Tipiṭaka Translation

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

ในอังคุตตรนิกาย

අට්ඨකනිපාත-ටීකා

ฎีกาอัฏฐกนิบาต

1. පඨමපණ්ණාසකං

๑. ปฐมปัณณาสก์

1. මෙත්තාවග්ගො

๑. เมตตาวรรค

1. මෙත්තාසුත්තවණ්ණනා

๑. อธิบายเมตตาสูตร

1. අට්ඨකනිපාතස්ස [Pg.203] පඨමෙ වඩ්ඪිතායාති භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිබ්‍රූහිතාය. පුනප්පුනං කතායාති භාවනාය බහුලීකරණෙන අපරාපරං පවත්තිතාය. යුත්තයානසදිසකතායාති යථා යුත්තආජඤ්ඤයානං ඡෙකෙන සාරථිනා අධිට්ඨිතං යථාරුචි පවත්තති, එවං යථාරුචි පවත්තාරහතං ගමිතාය. පතිට්ඨානට්ඨෙනාති සබ්බසම්පත්තිඅධිට්ඨානට්ඨෙන. පච්චුපට්ඨිතායාති භාවනාබහුලීකාරෙහි පති පති උපට්ඨිතාය අවිජහිතාය. සමන්තතො චිතායාති සබ්බභාගෙන භාවනානුරූපං චයං ගමිතාය. තෙනාහ ‘‘උපචිතායා’’ති. සුට්ඨු සමාරද්ධායාති අතිවිය සම්මදෙව නිබ්බත්තිගතාය.

๑. ในอัฏฐกนิบาต บทว่า "วฑฺฒิตาย" (เจริญแล้ว) คือ อันบุคคลบำรุงแล้วด้วยการบำเพ็ญภาวนาให้บริบูรณ์. บทว่า "ปุนปฺปุนํ กตาย" (อันบุคคลกระทำบ่อยๆ) คือ อันบุคคลให้เป็นไปซ้ำๆ ด้วยการทำให้ภาวนาเป็นของมาก. บทว่า "ยุตฺตยานสทิสกตาย" (อันบุคคลกระทำเหมือนยานที่เทียมแล้ว) คือ อันบุคคลให้ถึงความเป็นของควรเป็นไปตามความพอใจ เหมือนยานอาชาไนยที่เทียมแล้ว อันสารถีผู้ฉลาดควบคุมแล้ว ย่อมเป็นไปตามความพอใจ ฉะนั้น. บทว่า "ปติฏฺฐานฏฺเฐน" (ด้วยอรรถว่า เป็นที่ตั้ง) คือ ด้วยอรรถว่า เป็นที่ตั้งแห่งสมบัติทั้งปวง. บทว่า "ปจฺจุปฏฺฐิตาย" (อันบุคคลเข้าไปตั้งไว้เฉพาะ) คือ อันบุคคลเข้าไปตั้งไว้เฉพาะ ไม่ละทิ้ง ด้วยการทำให้ภาวนาเป็นของมากโดยลำดับ. บทว่า "สมนฺตโต จิตาย" (อันบุคคลสั่งสมแล้วโดยรอบ) คือ อันบุคคลให้ถึงการสั่งสมที่สมควรแก่ภาวนาโดยส่วนทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อุปจิตาย" (อันบุคคลสั่งสมแล้ว). บทว่า "สุฏฺฐุ สมารทฺธาย" (อันบุคคลปรารภดีแล้ว) คือ อันบุคคลให้ถึงความสำเร็จด้วยดีอย่างยิ่ง.

යො ච මෙත්තං භාවයතීතිආදීසු යො කොචි ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා. මෙත්තන්ති මෙත්තාඣානං.

ในบทว่า "โย จ เมตฺตํ ภาวยติ" (ผู้ใดเจริญเมตตา) เป็นต้นนั้น ผู้ใดผู้หนึ่ง คือ คฤหัสถ์หรือบรรพชิต. บทว่า "เมตฺตํ" (เมตตา) คือ เมตตาฌาน.

අප්පමාණන්ති භාවනාවසෙන ආරම්මණවසෙන ච අප්පමාණං. අසුභභාවනාදයො විය හි ආරම්මණෙ එකදෙසග්ගහණං අකත්වා අනවසෙසඵරණවසෙන අනොධිසො ඵරණවසෙන ච, අප්පමාණාරම්මණතාය පගුණභාවනාවසෙන ච අප්පමාණං. තනූ සංයොජනා හොන්තීති මෙත්තං පාදකං කත්වා සම්මසිත්වා හෙට්ඨිමෙ අරියමග්ගෙ අධිගච්ඡන්තස්ස සුඛෙනෙව පටිඝසංයොජනාදයො පහීයමානා තනූ හොන්තීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

บทว่า "อปฺปมาณํ" (หาประมาณมิได้) คือ หาประมาณมิได้ด้วยอำนาจแห่งภาวนาและด้วยอำนาจแห่งอารมณ์. เพราะว่า เมตตาภาวนานั้น หาประมาณมิได้ด้วยอำนาจแห่งการแผ่ไปโดยไม่เหลือและด้วยอำนาจแห่งการแผ่ไปโดยไม่มีขอบเขต โดยไม่ยึดถืออารมณ์เพียงส่วนเดียว เหมือนอสุภภาวนาเป็นต้น และหาประมาณมิได้ด้วยอำนาจแห่งภาวนาที่ชำนาญ เพราะมีอารมณ์หาประมาณมิได้. บทว่า "ตนู สญฺโญชนา โหนฺติ" (สังโยชน์ทั้งหลายย่อมเบาบาง) คือ พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ว่า สังโยชน์มีปฏิฆสังโยชน์เป็นต้น ย่อมเบาบางไปโดยง่าย เมื่อบุคคลนั้นกระทำเมตตาให้เป็นบาท พิจารณาแล้ว บรรลุอริยมรรคเบื้องต่ำ.

එවං කිලෙසප්පහානඤ්ච නිබ්බානාධිගමඤ්ච මෙත්තාභාවනාය සිඛාප්පත්තමානිසංසං දස්සෙත්වා ඉදානි අඤ්ඤෙපි ආනිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘එකම්පි චෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අදුට්ඨචිත්තොති මෙත්තාබලෙන සුට්ඨු වික්ඛම්භිතබ්‍යාපාදතාය බ්‍යාපාදෙන අදූසිතචිත්තො. මෙත්තායතීති හිතඵරණවසෙන මෙත්තං [Pg.204] කරොති. කුසලීති අතිසයෙන කුසලවා මහාපුඤ්ඤො, පටිඝාදිඅනත්ථවිගමෙන ඛෙමී. සබ්බෙ ච පාණෙති ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකො. මනසානුකම්පීති චිත්තෙන අනුකම්පන්තො. ඉදං වුත්තං හොති – එකසත්තවිසයාපි තාව මෙත්තා මහාකුසලරාසි, සබ්බෙ පන පාණෙ අත්තනො පුත්තං විය හිතඵරණෙන මනසා අනුකම්පන්තො පහුකං පහුං අනප්පකං අපරියන්තං චතුසට්ඨිමහාකප්පෙපි අත්තනො විපාකප්පබන්ධං පවත්තෙතුං සමත්ථං උළාරං පුඤ්ඤං අරියො පරිසුද්ධචිත්තො පුග්ගලොව කරොති නිප්ඵාදෙතීති. සත්තභරිතන්ති සත්තෙහි අවිරළං, ආකිණ්ණමනුස්සන්ති අත්ථො.

เมื่อแสดงอานิสงส์ที่ถึงยอดแห่งเมตตาภาวนา คือ การละกิเลสและการบรรลุนิพพานอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงอานิสงส์อื่นๆ อีก จึงตรัสบทว่า "เอกมฺปิ เจ" (แม้สัตว์ตัวเดียว) เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "อทุฏฺฐจิตฺโต" (มีจิตไม่ประทุษร้าย) คือ มีจิตไม่เศร้าหมองด้วยพยาบาท เพราะพยาบาทอันข่มไว้ได้ด้วยดีด้วยกำลังแห่งเมตตา. บทว่า "เมตฺตายติ" (ย่อมแผ่เมตตา) คือ ย่อมกระทำเมตตาด้วยอำนาจแห่งการแผ่ประโยชน์. บทว่า "กุสลี" (เป็นผู้มีบุญ) คือ เป็นผู้มีบุญมาก มีบุญยิ่งนัก เป็นผู้เกษมเพราะความพินาศแห่งอนัตถะมีปฏิฆะเป็นต้น. ในบทว่า "สพฺเพ จ ปาเณ" (และสัตว์ทั้งปวง) นั้น ศัพท์ว่า "จ" (และ) เป็นบทแย้ง. บทว่า "มนสานุกมฺปี" (อนุเคราะห์ด้วยใจ) คือ อนุเคราะห์ด้วยใจ. ความนี้พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า แม้เมตตาที่มีสัตว์ตัวเดียวเป็นอารมณ์ ก็เป็นกองบุญใหญ่. แต่บุคคลผู้มีจิตบริสุทธิ์ เป็นอริยะเท่านั้น ย่อมกระทำ ย่อมให้สำเร็จบุญอันโอฬาร ซึ่งสามารถยังผลกรรมของตนให้เป็นไปได้แม้ตลอด ๖๔ มหากัป เป็นบุญมาก เป็นบุญไม่น้อย เป็นบุญไม่มีที่สุด ด้วยการอนุเคราะห์สัตว์ทั้งปวงด้วยใจ ด้วยการแผ่ประโยชน์ เหมือนบุตรของตน. บทว่า "สตฺตภริตํ" (เต็มไปด้วยสัตว์) คือ ไม่ห่างจากสัตว์ทั้งหลาย อรรถว่า มีมนุษย์หนาแน่น.

සඞ්ගහවත්ථූනීති (සං. නි. ටී. 1.1.120) ලොකස්ස සඞ්ගණ්හනකාරණානි. නිප්ඵන්නසස්සතො නව භාගෙ කස්සකස්ස දත්වා රඤ්ඤං එකභාගග්ගහණං දසමභාගග්ගහණං. එවං කස්සකා හට්ඨතුට්ඨා සස්සානි සම්පාදෙන්තීති ආහ ‘‘සස්සසම්පාදනෙ මෙධාවිතාති අත්ථො’’ති. තතො ඔරභාගෙ කිර ඡභාගග්ගහණං ජාතං. ඡමාසිකන්ති ඡන්නං ඡන්නං මාසානං පහොනකං. පාසෙතීති පාසගතෙ විය කරොති. වාචාය පියං වාචාපියං, තස්ස කම්මං වාචාපෙය්‍යං. සබ්බසො රට්ඨස්ස ඉද්ධාදිභාවතො ඛෙමං. නිරබ්බුදං චොරියාභාවතො. ඉද්ධඤ්හි රට්ඨං අචොරියං. ‘‘නිරග්ගළ’’න්ති වුච්චති අපාරුතඝරභාවතො.

บทว่า "สงฺคหวตฺถูนิ" (สังคหวัตถุทั้งหลาย) (สํ. นิ. ฎีกา ๑.๑.๑๒๐) คือ เหตุแห่งการสงเคราะห์โลก. การที่พระราชาทรงรับส่วนหนึ่ง คือ ส่วนที่สิบ โดยให้เก้าส่วนแก่ชาวนาจากพืชผลที่สำเร็จแล้ว. ชาวนาทั้งหลายผู้ยินดีแล้ว ย่อมยังพืชผลให้สำเร็จอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อรรถว่า เป็นผู้มีปัญญาในการยังพืชผลให้สำเร็จ". ได้ยินว่า ในส่วนที่ต่ำกว่านั้น มีการรับส่วนที่หก. บทว่า "ฉมาสิกํ" (เป็นของหกเดือน) คือ เป็นของพอแก่หกเดือนๆ. บทว่า "ปาเสติ" (ย่อมผูก) คือ ย่อมกระทำเหมือนตกอยู่ในบ่วง. วาจาที่น่ารักด้วยวาจา คือ วาจาปิยะ, การกระทำของวาจานั้น คือ วาจาเปยยะ. เป็นความเกษมเพราะความเป็นผู้มั่งคั่งเป็นต้นของแว่นแคว้นโดยประการทั้งปวง. เป็นความไม่มีภัยเพราะไม่มีโจร. เพราะแว่นแคว้นที่มั่งคั่ง ย่อมไม่มีโจร. บทว่า "นิรคฺคฬํ" (ไม่มีสลัก) ย่อมกล่าวถึงความเป็นบ้านที่ไม่มีการปิดประตู.

උද්ධංමූලකං කත්වාති උම්මූලං කත්වා. ද්වීහි පරියඤ්ඤෙහීති මහායඤ්ඤස්ස පුබ්බභාගෙ පච්ඡා ච පවත්තෙතබ්බෙහි ද්වීහි පරිවාරයඤ්ඤෙහි. සත්ත…පෙ… භීසනස්සාති සත්තනවුතාධිකානං පඤ්චන්නං පසුසතානං මාරණෙන භෙරවස්ස පාපභීරුකානං භයාවහස්ස. තථා හි වදන්ති –

บทว่า "อุทฺธํมูลกํ กตฺวา" (กระทำให้มีรากถอนขึ้น) คือ กระทำให้ถอนราก. บทว่า "ทฺวีหิ ปริยญฺเญหิ" (ด้วยปริยญญะสองอย่าง) คือ ด้วยปริวารยัญญะสองอย่างที่พึงให้เป็นไปในส่วนเบื้องหน้าและเบื้องหลังของมหายัญญะ. บทว่า "สตฺต...เป...ภีสนสฺส" (น่าสะพรึงกลัว) คือ น่าสะพรึงกลัวแก่ผู้กลัวบาป เพราะการฆ่าสัตว์ห้าร้อยเก้าสิบเจ็ดตัว. เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายจึงกล่าวว่า –

‘‘ඡසතානි නියුජ්ජන්ති, පසූනං මජ්ඣිමෙ හනි;

අස්සමෙධස්ස යඤ්ඤස්ස, ඌනානි පසූහි තීහී’’ති. (සං. නි. ටී. 1.1.120;

අ. නි. ටී. 2.4.39);

"สัตว์หกร้อยตัวถูกผูกไว้ในท่ามกลางแห่งการฆ่า ยัญญะอัสสเมธนั้น มีสัตว์น้อยกว่าสามตัว" (สํ. นิ. ฎีกา ๑.๑.๑๒๐; อ. นิ. ฎีกา ๒.๔.๓๙);

සම්මන්ති යුගච්ඡිද්දෙ පක්ඛිපිතබ්බදණ්ඩකං. පාසන්තීති ඛිපන්ති. සංහාරිමෙහීති සකටෙහි වහිතබ්බෙහි. පුබ්බෙ කිර එකො රාජා සම්මාපාසං යජන්තො සරස්සතිනදිතීරෙ පථවියා විවරෙ දින්නෙ නිමුග්ගොයෙව අහොසි. අන්ධබාලබ්‍රාහ්මණා ගතානුගතිගතා ‘‘අයං තස්ස සග්ගගමනමග්ගො’’ති සඤ්ඤාය තත්ථ සම්මාපාසං යඤ්ඤං පට්ඨපෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘නිමුග්ගොකාසතො පභුතී’’ති[Pg.205]. අයූපො අප්පකදිවසො යාගො, සයූපො බහුදිවසං සාධෙය්‍යො සත්‍රයාගො. මන්තපදාභිසඞ්ඛතානං සප්පිමධූනං ‘‘වාජ’’මිති සමඤ්ඤා. හිරඤ්ඤසුවණ්ණගොමහිංසාදි සත්තරසකදක්ඛිණස්ස. සාරගබ්භකොට්ඨාගාරාදීසු නත්ථි එත්ථ අග්ගළාති නිරග්ගළො. තත්ථ කිර යඤ්ඤෙ අත්තනො සාපතෙය්‍යං අනවසෙසතො අනිගූහිත්වා නිය්‍යාතීයති.

บทว่า "สมฺมํ" (สลัก) คือ ไม้ที่พึงใส่ในช่องแอก. บทว่า "ปาสนฺติ" (ย่อมผูก) คือ ย่อมทิ้ง. บทว่า "สํหาริเมหิ" (อันบุคคลนำมา) คือ อันบุคคลพึงนำมาด้วยเกวียน. ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระราชาองค์หนึ่งทรงบูชาด้วยสัมมาปาสะ ได้จมลงไปในช่องที่แผ่นดินเปิดออกที่ฝั่งแม่น้ำสรัสวดี. พราหมณ์ผู้โง่เขลาทั้งหลาย ผู้ไปตามกัน ได้ตั้งยัญญะสัมมาปาสะขึ้นในที่นั้น ด้วยสำคัญว่า "นี้เป็นทางไปสู่สวรรค์ของพระราชาองค์นั้น". เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "นับตั้งแต่ที่จมลงไป". ยัญญะที่ไม่มีเสา คือ ยัญญะที่มีวันน้อย, สตรายัญญะที่ทำได้หลายวัน คือ ยัญญะที่มีเสา. เนยใสและน้ำผึ้งที่ปรุงด้วยบทมนต์ มีชื่อว่า "วาชะ". ทักษิณา ๑๗ อย่าง มีเงิน ทอง โค กระบือ เป็นต้น. ในยุ้งฉางที่มีแก่นสารเป็นต้น ไม่มีสลักในที่นี้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า "นิรคฺคโฬ" (ไม่มีสลัก). ได้ยินว่า ในยัญญะนั้น ย่อมสละทรัพย์สมบัติของตนโดยไม่เหลือ ไม่ปิดบัง.

චන්දප්පභාති (ඉතිවු. අට්ඨ. 27) චන්දිමස්සෙව පභාය. තාරාගණාව සබ්බෙති යථා සබ්බෙපි තාරාගණා චන්දිමසොභාය සොළසිම්පි කලං නාග්ඝන්ති, එවං තෙ අස්සමෙධාදයො යඤ්ඤා මෙත්තස්ස චිත්තස්ස වුත්තලක්ඛණෙන සුභාවිතස්ස සොළසිම්පි කලං නානුභවන්ති, න පාපුණන්ති, නාග්ඝන්තීති අත්ථො.

บทว่า "จนฺทปฺปภา" (แสงจันทร์) (อิติวุ. อรรถกถา ๒๗) คือ ด้วยแสงแห่งพระจันทร์นั่นเอง. บทว่า "ตาราคณาว สพฺเพ" (หมู่ดาวทั้งปวง) คือ อรรถว่า ยัญญะมีอัสสเมธเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมไม่ถึงแม้ส่วนที่ ๑๖ แห่งความงามของพระจันทร์ เหมือนหมู่ดาวทั้งปวงย่อมไม่ถึงแม้ส่วนที่ ๑๖ แห่งความงามของพระจันทร์ ฉันใด ยัญญะมีอัสสเมธเป็นต้นเหล่านั้น ก็ย่อมไม่ถึง ไม่บรรลุ ไม่ควรแม้ส่วนที่ ๑๖ แห่งเมตตาจิตที่อบรมดีแล้ว มีลักษณะดังที่กล่าวมาแล้ว ฉันนั้น.

ඉදානි අපරෙපි දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙ මෙත්තාභාවනාය ආනිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘යො න හන්තී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යොති මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරභාවනානුයුත්තො පුග්ගලො. න හන්තීති තෙනෙව මෙත්තාභාවනානුභාවෙන දූරවික්ඛම්භිතබ්‍යාපාදතාය න කඤ්චි සත්තං හිංසති, ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි න විබාධති වා. න ඝාතෙතීති පරං සමාදපෙත්වා න සත්තෙ මාරාපෙති න විබාධාපෙති ච. න ජිනාතීති සාරම්භවිග්ගාහිකකථාදිවසෙන න කඤ්චි ජිනාති සාරම්භස්සෙව අභාවතො, ජානිකරණවසෙන වා අට්ටකරණාදිනා න කඤ්චි ජිනාති. තෙනාහ ‘‘න අත්තනා පරස්ස ජානිං කරොතී’’ති. න ජාපයෙති පරෙහි පයොජෙත්වා පරෙසම්පි ධනජානිං න කාරාපෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘න පරෙන පරස්ස ජානිං කාරෙතී’’ති. මෙත්තාය වා අංසො අවිහෙඨනට්ඨෙන අවයවභූතොති මෙත්තංසො.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงอานิสงส์ของเมตตาภาวนาทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพอื่นๆ อีก จึงตรัสบทว่า "โย น หนฺติ" (ผู้ใดไม่ฆ่า) เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "โย" (ผู้ใด) คือ บุคคลผู้ประกอบด้วยเมตตาพรหมวิหารภาวนา. บทว่า "น หนฺติ" (ไม่ฆ่า) คือ ย่อมไม่เบียดเบียนสัตว์ใดๆ ด้วยอานุภาพแห่งเมตตาภาวนานั้นเอง เพราะพยาบาทอันข่มไว้ได้ไกลแล้ว ย่อมไม่เบียดเบียนด้วยก้อนดินหรือท่อนไม้เป็นต้น. บทว่า "น ฆาเตติ" (ไม่ให้ฆ่า) คือ ย่อมไม่ให้สัตว์ทั้งหลายตาย ไม่ให้เบียดเบียน ด้วยการชักชวนผู้อื่น. บทว่า "น ชินาติ" (ไม่ชนะ) คือ ย่อมไม่ชนะใครๆ ด้วยเรื่องราวที่ก่อให้เกิดการทะเลาะวิวาทเป็นต้น เพราะไม่มีการทะเลาะวิวาทนั่นเอง หรือย่อมไม่ชนะใครๆ ด้วยการกระทำให้เสียหาย มีการกระทำความเดือดร้อนเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไม่กระทำความเสียหายแก่ผู้อื่นด้วยตนเอง". บทว่า "น ชาปเยติ" (ไม่ให้เสียหาย) คือ ย่อมไม่ให้ผู้อื่นกระทำความเสียหายแก่ทรัพย์ของผู้อื่น ด้วยการใช้ผู้อื่น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไม่ให้ผู้อื่นกระทำความเสียหายแก่ผู้อื่น". หรือส่วนแห่งเมตตา คือ เป็นองค์ประกอบด้วยอรรถว่า ไม่เบียดเบียน เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า "เมตฺตํโส" (ส่วนแห่งเมตตา).

මෙත්තාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเมตตาสูตร จบ.

2-4. පඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා

๒-๔. อธิบายปัญญาสูตรเป็นต้น

2-4. දුතියෙ ආදිබ්‍රහ්මචරියිකායාති ආදිබ්‍රහ්මචරියමෙව ආදිබ්‍රහ්මචරියිකා. තෙනාහ ‘‘මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතායා’’ති. අරියොති නිද්දොසො පරිසුද්ධො. තුණ්හීභාවො න තිත්ථියානං මූගබ්බතගහණං විය අපරිසුද්ධොති අරියො තුණ්හීභාවො. චතුත්ථජ්ඣානන්ති උක්කට්ඨනිද්දෙසෙනෙතං වුත්තං, පඨමජ්ඣානාදීනිපි අරියො තුණ්හීභාවොත්වෙව සඞ්ඛං [Pg.206] ගච්ඡන්ති. ජානන්ති ඉදං කම්මසාධනන්ති ආහ ‘‘ජානිතබ්බකං ජානාතී’’ති. යථා වා එකච්චො විපරීතං ගණ්හන්තො ජානන්තොපි න ජානාති, පස්සන්තොපි න පස්සති, න එවමයං. අයං පන ජානන්තො ජානාති, පස්සන්තො පස්සතීති එවමෙත්ථ දට්ඨබ්බො. තතියාදීනි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි.

ในสูตรที่ ๒-๔ ที่ว่า อาทิพรหมจริยิกา คือ อาทิพรหมจรรย์นั่นเองชื่อว่า อาทิพรหมจริยิกา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์” ที่ว่า อริยะ คือ ไม่มีโทษ บริสุทธิ์ ที่ว่า ความนิ่งอันเป็นอริยะ คือ ความนิ่งไม่ใช่การถือใบ้ของพวกเดียรถีย์ที่ไม่บริสุทธิ์ ที่กล่าวว่า จตุตถฌาน นั้น กล่าวด้วยการแสดงอย่างยอดเยี่ยม แม้ปฐมฌานเป็นต้น ก็ถึงซึ่งการนับว่าเป็นอริยความนิ่งนั่นเอง ที่กล่าวว่า รู้ (ชานํ) นี้ เป็นกรรมสาธนะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้” อนึ่ง เหมือนบางคนเมื่อถือเอาผิด แม้รู้ก็ไม่รู้ แม้เห็นก็ไม่เห็น แต่ท่านผู้นี้เมื่อรู้ก็รู้ เมื่อเห็นก็เห็น พึงเห็นอย่างนี้ในอรรถนี้ อรรถที่ ๓ เป็นต้น พึงทราบได้ง่าย.

පඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปัญญาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

5. පඨමලොකධම්මසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาปฐมโลกธรรมสูตร

5. පඤ්චමෙ ලොකස්ස ධම්මාති සත්තලොකස්ස අවස්සංභාවිධම්මා. තෙනාහ ‘‘එතෙහි මුත්තා නාම නත්ථි’’තිආදි. ඝාසච්ඡාදනාදීනං ලද්ධි ලාභො, තානි එව වා ලද්ධබ්බතො ලාභො, තදභාවො අලාභො, ලාභග්ගහණෙන චෙත්ථ තබ්බිසයො අනුරොධො ගහිතො, අලාභග්ගහණෙන විරොධො. යස්මා ලොහිතෙ සති තදුපඝාතවසෙන පුබ්බො විය අනුරොධො ලද්ධාවසරො එව හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘ලාභෙ ආගතෙ අලාභො ආගතොයෙවා’’ති. එස නයො යසාදීසුපි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

๕. ในสูตรที่ ๕ ที่ว่า โลกธรรม คือ ธรรมที่พึงมีแก่สัตว์โลกอย่างแน่นอน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ไม่มีใครพ้นจากธรรมเหล่านี้ได้” เป็นต้น การได้ซึ่งอาหาร เครื่องนุ่งห่มเป็นต้น ชื่อว่า ลาภ หรือสิ่งเหล่านั้นนั่นแหละเป็นสิ่งที่พึงได้ ชื่อว่า ลาภ การไม่มีสิ่งเหล่านั้น ชื่อว่า อลาภ ในอรรถนี้ การถือเอาลาภ ย่อมถือเอาความคล้อยตามอันเป็นวิสัยของลาภนั้น การถือเอาอลาภ ย่อมถือเอาความขัดแย้ง เพราะว่าเมื่อมีโลหิต ความคล้อยตามย่อมมีโอกาสได้ เหมือนหนองโดยความเป็นเครื่องทำลายโลหิตนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เมื่อลาภมาถึง อลาภก็มาถึงแล้วนั่นเอง” นัยนี้แม้ในยศเป็นต้นก็เหมือนกัน อรรถที่เหลือพึงทราบได้ง่ายนั่นเอง.

පඨමලොකධම්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมโลกธรรมสูตร จบแล้ว.

6-8. දුතියලොකධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาโลกธรรมสูตรที่ ๒ เป็นต้น ที่ ๖-๘

6-8. ඡට්ඨෙ අධිකං පයසති පයුජ්ජති එතෙනාති අධිප්පයාසො, සවිසෙසං ඉතිකත්තබ්බකිරියා. තෙනාහ ‘‘අධිකප්පයොගො’’ති. සත්තමට්ඨමෙසු නත්ථි වත්තබ්බං.

ในสูตรที่ ๖ ที่ว่า อธิปปยาสะ คือ ย่อมประกอบยิ่ง ย่อมใช้สอยด้วยสิ่งนี้ คือ การกระทำที่พึงทำโดยมีลักษณะพิเศษ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “การประกอบยิ่ง” ในสูตรที่ ๗ และ ๘ ไม่มีอะไรจะกล่าว.

දුතියලොකධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโลกธรรมสูตรที่ ๒ เป็นต้น จบแล้ว.

9. නන්දසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถานันทสูตร

9. නවමෙ දුවිධා කුලපුත්තා ජාතිකුලපුත්තා ආචාරකුලපුත්තා ච. තත්ථ ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන රට්ඨපාලො කුලපුත්තො තස්මිංයෙව ථුල්ලකොට්ඨිකෙ [Pg.207] අග්ගකුලිකස්ස පුත්තො’’ති (ම. නි. 2.294) එවං ආගතා උච්චාකුලපුත්තා ජාතිකුලපුත්තා. ‘‘සද්ධායෙතෙ කුලපුත්තා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතා’’ති (ම. නි. 3.78) එවං ආගතා පන යත්ථ කත්ථචි කුලෙ පසුතාපි ආචාරකුලපුත්තා නාම. ඉධ පන උච්චාකුලප්පසුතතං සන්ධාය ‘‘කුලපුත්තොති, භික්ඛවෙ, නන්දං සම්මා වදමානො වදෙය්‍යා’’ති භගවතා වුත්තන්ති ආහ ‘‘ජාතිකුලපුත්තො’’ති. උභොහිපි පන කාරණෙහි තස්ස කුලපුත්තභාවොයෙව. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

๙. ในสูตรที่ ๙ กุลบุตรมี ๒ อย่าง คือ ชาติกุลบุตร และอาจารกุลบุตร ในกุลบุตร ๒ อย่างนั้น กุลบุตรผู้เกิดในตระกูลสูงที่มาในประโยคว่า “ก็สมัยนั้นแล รัฏฐปาลกุลบุตร เป็นบุตรของนายตระกูลผู้ใหญ่ในถุลลโกฏฐิตะ” (ม.อุ. ๒.๒๙๔) อย่างนี้ ชื่อว่า ชาติกุลบุตร ส่วนกุลบุตรที่มาในประโยคว่า “กุลบุตรเหล่านี้ออกบวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือนด้วยศรัทธา” (ม.อุ. ๓.๗๘) อย่างนี้ แม้เกิดในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง ก็ชื่อว่า อาจารกุลบุตร แต่ในอรรถนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ถ้าจะกล่าวถึงนันทะโดยชอบ พึงกล่าวว่า เป็นกุลบุตร” โดยทรงหมายถึงการเกิดในตระกูลสูง เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ชาติกุลบุตร” แต่ด้วยเหตุทั้งสองอย่างนั้น นันทะก็เป็นกุลบุตรนั่นเอง อรรถที่เหลือในที่นี้ชัดเจนแล้ว.

නන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานันทสูตร จบแล้ว.

10. කාරණ්ඩවසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถากาฬัณฑวสูตร

10. දසමෙ පටිචරතීති පටිච්ඡාදනවසෙන චරති පවත්තති. පටිච්ඡාදනට්ඨො එව වා චරති-සද්දො අනෙකත්ථත්තා ධාතූනන්ති ආහ ‘‘පටිච්ඡාදෙතී’’ති. අඤ්ඤෙනාඤ්ඤන්ති පන පටිච්ඡාදනාකාරදස්සනන්ති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙන කාරණෙනා’’තිආදි. තත්ථ අඤ්ඤං කාරණං වචනං වාති යං චොදකෙන චුදිතකස්ස දොසවිභාවනං කාරණං, වචනං වා වුත්තං, තං තතො අඤ්ඤෙනෙව කාරණෙන, වචනෙන වා පටිච්ඡාදෙති. කාරණෙනාති චොදනාය අමූලාය අමූලිකභාවදීපනියා යුත්තියා වා. වචනෙනාති තදත්ථබොධකෙන වචනෙන. ‘‘කො ආපන්නො’’තිආදිනා චොදනං විස්සජ්ජෙත්වාව වික්ඛෙපාපජ්ජනං අඤ්ඤෙනාඤ්ඤං පටිචරණං. බහිද්ධා කථාපනාමනා නාම ‘‘ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති වුත්තෙ – ‘‘පාටලිපුත්තං ගතොම්හී’’තිආදිනා චොදනං විස්සජ්ජෙත්වාති අයමෙව විසෙසො. යො හි ‘‘ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති වුත්තො ‘‘කො ආපන්නො, කිං ආපන්නො, කිස්මිං ආපන්නා, කං භණථ, කිං භණථා’’ති වා වදති, ‘‘එවරූපං කිඤ්චි තයා දිට්ඨ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘න සුණාමී’’ති සොතං වා උපනෙති, අයං අඤ්ඤෙනාඤ්ඤං පටිචරති නාම. යො පන ‘‘ඉත්ථන්නාමං නාම ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති පුට්ඨො ‘‘පාටලිපුත්තං ගතොම්හී’’ති වත්වා පුන ‘‘න තව පාටලිපුත්තගමනං පුච්ඡාම, ආපත්තිං පුච්ඡාමා’’ති වුත්තෙ තතො ‘‘රාජගහං ගතොම්හි. රාජගහං වා යාහි බ්‍රාහ්මණගහං වා, ආපත්තිං ආපන්නොසීති. තං තත්ථ මෙ සූකරමංසං ලද්ධ’’න්තිආදීනි වදති, අයං බහිද්ධා කථං අපනාමෙති නාම[Pg.208]. සමණකචවරොති සමණවෙසධාරණෙන සමණප්පතිරූපකතාය සමණානං කචවරභූතං.

๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ ที่ว่า ปฏิจรถี คือ ย่อมประพฤติ ย่อมเป็นไปโดยการปกปิด หรือว่า ศัพท์ว่า จรติ มีอรรถหลายอย่าง เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมปกปิด” ส่วนที่ว่า อัญเญนาญญัง คือ การแสดงอาการปกปิด เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุอื่น” เป็นต้น ในอรรถนั้น เหตุอื่น หรือคำอื่น คือ เหตุหรือคำที่ผู้โจทก์กล่าวเพื่อแสดงโทษของผู้ถูกโจทก์นั้น ย่อมปกปิดด้วยเหตุอื่น หรือคำอื่นจากเหตุหรือคำนั้น ที่ว่า ด้วยเหตุ คือ ด้วยเหตุผลที่แสดงความเป็นของไม่มีมูลแห่งการโจทก์ที่ไม่มีมูล ที่ว่า ด้วยคำ คือ ด้วยคำที่แสดงอรรถนั้น การกล่าวให้ไขว้เขวโดยการละทิ้งการโจทก์ด้วยคำว่า “ใครต้องอาบัติ” เป็นต้น ชื่อว่า อัญเญนาญญัง ปฏิจรณะ ที่ชื่อว่า พหิทธา กถาปนามะ คือ เมื่อถูกกล่าวว่า “ท่านต้องอาบัติชื่อนี้” แล้วกล่าวว่า “ข้าพเจ้าไปปาฏลีบุตรมา” เป็นต้น โดยการละทิ้งการโจทก์ นี้แหละเป็นข้อแตกต่าง ผู้ใดเมื่อถูกกล่าวว่า “ท่านต้องอาบัติ” แล้วกล่าวว่า “ใครต้องอาบัติ, ต้องอะไร, ต้องในอะไร, ท่านพูดถึงใคร, ท่านพูดถึงอะไร” หรือเมื่อถูกกล่าวว่า “ท่านเห็นอะไรเช่นนี้บ้างไหม” แล้วแสร้งทำเป็นเงี่ยหูฟังว่า “ไม่ได้ยิน” ผู้นั้นชื่อว่า อัญเญนาญญัง ปฏิจรติ ส่วนผู้ใดเมื่อถูกถามว่า “ท่านต้องอาบัติชื่อนี้” แล้วกล่าวว่า “ข้าพเจ้าไปปาฏลีบุตรมา” เมื่อถูกกล่าวอีกว่า “เราไม่ได้ถามเรื่องการไปปาฏลีบุตรของท่าน เราถามเรื่องอาบัติ” แล้วกล่าวว่า “ข้าพเจ้าไปราชคฤห์มา. ท่านจะไปราชคฤห์หรือไปบ้านพราหมณ์ก็ตาม ท่านต้องอาบัติ. ข้าพเจ้าได้เนื้อสุกรที่นั่น” เป็นต้น ผู้นั้นชื่อว่า พหิทธา กถาปนาเมติ ที่ว่า สมณกจวร คือ เป็นเหมือนขยะของสมณะ เพราะการทรงเพศสมณะและเป็นผู้คล้ายสมณะ.

කාරණ්ඩවං (සු. නි. අට්ඨ. 2.283-284) නිද්ධමථාති විපන්නසීලතාය කචවරභූතං පුග්ගලං කචවරමිව අනපෙක්ඛා අපනෙථ. කසම්බුං අපකස්සථාති කසම්බුභූතඤ්ච නං ඛත්තියාදීනං මජ්ඣගතං පභින්නපග්ඝරිතකුට්ඨං චණ්ඩාලං විය අපකඩ්ඪථ. කිං කාරණං? සඞ්ඝාරාමො නාම සීලවන්තානං කතො, න දුස්සීලානං. යතො එතදෙව සන්ධායාහ ‘‘තතො පලාපෙ වාහෙථ, අස්සමණෙ සමණමානිනෙ’’ති. යථා පලාපා අන්තොසාරරහිතා අතණ්ඩුලා බහි ථුසෙන වීහී විය දිස්සන්ති, එවං පාපභික්ඛූ අන්තො සීලරහිතාපි බහි කාසාවාදිපරික්ඛාරෙන භික්ඛූ විය දිස්සන්ති, තස්මා ‘‘පලාපා’’ති වුච්චන්ති. තෙ පලාපෙ වාහෙථ ඔපුනථ විධමථ, පරමත්ථතො අස්සමණෙ සමණවෙසමත්තෙන සමණමානිනෙ. කප්පයව්හොති කප්පෙථ, කරොථාති වුත්තං හොති. පතිස්සතාති සප්පතිස්සා. වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං කරිස්සථ, පරිනිබ්බානං පාපුණිස්සථාති අත්ථො.

ที่ว่า กาฬัณฑวัง นิทธมถะ คือ ท่านทั้งหลายจงขับไล่บุคคลผู้เป็นเหมือนขยะเพราะศีลวิบัติ เหมือนขับไล่ขยะโดยไม่ใยดี ที่ว่า กสัมพุง อปกัสสถะ คือ ท่านทั้งหลายจงลากเขาผู้เป็นเหมือนกสัมพุ (ของเสีย) ออกไป เหมือนลากคนจัณฑาลผู้เป็นโรคเรื้อนแตกมีน้ำเหลืองไหลอยู่ท่ามกลางกษัตริย์เป็นต้น อะไรเป็นเหตุ? ชื่อว่า สังฆาราม ย่อมสร้างไว้เพื่อผู้มีศีล ไม่ใช่เพื่อผู้ทุศีล เพราะเหตุนั้น จึงตรัสโดยหมายถึงข้อนี้ว่า “ท่านทั้งหลายจงขับไล่แกลบ คือ ผู้ที่ไม่ใช่สมณะแต่สำคัญตนว่าเป็นสมณะ” เหมือนแกลบที่ไม่มีแก่นสารภายใน ไม่มีข้าวสาร แต่ภายนอกปรากฏเหมือนข้าวเปลือกที่มีเปลือกหุ้มฉันใด ภิกษุผู้ชั่วช้าก็ฉันนั้น คือ ภายในไม่มีศีล แต่ภายนอกปรากฏเหมือนภิกษุด้วยบริขารมีผ้ากาสาวะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “แกลบ” ท่านทั้งหลายจงขับไล่แกลบเหล่านั้น จงร่อน จงพัดไป คือ ผู้ที่ไม่ใช่สมณะโดยปรมัตถ์ แต่สำคัญตนว่าเป็นสมณะด้วยเพียงเพศสมณะ ที่ว่า กัปปยโว คือ จงจัดแจง จงกระทำ ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว ที่ว่า ปฏิสสตา คือ ผู้มีความเคารพยำเกรง ท่านทั้งหลายจักทำที่สุดแห่งทุกข์ในวัฏสงสาร จักบรรลุนิพพาน ดังนี้เป็นอรรถ.

කාරණ්ඩවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากาฬัณฑวสูตร จบแล้ว.

මෙත්තාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเมตตวรรค จบแล้ว.

2. මහාවග්ගො

๒. มหาวรรค

1. වෙරඤ්ජසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาเวรัญชสูตร

11. දුතියස්ස පඨමෙ වෙරඤ්ජායං විහරතීති (පාරා. අට්ඨ. 1.1) එත්ථ වෙරඤ්ජාති තස්ස නගරස්සෙතං අධිවචනං, තස්සං වෙරඤ්ජායං. සමීපත්ථෙ භුම්මවචනං. නළෙරුපුචිමන්දමූලෙති එත්ථ නළෙරු නාම යක්ඛො. පුචිමන්දොති නිම්බරුක්ඛො. මූලන්ති සමීපං. අයඤ්හි මූල-සද්දො ‘‘මූලානි උද්ධරෙය්‍ය අන්තමසො උසීරනාළිමත්තානිපී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.195) මූලමූලෙ දිස්සති. ‘‘ලොභො අකුසලමූල’’න්තිආදීසු (දී. නි. 3.305; පරි. 323) අසාධාරණහෙතුම්හි. ‘‘යාව මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ ඡායා ඵරති, නිවාතෙ පණ්ණානි පතන්ති, එත්තාවතා රුක්ඛමූල’’න්තිආදීසු (පාරා. 494) සමීපෙ. ඉධ පන සමීපෙ [Pg.209] අධිප්පෙතො, තස්මා නළෙරුයක්ඛෙන අධිග්ගහිතස්ස පුචිමන්දස්ස සමීපෙති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සො කිර පුචිමන්දො රමණීයො පාසාදිකො අනෙකෙසං රුක්ඛානං ආධිපච්චං විය කුරුමානො තස්ස නගරස්ස අවිදූරෙ ගමනාගමනසම්පන්නෙ ඨානෙ අහොසි. අථ භගවා වෙරඤ්ජං ගන්ත්වා පතිරූපෙ ඨානෙ විහරන්තො තස්ස රුක්ඛස්ස සමීපෙ හෙට්ඨාභාගෙ විහාසි. තෙන වුත්තං ‘‘වෙරඤ්ජායං විහරති නළෙරුපුචිමන්දමූලෙ’’ති.

๑๑. ในปฐมสูตรแห่งวรรคที่ ๒ ว่า 'ประทับอยู่ที่เมืองเวรัญชา' (ปารา. อรรถ. 1.1) ในที่นี้ คำว่า 'เวรัญชา' เป็นชื่อของเมืองนั้น, ในเมืองเวรัญชานั้น. เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถว่าใกล้. ในคำว่า 'ที่โคนต้นสะเดาของนเฬรุ' ในที่นี้ 'นเฬรุ' ชื่อว่ายักษ์. 'ปุจิมันทะ' คือต้นสะเดา. 'มูล' คือที่ใกล้. อนึ่ง คำว่า 'มูล' นี้ ปรากฏในอรรถว่ารากแท้ๆ ในประโยคมีอาทิว่า 'พึงถอนรากแม้เพียงเท่ารากหญ้าแฝก' (อ. อัง. 4.195). ในอรรถว่าเหตุที่ไม่ทั่วไป ในประโยคมีอาทิว่า 'โลภะเป็นอกุศลมูล' (ที. ปาฏิ. 3.305; ปริ. 323). ในอรรถว่าใกล้ ในประโยคมีอาทิว่า 'เงาแผ่ไปถึงในเวลาเที่ยงวัน, ใบไม้ร่วงหล่นในที่ไม่มีลม, เพียงเท่านี้ชื่อว่าโคนต้นไม้' (ปารา. 494). แต่ในที่นี้ประสงค์เอาอรรถว่าใกล้, เพราะฉะนั้น พึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า 'ที่ใกล้ต้นสะเดาที่ยักษ์ชื่อนเฬรุสิงสถิตอยู่' ดังนี้. ได้ยินว่า ต้นสะเดานั้นน่ารื่นรมย์ น่าเลื่อมใส ประหนึ่งว่ากระทำความเป็นใหญ่แก่ต้นไม้หลายต้น ตั้งอยู่ในที่ไม่ไกลจากเมืองนั้น ในสถานที่ที่การไปมาสะดวก. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จไปเมืองเวรัญชา ประทับอยู่ในสถานที่อันสมควร ทรงประทับอยู่ ณ ส่วนเบื้องล่างใกล้ต้นไม้นั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ประทับอยู่ที่เมืองเวรัญชา ที่โคนต้นสะเดาของนเฬรุ' ดังนี้.

පච්චුට්ඨානං (සාරත්ථ. ටී. 1.2) නාම ආසනා වුට්ඨානන්ති ආහ ‘‘නාසනා වුට්ඨාතී’’ති. නිසින්නාසනතො න වුට්ඨහතීති අත්ථො. එත්ථ ච ජිණ්ණෙ…පෙ… වයොඅනුප්පත්තෙති උපයොගවචනං ආසනා වුට්ඨානකිරියාපෙක්ඛං න හොති. තස්මා ‘‘ජිණ්ණෙ…පෙ… වයොඅනුප්පත්තෙ දිස්වා’’ති අජ්ඣාහාරං කත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. අථ වා පච්චුග්ගමනකිරියාපෙක්ඛං උපයොගවචනං, තස්මා න පච්චුට්ඨාතීති උට්ඨාය පච්චුග්ගමනං න කරොතීති අත්ථො වෙදිතබ්බො. පච්චුග්ගමනම්පි හි පච්චුට්ඨානන්ති වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ආචරියං පන දූරතොව දිස්වා පච්චුට්ඨාය පච්චුග්ගමනකරණං පච්චුට්ඨානං නාමා’’ති. නාසනා වුට්ඨාතීති ඉමිනා පන පච්චුග්ගමනාභාවස්ස උපලක්ඛණමත්තං දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං. විභාවනෙ නාම අත්ථෙති පකතිවිභාවනසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ. න අභිවාදෙති වාති න අභිවාදෙතබ්බන්ති වා සල්ලක්ඛෙතීති වුත්තං හොති.

คำว่า 'ปัจจุฏฐาน' (สารัตถ. ฎีกา 1.2) คือการลุกขึ้นจากอาสนะ, ท่านกล่าวว่า 'ไม่ลุกขึ้นจากอาสนะ'. ความว่า ไม่ลุกขึ้นจากอาสนะที่นั่งอยู่. และในที่นี้ คำว่า 'แก่...ถึงวัย' เป็นทุติยาวิภัตติ ไม่ได้มุ่งถึงการลุกขึ้นจากอาสนะ. เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถโดยการเติมคำว่า 'เห็นซึ่ง...แก่...ถึงวัย' เข้ามา. อีกนัยหนึ่ง เป็นทุติยาวิภัตติที่มุ่งถึงการลุกรับ, เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถว่า 'ไม่ลุกรับ' คือไม่ลุกขึ้นไปรับ. อนึ่ง การลุกรับก็เรียกว่าปัจจุฏฐาน. ข้อนั้นท่านกล่าวไว้ว่า 'การเห็นอาจารย์แต่ไกลแล้วลุกขึ้นไปรับ ชื่อว่าปัจจุฏฐาน'. แต่ด้วยคำว่า 'ไม่ลุกขึ้นจากอาสนะ' นี้ พึงเห็นว่าแสดงเพียงเครื่องหมายของการไม่มีการลุกรับเท่านั้น. ในคำว่า 'ในอรรถว่าวิภาวนา' คือในอรรถที่นับว่าการทำให้ปรากฏตามปกติ. คำว่า 'ไม่ไหว้' คือไม่พึงไหว้ หรือพึงกำหนดหมายดังนี้.

තං අඤ්ඤාණන්ති ‘‘අයං මම අභිවාදනාදීනි කාතුං අරහරූපො න හොතී’’ති අජානනවසෙන පවත්තං අඤ්ඤාණං. ඔලොකෙන්තොති ‘‘දුක්ඛං ඛො අගාරවො විහරති අප්පතිස්සො, කිං නු ඛො අහං සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා සක්කරෙය්‍යං ගරුං කරෙය්‍ය’’න්තිආදිසුත්තවසෙනෙව (අ. නි. 4.21) ඤාණචක්ඛුනා ඔලොකෙන්තො. නිපච්චකාරාරහන්ති පණිපාතාරහං. සම්පතිජාතොති මුහුත්තජාතො, ජාතසමනන්තරමෙවාති වුත්තං හොති. උත්තරෙන මුඛොති උත්තරදිසාභිමුඛො. ‘‘සත්තපදවීතිහාරෙන ගන්ත්වා සකලං දසසහස්සිලොකධාතුං ඔලොකෙසි’’න්ති ඉදං –

คำว่า 'ความไม่รู้' นั้น คือความไม่รู้ที่เกิดขึ้นโดยไม่รู้ว่า 'ผู้นี้ไม่สมควรที่จะทำการไหว้เป็นต้นแก่เรา'. คำว่า 'ทอดพระเนตรดู' คือทอดพระเนตรดูด้วยพระญาณจักษุ โดยนัยแห่งพระสูตรมีอาทิว่า 'ผู้ไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรง ย่อมอยู่เป็นทุกข์, เราจะพึงสักการะหรือเคารพสมณะหรือพราหมณ์ผู้ใดหนอ' (อ. อัง. 4.21). คำว่า 'ควรแก่การกราบไหว้' คือควรแก่การกราบ. คำว่า 'เกิดพร้อมแล้ว' คือเกิดในขณะนั้น, ความว่าเกิดพร้อมกันทีเดียว. คำว่า 'หันหน้าไปทางทิศเหนือ' คือหันหน้าไปทางทิศเหนือ. คำว่า 'เสด็จไปเจ็ดก้าวแล้วทอดพระเนตรดูหมื่นโลกธาตุทั้งหมด' นี้ –

‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, සම්පතිජාතො බොධිසත්තො සමෙහි පාදෙහි පතිට්ඨහිත්වා උත්තරාභිමුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගච්ඡති, සෙතම්හි ඡත්තෙ අනුධාරියමානෙ සබ්බා දිසා විලොකෙති, ආසභිඤ්ච වාචං භාසතී’’ති (දී. නි. 2.31) –

ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี่เป็นธรรมดาของพระโพธิสัตว์ผู้เกิดพร้อมแล้ว ย่อมประทับยืนด้วยพระบาทอันเสมอกัน หันพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ เสด็จไปเจ็ดก้าว เมื่อฉัตรขาวกั้นตามไป ย่อมทอดพระเนตรดูทิศทั้งปวง และตรัสอาสภิวาจา

එවං [Pg.210] පාළියං සත්තපදවීතිහාරුපරි ඨිතස්ස විය සබ්බාදිසානුලොකනස්ස කථිතත්තා වුත්තං, න පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං සත්තපදවීතිහාරතො පගෙව දිසාවිලොකනස්ස කතත්තා. මහාසත්තො හි මනුස්සානං හත්ථතො මුච්චිත්වා පුරත්ථිමං දිසං ඔලොකෙසි, අනෙකානි චක්කවාළසහස්සානි එකඞ්ගණානි අහෙසුං. තත්ථ දෙවමනුස්සා ගන්ධමාලාදීහි පූජයමානා, ‘‘මහාපුරිස, ඉධ තුම්හෙහි සදිසොපි නත්ථි, කුතො උත්තරිතරො’’ති ආහංසු. එවං චතස්සො දිසා, චතස්සො අනුදිසා, හෙට්ඨා, උපරීති දසපි දිසා අනුවිලොකෙත්වා අත්තනො සදිසං අදිස්වා ‘‘අයං උත්තරදිසා’’ති සත්තපදවීතිහාරෙන අගමාසීති වෙදිතබ්බා. ඔලොකෙසින්ති මම පුඤ්ඤානුභාවෙන ලොකවිවරණපාටිහාරියෙ ජාතෙ පඤ්ඤායමානං දසසහස්සිලොකධාතුං මංසචක්ඛුනාව ඔලොකෙසින්ති අත්ථො.

ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในพระบาลีว่า การทอดพระเนตรดูทิศทั้งปวงนั้น ประหนึ่งว่าตั้งอยู่เหนือการเสด็จไปเจ็ดก้าว, แต่ไม่พึงเห็นอย่างนี้ เพราะการทอดพระเนตรดูทิศทั้งปวงนั้นได้กระทำก่อนการเสด็จไปเจ็ดก้าว. อันที่จริง พระมหาบุรุษทรงหลุดพ้นจากพระหัตถ์ของมนุษย์แล้ว ทอดพระเนตรดูทิศตะวันออก, จักรวาลหลายพันจักรวาลได้เป็นลานเดียวกัน. ในที่นั้น เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น ได้กล่าวว่า 'ข้าแต่พระมหาบุรุษ ในโลกนี้ไม่มีใครเสมอด้วยพระองค์เลย, ผู้ที่ยิ่งกว่าจะมีมาแต่ไหน'. พึงทราบว่า ทรงทอดพระเนตรดูทิศทั้งสี่ ทิศเฉียงทั้งสี่ เบื้องล่าง เบื้องบน รวมเป็นสิบทิศแล้ว ไม่ทรงเห็นผู้เสมอด้วยพระองค์ จึงทรงดำริว่า 'นี่คือทิศเหนือ' แล้วเสด็จไปเจ็ดก้าว. คำว่า 'ทอดพระเนตรดู' ความว่า ทรงทอดพระเนตรดูหมื่นโลกธาตุที่ปรากฏขึ้นด้วยปาฏิหาริย์แห่งการเปิดโลกด้วยอานุภาพแห่งบุญของพระองค์ ด้วยพระจักษุเนื้อนั่นเอง.

මහාපුරිසොති ජාතිගොත්තකුලප්පදෙසාදිවසෙන මහන්තපුරිසො. අග්ගොති ගුණෙහි සබ්බප්පධානො. ජෙට්ඨොති ගුණවසෙනෙව සබ්බෙසං වුද්ධතමො, ගුණෙහි මහල්ලකතමොති වුත්තං හොති. සෙට්ඨොති ගුණවසෙනෙව සබ්බෙසං පසත්ථතමො. අත්ථතො පන පච්ඡිමානි ද්වෙ පුරිමස්සෙව වෙවචනානීති වෙදිතබ්බං. තයාති නිස්සක්කෙ කරණවචනං. උත්තරිතරොති අධිකතරො. පතිමානෙසීති පූජෙසි. ආසභින්ති උත්තමං. මය්හං අභිවාදනාදිරහො පුග්ගලොති මය්හං අභිවාදනාදිකිරියාය අරහො අනුච්ඡවිකො පුග්ගලො. නිච්චසාපෙක්ඛතාය පනෙත්ථ සමාසො දට්ඨබ්බො. තථාගතාති තථාගතතො, තථාගතස්ස සන්තිකාති වුත්තං හොති. එවරූපන්ති අභිවාදනාදිසභාවං. පරිපාකසිථිලබන්ධනන්ති පරිපාකෙන සිථිලබන්ධනං.

คำว่า 'มหาบุรุษ' คือบุรุษผู้ยิ่งใหญ่โดยชาติ โคตร ตระกูล และประเทศเป็นต้น. คำว่า 'อัคคะ' คือผู้ประเสริฐที่สุดด้วยคุณ. คำว่า 'เชฏฐะ' คือผู้เจริญที่สุดกว่าชนทั้งปวงด้วยคุณนั่นเอง, ความว่าผู้ใหญ่ที่สุดด้วยคุณ. คำว่า 'เสฏฐะ' คือผู้ประเสริฐที่สุดกว่าชนทั้งปวงด้วยคุณนั่นเอง. แต่โดยอรรถ พึงทราบว่าสองคำหลังเป็นไวพจน์ของคำแรกนั่นเอง. คำว่า 'ด้วย' เป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งนิสสัคคะ. คำว่า 'ยิ่งกว่า' คือมากกว่า. คำว่า 'ปฏิมาเนสิ' คือบูชาแล้ว. คำว่า 'อาสภิ' คือสูงสุด. คำว่า 'บุคคลผู้ควรแก่การไหว้เป็นต้นของเรา' คือบุคคลผู้ควรแก่การกระทำอันมีการไหว้เป็นต้นของเรา. ในที่นี้ พึงทราบสมาสว่า เป็นนิยสเปกขสมาส (สมาสที่ต้องมีความเกี่ยวข้องสัมพันธ์กันเป็นนิตย์). คำว่า 'ตถาคต' คือจากพระตถาคต, ความว่าจากสำนักของพระตถาคต. คำว่า 'มีรูปอย่างนี้' คือมีสภาพแห่งการไหว้เป็นต้น. คำว่า 'เครื่องผูกที่หย่อนคลายด้วยความแก่รอบ' คือเครื่องผูกที่หย่อนคลายด้วยความสุกงอม.

තං වචනන්ති ‘‘නාහං තං බ්‍රාහ්මණා’’තිආදිවචනං. ‘‘නාහං අරසරූපො, මාදිසා වා අරසරූපා’’ති වුත්තෙ බ්‍රාහ්මණො ථද්ධො භවෙය්‍ය. තෙන වුත්තං ‘‘චිත්තමුදුභාවජනනත්ථ’’න්ති.

คำว่า 'คำนั้น' คือคำมีอาทิว่า 'ดูกรพราหมณ์ เราไม่เป็นเช่นนั้น'. ถ้ากล่าวว่า 'เราไม่ใช่ผู้ไม่มีรสชาติ, หรือผู้เช่นเราไม่มีรสชาติ' พราหมณ์ก็จะกระด้าง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'เพื่อยังจิตให้เป็นสภาพอ่อนนุ่ม'.

කතමො පන සොති පරියායාපෙක්ඛො පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො, කතමො සො පරියායොති අත්ථො? ජාතිවසෙනාති ඛත්තියාදිජාතිවසෙන. උපපත්තිවසෙනාති දෙවෙසු උපපත්තිවසෙන. සෙට්ඨසම්මතානම්පීති අපි-සද්දෙන පගෙව අසෙට්ඨසම්මතානන්ති දස්සෙති. අභිනන්දන්තානන්ති සප්පීතිකතණ්හාවසෙන පමොදමානානං. රජ්ජන්තානන්ති බලවරාගවසෙන රජ්ජන්තානං. රූපපරිභොගෙන උප්පන්නතණ්හාසම්පයුත්තසොමනස්සවෙදනා රූපතො නිබ්බත්තිත්වා හදයතප්පනතො [Pg.211] අම්බරසාදයො විය රූපරසාති වුච්චන්ති. ආවිඤ්චන්තීති ආකඩ්ඪන්ති. වත්ථාරම්මණාදිසාමග්ගියන්ති වත්ථුආරම්මණාදිකාරණසාමග්ගියං. අනුක්ඛිපන්තොති අත්තුක්කංසනවසෙන කථිතෙ බ්‍රාහ්මණස්ස අසප්පායභාවතො අත්තානං අනුක්ඛිපන්තො අනුක්කංසෙන්තො.

คำว่า 'ก็อะไรเล่า' เป็นการกล่าวถึงบุรุษลิงค์ที่มุ่งถึงปริยาย, ความว่าปริยายนั้นคืออะไร? คำว่า 'โดยชาติ' คือโดยชาติกษัตริย์เป็นต้น. คำว่า 'โดยอุบัติ' คือโดยการอุบัติในหมู่เทพ. คำว่า 'แม้ของชนที่ถือว่าประเสริฐ' ด้วยคำว่า 'แม้' แสดงว่าแม้ของชนที่ยังไม่ถือว่าประเสริฐมาก่อน. คำว่า 'ผู้เพลิดเพลิน' คือผู้ยินดีด้วยตัณหาที่ประกอบด้วยปีติ. คำว่า 'ผู้กำหนัด' คือผู้กำหนัดด้วยอำนาจแห่งราคะอันแรงกล้า. เวทนาอันเป็นโสมนัสที่ประกอบด้วยตัณหาที่เกิดขึ้นจากการบริโภครูป เกิดจากรูปแล้วยังใจให้ชุ่มชื่น เหมือนน้ำมะม่วงเป็นต้น จึงเรียกว่า 'รูปและรส'. คำว่า 'ย่อมดึงดูด' คือย่อมดึงดูด. คำว่า 'ด้วยความพร้อมเพรียงแห่งวัตถุและอารมณ์เป็นต้น' คือความพร้อมเพรียงแห่งเหตุอันมีวัตถุและอารมณ์เป็นต้น. คำว่า 'ไม่ยกตน' คือไม่ยกตน ไม่สรรเสริญตน เพราะการกล่าวในลักษณะยกตนนั้นไม่เป็นที่สบายแก่พราหมณ์.

එතස්මිං පනත්ථෙ කරණෙ සාමිවචනන්ති ‘‘ජහිතා’’ති එතස්මිං අත්ථෙ තථාගතස්සාති කරණෙ සාමිවචනං, තථාගතෙන ජහිතාති අත්ථො. මූලන්ති භවමූලං. ‘‘තාලවත්ථුකතා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ඔට්ඨමුඛො’’තිආදීසු විය මජ්ඣෙපදලොපං කත්වා අ-කාරඤ්ච දීඝං කත්වා ‘‘තාලාවත්ථුකතා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘තාලවත්ථු විය නෙසං වත්ථු කතන්ති තාලාවත්ථුකතා’’ති. තත්ථ තාලස්ස වත්ථු තාලවත්ථු. යථා ආරාමස්ස වත්ථුභූතපුබ්බො පදෙසො ආරාමස්ස අභාවෙ ‘‘ආරාමවත්ථූ’’ති වුච්චති, එවං තාලස්ස පතිට්ඨිතොකාසො සමූලං උද්ධරිතෙ තාලෙ පදෙසමත්තෙ ඨිතෙ තාලස්ස වත්ථුභූතපුබ්බත්තා ‘‘තාලවත්ථූ’’ති වුච්චති. නෙසන්ති රූපරසාදීනං. කථං පන තාලවත්ථු විය නෙසං වත්ථු කතන්ති ආහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. රූපාදිපරිභොගෙන උප්පන්නතණ්හායුත්තසොමනස්සවෙදනාසඞ්ඛාතරූපරසාදීනං චිත්තසන්තානස්ස අධිට්ඨානභාවතො වුත්තං ‘‘තෙසං පුබ්බෙ උප්පන්නපුබ්බභාවෙන වත්ථුමත්තෙ චිත්තසන්තානෙ කතෙ’’ති. තත්ථ පුබ්බෙති පුරෙ, සරාගකාලෙති වුත්තං හොති. තාලාවත්ථුකතාති වුච්චන්තීති තාලවත්ථු විය අත්තනො වත්ථුස්ස කතත්තා රූපරසාදයො ‘‘තාලාවත්ථුකතා’’ති වුච්චන්ති. එතෙන පහීනකිලෙසානං පුන උප්පත්තියා අභාවො දස්සිතො.

ในอรรถนี้ คำว่า karaṇe sāmivacanaṃ คือ ในอรรถแห่งคำว่า "jahitā" นี้ บทว่า "tathāgatassa" เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ, อธิบายว่า อันพระตถาคตละแล้ว. คำว่า "มูล" คือ ภวมูล (รากเหง้าแห่งภพ). เมื่อพึงกล่าวว่า "ตาลวัตถุกตา" แต่ท่านกล่าวว่า "ตาลาวัตถุกตา" โดยทำโลปบทกลางและทำสระอะให้เป็นสระอา เหมือนในคำว่า "โอฏฐมุโข" เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตาลาวัตถุกตา" คือ ทำวัตถุของสิ่งเหล่านั้นให้เป็นเหมือนวัตถุแห่งต้นตาล. ในคำนั้น วัตถุของต้นตาล ชื่อว่า ตาลวัตถุ. เหมือนอย่างว่า สถานที่ซึ่งเคยเป็นวัตถุแห่งอาราม เมื่ออารามไม่มี ก็เรียกว่า "อารามวัตถุ" ฉันใด สถานที่ตั้งแห่งต้นตาล เมื่อต้นตาลถูกถอนขึ้นพร้อมทั้งรากแล้ว เหลือเพียงพื้นที่นั้น ก็เรียกว่า "ตาลวัตถุ" เพราะเคยเป็นวัตถุแห่งต้นตาล ฉันนั้น. คำว่า "เนสํ" คือ ของรูป รส เป็นต้น. ก็สิ่งเหล่านั้นถูกทำให้มีวัตถุเหมือนวัตถุแห่งต้นตาลได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า "ยถา หิ" เป็นต้น. เพราะจิตสันดานเป็นที่ตั้งแห่งรูป รส เป็นต้น อันเป็นสุขเวทนาที่ประกอบด้วยตัณหาที่เกิดขึ้นด้วยการบริโภครูปเป็นต้น จึงกล่าวว่า "เมื่อจิตสันดานเป็นเพียงวัตถุที่เคยเกิดขึ้นแล้วในกาลก่อนของสิ่งเหล่านั้น". ในคำนั้น "ปุพเพ" คือ ก่อน, หมายถึง ในกาลที่ยังมีความกำหนัด. คำว่า "ตาลาวัตถุกตา" คือ รูป รส เป็นต้น ชื่อว่า "ตาลาวัตถุกตา" เพราะถูกทำให้มีวัตถุของตนเหมือนวัตถุแห่งต้นตาล. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า กิเลสที่ละแล้วย่อมไม่มีการเกิดขึ้นอีก.

අවිරුළ්හිධම්මත්තාති අවිරුළ්හිසභාවතාය. මත්ථකච්ඡින්නො තාලො පත්තඵලාදීනං අවත්ථුභූතො තාලාවත්ථූති ආහ ‘‘මත්ථකච්ඡින්නතාලො විය කතා’’ති. එතෙන ‘‘තාලාවත්ථු විය කතාති තාලාවත්ථුකතා’’ති අයං විග්ගහො දස්සිතො. එත්ථ පන ‘‘අවත්ථුභූතො තාලො විය කතාති අවත්ථුතාලකතා’’ති වත්තබ්බෙ විසෙසනස්ස පරනිපාතං කත්වා ‘‘තාලාවත්ථුකතා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ඉමිනා පනත්ථෙන ඉදං දස්සෙති – රූපරසාදිවචනෙන විපාකධම්මධම්මා හුත්වා පුබ්බෙ උප්පන්නකුසලාකුසලා ධම්මා ගහිතා, තෙ උප්පන්නාපි මත්ථකසදිසානං තණ්හාවිජ්ජානං මග්ගසත්ථෙන ඡින්නත්තා ආයතිං තාලපත්තසදිසෙ විපාකක්ඛන්ධෙ නිබ්බත්තෙතුං අසමත්ථා ජාතා, තස්මා තාලාවත්ථු විය කතාති තාලාවත්ථුකතා රූපරසාදයොති[Pg.212]. ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘අභිනන්දන්තාන’’න්ති ඉමිනා පදෙන කුසලසොමනස්සම්පි සඞ්ගහිතන්ති වදන්ති. අනභාවං කතාති එත්ථ අනු-සද්දො පච්ඡාසද්දෙන සමානත්ථොති ආහ ‘‘යථා නෙසං පච්ඡාභාවො න හොතී’’තිආදි.

คำว่า "อวิรุฬหิธัมมัตตา" คือ เพราะมีสภาพไม่งอกงาม. ต้นตาลที่ถูกตัดยอดแล้ว ย่อมไม่เป็นที่ตั้งแห่งใบและผลเป็นต้น จึงเรียกว่า ตาลวัตถุ ท่านจึงกล่าวว่า "ถูกทำให้เหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอดแล้ว". ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงวิเคราะห์ว่า "ถูกทำให้เหมือนตาลวัตถุ ชื่อว่า ตาลวัตถุกตา". ในคำนี้ พึงทราบว่า พึงกล่าวว่า "อวัตถุตาลกตา" (ถูกทำให้เหมือนต้นตาลที่ไม่มีที่ตั้ง) แต่ท่านกล่าวว่า "ตาลวัตถุกตา" โดยทำบทวิเสสนะให้ไปอยู่ข้างหลัง. ก็ด้วยอรรถนี้ ท่านแสดงสิ่งนี้ว่า – ด้วยคำว่า รูป รส เป็นต้น ท่านถือเอาธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่เคยเกิดขึ้นแล้วในกาลก่อน ซึ่งเป็นธรรมที่มีวิบากเป็นธรรมดา ธรรมเหล่านั้นแม้เกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่สามารถยังวิบากขันธ์อันเหมือนใบตาลให้เกิดขึ้นในภายหน้าได้ เพราะถูกตัดด้วยศาสตราคือมรรค ซึ่งตัดตัณหาและอวิชชาอันเหมือนยอดไม้ ฉะนั้น รูป รส เป็นต้น จึงชื่อว่า "ตาลวัตถุกตา" คือ ถูกทำให้เหมือนตาลวัตถุ. ในอรรถนี้ ท่านกล่าวว่า แม้กุศลโสมนัสก็สงเคราะห์ด้วยบทว่า "อภินนฺทนฺตานํ" (ของผู้เพลิดเพลิน). ในคำว่า "อนภาวํ กตา" (ถูกทำให้ไม่มีภายหลัง) นี้ ท่านกล่าวว่า อนุ-สัททะ มีความหมายเหมือนกับปัจฉาสัททะ (คำว่าภายหลัง) คือ "เหมือนอย่างว่า ภายหลังของสิ่งเหล่านั้นย่อมไม่มี" เป็นต้น.

යඤ්ච ඛො ත්වං සන්ධාය වදෙසි, සො පරියායො න හොතීති යං වන්දනාදිසාමග්ගිරසාභාවසඞ්ඛාතං කාරණං අරසරූපතාය වදෙසි, තං කාරණං න හොති, න විජ්ජතීති අත්ථො. නනු චායං බ්‍රාහ්මණො යං වන්දනාදිසාමග්ගිරසාභාවසඞ්ඛාතපරියායං සන්ධාය ‘‘අරසරූපො භවං ගොතමො’’ති ආහ, ‘‘සො පරියායො නත්ථී’’ති වුත්තෙ වන්දනාදීනි භගවා කරොතීති ආපජ්ජතීති ඉමං අනිට්ඨප්පසඞ්ගං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නනු චා’’තිආදි.

คำว่า "ยัญจะ โข ตฺวํ สนฺธาย วเทสิ, โส ปริยาโย น โหติ" คือ เหตุใดที่ท่านกล่าวอ้างถึง ซึ่งเป็นเหตุที่ชื่อว่าความไม่มีรสคือความพร้อมเพรียงในการไหว้เป็นต้น ท่านกล่าวโดยความเป็นผู้ไม่มีรส เหตุนั้นย่อมไม่มี, หมายความว่า ไม่มีอยู่. ก็พราหมณ์นี้กล่าวว่า "ท่านพระโคดมเป็นผู้ไม่มีรส" โดยอ้างถึงปริยายที่ชื่อว่าความไม่มีรสคือความพร้อมเพรียงในการไหว้เป็นต้น มิใช่หรือ? เมื่อกล่าวว่า "ปริยายนั้นไม่มี" ย่อมถึงความว่า พระผู้มีพระภาคทรงกระทำการไหว้เป็นต้น มิใช่หรือ? ท่านแสดงความพัวพันที่ไม่พึงปรารถนานี้ จึงกล่าวว่า "นนุ จา" (ก็มิใช่หรือ) เป็นต้น.

සබ්බපරියායෙසූති සබ්බවාරෙසු. සන්ධායභාසිතමත්තන්ති යං සන්ධාය බ්‍රාහ්මණො ‘‘නිබ්භොගො භවං ගොතමො’’තිආදිමාහ. භගවා ච යං සන්ධාය නිබ්භොගතාදිං අත්තනි අනුජානාති, තං සන්ධායභාසිතමත්තං. ඡන්දරාගපරිභොගොති ඡන්දරාගවසෙන පරිභොගො. අපරං පරියායන්ති අඤ්ඤං කාරණං.

คำว่า "สัพพปริยาเยสุ" คือ ในทุกวาระ. คำว่า "สนฺธายภาสิตมตฺตํ" คือ สิ่งที่พราหมณ์กล่าวว่า "ท่านพระโคดมเป็นผู้ไม่มีโภคะ" เป็นต้น โดยอ้างถึงสิ่งใด. และพระผู้มีพระภาคทรงยอมรับความเป็นผู้ไม่มีโภคะเป็นต้นในพระองค์ โดยอ้างถึงสิ่งใด สิ่งนั้นเป็นเพียงคำกล่าวที่อ้างถึง. คำว่า "ฉันทราคปริโภค" คือ การบริโภคโดยอาศัยฉันทราคะ. คำว่า "อปริยายํ" คือ เหตุอื่น.

කුලසමුදාචාරකම්මන්ති කුලාචාරසඞ්ඛාතං කම්මං, කුලචාරිත්තන්ති අත්ථො. අකිරියන්ති අකරණභාවං. ‘‘අනෙකවිහිතානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මාන’’න්ති සාමඤ්ඤවචනෙපි පාරිසෙසඤායතො වුත්තාවසෙසා අකුසලධම්මා ගහෙතබ්බාති ආහ ‘‘ඨපෙත්වා තෙ ධම්මෙ’’තිආදි, තෙ යථාවුත්තකායදුච්චරිතාදිකෙ අකුසලධම්මෙ ඨපෙත්වාති අත්ථො. අනෙකවිහිතාති අනෙකප්පකාරා.

คำว่า "กุลสมุทาจารกัมมํ" คือ กรรมที่ชื่อว่ากุลจารีต, หมายถึง จารีตของตระกูล. คำว่า "อกิริยํ" คือ ความไม่กระทำ. แม้ในคำสามัญว่า "อกุศลธรรมอันลามกมีประการต่างๆ" ก็พึงถือเอาอกุศลธรรมที่เหลือจากที่กล่าวมาแล้วโดยนัยแห่งปาริเสสญาณ ท่านจึงกล่าวว่า "เว้นธรรมเหล่านั้น" เป็นต้น, หมายถึง เว้นอกุศลธรรมมีกายทุจริตเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "อเนกวิหิตา" คือ มีหลายประการ.

අයං ලොකතන්තීති අයං වුඩ්ඪානං අභිවාදනාදිකිරියලක්ඛණා ලොකප්පවෙණී. අනාගාමිබ්‍රහ්මානං අලඞ්කාරාදීසු අනාගාමිභික්ඛූනඤ්ච චීවරාදීසු නිකන්තිවසෙන රාගුප්පත්ති හොතීති අනාගාමිමග්ගෙන පඤ්චකාමගුණිකරාගස්සෙව පහානං වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘පඤ්චකාමගුණිකරාගස්සා’’ති. රූපාදීසු පඤ්චසු කාමගුණෙසු වත්ථුකාමකොට්ඨාසෙසු උප්පජ්ජමානො රාගො ‘‘පඤ්චකාමගුණිකරාගො’’ති වෙදිතබ්බො. කොට්ඨාසවචනො හෙත්ථ [Pg.213] ගුණ-සද්දො ‘‘වයොගුණා අනුපුබ්බං ජහන්තී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.4) විය. අකුසලචිත්තද්වයසම්පයුත්තස්සාති දොමනස්සසහගතචිත්තද්වයසම්පයුත්තස්ස. මොහස්ස සබ්බාකුසලසාධාරණත්තා ආහ ‘‘සබ්බාකුසලසම්භවස්සා’’ති. අවසෙසානන්ති සක්කායදිට්ඨිආදීනං.

คำว่า "อยํ โลกตนฺตี" คือ ขนบธรรมเนียมของโลกนี้ อันมีลักษณะเป็นการกระทำมีอภิวาทเป็นต้นของผู้ใหญ่. ราคะย่อมเกิดขึ้นในเครื่องประดับเป็นต้นของอนาคามีพรหม และในจีวรเป็นต้นของอนาคามีภิกษุโดยความพอใจ ฉะนั้น พึงทราบว่า การละราคะอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕ เท่านั้นด้วยอนาคามิมรรค ท่านจึงกล่าวว่า "ปญฺจกามคุณิกรราคสฺส" (แห่งราคะอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕). ราคะที่เกิดขึ้นในกามคุณ ๕ มีรูปเป็นต้น ซึ่งเป็นส่วนแห่งวัตถุกาม พึงทราบว่าเป็น "ปัญจกามคุณิกรราคะ" (ราคะอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕). ในคำนี้ สัททะว่า "คุณ" เป็นคำแสดงส่วน เหมือนในคำว่า "วยคุณา อนุปุพพํ ชหนฺติ" (คุณแห่งวัยย่อมละไปโดยลำดับ) เป็นต้น. คำว่า "อกุสลจิตตทฺวยสมฺปยุตฺตสฺส" คือ ของจิต ๒ ดวงที่ประกอบด้วยโทมนัส. เพราะโมหะเป็นสาธารณะแก่อกุศลทั้งปวง ท่านจึงกล่าวว่า "สัพพากุสลสัมภวัสสะ" (อันเกิดจากอกุศลทั้งปวง). คำว่า "อวเสสานํ" คือ ของสักกายทิฏฐิเป็นต้นที่เหลือ.

ජිගුච්ඡති මඤ්ඤෙති අහමභිජාතො රූපවා පඤ්ඤවා කථං නාම අඤ්ඤෙසං අභිවාදනාදිං කරෙය්‍යන්ති ජිගුච්ඡති විය, ජිගුච්ඡතීති වා සල්ලක්ඛෙමි. අකුසලධම්මෙ ජිගුච්ඡමානො තෙසං සමඞ්ගිභාවම්පි ජිගුච්ඡතීති වුත්තං ‘‘අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා ජිගුච්ඡතී’’ති. සමාපත්තීති එතස්සෙව වෙවචනං සමාපජ්ජනා සමඞ්ගිභාවොති. මණ්ඩනජාතිකොති මණ්ඩනකසභාවො, මණ්ඩනකසීලොති අත්ථො. ජෙගුච්ඡිතන්ති ජිගුච්ඡනසීලතං.

คำว่า "ชิคุจฺฉติ" คือ ย่อมรังเกียจ เหมือนรังเกียจว่า "เราเกิดในตระกูลสูง มีรูปงาม มีปัญญา ไฉนหนอจะพึงกระทำการอภิวาทเป็นต้นแก่ผู้อื่นได้" หรือเราพิจารณาว่า ย่อมรังเกียจ. เมื่อรังเกียจอกุศลธรรม ย่อมรังเกียจแม้ความเป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยอกุศลธรรมเหล่านั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมรังเกียจในการเข้าถึงอกุศลธรรม". คำว่า "สมาปัตติ" เป็นไวพจน์ของคำว่า "สมาปัชชนา" และ "สมังคิภาวะ" (ความพร้อมเพรียง). คำว่า "มณฺฑนชาติโก" คือ มีสภาพเป็นผู้ชอบตกแต่ง, หมายถึง มีปกติชอบตกแต่ง. คำว่า "เชคุจฺฉิตํ" คือ ความมีปกติรังเกียจ.

ලොකජෙට්ඨකකම්මන්ති ලොකජෙට්ඨකානං කත්තබ්බකම්මං, ලොකෙ වා සෙට්ඨසම්මතං කම්මං. තත්‍රාති තෙසු ද්වීසුපි අත්ථවිකප්පෙසු. පදාභිහිතො අත්ථො පදත්ථො, බ්‍යඤ්ජනත්ථොති වුත්තං හොති. විනයං වා අරහතීති එත්ථ විනයනං විනයො, නිග්ගණ්හනන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නිග්ගහං අරහතීති වුත්තං හොතී’’ති. නනු ච පඨමං වුත්තෙසු ද්වීසුපි අත්ථවිකප්පෙසු සකත්ථෙ අරහත්ථෙ ච තද්ධිතපච්චයො සද්දලක්ඛණතො දිස්සති, න පන ‘‘විනයාය ධම්මං දෙසෙතී’’ති ඉමස්මිං අත්ථෙ. තස්මා කථමෙත්ථ තද්ධිතපච්චයොති ආහ ‘‘විචිත්‍රා හි තද්ධිතවුත්තී’’ති. විචිත්‍රතා චෙත්ථ ලොකප්පමාණතො වෙදිතබ්බා. තථා හි යස්මිං යස්මිං අත්ථෙ තද්ධිතප්පයොගො ලොකස්ස, තත්ථ තත්ථ තද්ධිතවුත්ති ලොකතො සිද්ධාති විචිත්‍රා තද්ධිතවුත්ති, තස්මා යථා ‘‘මා සද්දමකාසී’’ති වදන්තො ‘‘මාසද්දිකො’’ති වුච්චති, එවං විනයාය ධම්මං දෙසෙතීති වෙනයිකොති වුච්චතීති අධිප්පායො.

คำว่า "โลกเชฏฐกกรรม" คือ กรรมที่โลกเชษฐะทั้งหลายพึงกระทำ, หรือกรรมที่โลกสมมติว่าเป็นเลิศ. คำว่า "ตตฺร" คือ ในอรรถวิกัลป์ทั้งสองนั้น. อรรถที่กล่าวด้วยบท คือ บทัตถะ, หมายถึง พยัญชนะอรรถ. ในคำว่า "วินยํ วา อรหติ" (หรือย่อมควรแก่การนำไป) นี้ "วินยนะ" คือ วินัย, หมายถึง การข่มขี่. ท่านจึงกล่าวว่า "หมายความว่า ย่อมควรแก่การข่มขี่". ก็ปัจจัยตัทธิตย่อมปรากฏโดยลักษณะแห่งศัพท์ในอรรถวิกัลป์ทั้งสองที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น คือในสกัดถะและอรหัตถะ มิใช่หรือ? แต่ไม่ปรากฏในอรรถนี้ว่า "วินยาย ธมฺมํ เทเสติ" (แสดงธรรมเพื่อวินัย). ฉะนั้น ปัจจัยตัทธิตในคำนี้เป็นอย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า "ก็ตัทธิตวุตติมีความวิจิตร". ความวิจิตรในคำนี้ พึงทราบโดยประมาณของโลก. เหมือนอย่างว่า ในอรรถใดๆ ที่โลกใช้ตัทธิตศัพท์ ตัทธิตวุตติก็สำเร็จได้จากโลกในอรรถนั้นๆ ฉะนั้น ตัทธิตวุตติจึงวิจิตร, ฉะนั้น เหมือนอย่างว่า ผู้ที่กล่าวว่า "อย่าทำเสียง" เรียกว่า "มาสัททิกะ" ฉันใด ผู้ที่แสดงธรรมเพื่อวินัย ก็เรียกว่า "เวไนยิกะ" ฉันนั้น นี้เป็นอัธยาศัย.

කපණපුරිසොති ගුණවිරහිතතාය දීනමනුස්සො. බ්‍යඤ්ජනානි අවිචාරෙත්වාති තිස්සදත්තාදිසද්දෙසු විය ‘‘ඉමස්මිං අත්ථෙ අයං නාම පච්චයො’’ති එවං බ්‍යඤ්ජනවිචාරං අකත්වා, අනිප්ඵන්නපාටිපදිකවසෙනාති වුත්තං හොති.

คำว่า "กปณปุริโส" (คนขัดสน) คือ คนน่าสงสารเพราะปราศจากคุณ. คำว่า "ไม่พิจารณาพยัญชนะทั้งหลาย" คือ ไม่กระทำการพิจารณาพยัญชนะอย่างนี้ว่า "ในอรรถนี้ ชื่อว่าปัจจัยนี้" เหมือนในคำว่า ติสสทัตตะ เป็นต้น ชื่อว่ากล่าวโดยเป็นปาฏิปทิกะที่ยังไม่สำเร็จรูป.

‘‘දෙවලොකගබ්භසම්පත්තියා’’ති වත්වාපි ඨපෙත්වා භුම්මදෙවෙ සෙසදෙවෙසු ගබ්භග්ගහණස්ස අභාවතො පටිසන්ධියෙවෙත්ථ ගබ්භසම්පත්තීති වෙදිතබ්බාති වුත්තමෙවත්ථං විවරිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දෙවලොකපටිසන්ධිපටිලාභාය සංවත්තතී’’ති. අස්සාති අභිවාදනාදිසාමීචිකම්මස්ස. මාතුකුච්ඡිස්මිං [Pg.214] පටිසන්ධිග්ගහණෙ දොසං දස්සෙන්තොති මාතිතො අපරිසුද්ධභාවං දස්සෙන්තො, අක්කොසිතුකාමස්ස දාසියා පුත්තොති දාසිකුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තභාවෙ දොසං දස්සෙත්වා අක්කොසනං විය භගවතො මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිග්ගහණෙ දොසං දස්සෙත්වා අක්කොසන්තොපි එවමාහාති අධිප්පායො. ගබ්භතොති දෙවලොකප්පටිසන්ධිතො. තෙනෙවාහ ‘‘අභබ්බො දෙවලොකූපපත්තිං පාපුණිතුන්ති අධිප්පායො’’ති. ‘‘හීනො වා ගබ්භො අස්සාති අපගබ්භො’’ති ඉමස්ස විග්ගහස්ස එකෙන පරියායෙන අධිප්පායං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දෙවලොකගබ්භපරිබාහිරත්තා ආයතිං හීනගබ්භපටිලාභභාගී’’ති. ඉති-සද්දො හෙතුඅත්ථො. යස්මා ආයතිම්පි හීනගබ්භපටිලාභභාගී, තස්මා හීනො වා ගබ්භො අස්සාති අපගබ්භොති අධිප්පායො. පුන තස්සෙව විග්ගහස්ස ‘‘කොධවසෙන…පෙ… දස්සෙන්තො’’ති හෙට්ඨා වුත්තනයස්ස අනුරූපං කත්වා අධිප්පායං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘හීනො වාස්ස මාතුකුච්ඡිස්මිං ගබ්භවාසො අහොසීති අධිප්පායො’’ති. ගබ්භ-සද්දො අත්ථි මාතුකුච්ඡිපරියායො ‘‘ගබ්භෙ වසති මාණවො’’තිආදීසු (ජා. 1.15.363) විය. අත්ථි මාතුකුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තසත්තපරියායො ‘‘අන්තමසො ගබ්භපාතනං උපාදායා’’තිආදීසු (මහාව. 129) විය. තත්ථ මාතුකුච්ඡිපරියායං ගහෙත්වා අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනාගතෙ ගබ්භසෙය්‍යා’’ති. ගබ්භෙ සෙය්‍යා ගබ්භසෙය්‍යා. අනුත්තරෙන මග්ගෙනාති අග්ගමග්ගෙන. කම්මකිලෙසානං මග්ගෙන විහතත්තා ආහ ‘‘විහතකාරණත්තා’’ති. ඉතරා තිස්සොපීති අණ්ඩජසංසෙදජඔපපාතිකා. එත්ථ ච යදිපි ‘‘අපගබ්භො’’ති ඉමස්ස අනුරූපතො ගබ්භසෙය්‍යා එව වත්තබ්බා, පසඞ්ගතො පන ලබ්භමානං සබ්බම්පි වත්තුං වට්ටතීති පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිපි වුත්තාති වෙදිතබ්බා.

แม้กล่าวว่า "ด้วยการถึงพร้อมแห่งครรภ์ในเทวโลก" ก็ตาม แต่เว้นภุมมเทวดาเสียแล้ว ในเทวดาที่เหลือไม่มีการถือปฏิสนธิในครรภ์ เพราะฉะนั้นพึงทราบว่า การถือปฏิสนธินั่นแหละชื่อว่าการถึงพร้อมแห่งครรภ์ในที่นี้. เมื่อแสดงอรรถที่กล่าวแล้วนั้นให้พิสดาร จึงกล่าวว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อการได้ปฏิสนธิในเทวโลก". คำว่า อัสสะ (ของเขา) คือ ของกรรมอันสมควรมีอภิวาทเป็นต้น. คำว่า "เมื่อแสดงโทษในการถือปฏิสนธิในครรภ์มารดา" คือ เมื่อแสดงความเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์จากมารดา. มีอธิบายว่า แม้ผู้ที่ต้องการด่า เมื่อจะด่าพระผู้มีพระภาคโดยแสดงโทษในการถือปฏิสนธิในครรภ์มารดา ก็ได้กล่าวอย่างนี้ เหมือนการด่าของผู้ที่ต้องการจะด่าว่า "บุตรของทาสี" โดยแสดงโทษในการเกิดในครรภ์ของทาสี. คำว่า คัพภโต (จากครรภ์) คือ จากปฏิสนธิในเทวโลก. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "มีอธิบายว่า ย่อมไม่สามารถบรรลุการอุบัติในเทวโลก". เมื่อแสดงอธิบายแห่งวิเคราะห์นี้ว่า "หรือครรภ์ของเขาต่ำทราม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อปคัพภะ (ผู้ไม่มีครรภ์)" โดยปริยายหนึ่ง จึงกล่าวว่า "เพราะเป็นผู้พ้นจากครรภ์ในเทวโลก ย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งการได้ครรภ์ที่ต่ำทรามในอนาคต". อิติศัพท์เป็นอรรถแห่งเหตุ. เพราะเหตุที่ย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งการได้ครรภ์ที่ต่ำทรามในอนาคตด้วย เพราะฉะนั้นจึงมีอธิบายว่า "หรือครรภ์ของเขาต่ำทราม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อปคัพภะ". อีกอย่างหนึ่ง เมื่อแสดงอธิบายแห่งวิเคราะห์นั้นนั่นแหละ โดยทำให้สมควรแก่นัยที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า "โดยอำนาจแห่งความโกรธ... (ละ)... เมื่อแสดง" จึงกล่าวว่า "มีอธิบายว่า หรือการอยู่ในครรภ์มารดาของเขาต่ำทราม". คัพภศัพท์มีปริยายว่าครรภ์มารดา เหมือนในประโยคมีอาทิว่า "มาณพอยู่ในครรภ์" (ชา. 1.15.363). และมีปริยายว่าสัตว์ที่เกิดในครรภ์มารดา เหมือนในประโยคมีอาทิว่า "แม้ที่สุดถึงการทำครรภ์ให้ตก" (มหาวัคค์ 129). ในบรรดาปริยายเหล่านั้น เมื่อแสดงอรรถโดยถือเอาปริยายว่าครรภ์มารดา จึงกล่าวว่า "การนอนในครรภ์ในอนาคต". การนอนในครรภ์ ชื่อว่า คัพภเสยยา. ด้วยมรรคอันยอดเยี่ยม คือ ด้วยอัคคมรรค. เพราะมรรคเป็นเครื่องกำจัดกรรมและกิเลส จึงกล่าวว่า "เพราะเป็นเหตุแห่งการกำจัด". สัตว์อีก ๓ จำพวกที่เหลือ คือ อัณฑชะ สังเสทชะ และโอปปาติกะ. อนึ่ง ในที่นี้ แม้ว่าพึงกล่าวแต่คัพภเสยยาเท่านั้นให้สมควรแก่คำว่า "อปคัพภะ" ก็ตาม แต่ก็ควรกล่าวทุกอย่างที่พึงได้โดยปรารภถึง เพราะฉะนั้นพึงทราบว่า แม้การเกิดใหม่ก็ถูกกล่าวไว้ด้วย.

ඉදානි සත්තපරියායස්ස ගබ්භ-සද්දස්ස වසෙන විග්ගහනානත්තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපිචා’’තිආදි. ඉමස්මිං පන විකප්පෙ ගබ්භසෙය්‍යා පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති උභයම්පි ගබ්භසෙය්‍යවසෙනෙව වුත්තන්තිපි වදන්ති. නනු ච ‘‘ආයතිං ගබ්භසෙය්‍යා පහීනා’’ති වුත්තත්තා ගබ්භස්ස සෙය්‍යා එව පහීනා, න පන ගබ්භොති ආපජ්ජතීති ආහ ‘‘යථා චා’’තිආදි. අථ ‘‘අභිනිබ්බත්තී’’ති එත්තකමෙව අවත්වා පුනබ්භවග්ගහණං කිමත්ථන්ති ආහ ‘‘අභිනිබ්බත්ති ච නාමා’’තිආදි. අපුනබ්භවභූතාති ඛණෙ ඛණෙ උප්පජ්ජමානානං ධම්මානං අභිනිබ්බත්ති.

บัดนี้ เมื่อแสดงความแตกต่างแห่งวิเคราะห์โดยอาศัยคัพภศัพท์อันมีปริยายว่าสัตว์ จึงกล่าวว่า "อนึ่ง..." เป็นต้น. ก็ในวิกัลปะนี้ ชนทั้งหลายกล่าวว่า ทั้งคัพภเสยยาและการเกิดใหม่ ทั้งสองอย่างนี้ก็ถูกกล่าวโดยอาศัยคัพภเสยยาเท่านั้น. ก็เมื่อกล่าวว่า "การนอนในครรภ์อันเป็นไปในอนาคตอันบุคคลละได้แล้ว" ย่อมถึงความว่า การนอนในครรภ์เท่านั้นอันบุคคลละได้แล้ว ไม่ใช่ครรภ์หรือ? จึงกล่าวว่า "ก็เหมือน..." เป็นต้น. อนึ่ง เมื่อไม่กล่าวแต่เพียงว่า "การเกิด" เท่านั้น การถือเอาคำว่า "การเกิดใหม่" มีประโยชน์อะไร? จึงกล่าวว่า "อนึ่ง ชื่อว่าการเกิด..." เป็นต้น. คำว่า อปุนัพภวภูตา (ความเป็นผู้ไม่มีภพใหม่) คือ การเกิดแห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะๆ.

ධම්මධාතුන්ති [Pg.215] එත්ථ ධම්මෙ අනවසෙසෙ ධාරෙති යාථාවතො උපධාරෙතීති ධම්මධාතු, ධම්මානං යථාසභාවතො අවබුජ්ඣනසභාවො, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. පටිවිජ්ඣිත්වාති සච්ඡිකත්වා, පටිලභිත්වාති අත්ථො, පටිලාභහෙතූති වුත්තං හොති. දෙසනාවිලාසප්පත්තො හොතීති රුචිවසෙන පරිවත්තෙත්වා දස්සෙතුං සමත්ථතා දෙසනාවිලාසො, තං පත්තො අධිගතොති අත්ථො. කරුණාවිප්ඵාරන්ති සබ්බසත්තෙසු මහාකරුණාය ඵරණං. තාදිලක්ඛණමෙව පුන උපමාය විභාවෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පථවීසමචිත්තත’’න්ති. යථා පථවී සුචිඅසුචිනික්ඛෙපච්ඡෙදනභෙදනාදීසු න විකම්පති, අනුරොධවිරොධං න පාපුණාති, එවං ඉට්ඨානිට්ඨෙසු ලාභාලාභාදීසු අනුරොධවිරොධප්පහානතො අවිකම්පිතචිත්තතාය පථවීසමචිත්තතන්ති අත්ථො. අකුප්පධම්මතන්ති එත්ථ අකුප්පධම්මො නාම ඵලසමාපත්තීති කෙචි වදන්ති. ‘‘පරෙසු පන අක්කොසන්තෙසුපි අත්තනො පථවීසමචිත්තතාය අකුප්පනසභාවතන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බො’’ති අම්හාකං ඛන්ති. ජරාය අනුසටන්ති ජරාය පලිවෙඨිතං. බ්‍රාහ්මණස්ස වුද්ධතාය ආසන්නවුත්තිමරණන්ති සම්භාවනවසෙන ‘‘අජ්ජ මරිත්වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘මහන්තෙන ඛො පන උස්සාහෙනා’’ති සාධු ඛො පන තථාරූපානං අරහතං දස්සනං හොතී’’ති එවං සඤ්ජාතමහුස්සාහෙන. අප්පටිසමං පුරෙජාතභාවන්ති අනඤ්ඤසාධාරණං පුරෙජාතභාවං. නත්ථි එතස්ස පටිසමොති අප්පටිසමො, පුරෙජාතභාවො.

ในคำว่า ธัมมธาตุ นี้ ธรรมธาตุ คือ ธรรมชาติที่ทรงไว้ซึ่งธรรมทั้งหลายไม่เหลือ และพิจารณาธรรมทั้งหลายโดยความเป็นจริง. เป็นธรรมชาติที่รู้แจ้งธรรมทั้งหลายตามสภาพของมัน. คำนี้เป็นชื่อของสัพพัญญุตญาณ. คำว่า ปฏิวิชฌิตวา (แทงตลอดแล้ว) คือ ทำให้แจ้งแล้ว, มีอรรถว่า ได้แล้ว. ชื่อว่ากล่าวโดยเป็นเหตุแห่งการได้. คำว่า ย่อมเป็นผู้ถึงซึ่งความวิลาศแห่งการแสดง คือ ความสามารถที่จะแสดงโดยพลิกแพลงไปตามความพอใจ ชื่อว่า เทสนาวิลาสะ. ผู้ถึงซึ่งความวิลาศนั้น มีอรรถว่า บรรลุแล้ว. คำว่า กรุณาวิปผาระ (ความแผ่ไปแห่งกรุณา) คือ การแผ่ไปแห่งมหากรุณาในสัตว์ทั้งปวง. เมื่อแสดงลักษณะแห่งความเป็นผู้คงที่นั้นนั่นแหละให้พิสดารด้วยอุปมาอีก จึงกล่าวว่า "ความเป็นผู้มีจิตเสมอด้วยแผ่นดิน". อรรถว่า ความเป็นผู้มีจิตเสมอด้วยแผ่นดิน คือ เหมือนแผ่นดินไม่หวั่นไหว ไม่ถึงความยินดีและยินร้ายในการทิ้งของสะอาดและไม่สะอาด การตัด การทำลาย เป็นต้น ฉันใด การละความยินดีและยินร้ายในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ในลาภและอลาภ เป็นต้น ด้วยความเป็นผู้มีจิตไม่หวั่นไหว ฉันนั้น. ในคำว่า อกุปปธัมมตา (ความเป็นผู้มีธรรมไม่กำเริบ) นี้ ชนบางพวกกล่าวว่า อกุปปธรรม คือ ผลสมาบัติ. แต่ความเห็นของเราคือ "พึงถือเอาอรรถในที่นี้อย่างนี้ว่า แม้เมื่อชนเหล่าอื่นด่า ก็เป็นธรรมชาติที่ไม่กำเริบด้วยความเป็นผู้มีจิตเสมอด้วยแผ่นดินของตน". คำว่า ชรายะ อนุสฏะ (อันชราห่อหุ้มแล้ว) คือ อันชราห่อหุ้มแล้ว. คำว่า พราหมณ์แก่แล้ว ความตายใกล้เข้ามาแล้ว คือ กล่าวโดยเป็นไปในลักษณะแห่งความน่าจะเป็น มีอาทิว่า "ตายวันนี้". คำว่า "ด้วยความเพียรพยายามอย่างยิ่ง" คือ ด้วยความเพียรพยายามอันเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "การเห็นพระอรหันต์เช่นนั้นเป็นสิ่งดีหนอ". คำว่า อัปปฏิสมะ ปุเรชาตภาวะ (ความเป็นผู้เกิดก่อนที่ไม่มีใครเสมอ) คือ ความเป็นผู้เกิดก่อนที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. ไม่มีผู้เสมอเหมือนแก่สิ่งนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อัปปฏิสมะ (ไม่มีใครเสมอ), คือ ความเป็นผู้เกิดก่อน.

පක්ඛෙ විධුනන්තාති පත්තෙ චාලෙන්තා. නික්ඛමන්තානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං, නික්ඛන්තෙසූති අත්ථො.

คำว่า ปักเข วิธุนันตา (กระพือปีก) คือ ขยับปีก. คำว่า นิกขมันตานัง (ของสัตว์ทั้งหลายผู้กำลังออกไป) เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด คือ มีอรรถว่า ในสัตว์ทั้งหลายผู้ออกไปแล้ว.

සො ජෙට්ඨො ඉති අස්ස වචනීයොති යො පඨමතරං අණ්ඩකොසතො නික්ඛන්තො කුක්කුටපොතකො, සො ජෙට්ඨොති වචනීයො අස්ස, භවෙය්‍යාති අත්ථො. සම්පටිපාදෙන්තොති සංසන්දෙන්තො. තිභූමපරියාපන්නාපි සත්තා අවිජ්ජාකොසස්ස අන්තො පවිට්ඨා තත්ථ තත්ථ අප්පහීනාය අවිජ්ජාය වෙඨිතත්තාති ආහ ‘‘අවිජ්ජාකොසස්ස අන්තො පවිට්ඨෙසු සත්තෙසූ’’ති අණ්ඩකොසන්ති බීජකපාලං. ලොකසන්නිවාසෙති ලොකොයෙව සඞ්ගම්ම සමාගම්ම නිවාසනට්ඨෙන ලොකසන්නිවාසො, සත්තනිකායො. සම්මාසම්බොධින්ති එත්ථ සම්මාති අවිපරීතත්ථො, සං-සද්දො සාමන්ති ඉමමත්ථං දීපෙති. තස්මා සම්මා අවිපරීතෙනාකාරෙන [Pg.216] සයමෙව චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣති පටිවිජ්ඣතීති සම්මාසම්බොධීති මග්ගො වුච්චති. තෙනාහ ‘‘සම්මා සාමඤ්ච බොධි’’න්ති, සම්මා සයමෙව ච බුජ්ඣනකන්ති අත්ථො. සම්මාති වා පසත්ථවචනො, සං-සද්දො සුන්දරවචනොති ආහ ‘‘අථ වා පසත්ථං සුන්දරඤ්ච බොධි’’න්ති.

คำว่า "เขาเป็นผู้เจริญ เพราะฉะนั้นพึงกล่าวแก่เขา" ความว่า ลูกไก่ตัวใดออกจากเปลือกไข่ก่อน ลูกไก่นั้นพึงกล่าวว่าเป็นผู้เจริญแก่เขา มีอรรถว่า พึงเป็นอย่างนั้น. คำว่า สัมปฏปาเทนโต (เมื่อให้ถึงพร้อม) คือ เมื่อให้สอดคล้องกัน. สัตว์ทั้งหลายแม้ที่นับเนื่องในไตรภูมิ เมื่อเข้าสู่ภายในเปลือกแห่งอวิชชาแล้ว ย่อมถูกอวิชชาที่ยังละไม่ได้ในภพนั้นๆ ห่อหุ้มไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในสัตว์ทั้งหลายผู้เข้าสู่ภายในเปลือกแห่งอวิชชา". คำว่า อัณฑโกสะ (เปลือกไข่) คือ เปลือกเมล็ด. คำว่า โลกสันนิวาสะ (ที่อยู่รวมกันแห่งโลก) คือ โลกนั่นแหละ ชื่อว่าโลกสันนิวาสะ เพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่อาศัยรวมกัน ประชุมกัน ได้แก่ หมู่สัตว์. ในคำว่า สัมมาสัมโพธิ นี้ คำว่า สัมมา มีอรรถว่า ไม่วิปริต, สํ-ศัพท์ แสดงอรรถว่า ด้วยตนเอง. เพราะเหตุนั้น มรรคจึงชื่อว่า สัมมาสัมโพธิ เพราะตรัสรู้และแทงตลอดอริยสัจ ๔ ด้วยตนเองโดยอาการที่ไม่วิปริต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สัมมา และ โพธิด้วยตนเอง" มีอรรถว่า เป็นผู้ตรัสรู้ด้วยตนเองโดยชอบ. อีกอย่างหนึ่ง สัมมา เป็นคำสรรเสริญ, สํ-ศัพท์ เป็นคำแสดงความงาม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อีกอย่างหนึ่ง โพธิอันประเสริฐและงดงาม".

අසබ්බගුණදායකත්තාති සබ්බගුණානං අදායකත්තා. සබ්බගුණෙ න දදාතීති හි අසබ්බගුණදායකො, අසමත්ථසමාසොයං ගමකත්තා යථා ‘‘අසූරියපස්සානි මුඛානී’’ති. තිස්සො විජ්ජාති උපනිස්සයවතො සහෙව අරහත්තඵලෙන තිස්සො විජ්ජා දෙති. නනු චෙත්ථ තීසු විජ්ජාසු ආසවක්ඛයඤාණස්ස මග්ගපරියාපන්නත්තා කථමෙතං යුජ්ජති ‘‘මග්ගො තිස්සො විජ්ජා දෙතී’’ති? නායං දොසො. සතිපි ආසවක්ඛයඤාණස්ස මග්ගපරියාපන්නභාවෙ අට්ඨඞ්ගිකෙ මග්ගෙ සති මග්ගඤාණෙන සද්ධිං තිස්සො විජ්ජා පරිපුණ්ණා හොන්තීති ‘‘මග්ගො තිස්සො විජ්ජා දෙතී’’ති වුච්චති. ඡ අභිඤ්ඤාති එත්ථාපි එසෙව නයො. සාවකපාරමිඤාණන්ති අග්ගසාවකෙහි පටිලභිතබ්බමෙව ලොකියලොකුත්තරඤාණං. පච්චෙකබොධිඤාණන්ති එත්ථාපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අබ්භඤ්ඤාසින්ති ජානිං. ජානනඤ්ච න අනුස්සවාදිවසෙනාති ආහ ‘‘පටිවිජ්ඣි’’න්ති, පච්චක්ඛමකාසින්ති අත්ථො. පටිවෙධොපි න දූරෙ ඨිතස්ස ලක්ඛණප්පටිවෙධො වියාති ආහ ‘‘පත්තොම්හී’’ති, පාපුණින්ති අත්ථො. පාපුණනඤ්ච න සයං ගන්ත්වාති ආහ ‘‘අධිගතොම්හී’’ති, සන්තානෙ උප්පාදනවසෙන පටිලභින්ති අත්ථො.

คำว่า อสัพพคุณทายกัตตา คือ ความเป็นผู้ไม่ให้คุณทั้งปวง เพราะว่าผู้ไม่ให้คุณทั้งปวง ชื่อว่า อสัพพคุณทายกะ สมาสนี้เป็นอสมัตถสมาส เพราะสื่อความหมายได้ เหมือนคำว่า 'ใบหน้าไม่เคยเห็นพระอาทิตย์' ฉะนั้น. คำว่า ติสโส วิชชา คือ ย่อมให้วิชชา ๓ พร้อมด้วยอรหัตตผลแก่ผู้มีอุปนิสัย. ถามว่า ก็ในวิชชา ๓ นั้น อาสวักขยญาณสงเคราะห์เข้าในมรรค มิใช่หรือ เมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า 'มรรคย่อมให้วิชชา ๓' นี้จะสมควรได้อย่างไร? ตอบว่า ข้อนี้ไม่เป็นโทษ แม้อาสวักขยญาณจะสงเคราะห์เข้าในมรรคก็จริง แต่เมื่ออริยมรรคมีองค์ ๘ มีอยู่ วิชชา ๓ ย่อมบริบูรณ์พร้อมด้วยมรรคญาณ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'มรรคย่อมให้วิชชา ๓'. คำว่า ฉ อภิญญา แม้ในอภิญญา ๖ นี้ก็นัยเดียวกัน. คำว่า สาวกปารมีญาณ คือ โลกิยญาณและโลกุตตรญาณที่พระอัครสาวกพึงบรรลุเท่านั้น. คำว่า ปัจเจกโพธิญาณ แม้ในคำนี้ก็พึงทราบอรรถโดยนัยนี้แล. คำว่า อัพภัญญาสิ คือ รู้แล้ว. และการรู้นั้นมิใช่รู้ด้วยการฟังเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปฏิวิชฌิ' คือ ทำให้ประจักษ์แจ้ง. การแทงตลอดนั้นก็มิใช่การแทงตลอดลักษณะของสิ่งที่ตั้งอยู่ไกล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปัตโตมหิ' คือ ถึงแล้ว. และการถึงนั้นก็มิใช่ถึงด้วยการไปเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อธิคโตมหิ' คือ บรรลุแล้ว โดยอาการที่ยังให้เกิดขึ้นในสันดาน.

ඔපම්මසම්පටිපාදනන්ති ඔපම්මත්ථස්ස උපමෙය්‍යෙන සම්මදෙව පටිපාදනං. අත්ථෙනාති උපමෙය්‍යත්ථෙන. යථා කුක්කුටියා අණ්ඩෙසු තිවිධකිරියාකරණං කුක්කුටච්ඡාපකානං අණ්ඩකොසතො නික්ඛමනස්ස මූලකාරණං, එවං බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාකරණං අවිජ්ජණ්ඩකොසතො නික්ඛමනස්ස මූලකාරණන්ති ආහ ‘‘යථා හි තස්සා කුක්කුටියා…පෙ… තිවිධානුපස්සනාකරණ’’න්ති. ‘‘සන්තානෙ’’ති වුත්තත්තා අණ්ඩසදිසතා සන්තානස්ස, බහි නික්ඛන්තකුක්කුටච්ඡාපකසදිසතා බුද්ධගුණානං, බුද්ධගුණාති ච අත්ථතො බුද්ධොයෙව ‘‘තථාගතස්ස ඛො එතං, වාසෙට්ඨ, අධිවචනං ධම්මකායො ඉතිපී’’ති වචනතො. අවිජ්ජණ්ඩකොසස්ස තනුභාවොති බලවවිපස්සනාවසෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසස්ස තනුභාවො, පටිච්ඡාදනසාමඤ්ඤෙන ච අවිජ්ජාය අණ්ඩකොසසදිසතා. මුදුභූතස්සපි ඛරභාවාපත්ති හොතීති [Pg.217] තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘ථද්ධඛරභාවො’’ති වුත්තං. තික්ඛඛරවිප්පසන්නසූරභාවොති එත්ථ පරිග්ගය්හමානෙසු සඞ්ඛාරෙසු විපස්සනාඤාණස්ස සමාධින්ද්‍රියවසෙන සුඛානුප්පවෙසො තික්ඛතා, අනුපවිසිත්වාපි සතින්ද්‍රියවසෙන අනතික්කමනතො අකුණ්ඨතා ඛරභාවො. තික්ඛොපි හි එකච්චො සරො ලක්ඛං පත්වා කුණ්ඨො හොති, න තථා ඉදං. සතිපි ඛරභාවෙ සුඛුමප්පවත්තිවසෙන කිලෙසසමුදාචාරසඞ්ඛොභරහිතතාය සද්ධින්ද්‍රියවසෙන පසන්නභාවො, සතිපි පසන්නභාවෙ අන්තරා අනොසක්කිත්වා කිලෙසපච්චත්ථිකානං සුට්ඨු අභිභවනතො වීරියින්ද්‍රියවසෙන සූරභාවො වෙදිතබ්බො. එවමිමෙහි පකාරෙහි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණමෙව ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. විපස්සනාඤාණස්ස පරිණාමකාලොති විපස්සනාය වුට්ඨානගාමිනිභාවාපත්ති. තදා ච සා මග්ගඤාණගබ්භං ධාරෙන්තී විය හොතීති ආහ ‘‘ගබ්භග්ගහණකාලො’’ති. ගබ්භං ගණ්හාපෙත්වාති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය අනන්තරං සිඛාප්පත්තඅනුලොමවිපස්සනාවසෙන මග්ගවිජායනත්ථං ගබ්භං ගණ්හාපෙත්වා. අභිඤ්ඤාපක්ඛෙති ලොකියාභිඤ්ඤාපක්ඛෙ. ලොකුත්තරාභිඤ්ඤා හි අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලිතා. පොත්ථකෙසු පන කත්ථචි ‘‘ඡාභිඤ්ඤාපක්ඛෙ’’ති ලිඛන්ති, සො අපාඨොති වෙදිතබ්බො.

คำว่า โอปัมมสัมปฏปาทนะ คือ การยังเนื้อความแห่งอุปมาให้ถึงพร้อมด้วยอุปเมยยะโดยชอบ. คำว่า อัตเถนะ คือ ด้วยอรรถที่เป็นอุปเมยยะ. เหมือนการกระทำ ๓ อย่างในฟองไข่ของแม่ไก่ เป็นมูลเหตุแห่งการออกจากเปลือกไข่ของลูกไก่ ฉันใด การกระทำอนุปัสสนา ๓ อย่างของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์ ก็เป็นมูลเหตุแห่งการออกจากเปลือกไข่คืออวิชชา ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ยถา หิ ตัสสา กุกกุฏิยา...เป... ติวิธานุปัสสนาการณัง'. เพราะคำว่า 'ในสันดาน' ที่กล่าวไว้ ความเป็นเหมือนไข่จึงเป็นของสันดาน ความเป็นเหมือนลูกไก่ที่ออกมาภายนอกเป็นของพุทธคุณทั้งหลาย และพุทธคุณทั้งหลายโดยอรรถก็คือพระพุทธเจ้านั่นเอง ตามพระดำรัสว่า 'ดูกรวาเสฏฐะ คำว่า ธรรมกาย นี้เป็นชื่อของพระตถาคต'. คำว่า อวิชชาณฺฑโกสสฺส ตนุภาโว คือ ความที่เปลือกไข่คืออวิชชาบางเบาลงด้วยอำนาจวิปัสสนาที่แก่กล้า และอวิชชามีความเหมือนเปลือกไข่ด้วยความเป็นเครื่องปกปิดโดยทั่วไป. แม้สิ่งที่อ่อนนุ่มก็กลายเป็นของแข็งกระด้างได้ เพื่อป้องกันความหมายนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ถัทธขรภาโว' (ความแข็งกระด้าง). คำว่า ติกขขรวิปปสันนสูรภาโว ในคำนี้ ความที่วิปัสสนาญาณหยั่งลงสู่ความสุขในสังขารทั้งหลายที่กำลังกำหนดอยู่ด้วยอำนาจสมาธินทรีย์ ชื่อว่า ติกขตา (ความคมกล้า), ความไม่ทื่อเพราะไม่ก้าวล่วงไปแม้หยั่งลงไปแล้วด้วยอำนาจสตินทรีย์ ชื่อว่า ขรภาโว (ความแข็งกระด้าง). เพราะศรบางลูกแม้จะคมกล้า แต่เมื่อกระทบเป้าหมายก็ทื่อได้ แต่สิ่งนี้ไม่เป็นเช่นนั้น. แม้จะมีความแข็งกระด้างอยู่ แต่ก็มีความผ่องใสด้วยอำนาจสัทธินทรีย์ เพราะปราศจากความขุ่นมัวแห่งกิเลสที่ฟุ้งขึ้นด้วยอำนาจการดำเนินไปอย่างละเอียดอ่อน, แม้จะมีความผ่องใสอยู่ ก็พึงทราบว่ามีความกล้าหาญด้วยอำนาจวิริยินทรีย์ เพราะไม่ถอยกลับในระหว่าง และเพราะข่มข้าศึกคือกิเลสได้เป็นอย่างดี. พึงทราบว่า ด้วยอาการเหล่านี้ ท่านถือเอาสังขารุเปกขาญาณนั่นเอง. คำว่า วิปัสสนาญาณัสสะ ปริณามกาโล คือ ความที่วิปัสสนาถึงความเป็นวุฏฐานคามินี. และในกาลนั้น วิปัสสนานั้นย่อมเป็นเหมือนทรงครรภ์คือมรรคญาณไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'คัพภัคคหณกาโล' (กาลแห่งการตั้งครรภ์). คำว่า คัพภัง คัณหาเปตวา คือ ยังครรภ์ให้ตั้งขึ้น เพื่อให้เกิดมรรคด้วยอำนาจอนุโลมวิปัสสนาที่ถึงยอดสุดในลำดับแห่งสังขารุเปกขา. คำว่า อภิญญาปักเข คือ ในฝ่ายโลกิยาภิญญา เพราะโลกุตตราภิญญาทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาแล้ว. แต่ในตำราบางแห่งเขียนว่า 'ฉาภิญญาปักเข' พึงทราบว่านั่นเป็นบทที่ผิด.

ජෙට්ඨො සෙට්ඨොති වුද්ධතමත්තා ජෙට්ඨො, සබ්බගුණෙහි උත්තමත්තා පසත්ථතමොති සෙට්ඨො.

คำว่า เชฏโฐ เสฏโฐ คือ ชื่อว่า เชฏโฐ เพราะเป็นผู้เจริญที่สุดโดยความเป็นผู้แก่ที่สุด, ชื่อว่า เสฏโฐ เพราะเป็นผู้ประเสริฐที่สุดโดยความเป็นผู้สูงสุดด้วยคุณทั้งปวง.

ඉදානි ‘‘ආරද්ධං ඛො පන මෙ, බ්‍රාහ්මණ, වීරිය’’න්තිආදිකාය දෙසනාය අනුසන්ධිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එවං භගවා’’තිආදි. තත්ථ පුබ්බභාගතො පභුතීති භාවනාය පුබ්බභාගීයවීරියාරම්භාදිතො පට්ඨාය. මුට්ඨස්සතිනාති විනට්ඨස්සතිනා, සතිවිරහිතෙනාති අත්ථො. සාරද්ධකායෙනාති සදරථකායෙන. බොධිමණ්ඩෙති බොධිසඞ්ඛාතස්ස ඤාණස්ස මණ්ඩභාවප්පත්තෙ ඨානෙ. බොධීති හි පඤ්ඤා වුච්චති. සා එත්ථ මණ්ඩා පසන්නා ජාතාති සො පදෙසො ‘‘බොධිමණ්ඩො’’ති පඤ්ඤාතො. පග්ගහිතන්ති ආරම්භං සිථිලං අකත්වා දළ්හපරක්කමසඞ්ඛාතුස්සහනභාවෙන ගහිතං. තෙනාහ ‘‘අසිථිලප්පවත්තිත’’න්ති. අසල්ලීනන්ති අසඞ්කුචිතං කොසජ්ජවසෙන සඞ්කොචං අනාපන්නං. උපට්ඨිතාති ඔගාහනසඞ්ඛාතෙන අපිලාපනභාවෙන ආරම්මණං උපගන්ත්වා ඨිතා. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණාභිමුඛීභාවෙනා’’ති. සම්මොසස්ස විද්ධංසනවසෙන පවත්තියා න සම්මුට්ඨාති අසම්මුට්ඨා. කිඤ්චාපි චිත්තප්පස්සද්ධිවසෙන චිත්තමෙව පස්සද්ධං, කායප්පස්සද්ධිවසෙනෙව ච කායො පස්සද්ධො හොති[Pg.218], තථාපි යස්මා කායප්පස්සද්ධි උප්පජ්ජමානා චිත්තප්පස්සද්ධියා සහෙව උප්පජ්ජති, න විනා, තස්මා වුත්තං ‘‘කායචිත්තප්පස්සද්ධිවසෙනා’’ති. කායප්පස්සද්ධියා උභයෙසම්පි කායානං පස්සම්භනාවහත්තා වුත්තං ‘‘රූපකායොපි පස්සද්ධොයෙව හොතී’’ති.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงความสืบเนื่องแห่งพระเทศนา มีอาทิว่า ‘ดูกรพราหมณ์ ก็ความเพียรเราปรารภแล้ว’ จึงตรัสว่า ‘เอวํ ภควา’ เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า ปุพฺพภาคโต ปภูติ คือ ตั้งแต่เริ่มปรารภความเพียรที่เป็นส่วนเบื้องต้นแห่งภาวนาเป็นต้นไป. คำว่า มุฏฺฐสฺสตินา คือ ด้วยผู้มีสติอันเลือนหายไปแล้ว อธิบายว่า ผู้ปราศจากสติ. คำว่า สารทฺธกาเยน คือ ด้วยกายที่มีความกระวนกระวาย. คำว่า โพธิมณฺเฑ คือ ในสถานที่ที่ถึงความเป็นของใสแห่งญาณที่นับว่าโพธิ. ด้วยว่า ปัญญา ท่านเรียกว่า โพธิ. ปัญญานั้นในที่นี้เป็นของใส (บริสุทธิ์) เกิดขึ้นแล้ว เพราะฉะนั้น สถานที่นั้นจึงเป็นที่รู้กันว่า ‘โพธิมณฺฑะ’. คำว่า ปคฺคหิตนฺติ คือ ความเพียรที่ประคองไว้แล้วด้วยความเป็นผู้มีความอุตสาหะอันนับว่าความบากบั่นมั่นคง โดยไม่ทำให้การปรารภหย่อนยาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นไปโดยไม่หย่อนยาน’. คำว่า อสนฺลีนนฺติ คือ ไม่หดหู่ คือ ไม่ถึงความหดหู่ด้วยอำนาจความเกียจคร้าน. คำว่า อุปฏฺฐิตา คือ สติที่เข้าไปตั้งอยู่ใกล้อารมณ์ด้วยความเป็นผู้ไม่ลอยไปอันนับว่าการหยั่งลง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยความเป็นผู้มีหน้าเฉพาะต่ออารมณ์’. สติที่ไม่หลงลืม คือ ชื่อว่า อสมฺมุฏฺฐา เพราะความเป็นไปโดยการกำจัดความหลงลืม. ถึงแม้ว่าจิตนั่นแหละย่อมสงบด้วยอำนาจจิตตัปปัสสัทธิ และกายย่อมสงบด้วยอำนาจกายัปปัสสัทธิก็จริง, ถึงอย่างนั้น เพราะกายัปปัสสัทธิเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับจิตตัปปัสสัทธิทีเดียว ไม่ปราศจากกัน, เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยอำนาจกายัปปัสสัทธิและจิตตัปปัสสัทธิ’. เพราะกายัปปัสสัทธินำมาซึ่งความสงบระงับแห่งกายทั้งสอง ท่านจึงกล่าวว่า ‘แม้รูปกายก็สงบระงับแล้วทีเดียว’.

සො ච ඛොති සො ච ඛො කායො. විගතදරථොති විගතකිලෙසදරථො. නාමකායෙ හි විගතදරථෙ රූපකායොපි වූපසන්තදරථපරිළාහො හොති. සම්මා ආහිතන්ති නානාරම්මණෙසු විධාවනසඞ්ඛාතං වික්ඛෙපං විච්ඡින්දිත්වා එකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ අවික්ඛිත්තභාවාපාදනෙන සම්මදෙව ආහිතං ඨපිතං. තෙනාහ ‘‘සුට්ඨු ඨපිත’’න්තිආදි. චිත්තස්ස අනෙකග්ගභාවො වික්ඛෙපවසෙන චඤ්චලතා, සා සති එකග්ගතාය න හොතීති ආහ ‘‘එකග්ගං අචලං නිප්ඵන්දන’’න්ති. එත්තාවතාති ‘‘ආරද්ධං ඛො පනා’’තිආදිනා වීරියසතිපස්සද්ධිසමාධීනං කිච්චසිද්ධිදස්සනෙන. නනු ච සද්ධාපඤ්ඤානම්පි කිච්චසිද්ධි ඣානස්ස පුබ්බභාගප්පටිපදාය ඉච්ඡිතබ්බාති? සච්චං, සා පන නානන්තරිකභාවෙන අවුත්තසිද්ධාති න ගහිතා. අසති හි සද්ධාය වීරියාරම්භාදීනං අසම්භවොයෙව, පඤ්ඤාපරිග්ගහෙ ච නෙසං අසති ඤායාරම්භාදිභාවො න සියා, තථා අසල්ලීනාසම්මොසතාදයො වීරියාදීනන්ති අසල්ලීනතාදිග්ගහණෙනෙවෙත්ථ පඤ්ඤාකිච්චසිද්ධි ගහිතාති දට්ඨබ්බං. ඣානභාවනායං වා සමාධිකිච්චං අධිකං ඉච්ඡිතබ්බන්ති දස්සෙතුං සමාධිපරියොසානාව ඣානස්ස පුබ්බභාගප්පටිපදා කථිතාති දට්ඨබ්බං.

คำว่า โส จ โขติ คือ และกายนั้นแล. คำว่า วิคตทรถนฺติ คือ มีความกระวนกระวายคือกิเลสไปปราศแล้ว. ด้วยว่า เมื่อนามกายมีความกระวนกระวายไปปราศแล้ว แม้รูปกายก็มีความเร่าร้อนและความกระวนกระวายสงบระงับแล้ว. คำว่า สมฺมา อาหิตนฺติ คือ ตั้งไว้โดยชอบทีเดียว ด้วยการทำความไม่ฟุ้งซ่านให้เกิดขึ้นในอารมณ์เดียวนั่นเอง โดยตัดความฟุ้งซ่านอันนับว่าการแล่นไปในอารมณ์ต่างๆ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตั้งไว้ดีแล้ว’ เป็นต้น. ความเป็นผู้มีจิตไม่เป็นเอกัคคะ คือ ความหวั่นไหวด้วยอำนาจความฟุ้งซ่าน, ความหวั่นไหวนั้น เมื่อมีความเป็นเอกัคคะย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นเอกัคคะ ไม่หวั่นไหว ไม่กระเพื่อม’. คำว่า เอตฺตาวตาติ คือ ด้วยการแสดงความสำเร็จแห่งกิจของวิริยะ สติ ปัสสัทธิ และสมาธิ ด้วยคำมีอาทิว่า ‘ก็ความเพียรเราปรารภแล้ว’. ถามว่า ก็ความสำเร็จแห่งกิจแม้ของศรัทธาและปัญญาก็พึงปรารถนาในปฏิปทาส่วนเบื้องต้นแห่งฌานมิใช่หรือ? ตอบว่า จริง, แต่ความสำเร็จนั้นท่านไม่ถือเอา เพราะเป็นความสำเร็จที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นธรรมที่เกิดในลำดับที่ไม่มีอะไรคั่น. ด้วยว่า เมื่อไม่มีศรัทธา การปรารภความเพียรเป็นต้นย่อมมีไม่ได้เลย, และเมื่อไม่มีการกำหนดด้วยปัญญา การปรารภธรรมที่ควรรู้เป็นต้นของธรรมเหล่านั้นก็พึงไม่มี, อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ความสำเร็จแห่งกิจของปัญญาในที่นี้ ท่านถือเอาแล้วด้วยการถือเอาความไม่หดหู่และความไม่หลงลืมเป็นต้นของวิริยะเป็นต้นนั่นเอง. หรือว่า พึงทราบว่า ท่านกล่าวปฏิปทาส่วนเบื้องต้นแห่งฌานมีสมาธิเป็นที่สุด เพื่อแสดงว่า กิจของสมาธิเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาอย่างยิ่งในฌานภาวนา.

අතීතභවෙ ඛන්ධා තප්පටිබද්ධානි නාමගොත්තානි ච සබ්බං පුබ්බෙනිවාසංත්වෙව ගහිතන්ති ආහ ‘‘කිං විදිතං කරොති? පුබ්බෙනිවාස’’න්ති. මොහො පටිච්ඡාදකට්ඨෙන තමො විය තමොති ආහ ‘‘ස්වෙව මොහො’’ති. ඔභාසකරණට්ඨෙනාති කාතබ්බතො කරණං. ඔභාසොව කරණං ඔභාසකරණං. අත්තනො පච්චයෙහි ඔභාසභාවෙන නිබ්බත්තෙතබ්බට්ඨෙනාති අත්ථො. සෙසං පසංසාවචනන්ති පටිපක්ඛවිධමනපවත්තිවිසෙසානං බොධනතො වුත්තං. අවිජ්ජා විහතාති එතෙන විජානනට්ඨෙන විජ්ජාති අයම්පි අත්ථො දීපිතොති දට්ඨබ්බං. ‘‘කස්මා? යස්මා විජ්ජා උප්පන්නා’’ති එතෙන විජ්ජාපටිපක්ඛා අවිජ්ජා. පටිපක්ඛතා චස්සා පහාතබ්බභාවෙන විජ්ජාය ච පහායකභාවෙනාති දස්සෙති. එස නයො ඉතරස්මිම්පි පදද්වයෙති ඉමිනා ‘‘තමො විහතො විනට්ඨො. කස්මා? යස්මා ආලොකො උප්පන්නො’’ති ඉමමත්ථං අතිදිසති. කිලෙසානං ආතාපනපරිතාපනට්ඨෙන [Pg.219] වීරියං ආතාපොති ආහ ‘‘වීරියාතාපෙන ආතාපිනො’’ති, වීරියවතොති අත්ථො. පෙසිතත්තස්සාති යථාධිප්පෙතත්ථසිද්ධිං පති විස්සට්ඨචිත්තස්ස. යථා අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතොති අඤ්ඤස්සපි කස්සචි මාදිසස්සාති අධිප්පායො. පධානානුයොගස්සාති සම්මප්පධානමනුයුත්තස්ස.

ขันธ์ทั้งหลายในอดีตภพ และนามและโคตรที่เนื่องด้วยขันธ์เหล่านั้น ทั้งหมดนั้นท่านถือเอาด้วยคำว่า บุพเพนิวาสะ นั่นเอง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทำอะไรให้รู้แจ้ง? คือ บุพเพนิวาสะ’. โมหะเป็นเหมือนความมืด เพราะอรรถว่าปกปิด เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘โมหะนั้นนั่นแหละคือความมืด’. ด้วยอรรถว่า ‘การทำแสงสว่าง’ คือ การทำจากสิ่งที่พึงทำ. แสงสว่างนั่นแหละคือการทำ ชื่อว่า การทำแสงสว่าง. อธิบายว่า ด้วยอรรถว่าพึงให้บังเกิดด้วยความเป็นแสงสว่างด้วยปัจจัยของตน. คำที่เหลือเป็นคำสรรเสริญ เพราะบอกถึงความพิเศษแห่งความเป็นไปในการกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์. พึงทราบว่า ด้วยคำว่า ‘อวิชชาถูกกำจัดแล้ว’ นี้ อรรถว่า ‘วิชชา เพราะอรรถว่ารู้แจ้ง’ นี้ ท่านก็แสดงไว้แล้ว. ด้วยคำว่า ‘เพราะเหตุไร? เพราะวิชชาเกิดขึ้นแล้ว’ นี้ ท่านแสดงว่า อวิชชาเป็นปฏิปักษ์ต่อวิชชา และความเป็นปฏิปักษ์ของอวิชชานั้น ด้วยความเป็นธรรมที่พึงละ และของวิชชาด้วยความเป็นผู้ละ. นัยนี้แม้ในหมวดสองแห่งบทที่เหลือ ท่านก็โอนอรรถนี้ไปว่า ‘ความมืดถูกกำจัดแล้ว หายไปแล้ว. เพราะเหตุไร? เพราะแสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว’. ความเพียรชื่อว่า อาตาปะ เพราะอรรถว่าแผดเผาและทำให้เร่าร้อนซึ่งกิเลส เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นผู้มีความเพียรแผดเผาด้วยความเพียรแผดเผา’ อธิบายว่า เป็นผู้มีความเพียร. คำว่า เปสิตตฺตสฺส คือ ผู้มีตนส่งไปแล้ว คือ ผู้มีจิตปล่อยไปแล้วเพื่อความสำเร็จแห่งประโยชน์ตามที่ต้องการ. อธิบายว่า เหมือนอย่างผู้อื่นบางคนผู้เช่นกับเรา ผู้ไม่ประมาท มีความเพียรแผดเผา มีตนส่งไปแล้วอยู่. คำว่า ปธานานุโยคสฺส คือ ผู้ประกอบตามซึ่งสัมมัปปธาน.

පච්චවෙක්ඛණඤාණපරිග්ගහිතන්ති න පඨමදුතියඤාණද්වයාධිගමං විය කෙවලන්ති අධිප්පායො. දස්සෙන්තොති නිගමනවසෙන දස්සෙන්තො. සරූපතො හි පුබ්බෙ දස්සිතමෙවාති.

คำว่า ปจฺจเวกฺขณญาณปริคฺคหิตนฺติ อธิบายว่า ไม่ใช่เป็นเพียงการบรรลุญาณสองอย่างแรกเท่านั้น. คำว่า ทสฺเสนฺโต คือ แสดงโดยนัยแห่งการสรุป. เพราะว่า โดยสภาวะแล้ว ท่านได้แสดงไว้ก่อนแล้วนั่นเอง.

තික්ඛත්තුං ජාතොති ඉමිනා පන ඉදං දස්සෙති – ‘‘අහං, බ්‍රාහ්මණ, පඨමවිජ්ජාය ජාතොයෙව පුරෙජාතස්ස සහජාතස්ස වා අභාවතො සබ්බෙසං වුද්ධො මහල්ලකො, කිමඞ්ගං පන තීහි විජ්ජාහි තික්ඛත්තුං ජාතො’’ති. පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අතීතංසඤාණන්ති අතීතාරම්මණසභාගතාය තබ්භාවිභාවතො ච පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අතීතංසඤාණං පකාසෙත්වාති යොජෙතබ්බං. තත්ථ අතීතංසඤාණන්ති අතීතක්ඛන්ධායතනධාතුසඞ්ඛාතෙ අතීතෙ කොට්ඨාසෙ අප්පටිහතඤාණං. දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස පච්චුප්පන්නාරම්මණත්තා යථාකම්මූපගඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්ස ච දිබ්බචක්ඛුවසෙනෙව ඉජ්ඣනතො දිබ්බචක්ඛුනො පරිභණ්ඩඤාණත්තා දිබ්බචක්ඛුම්හියෙව ච ඨිතස්ස චෙතොපරියඤාණසිද්ධිතො වුත්තං ‘‘දිබ්බචක්ඛුනා පච්චුප්පන්නානාගතංසඤාණ’’න්ති. තත්ථ දිබ්බචක්ඛුනාති සපරිභණ්ඩෙන දිබ්බචක්ඛුඤාණෙන. පච්චුප්පන්නංසො ච අනාගතංසො ච පච්චුප්පන්නානාගතංසං, තත්ථ ඤාණං පච්චුප්පන්නානාගතංසඤාණං. ආසවක්ඛයඤාණාධිගමෙනෙව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස විය සෙසාසාධාරණඡඤාණදසබලඤාණආවෙණිකබුද්ධධම්මාදීනම්පි අනඤ්ඤසාධාරණානං බුද්ධගුණානං ඉජ්ඣනතො වුත්තං ‘‘ආසවක්ඛයෙන සකලලොකියලොකුත්තරගුණ’’න්ති. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙපි සබ්බඤ්ඤුගුණෙ පකාසෙත්වා’’ති.

ด้วยคำว่า ‘เกิดแล้วสามครั้ง’ นี้ ย่อมแสดงว่า ‘พราหมณ์ เราเกิดแล้วด้วยวิชชาที่หนึ่งเท่านั้น เพราะไม่มีผู้เกิดก่อนหรือเกิดพร้อมกัน เราจึงเป็นผู้เจริญ เป็นผู้ใหญ่ของสัตว์ทั้งปวง จะกล่าวไปไยกับการที่เราเกิดแล้วสามครั้งด้วยวิชชาสามเล่า’ คำว่า ‘อดีตังสญาณด้วยบุพเพนิวาสญาณ’ พึงประกอบความว่า ‘แสดงอดีตังสญาณด้วยบุพเพนิวาสญาณ เพราะมีสภาพเป็นอารมณ์ในอดีต และเพราะมีสภาพเป็นไปในอดีตนั้น’ ในคำนั้น คำว่า ‘อดีตังสญาณ’ คือญาณที่ไม่ติดขัดในส่วนที่เป็นอดีต อันนับว่าเป็นขันธ์ อายตนะ ธาตุในอดีต เพราะทิพยจักษุญาณมีปัจจุบันเป็นอารมณ์ และเพราะยถากัมมูปคญาณและอนาคตังสญาณย่อมสำเร็จได้ด้วยทิพยจักษุเท่านั้น และเพราะทิพยจักษุเป็นญาณที่เป็นบริภัณฑ์ และเพราะเจโตปริยญาณย่อมสำเร็จได้ด้วยทิพยจักษุเท่านั้น จึงกล่าวว่า ‘ปัจจุบันานาคตังสญาณด้วยทิพยจักษุ’ ในคำนั้น คำว่า ‘ด้วยทิพยจักษุ’ คือด้วยทิพยจักษุญาณพร้อมด้วยบริภัณฑ์ ปัจจุบันส่วนหนึ่งและอนาคตส่วนหนึ่ง ชื่อว่าปัจจุบันานาคตังสะ ญาณในปัจจุบันานาคตังสะนั้น ชื่อว่าปัจจุบันานาคตังสญาณ เพราะการบรรลุอาสวักขยญาณเท่านั้น ย่อมสำเร็จซึ่งพระพุทธคุณทั้งหลายที่ไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น เช่น สัพพัญญุตญาณ ญาณ ๖ ที่ไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น ทศพลญาณ และอาเวณิกพุทธธรรมเป็นต้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยอาสวักขยญาณซึ่งโลกิยโลกุตตรคุณทั้งหมด’ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘แสดงพระสัพพัญญุตคุณทั้งหมด’

පීතිවිප්ඵාරපරිපුණ්ණගත්තචිත්තොති පීතිඵරණෙන පරිපුණ්ණකායචිත්තො. අඤ්ඤාණන්ති අඤ්ඤාණස්සාති අත්ථො. ධි-සද්දයොගතො හි සාමිඅත්ථෙ එතං උපයොගවචනං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

คำว่า ‘มีกายและจิตเต็มเปี่ยมด้วยปีติแผ่ซ่าน’ คือมีกายและจิตเต็มเปี่ยมด้วยปีติแผ่ซ่าน คำว่า ‘อัญญาณัง’ อธิบายว่า ‘แห่งอัญญาณ’ เพราะการประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘ธิ’ นี้ เป็นคำที่ใช้ในอรรถแห่งความเป็นเจ้าของ ที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้โดยง่าย

වෙරඤ්ජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเวรัญชสูตร จบแล้ว

2. සීහසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาสีหสูตร

12. දුතියෙ [Pg.220] සන්ථාගාරං (ම. නි. අට්ඨ. 1.22; සං. නි. අට්ඨ. 3.4.243) නාම එකා මහාසාලාව. උය්‍යොගකාලාදීසු හි රාජානො තත්ථ ඨත්වා ‘‘එත්තකා පුරතො ගච්ඡන්තු, එත්තකා පච්ඡා’’තිආදිනා තත්ථ නිසීදිත්වා සන්ථං කරොන්ති, මරියාදං බන්ධන්ති, තස්මා තං ඨානං ‘‘සන්ථාගාර’’න්ති වුච්චති. උය්‍යොගට්ඨානතො ච ආගන්ත්වා යාව ගෙහෙ ගොමයපරිභණ්ඩාදිවසෙන පටිජග්ගනං කරොන්ති, තාව එකං ද්වෙ දිවසෙ තෙ රාජානො තත්ථ සන්ථම්භන්තීතිපි සන්ථාගාරං. තෙසං රාජූනං සහ අත්ථානුසාසනං අගාරන්තිපි සන්ථාගාරං. ගණරාජානො හි තෙ, තස්මා උප්පන්නං කිච්චං එකස්ස වසෙන න සිජ්ඣති, සබ්බෙසං ඡන්දො ලද්ධුං වට්ටති, තස්මා සබ්බෙ තත්ථ සන්නිපතිත්වා අනුසාසන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘සහ අත්ථානුසාසනං අගාර’’න්ති. යස්මා වා තත්ථ සන්නිපතිත්වා ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ කසිතුං වට්ටති, ඉමස්මිං කාලෙ වපිතු’’න්තිආදිනා නයෙන ඝරාවාසකිච්චානි සම්මන්තයන්ති, තස්මා ඡිද්දාවඡිද්දං ඝරාවාසං සන්ථරන්තීතිපි සන්ථාගාරං.

๑๒. ในสูตรที่สอง คำว่า ‘สัณฐาคาร’ (อ.ม. ๑.๒๒; อ.สํ. ๓.๔.๒๔๓) คือศาลาใหญ่แห่งหนึ่ง ในเวลาออกศึกเป็นต้น พระราชาทั้งหลายประทับยืน ณ ที่นั้นแล้วตรัสว่า ‘คนเท่านี้จงไปข้างหน้า คนเท่านี้จงไปข้างหลัง’ เป็นต้น แล้วประทับนั่ง ณ ที่นั้น ทรงทำข้อตกลง ทรงกำหนดขอบเขต เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงเรียกว่า ‘สัณฐาคาร’ อนึ่ง พระราชาเหล่านั้นเสด็จมาจากที่ออกศึกแล้ว ประทับพักอยู่ ณ ที่นั้นหนึ่งหรือสองวัน จนกว่าจะทรงจัดการบ้านเรือนด้วยการตกแต่งด้วยมูลโคเป็นต้น เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงเรียกว่า ‘สัณฐาคาร’ อนึ่ง สถานที่นั้นเป็นที่ปรึกษาหารือประโยชน์ร่วมกันของพระราชาเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘สัณฐาคาร’ เพราะพระราชาเหล่านั้นเป็นคณะราชา เพราะฉะนั้น กิจที่เกิดขึ้นจึงไม่สำเร็จด้วยพระองค์เดียว จำเป็นต้องได้รับความเห็นชอบจากทุกคน เพราะเหตุนั้น ทุกคนจึงประชุมกัน ณ ที่นั้นแล้วปรึกษาหารือกัน ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เป็นที่ปรึกษาหารือประโยชน์ร่วมกัน’ อนึ่ง เพราะพระราชาเหล่านั้นประชุมกัน ณ ที่นั้นแล้วปรึกษาหารือกิจการบ้านเรือนโดยนัยว่า ‘ในเวลานี้ควรไถ ในเวลานี้ควรหว่าน’ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘สัณฐาคาร’ เพราะทรงจัดระเบียบกิจการบ้านเรือนที่กระจัดกระจายให้เป็นระเบียบเรียบร้อย

පුත්තදාරධනාදිඋපකරණපරිච්චාගො පාරමියො. අත්තනො අඞ්ගපරිච්චාගො උපපාරමියො. අත්තනොව ජීවිතපරිච්චාගො පරමත්ථපාරමියො. ඤාතීනං අත්ථචරියා ඤාතත්ථචරියා. ලොකස්ස අත්ථචරියා ලොකත්ථචරියා. කම්මස්සකතඤාණවසෙන අනවජ්ජකම්මායතනසිප්පායතනවිජ්ජාට්ඨානපරිචයවසෙන ඛන්ධායතනාදිපරිචයවසෙන ලක්ඛණත්තයතීරණවසෙන ච ඤාණචාරො බුද්ධචරියා. අඞ්ගනයනධනරජ්ජපුත්තදාරපරිජ්ජාගවසෙන පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජන්තෙන. සතිපි මහාපරිච්චාගානං දානපාරමිභාවෙ පරිච්චාගවිසෙසසභාවදස්සනත්ථඤ්චෙව සුදුක්කරභාවදස්සනත්ථඤ්ච පඤ්චමහාපරිච්චාගානං විසුං ගහණං, තතොයෙව ච අඞ්ගපරිච්චාගතො විසුං නයනපරිච්චාගග්ගහණං. පරිච්චාගභාවසාමඤ්ඤෙපි ධනරජ්ජපරිච්චාගතො පුත්තදාරපරිච්චාගග්ගහණඤ්ච විසුං කතං. පබ්බජ්ජාව සඞ්ඛෙපො.

การบริจาคบุตร ภรรยา ทรัพย์ และอุปกรณ์อื่น ๆ ชื่อว่าบารมี การบริจาคอวัยวะของตน ชื่อว่าอุปบารมี การบริจาคชีวิตของตนเอง ชื่อว่าปรมัตถบารมี การบำเพ็ญประโยชน์แก่ญาติ ชื่อว่าญาติอัตถจริยา การบำเพ็ญประโยชน์แก่โลก ชื่อว่าโลกัตถจริยา การดำเนินไปแห่งญาณคือพุทธจริยา โดยนัยแห่งกัมมัสสกตาญาณ โดยนัยแห่งการสั่งสมกรรมที่เป็นอนวัชชะ อายตนะ ศิลปะ วิชชา โดยนัยแห่งการสั่งสมขันธ์ อายตนะเป็นต้น และโดยนัยแห่งการพิจารณาไตรลักษณ์ ด้วยการบริจาคมหาบริจาค ๕ อย่าง คือ การบริจาคอวัยวะ ดวงตา ทรัพย์สมบัติ ราชสมบัติ บุตร ภรรยา แม้ว่ามหาบริจาคเหล่านั้นจะเป็นทานบารมี แต่การกล่าวถึงมหาบริจาค ๕ อย่างแยกต่างหาก ก็เพื่อแสดงลักษณะพิเศษของการบริจาค และเพื่อแสดงความยากยิ่งในการกระทำ และด้วยเหตุนั้น การกล่าวถึงการบริจาคดวงตาแยกต่างหากจากการบริจาคอวัยวะ ก็เพื่อแสดงลักษณะพิเศษของการบริจาค แม้ว่าการบริจาคทรัพย์และราชสมบัติกับการบริจาคบุตรและภรรยาจะมีสภาพเป็นการบริจาคเหมือนกัน แต่ก็กล่าวแยกต่างหาก การบรรพชาเป็นโดยย่อ

සත්තසු අනුපස්සනාසූති අනිච්චානුපස්සනා, දුක්ඛානුපස්සනා, අනත්තානුපස්සනා, නිබ්බිදානුපස්සනා, විරාගානුපස්සනා, නිරොධානුපස්සනා, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාති ඉමාසු සත්තසු අනුපස්සනාසු.

ในอนุปัสสนา ๗ อย่าง คือ อนิจจานุปัสสนา, ทุกขานุปัสสนา, อนัตตานุปัสสนา, นิพพิทานุปัสสนา, วิราคานุปัสสนา, นิโรธานุปัสสนา, ปฏินิสสัคคานุปัสสนา ในอนุปัสสนา ๗ อย่างเหล่านี้

අනුවිච්චකාරන්ති [Pg.221] අවෙච්චකරණං. ද්වීහි කාරණෙහි අනිය්‍යානිකසාසනෙ ඨිතා අත්තනො සාවකත්තං උපගතෙ පග්ගණ්හන්ති, තානි දස්සෙතුං ‘‘කස්මා’’තිආදි වුත්තං.

คำว่า ‘อนุวิจจการัง’ คือการกระทำโดยพิจารณาแล้ว ด้วยเหตุ ๒ ประการ ผู้ที่ตั้งอยู่ในศาสนาที่ไม่นำออกไป ย่อมยกย่องผู้ที่ถึงความเป็นสาวกของตน เพื่อแสดงเหตุเหล่านั้น จึงกล่าวคำว่า ‘เพราะเหตุไร’ เป็นต้น

අනුපුබ්බිං කථන්ති (දී. නි. ටී. 2.75-76) අනුපුබ්බං කථෙතබ්බකථං. කා පන සාති? දානාදිකථා. තත්ථ දානකථා තාව පචුරජනෙසුපි පවත්තියා සබ්බසත්තසාධාරණත්තා සුකරත්තා සීලෙ පතිට්ඨානස්ස උපායභාවතො ච ආදිතො කථිතා. පරිච්චාගසීලො හි පුග්ගලො පරිග්ගහවත්ථූසු නිස්සඞ්ගභාවතො සුඛෙනෙව සීලානි සමාදියති, තත්ථ ච සුප්පතිට්ඨිතො හොති. සීලෙන දායකප්පටිග්ගාහකවිසුද්ධිතො පරානුග්ගහං වත්වා පරපීළානිවත්තිවචනතො කිරියාධම්මං වත්වා අකිරියාධම්මවචනතො, භොගසම්පත්තිහෙතුං වත්වා භවසම්පත්තිහෙතුවචනතො ච දානකථානන්තරං සීලකථා කථිතා. ‘‘තඤ්ච සීලං වට්ටනිස්සිතං, අයං භවසම්පත්ති තස්ස ඵල’’න්ති දස්සනත්ථං. ‘‘ඉමෙහි ච දානසීලමයෙහි පණීතපණීතතරාදිභෙදභින්නෙහි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූහි එතා චාතුමහාරාජිකාදීසු පණීතපණීතතරාදිභෙදභින්නා අපරිමෙය්‍යා දිබ්බභොගසම්පත්තියො ලද්ධබ්බා’’ති දස්සනත්ථං තදනන්තරං සග්ගකථා. ‘‘ස්වායං සග්ගො රාගාදීහි උපක්කිලිට්ඨො, සබ්බථානුපක්කිලිට්ඨො අරියමග්ගො’’ති දස්සනත්ථං සග්ගානන්තරං මග්ගො, මග්ගඤ්ච කථෙන්තෙන තදධිගමූපායසන්දස්සනත්ථං සග්ගපරියාපන්නාපි පගෙව ඉතරෙ සබ්බෙපි කාමා නාම බහ්වාදීනවා අනිච්චා අද්ධුවා විපරිණාමධම්මාති කාමානං ආදීනවො. ‘‘හීනා ගම්මා පොථුජ්ජනිකා අනරියා අනත්ථසංහිතා’’ති තෙසං ඔකාරො ලාමකභාවො. සබ්බෙපි භවා කිලෙසානං වත්ථුභූතාති තත්ථ සංකිලෙසො. සබ්බසො සංකිලෙසවිප්පමුත්තං නිබ්බානන්ති නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසො ච කථෙතබ්බොති අයමත්ථො මග්ගන්තීති එත්ථ ඉති-සද්දෙන ආදි-අත්ථෙන දීපිතොති වෙදිතබ්බං.

คำว่า "อนุปุพพีกถา" (ที. สี. อ. ๒/๗๕-๗๖) หมายถึงเรื่องที่ควรแสดงไปตามลำดับ ก็เรื่องนั้นคืออะไร? คือเรื่องทานเป็นต้น ในบรรดาเรื่องเหล่านั้น เรื่องทานนั้นแล ท่านกล่าวไว้ก่อน เพราะเป็นเรื่องที่แพร่หลายในหมู่ชนส่วนมาก เป็นของทั่วไปแก่สัตว์ทั้งปวง เป็นเรื่องที่ทำได้ง่าย และเป็นอุบายแห่งการตั้งมั่นในศีล เพราะว่าบุคคลผู้มีปกติบริจาค ย่อมสมาทานศีลได้โดยง่าย เพราะไม่มีความห่วงใยในวัตถุที่ตนครอบครอง และย่อมตั้งมั่นดีในศีลนั้น หลังจากเรื่องทานแล้ว ท่านกล่าวเรื่องศีล เพราะศีลยังผู้ให้และผู้รับให้บริสุทธิ์ กล่าวถึงการสงเคราะห์ผู้อื่น กล่าวถึงการไม่เบียดเบียนผู้อื่น กล่าวถึงกิริยาธรรมแล้วกล่าวถึงอกิริยาธรรม กล่าวถึงเหตุแห่งโภคสมบัติแล้วกล่าวถึงเหตุแห่งภวสมบัติ เพื่อแสดงว่า "ศีลนั้นอาศัยวัฏฏะ ภวสมบัตินี้เป็นผลของศีลนั้น" เพื่อแสดงว่า "ด้วยบุญกิริยาวัตถุอันเป็นทานและศีลเหล่านี้ ซึ่งมีความประณีต ประณีตยิ่ง และประณีตยิ่งกว่าเป็นต้น ย่อมพึงได้ทิพยสมบัติอันประมาณมิได้ ซึ่งมีความประณีต ประณีตยิ่ง และประณีตยิ่งกว่าเป็นต้น ในสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น" หลังจากนั้นจึงกล่าวเรื่องสวรรค์ เพื่อแสดงว่า "สวรรค์นั้นเศร้าหมองด้วยราคะเป็นต้น ส่วนอริยมรรคไม่เศร้าหมองโดยประการทั้งปวง" หลังจากสวรรค์จึงกล่าวเรื่องมรรค และเมื่อกล่าวเรื่องมรรค เพื่อแสดงอุบายแห่งการบรรลุมรรคนั้น จึงกล่าวถึงโทษของกามทั้งหลายว่า "กามทั้งปวง แม้ที่จัดอยู่ในสวรรค์ก็ดี หรือกามอื่น ๆ ก็ดี ล้วนมีโทษมาก ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา" คำว่า "ต่ำทราม เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ประเสริฐ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์" เป็นการกล่าวถึงความเลวทรามของกามเหล่านั้น ภพทั้งปวงเป็นที่ตั้งแห่งกิเลส จึงมีความเศร้าหมองในภพนั้น นิพพานเป็นธรรมที่พ้นจากความเศร้าหมองโดยประการทั้งปวง จึงควรกล่าวถึงอานิสงส์ในการออกจากกาม (เนกขัมมะ) ความหมายนี้พึงทราบว่าท่านแสดงไว้ด้วยคำว่า "อิติ" และ "อาทิ" ในคำว่า "มรรค"

සුඛානං නිදානන්ති දිට්ඨධම්මිකානං සම්පරායිකානං නිබ්බානුපසංහිතානඤ්චාති සබ්බෙසම්පි සුඛානං කාරණං. යඤ්හි කිඤ්චි ලොකෙ භොගසුඛං නාම, තං සබ්බං දානාධීනන්ති පාකටොයමත්ථො. යං පන ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානප්පටිසංයුත්තං සුඛං, තස්සපි දානං උපනිස්සයපච්චයො හොතියෙව. සම්පත්තීනං මූලන්ති යා ඉමා ලොකෙ පදෙසරජ්ජසිරිස්සරියසත්තරතනසමුජ්ජලචක්කවත්තිසම්පදාති එවංපභෙදා මානුසිකා සම්පත්තියො, යා ච චාතුමහාරාජිකාදිගතා දිබ්බසම්පත්තියො, යා වා පනඤ්ඤාපි සම්පත්තියො[Pg.222], තාසං සබ්බාසං ඉදං මූලකාරණං. භොගානන්ති භුඤ්ජිතබ්බට්ඨෙන ‘‘භොගො’’ති ලද්ධනාමානං පියමනාපියරූපාදීනං තන්නිස්සයානං වා උපභොගසුඛානං පතිට්ඨා නිච්චලාධිට්ඨානතාය. විසමගතස්සාති බ්‍යසනප්පත්තස්ස. තාණන්ති රක්ඛා, තතො පරිපාලනතො. ලෙණන්ති බ්‍යසනෙහි පරිපාතියමානස්ස ඔලීයනප්පදෙසො. ගතීති ගන්තබ්බට්ඨානං. පරායණන්ති පටිසරණං. අවස්සයොති විනිපතිතුං අදෙන්තො නිස්සයො. ආරම්මණන්ති ඔලුබ්භාරම්මණං.

คำว่า "สุขานัง นิทานัง" หมายถึงเหตุแห่งสุขทั้งปวง คือสุขในปัจจุบัน สุขในสัมปรายภพ และสุขที่ประกอบด้วยนิพพาน เพราะว่าโภคสุขใด ๆ ในโลก สุขนั้นทั้งหมดขึ้นอยู่กับทาน ความหมายนี้เป็นที่ประจักษ์ ส่วนสุขที่ประกอบด้วยฌาน วิปัสสนา มรรค ผล และนิพพาน ทานก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยของสุขนั้นด้วย คำว่า "สัมปัตตีนัง มูลัง" หมายถึงรากเหง้าแห่งสมบัติทั้งปวง คือสมบัติของมนุษย์ที่มีประเภทต่าง ๆ เช่น ความเป็นเจ้าของแคว้น ความเป็นพระราชา ความเป็นผู้มีสิริ ความเป็นผู้มีอำนาจ ความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้รุ่งเรืองด้วยแก้ว ๗ ประการ และทิพยสมบัติที่อยู่ในสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น หรือสมบัติอื่น ๆ ใด ๆ ก็ตาม ทานนี้เป็นมูลเหตุของสมบัติเหล่านั้นทั้งหมด คำว่า "โภคานัง" หมายถึงที่ตั้งแห่งโภคะทั้งหลาย คือรูปารมณ์เป็นต้นที่น่ารักน่าพอใจ ซึ่งได้ชื่อว่า "โภคะ" เพราะเป็นสิ่งที่พึงบริโภค หรือที่ตั้งแห่งสุขในการบริโภคที่อาศัยโภคะเหล่านั้น เพราะเป็นที่ตั้งอันมั่นคง คำว่า "วิสมคตัสสะ" หมายถึงผู้ถึงซึ่งความวิบัติ คำว่า "ตาณัง" หมายถึงการรักษา เพราะคุ้มครองจากภัย คำว่า "เลณัง" หมายถึงที่หลบภัยของผู้ที่ถูกภัยพิบัติคุกคาม คำว่า "คติ" หมายถึงที่ที่พึงไป คำว่า "ปรายณัง" หมายถึงที่พึ่ง คำว่า "อวัสสโย" หมายถึงที่อาศัยที่ไม่ทำให้ตกต่ำ คำว่า "อารัมมณัง" หมายถึงอารมณ์ที่พึงยึดเหนี่ยว

රතනමයසීහාසනසදිසන්ති සබ්බරතනමයසත්තඞ්ගමහාසීහාසනසදිසං. එවං හිස්ස මහග්ඝං හුත්වා සබ්බසො විනිපතිතුං අප්පදානට්ඨො දීපිතො හොති. මහාපථවීසදිසං ගතගතට්ඨානෙ පතිට්ඨානස්ස ලභාපනතො. යථා දුබ්බලස්ස පුරිසස්ස ආලම්බනරජ්ජු උත්තිට්ඨතො තිට්ඨතො ච උපත්ථම්භො, එවං දානං සත්තානං සම්පත්තිභවෙ උපපත්තියා ඨිතියා ච පච්චයොති ආහ ‘‘ආලම්බනට්ඨෙන ආලම්බනරජ්ජුසදිස’’න්ති. දුක්ඛනිත්ථරණට්ඨෙනාති දුග්ගතිදුක්ඛට්ඨානනිත්ථරණට්ඨෙන. සමස්සාසනට්ඨෙනාති ලොභමච්ඡරියාදිපටිසත්තුපද්දවතො සමස්සාසනට්ඨෙන. භයපරිත්තාණට්ඨෙනාති දාලිද්දියභයතො පරිපාලනට්ඨෙන. මච්ඡෙරමලාදීහීති මච්ඡෙරලොභදොසමදඉස්සාමිච්ඡාදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදිචිත්තමලෙහි. අනුපලිත්තට්ඨෙනාති අනුපක්කිලිට්ඨතාය. තෙසන්ති මච්ඡෙරමලාදීනං. තෙසං එව දුරාසදට්ඨෙන. අසන්තාසනට්ඨෙනාති සන්තාසහෙතුඅභාවෙන. යො හි දායකො දානපති, සො සම්පතිපි න කුතොචි සන්තසති, පගෙව ආයතිං. බලවන්තට්ඨෙනාති මහාබලවතාය. දායකො හි දානපති සම්පති පක්ඛබලෙන බලවා හොති, ආයතිං පන කායබලාදීහිපි. අභිමඞ්ගලසම්මතට්ඨෙනාති ‘‘වඩ්ඪිකාරණ’’න්ති අභිසම්මතභාවෙන. විපත්තිභවතො සම්පත්තිභවූපනයනං ඛෙමන්තභූමිසම්පාපනං.

คำว่า "รัตนมยสีหาสนสทิสัง" หมายถึงเหมือนมหาสีหาสน์อันประกอบด้วยองค์ ๗ ที่ทำด้วยรัตนะทั้งปวง ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงแสดงความหมายว่าทานเป็นของมีค่ามาก และไม่ทำให้ตกต่ำโดยประการทั้งปวง เหมือนแผ่นดินใหญ่ เพราะทำให้ได้ที่ตั้งมั่นในที่ที่ไปแล้วไปแล้ว เหมือนเชือกสำหรับยึดเหนี่ยวเป็นเครื่องค้ำจุนแก่คนอ่อนแอผู้ลุกขึ้นและยืนอยู่ ฉันใด ทานก็เป็นปัจจัยแห่งการอุบัติและการตั้งอยู่ของสัตว์ทั้งหลายในภพแห่งสมบัติ ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนเชือกสำหรับยึดเหนี่ยว เพราะเป็นที่ยึดเหนี่ยว" คำว่า "ทุกขนิสสรณัตเถนะ" หมายถึงโดยอรรถว่าเป็นการข้ามพ้นจากทุกข์ คือการข้ามพ้นจากที่ตั้งแห่งทุกข์ในทุคติ คำว่า "สมาสาสนัตเถนะ" หมายถึงโดยอรรถว่าเป็นการปลอบโยน คือการปลอบโยนจากภัยคุกคามของข้าศึกคือโลภะและมัจฉริยะเป็นต้น คำว่า "ภยปริตตาณัตเถนะ" หมายถึงโดยอรรถว่าเป็นการป้องกันภัย คือการคุ้มครองจากภัยแห่งความยากจน คำว่า "มัจเฉรมลาทีหิ" หมายถึงด้วยมลทินคือมัจฉริยะเป็นต้น คือด้วยมลทินทางใจมีมัจฉริยะ โลภะ โทสะ มทะ ริษยา มิจฉาทิฏฐิ วิจิกิจฉา เป็นต้น คำว่า "อนุปลิตตัตเถนะ" หมายถึงโดยอรรถว่าไม่แปดเปื้อน คือเพราะไม่เศร้าหมอง คำว่า "เตสัง" หมายถึงของมลทินคือมัจฉริยะเป็นต้นเหล่านั้น โดยอรรถว่ายากที่จะเข้าถึงมลทินเหล่านั้น คำว่า "อสันตาสนัตเถนะ" หมายถึงโดยอรรถว่าไม่ทำให้สะดุ้งกลัว คือเพราะไม่มีเหตุแห่งความสะดุ้งกลัว เพราะว่าผู้ใดเป็นผู้ให้ เป็นเจ้าของทาน ผู้นั้นย่อมไม่สะดุ้งกลัวจากที่ไหน ๆ แม้ในปัจจุบัน จะกล่าวไปไยถึงในอนาคตเล่า คำว่า "พลวันตัตเถนะ" หมายถึงโดยอรรถว่ามีกำลัง คือเพราะมีกำลังมาก เพราะว่าผู้ให้ทานเป็นเจ้าของทาน ย่อมมีกำลังด้วยกำลังแห่งพวกพ้องในปัจจุบัน ส่วนในอนาคตย่อมมีกำลังด้วยกำลังกายเป็นต้น คำว่า "อภิมงคลสัมมตัตเถนะ" หมายถึงโดยอรรถว่าอันบัณฑิตยอมรับว่าเป็นมงคลยิ่ง คือเพราะเป็นที่ยอมรับว่าเป็น "เหตุแห่งความเจริญ" การนำไปสู่ภพแห่งสมบัติจากภพแห่งวิบัติ คือการบรรลุถึงภูมิอันเกษม

ඉදානි මහාබොධිචරියභාවෙනපි දානගුණං දස්සෙතුං ‘‘දානං නාමෙත’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ අත්තානං නිය්‍යාතෙන්තෙනාති එතෙන ‘‘දානඵලං සම්මදෙව පස්සන්තා මහාපුරිසා අත්තනො ජීවිතම්පි පරිච්චජන්ති, තස්මා කො නාම විඤ්ඤුජාතිකො බාහිරෙ වත්ථුස්මිං පගෙව සඞ්ගං කරෙය්‍යා’’ති ඔවාදං දෙති. ඉදානි යා ලොකියා ලොකුත්තරා ච උක්කංසගතා සම්පත්තියො, තා සබ්බා දානතොයෙව පවත්තන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘දානඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ [Pg.223] සක්කමාරබ්‍රහ්මසම්පත්තියො අත්තහිතාය එව, චක්කවත්තිසම්පත්ති පන අත්තහිතාය පරහිතාය චාති දස්සෙතුං සා තාසං පරතො චක්කවත්තිසම්පත්ති වුත්තා. එතා ලොකියා, ඉමා පන ලොකුත්තරාති දස්සෙතුං ‘‘සාවකපාරමිඤාණ’’න්තිආදි වුත්තං. තාසුපි උක්කට්ඨුක්කට්ඨතරුක්කට්ඨතමතං දස්සෙතුං කමෙන ඤාණත්තයං වුත්තං. තෙසං පන දානස්ස පච්චයභාවො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. එතෙනෙව තස්ස බ්‍රහ්මසම්පත්තියාපි පච්චයභාවො දීපිතොති වෙදිතබ්බො.

บัดนี้ เพื่อแสดงคุณของทานแม้โดยความเป็นมหาโพธิจริยา ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ทานชื่อว่า' เป็นต้น ในคำนั้น ด้วยคำว่า 'อัตตานัง นิยยาเตนเตนะ' (เมื่อสละตนเอง) นี้ ท่านให้โอวาทว่า 'มหาบุรุษทั้งหลายผู้เห็นผลของทานโดยชอบ ย่อมบริจาคแม้ชีวิตของตน เพราะฉะนั้น ผู้รู้ทั้งหลายชื่ออะไรเล่าจะพึงห่วงใยในวัตถุภายนอกเล่า' บัดนี้ เพื่อแสดงว่าสมบัติทั้งหลายที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระที่ถึงความสูงสุดนั้น ล้วนเกิดจากทานเท่านั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ทานนั้นแล' เป็นต้น ในคำนั้น สมบัติของท้าวสักกะ มาร และพรหม เป็นไปเพื่อประโยชน์ตนเท่านั้น ส่วนสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิเป็นไปเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น เพื่อแสดงความหมายนี้ ท่านจึงกล่าวถึงสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิไว้หลังจากสมบัติเหล่านั้น สมบัติเหล่านี้เป็นโลกิยะ ส่วนสมบัติเหล่านี้เป็นโลกุตตระ เพื่อแสดงความหมายนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'สาวกบารมีญาณ' เป็นต้น เพื่อแสดงความประเสริฐ ประเสริฐยิ่ง และประเสริฐที่สุดในบรรดาสมบัติเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวถึงญาณ ๓ อย่างตามลำดับ ส่วนความเป็นปัจจัยของทานต่อญาณเหล่านั้น ได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่าความเป็นปัจจัยของทานต่อพรหมสมบัติก็ได้แสดงไว้แล้วด้วย

දානඤ්ච නාම දක්ඛිණෙය්‍යෙසු හිතජ්ඣාසයෙන පූජනජ්ඣාසයෙන වා අත්තනො සන්තකස්ස පරෙසං පරිච්චජනං, තස්මා දායකො පුරිසපුග්ගලො පරෙ හන්ති, පරෙසං වා සන්තකං හරතීති අට්ඨානමෙතන්ති ආහ ‘‘දානං දෙන්තො සීලං සමාදාතුං සක්කොතී’’ති. සීලාලඞ්කාරසදිසො අලඞ්කාරො නත්ථි සොභාවිසෙසාවහත්තා සීලස්ස. සීලපුප්ඵසදිසං පුප්ඵං නත්ථීති එත්ථාපි එසෙව නයො. සීලගන්ධසදිසො ගන්ධො නත්ථීති එත්ථ ‘‘චන්දනං තගරං වාපී’’තිආදිකා (ධ. ප. 55) ගාථා – ‘‘ගන්ධො ඉසීනං චිරදික්ඛිතානං, කායා චුතො ගච්ඡති මාලුතෙනා’’තිආදිකා (ජා. 2.17.55) ජාතකගාථායො ච ආහරිත්වා වත්තබ්බා. සීලඤ්හි සත්තානං ආභරණඤ්චෙව අලඞ්කාරො ච ගන්ධවිලෙපනඤ්ච පරස්ස දස්සනීයභාවාවහඤ්ච. තෙනාහ ‘‘සීලාලඞ්කාරෙන හී’’තිආදි.

ทานชื่อว่าเป็นการบริจาคสิ่งของของตนแก่ผู้อื่นด้วยเจตนาเพื่อประโยชน์ หรือด้วยเจตนาเพื่อบูชาในท่านผู้ควรแก่ทักษิณา เพราะฉะนั้น การที่บุคคลผู้ให้ทานจะพึงฆ่าผู้อื่น หรือพึงลักขโมยสิ่งของของผู้อื่นนั้น เป็นฐานะที่เป็นไปไม่ได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่อให้ทาน ย่อมสามารถสมาทานศีลได้' เครื่องประดับที่เสมอด้วยเครื่องประดับคือศีลไม่มี เพราะศีลนำมาซึ่งความงามเป็นพิเศษ ดอกไม้ที่เสมอด้วยดอกไม้คือศีลไม่มี ในข้อนี้ก็มีนัยเดียวกัน กลิ่นที่เสมอด้วยกลิ่นคือศีลไม่มี ในข้อนี้พึงยกคาถาว่า 'กลิ่นจันทน์ หรือกลิ่นกฤษณา' เป็นต้น (ธ.ป. ๕๕) และคาถาในชาดกที่ว่า 'กลิ่นของฤๅษีผู้บวชมานาน ย่อมฟุ้งไปจากกายตามลม' เป็นต้น (ชา. ๒/๑๗/๕๕) มากล่าว เพราะว่าศีลเป็นทั้งเครื่องประดับ เครื่องตกแต่ง เครื่องหอม และเครื่องลูบไล้ของสัตว์ทั้งหลาย และยังนำมาซึ่งความเป็นที่น่าดูชมแก่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยเครื่องประดับคือศีล' เป็นต้น

අයං සග්ගො ලබ්භතීති ඉදං මජ්ඣිමෙහි ආරද්ධං සීලං සන්ධායාහ. තෙනෙවාහ සක්කො දෙවරාජා –

คำว่า 'สวรรค์นี้ย่อมได้' นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงศีลที่พวกคนชั้นกลางเริ่มบำเพ็ญ เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงตรัสว่า –

‘‘හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති;

මජ්ඣිමෙන ච දෙවත්තං, උත්තමෙන විසුජ්ඣතී’’ති. (ජා. 1.8.75);

ด้วยพรหมจรรย์อย่างต่ำ ย่อมเข้าถึงความเป็นกษัตริย์ ด้วยพรหมจรรย์อย่างกลาง ย่อมเข้าถึงความเป็นเทพ และด้วยพรหมจรรย์อย่างสูง ย่อมบริสุทธิ์ (ชา. ๑/๘/๗๕)

ඉට්ඨොති සුඛො. කන්තොති කමනීයො. මනාපොති මනවඩ්ඪනකො. තං පන තස්ස ඉට්ඨාදිභාවං දස්සෙතුං ‘‘නිච්චමෙත්ථ කීළා’’තිආදි වුත්තං.

คำว่า อิฏฐะ คือ สุข คำว่า กันตะ คือ น่าปรารถนา คำว่า มนาปะ คือ เป็นที่เจริญใจ อนึ่ง เพื่อแสดงความเป็นอิฏฐะเป็นต้นของกามนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'การเล่นย่อมมีในกามนี้เป็นนิตย์' เป็นต้น

දොසොති අනිච්චතාදිනා අප්පස්සාදාදිනා ච දූසිතභාවො, යතො තෙ විඤ්ඤූනං චිත්තං නාරාධෙන්ති. අථ වා ආදීනං වාති පවත්තතීති ආදීනවො, පරමකපණතා. තථා ච කාමා යථාතථං පච්චවෙක්ඛන්තානං පච්චුපතිට්ඨන්ති. ලාමකභාවොති අසෙට්ඨෙහි සෙවිතබ්බො, සෙට්ඨෙහි න සෙවිතබ්බො නිහීනභාවො. සංකිලිස්සනන්ති විබාධකතා උපතාපකතා ච.

คำว่า โทษ คือ ความที่กามถูกทำให้เสียด้วยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น และด้วยความเป็นของมีรสชาน้อยเป็นต้น เพราะกามเหล่านั้นย่อมไม่ยังจิตของวิญญูชนให้ยินดี อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า อาทีนวะ เพราะเป็นไปอย่างน่าสงสาร (คือ) มีความเป็นของน่าสงสารอย่างยิ่ง กามทั้งหลายย่อมปรากฏแก่ผู้พิจารณาตามความเป็นจริงอย่างนั้น คำว่า ความเป็นของเลว คือ ความเป็นของต่ำที่คนไม่ดีพึงเสพ คนดีไม่พึงเสพ คำว่า ความเศร้าหมอง คือ ความเป็นของเบียดเบียน และความเป็นของทำให้เดือดร้อน

නෙක්ඛම්මෙ [Pg.224] ආනිසංසන්ති එත්ථ ‘‘යත්තකා කාමෙසු ආදීනවා, තප්පටිපක්ඛතො තත්තකා නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසා. අපිච නෙක්ඛම්මං නාමෙතං අසම්බාධං අසංකිලිට්ඨං, නික්ඛන්තං කාමෙහි, නික්ඛන්තං කාමසඤ්ඤාය, නික්ඛන්තං කාමවිතක්කෙහි, නික්ඛන්තං කාමපරිළාහෙහි, නික්ඛන්තං බ්‍යාපාදසඤ්ඤායා’’තිආදිනා නයෙන නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසෙ පකාසෙසි. පබ්බජ්ජායං ඣානාදීසු ච ගුණෙ විභාවෙසි වණ්ණෙසි. කල්ලචිත්තන්ති කම්මනියචිත්තං හෙට්ඨා පවත්තිතදෙසනාය අස්සද්ධියාදීනං චිත්තදොසානං විගතත්තා උපරි දෙසනාය භාජනභාවූපගමෙන කම්මක්ඛමචිත්තං. අට්ඨකථායං පන යස්මා අස්සද්ධියාදයො චිත්තස්ස රොගභූතා, තදා තෙ විගතා, තස්මා ආහ ‘‘අරොගචිත්ත’’න්ති. දිට්ඨිමානාදිකිලෙසවිගමෙන මුදුචිත්තං. කාමච්ඡන්දාදිවිගමෙන විනීවරණචිත්තං. සම්මාපටිපත්තියං උළාරපීතිපාමොජ්ජයොගෙන උදග්ගචිත්තං. තත්ථ සද්ධාසම්පත්තියා පසන්නචිත්තං. යදා භගවා අඤ්ඤාසීති සම්බන්ධො. අථ වා කල්ලචිත්තන්ති කාමච්ඡන්දවිගමෙන අරොගචිත්තං. මුදුචිත්තන්ති බ්‍යාපාදවිගමෙන මෙත්තාවසෙන අකඨිනචිත්තං. විනීවරණචිත්තන්ති උද්ධච්චකුක්කුච්චවිගමෙන අවික්ඛෙපතො තෙන අපිහිතචිත්තං. උදග්ගචිත්තන්ති ථිනමිද්ධවිගමෙන සම්පග්ගහිතවසෙන අලීනචිත්තං. පසන්නචිත්තන්ති විචිකිච්ඡාවිගමෙන සම්මාපටිපත්තියං අධිමුත්තචිත්තන්ති එවමෙත්ථ සෙසපදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො.

คำว่า อานิสงส์ในเนกขัมมะ ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอานิสงส์ในเนกขัมมะด้วยนัยมีอาทิว่า 'อาทีนวะในกามมีประมาณเท่าใด อานิสงส์ในเนกขัมมะก็มีประมาณเท่านั้นโดยความเป็นปฏิปักษ์ อนึ่ง เนกขัมมะนี้ชื่อว่าไม่คับแคบ ไม่เศร้าหมอง ออกไปแล้วจากกาม ออกไปแล้วจากกามสัญญา ออกไปแล้วจากกามวิตก ออกไปแล้วจากกามปริฬาหะ ออกไปแล้วจากพยาบาทสัญญา' ทรงจำแนกและพรรณนาคุณในบรรพชาและในคุณมีฌานเป็นต้น คำว่า จิตควรแก่การงาน คือ จิตที่ควรแก่การงาน เพราะโทษของจิตมีอศรัทธาเป็นต้นหายไปแล้วด้วยเทศนาที่ทรงแสดงไปแล้วข้างต้น และเพราะจิตนั้นถึงความเป็นภาชนะแห่งเทศนาเบื้องบน จึงเป็นจิตที่ควรแก่การงาน แต่อรรถกถาได้กล่าวว่า 'จิตไม่มีโรค' เพราะอศรัทธาเป็นต้นเป็นโรคของจิต เมื่อโรคเหล่านั้นหายไปแล้ว จิตอ่อนโยนด้วยการปราศจากกิเลสมีทิฏฐิและมานะเป็นต้น จิตปราศจากนิวรณ์ด้วยการปราศจากกิเลสมีกามฉันทะเป็นต้น จิตเบิกบานด้วยการประกอบด้วยปีติและปราโมทย์อันโอฬารในการปฏิบัติชอบ ในที่นั้น จิตผ่องใสด้วยความถึงพร้อมแห่งศรัทธา พึงประกอบความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทราบแล้ว อีกนัยหนึ่ง คำว่า จิตควรแก่การงาน คือ จิตไม่มีโรคด้วยการปราศจากกามฉันทะ คำว่า จิตอ่อนโยน คือ จิตไม่แข็งกระด้างด้วยอำนาจแห่งเมตตาเพราะการปราศจากพยาบาท คำว่า จิตปราศจากนิวรณ์ คือ จิตไม่ถูกนิวรณ์นั้นปิดบังเพราะการปราศจากอุทธัจจกุกกุจจะด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน คำว่า จิตเบิกบาน คือ จิตไม่หดหู่ด้วยอำนาจการประคองไว้เพราะการปราศจากถีนมิทธะ คำว่า จิตผ่องใส คือ จิตน้อมไปในการปฏิบัติชอบเพราะการปราศจากวิจิกิจฉา พึงทราบอรรถของบทที่เหลือในที่นี้อย่างนี้

සෙය්‍යථාපීතිආදිනා උපමාවසෙන සීහස්ස කිලෙසප්පහානං අරියමග්ගුප්පාදනඤ්ච දස්සෙති. අපගතකාළකන්ති විගතකාළකං. සම්මදෙවාති සුට්ඨුදෙව. රජනන්ති නීලපීතලොහිතාදිරඞ්ගජාතං. පටිග්ගණ්හෙය්‍යාති ගණ්හෙය්‍ය, පභස්සරං භවෙය්‍ය. තස්මිංයෙව ආසනෙති තස්සංයෙව නිසජ්ජායං. එතෙනස්ස ලහුවිපස්සකතා තික්ඛපඤ්ඤතා සුඛප්පටිපදඛිප්පාභිඤ්ඤතා ච දස්සිතා හොති. විරජන්ති අපායගමනීයරාගරජාදීනං විගමෙන විරජං. අනවසෙසදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාමලාපගමෙන වීතමලං. පඨමමග්ගවජ්ඣකිලෙසරජාභාවෙන වා විරජං. පඤ්චවිධදුස්සීල්‍යමලවිගමෙන වීතමලං. තස්ස උප්පත්තිආකාරදස්සනත්ථන්ති කස්මා වුත්තං? නනු මග්ගඤාණං අසඞ්ඛතධම්මාරම්මණන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ පටිවිජ්ඣන්තන්ති අසම්මොහප්පටිවෙධවසෙන පටිවිජ්ඣන්තං. තෙනාහ ‘‘කිච්චවසෙනා’’ති. තත්‍රිදං උපමාසංසන්දනං – වත්ථං විය චිත්තං, වත්ථස්ස ආගන්තුකමලෙහි කිලිට්ඨභාවො විය චිත්තස්ස රාගාදිමලෙහි සංකිලිට්ඨභාවො, ධොවනසිලාතලං විය අනුපුබ්බීකථා, උදකං විය සද්ධා, උදකෙන [Pg.225] තෙමෙත්වා ඌසගොමයඡාරිකඛාරෙහි කාළකෙ සම්මද්දිත්වා වත්ථස්ස ධොවනප්පයොගො විය සද්ධාසිනෙහෙන තෙමෙත්වා තෙමෙත්වා සතිසමාධිපඤ්ඤාහි දොසෙ සිථිලෙ කත්වා සුතාදිවිධිනා චිත්තස්ස සොධනෙ වීරියාරම්භො. තෙන පයොගෙන වත්ථෙ කාළකාපගමො විය වීරියාරම්භෙන කිලෙසවික්ඛම්භනං, රඞ්ගජාතං විය අරියමග්ගො, තෙන සුද්ධවත්ථස්ස පභස්සරභාවො විය වික්ඛම්භිතකිලෙසස්ස චිත්තස්ස මග්ගෙන පරියොදපනන්ති.

ด้วยคำว่า ‘‘เสยยถาปิ’’ เป็นต้น ทรงแสดงการละกิเลสและการยังอริยมรรคให้เกิดขึ้นของสีหะโดยอุปมา คำว่า ปราศจากมลทินดำ คือ ปราศจากมลทินดำ คำว่า โดยชอบทีเดียว คือ อย่างดีทีเดียว คำว่า เครื่องย้อม คือ ชนิดของสีมีสีเขียว สีเหลือง สีแดงเป็นต้น คำว่า พึงรับไว้ คือ พึงรับไว้ พึงเป็นของผ่องใส คำว่า ในอาสนะนั้นเอง คือ ในการนั่งนั้นเอง ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงความเป็นผู้มีวิปัสสนาเร็ว มีปัญญาคม มีปฏิปทาสุข และตรัสรู้เร็วของเขา คำว่า ปราศจากธุลี คือ ปราศจากธุลีด้วยราคะอันเป็นเหตุให้ไปสู่อบายเป็นต้นหายไปแล้ว คำว่า ปราศจากมลทิน คือ ปราศจากมลทินด้วยมลทินคือทิฏฐิและวิจิกิจฉาที่เหลืออยู่ทั้งหมดหายไปแล้ว หรือปราศจากธุลีด้วยความเป็นผู้ไม่มีธุลีคือกิเลสที่พึงละด้วยปฐมมรรค ปราศจากมลทินด้วยมลทินคือทุศีล ๕ อย่างหายไปแล้ว คำว่า เพื่อแสดงอาการแห่งการเกิดขึ้นของมรรคญาณ ทำไมจึงตรัส? พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงคำถามว่า ‘‘มรรคญาณมีอสังขตธรรมเป็นอารมณ์มิใช่หรือ’’ ดังนี้เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า ย่อมแทงตลอด คือ ย่อมแทงตลอดด้วยการแทงตลอดที่ไม่หลง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘‘โดยหน้าที่’’ การเปรียบเทียบในที่นี้คือ จิตเหมือนผ้า ความที่ผ้าเศร้าหมองด้วยมลทินที่มาแต่ภายนอกเหมือนความที่จิตเศร้าหมองด้วยมลทินมีราคะเป็นต้น อนุปุพพีกถาเหมือนแผ่นหินสำหรับซักผ้า ศรัทธาเหมือนน้ำ การใช้น้ำชุบผ้าแล้วขยี้มลทินดำด้วยดินเค็ม มูลโค ขี้เถ้า และน้ำด่าง เหมือนการเริ่มความเพียรในการชำระจิตด้วยวิธีฟังเป็นต้น โดยการชุบด้วยน้ำแห่งศรัทธาแล้วทำให้โทษอ่อนกำลังลงด้วยสติ สมาธิ และปัญญา การที่มลทินดำหายไปจากผ้าด้วยการใช้นั้น เหมือนการข่มกิเลสด้วยการเริ่มความเพียร อริยมรรคเหมือนเครื่องย้อม ความที่ผ้าบริสุทธิ์ผ่องใสด้วยเครื่องย้อมนั้น เหมือนการชำระจิตที่กิเลสถูกข่มแล้วให้บริสุทธิ์ด้วยมรรค

‘‘දිට්ඨධම්මො’’ති වත්වා දස්සනං නාම ඤාණදස්සනතො අඤ්ඤම්පි අත්ථීති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘පත්තධම්මො’’ති වුත්තං. පත්ති නාම ඤාණසම්පත්තිතො අඤ්ඤාපි විජ්ජතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘විදිතධම්මො’’ති වුත්තං. සා පනෙසා විදිතධම්මතා ධම්මෙසු එකදෙසෙනපි හොතීති නිප්පදෙසතො විදිතභාවං දස්සෙතුං. ‘‘පරියොගාළ්හධම්මො’’ති වුත්තං. තෙනස්ස සච්චාභිසම්බොධංයෙව දීපෙති. මග්ගඤාණඤ්හි එකාභිසමයවසෙන පරිඤ්ඤාදිකිච්චං සාධෙන්තං නිප්පදෙසෙන චතුසච්චධම්මං සමන්තතො ඔගාළ්හං නාම හොති. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨො අරියසච්චධම්මො එතෙනාති දිට්ඨධම්මො’’ති. තිණ්ණා විචිකිච්ඡාති සප්පටිභයකන්තාරසදිසා සොළසවත්ථුකා අට්ඨවත්ථුකා ච තිණ්ණා නිත්තිණ්ණා විචිකිච්ඡා. විගතා කථංකථාති පවත්තිආදීසු ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො’’ති එවං පවත්තිකා විගතා සමුච්ඡින්නා කථංකථා. සාරජ්ජකරානං පාපධම්මානං පහීනත්තා තප්පටිපක්ඛෙසු සීලාදිගුණෙසු පතිට්ඨිතත්තා වෙසාරජ්ජං විසාරදභාවං වෙය්‍යත්තියං පත්තො. අත්තනා එව පච්චක්ඛතො දිට්ඨත්තා න පරං පච්චෙති, න චස්ස පරො පච්චෙතබ්බො අත්ථීති අපරප්පච්චයො.

เมื่อตรัสคำว่า ‘‘ผู้เห็นธรรม’’ แล้ว เพื่อห้ามความเข้าใจผิดว่า การเห็นชื่อว่าการเห็นธรรมนั้นมีอย่างอื่นนอกจากเห็นด้วยญาณ จึงตรัสคำว่า ‘‘ผู้บรรลุธรรม’’ ชื่อว่าการบรรลุนั้นมีอย่างอื่นนอกจากความถึงพร้อมด้วยญาณ เพื่อให้เป็นคำพิเศษจากนั้น จึงตรัสคำว่า ‘‘ผู้รู้แจ้งธรรม’’ อนึ่ง ความเป็นผู้รู้แจ้งธรรมนั้นย่อมมีแม้ในธรรมบางส่วน เพื่อแสดงความเป็นผู้รู้แจ้งโดยไม่เหลือ จึงตรัสคำว่า ‘‘ผู้หยั่งลงสู่ธรรม’’ ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงการตรัสรู้สัจจะของเขาเท่านั้น เพราะมรรคญาณย่อมชื่อว่าหยั่งลงสู่ธรรมคืออริยสัจ ๔ โดยรอบโดยไม่เหลือ โดยทำกิจมีปริญญาเป็นต้นให้สำเร็จด้วยการตรัสรู้ครั้งเดียว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘‘อริยสัจธรรมอันท่านผู้นี้เห็นแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าผู้เห็นธรรม’’ คำว่า วิจิกิจฉาข้ามพ้นแล้ว คือ วิจิกิจฉาที่มี ๑๖ วัตถุ และ ๘ วัตถุ ซึ่งเปรียบเหมือนป่าชัฏที่น่าสะพรึงกลัว ได้ข้ามพ้นแล้ว ได้ผ่านพ้นแล้ว คำว่า ความสงสัยหายไปแล้ว คือ ความสงสัยที่ดำเนินไปว่า ‘‘เป็นอย่างนี้หรือ ไม่เป็นอย่างนี้หรือ’’ ในเรื่องการเป็นไปเป็นต้น ได้หายไปแล้ว ได้ถูกตัดขาดแล้ว เพราะอกุศลธรรมอันเป็นเหตุให้เกิดความไม่แกล้วกล้าได้ถูกละแล้ว และเพราะตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศีลเป็นต้นอันเป็นปฏิปักษ์ต่ออกุศลธรรมนั้น จึงถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ความเป็นผู้กล้าหาญ ความเป็นผู้องอาจ เพราะเห็นด้วยตนเองโดยประจักษ์ จึงไม่เชื่อผู้อื่น และผู้อื่นก็ไม่พึงเชื่อท่านผู้นั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าไม่มีผู้อื่นเป็นปัจจัย

උද්දිසිත්වා කතන්ති අත්තානං උද්දිසිත්වා මාරණවසෙන කතං නිබ්බත්තිතං මංසං. පටිච්චකම්මන්ති එත්ථ කම්ම-සද්දො කම්මසාධනො අතීතකාලිකො චාති ආහ ‘‘අත්තානං පටිච්චකත’’න්ති. නිමිත්තකම්මස්සෙතං අධිවචනං ‘‘පටිච්ච කම්මං ඵුසතී’’තිආදීසු (ජා. 1.4.75) විය. නිමිත්තකම්මස්සාති නිමිත්තභාවෙන ලද්ධබ්බකම්මස්ස. කරණවසෙන පටිච්චකම්මං එත්ථ අත්ථීති මංසං පටිච්චකම්මං යථා බුද්ධි බුද්ධං. තං එතස්ස අත්ථීති බුද්ධො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

คำว่า ทำโดยเจาะจง คือ เนื้อที่ทำขึ้นโดยเจาะจงตนเองด้วยการฆ่า คำว่า ปฏิจจกรรม ในที่นี้ คำว่า กรรม เป็นกัมมสาธนะ และเป็นอดีตกาล จึงกล่าวว่า ‘‘ทำโดยอาศัยตนเอง’’ คำนี้เป็นชื่อของนิมิตตกรรม เหมือนในคำว่า ‘‘กรรมย่อมถูกต้องโดยอาศัย’’ เป็นต้น (ชา. 1.4.75) คำว่า ของนิมิตตกรรม คือ ของกรรมที่พึงได้ด้วยความเป็นนิมิต เนื้อชื่อว่าปฏิจจกรรม เพราะปฏิจจกรรมมีอยู่ในเนื้อนี้โดยความเป็นเครื่องกระทำ เหมือนปัญญา (เรียกว่า) พุทธะ ปัญญานั้นมีแก่ผู้นี้ เพราะเหตุนั้น ผู้นี้จึงชื่อว่าพุทธะ บทที่เหลือในที่นี้เป็นความง่ายทั้งนั้น

සීහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา สีหสูตร จบแล้ว

3-4. අස්සාජානීයසුත්තාදිවණ්ණනා

๓-๔. อรรถกถา อัสสาชานียสูตร เป็นต้น

13-14. තතියෙ [Pg.226] සාඨෙය්‍යානීති සඨත්තානි. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තානි පනස්ස සාඨෙය්‍යාදීනි කායචිත්තුජුකතාපටිපක්ඛභූතා ලොභසහගතචිත්තුප්පාදස්ස පවත්තිආකාරවිසෙසා. තත්ථ යස්ස කිස්මිඤ්චිදෙව ඨානෙ ඨාතුකාමස්ස සතො යං ඨානං මනුස්සානං සප්පටිභයං, පුරතො ගන්ත්වා තථෙව සප්පටිභයට්ඨානෙව ඨස්සාමීති න හොති, වඤ්චනාධිප්පායභාවතො ඨාතුකාමට්ඨානෙයෙව නිඛාතත්ථම්භො විය චත්තාරො පාදෙ නිච්චාලෙත්වා තිට්ඨති, අයං සඨො නාම, ඉමස්ස සාඨෙය්‍යස්ස පාකටකරණං. තථා යස්ස කිස්මිඤ්චිදෙව ඨානෙ නිවත්තිත්වා ඛන්ධගතං පාතෙතුකාමස්ස සතො යං ඨානං මනුස්සානං සප්පටිභයං, පුරතො ගන්ත්වා තථෙව පාතෙස්සාමීති න හොති, පාතෙතුකාමට්ඨානෙයෙව නිවත්තිත්වා පාතෙති, අයං කූටො නාම. යස්ස කාලෙන වාමතො, කාලෙන දක්ඛිණතො, කාලෙන උජුමග්ගෙනෙව ච ගන්තුකාමස්ස සතො යං ඨානං මනුස්සානං සප්පටිභයං, පුරතො ගන්ත්වා තථෙව එවං කරිස්සාමීති න හොති, යදිච්ඡකං ගන්තුකාමට්ඨානෙයෙව කාලෙන වාමතො, කාලෙන දක්ඛිණතො, කාලෙන උජුමග්ගං ගච්ඡති, තථා ලෙණ්ඩං වා පස්සාවං වා විස්සජ්ජෙතුකාමස්ස ඉදං ඨානං සුසම්මට්ඨං ආකිණ්ණමනුස්සං රමණීයං. ඉමස්මිං ඨානෙ එවරූපං කාතුං න යුත්තං, පුරතො ගන්ත්වා පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ කරිස්සාමීති න හොති, තත්ථෙව කරොති, අයං ජිම්හො නාම. යස්ස පන කිස්මිඤ්චි ඨානෙ මග්ගා උක්කම්ම නිවත්තිත්වා පටිමග්ගං ආරොහිතුකාමස්ස සතො යං ඨානං මනුස්සානං සප්පටිභයං, පුරතො ගන්ත්වා තත්ථෙව එවං කරිස්සාමීති න හොති, පටිමග්ගං ආරොහිතුකාමට්ඨානෙයෙව මග්ගා උක්කම්ම නිවත්තිත්වා පටිමග්ගං ආරොහති, අයං වඞ්කො නාම. ඉති ඉමං චතුබ්බිධම්පි කිරියං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘යානි ඛො පනස්ස තානි සාඨෙය්‍යානි…පෙ… ආවිකත්තා හොතී’’ති. චතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

๑๓-๑๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สาเถยยานิ ได้แก่ ความเป็นคนเจ้าเล่ห์. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แล. อนึ่ง สาเถยยะเป็นต้นเหล่านั้นของเขานั้น เป็นปฏิปักษ์ต่อความซื่อตรงทางกายและใจ เป็นลักษณะพิเศษแห่งการเป็นไปของจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะ. ในบทเหล่านั้น บุคคลใดเมื่อปรารถนาจะยืนอยู่ในที่ใดที่หนึ่งที่เป็นที่น่ากลัวของมนุษย์ ย่อมไม่คิดว่า 'เราจะไปข้างหน้าแล้วยืนอยู่ในที่น่ากลัวนั้นแหละ' แต่เพราะมีเจตนาจะหลอกลวง จึงยืนอยู่ในที่ที่ตนปรารถนาจะยืนนั่นแหละ เหมือนเสาที่ปักไว้แล้ว ไม่ขยับเท้าทั้งสี่ บุคคลนี้ชื่อว่า คนเจ้าเล่ห์ นี้คือการทำให้ความเจ้าเล่ห์ของบุคคลนี้ปรากฏ. อีกอย่างหนึ่ง บุคคลใดเมื่อปรารถนาจะกลับตัวแล้วทิ้งของที่แบกไว้ในที่ใดที่หนึ่งที่เป็นที่น่ากลัวของมนุษย์ ย่อมไม่คิดว่า 'เราจะไปข้างหน้าแล้วทิ้งในที่นั้นแหละ' แต่กลับตัวแล้วทิ้งในที่ที่ตนปรารถนาจะทิ้งนั่นแหละ บุคคลนี้ชื่อว่า คนคด. บุคคลใดเมื่อปรารถนาจะไปทางซ้ายบ้าง ทางขวาบ้าง ทางตรงบ้าง ในที่ใดที่หนึ่งที่เป็นที่น่ากลัวของมนุษย์ ย่อมไม่คิดว่า 'เราจะไปข้างหน้าแล้วทำอย่างนั้นแหละ' แต่กลับไปทางซ้ายบ้าง ทางขวาบ้าง ทางตรงบ้าง ในที่ที่ตนปรารถนาจะไปตามใจชอบนั้นแหละ อีกอย่างหนึ่ง เมื่อปรารถนาจะถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะ เห็นว่าที่นี้เป็นที่กวาดดีแล้ว มีมนุษย์พลุกพล่าน น่ารื่นรมย์ ไม่ควรทำเช่นนั้นในที่นี้ เราจะไปข้างหน้าแล้วทำในที่กำบัง ย่อมไม่คิดอย่างนั้น แต่กลับทำในที่นั้นแหละ บุคคลนี้ชื่อว่า คนลวง. ส่วนบุคคลใดเมื่อปรารถนาจะออกจากทางแล้วกลับตัวขึ้นสู่ทางตรงกันข้ามในที่ใดที่หนึ่งที่เป็นที่น่ากลัวของมนุษย์ ย่อมไม่คิดว่า 'เราจะไปข้างหน้าแล้วทำอย่างนั้นแหละ' แต่กลับออกจากทางแล้วกลับตัวขึ้นสู่ทางตรงกันข้ามในที่ที่ตนปรารถนาจะขึ้นสู่ทางตรงกันข้ามนั้นแหละ บุคคลนี้ชื่อว่า คนคดโกง. คำว่า 'ย่อมเป็นผู้เปิดเผยซึ่งความเจ้าเล่ห์ทั้งหลายของเขา' เป็นต้น ท่านกล่าวหมายถึงการกระทำทั้ง ๔ อย่างนี้. ในสูตรที่ ๔ ไม่มีข้อที่จะต้องกล่าว.

අස්සාජානීයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัสสาชานิยสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

5-8. මලසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๘. อรรถกถามลสูตรเป็นต้น.

15-18. පඤ්චමෙ (ධ. ප. අට්ඨ. 2.241) යා කාචි පරියත්ති වා සිප්පං වා යස්මා අසජ්ඣායන්තස්ස අනනුයුඤ්ජන්තස්ස විනස්සති, නිරන්තරං වා න උපට්ඨාති, තස්මා ‘‘අසජ්ඣායමලා මන්තා’’ති [Pg.227] වුත්තං. යස්මා පන ඝරාවාසං වසන්තස්ස උට්ඨායුට්ඨාය ජිණ්ණප්පටිසඞ්ඛරණාදීනි අකරොන්තස්ස ඝරං නාම විනස්සති, තස්මා ‘‘අනුට්ඨානමලා ඝරා’’ති වුත්තං. යස්මා ගිහිස්ස වා පබ්බජිතස්ස වා කොසජ්ජවසෙන සරීරප්පජග්ගනං වා පරික්ඛාරප්පටිජග්ගනං වා අකරොන්තස්ස කායො දුබ්බණ්ණො හොති, තස්මා ‘‘මලං වණ්ණස්ස කොසජ්ජ’’න්ති වුත්තං. යස්මා පන ගාවො රක්ඛන්තස්ස පමාදවසෙන නිද්දායන්තස්ස වා කීළන්තස්ස වා තා ගාවො අතිත්ථපක්ඛන්දනාදීහි වා වාළමිගචොරාදිඋපද්දවෙන වා පරෙසං සාලික්ඛෙත්තාදීනි ඔතරිත්වා ඛාදනවසෙන වා විනාසමාපජ්ජන්ති, සයම්පි දණ්ඩං වා පරිභාසං වා පාපුණාති, පබ්බජිතං වා පන ඡද්වාරාදීනි අරක්ඛන්තං පමාදවසෙන කිලෙසා ඔතරිත්වා සාසනා චාවෙන්ති, තස්මා ‘‘පමාදො රක්ඛතො මල’’න්ති වුත්තං. සො හිස්ස විනාසාවහෙන මලට්ඨානියත්තා මලං.

๑๕-๑๘. ในสูตรที่ ๕ (ธ.ป.อ. ๒.๒๔๑) เพราะปริยัติหรือศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเสื่อมไปแก่ผู้ไม่สาธยาย ไม่ประกอบความเพียร หรือย่อมไม่ปรากฏต่อเนื่องกันไป เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'มนต์ทั้งหลายมีความไม่สาธยายเป็นมลทิน'. ส่วนเพราะเรือนย่อมเสื่อมไปแก่ผู้ครองเรือนที่ไม่หมั่นลุกขึ้นซ่อมแซมของเก่าเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เรือนทั้งหลายมีความไม่หมั่นเป็นมลทิน'. เพราะกายย่อมมีผิวพรรณทรามแก่คฤหัสถ์หรือบรรพชิตผู้ไม่บำรุงรักษากายหรือบำรุงรักษาบริขารเพราะความเกียจคร้าน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ความเกียจคร้านเป็นมลทินของผิวพรรณ'. ส่วนเพราะโคทั้งหลายของผู้รักษาโคที่ประมาท มัวหลับหรือมัวเล่น ย่อมถึงความพินาศด้วยการกระโดดลงในที่มิใช่ท่าเป็นต้น หรือด้วยภัยจากสัตว์ร้ายและโจรเป็นต้น หรือด้วยการเข้าไปกินข้าวในนาของผู้อื่นเป็นต้น ตนเองก็ย่อมถึงการถูกลงอาชญาหรือถูกด่าว่า หรือเพราะกิเลสย่อมเข้าครอบงำบรรพชิตผู้ไม่รักษาทวาร ๖ เป็นต้น เพราะความประมาท แล้วยังให้เคลื่อนจากพระศาสนา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ความประมาทเป็นมลทินของผู้รักษา'. เพราะความประมาทนั้นเป็นที่ตั้งแห่งมลทินที่นำมาซึ่งความพินาศของเขา จึงเป็นมลทิน.

දුච්චරිතන්ති අතිචාරො. අතිචාරිනිඤ්හි ඉත්ථිං සාමිකොපි ගෙහා නීහරති, මාතාපිතූනං සන්තිකං ගතම්පි ‘‘ත්වං කුලස්ස අඞ්ගාරභූතා, අක්ඛීහිපි න දට්ඨබ්බා’’ති තං මාතාපිතරොපි නීහරන්ති, සා අනාථා විචරන්තී මහාදුක්ඛං පාපුණාති. තෙනස්සා දුච්චරිතං ‘‘මල’’න්ති වුත්තං. දදතොති දායකස්ස. යස්ස හි ඛෙත්තකසනකාලෙ ‘‘ඉමස්මිං ඛෙත්තෙ සම්පන්නෙ සලාකභත්තාදීනි දස්සාමී’’ති චින්තෙත්වාපි නිප්ඵන්නෙ සස්සෙ මච්ඡෙරං උප්පජ්ජිත්වා චාගචිත්තං නිවාරෙති, සො මච්ඡෙරවසෙන චාගචිත්තෙ අවිරුහන්තෙ මනුස්සසම්පත්ති, දිබ්බසම්පත්ති, නිබ්බානසම්පත්තීති තිස්සො සම්පත්තියො න ලභති. තෙන වුත්තං ‘‘මච්ඡෙරං දදතො මල’’න්ති. අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසු එසෙව නයො. පාපකා ධම්මාති අකුසලා ධම්මා. තෙ පන ඉධලොකෙ පරලොකෙ ච මලමෙව. තතොති හෙට්ඨා වුත්තමලතො. මලතරන්ති අතිරෙකමලං. ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

คำว่า ทุจริต ได้แก่ การประพฤติล่วงละเมิด. อนึ่ง สามีก็ขับภรรยาผู้ประพฤติล่วงละเมิดออกจากเรือน แม้เมื่อไปหามารดาบิดา มารดาบิดาก็ขับไล่นางว่า 'เจ้าเป็นถ่านเพลิงของตระกูล ไม่ควรแม้แต่จะมองด้วยตา' นางนั้นเที่ยวไปโดยไม่มีที่พึ่ง ย่อมถึงทุกข์ใหญ่หลวง เพราะเหตุนั้น ทุจริตของนางจึงตรัสว่าเป็น 'มลทิน'. คำว่า ททโต ได้แก่ ของผู้ให้. อนึ่ง บุคคลใดเมื่อถึงเวลาไถนา คิดว่า 'เมื่อข้าวในนานี้สำเร็จ เราจะให้สลากภัตเป็นต้น' แต่เมื่อข้าวสำเร็จแล้ว ความตระหนี่ย่อมเกิดขึ้นยับยั้งจิตที่จะบริจาคไว้ บุคคลนั้นเมื่อจิตที่จะบริจาคไม่เจริญขึ้นเพราะความตระหนี่ ย่อมไม่ได้สมบัติ ๓ อย่าง คือ มนุษย์สมบัติ ทิพยสมบัติ และนิพพานสมบัติ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ความตระหนี่เป็นมลทินของผู้ให้'. แม้ในบทอื่นๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็นัยนี้แล. คำว่า บาปธรรม ได้แก่ อกุศลธรรมทั้งหลาย. อนึ่ง อกุศลธรรมเหล่านั้นเป็นมลทินทั้งในโลกนี้และโลกหน้า. คำว่า ตโต ได้แก่ ยิ่งกว่ามลทินที่กล่าวมาข้างต้น. คำว่า มลตร ได้แก่ มลทินที่ยิ่งกว่า. สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

මලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามลสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

9. පහාරාදසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปหาราทสูตร.

19. නවමෙ (උදා. අට්ඨ. 45; සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.384) අසුරාති දෙවා විය න සුරන්ති න කීළන්ති න විරොචන්තීති අසුරා. සුරා නාම දෙවා, තෙසං පටිපක්ඛාති වා අසුරා, වෙපචිත්තිපහාරාදාදයො[Pg.228]. තෙසං භවනං සිනෙරුස්ස හෙට්ඨාභාගෙ. තෙ තත්ථ පවිසන්තා නික්ඛමන්තා සිනෙරුපාදෙ මණ්ඩපාදීනි නිම්මිනිත්වා කීළන්තා අභිරමන්ති. සා තත්ථ තෙසං අභිරති. ඉමෙ ගුණෙ දිස්වාති ආහ ‘‘යෙ දිස්වා දිස්වා අසුරා මහාසමුද්දෙ අභිරමන්තී’’ති.

๑๙. ในสูตรที่ ๙ (อุ.อ. ๔๕; สารัตถ.ฎีกา จูฬวรรค ๓.๓๘๔) คำว่า อสุระ ได้แก่ อสุระ เพราะไม่รื่นรมย์ ไม่เล่น ไม่รุ่งเรือง เหมือนเทวดา. หรือว่า สุระ ชื่อว่า เทวดา อสุระทั้งหลาย คือ เวปจิตติ ปหาราทะ เป็นต้น เป็นปฏิปักษ์ของเทวดาเหล่านั้น. วิมานของอสุระเหล่านั้นอยู่ใต้ภูเขาสิเนรุ. อสุระเหล่านั้นเมื่อเข้าออกในที่นั้น ย่อมเนรมิตมณฑปเป็นต้นที่เชิงเขาสิเนรุ แล้วเล่นรื่นรมย์. ความรื่นรมย์ของอสุระเหล่านั้นมีอยู่ในที่นั้น. ท่านกล่าวว่า 'อสุระทั้งหลายเห็นคุณเหล่านี้แล้ว ย่อมรื่นรมย์อยู่ในมหาสมุทร' ดังนี้ เพราะเห็นคุณเหล่านี้.

යස්මා ලොකියා ජම්බුදීපො, හිමවා තත්ථ පතිට්ඨිතසමුද්දදහපබ්බතා තප්පභවා නදියොති එතෙසු යං යං න මනුස්සගොචරං, තත්ථ සයං සම්මූළ්හා අඤ්ඤෙපි සම්මොහයන්ති, තස්මා තත්ථ සම්මොහවිධමනත්ථං ‘‘අයං තාව ජම්බුදීපො’’තිආදි ආරද්ධං. දසසහස්සයොජනපරිමාණො ආයාමතො විත්ථාරතො චාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. උදකෙන අජ්ඣොත්ථටො තදුපභොගිසත්තානං පුඤ්ඤක්ඛයෙන. සුන්දරදස්සනං කූටන්ති සුදස්සනකූටං, යං ලොකෙ ‘‘හෙමකූට’’න්ති වුච්චති. මූලගන්ධො කාලානුසාරියාදි. සාරගන්ධො චන්දනාදි. ඵෙග්ගුගන්ධො සලලාදි. තචගන්ධො ලවඞ්ගාදි. පපටිකාගන්ධො කපිත්ථාදි. රසගන්ධො සජ්ජුලසාදි. පත්තගන්ධො තමාලහිරිවෙරාදි. පුප්ඵගන්ධො නාගකුසුමාදි. ඵලගන්ධො ජාතිඵලාදි. ගන්ධගන්ධො සබ්බෙසං ගන්ධානං ගන්ධො. ‘‘සබ්බානි පුථුලතො පඤ්ඤාස යොජනානි, ආයාමතො පන උබ්බෙධතො විය ද්වියොජනසතානෙවා’’ති වදන්ති.

เพราะว่าชมพูทวีป หิมวันต์ มหาสมุทร ทะเลสาบ และภูเขาที่ตั้งอยู่ และแม่น้ำที่เกิดจากสิ่งเหล่านั้น ซึ่งตั้งอยู่ในโลกนี้ สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไม่เป็นวิสัยของมนุษย์ ในที่นั้นคนทั้งหลายย่อมหลงเอง และยังผู้อื่นให้หลงด้วย เพราะเหตุนั้น เพื่อกำจัดความหลงในที่นั้น จึงเริ่มกล่าวว่า 'ชมพูทวีปนี้' เป็นต้น. มีประมาณหมื่นโยชน์ทั้งด้านยาวและด้านกว้าง ดังนี้เป็นอัธยาศัย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นั้น' เป็นต้น. ถูกน้ำท่วมทับเพราะความสิ้นบุญของสัตว์ผู้บริโภคในที่นั้น. ยอดเขาที่มองดูสวยงาม ชื่อว่า สุทัสสนกูฏ ซึ่งในโลกเรียกว่า 'เหมกูฏ'. กลิ่นรากไม้ ได้แก่ กลิ่นกาลานุสารีเป็นต้น. กลิ่นแก่นไม้ ได้แก่ กลิ่นจันทน์เป็นต้น. กลิ่นกระพี้ไม้ ได้แก่ กลิ่นสนเป็นต้น. กลิ่นเปลือกไม้ ได้แก่ กลิ่นกานพลูเป็นต้น. กลิ่นสะเก็ดไม้ ได้แก่ กลิ่นมะขวิดเป็นต้น. กลิ่นยางไม้ ได้แก่ กลิ่นยางสนเป็นต้น. กลิ่นใบไม้ ได้แก่ กลิ่นใบกฤษณาและใบเนระพูสีเป็นต้น. กลิ่นดอกไม้ ได้แก่ กลิ่นดอกบุนนาคเป็นต้น. กลิ่นผลไม้ ได้แก่ กลิ่นลูกจันทน์เป็นต้น. กลิ่นของกลิ่น ได้แก่ กลิ่นของกลิ่นทั้งปวง. พวกอาจารย์กล่าวว่า 'ทั้งหมดกว้าง ๕๐ โยชน์ ส่วนโดยส่วนยาวและโดยส่วนสูง ๒๐๐ โยชน์เท่านั้น'.

මනොහරසිලාතලානීති රතනමයත්තා මනුඤ්ඤසොපානසිලාතලානි. සුපටියත්තානීති තදුපභොගිසත්තානං සාධාරණකම්මුනාව සුට්ඨු පටියත්තානි සුසණ්ඨිතානි හොන්ති. මච්ඡකච්ඡපාදීනි උදකං මලං කරොන්ති, තදභාවතො ඵලිකසදිසනිම්මලොදකානි. තිරියතො දීඝං උග්ගතකූටන්ති ‘‘තිරච්ඡානපබ්බත’’න්ති ආහ. පුරිමානි නාමගොත්තානීති එත්ථ නදී නින්නගාතිආදිකං ගොත්තං, ගඞ්ගා යමුනාතිආදිකං නාමං.

คำว่า มโนหรศิลาตลานิ ได้แก่ แผ่นหินบันไดที่น่ารื่นรมย์ เพราะความเป็นรัตนมัย. คำว่า สุปฏิยัตตานิ ได้แก่ เป็นที่จัดแจงไว้ดีแล้ว ตั้งอยู่ดีแล้ว ด้วยกรรมอันเป็นสาธารณะของสัตว์ผู้บริโภคในที่นั้น. ปลาและเต่าเป็นต้น ย่อมทำน้ำให้เป็นมลทิน เพราะไม่มีสิ่งเหล่านั้น น้ำจึงบริสุทธิ์เหมือนแก้วผลึก. ยอดเขาที่ยาวเหยียดไปตามขวาง ท่านเรียกว่า 'ภูเขาขวาง'. คำว่า บุริมะนามโคตรานิ ในที่นี้ คำว่า นินนคา (ลำธาร) เป็นต้น เป็นโคตร คำว่า คงคา ยมุนา เป็นต้น เป็นชื่อ.

සවමානාති සන්දමානා. පූරත්තන්ති පුණ්ණභාවො. මසාරගල්ලං ‘‘චිත්තඵලික’’න්තිපි වදන්ති. මහතං භූතානන්ති මහන්තානං සත්තානං. තිමී තිමිඞ්ගලා තිමිතිමිඞ්ගලාති තිස්සො මච්ඡජාතියො. තිමිං ගිලනසමත්ථා තිමිඞ්ගලා. තිමිඤ්ච තිමිඞ්ගලඤ්ච ගිලනසමත්ථා තිමිතිමිඞ්ගලාති වදන්ති.

คำว่า สวมมานา หมายถึง สันทะมานา (ไหลไป). คำว่า ปูรัตตัง หมายถึง ปุณณภาโว (ความเต็มเปี่ยม). บางท่านก็เรียก มสารคัลละ ว่า จิตตผลึก (แก้วผลึกที่มีลวดลายวิจิตร). คำว่า มหตัง ภูตานัง หมายถึง มหันตานัง สัตตานัง (สัตว์ทั้งหลายผู้ยิ่งใหญ่). คำว่า ติมี ติมิงคลา ติมิติมิงคลา เป็นชื่อปลา ๓ ชนิด. ปลาที่สามารถกลืนปลาติมีได้ ชื่อว่า ติมิงคลา. ปลาที่สามารถกลืนปลาติมีและปลาติมิงคลาได้ ชื่อว่า ติมิติมิงคลา.

මම [Pg.229] සාවකාති සොතාපන්නාදිකෙ අරියපුග්ගලෙ සන්ධාය වදති. න සංවසතීති උපොසථකම්මාදිවසෙන සංවාසං න කරොති. උක්ඛිපතීති අපනෙති. විමුත්තිරසොති කිලෙසෙහි විමුච්චනරසො. සබ්බා හි සාසනසම්පත්ති යාවදෙව අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තස්ස විමුත්තිඅත්ථා.

คำว่า มะมะ สาวะกา ท่านกล่าวหมายถึงพระอริยบุคคลมีพระโสดาบันเป็นต้น. คำว่า นะ สังวะสะตีติ หมายถึง ไม่กระทำสังวาส (การอยู่ร่วม) โดยอำนาจแห่งอุโบสถกรรมเป็นต้น. คำว่า อุกขิปะตีติ หมายถึง อะปะเนติ (นำออกไป). คำว่า วิมุตติระโส หมายถึง รสแห่งการหลุดพ้นจากกิเลส. ความสมบูรณ์แห่งพระศาสนาทั้งปวงนั้น มีเพื่อความหลุดพ้นแห่งจิตจากอาสวะทั้งหลาย โดยไม่ยึดมั่นถือมั่นเท่านั้น.

රතනානීති රතිජනනට්ඨෙන රතනානි. සතිපට්ඨානාදයො හි භාවියමානා පුබ්බභාගෙපි අනප්පකං පීතිපාමොජ්ජං නිබ්බත්තෙන්ති, පගෙව අපරභාගෙ. වුත්තඤ්හෙතං –

คำว่า รัตนานิ หมายถึง รัตนะทั้งหลาย โดยอรรถว่ายังความยินดีให้เกิดขึ้น. เพราะสติปัฏฐานเป็นต้น เมื่อบุคคลเจริญแล้ว ย่อมยังปีติปราโมทย์อันไม่น้อยให้เกิดขึ้น แม้ในเบื้องต้น จะกล่าวไปไยในเบื้องปลายเล่า. ข้อนั้นท่านกล่าวไว้แล้วว่า –

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 374) –

“เมื่อใดพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย เมื่อนั้นย่อมได้ปีติปราโมทย์ นั่นเป็นอมตะสำหรับผู้รู้แจ้งเหล่านั้น” (ธ.ป. ๓๗๔) –

ලොකියරතනනිබ්බත්තං පන පීතිපාමොජ්ජං න තස්ස කලභාගම්පි අග්ඝති. අපිච –

แต่ปีติปราโมทย์ที่เกิดจากโลกิยรัตนะนั้น ย่อมไม่ถึงแม้ส่วนเสี้ยวแห่งปีติปราโมทย์นั้น. อนึ่ง –

‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;

අනොමසත්තපරිභොගං, රතනන්ති පවුච්චති’’. (දී. නි. අට්ඨ. 2.33;

සං. නි. අට්ඨ. 3.5.223;

ඛු. පා. අට්ඨ. 6.3;

සු. නි. අට්ඨ. 1.226;

මහානි. අට්ඨ. 50);

“สิ่งใดอันบุคคลพึงทำไว้ในใจ มีค่ามาก ไม่มีประมาณ เห็นได้ยาก อันสัตว์ผู้ไม่เลวทรามพึงบริโภค สิ่งนั้นเรียกว่ารัตนะ” (ที.นิ.อ. ๒.๓๓; สํ.นิ.อ. ๓.๕.๒๒๓; ขุ.ปา.อ. ๖.๓; สุ.นิ.อ. ๑.๒๒๖; มหานิ.อ. ๕๐);

යදි ච චිත්තීකතාදිභාවෙන රතනං නාම හොති, සතිපට්ඨානාදීනංයෙව භූතතො රතනභාවො. බොධිපක්ඛියධම්මානඤ්හි සො ආනුභාවො, යං සාවකා සාවකපාරමිඤාණං, පච්චෙකබුද්ධා පච්චෙකබොධිඤාණං, සම්මාසම්බුද්ධා සම්මාසම්බොධිං අධිගච්ඡන්ති ආසන්නකාරණත්තා. ආසන්නකාරණඤ්හි දානාදිඋපනිස්සයොති එවං රතිජනනට්ඨෙන චිත්තීකතාදිඅත්ථෙන ච රතනභාවො බොධිපක්ඛියධම්මානං සාතිසයො. තෙන වුත්තං ‘‘තත්‍රිමානි රතනානි, සෙය්‍යථිදං. චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදි.

หากว่าสิ่งใดชื่อว่ารัตนะโดยความเป็นสิ่งที่พึงทำไว้ในใจเป็นต้น ความเป็นรัตนะก็มีแก่สติปัฏฐานเป็นต้นนั่นแหละโดยความเป็นจริง. เพราะธรรมที่เป็นไปในฝ่ายแห่งโพธิ (โพธิปักขิยธรรม) นั้นมีอานุภาพที่ทำให้พระสาวกบรรลุสาวกบารมีญาณ, พระปัจเจกพุทธเจ้าบรรลุปัจเจกโพธิญาณ, และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณ เพราะเป็นเหตุใกล้. อนึ่ง เหตุใกล้คืออุปนิสัยมีทานเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ ความเป็นรัตนะของโพธิปักขิยธรรมจึงมีคุณวิเศษยิ่ง โดยอรรถว่ายังความยินดีให้เกิดขึ้น และโดยอรรถว่าพึงทำไว้ในใจเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในรัตนะเหล่านั้น รัตนะเหล่านี้คือ สติปัฏฐาน ๔' เป็นต้น.

තත්ථ ආරම්මණෙ ඔක්කන්තිත්වා උපට්ඨානට්ඨෙන උපට්ඨානං, සතියෙව උපට්ඨානන්ති සතිපට්ඨානං. ආරම්මණස්ස පන කායාදිවසෙන චතුබ්බිධත්තා වුත්තං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති. තථා හි කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු සුභසුඛනිච්චඅත්තසඤ්ඤානං පහානතො අසුභදුක්ඛානිච්චානත්තභාවග්ගහණතො ච නෙසං කායානුපස්සනාදිභාවො විභත්තො.

ในสติปัฏฐานนั้น การหยั่งลงในอารมณ์ โดยอรรถว่าเข้าไปตั้งมั่น (อุปัฏฐาน) สตินั่นแหละคืออุปัฏฐาน จึงเรียกว่า สติปัฏฐาน. แต่อารมณ์มีกายเป็นต้น มี ๔ อย่าง จึงตรัสว่า 'สติปัฏฐาน ๔'. แท้จริงแล้ว ความเป็นกายานุปัสสนาเป็นต้นของสติปัฏฐานเหล่านั้น ย่อมจำแนกได้จากการละสุภสัญญา สุขสัญญา นิจจสัญญา และอัตตสัญญา ในกาย เวทนา จิต และธรรม และจากการยึดถือความเป็นอสุภะ ทุกขะ อนิจจะ และอนัตตา.

සම්මා පදහන්ති එතෙන, සයං වා සම්මා පදහති, පසත්ථං සුන්දරං වා පදහන්තීති සම්මප්පධානං, පුග්ගලස්ස වා සම්මදෙව පධානභාවකරණතො සම්මප්පධානං [Pg.230] වීරියස්සෙතං අධිවචනං. තම්පි අනුප්පන්නුප්පන්නානං අකුසලානං අනුප්පාදනප්පහානවසෙන අනුප්පන්නුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදනට්ඨාපනවසෙන ච චතුකිච්චසාධකත්තා වුත්තං ‘‘චත්තාරො සම්මප්පධානා’’ති.

ธรรมที่บุคคลพึงตั้งใจไว้ชอบด้วยธรรมนี้ หรือตนเองตั้งใจไว้ชอบ หรือตั้งใจไว้ในสิ่งที่ประเสริฐหรือดีงาม จึงเรียกว่า สัมมัปปธาน หรือเพราะทำให้บุคคลมีความเพียรชอบอย่างแท้จริง จึงเรียกว่า สัมมัปปธาน นี้เป็นชื่อของความเพียร. สัมมัปปธานนั้นก็ยังกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จ คือ โดยการไม่ให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้น และการละอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว และโดยการให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้น และการตั้งมั่นกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว จึงตรัสว่า 'สัมมัปปธาน ๔'.

ඉජ්ඣතීති ඉද්ධි, සමිජ්ඣති නිප්ඵජ්ජතීති අත්ථො. ඉජ්ඣන්ති වා තාය සත්තා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉද්ධි. ඉති පඨමෙන අත්ථෙන ඉද්ධි එව පාදොති ඉද්ධිපාදො, ඉද්ධිකොට්ඨාසොති අත්ථො. දුතියෙන අත්ථෙන ඉද්ධියා පාදො පතිට්ඨා අධිගමුපායොති ඉද්ධිපාදො. තෙන හි උපරූපරිවිසෙසසඞ්ඛාතං ඉද්ධිං පජ්ජන්ති පාපුණන්ති. ස්වායං ඉද්ධිපාදො යස්මා ඡන්දාදිකෙ චත්තාරො අධිපතිධම්මෙ ධුරෙ ජෙට්ඨකෙ කත්වා නිබ්බත්තීයති, තස්මා වුත්තං ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා’’ති.

คำว่า อิจฌติ (สำเร็จ) จึงเรียกว่า อิทธิ หมายถึง สำเร็จผล. หรือสัตว์ทั้งหลายย่อมสำเร็จ ย่อมเจริญ ย่อมถึงความสูงสุดด้วยอิทธินั้น จึงเรียกว่า อิทธิ. ด้วยอรรถแรก อิทธิเท่านั้นเป็นบาท จึงเรียกว่า อิทธิบาท หมายถึง ส่วนแห่งอิทธิ. ด้วยอรรถที่สอง บาทคือที่ตั้ง หรืออุบายแห่งการบรรลุอิทธิ จึงเรียกว่า อิทธิบาท. เพราะด้วยอิทธิบาทนั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมเข้าถึง ย่อมบรรลุอิทธิอันนับว่าเป็นคุณวิเศษยิ่งๆ ขึ้นไป. อิทธิบาทนี้ย่อมเกิดขึ้นโดยมีธรรมที่เป็นอธิบดี ๔ อย่าง มีฉันทะเป็นต้น เป็นประธานและเป็นใหญ่ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'อิทธิบาท ๔'.

පඤ්චින්ද්‍රියානීති සද්ධාදීනි පඤ්ච ඉන්ද්‍රියානි. තත්ථ අස්සද්ධියං අභිභවිත්වා අධිමොක්ඛලක්ඛණෙ ඉන්දට්ඨං කාරෙතීති සද්ධින්ද්‍රියං. කොසජ්ජං අභිභවිත්වා පග්ගහලක්ඛණෙ, පමාදං අභිභවිත්වා උපට්ඨානලක්ඛණෙ, වික්ඛෙපං අභිභවිත්වා අවික්ඛෙපලක්ඛණෙ, අඤ්ඤාණං අභිභවිත්වා දස්සනලක්ඛණෙ ඉන්දට්ඨං කාරෙතීති පඤ්ඤින්ද්‍රියං.

คำว่า ปัญจินทริยานิ หมายถึง อินทรีย์ ๕ มีศรัทธาเป็นต้น. ในอินทรีย์เหล่านั้น อินทรีย์ที่ครอบงำความไม่เชื่อ และย่อมทำหน้าที่เป็นใหญ่ในลักษณะคือความน้อมใจเชื่อ จึงเรียกว่า สัทธินทรีย์. อินทรีย์ที่ครอบงำความเกียจคร้านในลักษณะคือการประคองไว้, ครอบงำความประมาทในลักษณะคือการปรากฏเด่น, ครอบงำความฟุ้งซ่านในลักษณะคือความไม่ฟุ้งซ่าน, ครอบงำความไม่รู้และย่อมทำหน้าที่เป็นใหญ่ในลักษณะคือการเห็น จึงเรียกว่า ปัญญินทรีย์.

තානියෙව අස්සද්ධියාදීහි අනභිභවනීයතො අකම්පියට්ඨෙන සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවෙන ච බලානි වෙදිතබ්බානි.

อินทรีย์เหล่านั้นนั่นแหละ พึงทราบว่าเป็นพละ เพราะไม่ถูกความไม่เชื่อเป็นต้นครอบงำได้ โดยอรรถว่าไม่หวั่นไหว และโดยความเป็นสภาพที่มั่นคงในสัมปยุตธรรมทั้งหลาย.

සත්ත බොජ්ඣඞ්ගාති බොධියා, බොධිස්ස වා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා. යා හි එසා ධම්මසාමග්ගී යාය ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානාය ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛත්තකිලමථානුයොගඋච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසාදීනං අනෙකෙසං උපද්දවානං පටිපක්ඛභූතාය සතිධම්මවිචයවීරියපීතිපස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ධම්මසාමග්ගියා අරියසාවකො බුජ්ඣති, කිලෙසනිද්දාය වුට්ඨහති, චත්තාරි අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොතීති ‘‘බොධී’’ති වුච්චති. තස්සා ධම්මසාමග්ගිසඞ්ඛාතාය බොධියා අඞ්ගාතිපි බොජ්ඣඞ්ගා ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගාදයො විය. යොපෙස වුත්තප්පකාරාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා අරියසාවකො ‘‘බොධී’’ති වුච්චති. තස්ස බොධිස්ස අඞ්ගාතිපි බොජ්ඣඞ්ගා සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය. තෙනාහු පොරාණා ‘‘බුජ්ඣනකස්ස පුග්ගලස්ස අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති (විභ. අට්ඨ. 466; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.182; පටි. ම. අට්ඨ. 2.2.17). ‘‘බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’තිආදිනා (පටි. ම. 2.17) නයෙනපි බොජ්ඣඞ්ගත්ථො වෙදිතබ්බො.

คำว่า สัตตะ โพชฌงคา หมายถึง องค์แห่งโพธิ หรือองค์ของผู้ตรัสรู้ จึงเรียกว่า โพชฌงค์. เพราะความพร้อมเพรียงแห่งธรรมนี้ที่เกิดขึ้นในขณะแห่งโลกุตตรมรรค เป็นปฏิปักษ์ต่ออุปัทวะมากมาย มีความหดหู่ ความฟุ้งซ่าน ความหยุดนิ่ง ความดิ้นรน การประกอบตนในกามสุข การประกอบตนในความลำบาก การยึดมั่นในอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิเป็นต้น อันเป็นความพร้อมเพรียงแห่งธรรมที่นับว่า สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา ด้วยความพร้อมเพรียงแห่งธรรมนี้ พระอริยสาวกย่อมตรัสรู้ ย่อมลุกขึ้นจากความหลับคือกิเลส ย่อมแทงตลอดอริยสัจ ๔ หรือย่อมทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน จึงเรียกว่า “โพธิ”. องค์แห่งโพธิอันนับว่าความพร้อมเพรียงแห่งธรรมนั้น จึงเรียกว่า โพชฌงค์ เหมือนองค์แห่งฌานและองค์แห่งมรรคเป็นต้น. อนึ่ง พระอริยสาวกนั้น เพราะตรัสรู้ด้วยความพร้อมเพรียงแห่งธรรมตามที่กล่าวมาแล้ว จึงเรียกว่า “โพธิ”. องค์แห่งโพธินั้น จึงเรียกว่า โพชฌงค์ เหมือนองค์แห่งกองทัพและองค์แห่งรถเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น บัณฑิตในกาลก่อนจึงกล่าวว่า “องค์แห่งบุคคลผู้ตรัสรู้ จึงเรียกว่า โพชฌงค์” (วิภงฺค.อ. ๔๖๖; สํ.นิ.อ. ๓.๕.๑๘๒; ปฏิ.ม.อ. ๒.๒.๑๗). อนึ่ง พึงทราบอรรถแห่งโพชฌงค์โดยนัยมีอาทิว่า “ธรรมที่ยังโพธิให้เป็นไป จึงเรียกว่า โพชฌงค์” (ปฏิ.ม. ๒.๑๗).

අරියො [Pg.231] අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති තංතංමග්ගවජ්ඣෙහි කිලෙසෙහි ආරකත්තා, අරියභාවකරත්තා, අරියඵලප්පටිලාභකරත්තා ච අරියො. සම්මාදිට්ඨිආදීනි අට්ඨඞ්ගානි අස්ස අත්ථි, අට්ඨ අඞ්ගානියෙව වා අට්ඨඞ්ගිකො. මාරෙන්තො කිලෙසෙ ගච්ඡති නිබ්බානත්ථිකෙහි වා මග්ගීයති, සයං වා නිබ්බානං මග්ගතීති මග්ගොති එවමෙතෙසං සතිපට්ඨානාදීනං අත්ථවිභාගො වෙදිතබ්බො.

คำว่า อริโย อัฏฐังคิโก มัคโค (อริยมรรคมีองค์ ๘) นั้น ชื่อว่า อริยะ เพราะความเป็นผู้ห่างไกลจากกิเลสที่พึงละด้วยมรรคนั้นๆ เพราะความเป็นเครื่องกระทำความเป็นอริยะ และเพราะความเป็นเครื่องให้ได้เฉพาะซึ่งอริยผล. มรรคนี้มีองค์ ๘ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น หรือมีองค์ ๘ อย่างเดียว จึงเรียกว่า มีองค์ ๘. มรรคนี้ย่อมไปโดยฆ่ากิเลส หรืออันผู้ปรารถนาพระนิพพานย่อมแสวงหา หรือตนเองย่อมแสวงหาพระนิพพาน จึงเรียกว่า มรรค พึงทราบการจำแนกอรรถของสติปัฏฐานเป็นต้นเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้.

සොතාපන්නොති මග්ගසඞ්ඛාතං සොතං ආපජ්ජිත්වා පාපුණිත්වා ඨිතො, සොතාපත්තිඵලට්ඨොති අත්ථො. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නොති සොතාපත්තිඵලස්ස අත්තපච්චක්ඛකරණාය පටිපජ්ජමානො පඨමමග්ගට්ඨො, යො අට්ඨමකොතිපි වුච්චති. සකදාගාමීති සකිදෙව ඉමං ලොකං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ආගමනසීලො දුතියඵලට්ඨො. අනාගාමීති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන කාමලොකං අනාගමනසීලො තතියඵලට්ඨො. යො පන සද්ධානුසාරී ධම්මානුසාරී එකබීජීතිඑවමාදිකො අරියපුග්ගලවිභාගො, සො එතෙසංයෙව පභෙදොති. සෙසං වුත්තනයසදිසමෙව.

คำว่า โสดาบัน หมายถึง ผู้เข้าถึงคือบรรลุกระแสอันนับว่าเป็นมรรคแล้วตั้งอยู่ มีความหมายว่า ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. คำว่า โสดาปัตติผลสัจฉิกิริยายะ ปฏิปันโน หมายถึง ผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลแก่ตน คือผู้ตั้งอยู่ในปฐมมรรค ผู้ที่เรียกว่า แม้อัฏฐมกะ (ผู้ที่ ๘). คำว่า สกทาคามี หมายถึง ผู้มีปกติมาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวด้วยอำนาจการถือปฏิสนธิ เป็นผู้ตั้งอยู่ในทุติยผล. คำว่า อนาคามี หมายถึง ผู้มีปกติไม่มาสู่กามโลกด้วยอำนาจการถือปฏิสนธิ เป็นผู้ตั้งอยู่ในตติยผล. ส่วนการจำแนกพระอริยบุคคลมีสัทธานุสารี ธัมมานุสารี เอกพีชีเป็นต้นนั้น เป็นประเภทของบุคคลเหล่านี้เอง. ที่เหลือก็เหมือนกับนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

පහාරාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปหาราทสูตร จบแล้ว.

10. උපොසථසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอุโบสถสูตร

20. දසමෙ තදහුපොසථෙති (උදා. අට්ඨ. 45; සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.383) තස්මිං උපොසථදිවසභූතෙ අහනි. උපොසථකරණත්ථායාති ඔවාදපාතිමොක්ඛං උද්දිසිතුං. උද්ධස්තං අරුණන්ති අරුණුග්ගමනං. උද්දිසතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛන්ති ථෙරො භගවන්තං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං යාචි. තස්මිං කාලෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, අනුපොසථෙ උපොසථො කාතබ්බො’’ති (මහාව. 136) සික්ඛාපදස්ස අපඤ්ඤත්තත්තා. කස්මා පන භගවා තියාමරත්තිං වීතිනාමෙසි? තතො පට්ඨාය ඔවාදපාතිමොක්ඛං අනුද්දිසිතුකාමො තස්ස වත්ථුං පාකටං කාතුං. අද්දසාති කථං අද්දස? අත්තනො චෙතොපරියඤාණෙන තස්සං පරිසති භික්ඛූනං චිත්තානි පරිජානන්තො තස්ස දුස්සීලස්ස චිත්තං පස්සි. යස්මා පන චිත්තෙ දිට්ඨෙ තංසමඞ්ගීපුග්ගලො දිට්ඨො නාම හොති, තස්මා ‘‘අද්දසා ඛො ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො [Pg.232] තං පුග්ගලං දුස්සීල’’න්තිආදි වුත්තං. යථෙව හි අනාගතෙ සත්තසු දිවසෙසු පවත්තං පරෙසං චිත්තං චෙතොපරියඤාණලාභී ජානාති, එවං අතීතෙපීති. මජ්ඣෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිසින්නන්ති සඞ්ඝපරියාපන්නො විය භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අන්තො නිසින්නං. දිට්ඨොසීති අයං න පකතත්තොති භගවතා දිට්ඨො අසි. යස්මා ච එවං දිට්ඨො, තස්මා නත්ථි තෙ තව භික්ඛූහි සද්ධිං එකකම්මාදිසංවාසො. යස්මා පන සො සංවාසො තව නත්ථි, තස්මා උට්ඨෙහි, ආවුසොති එවමෙත්ථ පදයොජනා වෙදිතබ්බා.

๒๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า ตทหุโปสเถ (อุทา. อรรถ. ๔๕; สารัตถ. ฎีกา จูฬวรรค ๓.๓๘๓) คือ ในวันนั้นซึ่งเป็นวันอุโบสถ. บทว่า อุโบสถกรณัตถาย คือ เพื่อจะแสดงโอวาทปาติโมกข์. บทว่า อุทฺธสฺตํ อรุณํ คือ การขึ้นแห่งอรุณ. พระเถระได้ทูลขอการแสดงปาติโมกข์ต่อพระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงแสดงปาติโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด" ในกาลนั้น เพราะสิกขาบทว่า "ภิกษุทั้งหลาย อุโบสถอันภิกษุไม่พึงทำในวันมิใช่อุโบสถ" (มหาวรรค ๑๓๖) ยังมิได้บัญญัติไว้. ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงยังราตรีตลอด ๓ ยามให้ล่วงไป? เพื่อจะทรงทำให้เรื่องนั้นปรากฏ ด้วยทรงประสงค์จะมิแสดงโอวาทปาติโมกข์ตั้งแต่นั้นไป. บทว่า อทฺทสา (ทรงเห็นแล้ว) ทรงเห็นอย่างไร? ด้วยเจโตปริยญาณของพระองค์ ทรงกำหนดรู้จิตของภิกษุทั้งหลายในบริษัทนั้น ทรงเห็นจิตของบุคคลผู้ทุศีลนั้น. ก็เพราะเมื่อเห็นจิตแล้ว ชื่อว่าเห็นบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้เห็นบุคคลผู้ทุศีลนั้น" เป็นต้น. ผู้ได้เจโตปริยญาณย่อมรู้จิตของผู้อื่นที่เกิดขึ้นในอนาคต ๗ วันได้ฉันใด แม้ในอดีตก็ฉันนั้น. บทว่า มชฺเฌ ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสินฺนํ (นั่งอยู่ท่ามกลางภิกษุสงฆ์) คือ นั่งอยู่ในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ประหนึ่งว่าเป็นผู้รวมอยู่ในสงฆ์. บทว่า ทิฏฺโฐสิ (เธอถูกเห็นแล้ว) คือ เธอถูกพระผู้มีพระภาคทรงเห็นแล้วว่า "ผู้นี้ไม่ใช่ผู้มีสภาวะปกติ". ก็เพราะเธอถูกเห็นแล้วอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น การอยู่ร่วมกันมีการทำกรรมอย่างเดียวกันเป็นต้นกับภิกษุทั้งหลายจึงไม่มีแก่เธอ. ก็เพราะการอยู่ร่วมกันนั้นไม่มีแก่เธอ เพราะเหตุนั้น (คำว่า) "ลุกขึ้นเถิด ผู้มีอายุ" พึงทราบการประกอบบทในอรรถนี้อย่างนี้.

තතියම්පි ඛො සො පුග්ගලො තුණ්හී අහොසීති අනෙකවාරං වත්වාපි ‘‘ථෙරො සයමෙව නිබ්බින්නො ඔරමිස්සතී’’ති වා, ‘‘ඉදානි ඉමෙසං පටිපත්තිං ජානිස්සාමී’’ති වා අධිප්පායෙන තුණ්හී අහොසි. බාහායං ගහෙත්වාති ‘‘භගවතා මයා ච යාථාවතො දිට්ඨො, යාවතතියං ‘උට්ඨෙහි, ආවුසො’ති ච වුත්තො න වුට්ඨාති, ඉදානිස්ස නික්කඩ්ඪනකාලො, මා සඞ්ඝස්ස උපොසථන්තරායො අහොසී’’ති තං බාහායං අග්ගහෙසි, තථා ගහෙත්වා. බහි ද්වාරකොට්ඨකා නික්ඛාමෙත්වාති ද්වාරකොට්ඨකා ද්වාරසාලාතො නික්ඛාමෙත්වා. බහීති පන නික්ඛාමිතට්ඨානදස්සනං. අථ වා බහිද්වාරකොට්ඨකාති බහිද්වාරකොට්ඨකතොපි නික්ඛාමෙත්වා, න අන්තොද්වාරකොට්ඨකතො එව. උභයත්ථාපි විහාරතො බහිකත්වාති අත්ථො. සූචිඝටිකං දත්වාති අග්ගළසූචිඤ්ච උපරිඝටිකඤ්ච ආදහිත්වා, සුට්ඨුතරං කවාටං ථකෙත්වාති අත්ථො. යාව බාහාගහණාපි නාමාති ඉමිනා ‘‘අපරිසුද්ධා, ආනන්ද, පරිසා’’ති වචනං සුත්වා එව හි තෙන පක්කමිතබ්බං සියා, එවං අපක්කමිත්වා යාව බාහාගහණාපි නාම සො මොඝපුරිසො ආගමෙස්සති, අච්ඡරියමිදන්ති දස්සෙති. ඉදඤ්ච ගරහනච්ඡරියමෙවාති වෙදිතබ්බං.

บทว่า "ตติยมฺปิ โข โส ปุคฺคโล ตุณฺหี อโหสิ" (บุคคลนั้นก็นิ่งอยู่แม้ครั้งที่สาม) คือ แม้จะถูกกล่าวเตือนหลายครั้งแล้ว (บุคคลนั้น) ก็ยังนิ่งอยู่ด้วยประสงค์ว่า "พระเถระจักระอาไปเองแล้วเลิกราไป" หรือว่า "บัดนี้ เราจักรู้ข้อปฏิบัติของท่านเหล่านี้". บทว่า "พาหายํ คเหตฺวา" (จับแขน) คือ "บุคคลนี้ถูกพระผู้มีพระภาคและเราเห็นแล้วตามความเป็นจริง ถูกกล่าวว่า 'ลุกขึ้นเถิด ท่านผู้มีอายุ' แม้ถึงครั้งที่สามก็ไม่ลุกขึ้น บัดนี้เป็นเวลาที่จะต้องขับไล่เขาออกไป ขออย่าให้เป็นอันตรายแก่อุโบสถของสงฆ์เลย" ดังนี้แล้วจึงจับแขนของเขา จับแล้วอย่างนั้น. บทว่า "พหิ ทฺวารโกฏฺฐกา นิกฺขาเมตฺวา" (นำออกไปนอกซุ้มประตู) คือ นำออกจากซุ้มประตูอันเป็นศาลาประตู. ส่วนบทว่า "พหิ" (ข้างนอก) เป็นการแสดงสถานที่ที่นำออกไป. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "พหิทฺวารโกฏฺฐกา" (นอกซุ้มประตู) คือ นำออกไปแม้จากนอกซุ้มประตู ไม่ใช่เพียงจากภายในซุ้มประตูเท่านั้น. ในทั้งสองนัย มีอรรถว่า ทำให้เป็นภายนอกวิหาร. บทว่า "สูจิฆฏิกํ ทตฺวา" (ใส่สลักและกลอน) คือ ใส่สลักดาลและกลอนข้างบน มีอรรถว่า ปิดบานประตูให้แน่นหนาดี. บทว่า "ยาว พาหาคหณาปิ นาม" (แม้จนถึงการจับแขน) ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า "อันที่จริง บุคคลนั้นพึงหลีกไปเสียเมื่อได้ฟังพระดำรัสว่า 'อานนท์ บริษัทไม่บริสุทธิ์'" แต่โมฆบุรุษนั้นไม่หลีกไปอย่างนั้น กลับรออยู่แม้จนถึงการจับแขน นี้เป็นอัศจรรย์. และพึงทราบว่า นี้เป็นอัศจรรย์ที่ควรตำหนิ.

අථ භගවා චින්තෙසි – ‘‘ඉදානි භික්ඛුසඞ්ඝෙ අබ්බුදො ජාතො, අපරිසුද්ධා පුග්ගලා උපොසථං ආගච්ඡන්ති, න ච තථාගතා අපරිසුද්ධාය පරිසාය උපොසථං කරොන්ති, පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති. අනුද්දිසන්තෙ ච භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උපොසථො පච්ඡිජ්ජති. යංනූනාහං ඉතො පට්ඨාය භික්ඛූනංයෙව පාතිමොක්ඛුද්දෙසං අනුජානෙය්‍ය’’න්ති. එවං පන චින්තෙත්වා භික්ඛූනංයෙව පාතිමොක්ඛුද්දෙසං අනුජානි. තෙන වුත්තං ‘‘අථ ඛො භගවා…පෙ… පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍යාථා’’ති. තත්ථ න දානාහන්ති ඉදානි අහං උපොසථං න [Pg.233] කරිස්සාමි, පාතිමොක්ඛං න උද්දිසිස්සාමීති පච්චෙකං න-කාරෙන සම්බන්ධො. දුවිධඤ්හි පාතිමොක්ඛං – ආණාපාතිමොක්ඛං, ඔවාදපාතිමොක්ඛන්ති. තෙසු ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ’’තිආදිකං (මහාව. 134) ආණාපාතිමොක්ඛං. තං සාවකාව උද්දිසන්ති, න බුද්ධා, යං අන්වද්ධමාසං උද්දිසීයති. ‘‘ඛන්තී පරමං…පෙ… සබ්බපාපස්ස අකරණං…පෙ… අනුපවාදො අනුපඝාතො…පෙ… එතං බුද්ධාන සාසන’’න්ති (දී. නි. 2.90; ධ. ප. 183-185; උදා. 36; නෙත්ති. 30) ඉමා පන තිස්සො ගාථා ඔවාදපාතිමොක්ඛං නාම. තං බුද්ධාව උද්දිසන්ති, න සාවකා, ඡන්නම්පි වස්සානං අච්චයෙන උද්දිසන්ති. දීඝායුකබුද්ධානඤ්හි ධරමානකාලෙ අයමෙව පාතිමොක්ඛුද්දෙසො, අප්පායුකබුද්ධානං පන පඨමබොධියංයෙව. තතො පරං ඉතරො. තඤ්ච ඛො භික්ඛූයෙව උද්දිසන්ති, න බුද්ධා, තස්මා අම්හාකම්පි භගවා වීසතිවස්සමත්තං ඉමං ඔවාදපාතිමොක්ඛං උද්දිසිත්වා ඉමං අන්තරායං දිස්වා තතො පරං න උද්දිසි. අට්ඨානන්ති අකාරණං. අනවකාසොති තස්සෙව වෙවචනං. කාරණඤ්හි යථා තිට්ඨති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති ‘‘ඨාන’’න්ති වුච්චති, එවං ‘‘අවකාසො’’තිපි වුච්චති. යන්ති කිරියාපරාමසනං.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "บัดนี้ เกิดฝีหนองขึ้นในภิกษุสงฆ์ บุคคลผู้ไม่บริสุทธิ์มาสู่อุโบสถ และพระตถาคตทั้งหลายย่อมไม่ทำอุโบสถ ไม่แสดงปาติโมกข์ในบริษัทที่ไม่บริสุทธิ์. และเมื่อไม่แสดง อุโบสถของภิกษุสงฆ์ก็ขาดไป. ไฉนหนอ เราพึงอนุญาตการแสดงปาติโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้นตั้งแต่นี้ไป" ก็ทรงดำริอย่างนี้แล้ว จึงทรงอนุญาตการแสดงปาติโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค... (ละไว้)... พึงแสดงปาติโมกข์เถิด". ในบทเหล่านั้น บทว่า "น ทานาหํ" (บัดนี้ เราจักไม่) มีความสัมพันธ์กับบทว่า "บัดนี้ เราจักไม่ทำอุโบสถ, เราจักไม่แสดงปาติโมกข์" โดยมีคำว่า "ไม่" แยกกัน. ก็ปาติโมกข์มี ๒ อย่าง คือ อาณาปาติโมกข์ และโอวาทปาติโมกข์. ในปาติโมกข์เหล่านั้น อาณาปาติโมกข์คือบทว่า "สุณาตุ เม ภนฺเต" (ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า) เป็นต้น (มหาวรรค ๑๓๔). สาวกทั้งหลายเท่านั้นย่อมแสดง ไม่ใช่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ซึ่งแสดงทุกกึ่งเดือน. ส่วนคาถา ๓ บทเหล่านี้ว่า "ขันติคือความอดทนเป็นตบะอย่างยิ่ง... (ละไว้)... การไม่ทำบาปทั้งปวง... (ละไว้)... การไม่กล่าวร้าย การไม่ทำร้าย... (ละไว้)... นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย" (ที. นิ. ๒.๙๐; ธ. ป. ๑๘๓-๑๘๕; อุ. ๓๖; เนตติ. ๓๐) ชื่อว่าโอวาทปาติโมกข์. พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นย่อมแสดง ไม่ใช่สาวกทั้งหลาย ย่อมแสดงเมื่อล่วงไป ๖ พรรษา. ก็การแสดงปาติโมกข์นี้เท่านั้น ย่อมมีในกาลที่พระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุยืนยังทรงพระชนม์อยู่. ส่วนของพระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุสั้น ย่อมมีเฉพาะในปฐมโพธิเท่านั้น. หลังจากนั้น เป็นปาติโมกข์อย่างอื่น (คืออาณาปาติโมกข์). และปาติโมกข์นั้น ภิกษุทั้งหลายเท่านั้นย่อมแสดง ไม่ใช่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคของเราทั้งหลายก็ทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์นี้ประมาณ ๒๐ พรรษาแล้ว ทรงเห็นอันตรายนี้แล้ว จึงไม่ทรงแสดงอีกต่อไป. บทว่า "อฏฺฐานํ" (เป็นฐานะที่ไม่มี) คือ ไม่ใช่เหตุ. บทว่า "อนวกาโส" (เป็นโอกาสที่ไม่มี) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. ก็เหตุที่ผลย่อมตั้งอยู่ ณ ที่นี้ เพราะความเป็นไปขึ้นอยู่กับเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ฐานะ" แม้ "โอกาส" ก็เรียกว่าอย่างนั้น. บทว่า "ยํ" (ใด) เป็นการอ้างถึงกิริยา.

අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ, මහාසමුද්දෙති කො අනුසන්ධි? ය්වායං අපරිසුද්ධාය පරිසාය පාතිමොක්ඛස්ස අනුද්දෙසො වුත්තො, සො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ අච්ඡරියො අබ්භුතො ධම්මොති තං අපරෙහිපි සත්තහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙහි සද්ධිං විභජිත්වා දස්සෙතුකාමො පඨමං තාව තෙසං උපමාභාවෙන මහාසමුද්දෙ අට්ඨ අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙ දස්සෙන්තො සත්ථා ‘‘අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ, මහාසමුද්දෙ’’තිආදිමාහ.

บทว่า "อฏฺฐิเม ภิกฺขเว มหาสมุทฺเท" (ภิกษุทั้งหลาย อัศจรรย์ ๘ ประการนี้ในมหาสมุทร) มีความเชื่อมโยงอย่างไร? การไม่แสดงปาติโมกข์ในบริษัทที่ไม่บริสุทธิ์ที่กล่าวมานี้ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์และน่าประหลาดในพระธรรมวินัยนี้. พระศาสดาทรงประสงค์จะแสดงธรรมนั้นโดยจำแนกพร้อมด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์และน่าประหลาดอีก ๗ ประการ จึงทรงแสดงธรรมที่น่าอัศจรรย์และน่าประหลาด ๘ ประการในมหาสมุทร โดยความเป็นอุปมาของธรรมเหล่านั้นก่อน จึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย อัศจรรย์ ๘ ประการนี้ในมหาสมุทร" เป็นต้น.

උපොසථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุโบสถสูตร จบแล้ว.

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามหาวรรค จบแล้ว.

3. ගහපතිවග්ගො

๓. คฤหบดีวรรค

1-7. පඨමඋග්ගසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาปฐมอุคคสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๗

21-27. තතියස්ස පඨමදුතියෙසු නත්ථි වත්තබ්බං. තතියෙ ‘‘හත්ථගො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘හත්ථකො’’ති වුත්තං. සො හි රාජපුරිසානං හත්ථතො [Pg.234] යක්ඛස්ස හත්ථං, යක්ඛස්ස හත්ථතො භගවතො හත්ථං, භගවතො හත්ථතො පුන රාජපුරිසානං හත්ථං ගතත්තා නාමතො හත්ථකො ආළවකොති ජාතො. තෙනාහ ‘‘ආළවකයක්ඛස්ස හත්ථතො හත්ථෙහි සම්පටිච්ඡිතත්තා හත්ථකොති ලද්ධනාමො රාජකුමාරො’’ති. චතුත්ථාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

ในสูตรที่ ๒๑-๒๗ ไม่มีข้อความที่ควรกล่าวในปฐมและทุติยสูตรของตติยวรรค. ในตติยสูตร พึงกล่าวว่า "หัตถโค" แต่กล่าวว่า "หัตถกะ". ก็เพราะเขาไปจากมือของราชบุรุษสู่มือของยักษ์ จากมือของยักษ์สู่มือของพระผู้มีพระภาค จากมือของพระผู้มีพระภาคสู่มือของราชบุรุษอีก จึงมีชื่อว่า หัตถกะ อาฬวกะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "พระราชกุมารผู้ได้ชื่อว่าหัตถกะ เพราะถูกรับด้วยมือจากมือของอาฬวกยักษ์". สูตรที่ ๔ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น.

පඨමඋග්ගසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมอุคคสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

8. දුතියබලසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาทุติยพลสูตร

28. අට්ඨමෙ ඛීණාසවස්ස සබ්බෙසං සඞ්ඛාරානං අනිච්චතා අසම්මොහවසෙන කිච්චතො මග්ගපඤ්ඤාය සුප්පටිවිද්ධා, විපස්සනාය ආරම්මණකරණවසෙනපීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤායා’’ති. ඉමෙ කාමාති ද්වෙපි කාමෙ වදති. කිලෙසවසෙන උප්පජ්ජමානො හි පරිළාහො වත්ථුකාමසන්නිස්සයො වත්ථුකාමවිසයො වාති ද්වෙපි සපරිළාහට්ඨෙන අඞ්ගාරකාසු වියාති ‘‘අඞ්ගාරකාසූපමා’’ති වුත්තා. අන්තො වුච්චති ලාමකට්ඨෙන තණ්හා, බ්‍යන්තං විගතන්තං භූතන්ති බ්‍යන්තිභූතන්ති ආහ ‘‘විගතන්තභූත’’න්ති, නිත්තණ්හන්ති අත්ථො.

๒๘. ในข้อที่ ๘ ความไม่เที่ยงแห่งสังขารทั้งปวงของพระขีณาสพ อันมรรคปัญญาแทงตลอดดีแล้วโดยกิจคือความไม่หลง แสดงว่าแม้โดยเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา จึงกล่าวว่า “ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา” คำว่า “กามเหล่านี้” กล่าวถึงกามทั้งสองอย่าง เพราะความเร่าร้อนที่เกิดขึ้นโดยกิเลส อาศัยวัตถุกาม หรือมีวัตถุกามเป็นอารมณ์ กามทั้งสองอย่างนั้นมีสภาพเร่าร้อนเหมือนหลุมถ่านเพลิง จึงตรัสเรียกว่า “เปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิง” คำว่า “อันตะ” หมายถึงตัณหาโดยอรรถว่าเลวทราม คำว่า “พยันตะ” คือ “วิคตันตะภูตะ” (อันมีที่สุดไปปราศแล้ว) จึงกล่าวว่า “อันมีที่สุดไปปราศแล้ว” มีอรรถว่า “ปราศจากตัณหา”

දුතියබලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยพลสูตร จบแล้ว.

9. අක්ඛණසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอักขณสูตร

29. නවමෙ යස්මා මහිද්ධිකපෙතා දෙවාසුරානං ආවාහං ගච්ඡන්ති, විවාහං න ගච්ඡන්ති, තස්මා පෙත්තිවිසයෙනෙව අසුරකායො ගහිතොති වෙදිතබ්බො. පෙතාසුරා පන පෙතා එවාති තෙසං පෙතෙහි සඞ්ගහො අවුත්තසිද්ධොව.

๒๙. ในข้อที่ ๙ เพราะเหตุที่เปรตผู้มีฤทธิ์มากย่อมไปสู่การอาวาหะ (การรับเจ้าสาว) ของเทวดาและอสูร แต่ไม่ไปสู่การวิวาหะ (การส่งเจ้าสาว) เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อสุรกายถูกสงเคราะห์เข้าในเปตวิสัยนั่นเอง ส่วนเปรตอสูรก็คือเปรตนั่นเอง การสงเคราะห์เปรตอสูรเหล่านั้นเข้ากับเปรตจึงเป็นอันสำเร็จโดยไม่ต้องกล่าว

අක්ඛණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอักขณสูตร จบแล้ว

10. අනුරුද්ධමහාවිතක්කසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอนิรุทธมหาวิตักกสูตร

30. දසමෙ [Pg.235] අප්පිච්ඡස්සාති න ඉච්ඡස්ස. අභාවත්ථො හෙත්ථ අප්පසද්දො ‘‘අප්පඩංසමකසවාතාතපා’’තිආදීසු (අ. නි. 10.11) විය. පච්චයෙසු අප්පිච්ඡො පච්චයප්පිච්ඡො, චීවරාදිපච්චයෙසු ඉච්ඡාරහිතො. අධිගමප්පිච්ඡොති ඣානාදිඅධිගමවිභාවනෙ ඉච්ඡාරහිතො. පරියත්තිඅප්පිච්ඡොති පරියත්තියං බාහුසච්චවිභාවනෙ ඉච්ඡාරහිතො. ධුතඞ්ගප්පිච්ඡොති ධුතඞ්ගෙසු අප්පිච්ඡො ධුතඞ්ගභාවවිභාවනෙ ඉච්ඡාරහිතො. සන්තගුණනිගුහනෙනාති අත්තනි සංවිජ්ජමානානං ඣානාදිගුණානඤ්චෙව බාහුසච්චගුණස්ස ධුතඞ්ගගුණස්ස ච නිගුහනෙන ඡාදනෙන. සම්පජ්ජතීති නිප්ඵජ්ජති සිජ්ඣති. නො මහිච්ඡස්සාති මහතියා ඉච්ඡාය සමන්නාගතස්ස නො සම්පජ්ජති අනුධම්මස්සපි අනිප්ඵජ්ජනතො. පවිවිත්තස්සාති පකාරෙහි විවිත්තස්ස. තෙනාහ ‘‘කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙහි විවිත්තස්සා’’ති. ආරම්භවත්ථුවසෙනාති භාවනාභියොගවසෙන එකීභාවොව කායවිවෙකොති අධිප්පෙතො, න ගණසඞ්ගණිකාභාවමත්තන්ති දස්සෙති. කම්මන්ති යොගකම්මං.

๓๐. ในข้อที่ ๑๐ คำว่า “ผู้มีความปรารถนาน้อย” คือ ผู้ไม่ปรารถนา ในที่นี้ อัปปศัพท์มีความหมายว่าไม่มี เหมือนในคำว่า “ปราศจากเหลือบ ยุง ลม แดด” เป็นต้น ผู้มีความปรารถนาน้อยในปัจจัย คือ ผู้มีความปรารถนาน้อยในปัจจัยทั้งหลาย ผู้ปราศจากความปรารถนาในปัจจัยมีจีวรเป็นต้น ผู้มีความปรารถนาน้อยในการบรรลุ คือ ผู้ปราศจากความปรารถนาในการแสดงการบรรลุฌานเป็นต้น ผู้มีความปรารถนาน้อยในการปริยัติ คือ ผู้ปราศจากความปรารถนาในการแสดงความเป็นพหูสูตในปริยัติ ผู้มีความปรารถนาน้อยในธุดงค์ คือ ผู้มีความปรารถนาน้อยในธุดงค์ ผู้ปราศจากความปรารถนาในการแสดงความเป็นผู้ทรงธุดงค์ คำว่า “ด้วยการปกปิดคุณที่มีอยู่” คือ ด้วยการปกปิด ด้วยการซ่อนคุณมีฌานเป็นต้น คุณแห่งความเป็นพหูสูต และคุณแห่งธุดงค์ที่มีอยู่ในตน คำว่า “ย่อมสำเร็จ” คือ ย่อมสำเร็จ ย่อมบรรลุ คำว่า “ไม่สำเร็จแก่ผู้มีความปรารถนามาก” คือ ไม่สำเร็จแก่ผู้ประกอบด้วยความปรารถนาอันยิ่งใหญ่ เพราะแม้ธรรมอันสมควรก็ไม่สำเร็จ คำว่า “ผู้สงัดแล้ว” คือ ผู้สงัดแล้วโดยประการทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้สงัดแล้วด้วยกายวิเวก จิตตวิเวก และอุปธิวิเวก” คำว่า “โดยวัตถุแห่งการปรารภ” คือ โดยการประกอบความเพียรในการเจริญภาวนา แสดงว่า ความเป็นผู้เดียวเท่านั้นเป็นกายวิเวก ไม่ใช่เพียงการไม่มีหมู่คณะ คำว่า “กรรม” คือ โยคกรรม (การปฏิบัติธรรม)

සත්තෙහි කිලෙසෙහි ච සඞ්ගණනං සමොධානං සඞ්ගණිකා, සා ආරමිතබ්බට්ඨෙන ආරාමො එතස්සාති සඞ්ගණිකාරාමො, තස්ස. තෙනාහ ‘‘ගණසඞ්ගණිකාය චෙවා’’තිආදි. ආරද්ධවීරියස්සාති පග්ගහිතවීරියස්ස. තඤ්ච ඛො උපධිවිවෙකෙ නින්නතාවසෙන ‘‘අයං ධම්මො’’ති වචනතො. එස නයො ඉතරෙසුපි. විවට්ටනිස්සිතංයෙව හි සමාධානං ඉධාධිප්පෙතං, තථා පඤ්ඤාපි. කම්මස්ස-කතපඤ්ඤාය හි ඨිතො කම්මවසෙන භවෙසු නානප්පකාරො අනත්ථොති ජානන්තො කම්මක්ඛයකරං ඤාණං අභිපත්ථෙති, තදත්ථඤ්ච උස්සාහං කරොති. මානාදයො සත්තසන්තානං සංසාරෙ පපඤ්චෙන්ති විත්ථාරෙන්තීති පපඤ්චාති ආහ ‘‘තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චරහිතත්තා’’තිආදි. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

การรวมกัน การประชุมกันกับสัตว์และกิเลส ชื่อว่า สังคณิกา สังคณิกานั้นเป็นที่ยินดีของบุคคลนั้นโดยอรรถว่าพึงยินดี จึงชื่อว่า สังคณิการาม (ผู้ยินดีในหมู่คณะ) ของบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยหมู่คณะและสังคณิกา” เป็นต้น คำว่า “ผู้ปรารภความเพียร” คือ ผู้ประคองความเพียรไว้แล้ว และความเพียรนั้นแล ย่อมโน้มไปในอุปธิวิเวก โดยนัยว่า “ธรรมนี้” นัยนี้พึงทราบในบทอื่น ๆ ด้วย แท้จริง สมาธิที่อาศัยวิวัฏฏะเท่านั้น พึงประสงค์ในที่นี้ แม้ปัญญาก็เช่นกัน เพราะบุคคลผู้ตั้งอยู่ในกัมมัสสกตาปัญญา ย่อมรู้ว่า “อนัตถะมีประการต่าง ๆ ในภพทั้งหลายย่อมมีเพราะกรรม” จึงปรารถนาญาณที่ทำกรรมให้สิ้นไป และทำความเพียรเพื่อประโยชน์แก่ญาณนั้น มานะเป็นต้นย่อมแผ่ขยาย ย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายในสังสารวัฏเนิ่นช้าไป จึงชื่อว่า ปปัญจะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะปราศจากปปัญจะคือตัณหา มานะ ทิฏฐิ” เป็นต้น ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้โดยง่าย

අනුරුද්ධමහාවිතක්කසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนิรุทธมหาวิตักกสูตร จบแล้ว

ගහපතිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาคหปติวรรค จบแล้ว

4. දානවග්ගො

๔. ทานวรรค

1-4. පඨමදානසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาปฐมทานสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๔

31-34. චතුත්ථස්ස [Pg.236] පඨමෙ ආසජ්ජාති යස්ස දෙති, තස්ස ආගමනහෙතු තෙන සමාගමනිමිත්තං. භයාති භයහෙතු. නනු භයං නාම ලද්ධකාමතාරාගාදයො විය චෙතනාය අවිසුද්ධිකරං, තං කස්මා ඉධ ගහිතන්ති? නයිදං තාදිසං වොහාරභයාදිං සන්ධාය වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘අයං අදායකො අකාරකො’’තිආදි වුත්තං. අදාසි මෙති යං පුබ්බෙ කතං උපකාරං චින්තෙත්වා දීයති, තං සන්ධාය වුත්තං. දස්සති මෙති පච්චුපකාරාසීසාය යං දීයති, තං සන්ධාය වදති. සාහු දානන්ති දානං නාමෙතං පණ්ඩිතපඤ්ඤත්තන්ති සාධුසමාචාරෙ ඨත්වා දෙති. අලඞ්කාරත්ථන්ති උපසොභනත්ථං. දානඤ්හි දත්වා තං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පාමොජ්ජපීතිසොමනස්සාදයො උප්පජ්ජන්ති, ලොභදොසඉස්සාමච්ඡෙරාදයොපි විදූරී භවන්ති. ඉදානි දානං අනුකූලධම්මපරිබ්‍රූහනෙන පච්චනීකධම්මවිදූරීකරණෙන ච භාවනාචිත්තස්ස උපසොභනාය ච පරික්ඛාරාය ච හොතීති ‘‘අලඞ්කාරත්ථඤ්චෙව පරික්ඛාරත්ථඤ්ච දෙතී’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘දානඤ්හි චිත්තං මුදුං කරොතී’’තිආදි. මුදුචිත්තො හොති ලද්ධා දායකෙ ‘‘ඉමිනා මය්හං සඞ්ගහො කතො’’ති, දාතාපි ලද්ධරි. තෙන වුත්තං ‘‘උභින්නම්පි චිත්තං මුදුං කරොතී’’ති.

ในปฐมสูตรแห่งจตุตถวรรค ที่ ๓๑-๓๔ คำว่า “อาสัชชะ” คือ เพราะเหตุแห่งการมาของบุคคลที่ตนให้ทานแก่เขา เป็นเครื่องหมายแห่งการมาพบกันด้วยบุคคลนั้น คำว่า “เพราะกลัว” คือ เพราะเหตุแห่งความกลัว ก็ความกลัวชื่อว่าเป็นเครื่องทำให้เจตนาไม่บริสุทธิ์ เหมือนความกำหนัดยินดีในกามที่ได้แล้วเป็นต้น เหตุไฉนจึงถูกยกขึ้นกล่าวในที่นี้? เพื่อแสดงว่า คำนี้ไม่ได้กล่าวหมายถึงความกลัวในทางโลกเช่นนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้นี้ไม่ให้ ไม่ทำ” เป็นต้น คำว่า “เขาเคยให้แก่เรา” กล่าวหมายถึงทานที่ให้โดยคิดถึงอุปการะที่เคยทำไว้ก่อน คำว่า “เขาจักให้แก่เรา” กล่าวหมายถึงทานที่ให้โดยหวังอุปการะตอบแทน คำว่า “ทานดี” คือ ทานนี้เป็นสิ่งที่บัณฑิตบัญญัติไว้ จึงให้โดยตั้งอยู่ในมารยาทที่ดี คำว่า “เพื่อประดับ” คือ เพื่อความงดงาม เพราะเมื่อให้ทานแล้ว พิจารณาดูทานนั้น ความปราโมทย์ ปีติ โสมนัสเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น และโลภะ โทสะ อิสสา มัจฉริยะเป็นต้น ก็ย่อมห่างไกลไป บัดนี้ ทานย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญแห่งธรรมอันสมควร เพื่อการทำให้ธรรมอันเป็นข้าศึกห่างไกลไป และเพื่อความงดงามแห่งจิตภาวนา และเพื่อเป็นบริขาร จึงกล่าวว่า “ให้เพื่อประดับและเพื่อเป็นบริขาร” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะทานย่อมทำให้จิตอ่อนโยน” เป็นต้น ผู้รับย่อมมีจิตอ่อนโยนต่อผู้ให้ว่า “ผู้นี้ได้สงเคราะห์เราแล้ว” แม้ผู้ให้ก็เป็นผู้รับ (คือมีจิตอ่อนโยนเช่นกัน) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมทำให้จิตของคนทั้งสองอ่อนโยน”

අදන්තදමනන්ති අදන්තා අනස්සවාපිස්ස දානෙන දන්තා අස්සවා හොන්ති, වසෙ වත්තන්ති. අදානං දන්තදූසකන්ති අදානං පුබ්බෙ දන්තානං අස්සවානම්පි විඝාතුප්පාදනෙන චිත්තං දූසෙති. උන්නමන්ති දායකා පියංවදා ච පරෙසං ගරුචිත්තීකාරට්ඨානතාය. නමන්තිපටිග්ගාහකා දානෙන පියවාචාය ච ලද්ධසඞ්ගහාසඞ්ගාහකානං.

คำว่า “การฝึกผู้ที่ยังไม่ฝึก” คือ ผู้ที่ยังไม่ฝึก ผู้ไม่เชื่อฟัง ย่อมเป็นผู้ฝึกแล้ว เชื่อฟัง อยู่ในอำนาจด้วยทาน คำว่า “การไม่ให้ย่อมทำให้ผู้ฝึกแล้วเสียไป” คือ การไม่ให้ย่อมทำให้จิตของบุคคลผู้ฝึกแล้ว ผู้เชื่อฟังแต่ก่อนเสียไป ด้วยการทำให้เกิดความขัดข้อง ผู้ให้และผู้มีวาจาเป็นที่รัก ย่อมเด่นขึ้น เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความเคารพของผู้อื่น ผู้รับย่อมนอบน้อมต่อผู้ให้และผู้มีวาจาเป็นที่รัก ด้วยทานและวาจาเป็นที่รักที่ได้รับสงเคราะห์แล้ว

චිත්තාලඞ්කාරදානමෙව උත්තමං අනුපක්කිලිට්ඨතාය සුපරිසුද්ධතාය ගුණවිසෙසපච්චයතාය ච. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

ทานที่เป็นเครื่องประดับจิตเท่านั้นเป็นเลิศ เพราะไม่เศร้าหมอง เพราะบริสุทธิ์ดี และเพราะเป็นปัจจัยแห่งคุณวิเศษ ทานที่สองเป็นต้น มีอรรถตื้นอยู่แล้ว

පඨමදානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมทานสูตรเป็นต้น จบแล้ว

5. දානූපපත්තිසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาทานูปปัตติสูตร

35. පඤ්චමෙ [Pg.237] දානපච්චයාති දානකාරණා, දානමයපුඤ්ඤස්ස කතත්තා උපචිතත්තාති අත්ථො. උපපත්තියොති මනුස්සෙසු දෙවෙසු ච නිබ්බත්තියො. ඨපෙතීති එකවාරමෙව අනුප්පජ්ජිත්වා යථා උපරි තෙනෙවාකාරෙන පවත්තති, එවං ඨපෙති. තදෙව චස්ස අධිට්ඨානන්ති ආහ ‘‘තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. වඩ්ඪෙතීති බ්‍රූහෙති න හාපෙති. විමුත්තන්ති අධිමුත්තං, නින්නං පොණං පබ්භාරන්ති අත්ථො. විමුත්තන්ති වා විස්සට්ඨං. නිප්පරියායතො උත්තරි නාම පණීතං මජ්ඣෙපි හීනමජ්ඣිමවිභාගස්ස ලබ්භනතොති වුත්තං ‘‘උත්තරි අභාවිතන්ති තතො උපරිමග්ගඵලත්ථාය අභාවිත’’න්ති. සංවත්තති තථාපණිහිතං දානමයං චිත්තං. යං පන පාළියං ‘‘තඤ්ච ඛො’’තිආදි වුත්තං, තං තත්‍රුපපත්තියා විබන්ධකරදුස්සීල්‍යාභාවදස්සනපරං දට්ඨබ්බං, න දානමයස්ස පුඤ්ඤස්ස කෙවලස්ස තංසංවත්තනතාදස්සනපරන්ති දට්ඨබ්බං. සමුච්ඡින්නරාගස්සාති සමුච්ඡින්නකාමරාගස්ස. තස්ස හි සියා බ්‍රහ්මලොකෙ උපපත්ති, න සමුච්ඡින්නභවරාගස්ස. වීතරාගග්ගහණෙන චෙත්ථ කාමෙසු වීතරාගතා අධිප්පෙතා, යාය බ්‍රහ්මලොකූපපත්ති සියා. තෙනාහ ‘‘දානමත්තෙනෙවා’’තිආදි. යදි එවං දානං තත්ථ කිමත්ථියන්ති ආහ ‘‘දානං පනා’’තිආදි. දානෙන මුදුචිත්තොති බද්ධාඝාතෙ වෙරිපුග්ගලෙපි අත්තනො දානසම්පටිච්ඡනෙන මුදුභූතචිත්තො.

๓๕. ในข้อที่ ๕ คำว่า เพราะปัจจัยแห่งทาน คือ เพราะเหตุแห่งทาน มีอรรถว่า เพราะได้ทำและสั่งสมบุญอันเกิดจากทาน คำว่า การอุบัติ คือ การเกิดในหมู่มนุษย์และเทวดา คำว่า ย่อมตั้งไว้ คือ ไม่ใช่เกิดขึ้นเพียงครั้งเดียว แต่ย่อมดำเนินไปในเบื้องบนด้วยอาการนั้นอย่างต่อเนื่อง ย่อมตั้งไว้เช่นนั้น และสิ่งนั้นนั่นแหละเป็นอธิษฐานของเขา จึงกล่าวว่า เป็นไวพจน์ของอธิษฐานนั้นนั่นเอง คำว่า ย่อมเพิ่มพูน คือ ย่อมเจริญ ไม่ทำให้เสื่อม คำว่า น้อมไป คือ น้อมใจไป มีอรรถว่า น้อมไป โอนไป ลาดไป หรือคำว่า น้อมไป คือ ปล่อยไป โดยนิปปริยาย (โดยตรง) ที่ชื่อว่า ยิ่งขึ้นไป คือ ประณีต เพราะแม้ในท่ามกลางก็พึงได้การแบ่งเป็นอย่างเลวและอย่างกลาง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ยังไม่เจริญยิ่งขึ้นไป คือ ยังไม่เจริญเพื่อประโยชน์แก่โลกุตรมรรคและผลเบื้องสูงจากนั้น จิตอันเกิดจากทานที่ตั้งไว้ดีแล้วอย่างนั้น ย่อมเป็นไป ส่วนคำที่กล่าวในบาลีว่า และสิ่งนั้นแล เป็นต้น พึงทราบว่า มุ่งแสดงการไม่มีทุศีลอันเป็นเครื่องขัดขวางการอุบัติในภพนั้น ไม่ได้มุ่งแสดงว่าบุญอันเกิดจากทานเพียงอย่างเดียวเท่านั้นเป็นไปเพื่อการอุบัตินั้น คำว่า ผู้มีราคะอันถอนขึ้นแล้ว คือ ผู้มีกามราคะอันถอนขึ้นแล้ว เพราะการอุบัติในพรหมโลกย่อมมีแก่ผู้นั้น ไม่ใช่แก่ผู้มีภวราคะอันถอนขึ้นแล้ว และในการถือเอาคำว่า ผู้ปราศจากราคะ ในที่นี้ มุ่งหมายถึงความเป็นผู้ปราศจากราคะในกาม ซึ่งเป็นเหตุให้มีการอุบัติในพรหมโลกได้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ด้วยทานเท่านั้น เป็นต้น หากเป็นเช่นนั้น ทานมีประโยชน์อะไรในที่นั้น? จึงกล่าวว่า ส่วนทาน เป็นต้น คำว่า มีจิตอ่อนโยนด้วยทาน คือ มีจิตอ่อนโยนด้วยการรับทานของตน แม้ต่อบุคคลผู้เป็นศัตรูที่ผูกอาฆาตไว้แล้ว

දානූපපත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยทานูปปัตติสูตร จบแล้ว.

6. පුඤ්ඤකිරියවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาว่าด้วยปุญญกิริยาวัตถุสูตร

36. ඡට්ඨෙ පුජ්ජභවඵලං නිබ්බත්තෙන්ති, අත්තනො සන්තානං පුනන්තීති වා පුඤ්ඤානි ච තානි හෙතුපච්චයෙහි කත්තබ්බතො කිරියා චාති පුඤ්ඤකිරියා, තායෙව ච තෙසං තෙසං පියමනාපතාදිආනිසංසානං වත්ථුභාවතො පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි.

๓๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ปุญญกิริยาวัตถุทั้งหลาย ได้แก่ บุญทั้งหลาย ย่อมยังผลคือภพอันน่าบูชาให้เกิด หรือว่า ย่อมชำระสันดานของตนให้บริสุทธิ์ และบุญเหล่านั้น พึงทำด้วยเหตุปัจจัยทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า กิริยา (การกระทำ) เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปุญญกิริยา (การกระทำที่เป็นบุญ) และเพราะความเป็นที่ตั้งแห่งอานิสงส์มีสิ่งที่น่ารักน่าพอใจเป็นต้นเหล่านั้นๆ ด้วยปุญญกิริยานั้นเอง จึงชื่อว่า ปุญญกิริยาวัตถุ (ที่ตั้งแห่งการกระทำที่เป็นบุญ).

අනුච්ඡින්නභවමූලස්ස අනුග්ගහවසෙන, පූජාවසෙන වා අත්තනො දෙය්‍යධම්මස්ස පරස්ස පරිච්චාගචෙතනා දීයති එතෙනාති දානං, දානමෙව දානමයං. පදපූරණමත්තං මය-සද්දො. චීවරාදීසු චතූසු පච්චයෙසු (දී. නි. අට්ඨ. 3.305), අන්නාදීසු වා [Pg.238] දසසු දානවත්ථූසු, රූපාදීසු වා ඡසු ආරම්මණෙසු තං තං දෙන්තස්ස තෙසං උප්පාදනතො පට්ඨාය පුබ්බභාගෙ පරිච්චාගකාලෙ පච්ඡා සොමනස්සචිත්තෙන අනුස්සරණෙ චාති තීසු කාලෙසු පවත්තචෙතනා දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම.

เจตนาสละไทยธรรมของตนแก่ผู้อื่น โดยเป็นเครื่องอนุเคราะห์แก่ผู้มีรากเหง้าแห่งภพที่ยังไม่ขาด หรือโดยเป็นเครื่องบูชา สิ่งที่ให้ด้วยเจตนานี้ ชื่อว่า ทาน ทานนั่นแหละ ชื่อว่า ทานมัย บทว่า มัย เป็นเพียงบทเติมเต็ม เจตนาที่เกิดขึ้นในกาลทั้ง ๓ คือ ตั้งแต่การยังสิ่งนั้นๆ ให้เกิดแก่ผู้ให้สิ่งนั้นๆ ในปัจจัย ๔ มีจีวรเป็นต้น (ที. สี. อ. ๓.๓๐๕) หรือในวัตถุแห่งทาน ๑๐ อย่าง มีข้าวเป็นต้น หรือในอารมณ์ ๖ มีรูปเป็นต้น ในส่วนเบื้องต้น คือในเวลาสละ และในเวลาภายหลัง คือการระลึกด้วยจิตอันประกอบด้วยโสมนัส นี้ ชื่อว่า ทานมัยปุญญกิริยาวัตถุ.

නිච්චසීලඋපොසථසීලාදිවසෙන පඤ්ච අට්ඨ දස වා සීලානි සමාදියන්තස්ස ‘‘සීලපූරණත්ථං පබ්බජිස්සාමී’’ති විහාරං ගච්ඡන්තස්ස පබ්බජන්තස්ස, මනොරථං මත්ථකං පාපෙත්වා ‘‘පබ්බජිතො වතම්හි සාධු සුට්ඨූ’’ති ආවජ්ජෙන්තස්ස, සද්ධාය පාතිමොක්ඛං පරිපූරෙන්තස්ස, පඤ්ඤාය චීවරාදිකෙ පච්චයෙ පච්චවෙක්ඛන්තස්ස, සතියා ආපාථගතෙසු රූපාදීසු චක්ඛුද්වාරාදීනි සංවරන්තස්ස, වීරියෙන ආජීවං සොධෙන්තස්ස ච පවත්තචෙතනා සීලති, සීලෙතීති වා සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම.

เจตนาที่เกิดขึ้นแก่ผู้สมาทานศีล ๕ ศีล ๘ หรือศีล ๑๐ โดยเป็นนิจศีล หรืออุโบสถศีลเป็นต้น แก่ผู้ไปสู่วิหารเพื่อบวชว่า 'เราจักบวชเพื่อยังศีลให้บริบูรณ์' และแก่ผู้บวชแล้ว แก่ผู้ยังความปรารถนาให้สำเร็จแล้ว รำพึงว่า 'เราบวชแล้วหนอ ดีแล้วหนอ' แก่ผู้ยังปาติโมกข์ให้บริบูรณ์ด้วยศรัทธา แก่ผู้พิจารณาปัจจัยมีจีวรเป็นต้นด้วยปัญญา แก่ผู้สำรวมทวารมีจักขุทวารเป็นต้นในรูปารมณ์เป็นต้นที่มาสู่คลองด้วยสติ และแก่ผู้ชำระอาชีวะให้บริสุทธิ์ด้วยความเพียรนั้น ชื่อว่า ศีล หรือชื่อว่า สีลมัยปุญญกิริยาวัตถุ.

පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.48) වුත්තෙන විපස්සනාමග්ගෙන චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තස්ස, සොතං…පෙ… ඝානං…පෙ… ජිව්හං…පෙ… කායං…පෙ… රූපෙ…පෙ… ධම්මෙ…පෙ… චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං…පෙ… චක්ඛුසම්ඵස්සං …පෙ… මනොසම්ඵස්සං…පෙ… චක්ඛුසම්ඵස්සජං වෙදනං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං වෙදනං…පෙ… ජරාමරණං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තස්ස යා චෙතනා, යා ච පථවීකසිණාදීසු සබ්බාසු අට්ඨත්තිංසාය ආරම්මණෙසු පවත්තා ඣානචෙතනා, යා ච අනවජ්ජෙසු කම්මායතනසිප්පායතනවිජ්ජාට්ඨානෙසු පරිචයමනසිකාරාදිවසෙන පවත්තා චෙතනා, සබ්බා සා භාවෙති එතායාති භාවනාමයං වුත්තනයෙන පුඤ්ඤකිරියවත්ථු චාති භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු.

เจตนาใดที่เกิดขึ้นแก่ผู้เห็นจักษุ หู...ฯลฯ...จมูก...ฯลฯ...ลิ้น...ฯลฯ...กาย...ฯลฯ...รูป...ฯลฯ...ธรรม...ฯลฯ...จักขุวิญญาณ...ฯลฯ...มโนวิญญาณ...ฯลฯ...จักขุสัมผัส...ฯลฯ...มโนสัมผัส...ฯลฯ...เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส...ฯลฯ...เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัส...ฯลฯ...ชรามรณะ โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ด้วยวิปัสสนาวิธีที่กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๑.๔๘) และเจตนาที่เป็นฌานที่เกิดขึ้นในอารมณ์ ๓๘ อย่างทั้งหมด มีปฐวีกสิณเป็นต้นใด และเจตนาที่เกิดขึ้นโดยการสั่งสมและการมนสิการเป็นต้นในฐานะแห่งกรรม ฐานะแห่งศิลปะ ฐานะแห่งวิชาที่ไม่เป็นโทษใด เจตนาทั้งหมดนั้น ชื่อว่า ภาวนามัยปุญญกิริยาวัตถุ เพราะย่อมเจริญด้วยเจตนานั้น ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว.

එකමෙකඤ්චෙත්ථ යථාරහං පුබ්බභාගතො පට්ඨාය කරොන්තස්ස කායකම්මං හොති. තදත්ථං වාචං නිච්ඡාරෙන්තස්ස වචීකම්මං. කායඞ්ගං වාචඞ්ගඤ්ච අචොපෙත්වා මනසා චින්තයන්තස්ස මනොකම්මං. අන්නාදීනි දෙන්තස්ස චාපි ‘‘අන්නදානාදීනි දෙමී’’ති වා, දානපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා වා දානකාලෙ දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති. යථා හි කෙවලං ‘‘අන්නදානාදීනි දෙමී’’ති දානකාලෙ දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති, එවං ‘‘ඉදං දානමයං සම්මාසම්බොධියා පච්චයො හොතූ’’ති දානපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා දානකාලෙපි දානසීසෙනෙව පවත්තිතත්තා. වත්තසීසෙ ඨත්වා දදන්තො ‘‘එතං දානං නාම මය්හං [Pg.239] කුලවංසහෙතු පවෙණිචාරිත්ත’’න්ති චාරිත්තසීසෙන වා දෙන්තො චාරිත්තසීලත්තා සීලමයං. ඛයතො වයතො සම්මසනං පට්ඨපෙත්වා දදතො භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති. යථා හි දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගවසෙන වත්තමානාපි දානචෙතනා වත්තසීසෙ ඨත්වා දදතො සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස අපරභාගෙ චෙතනාය ච තථාපවත්තත්තා.

ในปุญญกิริยาวัตถุแต่ละอย่างนั้น การกระทำของผู้ที่เริ่มทำตั้งแต่ส่วนเบื้องต้นตามสมควร ย่อมเป็นกายกรรม การเปล่งวาจาเพื่อประโยชน์นั้น ย่อมเป็นวจีกรรม การคิดด้วยใจโดยไม่ยังกายและวาจาให้เคลื่อนไหว ย่อมเป็นมโนกรรม อนึ่ง แม้แก่ผู้ให้ข้าวเป็นต้น หรือแก่ผู้รำพึงถึงทานบารมีว่า 'เราให้ทานมีข้าวเป็นต้น' ในเวลาให้ ย่อมเป็นทานมัยปุญญกิริยาวัตถุ เหมือนอย่างที่ในเวลาให้ทาน การให้ทานมีข้าวเป็นต้น ย่อมเป็นทานมัยปุญญกิริยาวัตถุโดยแท้ ฉันใด แม้ในเวลาให้ทาน การรำพึงถึงทานบารมีว่า 'ทานมัยนี้จงเป็นปัจจัยแก่สัมมาสัมโพธิญาณเถิด' ก็ย่อมเป็นทานมัยปุญญกิริยาวัตถุ เพราะเป็นไปโดยส่วนแห่งทานนั่นเอง ฉันนั้น ผู้ให้โดยตั้งอยู่ในหัวข้อแห่งวัตร หรือผู้ให้โดยหัวข้อแห่งจารีตว่า 'ทานนี้เป็นเหตุแห่งวงศ์ตระกูลของเรา เป็นจารีตประเพณี' ย่อมเป็นสีลมัยปุญญกิริยาวัตถุ เพราะเป็นส่วนแห่งจารีต ผู้ให้โดยตั้งการพิจารณาความสิ้นไปและความเสื่อมไป ย่อมเป็นภาวนามัยปุญญกิริยาวัตถุ เหมือนอย่างที่เจตนาทานที่เกิดขึ้นโดยการสละไทยธรรม แม้ผู้ให้โดยตั้งอยู่ในหัวข้อแห่งวัตร ย่อมเป็นสีลมัยปุญญกิริยาวัตถุ เพราะเจตนาในส่วนภายหลังแห่งบุพพาภิสังขารก็เป็นไปอย่างนั้น.

පුඤ්ඤකිරියවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยปุญญกิริยาวัตถุสูตร จบแล้ว.

7-8. සප්පුරිසදානසුත්තාදිවණ්ණනා

๗-๘. อรรถกถาสัปปุริสทานสูตรเป็นต้น

37-38. සත්තමෙ විචෙය්‍ය දෙතීති එත්ථ ද්වෙ විචිනනානි දක්ඛිණෙය්‍යවිචිනනං, දක්ඛිණාවිචිනනඤ්ච. තෙසු විපන්නසීලෙ ඉතො බහිද්ධා පඤ්චනවුති පාසණ්ඩභෙදෙ ච දක්ඛිණෙය්‍යෙ පහාය සීලාදිගුණසම්පන්නානං සාසනෙ පබ්බජිතානං දානං දක්ඛිණෙය්‍යවිචිනනං නාම. ලාමකලාමකෙ පච්චයෙ අපනෙත්වා පණීතපණීතෙ විචිනිත්වා තෙසං දානං දක්ඛිණාවිචිනනං නාම. තෙනාහ ‘‘ඉමස්ස දින්නං මහප්ඵලං භවිස්සතී’’තිආදි. අට්ඨමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

๓๗-๓๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ให้โดยพิจารณาแล้ว ในคำนี้ มีการพิจารณา ๒ อย่าง คือ การพิจารณาปฏิคาหก และการพิจารณาไทยธรรม ในการพิจารณาทั้ง ๒ อย่างนั้น การให้ทานแก่บรรพชิตในพระศาสนาผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น โดยละปฏิคาหกผู้มีศีลวิบัติ และเดียรถีย์ ๙๕ ประเภทภายนอกพระศาสนานี้ ชื่อว่า การพิจารณาปฏิคาหก การให้ทานแก่ท่านเหล่านั้น โดยเลือกปัจจัยที่ประณีตๆ โดยเว้นปัจจัยที่เลวๆ ชื่อว่า การพิจารณาไทยธรรม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ทานที่ให้แก่ท่านผู้นี้ จักมีผลมาก" เป็นต้น ในสูตรที่ ๘ ไม่มีข้อความที่จะพรรณนา.

සප්පුරිසදානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสัปปุริสทานสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

9-10. අභිසන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

๙-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยอภิสันทสูตรเป็นต้น

39-40. නවමෙ පුඤ්ඤාභිසන්දාති පුඤ්ඤනදියො. කුසලාභිසන්දාති කුසලානං පවාහා. සුඛස්සාහාරාති සුඛපච්චයා. අග්ගානීති ඤාතත්තා අග්ගඤ්ඤානි. චිරරත්තං ඤාතත්තා රත්තඤ්ඤානි. අරියානං සාධූනං වංසානීති ඤාතත්තා වංසඤ්ඤානි. පොරාණානං ආදිපුරිසානං එතානීති පොරාණානි. සබ්බසො කෙනචිපි පකාරෙන සාධූහි න කිණ්ණානි න ඛිත්තානි ඡඩ්ඩිතානීති අසංකිණ්ණානි. අයඤ්ච නයො නෙසං යථා අතීතෙ, එවං එතරහි අනාගතෙ චාති ආහ ‘‘අසංකිණ්ණපුබ්බානි න සංකියන්ති න සංකියිස්සන්තී’’ති. තතො එව අප්පටිකුට්ඨානි. න හි කදාචි විඤ්ඤූ සමණබ්‍රාහ්මණා හිංසාදිපාපධම්මං අනුජානන්ති. අපරිමාණානං සත්තානං අභයං දෙතීති සබ්බෙසු [Pg.240] භූතෙසු නිහිතදණ්ඩත්තා සකලස්සපි සත්තකායස්ස භයාභාවං දෙති. අවෙරන්ති වෙරාභාවං. අබ්‍යාබජ්ඣන්ති නිද්දුක්ඛතං. එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපතො පාළිවණ්ණනා වෙදිතබ්බා. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

๓๙-๔๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ปุญญาภิสันทา ได้แก่ แม่น้ำคือบุญ. บทว่า กุสลาภิสันทา ได้แก่ กระแสแห่งกุศล. บทว่า สุขัสสาหารา ได้แก่ ปัจจัยแห่งสุข. บทว่า อัคคานิ ได้แก่ เป็นของเลิศ เพราะเป็นที่รู้จัก. บทว่า จิรรัตตัง ได้แก่ เป็นที่รู้จักมานาน. บทว่า อริยานัง สาธูนัง วังสานิ ได้แก่ เป็นวงศ์ของพระอริยะผู้ดี เพราะเป็นที่รู้จัก. บทว่า โปราณานิ ได้แก่ เป็นของเก่า เพราะเป็นของบุรุษผู้เป็นต้นวงศ์ในกาลก่อน. บทว่า อสังขิณณานิ ได้แก่ ไม่ปะปน เพราะไม่ถูกสัตบุรุษทั้งหลายทำให้ปะปน ไม่ถูกทิ้ง ไม่ถูกละทิ้งด้วยประการใดๆ ทั้งสิ้น. และนัยนี้ของธรรมเหล่านั้น เหมือนอย่างในอดีต ฉันใด แม้ในปัจจุบันและอนาคตก็ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ไม่เคยปะปน ไม่ปะปนอยู่ และจักไม่ปะปน". เพราะเหตุนั้น จึงไม่ถูกติเตียน เพราะสมณพราหมณ์ผู้รู้ ย่อมไม่ทรงอนุญาตบาปธรรมมีหิงสาเป็นต้นในกาลไหนๆ. บทว่า ย่อมให้ความไม่มีภัยแก่สัตว์ทั้งหลายอันไม่มีประมาณ ได้แก่ ย่อมให้ความไม่มีภัยแก่สัตว์ทั้งปวง เพราะเป็นผู้มีอาชญาอันวางแล้วในสัตว์ทั้งปวง. บทว่า อเวรัง ได้แก่ ความไม่มีเวร. บทว่า อัพยาปัชฌัง ได้แก่ ความไม่มีทุกข์. พึงทราบการพรรณนาบาลีโดยย่อในสูตรนี้อย่างนี้. ในสูตรที่ ๑๐ ไม่มีข้อความที่จะพรรณนา.

අභිසන්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอภิสันทสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

දානවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยทานวรรค จบแล้ว.

5. උපොසථවග්ගො

๕. อุโบสถวรรค

1-8. සංඛිත්තූපොසථසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๘. อรรถกถาว่าด้วยสังขิตตุโบสถสูตรเป็นต้น

41-48. පඤ්චමස්ස පඨමාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං. ඡට්ඨෙ (සං. නි. ටී. 1.1.165) පඤ්ච අඞ්ගානි එතස්සාති පඤ්චඞ්ගං, පඤ්චඞ්ගමෙව පඤ්චඞ්ගිකං, තස්ස පඤ්චඞ්ගිකස්ස. මහතී දද්දරී වීණාවිසෙසොපි ආතතමෙවාති ‘‘චම්මපරියොනද්ධෙසූ’’ති විසෙසනං කතං. එකතලතූරියං කුම්භථුනදද්දරිකාදි. උභයතලං භෙරිමුදිඞ්ගාදි. චම්මපරියොනද්ධං හුත්වා විනිබද්ධං ආතතවිතතං. සබ්බසො පරියොනද්ධං නාම චතුරස්සඅම්බණං පණවාදි ච. ගොමුඛීආදීනම්පි එත්ථෙව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. වංසාදීති ආදි-සද්දෙන සඞ්ඛාදීනං සඞ්ගහො. සම්මාදීති සම්මතාළකංසතාළසිලාසලාකතාළාදි. තත්ථ සම්මතාළං නාම දන්තමයතාළං. කංසතාළං ලොහමයං. සිලාමයං අයොපත්තෙන ච වාදනතාළං සිලාසලාකතාළං. සුමුච්ඡිතස්සාති සුට්ඨු පටියත්තස්ස. පමාණෙති නාතිදළ්හනාතිසිථිලසඞ්ඛාතෙ මජ්ඣිමෙ මුච්ඡනාපමාණෙ. ඡෙකොති පටු පට්ඨො. සො චස්ස පටුභාවො මනොහරොති ආහ ‘‘සුන්දරො’’ති. රඤ්ජෙතුන්ති රාගං උප්පාදෙතුං. ඛමතෙවාති රොචතෙව. න නිබ්බින්දතීති න තජ්ජෙති, සොතසුඛභාවතො පියායිතබ්බොව හොති.

ข้อ ๔๑-๔๘ ในปฐมสูตรเป็นต้นแห่งปัญจมสูตร ไม่มีข้อที่จะพึงกล่าว. ในฉัฏฐสูตร (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๖๕) คำว่า ปัญจังคะ (มีองค์ ๕) เพราะมีองค์ ๕ นี้, ปัญจังคะนั่นแหละเป็นปัญจังคิกะ, แห่งปัญจังคิกะ (มีองค์ ๕). คำว่า ดัททรีใหญ่ เป็นพิณชนิดหนึ่ง ก็เป็นอาตตะ (เครื่องดนตรีที่ขึงด้วยหนังหน้าเดียว) นั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงมีการขยายความว่า "ในเครื่องดนตรีที่หุ้มด้วยหนัง". เครื่องดนตรีมีหน้าเดียว ได้แก่ กุมภถุณะและดัททรีเป็นต้น. เครื่องดนตรีมีสองหน้า ได้แก่ กลองเภรีและมุทิงคะเป็นต้น. เครื่องดนตรีที่หุ้มด้วยหนังแล้วผูกรัดไว้ เป็นอาตตวิตตะ (เครื่องดนตรีที่ขึงด้วยหนังและมีสาย). เครื่องดนตรีที่หุ้มโดยรอบทั้งหมด ได้แก่ จตุรัสอัมพณะและปณวะเป็นต้น. พึงทราบว่า แม้โคมุขีเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในที่นี้. คำว่า วังสาที (ขลุ่ยเป็นต้น) ด้วยคำว่า "เป็นต้น" สงเคราะห์สังข์เป็นต้น. คำว่า สัมมาทิ (ฉาบเป็นต้น) ได้แก่ สัมมตาละ กังสตาละ ศิลาศลากตาละเป็นต้น. ในบรรดาเครื่องดนตรีเหล่านั้น สัมมตาละ ได้แก่ ฉาบที่ทำด้วยงา. กังสตาละ ทำด้วยโลหะ. ศิลาศลากตาละ ได้แก่ ฉาบที่ทำด้วยหินและตีด้วยแผ่นเหล็ก. คำว่า สุมุจฉิตัสสะ (ที่ปรับเสียงดีแล้ว) คือ ที่จัดเตรียมไว้ดีแล้ว. คำว่า ปมาเณ (ในประมาณ) คือ ในประมาณแห่งการปรับเสียงที่เป็นกลางๆ ซึ่งไม่ตึงเกินไป ไม่หย่อนเกินไป. คำว่า เฉโก (ฉลาด) คือ ผู้ชำนาญ ผู้เชี่ยวชาญ. ความชำนาญของเขานั้นน่ารื่นรมย์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ไพเราะ". คำว่า รัญเชตุง (เพื่อยังให้ยินดี) คือ เพื่อยังราคะให้เกิดขึ้น. คำว่า ขมเตวะ (ย่อมควร) คือ ย่อมชอบใจนั่นเอง. คำว่า น นิพพินทติ (ไม่เบื่อหน่าย) คือ ไม่รังเกียจ เพราะเป็นสิ่งที่น่ารักใคร่เพราะความไพเราะแห่งเสียง.

භත්තාරං නාතිමඤ්ඤතීති සාමිකං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤං මනසාපි න පත්ථෙති. උට්ඨාහිකාති උට්ඨානවීරියසම්පන්නා. අනලසාති නික්කොසජ්ජා. සඞ්ගහිතපරිජ්ජනාති සම්මානනාදීහි චෙව ඡණාදීසු පෙසෙතබ්බ-පියභණ්ඩාදිපණ්ණාකාරපෙසනාදීහි ච සඞ්ගහිතපරිජනා. ඉධ පරිජනො නාම සාමිකස්ස චෙව [Pg.241] අත්තනො ච ඤාතිජනො. සම්භතන්ති කසිවණිජ්ජාදීනි කත්වා ආභතධනං. සත්තමට්ඨමානි උත්තානත්ථානි.

คำว่า ไม่ดูหมิ่นสามี คือ ไม่ปรารถนาชายอื่นแม้ด้วยใจ เว้นสามีของตน. คำว่า อุฏฐาหิกา (เป็นผู้ขยัน) คือ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยความเพียรในการงาน. คำว่า อนลสา (ไม่เกียจคร้าน) คือ ไม่มีความเกียจคร้าน. คำว่า สงเคราะห์บริวารชน คือ บริวารชนที่สงเคราะห์ไว้ด้วยการให้ความเคารพเป็นต้น และด้วยการส่งของรักเป็นต้นที่ควรส่งไปในงานเทศกาลเป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า บริวารชน ได้แก่ ญาติของสามีและของตนเอง. คำว่า สัมภตัง (ทรัพย์ที่หามาได้) คือ ทรัพย์ที่หามาได้ด้วยการทำกสิกรรมและการค้าขายเป็นต้น. ข้อ ๗ และ ๘ มีเนื้อความตื้น.

සංඛිත්තූපොසථසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาแห่งสังขิตตอุโบสถสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

9-10. පඨමඉධලොකිකසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาแห่งปฐมอิธโลกิกสูตรเป็นต้น ข้อ ๙-๑๐.

49-50. නවමෙ ඉධලොකවිජයායාති ඉධලොකවිජිනනත්ථාය අභිභවත්ථාය. යො හි දිට්ඨධම්මිකං අනත්ථං පරිවජ්ජනවසෙන අභිභවති, තතො එව තදත්ථං සම්පාදෙති, සො ඉධලොකවිජයාය පටිපන්නො නාම හොති පච්චත්ථිකනිග්ගණ්හනතො සදත්ථසම්පාදනතො ච. තෙනාහ ‘‘අයංස ලොකො ආරද්ධො හොතී’’ති. (පසංසාවහතො තයිදං පසංසාවහනං කිත්තිසද්දෙන ඉධලොකෙ සද්දානං චිත්තතොසනවිද්ධෙය්‍යභාවාපාදනෙන ච හොතීති දට්ඨබ්බං.) සුසංවිහිතකම්මන්තොති යාගුභත්තපචනකාලාදීනි අනතික්කමිත්වා තස්ස තස්ස සාධුකං කරණෙන සුට්ඨු සංවිහිතකම්මන්තො. පරලොකවිජයායාති පරලොකස්ස විජිනනත්ථාය අභිභවත්ථාය. යො හි සම්පරායිකං අනත්ථං පරිවජ්ජනවසෙන අභිභවති, තතො එව තදත්ථං සම්පාදෙති, සො පරලොකවිජයාය පටිපන්නො නාම හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.

ข้อ ๔๙-๕๐ ในสูตรที่ ๙ คำว่า เพื่อชัยชนะในโลกนี้ คือ เพื่อความชนะในโลกนี้ เพื่อความครอบงำ. ผู้ใดครอบงำอนัตถะ (สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์) อันเป็นไปในปัจจุบัน โดยการเว้นเสีย และยังประโยชน์นั้นให้สำเร็จ ผู้นั้นชื่อว่าปฏิบัติเพื่อชัยชนะในโลกนี้ เพราะการข่มขี่ปฏิปักษ์ และการยังประโยชน์ของตนให้สำเร็จ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โลกนี้ของเขาย่อมปรารภแล้ว". (พึงทราบว่า การนำมาซึ่งคำสรรเสริญนี้ ย่อมมีได้ด้วยคำว่า "เกียรติ" ในโลกนี้ และด้วยการยังจิตของสัตว์ทั้งหลายให้ยินดีและให้เป็นที่พึงรู้แจ้ง.) คำว่า มีการงานจัดแจงดีแล้ว คือ มีการงานจัดแจงดีแล้วด้วยการไม่ล่วงเลยเวลาหุงข้าวต้มและอาหารเป็นต้น และด้วยการทำสิ่งนั้นๆ ให้ดี. คำว่า เพื่อชัยชนะในโลกหน้า คือ เพื่อความชนะในโลกหน้า เพื่อความครอบงำ. ผู้ใดครอบงำอนัตถะอันเป็นไปในสัมปรายภพ โดยการเว้นเสีย และยังประโยชน์นั้นให้สำเร็จ ผู้นั้นชื่อว่าปฏิบัติเพื่อชัยชนะในโลกหน้า. ข้อที่เหลือทั้งหมดตื้นทั้งนั้น.

පඨමඉධලොකිකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาแห่งปฐมอิธโลกิกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

උපොසථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาแห่งอุโบสถวรรค จบแล้ว.

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปฐมปัณณาสก์ จบแล้ว.

2. දුතියපණ්ණාසකං

๒. ทุติยปัณณาสก์.

(6) 1. ගොතමීවග්ගො

(๖) ๑. โคตมีวรรค.

1-3. ගොතමීසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาแห่งโคตมีสูตรเป็นต้น ข้อ ๑-๓.

51-53. ඡට්ඨස්ස [Pg.242] පඨමෙ (සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.402) ගොතමීති ගොත්තං. නාමකරණදිවසෙ පනස්සා ලද්ධසක්කාරා බ්‍රාහ්මණා ලක්ඛණසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘සචෙ අයං ධීතරං ලභිස්සති, චක්කවත්තිරඤ්ඤො මහෙසී භවිස්සති. සචෙ පුත්තං ලභිස්සති, චක්කවත්තිරාජා භවිස්සතීති උභයථාපි මහතීයෙවස්සා පජා භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිංසු. අථස්සා ‘‘මහාපජාපතී’’ති නාමං අකංසු. තෙනාහ ‘‘පුත්තපජාය චෙව ධීතුපජාය ච මහන්තත්තා එවංලද්ධනාමා’’ති.

ข้อ ๕๑-๕๓ ในปฐมบทแห่งฉัฏฐวรรค (สารัตถ. ฏี. จูฬวรรค ๓.๔๐๒) คำว่า โคตมี เป็นชื่อโคตร. ในวันตั้งชื่อ พราหมณ์ทั้งหลายผู้ได้รับสักการะ ได้เห็นลักษณะสมบัติของนางแล้ว พยากรณ์ว่า "ถ้าหญิงนี้จักได้ธิดา ธิดาของนางจักเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าจักรพรรดิ. ถ้าจักได้บุตร บุตรของนางจักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ. โดยประการทั้งสองนี้ บุตรธิดาของนางจักเป็นผู้ยิ่งใหญ่". ครั้นแล้ว จึงตั้งชื่อนางว่า "มหาปชาบดี". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีชื่ออย่างนี้เพราะความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ด้วยบุตรและธิดา".

‘‘අත්තදණ්ඩා භයං ජාතං, ජනං පස්සථ මෙධගං;

සංවෙගං කිත්තයිස්සාමි, යථා සංවිජිතං මයා’’ති. (සු. නි. 941;

මහානි. 170) –

"ภัยเกิดแล้วแต่การถือทัณฑะ ท่านทั้งหลายจงดูหมู่ชนผู้ทะเลาะกัน; เราจักประกาศความสังเวช ตามที่เราได้รู้แจ้งแล้ว" ดังนี้. (สุ. นิ. ๙๔๑; มหานิ. ๑๗๐) –

ආදිනා අත්තදණ්ඩසුත්තං කථෙසි. තංතංපලොභනකිරියා කායවාචාහි පරක්කමන්තියො උක්කණ්ඨන්තූති සාසනං පෙසෙන්ති නාමාති කත්වා වුත්තං ‘‘සාසනං පෙසෙත්වා’’ති. කුණාලදහන්ති කුණාලදහතීරං. අනභිරතිං විනොදෙත්වාති ඉත්ථීනං දොසදස්සනමුඛෙන කාමානං වොකාරසංකිලෙසවිභාවනෙන අනභිරතිං විනොදෙත්වා.

ด้วยบทเป็นต้นนี้ ได้ตรัสอัตตทัณฑสูตร. คำว่า "ส่งข่าวสารไปแล้ว" นี้ กล่าวไว้โดยถือเอาว่า "หญิงเหล่านั้นพยายามด้วยกายและวาจาด้วยกิริยาประโลมใจนั้นๆ ย่อมส่งข่าวสารไปว่า ขอจงเบื่อหน่ายเถิด". คำว่า กุณาลทหัง (สระกุณาละ) คือ ฝั่งสระกุณาละ. คำว่า บรรเทาความไม่ยินดีแล้ว คือ บรรเทาความไม่ยินดีแล้วด้วยการแสดงโทษของสตรีเป็นต้น และด้วยการแสดงความเศร้าหมองแห่งกามอันมีประการต่างๆ.

ආපාදිකාති සංවද්ධකා, තුම්හාකං හත්ථපාදෙසු කිච්චං අසාධෙන්තෙසු හත්ථෙ ච පාදෙ ච වඩ්ඪෙත්වා පටිජග්ගිතාති අත්ථො. පොසිකාති දිවසස්ස ද්වෙ තයො වාරෙ නහාපෙත්වා භොජෙත්වා පායෙත්වා තුම්හෙ පොසෙසි. ථඤ්ඤං පායෙසීති නන්දකුමාරො කිර බොධිසත්තතො කතිපාහෙනෙව දහරො, තස්මිං ජාතෙ මහාපජාපතී අත්තනො පුත්තං ධාතීනං දත්වා සයං බොධිසත්තස්ස ධාතිකිච්චං සාධයමානා අත්තනො ථඤ්ඤං පායෙසි. තං සන්ධාය ථෙරො එවමාහ. දහරොති තරුණො. යුවාති යොබ්බඤ්ඤෙ ඨිතො. මණ්ඩනකජාතිකොති අලඞ්කාරසභාවො. තත්ථ කොචි තරුණොපි යුවා න හොති යථා අතිතරුණො. කොචි යුවාපි මණ්ඩනකජාතිකො න හොති යථා උපසන්තසභාවො, ආලසියබ්‍යසනාදීහි වා අභිභූතො. ඉධ පන දහරො [Pg.243] චෙව යුවා ච මණ්ඩනකජාතිකො ච අධිප්පෙතො, තස්මා එවමාහ. උප්පලාදීනි මණ්ඩනකජාතිකො ච ලොකසම්මතත්තා වුත්තානි.

คำว่า อาปาทิกา (ผู้เลี้ยงดู) คือ ผู้เลี้ยงดูให้เจริญเติบโต หมายความว่า เมื่อมือและเท้าของท่านทั้งหลายยังทำงานไม่ได้ ก็ได้เลี้ยงดูท่านทั้งหลายด้วยการทำให้มือและเท้าเจริญเติบโต. คำว่า โปสิกา (ผู้บำรุง) คือ ได้บำรุงท่านทั้งหลายด้วยการอาบน้ำ ให้กิน ให้ดื่ม วันละสองสามครั้ง. คำว่า ให้ดื่มน้ำนม คือ ได้ยินว่า เจ้าชายนันทะยังเยาว์กว่าพระโพธิสัตว์เพียงไม่กี่วัน เมื่อเจ้าชายนันทะประสูติแล้ว พระมหาปชาบดีได้มอบโอรสของตนให้แก่นางนมทั้งหลาย ส่วนพระองค์เองทรงทำหน้าที่เป็นนางนมของพระโพธิสัตว์ และได้ให้น้ำนมของพระองค์เอง. พระเถระกล่าวอย่างนี้หมายถึงเรื่องนั้น. คำว่า ทหโร (ผู้เยาว์) คือ หนุ่ม. คำว่า ยุวา (หนุ่ม) คือ ผู้ตั้งอยู่ในวัยหนุ่ม. คำว่า มัณฑนกชาติโก (มีปกติชอบแต่งตัว) คือ มีลักษณะชอบประดับตกแต่ง. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บางคนแม้เป็นหนุ่มก็ยังไม่เป็นยุวา เช่น ผู้ที่ยังเยาว์วัยเกินไป. บางคนแม้เป็นยุวาก็ไม่เป็นผู้มีปกติชอบแต่งตัว เช่น ผู้มีอุปนิสัยสงบ หรือผู้ถูกครอบงำด้วยความเกียจคร้านและอบายมุขเป็นต้น. แต่ในที่นี้ หมายถึงทั้งผู้เยาว์ ทั้งหนุ่ม และผู้มีปกติชอบแต่งตัว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนี้. ดอกอุบลเป็นต้น และคำว่า มีปกติชอบแต่งตัว ท่านกล่าวไว้เพราะเป็นที่รู้กันในโลก.

මාතුගාමස්ස පබ්බජිතත්තාති ඉදං පඤ්චවස්සසතතො උද්ධං අට්ඨත්වා පඤ්චසුයෙව වස්සසතෙසු සද්ධම්මට්ඨිතියා කාරණනිදස්සනං. පටිසම්භිදාපභෙදප්පත්තඛීණාසවවසෙනෙව වුත්තන්ති එත්ථ පටිසම්භිදාප්පත්තඛීණාසවග්ගහණෙන ඣානානිපි ගහිතානෙව හොන්ති. න හි නිජ්ඣානකානං සබ්බප්පකාරසම්පත්ති ඉජ්ඣතීති වදන්ති. සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවවසෙන වස්සසහස්සන්තිආදිනා ච යං වුත්තං, තං ඛන්ධකභාණකානං මතෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. විනයට්ඨකථායම්පි (චූළව. අට්ඨ. 403) ඉමිනාව නයෙන වුත්තං.

คำว่า เพราะสตรีบวชนี้ เป็นการแสดงเหตุแห่งการดำรงอยู่ของพระสัทธรรมเพียง ๕๐๐ ปี ไม่ใช่เกิน ๕๐๐ ปี. คำว่า กล่าวไว้โดยนัยแห่งพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทาญาณ ในที่นี้ การถือเอาพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทาญาณ ย่อมรวมถึงฌานทั้งหลายด้วย. เพราะท่านทั้งหลายกล่าวว่า ความสำเร็จทุกประการย่อมไม่สำเร็จแก่ผู้ไม่มีฌาน. และคำที่กล่าวไว้ว่า "พันปีโดยนัยแห่งพระขีณาสพผู้เจริญวิปัสสนาล้วน" เป็นต้น พึงทราบว่า กล่าวไว้ตามความเห็นของพระขันธกภาณกะทั้งหลาย. แม้ในวินัยอรรถกถา (จูฬวัคคอรรถกถา ๔๐๓) ก็กล่าวไว้ด้วยนัยนี้เช่นกัน.

දීඝනිකායට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.161) පන ‘‘පටිසම්භිදාප්පත්තෙහි වස්සසහස්සං අට්ඨාසි, ඡළභිඤ්ඤෙහි වස්සසහස්සං, තෙවිජ්ජෙහි වස්සසහස්සං, සුක්ඛවිපස්සකෙහි වස්සසහස්සං, පාතිමොක්ඛෙන වස්සසහස්සං අට්ඨාසී’’ති වුත්තං. ඉධාපි සාසනන්තරධානකථායං (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.130) ‘‘බුද්ධානඤ්හි පරිනිබ්බානතො වස්සසහස්සමෙව පටිසම්භිදා නිබ්බත්තෙතුං සක්කොන්ති, තතො පරං ඡ අභිඤ්ඤා, තතො තාපි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා තිස්සො විජ්ජා නිබ්බත්තෙන්ති, ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ තාපි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා සුක්ඛවිපස්සකා හොන්ති. එතෙනෙව උපායෙන අනාගාමිනො, සකදාගාමිනො, සොතාපන්නා’’ති වුත්තං.

แต่ในทีฆนิกายอรรถกถา (ที. นิ. อรรถ. ๓.๑๖๑) กล่าวไว้ว่า "พระสัทธรรมดำรงอยู่พันปีด้วยพระอรหันต์ผู้บรรลุปฏิสัมภิทาญาณ, พันปีด้วยพระอรหันต์ผู้มีอภิญญา ๖, พันปีด้วยพระอรหันต์ผู้มีวิชชา ๓, พันปีด้วยพระอรหันต์ผู้เจริญวิปัสสนาล้วน, พันปีด้วยพระปาติโมกข์". แม้ในที่นี้ ในเรื่องการอันตรธานแห่งพระศาสนา (อ. นิ. อรรถ. ๑.๑.๑๓๐) กล่าวไว้ว่า "หลังจากพระพุทธเจ้าปรินิพพานไปแล้ว พันปีเท่านั้นที่ปฏิสัมภิทาญาณสามารถเกิดขึ้นได้, หลังจากนั้น อภิญญา ๖, หลังจากนั้น เมื่อไม่สามารถยังอภิญญาเหล่านั้นให้เกิดขึ้นได้ ก็ยังวิชชา ๓ ให้เกิดขึ้น, เมื่อกาลเวลาผ่านไป เมื่อไม่สามารถยังวิชชาเหล่านั้นให้เกิดขึ้นได้ ก็เป็นพระขีณาสพผู้เจริญวิปัสสนาล้วน". ด้วยอุบายนี้เช่นกัน พระอนาคามี, พระสกทาคามี, พระโสดาบัน ก็กล่าวไว้เช่นกัน.

සංයුත්තනිකායට්ඨකථායං (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.156) පන ‘‘පඨමබොධියඤ්හි භික්ඛූ පටිසම්භිදාප්පත්තා අහෙසුං. අථ කාලෙ ගච්ඡන්තෙ පටිසම්භිදා පාපුණිතුං න සක්ඛිංසු, ඡළභිඤ්ඤා අහෙසුං. තතො ඡ අභිඤ්ඤා පත්තුං අසක්කොන්තා තිස්සො විජ්ජා පාපුණිංසු. ඉදානි කාලෙ ගච්ඡන්තෙ තිස්සො විජ්ජා පාපුණිතුං අසක්කොන්තා ආසවක්ඛයමත්තං පාපුණිස්සන්ති, තම්පි අසක්කොන්තා අනාගාමිඵලං, තම්පි අසක්කොන්තා සකදාගාමිඵලං, තම්පි අසක්කොන්තා සොතාපත්තිඵලං, ගච්ඡන්තෙ කාලෙ සොතාපත්තිඵලම්පි පත්තුං න සක්ඛිස්සන්තී’’ති වුත්තං. යස්මා චෙතං සබ්බං අඤ්ඤමඤ්ඤප්පටිවිරුද්ධං, තස්මා තෙසං තෙසං භාණකානං මතමෙව ආචරියෙන තත්ථ තත්ථ දස්සිතන්ති ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤථා හි ආචරියස්සෙව පුබ්බාපරවිරොධප්පසඞ්ගො සියාති.

ในอรรถกถาพระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย (สํ. อ. ๒.๒.๑๕๖) กล่าวไว้ว่า “ในสมัยแรกตรัสรู้ ภิกษุทั้งหลายบรรลุปฏิสัมภิทา ครั้นกาลเวลาล่วงไป ก็ไม่สามารถบรรลุปฏิสัมภิทาได้ ก็บรรลุอภิญญา ๖ จากนั้น เมื่อไม่สามารถบรรลุอภิญญา ๖ ได้ ก็บรรลุวิชชา ๓ บัดนี้ เมื่อกาลเวลาล่วงไป เมื่อไม่สามารถบรรลุวิชชา ๓ ได้ ก็จะบรรลุเพียงความสิ้นไปแห่งอาสวะ แม้เมื่อไม่สามารถบรรลุนั้นได้ ก็จะบรรลุอนาคามิผล แม้เมื่อไม่สามารถบรรลุนั้นได้ ก็จะบรรลุสกทาคามิผล แม้เมื่อไม่สามารถบรรลุนั้นได้ ก็จะบรรลุโสดาปัตติผล เมื่อกาลเวลาล่วงไป แม้โสดาปัตติผลก็จะไม่สามารถบรรลุได้” ดังนี้ เพราะเหตุที่ทั้งหมดนี้ขัดแย้งกันเอง เพราะฉะนั้น พึงถือเอาว่าอาจารย์ได้แสดงความเห็นของพระภาณกะเหล่านั้นไว้ในที่นั้นๆ มิฉะนั้น จะพึงมีข้อขัดแย้งกันในเบื้องต้นและเบื้องปลายของอาจารย์เอง

තානියෙවාති [Pg.244] තානියෙව පඤ්චවස්සසහස්සානි. පරියත්තිමූලකං සාසනන්ති ආහ ‘‘න හි පරියත්තියා අසති පටිවෙධො අත්ථී’’තිආදි. පරියත්තියා හි අන්තරහිතාය පටිපත්තිඅන්තරධායති, පටිපත්තියා අන්තරහිතාය අධිගමො අන්තරධායති. කිංකාරණා? අයඤ්හි පරියත්ති පටිපත්තියා පච්චයො හොති, පටිපත්ති අධිගමස්ස. ඉති පටිපත්තිතොපි පරියත්තියෙව පමාණං. දුතියතතියෙසු නත්ථි වත්තබ්බං.

คำว่า “ตานิเยวะ” (Tāniyeva) คือ ๕,๐๐๐ ปีนั้นเอง คำว่า “พระศาสนามีปริยัติเป็นรากฐาน” ท่านกล่าวว่า “เมื่อไม่มีปริยัติ การแทงตลอดก็ไม่มี” เป็นต้น เมื่อปริยัติอันตรธานไป ปฏิบัติก็อันตรธานไป เมื่อปฏิบัติอันตรธานไป อธิคมก็อันตรธานไป เพราะเหตุไร? เพราะปริยัตินี้เป็นปัจจัยแก่ปฏิบัติ ปฏิบัติเป็นปัจจัยแก่อธิคม ดังนั้น ปริยัตินั่นแหละเป็นประมาณยิ่งกว่าปฏิบัติ ในสูตรที่ ๒ และที่ ๓ ไม่มีคำที่จะต้องกล่าวถึง

ගොතමීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโคตมีสูตรเป็นต้น จบแล้ว

4-5. දීඝජාණුසුත්තාදිවණ්ණනා

๔-๕. อรรถกถาทีฆชาณุสูตรเป็นต้น

54-55. චතුත්ථෙ (දී. නි. අට්ඨ. 3.265) එකෙන භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍යාති එකෙන කොට්ඨාසෙන භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍ය, විනිභුඤ්ජෙය්‍ය වාති අත්ථො. ද්වීහි කම්මන්ති ද්වීහි කොට්ඨාසෙහි කසිවණිජ්ජාදිකම්මං පයොජෙය්‍ය. නිධාපෙය්‍යාති චතුත්ථකොට්ඨාසං නිධෙත්වා ඨපෙය්‍ය, නිදහිත්වා භූමිගතං කත්වා ඨපෙය්‍යාති අත්ථො. ආපදාසු භවිස්සතීති කුලානඤ්හි න සබ්බකාලං එකසදිසං වත්තති, කදාචි රාජඅග්ගිචොරදුබ්භික්ඛාදිවසෙන ආපදා උප්පජ්ජන්ති, තස්මා එවං ආපදාසු උප්පන්නාසු භවිස්සතීති එකං කොට්ඨාසං නිධාපෙය්‍යාති වුත්තං. ඉමෙසු පන චතූසු කොට්ඨාසෙසු කතරං කොට්ඨාසං ගහෙත්වා කුසලං කාතබ්බන්ති? ‘‘භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍යා’’ති වුත්තකොට්ඨාසං. තතො ගණ්හිත්වා හි භික්ඛූනම්පි කපණද්ධිකානම්පි දානං දාතබ්බං, පෙසකාරන්හාපිතාදීනම්පි වෙතනං දාතබ්බං. සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකාදීනං දානවසෙන චෙව, අධිවත්ථදෙවතාදීනං පෙතබලිවසෙන, න්හාපිතාදීනං වෙතනවසෙන ච විනියොගොපි උපයොගො එව.

ในสูตรที่ ๔ (ที. อ. 3.265) คำว่า “พึงบริโภคโภคะด้วยส่วนหนึ่ง” หมายความว่า พึงบริโภคโภคะด้วยส่วนหนึ่ง คือพึงจำแนกใช้โภคะด้วยส่วนหนึ่ง คำว่า “ด้วยสองส่วนพึงประกอบการงาน” คือพึงประกอบการงานมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้นด้วยสองส่วน คำว่า “พึงเก็บไว้” หมายความว่า พึงเก็บส่วนที่สี่ไว้ คือพึงเก็บฝังดินไว้ คำว่า “จักมีไว้ใช้ในคราวมีอันตราย” เพราะตระกูลทั้งหลายย่อมไม่เป็นไปเสมอกันตลอดเวลา บางคราวอันตรายทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งพระราชา ไฟ โจร ทุพภิกขภัยเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “พึงเก็บส่วนหนึ่งไว้เพื่อจักมีใช้ในคราวมีอันตรายเกิดขึ้นอย่างนี้” บรรดาสี่ส่วนนี้ พึงถือเอาส่วนไหนทำกุศล? ส่วนที่กล่าวว่า “พึงบริโภคโภคะ” เพราะถือเอาจากส่วนนั้น พึงให้ทานแก่ภิกษุทั้งหลายและคนยากไร้ พึงให้ค่าจ้างแก่ช่างทอผ้าและช่างตัดผมเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งการให้ทานแก่สมณะ พราหมณ์ คนยากไร้เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งการทำเปตพลีแก่เทวดาผู้สิงสถิตเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งการให้ค่าจ้างแก่ช่างตัดผมเป็นต้น แม้การจัดสรรก็เป็นการใช้สอยนั่นเอง

අපෙන්ති ගච්ඡන්ති, අපෙන්තා වා එතෙහීති අපායා, අපායා එව මුඛානි ද්වාරානීති අපායමුඛානි. විනාසද්වාරානීති එත්ථාපි එසෙව නයො. පඤ්චමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

คำว่า “อะเปนติ” (Apenti) คือย่อมไปปราศ หรือความสุขย่อมไปปราศด้วยเหตุเหล่านี้ จึงชื่อว่า “อบาย” (Apāya) อบายทั้งหลายนั่นแหละเป็นปาก เป็นประตู จึงชื่อว่า “อบายมุข” (Apāyamukhāni) ในคำว่า “ประตูแห่งความพินาศ” (Vināsadvārāni) นี้ก็นัยเดียวกัน ในสูตรที่ ๕ ไม่มีข้อที่จะกล่าว

දීඝජාණුසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาฑีฆชาณุสูตรเป็นต้น จบแล้ว

6-8. භයසුත්තාදිවණ්ණනා

๖-๘. อรรถกถาภยสูตรเป็นต้น

56-58. ඡට්ඨෙ [Pg.245] ගබ්භවාසො ඉධ උත්තරපදලොපෙන ගබ්භො වුත්තොති ආහ ‘‘ගබ්භොති ගබ්භවාසො’’ති. සත්තමට්ඨමානි උත්තානත්ථානි.

ในสูตรที่ ๖ คำว่า “ครรภ์” (gabbho) ในที่นี้กล่าวโดยการลบอุตตรบท (บทหลัง) คือ “ครรภวาส” (gabbhavāso) ท่านจึงกล่าวว่า “คำว่า ครรภ์ คือ ครรภวาส” สูตรที่ ๗ และ ๘ มีเนื้อความตื้น

භයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาภยสูตรเป็นต้น จบแล้ว

6-10. පුග්ගලසුත්තාදිවණ්ණනා

๖-๑๐. อรรถกถาปุคคลสูตรเป็นต้น

59-60. නවමෙ දානං දදන්තානන්ති දක්ඛිණෙය්‍යං උද්දිස්ස දානං දෙන්තානං. උපධී විපච්චන්ති එතෙන, උපධීසු වා විපච්චති, උපධයො වා විපාකා එතස්සාති උපධිවිපාකං. සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵලන්ති අරියසඞ්ඝෙ දින්නං විප්ඵාරට්ඨානං හොති, විපුලඵලන්ති අත්ථො. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

ในสูตรที่ ๙ คำว่า “ผู้ให้ทาน” คือผู้ให้ทานโดยมุ่งอุทิศแก่ทักขิไณยบุคคล อุปธิทั้งหลายย่อมสุกงอมด้วยสิ่งนี้ หรือย่อมสุกงอมในอุปธิทั้งหลาย หรืออุปธิทั้งหลายเป็นวิบากของสิ่งนี้ จึงชื่อว่า “อุปธิวิบาก” (upadhivipākaṃ) คำว่า “ทานที่ถวายในสงฆ์มีผลมาก” หมายความว่า ทานที่ถวายในพระอริยสงฆ์ย่อมเป็นที่แผ่ขยายไป เป็นผลไพบูลย์ ในสูตรที่ ๑๐ ไม่มีข้อที่จะกล่าว

පුග්ගලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปุคคลสูตรเป็นต้น จบแล้ว

ගොතමීවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโคตมีวรรค จบแล้ว

(7) 2. භූමිචාලවග්ගො

(๗) ๒. วรรคว่าด้วยแผ่นดินไหว

1-5. ඉච්ඡාසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๕. อรรถกถาอิจฉาสูตรเป็นต้น

61-65. සත්තමස්ස පඨමාදීනි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි. පඤ්චමෙ (දී.නි.ටී. 2.173) අභිභවතීති අභිභු, පරිකම්මං, ඤාණං වා. අභිභු ආයතනං එතස්සාති අභිභායතනං, ඣානං. අභිභවිතබ්බං වා ආරම්මණසඞ්ඛාතං ආයතනං එතස්සාති අභිභායතනං. අථ වා ආරම්මණාභිභවනතො අභිතු ච තං ආයතනඤ්ච යොගිනො සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානභාවතො මනායතනධම්මායතනභාවතො චාතිපි සසම්පයුත්තජ්ඣානං අභිභායතනං. තෙනාහ ‘‘අභිභවනකාරණානී’’තිආදි. තානි හීති අභිභායතනසඤ්ඤිතානි ඣානානි. ‘‘පුග්ගලස්ස ඤාණුත්තරියතායා’’ති ඉදං උභයත්ථාපි යොජෙතබ්බං. කථං? පටිපක්ඛභාවෙන පච්චනීකධම්මෙ අභිභවන්ති පුග්ගලස්ස ඤාණුත්තරියතාය ආරම්මණානි අභිභවන්ති. ඤාණබලෙනෙව හි ආරම්මණාභිභවනං විය පටිපක්ඛාභිභවොපීති.

บทแรกเป็นต้นของสูตรที่ ๗ พึงทราบได้ง่าย ในสูตรที่ ๕ (ที. ฎีกา 2.173) คำว่า “อภิภู” (abhibhu) คือครอบงำ หมายถึงบริกรรม หรือญาณ สิ่งใดเป็นอายตนะที่ครอบงำได้ สิ่งนั้นชื่อว่า “อภิภายตนะ” (abhibhāyatanaṃ) คือฌาน หรืออายตนะอันเป็นอารมณ์ที่พึงครอบงำได้เป็นของสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่า “อภิภายตนะ” อีกอย่างหนึ่ง เพราะครอบงำอารมณ์ได้ และเพราะอายตนะนั้นเป็นที่ตั้งแห่งสุขพิเศษของโยคี และเพราะเป็นมโนายตนะและธัมมายตนะ ฌานพร้อมด้วยสัมปยุตตธรรมก็ชื่อว่า “อภิภายตนะ” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เหตุแห่งการครอบงำ” เป็นต้น ฌานทั้งหลายที่ชื่อว่า “อภิภายตนะ” เหล่านั้น คำว่า “ด้วยความที่บุคคลมีญาณยิ่ง” นี้ พึงประกอบในที่ทั้งสอง อย่างไร? ย่อมครอบงำปฏิปักษ์ธรรมด้วยความเป็นปฏิปักษ์ ย่อมครอบงำอารมณ์ทั้งหลายด้วยความที่บุคคลมีญาณยิ่ง เพราะการครอบงำอารมณ์ก็ดี การครอบงำปฏิปักษ์ก็ดี ย่อมเป็นไปด้วยกำลังแห่งญาณนั่นเอง

පරිකම්මවසෙන [Pg.246] අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී, න අප්පනාවසෙන. න හි පටිභාගනිමිත්තාරම්මණා අප්පනා අජ්ඣත්තවිසයා සම්භවති. තං පන අජ්ඣත්තපරිකම්මවසෙන ලද්ධං කසිණනිමිත්තං අවිසුද්ධමෙව හොති, න බහිද්ධාපරිකම්මවසෙන ලද්ධං විය විසුද්ධං.

มีรูปสัญญาภายในโดยเป็นไปตามบริกรรม ไม่ใช่โดยเป็นไปตามอัปปนา เพราะอัปปนาที่มีปฏิภาคนิมิตเป็นอารมณ์ย่อมไม่เกิดขึ้นในภายใน แต่นิมิตกสิณที่ได้มาโดยเป็นไปตามบริกรรมภายในนั้นย่อมไม่บริสุทธิ์ ไม่บริสุทธิ์เหมือนนิมิตที่ได้มาโดยเป็นไปตามบริกรรมภายนอก

පරිත්තානීති යථාලද්ධානි සුප්පසරාවමත්තානි. තෙනාහ ‘‘අවඩ්ඪිතානී’’ති. පරිත්තවසෙනෙවාති වණ්ණවසෙන ආභොගෙ විජ්ජමානෙපි පරිත්තවසෙනෙව ඉදං අභිභායතනං වුත්තං. පරිත්තතා හෙත්ථ අභිභවනස්ස කාරණං. වණ්ණාභොගෙ සතිපි අසතිපි අභිභායතනභාවනා නාම තික්ඛපඤ්ඤස්සෙව සම්භවති, න ඉතරස්සාති ආහ ‘‘ඤාණුත්තරිකො පුග්ගලො’’ති. අභිභවිත්වා සමාපජ්ජතීති එත්ථ අභිභවනං සමාපජ්ජනඤ්ච උපචාරජ්ඣානාධිගමසමනන්තරමෙව අප්පනාඣානුප්පාදනන්ති ආහ ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතී’’ති. සහ නිමිත්තුප්පාදෙනාති ච අප්පනාපරිවාසාභාවස්ස ලක්ඛණවචනමෙතං. යො ‘‘ඛිප්පාභිඤ්ඤො’’ති වුච්චති, තතොපි ඤාණුත්තරස්සෙව අභිභායතනභාවනා. එත්ථාති එතස්මිං නිමිත්තෙ. අප්පනං පාපෙතීති භාවනං අප්පනං නෙති.

คำว่า “ปริตตานิ” (Parittāni) คือมีประมาณน้อยเท่าฝาละมีที่ตั้งไว้ดีแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ยังไม่เจริญ” คำว่า “โดยความเป็นของน้อยเท่านั้น” แม้เมื่อมีการใส่ใจโดยความเป็นสีอยู่ ก็กล่าวอภิภายตนะนี้โดยความเป็นของน้อยเท่านั้น เพราะความเป็นของน้อยเป็นเหตุแห่งการครอบงำในที่นี้ การเจริญอภิภายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีปัญญาคมเท่านั้น ไม่ใช่แก่บุคคลอื่น แม้เมื่อมีการใส่ใจโดยความเป็นสีอยู่หรือไม่ก็ตาม ท่านจึงกล่าวว่า “บุคคลผู้มีญาณยิ่ง” ในคำว่า “ครอบงำแล้วเข้าถึง” นี้ การครอบงำและการเข้าถึง คือการยังอัปปนาฌานให้เกิดขึ้นในลำดับแห่งการได้อุปจารฌานนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “ยังอัปปนาให้ถึงพร้อมกับการเกิดขึ้นของนิมิตในที่นี้” และคำว่า “พร้อมกับการเกิดขึ้นของนิมิต” นี้ เป็นคำแสดงลักษณะของการไม่มีภวังคปริวาสก่อนอัปปนา บุคคลใดที่เรียกว่า “ผู้มีอภิญญาเร็ว” การเจริญอภิภายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีญาณยิ่งกว่านั้น คำว่า “ในที่นี้” คือในนิมิตนั้น คำว่า “ยังอัปปนาให้ถึง” คือนำภาวนาไปสู่อัปปนา

එත්ථ ච කෙචි ‘‘උප්පන්නෙ උපචාරජ්ඣානෙ තං ආරබ්භ යෙ හෙට්ඨිමන්තෙන ද්වෙ තයො ජවනවාරා පවත්තන්ති, තෙ උපචාරජ්ඣානපක්ඛිකා එව, තදනන්තරඤ්ච භවඞ්ගපරිවාසෙන උපචාරාසෙවනාය ච විනා අප්පනා හොති, සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙව අප්පනං පාපෙතී’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං. න හි පාරිවාසිකකම්මෙන අප්පනාවාරො ඉච්ඡිතො, නාපි මහග්ගතප්පමාණජ්ඣානෙසු විය උපචාරජ්ඣානෙ එකන්තතො පච්චවෙක්ඛණා ඉච්ඡිතබ්බා, තස්මා උපචාරජ්ඣානාධිගමතො පරං කතිපයභවඞ්ගචිත්තාවසානෙ අප්පනං පාපුණන්තො ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතී’’ති වුත්තො. ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනා’’ති ච අධිප්පායිකමිදං වචනං, න නීතත්ථං. අධිප්පායො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

ในข้อนี้ บางท่านกล่าวว่า ‘เมื่ออุปจารฌานเกิดขึ้น ชวนะสองสามวาระที่ดำเนินไปโดยอาศัยอุปจารฌานนั้น เป็นฝ่ายแห่งอุปจารฌานนั่นเอง และหลังจากนั้น อัปปนาฌานย่อมเกิดขึ้นโดยไม่มีการพักด้วยภวังค์และการเสพอุปจาร และย่อมถึงอัปปนาพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิต’ คำกล่าวนี้เป็นเพียงความเห็นของท่านเหล่านั้น เพราะอัปปนาวาระไม่เป็นที่ประสงค์ด้วยกรรมที่เป็นปริวาส (การพักภวังค์) และการพิจารณาโดยเด็ดขาดก็ไม่เป็นที่ประสงค์ในอุปจารฌาน เหมือนอย่างในมหัคคตฌานและอัปปมาณฌาน เพราะฉะนั้น ผู้ที่ถึงอัปปนาในที่สุดแห่งภวังคจิตบางดวงหลังจากได้อุปจารฌานแล้ว จึงถูกกล่าวว่า ‘ย่อมถึงอัปปนาพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิตในที่นี้’ และคำว่า ‘พร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิต’ นี้ เป็นคำที่มีอัธยาศัย (ความหมายแฝง) ไม่ใช่คำที่มีเนื้อความตรงตัว พึงทราบอัธยาศัยตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

න අන්තොසමාපත්තියං තදා තථාරූපස්ස ආභොගස්ස අසම්භවතො, සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස ආභොගො පුබ්බභාගභාවනාය වසෙන ඣානක්ඛණෙ පවත්තං අභිභවනාකාරං ගහෙත්වා පවත්තොති දට්ඨබ්බං. අභිධම්මට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 204) පන ‘‘ඉමිනා පනස්ස පුබ්බභොගො කථිතො’’ති වුත්තං. අන්තොසමාපත්තියං [Pg.247] තථා ආභොගාභාවෙ කස්මා ‘‘ඣානසඤ්ඤායපී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘අභිභවන…පෙ… අත්ථී’’ති.

ไม่ใช่ เพราะในภายในสมาบัติ การนึกถึงเช่นนั้นในขณะนั้นเป็นไปไม่ได้ พึงทราบว่า การนึกถึงของผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้ว ย่อมดำเนินไปโดยถือเอาอาการแห่งการครอบงำที่ดำเนินไปในขณะแห่งฌาน โดยส่วนแห่งการเจริญในส่วนเบื้องต้น อนึ่ง ในอรรถกถาพระอภิธรรม (ธ.ส.อ. ๒๐๔) กล่าวไว้ว่า ‘ด้วยคำนี้ ส่วนเบื้องต้นของท่านนั้นถูกกล่าวแล้ว’ เมื่อไม่มีการนึกถึงเช่นนั้นในภายในสมาบัติ เหตุไฉนจึงกล่าวว่า ‘แม้ด้วยสัญญาในฌาน’ ท่านตอบว่า ‘การครอบงำ... (ละไว้)... มีอยู่’

වඩ්ඪිතප්පමාණානීති විපුලප්පමාණානීති අත්ථො, න එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලාදිවසෙන වඩ්ඪිං පාපිතානීති තථාවඩ්ඪනස්සෙවෙත්ථ අසම්භවතො. තෙනාහ ‘‘මහන්තානී’’ති. භත්තවඩ්ඪිතකන්ති භුඤ්ජනභාජනෙ වඩ්ඪිත්වා දින්නං භත්තං, එකාසනෙ පුරිසෙන භුඤ්ජිතබ්බභත්තතො උපඩ්ඪභත්තන්ති අත්ථො.

คำว่า ‘มีประมาณอันเจริญแล้ว’ มีความหมายว่า มีประมาณอันไพบูลย์ ไม่ใช่ว่าถึงซึ่งความเจริญโดยส่วนแห่งหนึ่งองคุลี สององคุลี เป็นต้น เพราะความเจริญเช่นนั้นเป็นไปไม่ได้ในที่นี้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ใหญ่’ คำว่า ‘ข้าวที่เพิ่มพูน’ คือข้าวที่เพิ่มพูนให้ในภาชนะสำหรับบริโภค มีความหมายว่า ข้าวครึ่งหนึ่งจากข้าวที่บุรุษพึงบริโภคในอาสนะเดียว

රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, සා අස්ස අත්ථීති රූපසඤ්ඤී, න රූපසඤ්ඤී අරූපසඤ්ඤී. සඤ්ඤාසීසෙන ඣානං වදති. රූපසඤ්ඤාය අනුප්පාදනමෙවෙත්ථ අලාභිතා. බහිද්ධාව උප්පන්නන්ති බහිද්ධාවත්ථුස්මිංයෙව උප්පන්නං. අභිධම්මෙ (ධ. ස. 204-209) පන ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි, අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති එවං චතුන්නං අභිභායතනානං ආගතත්තා අභිධම්මට්ඨකථායං ‘‘කස්මා පන යථා සුත්තන්තෙ අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානීතිආදි වුත්තං, එවං අවත්වා ඉධ චතූසුපි අභිභායතනෙසු අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤිතාව වුත්තා’’ති චොදනං කත්වා ‘‘අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතො’’ති කාරණං වත්වා ‘‘තත්ථ වා ඉධ වා බහිද්ධා රූපානෙව අභිභවිතබ්බානි, තස්මා තානි නියමතොව වත්තබ්බානීති තත්‍රාපි ඉධාපි වුත්තානි, ‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’ති ඉදං පන සත්ථු දෙසනාවිලාසමත්තමෙවා’’ති වුත්තං.

สัญญาในรูป คือ รูปสัญญา สัญญานั้นมีแก่เขา จึงชื่อว่า ผู้มีรูปสัญญา ผู้ไม่ใช่มีรูปสัญญา คือ ผู้มีอรูปสัญญา พระองค์ตรัสฌานโดยหัวข้อสัญญา การไม่ให้รูปสัญญาเกิดขึ้นในที่นี้ คือ การไม่ได้ คำว่า ‘เกิดขึ้นในภายนอกนั่นเอง’ คือ เกิดขึ้นในวัตถุภายนอกนั่นเอง อนึ่ง ในพระอภิธรรม (ธ.ส. ๒๐๔-๒๐๙) เพราะมีการกล่าวถึงอภิภายตนะ ๔ อย่างนี้ว่า ‘เป็นผู้มีอรูปสัญญาในภายใน เห็นรูปทั้งหลายในภายนอก เล็กน้อย มีวรรณะดีและวรรณะทราม, ไม่มีประมาณ มีวรรณะดีและวรรณะทราม’ ในอรรถกถาพระอภิธรรมจึงได้ทำการซักถามว่า ‘เหตุไฉนเล่า พระองค์จึงไม่ตรัสอย่างที่ตรัสไว้ในพระสูตรว่า ‘บุคคลหนึ่งมีรูปสัญญาในภายใน เห็นรูปทั้งหลายในภายนอก เล็กน้อย’ เป็นต้น แต่ในที่นี้กลับตรัสถึงความเป็นผู้มีอรูปสัญญาในภายในในอภิภายตนะทั้ง ๔’ แล้วจึงให้เหตุผลว่า ‘เพราะรูปภายในไม่เป็นที่ครอบงำได้’ และกล่าวว่า ‘รูปภายนอกเท่านั้นที่พึงครอบงำได้ ไม่ว่าในพระสูตรหรือในที่นี้ เพราะฉะนั้น รูปเหล่านั้นจึงพึงกล่าวโดยแน่นอน จึงได้กล่าวไว้ทั้งในพระสูตรและในที่นี้ ส่วนคำว่า ‘มีรูปสัญญาในภายใน’ นี้ เป็นเพียงความวิลาศแห่งเทศนาของพระศาสดาเท่านั้น’

එත්ථ ච වණ්ණාභොගරහිතානි සහිතානි ච සබ්බානි ‘‘පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති වුත්තානි, තථා ‘‘අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති. අත්ථි හි සො පරියායො ‘‘පරිත්තානි අභිභුය්‍ය, තානි චෙ කදාචි වණ්ණවසෙන ආභුජිතානි හොන්ති සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි අභිභුය්‍යා’’ති. පරියායකථා හි සුත්තන්තදෙසනාති. අභිධම්මෙ පන නිප්පරියායදෙසනත්තා වණ්ණාභොගරහිතානි විසුං වුත්තානි, තථා සහිතානි. අත්ථි හි උභයත්ථ අභිභවනවිසෙසොති, තථා ඉධ පරියායදෙසනත්තා විමොක්ඛානම්පි අභිභවනපරියායො අත්ථීති ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’තිආදිනා පඨමදුතියඅභිභායතනෙසු පඨමවිමොක්ඛො, තතියචතුත්ථඅභිභායතනෙසු දුතියවිමොක්ඛො, වණ්ණාභිභායතනෙසු තතියවිමොක්ඛො ච අභිභවනප්පවත්තිතො සඞ්ගහිතො. අභිධම්මෙ (ධ. ස. 204-209, 247-249) පන නිප්පරියායදෙසනත්තා විමොක්ඛාභිභායතනානි [Pg.248] අසඞ්කරතො දස්සෙතුං විමොක්ඛෙ වජ්ජෙත්වා අභිභායතනානි කථිතානි. සබ්බානි ච විමොක්ඛකිච්චානි ඣානානි විමොක්ඛදෙසනායං වුත්තානි. තදෙතං ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’ති ආගතස්ස අභිභායතනද්වයස්ස අභිධම්මෙ අභිභායතනෙසු අවචනතො ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනඤ්ච සබ්බවිමොක්ඛකිච්චසාධාරණවචනභාවතො වවත්ථානං කතන්ති විඤ්ඤායති. ‘‘අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතො’’ති ඉදං අභිධම්මෙ කත්ථචිපි ‘‘අජ්ඣත්තං රූපානි පස්සතී’’ති අවත්වා සබ්බත්ථ යං වුත්තං ‘‘බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති, තස්ස කාරණවචනං. තෙන යං අඤ්ඤහෙතුකං, තං තෙන හෙතුනා වුත්තං. යං පන දෙසනාවිලාසහෙතුකං අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤිතාය එව අභිධම්මෙ වචනං, න තස්ස අඤ්ඤං කාරණං මග්ගිතබ්බන්ති දස්සෙති.

ในที่นี้ รูปทั้งหมดที่ปราศจากการนึกถึงวรรณะและที่พร้อมด้วยวรรณะ ถูกกล่าวว่า ‘เล็กน้อย มีวรรณะดีและวรรณะทราม’ เช่นเดียวกับ ‘ไม่มีประมาณ มีวรรณะดีและวรรณะทราม’ เพราะมีปริยายนั้นว่า ‘ครอบงำรูปที่เล็กน้อยแล้ว หากรูปเหล่านั้นบางครั้งเป็นสิ่งที่นึกถึงโดยส่วนแห่งวรรณะ ก็ครอบงำรูปที่มีวรรณะดีและวรรณะทราม’ เพราะเทศนาในพระสูตรเป็นปริยายกถา (เทศนาที่มีนัยแฝง) อนึ่ง ในพระอภิธรรม เพราะเป็นเทศนาที่ไม่มีปริยาย (ตรงตัว) จึงกล่าวถึงรูปที่ปราศจากการนึกถึงวรรณะต่างหาก และรูปที่พร้อมด้วยวรรณะต่างหาก เพราะมีความพิเศษแห่งการครอบงำในทั้งสองอย่างนั้น และในที่นี้ เพราะเป็นปริยายเทศนา จึงมีปริยายแห่งการครอบงำแม้ของวิโมกข์ด้วย วิโมกข์ที่หนึ่งในอภิภายตนะที่หนึ่งและที่สอง, วิโมกข์ที่สองในอภิภายตนะที่สามและที่สี่, และวิโมกข์ที่สามในอภิภายตนะที่เป็นวรรณะ ถูกสงเคราะห์ด้วยการดำเนินไปแห่งการครอบงำโดยคำว่า ‘มีรูปสัญญาในภายใน’ เป็นต้น อนึ่ง ในพระอภิธรรม (ธ.ส. ๒๐๔-๒๐๙, ๒๔๗-๒๔๙) เพราะเป็นเทศนาที่ไม่มีปริยาย เพื่อแสดงวิโมกข์และอภิภายตนะโดยไม่ปะปนกัน จึงกล่าวอภิภายตนะโดยเว้นวิโมกข์ และฌานที่เป็นกิจแห่งวิโมกข์ทั้งหมด ถูกกล่าวไว้ในเทศนาแห่งวิโมกข์ พึงทราบว่า การจัดระเบียบนี้ได้กระทำไว้แล้ว เพราะอภิภายตนะสองอย่างที่มาในคำว่า ‘มีรูปสัญญาในภายใน’ ไม่ได้กล่าวไว้ในอภิภายตนะในพระอภิธรรม และเพราะคำว่า ‘ผู้มีรูปเห็นรูป’ เป็นต้น เป็นคำที่ทั่วไปแก่กิจแห่งวิโมกข์ทั้งปวง คำว่า ‘เพราะรูปภายในไม่เป็นที่ครอบงำได้’ นี้ เป็นคำที่เป็นเหตุของสิ่งที่กล่าวไว้ในพระอภิธรรมทุกแห่งว่า ‘เห็นรูปทั้งหลายในภายนอก’ โดยไม่กล่าวว่า ‘เห็นรูปทั้งหลายในภายใน’ แสดงว่า สิ่งใดมีเหตุอื่น สิ่งนั้นถูกกล่าวด้วยเหตุนั้น ส่วนคำกล่าวในพระอภิธรรมที่ว่า ‘ความเป็นผู้มีอรูปสัญญาในภายใน’ ซึ่งมีเหตุมาจากความวิลาศแห่งเทศนา ไม่พึงแสวงหาเหตุอื่นของคำนั้น

අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතා ච තෙසං බහිද්ධාරූපානං විය අවිභූතත්තා දෙසනාවිලාසො ච යථාවුත්තවවත්ථානවසෙන වෙදිතබ්බො වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන විජ්ජමානපරියායකථාභාවතො. ‘‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති එතෙනෙව සිද්ධත්තා න නීලාදිඅභිභායතනානි වත්තබ්බානීති චෙ? තං න. නීලාදීසු කතාධිකාරානං නීලාදිභාවස්සෙව අභිභවනකාරණත්තා. න හි තෙසං පරිසුද්ධාපරිසුද්ධවණ්ණානං පරිත්තතා වා අප්පමාණතා වා අභිභවනකාරණං, අථ ඛො නීලාදිභාවො එවාති. එතෙසු ච පරිත්තාදිකසිණරූපෙසු යං යං චරිතස්ස ඉමානි අභිභායතනානි ඉජ්ඣන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙසු පනා’’තිආදි වුත්තං. සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙනාති නීලවණ්ණනීලනිදස්සනනීලනිභාසානං සාධාරණවසෙන. වණ්ණවසෙනාති සභාවවණ්ණවසෙන. නිදස්සනවසෙනාති පස්සිතබ්බතාවසෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවිඤ්ඤාණවීථියා ගහෙතබ්බතාවසෙන. ඔභාසවසෙනාති සප්පභාසතාය අවභාසනවසෙන.

ความที่รูปภายในไม่เป็นที่ครอบงำได้ เพราะไม่ปรากฏชัดเหมือนรูปภายนอก และความวิลาศแห่งเทศนา พึงทราบโดยส่วนแห่งการจัดระเบียบที่กล่าวมาแล้ว โดยอัธยาศัยของเวไนยบุคคล เพราะความเป็นปริยายกถาที่มีอยู่ ถ้ากล่าวว่า ‘เพราะสำเร็จด้วยคำว่า ‘มีวรรณะดีและวรรณะทราม’ นี้เอง จึงไม่พึงกล่าวอภิภายตนะมีสีเขียวเป็นต้น’ นั่นไม่ใช่ เพราะความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นเองเป็นเหตุแห่งการครอบงำของผู้ที่ได้กระทำอธิการในสีเขียวเป็นต้น ความเป็นเล็กน้อยหรือความเป็นไม่มีประมาณของวรรณะที่บริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ ไม่ใช่เหตุแห่งการครอบงำ แต่ความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นเอง เพื่อแสดงว่าอภิภายตนะเหล่านี้ย่อมสำเร็จแก่จริตใดๆ ในรูปกสิณมีเล็กน้อยเป็นต้นเหล่านี้ จึงกล่าวว่า ‘อนึ่ง ในอภิภายตนะเหล่านี้’ เป็นต้น คำว่า ‘โดยส่วนแห่งการสงเคราะห์ทั้งหมด’ คือ โดยส่วนที่ทั่วไปแก่สีเขียวที่เป็นวรรณะ สีเขียวที่เป็นนิทัสสนะ และสีเขียวที่เป็นโอภาส คำว่า ‘โดยส่วนแห่งวรรณะ’ คือ โดยส่วนแห่งวรรณะที่เป็นสภาวะ คำว่า ‘โดยส่วนแห่งนิทัสสนะ’ คือ โดยส่วนแห่งการพึงเห็น และโดยส่วนแห่งการพึงถือเอาด้วยวิถีแห่งวิญญาณมีจักขุวิญญาณเป็นต้น คำว่า ‘โดยส่วนแห่งโอภาส’ คือ โดยส่วนแห่งการส่องสว่างด้วยความเป็นผู้มีรัศมี

ඉච්ඡාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอิจฉาสูตรเป็นต้น จบแล้ว

6. විමොක්ඛසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาวิโมกขสูตร

66. ඡට්ඨෙ (දී. නි. ටී. 2.129) කෙනට්ඨෙනාති කෙන සභාවෙන. සභාවො හි ඤාණෙන යාථාවතො අරණීයතො ඤාතබ්බතො ‘‘අත්ථො’’ති වුච්චති, සො එව [Pg.249] ත්ථ-කාරස්ස ට්ඨ-කාරං කත්වා ‘‘අට්ඨො’’ති වුත්තො. අධිමුච්චනට්ඨෙනාති අධිකං සවිසෙසං මුච්චනට්ඨෙන. එතෙන සතිපි සබ්බස්සපි රූපාවචරජ්ඣානස්ස වික්ඛම්භනවසෙන පටිපක්ඛතො විමුත්තභාවෙ යෙන භාවනාවිසෙසෙන තං ඣානං සාතිසයං පටිපක්ඛතො විමුච්චිත්වා පවත්තති, සො භාවනාවිසෙසො දීපිතො. භවති හි සමානජාතියුත්තොපි භාවනාවිසෙසෙන පවත්තිආකාරවිසෙසො. යථා තං සද්ධාවිමුත්තතො දිට්ඨිප්පත්තස්ස, තථා පච්චනීකධම්මෙහි සුට්ඨු විමුත්තතාය එව අනිග්ගහිතභාවෙන නිරාසඞ්කතාය අභිරතිවසෙන සුට්ඨු අධිමුච්චනට්ඨෙනපි විමොක්ඛො. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණෙ චා’’තිආදි. අයං පනත්ථොති අයං අධිමුච්චනට්ඨො පච්ඡිමෙ විමොක්ඛෙ නිරොධෙ නත්ථි. කෙවලො විමුත්තට්ඨො එව තත්ථ ලබ්භති, තං සයමෙව පරතො වක්ඛති.

๖๖. ในวิมุตติที่ ๖ (ที. สี. ฏีกา ๒.๑๒๙) ด้วยอรรถว่าอะไร คือด้วยสภาวะอะไร ก็สภาวะที่พึงรู้ด้วยญาณตามความเป็นจริง เพราะเป็นสิ่งที่พึงเข้าถึง พึงรู้ จึงเรียกว่า "อรรถ" (attho) นั่นเอง เมื่อทำ ตฺถ- เป็น ฏฺฐ- ก็เรียกว่า "อฏฺโฐ" (aṭṭho) ด้วยอรรถว่าอธิมุจจนะ คือด้วยอรรถว่าหลุดพ้นอย่างยิ่ง มีความพิเศษ ด้วยเหตุนี้ แม้ว่ารูปาวจรฌานทั้งหมดจะมีความหลุดพ้นจากปฏิปักษ์โดยการข่มไว้ แต่ด้วยภาวนาพิเศษใด ฌานนั้นย่อมเป็นไปโดยหลุดพ้นจากปฏิปักษ์อย่างยิ่ง ภาวนาพิเศษนั้นจึงถูกแสดงไว้ ก็แม้สิ่งที่มีชาติเสมอกัน ก็ย่อมมีลักษณะการเป็นไปที่พิเศษด้วยภาวนาพิเศษ เหมือนอย่างผู้ที่บรรลุทิฏฐิจากผู้ที่หลุดพ้นด้วยศรัทธา ฉันใด วิโมกข์ก็ฉันนั้น คือด้วยการหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์อย่างดีเยี่ยม ด้วยความเป็นผู้ไม่ถูกข่ม ด้วยความเป็นผู้ไม่มีความสงสัย ด้วยความยินดี ด้วยอรรถว่าอธิมุจจนะอย่างดีเยี่ยม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และในอารมณ์" เป็นต้น แต่อรรถนี้ คืออรรถว่าอธิมุจจนะนี้ ไม่มีในวิโมกข์สุดท้าย คือนิโรธ ในนิโรธนั้น ย่อมได้เพียงอรรถว่าหลุดพ้นเท่านั้น ซึ่งท่านจักกล่าวเองในภายหลัง

රූපීති යෙනායං සසන්තතිපරියාපන්නෙන රූපෙන සමන්නාගතො, තං යස්ස ඣානස්ස හෙතුභාවෙන විසිට්ඨරූපං හොති, යෙන විසිට්ඨෙන රූපෙන ‘‘රූපී’’ති වුච්චෙය්‍ය රූපීසද්දස්ස අතිසයත්ථදීපනතො, තදෙව සසන්තතිපරියාපන්නරූපස්ස වසෙන පටිලද්ධජ්ඣානං ඉධ පරමත්ථතො රූපිභාවසාධකන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්තිආදි. රූපජ්ඣානං රූපං උත්තරපදලොපෙන. රූපානීති පනෙත්ථ පුරිමපදලොපො දට්ඨබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘නීලකසිණාදීනි රූපානී’’ති. රූපෙ කසිණරූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, සා එතස්ස අත්ථීති රූපසඤ්ඤී, සඤ්ඤාසීසෙන ඣානං වදති. තප්පටිපක්ඛෙන අරූපසඤ්ඤී. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣත්තං න රූපසඤ්ඤී’’තිආදි.

คำว่า "รูปี" (มีรูป) คือบุคคลนี้ประกอบด้วยรูปที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตน รูปใดเป็นรูปพิเศษโดยเป็นเหตุแห่งฌานใด ด้วยรูปพิเศษใด พึงเรียกว่า "รูปี" เพราะแสดงอรรถว่ายิ่งใหญ่ของคำว่า "รูปี" ฌานที่ได้แล้วโดยอาศัยรูปที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตนนั้นแล พึงทราบว่าเป็นเครื่องยังความเป็นผู้มีรูปให้สำเร็จโดยปรมัตถ์ในที่นี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ภายใน" เป็นต้น คำว่า "รูป" ในที่นี้หมายถึงรูปฌาน โดยมีการลบอุตตรบท (บทหลัง) ในคำว่า "รูปานิ" (รูปทั้งหลาย) นี้ พึงเห็นว่ามีการลบปุริมบท (บทหน้า) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "รูปทั้งหลายมีกสิณสีเขียวเป็นต้น" สัญญาในรูป คือกสิณรูป เรียกว่า รูปสัญญา ผู้มีรูปสัญญานั้น จึงเรียกว่า รูปสัญญี ท่านกล่าวถึงฌานโดยหัวข้อสัญญา โดยปฏิปักษ์ของรูปสัญญี คือ อรูปสัญญี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ภายในไม่เป็นรูปสัญญี" เป็นต้น

අන්තො අප්පනායං ‘‘සුභ’’න්ති ආභොගො නත්ථීති ඉමිනා පුබ්බාභොගවසෙන තථා අධිමුත්ති සියාති දස්සෙති. එවඤ්හෙත්ථ තථාවත්තබ්බතාපත්තිචොදනා අනවට්ඨානා හොති. යස්මා සුවිසුද්ධෙසු නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු තත්ථ කතාධිකාරානං අභිරතිවසෙන සුට්ඨු අධිමුච්චනට්ඨො සම්භවති, තස්මා අට්ඨකථායං තථා තතියො විමොක්ඛො සංවණ්ණිතො. යස්මා පන මෙත්තාදිවසෙන පවත්තමානා භාවනා සත්තෙ අප්පටිකූලතො දහන්ති, තෙ සුභතො අධිමුච්චිත්වා පවත්තති, තස්මා පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.212-213) බ්‍රහ්මවිහාරභාවනා ‘‘සුභවිමොක්ඛො’’ති වුත්තා. තයිදං උභයම්පි තෙන තෙන පරියායෙන වුත්තත්තා න විරුජ්ඣතීති දට්ඨබ්බං.

ด้วยคำว่า "ในการอัปปนาภายในไม่มีความใส่ใจว่า 'งาม'" นี้ แสดงว่าพึงมีความอธิมุตติอย่างนั้นโดยเป็นความใส่ใจเบื้องต้น ด้วยเหตุนี้ การกล่าวโทษว่าพึงกล่าวอย่างนั้นในที่นี้จึงไม่ตั้งอยู่ เพราะว่าในกสิณวรรณะมีสีเขียวเป็นต้นที่บริสุทธิ์ดีแล้ว ย่อมมีอรรถว่าอธิมุจจนะอย่างดีเยี่ยมโดยความยินดีแก่ผู้ที่ได้กระทำอธิการในกสิณนั้น เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงพรรณนาวิโมกข์ที่ ๓ ไว้เช่นนั้น แต่เพราะภาวนาที่ดำเนินไปโดยอาศัยเมตตาเป็นต้น ย่อมมองเห็นสัตว์ทั้งหลายโดยไม่เป็นปฏิปักษ์ สัตว์เหล่านั้นย่อมเป็นไปโดยอธิมุจจนะว่าดีงาม เพราะเหตุนั้น ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๒-๒๑๓) จึงกล่าวภาวนาพรหมวิหารว่า "สุภวิโมกข์" (วิโมกข์อันงาม) พึงทราบว่าทั้งสองอย่างนี้ไม่ขัดแย้งกัน เพราะกล่าวไว้ด้วยนัยนั้นๆ

සබ්බසොති [Pg.250] අනවසෙසතො. න හි චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං එකදෙසොපි තත්ථ අවසිස්සති. විස්සට්ඨත්තාති යථාපරිච්ඡින්නකාලෙ නිරොධිතත්තා. උත්තමො විමොක්ඛො නාම අරියෙහෙව සමාපජ්ජිතබ්බතො අරියඵලපරියොසානත්තා දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානප්පත්තිභාවතො ච.

คำว่า "ทั้งหมด" คือโดยไม่เหลือเศษ เพราะว่าแม้ส่วนหนึ่งของอรูปขันธ์ ๔ ก็ไม่เหลืออยู่ในนิโรธนั้น ด้วยอรรถว่าปล่อยวาง คือเพราะดับไปในกาลที่กำหนดไว้ ชื่อว่าวิโมกข์อันสูงสุด เพราะเป็นสิ่งที่พระอริยะเท่านั้นพึงเข้าถึง เพราะมีอริยผลเป็นที่สุด และเพราะเป็นความถึงซึ่งนิพพานในปัจจุบันธรรม

විමොක්ඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาวิโมกขสูตร จบแล้ว

7. අනරියවොහාරසුත්තවණ්ණනා

๗. การพรรณนาอนริยวหารสูตร

67. සත්තමෙ අනරියානං ලාමකානං වොහාරො අනරියවොහාරො. දිට්ඨවාදිතාති දිට්ඨං මයාති එවං වාදිතා. එවං සෙසෙසුපි. එත්ථ ච තංතංසමුට්ඨාපකචෙතනාවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘යාහි චෙතනාහී’’තිආදි.

๖๗. ในสูตรที่ ๗ วาจาของอนารยชน คือของคนเลวทราม เรียกว่า อนริยวหาร คำว่า "ทิฏฐวาที" คือการกล่าวอย่างนี้ว่า "เราเห็นแล้ว" แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้ ในที่นี้ พึงทราบอรรถโดยอาศัยเจตนาที่เป็นเครื่องยังคำนั้นๆ ให้เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเจตนาเหล่าใด" เป็นต้น

අනරියවොහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาอนริยวหารสูตร จบแล้ว

9. පරිසාසුත්තවණ්ණනා

๙. การพรรณนาปริสาสูตร

69. නවමෙ (දී. නි. ටී. 2.172) සමාගන්තබ්බතො, සමාගච්ඡතීති වා සමාගමො, පරිසා. බිම්බිසාරප්පමුඛො සමාගමො බිම්බිසාරසමාගමො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. බිම්බිසාර…පෙ… සමාගමසදිසං ඛත්තියපරිසන්ති යොජනා. අඤ්ඤෙසු චක්කවාළෙසුපි ලබ්භතෙව සත්ථු ඛත්තියපරිසාදිඋපසඞ්කමනං. ආදිතො තෙහි සද්ධිං සත්ථු භාසනං ආලාපො, කථනප්පටිකථනං සල්ලාපො. ධම්මූපසංහිතා පුච්ඡාපටිපුච්ඡා ධම්මසාකච්ඡා. සණ්ඨානං පටිච්ච කථිතං සණ්ඨානපරියායත්තා වණ්ණ-සද්දස්ස ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.138) විය. තෙසන්ති පදං උභයපදාපෙක්ඛං ‘‘තෙසම්පි ලක්ඛණසණ්ඨානං විය සත්ථු සරීරසණ්ඨානං තෙසං කෙවලං පඤ්ඤායති එවා’’ති. නාපි ආමුත්තමණිකුණ්ඩලො භගවා හොතීති යොජනා. ඡින්නස්සරාති ද්විධා භින්නස්සරා. ගග්ගරස්සරාති ජජ්ජරිතස්සරා. භාසන්තරන්ති තෙසං සත්තානං භාසාතො අඤ්ඤං භාසං. වීමංසාති චින්තනා. කිමත්ථං…පෙ… දෙසෙතීති ඉදං නනු අත්තානං ජානාපෙත්වා ධම්මෙ කථිතෙ තෙසං සාතිසයො [Pg.251] පසාදො හොතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන වුත්තං? යෙසං අත්තානං අජානාපෙත්වාව ධම්මෙ කථිතෙ පසාදො හොති, න ජානාපෙත්වා, තාදිසෙ සන්ධාය සත්ථා තථා කරොති. තත්ථ පයොජනමාහ ‘‘වාසනත්ථායා’’ති. එවං සුතොපීති එවං අවිඤ්ඤාතදෙසකො අවිඤ්ඤාතාගමනොපි සුතො ධම්මො අත්තනො ධම්මසුධම්මතායෙව අනාගතෙ පච්චයො හොති සුණන්තස්ස.

๖๙. ในสูตรที่ ๙ (ที. สี. ฏีกา ๒.๑๗๒) เพราะเป็นที่พึงมาประชุมกัน หรือเพราะมาประชุมกัน จึงเรียกว่า สมาคม คือ บริษัท สมาคมที่มีพระเจ้าพิมพิสารเป็นประธาน เรียกว่า พิมพิสารสมาคม แม้ในสองอย่างที่เหลือก็มีนัยนี้ พึงประกอบความว่า บริษัทกษัตริย์เหมือนสมาคมของพระเจ้าพิมพิสาร...เป็นต้น แม้ในจักรวาลอื่น ก็ย่อมมีการเสด็จเข้าไปหาบริษัทกษัตริย์เป็นต้นของพระศาสดาได้ การตรัสของพระศาสดาพร้อมกับบริษัทเหล่านั้นในเบื้องต้น เรียกว่า อาลปะ (การทักทาย) การพูดโต้ตอบกัน เรียกว่า สัลลาปะ (การสนทนา) การถามตอบที่ประกอบด้วยธรรม เรียกว่า ธัมมสากัจฉา (การสนทนาธรรม) คำว่า "วรรณะ" ที่กล่าวโดยอาศัยสัณฐาน เพราะคำว่า "วรรณะ" เป็นชื่อของสัณฐาน เหมือนในประโยคว่า "เนรมิตวรรณะแห่งพญาช้างที่ใหญ่" เป็นต้น (สํ. ส. ๑.๑๓๘) บทว่า "ของชนเหล่านั้น" เป็นบทที่มุ่งหมายทั้งสองบท คือ "สัณฐานแห่งพระสรีระของพระศาสดา ย่อมปรากฏแก่ชนเหล่านั้น เหมือนลักษณะสัณฐานของชนเหล่านั้นเท่านั้น" พึงประกอบความว่า พระผู้มีพระภาคไม่ทรงประดับต่างหูแก้วมณี คำว่า "ฉินนัสสรา" คือเสียงแตกเป็นสองอย่าง คำว่า "คัคครัสสรา" คือเสียงแหบพร่า คำว่า "ภาสันตรัง" คือภาษาอื่นจากภาษาของสัตว์เหล่านั้น คำว่า "วิมังสา" คือการพิจารณา คำว่า "เพื่ออะไร...เป็นต้น...แสดง" นี้ มิได้กล่าวด้วยอัธยาศัยว่า "เมื่อแสดงธรรมโดยให้ชนเหล่านั้นรู้จักตนแล้ว ย่อมเกิดความเลื่อมใสอย่างยิ่งแก่ชนเหล่านั้น" ดอกหรือ? พระศาสดาทรงกระทำอย่างนั้นโดยทรงหมายถึงชนเหล่าใดที่เกิดความเลื่อมใสเมื่อแสดงธรรมโดยไม่ให้รู้จักตน ไม่ใช่โดยให้รู้จักตน ในที่นั้น ท่านกล่าวประโยชน์ว่า "เพื่อประโยชน์แก่การอบรม" แม้ธรรมที่ได้ฟังแล้วอย่างนี้ คือผู้แสดงไม่เป็นที่รู้จัก ผู้มาก็ไม่เป็นที่รู้จัก ธรรมที่ได้ฟังแล้วนั้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่ผู้ฟังในอนาคตด้วยความเป็นธรรมที่ดีงามของตนเอง

පරිසාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาปริสาสูตร จบแล้ว

10. භූමිචාලසුත්තවණ්ණනා

๑๐. การพรรณนาภูมิจาลสูตร

70. දසමෙ (දී. නි. ටී. 2.167; සං. නි. ටී. 2.5.822) උදෙනයක්ඛස්ස චෙතියට්ඨානෙති උදෙනස්ස නාම යක්ඛස්ස ආයතනභාවෙන ඉට්ඨකාහි කතෙ මහාජනස්ස චිත්තීකතට්ඨානෙ. කතවිහාරොති භගවන්තං උද්දිස්ස කතවිහාරො. වුච්චතීති පුරිමවොහාරෙන ‘‘උදෙනං චෙතිය’’න්ති වුච්චති. ගොතමකාදීසුපීති ‘‘ගොතමකං චෙතිය’’න්තිආදීසුපි. එසෙව නයොති චෙතියට්ඨානෙ කතවිහාරභාවං අතිදිසති. තථා හි සත්තම්බන්ති කිකිස්ස රඤ්ඤො ධීතරො සත්ත කුමාරියො සංවෙගජාතා ගෙහතො නික්ඛමිත්වා තත්ථ පධානං පදහිංසු, තං ඨානං ‘‘සත්තම්බං චෙතිය’’න්ති වදන්ති. බහුපුත්තකන්ති ච බහුපාරොහො එකො නිග්‍රොධරුක්ඛො, තස්මිං අධිවත්ථං දෙවතං බහූ මනුස්සා පුත්තෙ පත්ථෙන්ති, තදුපාදාය තං ඨානං ‘‘බහුපුත්තකං චෙතිය’’න්ති පඤ්ඤායිත්ථ. සාරන්දදස්ස නාම යක්ඛස්ස වසිතට්ඨානං, චාපාලස්ස නාම යක්ඛස්ස වසිතට්ඨානං, ඉති සබ්බානෙවෙතානි බුද්ධුප්පාදතො පුබ්බදෙවතා පරිග්ගහෙත්වා චෙතියවොහාරෙන වොහරිතානි, භගවතො විහාරෙ කතෙපි තථෙව සඤ්ජානන්ති. රමණීයාති එත්ථ වෙසාලියා තාව භූමිභාගසම්පත්තියා සුලභපිණ්ඩතාය රමණීයභාවො වෙදිතබ්බො. විහාරානං පන නගරතො නාතිදූරතාය නච්චාසන්නතාය ගමනාගමනසම්පත්තියා අනාකිණ්ණවිහාරට්ඨානතාය ඡායුදකසම්පත්තියා පවිවෙකපතිරූපතාය ච රමණීයතා දට්ඨබ්බා.

๗๐. ในข้อที่ ๑๐ (ที. สี. ฏีกา ๒.๑๖๗; สํ. สฬา. ฏีกา ๒.๕.๘๒๒) คำว่า อุเทนยักขัสสะ เจติยัฏฐาเน (ในที่แห่งเจดีย์ของยักษ์ชื่ออุเทนะ) หมายถึง ในสถานที่ที่มหาชนยกย่องสักการะ ซึ่งสร้างด้วยอิฐโดยเป็นที่สิงสถิตของยักษ์ชื่ออุเทนะ. คำว่า กตวิหาโร (สร้างวิหารแล้ว) หมายถึง สร้างวิหารอุทิศแด่พระผู้มีพระภาค. คำว่า วุจจตีติ (ย่อมเรียกกันว่า) หมายถึง ย่อมเรียกกันว่า 'อุเทนเจดีย์' ด้วยโวหารเดิม. แม้ในคำว่า โคตมกาทีสุปิ (แม้ในโคตมกเจดีย์เป็นต้น) ก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำว่า เอเสว นโย (นัยนี้แล) ย่อมแสดงถึงความเป็นวิหารที่สร้างขึ้นในที่ที่เป็นเจดีย์. จริงอยู่ คำว่า สัตตัมพัง (เจดีย์มะม่วงเจ็ดต้น) หมายถึง พระธิดาของพระเจ้ากิกิ ๗ พระองค์ เกิดความสังเวชแล้วออกจากพระราชวัง บำเพ็ญเพียรในที่นั้น ชนทั้งหลายจึงเรียกสถานที่นั้นว่า 'สัตตัมพเจดีย์'. และคำว่า พหุบุตตกัง (เจดีย์มีบุตรมาก) หมายถึง ต้นไทรต้นหนึ่งมีกิ่งก้านสาขามาก มนุษย์จำนวนมากปรารถนาบุตรจากเทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไทรนั้น จึงเรียกสถานที่นั้นว่า 'พหุบุตตกเจดีย์'. สถานที่อยู่ของยักษ์ชื่อสารันททะ และสถานที่อยู่ของยักษ์ชื่อจาปาละ สถานที่เหล่านี้ทั้งหมด เทวดาได้ยึดครองไว้ก่อนการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า และถูกเรียกด้วยโวหารว่าเจดีย์ แม้เมื่อมีการสร้างวิหารของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็ยังคงจำหมายกันเช่นนั้น. ในคำว่า รมณียา (น่ารื่นรมย์) นี้ พึงทราบความน่ารื่นรมย์ของเมืองเวสาลีด้วยความสมบูรณ์ของภูมิประเทศและหาบิณฑบาตได้ง่าย. ส่วนความน่ารื่นรมย์ของวิหารทั้งหลาย พึงเห็นได้จากความไม่ไกลจากเมืองเกินไป ไม่ใกล้เกินไป ความสะดวกในการเดินทางเข้าออก ความเป็นสถานที่วิเวกไม่พลุกพล่าน ความสมบูรณ์ด้วยร่มเงาและน้ำ และความเหมาะสมแก่การหลีกเร้น.

වඩ්ඪිතාති භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිබ්‍රූහිතා. පුනප්පුනං කතාති භාවනාය බහුලීකරණෙන අපරාපරං පවත්තිතා. යුත්තයානං විය කතාති යථා [Pg.252] යුත්තමාජඤ්ඤයානං ඡෙකෙන සාරථිනා අධිට්ඨිතං යථාරුචි පවත්තති, එවං යථාරුචි පවත්තිරහතං ගමිතා. පතිට්ඨානට්ඨෙනාති අධිට්ඨානට්ඨෙන. වත්ථු විය කතාති සබ්බසො උපක්කිලෙසවිසොධනෙන ඉද්ධිවිසයතාය පතිට්ඨානභාවතො සුවිසොධිතපරිස්සයවත්ථු විය කතා. අධිට්ඨිතාති පටිපක්ඛදූරීභාවතො සුභාවිතභාවෙන තංතංඅධිට්ඨානයොග්‍යතාය ඨපිතා. සමන්තතො චිතාති සබ්බභාගෙන භාවනුපචයං ගමිතා. තෙනාහ ‘‘සුවඩ්ඪිතා’’ති. සුට්ඨු සමාරද්ධාති ඉද්ධිභාවනාය සිඛාප්පත්තියා සම්මදෙව සංසෙවිතා.

คำว่า วฑฺฒิตา (เจริญแล้ว) หมายถึง ได้รับการบำรุงให้บริบูรณ์ด้วยอำนาจความสมบูรณ์แห่งภาวนา. คำว่า ปุนปฺปุนํ กตา (ทำให้มากแล้ว) หมายถึง ให้เป็นไปซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยการทำให้มากซึ่งภาวนา. คำว่า ยุตฺตยานํ วิย กตา (ทำให้เป็นดุจยานที่เทียมแล้ว) หมายถึง ทำให้ถึงความเป็นสภาพที่ดำเนินไปได้ตามความปรารถนา เหมือนยานอาชาไนยที่เทียมแล้ว อันสารถีผู้ฉลาดบังคับแล้ว ย่อมดำเนินไปได้ตามความปรารถนา ฉะนั้น. คำว่า ปติฏฺฐานฏฺเฐนาติ (โดยอรรถว่าตั้งมั่น) หมายถึง โดยอรรถว่าอธิษฐาน. คำว่า วตฺถุ วิย กตา (ทำให้เป็นดุจที่ตั้ง) หมายถึง ทำให้เป็นดุจที่ตั้งซึ่งชำระล้างอันตรายดีแล้ว เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งอิทธิวิสัยด้วยการชำระอุปกิเลสให้หมดสิ้นไปโดยประการทั้งปวง. คำว่า อธิฏฺฐิตา (อธิษฐานแล้ว) หมายถึง ตั้งไว้ในความเหมาะสมแห่งอธิษฐานนั้นๆ ด้วยความเป็นสภาพที่อบรมดีแล้วเพราะความที่ปฏิปักษ์ห่างไกล. คำว่า สมนฺตโต จิตา (สั่งสมไว้โดยรอบ) หมายถึง ถึงความพอกพูนแห่งภาวนาโดยส่วนทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สุวฑฺฒิตา' (เจริญดีแล้ว). คำว่า สุฏฺฐุ สมา รทฺธา (ปรารภดีแล้ว) หมายถึง เสพสมาคมโดยชอบด้วยการบรรลุถึงยอดแห่งอิทธิภาวนา.

අනියමෙනාති ‘‘යස්ස කස්සචී’’ති අනියමවචනෙන. නියමෙත්වාති ‘‘තථාගතස්සා’’ති සරූපදස්සනෙන නියමෙත්වා. ආයුප්පමාණන්ති (දී. නි. ටී. 1.40; දී. නි. අභි. ටී. 1.40) පරමායුප්පමාණං වදති. කිං පනෙත්ථ පරමායු නාම, කථං වා තං පරිච්ඡින්නප්පමාණන්ති? වුච්චතෙ – යො තෙසං තෙසං සත්තානං තස්මිං තස්මිං භවවිසෙසෙ පුරිමසිද්ධභවපත්ථනූපනිස්සයවසෙන සරීරාවයවවණ්ණසණ්ඨානප්පමාණාදිවිසෙසා විය තංතංගතිනිකායාදීසු යෙභුය්‍යෙන නියතපරිච්ඡෙදො ගබ්භසෙය්‍යකකාමාවචරදෙවරූපාවචරසත්තානං සුක්කසොණිතඋතුභොජනාදිඋතුආදිපච්චුප්පන්නපච්චයූපත්ථම්භිතො විපාකප්පබන්ධස්ස ඨිතිකාලනියමො. සො යථාසකං ඛණමත්තාවට්ඨායීනම්පි අත්තනො සහජාතානං රූපාරූපධම්මානං ඨපනාකාරවුත්තිතාය පවත්තනකානි රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානි යස්මා න කෙවලං තෙසං ඛණඨිතියා එව කාරණභාවෙන අනුපාලකානි, අථ ඛො යාව භවඞ්ගුපච්ඡෙදා අනුපබන්ධස්ස අවිච්ඡෙදහෙතුභාවෙනපි, තස්මා ආයුහෙතුකත්තා කාරණූපචාරෙන ආයු, උක්කංසපරිච්ඡෙදවසෙන පරමායූති ච වුච්චති. තං පන දෙවානං නෙරයිකානං උත්තරකුරුකානඤ්ච නියතපරිච්ඡෙදං. උත්තරකුරුකානං පන එකන්තනියතපරිච්ඡෙදමෙව, අවසිට්ඨමනුස්සපෙතතිරච්ඡානානං පන චිරට්ඨිතිසංවත්තනිකකම්මබහුලෙ කාලෙ තංකම්මසහිතසන්තානජනිතසුක්කසොණිතපච්චයානං තංමූලකානඤ්ච චන්දසූරියසමවිසමපරිවත්තනාදිජනිතඋතුආහාරාදිසමවිසමපච්චයානඤ්ච වසෙන චිරාචිරකාලතො අනියතපරිච්ඡෙදං, තස්ස ච යථා පුරිමසිද්ධභවපත්ථනාවසෙන තංතංගතිනිකායාදීසු වණ්ණසණ්ඨානාදිවිසෙසනියමො සිද්ධො දස්සනානුස්සවාදීහි, තථා ආදිතො ගහණසිද්ධියා. එවං තාසු තාසු උපපත්තීසු නිබ්බත්තසත්තානං යෙභුය්‍යෙන සමප්පමාණට්ඨිතිකාලං [Pg.253] දස්සනානුස්සවෙහි ලභිත්වා තංපරමතං අජ්ඣොසාය පවත්තිතභවපත්ථනාවසෙන ආදිතො පරිච්ඡෙදනියමො වෙදිතබ්බො. යස්මා පන කම්මං තාසු තාසු උපපත්තීසු යථා තංතංඋපපත්තිනියතවණ්ණාදිනිබ්බත්තනෙ සමත්ථං, එවං නියතායුපරිච්ඡෙදාසු උපපත්තීසු පරිච්ඡෙදාතික්කමෙන විපාකනිබ්බත්තනෙ සමත්ථං න හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘තස්මිං තස්මිං කාලෙ යං මනුස්සානං ආයුප්පමාණං, තං පරිපුණ්ණං කරොන්තො තිට්ඨෙය්‍යා’’ති.

คำว่า อนิยเมนาติ (โดยไม่กำหนด) หมายถึง ด้วยคำที่ไม่กำหนดว่า 'ของใครก็ตาม'. คำว่า นิยเมตฺวาติ (กำหนดแล้ว) หมายถึง กำหนดแล้วด้วยการแสดงลักษณะเฉพาะว่า 'ของพระตถาคต'. คำว่า อายุปฺปมาณํ (ประมาณแห่งอายุ) (ที. สี. ฏีกา ๑.๔๐; ที. อภิ. ฏีกา ๑.๔๐) หมายถึง กล่าวถึงประมาณแห่งอายุสูงสุด. ในที่นี้ อะไรชื่อว่าอายุสูงสุด และประมาณนั้นมีการกำหนดไว้อย่างไร? คำตอบคือ – ความแน่นอนของระยะเวลาการตั้งอยู่ของความสืบต่อแห่งวิบาก ซึ่งได้รับการอุปถัมภ์ด้วยปัจจัยปัจจุบันมีอุตุและอาหารเป็นต้น มีอสุจิและโลหิตเป็นต้น สำหรับสัตว์ที่เกิดในครรภ์ เทวดาในกามภพ และสัตว์ในรูปภพ ซึ่งโดยส่วนใหญ่มีการกำหนดแน่นอนในภพภูมิและหมู่สัตว์นั้นๆ เหมือนกับความพิเศษของอวัยวะร่างกาย สีสัน สัณฐาน และประมาณ เป็นต้น โดยอาศัยความปรารถนาภพที่เคยสำเร็จมาแล้วในอดีตเป็นอุปนิสัยของสัตว์เหล่านั้น. ชีวิตินทรีย์ที่เป็นรูปและอรูปนั้น ย่อมเป็นไปโดยลักษณะการตั้งอยู่ของรูปและอรูปธรรมที่เกิดร่วมกับตน แม้จะตั้งอยู่เพียงชั่วขณะก็ตาม ชีวิตินทรีย์เหล่านั้นไม่เพียงแต่เป็นเหตุอุปถัมภ์การตั้งอยู่ชั่วขณะของธรรมเหล่านั้นเท่านั้น แต่ยังเป็นเหตุแห่งความไม่ขาดสายของความสืบต่อจนกว่าภวังค์จะขาดไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อายุ โดยอุปจารแห่งเหตุ เพราะเป็นเหตุแห่งอายุ และเรียกว่า อายุสูงสุด โดยการกำหนดสูงสุด. อายุนั้นมีการกำหนดแน่นอนสำหรับเทวดา สัตว์นรก และชาวอุตตรกุรุ. ส่วนของชาวอุตตรกุรุนั้นมีการกำหนดแน่นอนโดยเด็ดขาด. ส่วนของมนุษย์ เปรต และสัตว์เดรัจฉานที่เหลือ มีการกำหนดไม่แน่นอน คือมีระยะเวลายาวหรือสั้น โดยอาศัยปัจจัยคืออสุจิและโลหิตที่เกิดจากกรรมที่ทำให้เกิดการตั้งอยู่ยาวนานในกาลที่มีกรรมมาก และปัจจัยคืออุตุและอาหารเป็นต้นที่เกิดจากการหมุนเวียนที่สม่ำเสมอหรือไม่สม่ำเสมอของพระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้น ซึ่งมีอสุจิและโลหิตนั้นเป็นมูล. และการกำหนดความพิเศษของสีสันและสัณฐานเป็นต้นในภพภูมิและหมู่สัตว์นั้นๆ ย่อมสำเร็จด้วยการเห็นและการได้ยินเป็นต้น โดยอาศัยความปรารถนาภพที่เคยสำเร็จมาแล้วในอดีต ฉันใด การกำหนดตั้งแต่ต้นก็สำเร็จฉันนั้น. ดังนั้น พึงทราบการกำหนดตั้งแต่ต้นโดยอาศัยความปรารถนาภพที่ดำเนินไป โดยการได้ระยะเวลาการตั้งอยู่ที่มีประมาณเท่ากันโดยส่วนใหญ่ของสัตว์ที่เกิดในภพภูมิต่างๆ ด้วยการเห็นและการได้ยิน แล้วยึดถือความสูงสุดนั้น. แต่เพราะกรรมในภพภูมิต่างๆ ย่อมสามารถทำให้เกิดสีสันเป็นต้นที่กำหนดแน่นอนในภพภูมินั้นๆ ฉันใด ก็ไม่สามารถทำให้เกิดวิบากเกินกว่าการกำหนดอายุในภพภูมิที่มีการกำหนดอายุแน่นอนได้ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในกาลนั้นๆ อายุของมนุษย์มีประมาณเท่าใด พึงดำรงอยู่โดยทำให้บริบูรณ์ซึ่งอายุนั้น'.

මහාසීවත්ථෙරො පන ‘‘මහාබොධිසත්තානං චරිමභවෙ පටිසන්ධිදායිනො කම්මස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකතාසංවත්තනසමත්ථතං හදයෙ ඨපෙත්වා බුද්ධානඤ්ච ආයුසඞ්ඛාරස්ස පරිස්සයවික්ඛම්භනසමත්ථතා පාළියං ආගතා එවාති ඉමං භද්දකප්පමෙව තිට්ඨෙය්‍යා’’ති අවොච. ඛණ්ඩිච්චාදීහි අභිභුය්‍යතීති එතෙන යථා ඉද්ධිබලෙන ජරාය න පටිඝාතො, එවං තෙන මරණස්සපි න පටිඝාතොති අත්ථතො ආපන්නමෙවාති. ‘‘ක්ව සරො ඛිත්තො, ක්ව ච නිපතිතො’’ති අඤ්ඤථා වුට්ඨිතෙනපි ථෙරවාදෙන අට්ඨකථාවචනමෙව සමත්ථිතන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘යො පන වුච්චති…පෙ… නියාමිත’’න්ති.

แต่พระมหาสีวเถระตั้งไว้ในใจถึงความที่กรรมซึ่งให้ปฏิสนธิในภพสุดท้ายของพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลาย มีความสามารถที่จะทำให้เป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีอายุยืนนับไม่ถ้วน และความที่ความสามารถในการขจัดอันตรายแห่งอายุสังขารของพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีมาแล้วในพระบาลีทีเดียว จึงกล่าวว่า 'พระองค์พึงดำรงอยู่ตลอดภัทรกัปนี้เท่านั้น'. คำว่า ขณฺฑิจฺจาทีหิ อภิภูยฺยตีติ (ย่อมถูกครอบงำด้วยความฟันหลอเป็นต้น) ด้วยคำนี้ โดยอรรถย่อมเป็นอันถึงความว่า ความแก่ไม่ถูกขจัดด้วยกำลังแห่งฤทธิ์ฉันใด แม้ความตายก็ไม่ถูกขจัดด้วยกำลังแห่งฤทธิ์นั้นฉันนั้น. พึงเห็นว่า แม้คำของพระเถระที่ยกขึ้นกล่าวโดยประการอื่นว่า 'ลูกศรถูกยิงไปที่ไหน และตกลงที่ไหน' ก็เป็นการสนับสนุนคำในอรรถกถานั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนที่กล่าวว่า... (ละไว้)... กำหนดแล้ว'.

ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙති ථූලෙ සඤ්ඤුප්පාදනෙ. ථූලසඤ්ඤුප්පාදනඤ්හෙතං ‘‘තිට්ඨතු භගවා කප්ප’’න්ති සකලං කප්පං අවට්ඨානයාචනාය, යදිදං ‘‘යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා’’තිආදිනා අඤ්ඤාපදෙසෙන අත්තනො චතුරිද්ධිපාදභාවනානුභාවෙන කප්පං අවට්ඨානසමත්ථතාවිභාවනං. ඔභාසෙති පාකටවචනෙ. පාකටවචනඤ්හෙතං, යදිදං පරියායං මුඤ්චිත්වා උජුකමෙව අත්තනො අධිප්පායවිභාවනං. පරියුට්ඨිතචිත්තොති යථා කිඤ්චි අත්ථානත්ථං සල්ලක්ඛෙතුං න සක්කා, එවං අභිභූතචිත්තො. සො පන අභිභවො මහතා උදකොඝෙන අප්පකස්ස උදකස්ස අජ්ඣොත්ථරණං විය අහොසීති වුත්තං ‘‘අජ්ඣොත්ථටචිත්තො’’ති. අඤ්ඤොති ථෙරතො, අරියෙහි වා අඤ්ඤොපි යො කොචි පුථුජ්ජනො. පුථුජ්ජනග්ගහණඤ්චෙත්ථ යථා සබ්බෙන සබ්බං අප්පහීනවිපල්ලාසො මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තො කිඤ්චි අත්ථානත්ථං සල්ලක්ඛෙතුං න සක්කොති, එවං ථෙරො භගවතා කතනිමිත්තොභාසං සබ්බසො න සල්ලක්ඛෙසීති දස්සනත්ථං. තෙනාහ ‘‘මාරො හී’’තිආදි.

ในคำว่า โอฬาริเก นิมิตฺเต นี้ หมายถึงในการทำให้เกิดสัญญาอย่างหยาบ. การทำให้เกิดสัญญาอย่างหยาบนั้น คือการอ้อนวอนให้ดำรงอยู่ตลอดกัปว่า 'ขอพระผู้มีพระภาคจงดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด' ซึ่งเป็นการแสดงความสามารถในการดำรงอยู่ตลอดกัปด้วยอานุภาพแห่งการเจริญอิทธิบาท ๔ ของพระองค์เอง โดยอ้อมว่า 'อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว' เป็นต้น. คำว่า โอภาเสติ หมายถึงในคำที่เปิดเผย. คำที่เปิดเผยนั้น คือการแสดงความประสงค์ของพระองค์โดยตรงทีเดียว โดยละเสียซึ่งบรรยาย. คำว่า ปริยุตฺฐิตจิตฺโต หมายถึงมีจิตถูกครอบงำ เหมือนไม่สามารถจะกำหนดสิ่งที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่งได้. ก็การครอบงำนั้น เหมือนการท่วมทับน้ำน้อยด้วยห้วงน้ำใหญ่ ท่านจึงกล่าวว่า 'อชฺโฌตฺถฏจิตฺโต' (มีจิตถูกท่วมทับ). คำว่า อญฺโญ หมายถึงปุถุชนคนใดคนหนึ่งอื่นจากพระเถระ หรือจากพระอริยะทั้งหลาย. และการถือเอาปุถุชนในที่นี้ ก็เพื่อแสดงว่า พระเถระไม่สามารถกำหนดนิมิตและโอภาสที่พระผู้มีพระภาคทรงกระทำได้โดยประการทั้งปวง เหมือนปุถุชนผู้มีวิปลาสยังละไม่ได้โดยประการทั้งปวง มีจิตถูกมารครอบงำ ย่อมไม่สามารถกำหนดสิ่งที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่งได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'มารหิ' เป็นต้น.

චත්තාරො [Pg.254] විපල්ලාසාති අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො, චිත්තවිපල්ලාසො, දුක්ඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො, චිත්තවිපල්ලාසොති ඉමෙ චත්තාරො විපල්ලාසා. තෙනාති යදිපි ඉතරෙ අට්ඨ විපල්ලාසා පහීනා, තථාපි යථාවුත්තානං චතුන්නං විපල්ලාසානං අප්පහීනභාවෙන. අස්සාති ථෙරස්ස. මද්දතීති ඵුසනමත්තෙන මද්දන්තො විය හොති, අඤ්ඤථා තෙන මද්දිතෙ සත්තානං මරණමෙව සියා. කිං සක්ඛිස්සති, න සක්ඛිස්සතීති අධිප්පායො. කස්මා න සක්ඛිස්සති, නනු එස අග්ගසාවකස්ස කුච්ඡිං පවිට්ඨොති? සච්චං පවිට්ඨො, තඤ්ච ඛො අත්තනො ආනුභාවදස්සනත්ථං, න විබාධනාධිප්පායෙන. විබාධනාධිප්පායෙන පන ඉධ ‘‘කිං සක්ඛිස්සතී’’ති වුත්තං හදයමද්දනස්ස අධිකතත්තා. නිමිත්තොභාසන්ති එත්ථ ‘‘තිට්ඨතු භගවා කප්ප’’න්ති සකලකප්පං අවට්ඨානයාචනාය ‘‘යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා’’තිආදිනා අඤ්ඤාපදෙසෙන අත්තනො චතුරිද්ධිපාදභාවනානුභාවෙන කප්පං අවට්ඨානසමත්ථතාවසෙන සඤ්ඤුප්පාදනං නිමිත්තං. තථා පන පරියායං මුඤ්චිත්වා උජුකමෙව අත්තනො අධිප්පායවිභාවනං ඔභාසො. ජානන්තොයෙවාති මාරෙන පරියුට්ඨිතභාවං ජානන්තොයෙව. අත්තනො අපරාධහෙතුතො සත්තානං සොකො තනුකො හොති, න බලවාති ආහ ‘‘දොසාරොපනෙන සොකතනුකරණත්ථ’’න්ති. කිං පන ථෙරො මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තකාලෙ පවත්තිං පච්ඡා ජානාතීති? න ජානාති සභාවෙන, බුද්ධානුභාවෙන පන ජානාති.

คำว่า วิปลาส ๔ คือ สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ในสิ่งไม่งามว่างาม, สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ในสิ่งที่เป็นทุกข์ว่าเป็นสุข, วิปลาส ๔ เหล่านี้. คำว่า เตน (เพราะเหตุนั้น) หมายถึง แม้ว่าวิปลาสอีก ๘ อย่างที่เหลือจะละได้แล้วก็ตาม แต่เพราะความที่วิปลาส ๔ อย่างตามที่กล่าวมาแล้วยังละไม่ได้. คำว่า อสฺส (ของท่าน) หมายถึง ของพระเถระ. คำว่า มทฺทติ (ย่ำยี) หมายถึง เป็นเหมือนย่ำยีด้วยการสัมผัสเท่านั้น มิฉะนั้น เมื่อถูกมารนั้นย่ำยีแล้ว สัตว์ทั้งหลายก็พึงถึงความตายเท่านั้น. อธิบายว่า จักสามารถหรือจักไม่สามารถ. เพราะเหตุไรจึงจักไม่สามารถ มารนี้เข้าไปสู่ท้องของพระอัครสาวกมิใช่หรือ? จริงอยู่ มารเข้าไปแล้ว แต่เข้าไปเพื่อแสดงอานุภาพของตน ไม่ใช่ด้วยประสงค์จะเบียดเบียน. แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า 'จักสามารถหรือ' ด้วยประสงค์จะเบียดเบียน เพราะการย่ำยีหัวใจเป็นเรื่องที่กล่าวถึง (ในที่นี้). ในคำว่า นิมิตฺโตภาสํ นี้ นิมิต คือการทำให้เกิดสัญญาด้วยสามารถแห่งความที่พระองค์มีความสามารถดำรงอยู่ตลอดกัปด้วยอานุภาพแห่งการเจริญอิทธิบาท ๔ ของพระองค์เอง โดยอ้อมว่า 'อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว' เป็นต้น เพื่ออ้อนวอนให้ดำรงอยู่ตลอดกัปว่า 'ขอพระผู้มีพระภาคจงดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด'. ส่วนการแสดงความประสงค์ของพระองค์โดยตรงทีเดียว โดยละเสียซึ่งบรรยาย ชื่อว่า โอภาส. คำว่า ชานนฺโตเยว (ทรงทราบอยู่ทีเดียว) คือทรงทราบความที่พระเถระถูกมารครอบงำอยู่นั่นเอง. เพราะเหตุแห่งความผิดของตน ความโศกของสัตว์ทั้งหลายย่อมเบาบาง ไม่รุนแรง ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อทำความโศกให้เบาบางด้วยการยกโทษขึ้นกล่าว'. ก็พระเถระทราบความเป็นไปในภายหลังในเวลาที่จิตถูกมารครอบงำหรือ? ไม่ทราบด้วยสภาวะ (ปกติ) แต่ทราบด้วยพุทธานุภาพ.

ගච්ඡ ත්වං, ආනන්දාති යස්මා දිවාවිහාරත්ථාය ඉධාගතො, තස්මා, ආනන්ද, ගච්ඡ ත්වං යථාරුචිතට්ඨානං දිවාවිහාරාය. තෙනාහ ‘‘යස්සදානි කාලං මඤ්ඤසී’’ති. අනත්ථෙ නියොජෙන්තො ගුණමාරණෙන මාරෙති, විරාගවිබන්ධනෙන වා ජාතිනිමිත්තතාය තත්ථ තත්ථ ජාතං මාරෙන්තො විය හොතීති ‘‘මාරෙතීති මාරො’’ති වුත්තං. අති විය පාපතාය පාපිමා. කණ්හධම්මෙහි සමන්නාගතො කණ්හො. විරාගාදිගුණානං අන්තකරණතො අන්තකො. සත්තානං අනත්ථාවහං පටිපත්තිං න මුඤ්චතීති නමුචි. අත්තනො මාරපාසෙන පමත්තෙ බන්ධති, පමත්තා වා බන්ධූ එතස්සාති පමත්තබන්ධු. සත්තමසත්තාහතො පරං සත්ත අහානි සන්ධායාහ ‘‘අට්ඨමෙ සත්තාහෙ’’ති න පන පල්ලඞ්කසත්තාහාදි විය නියතකිච්චස්ස අට්ඨමසත්තාහස්ස නාම ලබ්භනතො. සත්තමසත්තාහස්ස හි පරතො අජපාලනිග්‍රොධමූලෙ [Pg.255] මහාබ්‍රහ්මුනො සක්කස්ස ච දෙවරඤ්ඤො පටිඤ්ඤාතධම්මදෙසනං භගවන්තං ඤත්වා ‘‘ඉදානි සත්තෙ ධම්මදෙසනාය මම විසයං සමතික්කමාපෙස්සතී’’ති සඤ්ජාතදොමනස්සො හුත්වා ඨිතො චින්තෙසි – ‘‘හන්ද දානාහං නං උපායෙන පරිනිබ්බාපෙස්සාමි, එවමස්ස මනොරථො අඤ්ඤථත්තං ගමිස්සති, මම ච මනොරථො ඉජ්ඣිස්සතී’’ති. එවං පන චින්තෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං ඨිතො ‘‘පරිනිබ්බාතු දානි, භන්තෙ, භගවා’’තිආදිනා පරිනිබ්බානං යාචි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අට්ඨමෙ සත්තාහෙ’’තිආදි. තත්ථ අජ්ජාති ආයුසඞ්ඛාරොස්සජ්ජනදිවසං සන්ධායාහ. භගවා චස්ස අතිබන්ධනාධිප්පායං ජානන්තොපි තං අනාවිකත්වා පරිනිබ්බානස්ස අකාලභාවමෙව පකාසෙන්තො යාචනං පටික්ඛිපි. තෙනාහ ‘‘න තාවාහ’’න්තිආදි.

คำว่า อานนท์ เธอจงไปเถิด มีความหมายว่า อานนท์ เพราะเธอมาที่นี่เพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน ฉะนั้น อานนท์ เธอจงไปพักผ่อนในเวลากลางวัน ณ สถานที่ที่เธอพอใจเถิด. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “บัดนี้ เธอจงสำคัญกาลอันควรเถิด”. ที่ชื่อว่า มาร เพราะอรรถว่า ย่อมยังสัตว์ให้ตายด้วยการฆ่าคุณธรรม โดยการชักนำไปในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ หรือเป็นเหมือนผู้ฆ่าสิ่งที่เกิดแล้วในภพนั้นๆ ด้วยการผูกมัดไว้ด้วยวิราคะ (ความสำรอก) อันเป็นนิมิตแห่งการเกิด. ปาปิมา เพราะมีความชั่วร้ายยิ่งนัก. กัณหะ เพราะประกอบด้วยธรรมอันดำ. อันตกะ เพราะทำคุณธรรมมีวิราคะเป็นต้นให้สิ้นไป. นมุจิ เพราะไม่ละการปฏิบัติที่นำมาซึ่งความไม่เป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย. ปมัตตพันธุ เพราะผูกมัดผู้ประมาทด้วยบ่วงของตน หรือเพราะผู้ประมาทเป็นญาติของมาร. ที่กล่าวว่า “ในสัปดาห์ที่ ๘” หมายถึง ๗ วันหลังจากสัปดาห์ที่ ๗ ไม่ใช่สัปดาห์ที่ ๘ ที่เป็นกิจที่แน่นอนเหมือนสัปดาห์แห่งการประทับนั่งใต้ต้นโพธิ์เป็นต้น. เพราะหลังจากสัปดาห์ที่ ๗ มารได้ทราบว่าพระผู้มีพระภาคทรงรับคำทูลอาราธนาแสดงธรรมของท้าวสหัมบดีพรหมและท้าวสักกะจอมเทพ ณ โคนต้นอชปาลนิโครธ จึงเกิดความไม่พอใจและยืนคิดว่า “เอาละ บัดนี้เราจะยังพระองค์ให้ปรินิพพานด้วยอุบายนี้ ด้วยประการฉะนี้ ความปรารถนาของพระองค์ก็จะเปลี่ยนไป และความปรารถนาของเราก็จะสำเร็จ”. ครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง แล้วทูลอาราธนาให้ปรินิพพานว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด” เป็นต้น. เกี่ยวกับเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า “ในสัปดาห์ที่ ๘” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า วันนี้ หมายถึงวันที่จะทรงปลงพระชนมายุสังขาร. พระผู้มีพระภาคแม้ทรงทราบเจตนาของมารที่จะผูกมัดไว้ ก็มิได้ทรงเปิดเผยเจตนานั้น แต่ทรงปฏิเสธคำอาราธนา โดยทรงแสดงว่ายังไม่ถึงเวลาปรินิพพาน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “เรายังไม่ปรินิพพานในบัดนี้” เป็นต้น.

මග්ගවසෙන බ්‍යත්තාති සච්චසම්පටිවෙධවෙය්‍යත්තියෙන බ්‍යත්තා. තථෙව විනීතාති මග්ගවසෙනෙව කිලෙසානං සමුච්ඡෙදවිනයෙන විනීතා. තථා විසාරදාති අරියමග්ගාධිගමෙනෙව සත්ථුසාසනෙ වෙසාරජ්ජප්පත්තියා විසාරදා, සාරජ්ජකරානං දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදිපාපධම්මානං විගමෙන විසාරදභාවං පත්තාති අත්ථො. යස්ස සුතස්ස වසෙන වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරණං සම්භවති, තං ඉධ උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන සුතන්ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘තෙපිටකවසෙනා’’ති. තිණ්ණං පිටකානං සමූහො තෙපිටකං, තීණි වා පිටකානි තිපිටකං, තිපිටකමෙව තෙපිටකං, තස්ස වසෙන. තමෙවාති යං තං තෙපිටකං සොතබ්බභාවෙන ‘‘සුත’’න්ති වුත්තං, තමෙව. ධම්මන්ති පරියත්තිධම්මං. ධාරෙන්තීති සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තසීහවසං විය අවිනස්සන්තං කත්වා සුප්පගුණසුප්පවත්තිභාවෙන ධාරෙන්ති හදයෙ ඨපෙන්ති. ඉති පරියත්තිධම්මවසෙන බහුස්සුතධම්මධරභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි පටිවෙධධම්මවසෙනපි තං දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. අරියධම්මස්සාති මග්ගඵලධම්මස්ස, නවවිධස්සපි වා ලොකුත්තරධම්මස්ස. අනුධම්මභූතන්ති අධිගමාය අනුරූපධම්මභූතං. අනුච්ඡවිකප්පටිපදන්ති ච තමෙව විපස්සනාධම්මමාහ, ඡබ්බිධා විසුද්ධියො වා. අනුධම්මන්ති තස්සා යථාවුත්තප්පටිපදාය අනුරූපං අභිසල්ලෙඛිතං අප්පිඡතාදිධම්මං. චරණසීලාති සමාදාය වත්තනසීලා. අනුමග්ගඵලධම්මො එතිස්සාති වා අනුධම්මා, වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනා. තස්සා චරණසීලා. අත්තනො ආචරියවාදන්ති අත්තනො ආචරියස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස වාදං. සදෙවකස්ස ලොකස්ස ආචාරසික්ඛාපනෙන ආචරියො, භගවා, තස්ස වාදො, චතුසච්චදෙසනා.

คำว่า ผู้ฉลาดด้วยมรรค หมายถึงผู้ฉลาดด้วยความสามารถในการแทงตลอดสัจจะ. คำว่า ผู้ได้รับการแนะนำแล้ว หมายถึงผู้ได้รับการแนะนำด้วยการกำจัดกิเลสให้ขาดด้วยมรรค. คำว่า ผู้แกล้วกล้า หมายถึงผู้แกล้วกล้าด้วยการบรรลุความเป็นผู้แกล้วกล้าในพระศาสนาของพระศาสดา ด้วยการบรรลุอริยมรรคเท่านั้น คือมีความหมายว่า บรรลุความเป็นผู้แกล้วกล้าด้วยการหมดไปแห่งอกุศลธรรมมีทิฏฐิและวิจิกิจฉาเป็นต้น อันเป็นเหตุให้เกิดความไม่แกล้วกล้า. คำว่า สุตะ ในที่นี้หมายถึงพระไตรปิฎกโดยการกล่าวถึงส่วนที่ประเสริฐที่สุด ซึ่งเป็นเหตุให้พ้นจากทุกข์ในวัฏสงสารได้ จึงกล่าวว่า “โดยพระไตรปิฎก”. เตปิฏกะ คือหมู่แห่งปิฎก ๓ หรือปิฎก ๓ คือ ติปิฏกะ, ติปิฏกะนั่นเองคือ เตปิฏกะ, โดยเตปิฏกะนั้น. คำว่า สิ่งนั้นนั่นเอง หมายถึงพระไตรปิฎกที่กล่าวว่าเป็น “สุตะ” ในฐานะที่เป็นสิ่งที่ควรฟัง. คำว่า ธรรม หมายถึงปริยัติธรรม. คำว่า ทรงจำไว้ หมายถึงทรงจำไว้ในใจ โดยทำให้ไม่เสื่อมคลาย เหมือนน้ำมันราชสีห์ที่ใส่ไว้ในภาชนะทองคำ ด้วยการทำให้คล่องแคล่วและให้เป็นไปได้ดี. เมื่อแสดงความเป็นพหูสูตและผู้ทรงธรรมโดยปริยัติธรรมแล้ว บัดนี้เพื่อแสดงความเป็นผู้ทรงธรรมโดยปฏิเวธธรรมด้วย จึงกล่าวว่า “อีกอย่างหนึ่ง” เป็นต้น. คำว่า อริยธรรม หมายถึงมรรคผลธรรม หรือโลกุตรธรรม ๙ อย่าง. คำว่า เป็นธรรมที่สมควร หมายถึงเป็นธรรมที่เหมาะสมแก่การบรรลุ. คำว่า ปฏิปทาที่สมควร หมายถึงวิปัสสนาธรรมนั้นเอง หรือวิสุทธิ ๖ อย่าง. คำว่า อนุธรรม หมายถึงธรรมที่เหมาะสมกับปฏิปทาที่กล่าวมาแล้ว คือธรรมที่ขัดเกลาตนเอง มีความมักน้อยเป็นต้น. คำว่า มีปกติประพฤติ หมายถึงมีปกติประพฤติโดยการสมาทาน. หรือ อนุธรรม คือวิปัสสนาที่นำไปสู่การออกจากวัฏสงสาร ซึ่งมีอนุตรมรรคผลธรรมเป็นผล. มีปกติประพฤติในวิปัสสนานั้น. คำว่า คำสอนของอาจารย์ของตน หมายถึงคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอาจารย์ของตน. พระผู้มีพระภาคทรงเป็นอาจารย์ด้วยการทรงสั่งสอนมารยาทแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก, คำสอนของพระองค์คือการแสดงอริยสัจ ๔.

ආචික්ඛිස්සන්තීති [Pg.256] ආදිතො කථෙස්සන්ති, අත්තනා උග්ගහිතනියාමෙන පරෙ උග්ගණ්හාපෙස්සන්තීති අත්ථො. දෙසෙස්සන්තීති වාචෙස්සන්ති, පාළිං සම්මා පබොධෙස්සන්තීති අත්ථො. පඤ්ඤපෙස්සන්තීති පජානාපෙස්සන්ති, සඞ්කාසෙස්සන්තීති අත්ථො. පට්ඨපෙස්සන්තීති පකාරෙහි ඨපෙස්සන්ති, පකාසෙස්සන්තීති අත්ථො. විවරිස්සන්තීති විවටං කරිස්සන්ති. විභජිස්සන්තීති විභත්තං කරිස්සන්ති. උත්තානීකරිස්සන්තීති අනුත්තානං ගම්භීරං උත්තානං පාකටං කරිස්සන්ති. සහධම්මෙනාති එත්ථ ධම්ම-සද්දො කාරණපරියායො ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු (විභ. 720) වියාති ආහ ‘‘සහෙතුකෙන සකාරණෙන වචනෙනා’’ති. සප්පාටිහාරියන්ති සනිස්සරණං. යථා පරවාදං භඤ්ජිත්වා සකවාදො පතිට්ඨහති, එවං හෙතුදාහරණෙහි යථාධිගතමත්ථං සම්පාදෙත්වා ධම්මං කථෙස්සන්ති. තෙනාහ ‘‘නිය්‍යානිකං කත්වා ධම්මං දෙසෙස්සන්තී’’ති, නවවිධං ලොකුත්තරධම්මං පබොධෙස්සන්තීති අත්ථො. එත්ථ ච ‘‘පඤ්ඤපෙස්සන්තී’’තිආදීහි ඡහි පදෙහි ඡ අත්ථපදානි දස්සිතානි, ආදිතො පන ද්වීහි පදෙහි ඡ බ්‍යඤ්ජනපදානි. එත්තාවතා තෙපිටකං බුද්ධවචනං සංවණ්ණනානයෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සිතං හොති. වුත්තඤ්හෙතං නෙත්තියං (නෙත්ති. සඞ්ගහවාරො) ‘‘ද්වාදස පදානි සුත්තං, තං සබ්බං බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අත්ථො චා’’ති.

“อาจิกขิสสันติ” คือ จักบอกตั้งแต่ต้น, หมายความว่า จักให้ผู้อื่นเรียนรู้ด้วยระเบียบที่ตนเรียนรู้แล้ว. “เทเสสสันติ” คือ จักแสดง, หมายความว่า จักปลุกเร้าพระบาลีให้ตื่นขึ้นโดยชอบ. “ปัญญเปสสันติ” คือ จักให้รู้, หมายความว่า จักทำให้เห็นชัด. “ปัฏฐเปสสันติ” คือ จักตั้งไว้โดยประการต่างๆ, หมายความว่า จักประกาศ. “วิวริสสันติ” คือ จักทำให้เปิดเผย. “วิภชิสสันติ” คือ จักทำให้จำแนก. “อุตตานีกริสสันติ” คือ จักทำให้ตื้น, หมายความว่า จักทำให้สิ่งที่ยังไม่ตื้น คือสิ่งที่ลึกซึ้ง ให้ตื้นและปรากฏ. ในคำว่า “สหธัมเมน” นี้ ศัพท์ว่า “ธัมมะ” เป็นไวพจน์ของเหตุ เหมือนในคำว่า “ญาณในเหตุเป็นธัมมปฏิสัมภิทา” เป็นต้น (วิภังค์ 720) จึงกล่าวว่า “ด้วยถ้อยคำที่มีเหตุ มีปัจจัย”. “สัปปาฏิหาริยัง” คือ มีทางออก. เหมือนอย่างที่ทำลายวาทะของผู้อื่นแล้ว วาทะของตนก็ตั้งมั่นได้ ฉันใด ก็จักแสดงธรรมโดยทำให้เนื้อความที่ตนบรรลุแล้วสำเร็จด้วยเหตุและอุทาหรณ์ ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “จักแสดงธรรมโดยทำให้เป็นเครื่องนำออก” หมายความว่า จักปลุกเร้าโลกุตรธรรม ๙ อย่างให้ตื่นขึ้น. ในที่นี้ คำว่า “ปัญญเปสสันติ” เป็นต้น ๖ บท ได้แสดงอรรถบท ๖ อย่าง, ส่วนตั้งแต่ต้น ๒ บท ได้แสดงพยัญชนะบท ๖ อย่าง. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระพุทธพจน์อันเป็นพระไตรปิฎกก็เป็นอันสงเคราะห์และแสดงไว้ด้วยนัยแห่งการพรรณนา. ข้อนี้พระเนตติกล่าวไว้ว่า (เนตติ. สังคหะวาร) “บท ๑๒ เป็นสูตร, ทั้งหมดนั้นเป็นทั้งพยัญชนะและอรรถ”.

සික්ඛාත්තයසඞ්ගහිතන්ති අධිසීලසික්ඛාදිසික්ඛාත්තයසඞ්ගහං. සකලං සාසනබ්‍රහ්මචරියන්ති අනවසෙසං සත්ථුසාසනභූතං සෙට්ඨචරියං. සමිද්ධන්ති සම්මදෙව වඩ්ඪිතං. ඣානස්සාදවසෙනාති තෙහි තෙහි භික්ඛූහි සමධිගතජ්ඣානසුඛවසෙන. වුද්ධිප්පත්තන්ති උළාරපණීතභාවූපගමෙන සබ්බසො පරිවුද්ධිමුපගතං. සබ්බපාලිඵුල්ලං විය අභිඤ්ඤාසම්පත්තිවසෙන අභිඤ්ඤාසම්පදාහි සාසනාභිවුද්ධියා මත්ථකප්පත්තිතො. පතිට්ඨිතවසෙනාති පතිට්ඨානවසෙන, පතිට්ඨප්පත්තියාති අත්ථො. පටිවෙධවසෙන බහුනො ජනස්ස හිතන්ති බාහුජඤ්ඤං. තෙනාහ ‘‘මහාජනාභිසමයවසෙනා’’ති. පුථු පුථුලං භූතං ජාතං, පුථු වා පුථුත්තං පත්තන්ති පුථුභූතං. තෙනාහ ‘‘සබ්බා…පෙ... පත්ත’’න්ති. සුට්ඨු පකාසිතන්ති සුට්ඨු සම්මදෙව ආදිකල්‍යාණාදිභාවෙන පවෙදිතං.

“สิกขัตตยสังคหิตัง” คือ การสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ มีอธิสีลสิกขาเป็นต้น. “สกะลัง สาสะนะพรหมะจะริยัง” คือ พรหมจรรย์อันประเสริฐที่เป็นพระศาสนาของพระศาสดาโดยไม่เหลือ. “สมิทธัง” คือ เจริญดีแล้วโดยชอบ. “ฌานัสสาทะวะเสนะ” คือ ด้วยอำนาจแห่งสุขในฌานที่ภิกษุเหล่านั้นบรรลุแล้ว. “วุฑฒิปัตตัง” คือ ถึงความเจริญโดยรอบด้านด้วยการเข้าถึงความเป็นสภาพอันประณีตยิ่ง. เหมือนดอกไม้บานเต็มที่ด้วยความสำเร็จแห่งอภิญญา เพราะถึงที่สุดแห่งความเจริญของพระศาสนาด้วยอภิญญาสัมปทา. “ปะติฏฐิตะวะเสนะ” คือ ด้วยอำนาจแห่งการตั้งมั่น, หมายความว่า ด้วยการถึงความตั้งมั่น. “ปะฏิเวธะวะเสนะ พะหุโน ชะนัสสะ หิตัง” คือ ประโยชน์แก่ชนหมู่มากด้วยอำนาจแห่งการแทงตลอด, คือ “พาหุชัญญัง”. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยอำนาจแห่งการประชุมของมหาชน”. “ปุถุ” คือ เป็นไปแล้วอย่างกว้างขวาง, หรือ “ปุถุ” คือ ถึงความเป็นต่างๆ, คือ “ปุถุภูตัง”. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ทั้งหมด...เป็นต้น...ถึงแล้ว”. “สุฏฐุ ปะกาสิตัง” คือ ประกาศดีแล้วโดยชอบด้วยความเป็นเบื้องต้นงามเป็นต้น.

සතිං සූපට්ඨිතං කත්වාති අයං කායාදිවිභාගො අත්තභාවසඤ්ඤිතො දුක්ඛභාරො මයා එත්තකං කාලං වහිතො, ඉදානි පන න වහිතබ්බො, එතස්ස අවහනත්ථඤ්හි චිරතරං කාලං අරියමග්ගසම්භාරො සම්භතො, ස්වායං අරියමග්ගො පටිවිද්ධො. යතො ඉමෙ කායාදයො අසුභාදිතො [Pg.257] සභාවාදිතො සම්මදෙව පරිඤ්ඤාතාති චතුබ්බිධම්පි සම්මාසතිං යතාතථං විසයෙ සුට්ඨු උපට්ඨිතං කත්වා. ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වාති ඉමස්ස අත්තභාවසඤ්ඤිතස්ස දුක්ඛභාරස්ස වහනෙ පයොජනභූතං අත්තහිතං තාව බොධිමූලෙ එව පරිසමාපිතං, පරහිතං පන බුද්ධවෙනෙය්‍යවිනයං පරිසමාපිතබ්බං, තං ඉදානි මාසත්තයෙනෙව පරිසමාපනං පාපුණිස්සති, අහම්පි විසාඛාපුණ්ණමායං පරිනිබ්බායිස්සාමීති එවං බුද්ධඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා සබ්බභාගෙන නිච්ඡයං කත්වා. ආයුසඞ්ඛාරං විස්සජ්ජීති ආයුනො ජීවිතස්ස අභිසඞ්ඛාරකං ඵලසමාපත්තිධම්මං න සමාපජ්ජිස්සාමීති විස්සජ්ජි. තංවිස්සජ්ජනෙනෙව තෙන අභිසඞ්ඛරියමානං ජීවිතසඞ්ඛාරං ‘‘න පවත්තෙස්සාමී’’ති විස්සජ්ජි. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි.

“สติง สูปัฏฐิตัง กัตวา” คือ กระทำสติให้ตั้งมั่นดีแล้ว หมายความว่า ภาระแห่งทุกข์อันเป็นส่วนแห่งกายเป็นต้นที่เรียกว่าอัตภาพนี้ เราแบกมานานเพียงนี้แล้ว บัดนี้ไม่ควรแบกอีก เพราะเพื่อไม่ให้แบกภาระนี้ เราได้สั่งสมสัมภาระแห่งอริยมรรคมานานแสนนาน อริยมรรคนั้นเราได้แทงตลอดแล้ว. เพราะกายเป็นต้นเหล่านี้เราได้กำหนดรู้โดยชอบแล้วจากความเป็นอสุภะเป็นต้น และจากความเป็นสภาวะเป็นต้น ดังนี้แล้ว จึงกระทำสัมมาสติทั้ง ๔ อย่างให้ตั้งมั่นดีแล้วในอารมณ์ตามความเป็นจริง. “ญาเณนะ ปะริจฉินทิตวา” คือ กำหนดด้วยญาณ หมายความว่า ประโยชน์ตนอันเป็นประโยชน์ในการแบกภาระแห่งทุกข์ที่เรียกว่าอัตภาพนี้ ได้สำเร็จลงที่โคนต้นโพธิ์แล้ว ส่วนประโยชน์ผู้อื่นคือการฝึกพุทธเวไนยนั้นยังจะต้องทำให้สำเร็จ ซึ่งบัดนี้จะถึงความสำเร็จในอีก ๓ เดือนข้างหน้า และเราก็จะปรินิพพานในวันวิสาขปุรณมี ดังนี้แล้ว จึงกำหนดด้วยพุทธญาณและตัดสินใจโดยสิ้นเชิง. “อายุสังขารัง วิสสัชชิ” คือ ทรงปลงอายุสังขาร หมายความว่า ทรงปลงว่า เราจักไม่เข้าผลสมาบัติอันเป็นธรรมเครื่องปรุงแต่งอายุคือชีวิต. ด้วยการปลงนั้นเอง จึงทรงปลงว่า “เราจักไม่ยังชีวิตสังขารที่ถูกปรุงแต่งด้วยผลสมาบัตินั้นให้เป็นไป”. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ในที่นั้น” เป็นต้น.

ඨානමහන්තතායපි පවත්තිආකාරමහන්තතායපි මහන්තො පථවීකම්පො. තත්ථ ඨානමහන්තතාය භූමිචාලස්ස මහන්තත්තං දස්සෙතුං ‘‘තදා කිර…පෙ… කම්පිත්ථා’’ති වුත්තං. සා පන ජාභික්ඛෙත්තභූතා දසසහස්සී ලොකධාතු එව, න යා කාචි. යා මහාභිනීහාරමහාභිජාතිආදීසුපි කම්පිත්ථ, තදාපි තත්තිකාය එව කම්පනෙ කිං කාරණං? ජාතික්ඛෙත්තභාවෙන තස්සෙව ආදිතො පරිග්ගහස්ස කතත්තා, පරිග්ගහකරණං චස්ස ධම්මතාවසෙන වෙදිතබ්බං. තථා හි පුරිමබුද්ධානම්පි තාවත්තකමෙව ජාතික්ඛෙත්තං අහොසි. තථා හි වුත්තං ‘‘දසසහස්සී ලොකධාතු, නිස්සද්දා හොති නිරාකුලා…පෙ… මහාසමුද්දො ආභුජති, දසසහස්සී පකම්පතී’’ති (බු. වං. 2.84-91) ච ආදි. උදකපරියන්තං කත්වා ඡප්පකාරපවෙධනෙන අවීතරාගෙ භිංසෙතීති භිංසනො, සො එව භිංසනකොති ආහ ‘‘භයජනකො’’ති. දෙවභෙරියොති දෙවදුන්දුභිසද්දස්ස පරියායවචනමත්තං. න චෙත්ථ කාචි භෙරී ‘‘දුන්දුභී’’ති අධිප්පෙතා, අථ ඛො උප්පාතභාවෙන ලබ්භමානො ආකාසගතො නිග්ඝොසසද්දො. තෙනාහ ‘‘දෙවො’’තිආදි. දෙවොති මෙඝො. තස්ස හි ගජ්ජභාවෙන ආකාසස්ස වස්සාභාවෙන සුක්ඛගජ්ජිතසඤ්ඤිතෙ සද්දෙ නිච්ඡරන්තෙ දෙවදුන්දුභිසමඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘දෙවො සුක්ඛගජ්ජිතං ගජ්ජී’’ති.

แผ่นดินไหวใหญ่ด้วยความเป็นใหญ่แห่งฐานะและด้วยความเป็นใหญ่แห่งอาการเป็นไป. ในที่นั้น เพื่อแสดงความเป็นใหญ่แห่งการไหวของแผ่นดินด้วยความเป็นใหญ่แห่งฐานะ จึงกล่าวว่า “ครั้งนั้นแล...เป็นต้น...ไหวแล้ว”. โลกธาตุหมื่นหนึ่งนั้นเป็นเขตเกิดเท่านั้น ไม่ใช่โลกธาตุใดๆ. โลกธาตุใดไหวแล้วแม้ในคราวที่ทรงตั้งมหาปณิธานและมหาอภิชาติเป็นต้น ครั้งนั้นก็ไหวเพียงเท่านั้น อะไรเป็นเหตุในการไหวเพียงเท่านั้น? เพราะการกำหนดเอาโลกธาตุนั้นเป็นเขตเกิดตั้งแต่ต้น และการกำหนดนั้นพึงทราบโดยธรรมดา. แท้จริง แม้พระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ก็มีเขตเกิดเพียงเท่านั้น. ดังที่กล่าวไว้ว่า “โลกธาตุหมื่นหนึ่ง ย่อมเงียบสงัด ไม่มีกังวล...เป็นต้น...มหาสมุทรย่อมปั่นป่วน, โลกธาตุหมื่นหนึ่งย่อมไหว” (พุทธวงศ์ 2.84-91) เป็นต้น. “ภิงสะโน” คือ ทำให้หวาดกลัวแก่ผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะด้วยการสั่นสะเทือน ๖ อย่าง โดยมีน้ำเป็นที่สุด, ภิงสะโนนั้นเองจึงกล่าวว่า “เป็นที่น่ากลัว”. “เทวะเภริ” คือ เป็นเพียงคำไวพจน์ของคำว่า “เทวทุนทุภี”. ในที่นี้ ไม่ได้หมายถึงกลองใดๆ ที่เรียกว่า “ทุนทุภี” แต่หมายถึงเสียงกึกก้องที่เกิดขึ้นในอากาศด้วยความเป็นอุปปาตะ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เทโว” เป็นต้น. “เทโว” คือ เมฆ. เพราะเมื่อเมฆคำรามและอากาศไม่มีฝน เสียงที่เปล่งออกมาเรียกว่า “เสียงคำรามแห้ง” จึงมีชื่อว่า “เทวทุนทุภี”. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เทโว สุขขะคัชชิตัง คัชชี” (เมฆคำรามเสียงแห้ง).

පීතිවෙගවිස්සට්ඨන්ති ‘‘එවං චිරතරං කාලං වහිතො අයං අත්තභාවසඤ්ඤිතො දුක්ඛභාරො, ඉදානි න චිරස්සෙව නික්ඛිපිස්සාමී’’ති සඤ්ජාතසොමනස්සො භගවා සභාවෙනෙව පීතිවෙගවිස්සට්ඨං උදානං උදානෙසි. එවං [Pg.258] පන උදානෙන්තෙන අයම්පි අත්ථො සාධිතො හොතීති දස්සනත්ථං අට්ඨකථායං ‘‘කස්මා’’තිආදි වුත්තං.

“ปีติเวคะวิสสัฏฐัง” คือ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระโสมนัสเกิดขึ้นว่า “ภาระแห่งทุกข์ที่เรียกว่าอัตภาพนี้ เราแบกมานานแสนนานอย่างนี้แล้ว บัดนี้จักวางลงในไม่ช้า” จึงทรงเปล่งอุทานที่เปล่งออกไปด้วยกำลังแห่งปีติโดยธรรมชาติ. อรรถกถาได้กล่าวคำว่า “เพราะเหตุไร” เป็นต้น เพื่อแสดงว่า เมื่อทรงเปล่งอุทานอย่างนี้ อรรถนี้ก็สำเร็จด้วย.

තුලීයතීති තුලන්ති තුල-සද්දො කම්මසාධනොති දස්සෙතුං ‘‘තුලිත’’න්තිආදි වුත්තං. අප්පානුභාවතාය පරිච්ඡින්නං. තථා හි තං පරිතො ඛණ්ඩිතභාවෙන ‘‘පරිත්ත’’න්ති වුච්චති. පටිපක්ඛවික්ඛම්භනතො දීඝසන්තානතාය විපුලඵලතාය ච න තුලං න පරිච්ඡින්නං. යෙහි කාරණෙහි පුබ්බෙ අවිසෙසතො මහග්ගතං ‘‘අතුල’’න්ති වුත්තං, තානි කාරණානි රූපාවචරතො අරූපස්ස සාතිසයානි විජ්ජන්තීති අරූපාවචරං ‘‘අතුල’’න්ති වුත්තං ඉතරඤ්ච ‘‘තුල’’න්ති. අප්පවිපාකන්ති තීසුපි කම්මෙසු යං තනුවිපාකං හීනං, තං තුලං. බහුවිපාකන්ති යං මහාවිපාකං පණීතං, තං අතුලං. යං පනෙත්ථ මජ්ඣිමං, තං හීනං උක්කට්ඨන්ති ද්විධා භින්දිත්වා ද්වීසුපි භාගෙසු පක්ඛිපිතබ්බං. හීනත්තිකවණ්ණනායං (ධ. ස. අට්ඨ. 14) වුත්තනයෙන වා අප්පබහුවිපාකතං නිද්ධාරෙත්වා තස්ස වසෙන තුලාතුලභාවො වෙදිතබ්බො. සම්භවති එතස්මාති සම්භවොති ආහ ‘‘සම්භවහෙතුභූත’’න්ති. නියකජ්ඣත්තරතොති සසන්තානධම්මෙසු විපස්සනාවසෙන ගොචරාසෙවනාය ච නිරතො. සවිපාකම්පි සමානං පවත්තිවිපාකමත්තදායිකම්මං සවිපාකට්ඨෙන සම්භවං, න ච තං කාමාදිභවාභිසඞ්ඛාරකන්ති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘සම්භව’’න්ති වත්වා ‘‘භවසඞ්ඛාර’’න්ති වුත්තං. ඔස්සජීති අරියමග්ගෙන අවස්සජි. කවචං විය අත්තභාවං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතං අත්තනි සම්භූතත්තා අත්තසම්භවං කිලෙසඤ්ච අභින්දීති කිලෙසභෙදසහභාවිකම්මොස්සජ්ජනං දස්සෙන්තො තදුභයස්ස කාරණමවොච ‘‘අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො’’ති.

คำว่า ตุลียติ แปลว่า ย่อมชั่ง เพื่อแสดงว่า ตุลศัพท์ เป็นกัมมสาธนะ จึงกล่าวคำว่า ตุลิตะ เป็นต้น สิ่งที่ถูกจำกัดเพราะมีอานุภาพน้อย สมจริงดังที่สิ่งนั้นถูกเรียกว่า ปริตตะ เพราะมีสภาวะที่ถูกตัดขาดโดยรอบ ส่วนสิ่งที่ไม่ถูกชั่ง ไม่ถูกจำกัด เพราะขจัดปฏิปักษ์ได้ เพราะมีความสืบต่อยาวนาน และเพราะมีผลไพบูลย์ เหตุผลใดที่เคยกล่าวไว้ก่อนหน้านี้โดยไม่เจาะจงว่า มหัคคตะ เป็น อตุละ เหตุผลเหล่านั้นย่อมมีอยู่ในอรูปธรรมยิ่งกว่ารูปาวจร จึงเรียกอรูปาวจรว่า อตุละ และเรียกส่วนที่เหลือ (รูปาวจร) ว่า ตุล คำว่า อัปปวิปากะ คือในบรรดากรรมทั้ง ๓ กรรมใดที่มีวิบากน้อย เป็นกรรมเลว กรรมนั้นชื่อว่า ตุล คำว่า พหุวิปากะ คือกรรมใดที่มีวิบากมาก เป็นกรรมประณีต กรรมนั้นชื่อว่า อตุล ส่วนกรรมใดที่เป็นมัชฌิมะในที่นี้ พึงแบ่งออกเป็น ๒ ส่วน คือส่วนเลวและส่วนประณีต แล้วจัดเข้าในส่วนทั้งสองนั้น หรือพึงทราบความเป็นตุละและอตุละด้วยอำนาจแห่งความเป็นกรรมมีวิบากน้อยและมากตามนัยที่กล่าวไว้ในหีนัตติกวัณณนา (อรรถกถาธรรมสังคณี ๑๔) คำว่า สัมภวะ แปลว่า สิ่งที่เกิดจากสิ่งนี้ จึงกล่าวว่า เป็นเหตุแห่งสัมภวะ คำว่า นิยกัชฌัตตรโต คือผู้ยินดีในการเสพโคจรด้วยอำนาจวิปัสสนาในธรรมที่เป็นไปในสันดานของตน กรรมแม้จะมีวิบากเหมือนกัน แต่เป็นกรรมที่ให้เพียงปวัตติวิบากเท่านั้น ชื่อว่าสัมภวะโดยอรรถว่ามีวิบาก และกรรมนั้นไม่ใช่ตัวปรุงแต่งภพมีกามภพเป็นต้น เพราะฉะนั้น เพื่อจะจำแนกกรรมนั้น จึงตรัสว่า สัมภวะ แล้วจึงตรัสว่า ภวสังขาร คำว่า ออสสชิ คือละทิ้งด้วยอริยมรรค และได้ทำลายกิเลสที่เกิดขึ้นในตน (อัตตสัมภวะ) ซึ่งห่อหุ้มอัตภาพไว้เหมือนเกราะ เมื่อจะแสดงการละทิ้งกรรมที่เกิดขึ้นพร้อมกับการทำลายกิเลส จึงได้บอกเหตุของทั้งสองนั้นว่า เป็นผู้ยินดีในภายใน มีจิตตั้งมั่น

පඨමවිකප්පෙ අවසජ්ජනමෙව වුත්තං, එත්ථ අවසජ්ජනාකාරොති තං දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තීරෙන්තොති ‘‘උප්පාදො භයං, අනුප්පාදො ඛෙම’’න්තිආදිනා (පටි. ම. 1.10) වීමංසන්තො. ‘‘තුලෙන්තො තීරෙන්තො’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදිං වත්වා භවසඞ්ඛාරස්ස අවසජ්ජනාකාරං සරූපතො දස්සෙති. එවන්තිආදිනා පන උදානගාථාවණ්ණනායං ආදිතො වුත්තමත්ථං නිගමවසෙන දස්සෙති.

ในวิกัปแรก ท่านกล่าวถึงการละทิ้งเท่านั้น ในที่นี้เพื่อแสดงอาการของการละทิ้งนั้น จึงกล่าวคำว่า หรืออีกนัยหนึ่ง เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า ตีเรนโต คือผู้พิจารณาด้วยคำว่า การเกิดขึ้นเป็นภัย การไม่เกิดขึ้นเป็นความเกษม เป็นต้น (ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๑๐) เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อด้วยคำว่า ตูเลนโต ตีเรนโต เป็นต้น ให้พิสดาร จึงกล่าวคำว่า ปัญจขันธ์ เป็นต้น แล้วแสดงอาการละทิ้งภวสังขารโดยสภาวะ ส่วนคำว่า เอวัง เป็นต้น ท่านแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้ตั้งแต่ต้นในอรรถกถาอุทานคาถาโดยสรุป

යන්ති (දී. නි. ටී. 2.171) කරණෙ, අධිකරණෙ වා පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘යෙන සමයෙන, යස්මිං වා සමයෙ’’ති. උක්ඛෙපකවාතාති උදකසන්ධාරකවාතං උපච්ඡින්දිත්වා ඨිතට්ඨානතො [Pg.259] ඛෙපකවාතා. සට්ඨි…පෙ… බහලන්ති ඉදං තස්ස වාතස්ස උබ්බෙධප්පමාණමෙව ගහෙත්වා වුත්තං, ආයාමවිත්ථාරතො පන දසසහස්සචක්කවාළප්පමාණං කොටිසතසහස්සචක්කවාළප්පමාණම්පි උදකසන්ධාරකවාතං උපච්ඡින්දතියෙව. ආකාසෙති පුබ්බෙ වාතෙන පතිට්ඨිතාකාසෙ. පුන වාතොති උක්ඛෙපකවාතෙ තථා කත්වා විගතෙ උදකසන්ධාරකවාතො පුන ආබන්ධිත්වා ගණ්හාති. යථා තං උදකං න භස්සති, එවං උපත්ථම්භෙන්තං ආබන්ධනවිතානවසෙන බන්ධිත්වා ගණ්හාති. තතො උදකං උග්ගච්ඡතීති තතො ආබන්ධිත්වා ගහණතො තෙන වාතෙන උට්ඨාපිතං උදකං උග්ගච්ඡති උපරි ගච්ඡති. හොතියෙවාති අන්තරන්තරා හොතියෙව. බහුභාවෙනාති මහාපථවියා මහන්තභාවෙන. සකලා හි මහාපථවී තදා ඔග්ගච්ඡති ච උග්ගච්ඡති ච, තස්මා කම්පනං න පඤ්ඤායති.

คำว่า ยันติ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๗๑) เป็นปัจจัตตวจนะในอรรถแห่งกรณะ หรืออธิกรณะ จึงกล่าวว่า ด้วยสมัยใด หรือในสมัยใด คำว่า อุกเขปกวาตา คือลมที่พัดขึ้นไปจากที่ที่ลมพยุงน้ำขาดช่วงไป คำว่า หกสิบ...เป็นต้น...หนา นี้กล่าวโดยถือเอาประมาณความสูงของลมนั้นเท่านั้น แต่โดยความยาวและความกว้างแล้ว แม้ลมพยุงน้ำที่มีประมาณหมื่นจักรวาล หรือแสนโกฏิจักรวาล ลมนั้นก็พัดให้ขาดช่วงได้เหมือนกัน คำว่า อากาเสติ คือในอากาศที่ลมเคยตั้งอยู่ก่อน คำว่า ปุนะ วาโต คือเมื่อลมที่พัดขึ้นไปทำเช่นนั้นแล้วหายไป ลมพยุงน้ำก็กลับมาตั้งมั่นพยุงไว้อีก ลมนั้นย่อมพยุงไว้โดยอาการผูกรัดและกางกั้นเพื่อไม่ให้น้ำนั้นตกลงมา คำว่า ตโต อุทกัง อุคคัจฉติ คือน้ำที่ถูกลมนั้นพยุงขึ้นจากการที่ถูกผูกรัดไว้ ย่อมขึ้นไปข้างบน คำว่า โหติเยวาติ คือย่อมมีเป็นครั้งคราว คำว่า พหุภาเวนาติ คือด้วยความใหญ่โตของมหาปฐพี เพราะในเวลานั้น มหาปฐพีทั้งหมดทั้งจมลงและฟูขึ้น ดังนั้น การสั่นสะเทือนจึงไม่ปรากฏ

ඉජ්ඣනස්සාති ඉච්ඡිතත්ථසිජ්ඣනස්ස අනුභවිතබ්බස්ස ඉස්සරියසම්පත්තිආදිකස්ස. පරිත්තාති පටිලද්ධමත්තා නාතිසුභාවිතා. තථා ච භාවනා බලවතී න හොතීති ආහ ‘‘දුබ්බලා’’ති. සඤ්ඤාසීසෙන හි භාවනා වුත්තා. අප්පමාණාති පගුණා සුභාවිතා. සා හි ථිරා දළ්හතරා හොතීති ආහ ‘‘බලවා’’ති. ‘‘පරිත්තා පථවීසඤ්ඤා, අප්පමාණා ආපොසඤ්ඤා’’ති දෙසනාමත්තමෙතං, ආපොසඤ්ඤාය පන සුභාවිතාය පථවීකම්පො සුඛෙනෙව ඉජ්ඣතීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. සංවෙජෙන්තො වා දිබ්බසම්පත්තියා පමත්තං සක්කං දෙවරාජානං, වීමංසන්තො වා තාවදෙව සමධිගතං අත්තනො ඉද්ධිබලං. සො කිරායස්මා (දී. නි. අට්ඨ. 2.171) ඛුරග්ගෙ අරහත්තං පත්වා චින්තෙසි – ‘‘අත්ථි නු ඛො කොචි භික්ඛු යෙන පබ්බජිතදිවසෙයෙව අරහත්තං පත්වා වෙජයන්තො පාසාදො කම්පිතපුබ්බො’’ති. තතො ‘‘නත්ථි කොචී’’ති ඤත්වා ‘‘අහං කම්පෙස්සාමී’’ති අභිඤ්ඤාබලෙන වෙජයන්තමත්ථකෙ ඨත්වා පාදෙන පහරිත්වා කම්පෙතුං නාසක්ඛි. අථ නං සක්කස්ස නාටකිත්ථියො ආහංසු – ‘‘පුත්ත සඞ්ඝරක්ඛිත, ත්වං පූතිගන්ධෙනෙව සීසෙන වෙජයන්තං කම්පෙතුං ඉච්ඡසි, සුප්පතිට්ඨිතො, තාත, පාසාදො, කථං කම්පෙතුං සක්ඛිස්සසී’’ති.

คำว่า อิจฌนัสสาติ คือเพื่อความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่ปรารถนาอันพึงเสวยได้ มีอิสริยสมบัติเป็นต้น คำว่า ปริตตา คือเพียงแต่ได้มา ยังไม่ได้อบรมให้ดีนัก และเพราะการภาวนานั้นไม่เข้มแข็ง ท่านจึงกล่าวว่า อ่อนแอ เพราะการภาวนานั้นท่านกล่าวโดยหัวข้อคือสัญญา คำว่า อัปปมาณา คือชำนาญ อบรมมาดีแล้ว เพราะการภาวนานั้นมั่นคงและแข็งแรงยิ่งขึ้น ท่านจึงกล่าวว่า เข้มแข็ง คำว่า ปฐวีสัญญาเล็กน้อย อาโปสัญญาไม่มีประมาณ นี้เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น แต่พึงทราบอธิบายในที่นี้ว่า เมื่ออาโปสัญญาอบรมดีแล้ว การไหวของแผ่นดินย่อมสำเร็จได้โดยง่าย หรือเพื่อยังท้าวสักกะจอมเทพผู้ประมาทในทิพยสมบัติให้เกิดความสังเวช หรือเพื่อพิจารณากำลังอิทธิฤทธิ์ของตนที่บรรลุในขณะนั้น ได้ยินว่า พระเถระรูปนั้น (ที. นิ. อรรถกถา ๒.๑๗๑) บรรลุพระอรหัตในเวลาปลงผม (ที่ปลายมีดโกน) แล้วคิดว่า มีภิกษุรูปใดบ้างหนอที่บรรลุพระอรหัตในวันบวชแล้วเคยทำให้เวชยันตปราสาทสั่นสะเทือนมาแล้ว ลำดับนั้น เมื่อท่านทราบว่า ไม่มีใครเลย จึงคิดว่า เราจะทำให้สั่นสะเทือน แล้วด้วยกำลังอภิญญา ท่านไปยืนอยู่บนยอดเวชยันตปราสาทแล้วเหยียบด้วยเท้า แต่ก็ไม่สามารถทำให้สั่นสะเทือนได้ ครั้งนั้น พวกนางนักฟ้อนของท้าวสักกะกล่าวกับท่านว่า ลูกสังฆรักขิตะ เจ้าปรารถนาจะทำให้เวชยันตปราสาทสั่นสะเทือนด้วยศีรษะที่มีกลิ่นเหม็นเน่าเท่านั้นหรือ พ่อเอ๋ย ปราสาทนี้ตั้งมั่นดีแล้ว เจ้าจะทำให้สั่นสะเทือนได้อย่างไร

සාමණෙරො ‘‘ඉමා දෙවතා මයා සද්ධිං කෙළිං කරොන්ති, අහං ඛො පන ආචරියං නාලත්ථං, කහං නු ඛො මෙ ආචරියො සාමුද්දිකමහානාගත්ථෙරො’’ති ආවජ්ජෙත්වා ‘‘මහාසමුද්දෙ උදකලෙණං මාපෙත්වා දිවාවිහාරං [Pg.260] නිසින්නො’’ති ඤත්වා තත්ථ ගන්ත්වා ථෙරං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. තතො නං ථෙරො, ‘‘තාත සඞ්ඝරක්ඛිත, අසික්ඛිත්වාව යුද්ධං පවිට්ඨොසී’’ති වත්වා ‘‘නාසක්ඛි, තාත, වෙජයන්තං කම්පෙතු’’න්ති පුච්ඡි. ආචරියං, භන්තෙ, නාලත්ථන්ති. අථ නං ථෙරො, ‘‘තාත, තුම්හාදිසෙ අකම්පෙන්තෙ අඤ්ඤො කො කම්පෙස්සති, දිට්ඨපුබ්බං තෙ, තාත, උදකපිට්ඨෙ ගොමයඛණ්ඩං පිලවන්තං, තාත, කපල්ලපූවං පච්චන්තං අන්තන්තෙන පරිච්ඡින්නන්ති ඉමිනා ඔපම්මෙන ජානාහී’’ති ආහ. සො ‘‘වට්ටිස්සති, භන්තෙ, එත්තකෙනා’’ති වත්වා ‘‘පාසාදෙන පතිට්ඨිතොකාසං උදකං හොතූ’’ති අධිට්ඨාය වෙජයන්තාභිමුඛො අගමාසි. දෙවධීතරො තං දිස්වා ‘‘එකවාරං ලජ්ජිත්වා ගතො, පුනපි සාමණෙරො එති, පුනපි එතී’’ති වදිංසු. සක්කො දෙවරාජා ‘‘මා මය්හං පුත්තෙන සද්ධිං කථයිත්ථ, ඉදානි තෙන ආචරියො ලද්ධො ඛණෙන පාසාදං කම්පෙස්සතී’’ති ආහ. සාමණෙරොපි පාදඞ්ගුට්ඨෙන පාසාදථූපිකං පහරි, පාසාදො චතූහි දිසාහි ඔණමති. දෙවතා ‘‘පතිට්ඨාතුං දෙහි, තාත, පාසාදස්ස, පතිට්ඨාතුං දෙහි, තාත, පාසාදස්සා’’ති විරවිංසු. සාමණෙරො පාසාදං යථාඨානෙ ඨපෙත්වා පාසාදමත්ථකෙ ඨත්වා උදානං උදානෙසි –

สามเณรพิจารณาว่า 'เทพธิดาเหล่านี้พากันเล่นสนุกกับเรา แต่เรายังไม่ได้อาจารย์เลย พระมหานาคเถระผู้สถิตในมหาสมุทรอาจารย์ของเราอยู่ที่ไหนหนอ' เมื่อทราบว่า 'ท่านเนรมิตถ้ำน้ำในมหาสมุทรนั่งพักกลางวันอยู่' จึงไปที่นั่น ไหว้พระเถระแล้วยืนอยู่. ลำดับนั้น พระเถระกล่าวกับท่านว่า 'พ่อสังฆรักขิตะ เธอเข้าสู่สงครามทั้งที่ยังไม่ได้ฝึกฝนเลย' แล้วถามว่า 'พ่อเอ๋ย เธอไม่สามารถทำให้เวชยันตปราสาทสั่นสะเทือนได้หรือ?' สามเณรตอบว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ายังไม่ได้อาจารย์ครับ' ลำดับนั้น พระเถระกล่าวกับท่านว่า 'พ่อเอ๋ย เมื่อคนเช่นเธอไม่ทำให้สั่นสะเทือนแล้ว ใครเล่าจะทำให้สั่นสะเทือนได้ พ่อเอ๋ย เธอเคยเห็นก้อนมูลโคที่ลอยอยู่บนผิวน้ำไหม พ่อเอ๋ย เธอจงรู้ด้วยอุปมานี้เถิด เหมือนขนมเบื้องที่กำลังสุกซึ่งถูกแซะออกตามขอบ' สามเณรกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพียงเท่านี้ก็ใช้ได้ครับ' แล้วอธิษฐานว่า 'ขอที่ตั้งของปราสาทจงเป็นน้ำ' แล้วมุ่งหน้าไปยังเวชยันตปราสาท. พวกเทพธิดาเห็นท่านแล้วพากันกล่าวว่า 'สามเณรละอายหนีไปครั้งหนึ่งแล้ว ยังกลับมาอีก กลับมาอีกแล้ว' ท้าวสักกะเทวราชตรัสว่า 'พวกเธออย่าพูดกับลูกของเราเลย บัดนี้เขาได้อาจารย์แล้ว จะทำให้ปราสาทสั่นสะเทือนได้ในชั่วขณะเดียว' สามเณรใช้หัวแม่เท้ากระทบยอดปราสาท ปราสาทก็เอนลงทั้งสี่ทิศ. พวกเทพธิดาต่างร้องระงมว่า 'พ่อเอ๋ย ขอให้ปราสาทตั้งมั่นเถิด พ่อเอ๋ย ขอให้ปราสาทตั้งมั่นเถิด' สามเณรประดิษฐานปราสาทไว้ตามเดิมแล้ว ยืนอยู่บนยอดปราสาทเปล่งอุทานว่า -

‘‘අජ්ජෙවාහං පබ්බජිතො, අජ්ජ පත්තාසවක්ඛයං;

අජ්ජ කම්පෙමි පාසාදං, අහො බුද්ධස්සුළාරතා.

“วันนี้แหละเราบวชแล้ว วันนี้แหละเราบรรลุอาสวักขัยแล้ว วันนี้แหละเราทำให้ปราสาทสั่นสะเทือนได้ โอ้ ความยิ่งใหญ่ของพระพุทธเจ้า!”

‘‘අජ්ජෙවාහං පබ්බජිතො, අජ්ජ පත්තාසවක්ඛයං;

අජ්ජ කම්පෙමි පාසාදං, අහො ධම්මස්සුළාරතා.

“วันนี้แหละเราบวชแล้ว วันนี้แหละเราบรรลุอาสวักขัยแล้ว วันนี้แหละเราทำให้ปราสาทสั่นสะเทือนได้ โอ้ ความยิ่งใหญ่ของพระธรรม!”

‘‘අජ්ජෙවාහං පබ්බජිතො, අජ්ජ පත්තාසවක්ඛයං;

අජ්ජ කම්පෙමි පාසාදං, අහො සඞ්ඝස්සුළාරතා’’ති.

“วันนี้แหละเราบวชแล้ว วันนี้แหละเราบรรลุอาสวักขัยแล้ว วันนี้แหละเราทำให้ปราสาทสั่นสะเทือนได้ โอ้ ความยิ่งใหญ่ของพระสงฆ์!”

‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො තුසිතකායා චවිත්වා මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමතී’’ති (දී. නි. 2.18) වත්වා ‘‘අයඤ්ච දසසහස්සී ලොකධාතු සඞ්කම්පි සම්පකම්පි සම්පවෙධී’’ති (දී. නි. 2.18), තථා ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමතී’’ති (දී. නි. 2.32) වත්වා ‘‘අයඤ්ච දසසහස්සී ලොකධාතු සඞ්කම්පි සම්පකම්පි සම්පවෙධී’’ති (දී. නි. 2.32) ච මහාසත්තස්ස ගබ්භොක්කන්තියං අභිජාතිඤ්ච ධම්මතාවසෙන මහාපදානෙ පථවීකම්පස්ස වුත්තත්තා ඉතරෙසුපි චතූසු ඨානෙසු පථවීකම්පො ධම්මතාවසෙනෙවාති අත්ථතො වුත්තමෙතන්ති දට්ඨබ්බං.

ด้วยคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เป็นธรรมดาของเรื่องนี้ เมื่อใดพระโพธิสัตว์จุติจากหมู่เทพชั้นดุสิต ก้าวลงสู่ครรภ์ของมารดา... หมื่นโลกธาตุนี้ย่อมหวั่นไหว สั่นสะเทือน สะท้านไป' (ที. มหา. ๒/๑๘) และด้วยคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เป็นธรรมดาของเรื่องนี้ เมื่อใดพระโพธิสัตว์ออกจากครรภ์ของมารดา... หมื่นโลกธาตุนี้ย่อมหวั่นไหว สั่นสะเทือน สะท้านไป' (ที. มหา. ๒/๓๒) และเพราะในมหาปทานสูตร ท่านกล่าวถึงแผ่นดินไหวโดยธรรมดาในคราวที่พระมหาบุรุษก้าวลงสู่ครรภ์และในคราวประสูติ พึงทราบว่า แม้ในฐานะที่เหลืออีก ๔ ประการ แผ่นดินไหวก็เป็นไปโดยธรรมดาเช่นกัน ข้อนี้ท่านกล่าวไว้โดยอรรถ.

ඉදානි [Pg.261] නෙසං පථවීකම්පානං කාරණතො පවත්තිආකාරතො ච විභාගං දස්සෙතුං ‘‘ඉති ඉමෙසූ’’තිආදි වුත්තං. ධාතුකොපෙනාති උක්ඛෙපකවාතසඞ්ඛාතාය වායොධාතුයා පකොපෙන. ඉද්ධානුභාවෙනාති ඤාණිද්ධියා, කම්මවිපාකජිද්ධියා වා සභාවෙන, තෙජෙනාති අත්ථො. පුඤ්ඤතෙජෙනාති පුඤ්ඤානුභාවෙන, මහාබොධිසත්තස්ස පුඤ්ඤබලෙනාති අත්ථො. ඤාණතෙජෙනාති අනඤ්ඤසාධාරණෙන පටිවෙධඤාණානුභාවෙන. සාධුකාරදානවසෙනාති යථා අනඤ්ඤසාධාරණප්පටිවෙධඤාණානුභාවෙන අභිහතා මහාපථවී අභිසම්බොධියං කම්පිත්ථ, එවං අනඤ්ඤසාධාරණෙන දෙසනාඤාණානුභාවෙන අභිහතා මහාපථවී කම්පිත්ථ, තං පනස්සා සාධුකාරදානං විය හොතීති ‘‘සාධුකාරදානවසෙනා’’ති වුත්තං.

บัดนี้ เพื่อแสดงการจำแนกแผ่นดินไหวเหล่านั้นโดยเหตุและโดยอาการที่เป็นไป จึงกล่าวคำว่า 'ในบรรดาแผ่นดินไหวเหล่านี้' เป็นต้น. คำว่า 'เพราะธาตุกำเริบ' คือ เพราะความกำเริบแห่งวาโยธาตุที่ชื่อว่าอุคเขปกวาต. คำว่า 'เพราะอานุภาพแห่งฤทธิ์' คือ โดยสภาพแห่งญาณฤทธิ์ หรือกรรมวิปากฤทธิ์ อธิบายว่า โดยเดช. คำว่า 'เพราะเดชแห่งบุญ' คือ เพราะอานุภาพแห่งบุญ อธิบายว่า เพราะกำลังบุญของพระมหาโพธิสัตว์. คำว่า 'เพราะเดชแห่งญาณ' คือ เพราะอานุภาพแห่งปฏิเวธญาณที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. คำว่า 'โดยการให้สาธุการ' มีอธิบายว่า แผ่นดินใหญ่ถูกกระทบด้วยอานุภาพแห่งปฏิเวธญาณที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ย่อมหวั่นไหวในคราวตรัสรู้ฉันใด แผ่นดินใหญ่ถูกกระทบด้วยอานุภาพแห่งเทศนาญาณที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ย่อมหวั่นไหวฉันนั้น การหวั่นไหวของแผ่นดินนั้นย่อมเป็นประหนึ่งการให้สาธุการแก่พระองค์ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'โดยการให้สาธุการ'.

යෙන පන භගවා අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනප්පටිමණ්ඩිතද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණවිචිත්‍රරූපකායො සබ්බාකාරපරිසුද්ධසීලක්ඛන්ධාදිගුණරතනසමිද්ධිධම්මකායො පුඤ්ඤමහත්තථාමමහත්තඉද්ධිමහත්තයසමහත්තපඤ්ඤාමහත්තානං පරමුක්කංසගතො අසමො අසමසමො අප්පටිපුග්ගලො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අත්තනො අත්තභාවසඤ්ඤිතං ඛන්ධපඤ්චකං කප්පං වා කප්පාවසෙසං වා ඨපෙතුං සමත්ථොපි සඞ්ඛතධම්මපරිජිගුච්ඡනාකාරප්පවත්තෙන ඤාණවිසෙසෙන තිණායපි අමඤ්ඤමානො ආයුසඞ්ඛාරොස්සජ්ජනවිධිනා නිරපෙක්ඛො ඔස්සජ්ජි. තදනුභාවාභිහතා මහාපථවී ආයුසඞ්ඛරොස්සජ්ජනෙ අකම්පිත්ථ. තං පනස්සා කාරුඤ්ඤසභාවසණ්ඨිතා විය හොතීති වුත්තං ‘‘කාරුඤ්ඤභාවෙනා’’ති.

ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระรูปกายอันวิจิตรด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ ผู้มีพระธรรมกายอันสมบูรณ์ด้วยรัตนะคือคุณมีศีลขันธ์เป็นต้นอันบริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง ผู้ถึงความสูงสุดแห่งความเป็นใหญ่ด้วยบุญ ความเป็นใหญ่ด้วยกำลัง ความเป็นใหญ่ด้วยฤทธิ์ ความเป็นใหญ่ด้วยยศ และความเป็นใหญ่ด้วยปัญญา ผู้ไม่มีใครเสมอ ผู้เสมอด้วยผู้ไม่มีใครเสมอ ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้ทรงสามารถดำรงขันธ์ ๕ อันเรียกว่าอัตภาพของพระองค์ไว้ได้ตลอดกัป หรือตลอดส่วนที่เหลือแห่งกัป แต่ด้วยพระญาณพิเศษที่ดำเนินไปในอาการรังเกียจสังขตธรรม ไม่ทรงเห็นว่ามีค่าแม้เท่าหญ้า ทรงสละอายุสังขารด้วยวิธีสละโดยไม่ทรงอาลัย แผ่นดินใหญ่ถูกกระทบด้วยอานุภาพนั้น ย่อมหวั่นไหวในคราวสละอายุสังขาร การหวั่นไหวของแผ่นดินนั้นย่อมเป็นประหนึ่งตั้งอยู่ในสภาพแห่งความกรุณาของแผ่นดินนั้น ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'เพราะความกรุณา'.

යස්මා භගවා පරිනිබ්බානසමයෙ චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා සමාපත්තියො සමාපජ්ජි, අන්තරන්තරා ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙන තස්ස පුබ්බභාගෙ සාතිසයං තික්ඛං සූරං විපස්සනාඤාණඤ්ච පවත්තෙසි. ‘‘යදත්ථඤ්ච මයා එවං සුචිරකාලං අනඤ්ඤසාධාරණො පරමුක්කංසගතො ඤාණසම්භාරො සම්භතො, අනුත්තරො ච විමොක්ඛො සමධිගතො, තස්ස වත මෙ සිඛාප්පත්තඵලභූතා අච්චන්තනිට්ඨා අනුපාදිසෙසපරිනිබ්බානධාතු අජ්ජ සමිජ්ඣතී’’ති භිය්‍යො අතිවිය සොමනස්සප්පත්තස්ස භගවතො පීතිවිප්ඵාරාදිගුණවිපුලතරානුභාවො පරෙහි අසාධාරණඤාණාතිසයො උදපාදි, යස්ස සමාපත්තිබලසමුපබ්‍රූහිතස්ස ඤාණාතිසයස්ස ආනුභාවං සන්ධාය ඉදං වුත්තං ‘‘ද්වෙමෙ පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමසමවිපාකා’’තිආදි [Pg.262] (උදා. 75), තස්මා තස්සානුභාවෙන සමභිහතා මහාපථවී අකම්පිත්ථ, තං පනස්සා තස්සං වෙලායං ආරොදනාකාරප්පත්ති විය හොතීති ‘‘අට්ඨමො ආරොදනෙනා’’ති වුත්තං.

เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าสมาบัติมีจำนวน ๒๔ โกฏิแสน ในเวลาปรินิพพาน และทรงยังวิปัสสนาญาณอันคมกล้าและแกล้วกล้าอย่างยิ่งให้เป็นไปในส่วนเบื้องต้นแห่งสมาบัตินั้น โดยการเข้าผลสมาบัติเป็นระยะๆ และเพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงถึงความโสมนัสอย่างยิ่ง ทรงดำริว่า "ญาณสมภารอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ถึงความสูงสุดที่เราสั่งสมมาอย่างยาวนานเช่นนี้ และวิโมกข์อันยอดเยี่ยมที่เราบรรลุแล้วนั้น บัดนี้ธาตุปรินิพพานอันไม่มีอุปาทิเหลืออยู่ อันเป็นที่สุดอย่างยิ่ง อันเป็นผลที่ถึงยอดของเรา จักสำเร็จแล้วหนอ" จึงเกิดอานุภาพอันไพบูลย์ยิ่งด้วยคุณมีปีติวิปผาระเป็นต้น และญาณพิเศษอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น โดยอ้างถึงอานุภาพแห่งญาณพิเศษนั้นที่เพิ่มพูนด้วยกำลังแห่งสมาบัติ จึงกล่าวคำว่า "บิณฑบาต ๒ อย่างนี้มีผลเสมอกัน มีวิบากเสมอกัน" เป็นต้น (อุ. ๗๕) เพราะฉะนั้น แผ่นดินใหญ่ถูกกระทบด้วยอานุภาพนั้น ย่อมหวั่นไหว การหวั่นไหวของแผ่นดินนั้นย่อมเป็นประหนึ่งการถึงอาการร้องไห้ของแผ่นดินนั้นในเวลานั้น ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "อย่างที่ ๘ เพราะการร้องไห้".

ඉදානි සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමන්තෙ’’තිආදිමාහ. අයං පනත්ථොති ‘‘සාධුකාරදානවසෙනා’’තිආදිනා වුත්ත අත්ථො. පථවීදෙවතාය වසෙනාති එත්ථ සමුද්දදෙවතා විය මහාපථවියා අධිදෙවතා කිර නාම අත්ථි, තාදිසෙ කාරණෙ සති තස්සා චිත්තවසෙන අයං මහාපථවී සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. යථා වාතවලාහකදෙවතානං චිත්තවසෙන වාතා වායන්ති, සීතුණ්හඅබ්භවස්සවලාහකදෙවතානං චිත්තවසෙන සීතාදයො භවන්ති, තථා හි විසාඛපුණ්ණමායං අභිසම්බොධිඅත්ථං බොධිරුක්ඛමූලෙ නිසින්නස්ස ලොකනාථස්ස අන්තරායකරණත්ථං උපට්ඨිතං මාරබලං විධමිතුං –

บัดนี้ เพื่อขยายความที่กล่าวโดยย่อ จึงกล่าวคำว่า "เมื่อลงสู่พระครรภ์มารดา" เป็นต้น. ก็อรรถนี้คืออรรถที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "โดยการให้สาธุการ" เป็นต้น. คำว่า "เพราะเทพธิดาประจำแผ่นดิน" ในที่นี้ หมายถึง เทพธิดาผู้เป็นอธิบดีของแผ่นดินใหญ่มีอยู่ เหมือนเทพธิดาประจำสมุทร เมื่อมีเหตุการณ์เช่นนั้น แผ่นดินใหญ่นี้ย่อมหวั่นไหว สั่นสะเทือน และสะท้านไปตามอำนาจจิตของเทพธิดานั้น. เหมือนลมพัดไปตามอำนาจจิตของเทพเจ้าผู้เป็นใหญ่ในลมและเมฆฝน ความหนาว ความร้อน เมฆฝน และฝน ย่อมเกิดขึ้นตามอำนาจจิตของเทพเจ้าผู้เป็นใหญ่ในความหนาว ความร้อน เมฆฝน และฝน ฉันใด ฉันนั้นแล ในวันวิสาขปุรณมี เพื่อกำจัดกองทัพมารที่มาปรากฏเพื่อทำอันตรายพระโลกนาถผู้ประทับนั่งที่โคนต้นโพธิ์เพื่อตรัสรู้ –

‘‘අචෙතනායං පථවී, අවිඤ්ඤාය සුඛං දුඛං;

සාපි දානබලා මය්හං, සත්තක්ඛත්තුං පකම්පථා’’ති. (චරියා. 1.124) –

“แผ่นดินนี้ไม่มีเจตนา ไม่รู้สุขรู้ทุกข์ แม้แผ่นดินนั้นก็ยังหวั่นไหวถึง ๗ ครั้ง ด้วยกำลังทานของข้าพเจ้า” (จริยา. ๑/๑๒๔) –

වචනසමනන්තරං මහාපථවී භිජ්ජිත්වා සපරිසං මාරං පරිවත්තෙසි. එතන්ති සාධුකාරදානාදි. යදිපි නත්ථි අචෙතනත්තා, ධම්මතාවසෙන පන වුත්තනයෙන සියාති සක්කා වත්තුං. ධම්මතා පන අත්ථතො ධම්මභාවො, සො පුඤ්ඤධම්මස්ස වා ඤාණධම්මස්ස වා ආනුභාවසභාවොති. තයිදං සබ්බං විචාරිතමෙව. එවඤ්ච කත්වා –

ทันทีที่ตรัสคำนั้น แผ่นดินใหญ่ก็แยกออกแล้วพลิกมารพร้อมด้วยบริวาร. นี้คือการให้สาธุการเป็นต้น. แม้ว่าแผ่นดินจะไม่มีเจตนา แต่ก็อาจกล่าวได้ว่าย่อมเป็นไปโดยธรรมดาตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ก็ธรรมดาโดยอรรถคือสภาพแห่งธรรม สภาพนั้นคือสภาพแห่งอานุภาพของบุญธรรมหรือญาณธรรม. ทั้งหมดนี้ได้พิจารณาแล้ว. เมื่อเป็นเช่นนี้ –

‘‘ඉමෙ ධම්මෙ සම්මසතො, සභාවසරසලක්ඛණෙ;

ධම්මතෙජෙන වසුධා, දසසහස්සී පකම්පථා’’ති. (බු. වං. 2.166) –

“เมื่อพิจารณาธรรมเหล่านี้ อันมีลักษณะเป็นสภาวะและรส แผ่นดินหมื่นโลกธาตุย่อมหวั่นไหวด้วยเดชแห่งธรรม” (พุทฺธวํส. ๒/๑๖๖) –

ආදිවචනඤ්ච සමත්ථිතං හොති.

และคำเป็นต้นนั้นก็ย่อมสมเหตุสมผล.

අයං පන (දී. නි. අට්ඨ. 1.149) මහාපථවී අපරෙසුපි අට්ඨසු ඨානෙසු අකම්පිත්ථ මහාභිනික්ඛමනෙ බොධිමණ්ඩූපසඞ්කමනෙ පංසුකූලග්ගහණෙ පංසුකූලධොවනෙ කාළකාරාමසුත්තෙ ගොතමකසුත්තෙ වෙස්සන්තරජාතකෙ බ්‍රහ්මජාලෙති. තත්ථ මහාභිනික්ඛමනබොධිමණ්ඩූපසඞ්කමනෙසු වීරියබලෙන අකම්පිත්ථ. පංසුකූලග්ගහණෙ ‘‘ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙ නාම චත්තාරො මහාදීපෙ පහාය පබ්බජිත්වා සුසානං ගන්ත්වා පංසුකූලං ගණ්හන්තෙන දුක්කරං භගවතා [Pg.263] කත’’න්ති අච්ඡරියවෙගාභිහතා අකම්පිත්ථ. පංසුකූලධොවනවෙස්සන්තරජාතකෙසු අකාලකම්පනෙන අකම්පිත්ථ. කාළකාරාමගොතමකසුත්තෙසු (අ. නි. 4.24; 3.126) ‘‘අහං සක්ඛී භගවා’’ති සක්ඛිභාවෙන අකම්පිත්ථ. බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.147) පන ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතෙසු විජටෙත්වා නිග්ගුම්බං කත්වා දෙසියමානෙසු සාධුකාරදානවසෙන අකම්පිත්ථාති වෙදිතබ්බා.

ก็แผ่นดินใหญ่นี้ (ที. อ. ๑/๑๔๙) ย่อมหวั่นไหวในฐานะ ๘ อย่างอื่นอีก คือในคราวเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์, ในคราวเสด็จไปสู่โพธิมณฑล, ในคราวทรงถือผ้าบังสุกุล, ในคราวทรงซักผ้าบังสุกุล, ในกาฬการามสูตร, ในโคตมกสูตร, ในเวสสันดรชาดก และในพรหมชาลสูตร. ในบรรดาฐานะเหล่านั้น ในคราวเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์และเสด็จไปสู่โพธิมณฑล แผ่นดินย่อมหวั่นไหวด้วยกำลังแห่งความเพียร. ในคราวทรงถือผ้าบังสุกุล แผ่นดินย่อมหวั่นไหวถูกกระทบด้วยความเร็วแห่งความอัศจรรย์ว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำสิ่งที่ทำได้ยากยิ่ง โดยทรงละทวีปใหญ่ ๔ ทวีปพร้อมด้วยทวีปบริวาร ๒,๐๐๐ ทวีป แล้วเสด็จออกบวช เสด็จไปสู่ป่าช้าแล้วทรงถือผ้าบังสุกุล". ในคราวทรงซักผ้าบังสุกุลและในเวสสันดรชาดก แผ่นดินย่อมหวั่นไหวด้วยการหวั่นไหวที่ไม่ใช่กาล. ในกาฬการามสูตรและโคตมกสูตร (อ. จตุกฺก. ๔/๒๔; อ. ติก. ๓/๑๒๖) แผ่นดินย่อมหวั่นไหวด้วยความเป็นพยานว่า "ข้าพระองค์เป็นพยาน พระผู้มีพระภาคเจ้า". ส่วนในพรหมชาลสูตร (ที. สีล. ๑/๑๔๗) พึงทราบว่า แผ่นดินย่อมหวั่นไหวด้วยการให้สาธุการ ในคราวที่ทรงแสดงธรรมโดยทรงแก้ทิฏฐิ ๖๒ อย่างให้คลี่คลายและปราศจากกอ.

න කෙවලඤ්ච එතෙසුයෙව ඨානෙසු පථවී අකම්පිත්ථ, අථ ඛො තීසු සඞ්ගහෙසුපි මහාමහින්දත්ථෙරස්ස ඉමං දීපං ආගන්ත්වා ජොතිවනෙ නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසිතදිවසෙපි අකම්පිත්ථ. කල්‍යාණියමහාවිහාරෙ ච පිණ්ඩපාතියත්ථෙරස්ස චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා තත්ථෙව නිසීදිත්වා බුද්ධාරම්මණං පීතිං ගහෙත්වා ඉමං සුත්තන්තං ආරද්ධස්ස සුත්තපරියොසානෙ උදකපරියන්තං කත්වා අකම්පිත්ථ. ලොහපාසාදස්ස පාචීනඅම්බලට්ඨිකට්ඨානං නාම අහොසි, තත්ථ නිසීදිත්වා දීඝභාණකත්ථෙරා බ්‍රහ්මජාලසුත්තං ආරභිංසු. තෙසං සජ්ඣායපරියොසානෙපි උදකපරියන්තමෙව කත්වා පථවී අකම්පිත්ථ.

ไม่เพียงแต่ในสถานที่เหล่านี้เท่านั้นที่แผ่นดินไหว แต่แผ่นดินก็ไหวแม้ในคราวสังคายนาทั้ง ๓ ครั้ง และแม้ในวันที่พระมหาเถระมหินทะมายังเกาะนี้แล้วนั่งแสดงธรรมที่โชติวัน แผ่นดินก็ไหว. และที่กัลยาณิมหาวิหาร แผ่นดินก็ไหวจนถึงขอบน้ำ เมื่อพระปิณฑปาติยเถระกวาดลานเจดีย์แล้วนั่ง ณ ที่นั้น เกิดปีติมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ และเริ่มสวดพระสูตรนี้ เมื่อจบพระสูตร. มีสถานที่ชื่ออัมพละฏฐิกะทางทิศตะวันออกของโลหปราสาท พระทีฆภาณกเถระทั้งหลายนั่ง ณ ที่นั้นแล้วเริ่มสวดพรหมชาลสูตร เมื่อการสาธยายของท่านเหล่านั้นจบลง แผ่นดินก็ไหวจนถึงขอบน้ำเช่นกัน.

යදි එවං ‘‘අට්ඨිමෙ, ආනන්ද, හෙතූ අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායා’’ති කස්මා අට්ඨෙව හෙතූ වුත්තාති? නියමහෙතුභාවතො. ඉමෙයෙව හි අට්ඨ හෙතූ නියමන්ති, නාඤ්ඤෙ. තෙ හි කදාචි සම්භවන්තීති අනියමභාවතො න ගණිතා. වුත්තඤ්හෙතං නාගසෙනත්ථෙරෙන මිලින්දපඤ්හෙ (මි. ප. 4.1.4) –

ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุปัจจัย ๘ ประการเหล่านี้แล อานนท์ เป็นเหตุปัจจัยให้เกิดแผ่นดินไหวใหญ่ เหตุใดจึงกล่าวถึงเหตุเพียง ๘ ประการเท่านั้น? เพราะเป็นเหตุที่กำหนดแน่นอน. เหตุ ๘ ประการเหล่านี้เท่านั้นที่กำหนดแน่นอน เหตุอื่นไม่แน่นอน. เหตุเหล่านั้นบางครั้งก็เกิดขึ้น จึงไม่นับรวมเพราะไม่แน่นอน. พระนาคเสนเถระได้กล่าวไว้ในมิลินทปัญหา (มิ.ป. ๔.๑.๔) ว่า –

‘‘අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ, හෙතූ අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායාති. යං වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, තඤ්ච පන අකාලිකං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, තස්මා අගණිතං අට්ඨහි හෙතූහි.

ภิกษุทั้งหลาย เหตุปัจจัย ๘ ประการเหล่านี้แล เป็นเหตุปัจจัยให้เกิดแผ่นดินไหวใหญ่. ส่วนที่แผ่นดินไหวใหญ่ ๗ ครั้ง เมื่อพระเจ้าเวสสันดรพระราชทานมหาทานนั้น เป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นนอกกาลและเกิดขึ้นเป็นครั้งคราว พ้นจากเหตุ ๘ ประการนั้น เพราะฉะนั้นจึงไม่นับรวมกับเหตุ ๘ ประการนั้น.

‘‘යථා, මහාරාජ, ලොකෙ තයොයෙව මෙඝා ගණීයන්ති වස්සිකො, හෙමන්තිකො, පාවුසකොති. යදි තෙ මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො මෙඝො පවස්සති, න සො මෙඝො ගණීයති සම්මතෙහි මෙඝෙහි, අකාලමෙඝොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ [Pg.264] යං සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, අකාලිකං එතං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, න තං ගණීයති අට්ඨහි හෙතූහි.

ดูกร มหาบพิตร ในโลกนี้ เมฆที่นับได้มีเพียง ๓ อย่าง คือ เมฆในฤดูฝน เมฆในฤดูหนาว และเมฆในฤดูร้อน. ถ้าเมฆอื่นนอกจากเมฆเหล่านั้นตกลงมา เมฆนั้นก็ไม่นับรวมกับเมฆที่นับได้ แต่จัดว่าเป็นเมฆนอกฤดูเท่านั้น ฉันใด ดูกร มหาบพิตร ที่แผ่นดินไหวใหญ่ ๗ ครั้ง เมื่อพระเจ้าเวสสันดรพระราชทานมหาทานนั้น เป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นนอกกาลและเกิดขึ้นเป็นครั้งคราว พ้นจากเหตุ ๘ ประการนั้น จึงไม่นับรวมกับเหตุ ๘ ประการนั้น ฉันนั้น.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, හිමවන්තා පබ්බතා පඤ්ච නදිසතානි සන්දන්ති, තෙසං, මහාරාජ, පඤ්චන්නං නදිසතානං දසෙව නදියො නදිගණනාය ගණීයන්ති. සෙය්‍යථිදං – ගඞ්ගා, යමුනා, අචිරවතී, සරභූ, මහී, සින්ධු, සරස්සතී, වෙත්‍රවතී, වීතංසා, චන්දභාගාති. අවසෙසා නදියො නදිගණනාය අගණිතා. කිංකාරණා? න තා නදියො ධුවසලිලා, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ යං සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, අකාලිකං එතං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, න තං ගණීයති අට්ඨහි හෙතූහි.

หรืออีกอย่างหนึ่ง ดูกร มหาบพิตร แม่น้ำ ๕๐๐ สายไหลจากภูเขาหิมพานต์. ในแม่น้ำ ๕๐๐ สายเหล่านั้น ดูกร มหาบพิตร มีเพียง ๑๐ สายเท่านั้นที่นับรวมในการนับแม่น้ำ คือ แม่น้ำคงคา ยมุนา อจิรวดี สรภู มหี สินธุ สรัสวดี เวตรวดี วีตังสา และจันทภาคา. แม่น้ำที่เหลือไม่นับรวมในการนับแม่น้ำ เพราะเหตุใด? เพราะแม่น้ำเหล่านั้นไม่มีน้ำไหลตลอด. ฉันใด ดูกร มหาบพิตร ที่แผ่นดินไหวใหญ่ ๗ ครั้ง เมื่อพระเจ้าเวสสันดรพระราชทานมหาทานนั้น เป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นนอกกาลและเกิดขึ้นเป็นครั้งคราว พ้นจากเหตุ ๘ ประการนั้น จึงไม่นับรวมกับเหตุ ๘ ประการนั้น ฉันนั้น.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, රඤ්ඤො සතම්පි ද්විසතම්පි තිසතම්පි අමච්චා හොන්ති, තෙසං ඡයෙව ජනා අමච්චගණනාය ගණීයන්ති. සෙය්‍යථිදං – සෙනාපති, පුරොහිතො, අක්ඛදස්සො, භණ්ඩාගාරිකො, ඡත්තග්ගාහකො, ඛග්ගග්ගාහකො, එතෙයෙව අමච්චගණනාය ගණීයන්ති. කිංකාරණා? යුත්තත්තා රාජගුණෙහි. අවසෙසා අගණිතා, සබ්බෙ අමච්චාත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ යං සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, අකාලිකං එතං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, න තං ගණීයති අට්ඨහි හෙතූහී’’ති.

หรืออีกอย่างหนึ่ง ดูกร มหาบพิตร อำมาตย์ของพระราชามีเป็นร้อย เป็นสองร้อย เป็นสามร้อย. ในบรรดาอำมาตย์เหล่านั้น มีเพียง ๖ คนเท่านั้นที่นับรวมในการนับอำมาตย์ คือ เสนาบดี ปุโรหิต อักขทัสสะ (ผู้พิพากษา) ภัณฑาคาริก (ผู้ดูแลคลัง) ฉัตตัคคาหกะ (ผู้ถือฉัตร) และขัคคัคคาหกะ (ผู้ถือพระขรรค์). เพราะเหตุใด? เพราะเหมาะสมด้วยคุณสมบัติของพระราชา. ที่เหลือไม่นับรวม แต่ทั้งหมดจัดว่าเป็นอำมาตย์. ฉันใด ดูกร มหาบพิตร ที่แผ่นดินไหวใหญ่ ๗ ครั้ง เมื่อพระเจ้าเวสสันดรพระราชทานมหาทานนั้น เป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นนอกกาลและเกิดขึ้นเป็นครั้งคราว พ้นจากเหตุ ๘ ประการนั้น จึงไม่นับรวมกับเหตุ ๘ ประการนั้น ฉันนั้น.

භූමිචාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาภูมิจาลสูตร จบ.

චාපාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาจาปาลวรรค จบ.

(8) 3. යමකවග්ගො

(๘) ๓. ยมกวรรค

1-10. සද්ධාසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๑๐. อรรถกถาสัทธาสูตรเป็นต้น

71-80. අට්ඨමස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. දසමෙ කුච්ඡිතං සීදතීති කුසීතො ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා. යස්ස ධම්මස්ස වසෙන [Pg.265] පුග්ගලො ‘‘කුසීතො’’ති වුච්චති, සො කුසිතභාවො ඉධ කුසිත-සද්දෙන වුත්තො. විනාපි හි භාවජොතනසද්දං භාවත්ථො විඤ්ඤායති යථා ‘‘පටස්ස සුක්ක’’න්ති, තස්මා කුසීතභාවවත්ථූනීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කොසජ්ජකාරණානීති අත්ථො’’ති. කම්මං නාම සමණසාරුප්පං ඊදිසන්ති ආහ ‘‘චීවරවිචාරණාදී’’ති. වීරියන්ති පධානවීරියං. තං පන චඞ්කමනවසෙන කරණෙ කායිකන්තිපි වත්තබ්බතං ලභතීති ආහ ‘‘දුවිධම්පී’’ති. පත්තියාති පාපුණනත්ථං. ඔසීදනන්ති භාවනානුයොගෙ සඞ්කොචො. මාසෙහි ආචිතං නිචිතං වියාති මාසාචිතං, තං මඤ්ඤෙ. යස්මා මාසා තින්තා විසෙසෙන ගරුකා හොන්ති, තස්මා ‘‘යථා තින්තමාසො’’තිආදි වුත්තං. වුට්ඨිතො හොති ගිලානභාවාති අධිප්පායො.

๗๑-๘๐. บทต้นเป็นต้นของอัฏฐมวรรค มีอรรถตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ‘กุสีโต’ (เกียจคร้าน) มาจาก ‘กุจฉิตัง สีทติ’ (จมลงอย่างน่ารังเกียจ) โดยเปลี่ยน ‘ท’ เป็น ‘ต’. ภาวะแห่งความเกียจคร้านที่บุคคลถูกเรียกว่า ‘กุสีโต’ ด้วยธรรมใด ภาวะนั้นในที่นี้กล่าวด้วยคำว่า ‘กุสิตะ’. แม้ไม่มีคำที่แสดงภาวะ ก็ย่อมรู้ความหมายของภาวะได้ เช่น ‘ผ้าขาว’ (ปฏัสสะ สุกกัง) เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า ‘วัตถุแห่งความเกียจคร้าน’. ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีความหมายว่า เหตุแห่งความเกียจคร้าน’. คำว่า ‘กรรม’ หมายถึงสิ่งที่เหมาะสมกับสมณะเช่นนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘การพิจารณาจีวรเป็นต้น’. คำว่า ‘วิริยะ’ คือ ปธานวิริยะ (ความเพียรพยายาม). แต่เมื่อทำในลักษณะการเดินจงกรม ก็อาจเรียกว่า ‘กายิกะ’ ได้ด้วย ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทั้งสองอย่าง’. คำว่า ‘ปัตติยา’ คือ เพื่อการบรรลุ. คำว่า ‘โอสีทนัง’ คือ ความหดหู่ในการประกอบภาวนา. คำว่า ‘มาสาจิตัง’ คือ เหมือนกับที่พูนขึ้นหรือสะสมไว้ด้วยถั่วมาสะ ข้าพเจ้าเข้าใจว่าอย่างนั้น. เพราะว่าถั่วมาสะที่เปียกชุ่มย่อมหนักเป็นพิเศษ ท่านจึงกล่าวว่า ‘เหมือนถั่วมาสะที่เปียกชุ่ม’ เป็นต้น. มีความหมายว่า ‘พ้นจากภาวะแห่งความเจ็บป่วย’.

තෙසන්ති ආරම්භවත්ථූනං. ඉමිනාව නයෙනාති ඉමිනා කුසීතවත්ථූසු වුත්තෙනෙව නයෙන ‘‘දුවිධම්පි වීරියං ආරභතී’’තිආදිනා. ඉදං පඨමන්ති ‘‘ඉදං, හන්දාහං, වීරියං ආරභාමී’’ති, ‘‘එවං භාවනාය අබ්භුස්සහනං පඨමං ආරම්භවත්ථූ’’තිආදිනා ච අත්ථො වෙදිතබ්බො. යථා තථා පඨමං පවත්තං අබ්භුස්සහනඤ්හි උපරි වීරියාරම්භස්ස කාරණං හොති. අනුරූපපච්චවෙක්ඛණසහිතානි හි අබ්භුස්සහනානි තම්මූලකානි වා පච්චවෙක්ඛණානි අට්ඨ ආරම්භවත්ථූනීති වෙදිතබ්බානි.

คำว่า ‘เตสัง’ คือ แห่งวัตถุเป็นที่ตั้งแห่งความเพียรเหล่านั้น. คำว่า ‘อิมินาเยวะ นเยนะ’ คือ ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในวัตถุแห่งความเกียจคร้านนั่นเอง ด้วยบทว่า ‘ย่อมปรารภความเพียรทั้งสองอย่าง’ เป็นต้น. คำว่า ‘อิทัง ปฐมัง’ คือ ‘เอาละ เราจะปรารภความเพียรนี้’ และพึงทราบความหมายด้วยบทว่า ‘การพยายามในการเจริญภาวนาอย่างนี้ เป็นวัตถุเป็นที่ตั้งแห่งความเพียรประการแรก’ เป็นต้น. เพราะการพยายามที่เกิดขึ้นเป็นครั้งแรกไม่ว่าอย่างไรก็ตาม ย่อมเป็นเหตุแห่งการปรารภความเพียรในภายหลัง. พึงทราบว่า การพยายามที่ประกอบด้วยการพิจารณาที่เหมาะสม หรือการพิจารณาที่มีการพยายามนั้นเป็นมูล มี ๘ อย่าง เป็นวัตถุเป็นที่ตั้งแห่งความเพียร.

සද්ධාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัทธาสูตรเป็นต้น จบ.

යමකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถายมกวรรค จบ.

81-626. සෙසං උත්තානමෙව.

๘๑-๖๒๖. ที่เหลือมีอรรถตื้นทั้งนั้น.

ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

อรรถกถาอังคุตตรนิกาย มโนรถปูรณี

අට්ඨකනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා.

การแสดงอรรถที่ไม่ตื้นในอรรถกถาอัฏฐกนิบาต จบ.

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

ในอังคุตตรนิกาย

නවකනිපාත-ටීකා

ฎีกานวกนิบาต

1. පඨමපණ්ණාසකං

๑. ปฐมปัณณาสก์

1. සම්බොධිවග්ගො

๑. สัมโพธิวรรค

1-2. සම්බොධිසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๒. ฎีกาสัมโพธิสูตรเป็นต้น

1-2. නවකනිපාතස්ස [Pg.267] පඨමදුතියෙසු නත්ථි වත්තබ්බං.

๑-๒. ในสูตรที่ ๑ และที่ ๒ ของนวกนิบาต ไม่มีข้อความที่จะกล่าว.

3. මෙඝියසුත්තවණ්ණනා

๓. ฎีกาเมฆิยสูตร

3. තතියෙ (උදා. අට්ඨ. 31) මෙඝියොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. උපට්ඨාකො හොතීති පරිචාරකො හොති. භගවතො හි පඨමබොධියං උපට්ඨාකා අනිබද්ධා අහෙසුං. එකදා නාගසමලො, එකදා නාගිතො, එකදා උපවාණො, එකදා සුනක්ඛත්තො, එකදා චුන්දො සමණුද්දෙසො, එකදා සාගතො, එකදා මෙඝියො, තදාපි මෙඝියත්ථෙරොව උපට්ඨාකො හොති. තෙනාහ ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා මෙඝියො භගවතො උපට්ඨාකො හොතී’’ති.

๓. ในสูตรที่ ๓ (อุ.อ. ๓๑) คำว่า ‘เมฆิยะ’ คือ ชื่อของพระเถระนั้น. คำว่า ‘อุปัฏฐาโก โหติ’ คือ เป็นผู้บำรุง. เพราะในปฐมโพธิกาลของพระผู้มีพระภาค อุปัฏฐากทั้งหลายไม่ได้อยู่ประจำ. บางคราวเป็นพระนาคสมละ บางคราวเป็นพระนาคิตะ บางคราวเป็นพระอุปวาณะ บางคราวเป็นพระสุนักขัตตะ บางคราวเป็นสามเณรจุนทะ บางคราวเป็นพระสาคตะ บางคราวเป็นพระเมฆิยะ. ในคราวนั้น พระเมฆิยเถระนั่นแหละเป็นผู้อุปัฏฐาก. ท่านจึงกล่าวว่า ‘ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระเมฆิยะเป็นผู้อุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาค’.

කිමිකාළායාති කාළකිමීනං බහුලතාය ‘‘කිමිකාළා’’ති ලද්ධනාමාය නදියා. ජඞ්ඝාවිහාරන්ති චිරනිසජ්ජාය ජඞ්ඝාසු උප්පන්නකිලමථවිනොදනත්ථං විචරණං. පාසාදිකන්ති අවිරළරුක්ඛතාය සිනිද්ධපත්තතාය ච පස්සන්තානං පසාදං ආවහතීති පාසාදිකං. සන්දච්ඡායතාය මනුඤ්ඤභූමිභාගතාය ච අන්තො පවිට්ඨානං පීතිසොමනස්සජනනට්ඨෙන චිත්තං රමෙතීති රමණීයං. අලන්ති පරියත්තං, යුත්තන්තිපි අත්ථො. පධානත්ථිකස්සාති පධානෙන භාවනානුයොගෙන අත්ථිකස්ස. යස්මා සො පධානකම්මෙ යුත්තො පධානකම්මිකො නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘පධානකම්මිකස්සා’’ති. ආගච්ඡෙය්‍යාහන්ති ආගච්ඡෙය්‍යං අහං. ථෙරෙන කිර පුබ්බෙ තං ඨානං අනුප්පටිපාටියා පඤ්ච ජාතිසතානි රඤ්ඤා එව සතා අනුභූතපුබ්බං උය්‍යානං අහොසි, තෙනස්ස දිට්ඨමත්තෙයෙව තත්ථ විහරිතුං චිත්තං නමි.

คำว่า กิมิกาฬา คือแม่น้ำที่มีชื่อว่า “กิมิกาฬา” เพราะมีหนอนดำมาก. คำว่า ชังฆาวิหาร คือการเดินเพื่อบรรเทาความเมื่อยล้าที่ขาซึ่งเกิดขึ้นจากการนั่งนาน. คำว่า น่าเลื่อมใส คือเป็นที่นำมาซึ่งความเลื่อมใสแก่ผู้ที่มองเห็น เพราะมีต้นไม้ไม่ห่างกันและมีใบเขียวชอุ่ม. คำว่า น่ารื่นรมย์ คือเป็นที่ยังจิตให้รื่นรมย์แก่ผู้ที่เข้าไปภายใน เพราะมีร่มเงาหนาแน่นและมีพื้นดินน่ารื่นรมย์ เป็นที่ยังปีติและโสมนัสให้เกิดขึ้น. คำว่า พอแล้ว คือเพียงพอแล้ว, มีความหมายว่าเหมาะสมแล้วด้วย. คำว่า แก่ผู้ปรารถนาความเพียร คือแก่ผู้ปรารถนาด้วยความเพียรคือการประกอบภาวนา. เพราะว่าผู้นั้นประกอบในกรรมคือความเพียร จึงชื่อว่าผู้มีกรรมคือความเพียร เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “แก่ผู้มีกรรมคือความเพียร”. คำว่า อาคัจเฉยยาหัง คือ “ข้าพเจ้าพึงมา”. ได้ยินว่า สถานที่นั้นในกาลก่อนเป็นอุทยานที่พระเถระเคยเสวยมาแล้วโดยลำดับถึงห้าร้อยชาติในฐานะเป็นพระราชา เพราะฉะนั้นเมื่อท่านเห็นสถานที่นั้นเท่านั้น จิตของท่านก็โน้มไปเพื่อจะอยู่ ณ ที่นั้น.

යාව [Pg.268] අඤ්ඤොපි කොචි භික්ඛු ආගච්ඡතීති අඤ්ඤො කොචිපි භික්ඛු මම සන්තිකං යාව ආගච්ඡති, තාව ආගමෙහීති අත්ථො. ‘‘කොචි භික්ඛු දිස්සතී’’තිපි පාඨො, ‘‘ආගච්ඡතූ’’තිපි පඨන්ති, තථා ‘‘දිස්සතූ’’තිපි. නත්ථි කිඤ්චි උත්තරි කරණීයන්ති චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි පරිඤ්ඤාදීනං සොළසන්නං කිච්චානං කතත්තා අභිසම්බොධියා වා අධිගතත්තා තතො අඤ්ඤං උත්තරි කරණීයං නාම නත්ථි. චතූසු සච්චෙසු චතුන්නං කිච්චානං කතත්තාති ඉදං පන මග්ගවසෙන ලබ්භභානං භෙදං අනුපෙක්ඛිත්වා වුත්තං. අත්ථි කතස්ස පටිචයොති මය්හං සන්තානෙ නිප්ඵාදිතස්ස සීලාදිධම්මස්ස අරියමග්ගස්ස අනධිගතත්තා තදත්ථං පුන වඩ්ඪනසඞ්ඛාතො පටිචයො අත්ථි, ඉච්ඡිතබ්බොති අත්ථො.

คำว่า จนกว่าภิกษุอื่นบางรูปจะมา คือมีความหมายว่า “จงรอจนกว่าภิกษุอื่นบางรูปจะมายังสำนักของฉัน”. มีบทว่า “ภิกษุบางรูปปรากฏ” ด้วย, และอ่านว่า “จงมา” ด้วย, อีกทั้ง “จงปรากฏ” ด้วย. คำว่า ไม่มีกิจอื่นใดที่ควรทำยิ่งไปกว่านี้ คือเพราะได้ทำกิจ ๑๖ อย่าง มีปริญญาเป็นต้นในอริยสัจ ๔ ด้วยมรรค ๔ หรือเพราะได้บรรลุอภิสัมโพธิแล้ว กิจอื่นใดที่ควรทำยิ่งไปกว่านั้นย่อมไม่มี. ส่วนคำว่า “เพราะได้ทำกิจ ๔ อย่างในอริยสัจ ๔” นี้ กล่าวโดยไม่คำนึงถึงความแตกต่างที่พึงได้โดยมรรค. คำว่า มีการสั่งสมสิ่งที่ทำแล้ว คือเพราะยังไม่ได้บรรลุอริยมรรคอันเป็นธรรมมีศีลเป็นต้นที่ได้กระทำแล้วในสันดานของฉัน การสั่งสมอันได้แก่การเพิ่มพูนอีกเพื่อประโยชน์แก่อริยมรรคนั้นย่อมมีอยู่, มีความหมายว่าควรปรารถนา.

තිවිධනාටකපරිවාරොති මහන්තිත්ථියො මජ්ඣිමිත්ථියො අතිතරුණිත්ථියොති එවං වධූකුමාරිකකඤ්ඤාවත්ථාහි තිවිධාහි නාටකිත්ථීහි පරිවුතො. අකුසලවිතක්කෙහීති යථාවුත්තෙහි කාමවිතක්කාදීහි. අපරෙ පන ‘‘තස්මිං වනසණ්ඩෙ පුප්ඵඵලපල්ලවාදීසු ලොභවසෙන කාමවිතක්කො, ඛරස්සරානං පක්ඛිආදීනං සද්දස්සවනෙන බ්‍යාපාදවිතක්කො, ලෙඩ්ඩුආදීහි තෙසං විහෙඨනාධිප්පායෙන විහිංසාවිතක්කො. ‘ඉධෙවාහං වසෙය්‍ය’න්ති තත්ථ සාපෙක්ඛතාවසෙන වා කාමවිතක්කො, වනචරකෙ තත්ථ තත්ථ දිස්වා තෙසු චිත්තදුබ්භනෙන බ්‍යාපාදවිතක්කො, තෙසං විහෙඨනාධිප්පායෙන විහිංසාවිතක්කො තස්ස උප්පජ්ජතී’’ති වදන්ති. යථා තථා වා තස්ස මිච්ඡාවිතක්කප්පවත්තියෙව අච්ඡරියකාරණං. අච්ඡරියං වත, භොති ගරහණච්ඡරියං නාම කිරෙතං. යථා ආයස්මා ආනන්දො භගවතො වලියගත්තං දිස්වා අවොච ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ’’ති (සං. නි. 5.511). සම්පරිවාරිතාති වොකිණ්ණා. අත්තනි ගරුම්හි ච එකත්තෙපි බහුවචනං දිස්සති. ‘‘අන්වාසත්තො’’තිපි පාඨො. කස්මා පනස්ස භගවා තත්ථ ගමනං අනුජානි? ‘‘අනනුඤ්ඤාතොපි චායං මං ඔහාය ගච්ඡිස්සතෙව, පරිචාරකාමතාය මඤ්ඤෙ භගවා ගන්තුං න දෙතීති චස්ස සියා අඤ්ඤථත්තං, තදස්ස දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තෙය්‍යා’’ති අනුජානි.

คำว่า แวดล้อมด้วยนางนักฟ้อนสามประเภท คือแวดล้อมด้วยนางนักฟ้อนสามประเภท คือหญิงใหญ่ หญิงกลาง หญิงสาวมาก โดยสภาพแห่งหญิงสะใภ้ หญิงสาว และหญิงรุ่น. คำว่า ด้วยอกุศลวิตก คือด้วยกามวิตกเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว. ส่วนคนอื่นกล่าวว่า “ในป่าชัฏนั้น กามวิตกเกิดขึ้นแก่ท่านโดยความโลภในดอกไม้ ผลไม้ ใบไม้เป็นต้น, พยาบาทวิตกเกิดขึ้นโดยการได้ยินเสียงนกเป็นต้นที่มีเสียงหยาบ, วิหิงสาวิตกเกิดขึ้นโดยความตั้งใจจะเบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นด้วยก้อนดินเป็นต้น. หรือกามวิตกเกิดขึ้นโดยความอาลัยในที่นั้นว่า ‘เราพึงอยู่ในที่นี้แหละ’, พยาบาทวิตกเกิดขึ้นโดยการเห็นสัตว์ป่าในที่นั้นๆ แล้วมีจิตคิดร้ายต่อสัตว์เหล่านั้น, วิหิงสาวิตกเกิดขึ้นโดยความตั้งใจจะเบียดเบียนสัตว์เหล่านั้น”. ไม่ว่าอย่างไร การเกิดขึ้นแห่งมิจฉาวิตกของท่านนั่นแหละเป็นเหตุอัศจรรย์. “อัศจรรย์หนอ” ท่านผู้เจริญ, ได้ยินว่านี่คืออัศจรรย์ที่ควรตำหนิ. เหมือนอย่างที่ท่านพระอานนท์เห็นพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่เหี่ยวย่นแล้วกล่าวว่า “อัศจรรย์ พระเจ้าข้า, ไม่เคยมีมา พระเจ้าข้า” (สํ. ส. ๕.๕๑๑). คำว่า แวดล้อมแล้ว คือปะปนกัน. แม้ในคำว่า “ตน” และ “ครู” ที่เป็นเอกพจน์ ก็ปรากฏเป็นพหูพจน์. มีบทว่า “อันวาสัตโต” ด้วย. แต่เพราะเหตุไรพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงอนุญาตการไปที่นั่นแก่ท่าน? ทรงอนุญาตเพราะทรงดำริว่า “แม้เราไม่อนุญาต เขาก็จะทิ้งเราไปอยู่ดี, และหากเขาคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงอนุญาตให้ไปเพราะความปรารถนาจะให้เป็นผู้รับใช้’ จิตของเขาก็จะแปรปรวนไป, นั่นจะนำมาซึ่งความไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์แก่เขาตลอดกาลนาน”.

එවං තස්මිං අත්තනො පවත්තිං ආරොචෙත්වා නිසින්නෙ අථස්ස භගවා සප්පායධම්මං දෙසෙන්තො ‘‘අපරිපක්කාය, මෙඝිය, චෙතොවිමුත්තියා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘අපරිපක්කායා’’ති පරිපාකං අප්පත්තාය. චෙතොවිමුත්තියාති [Pg.269] කිලෙසෙහි චෙතසො විමුත්තියා. පුබ්බභාගෙ හි තදඞ්ගවසෙන චෙව වික්ඛම්භනවසෙන ච චෙතසො විමුත්ති හොති, අපරභාගෙ සමුච්ඡෙදවසෙන චෙව පටිප්පස්සද්ධිවසෙන ච. සායං විමුත්ති හෙට්ඨා විත්ථාරතො කථිතාව, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. තත්ථ විමුත්තිපරිපාචනීයෙහි ධම්මෙහි ආසයෙ පරිපාචිතෙ සොධිතෙ විපස්සනාය මග්ගගබ්භං ගණ්හන්තියා පරිපාකං ගච්ඡන්තියා චෙතොවිමුත්ති පරිපක්කා නාම හොති, තදභාවෙ අපරිපක්කා.

เมื่อท่านเมฆิยะกราบทูลเรื่องราวของตนแล้วนั่งลง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงธรรมอันเป็นที่สบายแก่ท่าน โดยตรัสเริ่มต้นว่า “เมฆิยะ จิตตวิมุตติที่ยังไม่แก่กล้า”. ในคำนั้น “ที่ยังไม่แก่กล้า” คือที่ยังไม่ถึงความแก่กล้า. “จิตตวิมุตติ” คือความหลุดพ้นแห่งจิตจากกิเลส. ในเบื้องต้น จิตตวิมุตติย่อมมีโดยความเป็นตทังควิมุตติและวิกขัมภนวิมุตติ, ในเบื้องปลายย่อมมีโดยความเป็นสมุจเฉทวิมุตติและปฏิปัสสัทธิวิมุตติ. วิมุตตินั้นได้กล่าวโดยพิสดารไว้ข้างล่างแล้ว เพราะฉะนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้น. ในที่นั้น เมื่ออาสยะ (อัธยาศัย) ได้รับการบ่มให้แก่กล้าและบริสุทธิ์ด้วยธรรมที่ยังวิมุตติให้แก่กล้า จิตตวิมุตติที่กำลังเข้าถึงความแก่กล้าโดยการรับเอามรรคอันเป็นครรภ์แห่งวิปัสสนา ชื่อว่าจิตตวิมุตติที่แก่กล้าแล้ว, เมื่อไม่มีเช่นนั้น ชื่อว่ายังไม่แก่กล้า.

කතමෙ පන විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා? සද්ධින්ද්‍රියාදීනං විසුද්ධිකරණවසෙන පන්නරස ධම්මා වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං –

ก็ธรรมที่ยังวิมุตติให้แก่กล้าคืออะไร? พึงทราบธรรม ๑๕ ประการ โดยการทำให้สัทธินทรีย์เป็นต้นบริสุทธิ์. ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘අස්සද්ධෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, සද්ධෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, පසාදනීයෙ සුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සද්ධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

สัทธินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ ๓ อย่างเหล่านี้ คือเมื่อเว้นบุคคลผู้ไม่มีศรัทธา, เมื่อคบหา เสพ และเข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีศรัทธา, เมื่อพิจารณาสูตรที่ยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้น.

‘‘කුසීතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, ආරද්ධවීරියෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, සම්මප්පධානෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි වීරියින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

วิริยินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ ๓ อย่างเหล่านี้ คือเมื่อเว้นบุคคลผู้เกียจคร้าน, เมื่อคบหา เสพ และเข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้ปรารภความเพียร, เมื่อพิจารณาสัมมัปปธาน.

‘‘මුට්ඨස්සතී පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, උපට්ඨිතස්සතී පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, සතිපට්ඨානෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සතින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

สตินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ ๓ อย่างเหล่านี้ คือเมื่อเว้นบุคคลผู้มีสติหลงลืม, เมื่อคบหา เสพ และเข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีสติมั่นคง, เมื่อพิจารณาสติปัฏฐาน.

‘‘අසමාහිතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, සමාහිතෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, ඣානවිමොක්ඛෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සමාධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

สมาธินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ ๓ อย่างเหล่านี้ คือเมื่อเว้นบุคคลผู้ไม่มีสมาธิ, เมื่อคบหา เสพ และเข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีสมาธิ, เมื่อพิจารณาฌานและวิโมกข์.

‘‘දුප්පඤ්ඤෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, පඤ්ඤවන්තෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, ගම්භීරඤාණචරියං පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි පඤ්ඤින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

ปัญญินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ เมื่อเว้นบุคคลผู้มีปัญญาทราม, เมื่อคบหา เสพ และเข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีปัญญา, เมื่อพิจารณาการประพฤติอันประกอบด้วยญาณอันลึกซึ้ง.

‘‘ඉති ඉමෙ පඤ්ච පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, පඤ්ච පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, පඤ්ච සුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි පන්නරසහි ආකාරෙහි ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි විසුජ්ඣන්තී’’ති (පටි. ම. 1.185).

ดังนี้ อินทรีย์ ๕ เหล่านี้ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ ๑๕ อย่างเหล่านี้ คือ เมื่อเว้นบุคคล ๕ ประเภทเหล่านี้, เมื่อคบหา เสพ และเข้าไปนั่งใกล้บุคคล ๕ ประเภท, เมื่อพิจารณาสูตร ๕ อย่าง” (ปฏิ. ม. ๑.๑๘๕).

අපරෙහිපි [Pg.270] පන්නරසහි ආකාරෙහි ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි විසුජ්ඣන්ති. අපරෙපි පන්නරස ධම්මා විමුත්තිපරිපාචනීයා. සද්ධාපඤ්චමානි ඉන්ද්‍රියානි, අනිච්චසඤ්ඤා අනිච්චෙ, දුක්ඛසඤ්ඤා දුක්ඛෙ, අනත්තසඤ්ඤා, පහානසඤ්ඤා, විරාගසඤ්ඤාති ඉමා පඤ්ච නිබ්බෙධභාගියා සඤ්ඤා, කල්‍යාණමිත්තතා, සීලසංවරො, අභිසල්ලෙඛතා, වීරියාරම්භො, නිබ්බෙධිකපඤ්ඤාති. තෙසු වෙනෙය්‍යදමනකුසලො සත්ථා වෙනෙය්‍යස්ස මෙඝියත්ථෙරස්ස අජ්ඣාසයවසෙන ඉධ කල්‍යාණමිත්තතාදයො විමුත්තිපරිපාචනීයෙ ධම්මෙ දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්ච ධම්මා පරිපක්කාය සංවත්තන්තී’’ති වත්වා තෙ විත්ථාරෙන්තො ‘‘ඉධ, මෙඝිය, භික්ඛු කල්‍යාණමිත්තො හොතී’’තිආදිමාහ.

อินทรีย์ ๕ เหล่านี้ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ ๑๕ อย่างอื่นอีก. ธรรม ๑๕ ประการอื่นอีกก็เป็นธรรมที่ยังวิมุตติให้แก่กล้า. คือ อินทรีย์ ๕ มีศรัทธาเป็นต้น, อนิจจสัญญาในสิ่งไม่เที่ยง, ทุกขสัญญาในสิ่งเป็นทุกข์, อนัตตสัญญา, ปหานสัญญา, วิรากสัญญา คือสัญญา ๕ ประการเหล่านี้ที่เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด, กัลยาณมิตรตา, สีลสังวร, อภิสัลเลขตา, วิริยารัมภะ, นิพเพธิกปัญญา. ในธรรมเหล่านั้น พระศาสดาผู้ฉลาดในการฝึกเวไนยสัตว์ ทรงแสดงธรรมที่ยังวิมุตติให้แก่กล้ามีกัลยาณมิตรตาเป็นต้นในที่นี้ โดยอาศัยอัธยาศัยของพระเมฆิยเถระผู้เป็นเวไนยสัตว์ โดยตรัสว่า “ธรรม ๕ ประการย่อมเป็นไปเพื่อความแก่กล้า” แล้วทรงขยายความเหล่านั้น โดยตรัสเริ่มต้นว่า “เมฆิยะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีกัลยาณมิตร” ดังนี้เป็นต้น.

තත්ථ කල්‍යාණමිත්තොති කල්‍යාණො භද්දො සුන්දරො මිත්තො එතස්සාති කල්‍යාණමිත්තො. යස්ස සීලාදිගුණසම්පන්නො ‘‘අඝස්ස තාතා හිතස්ස විධාතා’’ති එවං සබ්බාකාරෙන උපකාරො මිත්තො හොති, සො පුග්ගලො කල්‍යාණමිත්තොව. යථාවුත්තෙහි කල්‍යාණපුග්ගලෙහෙව සබ්බිරියාපථෙසු සහ අයති පවත්තති, න විනා තෙහීති කල්‍යාණසහායො. කල්‍යාණපුග්ගලෙසු එව චිත්තෙන චෙව කායෙන ච නින්නපොණපබ්භාරභාවෙන පවත්තතීති කල්‍යාණසම්පවඞ්කො. පදත්තයෙන කල්‍යාණමිත්තසංසග්ගෙ ආදරං උප්පාදෙති. අයං කල්‍යාණමිත්තතාසඞ්ඛාතො බ්‍රහ්මචරියවාසස්ස ආදිභාවතො සබ්බෙසඤ්ච කුසලධම්මානං බහුකාරතාය පධානභාවතො ච ඉමෙසු පඤ්චසු ධම්මෙසු ආදිතො වුත්තත්තා පඨමො අනවජ්ජධම්මො අවිසුද්ධානං සද්ධාදීනං විසුද්ධිකරණවසෙන චෙතොවිමුත්තියා පරිපක්කාය සංවත්තති. එත්ථ ච කල්‍යාණමිත්තස්ස බහුකාරතා පධානතා ච ‘‘උපඩ්ඪමිදං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මචරියස්ස යදිදං කල්‍යාණමිත්තතා’’ති වදන්තං ධම්මභණ්ඩාගාරිකං ‘‘මා හෙවං, ආනන්දා’’ති ද්වික්ඛතුං පටිසෙධෙත්වා ‘‘සකලමෙව හිදං, ආනන්ද, බ්‍රහ්මචරියං යදිදං කල්‍යාණමිත්තතා කල්‍යාණසහායතා’’ති – ආදිසුත්තපදෙහි (සං. නි. 1.129; 5.2) වෙදිතබ්බා.

ในบทเหล่านั้น คำว่า กัลยาณมิตร คือ ผู้ใดมีมิตรที่ดีงาม งามสง่า น่ารัก ผู้นั้นชื่อว่ากัลยาณมิตร บุคคลใดมีมิตรผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น เป็นผู้ช่วยให้พ้นจากความชั่วร้าย เป็นผู้จัดแจงประโยชน์ให้ ด้วยประการทั้งปวงอย่างนี้ บุคคลนั้นแลชื่อว่ากัลยาณมิตร ผู้ใดประพฤติร่วมไปกับบุคคลผู้เป็นกัลยาณมิตรที่กล่าวมาแล้วนั้น ในอิริยาบถทั้งปวง โดยไม่ปราศจากบุคคลเหล่านั้น ผู้นั้นชื่อว่ากัลยาณสหาย ผู้ใดประพฤติโน้มเอียงโอนเอนไปในบุคคลผู้เป็นกัลยาณมิตรด้วยจิตและกาย ผู้นั้นชื่อว่ากัลยาณสัมปวังโก ด้วยบท ๓ บทนี้ ย่อมยังความเอื้อเฟื้อในกัลยาณมิตรให้เกิดขึ้น กัลยาณมิตรนี้ นับว่าเป็นเบื้องต้นแห่งการประพฤติพรหมจรรย์ และเป็นคุณธรรมที่เกื้อกูลอย่างมาก เป็นประธานแห่งกุศลธรรมทั้งปวง เพราะเหตุที่กล่าวไว้เป็นอันดับแรกในธรรม ๕ ประการนี้ จึงเป็นธรรมที่ไม่มีโทษประการแรก ย่อมเป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์แห่งศรัทธาเป็นต้นที่ยังไม่บริสุทธิ์ และเพื่อความแก่กล้าแห่งเจโตวิมุตติ อนึ่ง ความที่กัลยาณมิตรเป็นผู้มีอุปการะมากและเป็นประธานนั้น พึงทราบได้จากพระสูตรมีอาทิว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามพระธรรมภัณฑาคาริก (พระอานนท์) ผู้กล่าวว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กัลยาณมิตรนี้เป็นครึ่งหนึ่งแห่งพรหมจรรย์" ถึงสองครั้งว่า "อย่ากล่าวอย่างนั้น อานนท์" แล้วตรัสว่า "อานนท์ พรหมจรรย์ทั้งหมดนี้แล คือกัลยาณมิตร กัลยาณสหาย" ดังนี้ (สํ. ส. 1.129; 5.2)

පුන චපරන්ති පුන ච අපරං ධම්මජාතං. සීලවාති එත්ථ කෙනට්ඨෙන සීලං? සීලනට්ඨෙන සීලං. කිමිදං සීලනං නාම? සමාධානං, කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. අථ වා උපධාරණං, ඣානාදිකුසලධම්මානං පතිට්ඨානවසෙන ආධාරභාවොති අත්ථො. තස්මා සීලෙති, සීලතීති වා සීලං. අයං තාව සද්දලක්ඛණනයෙන සීලට්ඨො. අපරෙ [Pg.271] පන ‘‘සිරට්ඨො සීලට්ඨො, සීතලට්ඨො, සීලට්ඨො’’ති නිරුත්තිනයෙන අත්ථං වණ්ණෙන්ති. තයිදං පාරිපූරිතො අතිසයතො වා සීලං අස්ස අත්ථීති සීලවා, සීලසම්පන්නොති අත්ථො.

คำว่า ปุนะ จปรํ (อีกอย่างหนึ่ง) คือ ธรรมชาติอื่นอีก ในบทว่า สีลวา นี้ ศีลคืออะไร? ศีลมีอรรถว่าสีลนะ (การตั้งมั่น) การตั้งมั่นนี้คืออะไร? คือความตั้งมั่น หมายถึงความไม่กระจัดกระจายไปโดยความเป็นความประพฤติดีงามแห่งกายกรรมเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง คือการทรงไว้ หมายถึงความเป็นที่รองรับโดยความเป็นที่ตั้งแห่งกุศลธรรมมีฌานเป็นต้น เพราะฉะนั้น ศีลจึงชื่อว่า สีละ เพราะอรรถว่า สีเลติ (ตั้งมั่น) หรือ สีลติ (ทรงไว้) นี้เป็นอรรถของศีลโดยนัยแห่งลักษณะของศัพท์ ส่วนนักนิรุตติศาสตร์อื่น ๆ อธิบายความหมายโดยนัยแห่งนิรุตติว่า "ศีลมีอรรถว่าสูงสุด (สิระ), ศีลมีอรรถว่าเย็น (สีตละ)" ศีลนั้นมีอยู่แก่บุคคลนั้นโดยความบริบูรณ์หรือโดยความยิ่งยวด เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สีลวา (ผู้มีศีล) หมายถึงผู้สมบูรณ์ด้วยศีล

යථා ච සීලවා හොති සීලසම්පන්නො, තං දස්සෙතුං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පාතිමොක්ඛන්ති සික්ඛාපදසීලං. තඤ්හි යො නං පාති රක්ඛති, තං මොක්ඛෙති මොචෙති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛං. සංවරණං සංවරො, කායවාචාහි අවීතික්කමො. පාතිමොක්ඛමෙව සංවරො පාතිමොක්ඛසංවරො, තෙන සංවුතො පිහිතකායවාචොති පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො. ඉදමස්ස තස්මිං සීලෙ පතිට්ඨිතභාවපරිදීපනං. විහරතීති තදනුරූපවිහාරසමඞ්ගිභාවපරිදීපනං. ආචාරගොචරසම්පන්නොති හෙට්ඨා පාතිමොක්ඛසංවරස්ස උපරි විසෙසානං යොගස්ස ච උපකාරධම්මපරිදීපනං. අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවීති පාතිමොක්ඛසීලතො අචවනධම්මතාපරිදීපනං. සමාදායාති සික්ඛාපදානං අනවසෙසතො ආදානපරිදීපනං. සික්ඛතීති සික්ඛාය සමඞ්ගිභාවපරිදීපනං. සික්ඛාපදෙසූති සික්ඛිතබ්බධම්මපරිදීපනං.

เพื่อแสดงว่าบุคคลเป็นผู้มีศีลและสมบูรณ์ด้วยศีลอย่างไร จึงได้กล่าวบทมีอาทิว่า "ปาติโมกขสังวรสังวุโต" ในบทเหล่านั้น คำว่า ปาติโมกข์ คือ ศีลอันเป็นสิกขาบท เพราะว่าศีลนั้นย่อมรักษาผู้ที่รักษามัน ย่อมปลดเปลื้องผู้ที่รักษามันให้พ้นจากทุกข์มีอบายเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปาติโมกข์ การสำรวม คือ สังวร คือการไม่ล่วงละเมิดด้วยกายและวาจา ปาติโมกข์นั่นแหละคือสังวร ชื่อว่า ปาติโมกขสังวร ผู้สำรวมด้วยปาติโมกขสังวร คือผู้มีกายและวาจาอันปิดกั้นแล้ว นี้เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้ตั้งมั่นในศีลนั้นของบุคคลนั้น คำว่า วิหรติ (อยู่) เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยการอยู่ตามสมควรแก่ศีลนั้น คำว่า อาคารโคจรสัมปันโน (สมบูรณ์ด้วยอาจาระและโคจร) เป็นการแสดงถึงธรรมที่เกื้อกูลแก่การประกอบคุณวิเศษเบื้องบนของปาติโมกขสังวรเบื้องล่าง คำว่า อณุมัตเตสุ วัชเชสุ ภยทัสสาวี (เห็นภัยในโทษแม้เล็กน้อย) เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้ไม่เคลื่อนจากปาติโมกขศีล คำว่า สมาทาย (สมาทาน) เป็นการแสดงถึงการถือเอาสิกขาบทโดยไม่เหลือ คำว่า สิกขติ (ศึกษา) เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยการศึกษา คำว่า สิกขาปเทสุ (ในสิกขาบททั้งหลาย) เป็นการแสดงถึงธรรมที่ควรศึกษา

අපරො නයො – කිලෙසානං බලවභාවතො පාපකිරියාය සුකරභාවතො පුඤ්ඤකිරියාය ච දුක්කරභාවතො බහුක්ඛත්තුං අපායෙසු පතනසීලොති පාතී, පුථුජ්ජනො. අනිච්චතාය වා භවාදීසු කම්මවෙගුක්ඛිත්තො ඝටියන්තං විය අනවට්ඨානෙන පරිබ්භමනතො ගමනසීලොති පාතී. මරණවසෙන වා තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ අත්තභාවස්ස පතනසීලො වා පාතී, සත්තසන්තානො, චිත්තමෙව වා. තං පාතිනං සංසාරදුක්ඛතො මොක්ඛෙතීති පාතිමොක්ඛං. චිත්තස්ස හි විමොක්ඛෙන සත්තො ‘‘විමුත්තො’’ති වුච්චති. වුත්තඤ්හි ‘‘චිත්තවොදානා විසුජ්ඣන්තී’’ති (සං. නි. 3.100), ‘‘අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුත්ත’’න්ති (මහාව. 28) ච.

อีกนัยหนึ่ง คือ ปาติ (ผู้ตกไป) หมายถึง ปุถุชน เพราะกิเลสมีกำลัง การทำบาปเป็นเรื่องง่าย การทำบุญเป็นเรื่องยาก จึงมีปกติตกไปในอบายภูมิหลายครั้ง อีกอย่างหนึ่ง คือ ปาติ (ผู้ไป) เพราะความไม่เที่ยง ถูกแรงกรรมเหวี่ยงไปในภพเป็นต้น ย่อมท่องเที่ยวไปโดยไม่หยุดนิ่งเหมือนระหัดวิดน้ำ อีกอย่างหนึ่ง คือ ปาติ (ผู้ตกไป) เพราะความตาย ย่อมตกไปในอัตภาพในหมู่สัตว์นั้น ๆ หรือหมายถึง สัตวสันดาน หรือจิตนั่นเอง ธรรมที่ปลดเปลื้องผู้ตกไปนั้นให้พ้นจากทุกข์ในสังสารวัฏ จึงชื่อว่า ปาติโมกข์ เพราะสัตว์ย่อมชื่อว่า "ผู้หลุดพ้น" ด้วยการหลุดพ้นแห่งจิต ดังที่ตรัสไว้ว่า "สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ด้วยความผ่องใสแห่งจิต" (สํ. ส. 3.100) และ "จิตหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายโดยไม่อุปาทาน" (มหา. 28)

අථ වා අවිජ්ජාදිහෙතුනා සංසාරෙ පතති ගච්ඡති පවත්තතීති පාති. ‘‘අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානං තණ්හාසංයොජනානං සන්ධාවතං සංසරත’’න්ති (සං. නි. 2.124) හි වුත්තං. තස්ස පාතිනො සත්තස්ස තණ්හාදිසංකිලෙසත්තයතො මොක්ඛො එතෙනාති පාතිමොක්ඛං.

อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ชื่อว่า ปาติ เพราะอาศัยอวิชชาเป็นต้นเป็นเหตุ ย่อมตกไป ย่อมไป ย่อมเป็นไปในสังสารวัฏ ดังที่ตรัสไว้ว่า "สัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูก ย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมเวียนว่ายตายเกิด" (สํ. นิ. 2.124) ความหลุดพ้นของสัตว์ผู้ตกไปนั้น จากกิเลสเครื่องเศร้าหมอง ๓ อย่างมีตัณหาเป็นต้น ด้วยธรรมนี้ เพราะเหตุนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่า ปาติโมกข์

අථ [Pg.272] වා පාතෙති විනිපාතෙති දුක්ඛෙති පාති, චිත්තං. වුත්තඤ්හි ‘‘චිත්තෙන නීයතී ලොකො, චිත්තෙන පරිකස්සතී’’ති (සං. නි. 1.62). තස්ස පාතිනො මොක්ඛො එතෙනාති පාතිමොක්ඛං. පතති වා එතෙන අපායදුක්ඛෙ සංසාරදුක්ඛෙ චාති පාති, තණ්හාදිසංකිලෙසො. වුත්තඤ්හි ‘‘තණ්හා ජනෙති පුරිසං (සං. නි. 1.55). තණ්හාදුතියො පුරිසො’’ති (අ. නි. 4.9; ඉතිවු. 15, 105) ච ආදි. තතො පාතිතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛං.

อีกอย่างหนึ่ง จิตชื่อว่า ปาติ เพราะย่อมยังสัตว์ให้ตกไป ย่อมยังให้พินาศ ย่อมยังให้เป็นทุกข์ ดังที่ตรัสไว้ว่า "โลกถูกจิตนำไป โลกถูกจิตชักลากไป" (สํ. ส. 1.62) ความหลุดพ้นของจิตผู้ยังให้ตกไปนั้น ด้วยธรรมนี้ เพราะเหตุนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่า ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง กิเลสมีตัณหาเป็นต้น ชื่อว่า ปาติ เพราะสัตว์ย่อมตกไปในทุกข์ในอบายและทุกข์ในสังสารวัฏด้วยกิเลสนี้ ดังที่ตรัสไว้ว่า "ตัณหาย่อมยังบุรุษให้เกิด" (สํ. ส. 1.55) และ "บุรุษมีตัณหาเป็นเพื่อนสอง" (อํ. จตุกฺก. 4.9; อิติ. 15, 105) เป็นต้น ความหลุดพ้นจากกิเลสอันเป็นเหตุให้ตกไปนั้น ชื่อว่า ปาติโมกข์

අථ වා පතති එත්ථාති පාති, ඡ අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානි. වුත්තඤ්හි ‘‘ඡසු ලොකො සමුප්පන්නො, ඡසු කුබ්බති සන්ථව’’න්ති (සු. නි. 171). තතො ඡඅජ්ඣත්තිකබාහිරායතනසඞ්ඛාතතො පාතිතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛං. අථ වා පාතො විනිපාතො අස්ස අත්ථීති පාතී, සංසාරො. තතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛං. අථ වා සබ්බලොකාධිපතිභාවතො ධම්මිස්සරො භගවා පතීති වුච්චති, මුච්චති එතෙනාති මොක්ඛො, පතිනො මොක්ඛො තෙන පඤ්ඤත්තත්තාති පතිමොක්ඛො, පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛං. සබ්බගුණානං වා මූලභාවතො උත්තමට්ඨෙන පති ච සො යථාවුත්තෙනත්ථෙන මොක්ඛො චාති පතිමොක්ඛො, පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛං. තථා හි වුත්තං ‘‘පාතිමොක්ඛන්ති ආදිමෙතං මුඛමෙතං පමුඛමෙත’’න්ති (මහාව. 135) විත්ථාරො.

อีกอย่างหนึ่ง อายตนะภายในและภายนอก ๖ ชื่อว่า ปาติ เพราะสัตว์ย่อมตกไปในอายตนะเหล่านี้ ดังที่ตรัสไว้ว่า "โลกเกิดขึ้นในอายตนะ ๖ โลกย่อมทำความคุ้นเคยในอายตนะ ๖" (สุ. นิ. 171) ความหลุดพ้นจากปาติกล่าวคืออายตนะภายในและภายนอก ๖ นั้น ชื่อว่า ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง สังสารวัฏชื่อว่า ปาติ เพราะมีความตกไปและความพินาศ ความหลุดพ้นจากสังสารวัฏนั้น ชื่อว่า ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นธรรมิศวร ทรงพระนามว่า ปติ เพราะความเป็นอธิบดีแห่งโลกทั้งปวง ธรรมที่สัตว์ย่อมหลุดพ้นด้วยธรรมนั้น ชื่อว่า โมกขะ ความหลุดพ้นของพระปติ (พระผู้มีพระภาคเจ้า) เพราะความที่ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงบัญญัติไว้ ชื่อว่า ปติโมกข์ ปติโมกข์นั่นแหละคือ ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง ธรรมนั้นชื่อว่า ปติ เพราะอรรถว่าเป็นเลิศโดยความเป็นรากฐานแห่งคุณทั้งปวง และชื่อว่า โมกขะ โดยอรรถตามที่กล่าวมาแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปติโมกข์ ปติโมกข์นั่นแหละคือ ปาติโมกข์ สมดังที่ตรัสไว้ว่า "ปาติโมกข์นี้เป็นเบื้องต้น เป็นปาก (ทางเข้า) เป็นประธาน" (มหา ว. 135) ดังนี้เป็นต้น

අථ වා ප-ඉති පකාරෙ, අතීති අච්චන්තත්ථෙ නිපාතො, තස්මා පකාරෙහි අච්චන්තං මොක්ඛෙතීති පාතිමොක්ඛං. ඉදඤ්හි සීලං සයං තදඞ්ගවසෙන, සමාධිසහිතං පඤ්ඤාසහිතඤ්ච වික්ඛම්භනවසෙන සමුච්ඡෙදවසෙන අච්චන්තං මොක්ඛෙති මොචෙතීති පාතිමොක්ඛං. පති පති මොක්ඛොති වා පතිමොක්ඛො, තම්හා තම්හා වීතික්කමදොසතො පච්චෙකං මොක්ඛොති අත්ථො. පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛං. මොක්ඛොති වා නිබ්බානං, තස්ස මොක්ඛස්ස පටිබිම්බභූතොති පතිමොක්ඛො. සීලසංවරො හි සූරියස්ස අරුණුග්ගමනං විය නිබ්බානස්ස උදයභූතො තප්පටිභාගොව යථාරහං කිලෙසනිබ්බාපනතො. පතිමොක්ඛොයෙව පාතිමොක්ඛං. අථ වා මොක්ඛං පති වත්තති, මොක්ඛාභිමුඛන්ති වා පතිමොක්ඛං, පතිමොක්ඛමෙව පාතිමොක්ඛන්ති එවං තාව එත්ථ පාතිමොක්ඛසද්දස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปะ ในอรรถว่า ประการ บทว่า อติ เป็นนิบาตในอรรถว่า อย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น ธรรมที่ปลดเปลื้องอย่างยิ่งด้วยประการทั้งปวง จึงชื่อว่า ปาติโมกข์ ด้วยว่า ศีลนี้ย่อมปลดเปลื้อง คือย่อมให้หลุดพ้นอย่างยิ่ง ด้วยตนเองโดยความเป็นตทังควิมุตติ และพร้อมด้วยสมาธิและปัญญาโดยความเป็นวิกขัมภนวิมุตติและสมุจเฉทวิมุตติ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง ความหลุดพ้นเฉพาะแต่ละอย่าง ชื่อว่า ปติโมกข์ อธิบายว่า ความหลุดพ้นจากโทษแห่งการล่วงละเมิดนั้น ๆ แต่ละอย่าง ปติโมกข์นั่นแหละคือ ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง นิพพานชื่อว่า โมกขะ ธรรมที่เป็นดุจภาพสะท้อนของนิพพานนั้น ชื่อว่า ปติโมกข์ ด้วยว่า ศีลสังวรเป็นที่เกิดขึ้นแห่งนิพพาน เหมือนการขึ้นแห่งอรุณเป็นที่เกิดขึ้นแห่งดวงอาทิตย์ เป็นปฏิภาคของนิพพานนั้น เพราะดับกิเลสได้ตามสมควร ปติโมกข์นั่นแหละคือ ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ดำเนินไปสู่นิพพาน หรือมุ่งตรงต่อนิพพาน ชื่อว่า ปติโมกข์ ปติโมกข์นั่นแหละคือ ปาติโมกข์ พึงทราบอรรถของคำว่า ปาติโมกข์ ในที่นี้ด้วยประการฉะนี้ก่อน

සංවරති [Pg.273] පිදහති එතෙනාති සංවරො, පාතිමොක්ඛමෙව සංවරොති පාතිමොක්ඛසංවරො. අත්ථතො පන තතො තතො වීතික්කමිතබ්බතො විරතියො චෙතනා ච, තෙන පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො සමන්නාගතො පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො උපගතො සම්පන්නො සමන්නාගතො, තෙන වුච්චති පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’ති (විභ. 511).

ธรรมที่ย่อมสำรวม คือปิดกั้นด้วยธรรมนี้ ชื่อว่า สังวร ปาติโมกข์นั่นเองเป็นสังวร ชื่อว่า ปาติโมกขสังวร แต่โดยอรรถได้แก่ ความงดเว้นและเจตนาทั้งหลายจากการล่วงละเมิดในสิ่งนั้น ๆ ภิกษุผู้เข้าถึง คือประกอบพร้อมด้วยปาติโมกขสังวรนั้น ชื่อว่า ปาติโมกขสังวรสังวุโต สมดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ภิกษุเป็นผู้เข้าถึง เข้าถึงพร้อม เข้าไปถึง ถึงพร้อม ประกอบพร้อมด้วยปาติโมกขสังวรนี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปาติโมกขสังวรสังวุโต" (วิภงฺค. 511)

විහරතීති ඉරියාපථවිහාරෙන විහරති ඉරියති වත්තති. ආචාරගොචරසම්පන්නොති වෙළුදානාදිමිච්ඡාජීවස්ස කායපාගබ්භියාදීනඤ්ච අකරණෙන සබ්බසො අනාචාරං වජ්ජෙත්වා කායිකො අවීතික්කමො, වාචසිකො අවීතික්කමො, කායිකවාචසිකො අවීතික්කමොති එවං වුත්තභික්ඛු සාරුප්පආචාරසම්පත්තියා වෙසියාදිඅගොචරං වජ්ජෙත්වා පිණ්ඩපාතාදිඅත්ථං උපසඞ්කමිතුං යුත්තට්ඨානසඞ්ඛාතගොචරචරණෙන ච සම්පන්නත්තා ආචාරගොචරසම්පන්නො.

บทว่า ย่อมอยู่ คือ ย่อมอยู่ ย่อมเป็นไป ย่อมดำเนินไป ด้วยอิริยาบถวิหาร บทว่า ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร คือ ภิกษุผู้เว้นอนาจารโดยประการทั้งปวง ด้วยการไม่ทำมิจฉาชีพมีการให้ไม้ไผ่เป็นต้น และความคะนองกายเป็นต้น ไม่ล่วงละเมิดทางกาย ไม่ล่วงละเมิดทางวาจา ไม่ล่วงละเมิดทั้งทางกายและวาจา ตามที่กล่าวมานี้ ชื่อว่าผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระที่เหมาะสม และชื่อว่าผู้ถึงพร้อมด้วยโคจร เพราะความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยการเที่ยวไปในโคจรกล่าวคือสถานที่ที่ควรเข้าไปเพื่อประโยชน์แก่บิณฑบาตเป็นต้น โดยเว้นอโคจรมีหญิงแพศยาเป็นต้น

අපිච යො භික්ඛු සත්ථරි සගාරවො සප්පතිස්සො සබ්‍රහ්මචාරීසු සගාරවො සප්පතිස්සො හිරොත්තප්පසම්පන්නො සුනිවත්ථො සුපාරුතො පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙන පටික්කන්තෙන ආලොකිතෙන විලොකිතෙන සමිඤ්ජිතෙන පසාරිතෙන ඉරියාපථසම්පන්නො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියං අනුයුත්තො සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො ආභිසමාචාරිකෙසු සක්කච්චකාරී ගරුචිත්තීකාරබහුලො විහරති, අයං වුච්චති ආචාරසම්පන්නො.

อนึ่ง ภิกษุใดมีความเคารพ มีความยำเกรงในพระศาสดา มีความเคารพ มีความยำเกรงในเพื่อนพรหมจารี ถึงพร้อมด้วยหิริและโอตตัปปะ นุ่งห่มเรียบร้อย ถึงพร้อมด้วยอิริยาบถอันน่าเลื่อมใส ในการก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้จักประมาณในการบริโภคอาหาร ประกอบความเพียรในการตื่นอยู่ ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ มีความปรารถนาน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี เป็นผู้ทำโดยเคารพในอภิสมาจารทั้งหลาย มีความเคารพและทำความยำเกรงเป็นอันมาก ย่อมอยู่ ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระ

ගොචරො පන උපනිස්සයගොචරො, ආරක්ඛගොචරො, උපනිබන්ධගොචරොති තිවිධො. තත්ථ යො දසකථාවත්ථුගුණසමන්නාගතො වුත්තලක්ඛණො කල්‍යාණමිත්තො, යං නිස්සාය අස්සුතං සුණාති, සුතං පරියොදාපෙති, කඞ්ඛං විතරති, දිට්ඨිං උජුං කරොති, චිත්තං පසාදෙති, යස්ස ච අනුසික්ඛන්තො සද්ධාය වඩ්ඪති, සීලෙන, සුතෙන, චාගෙන, පඤ්ඤාය වඩ්ඪති, අයං වුච්චති උපනිස්සයගොචරො.

ส่วนโคจรมี ๓ อย่าง คือ อุปนิสสยโคจร อารักขโคจร และอุปนิพันธโคจร ในโคจรเหล่านั้น กัลยาณมิตรผู้ประกอบด้วยคุณคือวัตถุแห่งกถา ๑๐ ประการ มีลักษณะตามที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งภิกษุอาศัยแล้วย่อมได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง ทำสิ่งที่เคยฟังแล้วให้ผ่องแผ้ว บรรเทาความสงสัย ทำความเห็นให้ตรง ทำจิตให้เลื่อมใส และเมื่อศึกษาตามกัลยาณมิตรนั้น ย่อมเจริญด้วยศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา กัลยาณมิตรนี้เรียกว่า อุปนิสสยโคจร

යො භික්ඛු අන්තරඝරං පවිට්ඨො වීථිං පටිපන්නො ඔක්ඛිත්තචක්ඛු යුගමත්තදස්සී සංවුතො ගච්ඡති, න හත්ථිං ඔලොකෙන්තො, න අස්සං, න රථං[Pg.274], න පත්තිං, න ඉත්ථිං, න පුරිසං ඔලොකෙන්තො, න උද්ධං උල්ලොකෙන්තො, න අධො ඔලොකෙන්තො, න දිසාවිදිසං පෙක්ඛමානො ගච්ඡති, අයං ආරක්ඛගොචරො.

ภิกษุใดเข้าไปสู่ละแวกบ้าน เดินไปตามถนน มีตาทอดลง มองดูเพียงชั่วแอก สำรวมเดินไป ไม่แลดูช้าง ไม่แลดูม้า ไม่แลดูรถ ไม่แลดูพลเดินเท้า ไม่แลดูผู้หญิง ไม่แลดูผู้ชาย ไม่แหงนดูเบื้องบน ไม่ก้มดูเบื้องล่าง ไม่มองดูทิศน้อยทิศใหญ่ เดินไปอยู่ ภิกษุนี้เรียกว่า อารักขโคจร

උපනිබන්ධගොචරො පන චත්තාරො සතිපට්ඨානා, යත්ථ භික්ඛු අත්තනො චිත්තං උපනිබන්ධති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘කො ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ගොචරො සකො පෙත්තිකො විසයො, යදිදං චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති (සං. නි. 5.372). තත්ථ උපනිස්සයගොචරස්ස පුබ්බෙ වුත්තත්තා ඉතරෙසං වසෙනෙත්ථ ගොචරො වෙදිතබ්බො. ඉති යථාවුත්තාය ආචාරසම්පත්තියා ඉමාය ච ගොචරසම්පත්තියා සමන්නාගතත්තා ආචාරගොචරසම්පන්නො.

ส่วนอุปนิพันธโคจร คือ สติปัฏฐาน ๔ ที่ภิกษุผูกจิตของตนไว้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย โคจรของภิกษุ อันเป็นวิสัยของบิดาของตน คืออะไร คือ สติปัฏฐาน ๔ นี้แล" (สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค ๕.๓๗๒) ในโคจรเหล่านั้น เพราะอุปนิสสยโคจรได้กล่าวไว้ก่อนแล้ว โคจรในที่นี้จึงพึงทราบโดยนัยแห่งโคจรที่เหลือ ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้ประกอบพร้อมด้วยอาจารสมบัติที่กล่าวมาแล้ว และโคจรสมบัตินี้ จึงชื่อว่า "ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร"

අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවීති අප්පමත්තකත්තා අණුප්පමාණෙසු අස්සතියා අසඤ්චිච්ච ආපන්නසෙඛියඅකුසලචිත්තුප්පාදාදිභෙදෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සනසීලො. යො හි භික්ඛු පරමාණුමත්තං වජ්ජං අට්ඨසට්ඨියොජනසතසහස්සුබ්බෙධසිනෙරුපබ්බතරාජසදිසං කත්වා පස්සති, යොපි සබ්බලහුකං දුබ්භාසිතමත්තං පාරාජිකසදිසං කත්වා පස්සති, අයම්පි අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී නාම. සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති යංකිඤ්චි සික්ඛාපදෙසු සික්ඛිතබ්බං, තං සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අනවසෙසං සමාදියිත්වා සික්ඛති, වත්තති පූරෙතීති අත්ථො.

คำว่า "เป็นผู้เห็นภัยในโทษแม้มีประมาณน้อย" นั้น คือ เป็นผู้มีปกติเห็นภัยในโทษทั้งหลาย มีประเภทเป็นต้นว่า อาบัติเสขิยะที่ล่วงละเมิดแล้วโดยไม่ตั้งใจ เพราะความไม่มีสติ และอกุศลจิตตุปบาทอันมีประมาณน้อยและเล็กน้อย ภิกษุใดแล เห็นโทษแม้มีประมาณเท่าปรมาณู ให้เหมือนภูเขาสิเนรุราชซึ่งสูง ๑๖๘,๐๐๐ โยชน์ หรือแม้เห็นเพียงอาบัติทุพภาษิตที่เบาที่สุด ให้เหมือนอาบัติปาราชิก ภิกษุนี้แล ชื่อว่า "เป็นผู้เห็นภัยในโทษแม้มีประมาณน้อย" คำว่า "สมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย" นั้น คือ สิ่งใดที่พึงศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย สิ่งนั้นทั้งหมดโดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยไม่เหลือเศษ สมาทานแล้วศึกษา ย่อมประพฤติ ย่อมบำเพ็ญให้เต็มบริบูรณ์ ดังนี้เป็นอรรถ

අභිසල්ලෙඛිකාති අතිවිය කිලෙසානං සල්ලෙඛනීයා, තෙසං තනුභාවාය පහානාය යුත්තරූපා. චෙතොවිවරණසප්පායාති චෙතසො පටිච්ඡාදකානං නීවරණානං දූරීභාවකරණෙන චෙතොවිවරණසඞ්ඛාතානං සමථවිපස්සනානං සප්පායා, සමථවිපස්සනාචිත්තස්සෙව වා විවරණාය පාකටීකරණාය වා සප්පායා උපකාරිකාති චෙතොවිවරණසප්පායා.

คำว่า "เป็นไปเพื่อขัดเกลากิเลสอย่างยิ่ง" นั้น คือ เป็นเครื่องขัดเกลากิเลสอย่างยิ่ง เหมาะสมเพื่อความเบาบางและเพื่อการละกิเลสเหล่านั้น คำว่า "เป็นที่สบายแก่การเปิดเผยจิต" นั้น คือ เป็นที่สบายแก่สมถะและวิปัสสนา อันชื่อว่าการเปิดเผยจิต ด้วยการทำนิวรณ์ทั้งหลายที่เป็นเครื่องกั้นจิตให้ห่างไกลไป หรือเป็นที่สบาย เป็นเครื่องอุปการะแก่การเปิดเผย หรือการทำให้ปรากฏแห่งจิตที่เป็นสมถะและวิปัสสนานั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า "เป็นที่สบายแก่การเปิดเผยจิต"

ඉදානි යෙන නිබ්බිදාදිආවහණෙන අයං කථා අභිසල්ලෙඛිකා චෙතොවිවරණසප්පායා ච නාම හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘එකන්තනිබ්බිදායා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ එකන්තනිබ්බිදායාති එකංසෙනෙව වට්ටදුක්ඛතො නිබ්බින්දනත්ථාය. විරාගාය නිරොධායාති තස්සෙව විරජ්ජනත්ථාය ච නිරුජ්ඣනත්ථාය ච. උපසමායාති සබ්බකිලෙසවූපසමාය. අභිඤ්ඤායාති සබ්බස්සපි [Pg.275] අභිඤ්ඤෙය්‍යස්ස අභිජානනාය. සම්බොධායාති චතුමග්ගසම්බොධාය. නිබ්බානායාති අනුපාදිසෙසනිබ්බානාය. එතෙසු හි ආදිතො තීහි පදෙහි විපස්සනා වුත්තා, ද්වීහි නිබ්බානං වුත්තං. සමථවිපස්සනා ආදිං කත්වා නිබ්බානපරියොසානො අයං සබ්බො උත්තරිමනුස්සධම්මො දසකථාවත්ථුලාභිනො සිජ්ඣතීති දස්සෙති.

บัดนี้ เพื่อแสดงว่าด้วยการนำมาซึ่งนิพพิทาเป็นต้นใด วาทะนี้จึงชื่อว่า เป็นไปเพื่อขัดเกลากิเลสอย่างยิ่ง และเป็นที่สบายแก่การเปิดเผยจิต จึงได้กล่าวคำว่า "เพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว" เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า "เพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว" คือ เพื่อความเบื่อหน่ายจากทุกข์ในวัฏฏะโดยส่วนเดียว คำว่า "เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ" คือ เพื่อความคลายกำหนัด และเพื่อความดับแห่งทุกข์นั้นเอง คำว่า "เพื่อความสงบ" คือ เพื่อความสงบแห่งกิเลสทั้งปวง คำว่า "เพื่อความรู้ยิ่ง" คือ เพื่อการรู้ยิ่งซึ่งสิ่งที่ควรรู้ยิ่งทั้งปวง คำว่า "เพื่อความตรัสรู้" คือ เพื่อความตรัสรู้มรรค ๔ คำว่า "เพื่อนิพพาน" คือ เพื่ออนุปาทิเสสนิพพาน ในบทเหล่านี้ บท ๓ บทแรกกล่าวถึงวิปัสสนา บท ๒ บทหลังกล่าวถึงนิพพาน แสดงว่า อุตตริมนุสสธรรมทั้งหมดนี้ มีสมถะและวิปัสสนาเป็นเบื้องต้น มีนิพพานเป็นที่สุด ย่อมสำเร็จแก่ผู้ได้ซึ่งธรรมเป็นที่ตั้งแห่งการกล่าว ๑๐ ประการ

ඉදානි තං කථං විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අප්පිච්ඡකථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අප්පිච්ඡොති නිඉච්ඡො, තස්ස කථා අප්පිච්ඡකථා, අප්පිච්ඡභාවප්පටිසංයුත්තකථා වා අප්පිච්ඡකථා. එත්ථ ච අත්‍රිච්ඡො, පාපිච්ඡො, මහිච්ඡො, අප්පිච්ඡොති ඉච්ඡාවසෙන චත්තාරො පුග්ගලා. තෙසු අත්තනා යථාලද්ධෙන ලාභෙන අතිත්තො උපරූපරි ලාභං ඉච්ඡන්තො අත්‍රිච්ඡො නාම. යං සන්ධාය –

บัดนี้ เพื่อแสดงวาทะนั้นโดยจำแนก จึงกล่าวคำว่า "อัปปิจฉกถา" เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า "อัปปิจฉะ" คือ ผู้ไม่มีความอยาก วาทะของผู้นั้น ชื่อว่า อัปปิจฉกถา หรือวาทะที่ประกอบด้วยความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย ชื่อว่า อัปปิจฉกถา ในเรื่องนี้ บุคคล ๔ จำพวก โดยความอยาก คือ อติจฉะ (ผู้มีความอยากเกินประมาณ), ปาปิจฉะ (ผู้มีความอยากลามก), มหิจฉะ (ผู้มีความอยากมาก), อัปปิจฉะ (ผู้มีความปรารถนาน้อย) ในบุคคลเหล่านั้น ผู้ไม่ยินดีด้วยลาภที่ตนได้มาแล้ว และปรารถนาลาภยิ่งๆ ขึ้นไป ชื่อว่า อติจฉะ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

‘‘චතුබ්භි අට්ඨජ්ඣගමා, අට්ඨාහිපි ච සොළස;

සොළසාහි ච බාත්තිංස, අත්‍රිච්ඡං චක්කමාසදො;

ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති. (ජා. 1.5.103) ච;

“เขาได้ ๘ เพราะ ๔, ได้ ๑๖ เพราะ ๘, ได้ ๓๒ เพราะ ๑๖, เขาผู้มีความอยากเกินประมาณ (อติจฉะ) จึงได้พบวงจักร, วงจักรย่อมหมุนบนศีรษะของนรชนผู้ถูกความอยากกำจัดแล้ว” (ชา. เอก. ๑.๕.๑๐๓) และ

‘‘අත්‍රිච්ඡං අතිලොභෙන, අතිලොභමදෙන චා’’ති. ච වුත්තං;

“ผู้มีความอยากเกินประมาณ ด้วยความโลภอย่างยิ่ง และด้วยความมัวเมาในความโลภอย่างยิ่ง” ดังนี้ ก็ได้ตรัสไว้แล้ว

ලාභසක්කාරසිලොකනිකාමයමානාය අසන්තගුණසම්භාවනාධිප්පායො පාපිච්ඡො. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඉධෙකච්චො අස්සද්ධො සමානො ‘සද්ධොති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡති, දුස්සීලො සමානො ‘සීලවාති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡතී’’තිආදි (විභ. 851).

ผู้มีความประสงค์จะให้คนอื่นสำคัญว่าตนมีคุณธรรมที่ไม่มีอยู่จริง โดยมุ่งหวังลาภสักการะและคำสรรเสริญ ชื่อว่า ปาปิจฉะ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา แต่ปรารถนาว่า ขอชนจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีศรัทธาเถิด เป็นผู้ทุศีล แต่ปรารถนาว่า ขอชนจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีศีลเถิด" เป็นต้น (วิภังค์ ๘๕๑)

සන්තගුණසම්භාවනාධිප්පායො පටිග්ගහණෙ අමත්තඤ්ඤූ මහිච්ඡො, යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඉධෙකච්චො සද්ධො සමානො ‘සද්ධොති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡති, සීලවා සමානො ‘සීලවාති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡතී’’තිආදි. දුත්තප්පියතාය හිස්ස විජාතමාතාපි චිත්තං ගහෙතුං න සක්කොති. තෙනෙතං වුච්චති –

ผู้มีความประสงค์จะให้คนอื่นสำคัญว่าตนมีคุณธรรมที่มีอยู่จริง แต่ไม่รู้จักประมาณในการรับ ชื่อว่า มหิจฉะ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีศรัทธา แต่ปรารถนาว่า ขอชนจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีศรัทธาเถิด เป็นผู้มีศีล แต่ปรารถนาว่า ขอชนจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีศีลเถิด" เป็นต้น เพราะความเป็นผู้เลี้ยงยากของเขา แม้มารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่อาจจะครองใจเขาได้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘අග්ගික්ඛන්ධො සමුද්දො ච, මහිච්ඡො චාපි පුග්ගලො;

සකටෙන පච්චයෙ දෙන්තු, තයොපෙතෙ අතප්පයා’’ති.

“กองไฟ ทะเล และบุคคลผู้มีความอยากมาก แม้จะให้ปัจจัยด้วยเกวียน สิ่งทั้งสามนี้ก็ไม่อาจทำให้อิ่มได้”

එතෙ පන අත්‍රිච්ඡතාදයො දොසෙ ආරකා විවජ්ජෙත්වා සන්තගුණනිගුහනාධිප්පායො පටිග්ගහණෙ ච මත්තඤ්ඤූ අප්පිච්ඡො. අත්තනි විජ්ජමානම්පි ගුණං [Pg.276] පටිච්ඡාදෙතුකාමතාය සද්ධො සමානො ‘‘සද්ධොති මං ජනො ජානාතූ’’ති න ඉච්ඡති, සීලවා, බහුස්සුතො, පවිවිත්තො, ආරද්ධවීරියො, උපට්ඨිතස්සති, සමාහිතො, පඤ්ඤවා සමානො ‘‘පඤ්ඤවාති මං ජනො ජානාතූ’’ති න ඉච්ඡති. ස්වායං පච්චයප්පිච්ඡො, ධුතඞ්ගප්පිච්ඡො, පරියත්තිඅප්පිච්ඡො අධිගමප්පිච්ඡොති චතුබ්බිධො. තත්ථ චතූසු පච්චයෙසු අප්පිච්ඡො පච්චයදායකං දෙය්‍යධම්මං අත්තනො ථාමඤ්ච ඔලොකෙත්වා සචෙපි හි දෙය්‍යධම්මො බහු හොති, දායකො අප්පං දාතුකාමො, දායකස්ස වසෙන අප්පමෙව ගණ්හාති. දෙය්‍යධම්මො චෙ අප්පො, දායකො බහුං දාතුකාමො, දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙන අප්පමෙව ගණ්හාති. දෙය්‍යධම්මොපි චෙ බහු, දායකොපි බහුං දාතුකාමො, අත්තනො ථාමං ඤත්වා පමාණයුත්තමෙව ගණ්හාති. එවරූපො හි භික්ඛු අනුප්පන්නං ලාභං උප්පාදෙති, උප්පන්නං ලාභං ථාවරං කරොති, දායකානං චිත්තං ආරාධෙති. ධුතඞ්ගසමාදානස්ස පන අත්තනි අත්ථිභාවං න ජානාපෙතුකාමො ධුතඞ්ගප්පිච්ඡො. යො අත්තනො බහුස්සුතභාවං ජානාපෙතුං න ඉච්ඡති, අයං පරියත්තිඅප්පිච්ඡො. යො පන සොතාපන්නාදීසු අඤ්ඤතරො හුත්වා සබ්‍රහ්මචාරීනම්පි අත්තනො සොතාපන්නාදිභාවං ජානාපෙතුං න ඉච්ඡති, අයං අධිගමප්පිච්ඡො. එවමෙතෙසං අප්පිච්ඡානං යා අප්පිච්ඡතා, තස්සා සද්ධිං සන්දස්සනාදිවිධිනා අනෙකාකාරවොකාරානිසංසවිභාවනවසෙන සප්පටිපක්ඛස්ස අත්‍රිච්ඡතාදිභෙදස්ස ඉච්ඡාචාරස්ස ආදීනවවිභාවනවසෙන ච පවත්තා කථා අප්පිච්ඡකථා.

ส่วนภิกษุผู้มีความปรารถนาน้อยนั้น ย่อมเว้นโทษมีความอยากเกินประมาณเป็นต้นเสียห่างไกล มีความประสงค์จะปกปิดคุณที่มีอยู่ และเป็นผู้รู้จักประมาณในการรับ เป็นผู้มีความปรารถนาน้อย แม้จะเป็นผู้มีศรัทธา แต่เพราะความประสงค์จะปกปิดคุณที่มีอยู่ในตน จึงไม่ปรารถนาว่า ‘ขอคนทั้งหลายจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีศรัทธา’ แม้จะเป็นผู้มีศีล เป็นพหูสูต เป็นผู้สงัด เป็นผู้ปรารภความเพียร มีสติมั่นคง มีจิตตั้งมั่น เป็นผู้มีปัญญา ก็ไม่ปรารถนาว่า ‘ขอคนทั้งหลายจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีปัญญา’ ความปรารถนาน้อยนั้นมี ๔ อย่าง คือ ปัจจัยัปปิจฉา ธุดงคัปปิจฉา ปริยัตติอัปปิจฉา และอธิคมัปปิจฉา บรรดาความปรารถนาน้อย ๔ อย่างนั้น ภิกษุผู้มีความปรารถนาน้อยในปัจจัย ๔ ย่อมพิจารณาดูไทยธรรมและกำลังของตน คือแม้ไทยธรรมจะมีมาก แต่ทายกประสงค์จะถวายน้อย ก็รับแต่น้อยตามความประสงค์ของทายก ถ้าไทยธรรมมีน้อย แต่ทายกประสงค์จะถวายมาก ก็รับแต่น้อยตามไทยธรรม แม้ไทยธรรมจะมีมาก และทายกก็ประสงค์จะถวายมาก ก็รู้กำลังของตนแล้วรับแต่พอประมาณ ภิกษุเห็นปานนี้ ย่อมยังลาภที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ยังลาภที่เกิดขึ้นแล้วให้มั่นคง ย่อมยังจิตของทายกให้ยินดี ส่วนภิกษุผู้ไม่ประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้ว่าตนสมาทานธุดงค์อยู่ ชื่อว่าธุดงคัปปิจฉา ผู้ใดไม่ประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้ว่าตนเป็นพหูสูต ผู้นี้ชื่อว่าปริยัตติอัปปิจฉา ส่วนผู้ใดเป็นพระโสดาบันเป็นต้นแล้ว ไม่ประสงค์จะให้แม้เพื่อนพรหมจารีรู้ว่าตนเป็นพระโสดาบันเป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่าอธิคมัปปิจฉา เรื่องที่ดำเนินไปโดยวิธีแสดงอานิสงส์อันมีประการต่างๆ พร้อมด้วยการแสดงความปรารถนาน้อยของภิกษุผู้มีความปรารถนาน้อยเหล่านั้น และโดยวิธีแสดงโทษของความประพฤติที่ประกอบด้วยความอยาก มีความอยากเกินประมาณเป็นต้น อันเป็นปฏิปักษ์ต่อความปรารถนาน้อยนั้น ชื่อว่าอัปปิจฉกถา

සන්තුට්ඨිකථාති එත්ථ සන්තුට්ඨීති සකෙන අත්තනා ලද්ධෙන තුට්ඨි සන්තුට්ඨි. අථ වා විසමං පච්චයිච්ඡං පහාය සමං තුට්ඨි සන්තුට්ඨි, සන්තෙන වා විජ්ජමානෙන තුට්ඨි සන්තුට්ඨි. වුත්තඤ්චෙතං –

ในคำว่า สันตุฏฐิกถา นั้น คำว่า สันตุฏฐิ คือ ความยินดีด้วยสิ่งที่ตนได้มาแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ความยินดีที่สม่ำเสมอด้วยการละความอยากในปัจจัยที่ไม่สม่ำเสมอเสีย ชื่อว่าสันตุฏฐิ หรือความยินดีด้วยสิ่งที่มีอยู่ ชื่อว่าสันตุฏฐิ อนึ่ง มีคำกล่าวไว้ว่า –

‘‘අතීතං නානුබද්ධො සො, නප්පජප්පමනාගතං;

පච්චුප්පන්නෙන යාපෙන්තො, සන්තුට්ඨොති පවුච්චතී’’ති.

‘บุคคลนั้นไม่ผูกพันอดีต ไม่คะนึงหาอนาคต ยังชีพอยู่ด้วยปัจจุบัน จึงชื่อว่าผู้สันโดษ’

සම්මා වා ඤායෙන භගවතා අනුඤ්ඤාතවිධිනා පච්චයෙහි තුට්ඨි සන්තුට්ඨි, අත්ථතො ඉතරීතරපච්චයසන්තොසො, සො ද්වාදසවිධො හොති. කථං? චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තොසොති තිවිධො. එවං පිණ්ඩපාතාදීසු.

อีกอย่างหนึ่ง ความยินดีด้วยปัจจัยโดยชอบตามวิธีที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาต ชื่อว่าสันตุฏฐิ โดยอรรถคือความสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้ ความสันโดษนั้นมี ๑๒ อย่าง อย่างไร? คือ ความสันโดษด้วยจีวร ๓ อย่าง คือ สันโดษตามที่ได้ สันโดษตามกำลัง และสันโดษตามสมควร ในบิณฑบาตเป็นต้นก็มีนัยเช่นเดียวกัน

තත්‍රායං [Pg.277] පභෙදවණ්ණනා – ඉධ භික්ඛු චීවරං ලභති සුන්දරං වා අසුන්දරං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති, අයමස්ස චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන පකතිදුබ්බලො වා හොති ආබාධජරාභිභූතො වා, ගරුචීවරං පාරුපන්තො කිලමති, සො සභාගෙන භික්ඛුනා සද්ධිං තං පරිවත්තෙත්වා ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස චීවරෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො පණීතපච්චයලාභී හොති, සො පට්ටචීවරාදීනං අඤ්ඤතරං මහග්ඝචීවරං බහූනි වා ලභිත්වා ‘‘ඉදං ථෙරානං චිරපබ්බජිතානං බහුස්සුතානං අනුරූපං, ඉදං ගිලානානං දුබ්බලානං අප්පලාභීනං හොතූ’’ති තෙසං දත්වා අත්තනා සඞ්කාරකූටාදිතො වා නන්තකානි උච්චිනිත්වා සඞ්ඝාටිං කත්වා තෙසං වා පුරාණචීවරානි ගහෙත්වා ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස චීවරෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

พรรณนาประเภทเหล่านั้นดังนี้ – ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ได้จีวรดีหรือไม่ดีก็ตาม ก็ยังชีพอยู่ด้วยจีวรนั้น ไม่ปรารถนาจีวรอื่น แม้ได้มาก็ไม่รับ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยจีวรตามที่ได้ของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีร่างกายอ่อนแอโดยปกติ หรือถูกอาพาธและความชราครอบงำ เมื่อนุ่งห่มจีวรหนักก็ลำบาก จึงแลกเปลี่ยนจีวรนั้นกับภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วยังชีพอยู่ด้วยจีวรเบา ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยจีวรตามกำลังของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งเป็นผู้ได้ปัจจัยอันประณีต ได้จีวรมีราคามากอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผ้าไหมเป็นต้น หรือได้จีวรหลายผืน ก็คิดว่า ‘จีวรนี้สมควรแก่พระเถระผู้บวชมานาน ผู้เป็นพหูสูต จีวรนี้จงเป็นของภิกษุอาพาธ ภิกษุผู้ทุพพลภาพ ภิกษุผู้ได้ลาภน้อยเถิด’ แล้วถวายจีวรเหล่านั้นแก่ท่านเหล่านั้น ส่วนตนเองเก็บผ้าบังสุกุลจากกองหยากเยื่อเป็นต้นมาทำเป็นผ้าสังฆาฏิ หรือนำจีวรเก่าของท่านเหล่านั้นมานุ่งห่ม ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยจีวรตามสมควรของภิกษุนั้น

ඉධ පන භික්ඛු පිණ්ඩපාතං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති, අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන ආබාධිකො හොති, ලූඛං පණීතං පකතිවිරුද්ධං බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා පිණ්ඩපාතං භුඤ්ජිත්වා ගාළ්හං වා රොගාබාධං පාපුණාති, සො සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො සප්පායභොජනං භුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො බහුං පණීතං පිණ්ඩපාතං ලභති, සො ‘‘අයං පිණ්ඩපාතො චිරපබ්බජිතානං අනුරූපො’’ති චීවරං විය තෙසං දත්වා තෙසං වා සෙසකං අත්තනා පිණ්ඩාය චරිත්වා මිස්සකාහාරං වා භුඤ්ජන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

อนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ได้บิณฑบาตหยาบหรือประณีตก็ตาม ก็ยังชีพอยู่ด้วยบิณฑบาตนั้น ไม่ปรารถนาบิณฑบาตอื่น แม้ได้มาก็ไม่รับ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยบิณฑบาตตามที่ได้ของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุเป็นผู้อาพาธ เมื่อฉันบิณฑบาตที่หยาบหรือประณีต อันขัดกับปกติหรือขัดกับโรคแล้ว ย่อมถึงความอาพาธหนัก จึงถวายบิณฑบาตนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วฉันอาหารที่สมควรจากมือของภิกษุนั้น บำเพ็ญสมณธรรมอยู่ ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยบิณฑบาตตามกำลังของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้บิณฑบาตอันประณีตมาก ก็คิดว่า ‘บิณฑบาตนี้สมควรแก่พระเถระผู้บวชมานาน’ แล้วถวายบิณฑบาตนั้นแก่ท่านเหล่านั้นเหมือนจีวร หรือฉันอาหารที่เหลือจากท่านเหล่านั้น หรือเที่ยวบิณฑบาตแล้วฉันอาหารที่ปะปนกัน ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยบิณฑบาตตามสมควรของภิกษุนั้น

ඉධ පන භික්ඛුනො සෙනාසනං පාපුණාති මනාපං වා ආමනාපං වා අන්තමසො තිණසන්ථාරකම්පි, සො තෙනෙව සන්තුස්සති, පුන අඤ්ඤං සුන්දරතරං පාපුණාති, තං න ගණ්හාති, අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන ආබාධිකො හොති දුබ්බලො වා, පකතිවිරුද්ධං වා සො බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා සෙනාසනං ලභති, යත්ථස්ස වසතො අඵාසු හොති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස සන්තකෙ සප්පායසෙනාසනෙ වසිත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස [Pg.278] සෙනාසනෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො සුන්දරං සෙනාසනං පත්තම්පි න සම්පටිච්ඡති ‘‘පණීතසෙනාසනං නාම පමාදට්ඨාන’’න්ති, මහාපුඤ්ඤතාය වා ලෙණමණ්ඩපකූටාගාරාදීනි බහූනි පණීතසෙනාසනානි ලභති, සො තානි චීවරාදීනි විය චිරපබ්බජිතාදීනං දත්වා යත්ථ කත්ථචි වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

อนึ่ง ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ได้เสนาสนะที่น่าพอใจหรือไม่น่าพอใจ แม้ที่สุดเพียงที่ลาดด้วยหญ้า ก็ยินดีด้วยเสนาสนะนั้น เมื่อได้เสนาสนะที่สวยงามกว่าอีก ก็ไม่รับ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยเสนาสนะตามที่ได้ของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุเป็นผู้อาพาธหรือทุพพลภาพ ได้เสนาสนะที่ขัดกับปกติหรือขัดกับโรค ซึ่งเมื่ออยู่แล้วไม่สบาย ก็มอบเสนาสนะนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วอาศัยเสนาสนะที่สมควรของภิกษุนั้นอยู่ บำเพ็ญสมณธรรมอยู่ ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยเสนาสนะตามกำลังของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งแม้ได้เสนาสนะที่สวยงาม ก็ไม่รับ เพราะคิดว่า ‘เสนาสนะอันประณีตชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท’ หรือเพราะมีบุญมาก ได้เสนาสนะอันประณีตมากมาย มีถ้ำ มณฑป และเรือนยอดเป็นต้น ก็มอบเสนาสนะเหล่านั้นแก่ภิกษุผู้บวชมานานเป็นต้น เหมือนมอบจีวรเป็นต้น แล้วอยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่ง ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยเสนาสนะตามสมควรของภิกษุนั้น

ඉධ පන භික්ඛු භෙසජ්ජං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො තෙනෙව තුස්සති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති, අයං ගිලානපච්චයෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන තෙලෙන අත්ථිකො ඵාණිතං ලභති, සො යං ලභති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො තෙලෙන භෙසජ්ජං කත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො මහාපුඤ්ඤො බහුං තෙලමධුඵාණිතාදිපණීතභෙසජ්ජං ලභති, සො තං චීවරාදීනි විය චිරපබ්බජිතාදීනං දත්වා තෙසං ආභතකෙන යෙන කෙනචි භෙසජ්ජං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. යො පන එකස්මිං භාජනෙ මුත්තහරීතකං, එකස්මිං චතුමධුරං ඨපෙත්වා ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ, යදිච්ඡසී’’ති වුච්චමානො ‘‘සචස්ස තෙසු අඤ්ඤතරෙනපි රොගො වූපසම්මති, ඉදං මුත්තහරීතකං නාම බුද්ධාදීහි වණ්ණිත’’න්ති, ‘‘පූතිමුත්තභෙසජ්ජං නිස්සාය පබ්බජ්ජා, තත්ථ තෙ යාවජීවං උස්සාහො කරණීයො’’ති (මහාව. 128) වචනං අනුස්සරන්තො චතුමධුරං පටික්ඛිපිත්වා මුත්තහරීතකෙන භෙසජ්ජං කරොන්තො පරමසන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

อนึ่ง ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ได้เภสัชที่หยาบหรือประณีตก็ตาม ย่อมยินดีด้วยเภสัชนั้น ไม่ปรารถนาอย่างอื่น แม้ได้มาก็ไม่รับ นี้ชื่อว่าความสันโดษตามมีตามได้ในคิลานปัจจัย อนึ่ง ภิกษุผู้ต้องการน้ำมัน ได้น้ำอ้อยมา ภิกษุนั้นมอบสิ่งที่ได้มานั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วทำเภสัชด้วยน้ำมันจากมือของภิกษุนั้น แม้บำเพ็ญสมณธรรมอยู่ก็เป็นผู้สันโดษ นี้ชื่อว่าความสันโดษตามกำลังในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น อีกรูปหนึ่ง ผู้มีบุญมาก ได้เภสัชประณีตมีน้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นเป็นอันมาก ภิกษุนั้นมอบเภสัชนั้นแก่ภิกษุผู้บวชมานานเป็นต้น เหมือนมอบจีวรเป็นต้น แล้วทำเภสัชด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ภิกษุเหล่านั้นนำมาให้ แม้บำเพ็ญสมณธรรมอยู่ก็เป็นผู้สันโดษ ส่วนภิกษุใด เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'ท่านขอรับ จงรับตามที่ท่านปรารถนาเถิด' โดยวางสมอแช่น้ำมูตรไว้ในภาชนะหนึ่ง และจตุรมธูรไว้ในภาชนะหนึ่ง ภิกษุนั้นระลึกถึงคำว่า 'ถ้าโรคจะสงบด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาสิ่งเหล่านั้น สมอแช่น้ำมูตรนี้แล พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญแล้ว' และคำว่า 'บรรพชาอาศัยเภสัชคือน้ำมูตรเน่า เธอพึงทำความอุตสาหะในสิ่งนั้นตลอดชีวิต' (มหาวัคค์ 128) แล้วปฏิเสธจตุรมธูร ทำเภสัชด้วยสมอแช่น้ำมูตร ย่อมเป็นผู้สันโดษอย่างยิ่ง นี้ชื่อว่าความสันโดษตามสมควรในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น

සො එවංපභෙදො සබ්බොපි සන්තොසො සන්තුට්ඨීති පවුච්චති. තෙන වුත්තං ‘‘අත්ථතො ඉතරීතරපච්චයසන්තොසො’’ති. තස්සා සන්තුට්ඨියා සද්ධිං සන්දස්සනාදිවිධිනා ආනිසංසවිභාවනවසෙන තප්පටිපක්ඛස්ස අත්‍රිච්ඡතාදිභෙදස්ස ඉච්ඡාචාරස්ස ආදීනවවිභාවනවසෙන ච පවත්තා කථා සන්තුට්ඨිකථා. ඉතො පරාසුපි කථාසු එසෙව නයො. විසෙසමත්තමෙව වක්ඛාම.

ความสันโดษทั้งหมดที่มีประเภทอย่างนี้ ย่อมเรียกว่า สันตุฏฐี (ความสันโดษ) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยอรรถ คือความสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้' เรื่องที่ดำเนินไปโดยการแสดงอานิสงส์ด้วยวิธีต่างๆ มีการแสดงให้เห็นเป็นต้น พร้อมด้วยความสันโดษนั้น และโดยการแสดงโทษของความประพฤติที่อยากได้อันมีประเภทคือความอยากเกินควรเป็นต้น ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อความสันโดษนั้น ชื่อว่า สันตุฏฐิกถา (เรื่องความสันโดษ) แม้ในเรื่องอื่นๆ ต่อจากนี้ไป ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เราจักกล่าวแต่เพียงข้อที่พิเศษเท่านั้น

පවිවෙකකථාති එත්ථ කායවිවෙකො, චිත්තවිවෙකො, උපධිවිවෙකොති තයො විවෙකා. තෙසු එකො ගච්ඡති, එකො තිට්ඨති, එකො නිසීදති[Pg.279], එකො සෙය්‍යං කප්පෙති, එකො ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති, එකො පටික්කමති, එකො අභික්කමති, එකො චඞ්කමං අධිට්ඨාති, එකො චරති, එකො විහරති, එවං සබ්බිරියාපථෙසු සබ්බකිච්චෙසු ගණසඞ්ගණිකං පහාය විවිත්තවාසො කායවිවෙකො නාම. අට්ඨ සමාපත්තියො පන චිත්තවිවෙකො නාම. නිබ්බානං උපධිවිවෙකො නාම. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘කායවිවෙකො ච විවෙකට්ඨකායානං නෙක්ඛම්මාභිරතානං, චිත්තවිවෙකො ච පරිසුද්ධචිත්තානං පරමවොදානප්පත්තානං, උපධිවිවෙකො ච නිරුපධීනං පුග්ගලානං විසඞ්ඛාරගතාන’’න්ති (මහානි. 57). විවෙකොයෙව පවිවෙකො, පවිවෙකෙ පටිසංයුත්තා කථා පවිවෙකකථා.

ในคำว่า ปวิเวกกถา (เรื่องความสงัด) นี้ มีวิเวก ๓ อย่าง คือ กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก ในวิเวกเหล่านั้น การที่ภิกษุรูปเดียวเดินไป รูปเดียวยืนอยู่ รูปเดียวนั่งอยู่ รูปเดียวนอน รูปเดียวเข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้าน รูปเดียวกลับมา รูปเดียวก้าวไปข้างหน้า รูปเดียวอธิษฐานจงกรม รูปเดียวเที่ยวไป รูปเดียวอยู่ อย่างนี้ คือการอยู่สงัดละการคลุกคลีด้วยหมู่คณะในอิริยาบถทั้งปวงและในกิจทั้งปวง ชื่อว่า กายวิเวก ส่วนสมาบัติ ๘ ชื่อว่า จิตตวิเวก พระนิพพาน ชื่อว่า อุปธิวิเวก สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'กายวิเวกย่อมมีแก่บุคคลผู้มีกายสงัด ยินดีในเนกขัมมะ จิตตวิเวกย่อมมีแก่บุคคลผู้มีจิตบริสุทธิ์ ถึงความผ่องแผ้วอย่างยิ่ง อุปธิวิเวกย่อมมีแก่บุคคลผู้ไม่มีอุปธิ ผู้ถึงวิสังขารแล้ว' (มหานิทเทส 57) วิเวกนั่นแหละคือปวิเวก เรื่องที่ประกอบด้วยปวิเวก ชื่อว่า ปวิเวกกถา

අසංසග්ගකථාති එත්ථ සවනසංසග්ගො, දස්සනසංසග්ගො, සමුල්ලපනසංසග්ගො, සම්භොගසංසග්ගො, කායසංසග්ගොති පඤ්ච සංසග්ගා. තෙසු ඉධෙකච්චො භික්ඛු සුණාති ‘‘අමුකස්මිං ඨානෙ ගාමෙ වා නිගමෙ වා ඉත්ථී අභිරූපා දස්සනීයා පාසාදිකා පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතා’’ති, සො තං සුත්වා සංසීදති විසීදති, න සක්කොති බ්‍රහ්මචරියං සන්ධාරෙතුං, සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තති, එවං විසභාගාරම්මණස්සවනෙන උප්පන්නකිලෙසසන්ථවො සවනසංසග්ගො නාම. න හෙව ඛො භික්ඛු සුණාති, අපිච ඛො සාමං පස්සති ඉත්ථිං අභිරූපං දස්සනීයං පාසාදිකං පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතං, සො තං දිස්වා සංසීදති විසීදති, න සක්කොති බ්‍රහ්මචරියං සන්ධාරෙතුං, සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තති, එවං විසභාගාරම්මණදස්සනෙන උප්පන්නකිලෙසසන්ථවො දස්සනසංසග්ගො නාම. දිස්වා පන අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලාපසල්ලාපවසෙන උප්පන්නො කිලෙසසන්ථවො සමුල්ලපනසංසග්ගො නාම. සඤ්ජග්ඝනාදිපි එතෙනෙව සඞ්ගය්හති. අත්තනො පන සන්තකං යං කිඤ්චි මාතුගාමස්ස දත්වා අදත්වා වා තෙන දින්නස්ස වනභඞ්ගිනියාදිනො පරිභොගවසෙන උප්පන්නො කිලෙසසන්ථවො සම්භොගසංසග්ගො නාම. මාතුගාමස්ස හත්ථග්ගාහාදිවසෙන උප්පන්නකිලෙසසන්ථවො කායසංසග්ගො නාම.

ในคำว่า อสังสัคคกถา (เรื่องความไม่คลุกคลี) นี้ มีสังสัคคะ (ความคลุกคลี) ๕ อย่าง คือ สวนสังสัคคะ (คลุกคลีด้วยการฟัง) ทัสสนสังสัคคะ (คลุกคลีด้วยการเห็น) สมุลลปนสังสัคคะ (คลุกคลีด้วยการพูดคุย) สัมโภคสังสัคคะ (คลุกคลีด้วยการบริโภค) กายสังสัคคะ (คลุกคลีด้วยกาย) ในสังสัคคะเหล่านั้น ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้ ได้ยินว่า 'ในสถานที่ชื่อโน้น ในบ้านหรือนิคมชื่อโน้น มีหญิงรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณผุดผ่องอย่างยิ่ง' ภิกษุนั้นได้ยินแล้วย่อมหดหู่ ท้อแท้ ไม่สามารถดำรงพรหมจรรย์ไว้ได้ บอกคืนสิกขาแล้วกลับไปสู่ความเป็นคนเลว การคลุกคลีด้วยกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะการฟังอารมณ์ที่ต่างกันอย่างนี้ ชื่อว่า สวนสังสัคคะ ภิกษุไม่ได้ยินเลย แต่กลับเห็นหญิงรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณผุดผ่องอย่างยิ่งด้วยตนเอง ภิกษุนั้นเห็นแล้วย่อมหดหู่ ท้อแท้ ไม่สามารถดำรงพรหมจรรย์ไว้ได้ บอกคืนสิกขาแล้วกลับไปสู่ความเป็นคนเลว การคลุกคลีด้วยกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะการเห็นอารมณ์ที่ต่างกันอย่างนี้ ชื่อว่า ทัสสนสังสัคคะ ส่วนการคลุกคลีด้วยกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะการพูดจาปราศรัยกันและกันหลังจากที่ได้เห็นแล้ว ชื่อว่า สมุลลปนสังสัคคะ แม้การหัวเราะร่าเริงเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าด้วยสังสัคคะนี้ ส่วนการคลุกคลีด้วยกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะการบริโภคสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ตนมีอยู่ให้แก่มาตุคาม หรือไม่ให้ก็ตาม หรือบริโภคสิ่งที่มาตุคามให้มามีผลไม้ป่าเป็นต้น ชื่อว่า สัมโภคสังสัคคะ การคลุกคลีด้วยกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะการจับมือมาตุคามเป็นต้น ชื่อว่า กายสังสัคคะ

යොපි චෙස ‘‘ගිහීහි සංසට්ඨො විහරති අනනුලොමිකෙන සංසග්ගෙන සහසොකී සහනන්දී සුඛිතෙසු සුඛිතො දුක්ඛිතෙසු දුක්ඛිතො උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු අත්තනා වො යොගං ආපජ්ජතී’’ති (සං. නි. 3.3; මහානි. 164) එවං [Pg.280] වුත්තො අනනුලොමිකො ගිහිසංසග්ගො නාම, යො ච සබ්‍රහ්මචාරීහිපි කිලෙසුප්පත්තිහෙතුභූතො සංසග්ගො, තං සබ්බං පහාය ය්වායං සංසාරෙ ථිරතරං සංවෙගසඞ්ඛාරෙසු තිබ්බං භයසඤ්ඤං සරීරෙ පටික්කූලසඤ්ඤං සබ්බාකුසලෙසු ජිගුච්ඡාපුබ්බඞ්ගමං හිරොත්තප්පං සබ්බකිරියාසු සතිසම්පජඤ්ඤන්ති සබ්බං පච්චුපට්ඨපෙත්වා කමලදලෙ ජලබින්දු විය සබ්බත්ථ අලග්ගභාවො, අයං සබ්බසංසග්ගප්පටිපක්ඛතාය අසංසග්ගො, තප්පටිසංයුත්තා කථා අසංසග්ගකථා.

อนึ่ง การคลุกคลีกับคฤหัสถ์ที่ไม่เหมาะสมซึ่งตรัสไว้ว่า 'อยู่คลุกคลีกับคฤหัสถ์ด้วยการคลุกคลีที่ไม่เหมาะสม มีความเศร้าโศกด้วยกัน มีความยินดีด้วยกัน เมื่อเขาสุขก็สุขด้วย เมื่อเขาทุกข์ก็ทุกข์ด้วย เมื่อมีกิจธุระที่ควรทำเกิดขึ้น ก็เข้าไปประกอบด้วยตนเอง' (สังยุตตนิกาย ๓.๓; มหานิทเทส ๑๖๔) นี้ชื่อว่า อนนุโลมิกคิหิสังสัคคะ และการคลุกคลีแม้กับเพื่อนพรหมจารีที่เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของกิเลส ภิกษุละการคลุกคลีทั้งหมดนั้นเสีย แล้วตั้งความสังเวชที่มั่นคงยิ่งในสังสารวัฏ ความสำคัญว่าเป็นภัยอย่างแรงกล้าในสังขารทั้งหลาย ความสำคัญว่าเป็นของปฏิกูลในร่างกาย หิริและโอตตัปปะที่มีความรังเกียจในอกุศลทั้งปวงเป็นเบื้องหน้า และสติสัมปชัญญะในการกระทำทั้งปวงทั้งหมดขึ้นไว้ แล้วเป็นผู้ไม่ติดข้องในที่ทั้งปวงเหมือนหยาดน้ำบนใบบัว นี้ชื่อว่า อสังสัคคะ (ความไม่คลุกคลี) เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อการคลุกคลีทั้งปวง เรื่องที่ประกอบด้วยความไม่คลุกคลีนั้น ชื่อว่า อสังสัคคกถา

වීරියාරම්භකථාති එත්ථ වීරස්ස භාවො, කම්මන්ති වා වීරියං, විධිනා ඊරෙතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති වා වීරියං, වීරියඤ්ච තං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය, කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදාය ආරභනං වීරියාරම්භො. ස්වායං කායිකො, චෙතසිකො චාති දුවිධො, ආරම්භධාතු, නික්කමධාතු, පරක්කමධාතු, චාති තිවිධො, සම්මප්පධානවසෙන චතුබ්බිධො. සො සබ්බොපි යො භික්ඛු ගමනෙ උප්පන්නකිලෙසං ඨානං පාපුණිතුං න දෙති, ඨානෙ උප්පන්නං නිසජ්ජං, නිසජ්ජාය උප්පන්නං සයනං පාපුණිතුං න දෙති, තත්ථ තත්ථෙව අජපදෙන දණ්ඩෙන කණ්හසප්පං උප්පීළෙත්වා ගණ්හන්තො විය තිඛිණෙන අසිනා අමිත්තං ගීවාය පහරන්තො විය සීසං උක්ඛිපිතුං අදත්වා වීරියබලෙන නිග්ගණ්හාති, තස්සෙවං වීරියාරම්භො ආරද්ධවීරියස්ස වසෙන වෙදිතබ්බො, තප්පටිසංයුත්තා කථා වීරියාරම්භකථා.

ในคำว่า วิริยารัมภกถา นี้ ภาวะของวีรบุรุษ หรือกรรม ชื่อว่า วิริยะ อีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่พึงกระตุ้นหรือพึงให้เป็นไปโดยถูกวิธี ชื่อว่า วิริยะ และการปรารภความเพียรนั้นเพื่อละอกุศลธรรม เพื่อยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อม ชื่อว่า วิริยารัมภะ วิริยารัมภะนั้นมี ๒ อย่าง คือ ทางกายและทางใจ มี ๓ อย่าง คือ อารัมภธาตุ (ธาตุคือความเริ่มแรก) นิกกมธาตุ (ธาตุคือความก้าวออก) ปรักกมธาตุ (ธาตุคือความบากบั่น) มี ๔ อย่าง โดยอำนาจแห่งสัมมัปปธาน วิริยารัมภะทั้งหมดนั้น ภิกษุใดไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะเดินล่วงไปถึงขณะยืน ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะยืนล่วงไปถึงขณะนั่ง ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะนั่งล่วงไปถึงขณะนอน ย่อมข่มกิเลสด้วยกำลังแห่งความเพียรในอิริยาบถนั้นๆ เหมือนคนใช้ไม้เท้าง่ามเท้าแพะกดจับงูเห่าไว้ หรือเหมือนคนฟันที่คอของศัตรูด้วยดาบอันคม ไม่ยอมให้เงยศีรษะขึ้นได้ วิริยารัมภะของภิกษุผู้ปรารภความเพียรนั้น พึงทราบด้วยประการฉะนี้ เรื่องที่ประกอบด้วยวิริยารัมภะนั้น ชื่อว่า วิริยารัมภกถา

සීලකථාතිආදීසු දුවිධං සීලං ලොකියං ලොකුත්තරඤ්ච. තත්ථ ලොකියං පාතිමොක්ඛසංවරාදි චතුපාරිසුද්ධිසීලං. ලොකුත්තරං මග්ගසීලං ඵලසීලඤ්ච. තථා සමාධිපි. විපස්සනාය පාදකභූතා සහ උපචාරෙන අට්ඨ සමාපත්තියො ලොකියො සමාධි, මග්ගසම්පයුත්තො පනෙත්ථ ලොකුත්තරො සමාධි නාම. තථා පඤ්ඤාපි. ලොකියා සුතමයා, චින්තාමයා, ඣානසම්පයුත්තා, විපස්සනාඤාණඤ්ච. විසෙසතො පනෙත්ථ විපස්සනාපඤ්ඤා ගහෙතබ්බා. ලොකුත්තරා මග්ගපඤ්ඤා ඵලපඤ්ඤා ච. විමුත්ති අරියඵලවිමුත්ති නිබ්බානඤ්ච. අපරෙ පන තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදවිමුත්තීනම්පි වසෙනෙත්ථ අත්ථං සංවණ්ණෙන්ති. විමුත්තිඤාණදස්සනම්පි එකූනවීසතිවිධං පච්චවෙක්ඛණඤාණං. ඉති ඉමෙසං සීලාදීනං සද්ධිං සන්දස්සනාදිවිධිනා අනෙකාකාරවොකාරආනිසංසවිභාවනවසෙන චෙව තප්පටිපක්ඛානං දුස්සීල්‍යාදීනං ආදීනවවිභාවනවසෙන ච පවත්තා කථා, තප්පටිසංයුත්තා කථා වා සීලාදිකථා නාම.

ในคำว่า สีลกถา เป็นต้น ศีลมี ๒ อย่าง คือ โลกิยะและโลกุตตระ. ในบรรดาศีล ๒ อย่างนั้น ศีลที่เป็นโลกิยะ คือ ปาริสุทธิศีล ๔ มีปาติโมกขสังวรศีลเป็นต้น. ศีลที่เป็นโลกุตตระ คือ มรรคศีลและผลศีล. แม้สมาธิก็เช่นกัน สมาบัติ ๘ อันเป็นบาทแห่งวิปัสสนาพร้อมด้วยอุปจารสมาธิ ชื่อว่าโลกิยสมาธิ ส่วนสมาธิที่สัมปยุตด้วยมรรคในที่นี้ ชื่อว่าโลกุตตรสมาธิ. แม้ปัญญาก็เช่นกัน ปัญญาที่เป็นโลกิยะ คือ สุตมยปัญญา จินตามยปัญญา ฌานสัมปยุตตปัญญา และวิปัสสนาญาณ ในที่นี้พึงถือเอาวิปัสสนาปัญญาโดยเฉพาะ ปัญญาที่เป็นโลกุตตระ คือ มรรคปัญญาและผลปัญญา. วิมุตติ คือ อริยผลวิมุตติและนิพพาน. ส่วนอาจารย์เหล่าอื่น ย่อมพรรณนาความหมายในที่นี้โดยอำนาจแห่งตทังควิมุตติ วิขัมภนวิมุตติ และสมุจเฉทวิมุตติด้วย. แม้วิมุตติญาณทัสสนะ ก็คือ ปัจจเวกขณญาณ ๑๙ อย่าง. ดังนั้น ถ้อยคำที่ดำเนินไปโดยวิธีมีการชี้แจงเป็นต้นร่วมกัน โดยอำนาจแห่งการแสดงอานิสงส์อันมีประการต่างๆ และมีความแปลกกันเป็นอันมากของศีลเป็นต้นเหล่านี้ และโดยอำนาจแห่งการแสดงโทษของความทุศีลเป็นต้นอันเป็นปฏิปักษ์ต่อศีลเป็นต้นเหล่านั้น หรือเรื่องที่ประกอบด้วยศีลเป็นต้นนั้น ชื่อว่า สีลกถา เป็นต้น

එත්ථ [Pg.281] ච ‘‘අත්තනා ච අප්පිච්ඡො හොති, අප්පිච්ඡ කථඤ්ච පරෙසං කත්තා’’ති (ම. නි. 1.252; අ. නි. 10.70) ‘‘සන්තුට්ඨො හොති ඉතරීතරෙන චීවරෙන, ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියා ච වණ්ණවාදී’’ති (සං. නි. 2.144; චූළනි. ඛග්ගවිසාණපුච්ඡානිද්දෙසො 128) ච ආදිවචනතො සයඤ්ච අප්පිච්ඡතාදිගුණසමන්නාගතෙන පරෙසම්පි තදත්ථාය හිතජ්ඣාසයෙන පවත්තෙතබ්බා තථාරූපී කථා. යා ඉධ අභිසල්ලෙඛිකාදිභාවෙන විසෙසෙත්වා වුත්තා අප්පිච්ඡකථාදීති වෙදිතබ්බා. කාරකස්සෙව හි කථා විසෙසතො අධිප්පෙතත්ථසාධිනී. තථා හි වක්ඛති – ‘‘කල්‍යාණමිත්තස්සෙතං, මෙඝිය, භික්ඛුනො පාටිකඞ්ඛං…පෙ… අකසිරලාභී’’ති (අ. නි. 9.3).

ในที่นี้ ถ้อยคำเช่นนั้นอันบุคคลผู้ประกอบด้วยคุณมีความมักน้อยเป็นต้นด้วยตนเอง พึงแสดงแก่ผู้อื่นด้วยความหวังดีเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นนั้น โดยอ้างอิงจากพระดำรัสมีอาทิว่า 'ตนเองเป็นผู้มักน้อยด้วย และเป็นผู้กล่าวเรื่องความมักน้อยแก่ผู้อื่นด้วย' (ม.มู. ๑.๒๕๒; อ.ทสก. ๑๐.๗๐) และ 'เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ และเป็นผู้กล่าวสรรเสริญความสันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้' (สํ.นิ. ๒.๑๔๔; จูฬนิ. ๑๒๘). พึงทราบว่า เรื่องที่กล่าวไว้โดยจำแนกเป็นอภิสัลเลขิกกถาเป็นต้นในที่นี้ คือ อัปปิจฉกถาเป็นต้น เพราะถ้อยคำของผู้ปฏิบัติเท่านั้น ย่อมสำเร็จประโยชน์ที่มุ่งหมายโดยเฉพาะ สมดังที่พระผู้มีพระภาคจักตรัสว่า 'ดูกรเมฆิยะ ข้อนี้เป็นสิ่งที่ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตรพึงหวังได้...เป...เป็นผู้ได้โดยไม่ยาก' (อ.นวก. ๙.๓)

එවරූපියාති ඊදිසාය යථාවුත්තාය. නිකාමලාභීති යථිච්ඡිතලාභී යථාරුචිලාභී, සබ්බකාලං ඉමං කථං සොතුං විචාරෙතුඤ්ච යථාසුඛං ලභන්තො. අකිච්ඡලාභීති නිදුක්ඛලාභී. අකසිරලාභීති විපුලලාභී.

บทว่า เอวรูปิยา (เช่นนั้น) คือ เช่นที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า นิกามลาภี (ได้ตามความปรารถนา) คือ ได้ตามที่ปรารถนา ได้ตามที่ชอบใจ คือเป็นผู้ได้ฟังและพิจารณาเรื่องนี้ได้ตามสบายตลอดเวลา. บทว่า อกิจฉลาภี (ได้โดยไม่ลำบาก) คือ ได้โดยไม่ลำบาก. บทว่า อกสิรลาภี (ได้โดยไม่ยาก) คือ ได้อย่างไพบูลย์ (ได้โดยไม่ฝืดเคือง)

ආරද්ධවීරියොති පග්ගහිතවීරියො. අකුසලානං ධම්මානං පහානායාති අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන අකුසලානං පාපධම්මානං පජහනත්ථාය. කුසලානං ධම්මානන්ති කුච්ඡිතානං සලනාදිඅත්ථෙන අනවජ්ජට්ඨෙන ච කුසලානං සහවිපස්සනානං මග්ගඵලධම්මානං. උපසම්පදායාති සම්පාදනාය අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදනාය. ථාමවාති උස්සොළ්හිසඞ්ඛාතෙන වීරියථාමෙන සමන්නාගතො. දළ්හපරක්කමොති ථිරපරක්කමො අසිථිලවීරියො. අනික්ඛිත්තධුරොති අනොරොහිතධුරො අනොසක්කවීරියො.

บทว่า อารทฺธวิริโย (ผู้ปรารภความเพียร) คือ ผู้มีความเพียรที่ประคองไว้แล้ว. บทว่า อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย (เพื่อละอกุศลธรรม) คือ เพื่อละบาปธรรมทั้งหลายอันเป็นอกุศลโดยอรรถว่าเกิดจากความไม่ฉลาด. บทว่า กุสลานํ ธมฺมานํ (ซึ่งกุศลธรรม) คือ ซึ่งมรรคผลธรรมทั้งหลายอันเป็นกุศลพร้อมด้วยวิปัสสนา โดยอรรถว่ากำจัดสิ่งที่น่ารังเกียจเป็นต้น และโดยอรรถว่าไม่มีโทษ. บทว่า อุปสมฺปทาย (เพื่อยังให้ถึงพร้อม) คือ เพื่อยังให้สำเร็จ เพื่อยังให้เกิดขึ้นในสันดานของตน. บทว่า ฐามวา (ผู้มีกำลัง) คือ ผู้ประกอบด้วยกำลังแห่งความเพียรที่เรียกว่าความอุตสาหะ. บทว่า ทฬฺหปรกฺกโม (ผู้มีปรกรมมั่นคง) คือ ผู้มีปรกรมที่มั่นคง มีความเพียรไม่ย่อหย่อน. บทว่า อนิกฺขิตฺตธุโร (ผู้ไม่ทอดธุระ) คือ ผู้ไม่วางธุระ ไม่ถอยความเพียร

පඤ්ඤවාති විපස්සනාපඤ්ඤාය පඤ්ඤවා. උදයත්ථගාමිනියාති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයඤ්ච වයඤ්ච පටිවිජ්ඣන්තියා. අරියායාති වික්ඛම්භනවසෙන කිලෙසෙහි ආරකා දූරෙ ඨිතාය නිද්දොසාය. නිබ්බෙධිකායාති නිබ්බෙධභාගියාය. සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනියාති වට්ටදුක්ඛස්ස ඛෙපනතො ‘‘දුක්ඛක්ඛයො’’ති ලද්ධනාමං අරියමග්ගං සම්මා හෙතුනා නයෙන ගච්ඡන්තියා. ඉමෙසු ච පන පඤ්චසු ධම්මෙසු සීලං වීරියං පඤ්ඤා ච යොගිනො අජ්ඣත්තිකං අඞ්ගං, ඉතරද්වයං බාහිරං අඞ්ගං. තත්ථාපි කල්‍යාණමිත්තසන්නිස්සයෙනෙව සෙසං චතුබ්බිධං ඉජ්ඣති, කල්‍යාණමිත්තස්සෙවෙත්ථ බහුකාරතං දස්සෙන්තො සත්ථා ‘‘කල්‍යාණමිත්තස්සෙතං, මෙඝිය, භික්ඛුනො පාටිකඞ්ඛ’’න්තිආදිනා දෙසනං වඩ්ඪෙසි. තත්ථ පාටිකඞ්ඛන්ති එකංසෙන ඉච්ඡිතබ්බං, අවස්සංභාවීති අත්ථො. යන්ති කිරියාපරාමසනං[Pg.282]. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘සීලවා භවිස්සතී’’ති එත්ථ යදෙතං කල්‍යාණමිත්තස්ස භික්ඛුනො සීලවන්තතාය භවනං සීලසම්පන්නත්තං, තස්ස භික්ඛුනො සීලසම්පන්නත්තා එතං තස්ස පාටිකඞ්ඛං, අවස්සංභාවී එකංසෙනෙව තස්ස තත්ථ නියොජනතොති අධිප්පායො. පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරතීතිආදීසුපි එසෙව නයො.

บทว่า ปญฺญวา (มีปัญญา) คือ มีปัญญาด้วยวิปัสสนาปัญญา. บทว่า อุทยตฺถคามินิยา (เป็นไปเพื่อความเห็นความเกิดและความเสื่อม) คือ เป็นไปเพื่อแทงตลอดความเกิดและความเสื่อมของขันธ์ ๕. บทว่า อริยาย (เป็นอริยะ) คือ เป็นปัญญาที่ตั้งอยู่ห่างไกลจากกิเลสโดยการข่มไว้ เป็นปัญญาที่ไม่มีโทษ. บทว่า นิพฺเพธิกาย (เป็นเครื่องชำแรกกิเลส) คือ เป็นปัญญาที่มีส่วนแห่งการแทงตลอด. บทว่า สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยา (เป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ) คือ เป็นไปเพื่ออริยมรรคอันได้ชื่อว่า "ความสิ้นทุกข์" เพราะกำจัดทุกข์ในวัฏฏะ โดยชอบด้วยเหตุและด้วยนัย. อนึ่ง ในธรรม ๕ ประการเหล่านี้ ศีล ความเพียร และปัญญา เป็นองค์ภายในของโยคี ส่วนอีก ๒ อย่างเป็นองค์ภายนอก. แม้ในธรรมเหล่านั้น ธรรมที่เหลือ ๔ อย่างก็สำเร็จได้ด้วยการอาศัยกัลยาณมิตรเท่านั้น พระศาสดาเมื่อทรงแสดงว่ากัลยาณมิตรมีอุปการะมากในที่นี้ จึงทรงขยายพระธรรมเทศนาด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูกรเมฆิยะ ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร พึงหวังข้อนี้ได้". ในพระดำรัสนั้น บทว่า ปาฏิกงฺขํ (พึงหวัง) คือ พึงปรารถนาโดยส่วนเดียว หมายความว่า เป็นสิ่งที่ต้องมีอย่างแน่นอน. บทว่า ยํ (ใด) เป็นการอ้างถึงกิริยา. ความข้อนี้ตรัสไว้ดังนี้ว่า "ในบทว่า 'จักเป็นผู้มีศีล' นี้ การที่ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตรเป็นผู้มีศีล คือ การถึงพร้อมด้วยศีลนั้น เป็นสิ่งที่ภิกษุนั้นพึงหวังได้ เพราะการถึงพร้อมด้วยศีลของภิกษุนั้น เป็นสิ่งที่ต้องมีอย่างแน่นอน เป็นการกำหนดไว้ในที่นั้นโดยส่วนเดียว" ดังนี้เป็นอธิบาย. แม้ในบทมีอาทิว่า "เป็นผู้สำรวมด้วยปาติโมกขสังวรอยู่" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

එවං භගවා සදෙවකෙ ලොකෙ උත්තමකල්‍යාණමිත්තසඞ්ඛාතස්ස අත්තනො වචනං අනාදියිත්වා තං වනසණ්ඩං පවිසිත්වා තාදිසං විප්පකාරං පත්තස්ස ආයස්මතො මෙඝියස්ස කල්‍යාණමිත්තතාදිනා සකලං සාසනසම්පදං දස්සෙත්වා ඉදානිස්ස තත්ථ ආදරජාතස්ස පුබ්බෙ යෙහි කාමවිතක්කාදීහි උපද්දුතත්තා කම්මට්ඨානං න සම්පජ්ජති, තස්ස තෙසං උජුවිපච්චනීකභූතත්තා ච භාවනානයං පකාසෙත්වා තතො පරං අරහත්තස්ස කම්මට්ඨානං ආචික්ඛන්තො ‘‘තෙන ච පන, මෙඝිය, භික්ඛුනා ඉමෙසු පඤ්චසු ධම්මෙසු පතිට්ඨාය චත්තාරො ධම්මා උත්තරි භාවෙතබ්බා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තෙනාති එවං කල්‍යාණමිත්තසන්නිස්සයෙන යථාවුත්තසීලාදිගුණසමන්නාගතෙන. තෙනෙවාහ ‘‘ඉමෙසු පඤ්චසු ධම්මෙසු පතිට්ඨායා’’ති. උත්තරීති ආරද්ධතරුණවිපස්සනස්ස රාගාදිපරිස්සයා චෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙසං විසොධනත්ථං තතො උද්ධං චත්තාරො ධම්මා භාවෙතබ්බා උප්පාදෙතබ්බා වඩ්ඪෙතබ්බා ච.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความสำเร็จแห่งพระศาสนาทั้งหมดแก่อายสมะเมฆิยะ ผู้ไม่เชื่อฟังพระดำรัสของพระองค์ผู้ทรงเป็นกัลยาณมิตรสูงสุดในโลกพร้อมทั้งเทวโลก เข้าไปสู่ป่าแห่งนั้นแล้วถึงความวิปริตเช่นนั้น ด้วยการแสดงกัลยาณมิตรเป็นต้น และเมื่ออายสมะเมฆิยะเกิดความเลื่อมใสในที่นั้นแล้ว จึงทรงแสดงอุบายแห่งการเจริญภาวนา เพราะกามวิตกเป็นต้นที่เคยรบกวนทำให้กรรมฐานไม่สำเร็จในกาลก่อน เป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อกามวิตกเป็นต้นเหล่านั้น และหลังจากนั้น เมื่อจะทรงแสดงกรรมฐานเพื่ออรหัต จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูกรเมฆิยะ อนึ่ง ภิกษุนั้นพึงตั้งอยู่ในธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล้ว พึงเจริญธรรม ๔ ประการยิ่งขึ้นไป". ในพระดำรัสนั้น บทว่า เตน (ภิกษุนั้น) คือ ภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ ด้วยการอาศัยกัลยาณมิตร. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "พึงตั้งอยู่ในธรรม ๕ ประการเหล่านี้". บทว่า อุตฺตริ (ยิ่งขึ้นไป) คือ หากอุปสรรคมีราคะเป็นต้นพึงเกิดขึ้นแก่ผู้เริ่มเจริญวิปัสสนาใหม่ๆ ธรรม ๔ ประการพึงเจริญ พึงยังให้เกิดขึ้น และพึงยังให้เจริญยิ่งขึ้นไปจากนั้น เพื่อชำระอุปสรรคเหล่านั้น.

අසුභාති එකාදසසු අසුභකම්මට්ඨානෙසු යථාරහං යත්ථ කත්ථචි අසුභභාවනා. රාගස්ස පහානායාති කාමරාගස්ස පජහනත්ථාය. අයමත්ථො සාලිලාවකොපමාය විභාවෙතබ්බො. එවංභූතං භාවනාවිධිං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අසුභා භාවෙතබ්බා රාගස්ස පහානායා’’ති. මෙත්තාති මෙත්තාකම්මට්ඨානං. බ්‍යාපාදස්ස පහානායාති වුත්තනයෙනෙව උප්පන්නස්ස කොපස්ස පජහනත්ථාය. ආනාපානස්සතීති සොළසවත්ථුකා ආනාපානස්සති. විතක්කුපච්ඡෙදායාති වුත්තනයෙනෙව උප්පන්නානං විතක්කානං පච්ඡෙදනත්ථාය. අස්මිමානසමුග්ඝාතායාති ‘‘අස්මී’’ති උප්පජ්ජනකස්ස නවවිධස්ස මානස්ස සමුච්ඡෙදනත්ථාය.

บทว่า อสุภา (อสุภะ) คือ อสุภภาวนาในอสุภกรรมฐาน ๑๑ อย่าง ตามสมควรในที่ใดที่หนึ่ง. บทว่า ราคสฺส ปหานาย (เพื่อละราคะ) คือ เพื่อละกามราคะ. อรรถนี้พึงแสดงด้วยอุปมาด้วยนกคุ่ม. พระดำรัสที่ตรัสว่า "พึงเจริญอสุภะเพื่อละราคะ" นี้ ทรงหมายถึงวิธีเจริญภาวนาเช่นนี้. บทว่า เมตฺตา (เมตตา) คือ เมตตากรรมฐาน. บทว่า พฺยาปาทสฺส ปหานาย (เพื่อละพยาบาท) คือ เพื่อละความโกรธที่เกิดขึ้นแล้วด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า อานาปานสฺสติ (อานาปานสติ) คือ อานาปานสติที่มีวัตถุ ๑๖ อย่าง. บทว่า วิตกฺกูปจฺเฉทาย (เพื่อตัดวิตก) คือ เพื่อตัดวิตกทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า อสฺมึมานสมุคฺฆาตาย (เพื่อถอนอัสมิมานะ) คือ เพื่อถอนมานะ ๙ อย่างที่เกิดขึ้นว่า "เราเป็น" โดยสิ้นเชิง.

අනිච්චසඤ්ඤිනොති හුත්වා අභාවතො උදයබ්බයවන්තතො පභඞ්ගුතො තාවකාලිකතො නිච්චප්පටික්ඛෙපතො ච ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’ති (ධ. ප. 277; චූළනි. හෙමකමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 56) පවත්තඅනිච්චානුපස්සනාවසෙන [Pg.283] අනිච්චසඤ්ඤිනො. අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාතීති අසාරකතො අවසවත්තනතො පරතො රිත්තතො තුච්ඡතො සුඤ්ඤතො ච ‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති (ධ. ප. 279; චූළනි. හෙමකමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 56) එවං පවත්තඅනත්තානුපස්සනාසඞ්ඛාතා අනත්තසඤ්ඤා චිත්තෙ සණ්ඨහති අතිදළ්හං පතිට්ඨහති. අනිච්චලක්ඛණෙ හි දිට්ඨෙ අනත්තලක්ඛණං දිට්ඨමෙව හොති. තීසු ලක්ඛණෙසු හි එකස්මිං දිට්ඨෙ ඉතරද්වයං දිට්ඨමෙව හොති. තෙන වුත්තං ‘‘අනිච්චසඤ්ඤිනො, මෙඝිය, අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාතී’’ති. අනත්තලක්ඛණෙ සුදිට්ඨෙ ‘‘අස්මී’’ති උප්පජ්ජනකමානො සුප්පජහොව හොතීති ආහ ‘‘අනත්තසඤ්ඤී අස්මිමානසමුග්ඝාතං පාපුණාතී’’ති. දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානන්ති දිට්ඨෙව ධම්මෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අපච්චයපරිනිබ්බානං පාපුණාති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන අසුභාදිභාවනානයො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

บทว่า อนิจฺจสญฺญิโน (ผู้มีอนิจจสัญญา) คือ เป็นผู้มีอนิจจสัญญาด้วยอำนาจแห่งอนิจจานุปัสนาที่ดำเนินไปว่า 'สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง' เพราะมีแล้วก็ไม่มี เพราะมีความเกิดขึ้นและเสื่อมไป เพราะมีความแตกสลาย เพราะเป็นของชั่วคราว และเพราะปฏิเสธความเที่ยง. บทว่า อนตฺตสญฺญา สณฺฐาติ (อนัตตสัญญา ย่อมตั้งมั่น) คือ อนัตตสัญญาอันนับว่าอนัตตานุปัสนาที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา' โดยความเป็นของไม่มีแก่นสาร โดยความไม่เป็นไปในอำนาจ โดยความเป็นของอื่น โดยความเป็นของว่าง โดยความเป็นของเปล่า และโดยความเป็นของสูญ ย่อมตั้งอยู่ คือ ย่อมตั้งมั่นอย่างยิ่งในจิต. เพราะว่า เมื่อเห็นอนิจจลักษณะแล้ว อนัตตลักษณะก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเอง. เพราะในบรรดาลักษณะ ๓ ประการ เมื่อเห็นลักษณะหนึ่งแล้ว อีก ๒ ลักษณะก็เป็นอันเห็นแล้วเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ดูกรเมฆิยะ เมื่อมีอนิจจสัญญา อนัตตสัญญา ย่อมตั้งมั่น'. เมื่อเห็นอนัตตลักษณะดีแล้ว มานะที่เกิดขึ้นว่า 'เราเป็น' ย่อมเป็นสิ่งที่ละได้ง่ายทีเดียว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ผู้มีอนัตตสัญญา ย่อมบรรลุการถอนอัสมิมานะ'. บทว่า ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานํ (นิพพานในปัจจุบัน) คือ ย่อมถึงความดับสนิทที่ไม่มีปัจจัยปรุงแต่งในปัจจุบัน คือในอัตภาพนี้เอง. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนนัยแห่งการเจริญอสุภะเป็นต้นโดยพิสดาร พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค.

මෙඝියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเมฆิยสูตร จบแล้ว.

4-5. නන්දකසුත්තාදිවණ්ණනා

๔-๕. อรรถกถานันทกสูตรเป็นต้น.

4-5. චතුත්ථෙ ආගමයමානොති ඔලොකයමානො, බුද්ධො සහසා අපවිසිත්වා යාව සා කථා නිට්ඨාති, තාව අට්ඨාසීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඉදමවොචාති ඉදං කථාවසානං උදික්ඛමානො’’ති. අනිච්චදුක්ඛාදිවසෙන සබ්බධම්මසන්තීරණං අධිපඤ්ඤාවිපස්සනාති ආහ ‘‘සඞ්ඛාරපරිග්ගහවිපස්සනාඤාණස්සා’’ති. මානසන්ති රාගොපි චිත්තම්පි අරහත්තම්පි. ‘‘අන්තලික්ඛචරො පාසො, ය්වායං චරති මානසො’’ති (සං. නි. 1.151; මහාව. 33) එත්ථ රාගො මානසං. ‘‘චිත්තං මනො මානස’’න්ති (ධ. ස. 6) එත්ථ චිත්තං. ‘‘අප්පත්තමානසො සෙඛො, කාලං කයිරා ජනෙ සුතා’’ති (සං. නි. 1.159) එත්ථ අරහත්තං. ඉධාපි අරහත්තමෙව අධිප්පෙතං. තෙනාහ ‘‘අප්පත්තමානසාති අප්පත්තඅරහත්තා’’ති. අප්පත්තං මානසං අරහත්තං එතෙහීති අප්පත්තමානසා. ඉදානි චිත්තපරියායමෙව මානසසද්දං සන්ධායාහ ‘‘අරහත්තං වා’’තිආදි. පඤ්චමං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

๔-๕. ในอรรถกถาสูตรที่ 4 บทว่า āgamayamāno แปลว่า เฝ้าดูอยู่ อธิบายว่า พระพุทธเจ้าไม่เสด็จเข้าไปโดยพลัน ทรงประทับยืนอยู่จนกว่าเรื่องนั้นจะจบลง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "idamavoca ดังนี้ คือ ทรงคอยดูเวลาจบเรื่องนี้" การพิจารณาธรรมทั้งปวงโดยความเป็นอนิจจังและทุกข์เป็นต้น ชื่อว่า อธิปัญญาวิปัสสนา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แห่งสังขารปริคคหวิปัสสนาญาณ" คำว่า mānasaṃ ได้แก่ ราคะบ้าง จิตบ้าง อรหัตบ้าง ในประโยคว่า "บ่วงที่เที่ยวไปในอากาศ คือมานสะ (ใจ) นี้ที่เที่ยวไป" (สํ.นิ. 1.151) มานสะ ในที่นี้คือ ราคะ ในประโยคว่า "จิต มโน มานสะ" (ธ.ส. 6) ในที่นี้คือ จิต ในประโยคว่า "พระเสขะผู้ยังไม่บรรลุมานสะ พึงทำกาละในหมู่ชนที่ได้ฟังแล้ว" (สํ.นิ. 1.159) ในที่นี้คือ อรหัต แม้ในที่นี้ ก็ประสงค์เอาอรหัตนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "appattamānasā คือ ผู้ยังไม่บรรลุพระอรหัต" บทว่า appattamānasā คือ ผู้ที่ยังไม่บรรลุมานสะคือพระอรหัต บัดนี้ ท่านกล่าวคำว่า "หรือว่าพระอรหัต" เป็นต้น โดยหมายถึงศัพท์ว่า มานสะ ซึ่งเป็นไวพจน์ของจิตนั่นเอง สูตรที่ 5 เข้าใจง่ายอยู่แล้ว.

නන්දකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานันทกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

6. සෙවනාසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาเสวนาสูตร.

6. ඡට්ඨෙ [Pg.284] ජීවිතසම්භාරාති ජීවිතප්පවත්තියා සම්භාරා පච්චයා. සමුදානෙතබ්බාති සම්මා ඤායෙන අනවජ්ජඋඤ්ඡාචරියාදිනා උද්ධමුද්ධමානෙතබ්බා පාපුණිතබ්බා. තෙ පන සමුදානිතා සමාහතා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘සමාහරිතබ්බා’’ති. දුක්ඛෙන උප්පජ්ජන්තීති සුලභුප්පාදා න හොන්ති. එතෙන ගොචරඅසප්පායාදිභාවං දස්සෙති. රත්තිභාගං වා දිවසභාගං වාති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘රත්තිකොට්ඨාසෙ වා දිවසකොට්ඨාසෙ වා’’ති. රත්තිංයෙව පක්කමිතබ්බං සමණධම්මස්ස තත්ථ අනිප්ඵජ්ජනතො. සඞ්ඛාපීති ‘‘යදත්ථමහං පබ්බජිතො, න මෙතං ඉධ නිප්ඵජ්ජති, චීවරාදි පන සමුදාගච්ඡති, නාහං තදත්ථං පබ්බජිතො, කිං මෙ ඉධ වාසෙනා’’ති පටිසඞ්ඛායපි. තෙනාහ ‘‘සාමඤ්ඤත්ථස්ස භාවනාපාරිපූරිඅගමනං ජානිත්වා’’ති. අනන්තරවාරෙ සඞ්ඛාපීති සමණධම්මස්ස නිප්ඵජ්ජනභාවං ජානිත්වා. සො පුග්ගලො අනාපුච්ඡා පක්කමිතබ්බං, නානුබන්ධිතබ්බොති ‘‘සො පුග්ගලො’’ති පදස්ස ‘‘නානුබන්ධිතබ්බො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. යස්ස යෙන හි සම්බන්ධො, දූරට්ඨෙනපි සො භවති. තං පුග්ගලන්ති සො පුග්ගලොති පච්චත්තවචනං උපයොගවසෙන පරිණාමෙත්වා තං පුග්ගලං අනාපුච්ඡා පක්කමිතබ්බන්ති අත්ථො. අත්ථවසෙන හි විභත්තිපරිණාමොති. ආපුච්ඡා පක්කමිතබ්බන්ති ච කතඤ්ඤුකතවෙදිතාය නියොජනං. එවරූපොති යං නිස්සාය භික්ඛුනො ගුණෙහි වුද්ධියෙව පාටිකඞ්ඛා, පච්චයෙහි න පරිස්සයො, එවරූපො දණ්ඩකම්මාදීහි නිග්ගණ්හාති චෙපි, න පරිච්චජිතබ්බොති දස්සෙති ‘‘සචෙපී’’තිආදිනා.

๖. ในอรรถกถาสูตรที่ 6 บทว่า jīvitasambhārā ได้แก่ เครื่องประกอบหรือปัจจัยแห่งความเป็นไปของชีวิต บทว่า samudānetabbā ได้แก่ พึงรวบรวม พึงให้ถึงยิ่งๆ ขึ้นไป โดยชอบธรรม ด้วยการแสวงหาที่ไม่เป็นโทษเป็นต้น ท่านกล่าวว่า "samāharitabbā (พึงรวบรวม)" เพราะปัจจัยเหล่านั้นที่รวบรวมมาแล้ว ชื่อว่ารวบรวมไว้แล้ว บทว่า dukkhena uppajjanti ความว่า ไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้นได้ง่าย ด้วยคำนี้ ท่านแสดงความเป็นผู้มีโคจรไม่สัปปายะเป็นต้น บทว่า rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vā เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถแห่งภุมมวิภัตติ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในส่วนแห่งราตรี หรือในส่วนแห่งกลางวัน" พึงหลีกไปในเวลากลางคืนนั่นเอง เพราะสมณธรรมไม่สำเร็จในที่นั้น บทว่า saṅkhāpi ความว่า แม้พิจารณาว่า "เราบวชเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นย่อมไม่สำเร็จในที่นี้ แต่จีวรเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น เราไม่ได้บวชเพื่อประโยชน์นั้น การอยู่ในที่นี้จะมีประโยชน์อะไรแก่เรา" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "รู้ความที่ประโยชน์แห่งสมณธรรมไม่ถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา" ในวาระถัดไป บทว่า saṅkhāpi ความว่า รู้ความสำเร็จแห่งสมณธรรม บทว่า so puggalo (บุคคลนั้น) มีความสัมพันธ์กับบทว่า nānubandhitabbo (ไม่พึงติดตาม) อย่างนี้ว่า "บุคคลนั้น พึงหลีกไปโดยไม่ต้องบอกลา ไม่พึงติดตาม" เพราะบทใดมีความสัมพันธ์กับบทใด แม้บทนั้นจะตั้งอยู่ไกล ก็ย่อมสัมพันธ์กันได้ บทว่า taṃ puggalaṃ ความว่า เปลี่ยนรูปปฐมาวิภัตติว่า so puggalo เป็นอุปโยควิภัตติ มีความหมายว่า พึงหลีกไปโดยไม่ต้องบอกลาบุคคลนั้น เพราะมีการเปลี่ยนวิภัตติด้วยอำนาจแห่งเนื้อความ ส่วนคำว่า āpucchā pakkamitabbaṃ (พึงบอกลาแล้วจึงหลีกไป) เป็นการชี้แนะด้วยความเป็นผู้กตัญญูกตเวที บทว่า evarūpo ความว่า บุคคลเช่นใดที่ภิกษุอาศัยแล้ว หวังได้แต่ความเจริญด้วยคุณธรรม ไม่มีความลำบากด้วยปัจจัย บุคคลเช่นนั้น แม้จะลงโทษด้วยทัณฑกรรมเป็นต้น ก็ไม่ควรละทิ้ง ท่านจึงแสดงด้วยคำว่า "sacepi" เป็นต้น.

සෙවනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเสวนาสูตร จบแล้ว.

7-10. සුතවාසුත්තාදිවණ්ණනා

๗-๑๐. อรรถกถาสุตวาสูตรเป็นต้น.

7-10. සත්තමෙ අභබ්බො ඛීණාසවො භික්ඛු සඤ්චිච්ච පාණන්තිආදි දෙසනාසීසමෙව, සොතාපන්නාදයොපි පන අභබ්බාව, පුථුජ්ජනඛීණාසවානං නින්දාපසංසත්ථම්පි එවං වුත්තං. පුථුජ්ජනො නාම ගාරය්හො මාතුඝාතාදීනි කරොති, ඛීණාසවො පන පාසංසො කුන්ථකිපිල්ලිකඝාතාදීනිපි න කරොතීති. සන්නිධිකාරකං කාමෙ පරිභුඤ්ජිතුන්ති යථා ගිහිභූතො සන්නිධිං කත්වා වත්ථුකාමෙ පරිභුඤ්ජති, එවං තිලතණ්ඩුලසප්පිනවනීතාදීනි සන්නිධිං [Pg.285] කත්වා ඉදානි පරිභුඤ්ජිතුං අභබ්බොති අත්ථො. වත්ථුකාමෙ පන නිදහිත්වා පරිභුඤ්ජන්තා තන්නිස්සිතං කිලෙසකාමම්පි නිදහිත්වා පරිභුඤ්ජන්ති නාමාති ආහ ‘‘වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙ’’ති. නනු ච ඛීණාසවස්සෙව වසනට්ඨානෙ තිලතණ්ඩුලාදයො පඤ්ඤායන්තීති? න පන තෙ අත්තනො අත්ථාය නිධෙන්ති, අඵාසුකපබ්බජිතාදීනං අත්ථාය නිධෙන්ති. අනාගාමිස්ස කථන්ති? තස්සපි පඤ්ච කාමගුණා සබ්බසොව පහීනා, ධම්මෙන පන ලද්ධං විචාරෙත්වා පරිභුඤ්ජති. අකප්පියකාමගුණෙ සන්ධායෙතං වුත්තං, න මඤ්චපීඨඅත්ථරණපාවුරණාදිසන්නිස්සිතං. සෙය්‍යාථාපි පුබ්බෙ අගාරියභූතොති යථා පුබ්බෙ ගිහිභූතො පරිභුඤ්ජති, එවං පරිභුඤ්ජිතුං අභබ්බො. අගාරමජ්ඣෙ වසන්තා හි සොතාපන්නාදයො යාවජීවං ගිහිබ්‍යඤ්ජනෙන තිට්ඨන්ති. ඛීණාසවො පන අරහත්තං පත්වාව මනුස්සභූතො පරිනිබ්බාති වා පබ්බජති වා. චාතුමහාරාජිකාදීසු කාමාවචරදෙවෙසු මුහුත්තම්පි න තිට්ඨති. කස්මා? විවෙකට්ඨානස්ස අභාවා. භුම්මදෙවත්තභාවෙ පන ඨිතො අරහත්තං පත්වාපි තිට්ඨති විවෙකට්ඨානසම්භවා. අට්ඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

๗-๑๐. ในอรรถกถาสูตรที่ 7 บทว่า abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇanti เป็นต้น เป็นเพียงหัวข้อเทศนา แต่แม้พระโสดาบันเป็นต้น ก็เป็นผู้ไม่ควร (ทำ) เช่นกัน ที่ตรัสไว้อย่างนี้ก็เพื่อจะติเตียนปุถุชนและสรรเสริญพระขีณาสพ ด้วยว่า ปุถุชนชื่อว่าเป็นผู้น่าตำหนิ ย่อมทำมาตุฆาตเป็นต้น ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้น่าสรรเสริญ แม้การฆ่าตัวบุ้งและมดดำมดแดงก็ไม่ทำ บทว่า sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ ความว่า เหมือนอย่างเมื่อครั้งเป็นคฤหัสถ์ ทำการสะสมแล้วบริโภควัตถุกาม ฉันใด บัดนี้ จะทำการสะสมงา ข้าวสาร เนยใส เนยข้น เป็นต้น แล้วบริโภค ย่อมเป็นไปไม่ได้ ฉันนั้น เมื่อเก็บวัตถุกามไว้บริโภค ก็ชื่อว่าเก็บกิเลสกามที่อาศัยวัตถุกามนั้นไว้บริโภคด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "vatthukāmakilesakāme (วัตถุกามและกิเลสกาม)" ถามว่า ก็ในที่อยู่ของพระขีณาสพนั่นเอง ยังปรากฏมีงาและข้าวสารเป็นต้นมิใช่หรือ? ตอบว่า แต่ท่านไม่ได้เก็บไว้เพื่อประโยชน์แก่ตนเอง ท่านเก็บไว้เพื่อประโยชน์แก่ผู้บวชที่ป่วยไข้เป็นต้น ถามว่า แล้วเรื่องของพระอนาคามีล่ะ? ตอบว่า แม้พระอนาคามีนั้น กามคุณ 5 ก็ละได้เด็ดขาดแล้ว แต่ท่านย่อมพิจารณาแล้วบริโภคสิ่งที่ได้มาโดยธรรม คำที่กล่าวนี้หมายถึงกามคุณที่ไม่ควร ไม่ได้หมายถึงสิ่งที่อาศัยเตียง ตั่ง เครื่องปูลาด และผ้าห่มเป็นต้น บทว่า seyyāthāpi pubbe agāriyabhūto ความว่า เหมือนอย่างเมื่อก่อนเป็นคฤหัสถ์เคยบริโภคอย่างไร บัดนี้ก็ไม่ควรจะบริโภคอย่างนั้น เพราะพระโสดาบันเป็นต้นที่อาศัยอยู่ในเรือน ย่อมดำรงอยู่ด้วยเพศคฤหัสถ์ตลอดชีวิต ส่วนพระขีณาสพ เมื่อบรรลุพระอรหัตแล้ว หากเป็นมนุษย์ ย่อมปรินิพพานหรือบวชเสีย (ในวันนั้น) จะไม่ดำรงอยู่ในหมู่เทวดากามาวจร มีชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น แม้เพียงครู่เดียว เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีสถานที่สงัด แต่ถ้าดำรงอยู่ในอัตภาพภุมมเทวดา แม้บรรลุพระอรหัตแล้วก็ยังดำรงอยู่ได้ เพราะมีสถานที่สงัด สูตรที่ 8 เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

සුතවාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสุตวาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

සම්බොධිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัมโพธิวรรค จบแล้ว.

2. සීහනාදවග්ගො

๒. สีหนาทวรรค.

1. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสีหนาทสูตร.

11. දුතියස්ස පඨමෙ අවාපුරෙන්ති විවරන්ති ද්වාරං එතෙනාති අවාපුරණං. රජං හරන්ති එතෙනාති රජොහරණං. කළොපිහත්ථොති විලීවමයභාජනහත්ථො, ‘‘චම්මමයභාජනහත්ථො’’ති ච වදන්ති. ඡින්නානි විසාණානි එතස්සාති ඡින්නවිසාණො, උසභො ච සො ඡින්නවිසාණො චාති උසභඡින්නවිසාණො. විසෙසනපරොයං සමාසො. අහිකුණපෙන වාතිආදි අතිජෙගුච්ඡප්පටිකූලකුණපදස්සනත්ථං වුත්තං. කණ්ඨෙ ආසත්තෙනාති කෙනචිදෙව පච්චත්ථිකෙන ආනෙත්වා කණ්ඨෙ බද්ධෙන, ඔමුක්කෙනාති අත්ථො. අට්ටො ආතුරො දුග්ගන්ධපීළාය පීළිතො. අච්චයස්ස පටිග්ගණ්හනං වා අධිවාසනං. එවඤ්හි සො කාරණෙ දෙසියමානෙ තතො [Pg.286] විගතො නාම හොති. තෙනාහ ‘‘පටිග්ගණ්හතූති ඛමතූ’’ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

๑๑. ในปฐมสูตรแห่งวรรคที่ ๒ คำว่า อวาปุรณะ คือเครื่องเปิด เพราะเปิดประตูด้วยเครื่องนั้น. คำว่า รโชหรณะ คือเครื่องกำจัดธุลี เพราะกำจัดธุลีด้วยเครื่องนั้น. คำว่า กโฬปิหัตถะ คือผู้มีมือถือภาชนะสาน บางอาจารย์ก็กล่าวว่า "ผู้มีมือถือภาชนะหนัง". คำว่า ฉินนวิสาณะ คือมีเขาขาดแล้ว. คำว่า อุสภฉินนวิสาณะ คือโคผู้มีเขาขาดแล้ว. สมาสนี้มีบทวิเสสนะอยู่หลัง. บทว่า ด้วยซากงูเป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงซากศพที่น่ารังเกียจยิ่ง. บทว่า ถูกผูกไว้ที่คอ คือถูกศัตรูบางคนนำมาผูกไว้ที่คอ มีความหมายว่า สวมลงไป. บทว่า อัฏฏะ อาตุระ คือผู้เดือดร้อน ลำบาก ถูกความเหม็นเบียดเบียน. การรับหรือการยอมรับความผิด (ที่เขาขอขมา). เพราะเมื่อแสดงเหตุ (ความผิด) นั้น เขาย่อมชื่อว่าพ้นจากเหตุนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จงรับ" คือ "จงอดโทษ". ส่วนที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้ง่าย.

සීහනාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสีหนาทสูตร จบแล้ว.

2. සඋපාදිසෙසසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาสอุปาทิเสสสูตร

12. දුතියෙ භවස්ස අප්පමත්තකතා නාම ඉත්තරකාලතායාති ආහ ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පී’’ති.

๑๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า ความเป็นของเล็กน้อยแห่งภพ คือความเป็นของมีกาลเล็กน้อย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้เพียงดีดนิ้วมือ".

සඋපාදිසෙසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสอุปาทิเสสสูตร จบแล้ว.

3. කොට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาโกฏฐิกสูตร

13. තතියෙ දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛභූතො අත්තභාවො, තස්මිං වෙදිතබ්බං ඵලං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. තෙනාහ ‘‘ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ’’ති. චතුප්පඤ්චක්ඛන්ධඵලතාය සඤ්ඤාභවූපගං කම්මං බහුවෙදනීයං. එකක්ඛන්ධඵලත්තා අසඤ්ඤාභවූපගං කම්මං ‘‘අප්පවෙදනීය’’න්ති වුත්තං. කෙචි පන ‘‘අරූපාවචරකම්මං බහුකාලං වෙදිතබ්බඵලත්තා බහුවෙදනීයං, ඉතරං අප්පවෙදනීයං. රූපාරූපාවචරකම්මං වා බහුවෙදනීයං, පරිත්තං කම්මං අප්පවෙදනීය’’න්ති වදන්ති. වෙදනීයන්ති පච්චයන්තරසමවායෙ විපාකුප්පාදනසමත්ථං, න ආරද්ධවිපාකමෙව. අවෙදනීයන්ති පච්චයවෙකල්ලෙන විපච්චිතුං අසමත්ථං අහොසිකම්මාදිභෙදං.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า ทิฏฐธรรม หมายถึงอัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้า ผลที่พึงเสวยในอัตภาพนั้น ชื่อว่า ทิฏฐธัมมเวทนียะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในอัตภาพนี้เอง' กรรมที่เข้าถึงภพที่มีสัญญา ชื่อว่า พหุเวทนียะ เพราะมีผลเป็นขันธ์ ๔ หรือ ๕ กรรมที่เข้าถึงภพที่ไม่มีสัญญา ท่านเรียกว่า อัปปเวทนียะ เพราะมีผลเป็นขันธ์เดียว แต่บางท่านกล่าวว่า 'อรูปาวจรกรรม ชื่อว่า พหุเวทนียะ เพราะมีผลที่พึงเสวยเป็นเวลานาน ส่วนกรรมนอกนี้ ชื่อว่า อัปปเวทนียะ หรือว่า รูปาวจรกรรมและอรูปาวจรกรรม ชื่อว่า พหุเวทนียะ ส่วนปริตตกรรม ชื่อว่า อัปปเวทนียะ' คำว่า เวทนียะ หมายถึงกรรมที่สามารถยังวิบากให้เกิดขึ้นได้เมื่อมีความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยอื่น ไม่ใช่กรรมที่เริ่มให้ผลแล้วเท่านั้น คำว่า อเวทนียะ หมายถึงกรรมที่ไม่สามารถจะให้ผลได้เพราะความบกพร่องแห่งปัจจัย มีประเภทเป็นอโหสิกรรมเป็นต้น

කොට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโกฏฐิกสูตร จบแล้ว

4. සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสมิทธิสูตร

14. චතුත්ථෙ සමිද්ධීති ථෙරස්ස කිර අත්තභාවො සමිද්ධො අභිරූපො පාසාදිකො, තස්මා සමිද්ධීත්වෙව සඞ්ඛාතො. තෙනාහ ‘‘අත්තභාවසමිද්ධතායා’’තිආදි. රූපධාතුආදීසූති ආදි-සද්දෙන සද්දධාතුආදිං සඞ්ගණ්හාති.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สมิทฺธิ ความว่า ได้ยินว่า อัตภาพของพระเถระสมบูรณ์ งดงาม น่าเลื่อมใส เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถูกเรียกว่า สมิทธิ นั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะความสมบูรณ์แห่งอัตภาพ' เป็นต้น บทว่า รูปธาตุอาทีสุ ความว่า ด้วยศัพท์ว่า อาทิ ย่อมสงเคราะห์สัททธาตุเป็นต้น

සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสมิทธิสูตร จบแล้ว

5-9. ගණ්ඩසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาคัณฑสูตรเป็นต้น ที่ ๕-๙

15-19. පඤ්චමෙ [Pg.287] මාතාපෙත්තිකසම්භවස්සාති මාතිතො ච පිතිතො ච නිබ්බත්තෙන මාතාපෙත්තිකෙන සුක්කසොණිතෙන සම්භූතස්ස. උච්ඡාදනධම්මස්සාති උච්ඡාදෙතබ්බසභාවස්ස. පරිමද්දනධම්මස්සාති පරිමද්දිතබ්බසභාවස්ස. එත්ථ ච ඔදනකුම්මාසූපචයඋච්ඡාදනපදෙහි වඩ්ඪි කථිතා, අනිච්චභෙදනවිද්ධංසනපදෙහි හානි. පුරිමෙහි වා සමුදයො, පච්ඡිමෙහි අත්ථඞ්ගමොති එවං චාතුමහාභූතිකස්ස කායස්ස වඩ්ඪිපරිහානිනිබ්බත්තිභෙදා දස්සිතා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානි.

ในสูตรที่ ๕ (ข้อ ๑๕-๑๙) คำว่า “มีมารดาและบิดาเป็นแดนเกิด” หมายถึงผู้เกิดจากอสุจิและโลหิตของมารดาและบิดา อันเกิดจากมารดาและบิดา. คำว่า “มีอันพึงขัดสีเป็นธรรมดา” หมายถึงมีสภาพที่พึงขัดสี. คำว่า “มีอันพึงนวดฟั้นเป็นธรรมดา” หมายถึงมีสภาพที่พึงนวดฟั้น. ในที่นี้ ความเจริญท่านกล่าวไว้ด้วยบทว่า “อันพอกพูนด้วยข้าวสุกและขนมกุมมาส” และ “อันพึงขัดสี” ส่วนความเสื่อมท่านกล่าวไว้ด้วยบทว่า “อันไม่เที่ยง” “อันพึงทำลาย” และ “อันพึงกระจัดกระจาย”. หรือว่า ด้วยบทก่อนๆ เป็นความเกิดขึ้น ด้วยบทหลังๆ เป็นความดับไป ด้วยประการฉะนี้ ความเจริญ ความเสื่อม ความเกิด และความแตกสลายแห่งกายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ จึงเป็นอันท่านแสดงไว้แล้ว. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่าย. สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้น.

ගණ්ඩසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาคัณฑสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

10. වෙලාමසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาเวลามาสูตร

20. දසමෙ සකුණ්ඩකභත්තන්ති සකුණ්ඩකං උත්තණ්ඩුලභත්තං. පරිත්තෙහි සකුණ්ඩෙහි තණ්ඩුලෙහිපි සද්ධිං විපක්කභත්තං උත්තණ්ඩුලමෙව හොති. බිළඞ්ගං වුච්චති ආරනාළං, බිළඞ්ගතො නිබ්බත්තනතො තදෙව කඤ්ජියතො ජාතන්ති කඤ්ජියං, තං දුතියං එතස්සාති බිළඞ්ගදුතියං, තං කඤ්ජියදුතියන්ති වුත්තං. අසක්කරිත්වාති දෙය්‍යධම්මම්පි පුග්ගලම්පි අසක්කරිත්වා. දෙය්‍යධම්මස්ස අසක්කරණං අසම්පන්නකාරො, පුග්ගලස්ස අසක්කරණං අගරුකරණං. දෙය්‍යධම්මං අසක්කරොන්තො හි උත්තණ්ඩුලාදිදොසසමන්නාගතං ආහාරං දෙති, න සම්පන්නං කරොති. පුග්ගලං අසක්කරොන්තො නිසීදනට්ඨානං අසම්මජ්ජිත්වා යත්ථ තත්ථ වා නිසීදාපෙත්වා යං වා තං වා දාරකං පෙසෙත්වා දෙති. අචිත්තීකත්වාති න චිත්තිං කත්වා, න පූජෙත්වාති අත්ථො. පූජෙන්තො හි පූජෙතබ්බවත්ථුං චිත්තෙ ඨපෙති, න තතො බහි කරොති. චිත්තං වා අච්ඡරියං කත්වා පටිපත්ති චිත්තීකරණං සම්භාවනකිරියා, තප්පටික්ඛෙපතො අචිත්තීකරණං අසම්භාවනකිරියා. අපවිද්ධන්ති උච්ඡිට්ඨාදිඡඩ්ඩනීයධම්මං විය අවඛිත්තකං. යො හි ඡඩ්ඩෙතුකාමො හුත්වා රොගිනො සරීරෙ ඔදනාදීනි මජ්ජිත්වා වම්මිකෙ රොගං පක්ඛිපන්තො විය දෙති, අයං අපවිද්ධං දෙති නාම. අනාගමනදිට්ඨිකොති ‘‘අද්ධා ඉමස්ස දානස්ස ඵලං මම ආගච්ඡතී’’ති එවං යස්ස කම්මස්සකතදිට්ඨි අත්ථි, සො ආගමනදිට්ඨිකො. අයං පන න තාදිසොති අනාගමනදිට්ඨිකො, ඵලං පාටිකඞ්ඛං හුත්වා න දෙතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න කම්මඤ්ච ඵලඤ්ච සද්දහිත්වා දෙතී’’ති.

๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า สะกุณฑกภัต ได้แก่ ข้าวสุกที่มีรำปน. ข้าวสุกที่หุงกับรำและข้าวสารเพียงเล็กน้อย ย่อมเป็นข้าวสุกที่มีรำปนเท่านั้น. คำว่า พิฬังคะ เรียกว่า น้ำส้มพะอูม. คำว่า กัญชิกะ คือน้ำข้าวที่เกิดจากน้ำส้มพะอูมนั้นเอง เพราะเกิดจากพิฬังคะนั้น. คำว่า พิฬังคทุติยะ คือมีน้ำส้มพะอูมเป็นที่สอง. คำว่า กัญชิกทุติยะ ก็กล่าวไว้เช่นนั้น. คำว่า ไม่สักการะ คือไม่สักการะทั้งไทยธรรมและบุคคล. การไม่สักการะไทยธรรม คือการทำไม่ประณีต. การไม่สักการะบุคคล คือการไม่ทำความเคารพ. ด้วยว่า ผู้ไม่สักการะไทยธรรม ย่อมให้อาหารที่ประกอบด้วยโทษมีรำปนเป็นต้น ไม่ทำให้ประณีต. ผู้ไม่สักการะบุคคล ย่อมไม่กวาดที่นั่ง แล้วให้นั่งในที่ใดที่หนึ่ง หรือส่งเด็กคนใดคนหนึ่งไปให้. คำว่า ไม่ทำความเคารพ คือไม่ทำความเอื้อเฟื้อ อธิบายว่า ไม่บูชา. เพราะผู้บูชา ย่อมตั้งวัตถุที่ควรบูชาไว้ในใจ ไม่ทำให้ออกไปจากใจ. อีกอย่างหนึ่ง การปฏิบัติที่ทำจิตให้เป็นไปโดยความเคารพ ชื่อว่า จิตตีการะ คือการทำความนับถือ. การปฏิเสธการกระทำนั้น ชื่อว่า อจิตตีการะ คือการไม่ทำความนับถือ. คำว่า ทิ้งเสีย คือเหมือนของที่พึงทิ้งมีเดนอาหารเป็นต้น. ด้วยว่า ผู้ใดมีความประสงค์จะทิ้ง แล้วให้ข้าวสุกเป็นต้น โดยขยี้ในร่างกายของคนไข้ เหมือนทิ้งโรคในจอมปลวก ผู้นั้นชื่อว่าให้ของที่ทิ้งเสีย. คำว่า มีความเห็นว่าไม่มา คือผู้ใดมีความเห็นว่า 'ผลแห่งทานนี้จักมาถึงเราอย่างแน่นอน' ดังนี้ ผู้นั้นชื่อว่า อาคมนทิฏฐิกะ. แต่ผู้นี้ไม่เป็นเช่นนั้น จึงชื่อว่า อนาคมนทิฏฐิกะ อธิบายว่า ไม่ให้โดยหวังผล. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ให้โดยเชื่อกรรมและผล'.

වෙලාමොති [Pg.288] එත්ථ මා-සද්දො පටිසෙධවචනො. ජාතිගොත්තරූපභොගාදිගුණානං වෙලා මරියාදා නත්ථි එතස්මින්ති වෙලාමො. අථ වා යථාවුත්තගුණානං වෙලා මරියාදා අමති ඔසානං ගච්ඡති එතස්මින්ති වෙලාමො, වෙලං වා මරියාදං අමති ගච්ඡති අතික්කමතීති වෙලාමො. තෙනාහ ‘‘ජාතිගොත්ත…පෙ… එවංලද්ධනාමො’’ති. දීයතීති දානං, දානවත්ථු. තං අග්ගීයති නිස්සජ්ජීයති එත්ථාති දානග්ගං. දානං වා ගණ්හන්ති එත්ථාති දානග්ගං, එවං භත්තග්ගං, පරිවෙසනට්ඨානං. දුකූලසන්දනානීති රජතභාජනාදිනිස්සිතෙ දුකූලෙ ඛීරස්ස සන්දනං එතෙසන්ති දුකූලසන්දනානි. කංසූපධාරණානීති රජතමයදොහභාජනානි. තෙනාහ ‘‘රජතමයඛීරපටිච්ඡකානී’’ති. රජතමයානි ඛීරපටිච්ඡකානි ඛීරපටිග්ගහභාජනානි එතෙසන්ති රජතමයඛීරපටිච්ඡකානි. සොධෙය්‍යාති මහප්ඵලභාවකරණෙන විසොධෙය්‍ය. මහප්ඵලභාවප්පත්තියා හි දක්ඛිණා විසුජ්ඣති නාම.

คำว่า “เวลาโม” ในที่นี้ คำว่า “มา” เป็นคำปฏิเสธ. ชื่อว่า “เวลาโม” เพราะไม่มีขอบเขตแห่งคุณมีชาติ โคตร รูป โภคะเป็นต้น ในบุคคลนี้. อีกอย่าง ชื่อว่า “เวลาโม” เพราะขอบเขตแห่งคุณที่กล่าวมาแล้ว ย่อมถึงที่สุดในบุคคลนี้ หรือชื่อว่า “เวลาโม” เพราะย่อมล่วงเลยขอบเขต. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “มีชื่ออย่างนี้เพราะชาติ โคตร...เป็นต้น” คำว่า “ทาน” คือสิ่งที่ให้, วัตถุทาน. คำว่า “ทานัคคะ” คือที่ที่ทานนั้นถูกนำไปวางไว้. หรือที่ที่รับทานนั้น ชื่อว่า “ทานัคคะ” เช่นเดียวกับ “ภัตตัคคะ” คือที่สำหรับแจกจ่ายอาหาร. คำว่า “ทูกูลสันทะนานิ” คือภาชนะที่นมไหลลงในผ้าทูกูลที่รองรับด้วยภาชนะเงินเป็นต้น. คำว่า “กังสูปธารณานิ” คือภาชนะสำหรับรีดนมที่ทำด้วยเงิน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ภาชนะเงินสำหรับรองรับนม”. คำว่า “รชตมยขีรปฏิจฉกานิ” คือภาชนะเงินสำหรับรองรับนม ภาชนะสำหรับรับนม. คำว่า “พึงชำระ” คือพึงชำระให้บริสุทธิ์ด้วยการทำให้มีผลมาก. เพราะทักษิณาย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยการถึงความเป็นของมีผลมาก.

මග්ගෙනාගතං අනිවත්තනසරණන්ති ඉමිනා ලොකුත්තරසරණගමනං දීපෙති. අපරෙතිආදිනා ලොකියසරණගමනං වුත්තං. සරණං නාම තිණ්ණං රතනානං ජීවිතපරිච්චාගමයං පුඤ්ඤං සබ්බසම්පත්තිං දෙති, තස්මා මහප්ඵලතරන්ති අධිප්පායො. ඉදඤ්ච – ‘‘සචෙ ත්වං යථා ගහිතං සරණං න භින්දිස්සසි, එවාහං තං මාරෙමී’’ති යදිපි කොචි තිණ්හෙන සත්ථෙන ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, තථාපි ‘‘නෙවාහං බුද්ධං න බුද්ධොති, ධම්මං න ධම්මොති, සඞ්ඝං න සඞ්ඝොති වදාමී’’ති දළ්හතරං කත්වා ගහිතස්ස වසෙන වුත්තං. මග්ගෙනාගතන්ති ලොකුත්තරසීලං සන්ධාය වදති. අපරෙතිආදිනා පන ලොකියසීලං වුත්තං. සබ්බෙසං සත්තානං ජීවිතදානාදිනිහිතදණ්ඩතාය සකලලොකියලොකුත්තරගුණාධිට්ඨානතො චස්ස මහප්ඵලමහානිසංසතා වෙදිතබ්බා.

ด้วยบทว่า "มัคเคนากตัง อนิวตฺตนสรณัง" นี้ ย่อมแสดงการถึงสรณะอันเป็นโลกุตตระ (คือสรณะที่มาด้วยมรรคและไม่กลับ). ด้วยบทว่า "อเปเรติ" เป็นต้น กล่าวถึงการถึงสรณะอันเป็นโลกิยะ. ชื่อว่าสรณะ คือบุญที่สำเร็จด้วยการสละชีวิตเพื่อพระรัตนตรัย ย่อมให้ซึ่งสมบัติทั้งปวง เพราะฉะนั้นจึงมีผลมากกว่า ดังนี้เป็นอัธยาศัย. อนึ่ง ข้อนี้กล่าวโดยการถือมั่นอย่างหนักแน่นว่า "เราจะไม่กล่าวว่าพระพุทธเจ้าไม่ใช่พระพุทธเจ้า, พระธรรมไม่ใช่พระธรรม, พระสงฆ์ไม่ใช่พระสงฆ์" แม้ว่าใครจะปลิดชีวิตด้วยศาสตราอันคมก็ตาม (แม้ว่าใครจะกล่าวว่า "ถ้าท่านไม่ทำลายสรณะที่ถือไว้ เราจะฆ่าท่าน"). บทว่า "มัคเคนากตัง" หมายถึงโลกุตตรศีล. ส่วนด้วยบทว่า "อเปเรติ" เป็นต้น กล่าวถึงโลกิยศีล. พึงทราบว่าสรณะนั้นมีผลมาก มีอานิสงส์มาก เพราะเป็นที่ตั้งแห่งคุณอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระทั้งปวง ด้วยการวางอาชญาเป็นต้น คือการให้ชีวิตแก่สัตว์ทั้งหลาย.

උපසිඞ්ඝනමත්තන්ති ඝායනමත්තං. ගද්දොහනමත්තන්ති පාඨන්තරෙ ගොදොහනමත්තං කාලන්ති අත්ථො. සො ච න සකලො ගොදොහනක්ඛණො අධිප්පෙතොති දස්සෙතුං ‘‘ගාවියා එකවාරං ථනඅඤ්ඡනමත්ත’’න්ති අත්ථො වුත්තො. අඤ්ඡනමත්තන්ති ආකඩ්ඪනමත්තං. ගාවියා ථනං ගහෙත්වා එකඛීරබින්දුදුහනකාලමත්තම්පි ගද්දුහනමත්තන්ති වදන්ති. එත්තකම්පි හි කාලං යො වසනගබ්භපරිවෙණවිහාරූපචාරපරිච්ඡෙදෙන වා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු [Pg.289] සබ්බසත්තෙ හිතඵරණං මෙත්තචිත්තං භාවෙතුං සක්කොති. ඉදං තතො යථාවුත්තදානාදිතො මහප්ඵලතරං.

บทว่า "อุปสิงฆนมัตตัง" คือเพียงแค่ดม. บทว่า "คัทโทหนมัตตัง" ในปาฐะอื่น มีอรรถว่า เพียงแค่เวลาที่รีดนมโค. และเพื่อแสดงว่ามิได้หมายถึงเวลาที่รีดนมโคทั้งหมด จึงกล่าวอรรถว่า "เพียงแค่การดึงเต้านมโคครั้งเดียว". บทว่า "อัญชนมัตตัง" คือเพียงแค่การดึง. พวกนักปราชญ์กล่าวว่า แม้เพียงเวลาที่รีดนมโคได้น้ำนมหยดเดียว โดยการจับเต้านมโค ก็เรียกว่า "คัทโทหนมัตตัง". ผู้ใดสามารถเจริญเมตตาจิตแผ่ไปเพื่อประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงในอนันตโลกธาตุ โดยกำหนดเขตแห่งที่อยู่ อาศัย ปริเวณ หรือวิหาร แม้เพียงชั่วกาลเท่านี้. การเจริญเมตตาจิตนี้มีผลมากกว่าทานเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วนั้น.

වෙලාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเวฬามสูตร จบแล้ว.

සීහනාදවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสีหนาทวรรค จบแล้ว.

3. සත්තාවාසවග්ගො

๓. สัตตาวาสวรรค

1. තිඨානසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาติฏฐานสูตร

21. තතියස්ස පඨමෙ අමමාති වත්ථාභරණපානභොජනාදීසුපි මමත්තවිරහිතා. අපරිග්ගහාති ඉත්ථිපරිග්ගහෙන අපරිග්ගහා. තෙසං කිර ‘‘අයං මය්හං භරියා’’ති මමත්තං න හොති, මාතරං වා භගිනිං වා දිස්වා ඡන්දරාගො න උප්පජ්ජති. ධම්මතාසිද්ධස්ස සීලස්ස ආනුභාවෙන පුත්තෙ දිට්ඨමත්තෙ එව මාතුථනතො ථඤ්ඤං පග්ඝරති, තෙන සඤ්ඤාණෙන නෙසං මාතරි පුත්තස්ස මාතුසඤ්ඤා, මාතු ච පුත්තෙ පුත්තසඤ්ඤා පච්චුපට්ඨිතාති කෙචි.

๒๑. ในบทแรกของวรรคที่สาม บทว่า "อมมา" คือปราศจากความยึดมั่นถือมั่นแม้ในเครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ เครื่องดื่ม และอาหารเป็นต้น. บทว่า "อปริคคหา" คือไม่มีการครอบครองด้วยการครอบครองสตรี. ได้ยินว่า ความยึดมั่นถือมั่นว่า "นี่ภรรยาของเรา" ย่อมไม่มีแก่พวกเขา และเมื่อเห็นมารดาหรือพี่สาวน้องสาว ฉันทราคะก็ไม่เกิดขึ้น. บางท่านกล่าวว่า ด้วยอานุภาพแห่งศีลที่สำเร็จโดยธรรมดา เมื่อเห็นบุตร น้ำนมย่อมไหลออกจากเต้านมของมารดา ด้วยเครื่องหมายนั้น สัญญาว่ามารดาของบุตร และสัญญาว่าบุตรของมารดา ย่อมปรากฏแก่พวกเขา.

අපිචෙත්ථ (සාරත්ථ. ටී. 1.1 වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා) උත්තරකුරුකානං පුඤ්ඤානුභාවසිද්ධො අයම්පි විසෙසො වෙදිතබ්බො. තත්ථ කිර තෙසු තෙසු පදෙසෙසු ඝනනිචිතපත්තසඤ්ඡන්නසාඛාපසාඛා කූටාගාරසමා මනොරමා රුක්ඛා තෙසං මනුස්සානං නිවෙසනකිච්චං සාධෙන්ති. යත්ථ සුඛං නිවසන්ති, අඤ්ඤෙපි තත්ථ රුක්ඛා සුජාතා සබ්බදාපි පුප්ඵිතග්ගා තිට්ඨන්ති. ජලාසයාපි විකසිතකමලකුවලයපුණ්ඩරීකසොගන්ධිකාදිපුප්ඵසඤ්ඡන්නා සබ්බකාලං පරමසුගන්ධං සමන්තතො පවායන්තා තිට්ඨන්ති. සරීරම්පි තෙසං අතිදීඝාදිදොසරහිතං ආරොහපරිණාහසම්පන්නං ජරාය අනභිභූතත්තා වලිතපලිතාදිදොසවිරහිතං යාවතායුකං අපරික්ඛීණජවබලපරක්කමසොභමෙව හුත්වා තිට්ඨති. අනුට්ඨානඵලූපජීවිතාය න ච නෙසං කසිවණිජ්ජාදිවසෙන ආහාරපරියෙට්ඨිවසෙන දුක්ඛං අත්ථි, තතො එව න දාසදාසිකම්මකරාදිපරිග්ගහො අත්ථි, න ච තත්ථ සීතුණ්හඩංසමකසවාතාතපසරීසපවාළාදිපරිස්සයො අත්ථි. යථා නාමෙත්ථ ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ පච්චූසවෙලායං සමසීතුණ්හො උතු [Pg.290] හොති, එවමෙව සබ්බකාලං තත්ථ සමසීතුණ්හොව උතු හොති, න ච නෙසං කොචි උපඝාතො විහෙසා වා උප්පජ්ජති. අකට්ඨපාකිමෙව සාලිං අකණං අථුසං සුද්ධං සුගන්ධං තණ්ඩුලප්ඵලං පරිභුඤ්ජන්ති. තං භුඤ්ජන්තානං නෙසං කුට්ඨං, ගණ්ඩො, කිලාසො, සොසො, කාසො, සාසො, අපමාරො, ජරොති එවමාදිකො න කොචි රොගො උප්පජ්ජති, න ච තෙ ඛුජ්ජා වා වාමනා වා කාණා වා කුණී වා ඛඤ්ජා වා පක්ඛහතා වා විකලඞ්ගා වා විකලින්ද්‍රියා වා හොන්ති.

อนึ่ง พึงทราบความพิเศษนี้ที่สำเร็จด้วยอานุภาพแห่งบุญของชาวอุตตรกุรุทวีป (ในสารัตถทีปนีฎีกา 1.1 อรรถกถาเวรัญชกัณฑ์). ได้ยินว่า ในประเทศเหล่านั้น ต้นไม้ที่น่ารื่นรมย์ มีกิ่งก้านสาขาปกคลุมด้วยใบหนาแน่นดุจเรือนยอด ย่อมสำเร็จกิจเป็นที่อยู่อาศัยของมนุษย์เหล่านั้น. ที่ซึ่งพวกเขาย่อมอยู่เป็นสุข, ต้นไม้อื่นๆ ที่เกิดดีแล้ว ก็ตั้งอยู่มีปลายกิ่งออกดอกอยู่เสมอ. สระน้ำทั้งหลายก็ปกคลุมด้วยดอกบัวหลวง ดอกบัวสาย ดอกบัวขาว และดอกโสกันทิกะเป็นต้นที่บานสะพรั่ง ย่อมตั้งอยู่ส่งกลิ่นหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศทุกกาล. ร่างกายของพวกเขาก็ปราศจากโทษคือยาวเกินไปเป็นต้น สมบูรณ์ด้วยส่วนสูงและส่วนกว้าง ไม่ถูกความแก่ครอบงำ จึงปราศจากโทษคือผมหงอก ผมย่นเป็นต้น ย่อมตั้งอยู่เป็นผู้มีกำลัง ความเร็ว และความเพียรไม่เสื่อมถอย ตลอดอายุขัย. ด้วยการดำรงชีวิตอยู่ด้วยผลที่เกิดขึ้นเอง ความทุกข์ในการแสวงหาอาหารด้วยการทำนา การค้าขายเป็นต้น ย่อมไม่มีแก่พวกเขา เพราะเหตุนั้น การครอบครองทาส ทาสี กรรมกรเป็นต้น ก็ไม่มี และภัยอันเกิดจากความหนาว ความร้อน เหลือบ ยุง ลม แดด สัตว์เลื้อยคลานเป็นต้น ก็ไม่มีในที่นั้น. ได้ยินว่า ในที่นั้น ฤดูย่อมมีอากาศพอดี ไม่ร้อนไม่หนาวในเวลาเช้าตรู่ของเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อนฉันใด ในที่นั้น ฤดูย่อมมีอากาศพอดี ไม่ร้อนไม่หนาวอยู่เสมอฉันนั้น และความเสียหายหรือความเบียดเบียนใดๆ ก็ไม่เกิดขึ้นแก่พวกเขา. พวกเขาย่อมบริโภคข้าวสาลีที่สุกเอง ปราศจากแกลบ ปราศจากเปลือก เป็นข้าวสารที่บริสุทธิ์ มีกลิ่นหอม. เมื่อบริโภคข้าวสารนั้น โรคใดๆ มีโรคเรื้อน ฝี กลาก วัณโรค ไอ หอบ ลมบ้าหมู ความแก่ เป็นต้น ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่พวกเขา และพวกเขาก็ไม่เป็นคนค่อม คนเตี้ย คนตาบอด คนง่อย คนพิการ คนเป็นอัมพาต คนมีอวัยวะพิการ หรือคนมีอินทรีย์พิการ.

ඉත්ථියොපි තත්ථ නාතිදීඝා, නාතිරස්සා, නාතිකිසා, නාතිථූලා, නාතිකාළා, නච්චොදාතා, සොභග්ගප්පත්තරූපා හොන්ති. තථා හි දීඝඞ්ගුලී, තම්බනඛා, අලම්බථනා, තනුමජ්ඣා, පුණ්ණචන්දමුඛී, විසාලක්ඛී, මුදුගත්තා, සහිතොරූ, ඔදාතදන්තා, ගම්භීරනාභී, තනුජඞ්ඝා, දීඝනීලවෙල්ලිතකෙසී, පුථුලසුස්සොණී, නාතිලොමා, නාලොමා, සුභගා, උතුසුඛසම්ඵස්සා, සණ්හා, සඛිලා, සුඛසම්භාසා, නානාභරණවිභූසිතා විචරන්ති. සබ්බදාපි සොළසවස්සුද්දෙසිකා විය හොන්ති, පුරිසා ච පඤ්චවීසතිවස්සුද්දෙසිකා විය. න පුත්තදාරෙසු රජ්ජන්ති. අයං තත්ථ ධම්මතා.

สตรีในที่นั้นก็ไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป ไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป มีรูปงามถึงพร้อมด้วยสิริสมบัติ. คือมีนิ้วมือยาว มีเล็บแดง มีถันไม่หย่อนยาน มีเอวบาง มีใบหน้าดุจพระจันทร์เต็มดวง มีนัยน์ตากว้าง มีกายอ่อนนุ่ม มีขาชิดกัน มีฟันขาว มีสะดือลึก มีน่องเรียว มีผมดำยาวเป็นลอน มีสะโพกผาย ไม่มีขนมากเกินไป ไม่ไร้ขน มีโชคดี มีสัมผัสสบายตามฤดู มีผิวละเอียด มีวาจาอ่อนหวาน มีวาจาที่น่าพูดคุย ประดับด้วยเครื่องประดับนานาชนิด เที่ยวไป. พวกเขาย่อมเป็นเช่นหญิงสาวอายุ 16 ปีเสมอ และบุรุษก็เป็นเช่นชายหนุ่มอายุ 25 ปีเสมอ. พวกเขาไม่กำหนัดในบุตรและภรรยา. นี้เป็นธรรมดาในที่นั้น.

සත්තාහිකමෙව ච තත්ථ ඉත්ථිපුරිසා කාමරතියා විහරන්ති. තතො වීතරාගා විය යථාසකං ගච්ඡන්ති, න තත්ථ ඉධ විය ගබ්භොක්කන්තිමූලකං, ගබ්භපරිහරණමූලකං, විජායනමූලකං වා දුක්ඛං හොති. රත්තකඤ්චුකතො කඤ්චනපටිමා විය දාරකා මාතුකුච්ඡිතො අමක්ඛිතා එව සෙම්හාදිනා සුඛෙනෙව නික්ඛමන්ති. අයං තත්ථ ධම්මතා.

อนึ่ง ในที่นั้น ชายหญิงย่อมอยู่ด้วยความยินดีในกามเพียง 7 วันเท่านั้น. หลังจากนั้น พวกเขาก็แยกย้ายกันไปตามลำพังดุจผู้ปราศจากราคะ ความทุกข์อันมีมูลมาจากการปฏิสนธิ การรักษาครรภ์ หรือการคลอดบุตร ย่อมไม่มีในที่นั้นเหมือนในโลกนี้. เด็กๆ ย่อมคลอดออกจากครรภ์มารดาโดยไม่เปื้อนด้วยเสมหะเป็นต้น ดุจรูปปั้นทองคำออกจากฝักสีแดง ออกมาได้โดยง่ายทีเดียว. นี้เป็นธรรมดาในที่นั้น.

මාතා පන පුත්තං වා ධීතරං වා විජායිත්වා තෙ විචරණකප්පදෙසෙ ඨපෙත්වා අනපෙක්ඛා යථාරුචි ගච්ඡති. තෙසං තත්ථ සයිතානං යෙ පස්සන්ති පුරිසා වා ඉත්ථියො වා, තෙ අත්තනො අඞ්ගුලියො උපනාමෙන්ති. තෙසං කම්මබලෙන තතො ඛීරං පවත්තති, තෙන තෙ දාරකා යාපෙන්ති. එවං පන වඩ්ඪෙන්තා කතිපයදිවසෙහෙව ලද්ධබලා හුත්වා දාරිකා ඉත්ථියො උපගච්ඡන්ති, දාරකා පුරිසෙ. කප්පරුක්ඛතො එව ච තෙසං තත්ථ වත්ථාභරණානි නිප්ඵජ්ජන්ති. නානාවිරාගවණ්ණවිචිත්තානි හි සුඛුමානි මුදුසුඛසම්ඵස්සානි වත්ථානි තත්ථ තත්ථ කප්පරුක්ඛෙසු ඔලම්බන්තානි තිට්ඨන්ති. නානාවිධරස්මිජාලසමුජ්ජලවිවිධවණ්ණරතනවිනද්ධානි [Pg.291] අනෙකවිධමාලාකම්මලතාකම්මභිත්තිකම්මවිචිත්තානි සීසූපගගීවූපගහත්ථූපගකටූපගපාදූපගානි සොවණ්ණමයානි ආභරණානි කප්පරුක්ඛතො ඔලම්බන්ති. තථා වීණාමුදිඞ්ගපණවසම්මතාළසඞ්ඛවංසවෙතාළපරිවාදිනීවල්ලකීපභුතිකා තූරියභණ්ඩාපි තතො තතො ඔලම්බන්ති. තත්ථ බහූ ඵලරුක්ඛා කුම්භමත්තානි ඵලානි ඵලන්ති මධුරරසානි, යානි පරිභුඤ්ජිත්වා තෙ සත්තාහම්පි ඛුප්පිපාසාහි න බාධීයන්ති.

ส่วนมารดาเมื่อคลอดบุตรชายหรือบุตรสาวแล้ว ย่อมวางพวกเขาไว้ในที่ที่ควรเที่ยวไป แล้วก็ไปตามความพอใจโดยไม่ห่วงใย. เมื่อพวกเขานอนอยู่ในที่นั้น ชายหรือหญิงใดเห็นเข้า ก็ยื่นนิ้วมือของตนไป. ด้วยกำลังกรรมของพวกเขา น้ำนมย่อมไหลออกมาจากนิ้วนั้น เด็กๆ เหล่านั้นจึงดำรงชีวิตอยู่ได้ด้วยน้ำนมนั้น. เมื่อเติบโตขึ้นอย่างนี้ เพียงไม่กี่วันก็ได้กำลังแล้ว เด็กหญิงก็ไปอยู่กับสตรี เด็กชายก็ไปอยู่กับบุรุษ. อนึ่ง เครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับของพวกเขาก็สำเร็จมาจากต้นกัลปพฤกษ์ในที่นั้นเอง. ด้วยว่า ผ้าเนื้อละเอียดอ่อน มีสัมผัสสบาย มีสีสันหลากหลายและงดงาม ย่อมห้อยลงมาจากต้นกัลปพฤกษ์ในที่นั้นๆ. เครื่องประดับทองคำสำหรับศีรษะ สำหรับคอ สำหรับมือ สำหรับเอว สำหรับเท้า ที่ประดับด้วยรัตนชาติหลากสีสันเปล่งประกายด้วยรัศมีนานาชนิด และประดับด้วยลวดลายดอกไม้ ลายเถาวัลย์ และลายฝาผนังหลากหลายชนิด ก็ย่อมห้อยลงมาจากต้นกัลปพฤกษ์. เช่นเดียวกัน เครื่องดนตรีต่างๆ มีพิณ มุทิงค์ ปณวะ สัมมตาละ สังข์ ขลุ่ย เวตาละ ปริวาทินี วัลลกี เป็นต้น ก็ย่อมห้อยลงมาจากที่นั้นๆ. ในที่นั้น มีต้นไม้ผลมากมาย ออกผลขนาดเท่าหม้อ มีรสหวาน ซึ่งเมื่อบริโภคแล้ว พวกเขาก็ไม่ถูกความหิวและความกระหายเบียดเบียนแม้ตลอด 7 วัน.

නජ්ජොපි තත්ථ සුවිසුද්ධජලා සුප්පතිත්ථා රමණීයා අකද්දමා වාලුකතලා නාතිසීතා නච්චුණ්හා සුරභිගන්ධීහි ජලජපුප්ඵෙහි සඤ්ඡන්නා සබ්බකාලං සුරභී වායන්තියො සන්දන්ති, න තත්ථ කණ්ටකිකා කක්ඛළගච්ඡලතා හොන්ති, අකණ්ටකා පුප්ඵඵලසම්පන්නා එව හොන්ති, චන්දනනාගරුක්ඛා සයමෙව රසං පග්ඝරන්ති, නහායිතුකාමා ච නදිතිත්ථෙ එකජ්ඣං වත්ථාභරණානි ඨපෙත්වා නදිං ඔතරිත්වා න්හත්වා උත්තිණ්ණුත්තිණ්ණා උපරිට්ඨිමං උපරිට්ඨිමං වත්ථාභරණං ගණ්හන්ති, න තෙසං එවං හොති ‘‘ඉදං මම, ඉදං පරස්සා’’ති. තතො එව න තෙසං කොචි විග්ගහො වා විවාදො වා. සත්තාහිකා එව ච නෙසං කාමරතිකීළා හොති, තතො වීතරාගා විය විචරන්ති. යත්ථ ච රුක්ඛෙ සයිතුකාමා හොන්ති, තත්ථෙව සයනං උපලබ්භති. මතෙ ච සත්තෙ දිස්වා න රොදන්ති න සොචන්ති. තඤ්ච මණ්ඩයිත්වා නික්ඛිපන්ති. තාවදෙව ච නෙසං තථාරූපා සකුණා උපගන්ත්වා මතං දීපන්තරං නෙන්ති, තස්මා සුසානං වා අසුචිට්ඨානං වා තත්ථ නත්ථි, න ච තතො මතා නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා පෙත්තිවිසයං වා උපපජ්ජන්ති. ධම්මතාසිද්ධස්ස පඤ්චසීලස්ස ආනුභාවෙන තෙ දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්තීති වදන්ති. වස්සසහස්සමෙව ච නෙසං සබ්බකාලං ආයුප්පමාණං, සබ්බමෙතං තෙසං පඤ්චසීලං විය ධම්මතාසිද්ධමෙවාති.

แม้แม่น้ำในที่นั้นก็มีน้ำบริสุทธิ์ยิ่ง มีท่าอันดี น่ารื่นรมย์ ไม่มีโคลน มีพื้นทราย ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก ปกคลุมด้วยดอกไม้น้ำที่มีกลิ่นหอม มีลมพัดหอมอยู่ตลอดเวลา ในที่นั้นไม่มีพุ่มไม้หรือเถาวัลย์ที่มีหนามและแข็งกระด้าง มีแต่ต้นไม้ที่ไม่มีหนาม มีดอกและผลสมบูรณ์ ต้นจันทน์และต้นกฤษณาย่อมหลั่งยางออกมาเอง และผู้ที่ต้องการจะอาบน้ำ วางเสื้อผ้าและเครื่องประดับรวมกันไว้ที่ท่าแม่น้ำ ลงไปในแม่น้ำอาบน้ำแล้ว เมื่อขึ้นมาแล้วก็หยิบเสื้อผ้าและเครื่องประดับที่อยู่ข้างบนสุดไป พวกเขาไม่มีความคิดว่า "นี่ของฉัน นี่ของคนอื่น" เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีการทะเลาะวิวาทหรือการโต้เถียงกันเลย การเล่นสนุกในกามของพวกเขามีเพียง ๗ วันเท่านั้น หลังจากนั้นก็ประพฤติเหมือนผู้ปราศจากราคะ และเมื่อพวกเขาต้องการจะนอนใต้ต้นไม้ใด ที่นอนก็ปรากฏขึ้นที่นั่นเอง และเมื่อเห็นสัตว์ที่ตายแล้ว ก็ไม่ร้องไห้ ไม่เศร้าโศก และตกแต่งแล้วก็วางไว้ ทันใดนั้นเอง นกเช่นนั้นก็มาหาพวกเขา แล้วนำศพไปยังเกาะอื่น เพราะฉะนั้น ในที่นั้นจึงไม่มีป่าช้าหรือที่สกปรก และผู้ที่ตายจากที่นั่นก็ไม่ไปเกิดในนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย พวกเขาย่อมไปเกิดในเทวโลก ด้วยอานุภาพแห่งศีล ๕ ที่สำเร็จด้วยธรรมดา ดังนี้ และอายุขัยของพวกเขามีตลอดกาลเพียง ๑,๐๐๐ ปีเท่านั้น ทั้งหมดนี้สำเร็จด้วยธรรมดา เหมือนศีล ๕ ของพวกเขาฉะนั้น

තිඨානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาติฏฐานสูตร จบแล้ว

3. තණ්හාමූලකසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาตัณหามูลกสูตร

23. තතියෙ (දී. නි. ටී. 2.103) එසනතණ්හාති භොගානං පරියෙසනවසෙන පවත්තා තණ්හා. එසිතතණ්හාති පරියිට්ඨෙසු භොගෙසු උප්පජ්ජමානතණ්හා. පරිතස්සනවසෙන [Pg.292] පරියෙසති එතායාති පරියෙසනා, ආසයතො පයොගතො ච පරියෙසනා තථාපවත්තො චිත්තුප්පාදො. තෙනාහ ‘‘තණ්හාය සති හොතී’’ති. රූපාදිආරම්මණප්පටිලාභොති සවත්ථුකානං රූපාදිආරම්මණානං ගවෙසනවසෙන පටිලාභො. යං පන අපරියිට්ඨංයෙව ලබ්භති, තම්පි අත්ථතො පරියෙසනාය ලද්ධමෙව නාම තථාරූපස්ස කම්මස්ස පුබ්බෙකතත්තා එව ලබ්භනතො. තෙනාහ ‘‘සො හි පරියෙසනාය සති හොතී’’ති.

๒๓. ในลำดับที่ ๓ (ที. สี. ฏีกา ๒.๑๐๓) คำว่า เอสนตัณหา คือ ตัณหาที่เกิดขึ้นโดยอาการแสวงหาโภคะ. คำว่า เอสิตตัณหา คือ ตัณหาที่เกิดขึ้นในโภคะที่แสวงหาได้แล้ว. คำว่า ปริเยสนา คือ การแสวงหาด้วยความกระวนกระวายใจ, ปริเยสนาคือจิตตุปบาทที่เกิดขึ้นอย่างนั้นโดยอาศัยอัธยาศัยและโดยอาศัยการประกอบความเพียร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เมื่อมีตัณหา ย่อมมีการแสวงหา". คำว่า รูปาทิอารัมมณัปปฏิลาภะ คือ การได้รูปารมณ์เป็นต้นที่มีวัตถุ โดยอาการแสวงหารูปารมณ์เป็นต้น. อนึ่ง สิ่งใดที่ได้มาโดยไม่ได้แสวงหา สิ่งนั้นก็ชื่อว่าได้มาด้วยการแสวงหาโดยอรรถ เพราะได้มาด้วยอำนาจกรรมที่ทำไว้ก่อนเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะว่าเมื่อมีการแสวงหา ย่อมมีการได้".

සුඛවිනිච්ඡයන්ති සුඛං විසෙසතො නිච්ඡිනොතීති සුඛවිනිච්ඡයො. සුඛං සභාවතො සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො ආදීනවතො නිස්සරණතො ච යාථාවතො ජානිත්වා පවත්තඤාණංව සුඛවිනිච්ඡයං. ජඤ්ඤාති ජානෙය්‍ය. ‘‘සුභං සුඛ’’න්තිආදිකං ආරම්මණෙ අභූතාකාරං විවිධං නින්නභාවෙන චිනොති ආරොපෙතීති විනිච්ඡයො, අස්සාදානුපස්සනා තණ්හා. දිට්ඨියාපි එවමෙව විනිච්ඡයභාවො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ විතක්කොයෙව ආගතොති යොජනා. ඉමස්මිං පන සුත්තෙති සක්කපඤ්හසුත්තෙ (දී. නි. 2.358). තත්ථ හි ‘‘ඡන්දො ඛො, දෙවානමින්ද, විතක්කනිදානො’’ති ආගතං. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. විතක්කෙනෙව විනිච්ඡිනන්තීති එතෙන ‘‘විනිච්ඡිනති එතෙනාති විනිච්ඡයො’’ති විනිච්ඡයසද්දස්ස කරණසාධනමාහ. එත්තකන්තිආදි විනිච්ඡයනාකාරදස්සනං.

คำว่า สุขวินิจฉัย คือ สุขที่วินิจฉัยโดยพิเศษ ชื่อว่า สุขวินิจฉัย สุขวินิจฉัย คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยรู้สุขตามความเป็นจริงโดยสภาวะ โดยสมุทัย โดยอัสดง โดยโทษ และโดยนิสสรณะ คำว่า ชัญญา คือ พึงรู้ คำว่า วินิจฉัย คือ ตัณหาที่พิจารณาเห็นรสอร่อย ที่ย่อมสั่งสมและยกขึ้นซึ่งอาการอันไม่จริงต่างๆ ในอารมณ์มี "ว่างาม ว่าสุข" เป็นต้น โดยความน้อมไป แม้ในทิฏฐิ ก็พึงทราบความเป็นวินิจฉัยอย่างนี้เหมือนกัน แต่ในสูตรนี้ พึงประกอบความว่า วิตกเท่านั้นมาแล้ว คำว่า ในสูตรนี้ คือ ในสักกปัญหาสูตร (ที. มหา. ๒.๓๕๘) เพราะในสูตรนั้นมีมาว่า "ดูกรท้าวสักกะ ฉันทะมีวิตกเป็นนิทาน" คำว่า อิทะ คือ ในสูตรนี้ ด้วยบทว่า "วินิจฉัยด้วยวิตกเท่านั้น" นี้ ท่านกล่าวกรณสาธนะของวินิจฉัยศัพท์ว่า "วินิจฉัยด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นจึงชื่อว่า วินิจฉัย" บทว่า เอตตกะ เป็นต้น เป็นการแสดงอาการแห่งวินิจฉัย

ඡන්දනට්ඨෙන ඡන්දො, එවං රඤ්ජනට්ඨෙන රාගොති ඡන්දරාගො. ස්වායං අනාසෙවනතාය මන්දො හුත්වා පවත්තො ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘දුබ්බලරාගස්සාධිවචන’’න්ති. අජ්ඣොසානන්ති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනිවෙසනං. ‘‘මය්හං ඉද’’න්ති හි තණ්හාගාහො යෙභුය්‍යෙන අත්තග්ගාහසන්නිස්සයොව හොති. තෙනාහ ‘‘අහං මමන්තී’’ති. බලවසන්නිට්ඨානන්ති ච තෙසං ගාහානං ථිරභාවප්පත්තිමාහ. තණ්හාදිට්ඨිවසෙන පරිග්ගහකරණන්ති අහං මමන්ති බලවසන්නිට්ඨානවසෙන අභිනිවිට්ඨස්ස අත්තත්තනියග්ගාහවත්ථුනො අඤ්ඤාසාධාරණං විය කත්වා පරිග්ගහෙත්වා ඨානං, තථාපවත්තො ලොභසහගතචිත්තුප්පාදො. අත්තනා පරිග්ගහිතස්ස වත්ථුනො යස්ස වසෙන පරෙහි සාධාරණභාවස්ස අසහමානො හොති පුග්ගලො, සො ධම්මො අසහනතා. එවං වචනත්ථං වදන්ති නිරුත්තිනයෙන. සද්දලක්ඛණෙන පන යස්ස ධම්මස්ස වසෙන මච්ඡරියයොගතො පුග්ගලො මච්ඡරො[Pg.293], තස්ස භාවො, කම්මං වා මච්ඡරියං, මච්ඡරො ධම්මො. මච්ඡරියස්ස බලවභාවතො ආදරෙන රක්ඛණං ආරක්ඛොති ආහ ‘‘ද්වාර…පෙ… සුට්ඨු රක්ඛණ’’න්ති.

ชื่อว่า ฉันทะ โดยอรรถว่าทำให้ใคร่, ชื่อว่า ราคะ โดยอรรถว่าทำให้กำหนัด ฉันทรคะจึงเป็นอย่างนี้ ฉันทรคะนี้เกิดขึ้นเป็นสภาพที่อ่อนเพราะความไม่เสพซ้ำ จึงประสงค์ในที่นี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นชื่อของราคะที่มีกำลังอ่อน" คำว่า อัชโฌสานะ คือ การยึดมั่นโดยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ เพราะการยึดมั่นด้วยตัณหาว่า "นี้ของเรา" ย่อมอาศัยการยึดมั่นว่าเป็นตนเป็นส่วนมาก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ว่า เรา ว่า ของเรา" คำว่า พลวสันนิฏฐานะ คือ การถึงความมั่นคงแห่งการยึดมั่นเหล่านั้น คำว่า การทำความยึดถือ (ปริคคหะ) โดยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ คือ การยึดถือวัตถุที่เป็นที่ยึดมั่นว่าเป็นตนและของตนของผู้ยึดมั่นด้วยอำนาจการตกลงใจที่มั่นคงว่า "เรา ของเรา" โดยทำให้เป็นเหมือนไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น, โลภสหคตจิตตุปบาทที่เกิดขึ้นอย่างนั้น บุคคลย่อมไม่ทนต่อความเป็นของทั่วไปกับผู้อื่นโดยอาศัยธรรมใดในวัตถุที่ตนยึดถือไว้ ธรรมนั้นชื่อว่า อสหนตา (ความไม่ทน) พวกนักนิรุตติศาสตร์กล่าวอรรถของบทอย่างนี้ แต่โดยสัททลักษณะ ภาวะของธรรมใดที่บุคคลเป็นผู้ตระหนี่เพราะประกอบด้วยความตระหนี่ หรือกรรมนั้นชื่อว่า มัจฉริยะ, ธรรมนั้นชื่อว่า มัจฉระ การรักษาด้วยความเอื้อเฟื้อเพราะความที่มัจฉริยะมีกำลัง ชื่อว่า อารักขา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "การรักษาอย่างดี...เป็นต้น"

අත්තනො ඵලං කරොතීති කරණං, යං කිඤ්චි කාරණං. අධිකං කරණන්ති අධිකරණං, විසෙසකාරණං. විසෙසකාරණඤ්ච භොගානං ආරක්ඛදණ්ඩාදානාදිඅනත්ථසම්භවස්සාති වුත්තං ‘‘ආරක්ඛාධිකරණ’’න්තිආදි. පරනිසෙධනත්ථන්ති මාරණාදිනා පරෙසං විබාධනත්ථං. ආදියන්ති එතෙනාති ආදානං, දණ්ඩස්ස ආදානං දණ්ඩාදානං, දණ්ඩං ආහරිත්වා පරවිහෙඨනචිත්තුප්පාදො. සත්ථාදානෙපි එසෙව නයො. හත්ථපරාමාසාදිවසෙන කායෙන කාතබ්බො කලහො කායකලහො. මම්මඝට්ටනාදිවසෙන වාචාය කාතබ්බො කලහො වාචාකලහො. විරුජ්ඣනවසෙන විරූපං ගණ්හාති එතෙනාති විග්ගහො. විරුද්ධං වදති එතෙනාති විවාදො. ‘‘තුවං තුව’’න්ති අගාරවවචනසහචරණතො තුවංතුවං. සබ්බෙපි තෙ තථාපවත්තදොසසහගතා චිත්තුප්පාදා වෙදිතබ්බා. තෙනාහ භගවා ‘‘අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවන්තී’’ති.

สิ่งใดทำผลของตน สิ่งนั้นชื่อว่า กรณะ, คือเหตุใดเหตุหนึ่ง คำว่า อธิกรณ์ คือ กรณะที่ยิ่ง, คือเหตุพิเศษ และเหตุพิเศษคือการเกิดขึ้นแห่งอนัตถะมีการถืออาชญาเพื่อรักษาโภคะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อารักขาธิกรณ์" เป็นต้น คำว่า เพื่อห้ามผู้อื่น คือ เพื่อเบียดเบียนผู้อื่นด้วยการฆ่าเป็นต้น สิ่งใดที่ย่อมถือเอาด้วยสิ่งนี้ สิ่งนั้นชื่อว่า อาทานะ, การถืออาชญาชื่อว่า ทัณฑาทานะ, จิตตุปบาทที่เบียดเบียนผู้อื่นด้วยการนำอาชญามา แม้ในการถือศัสตรา ก็มีนัยนี้เหมือนกัน การทะเลาะที่พึงทำด้วยกายโดยอำนาจมีการถูกต้องด้วยมือเป็นต้น ชื่อว่า กายกลหะ การทะเลาะที่พึงทำด้วยวาจาโดยอำนาจมีการกระทบกระทั่งอวัยวะสำคัญเป็นต้น ชื่อว่า วาจากลหะ สิ่งใดที่ย่อมถือเอาโดยอาการที่ผิดแปลกด้วยความขัดแย้ง สิ่งนั้นชื่อว่า วิคคหะ สิ่งใดที่ย่อมกล่าวซึ่งความขัดแย้งด้วยสิ่งนี้ สิ่งนั้นชื่อว่า วิวาทะ คำว่า ตฺวํ ตฺวํ คือ การกล่าวว่า "มึง มึง" เพราะเป็นไปพร้อมกับการกล่าวคำไม่มีความเคารพ จิตตุปบาทที่ประกอบด้วยโทษที่เกิดขึ้นอย่างนั้นทั้งหมดนั้น พึงทราบ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้น"

තණ්හාමූලකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาตัณหามูลกสูตร จบแล้ว

4-5. සත්තාවාසසුත්තාදිවණ්ණනා

๔-๕. อรรถกถาสัตตาวาสสูตรเป็นต้น

24-25. චතුත්ථෙ සත්තා ආවසන්ති එතෙසූති සත්තාවාසා, නානත්තසඤ්ඤිආදිභෙදා සත්තනිකායා. යස්මා තෙ තෙ සත්තනිවාසා තප්පරියාපන්නානං සත්තානං තාය එව තප්පරියාපන්නතාය ආධාරො විය වත්තබ්බතං අරහන්ති. සමුදායාචාරො හි අවයවස්ස යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති, තස්මා ‘‘සත්තානං ආවාසා, වසනට්ඨානානීති අත්ථො’’ති වුත්තං. සුද්ධාවාසාපි සත්තාවාසොව ‘‘න සො, භික්ඛවෙ, සත්තාවාසො සුලභරූපො, යො මයා අනාවුත්ථපුබ්බො ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා අඤ්ඤත්‍ර සුද්ධාවාසෙහි දෙවෙහී’’ති (දී. නි. 2.91) වචනතො. යදි එවං තෙ කස්මා ඉධ න ගහිතාති තත්ථ කාරණමාහ ‘‘අසබ්බකාලිකත්තා’’තිආදි. වෙහප්ඵලා පන චතුත්ථෙයෙව සත්තාවාසෙ භජන්තීති දට්ඨබ්බං. පඤ්චමං උත්තානමෙව.

ในลำดับที่ ๒๔-๒๕ คำว่า สัตตาวาสะ คือ หมู่สัตว์ที่ต่างกันโดยประเภทมีผู้มีสัญญาต่างกันเป็นต้น เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมอาศัยอยู่ในภพเหล่านั้น เพราะภพที่สัตว์อาศัยเหล่านั้น ย่อมควรแก่การกล่าวว่าเป็นที่รองรับของสัตว์ทั้งหลายที่อยู่ในภพนั้นๆ เพราะความเป็นผู้นับเนื่องในภพนั้นนั่นเอง เพราะความประพฤติของส่วนรวมย่อมมีในส่วนย่อย เหมือน "กิ่งในต้นไม้" ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สัตตาวาสะ คือ ที่อยู่อาศัยของสัตว์ทั้งหลาย ความหมายคือสถานที่อยู่นั่นเอง" แม้สุทธาวาสก็เป็นสัตตาวาสเหมือนกัน ด้วยบทว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัตตาวาสนั้นไม่ใช่หาได้ง่าย ที่ตถาคตไม่เคยอยู่มาก่อนตลอดกาลนานนี้ เว้นแต่พวกเทพชั้นสุทธาวาส" (ที. มหา. ๒.๙๑) ถ้าเป็นอย่างนั้น เหตุไฉนสุทธาวาสเหล่านั้นจึงไม่ถูกกล่าวถึงในที่นี้ ท่านจึงกล่าวเหตุในที่นั้นว่า "เพราะความที่สุทธาวาสเหล่านั้นไม่ได้มีอยู่ในกาลทั้งปวง" เป็นต้น แต่พวกเวหัปผลาพึงทราบว่า ย่อมเข้าถึงสัตตาวาสที่ ๔ เท่านั้น สูตรที่ ๕ ตื้นอยู่แล้ว

සත්තාවාසසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัตตาวาสสูตรเป็นต้น จบแล้ว

6. සිලායූපසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสิลายูปสูตร

26. ඡට්ඨෙ [Pg.294] පමාණමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස චතුවීසතඞ්ගුලිකො හත්ථො කුක්කු, ‘‘කක්කූ’’තිපි තස්සෙව නාමං. අට්ඨ කුක්කූ උපරි නෙමස්සාති අට්ඨ හත්ථා ආවාටස්ස උපරි උග්ගන්ත්වා ඨිතා භවෙය්‍යුං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

๒๖. ในสูตรที่ ๖ ศอกของบุรุษผู้มีขนาดปานกลาง มี ๒๔ องคุลี ชื่อว่า กุกกุ (kukku) หรือ กักกู (kakkū) ก็เป็นชื่อของศอกนั้นนั่นเอง คำว่า อัฏฐะ กุกกู อุปริ เนมัสสะ (aṭṭha kukkū upari nemassa) ความว่า ศอก ๘ ศอก พึงตั้งพ้นขึ้นไปข้างบนแห่งหลุม ข้อที่เหลือในที่นี้ตื้นอยู่แล้ว

සිලායූපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสิลายูปสูตร จบแล้ว.

7. පඨමවෙරසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาปฐมเวรสูตร

27. සත්තමෙ (සං. නි. ටී. 2.241) යතොති යස්මිං කාලෙ. අයඤ්හි තො-සද්දො දා-සද්දො විය ඉධ කාලවිසයො, යදාති වුත්තං හොති. භයානි වෙරානීති භීයතෙ භයං, භයෙන යොගා, භායිතබ්බෙන වා භයං එව වෙරප්පසවට්ඨෙන වෙරන්ති ච ලද්ධනාමා චෙතනාදයො. පාණාතිපාතාදයො හි යස්ස පවත්තන්ති, යඤ්ච උද්දිස්ස පවත්තීයන්ති, උභයෙසඤ්ච වෙරාවහා, තතො එව චෙතෙ භායිතබ්බා වෙරසඤ්ජනකා නාමාති. සොතස්ස අරියමග්ගස්ස ආදිතො පජ්ජනං පටිපත්ති අධිගමො සොතාපත්ති. තදත්ථාය තත්ථ පතිට්ඨිතස්ස ච අඞ්ගානි සොතාපත්තියඞ්ගානි. දුවිධඤ්හි (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.41) සොතාපත්තියඞ්ගං සොතාපත්තිඅත්ථාය ච අඞ්ගං කාරණං, යං සොතාපත්තිමග්ගප්පටිලාභතො පුබ්බභාගෙ සොතාපත්තිප්පටිලාභාය සංවත්තති, ‘‘සප්පුරිසසංසෙවො සද්ධම්මස්සවනං යොනිසොමනසිකාරො ධම්මානුධම්මපටිපත්තී’’ති (දී. නි. 3.311) එවං ආගතං. පටිලද්ධගුණස්ස ච සොතාපත්තිං පත්වා ඨිතස්ස අඞ්ගං, යං ‘‘සොතාපන්නස්ස අඞ්ග’’න්තිපි වුච්චති ‘‘සොතාපන්නො අඞ්ගීයති ඤායති එතෙනා’’ති කත්වා, බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදාදීනං එතං අධිවචනං. ඉදමිධාධිප්පෙතං.

๒๗. ในสูตรที่ ๗ (สํ. ฎีกา ๒.๒๔๑) คำว่า ยโต (yato) คือ ในกาลใด. อนึ่ง ศัพท์ว่า โต (to) นี้ เป็นเรื่องของกาล เหมือนศัพท์ว่า ทา (dā) คือหมายถึง ยทา (yadā). คำว่า ภยานิ เวรานิ (bhayāni verāni) คือ ภัยที่บุคคลพึงกลัว, เพราะประกอบด้วยภัย หรือเพราะเป็นสิ่งที่พึงกลัว, ภัยนั่นแหละชื่อว่า เวร เพราะเป็นเหตุให้เกิดเวร, และเจตนาเป็นต้น ชื่อว่า เวร. เพราะปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมเป็นไปแก่ผู้ใด และเป็นไปโดยมุ่งหมายผู้ใด ย่อมนำมาซึ่งเวรแก่ทั้งสองฝ่าย, เพราะเหตุนั้น ปาณาติบาตเป็นต้นเหล่านั้น จึงชื่อว่าเป็นสิ่งที่พึงกลัว เป็นเหตุให้เกิดเวร. การเข้าถึงกระแสแห่งอริยมรรคเบื้องต้น คือ การปฏิบัติ การบรรลุ ชื่อว่า โสดาปัตติ. องค์คุณทั้งหลายของผู้ตั้งมั่นอยู่ในโสดาปัตติเพื่อประโยชน์นั้น ชื่อว่า โสดาปัตติยังคะ. อนึ่ง โสดาปัตติยังคะมี ๒ อย่าง (สํ. อรรถกถา ๒.๒.๔๑) คือ องค์คุณที่เป็นเหตุเพื่อประโยชน์แห่งโสดาปัตติ ซึ่งเป็นไปเพื่อการบรรลุโสดาปัตติในส่วนเบื้องต้นแห่งการได้โสดาปัตติมรรค ดังที่มาในพระบาลีว่า "การคบหาสัตบุรุษ การฟังพระสัทธรรม การทำไว้ในใจโดยแยบคาย การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม" (ที. ๓.๓๑๑). และองค์คุณของผู้ได้คุณธรรมแล้ว ผู้ตั้งมั่นอยู่ด้วยการบรรลุโสดาปัตติ ซึ่งเรียกว่า "องค์คุณของพระโสดาบัน" ด้วยเหตุที่ว่า "พระโสดาบันย่อมเป็นผู้มีองค์คุณนี้ ย่อมเป็นที่รู้จักด้วยองค์คุณนี้" นี้เป็นคำเรียกความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าเป็นต้น. ในที่นี้ประสงค์เอาองค์คุณอย่างหลังนี้.

ඛීණනිරයොතිආදීසු ආයතිං තත්ථ අනුප්පජ්ජනතාය ඛීණො නිරයො මය්හති, සො අහං ඛීණනිරයො. එස නයො සබ්බත්ථ. සොතාපන්නොති මග්ගසොතං ආපන්නො. අවිනිපාතධම්මොති න විනිපාතසභාවො. නියතොති පඨමමග්ගසඞ්ඛාතෙන සම්මත්තනියාමෙන නියතො. සම්බොධිපරායණොති උපරිමග්ගත්තයසඞ්ඛාතො සම්බොධි පරං අයනං [Pg.295] මය්හන්ති සොහං සම්බොධිපරායණො, සම්බොධිං අවස්සං අභිසම්බුජ්ඣනකොති අත්ථො.

ในบทว่า ขีณนิรโย (khīṇanirayo) เป็นต้น หมายถึง นรกสิ้นไปแล้วแก่เรา เพราะเราจะไม่ไปเกิดในนรกนั้นอีกในอนาคต, เรานั้นชื่อว่า ขีณนิรยะ (ผู้มีนรกสิ้นแล้ว). นัยนี้พึงทราบในบททั้งปวง. คำว่า โสตาปันโน (sotāpanno) คือ ผู้ถึงกระแสแห่งมรรค. คำว่า อวินิปาตธัมโม (avinipātadhammo) คือ ผู้ไม่มีสภาพที่จะตกต่ำ. คำว่า นิยโต (niyato) คือ ผู้เที่ยงแท้ด้วยความเที่ยงแท้แห่งสัมมัตตะ อันนับว่าเป็นมรรคเบื้องต้น. คำว่า สัมโพธิปรายโณ (sambodhiparāyaṇo) คือ พระสัมโพธิ อันนับว่าเป็นมรรคเบื้องสูง ๓ อย่าง เป็นที่ไปเบื้องหน้าของเรา, เรานั้นชื่อว่า สัมโพธิปรายณะ (ผู้มีสัมโพธิเป็นที่ไปเบื้องหน้า), หมายความว่า ผู้ที่จะตรัสรู้สัมโพธิอย่างแน่นอน.

පාණාතිපාතපච්චයාති පාණාතිපාතකම්මස්ස කරණහෙතු. භයං වෙරන්ති අත්ථතො එකං. වෙරං වුච්චති විරොධො, තදෙව භායිතබ්බතො ‘‘භය’’න්ති වුච්චති. තඤ්ච පනෙතං දුවිධං හොති – බාහිරං, අජ්ඣත්තිකන්ති. එකෙන හි එකස්ස පිතා මාරිතො හොති. සො චින්තෙති ‘‘එතෙන කිර මෙ පිතා මාරිතො, අහම්පි තංයෙව මාරෙස්සාමී’’ති නිසිතං සත්ථං ආදාය චරති. යා තස්ස අබ්භන්තරෙ උප්පන්නා වෙරචෙතනා, ඉදං බාහිරං වෙරං නාම තස්ස වෙරස්ස මූලභූතතො වෙරකාරකපුග්ගලතො බහිභාවත්තා. යා පන ඉතරස්ස ‘‘අයං කිර මං මාරෙස්සාමීති චරති, අහමෙව නං පඨමතරං මාරෙස්සාමී’’ති චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදං අජ්ඣත්තිකං වෙරං නාම. ඉදං තාව උභයම්පි දිට්ඨධම්මිකමෙව. යා පන තං නිරයෙ උප්පන්නං දිස්වා ‘‘එතං පහරිස්සාමී’’ති ජලිතං අයමුග්ගරං ගණ්හන්තස්ස නිරයපාලස්ස චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදමස්ස සම්පරායිකං බාහිරං වෙරං. යා චස්ස ‘‘අයං නිද්දොසං මං පහරිස්සාමීති ආගච්ඡති, අහමෙව නං පඨමතරං පහරිස්සාමී’’ති චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදමස්ස සම්පරායිකං අජ්ඣත්තං වෙරං. යං පනෙතං බාහිරං වෙරං, තං අට්ඨකථාසු ‘‘පුග්ගලවෙර’’න්ති වුච්චති. දුක්ඛං දොමනස්සන්ති අත්ථතො එකමෙව. යථා චෙත්ථ, එවං සෙසෙසුපි ‘‘ඉමිනා මම භණ්ඩං හටං, මය්හං දාරෙසු චාරිත්තං ආපන්නං, මුසා වත්වා අත්ථො භග්ගො, සුරාමදමත්තෙන ඉදං නාම කත’’න්තිආදිනා නයෙන වෙරප්පවත්ති වෙදිතබ්බා.

คำว่า ปาณาติบาตปัจจยา (pāṇātipātapaccayā) คือ เพราะเป็นเหตุแห่งการทำปาณาติบาตกรรม. คำว่า ภยํ เวรํ (bhayaṃ veraṃ) มีอรรถเป็นอันเดียวกัน. เวรเรียกว่า ความเป็นศัตรู, สิ่งนั้นนั่นแหละเรียกว่า "ภัย" เพราะเป็นสิ่งที่พึงกลัว. อนึ่ง เวรนั้นมี ๒ อย่าง คือ ภายนอก และภายใน. อนึ่ง บิดาของคนหนึ่งถูกคนหนึ่งฆ่าตาย. เขาจึงคิดว่า "บิดาของเราถูกคนนี้ฆ่าตายแล้ว, เราก็จะฆ่าคนนั้นแหละ" แล้วถืออาวุธที่ลับคมแล้วเที่ยวไป. เจตนาแห่งเวรที่เกิดขึ้นภายในของเขานั้น ชื่อว่า เวรภายนอก เพราะเป็นมูลฐานแห่งเวรนั้น และเพราะเป็นสิ่งที่อยู่ภายนอกบุคคลผู้ทำเวร. ส่วนเจตนาที่เกิดขึ้นแก่คนอื่นว่า "คนนี้เที่ยวไปเพื่อจะฆ่าเรา, เราจะฆ่าเขาก่อน" นี้ชื่อว่า เวรภายใน. เวรทั้งสองอย่างนี้เป็นเวรในปัจจุบันเท่านั้น. ส่วนเจตนาที่เกิดขึ้นแก่ยมบาลผู้ถือค้อนเหล็กที่ลุกเป็นไฟ เมื่อเห็นสัตว์นั้นเกิดในนรกแล้วคิดว่า "เราจะตีสัตว์นี้" นี้เป็นเวรภายนอกในสัมปรายภพของสัตว์นั้น. และเจตนาที่เกิดขึ้นแก่สัตว์นั้นว่า "คนนี้มาเพื่อจะตีเราผู้ไม่มีโทษ, เราจะตีเขาก่อน" นี้เป็นเวรภายในในสัมปรายภพของสัตว์นั้น. อนึ่ง เวรภายนอกนั้น ในอรรถกถาเรียกว่า "ปุคคลเวร" (เวรของบุคคล). คำว่า ทุกขํ โทมนสฺสํ (dukkhaṃ domanassaṃ) มีอรรถเป็นอันเดียวกัน. การเกิดขึ้นแห่งเวรพึงทราบโดยนัยมีอาทิว่า "คนนี้ลักของของเราไป, ประพฤติล่วงในภรรยาของเรา, พูดเท็จทำให้เสียประโยชน์, ทำสิ่งนี้ด้วยความเมาสุรา" ดังที่กล่าวมาในที่นี้ และในที่อื่นๆ ด้วย.

අවෙච්චප්පසාදෙනාති අධිගතෙන අචලප්පසාදෙන. අරියකන්තෙහීති පඤ්චහි සීලෙහි. තානි හි අරියානං කන්තානි පියානි භවන්ති, භවන්තරගතාපි අරියා තානි න විජහන්ති, තස්මා ‘‘අරියකන්තානී’’ති වුච්චන්ති. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ අනුස්සතිනිද්දෙසෙ වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

คำว่า อเวจจัปปสาเทนะ (aveccappasādena) คือ ด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวที่ได้บรรลุแล้ว. คำว่า อริยกนฺเตหิ (ariyakantehi) คือ ด้วยศีล ๕. เพราะศีลเหล่านั้นเป็นที่รักที่ชอบใจของพระอริยะทั้งหลาย, แม้พระอริยะทั้งหลายผู้ไปสู่ภพอื่นแล้วก็ไม่ละศีลเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "อริยกนฺตานิ" (เป็นที่รักของพระอริยะ). ข้อที่เหลือในที่นี้ที่พึงกล่าวทั้งหมด พึงทราบว่ากล่าวไว้แล้วในอนุสสตินิทเทสในวิสุทธิมรรค.

පඨමවෙරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมเวรสูตร จบแล้ว.

9. ආඝාතවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอาฆาตวัตถุสูตร

29. නවමෙ [Pg.296] වසති එත්ථ ඵලං තන්නිමිත්තතාය පවත්තතීති වත්ථු, කාරණන්ති ආහ ‘‘ආඝාතවත්ථූනී’’ති. කොපො නාමායං යස්මිං වත්ථුස්මිං උප්පජ්ජති, න තත්ථ එකවාරමෙව උප්පජ්ජති, අථ ඛො පුනපි උප්පජ්ජතෙවාති වුත්තං ‘‘බන්ධතී’’ති. අථ වා යො පච්චයවිසෙසෙන උප්පජ්ජමානො ආඝාතො සවිසයෙ බද්ධො විය න විගච්ඡති, පුනපි උප්පජ්ජතෙව. තං සන්ධායාහ ‘‘ආඝාතං බන්ධතී’’ති. තං පනස්ස පච්චයවසෙන නිබ්බත්තනං උප්පාදනමෙවාති වුත්තං ‘‘උප්පාදෙතී’’ති.

๒๙. ในสูตรที่ ๙ ผลย่อมตั้งอยู่ในที่นี้ และย่อมเป็นไปเพราะเป็นนิมิตของผลนั้น จึงชื่อว่า วัตถุ, เหตุ, จึงกล่าวว่า "อาฆาตวัตถุทั้งหลาย". โกรธนี้เมื่อเกิดขึ้นในวัตถุใด ย่อมไม่เกิดขึ้นเพียงครั้งเดียวในวัตถุนั้น, แต่ย่อมเกิดขึ้นอีก จึงกล่าวว่า "ผูกไว้". อีกนัยหนึ่ง อาฆาตใดเกิดขึ้นด้วยปัจจัยพิเศษ ย่อมไม่หายไปเหมือนถูกผูกไว้ในอารมณ์ของตน, ย่อมเกิดขึ้นอีก. มุ่งหมายถึงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า "ผูกอาฆาต". อนึ่ง การเกิดขึ้นของอาฆาตนั้นโดยอาศัยปัจจัย ก็คือการทำให้เกิดนั่นเอง จึงกล่าวว่า "ย่อมให้เกิด".

ආඝාතවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอาฆาตวัตถุสูตร จบแล้ว.

10. ආඝාතපටිවිනයසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอาฆาตปฏิวินยสูตร

30. දසමෙ තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති එත්ථ තන්ති කිරියාපරාමසනං. පදජ්ඣාහාරෙන ච අත්ථො වෙදිතබ්බොති ‘‘තං අනත්ථචරණං මා අහොසී’’තිආදිමාහ. කෙන කාරණෙන ලද්ධබ්බං නිරත්ථකභාවතො. කම්මස්සකා හි සත්තා. තෙ කස්ස රුචියා දුක්ඛිතා සුඛිතා වා භවන්ති, තස්මා කෙවලං තස්මිං මය්හං අනත්ථචරණං, තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති අධිප්පායො. අථ වා තං කොපකාරණං එත්ථ පුග්ගලෙ කුතො ලබ්භා පරමත්ථතො කුජ්ඣිතබ්බස්ස කුජ්ඣනකස්ස ච අභාවතො. සඞ්ඛාරමත්තඤ්හෙතං, යදිදං ඛන්ධපඤ්චකං යං ‘‘සත්තො’’ති වුච්චති, තෙ සඞ්ඛාරා ඉත්තරඛණිකා, කස්ස කො කුජ්ඣතීති අත්ථො. ලාභා නාම කෙ සියුං අඤ්ඤත්‍ර අනත්ථුප්පත්තිතො.

๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา ความว่า ในที่นี้ บทว่า ตํ เป็นการกล่าวถึงกิริยา. อรรถพึงทราบด้วยการเติมบทเข้ามา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'การประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์นั้น อย่าได้มีแก่เราเลย'. จะพึงได้ด้วยเหตุผลอะไร? เพราะความเป็นของไร้ประโยชน์. ด้วยว่าสัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของตน. สัตว์เหล่านั้นจะเป็นทุกข์หรือเป็นสุขตามความพอใจของใครเล่า? เพราะฉะนั้น การประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ในสิ่งนั้นของข้าพเจ้าเท่านั้น จะพึงได้ในที่นี้แต่ที่ไหน? นี้คืออธิบาย. อีกนัยหนึ่ง เหตุแห่งความโกรธนั้นจะพึงได้ในบุคคลนี้แต่ที่ไหน? เพราะโดยปรมัตถ์แล้ว สิ่งที่ควรโกรธและผู้โกรธไม่มี. สิ่งนี้เป็นเพียงสังขารเท่านั้น คือขันธ์ ๕ ที่เรียกว่า 'สัตว์', สังขารเหล่านั้นเป็นของชั่วขณะ, ใครจะโกรธใครได้? นี้คืออธิบาย. ลาภทั้งหลายจะเป็นอะไรได้เล่า นอกจากความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์.

ආඝාතපටිවිනයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอาฆาตปฏิวินยสูตร จบแล้ว.

11. අනුපුබ්බනිරොධසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาอนุปุพพนิโรธสูตร

31. එකාදසමෙ අනුපුබ්බනිරොධාති අනුපුබ්බෙන අනුක්කමෙන පවත්තෙතබ්බනිරොධා. තෙනාහ ‘‘අනුපටිපාටිනිරොධා’’ති.

๓๑. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า อนุปุพฺพนิโรธา คือ การดับที่พึงให้เป็นไปตามลำดับ โดยอนุक्रम. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อนุปฏิปาฏินิโรธา' (การดับโดยลำดับ).

අනුපුබ්බනිරොධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนุปุพพนิโรธสูตร จบแล้ว.

සත්තාවාසවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัตตาวาสวรรค จบแล้ว.

4. මහාවග්ගො

๔. มหาวรรค

1. අනුපුබ්බවිහාරසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอนุปุพพวิหารสูตร

32. චතුත්ථස්ස [Pg.297] පඨමෙ අනුපුබ්බතො විහරිතබ්බාති අනුපුබ්බවිහාරා. අනුපටිපාටියාති අනුක්කමෙන. සමාපජ්ජිතබ්බවිහාරාති සමාපජ්ජිත්වා සමඞ්ගිනො හුත්වා විහරිතබ්බවිහාරා.

๓๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า อนุปุพฺพโต วิหริตพฺพา คือ วิหารธรรมที่พึงอยู่โดยลำดับ ชื่อว่า อนุปุพพวิหาร. บทว่า อนุปฏิปาฏิยา คือ โดยอนุक्रम. บทว่า สมาปชฺชิตพฺพวิหารา คือ วิหารธรรมที่พึงเข้าสมาบัติแล้วเป็นผู้ประกอบพร้อมอยู่.

අනුපුබ්බවිහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนุปุพพวิหารสูตร จบแล้ว.

2-3. අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිසුත්තාදිවණ්ණනා

๒-๓. อรรถกถาอนุปุพพวิหารสมาปัตติสูตรเป็นต้น

33-34. දුතියෙ ඡාතං වුච්චති තණ්හාදිට්ඨියො කාමානං පාතබ්බතො තාසං වසෙන වත්තනතො, තන්නින්නත්තා නත්ථි එතෙසු ඡාතන්ති නිච්ඡාතා. තෙනාහ ‘‘තණ්හාදිට්ඨිච්ඡාතාන’’න්තිආදි. තතියෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

๓๓-๓๔. ในสูตรที่ ๒ ตัณหาและทิฏฐิ ท่านเรียกว่า ฉาตํ (ความหิว) เพราะเป็นสิ่งที่พึงดื่มในกามทั้งหลาย และเพราะเป็นไปตามอำนาจของตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้น, ความหิวในสิ่งเหล่านี้ไม่มีแก่พระขีณาสพเหล่านั้น เพราะความที่พระขีณาสพเหล่านั้นมีความน้อมไปในพระนิพพาน เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิฉาตา (ผู้ไม่มีความหิว). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ผู้มีความหิวคือตัณหาและทิฏฐิ'. ในสูตรที่ ๓ ไม่มีข้อที่พึงกล่าว.

අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนุปุพพวิหารสมาปัตติสูตรเป็นต้น จบแล้ว

4. ගාවීඋපමාසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาคาวีอุปมาสูตร

35. චතුත්ථෙ පබ්බතචාරිනීති පකතියා පබ්බතෙ බහුලචාරිනී. අඛෙත්තඤ්ඤූති (විසුද්ධි. මහාටී. 1.77) අගොචරඤ්ඤූ. සමාධිපරිපන්තානං විසොධනානභිඤ්ඤතාය බාලො. ඣානස්ස පගුණභාවාපාදනවෙය්‍යත්තියස්ස අභාවෙන අබ්‍යත්තො. උපරිඣානස්ස පදට්ඨානභාවානවබොධෙන අඛෙත්තඤ්ඤූ. සබ්බථාපි සමාපත්තිකොසල්ලාභාවෙන අකුසලො. සමාධිනිමිත්තස්ස වා අනාසෙවනාය බාලො. අභාවනාය අබ්‍යත්තො. අබහුලීකාරෙන අඛෙත්තඤ්ඤූ. සම්මදෙව අනධිට්ඨානතො අකුසලොති යොජෙතබ්බං. උභතො භට්ඨොති උභයතො ඣානතො භට්ඨො. සො හි අප්පගුණතාය න සුප්පතිට්ඨිතතාය සඋස්සාහොපි විනාසතො අසාමත්ථියතො ච ඣානද්වයතො පරිහීනො.

๓๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปพฺพตจารินี คือ ผู้เที่ยวไปในภูเขาเป็นปกติ. บทว่า อเขตฺตญฺญู คือ ผู้ไม่รู้โคจร (อ้างอิง วิสุทธิ. มหาฏีกา ๑.๗๗). เป็นคนพาล เพราะไม่รู้การชำระสิ่งที่ขัดขวางสมาธิ. เป็นคนไม่ฉลาด เพราะไม่มีความเชี่ยวชาญในการทำให้ฌานชำนาญ. เป็นคนไม่รู้เขต เพราะไม่รู้ว่าฌานเบื้องบนเป็นบาท. เป็นคนไม่ฉลาดในทุกกรณี เพราะไม่มีความฉลาดในสมาบัติ. หรือเป็นคนพาล เพราะไม่เสพสมาธินิมิต. เป็นคนไม่ฉลาด เพราะไม่เจริญ. เป็นคนไม่รู้เขต เพราะไม่ทำให้มาก. พึงประกอบความว่า เป็นคนไม่ฉลาด เพราะไม่อธิษฐานโดยชอบ. บทว่า อุภโต ภฏฺโฐ คือ ผู้เสื่อมจากฌานทั้งสอง. ด้วยว่าผู้นั้นเพราะความที่ฌานไม่ชำนาญ เพราะความที่ฌานไม่ตั้งมั่นดี แม้จะมีความพยายาม ก็เสื่อมจากฌานทั้งสองเพราะความพินาศและความไม่สามารถ.

ගාවීඋපමාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาคาวีอุปมาสูตร จบแล้ว

5. ඣානසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาฌานสูตร

36. පඤ්චමෙ [Pg.298] අනිච්චතොති ඉමිනා නිච්චප්පටික්ඛෙපතො තෙසං අනිච්චතමාහ. තතො එව උදයවයවන්තතො විපරිණාමතො තාවකාලිකතො ච තෙ අනිච්චාති ජොතිතං හොති. යඤ්හි නිච්චං න හොති, තං උදයවයපරිච්ඡින්නජරාය මරණෙන චාති ද්වෙධා විපරිණතං ඉත්තරක්ඛණමෙව ච හොති. දුක්ඛතොති න සුඛතො. ඉමිනා සුඛප්පටික්ඛෙපතො තෙසං දුක්ඛතමාහ. තතො එව ච අභිණ්හප්පටිපීළනතො දුක්ඛවත්ථුතො ච තෙ දුක්ඛාති ජොතිතං හොති. උදයවයවන්තතාය හි තෙ අභිණ්හප්පටිපීළනතො නිරන්තරදුක්ඛතාය දුක්ඛස්සෙව ච අධිට්ඨානභූතො. පච්චයයාපනීයතාය රොගමූලතාය ච රොගතො. දුක්ඛතාසූලයොගතො කිලෙසාසුචිපග්ඝරතො උප්පාදජරාභඞ්ගෙහි උද්ධුමාතපක්කභිජ්ජනතො ච ගණ්ඩතො. පීළාජනනතො අන්තොතුදනතො දුන්නීහරණතො ච සල්ලතො. අවඩ්ඪිආවහනතො අඝවත්ථුතො ච අඝතො. අසෙරිභාවජනනතො ආබාධප්පතිට්ඨානතාය ච ආබාධතො. අවසවත්තනතො අවිධෙය්‍යතාය ච පරතො. බ්‍යාධිජරාමරණෙහි පලුජ්ජනීයතාය පලොකතො. සාමිනිවාසීකාරකවෙදකඅධිට්ඨායකවිරහතො සුඤ්ඤතො. අත්තප්පටික්ඛෙපට්ඨෙන අනත්තතො. රූපාදිධම්මාපි යථා න එත්ථ අත්තා අත්ථීති අනත්තා, එවං සයම්පි අත්තා න හොන්තීති අනත්තා. තෙන අබ්‍යාපාරතො නිරීහතො තුච්ඡතො අනත්තාති දීපිතං හොති.

๓๖. ในสูตรที่ ๕ ด้วยบทว่า อนิจฺจโต นี้ ท่านกล่าวความเป็นของไม่เที่ยงของธรรมเหล่านั้น โดยการปฏิเสธความเป็นของเที่ยง. ด้วยเหตุนั้นเอง เป็นอันท่านแสดงว่า ธรรมเหล่านั้นไม่เที่ยง เพราะมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป เพราะมีความแปรปรวน และเพราะเป็นของชั่วคราว. ด้วยว่าสิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นย่อมแปรปรวนเป็นสองอย่าง คือ ถูกความแก่และความตายกำหนดด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป และเป็นของชั่วขณะเท่านั้น. บทว่า ทุกฺขโต คือ ไม่ใช่โดยความเป็นสุข. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวความเป็นทุกข์ของธรรมเหล่านั้น โดยการปฏิเสธความเป็นสุข. ด้วยเหตุนั้นเอง เป็นอันท่านแสดงว่า ธรรมเหล่านั้นเป็นทุกข์ เพราะถูกบีบคั้นเนืองๆ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. เพราะธรรมเหล่านั้นมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป จึงชื่อว่าเป็นทุกข์ เพราะถูกบีบคั้นเนืองๆ เป็นทุกข์ไม่ขาดสาย และเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์นั่นเอง. ชื่อว่าเป็นโรค เพราะต้องอาศัยปัจจัยหล่อเลี้ยง และเพราะเป็นมูลแห่งโรค. ชื่อว่าเป็นฝี เพราะประกอบด้วยความทุกข์ดุจหนาม เพราะเป็นที่ไหลออกแห่งกิเลสอันไม่สะอาด และเพราะพองเปื่อยแตกด้วยความเกิดขึ้น ความแก่ และความแตกดับ. ชื่อว่าเป็นลูกศร เพราะยังความบีบคั้นให้เกิด เพราะเสียดแทงอยู่ภายใน และเพราะถอนออกได้ยาก. ชื่อว่าเป็นความชั่วร้าย เพราะนำมาซึ่งความไม่เจริญ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งความชั่วร้าย. ชื่อว่าเป็นอาพาธ เพราะยังความเป็นผู้ไม่เป็นอิสระให้เกิด และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งอาพาธ. ชื่อว่าเป็นของผู้อื่น เพราะไม่อยู่ในอำนาจ และเพราะไม่เป็นไปตามความประสงค์. ชื่อว่าเป็นของแตกสลาย เพราะถูกโรค ความแก่ และความตายทำลายได้. ชื่อว่าเป็นของว่างเปล่า เพราะปราศจากเจ้าของ ผู้อยู่อาศัย ผู้กระทำ ผู้เสวย และผู้จัดแจง. ชื่อว่าเป็นอนัตตา โดยอรรถว่าปฏิเสธอัตตา. แม้รูปธรรมเป็นต้นก็เป็นอนัตตา เหมือนอย่างที่ไม่มีอัตตาในรูปธรรมเป็นต้น ฉันใด แม้ตัวรูปธรรมเป็นต้นเองก็ไม่เป็นอัตตา ฉันนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นอันท่านแสดงว่า เป็นอนัตตา เพราะไม่มีความขวนขวาย เพราะไม่มีความพยายาม และเพราะเป็นของว่างเปล่า.

ලක්ඛණත්තයමෙව සුඛාවබොධනත්ථං එකාදසහි පදෙහි විභජිත්වා ගහිතන්ති දස්සෙතුං ‘‘යස්මා අනිච්චතො’’තිආදි වුත්තං. අන්තොසමාපත්තියන්ති සමාපත්තීනං සහජාතතාය සමාපත්තීනං අබ්භන්තරෙ චිත්තං පටිසංහරතීති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගාදිකිලෙසවික්ඛම්භනෙන විපස්සනාචිත්තං පටිසංහරති. තෙනාහ ‘‘මොචෙති අපනෙතී’’ති. සවනවසෙනාති ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරසමථො’’තිආදිනා සවනවසෙන. ථුතිවසෙනාති තථෙව ථොමනාවසෙන ගුණතො සංකිත්තනවසෙන. පරියත්තිවසෙනාති තස්ස ධම්මස්ස පරියාපුණනවසෙන. පඤ්ඤත්තිවසෙනාති තදත්ථස්ස පඤ්ඤාපනවසෙන. ආරම්මණකරණවසෙනෙව උපසංහරති මග්ගචිත්තං, ‘‘එතං සන්ත’’න්තිආදි පන අවධාරණනිවත්තිතත්ථදස්සනං. යථා විපස්සනා ‘‘එතං සන්තං එතං පණීත’’න්තිආදිනා අසඞ්ඛතාය ධාතුයා චිත්තං උපසංහරති, එවං මග්ගො නිබ්බානං සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන අභිසමෙන්තො තත්ථ ලබ්භමානෙ සබ්බෙපි විසෙසෙ [Pg.299] අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣන්තො තත්ථ චිත්තං උපසංහරති. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා පන ආකාරෙනා’’තිආදි.

เพื่อแสดงว่าไตรลักษณ์นั่นเอง ถูกแบ่งและถือเอาด้วยบท ๑๑ บท เพื่อให้เข้าใจได้ง่าย จึงตรัสคำว่า "ยสฺมา อนิจฺจโต" เป็นต้น. คำว่า อันโตสมาปัตติยัง (ภายในสมาบัติ) คือ จิตย่อมถอนกลับมาภายในสมาบัติ เพราะสมาบัติทั้งหลายเกิดพร้อมกัน คือย่อมถอนกลับมาด้วยการข่มกิเลสมีฉันทราคะเป็นต้นที่ผูกพันอยู่กับสมาบัตินั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเปลื้อง ย่อมนำออกไป". คำว่า สวนวเสนะ (โดยการฟัง) คือ โดยการฟังด้วยบทว่า "สัพพสังขารสมโถ" เป็นต้น. คำว่า ถุติวเสนะ (โดยการสรรเสริญ) คือ โดยการสรรเสริญคุณนั่นเอง โดยการกล่าวคุณ. คำว่า ปริยัตติวเสนะ (โดยการเล่าเรียน) คือ โดยการเล่าเรียนธรรมนั้น. คำว่า ปัญญัตติวเสนะ (โดยการบัญญัติ) คือ โดยการบัญญัติอรรถนั้น. มรรคจิตย่อมน้อมเข้าไปโดยการทำเป็นอารมณ์เท่านั้น ส่วนบทว่า "เอตัง สันตัง" เป็นต้น เป็นการแสดงอรรถที่ห้ามไว้ด้วยการกำหนด. วิปัสสนาย่อมน้อมจิตเข้าไปในอสังขตธาตุด้วยบทว่า "เอตัง สันตัง เอตัง ปณีตัง" เป็นต้น ฉันใด มรรคเมื่อแทงตลอดความพิเศษทั้งปวงที่พึงได้ในนิพพานนั้นด้วยความไม่หลงผิด โดยการตรัสรู้ด้วยการทำให้แจ้ง ก็ย่อมน้อมจิตเข้าไปในนิพพานนั้น ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยอาการนี้" เป็นต้น.

සො තත්ථ ඨිතොති සො අදන්ධවිපස්සකො යොගී තත්ථ තාය අනිච්චාදිලක්ඛණත්තයාරම්මණාය විපස්සනාය ඨිතො. සබ්බසොති සබ්බත්ථ තස්ස තස්ස මග්ගස්ස අධිගමාය නිබ්බත්තිතසමථවිපස්සනාසු. අසක්කොන්තො අනාගාමී හොතීති හෙට්ඨිමමග්ගාවහාසු එව සමථවිපස්සනාය ඡන්දරාගං පහාය අග්ගමග්ගාවහාසු නිකන්තිං පරියාදාතුං අසක්කොන්තො අනාගාමිතායමෙව සණ්ඨාති.

คำว่า โโส ตตฺถ ฐิโต (ผู้นั้นตั้งอยู่แล้วในที่นั้น) คือ โยคีผู้มีวิปัสสนาไม่เชื่องช้าผู้นั้น ตั้งอยู่แล้วในวิปัสสนาที่มีไตรลักษณ์มีอนิจจลักษณะเป็นต้นเป็นอารมณ์นั้น. คำว่า สัพพโส (โดยประการทั้งปวง) คือ ในสมถะและวิปัสสนาที่เกิดขึ้นเพื่อการบรรลุมรรคนั้นๆ ในทุกกรณี. คำว่า อสกฺกนฺโต อนาคามี โหติ (เมื่อไม่สามารถ ย่อมเป็นพระอนาคามี) คือ เมื่อละฉันทราคะในสมถะและวิปัสสนาที่นำไปสู่มรรคเบื้องต่ำได้แล้ว แต่ไม่สามารถจะกำจัดความพอใจในสมถะและวิปัสสนาที่นำไปสู่มรรคเบื้องสูงได้ ย่อมดำรงอยู่ในความเป็นพระอนาคามีนั่นเอง.

සමතික්කන්තත්තාති සමථවසෙන විපස්සනාවසෙන චාති සබ්බථාපි රූපස්ස සමතික්කන්තත්තා. තෙනාහ ‘‘අයං හී’’තිආදි. අනෙනාති යොගිනා. තං අතික්කම්මාති ඉදං යො පඨමං පඤ්චවොකාරඑකවොකාරපරියාපන්නෙ ධම්මෙ සම්මදෙව සම්මසිත්වා තෙ විස්සජ්ජෙත්වා තතො අරූපසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා අරූපධම්මෙ සම්මසති, තං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඉදානි අරූපං සම්මසතී’’ති.

คำว่า สมติกกันตัตตา (เพราะล่วงเลยแล้ว) คือ เพราะล่วงเลยรูปได้โดยประการทั้งปวง คือ โดยสมถะและโดยวิปัสสนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ก็ผู้นี้" เป็นต้น. คำว่า อเนนะ (ด้วยผู้นั้น) คือ ด้วยโยคี. คำว่า ตัง อติกฺกมฺม (ล่วงเลยสิ่งนั้น) นี้ ตรัสหมายถึงบุคคลใดที่พิจารณาธรรมที่สงเคราะห์เข้าในปัญจโวการภพและเอกโวการภพโดยชอบแล้ว ละธรรมเหล่านั้นเสีย จากนั้นเข้าอรูปสมาบัติแล้วพิจารณาอรูปธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บัดนี้ ย่อมพิจารณาอรูป".

ඣානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาฌานสูตร จบแล้ว

6. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอานันทสูตร

37. ඡට්ඨෙ ඔකාසං අවසරං අධිගච්ඡති එතෙනාති ඔකාසාධිගමො, මග්ගඵලසුඛාධිගමාය ඔකාසභාවතො වා ඔකාසො, තස්ස අධිගමො ඔකාසාධිගමො. එත්ථ ච දීඝනිකායෙනෙව (දී. නි. 2.288) පන සුත්තන්තදෙසනායං පඨමජ්ඣානං, චතුත්ථජ්ඣානං, අරහත්තමග්ගොති තයො ඔකාසාධිගමා ආගතා. තත්ථ (දී. නි. අට්ඨ. 2.288) පඨමං ඣානං පඤ්ච නීවරණානි වික්ඛම්භෙත්වා අත්තනො ඔකාසං ගහෙත්වා තිට්ඨතීති ‘‘පඨමො ඔකාසාධිගමො’’ති වුත්තං. චතුත්ථජ්ඣානං පන සුඛදුක්ඛං වික්ඛම්භෙත්වා අත්තනො ඔකාසං ගහෙත්වා තිට්ඨතීති දුතියො ඔකාසාධිගමො. අරහත්තමග්ගො සබ්බකිලෙසෙ වික්ඛම්භෙත්වා අත්තනො ඔකාසං ගහෙත්වා තිට්ඨතීති ‘‘තතියො ඔකාසාධිගමො’’ති වුත්තො. ඉධ පන වක්ඛමානානි තීණි අරූපජ්ඣානානි සන්ධාය ‘‘ඔකාසාධිගමො’’ති වුත්තං. තෙසංයෙව ච ගහණෙ කාරණං සයමෙව වක්ඛති.

๓๗. ในสูตรที่ ๖ คำว่า โอกาสาธิคโม (การบรรลุโอกาส) คือ การบรรลุโอกาสหรือช่องทางด้วยสิ่งนี้ หรือโอกาสเพราะเป็นโอกาสแห่งการบรรลุสุขในมรรคและผล การบรรลุโอกาสนั้นชื่อว่า โอกาสาธิคโม. และในที่นี้ ในการแสดงพระสูตรในทีฆนิกาย (ที. นิ. ๒.๒๘๘) มีโอกาสาธิคม ๓ อย่าง คือ ปฐมฌาน จตุตถฌาน และอรหัตตมรรค. ในโอกาสาธิคมเหล่านั้น (ที. นิ. อรรถกถา ๒.๒๘๘) ปฐมฌานข่มนิวรณ์ ๕ แล้วยึดโอกาสของตนตั้งอยู่ จึงเรียกว่า "ปฐมโอกาสาธิคม". ส่วนจตุตถฌานข่มสุขและทุกข์แล้วยึดโอกาสของตนตั้งอยู่ จึงเป็นทุติยโอกาสาธิคม. อรหัตตมรรคข่มกิเลสทั้งปวงแล้วยึดโอกาสของตนตั้งอยู่ จึงเรียกว่า "ตติยโอกาสาธิคม". แต่ในที่นี้ คำว่า "โอกาสาธิคโม" ตรัสหมายถึงอรูปฌาน ๓ ที่จะกล่าวต่อไป. และเหตุผลในการถือเอาอรูปฌานเหล่านั้น ท่านจะกล่าวเอง.

සත්තානං [Pg.300] විසුද්ධිං පාපනත්ථායාති රාගාදීහි මලෙහි අභිජ්ඣාවිසමලොභාදීහි ච උපක්කිලෙසෙහි කිලිට්ඨචිත්තානං සත්තානං විසුද්ධිපාපනත්ථාය සමතික්කමනත්ථාය. ආයතිං අනුප්පජ්ජනඤ්හි ඉධ ‘‘සමතික්කමො’’ති වුත්තං. අත්ථං ගමනත්ථායාති කායිකදුක්ඛස්ස ච චෙතසිකදොමනස්සස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං අත්ථඞ්ගමාය, නිරොධායාති අත්ථො. ඤායති නිච්ඡයෙන කමති නිබ්බානං, තං වා ඤායති පටිවිජ්ඣීයති එතෙනාති ඤායො, සමුච්ඡෙදභාවො අරියමග්ගොති ආහ ‘‘සහවිපස්සනකස්ස මග්ගස්සා’’ති. පච්චක්ඛකරණත්ථායාති අත්තපච්චක්ඛතාය. පරපච්චයෙන විනා පච්චක්ඛකරණඤ්හි ‘‘සච්ඡිකිරියා’’ති වුච්චති. අසම්භින්නන්ති පිත්තසෙම්හාදීහි අපලිබුද්ධං අනුපහතං.

คำว่า สตฺตานํ วิสุทฺธึ ปาปนตฺถาย (เพื่อยังสัตว์ทั้งหลายให้ถึงความบริสุทธิ์) คือ เพื่อยังสัตว์ทั้งหลายผู้มีจิตเศร้าหมองด้วยมลทินมีราคะเป็นต้น และด้วยอุปกิเลสมีอภิชฌาวิสมโลภะเป็นต้น ให้ถึงความบริสุทธิ์ เพื่อก้าวล่วงเสีย. ความไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตนั่นแหละ ในที่นี้เรียกว่า "สมติกกโม" (การก้าวล่วง). คำว่า อตฺถํ คมนตฺถาย (เพื่อถึงความดับ) คือ เพื่อความดับไปแห่งทุกข์ทางกายและโทมนัสทางใจทั้งสองนี้ หมายถึง เพื่อความดับ. นิพพานอันบุคคลย่อมรู้ ย่อมดำเนินไปโดยแน่นอน หรือนิพพานอันบุคคลย่อมรู้ ย่อมแทงตลอดด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ญายะ (ทาง), อริยมรรคคือความเป็นสมุจเฉทภาวะ ท่านจึงกล่าวว่า "แห่งมรรคที่มีวิปัสสนาด้วย". คำว่า ปัจจกฺขกรณตฺถาย (เพื่อทำให้ประจักษ์) คือ เพื่อทำให้ประจักษ์ด้วยตนเอง. การทำให้ประจักษ์โดยปราศจากปัจจัยภายนอกนั่นแหละ เรียกว่า "สัจฉิกิริยา" (การทำให้แจ้ง). คำว่า อสัมภินนัง (ไม่ปะปนกัน) คือ ไม่ถูกดีและเสมหะเป็นต้นขัดขวาง ไม่ถูกทำลาย.

රාගානුගතො සමාධි අභිනතො නාම හොති ආරම්මණෙ අභිමුඛාභාවෙන පවත්තියා, දොසානුගතො පන අපනතො අපගමනවසෙන පවත්තියා, තදුභයප්පටික්ඛෙපෙන ‘‘න චාභිනතො න චාපනතො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘රාගවසෙනා’’තිආදි. න සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතොති ලොකියජ්ඣානචිත්තානි විය න සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන තදඞ්ගප්පහානවික්ඛම්භනප්පහානවසෙන ච නිග්ගහෙත්වා වාරෙත්වා ඨිතො. කිඤ්චරහි කිලෙසානං ඡින්නන්තෙ උප්පන්නො. තථාභූතං ඵලසමාධිං සන්ධායෙතං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘න සසඞ්ඛාරෙන…පෙ… ඡින්නන්තෙ උප්පන්නො’’ති.

สมาธิที่ถูกราคะตามไป ชื่อว่า อภินตะ (น้อมไป) เพราะเป็นไปโดยความเป็นผู้มีหน้าเฉพาะต่ออารมณ์, ส่วนสมาธิที่ถูกโทสะตามไป ชื่อว่า อปนตะ (ถอยกลับ) เพราะเป็นไปโดยการถอยกลับ, การปฏิเสธทั้งสองนั้นว่า "ไม่น้อมไปและไม่ถอยกลับ" ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ว่า "ด้วยอำนาจแห่งราคะ" เป็นต้น. บทว่า "ไม่เป็นไปโดยการข่มขี่ห้ามด้วยความปรุงแต่ง" คือ ไม่ตั้งอยู่โดยการข่มขี่ห้ามด้วยความปรุงแต่ง ด้วยความพยายาม และด้วยการละกิเลสเป็นส่วนๆ และด้วยการข่มกิเลสไว้ได้ เหมือนจิตแห่งโลกิยฌานทั้งหลาย. แต่สมาธินั้นเกิดขึ้นในที่สุดแห่งกิเลสที่ขาดแล้ว. คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงผลสมาธิที่มีสภาพเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่เป็นไปโดยความปรุงแต่ง... ถึง... เกิดขึ้นในที่สุดแห่งกิเลสที่ขาดแล้ว".

ආනන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอานันทสูตร จบแล้ว.

7. ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาโลกายติกสูตร

38. සත්තමෙ ලොකායතවාදකාති ආයතිං හිතං ලොකො න යතති න විරුහති එතෙනාති ලොකායතං, විතණ්ඩසත්ථං. තඤ්හි ගන්ථං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤකිරියාය චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති, තං වදන්තීති ලොකායතවාදකා.

๓๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า โลกายตวาทกา (พวกโลกายตะ) คือ โลกายตะ ได้แก่ ศาสตร์แห่งการโต้เถียง (วิตัณฑศาสตร์) เพราะโลกย่อมไม่พยายาม ไม่เจริญในประโยชน์ภายหน้าด้วยศาสตร์นี้. สัตว์ทั้งหลายอาศัยคัมภีร์นั้นแล้ว ย่อมไม่ยังแม้เพียงจิตให้เกิดขึ้นเพื่อการทำบุญเลย. ชนทั้งหลายกล่าวคัมภีร์นั้น จึงชื่อว่า โลกายตวาทกา.

දළ්හං ථිරං ධනු එතස්සාති දළ්හධන්වා (අ. නි. ටී. 2.4.45-46; සං. නි. ටී. 1.1.107), සො එව ‘‘දළ්හධම්මා’’ති වුත්තො. පටිසත්තුවිධමනත්ථං ධනුං ගණ්හාතීති ධනුග්ගහො. සො එව උසුං සරං අසති ඛිපතීති ඉස්සාසො. ද්විසහස්සථාමන්ති ලොහාදිභාරං වහිතුං සමත්ථං ද්විසහස්සථාමං. තෙනාහ ‘‘ද්විසහස්සථාමං නාමා’’තිආදි. දණ්ඩෙති ධනුදණ්ඩෙ. යාව කණ්ඩප්පමාණාති දීඝතො යත්තකං කණ්ඩස්ස පමාණං, තත්තකෙ [Pg.301] ධනුදණ්ඩෙ උක්ඛිත්තමත්තෙ ආරොපිතෙසුයෙව ජියාදණ්ඩෙසු සො චෙ භාරො පථවිතො මුච්චති, එවං ඉදං ද්විසහස්සථාමං නාම ධනූති දට්ඨබ්බං. උග්ගහිතසිප්පොති උග්ගහිතධනුසිප්පො. කතහත්ථොති ථිරතරං ලක්ඛෙසු අවිරජ්ඣනසරක්ඛෙපො. ඊදිසො පන තත්ථ වසිභූතො කතහත්ථො නාම හොතීති ආහ ‘‘චිණ්ණවසිභාවො’’ති. කතං රාජකුලාදීසු උපෙච්ච අසනං එතෙන සො කතූපාසනොති ආහ ‘‘රාජකුලාදීසු දස්සිතසිප්පො’’ති. එවං කතන්ති එවං අන්තොසුසිරකරණාදිනා සල්ලහුකං කතං.

บทว่า ทฬฺหธนฺวา ความว่า ผู้มีธนูอันมั่นคงแข็งแรง (อ. นิ. ฏี. 2.4.45-46; สํ. นิ. ฏี. 1.1.107) ผู้นั้นนั่นแลท่านเรียกว่า ‘ทฬฺหธมฺมา’. บทว่า ธนุคฺคโห ความว่า ผู้ถือธนูเพื่อกำจัดข้าศึก. ผู้นั้นนั่นแลย่อมซัดคือยิงลูกศรไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า อิสฺสาสะ. บทว่า ทฺวิสหสฺสถามํ ความว่า มีกำลังเท่ากับน้ำหนักสองพัน คือสามารถยกของหนักมีเหล็กเป็นต้นหนักสองพันได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ชื่อว่ามีกำลังสองพัน’ เป็นต้น. บทว่า ทณฺเฑ คือ ในคันธนู. บทว่า ยาว กณฺฑปฺปมาณา ความว่า โดยความยาวมีประมาณเท่าลูกศร พึงทราบว่า เมื่อยกคันธนูขึ้นเพียงเท่าประมาณความยาวของลูกศร และเมื่อขึ้นสายธนูแล้ว หากภาระนั้นหลุดจากพื้นดิน ธนูนี้ชื่อว่ามีกำลังสองพัน. บทว่า อุคฺคหิตสิปฺโป คือ ผู้เรียนศิลปะการยิงธนูแล้ว. บทว่า กตหตฺโถ คือ ผู้มีการซัดลูกศรไม่พลาดเป้าอย่างมั่นคงยิ่ง. ท่านกล่าวว่า ‘ผู้มีความชำนาญอันประพฤติแล้ว’ เพราะผู้นั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญในศิลปะนั้น ชื่อว่า กตหัตถะ. บทว่า กตูปาสโน คือ ผู้มีการฝึกฝนอันทำแล้ว เพราะผู้นั้นเข้าไปยังราชตระกูลเป็นต้นแล้วฝึกฝนศิลปะนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ผู้แสดงศิลปะในราชตระกูลเป็นต้นแล้ว’. บทว่า เอวํ กตํ คือ ทำให้เบาด้วยการทำให้กลวงภายในเป็นต้นอย่างนี้.

ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโลกายติกสูตร จบแล้ว.

8-9. දෙවාසුරසඞ්ගාමසුත්තාදිවණ්ණනා

๘-๙. พรรณนาเทวาสุรสังคามสูตรเป็นต้น

39-40. අට්ඨමෙ අභියිංසූති කදා අභියිංසු? යදා බලවන්තො අහෙසුං, තදා. තත්‍රායමනුපුබ්බිකථා (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.247; සාරත්ථ. ටී. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා) – සක්කො කිර මගධරට්ඨෙ මචලගාමකෙ මඝො නාම මාණවො හුත්වා තෙත්තිංස පුරිසෙ ගහෙත්වා කල්‍යාණකම්මං කරොන්තො සත්ත වතපදානි පූරෙත්වා තත්ථ කාලඞ්කතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. තං බලවකම්මානුභාවෙන සපරිසං සෙසදෙවතා දසහි ඨානෙහි අධිගණ්හන්තං දිස්වා ‘‘ආගන්තුකදෙවපුත්තා ආගතා’’ති නෙවාසිකා ගන්ධපානං සජ්ජයිංසු. සක්කො සකපරිසාය සඤ්ඤං අදාසි ‘‘මාරිසා මා ගන්ධපානං පිවිත්ථ, පිවනාකාරමත්තමෙව දස්සෙථා’’ති. තෙ තථා අකංසු. නෙවාසිකදෙවතා සුවණ්ණසරකෙහි උපනීතං ගන්ධපානං යාවදත්ථං පිවිත්වා මත්තා තත්ථ තත්ථ සුවණ්ණපථවියං පතිත්වා සයිංසු. සක්කො ‘‘ගණ්හථ පුත්තහතාය පුත්තෙ’’ති තෙ පාදෙසු ගහෙත්වා සිනෙරුපාදෙ ඛිපාපෙසි. සක්කස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන තදනුවත්තකාපි සබ්බෙ තත්ථෙව පතිංසු. තෙ සිනෙරුවෙමජ්ඣකාලෙ සඤ්ඤං ලභිත්වා, ‘‘තාතා, සුරං න පිවිම්හ, සුරං න පිවිම්හා’’ති ආහංසු. තතො පට්ඨාය අසුරා නාම ජාතා. අථ නෙසං කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානං සිනෙරුස්ස හෙට්ඨිමතලෙ දසයොජනසහස්සං අසුරභවනං නිබ්බත්ති. සක්කො තෙසං නිවත්තිත්වා අනාගමනත්ථාය ආරක්ඛං ඨපෙසි. යං සන්ධාය වුත්තං –

๓๙-๔๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อภิยิงฺสุ (ยกไปโจมตีแล้ว) ความว่า ยกไปเมื่อไร? เมื่อพวกเขามีกำลังมาก. เรื่องราวตามลำดับในเรื่องนั้นมีดังนี้ (สํ. อ. 1.1.247; สารัตถ. ฏีกา 1. เวรัญชกัณฑ์วรรณนา) – ได้ยินว่า ท้าวสักกะเมื่อครั้งเป็นมาณพชื่อมฆะในมคธรัฐ ณ หมู่บ้านมจละ ได้พาบุรุษ ๓๓ คน ทำกรรมดี บำเพ็ญวัตรบท ๗ ประการ ครั้นทำกาละแล้ว ได้อุบัติในเทวโลก. เทวดาเจ้าถิ่น (เนวาสิกเทวดา) เห็นท้าวสักกะพร้อมด้วยบริวารผู้มีอานุภาพแห่งกรรมอันแรงกล้า ครอบงำเทวดาที่เหลือได้ด้วยสถาน ๑๐ ประการ จึงกล่าวว่า ‘เทวบุตรผู้มาใหม่มาแล้ว’ แล้วจัดเตรียมน้ำหอม (สุรา). ท้าวสักกะได้ให้สัญญาณแก่บริวารของตนว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกท่านอย่าดื่มน้ำหอมนั้นเลย จงแสดงอาการเพียงว่าดื่มเท่านั้น’. พวกเขาก็ทำตามนั้น. เทวดาเจ้าถิ่นได้ดื่มน้ำหอมที่นำมาด้วยถาดทองคำจนพอใจ แล้วเมามายล้มลงนอนบนพื้นทองคำในที่นั้นๆ. ท้าวสักกะกล่าวว่า ‘จงจับพวกบุตรของหญิงผู้ฆ่าบุตร’ แล้วให้จับที่เท้าของพวกนั้นโยนลงที่เชิงเขาพระสุเมรุ. ด้วยบุญเดชของท้าวสักกะ แม้พวกที่ติดตามท้าวสักกะทั้งหมดก็ตกลงไปที่นั่นเหมือนกัน. พวกนั้นได้สติในระหว่างกึ่งกลางเขาพระสุเมรุ แล้วกล่าวว่า ‘พ่อเอ๋ย พวกเราไม่ได้ดื่มสุรา พวกเราไม่ได้ดื่มสุรา’. ตั้งแต่นั้นมา พวกเขาก็ได้ชื่อว่า อสุระ. ต่อมา อสุรภพซึ่งเกิดขึ้นด้วยกรรมปัจจัยและอุตุสมุฏฐานของพวกนั้น ได้เกิดขึ้นที่ใต้พื้นเขาพระสุเมรุมีประมาณหมื่นโยชน์. ท้าวสักกะได้จัดเวรยามไว้เพื่อไม่ให้พวกนั้นกลับมาอีก. ซึ่งท่านกล่าวหมายถึงเรื่องนั้นว่า –

‘‘අන්තරා [Pg.302] ද්වින්නං අයුජ්ඣපුරානං,පඤ්චවිධා ඨපිතා අභිරක්ඛා;

උරග-කරොටි-පයස්ස ච හාරී,මදනයුතා චතුරො ච මහත්ථා’’ති. (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.247;

සාරත්ථ. ටී. 1.1 වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා);

‘ในระหว่างนครที่รบไม่ได้ทั้งสอง, มีการอารักขา ๕ อย่างตั้งไว้แล้ว; คือ นาค, ครุฑ, กุมภัณฑ์, ยักษ์ผู้เมามัน และท้าวมหาราชทั้งสี่ผู้มีอานุภาพมาก’ ดังนี้. (สํ. อ. 1.1.247; สารัตถ. ฏีกา 1.1 เวรัญชกัณฑ์วรรณนา);

ද්වෙ නගරානි හි යුද්ධෙන ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අයුජ්ඣපුරානි නාම ජාතානි දෙවනගරඤ්ච අසුරනගරඤ්ච. යදා හි අසුරා බලවන්තො හොන්ති, අථ දෙවෙහි පලායිත්වා දෙවනගරං පවිසිත්වා ද්වාරෙ පිදහිතෙ අසුරානං සතසහස්සම්පි කිඤ්චි කාතුං න සක්කොති. යදා දෙවා බලවන්තො හොන්ති, අථාසුරෙහි පලායිත්වා අසුරනගරස්ස ද්වාරෙ පිදහිතෙ සක්කානං සතසහස්සම්පි කිඤ්චි කාතුං න සක්කොති. ඉති ඉමානි ද්වෙ නගරානි අයුජ්ඣපුරානි නාම. තෙසං අන්තරා එතෙසු උරගාදීසු පඤ්චසු ඨානෙසු සක්කෙන ආරක්ඛා ඨපිතා. තත්ථ උරගසද්දෙන නාගා ගහිතා. තෙ හි උදකෙ බලවන්තො හොන්ති, තස්මා සිනෙරුස්ස පඨමාලින්දෙ එතෙසං ආරක්ඛා. කරොටිසද්දෙන සුපණ්ණා ගහිතා. තෙසං කිර කරොටි නාම පානභොජනං, තෙන තං නාමං ලභිංසු, දුතියාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා. පයස්සහාරිසද්දෙන කුම්භණ්ඩා ගහිතා, දානවරක්ඛසා කිර තෙ, තතියාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා. මදනයුතසද්දෙන යක්ඛා ගහිතා. විසමචාරිනො කිර තෙ යුජ්ඣසොණ්ඩා, චතුත්ථාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා. චතුරො ච මහත්තාති චත්තාරො මහාරාජානො වුත්තා, පඤ්චමාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා, තස්මා යදි අසුරා කුපිතාවිලචිත්තා දෙවපුරං උපයන්ති යුජ්ඣිතුං. යං ගිරිනො පඨමං පරිභණ්ඩං, තං උරගා පටිබාහයන්ති. එවං සෙසෙසු සෙසා.

จริงอยู่ นครทั้งสองนั้นชื่อว่า อยุชฌปุระ เพราะไม่สามารถยึดได้ด้วยการรบ คือ เทวนครและอสุรนคร. ด้วยว่า เมื่อพวกอสุระมีกำลังมาก พวกเทวดาก็หนีเข้าไปยังเทวนคร เมื่อปิดประตูแล้ว แม้อสุระตั้งแสนก็ไม่สามารถทำอะไรได้. เมื่อพวกเทวดามีกำลังมาก พวกอสุระก็หนีเข้าไปยังอสุรนคร เมื่อปิดประตูแล้ว แม้ท้าวสักกะตั้งแสนก็ไม่สามารถทำอะไรได้. ด้วยเหตุนี้ นครทั้งสองนี้จึงชื่อว่า อยุชฌปุระ. ในระหว่างนครเหล่านั้น ท้าวสักกะได้จัดเวรยามไว้ใน ๕ สถานที่เหล่านี้มีนาคเป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า อุรคะ หมายถึงพวกนาค. ด้วยว่า พวกนาคนั้นมีกำลังมากในน้ำ เพราะฉะนั้น การอารักขาของพวกนาคจึงอยู่ที่ระเบียงชั้นแรกของเขาพระสุเมรุ. คำว่า กโรฏิ หมายถึงพวกครุฑ. ได้ยินว่า อาหารและเครื่องดื่มของพวกครุฑชื่อว่า กโรฏิ เพราะฉะนั้น พวกเขาจึงได้ชื่อนั้น การอารักขาของพวกครุฑจึงอยู่ที่ระเบียงชั้นที่สอง. คำว่า ปยสฺสหรี หมายถึงกุมภัณฑ์ทั้งหลาย ได้ยินว่า พวกเขาเป็นพวกทานวะและรากษส การอารักขาของพวกกุมภัณฑ์จึงอยู่ที่ระเบียงชั้นที่สาม. คำว่า มทนยุตะ หมายถึงพวกยักษ์. ได้ยินว่า พวกเขามีความประพฤติไม่สม่ำเสมอและชอบการรบ การอารักขาของพวกยักษ์จึงอยู่ที่ระเบียงชั้นที่สี่. คำว่า จตุโร จ มหตฺถา หมายถึงท้าวมหาราชทั้งสี่ การอารักขาของพวกท้าวมหาราชจึงอยู่ที่ระเบียงชั้นที่ห้า เพราะฉะนั้น หากพวกอสุระมีจิตขุ่นเคืองพลุ่งพล่านมายังเทวบุรีเพื่อรบ. สิ่งใดเป็นเครื่องล้อมชั้นแรกของภูเขา พวกนาคย่อมป้องกันสิ่งนั้นไว้. ในส่วนที่เหลือก็มีผู้ป้องกันตามลำดับอย่างนี้.

තෙ පන අසුරා ආයුවණ්ණයසඉස්සරියසම්පත්තීහි තාවතිංසසදිසාව, තස්මා අන්තරා අත්තානං අජානිත්වා පාටලියා පුප්ඵිතාය ‘‘න ඉදං දෙවනගරං, තත්ථ පාරිච්ඡත්තකො පුප්ඵති, ඉධ පන චිත්තපාටලී, ජරසක්කෙනාම්හාකං සුරං පායෙත්වා වඤ්චිතා, දෙවනගරඤ්ච නො ගහිතං, ගච්ඡාම, තෙන සද්ධිං යුජ්ඣිස්සාමා’’ති හත්ථිඅස්සරථෙ ආරුය්හ සුවණ්ණරජතමණිඵලකානි ගහෙත්වා යුද්ධසජ්ජා හුත්වා අසුරභෙරියො වාදෙන්තා මහාසමුද්දෙ උදකං ද්විධා භෙත්වා උට්ඨහන්ති. තෙ දෙවෙ වුට්ඨෙ වම්මිකමක්ඛිකා [Pg.303] වම්මිකං විය සිනෙරුං ආරුහිතුං ආරභන්ති. අථ නෙසං පඨමං නාගෙහි සද්ධිං යුද්ධං හොති. තස්මිං ඛො පන යුද්ධෙ න කස්සචි ඡවි වා චම්මං වා ඡිජ්ජති, න ලොහිතං උප්පජ්ජති, කෙවලං කුමාරකානං දාරුමෙණ්ඩකයුද්ධං විය අඤ්ඤමඤ්ඤසන්තාසනමත්තමෙව හොති. කොටිසතාපි කොටිසහස්සාපි නාගා තෙහි සද්ධිං යුජ්ඣිත්වා තෙ අසුරපුරංයෙව පවෙසෙත්වා නිවත්තන්ති. යදා පන අසුරා බලවන්තො හොන්ති, අථ නාගා ඔසක්කිත්වා දුතියෙ ආලින්දෙ සුපණ්ණෙහි සද්ධිං එකතොව හුත්වා යුජ්ඣන්ති. එස නයො සුපණ්ණාදීසුපි. යදා පන තානි පඤ්චපි ඨානානි අසුරා මද්දන්ති, තදා එකතො සම්පිණ්ඩිතානිපි තානි පඤ්ච බලානි ඔසක්කන්ති. අථ චත්තාරො මහාරාජානො ගන්ත්වා සක්කස්ස තං පවත්තිං ආරොචෙන්ති. සක්කො තෙසං වචනං සුත්වා දියඩ්ඪයොජනසතිකං වෙජයන්තරථං ආරුය්හ සයං වා නික්ඛමති, එකං පුත්තං වා පෙසෙති. යදා දෙවා පුන අපච්චාගමනාය අසුරෙ ජිනිංසු, තදා සක්කො අසුරෙ පලාපෙත්වා පඤ්චසු ඨානෙසු ආරක්ඛං දත්වා වෙදියපාදෙ වජිරහත්ථා ඉන්දපටිමායො ඨපෙසි. අසුරා කාලෙන කාලං උට්ඨහිත්වා පටිමායො දිස්වා ‘‘සක්කො අප්පමත්තො තිට්ඨතී’’ති තතොව නිවත්තන්ති. ඉධ පන යදා අසුරානං ජයො අහොසි, දෙවානං පරාජයො, තං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘පරාජිතා ච, භික්ඛවෙ, දෙවා අපයිංසුයෙව උත්තරෙනාභිමුඛා, අභියිංසු අසුරා’’ති.

แต่พวกอสูรเหล่านั้นมีอายุ วรรณะ ยศ และความสมบูรณ์ด้วยอำนาจเหมือนกับพวกเทวดาชั้นดาวดึงส์นั่นเอง เพราะฉะนั้น เมื่อต้นแคฝอย (ปาฏลี) บาน อสูรเหล่านั้นจึงไม่รู้ตัวในระหว่าง (ที่เมาสุรา) แล้วคิดว่า “นี่ไม่ใช่เมืองของเทวดา ที่นั่นต้นปาริฉัตรบาน แต่ที่นี่ต้นจิตตปาฏลี เราถูกท้าวสักกะแก่หลอกลวงให้ดื่มสุรา และเมืองของพวกเราก็ถูกยึดไปแล้ว ไปเถิด เราจะรบกับท้าวสักกะ” ดังนี้แล้ว ก็ขึ้นช้าง ม้า รถ ถือแผ่นทอง เงิน และแก้วมณี เตรียมพร้อมรบ ประโคมอสูรเภรี ผ่ามหาสมุทรเป็นสองส่วนแล้วก็ผุดขึ้นมา เมื่อเทวดาปรากฏขึ้น พวกอสูรก็เริ่มขึ้นภูเขาสิเนรุเหมือนแมลงเม่าขึ้นจอมปลวก ลำดับแรก การรบกับพวกนาคก็เกิดขึ้น ในการรบนั้น ผิวหนังหรือหนังของใครๆ ก็ไม่ถูกตัดขาด เลือดก็ไม่ไหลออกมา เป็นเพียงการทำให้ตกใจซึ่งกันและกันเท่านั้น เหมือนการรบด้วยแกะไม้ของเด็กๆ นาคเป็นร้อยโกฏิเป็นพันโกฏิรบกับพวกอสูรเหล่านั้นแล้วก็กลับไปหลังจากที่ได้เข้าไปในเมืองอสูรนั่นเอง แต่เมื่อใดพวกอสูรมีกำลังมาก เมื่อนั้นพวกนาคก็ถอยร่นไปรวมกับพวกครุฑในระเบียงชั้นที่สองแล้วรบกัน ข้อนี้ก็เป็นนัยเดียวกันในเรื่องครุฑเป็นต้น แต่เมื่อใดพวกอสูรย่ำยีฐานะทั้งห้าเหล่านั้น เมื่อนั้นกำลังทั้งห้าเหล่านั้นที่รวมกันอยู่ก็ถอยร่นไป ลำดับนั้น ท้าวมหาราชทั้งสี่ก็ไปกราบทูลเรื่องนั้นแก่ท้าวสักกะ ท้าวสักกะทรงสดับคำของท้าวมหาราชเหล่านั้นแล้ว ก็เสด็จขึ้นรถเวชยันต์ซึ่งมีระยะทางร้อยห้าสิบโยชน์ แล้วเสด็จออกไปเอง หรือไม่ก็ส่งพระโอรสองค์หนึ่งไป เมื่อเทวดาชนะอสูรโดยไม่กลับมาอีก ท้าวสักกะก็ขับไล่อสูรไป แล้วจัดเวรยามไว้ในห้าตำแหน่ง และประดิษฐานรูปปั้นพระอินทร์ผู้ทรงวัชระไว้ที่เชิงกำแพง พวกอสูรเมื่อผุดขึ้นมาเป็นครั้งคราว เห็นรูปปั้นแล้วก็คิดว่า “ท้าวสักกะทรงไม่ประมาทอยู่” แล้วก็กลับไปจากที่นั่น ในที่นี้ เมื่อใดชัยชนะเป็นของพวกอสูร และความพ่ายแพ้เป็นของพวกเทวดา เมื่อนั้นจึงตรัสคำนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาผู้แพ้แล้วก็หนีไปทางทิศเหนือ อสูรก็รุกราน”

දක්ඛිණාභිමුඛා හුත්වාති චක්කවාළපබ්බතාභිමුඛා හුත්වා. අසුරා කිර දෙවෙහි පරාජිතා පලායන්තා චක්කවාළපබ්බතාභිමුඛං ගන්ත්වා චක්කවාළමහාසමුද්දපිට්ඨියං රජතපට්ටවණ්ණෙ වාලිකාපුලිනෙ යත්ථ පණ්ණකුටියො මාපෙත්වා ඉසයො වසන්ති, තත්ථ ගන්ත්වා ඉසීනං අස්සමපදෙන ගච්ඡන්තා ‘‘සක්කො ඉමෙහි සද්ධිං මන්තෙත්වා අම්හෙ නාසෙති, ගණ්හථ පුත්තහතාය පුත්තෙ’’ති කුපිතා අස්සමපදෙ පානීයඝටචඞ්කමනපණ්ණසාලාදීනි විද්ධංසෙන්ති. ඉසයො අරඤ්ඤතො ඵලාඵලං ආදාය ආගතා දිස්වා පුන දුක්ඛෙන පටිපාකතිකං කරොන්ති, තෙපි පුනප්පුනං තථෙව පරාජිතා ගන්ත්වා විනාසෙන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘පරාජිතා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අසුරා අපයිංසුයෙව දක්ඛිණෙනාභිමුඛා’’ති. නවමං උත්තානත්ථමෙව.

คำว่า “หันหน้าไปทางทิศใต้” คือ หันหน้าไปทางภูเขาจักรวาล ได้ยินว่า พวกอสูรเมื่อพ่ายแพ้แก่เทวดาแล้วหนีไป ก็ไปทางภูเขาจักรวาล ไปยังหาดทรายสีเงินบนพื้นมหาสมุทรจักรวาล ซึ่งเป็นที่ที่พวกฤๅษีสร้างบรรณศาลาอยู่ เมื่อไปถึงที่นั่น พวกอสูรก็เดินผ่านอาศรมของฤๅษี แล้วโกรธว่า “ท้าวสักกะปรึกษากับพวกฤๅษีเหล่านี้แล้วทำลายพวกเรา จงจับพวกบุตรของคนฆ่าบุตรเถิด” ดังนี้แล้ว ก็ทำลายหม้อน้ำ ทางจงกรม และบรรณศาลาเป็นต้นในอาศรม พวกฤๅษีเมื่อกลับมาจากป่าพร้อมด้วยผลไม้ต่างๆ เห็นเข้าแล้วก็ทำกลับคืนให้เป็นปกติด้วยความยากลำบาก พวกอสูรเหล่านั้นก็พ่ายแพ้ไปอีกครั้งแล้วครั้งเล่า และไปทำลายเช่นนั้นอีก เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสูรผู้แพ้แล้วก็หนีไปทางทิศใต้” ข้อที่เก้ามีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

දෙවාසුරසඞ්ගාමසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยเทวาสุรสงครามสูตรเป็นต้น จบแล้ว

10. තපුස්සසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยตปุสสสูตร

41. දසමෙ [Pg.304] පක්ඛන්දතීති පවිසති. පසීදතීති පසාදං අභිරුචිං ආපජ්ජති, පතිට්ඨාති විමුච්චතීති අත්ථො. කථාපාභතන්ති කථාය මූලං. මූලඤ්හි ‘‘පාභත’’න්ති වුච්චති. යථාහ –

๔๑. ในข้อที่สิบ คำว่า “ปักขันธติ” หมายถึง เข้าไป คำว่า “ปสีทติ” หมายถึง ถึงซึ่งความเลื่อมใส ความยินดี ตั้งมั่น หลุดพ้น คำว่า “กถาปาภตัง” หมายถึง ต้นเค้าแห่งถ้อยคำ เพราะคำว่า “ปาภตะ” หมายถึง ต้นเค้า ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘අප්පකෙනපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො;

සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති. (ජා. 1.1.4);

“คนมีปัญญา มีความฉลาด ย่อมยังตนให้ตั้งขึ้นได้ด้วยเสบียงเพียงเล็กน้อย เหมือนช่างเหล็กเป่าไฟน้อยให้ลุกโพลงฉะนั้น” (ชา. 1.1.4)

තෙනෙවාහ ‘‘කථාපාභතන්ති කථාමූල’’න්ති. විතක්කග්ගහණෙනෙව තංසහචරිතො විචාරොපි ගහිතො. තෙනෙවෙත්ථ බහුවචනනිද්දෙසො කතොති ආහ ‘‘විතක්කෙසූති විතක්කවිචාරෙසූ’’ති.

เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “กถาปาภตัง” คือ “ต้นเค้าแห่งถ้อยคำ” ด้วยการกล่าวถึงวิตก ก็เท่ากับกล่าวถึงวิจารที่มาคู่กันด้วย เพราะเหตุนั้น จึงมีการระบุเป็นพหูพจน์ในที่นี้ จึงตรัสว่า “วิตกฺเกสุ” คือ “ในวิตกและวิจาร”

තපුස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยตปุสสสูตร จบแล้ว

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยมหาวรรค จบแล้ว

5. සාමඤ්ඤවග්ගො

๕. สามัญญวรรค

1-10. සම්බාධසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยสัมพาธสูตรเป็นต้น

42-51. පඤ්චමස්ස පඨමෙ උදායීති තයො ථෙරා උදායී නාම කාළුදායී, ලාළුදායී, මහාඋදායීති, ඉධ කාළුදායී අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘උදායීති කාළුදායිත්ථෙරො’’ති. සම්බාධෙති සම්පීළිතතණ්හාසංකිලෙසාදිනා සඋප්පීළනතාය පරමසම්බාධෙ. අතිවිය සඞ්කරට්ඨානභූතො හි නීවරණසම්බාධො අධිප්පෙතො. ඔකාසොති ඣානස්සෙතං නාමං. නීවරණසම්බාධාභාවෙන හි ඣානං ඉධ ‘‘ඔකාසො’’ති වුත්තං. පටිලීනනිසභොති වා පටිලීනො හුත්වා සෙට්ඨො, පටිලීනානං වා සෙට්ඨොති පටිලීනනිසභො. පටිලීනා නාම පහීනමානා වුච්චන්ති මානුස්සයවසෙන උණ්ණතාභාවතො. යථාහ ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පටිලීනො හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අස්මිමානො පහීනො හොති උච්ඡින්නමූලො තාලාවත්ථුකතො අනභාවංගතො ආයතිං අනුප්පාදධම්මො’’ති (අ. නි. 4.38; මහානි. 87). සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.

๔๒-๕๑. ในปฐมบทของปัญจมวรรค คำว่า “อุทายี” หมายถึง พระเถระสามองค์ชื่ออุทายี คือ กาฬุทายี, ลาฬุทายี, มหาอุทายี ในที่นี้หมายถึงพระกาฬุทายีเถระ จึงกล่าวว่า “อุทายี” คือ “พระกาฬุทายีเถระ” คำว่า “สัมพาเธ” หมายถึง ในความคับแค้นอย่างยิ่ง ด้วยความบีบคั้นแห่งตัณหาและกิเลสเป็นต้น ความคับแค้นอันเกิดจากนิวรณ์ซึ่งเป็นที่รวมแห่งความยุ่งเหยิงอย่างยิ่งนั้น พึงประสงค์ในที่นี้ คำว่า “โอกาสะ” นี้เป็นชื่อของฌาน เพราะฌานในที่นี้เรียกว่า “โอกาสะ” ด้วยเหตุที่ไม่มีความคับแค้นอันเกิดจากนิวรณ์ คำว่า “ปฏิลีนนิสภะ” คือ ผู้ประเสริฐเพราะเป็นผู้สงบ หรือผู้ประเสริฐในหมู่ผู้สงบ คำว่า “ปฏิลีน” หมายถึง ผู้มีมานะละได้แล้ว เพราะไม่มีความเย่อหยิ่งด้วยอำนาจแห่งมานะ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สงบได้อย่างไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีอัสมิมานะละได้แล้ว มีรากขาดแล้ว ทำให้ไม่มีที่ตั้งเหมือนต้นตาล ทำให้ไม่มีสภาพไปแล้ว มีธรรมไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปในอนาคต” (อ. อ. 4.38; มหานิ. 87) ข้อที่เหลือทั้งหมดมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

සම්බාධසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสัมพาธสูตรเป็นต้น จบแล้ว

ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

อรรถกถาอังคุตตรนิกาย มโนรถปูรณี

නවකනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා.

อรรถกถาว่าด้วยนวกนิบาต อันเป็นเครื่องส่องความหมายที่ไม่ชัดเจน จบแล้ว

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

ในอังคุตตรนิกาย

දසකනිපාත-ටීකා

ฎีกาทสกนิบาต

1. පඨමපණ්ණාසකං

๑. ปฐมปัณณาสก์

1. ආනිසංසවග්ගො

๑. อานิสังสวรรค

1. කිමත්ථියසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยกิมัตถิยสูตร

1. දසකනිපාතස්ස [Pg.305] පඨමෙ අවිප්පටිසාරත්ථානීති අවිප්පටිසාරප්පයොජනානි. අවිප්පටිසාරානිසංසානීති අවිප්පටිසාරුදයානි. එතෙන අවිප්පටිසාරො නාම සීලස්ස උදයමත්තං, සංවද්ධිතස්ස රුක්ඛස්ස ඡායාපුප්ඵසදිසං, අඤ්ඤො එව පනානෙන නිප්ඵාදෙතබ්බො සමාධිආදිගුණොති දස්සෙති. ‘‘යාව මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි, තාව තරුණවිපස්සනා’’ති හි වචනතො උපක්කිලෙසවිමුත්තඋදයබ්බයඤාණතො පරං අයඤ්ච විපස්සනා විරජ්ජති යොගාවචරො විරත්තො පුරිසො විය භරියාය සඞ්ඛාරතො එතෙනාති විරාගො.

๑. ในอรรถกถาสูตรที่ 1 แห่งทสกนิบาต คำว่า อวิปฺปฏิสารตฺถานิ หมายถึง มีความไม่เดือดร้อนเป็นประโยชน์ คำว่า อวิปฺปฏิสารานิสํสานิ หมายถึง มีความไม่เดือดร้อนเป็นอานิสงส์ ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ชื่อว่าความไม่เดือดร้อน เป็นเพียงผลที่เกิดขึ้นของศีล เปรียบเหมือนร่มเงาและดอกไม้ของต้นไม้ที่เจริญเติบโตแล้ว แต่คุณธรรมอื่นมีสมาธิเป็นต้น อันโยคาวจรพึงให้สำเร็จด้วยความไม่เดือดร้อนนี้ เพราะตามพจนะว่า "ตราบใดที่ยังไม่ถึงมรรคามรรคญาณทัสสนวิสุทธิ ตราบนั้นยังเป็นวิปัสสนาอ่อน" ดังนี้ วิปัสสนานี้ ตั้งแต่หลังอุทยัพพยญาณที่พ้นจากอุปกิเลสเป็นต้นไป ย่อมคลายกำหนัดในสังขาร เหมือนบุรุษผู้คลายกำหนัดในภรรยา โยคาวจรย่อมคลายกำหนัดจากสังขารด้วยวิปัสสนานี้ เพราะเหตุนั้น วิปัสสนานี้จึงชื่อว่า วิราคะ

කිමත්ථියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากิมัตถิยสูตร จบแล้ว

2-5. චෙතනාකරණීයසුත්තාදිවණ්ණනා

๒-๕. อรรถกถาเจตนาการณียสูตรเป็นต้น

2-5. දුතියෙ සංසාරමහොඝස්ස පරතීරභාවතො යො නං අධිගච්ඡති, තං පාරෙති ගමෙතීති පාරං, නිබ්බානං. තබ්බිදූරතාය නත්ථි එත්ථ පාරන්ති අපාරං, සංසාරො. තෙනාහ ‘‘ඔරිමතීරභූතා තෙභූමකවට්ටා’’තිආදි. තතියාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං.

๒-๕. ในอรรถกถาสูตรที่ 2 คำว่า ปารํ หมายถึง พระนิพพาน เพราะเป็นสภาวะที่เป็นฝั่งโน้นแห่งห้วงน้ำใหญ่คือสังสารวัฏ และเพราะย่อมยังบุคคลผู้บรรลุพระนิพพานนั้นให้ข้ามไปถึงฝั่ง คำว่า ออปารํ หมายถึง สังสารวัฏ เพราะความที่พระนิพพานนั้นอยู่ห่างไกล ฝั่ง (คือความพ้นไป) จึงไม่มีในสังสารวัฏนี้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วัฏฏะอันเป็นไปในภูมิ 3 เป็นฝั่งข้างนี้" เป็นต้น ในอรรถกถาสูตรที่ 3 เป็นต้น ไม่มีคำที่จะต้องอธิบาย

චෙතනාකරණීයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเจตนาการณียสูตรเป็นต้น จบแล้ว

6. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสมาธิสูตร

6. ඡට්ඨෙ සන්තං සන්තන්ති අප්පෙත්වා නිසින්නස්සාතිආදීසු සන්තං සන්තං පණීතං පණීතන්තිආදීනි වදති. ඉමිනා පන ආකාරෙන තං පටිවිජ්ඣිත්වා තත්ථ [Pg.306] චිත්තං උපසංහරතො ඵලසමාපත්තිසඞ්ඛාතො චිත්තුප්පාදො තථා පවත්තතීති වෙදිතබ්බො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.

๖. ในอรรถกถาสูตรที่ 6 ในคำว่า สนฺตํ สนฺตํ เป็นต้น แห่งประโยคว่า "ของผู้ที่นั่งแนบแน่นใจว่า สงบหนอ สงบหนอ" เป็นต้น ท่านกล่าวหมายถึงคำว่า "สงบหนอ สงบหนอ ประณีตหนอ ประณีตหนอ" เป็นต้น พึงทราบว่า จิตตุปบาทที่กล่าวคือผลสมาบัติ ของผู้ที่แทงตลอดพระนิพพานนั้นด้วยอาการนี้แล้วน้อมจิตเข้าไปในพระนิพพานนั้น ย่อมเป็นไปอย่างนั้น ส่วนที่เหลือในทุกแห่งตื้นทั้งนั้น

සමාධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสมาธิสูตร จบแล้ว

ආනිසංසවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อานิสังสวรรควัณณนา จบแล้ว

2. නාථවග්ගො

๒. นาถวรรค

1-4. සෙනාසනසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๔. อรรถกถาเสนาสนสูตรเป็นต้น

11-14. දුතියස්ස පඨමෙ නාතිදූරන්ති ගොචරට්ඨානතො අඩ්ඪගාවුතතො ඔරභාගතාය නාතිදූරං. නාච්චාසන්නන්ති පච්ඡිමෙන පමාණෙන ගොචරට්ඨානතො පඤ්චධනුසතිකතාය න අතිආසන්නං. තාය ච පන නාතිදූරනාච්චාසන්නතාය ගොචරට්ඨානපටිපරිස්සයාදිරහිතමග්ගතාය ච ගමනස්ස ච ආගමනස්ස ච යුත්තරූපත්තා ගමනාගමනසම්පන්නං. දිවසභාගෙ මහාජනසංකිණ්ණතාභාවෙන දිවා අප්පාකිණ්ණං. අභාවත්ථො හි අයං අප්ප-සද්දො ‘‘අප්පිච්ඡො’’තිආදීසු විය. රත්තියං මනුස්සසද්දාභාවෙන රත්තිං අප්පසද්දං. සබ්බදාපි ජනසන්නිපාතනිග්ඝොසාභාවෙන අප්පනිග්ඝොසං.

๑๑-๑๔. ในอรรถกถาสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 2 คำว่า นาทิทูรํ (ไม่ไกลเกินไป) คือ ไม่ไกลเกินไปเพราะอยู่ในระยะไม่เกินกึ่งคาวุตจากที่โคจร คำว่า นัจจาสันนัง (ไม่ใกล้เกินไป) คือ ไม่ใกล้เกินไปเพราะมีระยะห้าร้อยคันธนูจากที่โคจรโดยประมาณอย่างต่ำ และเพราะความเป็นสถานที่ไม่ไกลเกินไปและไม่ใกล้เกินไปนั้น และเพราะความเป็นทางที่ปราศจากอันตรายจากที่โคจรเป็นต้น จึงมีความเหมาะสมแก่การไปและการมา ชื่อว่า สมบูรณ์ด้วยการไปและการมา คำว่า กลางวันไม่พลุกพล่าน เพราะไม่มีความพลุกพล่านของมหาชนในเวลากลางวัน บทว่า อปฺป นี้ มีความหมายว่าไม่มี เหมือนในคำว่า อปฺปิจฺโฉ เป็นต้น คำว่า กลางคืนไม่เสียงดัง เพราะไม่มีเสียงมนุษย์ในเวลากลางคืน คำว่า ไม่กึกก้อง เพราะไม่มีเสียงอื้ออึงจากการชุมนุมกันของมหาชนในกาลทุกเมื่อ

අප්පකසිරෙනාති අකසිරෙන සුඛෙනෙව. සීලාදිගුණානං ථිරභාවප්පත්තියා ථෙරා. සුත්තගෙය්‍යාදි බහු සුතං එතෙසන්ති බහුස්සුතා. තමුග්ගහධාරණෙන සම්මදෙව ගරූනං සන්තිකෙ ආගමිතභාවෙන ච ආගතො පරියත්තිධම්මසඞ්ඛාතො ආගමො එතෙසන්ති ආගතාගමා. සුත්තාභිධම්මසඞ්ඛාතස්ස ධම්මස්ස ධාරණෙන ධම්මධරා. විනයස්ස ධාරණෙන විනයධරා. තෙසං ධම්මවිනයානං මාතිකාය ධාරණෙන මාතිකාධරා. තත්ථ තත්ථ ධම්මපරිපුච්ඡාය පරිපුච්ඡති. අත්ථපරිපුච්ඡාය පරිපඤ්හති වීමංසති විචාරෙති. ඉදං, භන්තෙ, කථං, ඉමස්ස කො අත්ථොති පරිපුච්ඡාපරිපඤ්හාකාරදස්සනං. අවිවටඤ්චෙව පාළියා අත්ථං පදෙසන්තරපාළිදස්සනෙන ආගමතො විවරන්ති. අනුත්තානීකතඤ්ච යුත්තිවිභාවනෙන උත්තානිං කරොන්ති. කඞ්ඛාඨානියෙසු ධම්මෙසු සංසයුප්පත්තියා හෙතුතාය ගණ්ඨිට්ඨානභූතෙසු පාළිප්පදෙසෙසු යාථාවතො විනිච්ඡයප්පදානෙන කඞ්ඛං පටිවිනොදෙන්ති.

คำว่า อปฺปกา สิเรน คือ โดยไม่ลำบาก คือโดยง่ายนั่นเอง ชื่อว่า เถระ เพราะถึงความมั่นคงแห่งคุณมีศีลเป็นต้น ชื่อว่า พหูสูต เพราะสูตรและเคยยะเป็นต้นอันท่านเหล่านี้ได้สดับมามาก ชื่อว่า อาคตาคมะ เพราะอาคมคือปริยัติธรรมมาถึงแล้วแก่ท่านเหล่านี้ โดยการเรียนและการทรงจำไว้ และโดยการมาสู่สำนักของอาจารย์โดยชอบ ชื่อว่า ธรรมธร เพราะทรงจำธรรมคือพระสูตรและพระอภิธรรม ชื่อว่า วินัยธร เพราะทรงจำพระวินัย ชื่อว่า มาติกาธร เพราะทรงจำมาติกาแห่งธรรมและวินัยเหล่านั้น ย่อมสอบถามด้วยการสอบถามธรรมในที่นั้นๆ ย่อมไต่ถาม พิจารณา ไตร่ตรองด้วยการสอบถามอรรถ คำว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สิ่งนี้เป็นอย่างไร อรรถของสิ่งนี้คืออะไร" นี้เป็นการแสดงอาการแห่งการสอบถามและการไต่ถาม อนึ่ง ท่านเหล่านั้นย่อมเปิดเผยอรรถแห่งพระบาลีที่ยังไม่เปิดเผย ด้วยการแสดงพระบาลีในส่วนอื่นจากอาคม และย่อมทำให้ตื้นซึ่งอรรถที่ยังไม่ตื้น ด้วยการแสดงเหตุผล ย่อมบรรเทาความสงสัยในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย ในส่วนแห่งพระบาลีที่เป็นปมซึ่งเป็นเหตุแห่งการเกิดความสงสัย ด้วยการให้การวินิจฉัยตามความเป็นจริง

එත්ථ [Pg.307] ච නාතිදූරං නාච්චාසන්නං ගමනාගමනසම්පන්නන්ති එකං අඞ්ගං, දිවා අප්පාකිණ්ණං, රත්තිං අප්පසද්දං, අප්පනිග්ඝොසන්ති එකං, අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සන්ති එකං, තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ විහරන්තස්ස…පෙ… පරික්ඛාරාති එකං, තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ ථෙරා…පෙ… කඞ්ඛං පටිවිනොදෙන්තීති එකං. එවං පඤ්ච අඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානි.

ในที่นี้ คำว่า "ไม่ไกลเกินไป ไม่ใกล้เกินไป สมบูรณ์ด้วยการไปและการมา" เป็นองค์หนึ่ง คำว่า "กลางวันไม่พลุกพล่าน กลางคืนไม่เสียงดัง ไม่กึกก้อง" เป็นองค์หนึ่ง คำว่า "ปราศจากการสัมผัสของเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน" เป็นองค์หนึ่ง คำว่า "เมื่อภิกษุอยู่ในเสนาสนะนั้น...เป็นต้น...บริขาร" เป็นองค์หนึ่ง คำว่า "ในเสนาสนะนั้น พระเถระ...เป็นต้น...บรรเทาความสงสัย" เป็นองค์หนึ่ง พึงทราบองค์ 5 อย่างนี้ ส่วนอรรถกถาสูตรที่ 2 เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น

සෙනාසනසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเสนาสนสูตรเป็นต้น จบแล้ว

5-6. අප්පමාදසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๖. อรรถกถาอัปปมาทสูตรเป็นต้น

15-16. පඤ්චමෙ කාරාපකඅප්පමාදො නාම ‘‘ඉමෙ අකුසලා ධම්මා පහාතබ්බා, ඉමෙ කුසලා ධම්මා උපසම්පාදෙතබ්බා’’ති තංතංපරිවජ්ජෙතබ්බවජ්ජනසම්පාදෙතබ්බසම්පාදනවසෙන පවත්තො අප්පමාදො. එසාති අප්පමාදො. ලොකියොව න ලොකුත්තරො. අයඤ්චාති ච එසාති ච අප්පමාදමෙව වදති. තෙසන්ති චාතුභූමකධම්මානං. පටිලාභකත්තෙනාති පටිලාභාපනකත්තෙන.

๑๕-๑๖. ในอรรถกถาสูตรที่ 5 ชื่อว่า การาปกอัปปมาทะ (อัปปมาทะที่เป็นตัวการให้กระทำ) คืออัปปมาทะที่ดำเนินไปโดยการเว้นสิ่งที่ควรเว้นและการบำเพ็ญสิ่งที่ควรบำเพ็ญนั้นๆ ว่า "อกุศลธรรมเหล่านี้พึงละ กุศลธรรมเหล่านี้พึงบำเพ็ญให้ถึงพร้อม" คำว่า เอสา นี้ คืออัปปมาทะ เป็นโลกิยะเท่านั้น ไม่ใช่โลกุตตระ คำว่า อยญฺจ และ เอสา นี้ กล่าวถึงอัปปมาทะนั่นเอง คำว่า เตสํ คือ แห่งธรรมอันเป็นไปในภูมิ 4 คำว่า ปฏิลาภกตฺเตน คือ โดยความเป็นเหตุให้ได้มา

ජඞ්ගලානන්ති ජඞ්ගලචාරීනං. ජඞ්ගල-සද්දො චෙත්ථ ඛරභාවසාමඤ්ඤෙන පථවීපරියායො, න අනුපට්ඨානවිදූරදෙසවාචී. තෙනාහ ‘‘පථවීතලචාරීන’’න්ති. පදානං වුච්චමානත්තා ‘‘සපාදකපාණාන’’න්ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. සමොධානන්ති අන්තොගධභාවං. තෙනාහ ‘‘ඔධානං පක්ඛෙප’’න්ති. ‘‘උපක්ඛෙප’’න්තිපි පඨන්ති, උපනෙත්වා පක්ඛිපිතබ්බන්ති අත්ථො. වස්සිකාය පුප්ඵං වස්සිකං යථා ‘‘ආමලකියා ඵලං ආමලක’’න්ති. මහාතලස්මින්ති උපරිපාසාදෙ. ඡට්ඨං උත්තානමෙව.

คำว่า ชงฺคลานํ คือ สัตว์ที่เที่ยวไปบนบก ในที่นี้ คำว่า ชงฺคละ เป็นไวพจน์ของแผ่นดิน โดยความเสมอกันด้วยความหยาบ ไม่ได้หมายถึงสถานที่ห่างไกลที่ไม่มีผู้คน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สัตว์ที่เที่ยวไปบนพื้นแผ่นดิน" เพราะเท้าทั้งหลายถูกกล่าวถึง ท่านจึงกล่าวเจาะจงว่า "สัตว์ที่มีเท้า" คำว่า สโมธานํ คือ ความเป็นของอันรวมเข้าไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โอธานํ คือ การใส่เข้า" บางพวกก็อ่านว่า อุปกฺเขปํ มีความหมายว่า นำมาใส่เข้า ดอกของต้นมะลิลา เรียกว่า วสฺสิกะ เหมือนผลของต้นมะขามป้อม เรียกว่า อามลกะ คำว่า มหาตลสฺมึ คือ บนปราสาทชั้นบน อรรถกถาสูตรที่ 6 ตื้นทั้งนั้น

අප්පමාදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัปปมาทสูตรเป็นต้น จบแล้ว

7-8. පඨමනාථසුත්තාදිවණ්ණනා

๗-๘. อรรถกถาปฐมนาถสูตรเป็นต้น

17-18. සත්තමෙ යෙහි සීලාදීහි සමන්නාගතො භික්ඛු ධම්මසරණතාය ධම්මෙනෙව නාථති ආසීසති අභිභවතීති නාථො වුච්චති, තෙ [Pg.308] තස්ස නාථභාවකරා ධම්මා නාථකරණාති වුත්තාති ආහ ‘‘අත්තනො සනාථභාවකරා පතිට්ඨකරාති අත්ථො’’ති. තත්ථ අත්තනො පතිට්ඨකරාති යස්ස නාථභාවකරා, තස්ස අත්තනො පතිට්ඨාවිධායිනො. අප්පතිට්ඨො අනාථො, සප්පතිට්ඨො සනාථොති පතිට්ඨත්ථො නාථ-සද්දො. කල්‍යාණගුණයොගතො කල්‍යාණාති දස්සෙන්තො ‘‘සීලාදිගුණසම්පන්නා’’ති ආහ. මිජ්ජනලක්ඛණා මෙත්තා එතස්ස අත්ථීති මිත්තො. සො වුත්තනයෙන කල්‍යාණො අස්ස අත්ථීති තස්ස අත්ථිතාමත්තං කල්‍යාණමිත්තපදෙන වුත්තං. අස්ස තෙන සබ්බකාලං අවිජහිතවාසොති තං දස්සෙතුං ‘‘කල්‍යාණසහායො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘තෙවස්සා’’ති. තෙ එව කල්‍යාණමිත්තා අස්ස භික්ඛුනො. සහ අයනතොති සහ පවත්තනතො. අසමොධානෙ චිත්තෙන, සමොධානෙ පන චිත්තෙන චෙව කායෙන ච සම්පවඞ්කො. සුඛං වචො එතස්මිං අනුකූලගාහිම්හි ආදරගාරවවති පුග්ගලෙති සුවචො. තෙනාහ ‘‘සුඛෙන වත්තබ්බො’’තිආදි. ඛමොති ඛන්තො. තමෙවස්ස ඛමභාවං දස්සෙතුං ‘‘ගාළ්හෙනා’’තිආදි වුත්තං. වාමතොති මිච්ඡා, අයොනිසො වා ගණ්හාති. පටිප්ඵරතීති පටාණිකභාවෙන තිට්ඨති. පදක්ඛිණං ගණ්හාතීති සම්මා, යොනිසො වා ගණ්හාති.

๑๗-๑๘. ในสูตรที่ 7 ภิกษุผู้ประกอบด้วยศีลเป็นต้นใด ย่อมเป็นที่พึ่ง ย่อมปรารถนา ย่อมครอบงำด้วยธรรมนั่นเอง เพราะมีธรรมเป็นที่พึ่ง จึงเรียกว่า “นาถะ” ธรรมเหล่านั้นที่กระทำความเป็นผู้มีที่พึ่ง เรียกว่า “นาถกรณธรรม” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “มีความหมายว่า เป็นเหตุให้ตนเป็นผู้มีที่พึ่ง เป็นเหตุให้เป็นที่ตั้งมั่น” ในที่นั้น คำว่า “เป็นเหตุให้ตนตั้งมั่น” คือเป็นผู้จัดแจงที่ตั้งมั่นแก่ตนของบุคคลที่ธรรมเหล่านั้นกระทำความเป็นผู้มีที่พึ่งให้ ผู้ไม่มีที่ตั้งมั่นชื่อว่าอนาถะ ผู้มีที่ตั้งมั่นชื่อว่าสนาถะ เพราะฉะนั้น คำว่า “นาถะ” นี้จึงมีความหมายว่าที่ตั้งมั่น เมื่อจะแสดงว่า ชื่อว่า “กัลยาณะ” เพราะประกอบด้วยคุณอันดีงาม จึงกล่าวว่า “ผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น” เมตตาที่มีความรักเป็นลักษณะมีแก่ผู้นี้ เพราะฉะนั้น ผู้นี้จึงชื่อว่า “มิตตะ” ความเป็นผู้มีกัลยาณะโดยนัยที่กล่าวแล้วนั้นเอง ถูกกล่าวด้วยคำว่า “กัลยาณมิตตะ” ท่านกล่าวคำว่า “เตวัสสา” เพื่อแสดงการอยู่ร่วมกับกัลยาณมิตรนั้นของภิกษุนั้นโดยไม่ละทิ้งตลอดกาลทั้งปวงว่า “เป็นกัลยาณสหาย” กัลยาณมิตรเหล่านั้นนั่นเองของภิกษุนั้น คำว่า “สหายนโต” คือเพราะเป็นไปพร้อมกัน เมื่อไม่รวมกันก็ด้วยใจ เมื่อรวมกันก็ด้วยใจและกาย เป็นผู้โน้มไปพร้อมกัน ในบุคคลผู้รับฟังโดยอนุโลม มีความเอื้อเฟื้อและความเคารพ มีวาจาอันน่าฟัง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า “สุวจะ” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พูดง่าย” เป็นต้น คำว่า “ขโม” คือผู้มีความอดทน ท่านกล่าวคำว่า “ด้วยความหนักแน่น” เป็นต้น เพื่อแสดงความเป็นผู้มีความอดทนของภิกษุนั้นนั่นเอง คำว่า “วามโต” คือโดยส่วนผิด หรือรับเอาโดยไม่แยบคาย คำว่า “ปฏิปผรติ” คือตั้งอยู่โดยความเป็นปฏิปักษ์ คำว่า “ปทักขิณัง คัณหาติ” คือรับเอาโดยชอบ หรือโดยแยบคาย

උච්චාවචානීති විපුලඛුද්දකානි. තත්‍රුපගමනියායාති තත්‍ර තත්‍ර මහන්තෙ ඛුද්දකෙ ච කම්මෙ සාධනවසෙන උපායෙන උපගච්ඡන්තියා, තස්ස තස්ස කම්මස්ස නිප්ඵාදනෙ සමත්ථායාති අත්ථො. තත්‍රුපායායාති වා තත්‍ර තත්‍ර කම්මෙ සාධෙතබ්බෙ උපායභූතාය.

คำว่า “อุจจาวจานิ” คือใหญ่และเล็ก คำว่า “ตตรูปคมนียายะ” คือโดยอุบายที่เข้าถึงโดยเป็นเครื่องสำเร็จในกรรมใหญ่และเล็กในที่นั้นๆ มีความหมายว่า ผู้สามารถในการทำให้กรรมนั้นๆ สำเร็จ หรือคำว่า “ตตรูปายายะ” คือเป็นอุบายในกรรมที่พึงทำให้สำเร็จในที่นั้นๆ

ධම්මෙ අස්ස කාමොති ධම්මකාමොති බ්‍යධිකරණානම්පි බාහිරත්ථො සමාසො හොතීති කත්වා වුත්තං. කාමෙතබ්බතො වා පියායිතබ්බතො කාමො, ධම්මො. ධම්මො කාමො අස්සාති ධම්මකාමො. ධම්මොති පරියත්තිධම්මො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘තෙපිටකං බුද්ධවචනං පියායතීති අත්ථො’’ති. සමුදාහරණං කථනං සමුදාහාරො, පියො සමුදාහාරො එතස්සාති පියසමුදාහාරො. සයඤ්චාති එත්ථ ච-සද්දෙන ‘‘සක්කච්ච’’න්ති පදං අනුකඩ්ඪති. තෙන සයඤ්ච සක්කච්චං දෙසෙතුකාමො හොතීති යොජනා. අභිධම්මො සත්ත පකරණානි ‘‘අධිකො අභිවිසිට්ඨො ච පරියත්තිධම්මො’’ති කත්වා. විනයො උභතොවිභඞ්ගා [Pg.309] විනයනතො කායවාචානං. අභිවිනයො ඛන්ධකපරිවාරා විසෙසතො ආභිසමාචාරිකධම්මකිත්තනතො. ආභිසමාචාරිකධම්මපාරිපූරිවසෙනෙව හි ආදිබ්‍රහ්මචරියකධම්මපාරිපූරී. ධම්මො එව පිටකද්වයස්සපි පරියත්තිධම්මභාවතො. මග්ගඵලානි අභිධම්මො ‘‘නිබ්බානධම්මස්ස අභිමුඛො’’ති කත්වා. කිලෙසවූපසමකරණං පුබ්බභාගියා තිස්සො සික්ඛා සඞ්ඛෙපතො විවට්ටනිස්සිතො සමථො විපස්සනා ච. උළාරපාමොජ්ජොති බලවපාමොජ්ජො. කාරණත්ථෙති නිමිත්තත්ථෙ. කුසලධම්මනිමිත්තං හිස්ස වීරියාරම්භො. තෙනාහ ‘‘තෙසං අධිගමත්ථායා’’ති. කුසලෙසු ධම්මෙසූති වා නිප්ඵාදෙතබ්බෙ භුම්මං යථා ‘‘චෙතසො අවූපසමෙ අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨාන’’න්ති. අට්ඨමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

คำว่า “ธัมมกาโม” นี้ ท่านกล่าวไว้โดยทำในใจว่า แม้สมาสที่มีอรรถภายนอกซึ่งมีวิภัตติต่างกัน (พยธิกรณพหุพพิหิสมาส) ก็มีได้ หรือว่า ธรรมชื่อว่า “กามะ” เพราะเป็นสิ่งที่พึงใคร่ หรือเป็นสิ่งที่พึงรัก ธรรมเป็นที่ใคร่ของเขา เพราะฉะนั้น เขาจึงชื่อว่า “ธัมมกาโม” คำว่า “ธรรม” หมายถึงปริยัติธรรม ท่านจึงกล่าวว่า “มีความหมายว่า รักพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎก” การกล่าวชื่อว่า “สมุทาหรณะ” การกล่าวอันเป็นที่รักมีแก่ผู้นี้ เพราะฉะนั้น ผู้นี้จึงชื่อว่า “ปิยสมุทาหาระ” ในคำว่า “สยัญจะ” นี้ จะ-ศัพท์ ย่อมดึงเอาบทว่า “สักกัจจัง” มา เพราะฉะนั้น จึงมีการประกอบความว่า “ตนเองก็เป็นผู้ใคร่จะแสดงโดยเคารพ” อภิธรรม ๗ คัมภีร์ ชื่อว่า “อภิธรรม” เพราะเป็นปริยัติธรรมที่ยิ่งและวิเศษ วินัย คือวิภังค์ทั้งสอง ชื่อว่า “วินัย” เพราะเป็นเครื่องฝึกฝนกายและวาจา อภิวินัย คือขันธกะและปริวาร เพราะเป็นการประกาศอาภิสมาจาริกธรรมโดยวิเศษ เพราะความบริบูรณ์แห่งอาภิสมาจาริกธรรมนั่นแหละ เป็นเหตุให้ความบริบูรณ์แห่งอาทิพรหมจริยธรรมสำเร็จ ชื่อว่า “ธรรม” นั่นเอง เพราะแม้ปิฎกทั้งสองก็เป็นปริยัติธรรม มรรคและผล ชื่อว่า “อภิธรรม” เพราะเป็นธรรมที่มุ่งตรงต่อนิพพาน การระงับกิเลส คือไตรสิกขาอันเป็นส่วนเบื้องต้น โดยย่อคือสมถะและวิปัสสนาที่อาศัยวิวัฏฏะ คำว่า “อุฬารปาโมชโช” คือความปราโมทย์อันแรงกล้า คำว่า “การณัตเถ” คือในอรรถแห่งเหตุ (นิมิต) เพราะการปรารภความเพียรของเขานั้น เป็นเหตุแห่งกุศลธรรม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพื่อการบรรลุธรรมเหล่านั้น” หรือว่า คำว่า “ในกุศลธรรมทั้งหลาย” เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งสิ่งที่ควรทำให้สำเร็จ เหมือนในคำว่า “ในความไม่สงบแห่งจิต มีอโยนิโสมนสิการเป็นปทัฏฐาน” ในสูตรที่ 8 ไม่มีอะไรจะกล่าว

පඨමනාථසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมนาถสูตรเป็นต้น จบแล้ว

9. පඨමඅරියාවාසසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปฐมอริยาวาสสูตร

19. නවමෙ අරියානං එව ආවාසාති අරියාවාසා අනරියානං තාදිසානං අසම්භවතො. අරියාති චෙත්ථ උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන ඛීණාසවා ගහිතා. තෙ ච යස්මා තෙහි සබ්බකාලං අවිජහිතවාසා එව, තස්මා වුත්තං ‘‘තෙ ආවසිංසු ආවසන්ති ආවසිස්සන්තී’’ති. තත්ථ ආවසිංසූති නිස්සාය ආවසිංසු. පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනතාදයො හි අරියානං අපස්සයා. තෙසු පඤ්චඞ්ගවිප්පහානපච්චෙකසච්චපනොදනඑසනාඔසට්ඨානි, ‘‘සඞ්ඛායෙකං පටිසෙවති, අධිවාසෙති පරිවජ්ජෙති විනොදෙතී’’ති (දී. නි. 3.308; ම. නි. 2.168; අ. නි. 10.20) වුත්තෙසු අපස්සෙනෙසු විනොදනඤ්ච මග්ගකිච්චානෙව, ඉතරෙ මග්ගෙන ච සමිජ්ඣන්තීති.

๑๙. ในสูตรที่ 9 คำว่า “อริยาวาสะ” คือที่อยู่ของพระอริยะเท่านั้น เพราะบุคคลผู้ไม่ใช่อริยะเช่นนั้นย่อมไม่มี ในที่นี้ คำว่า “อริยะ” หมายถึงพระขีณาสพโดยการแสดงถึงบุคคลผู้สูงสุด และเพราะพระอริยะเหล่านั้นย่อมไม่ละที่อยู่นั้นตลอดกาลทั้งปวง ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ท่านเหล่านั้นเคยอยู่ อยู่ และจักอยู่” ในคำนั้น คำว่า “อาวสิงสุ” คืออาศัยอยู่ เพราะการละองค์ 5 เป็นต้น เป็นธรรมเป็นที่พิงของพระอริยะ ในธรรมเป็นที่พิงเหล่านั้น การละองค์ 5 การกำจัดสัจจะแต่ละอย่าง การสละการแสวงหา และการบรรเทาในธรรมเป็นที่พิงที่กล่าวไว้ว่า “พิจารณาแล้วเสพอย่างหนึ่ง อดทนอย่างหนึ่ง เว้นอย่างหนึ่ง บรรเทาอย่างหนึ่ง” (ที. ปา. 3.308; ม. มู. 2.168; อ. ทสก. 10.20) การบรรเทานั้นเป็นกิจของมรรคเท่านั้น ส่วนที่เหลือย่อมสำเร็จด้วยมรรค

පඨමඅරියාවාසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมอริยาวาสสูตร จบแล้ว

10. දුතියඅරියාවාසසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาทุติยอริยาวาสสูตร

20. දසමෙ කස්මා පන භගවා කුරුසු විහරන්තො ඉමං සුත්තං අභාසීති ආහ ‘‘යස්මා’’තිආදි. කුරුරට්ඨං කිර තදා තන්නිවාසිසත්තානං යොනිසොමනසිකාරවන්තතාදිනා [Pg.310] යෙභුය්‍යෙන සුප්පටිපන්නතාය පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතාබලෙන වා තදා උතුආදිසම්පත්තියුත්තමෙව අහොසි. කෙචි පන ‘‘පුබ්බෙ පවත්තකුරුවත්තධම්මානුට්ඨානවාසනාය උත්තරකුරු විය යෙභුය්‍යෙන උතුආදිසම්පන්නමෙව හොති. භගවතො කාලෙ සාතිසයං උතුසප්පායාදියුත්තං රට්ඨං අහොසී’’ති වදන්ති. තත්ථ භික්ඛූ භික්ඛුනියො උපාසකා උපාසිකායො උතුපච්චයාදිසම්පන්නත්තා තස්ස රට්ඨස්ස සප්පායඋතුපච්චයසෙවනෙන නිච්චං කල්ලසරීරා කල්ලචිත්තා ච හොන්ති. තෙ චිත්තසරීරකල්ලතාය අනුග්ගහිතපඤ්ඤාබලා ගම්භීරකථං පටිග්ගහෙතුං සමත්ථා පටිච්චසමුප්පාදනිස්සිතානං ගම්භීරපඤ්ඤානඤ්ච කාරකා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘කුරුරට්ඨවාසිනො භික්ඛූ ගම්භීරපඤ්ඤාකාරකා’’තිආදි.

๒๐. ในสูตรที่ 10 ท่านกล่าวว่า “เพราะเหตุไรหนอ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กุรุชนบท จึงตรัสพระสูตรนี้” ดังนี้เป็นต้น ได้ยินว่า กุรุชนบทในกาลนั้น เป็นที่ที่ประกอบด้วยความสมบูรณ์แห่งฤดูเป็นต้นโดยมาก เพราะสัตว์ทั้งหลายผู้อยู่ในชนบทนั้นเป็นผู้มีโยนิโสมนสิการเป็นต้น และด้วยกำลังบุญที่ทำไว้ในปางก่อน แต่บางท่านกล่าวว่า “ด้วยอุปนิสัยแห่งการประพฤติกุรุวัตรธรรมที่เคยประพฤติมาในปางก่อน จึงเป็นที่ที่สมบูรณ์ด้วยฤดูเป็นต้นโดยมาก เหมือนอุตตรกุรุทวีป ในสมัยของพระผู้มีพระภาค ชนบทนั้นเป็นที่ที่ประกอบด้วยฤดูที่เหมาะสมเป็นต้นอย่างยิ่ง” ในชนบทนั้น ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ย่อมมีร่างกายควรแก่การงานและมีจิตควรแก่การงานอยู่เสมอ ด้วยการเสพปัจจัยอันเหมาะสมกับฤดูของชนบทนั้น เพราะความสมบูรณ์แห่งปัจจัยอันเป็นฤดูเป็นต้น บุคคลเหล่านั้นมีกำลังปัญญาที่ได้รับการอุดหนุนด้วยความควรแก่การงานแห่งจิตและร่างกาย ย่อมสามารถรับฟังถ้อยคำอันลึกซึ้ง และเป็นผู้ทำปัญญาอันลึกซึ้งที่อาศัยปฏิจจสมุปบาทให้เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ภิกษุผู้อยู่ในกุรุชนบทเป็นผู้ทำปัญญาอันลึกซึ้งให้เกิดขึ้น” ดังนี้เป็นต้น

යුත්තප්පයුත්තාති සතිපට්ඨානභාවනාය යුත්තා චෙව පයුත්තා ච. තස්මිඤ්හි (දී. නි. අට්ඨ. 2.373; ම. නි. අට්ඨ. 1.106) ජනපදෙ චතස්සො පරිසා පකතියාව සතිපට්ඨානභාවනානුයොගමනුයුත්තා විහරන්ති, අන්තමසො දාසකම්මකරපරිජනාපි සතිපට්ඨානප්පටිසංයුත්තමෙව කථං කථෙන්ති. උදකතිත්ථසුත්තකන්තනට්ඨානාදීසුපි නිරත්ථකකථා නාම නප්පවත්තති. සචෙ කාචි ඉත්ථී, ‘‘අම්ම, ත්වං කතරං සතිපට්ඨානභාවනං මනසි කරොසී’’ති පුච්ඡිතා ‘‘න කිඤ්චී’’ති වදති, තං ගරහන්ති ‘‘ධීරත්ථු තව ජීවිතං, ජීවමානාපි ත්වං මතසදිසා’’ති. අථ නං ‘‘මා දානි පුන එවමකාසී’’ති ඔවදිත්වා අඤ්ඤතරං සතිපට්ඨානං උග්ගණ්හාපෙන්ති. යා පන ‘‘අහං අසුකං සතිපට්ඨානං නාම මනසි කරොමී’’ති වදති, තස්සා ‘‘සාධු සාධූ’’ති සාධුකාරං දත්වා ‘‘තව ජීවිතං සුජීවිතං, ත්වං නාම මනුස්සත්තං පත්තා, තවත්ථාය සම්මාසම්බුද්ධො උප්පන්නො’’තිආදීහි පසංසන්ති. න කෙවලඤ්චෙත්ථ මනුස්සජාතිකායෙව සතිපට්ඨානමනසිකාරයුත්තා, තෙ නිස්සාය විහරන්තා තිරච්ඡානගතාපි.

คำว่า “ยุตตัปปยุตตา” คือผู้ประกอบและขวนขวายในการเจริญสติปัฏฐาน ในชนบทนั้น บริษัท ๔ ย่อมอยู่ด้วยการประกอบความเพียรในการเจริญสติปัฏฐานเป็นปกติ แม้แต่ทาสกรรมกรและบริวารก็ยังพูดคุยกันแต่เรื่องที่เกี่ยวกับการเจริญสติปัฏฐาน แม้ในท่าน้ำ ที่ปั่นด้ายและทอผ้าเป็นต้น ก็ไม่มีเรื่องไร้สาระเกิดขึ้นเลย ถ้าสตรีคนใดถูกถามว่า “แม่ เธอเจริญสติปัฏฐานอะไรอยู่” แล้วตอบว่า “ไม่ได้เจริญอะไรเลย” พวกเขาก็จะตำหนิว่า “ชีวิตของเธอช่างน่าตำหนิยิ่งนัก ถึงแม้มีชีวิตอยู่เธอก็เหมือนคนตาย” จากนั้นก็ตักเตือนเธอว่า “อย่าทำอย่างนี้อีกนะ” แล้วให้เธอเรียนสติปัฏฐานอย่างใดอย่างหนึ่ง ส่วนสตรีคนใดกล่าวว่า “ฉันเจริญสติปัฏฐานชื่อนั้นชื่อนี้อยู่” พวกเขาก็จะให้สาธุการว่า “สาธุ สาธุ” แล้วสรรเสริญว่า “ชีวิตของเธอเป็นชีวิตที่ดี เธอได้เกิดเป็นมนุษย์แล้ว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นมาก็เพื่อประโยชน์ของเธอ” ดังนี้เป็นต้น ไม่ใช่เฉพาะมนุษย์เท่านั้นที่ประกอบด้วยการมนสิการสติปัฏฐาน แม้สัตว์เดรัจฉานที่อาศัยอยู่ในที่นั้นก็เช่นกัน

තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර නටකො සුවපොතකං ගහෙත්වා සික්ඛාපෙන්තො විචරති. සො භික්ඛුනිඋපස්සයං උපනිස්සාය වසිත්වා ගමනකාලෙ සුවපොතකං පමුස්සිත්වා ගතො. තං සාමණෙරියො ගහෙත්වා පටිජග්ගිංසු, ‘‘බුද්ධරක්ඛිතො’’ති චස්ස නාමං අකංසු. තං එකදිවසං පුරතො නිසින්නං දිස්වා මහාථෙරී ආහ ‘‘බුද්ධරක්ඛිතා’’ති. කිං, අය්‍යොති. අත්ථි තෙ කොචි භාවනාමනසිකාරොති? නත්ථය්‍යෙති. ආවුසො[Pg.311], පබ්බජිතානං සන්තිකෙ වසන්තෙන නාම විස්සට්ඨඅත්තභාවෙන භවිතුං න වට්ටති, කොචිදෙව මනසිකාරො ඉච්ඡිතබ්බො, ත්වං පන අඤ්ඤං න සක්ඛිස්සසි, ‘‘අට්ඨි අට්ඨී’’ති සජ්ඣායං කරොහීති. සො ථෙරියා ඔවාදෙ ඨත්වා ‘‘අට්ඨි අට්ඨී’’ති සජ්ඣායන්තො චරති.

เรื่องนี้มีอยู่ว่า ได้ยินว่ามีนักแสดงคนหนึ่งนำลูกนกแก้วไปฝึกสอนแล้วเที่ยวไป เขาอาศัยอยู่ใกล้สำนักภิกษุณี เมื่อถึงเวลาเดินทางก็ลืมลูกนกแก้วทิ้งไว้แล้วไป สามเณรีทั้งหลายจึงนำลูกนกแก้วนั้นมาเลี้ยงดู และตั้งชื่อให้ว่า “พุทธรักษิตะ” วันหนึ่ง พระมหาเถรีเห็นมันนั่งอยู่ข้างหน้า จึงเรียก “พุทธรักษิตะ” “อะไรครับ ท่านผู้เจริญ” “เธอมีการมนสิการภาวนาอะไรบ้างไหม” “ไม่มีครับ ท่านผู้เจริญ” “อาวุโส ผู้ที่อยู่ใกล้บรรพชิตไม่ควรเป็นผู้ปล่อยตัวตามสบาย ควรมีการมนสิการอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่เธอคงทำอย่างอื่นไม่ได้หรอก จงสาธยายว่า ‘อัฐิ อัฐิ’ (กระดูก กระดูก) เถิด” มันจึงตั้งอยู่ในโอวาทของพระเถรี แล้วเที่ยวสาธยายว่า “อัฐิ อัฐิ”

තං එකදිවසං පාතොව තොරණග්ගෙ නිසීදිත්වා බාලාතපං තපමානං එකො සකුණො නඛපඤ්ජරෙන අග්ගහෙසි. සො ‘‘කිරි කිරී’’ති සද්දමකාසි. සාමණෙරියො සුත්වා, ‘‘අය්‍යෙ, බුද්ධරක්ඛිතො සකුණෙන ගහිතො, මොචෙම න’’න්ති ලෙඩ්ඩුආදීනි ගහෙත්වා අනුබන්ධිත්වා මොචෙසුං. තං ආනෙත්වා පුරතො ඨපිතං ථෙරී ආහ, ‘‘බුද්ධරක්ඛිත, සකුණෙන ගහිතකාලෙ කිං චින්තෙසී’’ති. අය්‍යෙ, න අඤ්ඤං චින්තෙසිං, ‘‘අට්ඨිපුඤ්ජොව අට්ඨිපුඤ්ජං ගහෙත්වා ගච්ඡති, කතරස්මිං ඨානෙ විප්පකිරිස්සතී’’ති එවං, අය්‍යෙ, අට්ඨිපුඤ්ජමෙව චින්තෙසින්ති. සාධු සාධු, බුද්ධරක්ඛිත, අනාගතෙ භවක්ඛයස්ස තෙ පච්චයො භවිස්සතීති. එවං තත්ථ තිරච්ඡානගතාපි සතිපට්ඨානමනසිකාරයුත්තා.

วันหนึ่ง ในเวลาเช้าตรู่ ขณะที่มันนั่งผึ่งแดดอ่อนๆ อยู่บนยอดซุ้มประตู นกตัวหนึ่งก็โฉบเอาไปด้วยกรงเล็บ มันส่งเสียงร้อง “กิริ กิรี” สามเณรีทั้งหลายได้ยิน จึงกล่าวว่า “ท่านเจ้าคะ พุทธรักษิตะถูกนกจับไปแล้ว เราจะช่วยมันดีไหม” แล้วก็ถือก้อนดินเป็นต้นวิ่งตามไปช่วยมันไว้ได้ เมื่อนำมันมาวางไว้ข้างหน้า พระเถรีจึงถามว่า “พุทธรักษิตะ ตอนที่ถูกนกจับไป เธอคิดอะไรอยู่” “ท่านเจ้าคะ ข้าพเจ้าไม่ได้คิดอะไรอื่นเลย คิดแต่ว่า ‘กองกระดูกกำลังนำกองกระดูกไป จะโปรยปรายลงที่ไหนหนอ’ อย่างนี้แหละครับ ท่านเจ้าคะ ข้าพเจ้าคิดแต่เรื่องกองกระดูกเท่านั้น” “สาธุ สาธุ พุทธรักษิตะ สิ่งนี้จักเป็นปัจจัยแห่งความสิ้นภพของเธอในอนาคต” ด้วยประการฉะนี้ แม้สัตว์เดรัจฉานในที่นั้นก็ยังประกอบด้วยการมนสิการสติปัฏฐาน

දීඝනිකායාදීසු මහානිදානාදීනීති දීඝනිකායෙ මහානිදානං (දී. නි. 2.95 ආදයො) සතිපට්ඨානං (දී. නි. 2.372 ආදයො) මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානං (ම. නි. 1.105 ආදයො) සාරොපමං (ම. නි. 1.307 ආදයො) රුක්ඛොපමං රට්ඨපාලං මාගණ්ඩියං ආනෙඤ්ජසප්පායන්ති (ම. නි. 3.66 ආදයො) එවමාදීනි.

ในทีฆนิกายเป็นต้น มีมหานิทานเป็นต้น คือ มหานิทาน (ที. มหา. ๒/๙๕ เป็นต้น) สติปัฏฐาน (ที. มหา. ๒/๓๗๒ เป็นต้น) ในมัชฌิมนิกาย มีสติปัฏฐาน (ม. มู. ๑/๑๐๕ เป็นต้น) สารูปมสูตร (ม. มู. ๑/๓๐๗ เป็นต้น) รุกขูปมสูตร รัฏฐปาลสูตร มาคัณฑิยสูตร อาเนญชสัปปายสูตร (ม. อุ. ๓/๖๖ เป็นต้น) เป็นต้นอย่างนี้

ඤාණාදයොති ඤාණඤ්චෙව තංසම්පයුත්තධම්මා ච. තෙනාහ ‘‘ඤාණන්ති වුත්තෙ’’තිආදි. ඤාණසම්පයුත්තචිත්තානි ලබ්භන්ති තෙහි විනා සම්පජානතාය අසම්භවතො. මහාචිත්තානීති අට්ඨපි මහාකිරියචිත්තානි ලබ්භන්ති ‘‘සතතවිහාරා’’ති වචනතො ඤාණුප්පත්තිපච්චයරහිතකාලෙපි පවත්තිජොතනතො. දස චිත්තානීති අට්ඨ මහාකිරියචිත්තානි හසිතුප්පාදවොට්ඨබ්බනචිත්තෙහි සද්ධිං දස චිත්තානි ලබ්භන්ති. අරජ්ජනාදුස්සනවසෙන පවත්ති තෙසම්පි සාධාරණාති. ‘‘උපෙක්ඛකො විහරතී’’ති වචනතො ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන ආගතානං ඉමෙසං සතතවිහාරානං සොමනස්සං කථං ලබ්භතීති ආහ ‘‘ආසෙවනවසෙන ලබ්භතී’’ති. කිඤ්චාපි ඛීණාසවො ඉට්ඨානිට්ඨෙපි ආරම්මණෙ මජ්ඣත්තො විය බහුලං උපෙක්ඛකො විහරති අත්තනො පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනතො. කදාචි පන තථා චෙතොභිසඞ්ඛාරාභාවෙ යං තං සභාවතො ඉට්ඨං ආරම්මණං[Pg.312], තත්ථ යාථාවසභාවග්ගහණවසෙනපි අරහතො චිත්තං සොමනස්සසහගතං හුත්වා පවත්තතෙව, තඤ්ච ඛො පුබ්බාසෙවනවසෙන. තෙන වුත්තං ‘‘ආසෙවනවසෙන ලබ්භතී’’ති. ආරක්ඛකිච්චං සාධෙති සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තා. චරතොතිආදිනා නිච්චසමාදානං දස්සෙති, තං වික්ඛෙපාභාවෙන දට්ඨබ්බං.

บทว่า ญาณาทยะ (ญาณเป็นต้น) ได้แก่ ญาณและธรรมที่สัมปยุตด้วยญาณนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เมื่อกล่าวว่าญาณ" เป็นต้น จิตที่สัมปยุตด้วยญาณย่อมได้ เพราะความที่สัมปชัญญะเป็นไปไม่ได้หากปราศจากจิตเหล่านั้น บทว่า มหาจิตตานิ (มหาจิตทั้งหลาย) ได้แก่ มหากิริยาจิต ๘ ดวง ย่อมได้ เพราะความที่บทว่า "สัตตตวิหารา" (เครื่องอยู่เป็นนิตย์) ย่อมส่องความประพฤติแม้ในกาลที่ปราศจากปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของญาณ บทว่า ทสจิตตานิ (จิต ๑๐ ดวง) ได้แก่ มหากิริยาจิต ๘ ดวง พร้อมด้วยหสิตุปปาทจิตและโวฏฐัพพนจิต ย่อมได้จิต ๑๐ ดวง ความเป็นไปแห่งจิตเหล่านั้นก็เป็นสาธารณะด้วยอำนาจแห่งการไม่กำหนัดยินดีและการไม่ประทุษร้าย บทว่า "อุเปกขโก วิหรติ" (เป็นผู้มีอุเบกขาอยู่) ย่อมได้โสมนัสแห่งสัตตตวิหารเหล่านี้ที่มาด้วยอำนาจแห่งฉฬังคุเบกขาได้อย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมได้ด้วยอำนาจแห่งการเสพคุ้น" ถึงแม้พระขีณาสพย่อมเป็นผู้มีอุเบกขาอยู่เป็นส่วนมาก เหมือนเป็นกลางในอารมณ์ทั้งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา เพราะไม่ละทิ้งความเป็นผู้มีปกติบริสุทธิ์ของตน แต่บางครั้งเมื่อไม่มีเจโตภิสังขารอย่างนั้น อารมณ์ใดเป็นที่น่าปรารถนาโดยธรรมชาติ จิตของพระอรหันต์ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยโสมนัสในอารมณ์นั้นด้วยอำนาจแห่งการยึดถือสภาพตามความเป็นจริง และจิตนั้นย่อมเป็นไปด้วยอำนาจแห่งการเสพคุ้นในกาลก่อน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมได้ด้วยอำนาจแห่งการเสพคุ้น" ย่อมบำเพ็ญกิจคือการรักษาให้สำเร็จ เพราะถึงความไพบูลย์แห่งสติ ด้วยบทว่า "จรถ" (จงเที่ยวไป) เป็นต้น ย่อมแสดงการสมาทานเป็นนิตย์ พึงเห็นการสมาทานนั้นด้วยความไม่มีความฟุ้งซ่าน

පබ්බජ්ජූපගතාති යං කිඤ්චි පබ්බජ්ජං උපගතා, න සමිතපාපා. භොවාදිනොති ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණෙ වදති. පාටෙක්කසච්චානීති තෙහි තෙහි දිට්ඨිගතිකෙහි පාටියෙක්කං ගහිතානි ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති අභිනිවිට්ඨානි දිට්ඨිසච්චාදීනි. තානිපි හි ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති ගහණං උපාදාය ‘‘සච්චානී’’ති වොහරීයන්ති. තෙනාහ ‘‘ඉදමෙවා’’තිආදි. නීහටානීති අත්තනො සන්තානතො නීහරිතානි අපනීතානි. ගහිතග්ගහණස්සාති අරියමග්ගාධිගමතො පුබ්බෙ ගහිතස්ස දිට්ඨිග්ගාහස්ස. විස්සට්ඨභාවවෙවචනානීති අරියමග්ගෙන සබ්බසො පරිච්චාගභාවස්ස අධිවචනානි.

บทว่า ปัพพัชชูปคตา (ผู้เข้าถึงบรรพชา) ได้แก่ ผู้เข้าถึงบรรพชาอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ใช่ผู้สงบจากบาป. บทว่า โภวาทิโน ท่านกล่าวถึงพราหมณ์เพียงโดยชาติ. บทว่า ปาเฏกฺกสัจจานิ (สัจจะเฉพาะตน) ได้แก่ ทิฏฐิสัจจะทั้งหลายเป็นต้น ที่เจ้าลัทธิเหล่านั้นๆ ยึดถือไว้เฉพาะตนๆ และยึดมั่นว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง" (idameva saccaṃ). แม้สัจจะเหล่านั้น ก็ถูกเรียกว่า "สัจจะ" เพราะอาศัยการยึดถือว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สิ่งนี้เท่านั้น" เป็นต้น. บทว่า นีหฏานิ (นำออกแล้ว) ได้แก่ นำออกจากสันตานของตนแล้ว คือขจัดออกแล้ว. บทว่า คหิตัคคหณัสสะ (แห่งการยึดถือที่ยึดถือไว้แล้ว) ได้แก่ แห่งการยึดถือทิฏฐิที่ยึดถือไว้ก่อนการบรรลุอริยมรรค. บทว่า วิสสัฏฐภาวเววจนานิ (เป็นชื่อแทนของภาวะที่สละแล้ว) ได้แก่ เป็นคำเรียกภาวะที่สละโดยสิ้นเชิงด้วยอริยมรรค.

නත්ථි එතාසං වයො වෙකල්ලන්ති අවයාති ආහ ‘‘අනූනා’’ති, අනවසෙසොති අත්ථො. එසනාති කාමෙසනාදයො. මග්ගස්ස කිච්චනිප්ඵත්ති කථිතා රාගාදීනං පහීනභාවදීපනතො. පච්චවෙක්ඛණඵලං කථිතන්ති පච්චවෙක්ඛණමුඛෙන අරියඵලං කථිතං. අධිගතෙ හි අග්ගඵලෙ සබ්බසො රාගාදීනං අනුප්පාදධම්මතං පජානාති, තඤ්ච පජානනං පච්චවෙක්ඛණඤාණන්ති.

บทว่า นัตถิ เอตาสัง วโย เวกัลลัง (ความบกพร่องแห่งวัยของสตรีเหล่านั้นไม่มี) ท่านกล่าวว่า อวายา (ไม่มีวัย) คือ อนูน (ไม่บกพร่อง) อธิบายว่า ไม่เหลือ. บทว่า เอสนา (การแสวงหา) ได้แก่ กาเมสนาเป็นต้น. ท่านกล่าวถึงความสำเร็จกิจของมรรค เพราะแสดงภาวะที่ราคะเป็นต้นถูกละได้แล้ว. บทว่า ปัจจเวกขณผลํ กถิตํ (ท่านกล่าวถึงผลแห่งการพิจารณา) ได้แก่ ท่านกล่าวถึงอริยผลโดยมุขคือการพิจารณา. เพราะเมื่อบรรลุผลอันเลิศแล้ว ย่อมรู้ความเป็นธรรมดาที่ราคะเป็นต้นจะไม่เกิดขึ้นอีกโดยสิ้นเชิง และความรู้นั้นคือปัจจเวกขณญาณ.

දුතියඅරියාවාසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยทุติยอริยาวาสสูตร จบแล้ว

නාථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยนาถวรรค จบแล้ว

3. මහාවග්ගො

๓. มหาวรรค

1. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยสีหนาทสูตร

21. තතියස්ස පඨමෙ විසමට්ඨානෙසූති පපාතාදීසු විසමට්ඨානෙසු. ‘‘අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානී’’ති කස්මා වුත්තං, නනු චෙතානි සාවකානම්පි එකච්චානං උප්පජ්ජන්තීති? කාමං උප්පජ්ජන්ති, යාදිසානි පන බුද්ධානං ඨානාට්ඨානඤාණාදීනි, න තාදිසානි තදඤ්ඤෙසං කදාචිපි උප්පජ්ජන්තීති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානීති[Pg.313]. තෙනාහ ‘‘තථාගතස්සෙව බලානී’’ති. ඉමමෙව හි යථාවුත්තලෙසං අපෙක්ඛිත්වා තදභාවතො ආසයානුසයඤාණාදීසු එව අසාධාරණසමඤ්ඤා නිරුළ්හා. කාමං ඤාණබලානං ඤාණසම්භාරො විසෙසපච්චයො, පුඤ්ඤසම්භාරොපි පන නෙසං පච්චයො එව. ඤාණසම්භාරස්සපි වා පුඤ්ඤසම්භාරභාවතො ‘‘පුඤ්ඤුස්සයසම්පත්තියා ආගතානී’’ති වුත්තං.

๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า วิสมฏฺฐาเนสุ (ในที่อันไม่สม่ำเสมอ) ได้แก่ ในที่อันไม่สม่ำเสมอมีเหวเป็นต้น. เหตุใดจึงกล่าวว่า "ไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น" (Aññehi asādhāraṇāni) เล่า? ก็ธรรมเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นแก่สาวกบางพวกมิใช่หรือ? ตอบว่า ย่อมเกิดขึ้นได้ตามต้องการ แต่ฐานาฐานญาณเป็นต้นของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นเช่นใด ญาณเช่นนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ผู้อื่นนอกจากพระพุทธเจ้าเหล่านั้นเลย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นกำลังของพระตถาคตเท่านั้น". เพราะอาศัยเค้าความตามที่กล่าวมานี้เอง และเพราะไม่มีเค้าความนั้นในญาณอื่น ชื่อว่าอสาธารณะจึงตั้งมั่นอยู่ในอาสยานุสยญาณเป็นต้นเท่านั้น. จริงอยู่ ญาณสัมภาระเป็นปัจจัยพิเศษของญาณพละทั้งหลาย แต่ถึงกระนั้น บุญสัมภาระก็เป็นปัจจัยของญาณพละเหล่านั้นด้วยเหมือนกัน. หรือเพราะญาณสัมภาระก็เป็นสภาวะของบุญสัมภาระด้วย ท่านจึงกล่าวว่า "มาด้วยความถึงพร้อมแห่งการสั่งสมบุญ".

පකතිහත්ථිකුලන්ති (සං. නි. ටී. 2.2.22) ගිරිචරනදිචරවනචරාදිප්පභෙදා ගොචරියකාලාවකනාමා සබ්බාපි බලෙන පාකතිකා හත්ථිජාති. දසන්නං පුරිසානන්ති ථාමමජ්ඣිමානං දසන්නං පුරිසානං. එකස්ස තථාගතස්ස කායබලන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. එකස්සාති ච තථා හෙට්ඨා කථායං ආගතත්තා දෙසනාසොතෙන වුත්තං. නාරායනසඞ්ඝාතබලන්ති එත්ථ නාරා වුච්චන්ති රස්මියො. තා බහූ නානාවිධා ඉතො උප්පජ්ජන්තීති නාරායනං, වජිරං, තස්මා නාරායනසඞ්ඝාතබලන්ති වජිරසඞ්ඝාතබලන්ති අත්ථො. ඤාණබලං පන පාළියං ආගතමෙව, න කායබලං විය අට්ඨකථාරුළ්හමෙවාති අධිප්පායො.

บทว่า ปกติหัตถิกุลํ (ตระกูลช้างปกติ) (สํ. นิ. ฏี. ๒.๒.๒๒) ได้แก่ ช้างทุกชนิดที่มีกำลังปกติ ซึ่งมีประเภทต่างๆ เช่น ช้างเที่ยวไปตามภูเขา ช้างเที่ยวไปตามแม่น้ำ และช้างเที่ยวไปตามป่าเป็นต้น มีชื่อว่า โคจริยะ และ กาฬาวกะ เป็นต้น. บทว่า ทสสฺสนํ ปุริสานํ (ของบุรุษ ๑๐ คน) ได้แก่ ของบุรุษ ๑๐ คนผู้มีกำลังปานกลาง. พึงนำมาเชื่อมโยงว่า "เป็นกำลังกายของพระตถาคตพระองค์เดียว". และที่กล่าวว่า เอกสฺส (ของพระองค์เดียว) นั้น ท่านกล่าวตามกระแสแห่งเทศนา เพราะมาในคำอธิบายข้างล่างอย่างนั้น. บทว่า นารายณสังฆาตพลํ (กำลังแห่งการรวมกันของนารายณ์) ในที่นี้ คำว่า นารา หมายถึง รัศมี. รัศมีเหล่านั้นมีมากมายหลายชนิด ย่อมเกิดขึ้นจากที่นี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า นารายณะ คือ วชิระ (เพชร), เพราะฉะนั้น บทว่า นารายณสังฆาตพลํ จึงมีอรรถว่า กำลังแห่งการรวมกันของวชิระ. ส่วนญาณพละนั้นมาในพระบาลีอยู่แล้ว ไม่ได้เป็นเพียงสิ่งที่ปรากฏในอรรถกถาเหมือนกำลังกาย ดังนี้เป็นอธิบาย.

සංයුත්තකෙ (සං. නි. 2.33) ආගතානි තෙසත්තති ඤාණානි, සත්තසත්තති ඤාණානීති වුත්තං, තත්ථ (විභ. මූලටී. 760) පන නිදානවග්ගෙ සත්තසත්තති ආගතානි චතුචත්තාරීසඤ්ච. තෙසත්තති පන පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.1) සුතමයාදීනි ආගතානි දිස්සන්ති, න සංයුත්තකෙ. අඤ්ඤානිපීති එතෙන ඤාණවත්ථුවිභඞ්ගෙ (විභ. 751 ආදයො) එකකාදිවසෙන වුත්තානි, අඤ්ඤත්ථ ච ‘‘පුබ්බන්තෙ ඤාණ’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 1063) බ්‍රහ්මජාලාදීසු ච ‘‘තයිදං තථාගතො පජානාති ‘ඉමානි දිට්ඨිට්ඨානානි එවං ගහිතානී’ති’’ආදිනා (දී. නි. 1.36) වුත්තානි අනෙකානි ඤාණප්පභෙදානි සඞ්ගණ්හාති. යාථාවප්පටිවෙධතො සයඤ්ච අකම්පියං පුග්ගලඤ්ච තංසමඞ්ගිනං නෙය්‍යෙසු අධිබලං කරොතීති ආහ ‘‘අකම්පියට්ඨෙන උපත්ථම්භනට්ඨෙන චා’’ති.

ในสังยุตตนิกาย (สํ. นิ. ๒.๓๓) ท่านกล่าวถึงญาณ ๗๓ และญาณ ๗๗, แต่ในที่นั้น (วิภงฺค. มูลฏีกา ๗๖๐) คือในนิทานวรรค มีญาณ ๗๗ และ ๔๔ มาแล้ว. ส่วนญาณ ๗๓ นั้น ปรากฏในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๑.๑) มีสุตมยญาณเป็นต้น ไม่ได้ปรากฏในสังยุตตนิกาย. ด้วยบทว่า อญฺญานิปิ (แม้ญาณอื่นๆ) นี้ ย่อมสงเคราะห์ญาณประเภทต่างๆ มากมายที่กล่าวไว้ในญาณวัตถุวิภังค์ (วิภงฺค. ๗๕๑ เป็นต้น) โดยนัยมีเอกกะเป็นต้น และที่กล่าวไว้ในที่อื่นด้วยบทว่า "ญาณในส่วนอดีต" เป็นต้น (ธ. ส. ๑๐๖๓) และในพรหมชาลสูตรเป็นต้นว่า "พระตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งข้อนั้นว่า 'ฐานะแห่งทิฏฐิเหล่านี้ อันบุคคลยึดถืออย่างนี้แล้ว'" เป็นต้น (ที. สี. ๑.๓๖). เพราะการแทงตลอดตามความเป็นจริง ย่อมทำให้ตนเองไม่หวั่นไหว และทำให้บุคคลผู้ประกอบด้วยญาณนั้นมีกำลังยิ่งในเวไนยสัตว์ทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยอรรถว่าไม่หวั่นไหว และด้วยอรรถว่าค้ำจุน".

උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං, සෙට්ඨට්ඨානං. සබ්බඤ්ඤුතාපටිජානනවසෙන අභිමුඛං ගච්ඡන්ති, අට්ඨ වා පරිසා උපසඞ්කමන්තීති ආසභා, පුබ්බබුද්ධා. ඉදං පනාති බුද්ධානං ඨානං සබ්බඤ්ඤුතමෙව වදති. තිට්ඨමානොවාති අවදන්තොපි තිට්ඨමානොව පටිජානාති නාමාති අත්ථො. උපගච්ඡතීති අනුජානාති.

บทว่า อุสภสฺส อิทํ (สิ่งนี้ของผู้องอาจ) ได้แก่ อาสภะ คือฐานะอันประเสริฐ. ชื่อว่า อาสภะ เพราะอรรถว่า ย่อมไปสู่เบื้องหน้าด้วยอำนาจแห่งการปฏิญาณสัพพัญญุตญาณ หรือเพราะบริษัท ๘ ย่อมเข้าไปหา, ได้แก่ พระพุทธเจ้าในปางก่อน. ส่วนบทว่า อิทํ (สิ่งนี้) นี้ ย่อมกล่าวถึงสัพพัญญุตญาณอันเป็นฐานะของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น. บทว่า ติฏฺฐมาโนว (แม้กำลังยืนอยู่) มีอรรถว่า แม้ไม่พูด ก็ชื่อว่าปฏิญาณอยู่ในขณะที่ยืนอยู่นั่นเอง. บทว่า อุปคจฺฉติ (ย่อมเข้าถึง) ได้แก่ ยอมรับ (อนุญาต).

අට්ඨසු [Pg.314] පරිසාසූති ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, සාරිපුත්ත, අනෙකසතං ඛත්තියපරිසං…පෙ… තත්‍ර වත මං භයං වා සාරජ්ජං වා ඔක්කමිස්සතීති නිමිත්තමෙතං, සාරිපුත්ත, න සමනුපස්සාමී’’ති (ම. නි. 1.151) වුත්තාසු අට්ඨසු පරිසාසු. අභීතනාදං නදතීති පරතො දස්සිතඤාණයොගෙන දසබලොහන්ති අභීතනාදං නදති.

บทว่า อฏฺฐสุ ปริสาสุ (ในบริษัท ๘) ได้แก่ ในบริษัท ๘ ที่กล่าวไว้ว่า "สารีบุตร เราย่อมรู้จักบริษัทกษัตริย์หลายร้อย...ล... สารีบุตร เราไม่เห็นนิมิตนี้เลยว่า ความกลัวหรือความสะดุ้งจะพึงครอบงำเราในบริษัทนั้น" (ม. มู. ๑.๑๕๑). บทว่า อภีตนาทํ นทติ (บันลือสีหนาทอันไม่หวาดหวั่น) ได้แก่ ย่อมบันลือสีหนาทอันไม่หวาดหวั่นด้วยการประกอบญาณที่แสดงไว้ในภายหลังว่า "เราเป็นผู้มีกำลังสิบ (ทศพล)".

පටිවෙධනිට්ඨත්තා අරහත්තමග්ගඤාණං පටිවෙධොති ‘‘ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාමා’’ති වුත්තං. තෙන පටිලද්ධස්සපි දෙසනාඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්ති පරස්ස අවබුජ්ඣනමත්තෙන හොතීති ‘‘අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්තිඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාමා’’ති වුත්තං. තතො පරං පන යාව පරිනිබ්බානා දෙසනාඤාණපවත්ති තස්සෙව පවත්තිතස්ස ධම්මචක්කස්ස ඨානන්ති වෙදිතබ්බං පවත්තිතචක්කස්ස චක්කවත්තිනො චක්කරතනස්ස ඨානං විය.

เพราะความสำเร็จในการแทงตลอด ญาณในอรหัตมรรคจึงชื่อว่าการแทงตลอด (ปฏิเวธ) ดังที่กล่าวว่า "ชื่อว่าเกิดขึ้นในขณะแห่งผล". ด้วยเหตุนั้น ความสำเร็จกิจของเทศนาญาณที่ได้มาแล้ว ย่อมมีได้เพียงด้วยการที่ผู้อื่นรู้แจ้งเท่านั้น ดังที่กล่าวว่า "ชื่อว่าเป็นไปแล้วในขณะแห่งโสดาปัตติผลของพระอัญญาโกณฑัญญะ". แต่หลังจากนั้น การเป็นไปของเทศนาญาณจนถึงปรินิพพาน พึงทราบว่าเป็นความตั้งอยู่แห่งธรรมจักรที่พระองค์ทรงให้เป็นไปแล้วนั้นเอง เหมือนความตั้งอยู่แห่งจักรแก้วของพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงให้จักรเป็นไปแล้ว.

තිට්ඨතීති වුත්තං, කිං භූමියං පුරිසො විය, නොති ආහ ‘‘තදායත්තවුත්තිතායා’’ති. ඨානන්ති චෙත්ථ අත්තලාභො ධරමානතා ච, න ගතිනිවත්තීති ආහ ‘‘උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති චා’’ති. යත්ථ පනෙතං දසබලඤාණං විත්ථාරිතං, තං දස්සෙන්තො ‘‘අභිධම්මෙ පනා’’තිආදිමාහ. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

ที่กล่าวว่า "ตั้งอยู่" นั้น เหมือนบุรุษยืนอยู่บนพื้นดินหรือ? ไม่ใช่ ท่านกล่าวว่า "เพราะความเป็นไปโดยอาศัยสิ่งนั้น" คำว่า "ที่ตั้ง" ในที่นี้คือการได้อัตภาพและการดำรงอยู่ ไม่ใช่การหยุดการไป ท่านกล่าวว่า "ย่อมเกิดขึ้นและย่อมเป็นไป" ส่วนที่ญาณอันเป็นกำลังของพระทศพลนี้ขยายความไว้ ท่านแสดงสิ่งนั้นโดยกล่าวว่า "ในพระอภิธรรมนั้น" เป็นต้น แม้ในที่อื่นๆ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน

සමාදියන්තීති සමාදානානි, තානි පන සමාදියිත්වා කතානි හොන්තීති ආහ ‘‘සමාදියිත්වා කතාන’’න්ති. කම්මමෙව වා කම්මසමාදානන්ති එතෙන සමාදානසද්දස්ස අපුබ්බත්ථාභාවං දස්සෙති මුත්තගතසද්දෙ ගතසද්දස්ස විය. ගතීති නිරයාදිගතියො. උපධීති අත්තභාවො. කාලොති කම්මස්ස විපච්චනාරහකාලො. පයොගොති විපාකුප්පත්තියා පච්චයභූතා කිරියා.

สิ่งที่สมาทาน ชื่อว่า สมาทาน แต่สิ่งเหล่านั้นย่อมเป็นสิ่งที่ทำแล้วด้วยการสมาทาน ท่านจึงกล่าวว่า "สิ่งที่ทำแล้วด้วยการสมาทาน" หรือกรรมนั่นแหละชื่อว่ากรรมสมาทาน ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่าคำว่า "สมาทาน" ไม่มีอรรถแปลกใหม่ เหมือนคำว่า "คตะ" ในคำว่า "มุตตะคตะ" คติ คือ คติมีนรกเป็นต้น อุปธิ คือ อัตภาพ กาล คือ กาลที่กรรมควรจะให้ผล ประโยค คือ กิริยาที่เป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของวิบาก

අගතිගාමිනින්ති නිබ්බානගාමිනිං. වුත්තඤ්හි ‘‘නිබ්බානඤ්චාහං, සාරිපුත්ත, පජානාමි නිබ්බානගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්ති (ම. නි. 1.153). බහූසුපි මනුස්සෙසු එකමෙව පාණං ඝාතෙන්තෙසු කාමං සබ්බෙසම්පි චෙතනා තස්සෙවෙකස්ස ජීවිතින්ද්‍රියාරම්මණා, තං පන කම්මං තෙසං නානාකාරං. තෙසු (විභ. අට්ඨ. 811) හි එකො ආදරෙන ඡන්දජාතො කරොති, එකො ‘‘එහි ත්වම්පි කරොහී’’ති පරෙහි නිප්පීළිතො කරොති, එකො සමානච්ඡන්දො විය හුත්වා අප්පටිබාහමානො විචරති. තෙසු එකො තෙනෙව කම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තති, එකො තිරච්ඡානයොනියං, එකො [Pg.315] පෙත්තිවිසයෙ. තං තථාගතො ආයූහනක්ඛණෙයෙව ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන ආයූහිතත්තා එස නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති, එස තිරච්ඡානයොනියං, එස පෙත්තිවිසයෙ’’ති ජානාති. නිරයෙ නිබ්බත්තමානම්පි ‘‘එස මහානිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති, එස උස්සදනිරයෙ’’ති ජානාති. තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තමානම්පි ‘‘එස අපාදකො භවිස්සති, එස ද්විපාදකො, එස චතුප්පදො, එස බහුප්පදො’’ති ජානාති. පෙත්තිවිසයෙ නිබ්බත්තමානම්පි ‘‘එස නිජ්ඣාමතණ්හිකො භවිස්සති, එස ඛුප්පිපාසිකො, එස පරදත්තූපජීවී’’ති ජානාති. තෙසු ච කම්මෙසු ‘‘ඉදං කම්මං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිස්සති, ඉදං අඤ්ඤෙන දින්නාය පටිසන්ධියා උපධිවෙපක්කං භවිස්සතී’’ති ජානාති.

อคติคามินี คือ การไปสู่นิพพาน เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "สารีบุตร เราย่อมรู้แจ้งนิพพานและปฏิปทาอันเป็นไปสู่นิพพาน" (ม.มู. 1.153) แม้ในมนุษย์จำนวนมากที่ฆ่าสัตว์เพียงตัวเดียว เจตนาของทุกคนย่อมมีชีวิตินทรีย์ของสัตว์ตัวนั้นเป็นอารมณ์ก็จริง แต่กรรมของพวกเขานั้นมีหลายอย่าง ในบรรดาคนเหล่านั้น (วิภังคอรรถกถา 811) คนหนึ่งทำด้วยความเอาใจใส่ มีฉันทะเกิดขึ้น คนหนึ่งทำเพราะถูกผู้อื่นบีบคั้นว่า "มาเถิด ท่านก็จงทำด้วย" คนหนึ่งเป็นเหมือนมีฉันทะเสมอกัน เที่ยวไปโดยไม่ขัดขวาง ในบรรดาคนเหล่านั้น คนหนึ่งย่อมไปเกิดในนรกด้วยกรรมนั้นเอง คนหนึ่งในกำเนิดเดรัจฉาน คนหนึ่งในเปตวิสัย พระตถาคตย่อมทรงทราบสิ่งนั้นในขณะแห่งการสั่งสมกรรมนั่นเองว่า "เพราะสั่งสมด้วยอาการอย่างนี้ ผู้นี้จักไปเกิดในนรก ผู้นี้จักไปเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน ผู้นี้จักไปเกิดในเปตวิสัย" แม้เมื่อไปเกิดในนรก ก็ทรงทราบว่า "ผู้นี้จักไปเกิดในมหานรก ผู้นี้จักไปเกิดในอุสสทนรก" แม้เมื่อไปเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน ก็ทรงทราบว่า "ผู้นี้จักเป็นสัตว์ไม่มีเท้า ผู้นี้จักเป็นสัตว์สองเท้า ผู้นี้จักเป็นสัตว์สี่เท้า ผู้นี้จักเป็นสัตว์หลายเท้า" แม้เมื่อไปเกิดในเปตวิสัย ก็ทรงทราบว่า "ผู้นี้จักเป็นเปรตที่ถูกตัณหาเผาผลาญ ผู้นี้จักเป็นเปรตที่หิวโหย ผู้นี้จักเป็นเปรตที่เลี้ยงชีพด้วยของที่ผู้อื่นให้" และในกรรมเหล่านั้น ก็ทรงทราบว่า "กรรมนี้จักนำปฏิสนธิมาให้ กรรมนี้จักเป็นอุปธิวิบากแห่งปฏิสนธิที่ผู้อื่นให้แล้ว"

තථා සකලගාමවාසිකෙසු එකතො පිණ්ඩපාතං දදමානෙසු කාමං සබ්බෙසම්පි චෙතනා පිණ්ඩපාතාරම්මණාව, තං පන කම්මං තෙසං නානාකාරං. තෙසු හි එකො ආදරෙන කරොතීති සබ්බං පුරිමසදිසං, තස්මා තෙසු කෙචි දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්ති, කෙචි මනුස්සලොකෙ. තං තථාගතො ආයූහනක්ඛණෙයෙව ජානාති. ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන ආයූහිතත්තා එස මනුස්සලොකෙ නිබ්බත්තිස්සති, එස දෙවලොකෙ. තත්ථාපි එස ඛත්තියකුලෙ, එස බ්‍රාහ්මණකුලෙ, එස වෙස්සකුලෙ, එස සුද්දකුලෙ, එස පරනිම්මිතවසවත්තීසු, එස නිම්මානරතීසු, එස තුසිතෙසු, එස යාමෙසු, එස තාවතිංසෙසු, එස චාතුමහාරාජිකෙසු, එස භුම්මදෙවෙසූ’’තිආදිනා තත්ථ තත්ථ හීනපණීතසුවණ්ණදුබ්බණ්ණඅප්පපරිවාරමහාපරිවාරතාදිභෙදං තං තං විසෙසං ආයූහනක්ඛණෙයෙව ජානාති.

เช่นเดียวกัน ในบรรดาชาวบ้านทั้งหมู่บ้านที่ถวายบิณฑบาตพร้อมกัน เจตนาของทุกคนย่อมมีบิณฑบาตเป็นอารมณ์ก็จริง แต่กรรมของพวกเขานั้นมีหลายอย่าง ในบรรดาคนเหล่านั้น คนหนึ่งทำด้วยความเอาใจใส่ ดังที่กล่าวมาทั้งหมดนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้น ในบรรดาคนเหล่านั้น บางคนย่อมไปเกิดในเทวโลก บางคนในมนุษยโลก พระตถาคตย่อมทรงทราบสิ่งนั้นในขณะแห่งการสั่งสมกรรมนั่นเองว่า "เพราะสั่งสมด้วยอาการอย่างนี้ ผู้นี้จักไปเกิดในมนุษยโลก ผู้นี้จักไปเกิดในเทวโลก" แม้ในที่นั้น ผู้นี้จักไปเกิดในตระกูลกษัตริย์ ผู้นี้ในตระกูลพราหมณ์ ผู้นี้ในตระกูลแพศย์ ผู้นี้ในตระกูลศูทร ผู้นี้ในชั้นปรนิมมิตวสวัตดี ผู้นี้ในชั้นนิมมานรดี ผู้นี้ในชั้นดุสิต ผู้นี้ในชั้นยามา ผู้นี้ในชั้นดาวดึงส์ ผู้นี้ในชั้นจาตุมหาราชิกา ผู้นี้ในหมู่เทพชั้นภูมิเทวดา เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ พระตถาคตย่อมทรงทราบความพิเศษนั้นๆ อันมีประเภทแตกต่างกัน เช่น ต่ำ ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม มีบริวารน้อย มีบริวารมาก ในที่นั้นๆ ในขณะแห่งการสั่งสมกรรมนั่นเอง

තථා විපස්සනං පට්ඨපෙන්තෙසුයෙව ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන එස කිඤ්චි සල්ලක්ඛෙතුං න සක්ඛිස්සති, එස මහාභූතමත්තමෙව වවත්ථපෙස්සති, එස රූපපරිග්ගහෙයෙව ඨස්සති, එස අරූපපරිග්ගහෙයෙව, එස නාමරූපපරිග්ගහෙයෙව, එස පච්චයපරිග්ගහෙයෙව, එස ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනායමෙව, එස පඨමඵලෙයෙව, එස දුතියඵලෙයෙව, එස තතියඵලෙයෙව, එස අරහත්තං පාපුණිස්සතී’’ති ජානාති. කසිණපරිකම්මං කරොන්තෙසුපි ‘‘ඉමස්ස පරිකම්මමත්තමෙව භවිස්සති, එස නිමිත්තං උප්පාදෙස්සති, එස අප්පනං එව පාපුණිස්සති, එස ඣානං පාදකං කත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිස්සතී’’ති ජානාති. තෙනාහ ‘‘ඉමස්ස චෙතනා’’තිආදි.

เช่นเดียวกัน แม้ในผู้ที่เริ่มตั้งวิปัสสนา พระตถาคตย่อมทรงทราบว่า "ด้วยอาการอย่างนี้ ผู้นี้จักไม่สามารถกำหนดหมายอะไรได้เลย ผู้นี้จักกำหนดแยกแยะได้เพียงมหาภูตรูปเท่านั้น ผู้นี้จักตั้งอยู่ในรูปปริคคหะเท่านั้น ผู้นี้จักตั้งอยู่ในอรูปปริคคหะเท่านั้น ผู้นี้จักตั้งอยู่ในนามรูปปริคคหะเท่านั้น ผู้นี้จักตั้งอยู่ในปัจจัยปริคคหะเท่านั้น ผู้นี้จักตั้งอยู่ในวิปัสสนาที่มีลักษณะเป็นอารมณ์เท่านั้น ผู้นี้จักบรรลุปฐมผลเท่านั้น ผู้นี้จักบรรลุทุติยผลเท่านั้น ผู้นี้จักบรรลุตติยผลเท่านั้น ผู้นี้จักบรรลุอรหัตต์" แม้ในผู้ที่ทำกสิณบริกรรม ก็ทรงทราบว่า "ของผู้นี้จักเป็นเพียงบริกรรมเท่านั้น ผู้นี้จักยังนิมิตให้เกิดขึ้น ผู้นี้จักบรรลุอัปปนาเท่านั้น ผู้นี้จักทำฌานให้เป็นบาทแล้วเริ่มตั้งวิปัสสนา บรรลุอรหัตต์" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เจตนาของผู้นี้" เป็นต้น

කාමනතො [Pg.316] කාමෙතබ්බතො කාමප්පටිසංයුත්තතො ච ධාතු කාමධාතු. ආදි-සද්දෙන බ්‍යාපාදධාතුරූපධාතුආදීනං සඞ්ගහො. විලක්ඛණතායාති විසදිසසභාවතාය. ඛන්ධායතනධාතුලොකන්ති අනෙකධාතුං නානාධාතුං ඛන්ධලොකං ආයතනලොකං ධාතුලොකං යථාභූතං පජානාතීති යොජනා. ‘‘අයං රූපක්ඛන්ධො නාම…පෙ… අයං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාම. තෙසුපි එකවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකාදසවිධෙන රූපක්ඛන්ධො. එකවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො. එකවිධෙන සඤ්ඤාක්ඛන්ධො…පෙ… සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති එවං තාව ඛන්ධලොකස්ස, ‘‘ඉදං චක්ඛායතනං නාම…පෙ… ඉදං ධම්මායතනං නාම. තත්ථ දසායතනා කාමාවචරා, ද්වෙ චාතුභූමකා’’තිආදිනා ආයතනලොකස්ස, ‘‘අයං චක්ඛුධාතු නාම…පෙ… අයං මනොවිඤ්ඤාණධාතු නාම. තත්ථ සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, ද්වෙ චාතුභූමකා’’තිආදිනා ධාතුලොකස්ස අනෙකසභාවං නානාසභාවඤ්ච පජානාති. න කෙවලං උපාදින්නසඞ්ඛාරලොකස්සෙව, අථ ඛො අනුපාදින්නකසඞ්ඛාරලොකස්සපි ‘‘ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තා ඉමස්ස රුක්ඛස්ස ඛන්ධො සෙතො, ඉමස්ස කාළො, ඉමස්ස මට්ඨො, ඉමස්ස සකණ්ටකො, ඉමස්ස බහලත්තචො, ඉමස්ස තනුත්තචො, ඉමස්ස පත්තං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන එවරූපං, ඉමස්ස පුප්ඵං නීලං පීතං ලොහිතං ඔදාතං සුගන්ධං දුග්ගන්ධං, ඉමස්ස ඵලං ඛුද්දකං මහන්තං දීඝං වට්ටං සුසණ්ඨානං දුස්සණ්ඨානං මට්ඨං ඵරුසං සුගන්ධං දුග්ගන්ධං මධුරං තිත්තකං කටුකං අම්බිලං කසාවං, ඉමස්ස කණ්ටකො තිඛිණො කුණ්ඨො උජුකො කුටිලො තම්බො කාළො ඔදාතො හොතී’’තිආදිනා පජානාති. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං එව හි එතං බලං, න අඤ්ඤෙසං.

ธาตุที่ชื่อว่ากามธาตุ เพราะเป็นที่น่าใคร่ เพราะเป็นที่ควรใคร่ และเพราะประกอบด้วยกาม. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์พยาบาทธาตุและรูปธาตุเป็นต้น. คำว่า วิลักขณตา คือ เพราะมีสภาพไม่เหมือนกัน. พึงประกอบความว่า "ย่อมรู้แจ้งขันธโลก อายตนโลก และธาตุโลก อันมีธาตุหลายอย่าง มีธาตุต่างๆ กัน ตามความเป็นจริง". "นี้ชื่อว่ารูปขันธ์... (ละ)... นี้ชื่อว่าวิญญาณขันธ์. ในขันธ์เหล่านั้น รูปขันธ์มีอย่างเดียว รูปขันธ์มี ๑๑ อย่าง. เวทนาขันธ์มีอย่างเดียว เวทนาขันธ์มีหลายอย่าง. สัญญาขันธ์มีอย่างเดียว... (ละ)... สังขารขันธ์... (ละ)... วิญญาณขันธ์ วิญญาณขันธ์มีหลายอย่าง" ดังนี้ก่อน สำหรับขันธโลก. "นี้ชื่อว่าจักขายตนะ... (ละ)... นี้ชื่อว่าธัมมายตนะ. ในอายตนะเหล่านั้น อายตนะ ๑๐ เป็นกามาวจร ๒ เป็นจตุภูมิ" เป็นต้น สำหรับอายตนโลก. "นี้ชื่อว่าจักขุธาตุ... (ละ)... นี้ชื่อว่ามโนวิญญาณธาตุ. ในธาตุเหล่านั้น ธาตุ ๑๖ เป็นกามาวจร ๒ เป็นจตุภูมิ" เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ ย่อมรู้แจ้งสภาพที่หลากหลายและสภาพที่แตกต่างกันของธาตุโลก. ไม่ใช่เพียงโลกคือสังขารที่กรรมยึดครองเท่านั้น แต่ยังรู้แจ้งโลกคือสังขารที่กรรมไม่ยึดครองด้วยว่า "เพราะธาตุชื่อนี้มีมาก ลำต้นของต้นไม้นี้จึงขาว ของต้นไม้นี้จึงดำ ของต้นไม้นี้จึงเกลี้ยง ของต้นไม้นี้จึงมีหนาม ของต้นไม้นี้จึงมีเปลือกหนา ของต้นไม้นี้จึงมีเปลือกบาง ใบของต้นไม้นี้จึงมีรูปอย่างนี้โดยสีและสัณฐานเป็นต้น ดอกของต้นไม้นี้จึงมีสีเขียว เหลือง แดง ขาว มีกลิ่นหอม มีกลิ่นเหม็น ผลของต้นไม้นี้จึงเล็ก ใหญ่ ยาว กลม มีสัณฐานดี มีสัณฐานไม่ดี เกลี้ยง หยาบ มีกลิ่นหอม มีกลิ่นเหม็น หวาน ขม เผ็ด เปรี้ยว ฝาด หนามของต้นไม้นี้จึงแหลม ทู่ ตรง คด แดง ดำ ขาว" เป็นต้น. กำลังนี้เป็นของพระสัพพัญญูพุทธเจ้าเท่านั้น ไม่ใช่ของผู้อื่น.

නානාධිමුත්තිකතන්ති නානජ්ඣාසයතං. අධිමුත්ති නාම අජ්ඣාසයධාතු අජ්ඣාසයසභාවො. සො පන හීනපණීතතාසාමඤ්ඤෙන පාළියං ද්විධාව වුත්තොපි හීනපණීතාදිභෙදෙන අනෙකවිධොති ආහ ‘‘හීනාදීහි අධිමුත්තීහි නානාධිමුත්තිකභාව’’න්ති. තත්ථ යෙ යෙ සත්තා යංයංඅධිමුත්තිකා, තෙ තෙ තංතදධිමුත්තිකෙ එව සෙවන්ති භජන්ති පයිරුපාසන්ති ධාතුසභාගතො. යථා ගූථාදීනං ධාතූනං සභාවො එසො, යං ගූථාදීහි එව සංසන්දන්ති සමෙන්ති, එවං හීනජ්ඣාසයා දුස්සීලාදීහෙව සංසන්දන්ති සමෙන්ති, සම්පන්නසීලාදයො ච සම්පන්නසීලාදීහෙව. තං නෙසං නානාධිමුත්තිකතං භගවා යථාභූතං පජානාතීති.

คำว่า ความที่สัตว์มีอธิมุตติต่างกัน คือ ความที่สัตว์มีอัธยาศัยต่างกัน. อธิมุตติ ชื่อว่า อัธยาศัยธาตุ อัธยาศัยสภาพ. อธิมุตตินั้น แม้ในพระบาลีจะกล่าวไว้ ๒ อย่างโดยส่วนรวม คืออย่างเลวและอย่างประณีต แต่ก็มีหลายชนิดโดยจำแนกเป็นอย่างเลวและอย่างประณีตเป็นต้น จึงกล่าวว่า "ความที่สัตว์มีอธิมุตติต่างกันด้วยอธิมุตติมีอย่างเลวเป็นต้น". ในอธิมุตตินั้น สัตว์เหล่าใดมีอธิมุตติอย่างใด สัตว์เหล่านั้นย่อมคบหา ย่อมสมาคม ย่อมเข้าไปนั่งใกล้สัตว์ผู้มีอธิมุตติอย่างนั้นๆ นั่นเอง เพราะความที่ธาตุเสมอกัน. เหมือนอย่างว่า สภาพของธาตุมีคูถเป็นต้นนั้น ย่อมเข้ากันได้ ย่อมลงรอยกันด้วยคูถเป็นต้นนั่นเอง ฉันใด สัตว์ผู้มีอัธยาศัยเลวก็ย่อมเข้ากันได้ ย่อมลงรอยกันด้วยสัตว์ผู้ทุศีลเป็นต้นนั่นเอง ฉันนั้น และสัตว์ผู้มีศีลสมบูรณ์เป็นต้น ก็ย่อมเข้ากันได้กับสัตว์ผู้มีศีลสมบูรณ์เป็นต้นนั่นเอง. พระผู้มีพระภาคทรงทราบความที่สัตว์เหล่านั้นมีอธิมุตติต่างกันนั้นตามความเป็นจริง.

වුද්ධිං [Pg.317] හානිඤ්චාති පච්චයවිසෙසෙන සාමත්ථියතො අධිකතං අනධිකතඤ්ච. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණනිද්දෙසෙ (විභ. 814; පටි. ම. 113) ‘‘ආසයං ජානාති, අනුසයං ජානාතී’’ති ආසයාදිජානනං කස්මා නිද්දිට්ඨන්ති? ආසයජානනාදිනා යෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි පරොපරෙහි සත්තා කල්‍යාණපාපාසයාදිකා හොන්ති, තෙසං ජානනස්ස විභාවනතො. එවඤ්ච කත්වා ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තආසයානුසයඤාණානං විසුං අසාධාරණතා, ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තනානාධිමුත්තිකතාඤාණානං විසුං බලවතා ච සිද්ධා හොති. තත්ථ ආසයන්ති යත්ථ සත්තා නිවසන්ති, තං තෙසං නිවාසට්ඨානං, දිට්ඨිගතං වා යථාභූතඤාණං වා ආසයො, අනුසයො අප්පහීනභාවෙන ථාමගතො කිලෙසො. තං පන භගවා සත්තානං ආසයං ජානන්තො තෙසං තෙසං දිට්ඨිගතානං විපස්සනාමග්ගඤාණානඤ්ච අප්පවත්තික්ඛණෙපි ජානාති. වුත්තඤ්හෙතං –

คำว่า ความเจริญและความเสื่อม คือ ความยิ่งและไม่ยิ่งด้วยสามารถแห่งปัจจัยพิเศษ. ในการแสดงอินทริยปโรปริยัตตญาณ (วิภังค์ ๘๑๔; ปฏิสัมภิทามรรค ๑๑๓) เหตุไฉนจึงแสดงการรู้ซึ่งอาสยะเป็นต้นว่า "ย่อมรู้อาสยะ ย่อมรู้อนุสัย"? เพราะเป็นการแสดงให้เห็นชัดถึงการรู้ซึ่งอินทรีย์ที่ยิ่งและไม่ยิ่งเหล่านั้น ที่สัตว์ทั้งหลายมีอาสยะดีและชั่วเป็นต้นด้วยการรู้อาสยะเป็นต้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นญาณไม่สาธารณะแห่งอินทริยปโรปริยัตตอาสยานุสัย และความมีกำลังแห่งอินทริยปโรปริยัตตน่าน่าธิมุตติญาณ ก็เป็นอันสำเร็จได้โดยแยกจากกัน. ในญาณนั้น คำว่า อาสยะ คือที่ที่สัตว์ทั้งหลายอาศัยอยู่ นั่นคือที่อยู่อาศัยของสัตว์เหล่านั้น หรือทิฏฐิ หรือญาณตามความเป็นจริง ชื่อว่าอาสยะ. อนุสัย คือกิเลสที่ยังละไม่ได้ซึ่งมีกำลัง. แต่พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงรู้อาสยะของสัตว์ทั้งหลาย ย่อมทรงรู้แม้ในขณะที่ทิฏฐิเหล่านั้นและวิปัสสนาญาณและมรรคญาณยังไม่เกิดขึ้น. ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า —

‘‘කාමං සෙවන්තංයෙව භගවා ජානාති – ‘අයං පුග්ගලො කාමගරුකො කාමාසයො කාමාධිමුත්තො’ති. කාමං සෙවන්තංයෙව ජානාති – ‘අයං පුග්ගලො නෙක්ඛම්මගරුකො නෙක්ඛම්මාසයො නෙක්ඛම්මාධිමුත්තො’ති. නෙක්ඛම්මං සෙවන්තංයෙව ජානාති. බ්‍යාපාදං, අබ්‍යාපාදං, ථිනමිද්ධං, ආලොකසඤ්ඤං සෙවන්තංයෙව ජානාති – ‘අයං පුග්ගලො ථිනමිද්ධගරුකො ථිනමිද්ධාසයො ථිනමිද්ධාධිමුත්තො’’’ති (පටි. ම. 1.113).

"พระผู้มีพระภาคย่อมทรงรู้บุคคลผู้เสพกามนั่นแลว่า 'บุคคลนี้หนักในกาม มีอาสยะในกาม มีอธิมุตติในกาม'. ย่อมทรงรู้บุคคลผู้เสพกามนั่นแลว่า 'บุคคลนี้หนักในเนกขัมมะ มีอาสยะในเนกขัมมะ มีอธิมุตติในเนกขัมมะ'. ย่อมทรงรู้บุคคลผู้เสพเนกขัมมะนั่นแล. ย่อมทรงรู้บุคคลผู้เสพพยาบาท อพยาบาท ถีนมิทธะ อาโลกสัญญา นั่นแลว่า 'บุคคลนี้หนักในถีนมิทธะ มีอาสยะในถีนมิทธะ มีอธิมุตติในถีนมิทธะ'" (ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๑๑๓).

පඨමාදීනං චතුන්නං ඣානානන්ති රූපාවචරානං පඨමාදීනං පච්චනීකජ්ඣාපනට්ඨෙන ආරම්මණූපනිජ්ඣාපනට්ඨෙන ච ඣානානං. චතුක්කනයෙන හෙතං වුත්තං. අට්ඨන්නං විමොක්ඛානන්ති එත්ථ පටිපාටියා සත්ත අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ පච්චනීකධම්මෙහි විමුච්චනතො ආරම්මණෙ ච අධිමුච්චනතො විමොක්ඛා නාම. අට්ඨමො පන සබ්බසො සඤ්ඤාවෙදයිතෙහි විමුත්තත්තා අපගමවිමොක්ඛො නාම. චතුක්කනයපඤ්චකනයෙසු පඨමජ්ඣානසමාධි සවිතක්කසවිචාරො නාම. පඤ්චකනයෙ දුතියජ්ඣානසමාධි අවිතක්කවිචාරමත්තො. නයද්වයෙපි උපරි තීසු ඣානෙසු සමාධි අවිතක්කඅවිචාරො. සමාපත්තීසු පටිපාටියා අට්ඨන්නං සමාධීතිපි නාමං, සමාපත්තීතිපි චිත්තෙකග්ගතාසබ්භාවතො, නිරොධසමාපත්තියා තදභාවතො න සමාධීති නාමං. හානභාගියධම්මන්ති අප්පගුණෙහි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨිතස්ස සඤ්ඤාමනසිකාරානං කාමාදිඅනුපක්ඛන්දනං. විසෙසභාගියධම්මන්ති පගුණෙහි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨිතස්ස සඤ්ඤාමනසිකාරානං [Pg.318] දුතියජ්ඣානාදිපක්ඛන්දනං. ඉති සඤ්ඤාමනසිකාරානං කාමාදිදුතියජ්ඣානාදිපක්ඛන්දනානි හානභාගියවිසෙසභාගියා ධම්මාති දස්සිතානි. තෙහි පන ඣානානං තංසභාවතා ච ධම්මසද්දෙන වුත්තා. තස්මාති වුත්තමෙවත්ථං හෙතුභාවෙන පච්චාමසති. වොදානන්ති පගුණතාසඞ්ඛාතං වොදානං. තඤ්හි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨහිත්වා දුතියජ්ඣානාදිඅධිගමස්ස පච්චයත්තා ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. කෙචි පන ‘‘නිරොධතො ඵලසමාපත්තියා වුට්ඨානන්ති පාළි නත්ථී’’ති වදන්ති. තෙ ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ඵලසමාපත්තියා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති ඉමාය පාළියා (පට්ඨා. 1.1.417) පටිසෙධෙතබ්බා. යො සමාපත්තිලාභී සමානො එව ‘‘න ලාභීම්හී’’ති, කම්මට්ඨානං සමානං එව ‘‘න කම්මට්ඨාන’’න්ති සඤ්ඤී හොති, සො සම්පත්තිංයෙව සමානං ‘‘විපත්තී’’ති පච්චෙතීති වෙදිතබ්බො.

คำว่า “ปฐมฌานเป็นต้น ๔ อย่าง” คือ ฌานทั้งหลายที่เป็นรูปาวจร มีปฐมฌานเป็นต้น โดยอรรถว่าเผาปฏิปักษ์ และโดยอรรถว่าเพ่งอารมณ์. ข้อนี้ตรัสไว้โดยจตุกกนัย. คำว่า “วิโมกข์ ๘ อย่าง” ในวิโมกข์เหล่านั้น วิโมกข์ ๗ อย่างโดยลำดับชื่อว่าวิโมกข์ เพราะหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ในขณะที่อัปปนาเกิดขึ้น และเพราะน้อมใจไปในอารมณ์. ส่วนวิโมกข์ที่ ๘ ชื่อว่าอปคามวิโมกข์ เพราะหลุดพ้นจากสัญญาและเวทนาโดยประการทั้งปวง. ในจตุกกนัยและปัญจกนัย สมาธิในปฐมฌานชื่อว่าสวิตักกสวิจาร. ในปัญจกนัย สมาธิในทุติยฌานเป็นเพียงอวิตักกวิจาร. ในนัยทั้งสอง สมาธิในฌาน ๓ เบื้องบนเป็นอวิตักกอวิจาร. ในสมาบัติทั้งหลาย สมาธิ ๘ อย่างโดยลำดับก็ชื่อว่าสมาธิ และชื่อว่าสมาบัติ เพราะมีความที่จิตเป็นเอกัคคตา, ส่วนนิโรธสมาบัติไม่มีความที่จิตเป็นเอกัคคตา จึงไม่ชื่อว่าสมาธิ. คำว่า “ธรรมเป็นส่วนแห่งความเสื่อม” คือ การที่สัญญาและมนสิการของผู้ที่ออกจากปฐมฌานเป็นต้นที่มีคุณไม่มาก แล่นไปสู่กามเป็นต้น. คำว่า “ธรรมเป็นส่วนแห่งความพิเศษ” คือ การที่สัญญาและมนสิการของผู้ที่ออกจากปฐมฌานเป็นต้นที่มีคุณมาก แล่นไปสู่ทุติยฌานเป็นต้น. การแล่นไปสู่กามเป็นต้น และการแล่นไปสู่ทุติยฌานเป็นต้นของสัญญาและมนสิการเหล่านี้ จึงแสดงว่าเป็นธรรมเป็นส่วนแห่งความเสื่อมและเป็นส่วนแห่งความพิเศษ. อนึ่ง ความเป็นเช่นนั้นของฌานทั้งหลายนั้น ก็กล่าวไว้ด้วยคำว่า “ธรรม”. คำว่า “เพราะเหตุนั้น” ย่อมรำลึกถึงอรรถที่กล่าวมาแล้วนั่นเองโดยความเป็นเหตุ. คำว่า “โวทาน” คือ โวทานที่นับว่าความชำนาญ. โวทานนั้นแล เพราะเป็นปัจจัยแห่งการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น หลังจากออกจากปฐมฌานเป็นต้น จึงเรียกว่า “วุฏฐานะ” (การออก). แต่บางพวกกล่าวว่า “ไม่มีพระบาลีว่า ‘การออกจากนิโรธสมาบัติสู่ผลสมาบัติ’”. ชนเหล่านั้นพึงคัดค้านด้วยพระบาลีนี้ว่า “เมื่อบุคคลออกจากนิโรธสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนะย่อมเป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ผลสมาบัติ” (ปัฏฐาน ๑.๑.๔๑๗). พึงทราบว่า ผู้ใดเป็นผู้ได้สมาบัติอยู่แล้วนั่นเอง แต่มีความสำคัญว่า “เราไม่ได้” และเป็นกรรมฐานอยู่แล้วนั่นเอง แต่มีความสำคัญว่า “ไม่ใช่กรรมฐาน” ผู้นั้นย่อมสำคัญความสำเร็จนั่นเองว่าเป็นความวิบัติ.

න තථා දට්ඨබ්බන්ති යථා පරවාදිනා වුත්තං, තථා න දට්ඨබ්බං. සකසකකිච්චමෙව ජානාතීති ඨානාට්ඨානජානනාදිසකසකමෙව කිච්චං කාතුං ජානාති, යථාසකමෙව විසයං පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. තම්පීති තෙහි දසබලඤාණෙහි ජානිතබ්බම්පි. කම්මවිපාකන්තරමෙවාති කම්මන්තරස්ස විපාකන්තරමෙව ජානාති. චෙතනාචෙතනාසම්පයුත්තධම්මෙ නිරයාදිනිබ්බානගාමිනිප්පටිපදාභූතෙ කම්මන්ති ගහෙත්වා ආහ ‘‘කම්මපරිච්ඡෙදමෙවා’’ති. ධාතුනානත්තඤ්ච ධාතුනානත්තකාරණඤ්ච ධාතුනානත්තකාරණන්ති එකදෙසසරූපෙකසෙසො දට්ඨබ්බො. තඤ්හි ඤාණං තදුභයම්පි ජානාති. ‘‘ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තා’’තිආදිනා (විභ. අට්ඨ. 812) තථා චෙව සංවණ්ණිතං. සච්චපරිච්ඡෙදමෙවාති පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන සච්චානං පරිච්ඡින්නමෙව. අප්පෙතුං න සක්කොති අට්ඨමනවමබලානි විය තංසදිසං, ඉද්ධිවිධඤාණමිව විකුබ්බිතුං. එතෙනස්ස බලසදිසතඤ්ච නිවාරෙති. ඣානාදිඤාණං විය වා අප්පෙතුං විකුබ්බිතුඤ්ච. යදිපි හි ඣානාදිපච්චවෙක්ඛණඤාණං සත්තමබලන්ති තස්ස සවිතක්කසවිචාරතා වුත්තා, තථාපි ඣානාදීහි විනා පච්චවෙක්ඛණා නත්ථීති ඣානාදිසහගතං ඤාණං තදන්තොගධං කත්වා එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ඣානාදිකිච්චං විය න සබ්බං බලකිච්චං කාතුං සක්කොතීති දස්සෙතුං ‘‘ඣානං හුත්වා අප්පෙතුං, ඉද්ධි හුත්වා විකුබ්බිතුඤ්ච න සක්කොතී’’ති වුත්තං, න පන කස්සචි බලස්ස ඣානඉද්ධිභාවතොති දට්ඨබ්බං.

คำว่า “ไม่พึงเห็นอย่างนั้น” คือ ไม่พึงเห็นอย่างที่พวกปรวาทีกล่าวไว้. คำว่า “ย่อมรู้กิจของตนๆ นั่นเอง” คือ ย่อมรู้ที่จะทำกิจของตนๆ นั่นเอง มีการรู้ฐานะและอฐานะเป็นต้น หมายความว่า ย่อมแทงตลอดอารมณ์ของตนๆ นั่นเอง. คำว่า “แม้สิ่งนั้น” คือ สิ่งที่พึงรู้ด้วยทศพลญาณเหล่านั้น. คำว่า “กรรมและวิบากต่างกันนั่นเอง” คือ ย่อมรู้กรรมที่ต่างกันและวิบากที่ต่างกันนั่นเอง. เมื่อถือเอาเจตนาและธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนา ซึ่งเป็นปฏิปทาที่นำไปสู่นรกเป็นต้นและนิพพานว่าเป็นกรรม จึงกล่าวว่า “การกำหนดกรรมนั่นเอง”. คำว่า “ความต่างกันแห่งธาตุและความต่างกันแห่งเหตุแห่งธาตุ” พึงทราบว่าเป็นเอกเทศสรูปเอกเสส (การกล่าวถึงส่วนหนึ่งแต่หมายถึงทั้งหมด). ญาณนั้นย่อมรู้ทั้งสองอย่างนั้น. และอธิบายไว้เช่นนั้นด้วยคำว่า “เพราะธาตุชื่อนี้มีมาก” เป็นต้น (อรรถกถา วิภังค์ ๘๑๒). คำว่า “การกำหนดสัจจะนั่นเอง” คือ การกำหนดสัจจะโดยปริญญาและอภิสมัยเป็นต้นนั่นเอง. ไม่สามารถอัปปนาได้เหมือนอัฏฐมพลและนวมพล (ญาณที่ ๘ และ ๙) หรือไม่สามารถเนรมิตได้เหมือนอิทธิวิธญาณ. ด้วยเหตุนี้ จึงห้ามความที่ญาณนั้นเสมอด้วยกำลัง. หรือไม่สามารถอัปปนาและเนรมิตได้เหมือนฌานาธิญาณ. ถึงแม้ว่าญาณที่พิจารณาฌานเป็นต้นจะกล่าวว่าเป็นสัตตมพล (ญาณที่ ๗) และกล่าวว่ามีวิตกวิจารก็ตาม แต่การพิจารณาไม่มีได้หากปราศจากฌานเป็นต้น ดังนั้น พึงทราบว่าญาณที่ประกอบด้วยฌานเป็นต้นนั้นรวมอยู่ในญาณนั้นแล้วจึงกล่าวอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง เพื่อแสดงว่าสัพพัญญุตญาณไม่สามารถทำกิจแห่งกำลังทั้งหมดได้เหมือนกิจแห่งฌานเป็นต้น จึงกล่าวว่า “ไม่สามารถอัปปนาได้โดยเป็นฌาน ไม่สามารถเนรมิตได้โดยเป็นฤทธิ์” ไม่ใช่หมายความว่ากำลังใดกำลังหนึ่งเป็นฌานหรือฤทธิ์.

එවං [Pg.319] කිච්චවිසෙසවසෙනපි දසබලඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණවිසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි විතක්කත්තිකභූමන්තරවසෙනපි තං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. පටිපාටියාතිආදිතො පට්ඨාය පටිපාටියා.

เมื่อแสดงความพิเศษแห่งทศพลญาณและสัพพัญญุตญาณโดยสามารถแห่งกิจพิเศษอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงความพิเศษนั้นโดยสามารถแห่งวิตก ๓ และภูมิอันเป็นระหว่าง จึงกล่าวคำว่า “อนึ่ง” เป็นต้น. คำว่า “โดยลำดับ” คือ โดยลำดับตั้งแต่ต้น.

අනුපදවණ්ණනං ඤත්වා වෙදිතබ්බානීති සම්බන්ධො. කිලෙසාවරණං නියතමිච්ඡාදිට්ඨි. කිලෙසාවරණස්ස අභාවො ආසවක්ඛයඤාණාධිගමස්ස ඨානං, තබ්භාවො අට්ඨානං. අනධිගමස්ස පන තදුභයම්පි යථාක්කමං අට්ඨානං ඨානඤ්චාති තත්ථ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘ලොකිය…පෙ… දස්සනතො චා’’ති ආහ. තත්ථ ලොකියසම්මාදිට්ඨියා ඨිති ආසවක්ඛයාධිගමස්ස ඨානං කිලෙසාවරණාභාවස්ස කාරණත්තා. සා හි තස්මිං සති න හොති, අසති ච හොති. එතෙන තස්සා අට්ඨිතියා තස්ස අට්ඨානතා වුත්තා එව. නෙසං වෙනෙය්‍යසත්තානං. ධාතුවෙමත්තදස්සනතොති කාමධාතුආදීනං පවත්තිභෙදදස්සනතො, යදග්ගෙන ධාතුවෙමත්තං ජානාති, තදග්ගෙන චරියාදිවිසෙසම්පි ජානාති. ධාතුවෙමත්තදස්සනතොති වා ධම්මධාතුවෙමත්තදස්සනතො. සබ්බාපි හි චරියා ධම්මධාතුපරියාපන්නා එවාති. පයොගං අනාදියිත්වාපි සන්තතිමහාමත්තාදීනං විය. දිබ්බචක්ඛානුභාවතො පත්තබ්බෙනාති එත්ථ දිබ්බචක්ඛුනා පරස්ස හදයවත්ථුසන්නිස්සයලොහිතවණ්ණදස්සනමුඛෙන තදා පවත්තමානචිත්තජානනත්ථං පරිකම්මකරණං නාම සාවකානං, තඤ්ච ඛො ආදිකම්මිකානං, යතො දිබ්බචක්ඛුආනුභාවතො චෙතොපරියඤාණස්ස පත්තබ්බතා සියා. බුද්ධානං පන යදිපි ආසවක්ඛයඤාණාධිගමතො පගෙව දිබ්බචක්ඛුඤාණාධිගමො, තථාපි තථාපරිකම්මකරණං නත්ථි විජ්ජාත්තයසිද්ධියා සිජ්ඣනතො. සෙසාභිඤ්ඤාත්තයෙ චෙතොපරියඤාණං දිබ්බචක්ඛුඤාණාධිගමෙන පත්තන්ති ච වත්තබ්බතං ලභතීති තථා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

ความสัมพันธ์คือพึงทราบว่าพึงรู้ด้วยการรู้คำอธิบายบทที่ตามมา. กิเลสเครื่องกั้นคือมิจฉาทิฏฐิที่แน่นอน. การไม่มีกิเลสเครื่องกั้นเป็นที่ตั้งแห่งการบรรลุอาสวักขยญาณ, การมีกิเลสเครื่องกั้นเป็นอฐานะ (ไม่ใช่ที่ตั้ง). ส่วนสำหรับการไม่บรรลุนั้น ทั้งสองอย่างนั้นตามลำดับเป็นอฐานะและเป็นที่ตั้ง ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสแสดงเหตุในเรื่องนั้นว่า "โลกิยะ...เป...และ". ในเรื่องนั้น การตั้งอยู่แห่งโลกียสัมมาทิฏฐิเป็นที่ตั้งแห่งการบรรลุอาสวักขยะ เพราะเป็นเหตุแห่งการไม่มีกิเลสเครื่องกั้น. เพราะว่าเมื่อมีโลกียสัมมาทิฏฐินั้นอยู่ กิเลสเครื่องกั้นก็ไม่มี, และเมื่อไม่มี กิเลสเครื่องกั้นก็มี. ด้วยเหตุนี้ การไม่ตั้งอยู่แห่งโลกียสัมมาทิฏฐินั้น จึงชื่อว่าเป็นอฐานะแห่งการบรรลุนั้นนั่นเอง. สำหรับสัตว์ผู้ควรแนะนำเหล่านั้น. คำว่า "ธาตุเวมัตตทัสสนะ" หมายถึงการเห็นความแตกต่างแห่งการเป็นไปของกามธาตุเป็นต้น, ด้วยเหตุที่รู้ความแตกต่างแห่งธาตุนั้น จึงรู้ความแตกต่างแห่งจริยาเป็นต้นด้วย. หรือคำว่า "ธาตุเวมัตตทัสสนะ" หมายถึงการเห็นความแตกต่างแห่งธรรมธาตุ. เพราะจริยาทั้งหมดก็สงเคราะห์เข้าในธรรมธาตุทั้งสิ้น. แม้ไม่ใส่ใจการประกอบความเพียร ก็เหมือนกับสันตติมหาอำมาตย์เป็นต้น. ในคำว่า "พึงบรรลุด้วยอานุภาพแห่งทิพยจักษุ" นี้ การทำบริกรรมเพื่อรู้จิตที่กำลังเป็นไปในขณะนั้น โดยอาศัยการเห็นสีของโลหิตที่อาศัยหทยวัตถุของผู้อื่นด้วยทิพยจักษุนั้น เป็นของเหล่าสาวก และเป็นของพวกอาทิกัมมิกะ เพราะว่าการบรรลุเจโตปริยญาณพึงมีได้ด้วยอานุภาพแห่งทิพยจักษุ. ส่วนพระพุทธเจ้า แม้จะทรงบรรลุทิพยจักษุญาณก่อนการบรรลุอาสวักขยญาณก็ตาม แต่ก็ไม่มีการทำบริกรรมเช่นนั้น เพราะสำเร็จด้วยความสำเร็จแห่งวิชชา ๓. และพึงทราบว่า เจโตปริยญาณในอภิญญา ๓ ที่เหลือ ย่อมบรรลุได้ด้วยการบรรลุทิพยจักษุญาณ จึงควรกล่าวอย่างนั้น.

සීහනාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายสีหนาทสูตรจบแล้ว.

2-4. අධිවුත්තිපදසුත්තාදිවණ්ණනා

๒-๔. คำอธิบายอธิวุตติปทสูตรเป็นต้น.

22-24. දුතියෙ අධිවචනපදානන්ති පඤ්ඤත්තිපදානං. දාසාදීසු සිරිවඩ්ඪකාදිසද්දා විය වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තියා අධිවචනං පඤ්ඤත්ති. අථ වා අධිසද්දො උපරිභාගෙ. වුච්චතීති වචනං, උපරි වචනං අධිවචනං, උපාදාභූතරූපාදීනං [Pg.320] උපරි පඤ්ඤපියමානා උපාදාපඤ්ඤත්තීති අත්ථො, තස්මා පඤ්ඤත්තිදීපකපදානීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. තස්ස පදානි පදට්ඨානානි අධිවචනපදානි. තෙනාහ ‘‘තෙසං යෙ’’තිආදි. තෙසන්ති අධිවචනානං. යෙති ඛන්ධාදයො. අධිවුත්තිතාය අධිවුත්තියොති දිට්ඨියො වුච්චන්ති. අධිකඤ්හි සභාවධම්මෙසු සස්සතාදිං, පකතිආදිං, ද්‍රබ්‍යාදිං, ජීවාදිං, කායාදිඤ්ච, අභූතං අත්ථං අජ්ඣාරොපෙත්වා දිට්ඨියො පවත්තන්තීති. තෙනාහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. තතියචතුත්ථානි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි.

๒๒-๒๔. ในบทที่สอง คำว่า "อธิวจนบท" หมายถึงบทบัญญัติ. อธิวจนะคือบัญญัติ ย่อมเป็นไปโดยถือเอาเพียงคำพูดเป็นหลัก เหมือนคำว่า "สิริวัฑฒกะ" เป็นต้น ในพวกทาสเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "อธิ" อยู่ในส่วนเบื้องบน. คำว่า "วจนะ" คือสิ่งที่กล่าว, การกล่าวเบื้องบนคืออธิวจนะ, หมายถึงอุปาทาบัญญัติที่บัญญัติขึ้นเหนือรูปที่เป็นอุปาทายรูปเป็นต้น, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าหมายถึงบทที่แสดงบัญญัติ. บทเหล่านั้นเป็นบทตั้งแห่งอธิวจนะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "บรรดาบทเหล่านั้น บทใด" เป็นต้น. คำว่า "เตสัง" หมายถึงบรรดาอธิวจนะ. คำว่า "เย" หมายถึงขันธ์เป็นต้น. คำว่า "อธิวุตติ" หมายถึงทิฏฐิทั้งหลาย. เพราะทิฏฐิทั้งหลายย่อมเป็นไปโดยการยกเอาความหมายที่ไม่มีอยู่จริง เช่น สัสสตทิฏฐิเป็นต้น, ปกติเป็นต้น, ทรัพย์เป็นต้น, ชีวะเป็นต้น, และกายเป็นต้น มาทับถมในสภาวธรรมทั้งหลายยิ่งนัก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อีกอย่างหนึ่ง" เป็นต้น. บทที่สามและสี่พึงทราบได้โดยง่าย.

අධිවුත්තිපදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอธิวุตติปทสูตรเป็นต้นจบแล้ว.

5. කසිණසුත්තවණ්ණනා

๕. คำอธิบายกสิณสูตร.

25. පඤ්චමෙ සකලට්ඨෙනාති නිස්සෙසට්ඨෙන. අනවසෙසඵරණවසෙන චෙත්ථ සකලට්ඨො වෙදිතබ්බො, අසුභනිමිත්තාදීසු විය එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනවසෙසතො ගහෙතබ්බට්ඨෙනාති අත්ථො. තදාරම්මණානං ධම්මානන්ති තං කසිණං ආරබ්භ පවත්තනකධම්මානං. ඛෙත්තට්ඨෙනාති උප්පත්තිට්ඨානට්ඨෙන. අධිට්ඨානට්ඨෙනාති පවත්තිට්ඨානභාවෙන. යථා ඛෙත්තං සස්සානං උප්පත්තිට්ඨානං වඩ්ඪනට්ඨානඤ්ච, එවමෙව තං ත ඣානං සම්පයුත්තධම්මානන්ති. යොගිනො වා සුඛවිසෙසානං කාරණභාවෙන. පරිච්ඡින්දිත්වාති ඉදං ‘‘උද්ධං අධො තිරිය’’න්ති එත්ථාපි යොජෙතබ්බං. පරිච්ඡින්දිත්වා එව හි සබ්බත්ථ කසිණං වඩ්ඪෙතබ්බං. තෙන තෙන වා කාරණෙනාති තෙන තෙන උපරිආදීසු කසිණවඩ්ඪනකාරණෙන. යථා කින්ති ආහ ‘‘ආලොකමිව රූපදස්සනකාමො’’ති. යථා දිබ්බචක්ඛුනා උද්ධං චෙ රූපං දට්ඨුකාමො, උද්ධං ආලොකං පසාරෙති. අධො චෙ, අධො. සමන්තතො චෙ රූපං දට්ඨුකාමො, සමන්තතො ආලොකං පසාරෙති, එවං සබ්බකසිණන්ති අත්ථො. එකස්සාති පථවීකසිණාදීසු එකෙකස්ස. අඤ්ඤභාවානුපගමනත්ථන්ති අඤ්ඤකසිණභාවානුපගමනදීපනත්ථං, අඤ්ඤස්ස වා කසිණභාවානුපගමනදීපනත්ථං. න හි අඤ්ඤෙන පසාරිතකසිණං තතො අඤ්ඤෙන පසාරිතකසිණභාවං උපගච්ඡති, එවම්පි නෙසං අඤ්ඤකසිණසම්භෙදාභාවො වෙදිතබ්බො. න අඤ්ඤං පථවීආදි. න හි උදකෙන ඨිතට්ඨානෙ සසම්භාරපථවී අත්ථි. අඤ්ඤකසිණසම්භෙදොති ආපොකසිණාදිනා සඞ්කරො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සෙසකසිණෙසු.

๒๕. ในบทที่ห้า คำว่า "โดยความเป็นทั้งหมด" หมายถึงโดยไม่เหลือ. ในที่นี้ พึงทราบว่า "โดยความเป็นทั้งหมด" หมายถึงโดยการแผ่ไปโดยไม่เหลือ, คือหมายถึงโดยการถือเอาโดยไม่เหลือ ไม่ใช่ตั้งอยู่ในส่วนเดียวเหมือนในอสุภนิมิตเป็นต้น. คำว่า "แห่งธรรมทั้งหลายที่มีกสิณนั้นเป็นอารมณ์" หมายถึงแห่งธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยปรารภกสิณนั้น. คำว่า "โดยความเป็นเขต" หมายถึงโดยความเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้น. คำว่า "โดยความเป็นอธิษฐาน" หมายถึงโดยความเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไป. เหมือนไร่นาเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นและเป็นที่ตั้งแห่งการเจริญของพืชผล, ฉันใด, ฌานนั้นๆ ก็เป็นที่ตั้งแห่งธรรมที่ประกอบกันฉันนั้น. หรือโดยความเป็นเหตุแห่งสุขพิเศษของโยคี. คำว่า "กำหนด" นี้ พึงประกอบเข้าในคำว่า "เบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง" ด้วย. เพราะกสิณพึงเจริญได้โดยการกำหนดในทุกที่. หรือคำว่า "ด้วยเหตุนั้นๆ" หมายถึงด้วยเหตุแห่งการเจริญกสิณในเบื้องบนเป็นต้นนั้นๆ. ตรัสว่า "เหมือนผู้ปรารถนาจะเห็นรูปด้วยแสงสว่าง" ดังนี้ เพื่อแสดงว่า "อย่างไร". เหมือนผู้ปรารถนาจะเห็นรูปเบื้องบนด้วยทิพยจักษุ ก็แผ่แสงสว่างไปเบื้องบน. ถ้าปรารถนาจะเห็นเบื้องล่าง ก็แผ่ไปเบื้องล่าง. ถ้าปรารถนาจะเห็นรูปโดยรอบ ก็แผ่แสงสว่างไปโดยรอบ, ความหมายคือ กสิณทั้งหมดก็เป็นเช่นนั้น. คำว่า "ของสิ่งเดียว" หมายถึงของแต่ละอย่างในปฐวีกสิณเป็นต้น. คำว่า "เพื่อไม่ถึงความเป็นอย่างอื่น" หมายถึงเพื่อแสดงการไม่ถึงความเป็นกสิณอื่น, หรือเพื่อแสดงการไม่ถึงความเป็นกสิณของสิ่งอื่น. เพราะกสิณที่แผ่ไปโดยสิ่งหนึ่ง ย่อมไม่ถึงความเป็นกสิณที่แผ่ไปโดยสิ่งอื่น, พึงทราบว่าความไม่มีการปะปนกันแห่งกสิณอื่นของสิ่งเหล่านั้นก็เป็นเช่นนี้. ไม่ใช่ปฐวีเป็นต้นอย่างอื่น. เพราะในที่ที่น้ำตั้งอยู่ ย่อมไม่มีปฐวีที่มีองค์ประกอบ. คำว่า "การปะปนกันแห่งกสิณอื่น" หมายถึงการปะปนกันด้วยอาโปกสิณเป็นต้น. คำว่า "ในทุกที่" หมายถึงในกสิณที่เหลือทั้งหมด.

එකදෙසෙ [Pg.321] අට්ඨත්වා අනවසෙසඵරණං පමාණස්ස අග්ගහණතො අප්පමාණං. තෙනෙව හි නෙසං කසිණසමඤ්ඤා. තථා චාහ ‘‘තඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ චෙතසා ඵරන්තොති භාවනාචිත්තෙන ආරම්මණං කරොන්තො. භාවනාචිත්තඤ්හි කසිණං පරිත්තං වා විපුලං වා සකලමෙව මනසි කරොති, න එකදෙසං. කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ පවත්තවිඤ්ඤාණං ඵරණඅප්පමාණවසෙන විඤ්ඤාණකසිණන්ති වුත්තං. තථා හි තං විඤ්ඤාණන්ති වුච්චති. කසිණවසෙනාති උග්ඝාටිතකසිණවසෙන කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා. යත්තකඤ්හි ඨානං කසිණං පසාරිතං, තත්තකං ආකාසභාවනාවසෙන ආකාසං හොතීති. එවං යත්තකං ඨානං ආකාසං හුත්වා උපට්ඨිතං, තත්තකං සකලමෙව ඵරිත්වා විඤ්ඤාණස්ස පවත්තනතො ආගමනවසෙන විඤ්ඤාණකසිණෙපි උද්ධංඅධොතිරියතා වුත්තාති ආහ ‘‘කසිණුග්ඝාටිමාකාසවසෙන තත්ථ පවත්තවිඤ්ඤාණෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා’’ති.

การแผ่ไปโดยไม่เหลือ โดยไม่ตั้งอยู่ในส่วนเดียว ชื่อว่าอัปปมาณะ (ไม่มีประมาณ) เพราะไม่ถือเอาประมาณ. ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง กสิณเหล่านั้นจึงได้ชื่อว่ากสิณ. และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า 'เพราะเหตุนั้น' เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า 'แผ่ไปด้วยใจ' หมายถึงการทำกสิณให้เป็นอารมณ์ด้วยจิตภาวนา. เพราะจิตภาวนาย่อมมนสิการกสิณทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นส่วนน้อยหรือส่วนใหญ่ ไม่ใช่เพียงส่วนเดียว. วิญญาณที่ดำเนินไปในอากาศที่เพิกกสิณออกแล้ว ท่านเรียกว่าวิญญาณกสิณ โดยการแผ่ไปอย่างไม่มีประมาณ. เพราะวิญญาณนั้นท่านเรียกว่าวิญญาณ. คำว่า 'โดยกสิณ' หมายถึงพึงทราบความเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง ในอากาศที่เพิกกสิณออกแล้ว โดยกสิณที่เพิกออกแล้ว. เพราะสถานที่ใดที่กสิณแผ่ไปได้มากเท่าใด สถานที่นั้นก็ย่อมเป็นอากาศโดยการภาวนาอากาศมากเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้ สถานที่ใดที่ปรากฏเป็นอากาศมากเท่าใด วิญญาณก็ย่อมแผ่ไปทั่วทั้งหมดในสถานที่นั้น และโดยการมาถึงแห่งการเป็นไปของวิญญาณนั้น ความเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง ก็ถูกกล่าวไว้แม้ในวิญญาณกสิณด้วย ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงทราบความเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง ในวิญญาณที่ดำเนินไปในอากาศที่เพิกกสิณออกแล้วนั้น โดยอากาศที่เพิกกสิณออกแล้ว'.

කසිණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการอธิบายกสิณสูตร.

6. කාළීසුත්තවණ්ණනා

๖. การอธิบายกาลีสูตร

26. ඡට්ඨෙ අත්ථස්ස පත්තින්ති එකන්තතො හිතානුප්පත්තිං. හදයස්ස සන්තින්ති පරමචිත්තූපසමං. කිලෙසසෙනන්ති කාමගුණසඞ්ඛාතං පඨමං කිලෙසසෙනං. සා හි කිලෙසසෙනා අච්ඡරාසඞ්ඝාතසභාවාපි පටිපත්ථයමානා පියායිතබ්බඉච්ඡිතබ්බරූපසභාවතො පියරූපසාතරූපා නාම අත්තනො කිච්චවසෙන. අහං එකොව ඣායන්තොති අහං ගණසඞ්ගණිකාය කිලෙසසඞ්ගණිකාය ච අභාවතො එකො අසහායො ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන ඣායන්තො. අනුබුජ්ඣින්ති අනුක්කමෙන මග්ගපටිපාටියා බුජ්ඣිං පටිවිජ්ඣිං. ඉදං වුත්තං හොති – පියරූපං සාතරූපං සෙනං ජිනිත්වා අහං එකොව ඣායන්තො ‘‘අත්ථස්ස පත්තිං හදයස්ස සන්ති’’න්ති සඞ්ඛං ගතං අරහත්තසුඛං පටිවිජ්ඣිං, තස්මා ජනෙන මිත්තසන්ථවං න කරොමි, තෙනෙව ච මෙ කාරණෙන කෙනචි සද්ධිං සක්ඛී න සම්පජ්ජතීති. අත්ථාභිනිබ්බත්තෙසුන්ති ඉතිසද්දලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘අත්ථොති ගහෙත්වා’’ති.

๒๖. ในสูตรที่ ๖ คำว่า 'การบรรลุประโยชน์' คือ การเกิดขึ้นแห่งประโยชน์โดยส่วนเดียว. คำว่า 'ความสงบแห่งใจ' คือ ความสงบระงับแห่งจิตอย่างยิ่ง. คำว่า 'กองกิเลส' คือ กองกิเลสแรกที่นับเนื่องด้วยกามคุณ. กองกิเลสนั้น แม้มีสภาพเป็นหมู่แห่งนางอัปสร เมื่อปรารถนาอยู่ ย่อมมีสภาพเป็นรูปที่น่ารักน่าปรารถนา ชื่อว่ามีรูปเป็นที่รักและเป็นที่พอใจ โดยกิจของตน. คำว่า 'เราผู้เดียวเท่านั้นย่อมเพ่ง' คือ เราผู้เดียว ไม่มีผู้ช่วย เพราะความไม่มีการคลุกคลีด้วยหมู่คณะและการคลุกคลีด้วยกิเลส ย่อมเพ่งด้วยการพิจารณาลักษณะ. คำว่า 'ย่อมตรัสรู้ตาม' คือ เราตรัสรู้ แทงตลอดตามลำดับแห่งมรรค. ความข้อนี้กล่าวคือ เราชนะกองกิเลสที่มีรูปเป็นที่รักและเป็นที่พอใจแล้ว เพ่งอยู่ผู้เดียว ได้แทงตลอดสุขแห่งอรหัตที่ถึงซึ่งการนับว่า 'การบรรลุประโยชน์ ความสงบแห่งใจ' เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่ทำความสนิทสนมกับชนทั้งหลาย และด้วยเหตุนั้น พยานจึงไม่สำเร็จแก่เรากับใครๆ. คำว่า 'ในผู้บรรลุประโยชน์ทั้งหลาย' นี้เป็นบทนิทเทสโดยการลบคำว่า 'อิติ' ออก จึงกล่าวว่า 'พึงถือเอาว่าประโยชน์'.

කාළීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากาฬีสูตร จบแล้ว.

7. පඨමමහාපඤ්හසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาปฐมมหาปัญหาสูตร.

27. සත්තමෙ [Pg.322] වුච්චෙථාති වුච්චෙය්‍ය. දුතියපදෙපීති ‘‘අනුසාසනියා වා අනුසාසනි’’න්ති එවං දුතියවාක්‍යෙපි. තෙ කිර භික්ඛූ. න චෙව සම්පායිස්සන්තීති න චෙව සම්මදෙව පකාරෙහි ගහෙස්සන්ති ඤාපෙස්සන්ති. තෙනාහ ‘‘සම්පාදෙත්වා කථෙතුං න සක්ඛිස්සන්තී’’ති. යස්මා අවිසයෙ පඤ්හං පුච්ඡිතා හොන්ති, තස්මා විඝාතං ආපජ්ජිස්සන්තීති යොජනා. අඤ්ඤථා ආරාධනං නාම නත්ථීති ඉමිනා සපච්චයනාමරූපානං යාථාවතො අවබොධො එව ඉතො බාහිරකානං නත්ථි, කුතො පවෙදනාති දස්සෙති. ආරාධනන්ති යාථාවපවෙදනෙන චිත්තස්ස පරිතොසනං.

๒๗. ในข้อที่ ๗ คำว่า 'พึงกล่าว' คือ พึงกล่าว. แม้ในบทที่สอง คำว่า 'อนุสาสนิยา วา อนุสาสนิ' ดังนี้ แม้ในประโยคที่สอง. ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้น จักไม่รับรู้และจักไม่ทำให้รู้แจ้งโดยชอบด้วยประการทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จักไม่สามารถทำให้สำเร็จแล้วบอกกล่าวได้'. มีการเชื่อมความว่า เพราะเหตุที่ถูกถามปัญหาในสิ่งที่ไม่ใช่ขอบเขตของตน เพราะฉะนั้นจึงจักถึงความลำบาก. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'ชื่อว่าการทำให้สำเร็จไม่มี' ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า การรู้แจ้งนามรูปที่มีปัจจัยโดยความเป็นจริงเท่านั้น ไม่มีแก่ลัทธิภายนอกนี้ การบอกกล่าวจะมีได้อย่างไร. คำว่า 'การทำให้สำเร็จ' คือ การทำจิตให้ยินดีด้วยการบอกกล่าวตามความเป็นจริง.

එකො පඤ්හොති එකො පඤ්හමග්ගො, එකං පඤ්හගවෙසනන්ති අත්ථො. එකො උද්දෙසොති එකං උද්දිසනං අත්ථස්ස සංඛිත්තවචනං. වෙය්‍යාකරණන්ති නිද්දිසනං අත්ථස්ස විවරිත්වා කථනං. හෙතුනාති ‘‘අන්තවන්තතො අනච්චන්තිකතො තාවකාලිකතො නිච්චප්පටික්ඛෙපතො’’ති එවමාදිනා නයෙන යථා ඉමෙ සඞ්ඛාරා එතරහි, එවං අතීතෙ අනාගතෙ ච අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මාති අතීතානාගතෙසු නයෙන.

คำว่า 'ปัญหาเดียว' คือ ทางแห่งปัญหาเดียว ความหมายว่า การแสวงหาปัญหาเดียว. คำว่า 'อุเทศเดียว' คือ การยกขึ้นแสดงหนึ่งเดียว คือการกล่าวสรุปเนื้อความ. คำว่า 'พยากรณ์' คือ การชี้แจง คือการกล่าวขยายเนื้อความ. คำว่า 'ด้วยเหตุ' คือ ด้วยนัยมีอาทิว่า 'เพราะมีที่สุด เพราะไม่ยั่งยืน เพราะมีชั่วคราว เพราะปฏิเสธความเที่ยง' ดังนี้ ว่า สังขารเหล่านี้ในบัดนี้เป็นฉันใด แม้ในอดีตและอนาคตก็เป็นอนิจจัง สังขตะ ปฏิจจสมุปปันนะ มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายกำหนัดเป็นธรรมดา ด้วยนัยในอดีตและอนาคต ฉันนั้น.

සබ්බෙ සත්තාති අනවසෙසා සත්තා. තෙ පන භවභෙදතො සඞ්ඛෙපෙනෙව භින්දිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘කාමභවාදීසූ’’තිආදිමාහ. බ්‍යධිකරණානම්පි බාහිරත්ථසමාසො හොති යථා ‘‘උරසිලොමො’’ති ආහ ‘‘ආහාරතො ඨිති එතෙසන්ති ආහාරට්ඨිතිකා’’ති. තිට්ඨති එතෙනාති වා ඨිති, ආහාරො ඨිති එතෙසන්ති ආහාරට්ඨිතිකාති එවං වා එත්ථ සමාසවිග්ගහො දට්ඨබ්බො. ආහාරට්ඨිතිකාති පච්චයට්ඨිතිකා, පච්චයායත්තවුත්තිකාති අත්ථො. පච්චයත්ථො හෙත්ථ ආහාරසද්දො ‘‘අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස උප්පාදායා’’තිආදීසු (සං. නි. 4.232) විය. එවඤ්හි ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති ඉමිනා අසඤ්ඤසත්තා පරිග්ගහිතා හොන්ති. සා පනායං ආහාරට්ඨිතිකතා නිප්පරියායතො සඞ්ඛාරධම්මො. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘ආහාරට්ඨිතිකාති ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛාරලොකො වෙදිතබ්බො’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.1 වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා; විසුද්ධි. 1.136). යදි එවං ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති ඉදං කථන්ති? පුග්ගලාධිට්ඨානදෙසනාති නායං දොසො. තෙනෙවාහ – ‘‘එකධම්මෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො සම්මා විරජ්ජමානො සම්මා විමුච්චමානො සම්මා [Pg.323] පරියන්තදස්සාවී සම්මදත්ථං අභිසමෙච්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමස්මිං එකධම්මෙ? සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති. ය්වායං පුග්ගලාධිට්ඨානාය කථාය සබ්බෙසං සඞ්ඛාරානං පච්චයායත්තවුත්තිතාය ආහාරපරියායෙන සාමඤ්ඤතො පච්චයධම්මො වුත්තො, අයං ආහාරො නාම එකො ධම්මො.

คำว่า "สัตว์ทั้งปวง" คือ สัตว์ทั้งหลายไม่มีส่วนเหลือ. แต่เมื่อจะแสดงสัตว์เหล่านั้นโดยย่อ โดยจำแนกตามประเภทแห่งภพ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ในกามภพเป็นต้น". แม้บทที่มีวิภัตติต่างกัน ก็มีการสมาสที่มีบทอื่นเป็นประธานได้ เหมือนในคำว่า "อุรสิโลโม" (ผู้มีขนที่อก) ดังนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อาหาโร ฐิติ เอเตสันติ อาหารัฏฐิติกา" (อาหารเป็นที่ตั้งของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า อาหารัฏฐิติกา). หรือ "ฐิติ" หมายถึง ย่อมตั้งอยู่ด้วยสิ่งนี้, หรือ "อาหารเป็นที่ตั้งของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า อาหารัฏฐิติกา" พึงเห็นการวิเคราะห์สมาสในที่นี้อย่างนี้. คำว่า "อาหารัฏฐิติกา" คือ มีปัจจัยเป็นที่ตั้ง, มีความหมายว่า มีความเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัย. เพราะในที่นี้ คำว่า "อาหาร" มีความหมายว่าปัจจัย เหมือนในประโยคมีอาทิว่า "อาหารนี้เพื่อความเกิดขึ้นแห่งกามฉันท์ที่ยังไม่เกิด" (สํ. นิ. ๔.๒๓๒). ด้วยประการฉะนี้ อสัญญีสัตว์ทั้งหลายย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า "สัตว์ทั้งปวง" นี้. ก็ความเป็นอาหารัฏฐิติกานี้ โดยนิปปริยายเป็นสังขารธรรม. เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า "ในที่ที่มาว่า อาหารัฏฐิติกา พึงทราบว่าคือสังขารโลก" (สมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย ๑.๑ เวรัญชกัณฑ์วรรณนา; วิสุทธิมรรค ๑.๑๓๖). หากเป็นเช่นนั้น คำว่า "สัตว์ทั้งปวง" นี้กล่าวอย่างไร? ไม่เป็นโทษ เพราะเป็นการแสดงโดยมีบุคคลเป็นที่ตั้ง (ปุคคลาธิษฐาน). เพราะเหตุนั้นนั่นแล พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ เห็นที่สุดโดยชอบ แทงตลอดประโยชน์โดยชอบ ในธรรมอย่างหนึ่ง ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบันนั่นแล. ในธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร? คือ สัตว์ทั้งปวงมีอาหารเป็นที่ตั้ง". ปัจจัยธรรมที่ตรัสไว้โดยทั่วไปโดยปริยายแห่งอาหาร เพราะความเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัยของสังขารทั้งปวง ในเทศนาที่เป็นปุคคลาธิษฐานนี้ ชื่อว่าอาหารซึ่งเป็นธรรมอย่างหนึ่ง.

චොදකො වුත්තම්පි අත්ථං යාථාවතො අප්පටිවිජ්ඣමානො නෙය්‍යත්ථං සුත්තපදං නීතත්ථතො දහන්තො ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති වචනමත්තෙ ඨත්වා ‘‘නනු චා’’තිආදිනා චොදෙති. ආචරියො අවිපරීතං තත්ථ යථාධිප්පෙතමත්ථං පවෙදෙන්තො ‘‘න විරුජ්ඣතී’’ති වත්වා ‘‘තෙසඤ්හි ඣානං ආහාරො හොතී’’ති ආහ. ඣානන්ති එකවොකාරභවාවහං සඤ්ඤාය විරජ්ජනවසෙන පවත්තරූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානං. පාළියං පන ‘‘අනාහාරා’’ති වචනං අසඤ්ඤභවෙ චතුන්නං ආහාරානං අභාවං සන්ධාය වුත්තං, න පච්චයාහාරස්ස අභාවතො. එවං සන්තෙපීති ඉදං සාසනෙ යෙසු ධම්මෙසු විසෙසතො ආහාරසද්දො නිරුළ්හො, ‘‘ආහාරට්ඨිතිකා’’ති එත්ථ යදි තෙයෙව ගය්හන්ති, අබ්‍යාපිතදොසමාපන්නො. අථ සබ්බොපි පච්චයධම්මො ආහාරොති අධිප්පෙතො, ඉමාය ආහාරපාළියා විරොධො ආපන්නොති දස්සෙතුං ආරද්ධං. ‘‘න විරුජ්ඣතී’’ති යෙනාධිප්පායෙන වුත්තං, තං විවරන්තො ‘‘එතස්මිඤ්හි සුත්තෙ’’තිආදිමාහ. කබළීකාරාහාරාදීනං ඔජට්ඨමකරූපාහරණාදි නිප්පරියායෙන ආහාරභාවො. යථා හි කබළීකාරාහාරො ඔජට්ඨමකරූපාහරණෙන රූපකායං උපත්ථම්භෙන්ති, එවං ඵස්සාදයො වෙදනාදිආහරණෙන නාමකායං උපත්ථම්භෙති, තස්මා සතිපි ජනකභාවෙ උපත්ථම්භකභාවො ඔජාදීසු සාතිසයො ලබ්භමානො මුඛ්‍යො ආහාරට්ඨොති තෙ එව නිප්පරියායෙන ආහාරලක්ඛණා ධම්මා වුත්තා.

ผู้ทักท้วงเมื่อไม่แทงตลอดเนื้อความที่กล่าวแล้วตามความเป็นจริง เมื่อถือเอาบทแห่งสูตรที่เป็นเนยยัตถะว่าเป็นนีตัตถะ ยืนอยู่เพียงคำว่า 'สัตว์ทั้งปวง' แล้วทักท้วงด้วยคำเป็นต้นว่า 'ก็มิใช่หรือ'. พระอาจารย์เมื่อจะแสดงเนื้อความตามที่ประสงค์ในที่นั้นไม่ให้ผิดพลาด จึงกล่าวว่า 'ไม่ขัดแย้งกัน' แล้วกล่าวว่า 'เพราะว่าฌานเป็นอาหารของสัตว์เหล่านั้น'. คำว่า ฌาน ได้แก่ รูปาวจรจตุตถฌานที่เป็นไปด้วยอำนาจแห่งการคลายกำหนัดในสัญญา อันนำมาซึ่งเอกโวการภพ. ส่วนในพระบาลี คำว่า 'ไม่มีอาหาร' ตรัสหมายถึงความไม่มีอาหาร ๔ ในอสัญญีภพ ไม่ใช่เพราะความไม่มีปัจจัยอาหาร. แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า อาหาร นี้ ในพระศาสนา ย่อมเป็นที่รู้กันโดยพิเศษในธรรมเหล่าใด, หากในคำว่า 'อาหารัฏฐิติกา' นี้ พึงถือเอาเฉพาะธรรมเหล่านั้น ย่อมถึงซึ่งโทษคือความไม่ครอบคลุม. หากประสงค์เอาปัจจัยธรรมแม้ทั้งปวงว่าเป็นอาหาร ย่อมถึงซึ่งความขัดแย้งกับพระบาลีเรื่องอาหารนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้นจึงเริ่ม (อธิบาย). ท่านเมื่อจะเปิดเผยถึงความประสงค์ที่กล่าวว่า 'ไม่ขัดแย้งกัน' จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ในสูตรนี้แล'. ความเป็นอาหารโดยนิปปริยายของกวฬิงการาหารเป็นต้น คือการนำมาซึ่งรูปที่มีโอชะเป็นที่ ๘ เป็นต้น. ด้วยว่า กวฬิงการาหารย่อมค้ำจุนรูปกายด้วยการนำมาซึ่งรูปที่มีโอชะเป็นที่ ๘ ฉันใด ผัสสะเป็นต้นย่อมค้ำจุนนามกายด้วยการนำมาซึ่งเวทนาเป็นต้น ฉันนั้น เพราะฉะนั้น แม้จะมีภาวะเป็นผู้ให้เกิด แต่ภาวะเป็นผู้ค้ำจุนที่ปรากฏมีอยู่ยิ่งในโอชะเป็นต้น จึงเป็นความหมายหลักของอาหาร ธรรมเหล่านั้นนั่นแล ท่านจึงเรียกว่าเป็นธรรมที่มีลักษณะเป็นอาหารโดยนิปปริยาย.

ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ පරියායෙන පච්චයො ආහාරොති වුත්තො, සබ්බො පච්චයධම්මො අත්තනො ඵලං ආහරතීති ඉමං පරියායං ලභතීති. තෙනාහ ‘‘සබ්බධම්මානඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ සබ්බධම්මානන්ති සබ්බෙසං සඞ්ඛතධම්මානං. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං සුත්තෙන සමත්ථෙතුං ‘‘තෙනෙවාහා’’තිආදි වුත්තං. අයන්ති පච්චයාහාරො. නිප්පරියායාහාරොපි ගහිතොව හොතීති යාවතා සොපි පච්චයභාවෙනෙව ජනකො උපත්ථම්භකො ච හුත්වා තං තං ඵලං ආහරතීති වත්තබ්බතං ලභතීති.

คำว่า ในที่นี้ คือ ในสูตรนี้ ปัจจัยท่านเรียกว่าเป็นอาหารโดยปริยาย, ปัจจัยธรรมทั้งปวงย่อมได้ปริยายนี้ว่า ย่อมนำมาซึ่งผลของตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'เพราะว่า (ในบรรดา) ธรรมทั้งปวง'. ในคำนั้น คำว่า ของธรรมทั้งปวง คือ ของสังขตธรรมทั้งปวง. บัดนี้ เพื่อจะสนับสนุนเนื้อความตามที่กล่าวแล้วด้วยสูตร จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'เพราะเหตุนั้นนั่นแล จึงตรัสว่า'. คำว่า นี้ คือ ปัจจัยอาหาร. แม้อาหารโดยนิปปริยายก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย เพราะว่าแม้อาหารนั้นก็เป็นทั้งผู้ให้เกิดและผู้ค้ำจุนโดยความเป็นปัจจัยนั่นเอง จึงได้ชื่อว่าย่อมนำมาซึ่งผลนั้นๆ.

තත්ථාති [Pg.324] පරියායාහාරො, නිප්පරියායාහාරොති ද්වීසු ආහාරෙසු අසඤ්ඤභවෙ යදිපි නිප්පරියායාහාරො න ලබ්භති, පරියායාහාරො පන ලබ්භතෙව. ඉදානි තමෙවත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘අනුප්පන්නෙ හි බුද්ධෙ’’තිආදි වුත්තං. උප්පන්නෙ බුද්ධෙ තිත්ථකරමතනිස්සිතානං ඣානභාවනාය අසිජ්ඣනතො ‘‘අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ’’ති වුත්තං. සාසනිකා තාදිසං ඣානං න නිබ්බත්තෙන්තීති ‘‘තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතා’’ති වුත්තං. තිත්ථියා හි උපපත්තිවිසෙසෙ විමුත්තිසඤ්ඤිනො සඤ්ඤාවිරාගාවිරාගෙසු ආදීනවානිසංසදස්සිනොව හුත්වා අසඤ්ඤසමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා අක්ඛණභූමියං උප්පජ්ජන්ති, න සාසනිකා. වායොකසිණෙ පරික්කම්මං කත්වාති වායොකසිණෙ පඨමාදීනි තීණි ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා තතියජ්ඣානෙ චිණ්ණවසී හුත්වා තතො වුට්ඨාය චතුත්ථජ්ඣානාධිගමාය පරිකම්මං කත්වා. තෙනෙවාහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා’’ති.

ในคำนั้น คือ ในอาหาร ๒ อย่าง คือ ปริยายาหาร และนิปปริยายาหาร ในอสัญญีภพ แม้จะไม่มีนิปปริยายาหาร แต่ปริยายาหารย่อมมีแน่นอน. บัดนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้นโดยพิสดาร จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่ทรงอุบัติ'. ที่กล่าวว่า 'เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่ทรงอุบัติ' เพราะเมื่อพระพุทธเจ้าทรงอุบัติแล้ว การเจริญฌานของพวกที่อาศัยลัทธิของเจ้าลัทธิทั้งหลายย่อมไม่สำเร็จ. ที่กล่าวว่า 'บรรพชิตในสำนักเดียรถีย์' เพราะพวกที่อยู่ในพระศาสนาไม่ยังฌานเช่นนั้นให้เกิดขึ้น. ด้วยว่า พวกเดียรถีย์มีความสำคัญในความพ้นในภพที่อุบัติเป็นพิเศษ เป็นผู้เห็นโทษและอานิสงส์ในความคลายกำหนัดและไม่คลายกำหนัดในสัญญาแล้ว ยังอสัญญาสมาบัติให้เกิดขึ้น ย่อมบังเกิดในอักขณะภูมิ ไม่ใช่พวกที่อยู่ในพระศาสนา. คำว่า กระทำบริกรรมในวายุกสิณ คือ ยังฌาน ๓ มีปฐมฌานเป็นต้นให้เกิดขึ้นในวายุกสิณ เป็นผู้ชำนาญในตติยฌานแล้ว ออกจากฌานนั้น กระทำบริกรรมเพื่อบรรลุจตุตถฌาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ยังจตุตถฌานให้เกิดขึ้น'.

කස්මා (දී. නි. ටී. 1.68-73; දී. නි. අභි. ටී. 1.68-73) පනෙත්ථ වායොකසිණෙයෙව පරිකම්මං වුත්තන්ති? වුච්චතෙ, යථෙව හි රූපපටිභාගභූතෙසු කසිණවිසෙසෙසු රූපවිභාවනෙන රූපවිරාගභාවනාසඞ්ඛාතො අරූපසමාපත්තිවිසෙසො සච්ඡිකරීයති, එවං අපරිබ්‍යත්තවිග්ගහතාය අරූපපටිභාගභූතෙ කසිණවිසෙසෙ අරූපවිභාවනෙන අරූපවිරාගභාවනා සඞ්ඛාතො රූපසමාපත්තිවිසෙසො අධිගමීයතීති. එත්ථ ච ‘‘සඤ්ඤා රොගො, සඤ්ඤා ගණ්ඩො’’තිආදිනා (ම. නි. 3.24), ‘‘ධි චිත්තං, ධි වතෙතං චිත්ත’’න්තිආදිනා ච නයෙන අරූපප්පවත්තියා ආදීනවදස්සනෙන තදභාවෙ ච සන්තපණීතභාවසන්නිට්ඨානෙන රූපසමාපත්තියා අභිසඞ්ඛරණං අරූපවිරාගභාවනා. රූපවිරාගභාවනා පන සද්ධිං උපචාරෙන අරූපසමාපත්තියො, තත්ථාපි විසෙසෙන පඨමාරුප්පජ්ඣානං. යදි එවං ‘‘පරිච්ඡින්නාකාසකසිණෙපී’’ති වත්තබ්බං, තස්සාපි අරූපපටිභාගතා ලබ්භතීති? ඉච්ඡිතමෙවෙතං, කෙසඤ්චි අවචනං පනෙත්ථ පුබ්බාචරියෙහි අග්ගහිතභාවෙන. යථා හි රූපවිරාගභාවනා විරජ්ජනීයධම්මාභාවමත්තෙන පරිනිප්ඵන්නා, විරජ්ජනීයධම්මපරිභාසභූතෙ ච විසයවිසෙසෙ පාතුභවති, එවං අරූපවිරාගභාවනාපීති වුච්චමානෙ න කොචි විරොධො. තිත්ථියෙහෙව පන තස්සා සමාපත්තියා පටිපජ්ජිතබ්බතාය තෙසඤ්ච විසයපථෙ සූපනිබන්ධනස්සෙව තස්ස ඣානස්ස පටිපත්තිතො දිට්ඨිවන්තෙහි පුබ්බාචරියෙහි චතුත්ථෙයෙව භූතකසිණෙ අරූපවිරාගභාවනාපරිකම්මං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කිඤ්ච [Pg.325] වණ්ණකසිණෙසු විය පුරිමභූතකසිණත්තයෙපි වණ්ණප්පටිච්ඡායාව පණ්ණත්ති ආරම්මණං ඣානස්ස ලොකවොහාරානුරොධෙනෙව පවත්තිතො. එවඤ්ච කත්වා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.57) පථවීකසිණස්ස ආදාසචන්දමණ්ඩලූපමවචනඤ්ච සමත්ථිතං හොති, චතුත්ථං පන භූතකසිණං භූතප්පටිච්ඡායමෙව ඣානස්ස ගොචරභාවං ගච්ඡතීති තස්සෙවං අරූපපටිභාගතා යුත්තාති වායොකසිණෙයෙව පරිකම්මං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

เพราะเหตุไร (ที. สี. ฏีกา ๑.๖๘-๗๓; ที. อภิ. ฏีกา ๑.๖๘-๗๓) ในที่นี้จึงกล่าวบริกรรมในกสิณลมเท่านั้น? ตอบว่า เพราะอรูปสมาบัติพิเศษอันนับว่าเป็นการเจริญวิราคะในรูป ย่อมทำให้แจ้งได้ด้วยการเพิกรูปในกสิณพิเศษทั้งหลายอันเป็นส่วนเปรียบเทียบของรูป ฉันใด รูปสมาบัติพิเศษอันนับว่าเป็นการเจริญวิราคะในอรูป ย่อมบรรลุได้ด้วยการเพิกอรูปในกสิณพิเศษอันเป็นส่วนเปรียบเทียบของอรูป เพราะมีรูปกายไม่ปรากฏชัด ฉันนั้น. ในที่นี้ การปรุงแต่งรูปสมาบัติด้วยการเห็นโทษในการเกิดขึ้นของอรูป โดยนัยแห่งคำว่า 'สัญญาเป็นโรค สัญญาเป็นฝี' เป็นต้น (ม. อุ. ๓.๒๔) และคำว่า 'ใจน่ารังเกียจ ใจของเรานี้น่ารังเกียจหนอ' เป็นต้น และด้วยการกำหนดความสงบประณีตในความไม่มีอรูปนั้น ชื่อว่า อรูปวิราคภาวนา. ส่วนรูปวิราคภาวนาคืออรูปสมาบัติทั้งหลายพร้อมด้วยอุปจาระ โดยเฉพาะอย่างยิ่งคือปฐมอรูปฌาน. ถ้าเป็นเช่นนั้น ก็ควรกล่าวว่า 'แม้ในปริจฉินนากาสกสิณ' เพราะความเป็นส่วนเปรียบเทียบของอรูปก็มีได้ในกสิณนั้นด้วยมิใช่หรือ? ข้อนี้เป็นที่ปรารถนาอยู่แล้ว การที่บางท่านไม่กล่าวถึงในที่นี้ เป็นเพราะปุพพาจารย์ไม่ได้ถือเอาไว้. เพราะรูปวิราคภาวนาสำเร็จได้ด้วยความไม่มีธรรมที่ควรคลายกำหนัด และย่อมปรากฏในอารมณ์พิเศษอันเป็นส่วนเปรียบเทียบของธรรมที่ควรคลายกำหนัด ฉันใด เมื่อกล่าวว่าอรูปวิราคภาวนาก็ฉันนั้น ย่อมไม่มีข้อขัดแย้งใดๆ. แต่พึงทราบว่า ปุพพาจารย์ผู้มีทิฏฐิได้กล่าวบริกรรมอรูปวิราคภาวนาไว้ในภูตกสิณที่ ๔ เท่านั้น เพราะสมาบัตินั้นเป็นสิ่งที่พวกเดียรถีย์พึงปฏิบัติ และการปฏิบัติฌานนั้นก็ผูกพันอยู่กับอารมณ์ของพวกเดียรถีย์. อนึ่ง ในภูตกสิณ ๓ อย่างแรก ก็มีบัญญัติคือเงาของสีเป็นอารมณ์ของฌาน เหมือนในวรรณกสิณ เพราะฌานย่อมเป็นไปตามโลกโวหาร. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำกล่าวเปรียบเทียบปฐวีกสิณกับกระจกและดวงจันทร์ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๕๗) ก็ย่อมสมเหตุสมผล ส่วนภูตกสิณที่ ๔ นั้น เงาของภูตธรรมเท่านั้นย่อมเป็นอารมณ์ของฌาน เพราะฉะนั้น ความเป็นส่วนเปรียบเทียบของอรูปในกสิณนั้นจึงสมควร พึงทราบว่า เพราะเหตุนี้จึงกล่าวบริกรรมในกสิณลมเท่านั้น.

ධීති ජිගුච්ඡනත්ථෙ නිපාතො, තස්මා ධි චිත්තන්ති චිත්තං ජිගුච්ඡාමි. ධි වතෙතං චිත්තන්ති එතං මම චිත්තං ජිගුච්ඡිතං වත හොතු. වතාති සම්භාවනෙ. තෙන ජිගුච්ඡනං සම්භාවෙන්තො වදති. නාමාති ච සම්භාවනෙ එව. තෙන චිත්තස්ස අභාවං සම්භාවෙති. චිත්තස්ස භාවාභාවෙසු ආදීනවානිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘චිත්තඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වාති චිත්තස්ස අභාවො එව සාධු සුට්ඨූති ඉමං දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තිං තත්ථ ච අභිරුචිං උප්පාදෙත්වා. තථා භාවිතස්ස ඣානස්ස ඨිතිභාගියභාවප්පත්තියා අපරිහීනජ්ඣානා. තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතස්සෙව තථා ඣානභාවනා හොතීති ආහ ‘‘මනුස්සලොකෙ’’ති. පණිහිතො අහොසීති මරණස්ස ආසන්නකාලෙ ඨපිතො අහොසි. යදි ඨානාදිනා ආකාරෙන නිබ්බත්තෙය්‍ය කම්මබලෙන, යාව භෙදා තෙනෙවාකාරෙන තිට්ඨෙය්‍යාති ආහ ‘‘තෙන ඉරියාපථෙනා’’තිආදි. එවරූපානම්පීති එවං අචෙතනානම්පි. පි-සද්දෙන පගෙව සචෙතනානන්ති දස්සෙති. කථං පන අචෙතනානං නෙසං පච්චයාහාරස්ස උපකප්පනන්ති චොදනං සන්ධාය තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙන්තො ‘‘යථා’’තිආදිමාහ. තෙන න කෙවලමාගමොයෙව, අයමෙත්ථ යුත්තීති දස්සෙති. තාව තිට්ඨන්තීති උක්කංසතො පඤ්ච මහාකප්පසතානි තිට්ඨන්ති.

คำว่า 'ธี' เป็นนิบาตในอรรถว่าน่ารังเกียจ เพราะฉะนั้น คำว่า 'ธี จิตฺตํ' (ใจน่ารังเกียจ) หมายถึง เราย่อมรังเกียจใจ. คำว่า 'ธี วเตตํ จิตฺตํ' (ใจของเรานี้น่ารังเกียจหนอ) หมายถึง ใจของเรานี้น่ารังเกียจหนอ. คำว่า 'วต' (หนอ) เป็นนิบาตในอรรถว่าการสันนิษฐาน. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวโดยสันนิษฐานความน่ารังเกียจ. คำว่า 'นาม' (ชื่อ) ก็เป็นนิบาตในอรรถว่าการสันนิษฐานเช่นกัน. เพราะฉะนั้น จึงสันนิษฐานความไม่มีใจ. เพื่อแสดงโทษและอานิสงส์ในการมีอยู่และไม่มีอยู่ของใจ จึงกล่าวคำว่า 'เพราะใจ' เป็นต้น. คำว่า 'ยังความอดทนและความยินดีให้เกิดขึ้น' หมายถึง ยังความอดทนในการเพ่งพิจารณาเห็นว่า ความไม่มีใจนั่นแหละดีงามยิ่งนัก และยังความยินดีในที่นั้นให้เกิดขึ้น. ฌานที่เจริญแล้วอย่างนั้น ย่อมไม่เสื่อม เพราะถึงความเป็นส่วนแห่งความตั้งมั่น. การเจริญฌานอย่างนั้นย่อมมีแก่ผู้บรรพชิตในสำนักเดียรถีย์เท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ในมนุษยโลก'. คำว่า 'ปณิหิโต อโหสิ' (ตั้งไว้แล้ว) หมายถึง ตั้งไว้แล้วในเวลาใกล้ตาย. ถ้ากรรมยังให้เกิดขึ้นด้วยอาการยืนเป็นต้น ก็จะดำรงอยู่ด้วยอาการนั้นจนกว่าจะแตกดับ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวคำว่า 'ด้วยอิริยาบถนั้น' เป็นต้น. คำว่า 'แม้มีรูปอย่างนี้' หมายถึง แม้แก่สิ่งไม่มีจิตอย่างนี้. ด้วยคำว่า 'ปิ' (แม้) ย่อมแสดงว่าแก่สิ่งมีจิตนั้นไม่ต้องกล่าวถึง. เมื่อกล่าวถึงคำถามว่า 'แต่ปัจจยาหารย่อมเป็นประโยชน์แก่สิ่งไม่มีจิตเหล่านั้นได้อย่างไร?' จึงแสดงอุทาหรณ์ในที่นั้นว่า 'เหมือน' เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงแสดงว่าไม่เพียงแต่อาคมเท่านั้น แต่ในที่นี้ก็มีเหตุผลด้วย. คำว่า 'ดำรงอยู่เพียงนั้น' หมายถึง ดำรงอยู่สูงสุด ๕๐๐ มหากัป.

යෙ උට්ඨානවීරියෙන දිවසං වීතිනාමෙත්වා තස්ස නිස්සන්දඵලමත්තං කිඤ්චිදෙව ලභිත්වා ජීවිකං කප්පෙන්ති, තෙ උට්ඨානඵලූපජීවිනො. යෙ පන අත්තනො පුඤ්ඤඵලමෙව උපජීවන්ති, තෙ පුඤ්ඤඵලූපජීවිනො. නෙරයිකානං පන නෙව උට්ඨානවීරියවසෙන ජීවිකකප්පනං, පුඤ්ඤඵලස්ස පන ලෙසොපි නත්ථීති වුත්තං ‘‘යෙ පන නෙරයිකා…පෙ… ජීවීති වුත්තා’’ති. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ආහරණෙන මනොසඤ්චෙතනා ආහාරොති වුත්තා, න යස්ස කස්සචි ඵලස්සාති [Pg.326] අධිප්පායෙන ‘‘කිං පඤ්ච ආහාරා අත්ථී’’ති චොදෙති. ආචරියො නිප්පරියායාහාරෙ අධිප්පෙතෙ ‘‘සියා තව චොදනා අවසරා, සා පන එත්ථ අනවසරා’’ති ච දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්ච, න පඤ්චාති ඉදං න වත්තබ්බ’’න්ති වත්වා පරියායාහාරස්සෙව පනෙත්ථ අධිප්පෙතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘නනු පච්චයො ආහාරො’ති වුත්තමෙත’’න්ති ආහ. තස්මාති යස්ස කස්සචි පච්චයස්ස ආහාරොති ඉච්ඡිතත්තා. ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං පාළියා සමත්ථෙන්තො ‘‘යං සන්ධායා’’තිආදිමාහ.

ชนเหล่าใดยังชีพด้วยความเพียรพยายามตลอดวัน ได้ผลอันเกิดจากการกระทำนั้นเพียงเล็กน้อย แล้วเลี้ยงชีวิต ชนเหล่านั้นชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความเพียร. ส่วนชนเหล่าใดเลี้ยงชีพด้วยผลบุญของตนเท่านั้น ชนเหล่านั้นชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลบุญ. ส่วนสัตว์นรกนั้น ไม่มีการเลี้ยงชีพด้วยความเพียรพยายามเลย และผลบุญก็ไม่มีแม้แต่น้อย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ส่วนสัตว์นรก... (ละไว้)... ชื่อว่า ผู้มีชีวิต' เป็นต้น. มโนสัญเจตนาชื่อว่าอาหาร เพราะนำมาซึ่งปฏิสนธิวิญญาณ ไม่ใช่ผลของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ด้วยความหมายนี้ จึงถามว่า 'อาหาร ๕ อย่างมีอยู่หรือ?' เมื่ออาจารย์ประสงค์นิปปริยายาหาร จึงแสดงว่า 'คำถามของท่านอาจมีโอกาส แต่ในที่นี้ไม่มีโอกาส' แล้วกล่าวว่า 'ไม่ควรกล่าวว่า ๕ หรือไม่ ๕' แล้วแสดงว่าในที่นี้ประสงค์ปริยายาหารเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'ปัจจัยชื่อว่าอาหาร มิใช่หรือ?' เพราะเหตุนั้น จึงประสงค์ว่าปัจจัยของสิ่งใดสิ่งหนึ่งชื่อว่าอาหาร. บัดนี้ เพื่อยืนยันอรรถที่กล่าวมาแล้วด้วยบาลี จึงกล่าวคำว่า 'มุ่งหมายถึงสิ่งใด' เป็นต้น.

මුඛ්‍යාහාරවසෙනපි නෙරයිකානං ආහාරට්ඨිතිකතං දස්සෙතුං ‘‘කබළීකාරාහාරං…පෙ… සාධෙතී’’ති වුත්තං. යදි එවං නෙරයිකා සුඛප්පටිසංවෙදිනොපි හොන්තීති? නොති දස්සෙතුං ‘‘ඛෙළො හී’’තිආදි වුත්තං. තයොති තයො අරූපාහාරා කබළීකාරාහාරස්ස අභාවතො. අවසෙසානන්ති අසඤ්ඤසත්තෙහි අවසෙසානං කාමභවාදීසු නිබ්බත්තසත්තානං. පච්චයාහාරො හි සබ්බෙසං සාධාරණොති.

เพื่อแสดงว่าสัตว์นรกมีการดำรงอยู่ด้วยอาหาร แม้โดยนัยแห่งอาหารหลัก จึงกล่าวคำว่า 'กพฬิงการาหาร... (ละไว้)... ย่อมสำเร็จ' เป็นต้น. ถ้าเป็นเช่นนั้น สัตว์นรกก็ย่อมเสวยสุขด้วยมิใช่หรือ? เพื่อแสดงว่าไม่เป็นเช่นนั้น จึงกล่าวคำว่า 'เพราะน้ำลาย' เป็นต้น. คำว่า 'สาม' หมายถึง อรูปอาหาร ๓ อย่าง เพราะไม่มีกพฬิงการาหาร. คำว่า 'ที่เหลือ' หมายถึง สัตว์ที่เกิดในกามภพเป็นต้น ที่เหลือจากอสัญญาภพ. เพราะปัจจยาหารเป็นของทั่วไปแก่สัตว์ทั้งปวง.

පඨමමහාපඤ්හසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมมหาปัญหาสูตร จบแล้ว.

8-9. දුතියමහාපඤ්හසුත්තාදිවණ්ණනා

๘-๙. อรรถกถาทุติยมหาปัญหาสูตรเป็นต้น

28-29. අට්ඨමෙ එවංනාමකෙති කජඞ්ගලාති එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමකෙ මජ්ඣිමප්පදෙසස්ස මරියාදභූතෙ නගරෙ. ‘‘නිගමෙ’’තිපි වදන්ති, ‘‘නිචුලවනෙ’’තිපි වදන්ති. නිචුලං නාම එකා රුක්ඛජාති, ‘‘නීපරුක්ඛො’’තිපි වදන්ති. තෙන සඤ්ඡන්නො මහාවනසණ්ඩො, තත්ථ විහරතීති අත්ථො. හෙතුනා නයෙනාති ච හෙට්ඨා වුත්තමෙව. නනු ච ‘‘එසො චෙව තස්ස අත්ථො’’ති කස්මා වුත්තං. භගවතා හි චත්තාරොතිආදිපඤ්හබ්‍යාකරණා චත්තාරො ආහාරා, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො, අට්ඨ ලොකධම්මා දස්සිතා. භික්ඛුනියා පන චත්තාරො සතිපට්ඨානා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, ඡ නිස්සාරණීයා ධාතුයො, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති දස්සිතධම්මා අඤ්ඤොයෙවත්ථො භික්ඛුනියා දස්සිතොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි. නවමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

ในสูตรที่ ๘ บทว่า เอวํนามเกติ กชงฺคลาติ ความว่า ในเมืองชื่อกชังคลา ซึ่งเป็นเมืองชายแดนของมัชฌิมประเทศ ได้ชื่อมาโดยเป็นอิตถีลิงค์อย่างนี้. บางพวกก็กล่าวว่า “นิคม” บางพวกก็กล่าวว่า “นิจุฬวัน”. นิจุฬะ เป็นชื่อของพรรณไม้ชนิดหนึ่ง บางพวกก็กล่าวว่า “ต้นนีปะ”. ป่าใหญ่ที่ปกคลุมไปด้วยต้นไม้นั้น ชื่อว่านิจุฬวัน มีความหมายว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นั่น. บทว่า เหตุนา นเยนาติ ก็กล่าวไว้แล้วข้างต้นนั่นเอง. ก็เหตุไฉนจึงกล่าวว่า “นั่นแหละเป็นอรรถของคำนั้น” เพราะพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมมีอาหาร ๔ เป็นต้น ด้วยการพยากรณ์ปัญหาว่า ๔ เป็นต้น คือ อาหาร ๔, อุปาทานขันธ์ ๕, อายตนะภายใน ๖, วิญญาณฐิติ ๗, โลกธรรม ๘. ส่วนภิกษุณีแสดงธรรมมีสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น คือ สติปัฏฐาน ๔, อินทรีย์ ๕, นิสสรณียธาตุ ๖, โพชฌงค์ ๗, อริยมรรคมีองค์ ๘. ธรรมที่ภิกษุณีแสดงนั้นเป็นอรรถอื่นแท้ๆ จึงทรงหมายถึงคำคัดค้านแล้วตรัสว่า “กิญฺจาปิ” เป็นต้น. ในสูตรที่ ๙ ไม่มีข้อความที่จะต้องกล่าว.

දුතියමහාපඤ්හසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยมหาปัญหาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

10. දුතියකොසලසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาทุติยโกสลสูตร

30. දසමෙ [Pg.327] උග්ගන්ත්වා යුජ්ඣති එතායාති උය්‍යොධිකා, සත්ථප්පහාරෙහි යුජ්ඣිතස්සෙතං අධිවචනං. උග්ගන්ත්වා යුජ්ඣනං වා උය්‍යොධිකො, සත්ථප්පහාරො. තෙනාහ ‘‘යුද්ධතො නිවත්තො’’ති. උපස්සුතිවසෙන යුජ්ඣිතබ්බාකාරං ඤත්වාති ජෙතවනෙ කිර දත්තත්ථෙරො ධනුග්ගහතිස්සත්ථෙරොති ද්වෙ මහල්ලකත්ථෙරා විහාරපච්චන්තෙ පණ්ණසාලාය වසන්ති. තෙසු ධනුග්ගහතිස්සත්ථෙරො පච්ඡිමයාමෙ පබුජ්ඣිත්වා උට්ඨාය නිසින්නො දත්තත්ථෙරං ආමන්තෙත්වා ‘‘අයං තෙ මහොදරො කොසලො භුත්තභත්තමෙව පූතිං කරොති, යුද්ධවිචාරණං පන කිඤ්චි න ජානාති, පරාජිතොත්වෙව වදාපෙතී’’ති වත්වා තෙන ‘‘කිං පන කාතුං වට්ටතී’’ති වුත්තෙ – ‘‘භන්තෙ, යුද්ධො නාම පදුමබ්‍යූහො චක්කබ්‍යූහො සකටබ්‍යූහොති තයො බ්‍යූහා හොන්ති, අජාතසත්තුං ගණ්හිතුකාමෙන අසුකස්මිං නාම පබ්බතකුච්ඡිස්මිං ද්වීසු පබ්බතභිත්තීසු මනුස්සෙ ඨපෙත්වා පුරතො දුබ්බලං දස්සෙත්වා පබ්බතන්තරං පවිට්ඨභාවං ජානිත්වා පවිට්ඨමග්ගං රුන්ධිත්වා පුරතො ච පච්ඡතො ච උභොසු පබ්බතභිත්තීසු වග්ගිත්වා නදිත්වා ජාලපක්ඛිත්තමච්ඡං විය කත්වා සක්කා ගහෙතු’’න්ති. තස්මිං ඛණෙ ‘‘භික්ඛූනං කථාසල්ලාපං සුණාථා’’ති රඤ්ඤො පෙසිතචරපුරිසා තං සුත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. තං සුත්වා රාජා සඞ්ගාමභෙරිං පහරාපෙත්වා ගන්ත්වා සකටබ්‍යූහං කත්වා අජාතසත්තුං ජීවග්ගාහං ගණ්හි. තෙන වුත්තං ‘‘උපස්සුතිවසෙ…පෙ... අජාතසත්තුං ගණ්හී’’ති.

๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อุยฺโยธิกา ความว่า การรบที่ยกทัพออกไปรบ ชื่อว่าอุยโยธิกา เป็นชื่อของการรบด้วยการประหารด้วยอาวุธ. หรือการยกทัพออกไปรบ ชื่อว่าอุยโยธิกะ คือการประหารด้วยอาวุธ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กลับจากการรบ”. บทว่า อุปสฺสุติวเสนะ ยุชฺฌิตพฺพากาเรน ญตฺวา ความว่า ทราบวิธีการรบโดยการแอบฟัง. ได้ยินว่า ในพระเชตวัน มีพระเถระผู้ใหญ่สองรูป คือ พระทัตตเถระ และพระธนูคคหติสสเถระ พักอยู่ในบรรณศาลาท้ายวิหาร. ในบรรดาพระเถระทั้งสองนั้น พระธนูคคหติสสเถระตื่นขึ้นในปัจฉิมยาม ลุกขึ้นนั่งแล้วเรียกพระทัตตเถระมากล่าวว่า “พระเจ้าโกศลผู้มีท้องใหญ่ผู้นี้ ทำอาหารที่เสวยแล้วให้เน่าเสียเท่านั้น ไม่รู้วิธีการรบอะไรเลย ทำให้พ่ายแพ้เท่านั้น” เมื่อพระทัตตเถระกล่าวว่า “แล้วจะทำอย่างไรดีเล่า” พระธนูคคหติสสเถระจึงกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ การรบนั้นมี ๓ แบบ คือ ปทุมพยุหะ จักกพยุหะ และสกฏพยุหะ ผู้ที่ต้องการจับพระเจ้าอชาตศัตรู พึงวางคนไว้ที่ซอกเขาแห่งหนึ่ง ระหว่างหน้าผาสองข้าง ทำทีว่าอ่อนแออยู่ข้างหน้า เมื่อทราบว่าพระเจ้าอชาตศัตรูเข้าไปในช่องเขาแล้ว ก็ปิดทางที่เข้าไป แล้วโอบล้อมจากข้างหน้าและข้างหลัง จากหน้าผาทั้งสองข้าง กระโดดโลดเต้นและบันลือสีหนาท ทำเหมือนปลาที่ติดตาข่าย ก็จะสามารถจับได้”. ในขณะนั้น พวกสายลับที่พระราชาส่งไปว่า “จงฟังการสนทนาของภิกษุทั้งหลาย” ได้ยินเรื่องนั้นแล้วก็กราบทูลพระราชา. พระราชาได้ยินดังนั้น ก็ให้ตีกลองศึก แล้วยกทัพไปจัดขบวนรบแบบสกฏพยุหะ จับพระเจ้าอชาตศัตรูได้ทั้งเป็น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “อุปสฺสุติวเส...เป...จับพระเจ้าอชาตศัตรูได้” ดังนี้.

දොණපාකන්ති දොණතණ්ඩුලානං පක්කභත්තං. දොණන්ති චතුනාළිකානමෙතමධිවචනං. මනුජස්සාති සත්තස්ස. තනුකස්සාති තනුකා අප්පිකා අස්ස පුග්ගලස්ස, භුත්තපච්චයා විසභාගවෙදනා න හොන්ති. සණිකන්ති මන්දං මුදුකං, අපරිස්සයමෙවාති අත්ථො. ජීරතීති පරිභුත්තාහාරො පච්චති. ආයු පාලයන්ති නිරොගො අවෙදනො ජීවිතං රක්ඛන්තො. අථ වා සණිකං ජීරතීති සො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ පුග්ගලො පරිමිතාහාරතාය සණිකං චිරෙන ජීරති ජරං පාපුණාති ජීවිතං පාලයන්තො.

บทว่า โทณปากํ คือ ข้าวสุกที่หุงจากข้าวสาร ๑ โทณะ. บทว่า โทณํ นี้เป็นชื่อเรียกของทะนาน ๔ ทะนาน. บทว่า มนุชสฺสาติ คือ ของสัตว์. บทว่า ตนุกสฺสาติ คือ (เวทนา) ของบุคคลนั้นย่อมเบาบาง คือน้อยลง, เวทนาที่ไม่สม่ำเสมออันมีอาหารที่กินแล้วเป็นปัจจัยย่อมไม่มี. บทว่า สณิกํ คือ ช้าๆ นุ่มนวล มีความหมายว่า ไม่มีอันตรายนั่นเอง. บทว่า ชีรตีติ คือ อาหารที่บริโภคแล้วย่อยไป. บทว่า อายุ ปาลยนฺติ คือ รักษาชีวิตโดยความเป็นผู้ไม่มีโรคไม่มีเวทนา. อีกนัยหนึ่ง บทว่า สณิกํ ชีรตีติ คือ บุคคลผู้รู้จักประมาณในการบริโภคอาหารนั้น ย่อมแก่ช้าๆ ด้วยความเป็นผู้มีอาหารจำกัด ย่อมรักษาชีวิตไว้ได้.

ඉමං ඔවාදං අදාසීති එකස්මිං කිර (ධ. ප. අට්ඨ. 2.203 පසෙනදිකොසලවත්ථු) සමයෙ රාජා තණ්ඩුලදොණස්ස ඔදනං තදුපියෙන සූපබ්‍යඤ්ජනෙන භුඤ්ජති. සො එකදිවසං භුත්තපාතරාසො [Pg.328] භත්තසම්මදං අවිනොදෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා කිලන්තරූපො ඉතො චිතො ච සම්පරිවත්තති, නිද්දාය අභිභුය්‍යමානොපි ලහුකං නිපජ්ජිතුං අසක්කොන්තො එකමන්තං නිසීදි. අථ නං සත්ථා ආහ ‘‘කිං, මහාරාජ, අවිස්සමිත්වාව ආගතොසී’’ති. ආම, භන්තෙ, භුත්තකාලතො පට්ඨාය මෙ මහාදුක්ඛං හොතීති. අථ නං සත්ථා, ‘‘මහාරාජ, අතිබහුභොජීනං එතං දුක්ඛං හොතී’’ති වත්වා –

บทว่า อิมํ โอวาทํ อทาสีติ ความว่า ได้ยินว่า ในสมัยหนึ่ง (ธ.ป.อ. ๒.๒๐๓ เรื่องพระเจ้าปเสนทิโกศล) พระราชาเสวยข้าวสุกที่หุงจากข้าวสาร ๑ โทณะ พร้อมด้วยแกงและกับข้าวที่เหมาะสม. วันหนึ่ง พระองค์เสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว ไม่สามารถบรรเทาความเมาในอาหารได้ จึงเสด็จไปเฝ้าพระศาสดา มีพระวรกายอ่อนเพลีย ทรงพลิกไปพลิกมา ไม่สามารถจะเอนกายลงให้สบายได้ แม้จะถูกความง่วงครอบงำ ก็ประทับนั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง. ลำดับนั้น พระศาสดาตรัสถามพระองค์ว่า “มหาบพิตร เหตุไฉนจึงเสด็จมาโดยยังไม่ได้พักผ่อนเลยเล่า” พระราชาทูลว่า “พระเจ้าข้า ตั้งแต่เวลาเสวยมา หม่อมฉันมีความลำบากมาก” ลำดับนั้น พระศาสดาตรัสกับพระองค์ว่า “มหาบพิตร ความลำบากนี้ย่อมมีแก่ผู้บริโภคมากเกินไป” แล้วตรัสว่า –

‘‘මිද්ධී යදා හොති මහග්ඝසො ච,නිද්දායිතා සම්පරිවත්තසායී;

මහාවරාහොව නිවාපපුට්ඨො,පුනප්පුනං ගබ්භමුපෙති මන්දො’’ති. (ධ. ප. 325;

නෙත්ති. 26, 90) –

“เมื่อใดบุคคลเป็นคนเกียจคร้าน กินจุ นอนหลับ พลิกตัวไปมา เหมือนสุกรใหญ่ที่ถูกเลี้ยงด้วยอาหารอย่างดี ผู้นั้นเป็นคนโง่ ย่อมเข้าถึงครรภ์อีกครั้งแล้วครั้งเล่า” (ธ.ป. ๓๒๕; เนตติ. ๒๖, ๙๐) –

ඉමාය ගාථාය ඔවදිත්වා, ‘‘මහාරාජ, භොජනං නාම මත්තාය භුඤ්ජිතුං වට්ටති, මත්තභොජිනො හි සුඛං හොතී’’ති උත්තරිපි පුන ඔවදන්තො ‘‘මනුජස්ස සදා සතීමතො’’ති (සං. නි. 1.124) ඉමං ගාථමාහ.

ครั้นทรงโอวาทด้วยพระคาถานี้แล้ว ตรัสว่า “มหาบพิตร อาหารนั้นควรบริโภคแต่พอประมาณ เพราะผู้บริโภคแต่พอประมาณย่อมมีความสุข” เมื่อจะทรงโอวาทต่อไปอีก จึงตรัสพระคาถาว่า “มนุชสฺส สทา สตีมโต” (สํ. นิ. ๑.๑๒๔) ดังนี้.

රාජා පන ගාථං උග්ගණ්හිතුං නාසක්ඛි, සමීපෙ ඨිතං පන භාගිනෙය්‍යං සුදස්සනං නාම මාණවං ‘‘ඉමං ගාථං උග්ගණ්හ තාතා’’ති ආහ. සො තං ගාථං උග්ගණ්හිත්වා ‘‘කිං කරොමි, භන්තෙ’’ති සත්ථාරං පුච්ඡි. අථ නං සත්ථා ආහ, ‘‘මාණව, ඉමං ගාථං නටො විය පත්තපත්තට්ඨානෙ මා අවච, රඤ්ඤො පාතරාසං භුඤ්ජනට්ඨානෙ ඨත්වා පඨමපිණ්ඩාදීසුපි අවත්වා අවසානෙ පිණ්ඩෙ ගහිතෙ වදෙය්‍යාසි, රාජා සුත්වා භත්තපිණ්ඩං ඡඩ්ඩෙස්සති. අථ රඤ්ඤො හත්ථෙසු ධොතෙසු පාතිං අපනෙත්වා සිත්ථානි ගණෙත්වා තදුපියං බ්‍යඤ්ජනං ඤත්වා පුනදිවසෙ තාවතකෙ තණ්ඩුලෙ හාරෙය්‍යාසි. පාතරාසෙ ච වත්වා සායමාසෙ මා වදෙය්‍යාසී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා තං දිවසං රඤ්ඤො පාතරාසං භුත්වා ගතත්තා සායමාසෙ භගවතො අනුසිට්ඨිනියාමෙන ගාථං අභාසි. රාජා දසබලස්ස වචනං සරිත්වා භත්තපිණ්ඩං පාතියංයෙව ඡඩ්ඩෙසි. රඤ්ඤො හත්ථෙසු ධොතෙසු පාතිං අපනෙත්වා සිත්ථානි ගණෙත්වා පුනදිවසෙ තත්තකෙ තණ්ඩුලෙ හරිංසු, සොපි මාණවො දිවසෙ දිවසෙ තථාගතස්ස සන්තිකං ගච්ඡති. දසබලස්ස විස්සාසිකො අහොසි. අථ නං එකදිවසං පුච්ඡි ‘‘රාජා කිත්තකං භුඤ්ජතී’’ති? සො ‘‘නාළිකොදන’’න්ති ආහ. වට්ටිස්සති එත්තාවතා [Pg.329] පුරිසභාගො එස, ඉතො පට්ඨාය ගාථං මා වදීති. රාජා තථෙව සණ්ඨාසි. තෙන වුත්තං ‘‘නාළිකොදනපරමතාය සණ්ඨාසී’’ති. රත්තඤ්ඤුතාය වඩ්ඪිතං සීලං අස්ස අත්ථීති වඩ්ඪිතසීලො. අපොථුජ්ජනිකෙහි සීලෙහීති චතුපාරිසුද්ධිසීලෙහි සීලං අරියං සුද්ධං. තෙන වුත්තං ‘‘අරියසීලො’’ති. තදෙකං අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලං. තෙන වුත්තං ‘‘කුසලසීලො’’ති.

แต่พระราชาไม่สามารถทรงจำพระคาถานั้นได้ จึงตรัสกับพระภาคิไนยชื่อสุทัสสนมาณพที่ยืนอยู่ใกล้ๆ ว่า “ลูกเอ๋ย จงจำพระคาถานี้ไว้” สุทัสสนมาณพนั้นจำพระคาถานั้นได้แล้วทูลถามพระศาสดาว่า “พระเจ้าข้า หม่อมฉันจะทำอย่างไรดี” ลำดับนั้น พระศาสดาตรัสกับเขาว่า “มาณพเอ๋ย เจ้าอย่ากล่าวพระคาถานี้เหมือนนักแสดงในที่ที่ไปถึงแล้วๆ เลย จงยืนอยู่ในที่ที่พระราชาเสวยพระกระยาหารเช้า อย่ากล่าวตั้งแต่คำข้าวปั้นแรกๆ แต่จงกล่าวเมื่อพระราชาทรงรับคำข้าวปั้นสุดท้ายแล้ว พระราชาจะได้ทรงฟังแล้วทิ้งคำข้าวปั้นนั้นเสีย. เมื่อพระหัตถ์ของพระราชาทรงล้างแล้ว จงยกภาชนะออก นับเมล็ดข้าว แล้วทราบกับข้าวที่เหมาะสม แล้วในวันรุ่งขึ้น จงหุงข้าวสารเท่านั้น. และจงกล่าวในเวลาเสวยพระกระยาหารเช้า แต่อย่ากล่าวในเวลาเสวยพระกระยาหารเย็น”. เขารับคำว่า “สาธุ” แล้วในวันนั้น เมื่อพระราชาเสวยพระกระยาหารเช้าเสร็จแล้ว เขาจึงกล่าวพระคาถาในเวลาเสวยพระกระยาหารเย็นตามนัยแห่งคำแนะนำของพระผู้มีพระภาค. พระราชาทรงระลึกถึงพระดำรัสของพระทศพลแล้ว ก็ทรงทิ้งคำข้าวปั้นลงในภาชนะนั่นเอง. เมื่อพระหัตถ์ของพระราชาทรงล้างแล้ว ก็ยกภาชนะออก นับเมล็ดข้าว แล้วในวันรุ่งขึ้น ก็หุงข้าวสารเท่านั้น. สุทัสสนมาณพนั้นก็ไปเฝ้าพระตถาคตทุกวัน. เขาเป็นที่ไว้วางใจของพระทศพล. ลำดับนั้น วันหนึ่งพระองค์ตรัสถามเขาว่า “พระราชาเสวยเท่าไร” เขาตอบว่า “ข้าวสุก ๑ นาฬิกา” พระองค์ตรัสว่า “เท่านี้ก็พอแล้ว นี่เป็นส่วนของบุรุษ ตั้งแต่นี้ไปอย่ากล่าวพระคาถานั้นอีก” พระราชาก็ทรงดำรงอยู่เช่นนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ทรงดำรงอยู่ด้วยข้าวสุก ๑ นาฬิกาเป็นที่สุด”. คำว่า วฑฺฒิตสีโล คือ ผู้มีศีลที่เจริญแล้วด้วยความรู้ราตรี. คำว่า อโปถุชชนิเกหิ สีเลหีติ คือ ด้วยศีลที่ไม่ใช่ของปุถุชน คือด้วยศีล ๔ ประการอันบริสุทธิ์ ศีลนั้นเป็นอริยะ บริสุทธิ์. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “อริยสีโล”. ศีลนั้นเป็นกุศลอย่างเดียวโดยไม่มีโทษ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กุสลสีโล”.

දුතියකොසලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยโกสลสูตร จบแล้ว.

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามหาวรรค จบแล้ว.

4. උපාලිවග්ගො

๔. อุปาลิวรรค

1. උපාලිසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอุปาลิสูตร

31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ අත්ථවසෙති වුද්ධිවිසෙසෙ, සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතු අධිගමනීයෙ හිතවිසෙසෙති අත්ථො. අත්ථොයෙව වා අත්ථවසො, දස අත්ථෙ දස කාරණානීති වුත්තං හොති. අථ වා අත්ථො ඵලං තදධීනවුත්තිතාය වසො එතස්සාති අත්ථවසො, හෙතූති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘යෙ මම සොතබ්බං සද්දහාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති, තෙසං තං අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති වුත්තත්තා ‘‘යො ච තථාගතස්ස වචනං සම්පටිච්ඡති, තස්ස තං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය සංවත්තතී’’ති වුත්තං. අසම්පටිච්ඡනෙ ආදීනවන්ති භද්දාලිසුත්තෙ විය අසම්පටිච්ඡනෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා. සුඛවිහාරාභාවෙ සහජීවමානස්ස අභාවතො සහජීවිතාපි සුඛවිහාරොව වුත්තො. සුඛවිහාරො නාම චතුන්නං ඉරියාපථවිහාරානං ඵාසුතා.

๓๑. ในอรรถกถาสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า อตฺถวเสติ หมายถึง ในความเจริญพิเศษ ประโยชน์พิเศษที่พึงบรรลุอันเป็นเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบท. หรืออีกนัยหนึ่ง อัตถวสะ คือประโยชน์นั่นเอง หมายถึง เหตุ ๑๐ ประการ ดังที่กล่าวไว้ว่า “เหตุ ๑๐ ประการ” หรืออีกนัยหนึ่ง อัตถวสะ คือผล เพราะการดำรงอยู่ของผลนั้นขึ้นอยู่กับเหตุนั้น จึงพึงเห็นความหมายว่า “เหตุ” ในที่นี้ ดังที่กล่าวไว้ว่า “ผู้ใดจักสำคัญว่าคำของเราควรฟัง ควรเชื่อ คำนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ผู้นั้นตลอดกาลนาน” จึงกล่าวว่า “ผู้ใดรับคำของพระตถาคต คำนั้นย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ผู้นั้นตลอดกาลนาน” คำว่า “อาทีนวะ (โทษ) ในการไม่รับ” หมายถึง แสดงโทษในการไม่รับ เหมือนในภัททาลิสูตร คำว่า “การอยู่ร่วมกัน” ก็กล่าวว่าเป็นสุขวิหารนั่นเอง เพราะเมื่อไม่มีสุขวิหาร การอยู่ร่วมกันก็ไม่มี สุขวิหาร คือความผาสุกแห่งอิริยาบถทั้ง ๔

මඞ්කුතන්ති නිත්තෙජතං. ධම්මෙනාතිආදීසු ධම්මොති භූතං වත්ථු. විනයොති චොදනා චෙව සාරණා ච. සත්ථුසාසනන්ති ඤත්තිසම්පදා චෙව අනුස්සාවනසම්පදා ච.

คำว่า มงฺกุตา (ความเก้อเขิน) หมายถึง ความไม่มีเดช. ในคำว่า ธมฺเมน เป็นต้น คำว่า ธรรม คือเรื่องจริง. คำว่า วินัย คือการโจทและการเตือนให้ระลึก. คำว่า สัตถุศาสนา (คำสอนของพระศาสดา) คือความพร้อมแห่งญัตติและความพร้อมแห่งอนุสาวนา.

පියසීලානන්ති සික්ඛාකාමානං. තෙසඤ්හි සීලං පියං හොති. තෙනෙවාහ ‘‘සික්ඛාත්තයපාරිපූරියා ඝටමානා’’ති. සන්දිද්ධමනාති සංසයං ආපජ්ජමනා[Pg.330]. උබ්බළ්හා හොන්තීති පීළිතා හොන්ති. සඞ්ඝකම්මානීති සතිපි උපොසථපවාරණානං සඞ්ඝකම්මභාවෙ ගොබලීබද්දඤායෙන උපොසථං පවාරණඤ්ච ඨපෙත්වා උපසම්පදාදිසෙසසඞ්ඝකම්මානං ගහණං වෙදිතබ්බං. සමග්ගානං භාවො සාමග්ගී.

คำว่า ปิยสีลานํ (ผู้มีศีลเป็นที่รัก) หมายถึง ผู้ใคร่ในการศึกษา เพราะศีลเป็นที่รักของบุคคลเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ผู้พยายามเพื่อความบริบูรณ์แห่งไตรสิกขา” คำว่า สนฺทิทฺธมนา (ผู้สงสัย) หมายถึง ผู้ตกอยู่ในความสงสัย คำว่า อุพฺพฬฺหา โหนฺติ (ถูกบีบคั้น) หมายถึง ถูกบีบคั้น คำว่า สงฺฆกมฺมานิ (สังฆกรรมทั้งหลาย) พึงทราบว่า แม้อุโบสถและปวารณาจะเป็นสังฆกรรม แต่โดยนัยแห่งโคและโคถึก พึงเว้นอุโบสถและปวารณา แล้วถือเอาสังฆกรรมที่เหลือมีอุปสมบทเป็นต้น ภาวะแห่งความพร้อมเพรียงกัน คือ สามัคคี

‘‘නාහං, චුන්ද, දිට්ඨධම්මිකානංයෙව ආසවානං සංවරාය ධම්මං දෙසෙමී’’ති (දී. නි. 3.182) එත්ථ විවාදමූලභූතා කිලෙසා ආසවාති ආගතා.

ในประโยคว่า “ดูกรจุนทะ เรามิได้แสดงธรรมเพื่อการสำรวมอาสวะอันเป็นไปในปัจจุบันเท่านั้น” (ที. นิ. ๓.๑๘๒) ในที่นี้ กิเลสอันเป็นมูลเหตุแห่งการวิวาท ชื่อว่า อาสวะ

‘‘යෙන දෙවූපපත්‍යස්ස, ගන්ධබ්බො වා විහඞ්ගමො;

යක්ඛත්තං යෙන ගච්ඡෙය්‍යං, මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජෙ;

තෙ මය්හං ආසවා ඛීණා, විද්ධස්තා විනළීකතා’’ති. (අ. නි. 4.36) –

“อาสวะเหล่านั้นที่ทำให้เราไปเกิดเป็นเทพ เป็นคนธรรพ์ หรือเป็นวิหค ทำให้เราไปสู่ความเป็นยักษ์ และทำให้เราเข้าถึงความเป็นมนุษย์ อาสวะเหล่านั้นของเราสิ้นแล้ว ถูกทำลายแล้ว ทำให้ไม่มีแล้ว” (อ. นิ. ๔.๓๖) –

එත්ථ තෙභූමකං කම්මං අවසෙසා ච අකුසලා ධම්මා. ඉධ පන පරූපවාදවිප්පටිසාරවධබන්ධාදයො චෙව අපායදුක්ඛභූතා ච නානප්පකාරා උපද්දවා ආසවාති ආහ ‘‘අසංවරෙ ඨිතෙන තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ පත්තබ්බා’’තිආදි. යදි හි භගවා සික්ඛාපදං න ච පඤ්ඤපෙය්‍ය, තතො අසද්ධම්මප්පටිසෙවනඅදින්නාදානපාණාතිපාතාදිහෙතු යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං පරූපවාදාදයො දිට්ඨධම්මිකා නානප්පකාරා අනත්ථා, යෙ ච තන්නිමිත්තමෙව නිරයාදීසු නිබ්බත්තස්ස පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණාදිවසෙන මහාදුක්ඛානුභවනප්පකාරා අනත්ථා, තෙ සන්ධාය ඉදං වුත්තං ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති. දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛො අත්තභාවො, තත්ථ භවා දිට්ඨධම්මිකා. තෙන වුත්තං ‘‘තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ පත්තබ්බා’’ති. සම්මුඛා ගරහනං අකිත්ති, පරම්මුඛා ගරහනං අයසො. අථ වා සම්මුඛා පරම්මුඛා ගරහනං අකිත්ති, පරිවාරහානි අයසොති වෙදිතබ්බං. ආගමනමග්ගථකනායාති ආගමනද්වාරපිදහනත්ථාය. සම්පරෙතබ්බතො පෙච්ච ගන්තබ්බතො සම්පරායො, පරලොකොති ආහ ‘‘සම්පරායෙ නරකාදීසූ’’ති.

ในที่นี้ หมายถึงกรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ และอกุศลธรรมที่เหลือ แต่ในที่นี้กล่าวว่า อาสวะ คือการติเตียนผู้อื่น ความเดือดร้อนใจ การฆ่า การจองจำ เป็นต้น และอุปัทวะนานาชนิดอันเป็นทุกข์ในอบาย ดังที่กล่าวว่า “อันบุคคลผู้ตั้งอยู่ในความไม่สำรวมพึงบรรลุในอัตภาพนั้นเอง” เป็นต้น หากพระผู้มีพระภาคไม่ทรงบัญญัติสิกขาบทแล้ว อนัตถะนานาชนิดอันเป็นไปในปัจจุบันมีการติเตียนผู้อื่นเป็นต้น ที่จะพึงเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งการเสพสิ่งที่ไม่ใช่สัทธรรม การลักทรัพย์ การฆ่าสัตว์เป็นต้น และอนัตถะนานาชนิดอันเป็นการเสวยทุกข์อย่างใหญ่หลวงมีการถูกจองจำด้วยเครื่องจองจำ ๕ ประการเป็นต้น ที่จะพึงเกิดขึ้นในนรกเป็นต้น อันเป็นผลจากสิ่งนั้นเอง ประโยคที่ว่า “เพื่อการสำรวมอาสวะอันเป็นไปในปัจจุบัน เพื่อการกำจัดอาสวะอันเป็นไปในสัมปรายภพ” นี้กล่าวหมายถึงสิ่งเหล่านั้น อัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้าเรียกว่า ทิฏฐธรรม สิ่งที่เกิดในอัตภาพนั้นเรียกว่า ทิฏฐธัมมิกะ ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “พึงบรรลุในอัตภาพนั้นเอง” การติเตียนต่อหน้าคือ อกิตติ (ความเสียชื่อเสียง) การติเตียนลับหลังคือ อายโส (ความเสื่อมยศ) หรืออีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า การติเตียนต่อหน้าและลับหลังคือ อกิตติ การเสื่อมบริวารคือ อายโส คำว่า “เพื่อปิดหนทางมา” หมายถึง เพื่อปิดประตูแห่งการมา คำว่า สัมปรายะ คือโลกหน้า เพราะเป็นสิ่งที่พึงไปถึง พึงไปสู่ จึงกล่าวว่า “ในสัมปรายภพมีนรกเป็นต้น”

මෙථුනාදීනි රජ්ජනට්ඨානානි. පාණාතිපාතාදීනි දුස්සනට්ඨානානි.

เมถุนเป็นต้น เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด. ปาณาติบาตเป็นต้น เป็นที่ตั้งแห่งความประทุษร้าย.

සංවරවිනයොති සීලසංවරො, සතිසංවරො, ඤාණසංවරො, ඛන්තිසංවරො, වීරියසංවරොති පඤ්චවිධො සංවරො. යථාසකං සංවරිතබ්බානං විනෙතබ්බානඤ්ච කායදුච්චරිතාදීනං සංවරණතො සංවරො, විනයනතො විනයොති වුච්චති[Pg.331]. පහානවිනයොති තදඞ්ගප්පහානං වික්ඛම්භනප්පහානං, සමුච්ඡෙදප්පහානං, පටිපස්සද්ධිප්පහානං, නිස්සරණප්පහානන්ති පඤ්චවිධං පහානං යස්මා චාගට්ඨෙන පහානං, විනයට්ඨෙන විනයො, තස්මා ‘‘පහානවිනයො’’ති වුච්චති. සමථවිනයොති සත්ත අධිකරණසමථා. පඤ්ඤත්තිවිනයොති සික්ඛාපදමෙව. සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා හි විජ්ජමානාය එව සික්ඛාපදසම්භවතො පඤ්ඤත්තිවිනයොපි සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා අනුග්ගහිතො හොති. සෙසමෙත්ථ වුත්තත්ථමෙව.

คำว่า สังวรวินัย ได้แก่ สังวร ๕ อย่าง คือ สีลสังวร สติสังวร ญาณสังวร ขันติสังวร วิริยสังวร. ชื่อว่า สังวร เพราะกั้นกายทุจริตเป็นต้นที่ควรสังวร และชื่อว่า วินัย เพราะกำจัดกายทุจริตเป็นต้นที่ควรวินัย (กำจัด) ตามส่วนของตน. คำว่า ปหานวินัย ได้แก่ ปหาน ๕ อย่าง คือ ตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน สมุจเฉทปหาน ปฏิปัสสัทธิปหาน นิสสรณปหาน. เพราะเป็นปหานโดยอรรถว่าสละ และเป็นวินัยโดยอรรถว่ากำจัด จึงเรียกว่า 'ปหานวินัย'. คำว่า สมถวินัย ได้แก่ อธิกรณสมถะ ๗ อย่าง. คำว่า ปัญญัตติวินัย ได้แก่ สิกขาบทนั่นเอง. เพราะเมื่อมีการบัญญัติสิกขาบทอยู่ สิกขาบทจึงมีได้ ดังนั้น แม้ปัญญัตติวินัยก็เป็นอันสงเคราะห์เข้าด้วยการบัญญัติสิกขาบท. ส่วนคำที่เหลือในที่นี้มีเนื้อความตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล.

උපාලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุปาลิสูตร จบแล้ว

උපාලිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุปาลิวรรค จบแล้ว

5. අක්කොසවග්ගො

๕. อักโกสวรรค

1-8. විවාදසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๘. อรรถกถาวิวาทสูตรเป็นต้น

41-48. පඤ්චමස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. ඡට්ඨෙ ඛණභඞ්ගුරතාය න නිච්චා න ධුවාති අනිච්චා. තතො එව පණ්ඩිතෙහි න ඉච්චා න උපගන්තබ්බාතිපි අනිච්චා. ස්වායං නෙසං අනිච්චට්ඨො උදයවයපරිච්ඡින්නතාය වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘හුත්වා අභාවිනො’’ති, උප්පජ්ජිත්වා විනස්සකාති අත්ථො. සාරරහිතාති නිච්චසාරධුවසාරඅත්තසාරවිරහිතා. මුසාති විසංවාදනට්ඨෙන මුසා, එකංසෙන අසුභාදිසභාවා තෙ බාලානං සුභාදිභාවෙන උපට්ඨහන්ති, සුභාදිග්ගහණස්ස පච්චයභාවෙන සත්තෙ විසංවාදෙන්ති. තෙනාහ ‘‘නිච්චසුභසුඛා වියා’’තිආදි. න පස්සනසභාවාති ඛණපභඞ්ගුරතාඉත්තරපච්චුපට්ඨානතාය දිස්සමානා විය හුත්වා අදස්සනපකතිකා. එතෙ හි ඛෙත්තං විය වත්ථු විය හිරඤ්ඤසුවණ්ණං විය ච පඤ්ඤායිත්වාපි කතිපාහෙනෙව සුපිනකෙ දිට්ඨා විය න පඤ්ඤායන්ති. සත්තමට්ඨමානි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි.

๔๑-๔๘. สูตรที่ ๑ เป็นต้นแห่งสูตรที่ ๕ มีเนื้อความง่าย. ในสูตรที่ ๖ คำว่า อนิจจา (ไม่เที่ยง) เพราะเป็นของไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ด้วยความเป็นของชั่วขณะ. และเพราะเหตุนั้นเอง บัณฑิตจึงไม่พึงปรารถนา ไม่พึงเข้าถึง จึงชื่อว่า อนิจจา. อนิจจลักษณะของสิ่งเหล่านั้นพึงทราบโดยความเป็นของที่ถูกกำหนดด้วยการเกิดขึ้นและเสื่อมไป จึงกล่าวว่า 'เป็นของมีแล้วก็ไม่มี' หมายถึง เป็นของเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป. คำว่า สารรหิตา (ปราศจากสาระ) หมายถึง ปราศจากสาระที่เที่ยง สาระที่ยั่งยืน และสาระที่เป็นอัตตา. คำว่า มุสา (เป็นของหลอกลวง) หมายถึง เป็นของหลอกลวงโดยอรรถว่าหลอกลวง โดยส่วนเดียวมีสภาพเป็นอสุภะเป็นต้น แต่สิ่งเหล่านั้นปรากฏแก่คนพาลโดยสภาพเป็นของงามเป็นต้น ย่อมหลอกลวงสัตว์ทั้งหลายโดยเป็นปัจจัยแห่งการยึดถือว่าเป็นของงามเป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เหมือนเป็นของเที่ยง เป็นของงาม เป็นของสุข' เป็นต้น. คำว่า น ปัสสนสภาวา (มีสภาพไม่ปรากฏ) หมายถึง เพราะมีความแตกไปในชั่วขณะและปรากฏเพียงชั่วคราว จึงเหมือนเป็นของที่เห็นได้ แต่มีปกติไม่ปรากฏ. ด้วยว่า สิ่งเหล่านี้แม้ปรากฏเหมือนไร่นา เหมือนที่ดิน เหมือนเงินทองแล้ว ก็ไม่ปรากฏอีกในไม่กี่วัน เหมือนสิ่งที่เห็นในความฝัน. สูตรที่ ๗ และสูตรที่ ๘ เข้าใจได้ง่าย.

විවාදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวิวาทสูตรเป็นต้น จบแล้ว

9-10. සරීරට්ඨධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

๙-๑๐. อรรถกถาสรีรัฏฐธรรมสูตรเป็นต้น

49-50. නවමෙ [Pg.332] පුනබ්භවදානං පුනබ්භවො උත්තරපදලොපෙන, පුනබ්භවො සීලමස්සාති පොනොභවිකො, පුනබ්භවදායකොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පුනබ්භවනිබ්බත්තකො’’ති. භවසඞ්ඛරණකම්මන්ති පුනබ්භවනිබ්බත්තනකකම්මං. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

๔๙-๕๐. ในสูตรที่ ๙ คำว่า ปุนัพภวทานัง (การให้ภพใหม่) คือ ปุนัพภโว (ภพใหม่) โดยการลบอุตตรบท. คำว่า โปโนภวิโก (ผู้ยังภพใหม่ให้เกิด) มีอธิบายว่า ผู้ให้ภพใหม่ เพราะมีภพใหม่เป็นปกติของเขา. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้ยังภพใหม่ให้เกิดขึ้น'. คำว่า ภวสังขรณกรรม (กรรมที่ปรุงแต่งภพ) คือ กรรมที่ยังภพใหม่ให้เกิดขึ้น. ในสูตรที่ ๑๐ ไม่มีสิ่งที่ควรกล่าว.

සරීරට්ඨධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสรีรัฏฐธรรมสูตรเป็นต้น จบแล้ว

අක්කොසවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอักโกสวรรค จบแล้ว

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปฐมปัณณาสก์ จบแล้ว

2. දුතියපණ්ණාසකං

๒. ทุติยปัณณาสก์

(6) 1. සචිත්තවග්ගො

(๖) ๑. สจิตตวรรค

1-10. සචිත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๑๐. อรรถกถาสจิตตสูตรเป็นต้น

51-60. දුතියස්ස [Pg.333] පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. දසමෙ පිත්තං සමුට්ඨානමෙතෙසන්ති පිත්තසමුට්ඨානා, පිත්තපච්චයාපිත්තහෙතුකාති අත්ථො. සෙම්හසමුට්ඨානාදීසුපි එසෙව නයො. සන්නිපාතිකාති තිණ්ණම්පි පිත්තාදීනං කොපෙන සමුට්ඨිතා. උතුපරිණාමජාති විසභාගඋතුතො ජාතා. ජඞ්ගලදෙසවාසීනඤ්හි අනූපදෙසෙ වසන්තානං විසභාගො ච උතු උප්පජ්ජති, අනූපදෙසවාසීනඤ්ච ජඞ්ගලදෙසෙති එවං පරසමුද්දතීරාදිවසෙනපි උතුවිසභාගතා උප්පජ්ජතියෙව. තතො ජාතාති උතුපරිණාමජා. අත්තනො පකතිචරියානං විසයානං විසමං කායපරිහරණවසෙන ජාතා විසමපරිහාරජා. තෙනාහ ‘‘අතිචිරට්ඨානනිසජ්ජාදිනා විසමපරිහාරෙන ජාතා’’ති. ආදි-සද්දෙන මහාභාරවහනසුධාකොට්ටනාදීනං සඞ්ගහො. පරස්ස උපක්කමතො නිබ්බත්තා ඔපක්කමිකා. බාහිරං පච්චයං අනපෙක්ඛිත්වා කෙවලං කම්මවිපාකතොව ජාතා කම්මවිපාකජා. තත්ථ පුරිමෙහි සත්තහි කාරණෙහි උප්පන්නා සාරීරිකා වෙදනා සක්කා පටිබාහිතුං, කම්මවිපාකජානං පන සබ්බභෙසජ්ජානිපි සබ්බපරිත්තානිපි නාලං පටිඝාතාය.

๕๑-๖๐. สูตรที่ ๑ เป็นต้นแห่งวรรคที่ ๒ มีเนื้อความง่าย. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ปิตตสมุฏฐานา (มีดีเป็นสมุฏฐาน) คือ มีดีเป็นแดนเกิด มีดีเป็นปัจจัย มีดีเป็นเหตุ. แม้ในคำว่า เสมหสมุฏฐานา เป็นต้น ก็นัยนี้แล. คำว่า สันนิปาติกา (เกิดจากประชุมธาตุ) คือ เกิดขึ้นเพราะความกำเริบแห่งธาตุทั้ง ๓ มีดีเป็นต้น. คำว่า อุตุปริณามชา (เกิดจากความแปรปรวนแห่งฤดู) คือ เกิดจากฤดูที่ผิดปกติ. ด้วยว่า ฤดูที่ผิดปกติย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่อาศัยอยู่ในที่ดอนแล้วไปอยู่ในที่ลุ่ม และแก่ผู้ที่อาศัยอยู่ในที่ลุ่มแล้วไปอยู่ในที่ดอน ความผิดปกติแห่งฤดูย่อมเกิดขึ้นแม้ด้วยอำนาจการไปสู่ฝั่งทะเลอื่นเป็นต้นอย่างนี้แล. โรคที่เกิดจากฤดูที่ผิดปกตินั้น ชื่อว่า อุตุปริณามชา. โรคที่เกิดเพราะการบริหารร่างกายไม่สม่ำเสมอในอารมณ์อันเป็นปกติวิสัยของตน ชื่อว่า วิสมปริหารชา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เกิดจากการบริหารร่างกายไม่สม่ำเสมอ มีการยืนและการนั่งนานเป็นต้น'. ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์การแบกของหนักและการตำปูนเป็นต้น. โรคที่เกิดขึ้นเพราะความพยายามของผู้อื่น ชื่อว่า โอปักกมิกา. โรคที่เกิดขึ้นเพราะวิบากกรรมเท่านั้น โดยไม่คำนึงถึงปัจจัยภายนอก ชื่อว่า กัมมวิปากชา. ในบรรดาโรคเหล่านั้น เวทนาทางกายที่เกิดขึ้นด้วยเหตุ ๗ ประการแรก อาจป้องกันได้ แต่สำหรับโรคที่เกิดจากวิบากกรรม แม้ยาทั้งหมดหรือพระปริตรทั้งหมดก็ไม่สามารถป้องกันได้.

සචිත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสจิตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว

සචිත්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสจิตตวรรค จบแล้ว

(7) 2. යමකවග්ගො

(๗) ๒. ยมกวรรค

1-7. අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๗. อรรถกถาอวิชชาสูตรเป็นต้น

61-67. දුතියස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. සත්තමෙ නළකපානකෙති එවංනාමකෙ නිගමෙ. පුබ්බෙ කිර (ජා. අට්ඨ. 1.1.19 ආදයො) අම්හාකං බොධිසත්තො කපියොනියං නිබ්බත්තො [Pg.334] මහාකායො කපිරාජා හුත්වා අනෙකසතවානරසහස්සපරිවුතො පබ්බතපාදෙ විචරි, පඤ්ඤවා ඛො පන හොති මහාපඤ්ඤො. සො පරිසං එවං ඔවදති, ‘‘තාතා, ඉමස්මිං පබ්බතපාදෙ විසඵලානි හොන්ති, අමනුස්සපරිග්ගහිතා පොක්ඛරණිකා නාම හොන්ති, තුම්හෙ පුබ්බෙ ඛාදිතපුබ්බානෙව ඵලානි ඛාදථ, පීතපුබ්බානෙව පානීයානි පිවථ, එත්ථ වො පටිපුච්ඡිතකිච්චං නත්ථී’’ති. තෙ අපීතපුබ්බං දිස්වා සහසාව අපිවිත්වා සමන්තා පරිධාවිත්වා මහාසත්තස්ස ආගමනං ඔලොකයමානා නිසීදිංසු. මහාසත්තො ආගන්ත්වා ‘‘කිං, තාතා, පානීයං න පිවථා’’ති ආහ. තුම්හාකං ආගමනං ඔලොකෙමාති. ‘‘සාධු, තාතා’’ති සමන්තා පදං පරියෙසමානො ඔතිණ්ණපදංයෙව අද්දස, න උත්තිණ්ණපදං. අදිස්වා ‘‘සපරිස්සයා’’ති අඤ්ඤාසි. තාවදෙව ච තත්ථ අභිනිබ්බත්තඅමනුස්සො උදකං ද්වෙධා කත්වා උට්ඨාසි – සෙතමුඛො, නීලකුච්ඡි, රත්තහත්ථපාදො, මහාදාඨිකො, වන්තදාඨො, විරූපො, බීභච්ඡො, උදකරක්ඛසො. සො එවමාහ – ‘‘කස්මා පානීයං න පිවථ, මධුරං උදකං පිවථ, කිං තුම්හෙ එතස්ස වචනං සුණාථා’’ති. මහාසත්තො ආහ ‘‘ත්වං අධිවත්ථො අමනුස්සො’’ති? ආමාහන්ති. ‘‘ත්වං ඉධ ඔතිණ්ණෙ ලභසී’’ති ආහ. ආම, තුම්හෙ පන සබ්බෙ ඛාදිස්සාමීති. න සක්ඛිස්සසි යක්ඛාති. පානීයං පන පිවිස්සථාති. ආම, පිවිස්සාමාති. එවං සන්තෙ එකම්පි වානරං න මුඤ්චිස්සන්ති. ‘‘පානීයඤ්ච පිවිස්සාම, න ච තෙ වසං ගමිස්සාමා’’ති නළං ආහරාපෙත්වා කොටියං ගහෙත්වා ධමි. සබ්බො එකච්ඡිද්දො අහොසි. තීරෙ නිසීදිත්වාව පානීයං පිවි. සෙසවානරානම්පි පාටියෙක්කං නළං ආහරාපෙත්වා ධමිත්වා අදාසි. සබ්බෙ තෙ පස්සන්තස්සෙව පානීයං පිවිංසු. වුත්තම්පි චෙතං –

๖๑-๖๗. บทต้นเป็นต้นของสูตรที่ 2 มีเนื้อความตื้น. ในสูตรที่ 7 คำว่า ในนิคมชื่อว่า นฬกปานกะ ดังนี้. ได้ยินว่า ในกาลก่อน (ชา.อ. 1.1.19 เป็นต้น) พระโพธิสัตว์ของเราทั้งหลายบังเกิดในกำเนิดวานร เป็นพญาวานรมีร่างกายใหญ่ มีฝูงวานรหลายร้อยหลายพันแวดล้อม เที่ยวไปที่เชิงเขา, อนึ่ง พระโพธิสัตว์นั้นเป็นผู้มีปัญญา มีปัญญามาก. พระโพธิสัตว์นั้นโอวาทบริษัทอย่างนี้ว่า "พ่อทั้งหลาย ที่เชิงเขานี้มีผลไม้มีพิษ, มีสระน้ำที่อมนุษย์ครอบครองอยู่, พวกเจ้าจงกินผลไม้ที่เคยกินมาแล้วเท่านั้น, จงดื่มน้ำที่เคยดื่มมาแล้วเท่านั้น, ในที่นี้ไม่มีกิจที่พวกเจ้าจะต้องสอบถาม". วานรเหล่านั้นเห็นน้ำที่ไม่เคยดื่มมาก่อน ก็ไม่ดื่มโดยผลุนผลัน พากันวิ่งไปรอบๆ แล้วนั่งคอยการมาของพระมหาสัตว์. พระมหาสัตว์มาถึงแล้วกล่าวว่า "พ่อทั้งหลาย ทำไมพวกเจ้าไม่ดื่มน้ำเล่า?". (วานรตอบว่า) "พวกข้าพเจ้าคอยการมาของท่าน". (พระมหาสัตว์กล่าวว่า) "ดีแล้ว พ่อทั้งหลาย" แล้วเสาะหารอยเท้าไปรอบๆ ก็เห็นแต่รอยเท้าที่ลงไปเท่านั้น ไม่เห็นรอยเท้าที่ขึ้นมา. เมื่อไม่เห็นรอยเท้าที่ขึ้นมา ก็รู้ว่า "มีอันตราย". ในขณะนั้นเอง อมนุษย์ที่บังเกิดอยู่ในที่นั้น ก็ผุดขึ้นมาแยกน้ำออกเป็นสองส่วน – มีหน้าขาว, มีท้องสีคราม, มีมือเท้าแดง, มีเขี้ยวใหญ่, มีเขี้ยวโง้ง, มีรูปร่างน่าเกลียด, น่ารังเกียจ, เป็นรากษสน้ำ. รากษสนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า "ทำไมพวกเจ้าไม่ดื่มน้ำเล่า, จงดื่มน้ำอันหวานเถิด, พวกเจ้าฟังคำของมันหรือ?". พระมหาสัตว์กล่าวว่า "ท่านเป็นอมนุษย์ที่สิงสถิตอยู่หรือ?". (ยักษ์ตอบว่า) "ใช่". (พระมหาสัตว์กล่าวว่า) "ท่านได้ผู้ที่ลงมาในที่นี้หรือ?". (ยักษ์ตอบว่า) "ใช่, แต่พวกเจ้าทั้งหมด เราจะกิน". (พระมหาสัตว์กล่าวว่า) "ท่านยักษ์ ท่านจะทำไม่ได้หรอก". (ยักษ์ถามว่า) "แต่พวกเจ้าจะดื่มน้ำหรือ?". (พระมหาสัตว์ตอบว่า) "ใช่, พวกข้าพเจ้าจะดื่ม". (ยักษ์กล่าวว่า) "ถ้าเป็นเช่นนั้น พวกมันจะไม่ปล่อยวานรแม้แต่ตัวเดียว". (พระมหาสัตว์กล่าวว่า) "พวกข้าพเจ้าจะดื่มน้ำ และจะไม่ตกอยู่ในอำนาจของท่าน" แล้วให้เอาไม้อ้อมา ถือที่ปลายแล้วเป่า. ไม้อ้อทั้งหมดก็มีรูทะลุถึงกันหมด. พระมหาสัตว์นั่งอยู่บนฝั่งนั่นเองแล้วดื่มน้ำ. แล้วให้เอาไม้อ้อมาเป่าให้วานรที่เหลือแต่ละตัวๆ แล้วให้ไป. วานรเหล่านั้นทั้งหมดก็ดื่มน้ำต่อหน้ายักษ์นั่นเอง. อนึ่ง คำนี้ก็ตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘දිස්වා පදමනුත්තිණ්ණං, දිස්වානොතරිතං පදං;

නළෙන වාරිං පිස්සාම, නෙව මං ත්වං වධිස්සසී’’ති. (ජා. 1.1.20);

"เมื่อเห็นรอยเท้าที่ไม่ได้ขึ้นมา, เมื่อเห็นรอยเท้าที่ลงไป; พวกเราจะดื่มน้ำด้วยไม้อ้อ, ท่านจักฆ่าเราไม่ได้เลย". (ชา. 1.1.20);

තතො පට්ඨාය යාව අජ්ජදිවසා තස්මිං ඨානෙ නළා එකච්ඡිද්දාව හොන්ති. ඉමස්මිඤ්හි කප්පෙ කප්පට්ඨියපාටිහාරියානි නාම චන්දෙ සසලක්ඛණං (ජා. 1.4.61 ආදයො), වට්ටජාතකෙ (ජා. 1.1.35) සච්චකිරියට්ඨානෙ අග්ගිජාලස්ස ආගමනුපච්ඡෙදො, ඝටීකාරස්ස මාතාපිතූනං වසනට්ඨානෙ අනොවස්සනං (ම. නි. 2.291), පොක්ඛරණියා තීරෙ නළානං එකච්ඡිද්දභාවොති. ඉති සා පොක්ඛරණී නළෙන පානීයස්ස පිවිතත්තා ‘‘නළකපානකා’’ති නාමං ලභි. අපරභාගෙ තං පොක්ඛරණිං නිස්සාය [Pg.335] නිගමො පතිට්ඨාසි, තස්සපි ‘‘නළකපාන’’න්ත්වෙව නාමං ජාතං. තං පන සන්ධාය වුත්තං ‘‘නළකපානෙ’’ති. පලාසවනෙති කිංසුකවනෙ.

ตั้งแต่นั้นมาจนถึงทุกวันนี้ ไม้อ้อในที่นั้นก็มีรูทะลุถึงกันหมดเท่านั้น. อนึ่ง อัศจรรย์ที่ดำรงอยู่ตลอดกัปในกัปนี้ คือ รอยกระต่ายในพระจันทร์ (ชา. 1.4.61 เป็นต้น), การที่เปลวไฟหยุดลงในที่กระทำสัจจกิริยาในวัฏฏชาดก (ชา. 1.1.35), การที่ฝนไม่ตกในที่อยู่ของมารดาบิดาของฆฏิการะ (ม.นิ. 2.291), และการที่ไม้อ้อมีรูทะลุถึงกันหมดที่ริมสระน้ำ. ด้วยเหตุนี้ สระน้ำนั้นจึงได้ชื่อว่า "นฬกปานกะ" เพราะมีการดื่มน้ำด้วยไม้อ้อ. ในภายหลัง นิคมได้ตั้งขึ้นอาศัยสระน้ำนั้น, นิคมนั้นก็ได้ชื่อว่า "นฬกปานะ" เช่นกัน. คำว่า "ในนฬกปานะ" นั้น ตรัสหมายถึงนิคมนั้น. คำว่า ปฬาสวเน (ในป่าปลาส) คือ ในป่าทองกวาว.

තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතන්ති බ්‍යාපනිච්ඡායං ඉදං ආමෙඩිතවචනන්ති දස්සෙතුං ‘‘යං යං දිස’’න්තිආදි වුත්තං. අනුවිලොකෙත්වාති එත්ථ අනු-සද්දො ‘‘පරී’’ති ඉමිනා සමානත්ථොති ආහ ‘‘තතො තතො විලොකෙත්වා’’ති. කස්මා ආගිලායති කොටිසහස්සහත්ථිනාගානං බලං ධාරෙන්තස්සාති චොදකස්ස අධිප්පායො. ආචරියො පනස්ස ‘‘එස සඞ්ඛාරානං සභාවො, යදිදං අනිච්චතා. යෙ පන අනිච්චා, තෙ එකන්තෙනෙව උදයවයප්පටිපීළිතතාය දුක්ඛා එව. දුක්ඛසභාවෙසු තෙසු සත්ථුකායෙ දුක්ඛුප්පත්තියා අයං පච්චයො’’ති දස්සෙතුං ‘‘භගවතො’’තිආදි වුත්තං. පිට්ඨිවාතො උප්පජ්ජි, සො ච ඛො පුබ්බෙකතකම්මපච්චයා. එත්ථාහ ‘‘කිං පන තං කම්මං, යෙන අපරිමාණකාලං සක්කච්චං උපචිතවිපුලපුඤ්ඤසම්භාරො සත්ථා එවරූපං දුක්ඛවිපාකමනුභවතී’’ති? වුච්චතෙ – අයමෙව භගවා බොධිසත්තභූතො අතීතජාතියං මල්ලපුත්තො හුත්වා පාපජනසෙවී අයොනිසොමනසිකාරබහුලො චරති. සො එකදිවසං නිබ්බුද්ධෙ වත්තමානෙ එකං මල්ලපුත්තං ගහෙත්වා ගාළ්හතරං නිප්පීළෙසි. තෙන කම්මෙන ඉදානි බුද්ධො හුත්වාපි දුක්ඛමනුභවි. යථා චෙතං, එවං චිඤ්චමාණවිකාදීනමිත්ථීනං යානි භගවතො අබ්භක්ඛානාදීනි දුක්ඛානි, සබ්බානි පුබ්බෙකතස්ස විපාකාවසෙසානි, යානි කම්මපිලොතිකානීති වුච්චන්ති. වුත්තඤ්හෙතං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.39.64-96) –

คำว่า "ตุณหีภูตัง ตุณหีภูตัง" (เงียบกริบ เงียบกริบ) นี้ เป็นคำซ้ำเพื่อแสดงความหมายว่า "แผ่ไปทั่ว" จึงตรัสคำว่า "ยัง ยัง ทิสัง" (ทิศใด ทิศใด) เป็นต้น. ในคำว่า "อนุวิโลเกตฺวา" (เหลียวดูโดยรอบ) นี้ อนุปัจจัยมีความหมายเดียวกับ ปริปัจจัย จึงกล่าวว่า "เหลียวดูจากที่นั้นๆ". ความประสงค์ของผู้ถามคือ "เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคผู้ทรงกำลังแห่งช้างพลายแสนโกฏิ จึงทรงอาพาธเล่า?". แต่อาจารย์แสดงว่า "นั่นเป็นสภาพของสังขาร คือความไม่เที่ยง. อนึ่ง สังขารทั้งหลายที่ไม่เที่ยงนั้น ย่อมเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว เพราะถูกบีบคั้นด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป. เพื่อแสดงว่า นี้เป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของทุกข์ในพระสรีระของพระศาสดาผู้มีสภาพเป็นทุกข์เหล่านั้น จึงตรัสคำว่า ภควโต (ของพระผู้มีพระภาค) เป็นต้น". ลมเจ็บในหลังเกิดขึ้น, ลมนั้นเกิดขึ้นเพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน. ในที่นี้มีคำถามว่า "ก็กรรมอะไรเล่า ที่พระศาสดาผู้ทรงสั่งสมบุญอันไพบูลย์ด้วยความเคารพตลอดกาลอันประมาณมิได้ ทรงเสวยวิบากแห่งทุกข์เช่นนี้?". ตอบว่า – พระผู้มีพระภาคองค์นี้เอง เมื่อยังเป็นพระโพธิสัตว์ในอดีตชาติ ได้เป็นนักมวยปล้ำ เป็นผู้คบคนชั่ว มีการมนสิการโดยไม่แยบคายเป็นส่วนมาก. วันหนึ่ง เมื่อมีการปล้ำกันอยู่ พระโพธิสัตว์นั้นได้จับนักมวยปล้ำคนหนึ่งบีบคั้นอย่างแรง. ด้วยกรรมนั้น บัดนี้แม้เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ก็ยังเสวยทุกข์. อนึ่ง เช่นนี้แหละ ทุกข์ทั้งหลายมีคำกล่าวตู่เป็นต้นของพระผู้มีพระภาคที่เกิดจากหญิงมีนางจิญจมาณวิกาเป็นต้น ทั้งหมดเป็นเศษแห่งวิบากกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน, ซึ่งเรียกว่า "กรรมปิโลติกา" (กรรมเก่าที่ติดตามมา). อนึ่ง คำนี้ก็ตรัสไว้ในอปทาน (อป.เถร. 1.39.64-96) ว่า –

‘‘අනොතත්තසරාසන්නෙ, රමණීයෙ සිලාතලෙ;

නානාරතනපජ්ජොතෙ, නානාගන්ධවනන්තරෙ.

"ใกล้สระอโนดาต, บนแผ่นหินอันน่ารื่นรมย์; สว่างไสวด้วยรัตนะนานาชนิด, ในระหว่างป่าไม้หอมนานาชนิด."

‘‘මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන, පරෙතො ලොකනායකො;

ආසීනො බ්‍යාකරී තත්ථ, පුබ්බකම්මානි අත්තනො.

"พระโลกนาถผู้แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่; ประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้น, ทรงพยากรณ์ (ตรัสเล่า) กรรมเก่าของพระองค์."

‘‘සුණාථ භික්ඛවො මය්හං, යං කම්මං පකතං මයා;

පිලොතිකස්ස කම්මස්ස, බුද්ධත්තෙපි විපච්චති.

"ภิกษุทั้งหลาย จงฟังกรรมที่เราทำไว้; วิบากแห่งกรรมเก่าที่ติดตามมานั้น, ย่อมให้ผลแม้ในความเป็นพระพุทธเจ้า."

๑.

‘‘මුනාළි නාමහං ධුත්තො, පුබ්බෙ අඤ්ඤාසු ජාතිසු;

පච්චෙකබුද්ධං සුරභිං, අබ්භාචික්ඛිං අදූසකං.

"ในชาติอื่นแต่ก่อน, เราเป็นนักเลงชื่อมุนาฬิ; ได้กล่าวตู่พระปัจเจกพุทธเจ้าสุรภี, ผู้ไม่มีโทษ."

‘‘තෙන [Pg.336] කම්මවිපාකෙන, නිරයෙ සංසරිං චිරං;

බහූ වස්සසහස්සානි, දුක්ඛං වෙදෙසි වෙදනං.

"ด้วยวิบากกรรมนั้น, เราท่องเที่ยวอยู่ในนรกเป็นเวลานาน; เสวยทุกขเวทนาหลายพันปี."

‘‘තෙන කම්මාවසෙසෙන, ඉධ පච්ඡිමකෙ භවෙ;

අබ්භක්ඛානං මයා ලද්ධං, සුන්දරිකාය කාරණා.

"ด้วยเศษกรรมนั้น, ในภพสุดท้ายนี้; เราได้รับคำกล่าวตู่ เพราะเหตุแห่งนางสุนทริกา."

๒.

‘‘සබ්බාභිභුස්ස බුද්ධස්ස, නන්දො නාමාසි සාවකො;

තං අබ්භක්ඛාය නිරයෙ, චිරං සංසරිතං මයා.

ในกาลของพระพุทธเจ้าพระนามว่าสัพพาภิภู ได้มีสาวกชื่อว่านันทะ เราได้กล่าวตู่ท่านผู้นั้น จึงต้องท่องเที่ยวอยู่ในนรกตลอดกาลนาน.

‘‘දස වස්සසහස්සානි, නිරයෙ සංසරිං චිරං;

මනුස්සභාවං ලද්ධාහං, අබ්භක්ඛානං බහුං ලභිං.

เราท่องเที่ยวอยู่ในนรกมานานถึงหมื่นปี เมื่อเราได้อัตภาพเป็นมนุษย์แล้ว ก็ได้รับการกล่าวตู่มากมาย.

‘‘තෙන කම්මාවසෙසෙන, චිඤ්චමාණවිකා මමං;

අබ්භාචික්ඛි අභූතෙන, ජනකායස්ස අග්ගතො.

ด้วยเศษกรรมนั้น นางจิญจมานวิกาได้กล่าวตู่เราด้วยเรื่องไม่จริงต่อหน้ามหาชน.

๓.

‘‘බ්‍රාහ්මණො සුතවා ආසිං, අහං සක්කතපූජිතො;

මහාවනෙ පඤ්චසතෙ, මන්තෙ වාචෙසි මාණවෙ.

เราเป็นพราหมณ์ผู้ได้ยินได้ฟังมามาก เป็นผู้ที่คนเคารพนับถือบูชา ได้สอนมนต์แก่มาณพ ๕๐๐ คนในป่าใหญ่.

‘‘තත්ථාගතො ඉසි භීමො, පඤ්චාභිඤ්ඤො මහිද්ධිකො;

තඤ්චාහං ආගතං දිස්වා, අබ්භාචික්ඛිං අදූසකං.

ครั้งนั้น มีฤๅษีชื่อภีมะ ผู้มีอภิญญา ๕ มีฤทธิ์มาก มายังที่นั้น เราเห็นท่านมาถึงแล้ว จึงได้กล่าวตู่ท่านผู้ไม่มีความผิด.

‘‘තතොහං අවචං සිස්සෙ, කාමභොගී අයං ඉසි;

මය්හම්පි භාසමානස්ස, අනුමොදිංසු මාණවා.

ลำดับนั้น เราได้บอกพวกศิษย์ว่า 'ฤๅษีผู้นี้เป็นผู้บริโภคกาม' เมื่อเรากล่าวอยู่ มาณพทั้งหลายก็พลอยเห็นดีเห็นงามไปด้วย.

‘‘තතො මාණවකා සබ්බෙ, භික්ඛමානං කුලෙ කුලෙ;

මහාජනස්ස ආහංසු, කාමභොගී අයං ඉසි.

จากนั้นมาณพทั้งหลายทั้งหมด เมื่อฤๅษีเที่ยวบิณฑบาตไปตามตระกูลต่างๆ ก็บอกแก่ชนหมู่มากว่า ฤๅษีผู้นี้เป็นผู้บริโภคกาม.

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, පඤ්ච භික්ඛුසතා ඉමෙ;

අබ්භක්ඛානං ලභුං සබ්බෙ, සුන්දරිකාය කාරණා.

ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ทั้งหมดได้รับการกล่าวตู่เพราะเรื่องของนางสุนทริกา.

๔.

‘‘වෙමාතුභාතරං පුබ්බෙ, ධනහෙතු හනිං අහං;

පක්ඛිපිං ගිරිදුග්ගස්මිං, සිලාය ච අපිංසයිං.

ในกาลก่อน เราได้ฆ่าพี่น้องต่างมารดาเพราะเหตุแห่งทรัพย์ เราโยนเขาลงไปในซอกเขาและบดขยี้ด้วยหิน.

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, දෙවදත්තො සිලං ඛිපි;

අඞ්ගුට්ඨං පිංසයී පාදෙ, මම පාසාණසක්ඛරා.

ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น พระเทวทัตได้กลิ้งหิน ก้อนหินและกรวดได้บดขยี้หัวแม่เท้าของเราที่เท้า.

๕.

‘‘පුරෙහං දාරකො හුත්වා, කීළමානො මහාපථෙ;

පච්චෙකබුද්ධං දිස්වාන, මග්ගෙ සකලිකං ඛිපිං.

ในกาลก่อน เมื่อเราเป็นเด็กเล่นอยู่ที่ทางใหญ่ เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ได้ขว้างสะเก็ดหินไปที่ทางเดิน.

‘‘තෙන [Pg.337] කම්මවිපාකෙන, ඉධ පච්ඡිමකෙ භවෙ;

වධත්ථං මං දෙවදත්තො, අභිමාරෙ පයොජයි.

ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ในภพสุดท้ายนี้ พระเทวทัตจึงได้ส่งพวกนายขมังธนูมาเพื่อฆ่าเรา.

๖.

‘‘හත්ථාරොහො පුරෙ ආසිං, පච්චෙකමුනිමුත්තමං;

පිණ්ඩාය විචරන්තං තං, ආසාදෙසිං ගජෙනහං.

ในกาลก่อน เราเป็นควาญช้าง พระปัจเจกมุนีผู้ประเสริฐกำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ เราได้ให้ช้างวิ่งเข้าใส่ท่าน.

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, භන්තො නාළාගිරී ගජො;

ගිරිබ්බජෙ පුරවරෙ, දාරුණො සමුපාගමි.

ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ช้างนาฬาคิรีผู้บ้าคลั่งได้เข้ามาอย่างดุร้ายในเมืองหลวงคิริพพชะ.

๗.

‘‘රාජාහං පත්ථිවො ආසිං, සත්තියා පුරිසං හනිං;

තෙන කම්මවිපාකෙන, නිරයෙ පච්චිසං භුසං.

เราเป็นกษัตริย์ผู้เป็นใหญ่ ได้ฆ่าบุรุษด้วยหอก ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราได้ไหม้อย่างรุนแรงในนรก.

‘‘කම්මුනො තස්ස සෙසෙන, ඉදානි සකලං මම;

පාදෙ ඡවිං පකප්පෙසි, න හි කම්මං විනස්සති.

ด้วยเศษกรรมนั้น บัดนี้ผิวหนังของเราที่เท้าได้แตกเป็นสะเก็ด กรรมไม่เคยสูญหายไปเลย.

๘.

‘‘අහං කෙවට්ටගාමස්මිං, අහුං කෙවට්ටදාරකො;

මච්ඡකෙ ඝාතිතෙ දිස්වා, ජනයිං සොමනස්සකං.

เราอยู่ในหมู่บ้านชาวประมง เป็นเด็กชาวประมง เห็นปลาถูกฆ่าก็เกิดความยินดี.

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, සීසදුක්ඛං අහූ මම;

සබ්බෙ සක්කා ච හඤ්ඤිංසු, යදා හනි විටටූභො.

ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงมีอาการปวดศีรษะ และเมื่อพระเจ้าวิฑูฑภะฆ่าพวกเจ้าศากยะทั้งหมด (เราก็พลอยปวดศีรษะด้วย).

๙.

‘‘ඵුස්සස්සාහං පාවචනෙ, සාවකෙ පරිභාසයිං;

යවං ඛාදථ භුඤ්ජථ, මා ච භුඤ්ජථ සාලයො.

ในคำสอนของพระพุทธเจ้าปุสสะ เราได้กล่าวตำหนิสาวกทั้งหลายว่า จงกินข้าวบาร์เลย์เถิด อย่ากินข้าวสาลีเลย.

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, තෙමාසං ඛාදිතං යවං;

නිමන්තිතො බ්‍රාහ්මණෙන, වෙරඤ්ජායං වසිං තදා.

ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงต้องกินข้าวบาร์เลย์เป็นเวลา ๓ เดือน เมื่อพราหมณ์นิมนต์ เราจึงอยู่ในเมืองเวรัญชาในเวลานั้น.

10.

๑๐.

‘‘නිබ්බුද්ධෙ වත්තමානම්හි, මල්ලපුත්තං නිහෙඨයිං;

තෙන කම්මවිපාකෙන, පිට්ඨිදුක්ඛං අහූ මම.

ในกาลที่การปล้ำมวยกำลังดำเนินอยู่ เราได้ทำร้ายบุตรนักมวย ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงมีอาการปวดหลัง.

11.

๑๑.

‘‘තිකිච්ඡකො අහං ආසිං, සෙට්ඨිපුත්තං විරෙචයිං;

තෙන කම්මවිපාකෙන, හොති පක්ඛන්දිකා මම.

เราเป็นหมอ ได้ให้ยาถ่ายแก่บุตรเศรษฐี ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงเป็นโรคลงท้อง.

12.

๑๒.

‘‘අවචාහං ජොතිපාලො, සුගතං කස්සපං තදා;

කුතො නු බොධි මුණ්ඩස්ස, බොධි පරමදුල්ලභා.

เราชื่อโชติปาละได้กล่าวแก่พระสุคตกัสสปะในเวลานั้นว่า ความตรัสรู้จะมีแก่คนหัวโล้นได้อย่างไร ความตรัสรู้เป็นสิ่งที่หาได้ยากยิ่ง.

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, අචරිං දුක්කරං බහුං;

ඡබ්බස්සානුරුවෙලායං, තතො බොධිමපාපුණිං.

ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงได้ประพฤติทุกรกิริยามากมายเป็นเวลา ๖ ปีที่อุรุเวลา จากนั้นจึงได้บรรลุพระโพธิญาณ.

‘‘නාහං [Pg.338] එතෙන මග්ගෙන, පාපුණිං බොධිමුත්තමං;

කුම්මග්ගෙන ගවෙසිස්සං, පුබ්බකම්මෙන වාරිතො.

เราไม่ได้บรรลุพระโพธิญาณอันสูงสุดด้วยทางนี้ เราได้แสวงหาด้วยทางที่ผิด เพราะถูกกรรมเก่าขัดขวางไว้.

‘‘පුඤ්ඤපාපපරික්ඛීණො, සබ්බසන්තාපවජ්ජිතො;

අසොකො අනුපායාසො, නිබ්බායිස්සමනාසවො.

ผู้สิ้นบุญและบาปแล้ว ปราศจากความเร่าร้อนทั้งปวง ไม่มีโศก ไม่มีอุปายาส จะปรินิพพานสิ้นอาสวะ.

‘‘එවං ජිනො වියාකාසි, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අග්ගතො;

සබ්බාභිඤ්ඤාබලප්පත්තො, අනොතත්තෙ මහාසරෙ’’ති. (අප. ථෙර 1.39.64-96);

พระชินเจ้าผู้ทรงบรรลุอภิญญาและพละทั้งหมด ได้ทรงพยากรณ์อย่างนี้ต่อหน้าภิกษุสงฆ์ ณ สระใหญ่ชื่ออโนดาต.

අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอวิชชาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

9-10. පඨමකථාවත්ථුසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาปฐมกถาวัตถุสูตรเป็นต้น ที่ ๙-๑๐.

69-70. නවමෙ (දී. නි. ටී. 1.17; දී. නි. අභි. ටී. 1.17; සං. නි. ටී. 2.5.1080) දුග්ගතිතො සංසාරතො ච නිය්‍යාති එතෙනාති නිය්‍යානං, සග්ගමග්ගො, මොක්ඛමග්ගො ච. තං නිය්‍යානං අරහති, නිය්‍යානෙ වා නියුත්තා, නිය්‍යානං වා ඵලභූතං එතිස්සා අත්ථීති නිය්‍යානිකා. වචීදුච්චරිතසංකිලෙසතො නිය්‍යාතීති වා ඊකාරස්ස රස්සත්තං, යකාරස්ස ච කකාරං කත්වා නිය්‍යානිකා, චෙතනාය සද්ධිං සම්ඵප්පලාපා වෙරමණි. තප්පටිපක්ඛතො අනිය්‍යානිකා, තස්සා භාවො අනිය්‍යානිකත්තං, තස්මා අනිය්‍යානිකත්තා. තිරච්ඡානභූතන්ති තිරොකරණභූතං. ගෙහස්සිතකථාති ගෙහප්පටිසංයුත්තා. කම්මට්ඨානභාවෙති අනිච්චතාපටිසංයුත්තචතුසච්චකම්මට්ඨානභාවෙ.

ในลำดับที่ ๖๙-๗๐ (ที. สี. ฏีกา ๑.๑๗; ที. อภิ. ฏีกา ๑.๑๗; สํ. นิ. ฏีกา ๒.๕.๑๐๘๐) คำว่า นิยยานะ คือ สิ่งที่บุคคลออกไปจากทุคติและสังสารวัฏด้วยสิ่งนั้น ได้แก่ ทางสวรรค์และทางแห่งความหลุดพ้น คำว่า นิยยานิกา คือ ผู้ควรแก่นิยยานะ หรือผู้ประกอบอยู่ในนิยยานะ หรือผู้มีนิยยานะเป็นผล อีกนัยหนึ่ง คำว่า นิยยานิกา คือ เจตนาเป็นเครื่องงดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้ออันเป็นวจีทุจริต เพราะออกไปจากกิเลสอันเป็นวจีทุจริต โดยการทำสระอีให้เป็นสระอิ และทำพยัญชนะยะให้เป็นกะ คำว่า อนิยยานิกา คือ สิ่งตรงกันข้ามกับนิยยานิกา ภาวะของอนิยยานิกา คือ อนิยยานิกัตตะ เพราะฉะนั้น อนิยยานิกัตตา (จึงหมายถึง) เพราะความเป็นอนิยยานิกะ คำว่า ติรัจฉานภูตะ คือ สิ่งที่ขวางกั้น คำว่า คหัสสิตกถา คือ เรื่องที่เกี่ยวเนื่องด้วยเรือน คำว่า กัมมัฏฐานภาเว คือ ในการเจริญกัมมัฏฐานอันประกอบด้วยอนิจจตาและอริยสัจ ๔.

සහ අත්ථෙනාති සාත්ථකං, හිතප්පටිසංයුත්තන්ති අත්ථො. ‘‘සුරාකථා’’තිපි පාඨොති ආහ ‘‘සුරාකථන්ති පාළියං පනා’’ති. සා පනෙසා කථා ‘‘එවරූපා නවසුරා පීතා රතිජනනී හොතී’’ති අස්සාදවසෙන න වට්ටති, ආදීනවවසෙන පන ‘‘උම්මත්තකසංවත්තනිකා’’තිආදිනා නයෙන වට්ටති. තෙනාහ ‘‘අනෙකවිධං…පෙ… ආදීනවවසෙන වට්ටතී’’ති. විසිඛාති ඝරසන්නිවෙසො. විසිඛාගහණෙන ච තන්නිවාසිනො ගහිතා ‘‘ගාමො ආගතො’’තිආදීසු විය. තෙනෙවාහ ‘‘සූරා සමත්ථා’’ති ච ‘‘සද්ධා පසන්නා’’ති ච. කුම්භට්ඨානප්පදෙසෙන කුම්භදාසියො වුත්තාති ආහ ‘‘කුම්භදාසිකථා වා’’ති.

คำว่า สัตถกะ คือ พร้อมด้วยประโยชน์ หมายถึง ประกอบด้วยสิ่งที่เป็นประโยชน์. คำว่า สุรากถา ก็เป็นบทอ่าน (ปาฐะ) ท่านจึงกล่าวว่า ในบาลีมีคำว่า สุรากถา. แต่กถานั้นคือ สุราใหม่ชนิดนี้เมื่อดื่มแล้วย่อมยังความยินดีให้เกิดขึ้น ดังนี้ ย่อมไม่ควรโดยส่วนแห่งอัสสาทะ (ความเอร็ดอร่อย) แต่ย่อมควรโดยส่วนแห่งโทษ ด้วยนัยมีอาทิว่า ยังความเป็นบ้าให้เป็นไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โดยส่วนแห่งโทษ...เป็นอเนกประการ...ย่อมควร. วิสิขา คือ ที่ตั้งแห่งเรือน (ถนน, ตรอก). และด้วยการถือเอาคำว่า วิสิขา ย่อมถือเอาซึ่งผู้ที่อาศัยอยู่ในที่นั้น เหมือนในประโยคมีอาทิว่า ชาวบ้านมาแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ผู้กล้าหาญสามารถ และ ผู้มีศรัทธาเลื่อมใส. ด้วยบทว่า กุมภัฏฐานะ ย่อมกล่าวถึงนางทาสีผู้มีหม้อน้ำ ท่านจึงกล่าวว่า หรือกถาว่าด้วยนางทาสีผู้มีหม้อน้ำ.

රාජකථාදිපුරිමකථාය[Pg.339], ලොකක්ඛායිකාදිපච්ඡිමකථාය වා විනිමුත්තා පුරිමපච්ඡිමකථා විමුත්තා. උප්පත්තිඨිතිසංහාරාදිවසෙන ලොකං අක්ඛායතීති ලොකක්ඛායිකා. අසුකෙන නාමාති පජාපතිනා බ්‍රහ්මුනා, ඉස්සරෙන වා. විතණ්ඩසල්ලාපකථාති ‘‘අට්ඨීනං සෙතත්තා සෙතොති න වත්තබ්බො, පත්තානං කාළත්තා කාළොති පන වත්තබ්බො’’ති එවමාදිකා. ආදි-සද්දෙන ‘‘සෙලපුප්ඵලකානි විය ජීවිදාවිරපාරයත්තිවිසාලා නත්ථි, යං යො කොචි තිරියාමානා කතත්තා’’ති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සාගරදෙවෙනාති සාගරපුත්තරාජූහි. ඛතොති එතං එකවචනං තෙහි පච්චෙකං ඛතත්තා ‘‘සාගරදෙවෙන ඛතත්තා’’ති වුත්තං. සහමුද්දා සමුද්දොති වුත්තො. භවති වද්ධති එතෙනාති භවො. භවාභවා හොන්තීති ඉතිභවාභවකථා. එත්ථ ච භවොති සස්සතං, අභවොති උච්ඡෙදං. භවොති වුද්ධි, අභවොති හානි. භවොති කාමසුඛං, අභවොති අත්තකිලමථොති ඉති ඉමාය ඡබ්බිධාය ඉතිභවාභවකථාය සද්ධිං බාත්තිංස තිරච්ඡානකථා නාම හොන්ති. අථ වා පාළියං සරූපතො අනාගතාපි අරඤ්ඤපබ්බතනදීදීපකථා ඉතිසද්දෙන සඞ්ගණ්හිත්වා බාත්තිංස තිරච්ඡානකථා වුත්තා. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

กถาเบื้องต้นมีราชกถาเป็นต้น หรือกถาเบื้องปลายมีโลกักขายิกาเป็นต้น ที่ยกเว้นกถาเบื้องต้นและเบื้องปลายเสียแล้ว ชื่อว่ากถาที่พ้นจากกถาเบื้องต้นและเบื้องปลาย. กถาที่กล่าวถึงโลกโดยส่วนแห่งความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ และความเสื่อมเป็นต้น ชื่อว่า โลกักขายิกา. คำว่า ด้วยชื่อโน้น คือ ด้วยพระปชาบดี ด้วยพระพรหม หรือด้วยพระอิศวร. วิตัณฑสัลลาปกถา คือ กถาที่กล่าวมีอาทิว่า เพราะกระดูกเป็นสีขาว จึงไม่ควรกล่าวว่าขาว แต่เพราะใบไม้เป็นสีดำ จึงควรกล่าวว่าดำ. ด้วยคำว่า เป็นต้น พึงเห็นการสงเคราะห์กถาเหล่านั้นมีอาทิว่า ไม่มีสิ่งใดกว้างขวางเหมือนดอกไม้บนภูเขาที่ใครๆ ทำได้ด้วยการวัดในแนวขวาง. คำว่า ด้วยสาครเทพ คือ ด้วยพระราชาผู้เป็นโอรสของพระสาคร. คำว่า ขตะ นี้เป็นเอกวจนะ (คำเอกพจน์) เพราะพระราชาเหล่านั้นแต่ละองค์ทรงขุดแล้ว จึงกล่าวว่า อันสาครเทพขุดแล้ว. คำว่า พร้อมด้วยเครื่องหมาย ชื่อว่า สมุททะ (ทะเล). สิ่งที่เกิดขึ้นและเจริญขึ้นด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ภพ. กถาที่ว่าด้วยภพและอภพ (ความไม่มีภพ) ชื่อว่า อิติภวาภวกถา. ในกถานี้ ภพ คือ สัสสตทิฏฐิ (ความเห็นว่าเที่ยง), อภพ คือ อุจเฉททิฏฐิ (ความเห็นว่าขาดสูญ). ภพ คือ ความเจริญ, อภพ คือ ความเสื่อม. ภพ คือ กามสุข, อภพ คือ อัตตกิลมถะ (การทรมานตน) ดังนี้ กถาที่ว่าด้วยภพและอภพ ๖ อย่างนี้ พร้อมด้วยกถาเหล่านี้ ชื่อว่า ติรัจฉานกถา ๓๒ อย่าง. อีกอย่างหนึ่ง กถาว่าด้วยป่า ภูเขา แม่น้ำ และเกาะ แม้ไม่ได้มาในบาลีโดยตรง ก็ถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า อิติ (ดังนี้) จึงกล่าวว่าเป็นติรัจฉานกถา ๓๒ อย่าง. ในวรรคที่ ๑๐ ไม่มีอะไรจะกล่าว.

පඨමකථාවත්ථුසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยปฐมกถาวัตถุสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

යමකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยยมกวรรค จบแล้ว.

(8) 3. ආකඞ්ඛවග්ගො

(๘) ๓. อากังขวรรค

1-4. ආකඞ්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๔. อรรถกถาว่าด้วยอากังขสูตรเป็นต้น

71-74. තතියස්ස පඨමෙ සීලස්ස අනවසෙසසමාදානෙන අඛණ්ඩාදිභාවාපත්තියා ච පරිපුණ්ණසීලා. සමාදානතො පට්ඨාය අවිච්ඡින්දනතො සීලසමඞ්ගිනො. එත්තාවතා කිරාති (අ. නි. 2.37) කිර-සද්දො අරුචිසූචනත්ථො. තෙනෙත්ථ ආචරියවාදස්ස අත්තනො අරුච්චනභාවං දීපෙති. සම්පන්නසීලාති අනාමට්ඨවිසෙසං සාමඤ්ඤතො සීලසඞ්ඛෙපෙන ගහිතං. තඤ්ච චතුබ්බිධන්ති ආචරියත්ථෙරො ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලං උද්දිසිත්වා’’ති ආහ. තත්ථාති [Pg.340] චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ. ජෙට්ඨකසීලන්ති (සං. නි. 5.412) පධානසීලං. උභයත්ථාති උද්දෙසනිද්දෙසෙ. ඉධ නිද්දෙසෙ විය උද්දෙසෙපි පාතිමොක්ඛසංවරො භගවතා වුත්තො ‘‘සම්පන්නසීලා’’ති වුත්තත්තාති අධිප්පායො. සීලග්ගහණඤ්හි පාළියං පාතිමොක්ඛසංවරවසෙන ආගතං. තෙනාහ ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරොයෙවා’’තිආදි. තත්ථ අවධාරණෙන ඉතරෙසං තිණ්ණං එකදෙසෙන පාතිමොක්ඛන්තොගධතං දීපෙති. තථා හි අනොලොකියොලොකනෙ ආජීවහෙතු ඡසික්ඛාපදවීතික්කමෙ ගිලානපච්චයස්ස අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගෙ ච ආපත්ති විහිතාති. තීණීති ඉන්ද්‍රියසංවරසීලාදීනි. සීලන්ති වුත්තට්ඨානං නාම අත්ථීති සීලපරියායෙන තෙසං කත්ථචි සුත්තෙ ගහිතට්ඨානං නාම කිං අත්ථි යථා පාතිමොක්ඛසංවරොති ආචරියස්ස සම්මුඛත්තා අප්පටික්ඛිපන්තොව උපචාරෙන පුච්ඡන්තො විය වදති. තෙනාහ ‘‘අනනුජානන්තො’’ති. ඡද්වාරරක්ඛාමත්තකමෙවාති තස්ස සල්ලහුකභාවමාහ චිත්තාධිට්ඨානමත්තෙන පටිපාකතිකභාවාපත්තිතො. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. පච්චයුප්පත්තිමත්තකන්ති ඵලෙන හෙතුං දස්සෙති. උප්පාදනහෙතුකා හි පච්චයානං උප්පත්ති. ඉදමත්ථන්ති ඉදං පයොජනං ඉමස්ස පච්චයස්ස පරිභුඤ්ජනෙති අධිප්පායො. නිප්පරියායෙනාති ඉමිනා ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනි තීණි පධානස්ස සීලස්ස පරිවාරවසෙන පවත්තියා පරියායසීලානි නාමාති දස්සෙති.

๗๑-๗๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ (อากังขวรรค) บทว่า ปริปุณฺณสีลา คือ ผู้มีศีลบริบูรณ์ด้วยการสมาทานศีลโดยไม่เหลือ และด้วยการถึงซึ่งความเป็นศีลที่ไม่ขาดเป็นต้น. บทว่า สีลสมงฺคิโน คือ ผู้ประกอบด้วยศีล เพราะไม่ขาดจากศีลนับตั้งแต่สมาทาน. คำว่า กิร ในบทว่า เอตฺตาวตา กิร (อ. อํ. 2.37) มีอรรถว่า แสดงความไม่พอใจ. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงแสดงความไม่พอใจของตนต่อวาทะของอาจารย์. คำว่า สัมปันนสีลา คือ ศีลที่ถูกถือเอาโดยย่อโดยทั่วไป ไม่ได้ระบุลักษณะพิเศษ. และศีลนั้นมี ๔ อย่าง ดังนี้ พระอาจารย์เถระกล่าวว่า เมื่อแสดงจตุปาริสุทธิศีล. ในที่นั้น คือ ในจตุปาริสุทธิศีล. คำว่า เชฏฐกสีล (สํ. ส. 5.412) คือ ศีลที่เป็นประธาน. ในทั้งสองอย่าง คือ ในอุทเทสและนิทเทส. ความหมายคือ ในอุทเทสก็ดี ในนิทเทสก็ดี พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสปาติโมกขสังวรไว้แล้ว เพราะตรัสว่า สัมปันนสีลา (ผู้มีศีลสมบูรณ์). การถือเอาศีลในบาลีนั้นมาโดยปาติโมกขสังวร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปาติโมกขสังวรเท่านั้น เป็นต้น. ในที่นั้น ด้วยการกำหนด (อวธารณะ) ย่อมแสดงว่าศีล ๓ อย่างที่เหลือ ย่อมสงเคราะห์เข้าในปาติโมกข์โดยส่วนหนึ่ง. แท้จริงแล้ว ในการมองดูสิ่งที่ไม่ควรดู, ในการล่วงสิกขาบท ๖ อย่างเพราะเหตุแห่งอาชีวะ, และในการบริโภคปัจจัยสำหรับคนไข้โดยไม่พิจารณา ย่อมมีอาบัติบัญญัติไว้. คำว่า ๓ อย่าง คือ อินทรียสังวรศีลเป็นต้น. คำว่า ศีล มีที่กล่าวไว้แล้ว ชื่อว่ามีอยู่ คือ มีที่ที่ศีลเหล่านั้นถูกถือเอาในสูตรบางแห่งโดยปริยายแห่งศีล เหมือนปาติโมกขสังวรหรือไม่? ดังนี้ ท่านกล่าวเหมือนถามโดยอุปจาระ (โดยอ้อม) โดยไม่ปฏิเสธ เพราะอยู่ต่อหน้าอาจารย์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่ทรงเห็นชอบด้วย. คำว่า เพียงการรักษาทวาร ๖ ดังนี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นของเบาของศีลนั้น เพราะการถึงซึ่งความเป็นปกติด้วยการอธิษฐานจิตเท่านั้น. ในศีลที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า เพียงความเกิดขึ้นแห่งปัจจัย ดังนี้ ย่อมแสดงเหตุด้วยผล. เพราะความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยทั้งหลาย มีเหตุคือการเกิดขึ้น. คำว่า อิทมัตถะ คือ ความหมายว่า การบริโภคปัจจัยนี้มีประโยชน์นี้. ด้วยคำว่า นิปปริยาย (โดยไม่เป็นปริยาย) นี้ ย่อมแสดงว่า อินทรียสังวรศีลเป็นต้น ๓ อย่างนั้น ชื่อว่า ปริยายศีล เพราะเป็นไปโดยเป็นบริวารของศีลที่เป็นประธาน.

ඉදානි පාතිමොක්ඛසංවරස්සෙව පධානභාවං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සොති පාතිමොක්ඛසංවරො. සෙසානීති ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනි. තස්සෙ වාති ‘‘සම්පන්නසීලා’’ති එත්ථ යං සීලං වුත්තං, තස්සෙව. සම්පන්නපාතිමොක්ඛාති එත්ථ පාතිමොක්ඛග්ගහණෙන වෙවචනං වත්වා තං විත්ථාරෙත්වා…පෙ… ආදිමාහ. යථා අඤ්ඤත්ථාපි ‘‘ඉධ භික්ඛු සීලවා හොතී’’ති පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය උද්දිට්ඨං සීලං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරතී’’ති (විභ. 508) නිද්දිට්ඨං. කස්මා ආරද්ධන්ති දෙසනාය කාරණපුච්ඡා. සීලානිසංසදස්සනත්ථන්ති පයොජනනිද්දෙසො. ‘‘සීලානිසංසදස්සනත්ථ’’න්ති හි එත්ථ බ්‍යතිරෙකතො යං සීලානිසංසස්ස අදස්සනං, තං ඉමිස්සා දෙසනාය කාරණන්ති කස්මා ආරද්ධන්ති? වෙනෙය්‍යානං සීලානිසංසස්ස අදස්සනතොති අත්ථතො ආපන්නො [Pg.341] එව හොති. තෙනාහ ‘‘සචෙපී’’තිආදි. සීලානිසංසදස්සනත්ථන්ති පන ඉමස්ස අත්ථං විවරිතුං ‘‘තෙස’’න්තිආදි වුත්තං. ආනිසංසොති උදයො. ‘‘සීලවා සීලසම්පන්නො කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජතී’’තිආදීසු (දී. නි. 3.316; අ. නි. 5.213; මහාව. 285) පන විපාකඵලම්පි ‘‘ආනිසංසො’’ති වුත්තං. කො විසෙසොති කො ඵලවිසෙසො. කා වඩ්ඪීති කො අබ්භුදයො. විජ්ජමානොපි ගුණො යාථාවතො විභාවිතො එව අභිරුචිං උප්පාදෙති, න අවිභාවිතො, තස්මා එකන්තතො ආනිසංසකිත්තනං ඉච්ඡිතබ්බමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘අප්පෙව නාමා’’තිආදිමාහ.

บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นประธานของปาติโมกขสังวรนั่นเอง ทั้งโดยปฏิเสธและโดยอนุโลมด้วยอุปมา ท่านจึงกล่าวบทมีอาทิว่า ยัสสา (ของศีลใด). ในบทนั้น คำว่า โส (นั้น) คือ ปาติโมกขสังวร. คำว่า เสสานิ (ที่เหลือ) คือ อินทรียสังวรเป็นต้น. คำว่า ตัสเสวะ (ของศีลนั้นนั่นแหละ) คือ ของศีลที่กล่าวไว้ในบทว่า สัมปันนสีลา นั้นนั่นแหละ. ในบทว่า สัมปันนปาติโมกขะ นี้ ท่านกล่าวคำไวพจน์ด้วยการถือเอาปาติโมกข์ แล้วขยายความนั้น...เป็นต้น. เหมือนในที่อื่น ศีลที่แสดงไว้ในเทศนาที่อธิษฐานบุคคลว่า ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล ย่อมถูกระบุว่า เป็นผู้สำรวมด้วยปาติโมกขสังวรอยู่ (วิภงฺ. 508). คำว่า กัสมา อารัทธัง (ทำไมจึงปรารภ) เป็นคำถามถึงเหตุแห่งเทศนา. คำว่า สีลานิสังสทัสสนัตถัง (เพื่อแสดงอานิสงส์ของศีล) เป็นการระบุประโยชน์. แท้จริงแล้ว ในบทว่า สีลานิสังสทัสสนัตถัง นี้ การไม่เห็นอานิสงส์ของศีลโดยปฏิเสธนั้น เป็นเหตุแห่งเทศนานี้ที่ว่า ทำไมจึงปรารภ? โดยอรรถแล้ว ย่อมหมายถึงการไม่เห็นอานิสงส์ของศีลของเวไนยสัตว์นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวบทมีอาทิว่า สเจปิ (แม้ถ้า). แต่เพื่ออธิบายอรรถของบทว่า สีลานิสังสทัสสนัตถัง นี้ จึงกล่าวบทมีอาทิว่า เตสัง (ของชนเหล่านั้น). คำว่า อานิสงส์ คือ ความเจริญ. แต่ในบทมีอาทิว่า ผู้มีศีล ผู้สมบูรณ์ด้วยศีล เมื่อกายแตกทำลาย หลังจากความตาย ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ (ที. ปาฏิ. 3.316; อ. อํ. 5.213; มหาวรรค 285) แม้ผลวิบากท่านก็เรียกว่า อานิสงส์ เช่นกัน. คำว่า โก วิเสโส (อะไรคือความพิเศษ) คือ อะไรคือผลพิเศษ. คำว่า กา วัฑฒี (อะไรคือความเจริญ) คือ อะไรคือความรุ่งเรือง. คุณธรรมที่มีอยู่ แม้จะถูกแสดงอย่างถูกต้องตามความเป็นจริงเท่านั้น ย่อมยังความยินดีให้เกิดขึ้น ไม่ใช่สิ่งที่ไม่ได้แสดง เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าการกล่าวถึงอานิสงส์โดยส่วนเดียวเท่านั้นเป็นสิ่งที่พึงปรารถนา ท่านจึงกล่าวบทมีอาทิว่า อัปเปวะ นามะ (แม้ถ้าว่า).

පියොති පියායිතබ්බො. පියස්ස නාම දස්සනං එකන්තතො අභිනන්දිතබ්බං හොතීති ආහ ‘‘පියචක්ඛූහි සම්පස්සිතබ්බො’’ති. පීතිසමුට්ඨානප්පසන්නසොම්මරූපපරිග්ගහඤ්හි චක්ඛු ‘‘පියචක්ඛූ’’ති වුච්චති. තෙසන්ති සබ්‍රහ්මචාරීනං. මනවඩ්ඪනකොති පීතිමනස්ස පරිබ්‍රූහනතො උපරූපරි පීතිචිත්තස්සෙව උප්පාදනකො. ගරුට්ඨානියොති ගරුකරණස්ස ඨානභූතො. ජානං ජානාතීති ඤාණෙන ජානිතබ්බං ජානාති. යථා වා අඤ්ඤෙ අජානන්තාපි ජානන්තා විය පවත්තන්ති, න එවමයං, අයං පන ජානන්තො එව ජානාති. පස්සං පස්සතීති දස්සනභූතෙන පඤ්ඤාචක්ඛුනා පස්සිතබ්බං පස්සති, පස්සන්තො එව වා පස්සති. එවං සම්භාවනීයොති එවං විඤ්ඤුතාය පණ්ඩිතභාවෙන සම්භාවෙතබ්බො. සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරීති සීලෙසු පරිපූරකාරී එව භවෙය්‍යාති. එවං උත්තරපදාවධාරණං දට්ඨබ්බං. එවඤ්හි ඉමිනා පදෙන උපරිසික්ඛාද්වයං අනිවත්තිතමෙව හොති. යථා පන සීලෙසු පරිපූරකාරී නාම හොති, තං ඵලෙන දස්සෙතුං ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. විපස්සනාධිට්ඨානසමාධිසංවත්තනිකතාය හි ඉධ සීලස්ස පාරිපූරී, න කෙවලං අඛණ්ඩාදිභාවමත්තං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යානි ඛො පන තානි අඛණ්ඩානි…පෙ… සමාධිසංවත්තනිකානී’’ති. එවඤ්ච කත්වා උපරිසික්ඛාද්වයං සීලස්ස සම්භාරභාවෙන ගහිතන්ති සීලස්සෙවෙත්ථ පධානග්ගහණං සිද්ධං හොති. සීලානුරක්ඛකා හි චිත්තෙකග්ගතාසඞ්ඛාරපරිග්ගහා. අනූනෙනාති අඛණ්ඩාදිභාවෙන, කස්සචි වා අහාපනෙන උපපන්නෙන. ආකාරෙනාති කරණෙන සම්පාදනෙන.

คำว่า เป็นที่รัก คือควรเป็นที่รัก ชื่อว่าการเห็นผู้เป็นที่รัก ย่อมเป็นสิ่งที่ควรยินดีโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ควรเห็นด้วยดวงตาอันเป็นที่รัก เพราะว่าดวงตาที่ประกอบด้วยรูปอันสงบผ่องใสซึ่งเกิดจากปีติ ย่อมเรียกว่า ดวงตาอันเป็นที่รัก คำว่า ของท่านเหล่านั้น คือของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย คำว่า เป็นผู้เพิ่มพูนใจ คือเป็นผู้ยังจิตที่ประกอบด้วยปีติให้เจริญยิ่งขึ้นไป คือเป็นผู้ยังจิตที่ประกอบด้วยปีติให้เกิดขึ้นซ้ำๆ คำว่า เป็นผู้ควรแก่การเคารพ คือเป็นที่ตั้งแห่งการทำความเคารพ คำว่า รู้ก็รู้ คือรู้สิ่งที่ควรรู้ด้วยญาณ หรือว่าชนเหล่าอื่นแม้ไม่รู้ ก็ประพฤติเหมือนรู้ แต่ท่านผู้นี้ไม่เป็นอย่างนั้น ส่วนท่านผู้นี้รู้ก็รู้จริง คำว่า เห็นก็เห็น คือเห็นสิ่งที่ควรเห็นด้วยปัญญาจักษุอันเป็นเครื่องเห็น หรือว่าเห็นก็เห็นจริง คำว่า เป็นผู้ควรยกย่องอย่างนี้ คือควรยกย่องด้วยความเป็นผู้รู้ ด้วยความเป็นบัณฑิตอย่างนี้ คำว่า เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์นั่นเอง คือพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์นั่นเอง พึงเห็นการกำหนดบทหลังอย่างนี้ เพราะว่าด้วยบทนี้ สิกขา ๒ เบื้องบนย่อมไม่ถูกตัดออกไปเลย อนึ่ง เพื่อแสดงว่าผู้ที่ชื่อว่าทำศีลให้บริบูรณ์นั้นเป็นอย่างไรด้วยผล จึงตรัสคำว่า ภายใน เป็นต้น เพราะว่าในที่นี้ ความบริบูรณ์แห่งศีลย่อมมีได้ด้วยความเป็นไปเพื่อสมาธิอันมีวิปัสสนาเป็นที่ตั้ง มิใช่เพียงความเป็นศีลไม่ขาดเป็นต้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ศีลเหล่าใดแลไม่ขาด... (ละ)... เป็นไปเพื่อสมาธิ เมื่อเป็นเช่นนี้ สิกขา ๒ เบื้องบนย่อมถูกถือเอาว่าเป็นเครื่องประกอบแห่งศีล เพราะฉะนั้น การถือเอาศีลเป็นประธานในที่นี้จึงสำเร็จ เพราะว่าจิตเตกัคคตา (ความมีอารมณ์เป็นอันเดียวแห่งจิต) และสังขารปริคคหะ (การกำหนดสังขาร) ย่อมเป็นเครื่องรักษาศีล คำว่า ไม่บกพร่อง คือด้วยความเป็นศีลไม่ขาดเป็นต้น หรือด้วยการไม่ทำให้เสื่อมจากส่วนประกอบใดๆ ที่ถึงพร้อมแล้ว คำว่า ด้วยอาการ คือด้วยการกระทำ ด้วยการทำให้สำเร็จ

අජ්ඣත්තන්ති [Pg.342] වා අත්තනොති වා එකං එකත්ථං, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. භුම්මත්ථෙ චෙතං, ‘‘සමථ’’න්ති උපයොගවචනං ‘‘අනූ’’ති ඉමිනා උපසග්ගෙන යොගෙ සිද්ධන්ති ආහ ‘‘අත්තනො චිත්තසමථෙ යුත්තො’’ති. තත්ථ චිත්තසමථෙති චිත්තස්ස සමාධානෙ. යුත්තොති අවියුත්තො පසුතො. යො සබ්බෙන සබ්බං ඣානභාවනාය අනනුයුත්තො, සො තං බහි නීහරති නාම. යො ආරභිත්වා අන්තරා සඞ්කොචං ආපජ්ජති, සො තං විනාසෙති නාම. යො පන ඊදිසො අහුත්වා ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, සො අනිරාකතජ්ඣානොති දස්සෙන්තො ‘‘බහි අනීහටජ්ඣානො’’තිආදිමාහ. නීහරණවිනාසත්ථඤ්හි ඉදං නිරාකරණං නාම. ‘‘ථම්භං නිරංකත්වා නිවාතවුත්තී’’තිආදීසු (සු. නි. 328) චස්ස පයොගො දට්ඨබ්බො.

คำว่า ภายใน หรือ ของตน มีความหมายอย่างเดียวกัน ต่างกันเพียงพยัญชนะเท่านั้น. อนึ่ง คำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติ, ส่วนคำว่า สมถะ เป็นทุติยาวิภัตติ ย่อมสำเร็จ (ในความหมายแห่งสัตตมีวิภัตติ) เพราะประกอบกับอุปสรรคว่า อนุ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ประกอบในสมถะแห่งจิตของตน. ในคำนั้น คำว่า สมถะแห่งจิต คือการตั้งมั่นแห่งจิต. คำว่า ประกอบ คือไม่แยกออก ขวนขวายอยู่. ผู้ใดไม่ประกอบในการเจริญฌานโดยประการทั้งปวง ผู้นั้นชื่อว่านำฌานนั้นออกไปภายนอก. ผู้ใดเริ่มแล้วเกิดความหดหู่ในระหว่าง ผู้นั้นชื่อว่าทำฌานนั้นให้พินาศ. ส่วนผู้ใดไม่เป็นเช่นนั้น เข้าถึงฌานแล้วอยู่ ผู้นั้นชื่อว่ามีฌานไม่ถูกกำจัด เพื่อแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า มีฌานไม่ถูกนำออกไปภายนอก เป็นต้น เพราะว่าการกำจัดนี้ มีความหมายว่าการนำออกและการทำลาย. พึงเห็นการใช้คำนี้ในประโยคว่า ละความกระด้างแล้ว มีปกติอยู่ด้วยความไม่กระด้าง เป็นต้น (สุ. นิ. ๓๒๘).

සත්තවිධාය අනුපස්සනායාති එත්ථ අනිච්චානුපස්සනා, දුක්ඛානුපස්සනා, අනත්තානුපස්සනා, නිබ්බිදානුපස්සනා, විරාගානුපස්සනා, නිරොධානුපස්සනා, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාති ඉමා සත්තවිධා අනුපස්සනා. සුඤ්ඤාගාරගතො භික්ඛු තත්ථ ලද්ධකායවිවෙකතාය සමථවිපස්සනාවසෙන චිත්තවිවෙකං පරිබ්‍රූහෙන්තො යථානුසිට්ඨපටිපත්තියා ලොකං සාසනඤ්ච අත්තනො විසෙසාධිගමට්ඨානභූතං සුඤ්ඤාගාරඤ්ච උපසොභයමානො ගුණවිසෙසාධිට්ඨානභාවාපාදනෙන විඤ්ඤූනං අත්ථතො තං බ්‍රූහෙන්තො නාම හොතීති වුත්තං ‘‘බ්‍රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. එකභූමකාදිපාසාදෙ කුරුමානොපි පන නෙව සුඤ්ඤාගාරානං බ්‍රූහෙතාති දට්ඨබ්බො. සුඤ්ඤාගාරග්ගහණෙන චෙත්ථ අරඤ්ඤරුක්ඛමූලාදි සබ්බං පධානානුයොගක්ඛමං සෙනාසනං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං.

คำว่า ด้วยอนุปัสสนา ๗ อย่าง ในที่นี้ อนุปัสสนา ๗ อย่างเหล่านี้คือ อนิจจานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง), ทุกขานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความทุกข์), อนัตตานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความไม่ใช่ตัวตน), นิพพิทานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความเบื่อหน่าย), วิราคานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความคลายกำหนัด), นิโรธานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความดับ), ปฏินิสสัคคานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความสละคืน). ภิกษุผู้เข้าไปสู่เรือนว่าง ได้กายวิเวกในที่นั้นแล้ว ยังจิตวิเวกให้เจริญด้วยสมถะและวิปัสสนา ประพฤติตามที่ทรงสั่งสอน ย่อมยังโลก พระศาสนา และเรือนว่างอันเป็นที่ตั้งแห่งการบรรลุคุณวิเศษของตนให้งดงามอยู่ ด้วยการยังความเป็นที่ตั้งแห่งคุณวิเศษให้สำเร็จ ย่อมชื่อว่าเป็นผู้ยังเรือนว่างนั้นให้เจริญโดยอรรถแก่ผู้รู้ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า เป็นผู้ยังเรือนว่างให้เจริญ. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวคำว่า ในที่นี้ด้วย เป็นต้น. อนึ่ง พึงทราบว่า แม้ผู้ทำความเพียรในปราสาทมีชั้นเดียวเป็นต้น ก็ไม่ชื่อว่าเป็นผู้ยังเรือนว่างให้เจริญ. อนึ่ง พึงทราบว่า ในที่นี้ การถือเอาคำว่า เรือนว่าง ย่อมหมายถึงเสนาสนะทั้งหมดที่ควรแก่การประกอบความเพียร เช่น ป่า โคนไม้ เป็นต้น.

එත්තාවතා යථා තණ්හාවිචරිතදෙසනා පඨමං තණ්හාවසෙන ආරද්ධාපි තණ්හාපදට්ඨානත්තා මානදිට්ඨීනං මානදිට්ඨියො ඔසරිත්වා කමෙන පපඤ්චත්තයදෙසනා ජාතා, එවමයං දෙසනා පඨමං අධිසීලසික්ඛාවසෙන ආරද්ධාපි සීලපදට්ඨානත්තා සමථවිපස්සනානං සමථවිපස්සනායො ඔසරිත්වා කමෙන සික්ඛාත්තයදෙසනා ජාතාති වෙදිතබ්බා. එත්ථ හි ‘‘සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’ති එත්තාවතා අධිසීලසික්ඛා වුත්තා, ‘‘අජ්ඣත්තං චෙතොසමථමනුයුත්තො අනිරාකතජ්ඣානො’’ති එත්තාවතා අධිචිත්තසික්ඛා, ‘‘විපස්සනාය සමන්නාගතො’’ති එත්තාවතා අධිපඤ්ඤාසික්ඛා. ‘‘බ්‍රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති ඉමිනා පන සමථවසෙන සුඤ්ඤාගාරවඩ්ඪනෙ [Pg.343] අධිචිත්තසික්ඛා, විපස්සනාවසෙන අධිපඤ්ඤාසික්ඛාති එවං ද්වෙපි සික්ඛා සඞ්ගහෙත්වා වුත්තා. එත්ථ ච ‘‘අජ්ඣත්තං චෙතොසමථමනුයුත්තො අනිරාකතජ්ඣානො’’ති ඉමෙහි පදෙහි සීලානුරක්ඛිකා එව චිත්තෙකග්ගතා කථිතා, ‘‘විපස්සනායා’’ති ඉමිනා පදෙන සීලානුරක්ඛිකො සඞ්ඛාරපරිග්ගහො.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พึงทราบว่า การแสดงเรื่องตัณหาวิจริตนั้น แม้เริ่มด้วยอำนาจตัณหาในเบื้องต้น แต่เพราะตัณหาเป็นปทัฏฐานแห่งมานะและทิฏฐิ มานะและทิฏฐิทั้งหลายจึงหลั่งไหลมาตามลำดับ จนเป็นการแสดงปปัญจธรรม ๓ อย่าง ฉันใด การแสดงนี้ แม้เริ่มด้วยอำนาจอธิศีลสิกขาในเบื้องต้น แต่เพราะศีลเป็นปทัฏฐานแห่งสมถะและวิปัสสนา สมถะและวิปัสสนาทั้งหลายจึงหลั่งไหลมาตามลำดับ จนเป็นการแสดงสิกขา ๓ อย่าง ฉันนั้น. ในที่นี้ คำว่า 'เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์นั่นเอง' เพียงเท่านี้ ตรัสอธิศีลสิกขาแล้ว, คำว่า 'ประกอบในสมถะแห่งจิตภายใน มีฌานไม่ถูกกำจัด' เพียงเท่านี้ ตรัสอธิจิตตสิกขาแล้ว, คำว่า 'ประกอบด้วยวิปัสสนา' เพียงเท่านี้ ตรัสอธิปัญญาสิกขาแล้ว. ส่วนด้วยคำว่า 'เป็นผู้ยังเรือนว่างให้เจริญ' นี้ ตรัสสงเคราะห์สิกขาทั้งสองไว้ คืออธิจิตตสิกขาในการยังเรือนว่างให้เจริญด้วยสมถะ และอธิปัญญาสิกขาด้วยวิปัสสนา. และในที่นี้ ด้วยบทเหล่านี้ว่า 'ประกอบในสมถะแห่งจิตภายใน มีฌานไม่ถูกกำจัด' ตรัสถึงจิตเตกัคคตาอันรักษาศีลนั่นเอง, ด้วยบทว่า 'ด้วยวิปัสสนา' ตรัสถึงสังขารปริคคหะอันรักษาศีล.

කථං චිත්තෙකග්ගතා සීලමනුරක්ඛති? යස්ස හි චිත්තෙකග්ගතා නත්ථි, සො බ්‍යාධිම්හි උප්පන්නෙ විහඤ්ඤති, සො බ්‍යාධිවිහතො වික්ඛිත්තචිත්තො සීලං විනාසෙත්වාපි බ්‍යාධිවූපසමං කත්තා හොති. යස්ස පන චිත්තෙකග්ගතා අත්ථි, සො තං බ්‍යාධිදුක්ඛං වික්ඛම්භෙත්වා සමාපත්තිං සමාපජ්ජති, සමාපන්නක්ඛණෙ දුක්ඛං දූරගතං හොති, බලවතරං සුඛමුප්පජ්ජති. එවං චිත්තෙකග්ගතා සීලමනුරක්ඛති. කථං සඞ්ඛාරපරිග්ගහො සීලමනුරක්ඛති? යස්ස හි සඞ්ඛාරපරිග්ගහො නත්ථි, තස්ස ‘‘මම රූපං මම විඤ්ඤාණ’’න්ති අත්තභාවෙ බලවමමත්තං හොති, සො තථාරූපෙසු දුබ්භික්ඛබ්‍යාධිභයාදීසු සම්පත්තෙසු සීලං නාසෙත්වාපි අත්තභාවං පොසෙතා හොති. යස්ස පන සඞ්ඛාරපරිග්ගහො අත්ථි, තස්ස අත්තභාවෙ බලවමමත්තං වා සිනෙහො වා න හොති, සො තථාරූපෙසු දුබ්භික්ඛබ්‍යාධිභයාදීසු සම්පත්තෙසු සචෙපිස්ස අන්තානි බහි නික්ඛමන්ති, සචෙපි උස්සුස්සති විසුස්සති, ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකො වා හොති සතධාපි සහස්සධාපි, නෙව සීලං විනාසෙත්වා අත්තභාවං පොසෙතා හොති. එවං සඞ්ඛාරපරිග්ගහො සීලං අනුරක්ඛති.

จิตเตกัคคตา (ความมีอารมณ์เป็นหนึ่งเดียวแห่งจิต) ย่อมรักษาศีลได้อย่างไร? ด้วยว่า ผู้ใดไม่มีจิตเตกัคคตา เมื่อโรคเกิดขึ้น ผู้นั้นย่อมเดือดร้อน, ผู้นั้นถูกโรคเบียดเบียน มีจิตฟุ้งซ่าน ย่อมทำศีลให้พินาศแล้วพยายามทำให้โรคสงบลง. ส่วนผู้ใดมีจิตเตกัคคตา ผู้นั้นย่อมข่มทุกข์จากโรคนั้นแล้วเข้าสมาบัติ, ในขณะแห่งสมาบัติ ทุกข์ย่อมไปไกล สุขที่แรงกล้าย่อมเกิดขึ้น. จิตเตกัคคตาย่อมรักษาศีลได้อย่างนี้. สังขารปริคคหะ (การกำหนดสังขาร) ย่อมรักษาศีลได้อย่างไร? ด้วยว่า ผู้ใดไม่มีสังขารปริคคหะ ผู้นั้นย่อมมีความยึดถือว่าเป็นของเรา (มมัตตะ) ในอัตภาพอย่างแรงกล้าว่า 'รูปของเรา วิญญาณของเรา', เมื่อประสบกับภัยมีทุพภิกขภัยและพยาธิภัยเป็นต้นเช่นนั้น ผู้นั้นย่อมทำศีลให้พินาศแล้วเลี้ยงอัตภาพไว้. ส่วนผู้ใดมีสังขารปริคคหะ ผู้นั้นย่อมไม่มีความยึดถือว่าเป็นของเราอย่างแรงกล้า หรือความรักใคร่ในอัตภาพ, เมื่อประสบกับภัยมีทุพภิกขภัยและพยาธิภัยเป็นต้นเช่นนั้น แม้ไส้ของเขาจะไหลออกมาภายนอก แม้เขาจะเหือดแห้งเหี่ยวแห้งไป หรือจะขาดเป็นท่อนๆ เป็นร้อยเป็นพันท่อนก็ตาม ก็ย่อมไม่ทำศีลให้พินาศเพื่อเลี้ยงอัตภาพเลย. สังขารปริคคหะย่อมรักษาศีลได้อย่างนี้.

‘‘බ්‍රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති ඉමිනා පන තස්සෙව උභයස්ස බ්‍රූහනා වඩ්ඪනා සාතච්චකිරියා දස්සිතා. එවං භගවා යස්මා ‘‘සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො චස්සං…පෙ… භාවනීයො චා’’ති ඉමෙ චත්තාරො ධම්මෙ ආකඞ්ඛන්තෙන නත්ථඤ්ඤං කිඤ්චි කාතබ්බං, අඤ්ඤදත්ථු සීලාදිගුණසමන්නාගතෙනෙව භවිතබ්බං. ඊදිසො හි සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො හොති මනාපො ගරු භාවනීයො. වුත්තම්පි හෙතං –

ส่วนด้วยคำว่า 'เป็นผู้ยังเรือนว่างให้เจริญ' นี้ แสดงการพอกพูน การทำให้เจริญ และการกระทำติดต่อกันแห่งคุณธรรมทั้งสองนั้น. พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ เพราะเหตุว่า ผู้ปรารถนาธรรม ๔ ประการเหล่านี้ว่า 'เราพึงเป็นที่รักของเพื่อนพรหมจารี... (ละ)... และเป็นผู้ที่น่าเจริญใจ' ไม่พึงทำสิ่งอื่นใดเลย นอกจากพึงเป็นผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นเท่านั้น. เพราะว่าผู้เช่นนี้ย่อมเป็นที่รัก เป็นที่พอใจ เป็นที่เคารพ และเป็นที่น่าเจริญใจของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘සීලදස්සනසම්පන්නං, ධම්මට්ඨං සච්චවෙදිනං;

අත්තනො කම්ම කුබ්බානං, තං ජනො කුරුතෙ පිය’’න්ති. (ධ. ප. 217);

ชนย่อมรักใคร่บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยศีลและทัสสนะ (ปัญญา), ตั้งอยู่ในธรรม, รู้แจ้งสัจจะ, กระทำกิจของตน. (ขุ. ธ. ๒๑๗)

තස්මා ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො චස්සං…පෙ… සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී…පෙ… සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති වත්වා ඉදානි යස්මා පච්චයලාභාදිං [Pg.344] පත්ථයන්තෙනපි ඉදමෙව කරණීයං, න අඤ්ඤං කිඤ්චි, තස්මා ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ලාභී අස්ස’’න්තිආදිමාහ. ලාභී අස්සන්ති ලාභාසාය සංවරසීලපරිපූරණං පාළියං ආගතං. කිමීදිසං භගවා අනුජානාතීති? න භගවා සභාවෙන ඊදිසං අනුජානාති, මහාකාරුණිකතාය පන පුග්ගලජ්ඣාසයෙන එවං වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘න භගවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඝාසෙසනං ඡින්නකථො, න වාචං පයුත්තං භණෙති ඡින්නකථො මූගො විය හුත්වා ඔභාසපරිකථානිමිත්තවිඤ්ඤත්තිපයුත්තං ඝාසෙසනං වාචං න භණෙ, න කථෙය්‍යාති අත්ථො. පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙනාති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘යෙසං හී’’තිආදිමාහ. රසො සභාවභූතො ආනිසංසො රසානිසංසො.

ดังนั้น หลังจากตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุพึงหวังว่า เราพึงเป็นที่รักของเพื่อนพรหมจารี... (ละ)... พึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์... (ละ)... ในเรือนว่าง' บัดนี้ เพราะเหตุที่แม้ผู้ปรารถนาลาภปัจจัยเป็นต้น ก็พึงทำสิ่งนี้เท่านั้น ไม่พึงทำสิ่งอื่นใดเลย เพราะฉะนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุพึงหวังว่า เราพึงเป็นที่ผู้มีลาภ'. คำว่า 'พึงเป็นผู้มีลาภ' นี้ หมายถึงการบำเพ็ญสังวรศีลให้บริบูรณ์ด้วยความหวังในลาภ ซึ่งมาในพระบาลี. พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตสิ่งเช่นนี้หรือ? พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงอนุญาตสิ่งเช่นนี้โดยสภาวะ แต่ทรงแสดงว่าตรัสอย่างนี้ตามอัธยาศัยของบุคคลด้วยพระมหากรุณา จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงอนุญาต'. ในคำนั้น คำว่า 'เป็นผู้มีวาจาขาดในการแสวงหาอาหาร' (ฆาเสสนัง ฉินนกโถ) หมายความว่า เป็นผู้เหมือนคนใบ้ ไม่พึงกล่าว ไม่พึงพูดวาจาที่ประกอบด้วยการพูดเลียบเคียง การพูดล้อมคอก นิมิต และวิญญัติ เพื่อแสวงหาอาหาร. คำว่า 'ด้วยอำนาจอัธยาศัยของบุคคล' นี้ ทรงอธิบายเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อว่า 'เพราะว่า ชนเหล่าใด' เป็นต้น. คำว่า 'รสานิสงส์' คือ อานิสงส์ที่เป็นรสโดยสภาวะ.

පච්චයදානකාරාති චීවරාදිපච්චයදානවසෙන පවත්තකාරා. මහප්ඵලා මහානිසංසාති උභයමෙතං අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. ‘‘පඤ්චිමෙ, ගහපතයො, ආනිසංසා’’තිආදීසු (මහාව. 285) හි ආනිසංසසද්දො ඵලපරියායොපි හොති. මහන්තං වා ලොකියසුඛං ඵලන්ති පසවන්තීති මහප්ඵලා, මහතො ලොකුත්තරසුඛස්ස පච්චයා හොන්තීති මහානිසංසා. තෙනාහ ‘‘ලොකියසුඛෙන ඵලභූතෙනා’’තිආදි.

คำว่า 'ผู้กระทำการให้ปัจจัย' คือ ผู้กระทำการเป็นไปโดยอำนาจการให้ปัจจัยมีจีวรเป็นต้น. คำว่า 'มีผลมาก' และ 'มีอานิสงส์มาก' ทั้งสองคำนี้มีเนื้อความอย่างเดียวกัน ต่างกันเพียงพยัญชนะเท่านั้น. เพราะในคำมีอาทิว่า 'คฤหบดีทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการเหล่านี้' (มหาวรรค 285) คำว่า 'อานิสงส์' ย่อมเป็นไวพจน์ของคำว่า 'ผล' ด้วย. หรือว่า ชื่อว่า 'มีผลมาก' เพราะย่อมผลิตผลคือโลกิยสุขอันยิ่งใหญ่, ชื่อว่า 'มีอานิสงส์มาก' เพราะเป็นปัจจัยแห่งโลกุตตรสุขอันยิ่งใหญ่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยโลกิยสุขที่เป็นผล' เป็นต้น.

පෙච්චභවං ගතාති පෙතූපපත්තිවසෙන නිබ්බත්තිං උපගතා. තෙ පන යස්මා ඉධ කතකාලකිරියා කාලෙන කතජීවිතුපච්ඡෙදා හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘කාලකතා’’ති. සස්සුසසුරා ච තප්පක්ඛිකා ච සස්සුසසුරපක්ඛිකා. තෙ ඤාතියොනිසම්බන්ධෙන ආවාහවිවාහසම්බන්ධවසෙන සම්බද්ධා ඤාතී. සාලොහිතාති යොනිසම්බන්ධවසෙන. එකලොහිතබද්ධාති එකෙන සමානෙන ලොහිතසම්බන්ධෙන සම්බද්ධා. පසන්නචිත්තොති පසන්නචිත්තකො. කාලකතො පිතා වා මාතා වා පෙතයොනියං උප්පන්නොති අධිකාරතො විඤ්ඤායතීති වුත්තං. මහානිසංසමෙව හොතීති තස්ස තථාසීලසම්පන්නත්තාති අධිප්පායො.

คำว่า 'ไปสู่ปรโลก' คือ เข้าถึงการเกิดด้วยอำนาจการอุบัติเป็นเปรต. แต่เพราะชนเหล่านั้นทำกาลกิริยาในโลกนี้ คือมีความขาดแห่งชีวิตตามกาลแล้ว เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ผู้ทำกาละแล้ว'. คำว่า 'สัสสุสสุรปักขิกา' คือ ญาติฝ่ายพ่อตาแม่ยายและผู้ที่เป็นฝ่ายของท่านเหล่านั้น. ญาติเหล่านั้นคือผู้ที่เกี่ยวข้องกันด้วยความสัมพันธ์ทางญาติโดยอำนาจการอาวาหะและวิวาหะ. คำว่า 'สาโลหิต' คือ โดยอำนาจความสัมพันธ์ทางกำเนิด. คำว่า 'เอกโลหิตพัทธะ' คือ ผู้ที่ผูกพันกันด้วยความสัมพันธ์ทางสายเลือดเดียวกัน. คำว่า 'ปสันนจิตโต' คือ ผู้มีจิตเลื่อมใส. ที่กล่าวว่า 'บิดาหรือมารดาผู้ทำกาละแล้วเกิดในเปรตภูมิ' นี้ พึงทราบได้จากอธิการ (เนื้อความที่กล่าวถึง). คำว่า 'ย่อมมีอานิสงส์มากทีเดียว' มีอธิบายว่า เพราะบุคคลนั้นเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลเช่นนั้น.

අජ්ඣොත්ථරිතාති මද්දිතා. න ච මං අරති සහෙය්‍යාති මං ච අරති න අභිභවෙය්‍ය න මද්දෙය්‍ය න අජ්ඣොත්ථරෙය්‍ය. උප්පන්නන්ති ජාතං නිබ්බත්තං. සීලාදිගුණයුත්තො හි අරතිඤ්ච රතිඤ්ච සහති අජ්ඣොත්ථරති, මද්දිත්වා තිට්ඨති, තස්මා ඊදිසමත්තානං ඉච්ඡන්තෙනපි සීලාදිගුණයුත්තෙනෙව භවිතබ්බන්ති [Pg.345] දස්සෙති. චිත්තුත්‍රාසො භායතීති භයං, ආරම්මණං භායති එතස්මාති භයං. තං දුවිධම්පි භයං භෙරවඤ්ච සහති අභිභවතීති භයභෙරවසහො. සීලාදිගුණයුත්තො හි භයභෙරවං සහති අජ්ඣොත්ථරති, මද්දිත්වා තිට්ඨති අරියකොටියවාසී මහාදත්තත්ථෙරො විය.

คำว่า "ครอบงำแล้ว" คือ ข่มขี่แล้ว คำว่า "ความไม่ยินดีไม่พึงครอบงำเราได้" คือ ความไม่ยินดีไม่พึงครอบงำ ไม่พึงข่มขี่ ไม่พึงทับถมเราได้ คำว่า "เกิดขึ้นแล้ว" คือ เกิดแล้ว บังเกิดแล้ว เพราะผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ย่อมอดทนและครอบงำความไม่ยินดีและความยินดีได้ ย่อมข่มขี่แล้วตั้งอยู่ เพราะฉะนั้น จึงแสดงว่าแม้ผู้ปรารถนาตนเช่นนี้ ก็พึงเป็นผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นเท่านั้น คำว่า "ความหวาดกลัวแห่งจิต" คือ ภัย เพราะย่อมกลัว คำว่า "ภัย" คือ อารมณ์ที่ย่อมกลัวจากสิ่งนั้น คำว่า "ผู้ทนต่อภัยและน่าสะพรึงกลัว" คือ ย่อมอดทนและครอบงำภัยทั้งสองอย่างนั้นและสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวได้ เพราะผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ย่อมอดทนและครอบงำภัยและสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวได้ ย่อมข่มขี่แล้วตั้งอยู่ เหมือนพระมหาทัตตเถระผู้อยู่ในอริยโกฏิ

ථෙරො කිර මග්ගං පටිපන්නො අඤ්ඤතරං පාසාදිකං අරඤ්ඤං දිස්වා ‘‘ඉධෙවජ්ජ සමණධම්මං කත්වා ගමිස්සාමී’’ති මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදි. රුක්ඛදෙවතාය දාරකා ථෙරස්ස සීලතෙජෙන සකභාවෙන සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තා විස්සරමකංසු. දෙවතාපි සකලරුක්ඛං චාලෙසි. ථෙරො අචලොව නිසීදි. සා දෙවතා ධූමායි පජ්ජලි. නෙව සක්ඛි ථෙරං චාලෙතුං. තතො උපාසකවණ්ණෙනාගන්ත්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි. ‘‘කො එසො’’ති වුත්තා ‘‘අහං, භන්තෙ, තස්මිං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා’’ති අවොච. ත්වං එතෙ විකාරෙ අකාසීති. ආම, භන්තෙති. ‘‘කස්මා’’ති ච වුත්තා ආහ ‘‘තුම්හාකං, භන්තෙ, සීලතෙජෙන දාරකා සකභාවෙන සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තා විස්සරමකංසු, සාහං තුම්හෙ පලාපෙතුං එවමකාසි’’න්ති. ථෙරො ආහ ‘‘අථ කස්මා ‘ඉධ, භන්තෙ, මා වසථ, මය්හං අඵාසුක’න්ති පටිකච්චෙව නාවචාසි, ඉදානි පන මා මං කිඤ්චි අවච, ‘අරියකොටියමහාදත්තො අමනුස්සභයෙන ගතො’ති වචනතො ලජ්ජාමි, තෙනාහං ඉධෙව වසිස්සං, ත්වං පන අජ්ජෙකදිවසං යත්ථ කත්ථචි වසාහී’’ති. එවං සීලාදිගුණයුත්තො භයභෙරවසහො හොති, තස්මා ඊදිසමත්තානං ඉච්ඡන්තෙනපි සීලාදිගුණයුත්තෙනෙව භවිතබ්බන්ති දස්සෙති. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානි.

ได้ยินว่า พระเถระผู้กำลังเดินทาง เห็นป่าที่น่ารื่นรมย์แห่งหนึ่งแล้วคิดว่า "วันนี้เราจะทำสมณธรรมที่นี่แล้วจึงจะไป" จึงลงจากทาง ปูผ้าสังฆาฏิที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่งแล้วนั่งขัดสมาธิ บุตรของรุกขเทวดาไม่สามารถดำรงอยู่ในสภาพเดิมได้ด้วยเดชแห่งศีลของพระเถระ จึงส่งเสียงดัง เทวดานั้นก็ทำให้ต้นไม้ทั้งต้นสั่นสะเทือน แต่พระเถระก็นั่งนิ่งอยู่ เทวดานั้นก็มีควันและเปลวไฟ แต่ก็ไม่สามารถทำให้พระเถระเคลื่อนไหวได้ จากนั้นจึงมาในเพศอุบาสก ไหว้แล้วยืนอยู่ เมื่อถูกถามว่า "นี่ใคร" ก็ตอบว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นเทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไม้นั้น" "เธอทำความวิปริตเหล่านี้หรือ?" "ใช่แล้ว ท่านผู้เจริญ" เมื่อถูกถามว่า "เพราะเหตุใด" ก็ตอบว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บุตรของข้าพเจ้าไม่สามารถดำรงอยู่ในสภาพเดิมได้ด้วยเดชแห่งศีลของท่าน จึงส่งเสียงดัง ข้าพเจ้าจึงทำอย่างนี้เพื่อขับไล่ท่าน" พระเถระกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น ทำไมเธอจึงไม่บอกล่วงหน้าว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านอย่าอยู่ ณ ที่นี้เลย เพราะไม่สะดวกแก่ข้าพเจ้า' แต่บัดนี้ ขอเธออย่าพูดอะไรกับเราเลย เราละอายเพราะคำที่ว่า 'พระมหาทัตตะผู้อยู่ในอริยโกฏิหนีไปเพราะกลัวอมนุษย์' เพราะฉะนั้น เราจะอยู่ที่นี่แหละ ส่วนเธอจงไปอยู่ที่ไหนก็ได้ในวันนี้" ผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ย่อมเป็นผู้ทนต่อภัยและน่าสะพรึงกลัวอย่างนี้ เพราะฉะนั้น จึงแสดงว่าแม้ผู้ปรารถนาตนเช่นนี้ ก็พึงเป็นผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นเท่านั้น บทมีทุติยบทเป็นต้น มีความหมายชัดเจนแล้ว

ආකඞ්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอาคังขสูตรเป็นต้น จบแล้ว

5-10. මිගසාලාසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๑๐. อรรถกถามิคสาลสูตรเป็นต้น

75-80. පඤ්චමෙ ඉමස්ස හි පුග්ගලස්ස සීලවිරහිතස්ස පඤ්ඤා සීලං පරිධොවතීති අඛණ්ඩාදිභාවාපාදනෙන සීලං ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු පඤ්ඤාය [Pg.346] සුවිසොධිතං කරොති. යස්ස හි අබ්භන්තරෙ සීලසංවරො නත්ථි, උග්ඝටිතඤ්ඤුතාය පන චාතුප්පදිකගාථාපරියොසානෙ පඤ්ඤාය සීලං ධොවිත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණාති, අයං පඤ්ඤාය සීලං ධොවති නාම සෙය්‍යථාපි සන්තතිමහාමත්තො.

๗๕-๘๐. ในสูตรที่ ๕ บุคคลนี้ผู้ปราศจากศีล ปัญญาย่อมชำระศีลให้บริสุทธิ์ คือทำให้ศีลบริสุทธิ์ดีด้วยปัญญาในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ด้วยการทำให้เป็นศีลที่ไม่ขาดเป็นต้น เพราะผู้ใดไม่มีศีลสังวรภายใน แต่ด้วยความเป็นผู้มีปัญญาเฉียบแหลม ย่อมชำระศีลด้วยปัญญาเมื่อจบคาถา ๔ บาท แล้วบรรลุอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทา ผู้นี้ชื่อว่าชำระศีลด้วยปัญญา เหมือนสันตติมหาอำมาตย์

සීලවා පන පඤ්ඤං ධොවති. යස්ස (දී. නි. අට්ඨ. 1.317) හි පුථුජ්ජනස්ස සීලං සට්ඨිඅසීතිවස්සානි අඛණ්ඩං හොති, සො මරණකාලෙපි සබ්බකිලෙසෙ ඝාතෙත්වා සීලෙන පඤ්ඤං ධොවිත්වා අරහත්තං ගණ්හාති කන්දරසාලපරිවෙණෙ මහාසට්ඨිවස්සත්ථෙරො විය. ථෙරෙ කිර මරණමඤ්චෙ නිපජ්ජිත්වා බලවවෙදනාය නිත්ථුනන්තෙ තිස්සමහාරාජා ‘‘ථෙරං පස්සිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා පරිවෙණද්වාරෙ ඨිතො තං සද්දං සුත්වා පුච්ඡි ‘‘කස්ස සද්දො අය’’න්ති. ථෙරස්ස නිත්ථුනනසද්දොති. ‘‘පබ්බජ්ජාය සට්ඨිවස්සෙන වෙදනාපරිග්ගහමත්තම්පි න කතං, ඉදානි න තං වන්දිස්සාමී’’ති නිවත්තිත්වා මහාබොධිං වන්දිතුං ගතො. තතො උපට්ඨාකදහරො ථෙරං ආහ ‘‘කිං නො, භන්තෙ, ලජ්ජාපෙථ, සද්ධොපි රාජා විප්පටිසාරී හුත්වා ‘න වන්දිස්සාමී’ති ගතො’’ති. කස්මා, ආවුසොති? තුම්හාකං නිත්ථුනනසද්දං සුත්වාති. ‘‘තෙන හි මෙ ඔකාසං කරොථා’’ති වත්වා වෙදනං වික්ඛම්භෙත්වා අරහත්තං පත්වා දහරස්ස සඤ්ඤං අදාසි ‘‘ගච්ඡාවුසො, ඉදානි රාජානං අම්හෙ වන්දාපෙහී’’ති. දහරො ගන්ත්වා ‘‘ඉදානි කිර ථෙරං වන්දථා’’ති ආහ. රාජා සුසුමාරපතිතෙන ථෙරං වන්දන්තො ‘‘නාහං අය්‍යස්ස අරහත්තං වන්දාමි, පුථුජ්ජනභූමියං පන ඨත්වා රක්ඛිතසීලමෙව වන්දාමී’’ති ආහ. එවං සීලෙන පඤ්ඤං ධොවති නාම. සෙසං වුත්තමෙව. ඡට්ඨාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං.

แต่ผู้มีศีลย่อมชำระปัญญา เพราะปุถุชนผู้ใดมีศีลไม่ขาดตลอด ๖๐-๘๐ ปี ผู้นั้นแม้ในเวลาใกล้ตายก็ย่อมฆ่ากิเลสทั้งปวง ชำระปัญญาด้วยศีลแล้วบรรลุอรหัต เหมือนพระมหาเถระผู้มีพรรษา ๖๐ ผู้อยู่ในคันธรสาลปริเวณ ได้ยินว่า เมื่อพระเถระนอนอยู่บนเตียงมรณะ ครวญครางด้วยเวทนาอันแรงกล้า พระเจ้าติสสมหาราชเสด็จไปเพื่อจะเยี่ยมพระเถระ ทรงยืนอยู่ที่ประตูปริเวณ ได้ยินเสียงนั้นแล้วตรัสถามว่า "เสียงนี้ของใคร" "เป็นเสียงครวญครางของพระเถระ" "บวชมา ๖๐ พรรษา ยังไม่สามารถกำหนดเวทนาได้เลย บัดนี้เราจะไม่ไหว้ท่าน" แล้วเสด็จกลับไปไหว้พระมหาโพธิ์ จากนั้นสามเณรอุปัฏฐากจึงกราบเรียนพระเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทำให้พวกเราอับอายทำไม แม้พระราชาผู้มีศรัทธาก็ยังทรงเสียพระทัยแล้วเสด็จกลับไปโดยตรัสว่า 'จะไม่ไหว้'" "เพราะเหตุใดเล่า อาวุโส?" "เพราะเสียงครวญครางของท่าน" "ถ้าอย่างนั้น จงเปิดโอกาสให้เรา" ครั้นกล่าวแล้ว ก็ระงับเวทนา บรรลุอรหัต แล้วให้สัญญาณแก่สามเณรว่า "ไปเถิด อาวุโส บัดนี้จงให้พระราชาไหว้เรา" สามเณรไปแล้วกราบเรียนว่า "บัดนี้ขอพระองค์ทรงไหว้พระเถระเถิด" พระราชาทรงไหว้พระเถระด้วยอาการเหมือนจระเข้ล้มลง แล้วตรัสว่า "ข้าพเจ้าไม่ได้ไหว้พระอรหัตตผลของพระผู้เป็นเจ้า แต่ข้าพเจ้าไหว้ศีลที่รักษาไว้ในภูมิแห่งปุถุชนเท่านั้น" ชื่อว่าย่อมชำระปัญญาด้วยศีลอย่างนี้ ส่วนที่เหลือกล่าวไว้แล้ว บทมีฉัฏฐบทเป็นต้น ไม่มีอะไรจะกล่าว

මිගසාලාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามิคสาลสูตรเป็นต้น จบแล้ว

ආකඞ්ඛවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอาคังขวรรค จบแล้ว

(9) 4. ථෙරවග්ගො

(๙) ๔. เถรวรรค

1-8. වාහනසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๘. อรรถกถาว่าด้วยวาหนสูตรเป็นต้น

81-88. චතුත්ථස්ස පඨමෙ විමරියාදීකතෙනාති නිම්මරියාදීකතෙන. චෙතසාති එවංවිධෙන චිත්තෙන විහරති. තත්ථ ද්වෙ මරියාදා කිලෙසමරියාදා ච ආරම්මණමරියාදා ච. සචෙ හිස්ස රූපාදිකෙ ආරබ්භ රාගාදයො [Pg.347] උප්පජ්ජෙය්‍යුං, කිලෙසමරියාදා තෙන කතා භවෙය්‍ය. තෙසු පනස්ස එකොපි න උප්පන්නොති කිලෙසමරියාදා නත්ථි. සචෙ පනස්ස රූපාදිධම්මෙ ආවජ්ජෙන්තස්ස එකච්චෙ ආපාථං නාගච්ඡෙය්‍යුං, එවමස්ස ආරම්මණමරියාදා භවෙය්‍ය. තෙ පනස්ස ධම්මෙ ආවජ්ජෙන්තස්ස ආපාථං අනාගතධම්මො නාම නත්ථීති ආරම්මණමරියාදාපි නත්ථි. ඉධ පන කිලෙසමරියාදා අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘කිලෙසමරියාදං භින්දිත්වා’’තිආදි. තතියාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං.

๘๑-๘๘. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า วิมริยาทีกเตน ได้แก่ นิมริยาทีกเตน (ผู้ไม่มีขอบเขต) บทว่า เจตสา ได้แก่ ย่อมอยู่ด้วยจิตมีอย่างนี้เป็นสภาพ ในคำนั้น มารยาทมี ๒ อย่าง คือ กิเลสมารยาท และอารัมมณมารยาท ถ้าหากว่าราคะเป็นต้นพึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น ปรารภรูปเป็นต้น กิเลสมารยาทก็พึงเป็นอันภิกษุนั้นทำแล้ว แต่ราคะเป็นต้นแม้สักอย่างหนึ่งก็ไม่เกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น เพราะฉะนั้น กิเลสมารยาทจึงไม่มี ถ้าหากว่าธรรมมีรูปเป็นต้นบางอย่างไม่พึงมาสู่คลองแห่งใจแก่ภิกษุนั้นผู้มนสิการอยู่ไซร้ อารัมมณมารยาทก็พึงมีแก่ภิกษุนั้นอย่างนี้ แต่ธรรมที่ยังไม่มาสู่คลองแห่งใจชื่อว่าไม่มีแก่ภิกษุนั้นผู้มนสิการธรรมเหล่านั้นอยู่ เพราะฉะนั้น อารัมมณมารยาทก็ไม่มี แต่ในที่นี้ กิเลสมารยาทเป็นสิ่งที่ประสงค์ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ‘‘ทำลายกิเลสมารยาทแล้ว’’ เป็นต้น ในสูตรที่ ๓ เป็นต้น ไม่มีข้อที่จะพึงกล่าว

වාහනසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยวาหนสูตรเป็นต้น จบ

9-10. කොකාලිකසුත්තාදිවණ්ණනා

๙-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยโกกาลิกสูตรเป็นต้น

89-90. නවමෙ (සං. නි. ටී. 1.1.181) කොකාලිකනාමකා ද්වෙ භික්ඛූ. තතො ඉධාධිප්පෙතං නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘කොයං කොකාලිකො’’ති පුච්ඡා. සුත්තස්ස අට්ඨුප්පත්තිං දස්සෙතුං ‘‘කස්මා ච උපසඞ්කමී’’ති පුච්ඡා. අයං කිරාතිආදි යථාක්කමං තාසං විස්සජ්ජනං. විවෙකවාසං වසිතුකාමත්තා අප්පිච්ඡතාය ච මා නො කස්සචි…පෙ… වසිංසු. ආඝාතං උප්පාදෙසි අත්තනො ඉච්ඡාවිඝාතනතො. ථෙරා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිය්‍යාදයිංසු පයුත්තවාචාය අකතත්තා ථෙරෙහි ච අදාපිතත්තා. පුබ්බෙපි…පෙ… මඤ්ඤෙති ඉමිනා ථෙරානං කොහඤ්ඤෙ ඨිතභාවං ආසඞ්කති අවණෙ වණං පස්සන්තො විය, සුපරිසුද්ධෙ ආදාසතලෙ ජල්ලං උට්ඨාපෙන්තො විය ච.

๘๙-๙๐. ในสูตรที่ ๙ (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๘๑) ภิกษุ ๒ รูปชื่อโกกาลิกะ เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้ให้แน่นอน จึงมีคำถามว่า ‘‘โกกาลิกะนี้คือใคร’’ เพื่อจะแสดงอรรถุปปัตติของสูตร จึงมีคำถามว่า ‘‘และเพราะเหตุไรจึงเข้าไปเฝ้า’’ บทว่า อะยัง กิราติ เป็นต้น เป็นคำแก้ปัญหาเหล่านั้นโดยลำดับ เพราะเป็นผู้ใคร่จะอยู่ด้วยวิเวก และเพราะเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย จึง (ตั้งใจว่า) อย่าให้ใคร (รู้จักเราเลย)... อยู่แล้ว ยังอาฆาตให้เกิดขึ้น เพราะความปรารถนาของตนถูกขัดขวาง พระเถระทั้งหลายมอบให้แก่ภิกษุสงฆ์ เพราะไม่ได้ทำด้วยวาจาที่ใช้แล้ว และเพราะพระเถระทั้งหลายไม่ได้สั่งให้คนอื่นให้ บทว่า ปุพเพปิ…เป… มัญเญติ ด้วยบทนี้ ย่อมสงสัยว่าพระเถระทั้งหลายตั้งอยู่ในความหลอกลวง เหมือนเห็นแผลในที่ไม่มีแผล และเหมือนทำให้เกิดมลทินในแผ่นกระจกที่บริสุทธิ์ยิ่ง

අපරජ්ඣිත්වාති භගවතො සම්මුඛා ‘‘පාපභික්ඛූ ජාතා’’ති වත්වා. මහාසාවජ්ජදස්සනත්ථන්ති මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං, අයමෙව වා පාඨො. මාහෙවන්ති මා එවමාහ, මා එවං භණි. සද්ධාය අයො උප්පාදො සද්ධායො, තං ආවහතීති සද්ධායිකොති ආහ ‘‘සද්ධාය ආගමකරො’’ති. සද්ධායිකොති වා සද්ධාය අයිතබ්බො, සද්ධෙය්‍යොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සද්ධාතබ්බවචනො වා’’ති.

บทว่า อปรชฺฌิตฺวา ได้แก่ กล่าวว่า ‘‘ภิกษุผู้ลามกเกิดขึ้นแล้ว’’ ต่อพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค บทว่า มหาสาวชฺชทสฺสนตฺถํ ได้แก่ เพื่อแสดงความเป็นผู้มีโทษมาก หรือบทนี้เป็นบทที่ถูกต้อง บทว่า มาเหวํ ได้แก่ อย่ากล่าวอย่างนี้ อย่าพูดอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งความเชื่อเป็นศรัทธาโย, ผู้ที่นำมาซึ่งศรัทธาโยนั้น ชื่อว่า สัทธายิโก เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ‘‘ผู้ทำความเชื่อให้มา’’ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สัทธายิโก ได้แก่ อันความเชื่อพึงไปถึง คืออันความเชื่อพึงมีได้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘‘หรือผู้มีวาจาอันควรเชื่อ’’

පීළකා නාම බාහිරතො පට්ඨාය අට්ඨීනි භින්දන්ති, ඉමා පන පඨමංයෙව අට්ඨීනි භින්දිත්වා උග්ගතා. තෙනාහ ‘‘අට්ඨීනි භින්දිත්වා උග්ගතාහි පිළකාහී’’ති. තරුණබෙලුවමත්තියොති තරුණබිල්ලඵලමත්තියො. විසගිලිතොති ඛිත්තපහරණො[Pg.348]. තඤ්ච බළිසං විසසමඤ්ඤා ලොකෙ. ආරක්ඛදෙවතානං සද්දං සුත්වාති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො.

ชื่อว่าปีฬกา (ฝี) ย่อมทำลายกระดูกตั้งแต่ภายนอก แต่ฝีเหล่านี้เกิดขึ้นโดยทำลายกระดูกตั้งแต่แรก เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘‘ด้วยฝีทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยทำลายกระดูก’’ บทว่า ตรุณะเปลุวะมัตติโย ได้แก่ มีประมาณเท่าผลมะตูมอ่อน บทว่า วิสะคิลิโต ได้แก่ ผู้กลืนกินยาพิษ คือผู้กลืนกินอาวุธที่เขาซัดไป และเบ็ดนั้นมีชื่อว่าพิษในโลก พึงนำบทว่า ‘‘ได้ยินเสียงของเทวดาผู้รักษา’’ มาเชื่อมความ

බ්‍රහ්මලොකෙති සුද්ධාවාසලොකෙ. වරාකොති අනුග්ගහවචනමෙතං. හීනපරියායොති කෙචි. පියසීලාති ඉමිනා එතස්මිං අත්ථෙ නිරුත්තිනයෙන පෙසලාති පදසිද්ධීති දස්සෙති. කබරක්ඛීනීති බ්‍යාධිබලෙන පරිභින්නවණ්ණතාය කබරභූතානි අක්ඛීනි. යත්තකන්ති භගවතො වචනං අඤ්ඤථා කරොන්තෙන යත්තකං තයා අපරද්ධං, තස්ස පමාණං නත්ථීති අත්ථො. යස්මා අනාගාමිනො නාම පහීනකාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදා හොන්ති, ත්වඤ්ච දිට්ඨිකාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදවසෙන ඉධාගතො, තස්මා යාවඤ්ච තෙ ඉදං අපරද්ධන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

บทว่า พรหมโลเก ได้แก่ ในสุทธาวาสโลก บทว่า วราโก นี้เป็นคำที่ไม่แสดงความเอ็นดู บางพวกกล่าวว่า เป็นคำที่แสดงถึงความต่ำทราม ด้วยบทว่า ปิยสีลา นี้ ย่อมแสดงว่าในอรรถนี้ บทว่า เปสลา สำเร็จด้วยนัยแห่งนิรุตติ บทว่า กะพะรักขีนิ ได้แก่ ดวงตาที่มีสีด่างพร้อย เพราะสีถูกทำลายด้วยกำลังแห่งโรค บทว่า ยัตตะกัง ได้แก่ ความว่า โทษที่ท่านทำผิดไปมากเท่าใด โดยทำพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคให้เป็นอย่างอื่น โทษนั้นไม่มีประมาณ เพราะอนาคามีชื่อว่าเป็นผู้ละกามฉันทะและพยาบาทได้แล้ว และท่านมาในที่นี้โดยอาศัยทิฏฐิ กามฉันทะ และพยาบาท เพราะฉะนั้น พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้ว่า ‘‘โทษนี้ที่ท่านทำผิดไปมากเท่าใด’’

අදිට්ඨිප්පත්තොති අප්පත්තදිට්ඨිකො. ගිලිතවිසො විය විසං ගිලිත්වා ඨිතො විය. කුඨාරිසදිසා මූලපච්ඡින්දනට්ඨෙන. උත්තමත්ථෙති අරහත්තෙ. ඛීණාසවොති වදති සුනක්ඛත්තො විය අචෙලං කොරක්ඛත්තියං. යො අග්ගසාවකො විය පසංසිතබ්බො ඛීණාසවො, තං ‘‘දුස්සීලො අය’’න්ති වදති. විචිනාතීති ආචිනොති පසවති. පසංසියනින්දා තාව සම්පන්නගුණපරිධංසනවසෙන පවත්තියා සාවජ්ජතාය කටුකවිපාකා, නින්දියප්පසංසා පන කථං තාය සමවිපාකාති? තත්ථ අවිජ්ජමානගුණසමාරොපනෙන අත්තනො පරෙසඤ්ච මිච්ඡාපටිපත්තිහෙතුභාවතො පසංසියෙන තස්ස සමභාවකරණතො ච. ලොකෙපි හි අසූරං සූරෙන සමං කරොන්තො ගාරය්හො හොති, පගෙව දුප්පටිපන්නං සුප්පටිපන්නෙන සමං කරොන්තොති.

บทว่า อทิฏฐิปัตโต ได้แก่ ผู้ยังไม่บรรลุทิฏฐิ เหมือนผู้กลืนยาพิษ คือเหมือนผู้กลืนยาพิษแล้วยืนอยู่ เหมือนขวาน โดยอรรถว่าตัดราก บทว่า อุตตะมัตเถ ได้แก่ ในอรหัตตผล บทว่า ขีณาสะโว ได้แก่ กล่าวเหมือนสุนักขัตตะกล่าวถึงโคระขัตติยะผู้เป็นชีเปลือย (ว่าเป็นพระขีณาสพ) ผู้ใดเป็นพระขีณาสพอันควรสรรเสริญเหมือนพระอัครสาวก ผู้นั้น (โกกาลิกะ) กล่าวว่า ‘‘ผู้นี้เป็นผู้ทุศีล’’ บทว่า วิจินาติ ได้แก่ ย่อมสั่งสม ย่อมให้เกิด การนินทาผู้ควรสรรเสริญ ย่อมเป็นบาปเพราะเป็นไปโดยการทำลายคุณที่สมบูรณ์ และมีวิบากอันเผ็ดร้อน ส่วนการสรรเสริญผู้ควรนินทาเล่า มีวิบากเสมอกันกับการนินทาผู้ควรสรรเสริญนั้นได้อย่างไร? ในคำนั้น เพราะการยกคุณที่ไม่มีขึ้นตั้งไว้ เป็นเหตุแห่งความประพฤติผิดของตนและของผู้อื่น และเพราะการทำให้ผู้นั้นเสมอกับผู้ควรสรรเสริญ แม้ในโลก ผู้ที่ทำให้คนไม่กล้าหาญเสมอกับคนกล้าหาญ ก็เป็นที่ติเตียน นับประสาอะไรกับการทำให้ผู้ประพฤติผิดเสมอกับผู้ประพฤติดีเล่า

සකෙන ධනෙනාති අත්තනො සාපතෙය්‍යෙන. අයං අප්පමත්තකො අපරාධො දිට්ඨධම්මිකත්තා සප්පතිකාරත්තා ච තස්ස. අයං මහන්තතරො කලි කතූපචිතස්ස සම්පරායිකත්තා අප්පතිකාරත්තා ච.

บทว่า สะเกนะ ธะเนนะ ได้แก่ ด้วยทรัพย์ของตน ความผิดนี้เป็นความผิดเล็กน้อย เพราะเป็นไปในปัจจุบัน และเพราะเป็นสิ่งที่แก้ไขได้ ความผิดนี้เป็นความผิดที่ใหญ่ยิ่งกว่า เพราะเป็นสิ่งที่สั่งสมไว้แล้ว เป็นไปในสัมปรายภพ และเป็นสิ่งที่แก้ไขไม่ได้

නිරබ්බුදොති ගණනාවිසෙසො එසොති ආහ ‘‘නිරබ්බුදගණනායා’’ති, සතසහස්සං නිරබ්බුදානන්ති අත්ථො. යමරියගරහී නිරයං උපෙතීති එත්ථ යථාවුත්තආයුප්පමාණං පාකතිකවසෙන අරියූපවාදිනා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අග්ගසාවකානං පන ගුණමහන්තතාය තතොපි අතිවිය මහන්තතරමෙවාති වදන්ති.

บทว่า นิรัพพุโท นี้เป็นจำนวนพิเศษ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ‘‘ด้วยการนับนิรัพพุทะ’’ ความว่า นิรัพพุทะแสน ในคำว่า ‘‘ผู้ติเตียนพระอริยะย่อมเข้าถึงนรก’’ นี้ พึงทราบว่า ประมาณอายุที่กล่าวไว้ เป็นคำที่กล่าวโดยผู้ติเตียนพระอริยะโดยปกติ แต่เพราะความที่พระอัครสาวกทั้งหลายเป็นผู้มีคุณยิ่งใหญ่ (โทษนั้น) จึงยิ่งใหญ่กว่านั้นมากนัก

අථ [Pg.349] ඛො බ්‍රහ්මා සහම්පතීති කො අයං බ්‍රහ්මා, කස්මා ච පන භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එතදවොචාති? අයං කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ සහකො නාම භික්ඛු අනාගාමී හුත්වා සුද්ධාවාසෙසු උප්පන්නො, තත්ථ සහම්පති බ්‍රහ්මාති සඤ්ජානන්ති. සො පනාහං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘පදුමනිරයං කිත්තෙස්සාමි, තතො භගවා භික්ඛූනං ආරොචෙස්සති, අථානුසන්ධිකුසලා භික්ඛූ තත්ථායුප්පමාණං පුච්ඡිස්සන්ති, භගවා ආචික්ඛන්තො අරියූපවාදෙ ආදීනවං පකාසෙස්සතී’’ති ඉමිනා කාරණෙන භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එතදවොච.

บทว่า อถ โข พรหฺมา สหัมปะติ นี้ พรหมนี้คือใคร และเพราะเหตุไรจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกล่าวคำนี้? พรหมนี้คือภิกษุชื่อสหกะในศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ เป็นพระอนาคามีแล้วบังเกิดในสุทธาวาสโลก ชนทั้งหลายย่อมรู้จักท่านว่า สหัมบดีพรหมในที่นั้น แต่พรหมนั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกล่าวคำนี้ด้วยเหตุนี้ว่า ‘‘ข้าพระองค์จักพรรณนาปทุมนรก จากนั้นพระผู้มีพระภาคจักทรงบอกแก่ภิกษุทั้งหลาย ครั้นแล้วภิกษุผู้ฉลาดในการเชื่อมความจักทูลถามประมาณอายุในนรกนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงบอก จักทรงประกาศโทษในการติเตียนพระอริยะ’’

මගධරට්ඨෙ සංවොහාරතො මාගධකො පත්ථො, තෙන. පච්චිතබ්බට්ඨානස්සාති නිරයදුක්ඛෙන පච්චිතබ්බප්පදෙසස්ස එතං අබ්බුදොති නාමං. වස්සගණනාති එකතො පට්ඨාය දසගුණිතං අබ්බුදආයුම්හි තතො අපරං වීසතිගුණිතං නිරබ්බුදාදීසු වස්සගණනා වෙදිතබ්බා. අයඤ්ච ගණනා අපරිචිතානං දුක්කරාති වුත්තං ‘‘න තං සුකරං සඞ්ඛාතු’’න්ති. කෙචි පන ‘‘තත්ථ තත්ථ පරිදෙවනානත්තෙන කම්මකාරණනානත්තෙනපි ඉමානි නාමානි ලද්ධානී’’ති වදන්ති, අපරෙ ‘‘සීතනරකා එතෙ’’ති. සබ්බත්ථාති අබබාදීසු පදුමපරියොසානෙසු සබ්බෙසු නිරයෙසු. එස නයොති හෙට්ඨිමතො උපරිමස්ස වීසතිගුණතං අතිදිසති. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

ในแคว้นมคธ โดยการเรียกขานว่า มาคธกะ เป็นทะนาน เพราะเหตุนั้น บทว่า ปัจจิตัพพัฏฐานัสสะ ได้แก่ ชื่อว่าอัพพุทะนี้ เป็นชื่อของสถานที่ที่พึงเสวยทุกข์ในนรก บทว่า วัสสะคะณะนา ได้แก่ การนับปีพึงทราบว่า ในอายุอัพพุทะเป็นสิบเท่าจากหนึ่งเป็นต้น จากนั้นในนิรัพพุทะเป็นต้น เป็นยี่สิบเท่า และการนับนี้เป็นสิ่งที่ทำได้ยากสำหรับผู้ไม่คุ้นเคย เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ‘‘การนับนั้นไม่ทำได้ง่าย’’ แต่บางพวกกล่าวว่า ‘‘ชื่อเหล่านี้ได้มาเพราะความแตกต่างของการคร่ำครวญในที่นั้นๆ และความแตกต่างของการกระทำกรรม’’ บางพวกกล่าวว่า ‘‘นรกเหล่านี้เป็นนรกเย็น’’ บทว่า สัพพัตถะ ได้แก่ ในนรกทั้งปวง ตั้งแต่อพพะเป็นต้น จนถึงปทุมนรก บทว่า เอสะ นะโย นี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นยี่สิบเท่าของนรกเบื้องบนจากนรกเบื้องล่าง ในสูตรที่ ๑๐ ไม่มีข้อที่จะพึงกล่าว

කොකාලිකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยโกกาลิกสูตรเป็นต้น จบ

ථෙරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการพรรณนาเถรวรรค.

(10) 5. උපාලිවග්ගො

(๑๐) ๕. อุบาลีวรรค

1-4. කාමභොගීසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๔. การพรรณนากามโภคีสูตรเป็นต้น

91-94. පඤ්චමස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. චතුත්ථෙ තපනං සන්තපනං කායස්ස ඛෙදනං තපො, සො එතස්ස අත්ථීති තපස්සී, තං තපස්සිං. යස්මා තථාභූතො තපනිස්සිතො, තපො වා තන්නිස්සිතො, තස්මා ආහ ‘‘තපනිස්සිතක’’න්ති. ලූඛං ඵරුසං සාධුසම්මතාචාරවිරහතො න පසාදනීයං ආජීවති වත්තතීති ලූඛාජීවී, තං ලූඛාජීවිං. උපක්කොසතීති උප්පණ්ඩෙති[Pg.350], උපහසනවසෙන පරිභාසති. උපවදතීති අවඤ්ඤාපුබ්බකං අපවදති. තෙනාහ ‘‘හීළෙති වම්භෙතී’’ති.

ข้อ 91-94. บทที่หนึ่งเป็นต้นแห่งวรรคที่ 5 มีเนื้อความตื้น. ในสูตรที่ 4 (สูตรที่ 94) ตบะ คือการทำกายให้ลำบาก ให้เร่าร้อน ให้เหน็ดเหนื่อย, บุคคลใดมีตบะนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า ตปัสสี (ผู้มีตบะ), ซึ่งตปัสสีนั้น. เพราะเหตุที่บุคคลผู้เป็นเช่นนั้นอาศัยตบะ หรือตบะอาศัยบุคคลนั้น ฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ตปนิสสิตกะ' (ผู้มีตบะเป็นที่อาศัย). บุคคลใดเลี้ยงชีพด้วยสิ่งที่หยาบกระด้าง ไม่น่าเลื่อมใส เพราะปราศจากอาจาระที่สัตบุรุษยอมรับ บุคคลนั้นชื่อว่า ลูขาชีวี (ผู้มีอาชีพเศร้าหมอง), ซึ่งลูขาชีวีนั้น. คำว่า อุปักโกสติ คือ ย่อมเยาะเย้ย ย่อมบริภาษด้วยอำนาจการหัวเราะเยาะ. คำว่า อุปวทติ คือ ย่อมกล่าวโทษโดยมีความดูหมิ่นนำหน้า. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมดูหมิ่น ย่อมเหยียดหยาม'.

කාමභොගීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการพรรณนากามโภคีสูตรเป็นต้น.

5. උත්තියසුත්තවණ්ණනා

๕. การพรรณนาอุตติยสูตร

95. පඤ්චමෙ පච්චන්තෙ භවං පච්චන්තිමං. පාකාරස්ස ථිරභාවං උද්ධමුද්ධං පාපෙතීති උද්ධාපං, පාකාරමූලං. ආදි-සද්දෙන පාකාරද්වාරබන්ධපරිඛාදීනං සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. පණ්ඩිතදොවාරිකට්ඨානියං කත්වා භගවා අත්තානං දස්සෙසීති දස්සෙන්තො ‘‘එකද්වාරන්ති කස්මා ආහා’’ති චොදනං සමුට්ඨාපෙසි. යස්සා පඤ්ඤාය වසෙන පුරිසො පණ්ඩිතොති වුච්චති, තං පණ්ඩිච්චන්ති ආහ ‘‘පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො’’ති. තංතංඉතිකත්තබ්බතාසු ඡෙකභාවො බ්‍යත්තභාවො වෙය්‍යත්තියං. මෙධති සම්මොහං හිංසති විධමතීති මෙධා, සා එතස්ස අත්ථීති මෙධාවී. ඨානෙ ඨානෙ උප්පත්ති එතිස්සා අත්ථීති ඨානුප්පත්තිකා, ඨානසො උප්පජ්ජනපඤ්ඤා. අනුපරියායන්ති එතෙනාති අනුපරියායො, සො එව පථොති අනුපරියායපථො, පරිතො පාකාරස්ස අනුසංයායනමග්ගො. පාකාරභාගා සන්ධාතබ්බා එත්ථාති පාකාරසන්ධි, පාකාරස්ස ඵුල්ලිතප්පදෙසො. සො පන හෙට්ඨිමන්තෙන ද්වින්නම්පි ඉට්ඨකානං විගමෙන එවං වුච්චතීති ආහ ‘‘ද්වින්නං ඉට්ඨකානං අපගතට්ඨාන’’න්ති. ඡින්නට්ඨානන්ති ඡින්නභින්නප්පදෙසො, ඡිද්දට්ඨානං වා. තඤ්හි විවරන්ති වුච්චති.

๙๕. ในสูตรที่ 5 (สูตรที่ 95) คำว่า ปัจจันติมะ คือ สิ่งที่อยู่ในปัจจันตชนบท. คำว่า อุทธาปะ คือ สิ่งที่ทำให้กำแพงมั่นคงขึ้นไปเรื่อยๆ ได้แก่ รากฐานของกำแพง. พึงทราบว่าด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์การผูกประตู คู เป็นต้น ของกำแพง. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระองค์โดยทรงทำหน้าที่เป็นนายประตูผู้ฉลาด จึงทรงตั้งคำถามว่า 'เพราะเหตุไรจึงตรัสว่า มีประตูเดียว'. ปัญญาใดที่ทำให้บุคคลชื่อว่าบัณฑิต ปัญญานั้นเรียกว่า ปัณฑิจจะ (ความเป็นบัณฑิต) จึงตรัสว่า 'ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต'. ความฉลาด ความเชี่ยวชาญในกิจที่ควรทำนั้นๆ ชื่อว่า เวยยัตติยะ (ความเชี่ยวชาญ). คำว่า เมธา คือ ปัญญาที่ย่อมทำลาย ย่อมกำจัดความหลง. ผู้มีเมธานั้นชื่อว่า เมธาวี (ผู้มีปัญญา). ปัญญาที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ ชื่อว่า ฐานุปปัตติกา (ปัญญาที่เกิดขึ้นตามเหตุการณ์) คือ ปัญญาที่เกิดขึ้นตามเหตุ. สิ่งที่ย่อมเวียนไปตามสิ่งนี้ชื่อว่า อนุปริยายะ ทางนั้นนั่นแหละชื่อว่า อนุปริยายปถะ คือ ทางเดินรอบกำแพง. ส่วนของกำแพงที่ควรเชื่อมต่อกันในที่นี้ชื่อว่า ปาการสันธิ (รอยต่อกำแพง) คือ ส่วนที่กำแพงแตกออก. ส่วนนั้นย่อมถูกเรียกว่าอย่างนี้ด้วยการหลุดออกของอิฐทั้งสองก้อนที่ปลายด้านล่าง จึงตรัสว่า 'ที่ที่อิฐสองก้อนหลุดออกไป'. คำว่า ฉินนัฏฐานะ (ที่ที่ขาด) คือ ส่วนที่ขาดและแตก หรือที่ที่เป็นช่อง. เพราะที่นั้นย่อมถูกเรียกว่า วิวระ (ช่อง).

උත්තියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการพรรณนาอุตติยสูตร.

6-8. කොකනුදසුත්තාදිවණ්ණනා

๖-๘. การพรรณนาโกกานุทสูตรเป็นต้น

96-98. ඡට්ඨෙ ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං ආරම්මණට්ඨෙන ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිවචනතො. අවිජ්ජාපි දිට්ඨිට්ඨානං උපනිස්සයාදිභාවෙන පවත්තනතො. යථාහ ‘‘අස්සුතවා, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො’’තිආදි (ධ. ස. 1007). ඵස්සොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථා [Pg.351] චාහ ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා (දී. නි. 1.118-130) ඵුස්ස ඵුස්ස පටිසංවෙදියන්තී’’ති (දී. නි. 1.144) ච. සඤ්ඤාපි දිට්ඨිට්ඨානං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා (සු. නි. 880; මහානි. 109), පථවිතො සඤ්ඤත්වා’’ති (ම. නි. 1.2) ච ආදි. විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨානං. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා, සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහූ’’ති (සු. නි. 892; මහානි. 121), ‘‘තක්කී හොති වීමංසී’’ති (දී. නි. 1.34) ච ආදි. අයොනිසොමනසිකාරොපි දිට්ඨිට්ඨානං. තෙනාහ භගවා – ‘‘තස්සෙවං අයොනිසො මනසිකරොතො ඡන්නං දිට්ඨීනං අඤ්ඤතරා දිට්ඨි උප්පජ්ජති, අත්ථි මෙ අත්තාති තස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’තිආදි (ම. නි. 1.19).

ข้อ 96-98. ในสูตรที่ 6 ขันธ์ทั้งหลายก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ โดยความเป็นอารมณ์ ตามคำที่ตรัสว่า 'ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา' เป็นต้น. อวิชชาก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ เพราะเป็นไปโดยความเป็นอุปนิสัยเป็นต้น. ดังที่ตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในอริยธรรม' เป็นต้น (ธ. ส. 1007). ผัสสะก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ. ดังที่ตรัสว่า 'แม้สิ่งนั้นก็มีผัสสะเป็นปัจจัย (ที. นิ. 1.118-130) ย่อมเสวยอารมณ์โดยการกระทบแล้วกระทบเล่า' (ที. นิ. 1.144) ด้วย. สัญญา (ความจำ) ก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ. เพราะสิ่งนี้ตรัสไว้ว่า 'สังขารแห่งปปัญจะมีสัญญาเป็นนิทาน (สุ. นิ. 880; มหานิ. 109), เพราะสำคัญในปฐวี' (ม. นิ. 1.2) เป็นต้น. วิตกก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ. และสิ่งนี้ก็ตรัสไว้ว่า 'ครั้นตรึกตรองแล้วในทิฏฐิทั้งหลาย ย่อมกล่าวธรรมสองอย่างว่าจริงหรือเท็จ' (สุ. นิ. 892; มหานิ. 121), 'เป็นผู้ตรึกตรอง เป็นผู้พิจารณา' (ที. นิ. 1.34) เป็นต้น. อโยนิโสมนสิการ (การมนสิการโดยไม่แยบคาย) ก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'เมื่อบุคคลนั้นมนสิการโดยไม่แยบคายอย่างนี้ ทิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาทิฏฐิ 6 อย่างย่อมเกิดขึ้น, ทิฏฐิว่าอัตตาของเรามีอยู่ ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นโดยความเป็นจริง โดยความเป็นของแท้' เป็นต้น (ม. นิ. 1.19).

යා දිට්ඨීති ඉදානි වුච්චමානානං අට්ඨාරසන්නං පදානං සාධාරණං මූලපදං. දිට්ඨියෙව දිට්ඨිගතං ගූථගතං විය, දිට්ඨීසු වා ගතං ඉදං දස්සනං ද්වාසට්ඨිදිට්ඨීසු අන්තොගධත්තාතිපි දිට්ඨිගතං, දිට්ඨියා වා ගතං දිට්ඨිගතං. ඉදඤ්හි ‘‘අත්ථි මෙ අත්තා’’තිආදි දිට්ඨියා ගමනමත්තමෙව, නත්ථෙත්ථ අත්තා වා නිච්චො වා කොචීති වුත්තං හොති. සා චායං දිට්ඨි දුන්නිග්ගමනට්ඨෙන ගහනං. දුරතික්කමට්ඨෙන සප්පටිභයට්ඨෙන ච කන්තාරො දුබ්භික්ඛකන්තාරවාළකන්තාරාදයො විය. සම්මාදිට්ඨියා විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන, විලොමනට්ඨෙන වා විසූකං. කදාචි සස්සතස්ස, කදාචි උච්ඡෙදස්ස වා ගහණතො විරූපං ඵන්දිතන්ති විප්ඵන්දිතං. බන්ධනට්ඨෙන සංයොජනං. දිට්ඨියෙව අන්තො තුදනට්ඨෙන දුන්නීහරණීයට්ඨෙන ච සල්ලන්ති දිට්ඨිසල්ලං. දිට්ඨියෙව පීළාකරණට්ඨෙන සම්බාධොති දිට්ඨිසම්බාධො. දිට්ඨියෙව මොක්ඛාවරණට්ඨෙන පලිබොධොති දිට්ඨිපලිබොධො. දිට්ඨියෙව දුම්මොචනීයට්ඨෙන බන්ධනන්ති දිට්ඨිබන්ධනං. දිට්ඨියෙව දුරුත්තරණට්ඨෙන පපාතොති දිට්ඨිපපාතො. දිට්ඨියෙව ථාමගතට්ඨෙන අනුසයොති දිට්ඨානුසයො. දිට්ඨියෙව අත්තානං සන්තාපෙතීති දිට්ඨිසන්තාපො. දිට්ඨියෙව අත්තානං අනුදහතීති දිට්ඨිපරිළාහො. දිට්ඨියෙව කිලෙසකායං ගන්ථෙතීති දිට්ඨිගන්ථො. දිට්ඨියෙව භුසං ආදියතීති දිට්ඨුපාදානං. දිට්ඨියෙව ‘‘සච්ච’’න්තිආදිවසෙන අභිනිවිසතීති දිට්ඨාභිනිවෙසො. දිට්ඨියෙව ‘‘ඉදං පර’’න්ති ආමසති, පරතො වා ආමසතීති දිට්ඨිපරාමාසො, සමුට්ඨාති එතෙනාති සමුට්ඨානං, කාරණං. සමුට්ඨානස්ස භාවො සමුට්ඨානට්ඨො, තෙන සමුට්ඨානට්ඨෙන, කාරණභාවෙනාති අත්ථො. සත්තමට්ඨමෙසු නත්ථි වත්තබ්බං.

คำว่า ยา ทิฏฐิ (ทิฏฐิใด) เป็นบทมูลฐานทั่วไปของบท 18 บทที่กำลังกล่าวถึงในบัดนี้. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิคตะ (ความเห็นที่ไปแล้ว) เหมือนกับคูถคตะ (สิ่งที่ไปสู่คูถ), หรือทัสสนะนี้ไปแล้วในทิฏฐิทั้งหลาย เพราะเป็นส่วนหนึ่งของทิฏฐิ 62 อย่าง จึงชื่อว่า ทิฏฐิคตะ, หรือสิ่งที่ไปแล้วด้วยทิฏฐิชื่อว่า ทิฏฐิคตะ. เพราะสิ่งนี้เป็นเพียงการดำเนินไปของทิฏฐิว่า 'อัตตาของเรามีอยู่' เป็นต้น ไม่ได้หมายความว่ามีอัตตาหรือสิ่งเที่ยงแท้ใดๆ ในที่นี้. และทิฏฐินี้ชื่อว่า คหนะ (ป่าทึบ) เพราะยากที่จะออกไปได้. ชื่อว่า กันตาระ (กันดาร) เพราะยากที่จะข้ามพ้นไปได้ และเพราะเป็นที่น่าสะพรึงกลัว เหมือนกันดารที่อดอยาก กันดารที่มีสัตว์ร้าย เป็นต้น. ชื่อว่า วิสูกะ (ความเห็นที่เป็นข้าศึก) เพราะเป็นสิ่งที่ถูกสัมมาทิฏฐิแทงทะลุได้ หรือเพราะเป็นสิ่งที่ขัดแย้งกัน. ชื่อว่า วิปผันทิตะ (ความดิ้นรน) เพราะบางครั้งยึดถือสัสสตทิฏฐิ บางครั้งยึดถืออุจเฉททิฏฐิ จึงเป็นการดิ้นรนที่ผิดแปลกไป. ชื่อว่า สังโยชน์ (เครื่องผูก) โดยความเป็นเครื่องผูก. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิสัลละ (ลูกศรคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ทิ่มแทงภายใน และยากที่จะถอนออกได้. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิสัมพาธะ (ความคับแค้นคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ทำให้เกิดความคับแค้น. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิปริโพธะ (เครื่องกั้นคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่กั้นโมกขะ (ความหลุดพ้น). ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิพันธนะ (เครื่องผูกคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ยากจะปลดเปลื้องได้. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิปปาตะ (เหวคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ยากจะข้ามพ้นได้. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐานุสัย (อนุสัยคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ฝังแน่น. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิสันตาปะ (ความเร่าร้อนคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ยังตนให้เร่าร้อน. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิปริฬาหะ (ความกระวนกระวายคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ยังตนให้กระวนกระวาย. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิคันถะ (เครื่องผูกคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ผูกกายแห่งกิเลส. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐุปาทาน (ความยึดมั่นคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ยึดมั่นอย่างแรงกล้า. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐาภินิเวส (ความยึดมั่นในทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ยึดมั่นโดยความเป็น 'จริง' เป็นต้น. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิปรามาส (ความลูบคลำคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ลูบคลำว่า 'นี่เป็นสิ่งอื่น' หรือลูบคลำจากสิ่งอื่น. สิ่งที่ย่อมเกิดขึ้นด้วยสิ่งนี้ชื่อว่า สมุฏฐานะ (เหตุเกิด) คือ เหตุ. ความเป็นแห่งสมุฏฐานะชื่อว่า สมุฏฐานัตถะ (อรรถแห่งเหตุเกิด) ด้วยสมุฏฐานัตถะนั้น คือด้วยความเป็นเหตุ. ในสูตรที่ 7 และ 8 ไม่มีข้อความที่ควรกล่าว.

කොකනුදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการพรรณนาโกกานุทสูตรเป็นต้น.

9-10. උපාලිසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาอุบาลีสูตรเป็นต้น ข้อ ๙-๑๐

99-100. නවමෙ [Pg.352] අජ්ඣොගාහෙත්වා අධිප්පෙතමත්ථං සම්භවිතුං සාධෙතුං දුක්ඛානි දුරභිසම්භවානි. අට්ඨකථායං පන තත්ථ නිවාසොයෙව දුක්ඛොති දස්සෙතුං ‘‘සම්භවිතුං දුක්ඛානි දුස්සහානී’’ති වුත්තං. අරඤ්ඤවනපත්ථානීති අරඤ්ඤලක්ඛණප්පත්තානි වනසණ්ඩානි. වනපත්ථසද්දො හි සණ්ඩභූතෙ රුක්ඛසමූහෙපි වත්තතීති අරඤ්ඤග්ගහණං. පවිවෙකන්ති පකාරතො, පකාරෙහි වා විවෙචනං, රූපාදිපුථුත්තාරම්මණෙ පකාරතො ගමනාදිඉරියාපථප්පකාරෙහි අත්තනො කායස්ස විවෙචනං, ගච්ඡතොපි තිට්ඨතොපි නිසජ්ජතොපි නිපජ්ජතොපි එකස්සෙව පවත්ති. තෙනෙව හි විවෙචෙතබ්බානං විවෙචනාකාරස්ස ච භෙදතො බහුවිධත්තා තෙ එකත්තෙන ගහෙත්වා ‘‘පවිවෙක’’න්ති එකවචනෙන වුත්තං. දුක්කරං පවිවෙකන්ති වා පවිවෙකං කත්තුං න සුඛන්ති අත්ථො. එකීභාවෙති එකත්තභාවෙ. ද්වයංද්වයාරාමොති ද්වින්නං ද්වින්නං භාවාභිරතො. හරන්ති වියාති සංහරන්ති විය විඝාතුප්පාදනෙන. තෙනාහ ‘‘ඝසන්ති වියා’’ති. භයසන්තාසුප්පාදනෙන ඛාදිතුං ආගතා යක්ඛරක්ඛසපිසාචාදයො වියාති අධිප්පායො. ඊදිසස්සාති අලද්ධසමාධිනො. තිණපණ්ණමිගාදිසද්දෙහීති වාතෙරිතානං තිණපණ්ණාදීනං මිගපක්ඛිආදීනඤ්ච භීසනකෙහි භෙරවෙහි සද්දෙහි. විවිධෙහි ච අඤ්ඤෙහි ඛාණුආදීහි යක්ඛාදිආකාරෙහි උපට්ඨිතෙහි භීසනකෙහි. ඝටෙන කීළා ඝටිකාති එකෙ. දසමං උත්තානමෙව.

ในข้อ ๙๙-๑๐๐ ในสูตรที่ ๙ บทว่า อชฺโฌคาเหตฺวา ความว่า เพื่อให้สำเร็จเนื้อความที่ประสงค์ไว้ บทว่า ทุกฺขานิ ทุรภิสมฺภวานิ ความว่า ความทุกข์ที่บรรลุได้ยาก. แต่ในอรรถกถา เพื่อแสดงว่าการอยู่นั่นเองเป็นทุกข์ ท่านจึงกล่าวว่า 'ทุกข์ที่ทนได้ยาก' (สมฺภวิตุํ ทุกฺขานิ ทุสฺสฮานิ). บทว่า อรญฺญวนปตฺถานิ ได้แก่ แนวป่าที่ถึงลักษณะแห่งป่า. เพราะคำว่า วนปตฺถะ ย่อมใช้ในความหมายว่าหมู่ไม้ที่เป็นดงด้วย จึงมีการระบุคำว่า อรัญญะ ไว้ด้วย. บทว่า ปวิเวกํ คือ ความวิเวกโดยประการต่างๆ หรือด้วยประการทั้งหลาย, คือการวิเวกกายของตนในอารมณ์ที่ต่างกันมีรูปเป็นต้น ด้วยประการแห่งอิริยาบถมีการไปเป็นต้น, คือความเป็นไปของผู้เดียวแม้กำลังไป แม้กำลังยืน แม้กำลังนั่ง แม้กำลังนอน. เพราะเหตุนั้นแล เพราะความต่างกันแห่งสิ่งที่ควรวิเวกและอาการแห่งการวิเวกมีหลายอย่าง ท่านจึงรวบรวมสิ่งเหล่านั้นโดยความเป็นอันเดียวกันแล้วกล่าวด้วยเอกพจน์ว่า 'ปวิเวกํ'. อีกนัยหนึ่ง บทว่า ทุกฺกรํ ปวิเวกํ ความว่า การทำความวิเวกเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก หรือการทำความวิเวกไม่เป็นสุข. บทว่า เอกีภาเว คือ ในความเป็นผู้เดียว. บทว่า ทฺวยํทฺวยารามํ คือ ผู้ยินดีในธรรมที่เป็นคู่ๆ. บทว่า หรนฺติ วิยา ความว่า ประหนึ่งว่าย่อมนำไป (หรือทำลาย) ด้วยการทำให้เกิดความพินาศ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมกัดกินประหนึ่งว่า' (ฆสนฺติ วิยา). อธิบายว่า เหมือนพวกยักษ์ รากษส และปีศาจเป็นต้น ที่มาเพื่อจะกินด้วยการทำให้เกิดความกลัวและความสะดุ้ง. บทว่า อีทิสสฺสา คือ แก่บุคคลเช่นนี้ผู้ไม่ได้สมาธิ. บทว่า ติณปณฺณมิคาทิสทฺเทหิ คือ ด้วยเสียงที่น่ากลัวและน่าสะพรึงกลัวของหญ้าและใบไม้เป็นต้นที่ลมพัด และของเนื้อและนกเป็นต้น. และด้วยสิ่งที่น่ากลัวต่างๆ อื่นๆ มีตอไม้เป็นต้น ที่ปรากฏขึ้นในรูปของยักษ์เป็นต้น. บางพวกกล่าวว่า การเล่นด้วยหม้อ ชื่อว่า ฆฏิกา. ข้อที่ ๑๐ เป็นสิ่งที่เข้าใจง่ายเท่านั้น.

උපාලිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุบาลีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

උපාලිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุบาลีวรรค จบแล้ว.

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ทุติยปัณณาสก์ จบแล้ว.

3. තතියපණ්ණාසකං

๓. ตติยปัณณาสก์

(11) 1. සමණසඤ්ඤාවග්ගො

(๑๑) ๑. สมณสัญญาวัคค์

1-12. සමණසඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๑๒. อรรถกถาสมณสัญญา สูตรเป็นต้น

101-112. තතියස්ස [Pg.353] පඨමාදීනි උත්තානානි. ඡට්ඨෙ නිජ්ජරකාරණානීති පජහනකාරණානි. ඉමස්මිං මග්ගො කථීයතීති කත්වා ‘‘අයං හෙට්ඨා…පෙ… පුන ගහිතා’’ති වුත්තං. කිඤ්චාපි නිජ්ජිණ්ණා මිච්ඡාදිට්ඨීති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. යථා මිච්ඡාදිට්ඨි විපස්සනාය නිජ්ජිණ්ණාපි න සමුච්ඡින්නාති සමුච්ඡෙදප්පහානදස්සනත්ථං පුන ගහිතා, එවං මිච්ඡාසඞ්කප්පාදයොපි විපස්සනාය පහීනාපි අසමුච්ඡින්නතාය ඉධ පුන ගහිතාති අයමත්ථො ‘‘මිච්ඡාසඞ්කප්පස්සා’’තිආදීසු සබ්බපදෙසු වත්තබ්බොති දස්සෙති ‘‘එවං සබ්බපදෙසු යොජෙතබ්බො’’ති ඉමිනා. එත්ථ චාති ‘‘සම්මාවිමුත්තිපච්චයා ච අනෙකෙ කුසලා ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තී’’ති එතස්මිං පාළිපදෙ. එත්ථ ච සමුච්ඡෙදවසෙන ච පටිප්පස්සද්ධිවසෙන ච පටිපක්ඛධම්මානං සම්මදෙව විමුච්චනං සම්මාවිමුත්ති. තප්පච්චයා ච මග්ගඵලෙසු අට්ඨ ඉන්ද්‍රියානි භාවනාපාරිපූරිං උපගච්ඡන්තීති මග්ගසම්පයුත්තානිපි සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි උද්ධටානි. මග්ගවසෙන හි ඵලෙසු භාවනාපාරිපූරී නාමාති. අභිනන්දනට්ඨෙනාති අතිවිය සිනෙහනට්ඨෙන. ඉදඤ්හි සොමනස්සින්ද්‍රියං උක්කංසගතසාතසභාවතො සම්පයුත්තධම්මෙ සිනෙහන්තං තෙමෙන්තං විය පවත්තති. පවත්තසන්තතිආධිපතෙය්‍යට්ඨෙනාති විපාකසන්තානස්ස ජීවනෙ අධිපතිභාවෙන. එවන්තිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස නිගමනං. සත්තමාදීනි උත්තානත්ථානි.

ในข้อ ๑๐๑-๑๑๒ บทแรกเป็นต้นแห่งตติยปัณณาสก์เป็นสิ่งที่เข้าใจง่าย. ในสูตรที่ ๖ บทว่า นิชฺชรกาณานิ คือ เหตุแห่งการละ. ในสูตรนี้ เพราะกล่าวถึงมรรค ท่านจึงกล่าวว่า 'นี้เบื้องล่าง...เป...ถูกถือเอาอีก'. พึงนำมาเชื่อมโยงว่า แม้มิจฉาทิฏฐิก็ถูกกำจัดแล้ว. เหมือนมิจฉาทิฏฐิ แม้ถูกกำจัดแล้วด้วยวิปัสสนา แต่ก็ยังไม่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง จึงถูกยกขึ้นมาอีกเพื่อแสดงการละด้วยสมุจเฉท ฉันใด แม้มิจฉาสังกัปปะเป็นต้น แม้ละได้แล้วด้วยวิปัสสนา แต่เพราะยังไม่ถูกตัดขาด ในที่นี้จึงถูกยกขึ้นมาอีก ฉันนั้น นี้คือความหมายที่พึงกล่าวในบททั้งปวงมี 'มิจฺฉาสงฺกปฺปสฺสา' เป็นต้น ท่านย่อมแสดงด้วยคำนี้ว่า 'พึงประกอบในบททั้งปวงอย่างนี้'. ในบทบาลีว่า 'สมฺมาวิมุตฺติปจฺจยา จ อเนกา กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูริํ คจฺฉนฺติ' นี้. ในที่นี้ สัมมาวิมุตติ คือ การหลุดพ้นโดยชอบแห่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ด้วยอำนาจสมุจเฉทและด้วยอำนาจปฏิปัสสัทธิ. และเพราะสัมมาวิมุตตินั้นเป็นปัจจัย อินทรีย์ ๘ ในมรรคและผลทั้งหลายย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา, อินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้นที่ประกอบด้วยมรรคก็ถูกยกขึ้นมา. เพราะความบริบูรณ์แห่งภาวนาในผลทั้งหลาย ชื่อว่ามีได้ด้วยอำนาจมรรค. บทว่า อภินนฺทนฏฺเฐน คือ โดยอรรถว่ามีความรักใคร่มาก. เพราะโสมนัสสินทรีย์นี้ ย่อมเป็นไปประหนึ่งว่ารักใคร่และทำให้ชุ่มชื่นแก่ธรรมที่สัมปยุต โดยภาวะแห่งความสุขที่ถึงความยอดเยี่ยม. บทว่า ปวตฺตสนฺตติอาธิปเตยฺยฏฺเฐน คือ โดยความเป็นใหญ่ในการดำรงอยู่แห่งการสืบต่อของวิบาก. คำว่า เอวนฺติ เป็นต้น เป็นการสรุปเนื้อความที่กล่าวมาแล้ว. สูตรที่ ๗ เป็นต้น มีเนื้อความเข้าใจง่าย.

සමණසඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสมณสัญญา สูตรเป็นต้น จบแล้ว.

සමණසඤ්ඤාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสมณสัญญาวัคค์ จบแล้ว.

(12) 2. පච්චොරොහණිවග්ගො

(๑๒) ๒. ปัจโจโรหณิวรรค

1-4. පඨමඅධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๔. อรรถกถาปฐมอธรรมสูตรเป็นต้น

113-116. දුතියස්ස පඨමදුතියානි උත්තානත්ථානි. තතියෙ ජානං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානිතබ්බං සබ්බං ජානාති එව. න හි පදෙසඤාණෙ [Pg.354] ඨිතො ජානිතබ්බං සබ්බං ජානාති. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන හි අවිසෙසග්ගහණෙන ච ‘‘ජාන’’න්ති ඉමිනා නිරවසෙසං ඤෙය්‍යජාතං පරිග්ගය්හතීති තබ්බිසයාය ජානනකිරියාය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව කරණං භවිතුං යුත්තං, පකරණවසෙන ‘‘භගවා’’ති සද්දන්තරසන්නිධානෙන ච අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. පස්සිතබ්බමෙව පස්සතීති දිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤාචක්ඛුධම්මචක්ඛුබුද්ධචක්ඛුසමන්තචක්ඛුසඞ්ඛාතෙහි ඤාණචක්ඛූහි පස්සිතබ්බං පස්සති එව. අථ වා ජානං ජානාතීති යථා අඤ්ඤෙ සවිපල්ලාසා කාමරූපපරිඤ්ඤාවාදිනො ජානන්තාපි විපල්ලාසවසෙන ජානන්ති, න එවං භගවා. භගවා පන පහීනවිපල්ලාසත්තා ජානන්තො ජානාති එව, දිට්ඨිදස්සනස්ස අභාවා පස්සන්තො පස්සතියෙවාති අත්ථො. චක්ඛු විය භූතොති දස්සනපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛු විය භූතො. යථා හි චක්ඛු සත්තානං දස්සනත්ථං පරිණෙති සාධෙති, එවං ලොකස්ස යාථාවදස්සනසාධනතොපි දස්සනකිච්චපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛු විය භූතො, පඤ්ඤාචක්ඛුමයත්තා වා සයම්භුඤාණෙන පඤ්ඤාචක්ඛුං භූතො පත්තොති වා චක්ඛුභූතො.

ในข้อ ๑๑๓-๑๑๖ บทแรกและบทที่สองแห่งทุติยปัณณาสก์มีเนื้อความเข้าใจง่าย. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ชานํ ชานาติ ความว่า ทรงรู้อยู่ก็ทรงรู้สิ่งทั้งปวงที่ควรรู้ด้วยสัพพัญญุตญาณนั่นเอง. เพราะบุคคลผู้ตั้งอยู่ในปเทสญาณ ย่อมไม่รู้สิ่งทั้งปวงที่ควรรู้. เพราะด้วยการระบุอย่างยอดเยี่ยมและการรับเอาโดยไม่จำกัดด้วยคำว่า 'ชานํ' นี้ ย่อมครอบคลุมสิ่งที่ควรรู้ทั้งปวงโดยไม่เหลือ ดังนั้น สัพพัญญุตญาณเท่านั้นจึงควรเป็นเครื่องมือในการรู้ที่เป็นไปในอารมณ์นั้น, และความหมายนี้พึงแสดงให้ชัดเจนโดยอาศัยบริบทและโดยการอยู่ใกล้กับคำอื่นว่า 'ภควา'. บทว่า ปสฺสิตพฺพเมว ปสฺสติ ความว่า ทรงเห็นสิ่งที่ควรเห็นด้วยญาณจักษุทั้งหลายที่นับว่า ทิพยจักษุ ปัญญาจักษุ ธัมมจักษุ พุทธจักษุ และสมันตจักษุ นั่นเอง. อีกนัยหนึ่ง บทว่า ชานํ ชานาติ ความว่า เหมือนอย่างที่คนอื่นผู้มีความวิปลาส ผู้กล่าวถึงการกำหนดรู้กามและรูป แม้รู้ก็รู้ด้วยอำนาจความวิปลาส, พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่เป็นเช่นนั้น. แต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะทรงละความวิปลาสได้แล้ว เมื่อทรงรู้ก็ทรงรู้ตามจริง, เพราะไม่มีทิฏฐิวิปลาส เมื่อทรงเห็นก็ทรงเห็นตามจริง ดังนี้คือความหมาย. บทว่า จกฺขุภูโต คือ เป็นผู้เป็นดังจักษุโดยอรรถว่าเป็นผู้นำไปในการเห็น. เหมือนอย่างที่จักษุย่อมนำไปและทำให้สำเร็จการเห็นแก่สัตว์ทั้งหลาย ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นผู้เป็นดังจักษุโดยอรรถว่าเป็นผู้นำในกิจแห่งการเห็น เพราะทรงทำให้สำเร็จการเห็นตามความเป็นจริงแก่โลก ฉันนั้น, หรือชื่อว่าจักษุภูโต เพราะประกอบด้วยปัญญาจักษุ หรือเพราะทรงบรรลุปัญญาจักษุด้วยสยัมภูญาณ หรือว่าเป็นผู้เป็นดังจักษุ.

ඤාණසභාවොති විදිතකරණට්ඨෙන ඤාණසභාවො. අවිපරීතසභාවට්ඨෙන පරියත්තිධම්මප්පවත්තනතො වා හදයෙන චින්තෙත්වා වාචාය නිච්ඡාරිතධම්මමයොති ධම්මභූතො. තෙනාහ ‘‘ධම්මසභාවො’’ති. ධම්මා වා බොධිපක්ඛියා තෙහි උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො, අනඤ්ඤසාධාරණං වා ධම්මං පත්තො අධිගතොති ධම්මභූතො. සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතොති ආහ ‘‘සෙට්ඨසභාවො’’ති. අථ වා බ්‍රහ්මා වුච්චති මග්ගො, තෙන උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො, තඤ්ච සයම්භුඤාණෙන පත්තොති බ්‍රහ්මභූතො. චතුසච්චධම්මං වදතීති වත්තා. චිරං සච්චප්පටිවෙධං පවත්තෙන්තො වදතීති පවත්තා. අත්ථං නීහරිත්වාති දුක්ඛාදිඅත්ථං තත්ථාපි පීළනාදිඅත්ථං උද්ධරිත්වා. පරමත්ථං වා නිබ්බානං පාපයිතා නින්නෙතා. අමතාධිගමපටිපත්තිදෙසනාය අමතසච්ඡිකිරියං සත්තෙසු උප්පාදෙන්තො අමතං දදාතීති අමතස්ස දාතා. බොධිපක්ඛියධම්මානං තදායත්තභාවතො ධම්මසාමී. චතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

คำว่า ญาณสภาโว (มีญาณเป็นสภาวะ) คือ มีญาณเป็นสภาวะโดยอรรถว่าทำให้รู้. หรือเป็นผู้มีธรรมเป็นสภาวะ เพราะการยังปริยัติธรรมให้เป็นไปโดยสภาวะที่ไม่วิปริต หรือเพราะเป็นผู้มีธรรมที่ตรึกด้วยใจแล้วเปล่งออกมาด้วยวาจา จึงชื่อว่าเป็นธรรม. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “มีธรรมเป็นสภาวะ” หรือเป็นผู้มีธรรมเป็นสภาวะ เพราะธรรมคือโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายเกิดขึ้นจากพระองค์ และเพราะพระองค์ทรงยังธรรมเหล่านั้นให้เกิดขึ้นแก่โลก, หรือเป็นผู้บรรลุถึงธรรมที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น จึงชื่อว่าเป็นธรรม. ชื่อว่าเป็นพรหมโดยอรรถว่าประเสริฐ จึงกล่าวว่า “มีสภาวะประเสริฐ” อีกอย่างหนึ่ง คำว่า พรหม หมายถึงมรรค, เป็นผู้มีพรหมเป็นสภาวะ เพราะเกิดขึ้นด้วยมรรคนั้น และเพราะทรงยังมรรคนั้นให้เกิดขึ้นแก่โลก, และทรงบรรลุมรรคนั้นด้วยสยัมภูญาณ จึงชื่อว่าเป็นพรหม. คำว่า วตฺตา (ผู้กล่าว) คือ ผู้กล่าวซึ่งธรรมคืออริยสัจ ๔. คำว่า ปวตฺตา (ผู้ยังให้เป็นไป) คือ ผู้ยังการแทงตลอดสัจจะให้เป็นไปตลอดกาลนาน. คำว่า อตฺถํ นีหริตฺวา (นำเนื้อความออกแล้ว) คือ นำเนื้อความมีทุกข์เป็นต้น และในทุกข์นั้นก็นำเนื้อความมีบีบคั้นเป็นต้นออกมา. หรือเป็นผู้นำไปสู่ปรมัตถ์คือนิพพาน. คำว่า อมตสฺส ทาตา (ผู้ให้อมตะ) คือ ผู้ให้อมตะ เพราะทรงยังการทำให้แจ้งอมตะให้เกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายด้วยการแสดงปฏิปทาเพื่อบรรลุอมตะ. คำว่า ธัมมสามี (เป็นเจ้าของธรรม) เพราะโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายมีพระองค์เป็นที่อาศัย. ในสูตรที่ ๔ ไม่มีสิ่งที่ควรกล่าว.

පඨමඅධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมอธรรมสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

5-42. සඞ්ගාරවසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๔๒. อรรถกถาสังคารวสูตรเป็นต้น

117-154. පඤ්චමෙ [Pg.355] අප්පකාති ථොකා, න බහූ. අථායං ඉතරා පජාති යා පනායං අවසෙසා පජා සක්කායදිට්ඨිතීරමෙව අනුධාවති, අයමෙව බහුතරාති අත්ථො. සම්මදක්ඛාතෙති සම්මා අක්ඛාතෙ සුකථිතෙ. ධම්මෙති තව දෙසනාධම්මෙ. ධම්මානුවත්තිනොති තං ධම්මං සුත්වා තදනුච්ඡවිකං පටිපදං පූරෙත්වා මග්ගඵලසච්ඡිකරණෙන ධම්මානුවත්තිනො. මච්චුනො ඨානභූතන්ති කිලෙසමාරසඞ්ඛාතස්ස මච්චුනො නිවාසට්ඨානභූතං. සුදුත්තරං තරිත්වා පාරමෙස්සන්තීති යෙ ජනා ධම්මානුවත්තිනො, තෙ එතං සුදුත්තරං දුරතික්කමං මාරධෙය්‍යං තරිත්වා අතික්කමිත්වා නිබ්බානපාරං ගමිස්සන්ති.

ในสูตรที่ ๕ คำว่า อัปปกะ คือ น้อย ไม่มาก. ส่วนหมู่สัตว์อื่นที่เหลือนี้ ย่อมแล่นไปสู่ฝั่งแห่งสักกายทิฏฐิเท่านั้น นี้แหละมีมากกว่า ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า สัมมทักขาเต คือ กล่าวดีแล้ว, บอกดีแล้ว. คำว่า ธัมเม คือ ในพระธรรมเทศนาของพระองค์. คำว่า ธัมมานุวัตติโน คือ ผู้ประพฤติตามธรรม โดยการฟังธรรมนั้นแล้วบำเพ็ญปฏิปทาที่สมควรแก่ธรรมนั้น และทำให้แจ้งซึ่งมรรคผล. คำว่า มัจจุโน ฐานภูตัง คือ เป็นที่ตั้งแห่งมัจจุราชอันได้แก่กิเลสมาร, เป็นที่อยู่อาศัยของมัจจุราช. คำว่า สุทุตตรัง ตริตวา ปารเมสสันติ คือ ชนเหล่าใดเป็นผู้ประพฤติตามธรรม ชนเหล่านั้นจักข้ามพ้นแดนแห่งมารอันข้ามได้ยากยิ่งนี้ไปสู่ฝั่งคือนิพพาน.

කණ්හං ධම්මං විප්පහායාති කායදුච්චරිතාදිභෙදං අකුසලං ධම්මං ජහිත්වා. සුක්කං භාවෙථාති පණ්ඩිතො භික්ඛු අභිනික්ඛමනතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා කායසුචරිතාදිභෙදං සුක්කං ධම්මං භාවෙය්‍ය. ඔකා අනොකමාගම්මාති ඔකං වුච්චති ආලයො, අනොකං වුච්චති අනාලයො. ආලයතො නික්ඛමිත්වා අනාලයසඞ්ඛාතං නිබ්බානං පටිච්ච ආරබ්භ.

คำว่า กัณหัง ธัมมัง วิปปหายะ คือ ละอกุศลธรรมอันมีกายทุจริตเป็นต้น. คำว่า สุกกัง ภาเวถะ คือ ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตพึงเจริญธรรมขาวอันมีกายสุจริตเป็นต้น ตั้งแต่การออกบวชจนถึงอรหัตตมรรค. คำว่า โอกา อโนกมาคัมมะ คือ โอกะ หมายถึง อาลัย, อโนกะ หมายถึง อนาลัย. คือ ออกจากอาลัยแล้วปรารภพระนิพพานอันเป็นอนาลัย.

තත්‍රාභිරතිමිච්ඡෙය්‍යාති යස්මිං අනාලයසඞ්ඛාතෙ විවෙකෙ නිබ්බානෙ ඉමෙහි සත්තෙහි දුරභිරමං, තත්‍රාභිරතිමිච්ඡෙය්‍ය. දුවිධෙපි කාමෙති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙ. චිත්තක්ලෙසෙහීති පඤ්චහි නීවරණෙහි අත්තානං පරියොදපෙය්‍ය වොදාපෙය්‍ය, පරිසොධෙය්‍යාති අත්ථො.

คำว่า ตัตราภิรติมิจเฉยยะ คือ พึงปรารถนาความยินดีในวิเวกคือนิพพานอันเป็นอนาลัยนั้น ซึ่งสัตว์เหล่านี้ยินดีได้ยาก. คำว่า ทุวิเธปิ กาเม คือ กามทั้งสองอย่าง คือ วัตถุกามและกิเลสกาม. คำว่า จิตตกิเลเสหิ คือ พึงชำระตนให้บริสุทธิ์จากนิวรณ์ ๕ ประการ, พึงทำให้ผ่องแผ้ว, พึงทำให้สะอาด ดังนี้เป็นอรรถ.

සම්බොධියඞ්ගෙසූති සම්බොජ්ඣඞ්ගෙසු. සම්මා චිත්තං සුභාවිතන්ති සම්මා හෙතුනා නයෙන චිත්තං සුට්ඨු භාවිතං වඩ්ඪිතං. ජුතිමන්තොති ආනුභාවවන්තො, අරහත්තමග්ගඤාණජුතියා ඛන්ධාදිභෙදෙ ධම්මෙ ජොතෙත්වා ඨිතාති අත්ථො. තෙ ලොකෙ පරිනිබ්බුතාති තෙ ඉමස්මිං ඛන්ධාදිලොකෙ පරිනිබ්බුතා නාම අරහත්තප්පත්තිතො පට්ඨාය කිලෙසවට්ටස්ස ඛෙපිතත්තා සඋපාදිසෙසෙන, චරිමචිත්තනිරොධෙන ඛන්ධවට්ටස්ස ඛෙපිතත්තා අනුපාදිසෙසෙන චාති ද්වීහි පරිනිබ්බානෙහි පරිනිබ්බුතා, අනුපාදානො විය පදීපො අපණ්ණත්තිකභාවං ගතාති අත්ථො.

คำว่า สัมโพธิยังเคสุ คือ ในสัมโพชฌงค์ทั้งหลาย. คำว่า สัมมา จิตตัง สุภาวิตัง คือ จิตที่อบรมดีแล้ว เจริญดีแล้วด้วยเหตุและด้วยนัยอันชอบ. คำว่า ชุติมันโต คือ ผู้มีอานุภาพ, ผู้ตั้งอยู่โดยทำให้ธรรมมีขันธ์เป็นต้นสว่างไสวด้วยรัศมีแห่งอรหัตตมรรคญาณ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า เต โลเก ปรินิพพุตา คือ ท่านเหล่านั้นชื่อว่าปรินิพพานแล้วในโลกอันมีขันธ์เป็นต้นนี้ โดยการทำกิเลสวัฏให้สิ้นไปแล้วด้วยสอุปาทิเสสปรินิพพาน ตั้งแต่การบรรลุอรหัตตผล และโดยการทำขันธวัฏให้สิ้นไปแล้วด้วยอนุปาทิเสสปรินิพพาน ด้วยการดับจิตดวงสุดท้าย คือปรินิพพานแล้วด้วยปรินิพพาน ๒ อย่าง, ถึงซึ่งภาวะที่ไม่อาจบัญญัติได้เหมือนประทีปที่ไม่มีเชื้อเพลิง ดังนี้เป็นอรรถ.

ඉතො පරං යාව තතියො පණ්ණාසකො, තාව උත්තානත්ථමෙව.

ตั้งแต่นี้ไปจนถึงปัณณาสกะที่ ๓ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

සඞ්ගාරවසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสังคารวสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปัณณาสกะที่ ๓ จบแล้ว.

4. චතුත්ථපණ්ණාසකං

๔. ปัณณาสกะที่ ๔

155-166. චතුත්ථස්ස [Pg.356] පඨමවග්ගො උත්තානත්ථොයෙව.

วรรคที่ ๑ ของปัณณาสกะที่ ๔ ตั้งแต่ข้อ ๑๕๕-๑๖๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

1-44. බ්‍රාහ්මණපච්චොරොහණීසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยพราหมณปัจจโรหณีสูตรเป็นต้น

167-210. දුතියෙ ච පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. දසමෙ පච්ඡාභූමිවාසිනොති පච්චන්තදෙසවාසිනො. සෙවාලමාලිකාති පාතොව උදකං ඔරොහිත්වා සෙවාලඤ්චෙව උප්පලාදීනි ච ගහෙත්වා අත්තනො උදකසුද්ධිකභාවජානනත්ථඤ්චෙව ‘‘ලොකස්ස ච උදකෙන සුද්ධි හොතී’’ති ඉමස්ස අත්ථස්ස ජානනත්ථඤ්ච මාලං කත්වා පිලන්ධනකා. උදකොරොහකාති පාතො මජ්ඣන්හෙ සායන්හෙ ච උදකඔරොහණකා. තෙනාහ ‘‘සායතතියකං උදකොරොහණානුයොගමනුයුත්තා’’ති. එකාදසමාදීනි උත්තානත්ථානි. චතුත්ථෙ පණ්ණාසකෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

ในวรรคที่ ๒ ตั้งแต่ข้อ ๑๖๗-๒๑๐ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ปัจฉาภูมิวาสิโน คือ ชาวปัจจันตประเทศ. คำว่า เสวาลมาลิกา คือ ผู้ที่ลงน้ำแต่เช้าตรู่แล้วเก็บสาหร่ายและดอกอุบลเป็นต้นมาทำเป็นพวงมาลัยสวมใส่ เพื่อให้รู้ว่าตนเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยน้ำ และเพื่อให้รู้ความหมายว่า "ความบริสุทธิ์ของโลกย่อมมีด้วยน้ำ". คำว่า อุทะโกโรหกา คือ ผู้ลงน้ำในเวลาเช้า กลางวัน และเย็น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ผู้ประกอบการลงน้ำวันละ ๓ ครั้ง". ในสูตรที่ ๑๑ เป็นต้นไป มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในปัณณาสกะที่ ๔ ไม่มีสิ่งที่ควรกล่าว.

බ්‍රාහ්මණපච්චොරොහණීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยพราหมณปัจจโรหณีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

චතුත්ථපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปัณณาสกะที่ ๔ จบแล้ว.

(21) 1. කරජකායවග්ගො

(๒๑) ๑. กรชกายวรรค

1-536. පඨමනිරයසග්ගසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยปฐมนิรยสัคคสูตรเป็นต้น

211-746. පඤ්චමස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. නවමෙ යස්මිං සන්තානෙ කාමාවචරකම්මං මහග්ගතකම්මඤ්ච කතූපචිතං විපාකදානෙ ලද්ධාවසරං හුත්වා ඨිතං, තෙසු කාමාවචරකම්මං ඉතරං නීහරිත්වා සයං තත්ථ ඨත්වා අත්තනො විපාකං දාතුං න සක්කොති, මහග්ගතකම්මමෙව පන ඉතරං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකං දාතුං සක්කොති ගරුභාවතො. තෙනාහ ‘‘තං මහොඝො පරිත්තං උදකං වියා’’තිආදි. ඉතො පරං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.

ในปัณณาสกะที่ ๕ ตั้งแต่ข้อ ๒๑๑-๗๔๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๙ ในสันดานใดที่กามาวจรกรรมและมหัคคตกรรรมที่ทำและสั่งสมไว้แล้ว ตั้งอยู่โดยได้โอกาสในการให้ผล, ในบรรดากรรมเหล่านั้น กามาวจรกรรมไม่สามารถขับกรรมอื่นออกไปแล้วตั้งอยู่เองเพื่อจะให้ผลของตนได้, แต่มหัคคตกรรรมเท่านั้นสามารถขัดขวางกรรมอื่นแล้วให้ผลของตนได้ เพราะเป็นกรรมหนัก. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "กรรมนั้นเหมือนห้วงน้ำใหญ่กับน้ำน้อย" เป็นต้น. ตั้งแต่บัดนี้ไป ทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

පඨමනිරයසග්ගසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยปฐมนิรยสัคคสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

อรรถกถาอังคุตตรนิกาย มโนรถปูรณี ดังนี้

දසකනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා.

การแสดงเนื้อความที่ไม่ตื้นในอรรถกถาทสกนิบาต จบสมบูรณ์แล้ว.

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

ในอังคุตตรนิกาย

එකාදසකනිපාත-ටීකා

ฎีกาเอกาทสกนิบาต

1. නිස්සයවග්ගො

๑. นิสสยวรรค

1-10. කිමත්ථියසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยกิมัตถิยสูตรเป็นต้น

1-10. එකාදසකනිපාතස්ස [Pg.357] පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. දසමෙ ජනිතස්මින්ති කම්මකිලෙසෙහි නිබ්බත්තෙ, ජනෙ එතස්මින්ති වා ජනෙතස්මිං, මනුස්සෙසූති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යෙ ගොත්තපටිසාරිනො’’ති. ජනිතස්මිං-සද්දො එව වා ඉ-කාරස්ස එ-කාරං කත්වා ‘‘ජනෙතස්මි’’න්ති වුත්තො. ජනිතස්මින්ති ච ජනස්මින්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. ජනිතස්මින්ති සාමඤ්ඤග්ගහණෙපි යත්ථ චතුවණ්ණසමඤ්ඤා, තත්ථෙව මනුස්සලොකෙ. ඛත්තියො සෙට්ඨොති අයං ලොකසමඤ්ඤාපි මනුස්සලොකෙයෙව, න දෙවකායෙ බ්‍රහ්මකායෙ වාති දස්සෙතුං ‘‘යෙ ගොත්තපටිසාරිනො’’ති වුත්තං. පටිසරන්තීති ‘‘අහං ගොතමො, අහං කස්සපො’’ති පටි පටි අත්තනො ගොත්තං අනුස්සරන්ති පටිජානන්ති වාති අත්ථො.

ในเอกาทสกนิบาต สูตรที่ ๑-๑๐ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ชนิตัสสมิง คือ เกิดขึ้นด้วยกรรมและกิเลส, หรือในชนนี้, หรือในชนนั้น, หมายถึงในมนุษย์ทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ชนเหล่าใดระลึกถึงโคตร". หรือคำว่า ชนิตัสสมิง นั่นแหละ ทำ อิ เป็น เอ แล้วกล่าวว่า "ชเนตัสสมิง". และพึงทราบอรรถว่า ชนิตัสสมิง คือ ชนัสสมิง. แม้จะกล่าวโดยทั่วไปว่า ชนิตัสสมิง ก็ตาม แต่ที่ใดมีการบัญญัติวรรณะ ๔ ที่นั่นคือในมนุษยโลกเท่านั้น. คำว่า ขัตติโย เสฏโฐ (กษัตริย์เป็นผู้ประเสริฐ) นี้เป็นบัญญัติทางโลกก็มีอยู่ในมนุษยโลกเท่านั้น ไม่ใช่ในเทวโลกหรือพรหมโลก ดังนี้ เพื่อแสดงว่า "ชนเหล่าใดระลึกถึงโคตร" จึงกล่าวไว้. คำว่า ปฏิสรันติ คือ ระลึกถึงโคตรของตนแต่ละคนว่า "เราเป็นโคตมะ, เราเป็นกัสสปะ" หรือยอมรับ ดังนี้เป็นอรรถ.

කිමත්ථියසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยกิมัตถิยสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

නිස්සයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยนิสสยวรรค จบแล้ว.

2. අනුස්සතිවග්ගො

๒. อนุสสติวรรค

1-4. පඨමමහානාමසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยปฐมมหานามสูตรเป็นต้น

11-14. දුතියස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. තතියෙ කබළීකාරාහාරභක්ඛානන්ති කබළීකාරාහාරූපජීවීනං. කො පන දෙවානං ආහාරො, කා ආහාරවෙලාති? සබ්බෙසම්පි කාමාවචරදෙවානං සුධා ආහාරො. සා හෙට්ඨිමෙහි හෙට්ඨිමෙහි උපරිමානං උපරිමානං පණීතතමා හොති, තං යථාසකං දිවසවසෙනෙව දිවසෙ දිවසෙ භුඤ්ජන්ති. කෙචි පන ‘‘බිළාරපදප්පමාණං සුධාහාරං භුඤ්ජන්ති, සො ජිව්හාය ඨපිතමත්තො යාව කෙසග්ගනඛග්ගා කායං ඵරති, තෙසංයෙව දිවසවසෙන [Pg.358] සත්ත දිවසෙ යාපනසමත්ථො හොතී’’ති වදන්ති. අසමයවිමුත්තියා විමුත්තොති මග්ගවිමොක්ඛෙන විමුත්තො. අට්ඨන්නඤ්හි සමාපත්තීනං සමාපජ්ජනස්ස සමයොපි අත්ථි තස්ස අසමයොපි, මග්ගවිමොක්ඛෙන පන විමුච්චනස්ස සමයො වා අසමයො වා නත්ථි. යස්ස සද්ධා බලවතී, විපස්සනා ච ආරද්ධා, තස්ස ගච්ඡන්තස්ස තිට්ඨන්තස්ස නිසීදන්තස්ස නිපජ්ජන්තස්ස ඛාදන්තස්ස භුඤ්ජන්තස්ස ච මග්ගඵලප්පටිවෙධො නාම න හොතීති න වත්තබ්බං. ඉති මග්ගවිමොක්ඛෙන විමුච්චන්තස්ස සමයො වා අසමයො වා නත්ථීති මග්ගවිමොක්ඛො අසමයවිමුත්ති නාම. චතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

ในวรรคที่ ๒ (อนุสสติวรรค) สูตรที่ ๑ เป็นต้น (คือสูตรที่ ๑๑-๑๔) มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๓ คำว่า กพฬีกาหารภักขานัง คือ ของผู้ยังชีพด้วยกพฬีกาหาร. ก็อาหารของเทวดาคืออะไร, และเวลาอาหารคือเมื่อใด? สุธาเป็นอาหารของเทวดาในกามภพทั้งหมด. สุธานั้นย่อมประณีตยิ่งขึ้นไปตามลำดับจากเทวดาชั้นต่ำไปสู่เทวดาชั้นสูง, เทวดาเหล่านั้นย่อมบริโภคสุธานั้นตามวันของตนในแต่ละวัน. แต่บางพวกกล่าวว่า "เทวดาบริโภคสุธาอาหารประมาณเท่ารอยเท้าแมว, สุธานั้นเมื่อวางไว้ที่ลิ้นเท่านั้น ก็แผ่ไปทั่วร่างกายตั้งแต่ปลายผมจรดปลายเล็บ, สุธานั้นสามารถยังชีพของเทวดาเหล่านั้นได้ ๗ วันตามวันของตน". คำว่า อสมยวิมุตติยา วิมุตโต คือ ผู้หลุดพ้นด้วยมรรควิโมกข์. เพราะการเข้าสมาบัติ ๘ มีเวลาที่เข้าได้และเวลาที่เข้าไม่ได้, แต่การหลุดพ้นด้วยมรรควิโมกข์นั้นไม่มีเวลาที่เข้าได้หรือเข้าไม่ได้. ไม่พึงกล่าวว่า "ผู้ใดมีศรัทธาแรงกล้า และวิปัสสนาเริ่มขึ้นแล้ว, ผู้นั้นเมื่อเดิน ยืน นั่ง นอน กิน บริโภค ย่อมไม่มีการแทงตลอดมรรคผล". ดังนั้น การหลุดพ้นด้วยมรรควิโมกข์จึงไม่มีเวลาที่เข้าได้หรือเข้าไม่ได้, มรรควิโมกข์จึงชื่อว่า อสมยวิมุตติ. ในสูตรที่ ๔ ไม่มีข้อความที่จะกล่าว.

පඨමමහානාමසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมมหานามสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

5. මෙත්තාසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาเมตตาสูตร

15. පඤ්චමෙ සෙසජනාති මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියා අලාභිනො. සම්පරිවත්තමානාති දක්ඛිණෙනෙව පස්සෙන අසයිත්වා සබ්බසො පරිවත්තමානා. කාකච්ඡමානාති ඝුරුඝුරුපස්සාසවසෙන විස්සරං කරොන්තා. සුඛං සුපතීති එත්ථ දුවිධා සුපනා සයනෙ පිට්ඨිප්පසාරණලක්ඛණා කිරියාමයචිත්තෙහි අවොකිණ්ණභවඞ්ගප්පවත්තිලක්ඛණා ච. තත්ථායං උභයත්ථාපි සුඛමෙව සුපති. යස්මා සණිකං නිපජ්ජිත්වා අඞ්ගපච්චඞ්ගානි සමොධාය පාසාදිකෙන ආකාරෙන සයති, නිද්දොක්කමනෙපි ඣානං සමාපන්නො විය හොති. තෙනාහ ‘‘එවං අසුපිත්වා’’තිආදි.

๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า เสสชนา (ชนที่เหลือ) ได้แก่ ผู้ไม่ได้เจโตวิมุตติคือเมตตา. บทว่า สัมปริวัตตมานา (พลิกกลับไปมา) ได้แก่ ไม่นอนตะแคงข้างขวา พลิกกลับไปมาโดยประการทั้งปวง. บทว่า กากัจฉมานา (ครวญคราง) ได้แก่ ทำเสียงอันไม่น่าฟังด้วยอำนาจแห่งลมหายใจเข้าออกครืดคราด. บทว่า สุขัง สุปติ (นอนเป็นสุข) ในบทนี้ การนอนมี ๒ อย่าง คือ การนอนที่มีลักษณะแผ่หลังลงบนที่นอน และการนอนที่มีลักษณะแห่งภวังคจิตดำเนินไปโดยไม่ถูกขัดขวางด้วยกิริยาจิต. ในการนอนทั้งสองอย่างนั้น ผู้นี้ก็นอนเป็นสุขนั่นเอง. เพราะผู้นี้ค่อยๆ นอนลง ประสานอวัยวะน้อยใหญ่เข้าด้วยกัน นอนด้วยอาการอันน่าเลื่อมใส แม้เมื่อหลับไปก็เหมือนผู้เข้าฌานอยู่. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ไม่นอนอย่างนี้" เป็นต้น.

නිද්දාකාලෙ සුඛං අලභිත්වා දුක්ඛෙන සුත්තත්තා එව පටිබුජ්ඣනකාලෙ සරීරඛෙදෙන නිත්ථුනනං විජම්භනං ඉතො චිතො ච විපරිවත්තනඤ්ච හොතීති ආහ ‘‘නිත්ථුනන්තා විජම්භන්තා සම්පරිවත්තන්තා දුක්ඛං පටිබුජ්ඣන්තී’’ති. අයං පන සුඛෙන සුත්තත්තා සරීරඛෙදාභාවතො නිත්ථුනනාදිවිරහිතොව පටිබුජ්ඣති. තෙන වුත්තං ‘‘එවං අප්පටිබුජ්ඣිත්වා’’තිආදි. සුඛප්පටිබොධො ච සරීරවිකාරාභාවෙනාති ආහ ‘‘සුඛං නිබ්බිකාර’’න්ති.

เพราะไม่ได้นอนเป็นสุขในเวลานอน หลับเป็นทุกข์นั่นเอง ในเวลาตื่นจึงมีการถอนหายใจ การบิดขี้เกียจ และการพลิกกลับไปมาด้วยความเมื่อยล้าทางกาย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ถอนหายใจ บิดขี้เกียจ พลิกกลับไปมา ตื่นขึ้นเป็นทุกข์". ส่วนผู้นี้ เพราะนอนเป็นสุข จึงตื่นขึ้นโดยปราศจากการถอนหายใจเป็นต้น เพราะไม่มีความเมื่อยล้าทางกาย. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไม่ตื่นขึ้นอย่างนี้" เป็นต้น. และการตื่นเป็นสุขนั้น เพราะไม่มีความผิดปกติทางกาย จึงตรัสว่า "เป็นสุข ไม่มีวิการ".

භද්දකමෙව සුපිනං පස්සතීති ඉදං අනුභූතපුබ්බවසෙන දෙවතූපසංහාරවසෙන චස්ස භද්දකමෙව සුපිනං හොති, න පාපකන්ති කත්වා වුත්තං. තෙනාහ ‘‘චෙතියං වන්දන්තො වියා’’තිආදි. ධාතුක්ඛොභහෙතුකම්පි චස්ස බහුලං භද්දකමෙව සියා යෙභුය්‍යෙන චිත්තජරූපානුගුණතාය උතුආහාරජරූපානං.

บทว่า ภัททกเมว สุปินัง ปัสสติ (ย่อมฝันดีเท่านั้น) นี้ ตรัสโดยทำความว่า ความฝันของผู้นั้นย่อมเป็นความฝันที่ดีเท่านั้น ไม่ใช่ความฝันที่ชั่วร้าย ด้วยอำนาจแห่งสิ่งที่เคยประสบมาแล้ว และด้วยอำนาจแห่งการที่เทวดามาปรากฏ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เหมือนไหว้เจดีย์" เป็นต้น. แม้ความฝันที่มีธาตุกำเริบเป็นเหตุ ก็มักจะเป็นความฝันที่ดีของผู้นั้น เพราะรูปที่เกิดจากอุตุและอาหารส่วนมากย่อมคล้อยตามรูปที่เกิดจากจิต.

උරෙ [Pg.359] ආමුක්කමුත්තාහාරො වියාති ගීවාය බන්ධිත්වා උරෙ ලම්බිතමුත්තාහාරො වියාති කෙහිචි තං එකාවලිවසෙන වුත්තං සියා, අනෙකරතනාවලිසමූහභූතො පන මුත්තාහාරො අංසප්පදෙසතො පට්ඨාය යාව කටිප්පදෙසස්ස හෙට්ඨාභාගා පලම්බන්තො උරෙ ආමුක්කොයෙව නාම හොති.

บทว่า อุเร อามุกกมุตตาหาโร วิยา (เหมือนสร้อยมุกที่คล้องอก) บางท่านกล่าวว่า สร้อยมุกที่ผูกที่คอแล้วห้อยลงมาที่อกนั้น อาจกล่าวโดยเป็นสร้อยเส้นเดียวก็ได้ แต่สร้อยมุกที่เป็นกลุ่มของสร้อยรัตนะหลายเส้นที่ห้อยลงมาตั้งแต่บริเวณบ่าจนถึงส่วนล่างของบริเวณเอว ก็ชื่อว่าคล้องอยู่ที่อกนั่นเอง.

විසාඛත්ථෙරො වියාති (විසුද්ධි. 1.258) සො කිර පාටලිපුත්තෙ කුටුම්බියො අහොසි. සො තත්ථෙව වසමානො අස්සොසි ‘‘තම්බපණ්ණිදීපො කිර චෙතියමාලාලඞ්කතො කාසාවපජ්ජොතො, ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානෙයෙවෙත්ථ සක්කා නිසීදිතුං වා නිපජ්ජිතුං වා, උතුසප්පායං සෙනාසනසප්පායං පුග්ගලසප්පායං ධම්මස්සවනසප්පායන්ති සබ්බමෙත්ථ සුලභ’’න්ති. සො අත්තනො භොගක්ඛන්ධං පුත්තදාරස්ස නිය්‍යාතෙත්වා දුස්සන්තෙ බද්ධෙන එකකහාපණෙනෙව ඝරා නික්ඛමිත්වා සමුද්දතීරෙ නාවං උදික්ඛමානො එකං මාසං වසි. සො වොහාරකුසලතාය ඉමස්මිං ඨානෙ භණ්ඩං කිණිත්වා අසුකස්මිං වික්කිණන්තො ධම්මිකාය වණිජ්ජාය තෙනෙවන්තරමාසෙන සහස්සං අභිසංහරි. ඉති අනුපුබ්බෙන මහාවිහාරං ගන්ත්වා පබ්බජ්ජං යාචති. සො පබ්බාජනත්ථාය සීමං නීතො තං සහස්සත්ථවිකං ඔවට්ටිකන්තරෙන භූමියං පාතෙසි. ‘‘කිමෙත’’න්ති ච වුත්තෙ ‘‘කහාපණසහස්සං, භන්තෙ’’ති වත්වා, ‘‘උපාසක, පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය න සක්කා විචාරෙතුං, ඉදානෙව නං විචාරෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘විසාඛස්ස පබ්බජ්ජට්ඨානං ආගතා මා රිත්තහත්ථා ගමිංසූ’’ති මුඤ්චිත්වා සීමාමාළකෙ වික්කිරිත්වා පබ්බජිත්වා උපසම්පන්නො. සො පඤ්චවස්සො හුත්වා ද්වෙමාතිකා පගුණා කත්වා අත්තනො සප්පායං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා එකෙකස්මිං විහාරෙ චත්තාරො චත්තාරො මාසෙ සමපවත්තවාසං වසමානො චරි. එවං චරමානො –

บทว่า วิสาขัตเถโร วิยา (เหมือนพระวิสาขเถระ) (วิสุทธิ. ๑.๒๕๘) ได้ยินว่า ท่านเป็นคฤหบดีอยู่ในเมืองปาฏลีบุตร. ท่านอาศัยอยู่ในเมืองนั้น ได้ยินว่า "เกาะลังกาประดับด้วยพวงมาลัยเจดีย์ มีแสงแห่งผ้ากาสาวะสว่างไสว ในที่นั้นสามารถนั่งหรือนอนในที่ที่ต้องการได้ทุกแห่ง อากาศก็สบาย เสนาสนะก็สบาย บุคคลก็สบาย การฟังธรรมก็สบาย ทุกอย่างหาง่ายในที่นั้น". ท่านจึงมอบกองโภคสมบัติของตนให้แก่บุตรภรรยา แล้วออกจากบ้านด้วยกหาปณะเดียวที่ผูกไว้ในชายผ้า นั่งรอเรืออยู่ที่ชายทะเลอยู่ ๑ เดือน. ท่านเป็นผู้ฉลาดในการค้า จึงซื้อสินค้าในที่นี้ แล้วนำไปขายในที่นั้น ด้วยการค้าที่ชอบธรรม จึงรวบรวมเงินได้พันหนึ่งในระหว่างเดือนนั้น. ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงค่อยๆ ไปยังมหาวิหาร แล้วขอบรรพชา. เมื่อท่านถูกนำไปยังสีมาเพื่อบรรพชา ท่านก็ทิ้งถุงเงินพันนั้นลงบนพื้นดินจากระหว่างชายพก. เมื่อถูกถามว่า "นี่อะไร?" ท่านตอบว่า "กหาปณะพันหนึ่งครับ ท่านผู้เจริญ" เมื่อถูกกล่าวว่า "อุบาสก ตั้งแต่เวลาที่บวชแล้ว ไม่สามารถจัดการได้ จงจัดการเสียเดี๋ยวนี้" ท่านจึงกล่าวว่า "คนทั้งหลายที่มายังสถานที่บรรพชาของวิสาขะ อย่าได้เป็นผู้มีมือเปล่ากลับไปเลย" แล้วสละเงินนั้น โปรยลงในลานสีมา แล้วบรรพชาและอุปสมบท. ท่านบวชได้ ๕ พรรษา ทำมาติกา ๒ ให้คล่องแคล่ว แล้วถือเอาพระกรรมฐานที่เหมาะสมกับตน เที่ยวจาริกอยู่ โดยพักอยู่ในวิหารแต่ละแห่ง ๔ เดือนเท่ากัน. เมื่อจาริกไปอย่างนี้ –

‘‘වනන්තරෙ ඨිතො ථෙරො, විසාඛො ගජ්ජමානකො;

අත්තනො ගුණමෙසන්තො, ඉමමත්ථං අභාසථ.

พระเถระวิสาขะผู้ยืนอยู่ในป่า กำลังเปล่งสีหนาท แสวงหาคุณของตน ได้กล่าวความนี้ว่า.

‘‘යාවතා උපසම්පන්නො, යාවතා ඉධ මාගතො;

එත්ථන්තරෙ ඛලිතං නත්ථි, අහො ලාභො තෙ මාරිසා’’ති. (විසුද්ධි. 1.258);

"ตั้งแต่เราอุปสมบทมา จนถึงมาถึงที่นี่ ในระหว่างนี้ไม่มีความผิดพลาดเลย โอ้ ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย นี่เป็นลาภของท่านหนอ" (วิสุทธิ. ๑.๒๕๘).

සො චිත්තලපබ්බතවිහාරං ගච්ඡන්තො ද්වෙධාපථං පත්වා ‘‘අයං නු ඛො මග්ගො, උදාහු අය’’න්ති චින්තයන්තො අට්ඨාසි. අථස්ස පබ්බතෙ අධිවත්ථා දෙවතා [Pg.360] හත්ථං පසාරෙත්වා ‘‘එසො මග්ගො’’ති දස්සෙති. සො චිත්තලපබ්බතවිහාරං ගන්ත්වා තත්ථ චත්තාරො මාසෙ වසිත්වා ‘‘පච්චූසෙ ගමිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා නිපජ්ජි. චඞ්කමසීසෙ මණිලරුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා සොපානඵලකෙ නිසීදිත්වා පරොදි. ථෙරො ‘‘කො එසො’’ති ආහ. අහං, භන්තෙ, මණිලියාති. කිස්ස රොදසීති? තුම්හාකං ගමනං පටිච්චාති. මයි ඉධ වසන්තෙ තුම්හාකං කො ගුණොති? තුම්හෙසු, භන්තෙ, ඉධ වසන්තෙසු අමනුස්සා අඤ්ඤමඤ්ඤං මෙත්තං පටිලභන්ති, තෙ දානි තුම්හෙසු ගතෙසු කලහං කරිස්සන්ති, දුට්ඨුල්ලම්පි කථයිස්සන්තීති. ථෙරො ‘‘සචෙ මයි ඉධ වසන්තෙ තුම්හාකං ඵාසුවිහාරො හොති, සුන්දර’’න්ති වත්වා අඤ්ඤෙපි චත්තාරො මාසෙ තත්ථෙව වසිත්වා පුන තථෙව ගමනචිත්තං උප්පාදෙසි. දෙවතාපි පුන තථෙව පරොදි. එතෙනෙව උපායෙන ථෙරො තත්ථෙව වසිත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායීති. එවං ධමත්තාවිහාරී භික්ඛු අමනුස්සානං පියො හොති.

ท่านเมื่อจะไปยังจิตตลบรรพตวิหาร ได้ถึงทางสองแพร่ง แล้วยืนคิดว่า "ทางนี้หรือหนอ หรือว่าทางนี้". ครั้งนั้น เทวดาที่สิงสถิตอยู่บนภูเขานั้น ได้ยื่นมือออกไปชี้ว่า "ทางนี้". ท่านจึงไปยังจิตตลบรรพตวิหาร พักอยู่ที่นั่น ๔ เดือน แล้วคิดว่า "ในเวลาใกล้รุ่งเราจะไป" แล้วก็นอนลง. เทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นมณีละที่หัวจงกรม ได้นั่งลงบนแผ่นกระดานบันไดแล้วร้องไห้. พระเถระถามว่า "นั่นใคร?" "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือมณีลี". "ร้องไห้ทำไม?" "เพราะท่านจะไป". "เมื่อเราอยู่ที่นี่ ท่านได้ประโยชน์อะไร?" "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านอยู่ที่นี่ พวกอมนุษย์ย่อมได้เมตตาต่อกันและกัน แต่บัดนี้เมื่อท่านไปแล้ว พวกเขาจะทะเลาะกัน และจะพูดคำหยาบคายต่อกัน". พระเถระกล่าวว่า "ถ้าเมื่อเราอยู่ที่นี่ พวกท่านอยู่เป็นสุข ก็ดีแล้ว" แล้วพักอยู่ที่นั่นอีก ๔ เดือน แล้วก็เกิดความคิดที่จะไปอีก. เทวดาก็ร้องไห้อีกเช่นนั้น. ด้วยอุบายนี้ พระเถระจึงพักอยู่ที่นั่น และปรินิพพานที่นั่นเอง. ภิกษุผู้มีธรรมเป็นเครื่องอยู่เช่นนี้ ย่อมเป็นที่รักของอมนุษย์ทั้งหลาย.

බලවපියචිත්තතායාති ඉමිනා බලවපියචිත්තතාමත්තෙනපි සත්ථං න කමති, පගෙව මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියාති දස්සෙති. ඛිප්පමෙව චිත්තං සමාධියති, කෙනචි පරිපන්ථෙන පරිහීනජ්ඣානස්ස බ්‍යාපාදස්ස දූරසමුස්සාරිතභාවතො ඛිප්පමෙව සමාධියති, ‘‘ආසවානං ඛයායා’’ති කෙචි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. එත්ථ ච කිඤ්චාපි ඉතො අඤ්ඤකම්මට්ඨානවසෙන අධිගතජ්ඣානානම්පි සුඛසුපනාදයො ආනිසංසා ලබ්භන්ති. යථාහ –

บทว่า พลวปิยจิตตตายะ (ด้วยจิตอันเป็นที่รักอย่างแรงกล้า) ด้วยบทนี้ แสดงว่า แม้ด้วยจิตอันเป็นที่รักอย่างแรงกล้าเพียงเล็กน้อย ศัสตราก็ไม่กล้ำกราย จะกล่าวไปไยถึงเจโตวิมุตติคือเมตตาเล่า. จิตย่อมตั้งมั่นได้โดยเร็ว เพราะความเป็นผู้ขับไล่พยาบาทอันเป็นข้าศึกต่อสมาธิให้ไปไกล จึงตั้งมั่นได้โดยเร็ว. บางท่านกล่าวว่า "เพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะ". ส่วนที่เหลือก็พึงทราบได้โดยง่าย. ในบทนี้ แม้ฌานที่ได้ด้วยกรรมฐานอื่นจากนี้ ก็ย่อมได้อานิสงส์มีการนอนเป็นสุขเป็นต้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘සුඛං සුපන්ති මුනයො, අජ්ඣත්තං සුසමාහිතා;

සුප්පබුද්ධං පබුජ්ඣන්ති, සදා ගොතමසාවකා’’ති. (විසුද්ධි. මහාටී. 1.258);

ච ආදි –

"พระมุนีทั้งหลายผู้ตั้งมั่นดีแล้วภายใน ย่อมนอนเป็นสุข. พระสาวกของพระโคดม ย่อมตื่นขึ้นด้วยดีเสมอ" (วิสุทธิ. มหาฎีกา ๑.๒๕๘). และเป็นต้น –

තථාපිමෙ ආනිසංසා බ්‍රහ්මවිහාරලාභිනො අනවසෙසා ලබ්භන්ති බ්‍යාපාදාදීනං උජුවිපච්චනීකභාවතො බ්‍රහ්මවිහාරානං. තෙනෙවාහ ‘‘නිස්සරණං හෙතං, ආවුසො, බ්‍යාපාදස්ස, යදිදං මෙත්තාචෙතොවිමුත්තී’’තිආදි (දී. නි. 3.326; අ. නි. 6.13). බ්‍යාපාදාදිවසෙන ච සත්තානං දුක්ඛසුපනාදයොති තප්පටිපක්ඛභූතෙසු බ්‍රහ්මවිහාරෙසු සිද්ධෙසු සුඛසුපනාදයො හත්ථගතා එව හොන්තීති.

ถึงกระนั้น อานิสงส์เหล่านี้ย่อมได้แก่ผู้ได้พรหมวิหารโดยไม่เหลือ เพราะพรหมวิหารเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อพยาบาทเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนอาวุโส เมตตาเจโตวิมุตตินี้ เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งพยาบาท" เป็นต้น (ที. นิ. ๓.๓๒๖; อ. นิ. ๖.๑๓). และเพราะสัตว์ทั้งหลายมีการนอนเป็นทุกข์เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งพยาบาทเป็นต้น เมื่อพรหมวิหารอันเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาทเป็นต้นนั้นสำเร็จแล้ว อานิสงส์มีการนอนเป็นสุขเป็นต้น ก็ย่อมเป็นของที่ได้ไว้ในมือ (คือสำเร็จแน่นอน) นั่นเอง.

මෙත්තාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเมตตาสูตร จบแล้ว.

6. අට්ඨකනාගරසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอัฏฐกนาครสูตร

16. ඡට්ඨෙ [Pg.361] බෙලුවගාමකෙති වෙසාලියා දක්ඛිණපස්සෙ අවිදූරෙ බෙලුවගාමකො නාම අත්ථි, තං ගොචරගාමං කත්වාති අත්ථො. සාරප්පත්තකුලගණනායාති මහාසාරමහප්පත්තකුලගණනාය. දසමෙ ඨානෙති අඤ්ඤෙ අඤ්ඤෙති දසගණනට්ඨානෙ. අට්ඨකනගරෙ ජාතො භවොති අට්ඨකනාගරො. කුක්කුටාරාමොති පාටලිපුත්තෙ කුක්කුටාරාමො, න කොසම්බියං.

๑๖. ในข้อที่ ๖ คำว่า เบฬุวคามกะ มีอรรถว่า ทำให้หมู่บ้านเบฬุวะ ซึ่งอยู่ไม่ไกลทางทิศใต้ของเมืองเวสาลี เป็นโคจรคาม คำว่า สารัปปัตตกุลคณนายะ คือด้วยการนับตระกูลที่ถึงความเป็นมหาศาลและถึงความเป็นใหญ่ ในข้อที่ ๑๐ คำว่า อัญเญ อัญเญ คือในตำแหน่งที่นับสิบ ผู้เกิดหรืออยู่ในเมืองอัฏฐกะ ชื่อว่า อัฏฐกนาคร คำว่า กุกกุฏาราม คือกุกกุฏารามในเมืองปาฏลีบุตร ไม่ใช่ที่เมืองโกสัมพี

පකතත්ථප්පටිනිද්දෙසො ත-සද්දොති තස්ස ‘‘භගවතා’’තිආදීහි පදෙහි සමානාධිකරණභාවෙන වුත්තස්ස යෙන අභිසම්බුද්ධභාවෙන භගවා පකතො අධිගතො සුපාකටො ච, තං අභිසම්බුද්ධභාවං සද්ධිං ආගමනීයපටිපදාය අත්ථභාවෙනෙව දස්සෙන්තො ‘‘යො සො…පෙ… අභිසම්බුද්ධො’’ති ආහ. සතිපි ඤාණදස්සනසද්දානං ඉධ පඤ්ඤාවෙවචනභාවෙ තෙන තෙන විසෙසෙන නෙසං විසයවිසෙසෙ පවත්තිදස්සනත්ථං අසාධාරණඤාණවිසෙසවසෙන, විජ්ජාත්තයවසෙන, විජ්ජාභිඤ්ඤානාවරණවසෙන, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමංසචක්ඛුවසෙන පටිවෙධදෙසනාඤාණවසෙන ච තදත්ථං යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තෙසං තෙස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ආසයානුසයං ජානතා ආසයානුසයඤාණෙන, සබ්බඤෙය්‍යධම්මං පස්සතා සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණෙහි. පුබ්බෙනිවාසාදීහීති පුබ්බෙනිවාසාසවක්ඛයඤාණෙහි. පටිවෙධපඤ්ඤායාති අරියමග්ගපඤ්ඤාය. දෙසනාපඤ්ඤාය පස්සතාති දෙසෙතබ්බධම්මානං දෙසෙතබ්බප්පකාරං බොධනෙය්‍යපුග්ගලානඤ්ච ආසයානුසයචරිතාධිමුත්තිආදිභෙදං ධම්මං දෙසනාපඤ්ඤාය යාථාවතො පස්සතා. අරීනන්ති කිලෙසාරීනං, පඤ්චවිධමාරානං වා සාසනස්ස වා පච්චත්ථිකානං අඤ්ඤතිත්ථියානං. තෙසං පන හනනං පාටිහාරියෙහි අභිභවනං අප්පටිභානතාකරණං අජ්ඣුපෙක්ඛණඤ්ච. කෙසිවිනයසුත්තඤ්චෙත්ථ නිදස්සනං. තථා ඨානාට්ඨානාදීනි ජානතා. යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පස්සතා. සවාසනානමාසවානං ඛීණත්තා අරහතා. අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභෙදෙ ධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිතො අවිපරීතාවබොධතො සම්මාසම්බුද්ධෙන.

คำว่า ต-ศัพท์ เป็นบทแสดงอรรถที่ปรากฏ คือพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรากฏ ทรงบรรลุ และทรงปรากฏชัดแล้วด้วยความเป็นพระสัมพุทธะใด ซึ่งตรัสไว้โดยความเป็นสมานาธิกรณ์กับบททั้งหลายมีคำว่า 'ภควตา' เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงความเป็นพระสัมพุทธะนั้นพร้อมด้วยปฏิปทาอันเป็นทางมาถึงโดยความเป็นอรรถนั่นเอง จึงตรัสว่า 'โย โส...เป... อภิสมฺพุทฺโธ' แม้คำว่า ญาณและทัสสนะ ในที่นี้จะเป็นไวพจน์ของปัญญา แต่เพื่อแสดงความเป็นไปในอารมณ์ที่พิเศษนั้นๆ ด้วยความพิเศษนั้นๆ เมื่อจะทรงประกอบอรรถนั้นแสดงด้วยอำนาจแห่งญาณวิเศษที่ไม่สาธารณะ ด้วยอำนาจแห่งวิชชา ๓ ด้วยอำนาจแห่งวิชชา อภิญญา และอนาวรณญาณ ด้วยอำนาจแห่งสัพพัญญุตญาณและมังสจักษุ และด้วยอำนาจแห่งปฏิเวธญาณและเทสนาญาณ จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'เตสํ เตสํ' ในบทเหล่านั้น (คำว่า รู้) คือผู้รู้ซึ่งอาสยานุสัยด้วยอาสยานุสัยญาณ (คำว่า เห็น) คือผู้เห็นซึ่งธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงด้วยสัพพัญญุตญาณและอนาวรณญาณ. คำว่า ปุพฺเพนิวาสาทีหิ คือด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณและอาสวักขยญาณ. คำว่า ปฏิเวธปญฺญาย คือด้วยอริยมรรคปัญญา. คำว่า เทสนาปญฺญาย ปสฺสตา คือผู้เห็นธรรมตามความเป็นจริงด้วยเทสนาปัญญา ซึ่งธรรมที่ควรแสดง โดยประการที่ควรแสดง และซึ่งธรรมอันต่างด้วยอาสยานุสัย จริต และอธิมุตติเป็นต้น ของบุคคลผู้ควรแก่การบรรลุธรรม. คำว่า อรีนํ คือข้าศึกคือกิเลส หรือมาร ๕ หรือพวกอัญเดียรถีย์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อพระศาสนา. ส่วนการประหาร (ข้าศึกเหล่านั้น) คือการครอบงำด้วยปาฏิหาริย์ การทำให้หมดปฏิภาณ และการวางเฉย. และเกสิวินยสูตรในที่นี้เป็นตัวอย่าง. อีกอย่างหนึ่ง (คำว่า รู้) คือผู้รู้ฐานะและอฐานะเป็นต้น. (คำว่า เห็น) คือผู้เห็นหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม. (คำว่า อรหตา) คือเป็นพระอรหันต์เพราะความที่อาสวะทั้งหลายพร้อมทั้งวาสนาสิ้นไปแล้ว. (คำว่า สมฺมาสมฺพุทฺเธน) คือเป็นพระสัมมาสัมพุทธะเพราะตรัสรู้ธรรมอันต่างด้วยอภิญเญยยธรรมเป็นต้น ตามความเป็นอภิญเญยยธรรมเป็นต้นไม่ผิดพลาด.

අථ වා තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණතාය ජානතා. කායකම්මාදිවසෙන තිණ්ණම්පි කම්මානං ඤාණානුපරිවත්තිතො නිසම්මකාරිතාය පස්සතා. දවාදීනම්පි අභාවසාධිකාය පහානසම්පදාය අරහතා. ඡන්දාදීනං [Pg.362] අහානිහෙතුභූතාය අක්ඛයපටිභානසාධිකාය සබ්බඤ්ඤුතාය සම්මාසම්බුද්ධෙනාති එවං දසබලඅට්ඨාරසආවෙණිකබුද්ධධම්මවසෙනපි යොජනා කාතබ්බා.

อีกอย่างหนึ่ง (คำว่า รู้) คือผู้รู้ด้วยความเป็นผู้มีญาณไม่ติดขัดในกาลทั้งสาม. (คำว่า เห็น) คือผู้เห็นด้วยความเป็นผู้กระทำโดยใคร่ครวญ เพราะกรรมทั้งสามมีกายกรรมเป็นต้นเป็นไปตามญาณ. (คำว่า อรหตา) คือเป็นพระอรหันต์ด้วยความถึงพร้อมแห่งการละอันยังความไม่มีแห่งความคะนองเป็นต้นให้สำเร็จ. (คำว่า สมฺมาสมฺพุทฺเธน) คือเป็นพระสัมมาสัมพุทธะด้วยสัพพัญญุตญาณอันยังปฏิภาณอันไม่สิ้นสุดให้สำเร็จ ซึ่งเป็นเหตุแห่งความไม่เสื่อมแห่งฉันทะเป็นต้น. พึงทำการประกอบอรรถแม้ด้วยอำนาจแห่งทศพลญาณและพุทธธรรม ๑๘ ประการอันเป็นอสาธารณะด้วยประการฉะนี้.

අභිසඞ්ඛතන්ති අත්තනො පච්චයෙහි අභිසම්මුඛභාවෙන සමෙච්ච සම්භුය්‍ය කතං. ස්වාස්ස කතභාවො උප්පාදනෙන වෙදිතබ්බො, න උප්පන්නස්ස පටිසඞ්ඛරණෙනාති ආහ ‘‘උප්පාදිත’’න්ති. තෙ චස්ස පච්චයා චෙතනාපධානාති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘අභිසඞ්ඛතං අභිසඤ්චෙතයිත’’න්ති වුත්තන්ති ‘‘චෙතයිතං කප්පයිත’’න්ති අත්ථමාහ. අභිසඞ්ඛතං අභිසඤ්චෙතයිතන්ති ච ඣානස්ස පාතුභාවදස්සනමුඛෙන විද්ධංසනභාවං උල්ලිඞ්ගෙති. යඤ්හි අහුත්වා සම්භවති, තං හුත්වා පටිවෙති. තෙනාහ පාළියං ‘‘යං ඛො පනා’’තිආදි. සමථවිපස්සනාධම්මෙ ඨිතොති එත්ථ සමථධම්මෙ ඨිතත්තා සමාහිතො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අනිච්චානුපස්සනාදීහි නිච්චසඤ්ඤාදයො පජහන්තො අනුක්කමෙන තං අනුලොමඤාණං පාපෙතා හුත්වා විපස්සන්නාධම්මෙ ඨිතො. සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙසු ධම්මෙසු රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො. නන්දනට්ඨෙන නන්දී. තත්ථ සුඛුමා අපෙක්ඛා වුත්තා. යා නිකන්තීති වුච්චති.

คำว่า อภิสงฺขตํ คือสิ่งที่ปัจจัยของตนประชุมพร้อมกันทำขึ้นโดยความเป็นไปเฉพาะหน้า. ความเป็นสิ่งที่ทำขึ้นของธรรมนั้น พึงทราบด้วยการทำให้เกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยการซ่อมแซมสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว ท่านจึงกล่าวว่า 'อุปฺปาทิตํ' (ทำให้เกิดขึ้นแล้ว). และเพื่อแสดงว่าปัจจัยเหล่านั้นมีเจตนาเป็นประธาน ในบาลีจึงตรัสว่า 'อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิตํ' (สิ่งที่ถูกปรุงแต่ง สิ่งที่ถูกจงใจ) ท่านจึงกล่าวอรรถว่า 'เจตยิตํ กปฺปยิตํ' (สิ่งที่จงใจ สิ่งที่ดำริ). และคำว่า อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิตํ นี้ ย่อมบ่งบอกถึงความเสื่อมสลายโดยมุขคือการแสดงความปรากฏแห่งฌาน. เพราะสิ่งใดที่ยังไม่เคยมีแล้วมีขึ้น สิ่งนั้นเมื่อมีแล้วย่อมเสื่อมไป. เพราะเหตุนั้น ในบาลีจึงตรัสว่า 'ยํ โข ปนา' เป็นต้น. คำว่า สมาถวิปสฺสนาธมฺเม ฐิโต ในที่นี้คือ เพราะความที่เป็นผู้ตั้งอยู่ในสมถธรรม จึงเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น เริ่มตั้งวิปัสสนา ละนิจจสัญญาเป็นต้นด้วยอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น โดยลำดับ เป็นผู้ให้ถึงซึ่งอนุโลมญาณนั้นแล้ว ชื่อว่าตั้งอยู่ในวิปัสสนาธรรม. ชื่อว่า ราคะ เพราะอรรถว่าย้อมใจในธรรมทั้งหลายที่นับว่าเป็นสมถะและวิปัสสนา. ชื่อว่า นนฺทิ เพราะอรรถว่าเพลิดเพลิน. ในที่นั้น ท่านกล่าวถึงความอาลัยอย่างละเอียด ซึ่งเรียกว่า นิกกันติ.

එවං සන්තෙති එවං යථාරුතවසෙනෙව ඉමස්ස සුත්තපදස්ස අත්ථෙ ගහෙතබ්බෙ සති. සමථවිපස්සනාසු ඡන්දරාගො කත්තබ්බොති අනාගාමිඵලං අනිබ්බත්තෙත්වා තදත්ථාය සමථවිපස්සනාපි අනිබ්බත්තෙත්වා කෙවලං තත්ථ ඡන්දරාගො කත්තබ්බො භවිස්සති. කස්මා? තෙසු සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙසු ධම්මෙසු ඡන්දරාගමත්තෙන අනාගාමිනා ලද්ධබ්බස්ස අලද්ධඅනාගාමිඵලෙනපි ලද්ධබ්බත්තා. තථා සති තෙන අනාගාමිඵලම්පි ලද්ධබ්බමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘අනාගාමිඵලං පටිලද්ධං භවිස්සතී’’ති. සභාවතො රසිතබ්බත්තා අවිපරීතො අත්ථො එව අත්ථරසො.

คำว่า เอวํ สนฺเต คือเมื่ออรรถแห่งบทสูตรนี้พึงถือเอาตามนัยแห่งพยัญชนะอย่างนั้น. คำว่า สมฺถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค กตฺพฺโพ คือจักต้องทำฉันทราคะในสมถะและวิปัสสนาเท่านั้น โดยไม่ต้องยังอนาคามิผลให้เกิดขึ้น และไม่ต้องยังสมถวิปัสสนาเพื่อประโยชน์แก่อนาคามิผลนั้นให้เกิดขึ้น. เพราะเหตุไร? เพราะอนาคามิผลที่อนาคามีบุคคลพึงได้ ย่อมเป็นสิ่งที่แม้ผู้ยังไม่ได้บรรลุอนาคามิผลพึงได้ด้วยเพียงฉันทราคะในธรรมทั้งหลายที่นับว่าเป็นสมถะและวิปัสสนาเหล่านั้น. เมื่อเป็นเช่นนั้น อนาคามิผลนั้นย่อมเป็นอันผู้นั้นพึงได้แน่นอน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อนาคามิผลัง ปฏิละทธัง ภวิสสติ'. อรรถที่ไม่ผิดพลาดนั่นเองชื่อว่า อรรถรส เพราะเป็นสิ่งที่พึงลิ้มรสโดยสภาวะ.

අඤ්ඤාපි කාචි සුගතියොති විනිපාතිකෙ සන්ධායාහ. අඤ්ඤාපි කාචි දුග්ගතියොති අසුරකායමාහ.

คำว่า อญฺญาปิ กาจิ สุคติโย ตรัสหมายถึงพวกวินิปาติกะ. คำว่า อญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโย ตรัสหมายถึงอสุรกาย.

අප්පං යාචිතෙන බහුං දෙන්තෙන උළාරපුරිසෙන විය එකං ධම්මං පුච්ඡිතෙන ‘‘අයම්පි එකධම්මො’’ති කථිතත්තා එකාදසපි ධම්මා පුච්ඡාවසෙන එකධම්මො නාම ජාතො පච්චෙකං වාක්‍යපරිසමාපනඤායෙන. පුච්ඡාවසෙනාති ‘‘අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ ආනන්ද, තෙන…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධෙන එකධම්මො සම්මදක්ඛාතො’’ති එවං [Pg.363] පවත්තපුච්ඡාවසෙන. අමතුප්පත්තිඅත්ථෙනාති අමතභාවස්ස උප්පත්තිහෙතුතාය, සබ්බානිපි කම්මට්ඨානානි එකරසාපි අමතාධිගමස්ස පටිපත්තියාති අත්ථො. එවමෙත්ථ අග්ගඵලභූමි අනාගාමිඵලභූමීති ද්වෙව භූමියො සරූපතො ආගතා, නානන්තරියතාය පන හෙට්ඨිමාපි ද්වෙ භූමියො අත්ථතො ආගතා එවාති දට්ඨබ්බාති. පඤ්ච සතානි අග්ඝො එතස්සාති පඤ්චසතං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

ธรรมแม้ทั้ง ๑๑ ประการ ก็ถึงการนับว่าเป็น 'เอกธรรม' (ธรรมอย่างหนึ่ง) ด้วยอำนาจแห่งคำถาม โดยนัยแห่งการจบประโยคแต่ละประโยค เพราะความเป็นผู้ถูกถามถึงธรรมอย่างหนึ่งแล้วกล่าวว่า 'อายมฺปิ เอกธมฺโม' (แม้ธรรมนี้ก็เป็นธรรมอย่างหนึ่ง) เหมือนบุรุษผู้ยิ่งใหญ่เมื่อถูกขอเพียงเล็กน้อยแต่ให้มาก ฉันนั้น. คำว่า ปุจฺฉาวเสนะ คือด้วยอำนาจแห่งคำถามที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านพระอานนท์ มีอยู่หรือหนอ ธรรมอย่างหนึ่งที่พระผู้มีพระภาคเจ้า...เป... ตรัสไว้ชอบแล้ว'. คำว่า อมตุปฺปตฺติอตฺเถนะ คือด้วยอรรถว่าเป็นเหตุเกิดขึ้นแห่งอมตธรรม มีอรรถว่า แม้กรรมฐานทั้งปวงจะมีรสเดียว แต่ก็เป็นปฏิปทาเพื่อการบรรลุอมตะ. พึงทราบว่า ในสูตรนี้ ภูมิคืออัคคผลและภูมิคืออนาคามิผล ทั้ง ๒ ภูมินี้เท่านั้นที่มาโดยรูปศัพท์ แต่ภูมิเบื้องต่ำอีก ๒ ภูมิ ก็เป็นอันมาโดยอรรถเพราะความเป็นธรรมที่ต่อเนื่องกัน. สิ่งใดมีค่า ๕๐๐ สิ่งนั้นชื่อว่า ปัญจสตะ (มีค่าห้าร้อย). ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ง่ายทั้งนั้น.

අට්ඨකනාගරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาอรรถกถาอัฏฐกนาครสูตร จบแล้ว.

7. ගොපාලසුත්තවණ්ණනා

๗. การพรรณนาอรรถกถาโคปาลสูตร

17. සත්තමෙ තිස්සො කථාති තිස්සො අට්ඨකථා, තිවිධා සුත්තස්ස අත්ථවණ්ණනාති අත්ථො. එකෙකං පදං නාළං මූලං එතිස්සාති එවංසඤ්ඤිතා එකනාළිකා. එකෙකං වා පදං නාළං අත්ථනිග්ගමනමග්ගො එතිස්සාති එකනාළිකා. තෙනාහ ‘‘එකෙකස්ස පදස්ස අත්ථකථන’’න්ති. චත්තාරො අංසා භාගා අත්ථසල්ලක්ඛණූපායා එතිස්සාති චතුරස්සා. තෙනාහ ‘‘චතුක්කං බන්ධිත්වා කථන’’න්ති. නියමතො නිසින්නස්ස ආරද්ධස්ස වත්තො සංවත්තො එතිස්සා අත්ථීති නිසින්නවත්තිකා, යථාරද්ධස්ස අත්ථස්ස විසුං විසුං පරියොසාපිකාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පණ්ඩිතගොපාලකං දස්සෙත්වා’’තිආදි. එකෙකස්සපි පදස්ස පිණ්ඩත්ථදස්සනවසෙන බහූනං පදානං එකජ්ඣං අත්ථං අකථෙත්වා එකමෙකස්ස පදස්ස අත්ථවණ්ණනා අයං සබ්බත්ථ ලබ්භති. චතුක්කං බන්ධිත්වාති කණ්හපක්ඛෙ උපමොපමෙය්‍යද්වයං, තථා සුක්කපක්ඛෙති ඉදං චතුක්කං යොජෙත්වා. අයං එදිසෙසු එව සුත්තෙසු ලබ්භති. පරියොසානගමනන්ති කෙචි තාව ආහු ‘‘කණ්හපක්ඛෙ උපමං දස්සෙත්වා උපමා ච නාම යාවදෙව උපමෙය්‍යසම්පටිපාදනත්ථාති උපමෙය්‍යත්ථං ආහරිත්වා සංකිලෙසපක්ඛනිද්දෙසො ච වොදානපක්ඛවිභාවනත්ථායාති සුක්කපක්ඛම්පි උපමොපමෙය්‍යවිභාගෙන ආහරිත්වා සුත්තත්ථස්ස පරියොසාපනං. කණ්හපක්ඛෙ උපමෙය්‍යං දස්සෙත්වා පරියොසානගමනාදීසුපි එසෙව නයො’’ති. අපරෙ පන ‘‘කණ්හපක්ඛෙ, සුක්කපක්ඛෙ ච තංතංඋපමූපමෙය්‍යත්ථානං විසුං විසුං පරියොසාපෙත්වාව කථනං පරියොසානගමන’’න්ති වදන්ති. අයන්ති නිසින්නවත්තිකා. ඉධාති ඉමස්මිං ගොපාලකසුත්තෙ. සබ්බාචරියානං ආචිණ්ණාති සබ්බෙහිපි පුබ්බාචරියෙහි ආචරිතා සංවණ්ණිතා, තථා චෙව පාළි පවත්තාති.

๑๗. ในข้อที่ ๗ คำว่า ติสโส กถา (เรื่อง ๓ อย่าง) คือ อรรถกถา ๓ อย่าง หมายถึง การพรรณนาอรรถแห่งสูตร ๓ ชนิด. อรรถกถาที่แต่ละบทเป็นรากเหง้า (เป็นหลัก) ของอรรถกถานั้น ชื่อว่า เอกนาฬิกา (มีท่อเดียว). หรืออรรถกถาที่แต่ละบทเป็นทางแห่งการนำอรรถออกไป ชื่อว่า เอกนาฬิกา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “การทำอรรถกถาของแต่ละบท”. อรรถกถาที่มีส่วน ๔ อย่าง คือ มีส่วนเป็นอุบายในการกำหนดอรรถ ชื่อว่า จตุรัสสา (มี ๔ มุม). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “การกล่าวโดยผูกเป็น ๔”. อรรถกถาที่มีวัตร (ข้อปฏิบัติ) อันบุคคลผู้นั่งแล้วเริ่มแล้วโดยกำหนด ชื่อว่า นิสินนวัตติกะ หมายถึง การทำให้จบอรรถที่เริ่มแล้วโดยต่าง ๆ กัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แสดงปัณฑิตโคบาล” เป็นต้น. การพรรณนาอรรถของแต่ละบทนี้ โดยแสดงอรรถโดยรวมของแต่ละบท ไม่กล่าวอรรถของหลายบทพร้อมกัน ย่อมใช้ได้ในทุกที่. คำว่า “ผูกเป็น ๔” คือ การประกอบอุปมาและอุปเมยยะ ๒ อย่างในฝ่ายดำ และเช่นเดียวกันในฝ่ายขาว รวมเป็น ๔ อย่างนี้. อรรถกถานี้ใช้ได้ในพระสูตรเช่นนี้เท่านั้น. คำว่า “การถึงซึ่งที่สุด” บางท่านกล่าวว่า “แสดงอุปมาในฝ่ายดำ และอุปมานั้นมีไว้เพื่อทำให้ถึงอุปเมยยะเท่านั้น จึงนำอรรถแห่งอุปเมยยะมา และการแสดงฝ่ายแห่งกิเลสมีไว้เพื่อแสดงฝ่ายแห่งความบริสุทธิ์ จึงนำฝ่ายขาวมาด้วยการแบ่งเป็นอุปมาและอุปเมยยะ แล้วทำให้เนื้อความแห่งสูตรจบลง. แม้ในการแสดงอุปเมยยะในฝ่ายดำแล้วถึงซึ่งที่สุดเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน”. ส่วนท่านอื่นกล่าวว่า “การกล่าวโดยทำให้เนื้อความแห่งอุปมาและอุปเมยยะนั้น ๆ ในฝ่ายดำและฝ่ายขาวจบลงโดยต่าง ๆ กันนั่นแหละ คือ ปริโยสานคมนะ (การถึงซึ่งที่สุด)”. คำว่า “อัยัง” (นี้) คือ นิสินนวัตติกะ. คำว่า “อิทะ” (ในที่นี้) คือ ในโคปาลกสูตรนี้. คำว่า “อันอาจารย์ทั้งปวงประพฤติแล้ว” คือ อันอาจารย์ทั้งปวงในกาลก่อนประพฤติแล้ว พรรณนาแล้ว และพระบาลีก็เป็นไปอย่างนั้น.

අඞ්ගීයන්ති [Pg.364] අවයවභාවෙන ඤායන්තීති අඞ්ගානි, කොට්ඨාසා. තානි පනෙත්ථ යස්මා සාවජ්ජසභාවානි, තස්මා ආහ ‘‘අඞ්ගෙහීති අගුණකොට්ඨාසෙහී’’ති. ගොමණ්ඩලන්ති ගොසමූහං. පරිහරිතුන්ති රක්ඛිතුං. තං පන පරිහරණං පරිග්ගහෙත්වා විචරණන්ති ආහ ‘‘පරිග්ගහෙත්වා විචරිතු’’න්ති. වඩ්ඪින්ති ගුන්නං බහුභාවං බහුගොරසතාසඞ්ඛාතං පරිවුද්ධිං. ‘‘එත්තකමිද’’න්ති රූපීයතීති රූපං, පරිමාණපරිච්ඡෙදොපි සරීරරූපම්පීති ආහ ‘‘ගණනතො වා වණ්ණතො වා’’ති. න පරියෙසති විනට්ඨභාවස්සෙව අජානනතො. නීලාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන සෙතසබලාදිවණ්ණං සඞ්ගණ්හාති.

คำว่า “อังคี” (มีองค์) คือ องค์ทั้งหลาย, ส่วนทั้งหลาย เพราะเป็นที่รู้กันโดยความเป็นส่วน. ในที่นี้ องค์เหล่านั้นเป็นสภาพที่มีโทษ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยองค์ทั้งหลาย” คือ “ด้วยส่วนทั้งหลายที่เป็นอกุศล”. คำว่า “โคมาณฑละ” คือ ฝูงโค. คำว่า “ปริหริตุง” (เพื่อรักษา) คือ เพื่อรักษา. การรักษาโคเหล่านั้น คือ การเที่ยวไปโดยการจับจองไว้ ท่านจึงกล่าวว่า “เที่ยวไปโดยการจับจองไว้”. คำว่า “วัฑฒิ” (ความเจริญ) คือ ความเป็นจำนวนมากของโค คือ ความเจริญที่นับได้ว่าเป็นโคหลายร้อยตัว. คำว่า “เอตตกะมิทัง” (ประมาณเท่านี้) คือ รูป เพราะเป็นสิ่งที่ถูกทำให้เป็นรูป, การกำหนดประมาณก็ดี รูปกายก็ดี ท่านจึงกล่าวว่า “โดยการนับก็ดี โดยวรรณะก็ดี”. ไม่แสวงหา เพราะไม่รู้สภาพที่พินาศไปแล้วนั่นเอง. ในคำว่า “นีลา” (สีเขียว) นี้ อิติ-ศัพท์ (คำว่า “ดังนี้”) มีอรรถว่า “เป็นต้น”. เพราะเหตุนั้น จึงรวมเอาสีขาว สีด่าง เป็นต้น.

ධනුසත්තිසූලාදීති එත්ථ ඉස්සාසාචරියානං ගාවීසු කතං ධනුලක්ඛණං. කුමාරභත්තිගණානං ගාවීසු කතං සත්තිලක්ඛණං. ඉස්සරභත්තිගණානං ගාවීසු කතං සූලලක්ඛණන්ති යොජනා. ආදි-සද්දෙන රාමවාසුදෙවගණාදීනං ගාවීසු කතං ඵරසුචක්කාදිලක්ඛණං සඞ්ගණ්හාති.

ในคำว่า “ธนุสัตติสูลาทิ” (ธนู หอก สูล เป็นต้น) นี้ คือ ลักษณาการธนูที่อาจารย์ผู้ยิงธนูทำไว้ในโค. ลักษณาการหอกที่หมู่บริวารของกุมารทำไว้ในโค. ลักษณาการสูลที่หมู่บริวารของพระอิศวรทำไว้ในโค ดังนี้เป็นบทเชื่อม. ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมรวมเอาลักษณาการขวาน จักร เป็นต้น ที่หมู่บริวารของพระรามและพระวาสุเทพเป็นต้นทำไว้ในโค.

නීලමක්ඛිකාති පිඞ්ගලමක්ඛිකා, ඛුද්දකමක්ඛිකා එව වා. සටති රුජති එතායාති සාටිකා, සංවඩ්ඪා සාටිකා ආසාටිකා. තෙනාහ ‘‘වඩ්ඪන්තී’’තිආදි. හාරෙතාති අපනෙතා.

คำว่า “นีลมักขิกา” (แมลงวันสีเขียว) คือ แมลงวันสีน้ำตาล หรือแมลงวันตัวเล็กนั่นเอง. สิ่งที่ทำให้เน่าเสีย ทำให้เจ็บปวดด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า สาฏิกา (โรคเน่าเสีย), สาฏิกาที่เจริญขึ้น ชื่อว่า อาสาฏิกา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เจริญขึ้น” เป็นต้น. คำว่า “หาเรตา” (ผู้กำจัด) คือ ผู้กำจัดออกไป.

වාකෙනාති වාකපට්ටෙන. චීරකෙනාති පිලොතිකෙන. අන්තොවස්සෙති වස්සකාලස්ස අබ්භන්තරෙ. නිග්ගාහන්ති සුසුමාරාදිග්ගාහරහිතං. පීතන්ති පානීයස්ස පීතභාවං. සීහබ්‍යග්ඝාදිපරිස්සයෙන සාසඞ්කො සප්පටිභයො.

คำว่า “วาเกนะ” (ด้วยเปลือกไม้) คือ ด้วยแถบเปลือกไม้. คำว่า “จีรเกนะ” (ด้วยผ้าเก่า) คือ ด้วยผ้าขี้ริ้ว. คำว่า “อันโตวัสเสติ” (ในฤดูฝน) คือ ภายในฤดูฝน. คำว่า “นิกคาหันติ” (ปราศจากอันตราย) คือ ปราศจากอันตรายจากจระเข้เป็นต้น. คำว่า “ปีตัง” (ดื่มแล้ว) คือ ความที่น้ำถูกดื่มแล้ว. มีความหวาดระแวง มีความกลัว ด้วยภัยจากราชสีห์ เสือ เป็นต้น.

පඤ්ච අහානි එකස්සාති පඤ්චාහිකො, සො එව වාරොති, පඤ්චාහිකවාරො. එවං සත්තාහිකවාරොපි වෙදිතබ්බො. චිණ්ණට්ඨානන්ති චරිතට්ඨානං ගොචරග්ගහිතට්ඨානං.

คำว่า “ปัญจ อหานิ เอกัสสะ” (ห้าวันของหนึ่ง) คือ ปัญจาหิกะ (ห้าวัน), นั่นแหละคือวาระ (รอบ) จึงเป็น ปัญจาหิกวาระ (รอบห้าวัน). พึงทราบว่า สัตตาหิกวาระ (รอบเจ็ดวัน) ก็มีนัยเดียวกัน. คำว่า “จิณณัฏฐานัง” (ที่เคยประพฤติ) คือ ที่ที่เคยประพฤติ ที่ที่เคยหากิน.

පිතිට්ඨානන්ති පිතරා කාතබ්බට්ඨානං, පිතරා කාතබ්බකිච්චන්ති අත්ථො. යථාරුචිං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තීති ගුන්නං රුචිඅනුරූපං ගොචරභූමිං වා නදිපාරං වා ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. ගොභත්තන්ති කප්පාසට්ඨිකාදිමිස්සං ගොභුඤ්ජිතබ්බං භත්තං. භත්තග්ගහණෙනෙව යාගුපි සඞ්ගහිතා.

คำว่า “ปิติฏฐานัง” (ที่ตั้งแห่งบิดา) คือ ที่ที่บิดาพึงทำ, หมายถึง กิจที่บิดาพึงทำ. คำว่า “ยถา รุจิง คเหตวา คัจฉันติ” (ไปตามความพอใจ) คือ ไปโดยนำเอาโคไปสู่ทุ่งหญ้าหรือฝั่งแม่น้ำตามความพอใจของโค. คำว่า “โคภัตตัง” (อาหารโค) คือ อาหารที่โคพึงกิน ซึ่งผสมด้วยเมล็ดฝ้ายเป็นต้น. ด้วยการกล่าวถึง “ภัตตะ” (อาหาร) นี้ ย่อมรวมถึง “ยาคู” (ข้าวต้ม) ด้วย.

ද්වීහාකාරෙහීති වුත්තං ආකාරද්වයං දස්සෙතුං ‘‘ගණනතො වා සමුට්ඨානතො වා’’ති වුත්තං. එවං පාළියං ආගතාති ‘‘උපචයො සන්තතී’’ති ජාතිං ද්විධා භින්දිත්වා හදයවත්ථුං අග්ගහෙත්වා දසායතනානි පඤ්චදස [Pg.365] සුඛුමරූපානීති එවං රූපකණ්ඩපාළියං (ධ. ස. 666) ආගතා. පඤ්චවීසති රූපකොට්ඨාසාති සලක්ඛණතො අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරාභාවතො රූපභාගා. රූපකොට්ඨාසාති වා විසුං විසුං අප්පවත්තිත්වා කලාපභාවෙනෙව පවත්තනතො රූපකලාපා. කොට්ඨාසාති ච අංසා අවයවාති අත්ථො. කොට්ඨන්ති වා සරීරං, තස්ස අංසා කෙසාදයො කොට්ඨාසාති අඤ්ඤෙපි අවයවා කොට්ඨාසා විය කොට්ඨාසා.

คำว่า “ด้วยอาการ ๒ อย่าง” นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงอาการ ๒ อย่างที่กล่าวแล้ว คือ “โดยการนับก็ดี โดยสมุฏฐานก็ดี”. คำว่า “มาในพระบาลีอย่างนี้” คือ มาในพระบาลีแห่งรูปกัณฑ์ (ธ.ส. ๖๖๖) อย่างนี้ โดยแยกชาติออกเป็น ๒ อย่าง คือ “อุปจยะ (ความก่อขึ้น) และสันตติ (ความสืบต่อ)” โดยไม่ถือเอาหทัยวัตถุ (ที่ตั้งแห่งใจ) และโดยกล่าวถึงอายตนะ ๑๐ อย่าง และรูปละเอียด ๑๕ อย่าง. คำว่า “รูปโกฏฐาสะ ๒๕ อย่าง” คือ ส่วนแห่งรูป เพราะไม่มีการปะปนกันและกันโดยลักษณะเฉพาะ. หรือคำว่า “รูปโกฏฐาสะ” คือ รูปกลาป (กลุ่มรูป) เพราะไม่เป็นไปโดยแยกกันแต่ละอย่าง แต่เป็นไปโดยความเป็นกลุ่ม. และคำว่า “โกฏฐาสะ” หมายถึง ส่วน, อวัยวะ. หรือ “โกฏฐะ” คือ ร่างกาย, ส่วนของร่างกายนั้น เช่น ผมเป็นต้น ชื่อว่า โกฏฐาสะ, อวัยวะอื่น ๆ ก็เป็นโกฏฐาสะเช่นกัน.

සෙය්‍යථාපීතිආදි උපමාසංසන්දනං. තත්ථ රූපං පරිග්ගහෙත්වාති යථාවුත්තං රූපං සලක්ඛණතො ඤාණෙන පරිග්ගණ්හිත්වා. අරූපං වවත්ථපෙත්වාති තං රූපං නිස්සාය ආරම්මණඤ්ච කත්වා පවත්තමානෙ වෙදනාදිකෙ චත්තාරො ඛන්ධෙ අරූපන්ති වවත්ථපෙත්වා. රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වාති පුන තත්ථ යං රූප්පනලක්ඛණං, තං රූපං. තදඤ්ඤං අරූපං. උභයවිනිමුත්තං කිඤ්චි නත්ථි අත්තා වා අත්තනියං වාති එවං රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වා. තදුභයඤ්ච අවිජ්ජාදිනා පච්චයෙන සපච්චයන්ති පච්චයං සල්ලක්ඛෙත්වා, අනිච්චතාදිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා යො කලාපසම්මසනාදික්කමෙන කම්මට්ඨානං මත්ථකං පාපෙතුං න සක්කොති, සො න වඩ්ඪතීති යොජනා.

คำว่า เสยฺยถาปิ เป็นต้น เป็นการเปรียบเทียบอุปมา. ในบทเหล่านั้น คำว่า รูปํ ปริคฺคเหตฺวา (กำหนดรูป) คือ กำหนดรูปตามที่กล่าวมาแล้วด้วยญาณโดยลักษณะของตน. คำว่า อรูปํ ววตฺถเปตฺวา (กำหนดอรูป) คือ กำหนดขันธ์ ๔ มีเวทนาเป็นต้น ที่เป็นไปโดยอาศัยรูปนั้นและกระทำรูปนั้นให้เป็นอารมณ์ว่าเป็นอรูป. คำว่า รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวา (กำหนดรูปและอรูป) คือ กำหนดรูปและอรูปอย่างนี้ว่า ในที่นั้น สิ่งใดมีลักษณะที่ต้องสลายไป สิ่งนั้นคือรูป. สิ่งอื่นจากนั้นคืออรูป. สิ่งอื่นที่พ้นจากทั้งสองอย่างนี้ คืออัตตาหรือสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาไม่มี ดังนี้. และกำหนดปัจจัยว่า ทั้งสองอย่างนั้นมีปัจจัยด้วยอวิชชาเป็นต้น แล้วยกขึ้นสู่ลักษณะมีอนิจจลักษณะเป็นต้น ผู้ใดไม่สามารถทำให้กรรมฐานถึงที่สุดด้วยลำดับแห่งการพิจารณาเป็นกลาปเป็นต้นได้ ผู้นั้นย่อมไม่เจริญ นี้เป็นบทเชื่อม.

එත්තකං රූපං එකසමුට්ඨානන්ති චක්ඛායතනං, සොතායතනං, ඝානායතනං, ජිව්හායතනං, කායායතනං, ඉත්ථින්ද්‍රියං, පුරිසින්ද්‍රියං, ජීවිතින්ද්‍රියන්ති අට්ඨවිධං කම්මවසෙන; කායවිඤ්ඤත්ති, වචීවිඤ්ඤත්තීති ඉදං ද්වයං චිත්තවසෙනාති එත්තකං රූපං එකසමුට්ඨානං. සද්දායතනමෙකං උතුචිත්තවසෙන ද්විසමුට්ඨානං. රූපස්ස ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතාති එත්තකං රූපං උතුචිත්තාහාරවසෙන තිසමුට්ඨානං. රූපායතනං, ගන්ධායතනං, රසායතනං, ඵොට්ඨබ්බායතනං, ආකාසධාතු, ආපොධාතු, කබළීකාරො ආහාරොති එත්තකං රූපං උතුචිත්තාහාරකම්මවසෙන චතුසමුට්ඨානං. උපචයො, සන්තති, ජරතා, රූපස්ස අනිච්චතාති එත්තකං රූපං න කුතොචි සමුට්ඨාතීති න ජානාති. සමුට්ඨානතො රූපං අජානන්තොතිආදීසු වත්තබ්බං ‘‘ගණනතො රූපං අජානන්තො’’තිආදීසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

คำว่า รูปมีประมาณเท่านี้มีสมุฏฐานเดียว คือ จักขายตนะ, โสตายตนะ, ฆานายตนะ, ชิวหายตนะ, กายายตนะ, อิตถินทรีย์, ปุริสินทรีย์, ชีวิตินทรีย์ ๘ อย่างนี้ โดยอำนาจแห่งกรรม; กายวิญญัติ, วจีวิญญัติ ๒ อย่างนี้ โดยอำนาจแห่งจิต รูปมีประมาณเท่านี้มีสมุฏฐานเดียว. สัททายตนะอย่างหนึ่ง มีสมุฏฐาน ๒ โดยอำนาจแห่งอุตุและจิต. ลหุตา, มุทุตา, กัมมัญญตา ของรูป รูปมีประมาณเท่านี้มีสมุฏฐาน ๓ โดยอำนาจแห่งอุตุ จิต และอาหาร. รูปายตนะ, คันธายตนะ, รสายตนะ, โผฏฐัพพายตนะ, อากาสธาตุ, อาโปธาตุ, กพฬีการาหาร รูปมีประมาณเท่านี้มีสมุฏฐาน ๔ โดยอำนาจแห่งอุตุ จิต อาหาร และกรรม. อุปจยะ, สันตติ, ชรตา, อนิจจตา ของรูป รูปมีประมาณเท่านี้ไม่เกิดจากสมุฏฐานไหนเลย ดังนี้ ย่อมไม่รู้. คำที่พึงกล่าวในคำว่า ไม่รู้รูปโดยสมุฏฐาน เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคำว่า ไม่รู้รูปโดยการนับ เป็นต้นนั่นแล.

කම්මලක්ඛණොති අත්තනා කතං දුච්චරිතකම්මං ලක්ඛණං එතස්සාති කම්මලක්ඛණො, බාලො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, බාලස්ස බාලලක්ඛණානි. කතමානි තීණි? දුච්චින්තිතචින්තී හොති, දුබ්භාසිතභාසී, දුක්කටකම්මකාරී[Pg.366]. ඉමානි ඛො…පෙ… ලක්ඛණානී’’ති (ම. නි. 3.246; අ. නි. 3.3). අත්තනා කතං සුචරිතකම්මං ලක්ඛණං එතස්සාති කම්මලක්ඛණො, පණ්ඩිතො. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතස්ස පණ්ඩිතලක්ඛණානි. කතමානි තීණි? සුචින්තිතචින්තී හොති, සුභාසිතභාසී, සුකතකම්මකාරී. ඉමානි ඛො…පෙ… පණ්ඩිතලක්ඛණානී’’ති (ම. නි. 3.253; අ. නි. 3.3). තෙනාහ ‘‘කුසලාකුසලකම්මං පණ්ඩිතබාලලක්ඛණ’’න්ති.

คำว่า กรรมลักขณะ คือ ผู้มีกรรมชั่วที่ตนทำเป็นเครื่องหมาย ผู้นั้นชื่อว่ามีกรรมเป็นเครื่องหมาย ได้แก่ คนพาล. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของคนพาลนี้มี ๓ อย่าง. ๓ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ เป็นผู้คิดชั่ว พูดชั่ว ทำชั่ว นี้แล... ลักษณะของคนพาล (ม. อุ. ๑๔/๓๔๖; อ. ติก. ๒๐/๓). ผู้มีกรรมดีที่ตนทำเป็นเครื่องหมาย ผู้นั้นชื่อว่ามีกรรมเป็นเครื่องหมาย ได้แก่ บัณฑิต. แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ว่า ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของบัณฑิตนี้มี ๓ อย่าง. ๓ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ เป็นผู้คิดดี พูดดี ทำดี นี้แล... ลักษณะของบัณฑิต (ม. อุ. ๑๔/๓๕๓; อ. ติก. ๒๐/๓). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า กรรมที่เป็นกุศลและอกุศลเป็นลักษณะของบัณฑิตและคนพาล.

බාලෙ වජ්ජෙත්වා පණ්ඩිතෙ න සෙවතීති යං බාලපුග්ගලෙ වජ්ජෙත්වා පණ්ඩිතසෙවනං අත්ථකාමෙන කාතබ්බං, තං න කරොති. තථාභූතස්ස ච අයමාදීනවොති දස්සෙතුං පුන ‘‘බාලෙ වජ්ජෙත්වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යං භගවතා ‘‘ඉදං වො කප්පතී’’ති අනුඤ්ඤාතං, තදනුලොමඤ්චෙ, තං කප්පියං. යං ‘‘ඉදං වො න කප්පතී’’ති පටික්ඛිත්තං, තදනුලොමඤ්චෙ, තං අකප්පියං. යං කොසල්ලසම්භූතං, තං කුසලං, තප්පටිපක්ඛං අකුසලං. තදෙව සාවජ්ජං, කුසලං අනවජ්ජං. ආපත්තිතො ආදිතො ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා ගරුකං, තදඤ්ඤං ලහුකං. ධම්මතො මහාසාවජ්ජං ගරුකං, අප්පසාවජ්ජං ලහුකං. සප්පටිකාරං සතෙකිච්ඡං, අප්පටිකාරං අතෙකිච්ඡං. ධම්මතානුගතං කාරණං, ඉතරං අකාරණං. තං අජානන්තොති කප්පියාකප්පියං, ගරුක-ලහුකං, සතෙකිච්ඡාතෙකිච්ඡං අජානන්තො සුවිසුද්ධං කත්වා සීලං රක්ඛිතුං න සක්කොති. කුසලාකුසලං, සාවජ්ජානවජ්ජං, කාරණාකාරණං අජානන්තො ඛන්ධාදීසු අකුසලතාය රූපාරූපපරිග්ගහම්පි කාතුං න සක්කොති, කුතො තස්ස කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪනා. තෙනාහ ‘‘කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොතී’’ති.

คำว่า เว้นคนพาล ไม่คบบัณฑิต ความว่า การคบบัณฑิตโดยเว้นบุคคลพาลที่ผู้ปรารถนาประโยชน์พึงกระทำ แต่เขาไม่กระทำสิ่งนั้น. และเพื่อแสดงว่า นี้เป็นโทษของผู้ที่เป็นเช่นนั้น จึงตรัสคำว่า เว้นคนพาล เป็นต้นอีก. ในบทเหล่านั้น สิ่งใดที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตว่า สิ่งนี้ควรแก่เธอทั้งหลาย และถ้าสิ่งนั้นคล้อยตาม สิ่งนั้นเป็นกัปปิยะ. สิ่งใดที่ทรงห้ามว่า สิ่งนี้ไม่ควรแก่เธอทั้งหลาย และถ้าสิ่งนั้นคล้อยตาม สิ่งนั้นเป็นอกัปปิยะ. สิ่งใดที่เกิดจากความฉลาด สิ่งนั้นเป็นกุศล สิ่งที่ตรงกันข้ามเป็นอกุศล. อกุศลนั้นนั่นแลเป็นสวัชชะ (มีโทษ) กุศลเป็นอนวัชชะ (ไม่มีโทษ). โดยอาบัติ อาบัติ ๒ กองแรกเป็นของหนัก (ครุกะ) นอกจากนั้นเป็นของเบา (ลหุกะ). โดยธรรม สิ่งที่มีโทษมากเป็นของหนัก สิ่งที่มีโทษน้อยเป็นของเบา. สิ่งที่มีการเยียวยาได้เป็นสเตกิจฉะ สิ่งที่ไม่มีการเยียวยาเป็นอเตกิจฉะ. เหตุที่คล้อยตามสภาวะเป็นเหตุ นอกนั้นเป็นอเหตุ. คำว่า เมื่อไม่รู้สิ่งนั้น คือ เมื่อไม่รู้กัปปิยะและอกัปปิยะ ครุกะและลหุกะ สเตกิจฉะและอเตกิจฉะ ย่อมไม่สามารถรักษาสีลให้บริสุทธิ์สะอาดได้. เมื่อไม่รู้กุศลและอกุศล สวัชชะและอนวัชชะ เหตุและอเหตุ ย่อมไม่สามารถกำหนดรูปและอรูปในขันธ์เป็นต้นได้ เพราะความเป็นผู้ไม่ฉลาด การถือเอากรรมฐานแล้วทำให้เจริญของเขาจะมีมาจากไหน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่สามารถถือเอากรรมฐานแล้วทำให้เจริญได้.

ගොවණසදිසෙ අත්තභාවෙ උප්පජ්ජිත්වා තත්ථ දුක්ඛුප්පත්තිහෙතුතො මිච්ඡාවිතක්කා ආසාටිකා වියාති ආසාටිකාති ආහ ‘‘අකුසලවිතක්කං ආසාටිකං අහාරෙත්වා’’ති.

คำว่า อาสาฏิกะ ท่านกล่าวไว้ว่า ไม่กำจัดอกุศลวิตกอันเป็นดังหนอนในแผล เพราะมิจฉาวิตกทั้งหลายเป็นเหมือนหนอนในแผล (อาสาฏิกะ) โดยความหมายว่าเกิดขึ้นในอัตภาพที่เปรียบเหมือนแผลของโค และเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ในอัตภาพนั้น.

‘‘ගණ්ඩොති ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චන්නෙතං උපාදානක්ඛන්ධානං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 4.103; අ. නි. 8.56; 9.15) වචනතො ඡහි වණමුඛෙහි විස්සන්දමානයූසො ගණ්ඩො විය පිලොතිකාඛණ්ඩෙන ඡද්වාරෙහි විස්සන්දමානකිලෙසාසුචි අත්තභාවවණො සතිසංවරෙන පිදහිතබ්බො, අයං පන එවං න කරොතීති ආහ ‘‘යථා සො ගොපාලකො වණං න පටිච්ඡාදෙති, එවං සංවරං න සම්පාදෙතී’’ති.

เพราะพระดำรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ฝี นี้ เป็นชื่อของอุปาทานขันธ์ ๕ (สํ. สฬา. ๑๘/๑๐๓; อ. อฏฺฐก. ๒๓/๕๖; อ. นวก. ๒๓/๑๕) อัตภาพที่เป็นดังแผลซึ่งมีกิเลสอันไม่สะอาดไหลออกทางทวารทั้ง ๖ พึงปิดด้วยสติสังวร เหมือนฝีที่มีน้ำหนองไหลออกทางปากแผลทั้ง ๖ พึงปิดด้วยท่อนผ้าเก่า แต่บุคคลนี้ไม่กระทำอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เหมือนนายโคบาลนั้นไม่ปิดแผล ฉันใด เขาก็ไม่ยังสังวรให้ถึงพร้อม ฉันนั้น.

යථා [Pg.367] ධූමො ඉන්ධනං නිස්සාය උප්පජ්ජමානො සණ්හො සුඛුමො, තං තං විවරං අනුපවිස්ස බ්‍යාපෙන්තො සත්තානං ඩංසමකසාදිපරිස්සයං විනොදෙති, අග්ගිජාලාසමුට්ඨානස්ස පුබ්බඞ්ගමො හොති, එවං ධම්මදෙසනාඤාණස්ස ඉන්ධනභූතං රූපාරූපධම්මජාතං නිස්සාය උප්පජ්ජමානා සණ්හා සුඛුමා තං තං ඛන්ධන්තරං ආයතනන්තරඤ්ච අනුපවිස්ස බ්‍යාපෙති, සත්තානං මිච්ඡාවිතක්කාදිපරිස්සයං විනොදෙති, ඤාණග්ගිජාලාසමුට්ඨාපනස්ස පුබ්බඞ්ගමො හොති, තස්මා ධූමො වියාති ධූමොති ආහ ‘‘ගොපාලකො ධූමං විය ධම්මදෙසනාධූමං න කරොතී’’ති. අත්තනො සන්තිකං උපගන්ත්වා නිසින්නස්ස කාතබ්බා තදනුච්ඡවිකා ධම්මකථා උපනිසින්නකකථා. කතස්ස දානාදිපුඤ්ඤස්ස අනුමොදනකථා අනුමොදනා. තතොති ධම්මකථාදීනං අකරණතො. ‘‘බහුස්සුතො ගුණවාති න ජානන්තී’’ති කස්මා වුත්තං? නනු අත්තනො ජානාපනත්ථං ධම්මකථාදි න කාතබ්බමෙවාති? සච්චං න කාතබ්බමෙව, සුද්ධාසයෙන පන ධම්මෙ කථිතෙ තස්ස ගුණජානනං සන්ධායෙතං වුත්තං. තෙනාහ භගවා –

ควันอาศัยเชื้อเพลิงเกิดขึ้น มีลักษณะละเอียดอ่อน ซึมซาบเข้าไปในช่องว่างนั้นๆ แผ่ไป ย่อมบรรเทาภัยอันเกิดจากเหลือบ ยุง เป็นต้น ของสัตว์ทั้งหลาย และเป็นบุรพภาคของการเกิดขึ้นแห่งเปลวไฟ ฉันใด ธรรมเทศนาที่อาศัยรูปและอรูปธรรมอันเป็นเชื้อเพลิงแห่งญาณเกิดขึ้น มีลักษณะละเอียดอ่อน ซึมซาบเข้าไปในระหว่างขันธ์และระหว่างอายตนะนั้นๆ แผ่ไป ย่อมบรรเทาภัยอันเกิดจากมิจฉาวิตกเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลาย และเป็นบุรพภาคของการยังเปลวไฟคือญาณให้เกิดขึ้น ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ควัน' เพราะอรรถว่าเหมือนควัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'นายโคบาลไม่ทำควันคือธรรมเทศนาให้เหมือนควัน' ธรรมกถาที่ควรทำแก่ผู้เข้ามานั่งใกล้ตนตามสมควรแก่บุคคลนั้น ชื่อว่า อุปนิสินนกถา (เรื่องที่กล่าวแก่ผู้เข้ามานั่งใกล้) อนุโมทนากถา คือเรื่องที่ควรอนุโมทนาบุญที่ทำแล้วมีทานเป็นต้น คำว่า เพราะเหตุนั้น หมายถึง เพราะไม่ทำธรรมกถาเป็นต้น คำว่า 'ไม่รู้ว่าท่านเป็นพหูสูต มีคุณ' ตรัสไว้เพราะเหตุใด? ธรรมกถาเป็นต้นไม่ควรทำเพื่อแสดงตนให้ผู้อื่นรู้ไม่ใช่หรือ? จริงอยู่ ไม่ควรทำเพื่อแสดงตนเองนั่นแหละ แต่เมื่อแสดงธรรมด้วยเจตนาบริสุทธิ์ คำนี้ตรัสหมายถึงการที่ผู้อื่นรู้คุณของท่าน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘නාභාසමානං ජානන්ති, මිස්සං බාලෙහි පණ්ඩිතං;

භාසයෙ ජොතයෙ ධම්මං, පග්ගණ්හෙ ඉසිනං ධජ’’න්ති.

"บัณฑิตผู้ปนอยู่กับคนพาล เมื่อไม่พูด (แสดงธรรม) คนทั้งหลายย่อมไม่รู้จัก พึงพูด พึงยังธรรมให้รุ่งเรือง พึงประคองธงของเหล่าฤๅษี"

තරන්ති ඔතරන්ති එත්ථාති තිත්ථං, නදිතළාකාදීනං නහානපානාදිඅත්ථං ඔතරණට්ඨානං. යථා පන තං උදකෙන ඔතිණ්ණසත්තානං සරීරමලං පවාහෙති, පරිස්සමං විනොදෙති, විසුද්ධිං උප්පාදෙති, එවං බහුස්සුතා අත්තනො සමීපං ඔතිණ්ණසත්තානං ධම්මොදකෙන චිත්තමලං පවාහෙන්ති, පරිස්සමං විනොදෙන්ති, විසුද්ධිං උප්පාදෙන්ති, තස්මා තෙ තිත්ථං වියාති තිත්ථං. තෙනාහ ‘‘තිත්ථභූතෙ බහුස්සුතභික්ඛූ’’ති. බ්‍යඤ්ජනං කථං රොපෙතබ්බන්ති, භන්තෙ, ඉදං බ්‍යඤ්ජනං අයං සද්දො කථං ඉමස්මිං අත්ථෙ රොපෙතබ්බො, කෙන පකාරෙන ඉමස්ස අත්ථස්ස වාචකො ජාතො. ‘‘නිරූපෙතබ්බ’’න්ති වා පාඨො, නිරූපෙතබ්බං අයං සභාවනිරුත්ති කථමෙත්ථ නිරූළ්හාති අධිප්පායො. ඉමස්ස භාසිතස්ස කො අත්ථොති සද්දත්ථං පුච්ඡති. ඉමස්මිං ඨානෙති ඉමස්මිං පාළිප්පදෙසෙ. පාළි කිං වදතීති භාවත්ථං පුච්ඡති. අත්ථො කිං දීපෙතීති භාවත්ථං වා? සඞ්කෙතත්ථං වා. න පරිපුච්ඡතීති විමතිච්ඡෙදනපුච්ඡාවසෙන සබ්බසො පුච්ඡං න කරොති. න පරිපඤ්හතීති පරි පරි අත්තනො ඤාතුං ඉච්ඡං න ආචික්ඛති, න විභාවෙති. තෙනාහ ‘‘න ජානාපෙතී’’ති. තෙති බහුස්සුතභික්ඛූ. විවරණං නාම අත්ථස්ස විභජිත්වා [Pg.368] කථනන්ති ආහ ‘‘භාජෙත්වා න දෙසෙන්තී’’ති. අනුත්තානීකතන්ති ඤාණෙන අපාකටීකතං ගුය්හං පටිච්ඡන්නං. න උත්තානිං කරොන්තීති සිනෙරුපාදමූලෙ වාලිකං උද්ධරන්තො විය පථවීසන්ධාරොදකං විවරිත්වා දස්සෙන්තො විය ච උත්තානං න කරොන්ති.

คำว่า ท่า (ติตถะ) หมายถึง สถานที่สำหรับลงไปเพื่อประโยชน์มีการอาบและดื่มเป็นต้น ในแม่น้ำและสระน้ำเป็นต้น เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมข้ามและลงไปในที่นั้น อนึ่ง ท่าเหล่านั้นย่อมชำระมลทินทางกายของสัตว์ทั้งหลายที่ลงไปในน้ำ บรรเทาความเหน็ดเหนื่อย และยังความบริสุทธิ์ให้เกิดขึ้น ฉันใด พระพหูสูตทั้งหลายย่อมชำระมลทินทางใจของสัตว์ทั้งหลายที่เข้ามาใกล้ตนด้วยน้ำคือธรรม บรรเทาความเหน็ดเหนื่อย และยังความบริสุทธิ์ให้เกิดขึ้น ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงชื่อว่า ท่า เพราะอรรถว่าเหมือนท่า เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ภิกษุพหูสูตผู้เป็นดุจท่า' คำว่า พยัญชนะจะพึงประกอบได้อย่างไร พระคุณเจ้า พยัญชนะนี้ คำนี้ จะพึงประกอบในอรรถนี้ได้อย่างไร ด้วยอาการอย่างไรจึงเป็นเครื่องกล่าวอรรถนี้ได้ หรืออีกนัยหนึ่งว่า 'พึงพิจารณา' ความว่า สภาวนิรุตตินี้จะพึงพิจารณาในที่นี้ได้อย่างไร คำว่า ถ้อยคำนี้มีอรรถว่าอย่างไร เป็นการถามสัททัตถะ (อรรถแห่งศัพท์) คำว่า ในที่นี้ หมายถึง ในพระบาลีบทนี้ คำว่า พระบาลีกล่าวว่าอย่างไร เป็นการถามภาวัตถะ (อรรถแห่งเนื้อความ) คำว่า อรรถแสดงอะไร เป็นการถามภาวัตถะ หรือสังเกตัตถะ (อรรถแห่งเครื่องหมาย) คำว่า ไม่สอบถาม หมายถึง ไม่ถามโดยประการทั้งปวงด้วยการถามเพื่อตัดความสงสัย คำว่า ไม่ไต่ถาม หมายถึง ไม่บอก ไม่แสดงความต้องการที่จะรู้ของตนโดยรอบ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ไม่ทำให้รู้' คำว่า ท่านเหล่านั้น หมายถึง ภิกษุพหูสูตทั้งหลาย คำว่า วิวรณะ (การเปิดเผย) คือการกล่าวอรรถโดยจำแนก จึงตรัสว่า 'ไม่แสดงโดยจำแนก' คำว่า ไม่ทำให้ตื้น หมายถึง สิ่งที่ยังไม่ปรากฏด้วยญาณ เป็นของลี้ลับ ปกปิดไว้ คำว่า ไม่ทำให้ตื้น หมายถึง ไม่ทำให้ตื้น เหมือนคนขุดทรายที่เชิงเขาสิเนรุ หรือเหมือนคนเปิดน้ำที่แผ่นดินรองรับไว้ให้เห็น

එවං යස්ස ධම්මස්ස වසෙන බහුස්සුතා ‘‘තිත්ථ’’න්ති වුත්තා පරියායතො. ඉදානි තමෙව ධම්මං නිප්පරියායතො ‘‘තිත්ථ’’න්ති දස්සෙතුං ‘‘යථා වා’’තිආදි වුත්තං. ධම්මො හි තරන්ති ඔතරන්ති එතෙන නිබ්බානං නාම තළාකන්ති ‘‘තිත්ථ’’න්ති වුච්චති. තෙනාහ භගවා සුමෙධභූතො –

พระพหูสูตทั้งหลายถูกเรียกว่า 'ท่า' โดยปริยาย ด้วยอำนาจแห่งธรรมใดอย่างนี้ บัดนี้ เพื่อแสดงธรรมนั้นเองว่าเป็น 'ท่า' โดยนิปปริยาย จึงตรัสคำว่า 'หรือว่า' เป็นต้น แท้จริง ธรรมคือพระนิพพานอันเป็นสระน้ำที่สัตว์ทั้งหลายย่อมข้ามและลงไปได้ด้วยธรรมนั้น จึงถูกเรียกว่า 'ท่า' เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงเป็นพระสุเมธดาบส จึงตรัสว่า –

‘‘එවං කිලෙසමලධොවං, විජ්ජන්තෙ අමතන්තළෙ;

න ගවෙසති තං තළාකං, න දොසො අමතන්තළෙ’’ති. (බු. වං. 2.14) –

"เมื่อสระน้ำคืออมตะมีอยู่ ซึ่งเป็นที่ชำระมลทินคือกิเลสอย่างนี้ เขากลับไม่แสวงหาสระน้ำนั้น โทษไม่ได้อยู่ที่สระน้ำคืออมตะ"

ධම්මස්සෙව නිබ්බානස්සොතරණතිත්ථභූතස්ස ඔතරණාකාරං අජානන්තො ‘‘ධම්මතිත්ථං න ජානාතී’’ති වුත්තො.

ผู้ไม่รู้อาการแห่งการลงสู่ธรรมคือพระนิพพานอันเป็นดุจท่าสำหรับลง จึงถูกเรียกว่า 'ไม่รู้จักธรรมท่า'

පීතාපීතන්ති ගොගණෙ පීතං අපීතඤ්ච ගොරූපං න ජානාති, න වින්දති. අවින්දන්තො හි ‘‘න ලභතී’’ති වුත්තො. ‘‘ආනිසංසං න වින්දතී’’ති වත්වා තස්ස අවින්දනාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘ධම්මස්සවනග්ගං ගන්ත්වා’’තිආදිමාහ.

คำว่า เหลืองและไม่เหลือง คือไม่รู้ ไม่พบโคที่มีสีเหลืองและไม่มีสีเหลืองในฝูงโค ผู้ไม่พบนั้นแล ชื่อว่า 'ไม่ได้' ครั้นกล่าวว่า 'ย่อมไม่ได้อานิสงส์' แสดงอาการที่ไม่ได้นั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ไปสู่โรงฟังธรรม'

අයං ලොකුත්තරොති පදං සන්ධායාහ ‘‘අරිය’’න්ති. පච්චාසත්තිඤායෙන අනන්තරස්ස හි විප්පටිසෙධො වා. අරියසද්දො වා නිද්දොසපරියායො දට්ඨබ්බො. අට්ඨඞ්ගිකන්ති ච විසුං එකජ්ඣඤ්ච අට්ඨඞ්ගිකං උපාදාය ගහෙතබ්බං, අට්ඨඞ්ගතා බාහුල්ලතො ච. එවඤ්ච කත්වා සත්තඞ්ගස්සපි අරියමග්ගස්ස සඞ්ගහො සිද්ධො හොති.

บทว่า 'นี้เป็นโลกุตตระ' มุ่งหมายถึงคำว่า 'อริยะ' หรือว่า เป็นการห้ามสิ่งที่อยู่ใกล้กันด้วยนัยแห่งความใกล้ชิด หรือว่า พึงเห็นคำว่า 'อริยะ' โดยเป็นไวพจน์ของความไม่มีโทษ และพึงถือเอาคำว่า 'มีองค์ ๘' โดยแยกกันและรวมกันว่ามีองค์ ๘ และเพราะความเป็นผู้มีองค์ ๘ โดยมาก เมื่อทำอย่างนี้ การสงเคราะห์อริยมรรคแม้ที่มีองค์ ๗ ก็สำเร็จได้

චත්තාරො සතිපට්ඨානෙතිආදීසු අවිසෙසෙන සතිපට්ඨානා වුත්තා. තත්ථ කායවෙදනාචිත්තධම්මාරම්මණා සතිපට්ඨානා ලොකියා, තත්ථ සම්මොහවිද්ධංසනවසෙන පවත්තා නිබ්බානාරම්මණා ලොකුත්තරාති එවං ‘‘ඉමෙ ලොකියා, ඉමෙ ලොකුත්තරා’’ති යථාභූතං නප්පජානාති.

ในคำมีอาทิว่า 'สติปัฏฐาน ๔' สติปัฏฐานทั้งหลายถูกกล่าวโดยไม่จำแนก ในบรรดาสติปัฏฐานเหล่านั้น สติปัฏฐานที่มีกาย เวทนา จิต ธรรม เป็นอารมณ์ เป็นโลกิยะ สติปัฏฐานที่ดำเนินไปด้วยอำนาจแห่งการกำจัดความหลง มีนิพพานเป็นอารมณ์ เป็นโลกุตตระ ย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริงว่า 'เหล่านี้เป็นโลกิยะ เหล่านี้เป็นโลกุตตระ' อย่างนี้

අනවසෙසං දුහතීති පටිග්ගහණෙ මත්තං අජානන්තො කිස්මිඤ්චි දායකෙ සද්ධාහානියා, කිස්මිඤ්චි පච්චයහානියා අනවසෙසං දුහති. වාචාය අභිහාරො වාචාභිහාරො. පච්චයානං අභිහාරො පච්චයාභිහාරො.

คำว่า 'ย่อมรีดจนหมดสิ้น' คือไม่รู้ประมาณในการรับ ย่อมรีดจนหมดสิ้นเพราะความเสื่อมแห่งศรัทธาในทายกบางคน และเพราะความเสื่อมแห่งปัจจัยในทายกบางคน การนำมาซึ่งวาจา ชื่อว่า วาจาภิหาร การนำมาซึ่งปัจจัย ชื่อว่า ปัจจัยภิหาร

‘‘ඉමෙ [Pg.369] අම්හෙසු ගරුචිත්තීකාරං න කරොන්තී’’ති ඉමිනා නවකානං භික්ඛූනං සම්මාපටිපත්තියා අභාවං දස්සෙති ආචරියුපජ්ඣායෙසු පිතුපෙමස්ස අනුපට්ඨාපනතො, තෙන ච සික්ඛාගාරවතාභාවදීපනෙන සඞ්ගහස්ස අභාජනභාවං, තෙන ථෙරානං තෙසු අනුග්ගහාභාවං. න හි සීලාදිගුණෙහි සාසනෙ ථිරභාවප්පත්තා අනනුග්ගහෙතබ්බෙ සබ්‍රහ්මචාරී අනුග්ගණ්හන්ති, නිරත්ථකං වා අනුග්ගහං කරොන්ති. තෙනාහ ‘‘නවකෙ භික්ඛූ’’තිආදි. ධම්මකථාබන්ධන්ති පවෙණිආගතං පකිණ්ණකධම්මකථාමග්ගං. සච්චසත්තප්පටිසන්ධිපච්චයාකාරප්පටිසංයුත්තං සුඤ්ඤතාදීපනං ගුළ්හගන්ථං. වුත්තවිපල්ලාසවසෙනාති ‘‘න රූපඤ්ඤූ’’තිආදීසු වුත්තස්ස පටිසෙධස්ස පටික්ඛෙපවසෙන අග්ගහණවසෙන. යොජෙත්වාති ‘‘රූපඤ්ඤූ හොතීති ගණනතො වා වණ්ණතො වා රූපං ජානාතී’’තිආදිනා, ‘‘තස්ස ගොගණොපි න පරිහායති, පඤ්චගොරසපරිභොගතොපි න පරිබාහිරො හොතී’’තිආදිනා ච අත්ථං යොජෙත්වා. වෙදිතබ්බොති තස්මිං තස්මිං පදෙ යථාරහං අත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ด้วยคำว่า "ภิกษุเหล่านี้ไม่ทำความเคารพในเรา" นี้ แสดงถึงการไม่มีสัมมาปฏิบัติของภิกษุใหม่ เพราะไม่ตั้งความรักดุจบิดาในอาจารย์และอุปัชฌาย์ และด้วยการแสดงถึงการไม่มีความเคารพในสิกขา จึงไม่เป็นภาชนะรองรับการสงเคราะห์ และด้วยเหตุนั้น พระเถระทั้งหลายจึงไม่มีการอนุเคราะห์ในภิกษุเหล่านั้น. เพราะว่า สพรหมจารีผู้ถึงความมั่นคงในพระศาสนาด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ย่อมไม่อนุเคราะห์ผู้ไม่ควรอนุเคราะห์ หรือย่อมทำความอนุเคราะห์ที่ไม่มีประโยชน์. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ภิกษุใหม่". คำว่า "ธรรมกถาพันธะ" คือหนทางแห่งธรรมกถาเบ็ดเตล็ดที่สืบต่อกันมา เป็นคัมภีร์ที่ลึกซึ้ง แสดงสุญญตาที่ประกอบด้วยสัจจะ สัตว์ ปฏิสนธิ และปฏิจจสมุปบาท. คำว่า "โดยอาการแห่งความวิปลาสที่กล่าวแล้ว" คือโดยการปฏิเสธการห้ามที่กล่าวไว้ในคำมีอาทิว่า "ไม่รู้รูป" โดยการไม่ถือเอา. คำว่า "ประกอบแล้ว" คือโดยการประกอบความหมายด้วยคำมีอาทิว่า "เป็นผู้รู้รูป คือรู้รูปโดยการนับหรือโดยวรรณะ" และด้วยคำมีอาทิว่า "ฝูงโคของเขาก็ไม่เสื่อมเสีย, ไม่เป็นผู้ภายนอกจากการบริโภคปัญจโครส". คำว่า "พึงทราบ" คือพึงทราบความหมายในบทนั้นๆ ตามสมควร. ส่วนที่เหลือทั้งหมดเป็นความตื้นทั้งสิ้น.

ගොපාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโควปาลสูตร จบแล้ว.

ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

ดังนี้ อรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี

එකාදසකනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා.

อธิบายอรรถที่ไม่ตื้นในเอกาทสกนิบาต จบแล้ว.

නිට්ඨිතා ච මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

และอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี จบแล้ว

අනුත්තානත්ථපදවණ්ණනා.

อธิบายบทแห่งอรรถที่ไม่ตื้น.

නිගමනකථාවණ්ණනා

อธิบายคำลงท้าย.

මහාඅට්ඨකථාය [Pg.370] සාරන්ති අඞ්ගුත්තරමහාඅට්ඨකථාය සාරං. එකූනසට්ඨිමත්තොති ථොකං ඌනභාවතො මත්තසද්දග්ගහණං. මූලට්ඨකථාසාරන්ති පුබ්බෙ වුත්තඅඞ්ගුත්තරමහාඅට්ඨකථාය සාරමෙව අනුනිගමවසෙන වදති. අථ වා මූලට්ඨකථාසාරන්ති පොරාණට්ඨකථාසු අත්ථසාරං. තෙනෙදං දස්සෙති – අඞ්ගුත්තරමහාඅට්ඨකථාය අත්ථසාරං ආදාය ඉමං මනොරථපූරණිං කරොන්තො සෙසමහානිකායානම්පි මූලට්ඨකථාසු ඉධ විනියොගක්ඛමං අත්ථසාරං ආදාය එවමකාසින්ති. මහාවිහාරාධිවාසීනන්ති ච ඉදං පුරිමපච්ඡිමපදෙහි සද්ධිං සම්බන්ධිතබ්බං ‘‘මහාවිහාරාධිවාසීනං සමයං පකාසයන්තී, මහාවිහාරාධිවාසීනං මූලට්ඨකථාසාරං ආදායා’’ති. තෙනාති පුඤ්ඤෙන. හොතු සබ්බො සුඛී ලොකොති කාමාවචරාදිවිභාගො සබ්බො සත්තලොකො යථාරහං බොධිත්තයාධිගමවසෙන සම්පත්තෙන නිබ්බානසුඛෙන සුඛී සුඛිතො හොතූති සදෙවකස්ස ලොකස්ස අච්චන්තං සුඛාධිගමාය අත්තනො පුඤ්ඤං පරිණාමෙති.

คำว่า "สาระแห่งมหาอรรถกถา" คือสาระแห่งอังคุตตรมหาอรรถกถา. คำว่า "ประมาณ ๕๙" คือการถือเอาคำว่า "ประมาณ" เพราะมีความหย่อนไปเล็กน้อย. คำว่า "สาระแห่งมูลอรรถกถา" คือกล่าวสาระแห่งอังคุตตรมหาอรรถกถาที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง โดยเป็นคำลงท้าย. อีกนัยหนึ่ง คำว่า "สาระแห่งมูลอรรถกถา" คือสาระแห่งอรรถในอรรถกถาโบราณทั้งหลาย. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า – เมื่อทำมโนรถปูรณีนี้โดยถือเอาสาระแห่งอรรถในอังคุตตรมหาอรรถกถา ก็ได้ทำอย่างนี้โดยถือเอาสาระแห่งอรรถที่ควรนำมาใช้ในที่นี้จากมูลอรรถกถาของมหานิกายที่เหลือด้วย. และคำว่า "ของผู้อยู่ในมหาวิหาร" นี้ พึงเชื่อมโยงกับบทหน้าและบทหลังว่า "แสดงคติของผู้อยู่ในมหาวิหาร, โดยถือเอาสาระแห่งมูลอรรถกถาของผู้อยู่ในมหาวิหาร". คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือด้วยบุญ. คำว่า "ขอสัตว์โลกทั้งปวงจงเป็นสุข" คือขอสัตว์โลกทั้งปวงที่จำแนกเป็นกามวจรเป็นต้น จงเป็นผู้มีความสุขด้วยสุขคือนิพพานที่ถึงแล้วโดยการบรรลุโพธิ ๓ ตามสมควร. ย่อมแผ่บุญของตนเพื่อการบรรลุสุขอย่างยิ่งแก่โลกพร้อมทั้งเทวดา.

එත්තාවතා සමත්තාව, සබ්බසො වණ්ණනා අයං;

වීසතියා සහස්සෙහි, ගන්ථෙහි පරිමාණතො.

อรรถกถาเรื่องนี้มีประมาณ ๒๐,๐๐๐ คัมภีร์ จบลงด้วยประการฉะนี้.

පොරාණානං කථාමග්ග-සාරමෙත්ථ යතො ඨිතං;

තස්මා සාරත්ථමඤ්ජූසා, ඉති නාමෙන විස්සුතා.

เพราะสาระแห่งหนทางแห่งคำกล่าวของปราชญ์โบราณตั้งอยู่ในที่นี้ ฉะนั้น จึงมีชื่อว่า "สารัตถะมัญชูสา" ดังนี้.

අජ්ඣෙසිතො නරින්දෙන, සොහං පරක්කමබාහුනා;

සද්ධම්මට්ඨිතිකාමෙන, සාසනුජ්ජොතකාරිනා.

ข้าพเจ้าถูกพระราชาปรักกมพาหุ ผู้ทรงปรารถนาความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม ผู้ทรงกระทำพระศาสนาให้รุ่งเรือง ทรงอาราธนาแล้ว.

තෙනෙව කාරිතෙ රම්මෙ, පාසාදසතමණ්ඩිතෙ;

නානාදුමගණාකිණ්ණෙ, භාවනාභිරතාලයෙ.

อยู่ในเจตวันวิหารอันรื่นรมย์ ที่พระองค์นั้นทรงสร้าง ประดับด้วยปราสาทหลายร้อยหลัง เกลื่อนกล่นด้วยหมู่ไม้นานาชนิด เป็นที่อยู่ของผู้ยินดีในการเจริญภาวนา.

සීතලූදකසම්පන්නෙ, වසං ජෙතවනෙ ඉමං;

අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං, අකාසිං සාධුසම්මතං.

อันสมบูรณ์ด้วยน้ำเย็น ข้าพเจ้าได้ทำอรรถกถาอันสมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะนี้ ซึ่งเป็นที่น่าเลื่อมใสของสัตบุรุษ.

යං සිද්ධං ඉමිනා පුඤ්ඤං, යං චඤ්ඤං පසුතං මයා;

එතෙන පුඤ්ඤකම්මෙන, දුතියෙ අත්තසම්භවෙ.

บุญใดที่สำเร็จด้วยบุญนี้ และบุญอื่นใดที่ข้าพเจ้าได้สั่งสมไว้ ด้วยบุญกรรมนี้ ในการเกิดเป็นอัตภาพที่สอง.

තාවතිංසෙ පමොදෙන්තො, සීලාචාරගුණෙ රතො;

අලග්ගො පඤ්චකාමෙසු, පත්වාන පඨමං ඵලං.

ขอข้าพเจ้าจงยินดีอยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ยินดีในคุณคือศีลและอาจาระ ไม่ติดข้องในกามคุณ ๕ บรรลุผลเบื้องต้น (โสดาปัตติผล).

අන්තිමෙ [Pg.371] අත්තභාවම්හි, මෙත්තෙය්‍යං මුනිපුඞ්ගවං;

ලොකග්ගපුග්ගලං නාථං, සබ්බසත්තහිතෙ රතං.

ในอัตภาพสุดท้าย ขอข้าพเจ้าจงได้พบพระมุนีผู้ประเสริฐ คือพระศรีอริยเมตไตรย ผู้เป็นบุคคลสูงสุดในโลก เป็นที่พึ่ง ผู้ยินดีในประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวง.

දිස්වාන තස්ස ධීරස්ස, සුත්වා සද්ධම්මදෙසනං;

අධිගන්ත්වා ඵලං අග්ගං, සොභෙය්‍යං ජිනසාසනං.

ครั้นได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ทรงปัญญาพระองค์นั้น ได้ฟังพระสัทธรรมเทศนาของพระองค์แล้ว บรรลุผลอันสูงสุด ขอข้าพเจ้าจงยังพระศาสนาของพระชินเจ้าให้รุ่งเรือง.

සදා රක්ඛන්තු රාජානො, ධම්මෙනෙව ඉමං පජං;

නිරතා පුඤ්ඤකම්මෙසු, ජොතෙන්තු ජිනසාසනං.

ขอพระราชาทั้งหลายจงทรงรักษาประชาชนนี้ด้วยธรรมเสมอไป ขอจงทรงยินดีในบุญกรรมทั้งหลาย และขอจงยังพระศาสนาของพระชินเจ้าให้รุ่งเรือง.

ඉමෙ ච පාණිනො සබ්බෙ, සබ්බදා නිරුපද්දවා;

නිච්චං කල්‍යාණසඞ්කප්පා, පප්පොන්තු අමතං පදන්ති.

และขอสัตว์ทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมด จงปราศจากอุปัทวันตรายทั้งปวง มีความดำริอันงามเสมอไป จงบรรลุอมตบท (นิพพาน) เทอญ.

අඞ්ගුත්තරටීකා සමත්තා.

อังคุตตรฎีกา จบแล้ว.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น. අඞ්ගුත්තරනිකායෙ ในอังคุตตรนิกาย අට්ඨකනිපාත-ටීකා ฎีกาอัฏฐกนิบาต 1. පඨමපණ්ණාසකං ๑. ปฐมปัณณาสก์ 1. මෙත්තාවග්ගො ๑. เมตตาวรรค 1. මෙත්තාසුත්තවණ්ණනා ๑. อธิบายเมตตาสูตร 1. අට්ඨකනිපාතස්ස [Pg.203] පඨමෙ වඩ්ඪිතායාති භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිබ්‍රූහිතාය. පුනප්පුනං කතායාති භාවනාය බහුලීකරණෙන අපරාපරං පවත්තිතාය. යුත්තයානසදිසකතායාති යථා යුත්තආජඤ්ඤයානං ඡෙකෙන සාරථිනා අධිට්ඨිතං යථාරුචි පවත්තති, එවං යථාරුචි පවත්තාරහතං ගමිතාය. පතිට්ඨානට්ඨෙනාති සබ්බසම්පත්තිඅධිට්ඨානට්ඨෙන. පච්චුපට්ඨිතායාති භාවනාබහුලීකාරෙහි පති පති උපට්ඨිතාය අවිජහිතාය. සමන්තතො චිතායාති සබ්බභාගෙන භාවනානුරූපං චයං ගමිතාය. තෙනාහ ‘‘උපචිතායා’’ති. සුට්ඨු සමාරද්ධායාති අතිවිය සම්මදෙව නිබ්බත්තිගතාය. ๑. ในอัฏฐกนิบาต บทว่า "วฑฺฒิตาย" (เจริญแล้ว) คือ อันบุคคลบำรุงแล้วด้วยการบำเพ็ญภาวนาให้บริบูรณ์. บทว่า "ปุนปฺปุนํ กตาย" (อันบุคคลกระทำบ่อยๆ) คือ อันบุคคลให้เป็นไปซ้ำๆ ด้วยการทำให้ภาวนาเป็นของมาก. บทว่า "ยุตฺตยานสทิสกตาย" (อันบุคคลกระทำเหมือนยานที่เทียมแล้ว) คือ อันบุคคลให้ถึงความเป็นของควรเป็นไปตามความพอใจ เหมือนยานอาชาไนยที่เทียมแล้ว อันสารถีผู้ฉลาดควบคุมแล้ว ย่อมเป็นไปตามความพอใจ ฉะนั้น. บทว่า "ปติฏฺฐานฏฺเฐน" (ด้วยอรรถว่า เป็นที่ตั้ง) คือ ด้วยอรรถว่า เป็นที่ตั้งแห่งสมบัติทั้งปวง. บทว่า "ปจฺจุปฏฺฐิตาย" (อันบุคคลเข้าไปตั้งไว้เฉพาะ) คือ อันบุคคลเข้าไปตั้งไว้เฉพาะ ไม่ละทิ้ง ด้วยการทำให้ภาวนาเป็นของมากโดยลำดับ. บทว่า "สมนฺตโต จิตาย" (อันบุคคลสั่งสมแล้วโดยรอบ) คือ อันบุคคลให้ถึงการสั่งสมที่สมควรแก่ภาวนาโดยส่วนทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อุปจิตาย" (อันบุคคลสั่งสมแล้ว). บทว่า "สุฏฺฐุ สมารทฺธาย" (อันบุคคลปรารภดีแล้ว) คือ อันบุคคลให้ถึงความสำเร็จด้วยดีอย่างยิ่ง. යො ච මෙත්තං භාවයතීතිආදීසු යො කොචි ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා. මෙත්තන්ති මෙත්තාඣානං. ในบทว่า "โย จ เมตฺตํ ภาวยติ" (ผู้ใดเจริญเมตตา) เป็นต้นนั้น ผู้ใดผู้หนึ่ง คือ คฤหัสถ์หรือบรรพชิต. บทว่า "เมตฺตํ" (เมตตา) คือ เมตตาฌาน. අප්පමාණන්ති භාවනාවසෙන ආරම්මණවසෙන ච අප්පමාණං. අසුභභාවනාදයො විය හි ආරම්මණෙ එකදෙසග්ගහණං අකත්වා අනවසෙසඵරණවසෙන අනොධිසො ඵරණවසෙන ච, අප්පමාණාරම්මණතාය පගුණභාවනාවසෙන ච අප්පමාණං. තනූ සංයොජනා හොන්තීති මෙත්තං පාදකං කත්වා සම්මසිත්වා හෙට්ඨිමෙ අරියමග්ගෙ අධිගච්ඡන්තස්ස සුඛෙනෙව පටිඝසංයොජනාදයො පහීයමානා තනූ හොන්තීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. บทว่า "อปฺปมาณํ" (หาประมาณมิได้) คือ หาประมาณมิได้ด้วยอำนาจแห่งภาวนาและด้วยอำนาจแห่งอารมณ์. เพราะว่า เมตตาภาวนานั้น หาประมาณมิได้ด้วยอำนาจแห่งการแผ่ไปโดยไม่เหลือและด้วยอำนาจแห่งการแผ่ไปโดยไม่มีขอบเขต โดยไม่ยึดถืออารมณ์เพียงส่วนเดียว เหมือนอสุภภาวนาเป็นต้น และหาประมาณมิได้ด้วยอำนาจแห่งภาวนาที่ชำนาญ เพราะมีอารมณ์หาประมาณมิได้. บทว่า "ตนู สญฺโญชนา โหนฺติ" (สังโยชน์ทั้งหลายย่อมเบาบาง) คือ พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ว่า สังโยชน์มีปฏิฆสังโยชน์เป็นต้น ย่อมเบาบางไปโดยง่าย เมื่อบุคคลนั้นกระทำเมตตาให้เป็นบาท พิจารณาแล้ว บรรลุอริยมรรคเบื้องต่ำ. එවං කිලෙසප්පහානඤ්ච නිබ්බානාධිගමඤ්ච මෙත්තාභාවනාය සිඛාප්පත්තමානිසංසං දස්සෙත්වා ඉදානි අඤ්ඤෙපි ආනිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘එකම්පි චෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අදුට්ඨචිත්තොති මෙත්තාබලෙන සුට්ඨු වික්ඛම්භිතබ්‍යාපාදතාය බ්‍යාපාදෙන අදූසිතචිත්තො. මෙත්තායතීති හිතඵරණවසෙන මෙත්තං [Pg.204] කරොති. කුසලීති අතිසයෙන කුසලවා මහාපුඤ්ඤො, පටිඝාදිඅනත්ථවිගමෙන ඛෙමී. සබ්බෙ ච පාණෙති ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකො. මනසානුකම්පීති චිත්තෙන අනුකම්පන්තො. ඉදං වුත්තං හොති – එකසත්තවිසයාපි තාව මෙත්තා මහාකුසලරාසි, සබ්බෙ පන පාණෙ අත්තනො පුත්තං විය හිතඵරණෙන මනසා අනුකම්පන්තො පහුකං පහුං අනප්පකං අපරියන්තං චතුසට්ඨිමහාකප්පෙපි අත්තනො විපාකප්පබන්ධං පවත්තෙතුං සමත්ථං උළාරං පුඤ්ඤං අරියො පරිසුද්ධචිත්තො පුග්ගලොව කරොති නිප්ඵාදෙතීති. සත්තභරිතන්ති සත්තෙහි අවිරළං, ආකිණ්ණමනුස්සන්ති අත්ථො. เมื่อแสดงอานิสงส์ที่ถึงยอดแห่งเมตตาภาวนา คือ การละกิเลสและการบรรลุนิพพานอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงอานิสงส์อื่นๆ อีก จึงตรัสบทว่า "เอกมฺปิ เจ" (แม้สัตว์ตัวเดียว) เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "อทุฏฺฐจิตฺโต" (มีจิตไม่ประทุษร้าย) คือ มีจิตไม่เศร้าหมองด้วยพยาบาท เพราะพยาบาทอันข่มไว้ได้ด้วยดีด้วยกำลังแห่งเมตตา. บทว่า "เมตฺตายติ" (ย่อมแผ่เมตตา) คือ ย่อมกระทำเมตตาด้วยอำนาจแห่งการแผ่ประโยชน์. บทว่า "กุสลี" (เป็นผู้มีบุญ) คือ เป็นผู้มีบุญมาก มีบุญยิ่งนัก เป็นผู้เกษมเพราะความพินาศแห่งอนัตถะมีปฏิฆะเป็นต้น. ในบทว่า "สพฺเพ จ ปาเณ" (และสัตว์ทั้งปวง) นั้น ศัพท์ว่า "จ" (และ) เป็นบทแย้ง. บทว่า "มนสานุกมฺปี" (อนุเคราะห์ด้วยใจ) คือ อนุเคราะห์ด้วยใจ. ความนี้พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า แม้เมตตาที่มีสัตว์ตัวเดียวเป็นอารมณ์ ก็เป็นกองบุญใหญ่. แต่บุคคลผู้มีจิตบริสุทธิ์ เป็นอริยะเท่านั้น ย่อมกระทำ ย่อมให้สำเร็จบุญอันโอฬาร ซึ่งสามารถยังผลกรรมของตนให้เป็นไปได้แม้ตลอด ๖๔ มหากัป เป็นบุญมาก เป็นบุญไม่น้อย เป็นบุญไม่มีที่สุด ด้วยการอนุเคราะห์สัตว์ทั้งปวงด้วยใจ ด้วยการแผ่ประโยชน์ เหมือนบุตรของตน. บทว่า "สตฺตภริตํ" (เต็มไปด้วยสัตว์) คือ ไม่ห่างจากสัตว์ทั้งหลาย อรรถว่า มีมนุษย์หนาแน่น. සඞ්ගහවත්ථූනීති (සං. නි. ටී. 1.1.120) ලොකස්ස සඞ්ගණ්හනකාරණානි. නිප්ඵන්නසස්සතො නව භාගෙ කස්සකස්ස දත්වා රඤ්ඤං එකභාගග්ගහණං දසමභාගග්ගහණං. එවං කස්සකා හට්ඨතුට්ඨා සස්සානි සම්පාදෙන්තීති ආහ ‘‘සස්සසම්පාදනෙ මෙධාවිතාති අත්ථො’’ති. තතො ඔරභාගෙ කිර ඡභාගග්ගහණං ජාතං. ඡමාසිකන්ති ඡන්නං ඡන්නං මාසානං පහොනකං. පාසෙතීති පාසගතෙ විය කරොති. වාචාය පියං වාචාපියං, තස්ස කම්මං වාචාපෙය්‍යං. සබ්බසො රට්ඨස්ස ඉද්ධාදිභාවතො ඛෙමං. නිරබ්බුදං චොරියාභාවතො. ඉද්ධඤ්හි රට්ඨං අචොරියං. ‘‘නිරග්ගළ’’න්ති වුච්චති අපාරුතඝරභාවතො. บทว่า "สงฺคหวตฺถูนิ" (สังคหวัตถุทั้งหลาย) (สํ. นิ. ฎีกา ๑.๑.๑๒๐) คือ เหตุแห่งการสงเคราะห์โลก. การที่พระราชาทรงรับส่วนหนึ่ง คือ ส่วนที่สิบ โดยให้เก้าส่วนแก่ชาวนาจากพืชผลที่สำเร็จแล้ว. ชาวนาทั้งหลายผู้ยินดีแล้ว ย่อมยังพืชผลให้สำเร็จอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อรรถว่า เป็นผู้มีปัญญาในการยังพืชผลให้สำเร็จ". ได้ยินว่า ในส่วนที่ต่ำกว่านั้น มีการรับส่วนที่หก. บทว่า "ฉมาสิกํ" (เป็นของหกเดือน) คือ เป็นของพอแก่หกเดือนๆ. บทว่า "ปาเสติ" (ย่อมผูก) คือ ย่อมกระทำเหมือนตกอยู่ในบ่วง. วาจาที่น่ารักด้วยวาจา คือ วาจาปิยะ, การกระทำของวาจานั้น คือ วาจาเปยยะ. เป็นความเกษมเพราะความเป็นผู้มั่งคั่งเป็นต้นของแว่นแคว้นโดยประการทั้งปวง. เป็นความไม่มีภัยเพราะไม่มีโจร. เพราะแว่นแคว้นที่มั่งคั่ง ย่อมไม่มีโจร. บทว่า "นิรคฺคฬํ" (ไม่มีสลัก) ย่อมกล่าวถึงความเป็นบ้านที่ไม่มีการปิดประตู. උද්ධංමූලකං කත්වාති උම්මූලං කත්වා. ද්වීහි පරියඤ්ඤෙහීති මහායඤ්ඤස්ස පුබ්බභාගෙ පච්ඡා ච පවත්තෙතබ්බෙහි ද්වීහි පරිවාරයඤ්ඤෙහි. සත්ත…පෙ… භීසනස්සාති සත්තනවුතාධිකානං පඤ්චන්නං පසුසතානං මාරණෙන භෙරවස්ස පාපභීරුකානං භයාවහස්ස. තථා හි වදන්ති – บทว่า "อุทฺธํมูลกํ กตฺวา" (กระทำให้มีรากถอนขึ้น) คือ กระทำให้ถอนราก. บทว่า "ทฺวีหิ ปริยญฺเญหิ" (ด้วยปริยญญะสองอย่าง) คือ ด้วยปริวารยัญญะสองอย่างที่พึงให้เป็นไปในส่วนเบื้องหน้าและเบื้องหลังของมหายัญญะ. บทว่า "สตฺต...เป...ภีสนสฺส" (น่าสะพรึงกลัว) คือ น่าสะพรึงกลัวแก่ผู้กลัวบาป เพราะการฆ่าสัตว์ห้าร้อยเก้าสิบเจ็ดตัว. เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายจึงกล่าวว่า – ‘‘ඡසතානි නියුජ්ජන්ති, පසූනං මජ්ඣිමෙ හනි; අස්සමෙධස්ස යඤ්ඤස්ස, ඌනානි පසූහි තීහී’’ති. (සං. නි. ටී. 1.1.120; අ. නි. ටී. 2.4.39); "สัตว์หกร้อยตัวถูกผูกไว้ในท่ามกลางแห่งการฆ่า ยัญญะอัสสเมธนั้น มีสัตว์น้อยกว่าสามตัว" (สํ. นิ. ฎีกา ๑.๑.๑๒๐; อ. นิ. ฎีกา ๒.๔.๓๙); සම්මන්ති යුගච්ඡිද්දෙ පක්ඛිපිතබ්බදණ්ඩකං. පාසන්තීති ඛිපන්ති. සංහාරිමෙහීති සකටෙහි වහිතබ්බෙහි. පුබ්බෙ කිර එකො රාජා සම්මාපාසං යජන්තො සරස්සතිනදිතීරෙ පථවියා විවරෙ දින්නෙ නිමුග්ගොයෙව අහොසි. අන්ධබාලබ්‍රාහ්මණා ගතානුගතිගතා ‘‘අයං තස්ස සග්ගගමනමග්ගො’’ති සඤ්ඤාය තත්ථ සම්මාපාසං යඤ්ඤං පට්ඨපෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘නිමුග්ගොකාසතො පභුතී’’ති[Pg.205]. අයූපො අප්පකදිවසො යාගො, සයූපො බහුදිවසං සාධෙය්‍යො සත්‍රයාගො. මන්තපදාභිසඞ්ඛතානං සප්පිමධූනං ‘‘වාජ’’මිති සමඤ්ඤා. හිරඤ්ඤසුවණ්ණගොමහිංසාදි සත්තරසකදක්ඛිණස්ස. සාරගබ්භකොට්ඨාගාරාදීසු නත්ථි එත්ථ අග්ගළාති නිරග්ගළො. තත්ථ කිර යඤ්ඤෙ අත්තනො සාපතෙය්‍යං අනවසෙසතො අනිගූහිත්වා නිය්‍යාතීයති. บทว่า "สมฺมํ" (สลัก) คือ ไม้ที่พึงใส่ในช่องแอก. บทว่า "ปาสนฺติ" (ย่อมผูก) คือ ย่อมทิ้ง. บทว่า "สํหาริเมหิ" (อันบุคคลนำมา) คือ อันบุคคลพึงนำมาด้วยเกวียน. ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระราชาองค์หนึ่งทรงบูชาด้วยสัมมาปาสะ ได้จมลงไปในช่องที่แผ่นดินเปิดออกที่ฝั่งแม่น้ำสรัสวดี. พราหมณ์ผู้โง่เขลาทั้งหลาย ผู้ไปตามกัน ได้ตั้งยัญญะสัมมาปาสะขึ้นในที่นั้น ด้วยสำคัญว่า "นี้เป็นทางไปสู่สวรรค์ของพระราชาองค์นั้น". เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "นับตั้งแต่ที่จมลงไป". ยัญญะที่ไม่มีเสา คือ ยัญญะที่มีวันน้อย, สตรายัญญะที่ทำได้หลายวัน คือ ยัญญะที่มีเสา. เนยใสและน้ำผึ้งที่ปรุงด้วยบทมนต์ มีชื่อว่า "วาชะ". ทักษิณา ๑๗ อย่าง มีเงิน ทอง โค กระบือ เป็นต้น. ในยุ้งฉางที่มีแก่นสารเป็นต้น ไม่มีสลักในที่นี้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า "นิรคฺคโฬ" (ไม่มีสลัก). ได้ยินว่า ในยัญญะนั้น ย่อมสละทรัพย์สมบัติของตนโดยไม่เหลือ ไม่ปิดบัง. චන්දප්පභාති (ඉතිවු. අට්ඨ. 27) චන්දිමස්සෙව පභාය. තාරාගණාව සබ්බෙති යථා සබ්බෙපි තාරාගණා චන්දිමසොභාය සොළසිම්පි කලං නාග්ඝන්ති, එවං තෙ අස්සමෙධාදයො යඤ්ඤා මෙත්තස්ස චිත්තස්ස වුත්තලක්ඛණෙන සුභාවිතස්ස සොළසිම්පි කලං නානුභවන්ති, න පාපුණන්ති, නාග්ඝන්තීති අත්ථො. บทว่า "จนฺทปฺปภา" (แสงจันทร์) (อิติวุ. อรรถกถา ๒๗) คือ ด้วยแสงแห่งพระจันทร์นั่นเอง. บทว่า "ตาราคณาว สพฺเพ" (หมู่ดาวทั้งปวง) คือ อรรถว่า ยัญญะมีอัสสเมธเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมไม่ถึงแม้ส่วนที่ ๑๖ แห่งความงามของพระจันทร์ เหมือนหมู่ดาวทั้งปวงย่อมไม่ถึงแม้ส่วนที่ ๑๖ แห่งความงามของพระจันทร์ ฉันใด ยัญญะมีอัสสเมธเป็นต้นเหล่านั้น ก็ย่อมไม่ถึง ไม่บรรลุ ไม่ควรแม้ส่วนที่ ๑๖ แห่งเมตตาจิตที่อบรมดีแล้ว มีลักษณะดังที่กล่าวมาแล้ว ฉันนั้น. ඉදානි අපරෙපි දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙ මෙත්තාභාවනාය ආනිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘යො න හන්තී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යොති මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරභාවනානුයුත්තො පුග්ගලො. න හන්තීති තෙනෙව මෙත්තාභාවනානුභාවෙන දූරවික්ඛම්භිතබ්‍යාපාදතාය න කඤ්චි සත්තං හිංසති, ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි න විබාධති වා. න ඝාතෙතීති පරං සමාදපෙත්වා න සත්තෙ මාරාපෙති න විබාධාපෙති ච. න ජිනාතීති සාරම්භවිග්ගාහිකකථාදිවසෙන න කඤ්චි ජිනාති සාරම්භස්සෙව අභාවතො, ජානිකරණවසෙන වා අට්ටකරණාදිනා න කඤ්චි ජිනාති. තෙනාහ ‘‘න අත්තනා පරස්ස ජානිං කරොතී’’ති. න ජාපයෙති පරෙහි පයොජෙත්වා පරෙසම්පි ධනජානිං න කාරාපෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘න පරෙන පරස්ස ජානිං කාරෙතී’’ති. මෙත්තාය වා අංසො අවිහෙඨනට්ඨෙන අවයවභූතොති මෙත්තංසො. บัดนี้ เพื่อจะแสดงอานิสงส์ของเมตตาภาวนาทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพอื่นๆ อีก จึงตรัสบทว่า "โย น หนฺติ" (ผู้ใดไม่ฆ่า) เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "โย" (ผู้ใด) คือ บุคคลผู้ประกอบด้วยเมตตาพรหมวิหารภาวนา. บทว่า "น หนฺติ" (ไม่ฆ่า) คือ ย่อมไม่เบียดเบียนสัตว์ใดๆ ด้วยอานุภาพแห่งเมตตาภาวนานั้นเอง เพราะพยาบาทอันข่มไว้ได้ไกลแล้ว ย่อมไม่เบียดเบียนด้วยก้อนดินหรือท่อนไม้เป็นต้น. บทว่า "น ฆาเตติ" (ไม่ให้ฆ่า) คือ ย่อมไม่ให้สัตว์ทั้งหลายตาย ไม่ให้เบียดเบียน ด้วยการชักชวนผู้อื่น. บทว่า "น ชินาติ" (ไม่ชนะ) คือ ย่อมไม่ชนะใครๆ ด้วยเรื่องราวที่ก่อให้เกิดการทะเลาะวิวาทเป็นต้น เพราะไม่มีการทะเลาะวิวาทนั่นเอง หรือย่อมไม่ชนะใครๆ ด้วยการกระทำให้เสียหาย มีการกระทำความเดือดร้อนเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไม่กระทำความเสียหายแก่ผู้อื่นด้วยตนเอง". บทว่า "น ชาปเยติ" (ไม่ให้เสียหาย) คือ ย่อมไม่ให้ผู้อื่นกระทำความเสียหายแก่ทรัพย์ของผู้อื่น ด้วยการใช้ผู้อื่น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไม่ให้ผู้อื่นกระทำความเสียหายแก่ผู้อื่น". หรือส่วนแห่งเมตตา คือ เป็นองค์ประกอบด้วยอรรถว่า ไม่เบียดเบียน เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า "เมตฺตํโส" (ส่วนแห่งเมตตา). මෙත්තාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเมตตาสูตร จบ. 2-4. පඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා ๒-๔. อธิบายปัญญาสูตรเป็นต้น 2-4. දුතියෙ ආදිබ්‍රහ්මචරියිකායාති ආදිබ්‍රහ්මචරියමෙව ආදිබ්‍රහ්මචරියිකා. තෙනාහ ‘‘මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතායා’’ති. අරියොති නිද්දොසො පරිසුද්ධො. තුණ්හීභාවො න තිත්ථියානං මූගබ්බතගහණං විය අපරිසුද්ධොති අරියො තුණ්හීභාවො. චතුත්ථජ්ඣානන්ති උක්කට්ඨනිද්දෙසෙනෙතං වුත්තං, පඨමජ්ඣානාදීනිපි අරියො තුණ්හීභාවොත්වෙව සඞ්ඛං [Pg.206] ගච්ඡන්ති. ජානන්ති ඉදං කම්මසාධනන්ති ආහ ‘‘ජානිතබ්බකං ජානාතී’’ති. යථා වා එකච්චො විපරීතං ගණ්හන්තො ජානන්තොපි න ජානාති, පස්සන්තොපි න පස්සති, න එවමයං. අයං පන ජානන්තො ජානාති, පස්සන්තො පස්සතීති එවමෙත්ථ දට්ඨබ්බො. තතියාදීනි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි. ในสูตรที่ ๒-๔ ที่ว่า อาทิพรหมจริยิกา คือ อาทิพรหมจรรย์นั่นเองชื่อว่า อาทิพรหมจริยิกา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์” ที่ว่า อริยะ คือ ไม่มีโทษ บริสุทธิ์ ที่ว่า ความนิ่งอันเป็นอริยะ คือ ความนิ่งไม่ใช่การถือใบ้ของพวกเดียรถีย์ที่ไม่บริสุทธิ์ ที่กล่าวว่า จตุตถฌาน นั้น กล่าวด้วยการแสดงอย่างยอดเยี่ยม แม้ปฐมฌานเป็นต้น ก็ถึงซึ่งการนับว่าเป็นอริยความนิ่งนั่นเอง ที่กล่าวว่า รู้ (ชานํ) นี้ เป็นกรรมสาธนะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้” อนึ่ง เหมือนบางคนเมื่อถือเอาผิด แม้รู้ก็ไม่รู้ แม้เห็นก็ไม่เห็น แต่ท่านผู้นี้เมื่อรู้ก็รู้ เมื่อเห็นก็เห็น พึงเห็นอย่างนี้ในอรรถนี้ อรรถที่ ๓ เป็นต้น พึงทราบได้ง่าย. පඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปัญญาสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 5. පඨමලොකධම්මසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาปฐมโลกธรรมสูตร 5. පඤ්චමෙ ලොකස්ස ධම්මාති සත්තලොකස්ස අවස්සංභාවිධම්මා. තෙනාහ ‘‘එතෙහි මුත්තා නාම නත්ථි’’තිආදි. ඝාසච්ඡාදනාදීනං ලද්ධි ලාභො, තානි එව වා ලද්ධබ්බතො ලාභො, තදභාවො අලාභො, ලාභග්ගහණෙන චෙත්ථ තබ්බිසයො අනුරොධො ගහිතො, අලාභග්ගහණෙන විරොධො. යස්මා ලොහිතෙ සති තදුපඝාතවසෙන පුබ්බො විය අනුරොධො ලද්ධාවසරො එව හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘ලාභෙ ආගතෙ අලාභො ආගතොයෙවා’’ති. එස නයො යසාදීසුපි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ๕. ในสูตรที่ ๕ ที่ว่า โลกธรรม คือ ธรรมที่พึงมีแก่สัตว์โลกอย่างแน่นอน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ไม่มีใครพ้นจากธรรมเหล่านี้ได้” เป็นต้น การได้ซึ่งอาหาร เครื่องนุ่งห่มเป็นต้น ชื่อว่า ลาภ หรือสิ่งเหล่านั้นนั่นแหละเป็นสิ่งที่พึงได้ ชื่อว่า ลาภ การไม่มีสิ่งเหล่านั้น ชื่อว่า อลาภ ในอรรถนี้ การถือเอาลาภ ย่อมถือเอาความคล้อยตามอันเป็นวิสัยของลาภนั้น การถือเอาอลาภ ย่อมถือเอาความขัดแย้ง เพราะว่าเมื่อมีโลหิต ความคล้อยตามย่อมมีโอกาสได้ เหมือนหนองโดยความเป็นเครื่องทำลายโลหิตนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เมื่อลาภมาถึง อลาภก็มาถึงแล้วนั่นเอง” นัยนี้แม้ในยศเป็นต้นก็เหมือนกัน อรรถที่เหลือพึงทราบได้ง่ายนั่นเอง. පඨමලොකධම්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมโลกธรรมสูตร จบแล้ว. 6-8. දුතියලොකධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาโลกธรรมสูตรที่ ๒ เป็นต้น ที่ ๖-๘ 6-8. ඡට්ඨෙ අධිකං පයසති පයුජ්ජති එතෙනාති අධිප්පයාසො, සවිසෙසං ඉතිකත්තබ්බකිරියා. තෙනාහ ‘‘අධිකප්පයොගො’’ති. සත්තමට්ඨමෙසු නත්ථි වත්තබ්බං. ในสูตรที่ ๖ ที่ว่า อธิปปยาสะ คือ ย่อมประกอบยิ่ง ย่อมใช้สอยด้วยสิ่งนี้ คือ การกระทำที่พึงทำโดยมีลักษณะพิเศษ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “การประกอบยิ่ง” ในสูตรที่ ๗ และ ๘ ไม่มีอะไรจะกล่าว. දුතියලොකධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโลกธรรมสูตรที่ ๒ เป็นต้น จบแล้ว. 9. නන්දසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถานันทสูตร 9. නවමෙ දුවිධා කුලපුත්තා ජාතිකුලපුත්තා ආචාරකුලපුත්තා ච. තත්ථ ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන රට්ඨපාලො කුලපුත්තො තස්මිංයෙව ථුල්ලකොට්ඨිකෙ [Pg.207] අග්ගකුලිකස්ස පුත්තො’’ති (ම. නි. 2.294) එවං ආගතා උච්චාකුලපුත්තා ජාතිකුලපුත්තා. ‘‘සද්ධායෙතෙ කුලපුත්තා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතා’’ති (ම. නි. 3.78) එවං ආගතා පන යත්ථ කත්ථචි කුලෙ පසුතාපි ආචාරකුලපුත්තා නාම. ඉධ පන උච්චාකුලප්පසුතතං සන්ධාය ‘‘කුලපුත්තොති, භික්ඛවෙ, නන්දං සම්මා වදමානො වදෙය්‍යා’’ති භගවතා වුත්තන්ති ආහ ‘‘ජාතිකුලපුත්තො’’ති. උභොහිපි පන කාරණෙහි තස්ස කුලපුත්තභාවොයෙව. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ๙. ในสูตรที่ ๙ กุลบุตรมี ๒ อย่าง คือ ชาติกุลบุตร และอาจารกุลบุตร ในกุลบุตร ๒ อย่างนั้น กุลบุตรผู้เกิดในตระกูลสูงที่มาในประโยคว่า “ก็สมัยนั้นแล รัฏฐปาลกุลบุตร เป็นบุตรของนายตระกูลผู้ใหญ่ในถุลลโกฏฐิตะ” (ม.อุ. ๒.๒๙๔) อย่างนี้ ชื่อว่า ชาติกุลบุตร ส่วนกุลบุตรที่มาในประโยคว่า “กุลบุตรเหล่านี้ออกบวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือนด้วยศรัทธา” (ม.อุ. ๓.๗๘) อย่างนี้ แม้เกิดในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง ก็ชื่อว่า อาจารกุลบุตร แต่ในอรรถนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ถ้าจะกล่าวถึงนันทะโดยชอบ พึงกล่าวว่า เป็นกุลบุตร” โดยทรงหมายถึงการเกิดในตระกูลสูง เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ชาติกุลบุตร” แต่ด้วยเหตุทั้งสองอย่างนั้น นันทะก็เป็นกุลบุตรนั่นเอง อรรถที่เหลือในที่นี้ชัดเจนแล้ว. නන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานันทสูตร จบแล้ว. 10. කාරණ්ඩවසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถากาฬัณฑวสูตร 10. දසමෙ පටිචරතීති පටිච්ඡාදනවසෙන චරති පවත්තති. පටිච්ඡාදනට්ඨො එව වා චරති-සද්දො අනෙකත්ථත්තා ධාතූනන්ති ආහ ‘‘පටිච්ඡාදෙතී’’ති. අඤ්ඤෙනාඤ්ඤන්ති පන පටිච්ඡාදනාකාරදස්සනන්ති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙන කාරණෙනා’’තිආදි. තත්ථ අඤ්ඤං කාරණං වචනං වාති යං චොදකෙන චුදිතකස්ස දොසවිභාවනං කාරණං, වචනං වා වුත්තං, තං තතො අඤ්ඤෙනෙව කාරණෙන, වචනෙන වා පටිච්ඡාදෙති. කාරණෙනාති චොදනාය අමූලාය අමූලිකභාවදීපනියා යුත්තියා වා. වචනෙනාති තදත්ථබොධකෙන වචනෙන. ‘‘කො ආපන්නො’’තිආදිනා චොදනං විස්සජ්ජෙත්වාව වික්ඛෙපාපජ්ජනං අඤ්ඤෙනාඤ්ඤං පටිචරණං. බහිද්ධා කථාපනාමනා නාම ‘‘ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති වුත්තෙ – ‘‘පාටලිපුත්තං ගතොම්හී’’තිආදිනා චොදනං විස්සජ්ජෙත්වාති අයමෙව විසෙසො. යො හි ‘‘ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති වුත්තො ‘‘කො ආපන්නො, කිං ආපන්නො, කිස්මිං ආපන්නා, කං භණථ, කිං භණථා’’ති වා වදති, ‘‘එවරූපං කිඤ්චි තයා දිට්ඨ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘න සුණාමී’’ති සොතං වා උපනෙති, අයං අඤ්ඤෙනාඤ්ඤං පටිචරති නාම. යො පන ‘‘ඉත්ථන්නාමං නාම ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති පුට්ඨො ‘‘පාටලිපුත්තං ගතොම්හී’’ති වත්වා පුන ‘‘න තව පාටලිපුත්තගමනං පුච්ඡාම, ආපත්තිං පුච්ඡාමා’’ති වුත්තෙ තතො ‘‘රාජගහං ගතොම්හි. රාජගහං වා යාහි බ්‍රාහ්මණගහං වා, ආපත්තිං ආපන්නොසීති. තං තත්ථ මෙ සූකරමංසං ලද්ධ’’න්තිආදීනි වදති, අයං බහිද්ධා කථං අපනාමෙති නාම[Pg.208]. සමණකචවරොති සමණවෙසධාරණෙන සමණප්පතිරූපකතාය සමණානං කචවරභූතං. ๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ ที่ว่า ปฏิจรถี คือ ย่อมประพฤติ ย่อมเป็นไปโดยการปกปิด หรือว่า ศัพท์ว่า จรติ มีอรรถหลายอย่าง เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมปกปิด” ส่วนที่ว่า อัญเญนาญญัง คือ การแสดงอาการปกปิด เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุอื่น” เป็นต้น ในอรรถนั้น เหตุอื่น หรือคำอื่น คือ เหตุหรือคำที่ผู้โจทก์กล่าวเพื่อแสดงโทษของผู้ถูกโจทก์นั้น ย่อมปกปิดด้วยเหตุอื่น หรือคำอื่นจากเหตุหรือคำนั้น ที่ว่า ด้วยเหตุ คือ ด้วยเหตุผลที่แสดงความเป็นของไม่มีมูลแห่งการโจทก์ที่ไม่มีมูล ที่ว่า ด้วยคำ คือ ด้วยคำที่แสดงอรรถนั้น การกล่าวให้ไขว้เขวโดยการละทิ้งการโจทก์ด้วยคำว่า “ใครต้องอาบัติ” เป็นต้น ชื่อว่า อัญเญนาญญัง ปฏิจรณะ ที่ชื่อว่า พหิทธา กถาปนามะ คือ เมื่อถูกกล่าวว่า “ท่านต้องอาบัติชื่อนี้” แล้วกล่าวว่า “ข้าพเจ้าไปปาฏลีบุตรมา” เป็นต้น โดยการละทิ้งการโจทก์ นี้แหละเป็นข้อแตกต่าง ผู้ใดเมื่อถูกกล่าวว่า “ท่านต้องอาบัติ” แล้วกล่าวว่า “ใครต้องอาบัติ, ต้องอะไร, ต้องในอะไร, ท่านพูดถึงใคร, ท่านพูดถึงอะไร” หรือเมื่อถูกกล่าวว่า “ท่านเห็นอะไรเช่นนี้บ้างไหม” แล้วแสร้งทำเป็นเงี่ยหูฟังว่า “ไม่ได้ยิน” ผู้นั้นชื่อว่า อัญเญนาญญัง ปฏิจรติ ส่วนผู้ใดเมื่อถูกถามว่า “ท่านต้องอาบัติชื่อนี้” แล้วกล่าวว่า “ข้าพเจ้าไปปาฏลีบุตรมา” เมื่อถูกกล่าวอีกว่า “เราไม่ได้ถามเรื่องการไปปาฏลีบุตรของท่าน เราถามเรื่องอาบัติ” แล้วกล่าวว่า “ข้าพเจ้าไปราชคฤห์มา. ท่านจะไปราชคฤห์หรือไปบ้านพราหมณ์ก็ตาม ท่านต้องอาบัติ. ข้าพเจ้าได้เนื้อสุกรที่นั่น” เป็นต้น ผู้นั้นชื่อว่า พหิทธา กถาปนาเมติ ที่ว่า สมณกจวร คือ เป็นเหมือนขยะของสมณะ เพราะการทรงเพศสมณะและเป็นผู้คล้ายสมณะ. කාරණ්ඩවං (සු. නි. අට්ඨ. 2.283-284) නිද්ධමථාති විපන්නසීලතාය කචවරභූතං පුග්ගලං කචවරමිව අනපෙක්ඛා අපනෙථ. කසම්බුං අපකස්සථාති කසම්බුභූතඤ්ච නං ඛත්තියාදීනං මජ්ඣගතං පභින්නපග්ඝරිතකුට්ඨං චණ්ඩාලං විය අපකඩ්ඪථ. කිං කාරණං? සඞ්ඝාරාමො නාම සීලවන්තානං කතො, න දුස්සීලානං. යතො එතදෙව සන්ධායාහ ‘‘තතො පලාපෙ වාහෙථ, අස්සමණෙ සමණමානිනෙ’’ති. යථා පලාපා අන්තොසාරරහිතා අතණ්ඩුලා බහි ථුසෙන වීහී විය දිස්සන්ති, එවං පාපභික්ඛූ අන්තො සීලරහිතාපි බහි කාසාවාදිපරික්ඛාරෙන භික්ඛූ විය දිස්සන්ති, තස්මා ‘‘පලාපා’’ති වුච්චන්ති. තෙ පලාපෙ වාහෙථ ඔපුනථ විධමථ, පරමත්ථතො අස්සමණෙ සමණවෙසමත්තෙන සමණමානිනෙ. කප්පයව්හොති කප්පෙථ, කරොථාති වුත්තං හොති. පතිස්සතාති සප්පතිස්සා. වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං කරිස්සථ, පරිනිබ්බානං පාපුණිස්සථාති අත්ථො. ที่ว่า กาฬัณฑวัง นิทธมถะ คือ ท่านทั้งหลายจงขับไล่บุคคลผู้เป็นเหมือนขยะเพราะศีลวิบัติ เหมือนขับไล่ขยะโดยไม่ใยดี ที่ว่า กสัมพุง อปกัสสถะ คือ ท่านทั้งหลายจงลากเขาผู้เป็นเหมือนกสัมพุ (ของเสีย) ออกไป เหมือนลากคนจัณฑาลผู้เป็นโรคเรื้อนแตกมีน้ำเหลืองไหลอยู่ท่ามกลางกษัตริย์เป็นต้น อะไรเป็นเหตุ? ชื่อว่า สังฆาราม ย่อมสร้างไว้เพื่อผู้มีศีล ไม่ใช่เพื่อผู้ทุศีล เพราะเหตุนั้น จึงตรัสโดยหมายถึงข้อนี้ว่า “ท่านทั้งหลายจงขับไล่แกลบ คือ ผู้ที่ไม่ใช่สมณะแต่สำคัญตนว่าเป็นสมณะ” เหมือนแกลบที่ไม่มีแก่นสารภายใน ไม่มีข้าวสาร แต่ภายนอกปรากฏเหมือนข้าวเปลือกที่มีเปลือกหุ้มฉันใด ภิกษุผู้ชั่วช้าก็ฉันนั้น คือ ภายในไม่มีศีล แต่ภายนอกปรากฏเหมือนภิกษุด้วยบริขารมีผ้ากาสาวะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “แกลบ” ท่านทั้งหลายจงขับไล่แกลบเหล่านั้น จงร่อน จงพัดไป คือ ผู้ที่ไม่ใช่สมณะโดยปรมัตถ์ แต่สำคัญตนว่าเป็นสมณะด้วยเพียงเพศสมณะ ที่ว่า กัปปยโว คือ จงจัดแจง จงกระทำ ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว ที่ว่า ปฏิสสตา คือ ผู้มีความเคารพยำเกรง ท่านทั้งหลายจักทำที่สุดแห่งทุกข์ในวัฏสงสาร จักบรรลุนิพพาน ดังนี้เป็นอรรถ. කාරණ්ඩවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากาฬัณฑวสูตร จบแล้ว. මෙත්තාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเมตตวรรค จบแล้ว. 2. මහාවග්ගො ๒. มหาวรรค 1. වෙරඤ්ජසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาเวรัญชสูตร 11. දුතියස්ස පඨමෙ වෙරඤ්ජායං විහරතීති (පාරා. අට්ඨ. 1.1) එත්ථ වෙරඤ්ජාති තස්ස නගරස්සෙතං අධිවචනං, තස්සං වෙරඤ්ජායං. සමීපත්ථෙ භුම්මවචනං. නළෙරුපුචිමන්දමූලෙති එත්ථ නළෙරු නාම යක්ඛො. පුචිමන්දොති නිම්බරුක්ඛො. මූලන්ති සමීපං. අයඤ්හි මූල-සද්දො ‘‘මූලානි උද්ධරෙය්‍ය අන්තමසො උසීරනාළිමත්තානිපී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.195) මූලමූලෙ දිස්සති. ‘‘ලොභො අකුසලමූල’’න්තිආදීසු (දී. නි. 3.305; පරි. 323) අසාධාරණහෙතුම්හි. ‘‘යාව මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ ඡායා ඵරති, නිවාතෙ පණ්ණානි පතන්ති, එත්තාවතා රුක්ඛමූල’’න්තිආදීසු (පාරා. 494) සමීපෙ. ඉධ පන සමීපෙ [Pg.209] අධිප්පෙතො, තස්මා නළෙරුයක්ඛෙන අධිග්ගහිතස්ස පුචිමන්දස්ස සමීපෙති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සො කිර පුචිමන්දො රමණීයො පාසාදිකො අනෙකෙසං රුක්ඛානං ආධිපච්චං විය කුරුමානො තස්ස නගරස්ස අවිදූරෙ ගමනාගමනසම්පන්නෙ ඨානෙ අහොසි. අථ භගවා වෙරඤ්ජං ගන්ත්වා පතිරූපෙ ඨානෙ විහරන්තො තස්ස රුක්ඛස්ස සමීපෙ හෙට්ඨාභාගෙ විහාසි. තෙන වුත්තං ‘‘වෙරඤ්ජායං විහරති නළෙරුපුචිමන්දමූලෙ’’ති. ๑๑. ในปฐมสูตรแห่งวรรคที่ ๒ ว่า 'ประทับอยู่ที่เมืองเวรัญชา' (ปารา. อรรถ. 1.1) ในที่นี้ คำว่า 'เวรัญชา' เป็นชื่อของเมืองนั้น, ในเมืองเวรัญชานั้น. เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถว่าใกล้. ในคำว่า 'ที่โคนต้นสะเดาของนเฬรุ' ในที่นี้ 'นเฬรุ' ชื่อว่ายักษ์. 'ปุจิมันทะ' คือต้นสะเดา. 'มูล' คือที่ใกล้. อนึ่ง คำว่า 'มูล' นี้ ปรากฏในอรรถว่ารากแท้ๆ ในประโยคมีอาทิว่า 'พึงถอนรากแม้เพียงเท่ารากหญ้าแฝก' (อ. อัง. 4.195). ในอรรถว่าเหตุที่ไม่ทั่วไป ในประโยคมีอาทิว่า 'โลภะเป็นอกุศลมูล' (ที. ปาฏิ. 3.305; ปริ. 323). ในอรรถว่าใกล้ ในประโยคมีอาทิว่า 'เงาแผ่ไปถึงในเวลาเที่ยงวัน, ใบไม้ร่วงหล่นในที่ไม่มีลม, เพียงเท่านี้ชื่อว่าโคนต้นไม้' (ปารา. 494). แต่ในที่นี้ประสงค์เอาอรรถว่าใกล้, เพราะฉะนั้น พึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า 'ที่ใกล้ต้นสะเดาที่ยักษ์ชื่อนเฬรุสิงสถิตอยู่' ดังนี้. ได้ยินว่า ต้นสะเดานั้นน่ารื่นรมย์ น่าเลื่อมใส ประหนึ่งว่ากระทำความเป็นใหญ่แก่ต้นไม้หลายต้น ตั้งอยู่ในที่ไม่ไกลจากเมืองนั้น ในสถานที่ที่การไปมาสะดวก. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จไปเมืองเวรัญชา ประทับอยู่ในสถานที่อันสมควร ทรงประทับอยู่ ณ ส่วนเบื้องล่างใกล้ต้นไม้นั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ประทับอยู่ที่เมืองเวรัญชา ที่โคนต้นสะเดาของนเฬรุ' ดังนี้. පච්චුට්ඨානං (සාරත්ථ. ටී. 1.2) නාම ආසනා වුට්ඨානන්ති ආහ ‘‘නාසනා වුට්ඨාතී’’ති. නිසින්නාසනතො න වුට්ඨහතීති අත්ථො. එත්ථ ච ජිණ්ණෙ…පෙ… වයොඅනුප්පත්තෙති උපයොගවචනං ආසනා වුට්ඨානකිරියාපෙක්ඛං න හොති. තස්මා ‘‘ජිණ්ණෙ…පෙ… වයොඅනුප්පත්තෙ දිස්වා’’ති අජ්ඣාහාරං කත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. අථ වා පච්චුග්ගමනකිරියාපෙක්ඛං උපයොගවචනං, තස්මා න පච්චුට්ඨාතීති උට්ඨාය පච්චුග්ගමනං න කරොතීති අත්ථො වෙදිතබ්බො. පච්චුග්ගමනම්පි හි පච්චුට්ඨානන්ති වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ආචරියං පන දූරතොව දිස්වා පච්චුට්ඨාය පච්චුග්ගමනකරණං පච්චුට්ඨානං නාමා’’ති. නාසනා වුට්ඨාතීති ඉමිනා පන පච්චුග්ගමනාභාවස්ස උපලක්ඛණමත්තං දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං. විභාවනෙ නාම අත්ථෙති පකතිවිභාවනසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ. න අභිවාදෙති වාති න අභිවාදෙතබ්බන්ති වා සල්ලක්ඛෙතීති වුත්තං හොති. คำว่า 'ปัจจุฏฐาน' (สารัตถ. ฎีกา 1.2) คือการลุกขึ้นจากอาสนะ, ท่านกล่าวว่า 'ไม่ลุกขึ้นจากอาสนะ'. ความว่า ไม่ลุกขึ้นจากอาสนะที่นั่งอยู่. และในที่นี้ คำว่า 'แก่...ถึงวัย' เป็นทุติยาวิภัตติ ไม่ได้มุ่งถึงการลุกขึ้นจากอาสนะ. เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถโดยการเติมคำว่า 'เห็นซึ่ง...แก่...ถึงวัย' เข้ามา. อีกนัยหนึ่ง เป็นทุติยาวิภัตติที่มุ่งถึงการลุกรับ, เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถว่า 'ไม่ลุกรับ' คือไม่ลุกขึ้นไปรับ. อนึ่ง การลุกรับก็เรียกว่าปัจจุฏฐาน. ข้อนั้นท่านกล่าวไว้ว่า 'การเห็นอาจารย์แต่ไกลแล้วลุกขึ้นไปรับ ชื่อว่าปัจจุฏฐาน'. แต่ด้วยคำว่า 'ไม่ลุกขึ้นจากอาสนะ' นี้ พึงเห็นว่าแสดงเพียงเครื่องหมายของการไม่มีการลุกรับเท่านั้น. ในคำว่า 'ในอรรถว่าวิภาวนา' คือในอรรถที่นับว่าการทำให้ปรากฏตามปกติ. คำว่า 'ไม่ไหว้' คือไม่พึงไหว้ หรือพึงกำหนดหมายดังนี้. තං අඤ්ඤාණන්ති ‘‘අයං මම අභිවාදනාදීනි කාතුං අරහරූපො න හොතී’’ති අජානනවසෙන පවත්තං අඤ්ඤාණං. ඔලොකෙන්තොති ‘‘දුක්ඛං ඛො අගාරවො විහරති අප්පතිස්සො, කිං නු ඛො අහං සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා සක්කරෙය්‍යං ගරුං කරෙය්‍ය’’න්තිආදිසුත්තවසෙනෙව (අ. නි. 4.21) ඤාණචක්ඛුනා ඔලොකෙන්තො. නිපච්චකාරාරහන්ති පණිපාතාරහං. සම්පතිජාතොති මුහුත්තජාතො, ජාතසමනන්තරමෙවාති වුත්තං හොති. උත්තරෙන මුඛොති උත්තරදිසාභිමුඛො. ‘‘සත්තපදවීතිහාරෙන ගන්ත්වා සකලං දසසහස්සිලොකධාතුං ඔලොකෙසි’’න්ති ඉදං – คำว่า 'ความไม่รู้' นั้น คือความไม่รู้ที่เกิดขึ้นโดยไม่รู้ว่า 'ผู้นี้ไม่สมควรที่จะทำการไหว้เป็นต้นแก่เรา'. คำว่า 'ทอดพระเนตรดู' คือทอดพระเนตรดูด้วยพระญาณจักษุ โดยนัยแห่งพระสูตรมีอาทิว่า 'ผู้ไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรง ย่อมอยู่เป็นทุกข์, เราจะพึงสักการะหรือเคารพสมณะหรือพราหมณ์ผู้ใดหนอ' (อ. อัง. 4.21). คำว่า 'ควรแก่การกราบไหว้' คือควรแก่การกราบ. คำว่า 'เกิดพร้อมแล้ว' คือเกิดในขณะนั้น, ความว่าเกิดพร้อมกันทีเดียว. คำว่า 'หันหน้าไปทางทิศเหนือ' คือหันหน้าไปทางทิศเหนือ. คำว่า 'เสด็จไปเจ็ดก้าวแล้วทอดพระเนตรดูหมื่นโลกธาตุทั้งหมด' นี้ – ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, සම්පතිජාතො බොධිසත්තො සමෙහි පාදෙහි පතිට්ඨහිත්වා උත්තරාභිමුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගච්ඡති, සෙතම්හි ඡත්තෙ අනුධාරියමානෙ සබ්බා දිසා විලොකෙති, ආසභිඤ්ච වාචං භාසතී’’ති (දී. නි. 2.31) – ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี่เป็นธรรมดาของพระโพธิสัตว์ผู้เกิดพร้อมแล้ว ย่อมประทับยืนด้วยพระบาทอันเสมอกัน หันพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ เสด็จไปเจ็ดก้าว เมื่อฉัตรขาวกั้นตามไป ย่อมทอดพระเนตรดูทิศทั้งปวง และตรัสอาสภิวาจา එවං [Pg.210] පාළියං සත්තපදවීතිහාරුපරි ඨිතස්ස විය සබ්බාදිසානුලොකනස්ස කථිතත්තා වුත්තං, න පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං සත්තපදවීතිහාරතො පගෙව දිසාවිලොකනස්ස කතත්තා. මහාසත්තො හි මනුස්සානං හත්ථතො මුච්චිත්වා පුරත්ථිමං දිසං ඔලොකෙසි, අනෙකානි චක්කවාළසහස්සානි එකඞ්ගණානි අහෙසුං. තත්ථ දෙවමනුස්සා ගන්ධමාලාදීහි පූජයමානා, ‘‘මහාපුරිස, ඉධ තුම්හෙහි සදිසොපි නත්ථි, කුතො උත්තරිතරො’’ති ආහංසු. එවං චතස්සො දිසා, චතස්සො අනුදිසා, හෙට්ඨා, උපරීති දසපි දිසා අනුවිලොකෙත්වා අත්තනො සදිසං අදිස්වා ‘‘අයං උත්තරදිසා’’ති සත්තපදවීතිහාරෙන අගමාසීති වෙදිතබ්බා. ඔලොකෙසින්ති මම පුඤ්ඤානුභාවෙන ලොකවිවරණපාටිහාරියෙ ජාතෙ පඤ්ඤායමානං දසසහස්සිලොකධාතුං මංසචක්ඛුනාව ඔලොකෙසින්ති අත්ථො. ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในพระบาลีว่า การทอดพระเนตรดูทิศทั้งปวงนั้น ประหนึ่งว่าตั้งอยู่เหนือการเสด็จไปเจ็ดก้าว, แต่ไม่พึงเห็นอย่างนี้ เพราะการทอดพระเนตรดูทิศทั้งปวงนั้นได้กระทำก่อนการเสด็จไปเจ็ดก้าว. อันที่จริง พระมหาบุรุษทรงหลุดพ้นจากพระหัตถ์ของมนุษย์แล้ว ทอดพระเนตรดูทิศตะวันออก, จักรวาลหลายพันจักรวาลได้เป็นลานเดียวกัน. ในที่นั้น เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น ได้กล่าวว่า 'ข้าแต่พระมหาบุรุษ ในโลกนี้ไม่มีใครเสมอด้วยพระองค์เลย, ผู้ที่ยิ่งกว่าจะมีมาแต่ไหน'. พึงทราบว่า ทรงทอดพระเนตรดูทิศทั้งสี่ ทิศเฉียงทั้งสี่ เบื้องล่าง เบื้องบน รวมเป็นสิบทิศแล้ว ไม่ทรงเห็นผู้เสมอด้วยพระองค์ จึงทรงดำริว่า 'นี่คือทิศเหนือ' แล้วเสด็จไปเจ็ดก้าว. คำว่า 'ทอดพระเนตรดู' ความว่า ทรงทอดพระเนตรดูหมื่นโลกธาตุที่ปรากฏขึ้นด้วยปาฏิหาริย์แห่งการเปิดโลกด้วยอานุภาพแห่งบุญของพระองค์ ด้วยพระจักษุเนื้อนั่นเอง. මහාපුරිසොති ජාතිගොත්තකුලප්පදෙසාදිවසෙන මහන්තපුරිසො. අග්ගොති ගුණෙහි සබ්බප්පධානො. ජෙට්ඨොති ගුණවසෙනෙව සබ්බෙසං වුද්ධතමො, ගුණෙහි මහල්ලකතමොති වුත්තං හොති. සෙට්ඨොති ගුණවසෙනෙව සබ්බෙසං පසත්ථතමො. අත්ථතො පන පච්ඡිමානි ද්වෙ පුරිමස්සෙව වෙවචනානීති වෙදිතබ්බං. තයාති නිස්සක්කෙ කරණවචනං. උත්තරිතරොති අධිකතරො. පතිමානෙසීති පූජෙසි. ආසභින්ති උත්තමං. මය්හං අභිවාදනාදිරහො පුග්ගලොති මය්හං අභිවාදනාදිකිරියාය අරහො අනුච්ඡවිකො පුග්ගලො. නිච්චසාපෙක්ඛතාය පනෙත්ථ සමාසො දට්ඨබ්බො. තථාගතාති තථාගතතො, තථාගතස්ස සන්තිකාති වුත්තං හොති. එවරූපන්ති අභිවාදනාදිසභාවං. පරිපාකසිථිලබන්ධනන්ති පරිපාකෙන සිථිලබන්ධනං. คำว่า 'มหาบุรุษ' คือบุรุษผู้ยิ่งใหญ่โดยชาติ โคตร ตระกูล และประเทศเป็นต้น. คำว่า 'อัคคะ' คือผู้ประเสริฐที่สุดด้วยคุณ. คำว่า 'เชฏฐะ' คือผู้เจริญที่สุดกว่าชนทั้งปวงด้วยคุณนั่นเอง, ความว่าผู้ใหญ่ที่สุดด้วยคุณ. คำว่า 'เสฏฐะ' คือผู้ประเสริฐที่สุดกว่าชนทั้งปวงด้วยคุณนั่นเอง. แต่โดยอรรถ พึงทราบว่าสองคำหลังเป็นไวพจน์ของคำแรกนั่นเอง. คำว่า 'ด้วย' เป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งนิสสัคคะ. คำว่า 'ยิ่งกว่า' คือมากกว่า. คำว่า 'ปฏิมาเนสิ' คือบูชาแล้ว. คำว่า 'อาสภิ' คือสูงสุด. คำว่า 'บุคคลผู้ควรแก่การไหว้เป็นต้นของเรา' คือบุคคลผู้ควรแก่การกระทำอันมีการไหว้เป็นต้นของเรา. ในที่นี้ พึงทราบสมาสว่า เป็นนิยสเปกขสมาส (สมาสที่ต้องมีความเกี่ยวข้องสัมพันธ์กันเป็นนิตย์). คำว่า 'ตถาคต' คือจากพระตถาคต, ความว่าจากสำนักของพระตถาคต. คำว่า 'มีรูปอย่างนี้' คือมีสภาพแห่งการไหว้เป็นต้น. คำว่า 'เครื่องผูกที่หย่อนคลายด้วยความแก่รอบ' คือเครื่องผูกที่หย่อนคลายด้วยความสุกงอม. තං වචනන්ති ‘‘නාහං තං බ්‍රාහ්මණා’’තිආදිවචනං. ‘‘නාහං අරසරූපො, මාදිසා වා අරසරූපා’’ති වුත්තෙ බ්‍රාහ්මණො ථද්ධො භවෙය්‍ය. තෙන වුත්තං ‘‘චිත්තමුදුභාවජනනත්ථ’’න්ති. คำว่า 'คำนั้น' คือคำมีอาทิว่า 'ดูกรพราหมณ์ เราไม่เป็นเช่นนั้น'. ถ้ากล่าวว่า 'เราไม่ใช่ผู้ไม่มีรสชาติ, หรือผู้เช่นเราไม่มีรสชาติ' พราหมณ์ก็จะกระด้าง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'เพื่อยังจิตให้เป็นสภาพอ่อนนุ่ม'. කතමො පන සොති පරියායාපෙක්ඛො පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො, කතමො සො පරියායොති අත්ථො? ජාතිවසෙනාති ඛත්තියාදිජාතිවසෙන. උපපත්තිවසෙනාති දෙවෙසු උපපත්තිවසෙන. සෙට්ඨසම්මතානම්පීති අපි-සද්දෙන පගෙව අසෙට්ඨසම්මතානන්ති දස්සෙති. අභිනන්දන්තානන්ති සප්පීතිකතණ්හාවසෙන පමොදමානානං. රජ්ජන්තානන්ති බලවරාගවසෙන රජ්ජන්තානං. රූපපරිභොගෙන උප්පන්නතණ්හාසම්පයුත්තසොමනස්සවෙදනා රූපතො නිබ්බත්තිත්වා හදයතප්පනතො [Pg.211] අම්බරසාදයො විය රූපරසාති වුච්චන්ති. ආවිඤ්චන්තීති ආකඩ්ඪන්ති. වත්ථාරම්මණාදිසාමග්ගියන්ති වත්ථුආරම්මණාදිකාරණසාමග්ගියං. අනුක්ඛිපන්තොති අත්තුක්කංසනවසෙන කථිතෙ බ්‍රාහ්මණස්ස අසප්පායභාවතො අත්තානං අනුක්ඛිපන්තො අනුක්කංසෙන්තො. คำว่า 'ก็อะไรเล่า' เป็นการกล่าวถึงบุรุษลิงค์ที่มุ่งถึงปริยาย, ความว่าปริยายนั้นคืออะไร? คำว่า 'โดยชาติ' คือโดยชาติกษัตริย์เป็นต้น. คำว่า 'โดยอุบัติ' คือโดยการอุบัติในหมู่เทพ. คำว่า 'แม้ของชนที่ถือว่าประเสริฐ' ด้วยคำว่า 'แม้' แสดงว่าแม้ของชนที่ยังไม่ถือว่าประเสริฐมาก่อน. คำว่า 'ผู้เพลิดเพลิน' คือผู้ยินดีด้วยตัณหาที่ประกอบด้วยปีติ. คำว่า 'ผู้กำหนัด' คือผู้กำหนัดด้วยอำนาจแห่งราคะอันแรงกล้า. เวทนาอันเป็นโสมนัสที่ประกอบด้วยตัณหาที่เกิดขึ้นจากการบริโภครูป เกิดจากรูปแล้วยังใจให้ชุ่มชื่น เหมือนน้ำมะม่วงเป็นต้น จึงเรียกว่า 'รูปและรส'. คำว่า 'ย่อมดึงดูด' คือย่อมดึงดูด. คำว่า 'ด้วยความพร้อมเพรียงแห่งวัตถุและอารมณ์เป็นต้น' คือความพร้อมเพรียงแห่งเหตุอันมีวัตถุและอารมณ์เป็นต้น. คำว่า 'ไม่ยกตน' คือไม่ยกตน ไม่สรรเสริญตน เพราะการกล่าวในลักษณะยกตนนั้นไม่เป็นที่สบายแก่พราหมณ์. එතස්මිං පනත්ථෙ කරණෙ සාමිවචනන්ති ‘‘ජහිතා’’ති එතස්මිං අත්ථෙ තථාගතස්සාති කරණෙ සාමිවචනං, තථාගතෙන ජහිතාති අත්ථො. මූලන්ති භවමූලං. ‘‘තාලවත්ථුකතා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ඔට්ඨමුඛො’’තිආදීසු විය මජ්ඣෙපදලොපං කත්වා අ-කාරඤ්ච දීඝං කත්වා ‘‘තාලාවත්ථුකතා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘තාලවත්ථු විය නෙසං වත්ථු කතන්ති තාලාවත්ථුකතා’’ති. තත්ථ තාලස්ස වත්ථු තාලවත්ථු. යථා ආරාමස්ස වත්ථුභූතපුබ්බො පදෙසො ආරාමස්ස අභාවෙ ‘‘ආරාමවත්ථූ’’ති වුච්චති, එවං තාලස්ස පතිට්ඨිතොකාසො සමූලං උද්ධරිතෙ තාලෙ පදෙසමත්තෙ ඨිතෙ තාලස්ස වත්ථුභූතපුබ්බත්තා ‘‘තාලවත්ථූ’’ති වුච්චති. නෙසන්ති රූපරසාදීනං. කථං පන තාලවත්ථු විය නෙසං වත්ථු කතන්ති ආහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. රූපාදිපරිභොගෙන උප්පන්නතණ්හායුත්තසොමනස්සවෙදනාසඞ්ඛාතරූපරසාදීනං චිත්තසන්තානස්ස අධිට්ඨානභාවතො වුත්තං ‘‘තෙසං පුබ්බෙ උප්පන්නපුබ්බභාවෙන වත්ථුමත්තෙ චිත්තසන්තානෙ කතෙ’’ති. තත්ථ පුබ්බෙති පුරෙ, සරාගකාලෙති වුත්තං හොති. තාලාවත්ථුකතාති වුච්චන්තීති තාලවත්ථු විය අත්තනො වත්ථුස්ස කතත්තා රූපරසාදයො ‘‘තාලාවත්ථුකතා’’ති වුච්චන්ති. එතෙන පහීනකිලෙසානං පුන උප්පත්තියා අභාවො දස්සිතො. ในอรรถนี้ คำว่า karaṇe sāmivacanaṃ คือ ในอรรถแห่งคำว่า "jahitā" นี้ บทว่า "tathāgatassa" เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ, อธิบายว่า อันพระตถาคตละแล้ว. คำว่า "มูล" คือ ภวมูล (รากเหง้าแห่งภพ). เมื่อพึงกล่าวว่า "ตาลวัตถุกตา" แต่ท่านกล่าวว่า "ตาลาวัตถุกตา" โดยทำโลปบทกลางและทำสระอะให้เป็นสระอา เหมือนในคำว่า "โอฏฐมุโข" เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตาลาวัตถุกตา" คือ ทำวัตถุของสิ่งเหล่านั้นให้เป็นเหมือนวัตถุแห่งต้นตาล. ในคำนั้น วัตถุของต้นตาล ชื่อว่า ตาลวัตถุ. เหมือนอย่างว่า สถานที่ซึ่งเคยเป็นวัตถุแห่งอาราม เมื่ออารามไม่มี ก็เรียกว่า "อารามวัตถุ" ฉันใด สถานที่ตั้งแห่งต้นตาล เมื่อต้นตาลถูกถอนขึ้นพร้อมทั้งรากแล้ว เหลือเพียงพื้นที่นั้น ก็เรียกว่า "ตาลวัตถุ" เพราะเคยเป็นวัตถุแห่งต้นตาล ฉันนั้น. คำว่า "เนสํ" คือ ของรูป รส เป็นต้น. ก็สิ่งเหล่านั้นถูกทำให้มีวัตถุเหมือนวัตถุแห่งต้นตาลได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า "ยถา หิ" เป็นต้น. เพราะจิตสันดานเป็นที่ตั้งแห่งรูป รส เป็นต้น อันเป็นสุขเวทนาที่ประกอบด้วยตัณหาที่เกิดขึ้นด้วยการบริโภครูปเป็นต้น จึงกล่าวว่า "เมื่อจิตสันดานเป็นเพียงวัตถุที่เคยเกิดขึ้นแล้วในกาลก่อนของสิ่งเหล่านั้น". ในคำนั้น "ปุพเพ" คือ ก่อน, หมายถึง ในกาลที่ยังมีความกำหนัด. คำว่า "ตาลาวัตถุกตา" คือ รูป รส เป็นต้น ชื่อว่า "ตาลาวัตถุกตา" เพราะถูกทำให้มีวัตถุของตนเหมือนวัตถุแห่งต้นตาล. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า กิเลสที่ละแล้วย่อมไม่มีการเกิดขึ้นอีก. අවිරුළ්හිධම්මත්තාති අවිරුළ්හිසභාවතාය. මත්ථකච්ඡින්නො තාලො පත්තඵලාදීනං අවත්ථුභූතො තාලාවත්ථූති ආහ ‘‘මත්ථකච්ඡින්නතාලො විය කතා’’ති. එතෙන ‘‘තාලාවත්ථු විය කතාති තාලාවත්ථුකතා’’ති අයං විග්ගහො දස්සිතො. එත්ථ පන ‘‘අවත්ථුභූතො තාලො විය කතාති අවත්ථුතාලකතා’’ති වත්තබ්බෙ විසෙසනස්ස පරනිපාතං කත්වා ‘‘තාලාවත්ථුකතා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ඉමිනා පනත්ථෙන ඉදං දස්සෙති – රූපරසාදිවචනෙන විපාකධම්මධම්මා හුත්වා පුබ්බෙ උප්පන්නකුසලාකුසලා ධම්මා ගහිතා, තෙ උප්පන්නාපි මත්ථකසදිසානං තණ්හාවිජ්ජානං මග්ගසත්ථෙන ඡින්නත්තා ආයතිං තාලපත්තසදිසෙ විපාකක්ඛන්ධෙ නිබ්බත්තෙතුං අසමත්ථා ජාතා, තස්මා තාලාවත්ථු විය කතාති තාලාවත්ථුකතා රූපරසාදයොති[Pg.212]. ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘අභිනන්දන්තාන’’න්ති ඉමිනා පදෙන කුසලසොමනස්සම්පි සඞ්ගහිතන්ති වදන්ති. අනභාවං කතාති එත්ථ අනු-සද්දො පච්ඡාසද්දෙන සමානත්ථොති ආහ ‘‘යථා නෙසං පච්ඡාභාවො න හොතී’’තිආදි. คำว่า "อวิรุฬหิธัมมัตตา" คือ เพราะมีสภาพไม่งอกงาม. ต้นตาลที่ถูกตัดยอดแล้ว ย่อมไม่เป็นที่ตั้งแห่งใบและผลเป็นต้น จึงเรียกว่า ตาลวัตถุ ท่านจึงกล่าวว่า "ถูกทำให้เหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอดแล้ว". ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงวิเคราะห์ว่า "ถูกทำให้เหมือนตาลวัตถุ ชื่อว่า ตาลวัตถุกตา". ในคำนี้ พึงทราบว่า พึงกล่าวว่า "อวัตถุตาลกตา" (ถูกทำให้เหมือนต้นตาลที่ไม่มีที่ตั้ง) แต่ท่านกล่าวว่า "ตาลวัตถุกตา" โดยทำบทวิเสสนะให้ไปอยู่ข้างหลัง. ก็ด้วยอรรถนี้ ท่านแสดงสิ่งนี้ว่า – ด้วยคำว่า รูป รส เป็นต้น ท่านถือเอาธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่เคยเกิดขึ้นแล้วในกาลก่อน ซึ่งเป็นธรรมที่มีวิบากเป็นธรรมดา ธรรมเหล่านั้นแม้เกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่สามารถยังวิบากขันธ์อันเหมือนใบตาลให้เกิดขึ้นในภายหน้าได้ เพราะถูกตัดด้วยศาสตราคือมรรค ซึ่งตัดตัณหาและอวิชชาอันเหมือนยอดไม้ ฉะนั้น รูป รส เป็นต้น จึงชื่อว่า "ตาลวัตถุกตา" คือ ถูกทำให้เหมือนตาลวัตถุ. ในอรรถนี้ ท่านกล่าวว่า แม้กุศลโสมนัสก็สงเคราะห์ด้วยบทว่า "อภินนฺทนฺตานํ" (ของผู้เพลิดเพลิน). ในคำว่า "อนภาวํ กตา" (ถูกทำให้ไม่มีภายหลัง) นี้ ท่านกล่าวว่า อนุ-สัททะ มีความหมายเหมือนกับปัจฉาสัททะ (คำว่าภายหลัง) คือ "เหมือนอย่างว่า ภายหลังของสิ่งเหล่านั้นย่อมไม่มี" เป็นต้น. යඤ්ච ඛො ත්වං සන්ධාය වදෙසි, සො පරියායො න හොතීති යං වන්දනාදිසාමග්ගිරසාභාවසඞ්ඛාතං කාරණං අරසරූපතාය වදෙසි, තං කාරණං න හොති, න විජ්ජතීති අත්ථො. නනු චායං බ්‍රාහ්මණො යං වන්දනාදිසාමග්ගිරසාභාවසඞ්ඛාතපරියායං සන්ධාය ‘‘අරසරූපො භවං ගොතමො’’ති ආහ, ‘‘සො පරියායො නත්ථී’’ති වුත්තෙ වන්දනාදීනි භගවා කරොතීති ආපජ්ජතීති ඉමං අනිට්ඨප්පසඞ්ගං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නනු චා’’තිආදි. คำว่า "ยัญจะ โข ตฺวํ สนฺธาย วเทสิ, โส ปริยาโย น โหติ" คือ เหตุใดที่ท่านกล่าวอ้างถึง ซึ่งเป็นเหตุที่ชื่อว่าความไม่มีรสคือความพร้อมเพรียงในการไหว้เป็นต้น ท่านกล่าวโดยความเป็นผู้ไม่มีรส เหตุนั้นย่อมไม่มี, หมายความว่า ไม่มีอยู่. ก็พราหมณ์นี้กล่าวว่า "ท่านพระโคดมเป็นผู้ไม่มีรส" โดยอ้างถึงปริยายที่ชื่อว่าความไม่มีรสคือความพร้อมเพรียงในการไหว้เป็นต้น มิใช่หรือ? เมื่อกล่าวว่า "ปริยายนั้นไม่มี" ย่อมถึงความว่า พระผู้มีพระภาคทรงกระทำการไหว้เป็นต้น มิใช่หรือ? ท่านแสดงความพัวพันที่ไม่พึงปรารถนานี้ จึงกล่าวว่า "นนุ จา" (ก็มิใช่หรือ) เป็นต้น. සබ්බපරියායෙසූති සබ්බවාරෙසු. සන්ධායභාසිතමත්තන්ති යං සන්ධාය බ්‍රාහ්මණො ‘‘නිබ්භොගො භවං ගොතමො’’තිආදිමාහ. භගවා ච යං සන්ධාය නිබ්භොගතාදිං අත්තනි අනුජානාති, තං සන්ධායභාසිතමත්තං. ඡන්දරාගපරිභොගොති ඡන්දරාගවසෙන පරිභොගො. අපරං පරියායන්ති අඤ්ඤං කාරණං. คำว่า "สัพพปริยาเยสุ" คือ ในทุกวาระ. คำว่า "สนฺธายภาสิตมตฺตํ" คือ สิ่งที่พราหมณ์กล่าวว่า "ท่านพระโคดมเป็นผู้ไม่มีโภคะ" เป็นต้น โดยอ้างถึงสิ่งใด. และพระผู้มีพระภาคทรงยอมรับความเป็นผู้ไม่มีโภคะเป็นต้นในพระองค์ โดยอ้างถึงสิ่งใด สิ่งนั้นเป็นเพียงคำกล่าวที่อ้างถึง. คำว่า "ฉันทราคปริโภค" คือ การบริโภคโดยอาศัยฉันทราคะ. คำว่า "อปริยายํ" คือ เหตุอื่น. කුලසමුදාචාරකම්මන්ති කුලාචාරසඞ්ඛාතං කම්මං, කුලචාරිත්තන්ති අත්ථො. අකිරියන්ති අකරණභාවං. ‘‘අනෙකවිහිතානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මාන’’න්ති සාමඤ්ඤවචනෙපි පාරිසෙසඤායතො වුත්තාවසෙසා අකුසලධම්මා ගහෙතබ්බාති ආහ ‘‘ඨපෙත්වා තෙ ධම්මෙ’’තිආදි, තෙ යථාවුත්තකායදුච්චරිතාදිකෙ අකුසලධම්මෙ ඨපෙත්වාති අත්ථො. අනෙකවිහිතාති අනෙකප්පකාරා. คำว่า "กุลสมุทาจารกัมมํ" คือ กรรมที่ชื่อว่ากุลจารีต, หมายถึง จารีตของตระกูล. คำว่า "อกิริยํ" คือ ความไม่กระทำ. แม้ในคำสามัญว่า "อกุศลธรรมอันลามกมีประการต่างๆ" ก็พึงถือเอาอกุศลธรรมที่เหลือจากที่กล่าวมาแล้วโดยนัยแห่งปาริเสสญาณ ท่านจึงกล่าวว่า "เว้นธรรมเหล่านั้น" เป็นต้น, หมายถึง เว้นอกุศลธรรมมีกายทุจริตเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "อเนกวิหิตา" คือ มีหลายประการ. අයං ලොකතන්තීති අයං වුඩ්ඪානං අභිවාදනාදිකිරියලක්ඛණා ලොකප්පවෙණී. අනාගාමිබ්‍රහ්මානං අලඞ්කාරාදීසු අනාගාමිභික්ඛූනඤ්ච චීවරාදීසු නිකන්තිවසෙන රාගුප්පත්ති හොතීති අනාගාමිමග්ගෙන පඤ්චකාමගුණිකරාගස්සෙව පහානං වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘පඤ්චකාමගුණිකරාගස්සා’’ති. රූපාදීසු පඤ්චසු කාමගුණෙසු වත්ථුකාමකොට්ඨාසෙසු උප්පජ්ජමානො රාගො ‘‘පඤ්චකාමගුණිකරාගො’’ති වෙදිතබ්බො. කොට්ඨාසවචනො හෙත්ථ [Pg.213] ගුණ-සද්දො ‘‘වයොගුණා අනුපුබ්බං ජහන්තී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.4) විය. අකුසලචිත්තද්වයසම්පයුත්තස්සාති දොමනස්සසහගතචිත්තද්වයසම්පයුත්තස්ස. මොහස්ස සබ්බාකුසලසාධාරණත්තා ආහ ‘‘සබ්බාකුසලසම්භවස්සා’’ති. අවසෙසානන්ති සක්කායදිට්ඨිආදීනං. คำว่า "อยํ โลกตนฺตี" คือ ขนบธรรมเนียมของโลกนี้ อันมีลักษณะเป็นการกระทำมีอภิวาทเป็นต้นของผู้ใหญ่. ราคะย่อมเกิดขึ้นในเครื่องประดับเป็นต้นของอนาคามีพรหม และในจีวรเป็นต้นของอนาคามีภิกษุโดยความพอใจ ฉะนั้น พึงทราบว่า การละราคะอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕ เท่านั้นด้วยอนาคามิมรรค ท่านจึงกล่าวว่า "ปญฺจกามคุณิกรราคสฺส" (แห่งราคะอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕). ราคะที่เกิดขึ้นในกามคุณ ๕ มีรูปเป็นต้น ซึ่งเป็นส่วนแห่งวัตถุกาม พึงทราบว่าเป็น "ปัญจกามคุณิกรราคะ" (ราคะอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕). ในคำนี้ สัททะว่า "คุณ" เป็นคำแสดงส่วน เหมือนในคำว่า "วยคุณา อนุปุพพํ ชหนฺติ" (คุณแห่งวัยย่อมละไปโดยลำดับ) เป็นต้น. คำว่า "อกุสลจิตตทฺวยสมฺปยุตฺตสฺส" คือ ของจิต ๒ ดวงที่ประกอบด้วยโทมนัส. เพราะโมหะเป็นสาธารณะแก่อกุศลทั้งปวง ท่านจึงกล่าวว่า "สัพพากุสลสัมภวัสสะ" (อันเกิดจากอกุศลทั้งปวง). คำว่า "อวเสสานํ" คือ ของสักกายทิฏฐิเป็นต้นที่เหลือ. ජිගුච්ඡති මඤ්ඤෙති අහමභිජාතො රූපවා පඤ්ඤවා කථං නාම අඤ්ඤෙසං අභිවාදනාදිං කරෙය්‍යන්ති ජිගුච්ඡති විය, ජිගුච්ඡතීති වා සල්ලක්ඛෙමි. අකුසලධම්මෙ ජිගුච්ඡමානො තෙසං සමඞ්ගිභාවම්පි ජිගුච්ඡතීති වුත්තං ‘‘අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා ජිගුච්ඡතී’’ති. සමාපත්තීති එතස්සෙව වෙවචනං සමාපජ්ජනා සමඞ්ගිභාවොති. මණ්ඩනජාතිකොති මණ්ඩනකසභාවො, මණ්ඩනකසීලොති අත්ථො. ජෙගුච්ඡිතන්ති ජිගුච්ඡනසීලතං. คำว่า "ชิคุจฺฉติ" คือ ย่อมรังเกียจ เหมือนรังเกียจว่า "เราเกิดในตระกูลสูง มีรูปงาม มีปัญญา ไฉนหนอจะพึงกระทำการอภิวาทเป็นต้นแก่ผู้อื่นได้" หรือเราพิจารณาว่า ย่อมรังเกียจ. เมื่อรังเกียจอกุศลธรรม ย่อมรังเกียจแม้ความเป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยอกุศลธรรมเหล่านั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมรังเกียจในการเข้าถึงอกุศลธรรม". คำว่า "สมาปัตติ" เป็นไวพจน์ของคำว่า "สมาปัชชนา" และ "สมังคิภาวะ" (ความพร้อมเพรียง). คำว่า "มณฺฑนชาติโก" คือ มีสภาพเป็นผู้ชอบตกแต่ง, หมายถึง มีปกติชอบตกแต่ง. คำว่า "เชคุจฺฉิตํ" คือ ความมีปกติรังเกียจ. ලොකජෙට්ඨකකම්මන්ති ලොකජෙට්ඨකානං කත්තබ්බකම්මං, ලොකෙ වා සෙට්ඨසම්මතං කම්මං. තත්‍රාති තෙසු ද්වීසුපි අත්ථවිකප්පෙසු. පදාභිහිතො අත්ථො පදත්ථො, බ්‍යඤ්ජනත්ථොති වුත්තං හොති. විනයං වා අරහතීති එත්ථ විනයනං විනයො, නිග්ගණ්හනන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නිග්ගහං අරහතීති වුත්තං හොතී’’ති. නනු ච පඨමං වුත්තෙසු ද්වීසුපි අත්ථවිකප්පෙසු සකත්ථෙ අරහත්ථෙ ච තද්ධිතපච්චයො සද්දලක්ඛණතො දිස්සති, න පන ‘‘විනයාය ධම්මං දෙසෙතී’’ති ඉමස්මිං අත්ථෙ. තස්මා කථමෙත්ථ තද්ධිතපච්චයොති ආහ ‘‘විචිත්‍රා හි තද්ධිතවුත්තී’’ති. විචිත්‍රතා චෙත්ථ ලොකප්පමාණතො වෙදිතබ්බා. තථා හි යස්මිං යස්මිං අත්ථෙ තද්ධිතප්පයොගො ලොකස්ස, තත්ථ තත්ථ තද්ධිතවුත්ති ලොකතො සිද්ධාති විචිත්‍රා තද්ධිතවුත්ති, තස්මා යථා ‘‘මා සද්දමකාසී’’ති වදන්තො ‘‘මාසද්දිකො’’ති වුච්චති, එවං විනයාය ධම්මං දෙසෙතීති වෙනයිකොති වුච්චතීති අධිප්පායො. คำว่า "โลกเชฏฐกกรรม" คือ กรรมที่โลกเชษฐะทั้งหลายพึงกระทำ, หรือกรรมที่โลกสมมติว่าเป็นเลิศ. คำว่า "ตตฺร" คือ ในอรรถวิกัลป์ทั้งสองนั้น. อรรถที่กล่าวด้วยบท คือ บทัตถะ, หมายถึง พยัญชนะอรรถ. ในคำว่า "วินยํ วา อรหติ" (หรือย่อมควรแก่การนำไป) นี้ "วินยนะ" คือ วินัย, หมายถึง การข่มขี่. ท่านจึงกล่าวว่า "หมายความว่า ย่อมควรแก่การข่มขี่". ก็ปัจจัยตัทธิตย่อมปรากฏโดยลักษณะแห่งศัพท์ในอรรถวิกัลป์ทั้งสองที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น คือในสกัดถะและอรหัตถะ มิใช่หรือ? แต่ไม่ปรากฏในอรรถนี้ว่า "วินยาย ธมฺมํ เทเสติ" (แสดงธรรมเพื่อวินัย). ฉะนั้น ปัจจัยตัทธิตในคำนี้เป็นอย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า "ก็ตัทธิตวุตติมีความวิจิตร". ความวิจิตรในคำนี้ พึงทราบโดยประมาณของโลก. เหมือนอย่างว่า ในอรรถใดๆ ที่โลกใช้ตัทธิตศัพท์ ตัทธิตวุตติก็สำเร็จได้จากโลกในอรรถนั้นๆ ฉะนั้น ตัทธิตวุตติจึงวิจิตร, ฉะนั้น เหมือนอย่างว่า ผู้ที่กล่าวว่า "อย่าทำเสียง" เรียกว่า "มาสัททิกะ" ฉันใด ผู้ที่แสดงธรรมเพื่อวินัย ก็เรียกว่า "เวไนยิกะ" ฉันนั้น นี้เป็นอัธยาศัย. කපණපුරිසොති ගුණවිරහිතතාය දීනමනුස්සො. බ්‍යඤ්ජනානි අවිචාරෙත්වාති තිස්සදත්තාදිසද්දෙසු විය ‘‘ඉමස්මිං අත්ථෙ අයං නාම පච්චයො’’ති එවං බ්‍යඤ්ජනවිචාරං අකත්වා, අනිප්ඵන්නපාටිපදිකවසෙනාති වුත්තං හොති. คำว่า "กปณปุริโส" (คนขัดสน) คือ คนน่าสงสารเพราะปราศจากคุณ. คำว่า "ไม่พิจารณาพยัญชนะทั้งหลาย" คือ ไม่กระทำการพิจารณาพยัญชนะอย่างนี้ว่า "ในอรรถนี้ ชื่อว่าปัจจัยนี้" เหมือนในคำว่า ติสสทัตตะ เป็นต้น ชื่อว่ากล่าวโดยเป็นปาฏิปทิกะที่ยังไม่สำเร็จรูป. ‘‘දෙවලොකගබ්භසම්පත්තියා’’ති වත්වාපි ඨපෙත්වා භුම්මදෙවෙ සෙසදෙවෙසු ගබ්භග්ගහණස්ස අභාවතො පටිසන්ධියෙවෙත්ථ ගබ්භසම්පත්තීති වෙදිතබ්බාති වුත්තමෙවත්ථං විවරිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දෙවලොකපටිසන්ධිපටිලාභාය සංවත්තතී’’ති. අස්සාති අභිවාදනාදිසාමීචිකම්මස්ස. මාතුකුච්ඡිස්මිං [Pg.214] පටිසන්ධිග්ගහණෙ දොසං දස්සෙන්තොති මාතිතො අපරිසුද්ධභාවං දස්සෙන්තො, අක්කොසිතුකාමස්ස දාසියා පුත්තොති දාසිකුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තභාවෙ දොසං දස්සෙත්වා අක්කොසනං විය භගවතො මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිග්ගහණෙ දොසං දස්සෙත්වා අක්කොසන්තොපි එවමාහාති අධිප්පායො. ගබ්භතොති දෙවලොකප්පටිසන්ධිතො. තෙනෙවාහ ‘‘අභබ්බො දෙවලොකූපපත්තිං පාපුණිතුන්ති අධිප්පායො’’ති. ‘‘හීනො වා ගබ්භො අස්සාති අපගබ්භො’’ති ඉමස්ස විග්ගහස්ස එකෙන පරියායෙන අධිප්පායං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දෙවලොකගබ්භපරිබාහිරත්තා ආයතිං හීනගබ්භපටිලාභභාගී’’ති. ඉති-සද්දො හෙතුඅත්ථො. යස්මා ආයතිම්පි හීනගබ්භපටිලාභභාගී, තස්මා හීනො වා ගබ්භො අස්සාති අපගබ්භොති අධිප්පායො. පුන තස්සෙව විග්ගහස්ස ‘‘කොධවසෙන…පෙ… දස්සෙන්තො’’ති හෙට්ඨා වුත්තනයස්ස අනුරූපං කත්වා අධිප්පායං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘හීනො වාස්ස මාතුකුච්ඡිස්මිං ගබ්භවාසො අහොසීති අධිප්පායො’’ති. ගබ්භ-සද්දො අත්ථි මාතුකුච්ඡිපරියායො ‘‘ගබ්භෙ වසති මාණවො’’තිආදීසු (ජා. 1.15.363) විය. අත්ථි මාතුකුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තසත්තපරියායො ‘‘අන්තමසො ගබ්භපාතනං උපාදායා’’තිආදීසු (මහාව. 129) විය. තත්ථ මාතුකුච්ඡිපරියායං ගහෙත්වා අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනාගතෙ ගබ්භසෙය්‍යා’’ති. ගබ්භෙ සෙය්‍යා ගබ්භසෙය්‍යා. අනුත්තරෙන මග්ගෙනාති අග්ගමග්ගෙන. කම්මකිලෙසානං මග්ගෙන විහතත්තා ආහ ‘‘විහතකාරණත්තා’’ති. ඉතරා තිස්සොපීති අණ්ඩජසංසෙදජඔපපාතිකා. එත්ථ ච යදිපි ‘‘අපගබ්භො’’ති ඉමස්ස අනුරූපතො ගබ්භසෙය්‍යා එව වත්තබ්බා, පසඞ්ගතො පන ලබ්භමානං සබ්බම්පි වත්තුං වට්ටතීති පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිපි වුත්තාති වෙදිතබ්බා. แม้กล่าวว่า "ด้วยการถึงพร้อมแห่งครรภ์ในเทวโลก" ก็ตาม แต่เว้นภุมมเทวดาเสียแล้ว ในเทวดาที่เหลือไม่มีการถือปฏิสนธิในครรภ์ เพราะฉะนั้นพึงทราบว่า การถือปฏิสนธินั่นแหละชื่อว่าการถึงพร้อมแห่งครรภ์ในที่นี้. เมื่อแสดงอรรถที่กล่าวแล้วนั้นให้พิสดาร จึงกล่าวว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อการได้ปฏิสนธิในเทวโลก". คำว่า อัสสะ (ของเขา) คือ ของกรรมอันสมควรมีอภิวาทเป็นต้น. คำว่า "เมื่อแสดงโทษในการถือปฏิสนธิในครรภ์มารดา" คือ เมื่อแสดงความเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์จากมารดา. มีอธิบายว่า แม้ผู้ที่ต้องการด่า เมื่อจะด่าพระผู้มีพระภาคโดยแสดงโทษในการถือปฏิสนธิในครรภ์มารดา ก็ได้กล่าวอย่างนี้ เหมือนการด่าของผู้ที่ต้องการจะด่าว่า "บุตรของทาสี" โดยแสดงโทษในการเกิดในครรภ์ของทาสี. คำว่า คัพภโต (จากครรภ์) คือ จากปฏิสนธิในเทวโลก. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "มีอธิบายว่า ย่อมไม่สามารถบรรลุการอุบัติในเทวโลก". เมื่อแสดงอธิบายแห่งวิเคราะห์นี้ว่า "หรือครรภ์ของเขาต่ำทราม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อปคัพภะ (ผู้ไม่มีครรภ์)" โดยปริยายหนึ่ง จึงกล่าวว่า "เพราะเป็นผู้พ้นจากครรภ์ในเทวโลก ย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งการได้ครรภ์ที่ต่ำทรามในอนาคต". อิติศัพท์เป็นอรรถแห่งเหตุ. เพราะเหตุที่ย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งการได้ครรภ์ที่ต่ำทรามในอนาคตด้วย เพราะฉะนั้นจึงมีอธิบายว่า "หรือครรภ์ของเขาต่ำทราม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อปคัพภะ". อีกอย่างหนึ่ง เมื่อแสดงอธิบายแห่งวิเคราะห์นั้นนั่นแหละ โดยทำให้สมควรแก่นัยที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า "โดยอำนาจแห่งความโกรธ... (ละ)... เมื่อแสดง" จึงกล่าวว่า "มีอธิบายว่า หรือการอยู่ในครรภ์มารดาของเขาต่ำทราม". คัพภศัพท์มีปริยายว่าครรภ์มารดา เหมือนในประโยคมีอาทิว่า "มาณพอยู่ในครรภ์" (ชา. 1.15.363). และมีปริยายว่าสัตว์ที่เกิดในครรภ์มารดา เหมือนในประโยคมีอาทิว่า "แม้ที่สุดถึงการทำครรภ์ให้ตก" (มหาวัคค์ 129). ในบรรดาปริยายเหล่านั้น เมื่อแสดงอรรถโดยถือเอาปริยายว่าครรภ์มารดา จึงกล่าวว่า "การนอนในครรภ์ในอนาคต". การนอนในครรภ์ ชื่อว่า คัพภเสยยา. ด้วยมรรคอันยอดเยี่ยม คือ ด้วยอัคคมรรค. เพราะมรรคเป็นเครื่องกำจัดกรรมและกิเลส จึงกล่าวว่า "เพราะเป็นเหตุแห่งการกำจัด". สัตว์อีก ๓ จำพวกที่เหลือ คือ อัณฑชะ สังเสทชะ และโอปปาติกะ. อนึ่ง ในที่นี้ แม้ว่าพึงกล่าวแต่คัพภเสยยาเท่านั้นให้สมควรแก่คำว่า "อปคัพภะ" ก็ตาม แต่ก็ควรกล่าวทุกอย่างที่พึงได้โดยปรารภถึง เพราะฉะนั้นพึงทราบว่า แม้การเกิดใหม่ก็ถูกกล่าวไว้ด้วย. ඉදානි සත්තපරියායස්ස ගබ්භ-සද්දස්ස වසෙන විග්ගහනානත්තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපිචා’’තිආදි. ඉමස්මිං පන විකප්පෙ ගබ්භසෙය්‍යා පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති උභයම්පි ගබ්භසෙය්‍යවසෙනෙව වුත්තන්තිපි වදන්ති. නනු ච ‘‘ආයතිං ගබ්භසෙය්‍යා පහීනා’’ති වුත්තත්තා ගබ්භස්ස සෙය්‍යා එව පහීනා, න පන ගබ්භොති ආපජ්ජතීති ආහ ‘‘යථා චා’’තිආදි. අථ ‘‘අභිනිබ්බත්තී’’ති එත්තකමෙව අවත්වා පුනබ්භවග්ගහණං කිමත්ථන්ති ආහ ‘‘අභිනිබ්බත්ති ච නාමා’’තිආදි. අපුනබ්භවභූතාති ඛණෙ ඛණෙ උප්පජ්ජමානානං ධම්මානං අභිනිබ්බත්ති. บัดนี้ เมื่อแสดงความแตกต่างแห่งวิเคราะห์โดยอาศัยคัพภศัพท์อันมีปริยายว่าสัตว์ จึงกล่าวว่า "อนึ่ง..." เป็นต้น. ก็ในวิกัลปะนี้ ชนทั้งหลายกล่าวว่า ทั้งคัพภเสยยาและการเกิดใหม่ ทั้งสองอย่างนี้ก็ถูกกล่าวโดยอาศัยคัพภเสยยาเท่านั้น. ก็เมื่อกล่าวว่า "การนอนในครรภ์อันเป็นไปในอนาคตอันบุคคลละได้แล้ว" ย่อมถึงความว่า การนอนในครรภ์เท่านั้นอันบุคคลละได้แล้ว ไม่ใช่ครรภ์หรือ? จึงกล่าวว่า "ก็เหมือน..." เป็นต้น. อนึ่ง เมื่อไม่กล่าวแต่เพียงว่า "การเกิด" เท่านั้น การถือเอาคำว่า "การเกิดใหม่" มีประโยชน์อะไร? จึงกล่าวว่า "อนึ่ง ชื่อว่าการเกิด..." เป็นต้น. คำว่า อปุนัพภวภูตา (ความเป็นผู้ไม่มีภพใหม่) คือ การเกิดแห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะๆ. ධම්මධාතුන්ති [Pg.215] එත්ථ ධම්මෙ අනවසෙසෙ ධාරෙති යාථාවතො උපධාරෙතීති ධම්මධාතු, ධම්මානං යථාසභාවතො අවබුජ්ඣනසභාවො, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. පටිවිජ්ඣිත්වාති සච්ඡිකත්වා, පටිලභිත්වාති අත්ථො, පටිලාභහෙතූති වුත්තං හොති. දෙසනාවිලාසප්පත්තො හොතීති රුචිවසෙන පරිවත්තෙත්වා දස්සෙතුං සමත්ථතා දෙසනාවිලාසො, තං පත්තො අධිගතොති අත්ථො. කරුණාවිප්ඵාරන්ති සබ්බසත්තෙසු මහාකරුණාය ඵරණං. තාදිලක්ඛණමෙව පුන උපමාය විභාවෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පථවීසමචිත්තත’’න්ති. යථා පථවී සුචිඅසුචිනික්ඛෙපච්ඡෙදනභෙදනාදීසු න විකම්පති, අනුරොධවිරොධං න පාපුණාති, එවං ඉට්ඨානිට්ඨෙසු ලාභාලාභාදීසු අනුරොධවිරොධප්පහානතො අවිකම්පිතචිත්තතාය පථවීසමචිත්තතන්ති අත්ථො. අකුප්පධම්මතන්ති එත්ථ අකුප්පධම්මො නාම ඵලසමාපත්තීති කෙචි වදන්ති. ‘‘පරෙසු පන අක්කොසන්තෙසුපි අත්තනො පථවීසමචිත්තතාය අකුප්පනසභාවතන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බො’’ති අම්හාකං ඛන්ති. ජරාය අනුසටන්ති ජරාය පලිවෙඨිතං. බ්‍රාහ්මණස්ස වුද්ධතාය ආසන්නවුත්තිමරණන්ති සම්භාවනවසෙන ‘‘අජ්ජ මරිත්වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘මහන්තෙන ඛො පන උස්සාහෙනා’’ති සාධු ඛො පන තථාරූපානං අරහතං දස්සනං හොතී’’ති එවං සඤ්ජාතමහුස්සාහෙන. අප්පටිසමං පුරෙජාතභාවන්ති අනඤ්ඤසාධාරණං පුරෙජාතභාවං. නත්ථි එතස්ස පටිසමොති අප්පටිසමො, පුරෙජාතභාවො. ในคำว่า ธัมมธาตุ นี้ ธรรมธาตุ คือ ธรรมชาติที่ทรงไว้ซึ่งธรรมทั้งหลายไม่เหลือ และพิจารณาธรรมทั้งหลายโดยความเป็นจริง. เป็นธรรมชาติที่รู้แจ้งธรรมทั้งหลายตามสภาพของมัน. คำนี้เป็นชื่อของสัพพัญญุตญาณ. คำว่า ปฏิวิชฌิตวา (แทงตลอดแล้ว) คือ ทำให้แจ้งแล้ว, มีอรรถว่า ได้แล้ว. ชื่อว่ากล่าวโดยเป็นเหตุแห่งการได้. คำว่า ย่อมเป็นผู้ถึงซึ่งความวิลาศแห่งการแสดง คือ ความสามารถที่จะแสดงโดยพลิกแพลงไปตามความพอใจ ชื่อว่า เทสนาวิลาสะ. ผู้ถึงซึ่งความวิลาศนั้น มีอรรถว่า บรรลุแล้ว. คำว่า กรุณาวิปผาระ (ความแผ่ไปแห่งกรุณา) คือ การแผ่ไปแห่งมหากรุณาในสัตว์ทั้งปวง. เมื่อแสดงลักษณะแห่งความเป็นผู้คงที่นั้นนั่นแหละให้พิสดารด้วยอุปมาอีก จึงกล่าวว่า "ความเป็นผู้มีจิตเสมอด้วยแผ่นดิน". อรรถว่า ความเป็นผู้มีจิตเสมอด้วยแผ่นดิน คือ เหมือนแผ่นดินไม่หวั่นไหว ไม่ถึงความยินดีและยินร้ายในการทิ้งของสะอาดและไม่สะอาด การตัด การทำลาย เป็นต้น ฉันใด การละความยินดีและยินร้ายในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ในลาภและอลาภ เป็นต้น ด้วยความเป็นผู้มีจิตไม่หวั่นไหว ฉันนั้น. ในคำว่า อกุปปธัมมตา (ความเป็นผู้มีธรรมไม่กำเริบ) นี้ ชนบางพวกกล่าวว่า อกุปปธรรม คือ ผลสมาบัติ. แต่ความเห็นของเราคือ "พึงถือเอาอรรถในที่นี้อย่างนี้ว่า แม้เมื่อชนเหล่าอื่นด่า ก็เป็นธรรมชาติที่ไม่กำเริบด้วยความเป็นผู้มีจิตเสมอด้วยแผ่นดินของตน". คำว่า ชรายะ อนุสฏะ (อันชราห่อหุ้มแล้ว) คือ อันชราห่อหุ้มแล้ว. คำว่า พราหมณ์แก่แล้ว ความตายใกล้เข้ามาแล้ว คือ กล่าวโดยเป็นไปในลักษณะแห่งความน่าจะเป็น มีอาทิว่า "ตายวันนี้". คำว่า "ด้วยความเพียรพยายามอย่างยิ่ง" คือ ด้วยความเพียรพยายามอันเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "การเห็นพระอรหันต์เช่นนั้นเป็นสิ่งดีหนอ". คำว่า อัปปฏิสมะ ปุเรชาตภาวะ (ความเป็นผู้เกิดก่อนที่ไม่มีใครเสมอ) คือ ความเป็นผู้เกิดก่อนที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. ไม่มีผู้เสมอเหมือนแก่สิ่งนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อัปปฏิสมะ (ไม่มีใครเสมอ), คือ ความเป็นผู้เกิดก่อน. පක්ඛෙ විධුනන්තාති පත්තෙ චාලෙන්තා. නික්ඛමන්තානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං, නික්ඛන්තෙසූති අත්ථො. คำว่า ปักเข วิธุนันตา (กระพือปีก) คือ ขยับปีก. คำว่า นิกขมันตานัง (ของสัตว์ทั้งหลายผู้กำลังออกไป) เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด คือ มีอรรถว่า ในสัตว์ทั้งหลายผู้ออกไปแล้ว. සො ජෙට්ඨො ඉති අස්ස වචනීයොති යො පඨමතරං අණ්ඩකොසතො නික්ඛන්තො කුක්කුටපොතකො, සො ජෙට්ඨොති වචනීයො අස්ස, භවෙය්‍යාති අත්ථො. සම්පටිපාදෙන්තොති සංසන්දෙන්තො. තිභූමපරියාපන්නාපි සත්තා අවිජ්ජාකොසස්ස අන්තො පවිට්ඨා තත්ථ තත්ථ අප්පහීනාය අවිජ්ජාය වෙඨිතත්තාති ආහ ‘‘අවිජ්ජාකොසස්ස අන්තො පවිට්ඨෙසු සත්තෙසූ’’ති අණ්ඩකොසන්ති බීජකපාලං. ලොකසන්නිවාසෙති ලොකොයෙව සඞ්ගම්ම සමාගම්ම නිවාසනට්ඨෙන ලොකසන්නිවාසො, සත්තනිකායො. සම්මාසම්බොධින්ති එත්ථ සම්මාති අවිපරීතත්ථො, සං-සද්දො සාමන්ති ඉමමත්ථං දීපෙති. තස්මා සම්මා අවිපරීතෙනාකාරෙන [Pg.216] සයමෙව චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣති පටිවිජ්ඣතීති සම්මාසම්බොධීති මග්ගො වුච්චති. තෙනාහ ‘‘සම්මා සාමඤ්ච බොධි’’න්ති, සම්මා සයමෙව ච බුජ්ඣනකන්ති අත්ථො. සම්මාති වා පසත්ථවචනො, සං-සද්දො සුන්දරවචනොති ආහ ‘‘අථ වා පසත්ථං සුන්දරඤ්ච බොධි’’න්ති. คำว่า "เขาเป็นผู้เจริญ เพราะฉะนั้นพึงกล่าวแก่เขา" ความว่า ลูกไก่ตัวใดออกจากเปลือกไข่ก่อน ลูกไก่นั้นพึงกล่าวว่าเป็นผู้เจริญแก่เขา มีอรรถว่า พึงเป็นอย่างนั้น. คำว่า สัมปฏปาเทนโต (เมื่อให้ถึงพร้อม) คือ เมื่อให้สอดคล้องกัน. สัตว์ทั้งหลายแม้ที่นับเนื่องในไตรภูมิ เมื่อเข้าสู่ภายในเปลือกแห่งอวิชชาแล้ว ย่อมถูกอวิชชาที่ยังละไม่ได้ในภพนั้นๆ ห่อหุ้มไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในสัตว์ทั้งหลายผู้เข้าสู่ภายในเปลือกแห่งอวิชชา". คำว่า อัณฑโกสะ (เปลือกไข่) คือ เปลือกเมล็ด. คำว่า โลกสันนิวาสะ (ที่อยู่รวมกันแห่งโลก) คือ โลกนั่นแหละ ชื่อว่าโลกสันนิวาสะ เพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่อาศัยรวมกัน ประชุมกัน ได้แก่ หมู่สัตว์. ในคำว่า สัมมาสัมโพธิ นี้ คำว่า สัมมา มีอรรถว่า ไม่วิปริต, สํ-ศัพท์ แสดงอรรถว่า ด้วยตนเอง. เพราะเหตุนั้น มรรคจึงชื่อว่า สัมมาสัมโพธิ เพราะตรัสรู้และแทงตลอดอริยสัจ ๔ ด้วยตนเองโดยอาการที่ไม่วิปริต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สัมมา และ โพธิด้วยตนเอง" มีอรรถว่า เป็นผู้ตรัสรู้ด้วยตนเองโดยชอบ. อีกอย่างหนึ่ง สัมมา เป็นคำสรรเสริญ, สํ-ศัพท์ เป็นคำแสดงความงาม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อีกอย่างหนึ่ง โพธิอันประเสริฐและงดงาม". අසබ්බගුණදායකත්තාති සබ්බගුණානං අදායකත්තා. සබ්බගුණෙ න දදාතීති හි අසබ්බගුණදායකො, අසමත්ථසමාසොයං ගමකත්තා යථා ‘‘අසූරියපස්සානි මුඛානී’’ති. තිස්සො විජ්ජාති උපනිස්සයවතො සහෙව අරහත්තඵලෙන තිස්සො විජ්ජා දෙති. නනු චෙත්ථ තීසු විජ්ජාසු ආසවක්ඛයඤාණස්ස මග්ගපරියාපන්නත්තා කථමෙතං යුජ්ජති ‘‘මග්ගො තිස්සො විජ්ජා දෙතී’’ති? නායං දොසො. සතිපි ආසවක්ඛයඤාණස්ස මග්ගපරියාපන්නභාවෙ අට්ඨඞ්ගිකෙ මග්ගෙ සති මග්ගඤාණෙන සද්ධිං තිස්සො විජ්ජා පරිපුණ්ණා හොන්තීති ‘‘මග්ගො තිස්සො විජ්ජා දෙතී’’ති වුච්චති. ඡ අභිඤ්ඤාති එත්ථාපි එසෙව නයො. සාවකපාරමිඤාණන්ති අග්ගසාවකෙහි පටිලභිතබ්බමෙව ලොකියලොකුත්තරඤාණං. පච්චෙකබොධිඤාණන්ති එත්ථාපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අබ්භඤ්ඤාසින්ති ජානිං. ජානනඤ්ච න අනුස්සවාදිවසෙනාති ආහ ‘‘පටිවිජ්ඣි’’න්ති, පච්චක්ඛමකාසින්ති අත්ථො. පටිවෙධොපි න දූරෙ ඨිතස්ස ලක්ඛණප්පටිවෙධො වියාති ආහ ‘‘පත්තොම්හී’’ති, පාපුණින්ති අත්ථො. පාපුණනඤ්ච න සයං ගන්ත්වාති ආහ ‘‘අධිගතොම්හී’’ති, සන්තානෙ උප්පාදනවසෙන පටිලභින්ති අත්ථො. คำว่า อสัพพคุณทายกัตตา คือ ความเป็นผู้ไม่ให้คุณทั้งปวง เพราะว่าผู้ไม่ให้คุณทั้งปวง ชื่อว่า อสัพพคุณทายกะ สมาสนี้เป็นอสมัตถสมาส เพราะสื่อความหมายได้ เหมือนคำว่า 'ใบหน้าไม่เคยเห็นพระอาทิตย์' ฉะนั้น. คำว่า ติสโส วิชชา คือ ย่อมให้วิชชา ๓ พร้อมด้วยอรหัตตผลแก่ผู้มีอุปนิสัย. ถามว่า ก็ในวิชชา ๓ นั้น อาสวักขยญาณสงเคราะห์เข้าในมรรค มิใช่หรือ เมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า 'มรรคย่อมให้วิชชา ๓' นี้จะสมควรได้อย่างไร? ตอบว่า ข้อนี้ไม่เป็นโทษ แม้อาสวักขยญาณจะสงเคราะห์เข้าในมรรคก็จริง แต่เมื่ออริยมรรคมีองค์ ๘ มีอยู่ วิชชา ๓ ย่อมบริบูรณ์พร้อมด้วยมรรคญาณ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'มรรคย่อมให้วิชชา ๓'. คำว่า ฉ อภิญญา แม้ในอภิญญา ๖ นี้ก็นัยเดียวกัน. คำว่า สาวกปารมีญาณ คือ โลกิยญาณและโลกุตตรญาณที่พระอัครสาวกพึงบรรลุเท่านั้น. คำว่า ปัจเจกโพธิญาณ แม้ในคำนี้ก็พึงทราบอรรถโดยนัยนี้แล. คำว่า อัพภัญญาสิ คือ รู้แล้ว. และการรู้นั้นมิใช่รู้ด้วยการฟังเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปฏิวิชฌิ' คือ ทำให้ประจักษ์แจ้ง. การแทงตลอดนั้นก็มิใช่การแทงตลอดลักษณะของสิ่งที่ตั้งอยู่ไกล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปัตโตมหิ' คือ ถึงแล้ว. และการถึงนั้นก็มิใช่ถึงด้วยการไปเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อธิคโตมหิ' คือ บรรลุแล้ว โดยอาการที่ยังให้เกิดขึ้นในสันดาน. ඔපම්මසම්පටිපාදනන්ති ඔපම්මත්ථස්ස උපමෙය්‍යෙන සම්මදෙව පටිපාදනං. අත්ථෙනාති උපමෙය්‍යත්ථෙන. යථා කුක්කුටියා අණ්ඩෙසු තිවිධකිරියාකරණං කුක්කුටච්ඡාපකානං අණ්ඩකොසතො නික්ඛමනස්ස මූලකාරණං, එවං බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාකරණං අවිජ්ජණ්ඩකොසතො නික්ඛමනස්ස මූලකාරණන්ති ආහ ‘‘යථා හි තස්සා කුක්කුටියා…පෙ… තිවිධානුපස්සනාකරණ’’න්ති. ‘‘සන්තානෙ’’ති වුත්තත්තා අණ්ඩසදිසතා සන්තානස්ස, බහි නික්ඛන්තකුක්කුටච්ඡාපකසදිසතා බුද්ධගුණානං, බුද්ධගුණාති ච අත්ථතො බුද්ධොයෙව ‘‘තථාගතස්ස ඛො එතං, වාසෙට්ඨ, අධිවචනං ධම්මකායො ඉතිපී’’ති වචනතො. අවිජ්ජණ්ඩකොසස්ස තනුභාවොති බලවවිපස්සනාවසෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසස්ස තනුභාවො, පටිච්ඡාදනසාමඤ්ඤෙන ච අවිජ්ජාය අණ්ඩකොසසදිසතා. මුදුභූතස්සපි ඛරභාවාපත්ති හොතීති [Pg.217] තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘ථද්ධඛරභාවො’’ති වුත්තං. තික්ඛඛරවිප්පසන්නසූරභාවොති එත්ථ පරිග්ගය්හමානෙසු සඞ්ඛාරෙසු විපස්සනාඤාණස්ස සමාධින්ද්‍රියවසෙන සුඛානුප්පවෙසො තික්ඛතා, අනුපවිසිත්වාපි සතින්ද්‍රියවසෙන අනතික්කමනතො අකුණ්ඨතා ඛරභාවො. තික්ඛොපි හි එකච්චො සරො ලක්ඛං පත්වා කුණ්ඨො හොති, න තථා ඉදං. සතිපි ඛරභාවෙ සුඛුමප්පවත්තිවසෙන කිලෙසසමුදාචාරසඞ්ඛොභරහිතතාය සද්ධින්ද්‍රියවසෙන පසන්නභාවො, සතිපි පසන්නභාවෙ අන්තරා අනොසක්කිත්වා කිලෙසපච්චත්ථිකානං සුට්ඨු අභිභවනතො වීරියින්ද්‍රියවසෙන සූරභාවො වෙදිතබ්බො. එවමිමෙහි පකාරෙහි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණමෙව ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. විපස්සනාඤාණස්ස පරිණාමකාලොති විපස්සනාය වුට්ඨානගාමිනිභාවාපත්ති. තදා ච සා මග්ගඤාණගබ්භං ධාරෙන්තී විය හොතීති ආහ ‘‘ගබ්භග්ගහණකාලො’’ති. ගබ්භං ගණ්හාපෙත්වාති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය අනන්තරං සිඛාප්පත්තඅනුලොමවිපස්සනාවසෙන මග්ගවිජායනත්ථං ගබ්භං ගණ්හාපෙත්වා. අභිඤ්ඤාපක්ඛෙති ලොකියාභිඤ්ඤාපක්ඛෙ. ලොකුත්තරාභිඤ්ඤා හි අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලිතා. පොත්ථකෙසු පන කත්ථචි ‘‘ඡාභිඤ්ඤාපක්ඛෙ’’ති ලිඛන්ති, සො අපාඨොති වෙදිතබ්බො. คำว่า โอปัมมสัมปฏปาทนะ คือ การยังเนื้อความแห่งอุปมาให้ถึงพร้อมด้วยอุปเมยยะโดยชอบ. คำว่า อัตเถนะ คือ ด้วยอรรถที่เป็นอุปเมยยะ. เหมือนการกระทำ ๓ อย่างในฟองไข่ของแม่ไก่ เป็นมูลเหตุแห่งการออกจากเปลือกไข่ของลูกไก่ ฉันใด การกระทำอนุปัสสนา ๓ อย่างของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์ ก็เป็นมูลเหตุแห่งการออกจากเปลือกไข่คืออวิชชา ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ยถา หิ ตัสสา กุกกุฏิยา...เป... ติวิธานุปัสสนาการณัง'. เพราะคำว่า 'ในสันดาน' ที่กล่าวไว้ ความเป็นเหมือนไข่จึงเป็นของสันดาน ความเป็นเหมือนลูกไก่ที่ออกมาภายนอกเป็นของพุทธคุณทั้งหลาย และพุทธคุณทั้งหลายโดยอรรถก็คือพระพุทธเจ้านั่นเอง ตามพระดำรัสว่า 'ดูกรวาเสฏฐะ คำว่า ธรรมกาย นี้เป็นชื่อของพระตถาคต'. คำว่า อวิชชาณฺฑโกสสฺส ตนุภาโว คือ ความที่เปลือกไข่คืออวิชชาบางเบาลงด้วยอำนาจวิปัสสนาที่แก่กล้า และอวิชชามีความเหมือนเปลือกไข่ด้วยความเป็นเครื่องปกปิดโดยทั่วไป. แม้สิ่งที่อ่อนนุ่มก็กลายเป็นของแข็งกระด้างได้ เพื่อป้องกันความหมายนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ถัทธขรภาโว' (ความแข็งกระด้าง). คำว่า ติกขขรวิปปสันนสูรภาโว ในคำนี้ ความที่วิปัสสนาญาณหยั่งลงสู่ความสุขในสังขารทั้งหลายที่กำลังกำหนดอยู่ด้วยอำนาจสมาธินทรีย์ ชื่อว่า ติกขตา (ความคมกล้า), ความไม่ทื่อเพราะไม่ก้าวล่วงไปแม้หยั่งลงไปแล้วด้วยอำนาจสตินทรีย์ ชื่อว่า ขรภาโว (ความแข็งกระด้าง). เพราะศรบางลูกแม้จะคมกล้า แต่เมื่อกระทบเป้าหมายก็ทื่อได้ แต่สิ่งนี้ไม่เป็นเช่นนั้น. แม้จะมีความแข็งกระด้างอยู่ แต่ก็มีความผ่องใสด้วยอำนาจสัทธินทรีย์ เพราะปราศจากความขุ่นมัวแห่งกิเลสที่ฟุ้งขึ้นด้วยอำนาจการดำเนินไปอย่างละเอียดอ่อน, แม้จะมีความผ่องใสอยู่ ก็พึงทราบว่ามีความกล้าหาญด้วยอำนาจวิริยินทรีย์ เพราะไม่ถอยกลับในระหว่าง และเพราะข่มข้าศึกคือกิเลสได้เป็นอย่างดี. พึงทราบว่า ด้วยอาการเหล่านี้ ท่านถือเอาสังขารุเปกขาญาณนั่นเอง. คำว่า วิปัสสนาญาณัสสะ ปริณามกาโล คือ ความที่วิปัสสนาถึงความเป็นวุฏฐานคามินี. และในกาลนั้น วิปัสสนานั้นย่อมเป็นเหมือนทรงครรภ์คือมรรคญาณไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'คัพภัคคหณกาโล' (กาลแห่งการตั้งครรภ์). คำว่า คัพภัง คัณหาเปตวา คือ ยังครรภ์ให้ตั้งขึ้น เพื่อให้เกิดมรรคด้วยอำนาจอนุโลมวิปัสสนาที่ถึงยอดสุดในลำดับแห่งสังขารุเปกขา. คำว่า อภิญญาปักเข คือ ในฝ่ายโลกิยาภิญญา เพราะโลกุตตราภิญญาทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาแล้ว. แต่ในตำราบางแห่งเขียนว่า 'ฉาภิญญาปักเข' พึงทราบว่านั่นเป็นบทที่ผิด. ජෙට්ඨො සෙට්ඨොති වුද්ධතමත්තා ජෙට්ඨො, සබ්බගුණෙහි උත්තමත්තා පසත්ථතමොති සෙට්ඨො. คำว่า เชฏโฐ เสฏโฐ คือ ชื่อว่า เชฏโฐ เพราะเป็นผู้เจริญที่สุดโดยความเป็นผู้แก่ที่สุด, ชื่อว่า เสฏโฐ เพราะเป็นผู้ประเสริฐที่สุดโดยความเป็นผู้สูงสุดด้วยคุณทั้งปวง. ඉදානි ‘‘ආරද්ධං ඛො පන මෙ, බ්‍රාහ්මණ, වීරිය’’න්තිආදිකාය දෙසනාය අනුසන්ධිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එවං භගවා’’තිආදි. තත්ථ පුබ්බභාගතො පභුතීති භාවනාය පුබ්බභාගීයවීරියාරම්භාදිතො පට්ඨාය. මුට්ඨස්සතිනාති විනට්ඨස්සතිනා, සතිවිරහිතෙනාති අත්ථො. සාරද්ධකායෙනාති සදරථකායෙන. බොධිමණ්ඩෙති බොධිසඞ්ඛාතස්ස ඤාණස්ස මණ්ඩභාවප්පත්තෙ ඨානෙ. බොධීති හි පඤ්ඤා වුච්චති. සා එත්ථ මණ්ඩා පසන්නා ජාතාති සො පදෙසො ‘‘බොධිමණ්ඩො’’ති පඤ්ඤාතො. පග්ගහිතන්ති ආරම්භං සිථිලං අකත්වා දළ්හපරක්කමසඞ්ඛාතුස්සහනභාවෙන ගහිතං. තෙනාහ ‘‘අසිථිලප්පවත්තිත’’න්ති. අසල්ලීනන්ති අසඞ්කුචිතං කොසජ්ජවසෙන සඞ්කොචං අනාපන්නං. උපට්ඨිතාති ඔගාහනසඞ්ඛාතෙන අපිලාපනභාවෙන ආරම්මණං උපගන්ත්වා ඨිතා. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණාභිමුඛීභාවෙනා’’ති. සම්මොසස්ස විද්ධංසනවසෙන පවත්තියා න සම්මුට්ඨාති අසම්මුට්ඨා. කිඤ්චාපි චිත්තප්පස්සද්ධිවසෙන චිත්තමෙව පස්සද්ධං, කායප්පස්සද්ධිවසෙනෙව ච කායො පස්සද්ධො හොති[Pg.218], තථාපි යස්මා කායප්පස්සද්ධි උප්පජ්ජමානා චිත්තප්පස්සද්ධියා සහෙව උප්පජ්ජති, න විනා, තස්මා වුත්තං ‘‘කායචිත්තප්පස්සද්ධිවසෙනා’’ති. කායප්පස්සද්ධියා උභයෙසම්පි කායානං පස්සම්භනාවහත්තා වුත්තං ‘‘රූපකායොපි පස්සද්ධොයෙව හොතී’’ති. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงความสืบเนื่องแห่งพระเทศนา มีอาทิว่า ‘ดูกรพราหมณ์ ก็ความเพียรเราปรารภแล้ว’ จึงตรัสว่า ‘เอวํ ภควา’ เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า ปุพฺพภาคโต ปภูติ คือ ตั้งแต่เริ่มปรารภความเพียรที่เป็นส่วนเบื้องต้นแห่งภาวนาเป็นต้นไป. คำว่า มุฏฺฐสฺสตินา คือ ด้วยผู้มีสติอันเลือนหายไปแล้ว อธิบายว่า ผู้ปราศจากสติ. คำว่า สารทฺธกาเยน คือ ด้วยกายที่มีความกระวนกระวาย. คำว่า โพธิมณฺเฑ คือ ในสถานที่ที่ถึงความเป็นของใสแห่งญาณที่นับว่าโพธิ. ด้วยว่า ปัญญา ท่านเรียกว่า โพธิ. ปัญญานั้นในที่นี้เป็นของใส (บริสุทธิ์) เกิดขึ้นแล้ว เพราะฉะนั้น สถานที่นั้นจึงเป็นที่รู้กันว่า ‘โพธิมณฺฑะ’. คำว่า ปคฺคหิตนฺติ คือ ความเพียรที่ประคองไว้แล้วด้วยความเป็นผู้มีความอุตสาหะอันนับว่าความบากบั่นมั่นคง โดยไม่ทำให้การปรารภหย่อนยาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นไปโดยไม่หย่อนยาน’. คำว่า อสนฺลีนนฺติ คือ ไม่หดหู่ คือ ไม่ถึงความหดหู่ด้วยอำนาจความเกียจคร้าน. คำว่า อุปฏฺฐิตา คือ สติที่เข้าไปตั้งอยู่ใกล้อารมณ์ด้วยความเป็นผู้ไม่ลอยไปอันนับว่าการหยั่งลง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยความเป็นผู้มีหน้าเฉพาะต่ออารมณ์’. สติที่ไม่หลงลืม คือ ชื่อว่า อสมฺมุฏฺฐา เพราะความเป็นไปโดยการกำจัดความหลงลืม. ถึงแม้ว่าจิตนั่นแหละย่อมสงบด้วยอำนาจจิตตัปปัสสัทธิ และกายย่อมสงบด้วยอำนาจกายัปปัสสัทธิก็จริง, ถึงอย่างนั้น เพราะกายัปปัสสัทธิเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับจิตตัปปัสสัทธิทีเดียว ไม่ปราศจากกัน, เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยอำนาจกายัปปัสสัทธิและจิตตัปปัสสัทธิ’. เพราะกายัปปัสสัทธินำมาซึ่งความสงบระงับแห่งกายทั้งสอง ท่านจึงกล่าวว่า ‘แม้รูปกายก็สงบระงับแล้วทีเดียว’. සො ච ඛොති සො ච ඛො කායො. විගතදරථොති විගතකිලෙසදරථො. නාමකායෙ හි විගතදරථෙ රූපකායොපි වූපසන්තදරථපරිළාහො හොති. සම්මා ආහිතන්ති නානාරම්මණෙසු විධාවනසඞ්ඛාතං වික්ඛෙපං විච්ඡින්දිත්වා එකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ අවික්ඛිත්තභාවාපාදනෙන සම්මදෙව ආහිතං ඨපිතං. තෙනාහ ‘‘සුට්ඨු ඨපිත’’න්තිආදි. චිත්තස්ස අනෙකග්ගභාවො වික්ඛෙපවසෙන චඤ්චලතා, සා සති එකග්ගතාය න හොතීති ආහ ‘‘එකග්ගං අචලං නිප්ඵන්දන’’න්ති. එත්තාවතාති ‘‘ආරද්ධං ඛො පනා’’තිආදිනා වීරියසතිපස්සද්ධිසමාධීනං කිච්චසිද්ධිදස්සනෙන. නනු ච සද්ධාපඤ්ඤානම්පි කිච්චසිද්ධි ඣානස්ස පුබ්බභාගප්පටිපදාය ඉච්ඡිතබ්බාති? සච්චං, සා පන නානන්තරිකභාවෙන අවුත්තසිද්ධාති න ගහිතා. අසති හි සද්ධාය වීරියාරම්භාදීනං අසම්භවොයෙව, පඤ්ඤාපරිග්ගහෙ ච නෙසං අසති ඤායාරම්භාදිභාවො න සියා, තථා අසල්ලීනාසම්මොසතාදයො වීරියාදීනන්ති අසල්ලීනතාදිග්ගහණෙනෙවෙත්ථ පඤ්ඤාකිච්චසිද්ධි ගහිතාති දට්ඨබ්බං. ඣානභාවනායං වා සමාධිකිච්චං අධිකං ඉච්ඡිතබ්බන්ති දස්සෙතුං සමාධිපරියොසානාව ඣානස්ස පුබ්බභාගප්පටිපදා කථිතාති දට්ඨබ්බං. คำว่า โส จ โขติ คือ และกายนั้นแล. คำว่า วิคตทรถนฺติ คือ มีความกระวนกระวายคือกิเลสไปปราศแล้ว. ด้วยว่า เมื่อนามกายมีความกระวนกระวายไปปราศแล้ว แม้รูปกายก็มีความเร่าร้อนและความกระวนกระวายสงบระงับแล้ว. คำว่า สมฺมา อาหิตนฺติ คือ ตั้งไว้โดยชอบทีเดียว ด้วยการทำความไม่ฟุ้งซ่านให้เกิดขึ้นในอารมณ์เดียวนั่นเอง โดยตัดความฟุ้งซ่านอันนับว่าการแล่นไปในอารมณ์ต่างๆ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตั้งไว้ดีแล้ว’ เป็นต้น. ความเป็นผู้มีจิตไม่เป็นเอกัคคะ คือ ความหวั่นไหวด้วยอำนาจความฟุ้งซ่าน, ความหวั่นไหวนั้น เมื่อมีความเป็นเอกัคคะย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นเอกัคคะ ไม่หวั่นไหว ไม่กระเพื่อม’. คำว่า เอตฺตาวตาติ คือ ด้วยการแสดงความสำเร็จแห่งกิจของวิริยะ สติ ปัสสัทธิ และสมาธิ ด้วยคำมีอาทิว่า ‘ก็ความเพียรเราปรารภแล้ว’. ถามว่า ก็ความสำเร็จแห่งกิจแม้ของศรัทธาและปัญญาก็พึงปรารถนาในปฏิปทาส่วนเบื้องต้นแห่งฌานมิใช่หรือ? ตอบว่า จริง, แต่ความสำเร็จนั้นท่านไม่ถือเอา เพราะเป็นความสำเร็จที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นธรรมที่เกิดในลำดับที่ไม่มีอะไรคั่น. ด้วยว่า เมื่อไม่มีศรัทธา การปรารภความเพียรเป็นต้นย่อมมีไม่ได้เลย, และเมื่อไม่มีการกำหนดด้วยปัญญา การปรารภธรรมที่ควรรู้เป็นต้นของธรรมเหล่านั้นก็พึงไม่มี, อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ความสำเร็จแห่งกิจของปัญญาในที่นี้ ท่านถือเอาแล้วด้วยการถือเอาความไม่หดหู่และความไม่หลงลืมเป็นต้นของวิริยะเป็นต้นนั่นเอง. หรือว่า พึงทราบว่า ท่านกล่าวปฏิปทาส่วนเบื้องต้นแห่งฌานมีสมาธิเป็นที่สุด เพื่อแสดงว่า กิจของสมาธิเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาอย่างยิ่งในฌานภาวนา. අතීතභවෙ ඛන්ධා තප්පටිබද්ධානි නාමගොත්තානි ච සබ්බං පුබ්බෙනිවාසංත්වෙව ගහිතන්ති ආහ ‘‘කිං විදිතං කරොති? පුබ්බෙනිවාස’’න්ති. මොහො පටිච්ඡාදකට්ඨෙන තමො විය තමොති ආහ ‘‘ස්වෙව මොහො’’ති. ඔභාසකරණට්ඨෙනාති කාතබ්බතො කරණං. ඔභාසොව කරණං ඔභාසකරණං. අත්තනො පච්චයෙහි ඔභාසභාවෙන නිබ්බත්තෙතබ්බට්ඨෙනාති අත්ථො. සෙසං පසංසාවචනන්ති පටිපක්ඛවිධමනපවත්තිවිසෙසානං බොධනතො වුත්තං. අවිජ්ජා විහතාති එතෙන විජානනට්ඨෙන විජ්ජාති අයම්පි අත්ථො දීපිතොති දට්ඨබ්බං. ‘‘කස්මා? යස්මා විජ්ජා උප්පන්නා’’ති එතෙන විජ්ජාපටිපක්ඛා අවිජ්ජා. පටිපක්ඛතා චස්සා පහාතබ්බභාවෙන විජ්ජාය ච පහායකභාවෙනාති දස්සෙති. එස නයො ඉතරස්මිම්පි පදද්වයෙති ඉමිනා ‘‘තමො විහතො විනට්ඨො. කස්මා? යස්මා ආලොකො උප්පන්නො’’ති ඉමමත්ථං අතිදිසති. කිලෙසානං ආතාපනපරිතාපනට්ඨෙන [Pg.219] වීරියං ආතාපොති ආහ ‘‘වීරියාතාපෙන ආතාපිනො’’ති, වීරියවතොති අත්ථො. පෙසිතත්තස්සාති යථාධිප්පෙතත්ථසිද්ධිං පති විස්සට්ඨචිත්තස්ස. යථා අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතොති අඤ්ඤස්සපි කස්සචි මාදිසස්සාති අධිප්පායො. පධානානුයොගස්සාති සම්මප්පධානමනුයුත්තස්ස. ขันธ์ทั้งหลายในอดีตภพ และนามและโคตรที่เนื่องด้วยขันธ์เหล่านั้น ทั้งหมดนั้นท่านถือเอาด้วยคำว่า บุพเพนิวาสะ นั่นเอง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทำอะไรให้รู้แจ้ง? คือ บุพเพนิวาสะ’. โมหะเป็นเหมือนความมืด เพราะอรรถว่าปกปิด เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘โมหะนั้นนั่นแหละคือความมืด’. ด้วยอรรถว่า ‘การทำแสงสว่าง’ คือ การทำจากสิ่งที่พึงทำ. แสงสว่างนั่นแหละคือการทำ ชื่อว่า การทำแสงสว่าง. อธิบายว่า ด้วยอรรถว่าพึงให้บังเกิดด้วยความเป็นแสงสว่างด้วยปัจจัยของตน. คำที่เหลือเป็นคำสรรเสริญ เพราะบอกถึงความพิเศษแห่งความเป็นไปในการกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์. พึงทราบว่า ด้วยคำว่า ‘อวิชชาถูกกำจัดแล้ว’ นี้ อรรถว่า ‘วิชชา เพราะอรรถว่ารู้แจ้ง’ นี้ ท่านก็แสดงไว้แล้ว. ด้วยคำว่า ‘เพราะเหตุไร? เพราะวิชชาเกิดขึ้นแล้ว’ นี้ ท่านแสดงว่า อวิชชาเป็นปฏิปักษ์ต่อวิชชา และความเป็นปฏิปักษ์ของอวิชชานั้น ด้วยความเป็นธรรมที่พึงละ และของวิชชาด้วยความเป็นผู้ละ. นัยนี้แม้ในหมวดสองแห่งบทที่เหลือ ท่านก็โอนอรรถนี้ไปว่า ‘ความมืดถูกกำจัดแล้ว หายไปแล้ว. เพราะเหตุไร? เพราะแสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว’. ความเพียรชื่อว่า อาตาปะ เพราะอรรถว่าแผดเผาและทำให้เร่าร้อนซึ่งกิเลส เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นผู้มีความเพียรแผดเผาด้วยความเพียรแผดเผา’ อธิบายว่า เป็นผู้มีความเพียร. คำว่า เปสิตตฺตสฺส คือ ผู้มีตนส่งไปแล้ว คือ ผู้มีจิตปล่อยไปแล้วเพื่อความสำเร็จแห่งประโยชน์ตามที่ต้องการ. อธิบายว่า เหมือนอย่างผู้อื่นบางคนผู้เช่นกับเรา ผู้ไม่ประมาท มีความเพียรแผดเผา มีตนส่งไปแล้วอยู่. คำว่า ปธานานุโยคสฺส คือ ผู้ประกอบตามซึ่งสัมมัปปธาน. පච්චවෙක්ඛණඤාණපරිග්ගහිතන්ති න පඨමදුතියඤාණද්වයාධිගමං විය කෙවලන්ති අධිප්පායො. දස්සෙන්තොති නිගමනවසෙන දස්සෙන්තො. සරූපතො හි පුබ්බෙ දස්සිතමෙවාති. คำว่า ปจฺจเวกฺขณญาณปริคฺคหิตนฺติ อธิบายว่า ไม่ใช่เป็นเพียงการบรรลุญาณสองอย่างแรกเท่านั้น. คำว่า ทสฺเสนฺโต คือ แสดงโดยนัยแห่งการสรุป. เพราะว่า โดยสภาวะแล้ว ท่านได้แสดงไว้ก่อนแล้วนั่นเอง. තික්ඛත්තුං ජාතොති ඉමිනා පන ඉදං දස්සෙති – ‘‘අහං, බ්‍රාහ්මණ, පඨමවිජ්ජාය ජාතොයෙව පුරෙජාතස්ස සහජාතස්ස වා අභාවතො සබ්බෙසං වුද්ධො මහල්ලකො, කිමඞ්ගං පන තීහි විජ්ජාහි තික්ඛත්තුං ජාතො’’ති. පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අතීතංසඤාණන්ති අතීතාරම්මණසභාගතාය තබ්භාවිභාවතො ච පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අතීතංසඤාණං පකාසෙත්වාති යොජෙතබ්බං. තත්ථ අතීතංසඤාණන්ති අතීතක්ඛන්ධායතනධාතුසඞ්ඛාතෙ අතීතෙ කොට්ඨාසෙ අප්පටිහතඤාණං. දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස පච්චුප්පන්නාරම්මණත්තා යථාකම්මූපගඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්ස ච දිබ්බචක්ඛුවසෙනෙව ඉජ්ඣනතො දිබ්බචක්ඛුනො පරිභණ්ඩඤාණත්තා දිබ්බචක්ඛුම්හියෙව ච ඨිතස්ස චෙතොපරියඤාණසිද්ධිතො වුත්තං ‘‘දිබ්බචක්ඛුනා පච්චුප්පන්නානාගතංසඤාණ’’න්ති. තත්ථ දිබ්බචක්ඛුනාති සපරිභණ්ඩෙන දිබ්බචක්ඛුඤාණෙන. පච්චුප්පන්නංසො ච අනාගතංසො ච පච්චුප්පන්නානාගතංසං, තත්ථ ඤාණං පච්චුප්පන්නානාගතංසඤාණං. ආසවක්ඛයඤාණාධිගමෙනෙව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස විය සෙසාසාධාරණඡඤාණදසබලඤාණආවෙණිකබුද්ධධම්මාදීනම්පි අනඤ්ඤසාධාරණානං බුද්ධගුණානං ඉජ්ඣනතො වුත්තං ‘‘ආසවක්ඛයෙන සකලලොකියලොකුත්තරගුණ’’න්ති. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙපි සබ්බඤ්ඤුගුණෙ පකාසෙත්වා’’ති. ด้วยคำว่า ‘เกิดแล้วสามครั้ง’ นี้ ย่อมแสดงว่า ‘พราหมณ์ เราเกิดแล้วด้วยวิชชาที่หนึ่งเท่านั้น เพราะไม่มีผู้เกิดก่อนหรือเกิดพร้อมกัน เราจึงเป็นผู้เจริญ เป็นผู้ใหญ่ของสัตว์ทั้งปวง จะกล่าวไปไยกับการที่เราเกิดแล้วสามครั้งด้วยวิชชาสามเล่า’ คำว่า ‘อดีตังสญาณด้วยบุพเพนิวาสญาณ’ พึงประกอบความว่า ‘แสดงอดีตังสญาณด้วยบุพเพนิวาสญาณ เพราะมีสภาพเป็นอารมณ์ในอดีต และเพราะมีสภาพเป็นไปในอดีตนั้น’ ในคำนั้น คำว่า ‘อดีตังสญาณ’ คือญาณที่ไม่ติดขัดในส่วนที่เป็นอดีต อันนับว่าเป็นขันธ์ อายตนะ ธาตุในอดีต เพราะทิพยจักษุญาณมีปัจจุบันเป็นอารมณ์ และเพราะยถากัมมูปคญาณและอนาคตังสญาณย่อมสำเร็จได้ด้วยทิพยจักษุเท่านั้น และเพราะทิพยจักษุเป็นญาณที่เป็นบริภัณฑ์ และเพราะเจโตปริยญาณย่อมสำเร็จได้ด้วยทิพยจักษุเท่านั้น จึงกล่าวว่า ‘ปัจจุบันานาคตังสญาณด้วยทิพยจักษุ’ ในคำนั้น คำว่า ‘ด้วยทิพยจักษุ’ คือด้วยทิพยจักษุญาณพร้อมด้วยบริภัณฑ์ ปัจจุบันส่วนหนึ่งและอนาคตส่วนหนึ่ง ชื่อว่าปัจจุบันานาคตังสะ ญาณในปัจจุบันานาคตังสะนั้น ชื่อว่าปัจจุบันานาคตังสญาณ เพราะการบรรลุอาสวักขยญาณเท่านั้น ย่อมสำเร็จซึ่งพระพุทธคุณทั้งหลายที่ไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น เช่น สัพพัญญุตญาณ ญาณ ๖ ที่ไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น ทศพลญาณ และอาเวณิกพุทธธรรมเป็นต้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยอาสวักขยญาณซึ่งโลกิยโลกุตตรคุณทั้งหมด’ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘แสดงพระสัพพัญญุตคุณทั้งหมด’ පීතිවිප්ඵාරපරිපුණ්ණගත්තචිත්තොති පීතිඵරණෙන පරිපුණ්ණකායචිත්තො. අඤ්ඤාණන්ති අඤ්ඤාණස්සාති අත්ථො. ධි-සද්දයොගතො හි සාමිඅත්ථෙ එතං උපයොගවචනං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. คำว่า ‘มีกายและจิตเต็มเปี่ยมด้วยปีติแผ่ซ่าน’ คือมีกายและจิตเต็มเปี่ยมด้วยปีติแผ่ซ่าน คำว่า ‘อัญญาณัง’ อธิบายว่า ‘แห่งอัญญาณ’ เพราะการประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘ธิ’ นี้ เป็นคำที่ใช้ในอรรถแห่งความเป็นเจ้าของ ที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้โดยง่าย වෙරඤ්ජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเวรัญชสูตร จบแล้ว 2. සීහසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาสีหสูตร 12. දුතියෙ [Pg.220] සන්ථාගාරං (ම. නි. අට්ඨ. 1.22; සං. නි. අට්ඨ. 3.4.243) නාම එකා මහාසාලාව. උය්‍යොගකාලාදීසු හි රාජානො තත්ථ ඨත්වා ‘‘එත්තකා පුරතො ගච්ඡන්තු, එත්තකා පච්ඡා’’තිආදිනා තත්ථ නිසීදිත්වා සන්ථං කරොන්ති, මරියාදං බන්ධන්ති, තස්මා තං ඨානං ‘‘සන්ථාගාර’’න්ති වුච්චති. උය්‍යොගට්ඨානතො ච ආගන්ත්වා යාව ගෙහෙ ගොමයපරිභණ්ඩාදිවසෙන පටිජග්ගනං කරොන්ති, තාව එකං ද්වෙ දිවසෙ තෙ රාජානො තත්ථ සන්ථම්භන්තීතිපි සන්ථාගාරං. තෙසං රාජූනං සහ අත්ථානුසාසනං අගාරන්තිපි සන්ථාගාරං. ගණරාජානො හි තෙ, තස්මා උප්පන්නං කිච්චං එකස්ස වසෙන න සිජ්ඣති, සබ්බෙසං ඡන්දො ලද්ධුං වට්ටති, තස්මා සබ්බෙ තත්ථ සන්නිපතිත්වා අනුසාසන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘සහ අත්ථානුසාසනං අගාර’’න්ති. යස්මා වා තත්ථ සන්නිපතිත්වා ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ කසිතුං වට්ටති, ඉමස්මිං කාලෙ වපිතු’’න්තිආදිනා නයෙන ඝරාවාසකිච්චානි සම්මන්තයන්ති, තස්මා ඡිද්දාවඡිද්දං ඝරාවාසං සන්ථරන්තීතිපි සන්ථාගාරං. ๑๒. ในสูตรที่สอง คำว่า ‘สัณฐาคาร’ (อ.ม. ๑.๒๒; อ.สํ. ๓.๔.๒๔๓) คือศาลาใหญ่แห่งหนึ่ง ในเวลาออกศึกเป็นต้น พระราชาทั้งหลายประทับยืน ณ ที่นั้นแล้วตรัสว่า ‘คนเท่านี้จงไปข้างหน้า คนเท่านี้จงไปข้างหลัง’ เป็นต้น แล้วประทับนั่ง ณ ที่นั้น ทรงทำข้อตกลง ทรงกำหนดขอบเขต เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงเรียกว่า ‘สัณฐาคาร’ อนึ่ง พระราชาเหล่านั้นเสด็จมาจากที่ออกศึกแล้ว ประทับพักอยู่ ณ ที่นั้นหนึ่งหรือสองวัน จนกว่าจะทรงจัดการบ้านเรือนด้วยการตกแต่งด้วยมูลโคเป็นต้น เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงเรียกว่า ‘สัณฐาคาร’ อนึ่ง สถานที่นั้นเป็นที่ปรึกษาหารือประโยชน์ร่วมกันของพระราชาเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘สัณฐาคาร’ เพราะพระราชาเหล่านั้นเป็นคณะราชา เพราะฉะนั้น กิจที่เกิดขึ้นจึงไม่สำเร็จด้วยพระองค์เดียว จำเป็นต้องได้รับความเห็นชอบจากทุกคน เพราะเหตุนั้น ทุกคนจึงประชุมกัน ณ ที่นั้นแล้วปรึกษาหารือกัน ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เป็นที่ปรึกษาหารือประโยชน์ร่วมกัน’ อนึ่ง เพราะพระราชาเหล่านั้นประชุมกัน ณ ที่นั้นแล้วปรึกษาหารือกิจการบ้านเรือนโดยนัยว่า ‘ในเวลานี้ควรไถ ในเวลานี้ควรหว่าน’ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘สัณฐาคาร’ เพราะทรงจัดระเบียบกิจการบ้านเรือนที่กระจัดกระจายให้เป็นระเบียบเรียบร้อย පුත්තදාරධනාදිඋපකරණපරිච්චාගො පාරමියො. අත්තනො අඞ්ගපරිච්චාගො උපපාරමියො. අත්තනොව ජීවිතපරිච්චාගො පරමත්ථපාරමියො. ඤාතීනං අත්ථචරියා ඤාතත්ථචරියා. ලොකස්ස අත්ථචරියා ලොකත්ථචරියා. කම්මස්සකතඤාණවසෙන අනවජ්ජකම්මායතනසිප්පායතනවිජ්ජාට්ඨානපරිචයවසෙන ඛන්ධායතනාදිපරිචයවසෙන ලක්ඛණත්තයතීරණවසෙන ච ඤාණචාරො බුද්ධචරියා. අඞ්ගනයනධනරජ්ජපුත්තදාරපරිජ්ජාගවසෙන පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජන්තෙන. සතිපි මහාපරිච්චාගානං දානපාරමිභාවෙ පරිච්චාගවිසෙසසභාවදස්සනත්ථඤ්චෙව සුදුක්කරභාවදස්සනත්ථඤ්ච පඤ්චමහාපරිච්චාගානං විසුං ගහණං, තතොයෙව ච අඞ්ගපරිච්චාගතො විසුං නයනපරිච්චාගග්ගහණං. පරිච්චාගභාවසාමඤ්ඤෙපි ධනරජ්ජපරිච්චාගතො පුත්තදාරපරිච්චාගග්ගහණඤ්ච විසුං කතං. පබ්බජ්ජාව සඞ්ඛෙපො. การบริจาคบุตร ภรรยา ทรัพย์ และอุปกรณ์อื่น ๆ ชื่อว่าบารมี การบริจาคอวัยวะของตน ชื่อว่าอุปบารมี การบริจาคชีวิตของตนเอง ชื่อว่าปรมัตถบารมี การบำเพ็ญประโยชน์แก่ญาติ ชื่อว่าญาติอัตถจริยา การบำเพ็ญประโยชน์แก่โลก ชื่อว่าโลกัตถจริยา การดำเนินไปแห่งญาณคือพุทธจริยา โดยนัยแห่งกัมมัสสกตาญาณ โดยนัยแห่งการสั่งสมกรรมที่เป็นอนวัชชะ อายตนะ ศิลปะ วิชชา โดยนัยแห่งการสั่งสมขันธ์ อายตนะเป็นต้น และโดยนัยแห่งการพิจารณาไตรลักษณ์ ด้วยการบริจาคมหาบริจาค ๕ อย่าง คือ การบริจาคอวัยวะ ดวงตา ทรัพย์สมบัติ ราชสมบัติ บุตร ภรรยา แม้ว่ามหาบริจาคเหล่านั้นจะเป็นทานบารมี แต่การกล่าวถึงมหาบริจาค ๕ อย่างแยกต่างหาก ก็เพื่อแสดงลักษณะพิเศษของการบริจาค และเพื่อแสดงความยากยิ่งในการกระทำ และด้วยเหตุนั้น การกล่าวถึงการบริจาคดวงตาแยกต่างหากจากการบริจาคอวัยวะ ก็เพื่อแสดงลักษณะพิเศษของการบริจาค แม้ว่าการบริจาคทรัพย์และราชสมบัติกับการบริจาคบุตรและภรรยาจะมีสภาพเป็นการบริจาคเหมือนกัน แต่ก็กล่าวแยกต่างหาก การบรรพชาเป็นโดยย่อ සත්තසු අනුපස්සනාසූති අනිච්චානුපස්සනා, දුක්ඛානුපස්සනා, අනත්තානුපස්සනා, නිබ්බිදානුපස්සනා, විරාගානුපස්සනා, නිරොධානුපස්සනා, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාති ඉමාසු සත්තසු අනුපස්සනාසු. ในอนุปัสสนา ๗ อย่าง คือ อนิจจานุปัสสนา, ทุกขานุปัสสนา, อนัตตานุปัสสนา, นิพพิทานุปัสสนา, วิราคานุปัสสนา, นิโรธานุปัสสนา, ปฏินิสสัคคานุปัสสนา ในอนุปัสสนา ๗ อย่างเหล่านี้ අනුවිච්චකාරන්ති [Pg.221] අවෙච්චකරණං. ද්වීහි කාරණෙහි අනිය්‍යානිකසාසනෙ ඨිතා අත්තනො සාවකත්තං උපගතෙ පග්ගණ්හන්ති, තානි දස්සෙතුං ‘‘කස්මා’’තිආදි වුත්තං. คำว่า ‘อนุวิจจการัง’ คือการกระทำโดยพิจารณาแล้ว ด้วยเหตุ ๒ ประการ ผู้ที่ตั้งอยู่ในศาสนาที่ไม่นำออกไป ย่อมยกย่องผู้ที่ถึงความเป็นสาวกของตน เพื่อแสดงเหตุเหล่านั้น จึงกล่าวคำว่า ‘เพราะเหตุไร’ เป็นต้น අනුපුබ්බිං කථන්ති (දී. නි. ටී. 2.75-76) අනුපුබ්බං කථෙතබ්බකථං. කා පන සාති? දානාදිකථා. තත්ථ දානකථා තාව පචුරජනෙසුපි පවත්තියා සබ්බසත්තසාධාරණත්තා සුකරත්තා සීලෙ පතිට්ඨානස්ස උපායභාවතො ච ආදිතො කථිතා. පරිච්චාගසීලො හි පුග්ගලො පරිග්ගහවත්ථූසු නිස්සඞ්ගභාවතො සුඛෙනෙව සීලානි සමාදියති, තත්ථ ච සුප්පතිට්ඨිතො හොති. සීලෙන දායකප්පටිග්ගාහකවිසුද්ධිතො පරානුග්ගහං වත්වා පරපීළානිවත්තිවචනතො කිරියාධම්මං වත්වා අකිරියාධම්මවචනතො, භොගසම්පත්තිහෙතුං වත්වා භවසම්පත්තිහෙතුවචනතො ච දානකථානන්තරං සීලකථා කථිතා. ‘‘තඤ්ච සීලං වට්ටනිස්සිතං, අයං භවසම්පත්ති තස්ස ඵල’’න්ති දස්සනත්ථං. ‘‘ඉමෙහි ච දානසීලමයෙහි පණීතපණීතතරාදිභෙදභින්නෙහි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූහි එතා චාතුමහාරාජිකාදීසු පණීතපණීතතරාදිභෙදභින්නා අපරිමෙය්‍යා දිබ්බභොගසම්පත්තියො ලද්ධබ්බා’’ති දස්සනත්ථං තදනන්තරං සග්ගකථා. ‘‘ස්වායං සග්ගො රාගාදීහි උපක්කිලිට්ඨො, සබ්බථානුපක්කිලිට්ඨො අරියමග්ගො’’ති දස්සනත්ථං සග්ගානන්තරං මග්ගො, මග්ගඤ්ච කථෙන්තෙන තදධිගමූපායසන්දස්සනත්ථං සග්ගපරියාපන්නාපි පගෙව ඉතරෙ සබ්බෙපි කාමා නාම බහ්වාදීනවා අනිච්චා අද්ධුවා විපරිණාමධම්මාති කාමානං ආදීනවො. ‘‘හීනා ගම්මා පොථුජ්ජනිකා අනරියා අනත්ථසංහිතා’’ති තෙසං ඔකාරො ලාමකභාවො. සබ්බෙපි භවා කිලෙසානං වත්ථුභූතාති තත්ථ සංකිලෙසො. සබ්බසො සංකිලෙසවිප්පමුත්තං නිබ්බානන්ති නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසො ච කථෙතබ්බොති අයමත්ථො මග්ගන්තීති එත්ථ ඉති-සද්දෙන ආදි-අත්ථෙන දීපිතොති වෙදිතබ්බං. คำว่า "อนุปุพพีกถา" (ที. สี. อ. ๒/๗๕-๗๖) หมายถึงเรื่องที่ควรแสดงไปตามลำดับ ก็เรื่องนั้นคืออะไร? คือเรื่องทานเป็นต้น ในบรรดาเรื่องเหล่านั้น เรื่องทานนั้นแล ท่านกล่าวไว้ก่อน เพราะเป็นเรื่องที่แพร่หลายในหมู่ชนส่วนมาก เป็นของทั่วไปแก่สัตว์ทั้งปวง เป็นเรื่องที่ทำได้ง่าย และเป็นอุบายแห่งการตั้งมั่นในศีล เพราะว่าบุคคลผู้มีปกติบริจาค ย่อมสมาทานศีลได้โดยง่าย เพราะไม่มีความห่วงใยในวัตถุที่ตนครอบครอง และย่อมตั้งมั่นดีในศีลนั้น หลังจากเรื่องทานแล้ว ท่านกล่าวเรื่องศีล เพราะศีลยังผู้ให้และผู้รับให้บริสุทธิ์ กล่าวถึงการสงเคราะห์ผู้อื่น กล่าวถึงการไม่เบียดเบียนผู้อื่น กล่าวถึงกิริยาธรรมแล้วกล่าวถึงอกิริยาธรรม กล่าวถึงเหตุแห่งโภคสมบัติแล้วกล่าวถึงเหตุแห่งภวสมบัติ เพื่อแสดงว่า "ศีลนั้นอาศัยวัฏฏะ ภวสมบัตินี้เป็นผลของศีลนั้น" เพื่อแสดงว่า "ด้วยบุญกิริยาวัตถุอันเป็นทานและศีลเหล่านี้ ซึ่งมีความประณีต ประณีตยิ่ง และประณีตยิ่งกว่าเป็นต้น ย่อมพึงได้ทิพยสมบัติอันประมาณมิได้ ซึ่งมีความประณีต ประณีตยิ่ง และประณีตยิ่งกว่าเป็นต้น ในสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น" หลังจากนั้นจึงกล่าวเรื่องสวรรค์ เพื่อแสดงว่า "สวรรค์นั้นเศร้าหมองด้วยราคะเป็นต้น ส่วนอริยมรรคไม่เศร้าหมองโดยประการทั้งปวง" หลังจากสวรรค์จึงกล่าวเรื่องมรรค และเมื่อกล่าวเรื่องมรรค เพื่อแสดงอุบายแห่งการบรรลุมรรคนั้น จึงกล่าวถึงโทษของกามทั้งหลายว่า "กามทั้งปวง แม้ที่จัดอยู่ในสวรรค์ก็ดี หรือกามอื่น ๆ ก็ดี ล้วนมีโทษมาก ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา" คำว่า "ต่ำทราม เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ประเสริฐ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์" เป็นการกล่าวถึงความเลวทรามของกามเหล่านั้น ภพทั้งปวงเป็นที่ตั้งแห่งกิเลส จึงมีความเศร้าหมองในภพนั้น นิพพานเป็นธรรมที่พ้นจากความเศร้าหมองโดยประการทั้งปวง จึงควรกล่าวถึงอานิสงส์ในการออกจากกาม (เนกขัมมะ) ความหมายนี้พึงทราบว่าท่านแสดงไว้ด้วยคำว่า "อิติ" และ "อาทิ" ในคำว่า "มรรค" සුඛානං නිදානන්ති දිට්ඨධම්මිකානං සම්පරායිකානං නිබ්බානුපසංහිතානඤ්චාති සබ්බෙසම්පි සුඛානං කාරණං. යඤ්හි කිඤ්චි ලොකෙ භොගසුඛං නාම, තං සබ්බං දානාධීනන්ති පාකටොයමත්ථො. යං පන ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානප්පටිසංයුත්තං සුඛං, තස්සපි දානං උපනිස්සයපච්චයො හොතියෙව. සම්පත්තීනං මූලන්ති යා ඉමා ලොකෙ පදෙසරජ්ජසිරිස්සරියසත්තරතනසමුජ්ජලචක්කවත්තිසම්පදාති එවංපභෙදා මානුසිකා සම්පත්තියො, යා ච චාතුමහාරාජිකාදිගතා දිබ්බසම්පත්තියො, යා වා පනඤ්ඤාපි සම්පත්තියො[Pg.222], තාසං සබ්බාසං ඉදං මූලකාරණං. භොගානන්ති භුඤ්ජිතබ්බට්ඨෙන ‘‘භොගො’’ති ලද්ධනාමානං පියමනාපියරූපාදීනං තන්නිස්සයානං වා උපභොගසුඛානං පතිට්ඨා නිච්චලාධිට්ඨානතාය. විසමගතස්සාති බ්‍යසනප්පත්තස්ස. තාණන්ති රක්ඛා, තතො පරිපාලනතො. ලෙණන්ති බ්‍යසනෙහි පරිපාතියමානස්ස ඔලීයනප්පදෙසො. ගතීති ගන්තබ්බට්ඨානං. පරායණන්ති පටිසරණං. අවස්සයොති විනිපතිතුං අදෙන්තො නිස්සයො. ආරම්මණන්ති ඔලුබ්භාරම්මණං. คำว่า "สุขานัง นิทานัง" หมายถึงเหตุแห่งสุขทั้งปวง คือสุขในปัจจุบัน สุขในสัมปรายภพ และสุขที่ประกอบด้วยนิพพาน เพราะว่าโภคสุขใด ๆ ในโลก สุขนั้นทั้งหมดขึ้นอยู่กับทาน ความหมายนี้เป็นที่ประจักษ์ ส่วนสุขที่ประกอบด้วยฌาน วิปัสสนา มรรค ผล และนิพพาน ทานก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยของสุขนั้นด้วย คำว่า "สัมปัตตีนัง มูลัง" หมายถึงรากเหง้าแห่งสมบัติทั้งปวง คือสมบัติของมนุษย์ที่มีประเภทต่าง ๆ เช่น ความเป็นเจ้าของแคว้น ความเป็นพระราชา ความเป็นผู้มีสิริ ความเป็นผู้มีอำนาจ ความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้รุ่งเรืองด้วยแก้ว ๗ ประการ และทิพยสมบัติที่อยู่ในสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น หรือสมบัติอื่น ๆ ใด ๆ ก็ตาม ทานนี้เป็นมูลเหตุของสมบัติเหล่านั้นทั้งหมด คำว่า "โภคานัง" หมายถึงที่ตั้งแห่งโภคะทั้งหลาย คือรูปารมณ์เป็นต้นที่น่ารักน่าพอใจ ซึ่งได้ชื่อว่า "โภคะ" เพราะเป็นสิ่งที่พึงบริโภค หรือที่ตั้งแห่งสุขในการบริโภคที่อาศัยโภคะเหล่านั้น เพราะเป็นที่ตั้งอันมั่นคง คำว่า "วิสมคตัสสะ" หมายถึงผู้ถึงซึ่งความวิบัติ คำว่า "ตาณัง" หมายถึงการรักษา เพราะคุ้มครองจากภัย คำว่า "เลณัง" หมายถึงที่หลบภัยของผู้ที่ถูกภัยพิบัติคุกคาม คำว่า "คติ" หมายถึงที่ที่พึงไป คำว่า "ปรายณัง" หมายถึงที่พึ่ง คำว่า "อวัสสโย" หมายถึงที่อาศัยที่ไม่ทำให้ตกต่ำ คำว่า "อารัมมณัง" หมายถึงอารมณ์ที่พึงยึดเหนี่ยว රතනමයසීහාසනසදිසන්ති සබ්බරතනමයසත්තඞ්ගමහාසීහාසනසදිසං. එවං හිස්ස මහග්ඝං හුත්වා සබ්බසො විනිපතිතුං අප්පදානට්ඨො දීපිතො හොති. මහාපථවීසදිසං ගතගතට්ඨානෙ පතිට්ඨානස්ස ලභාපනතො. යථා දුබ්බලස්ස පුරිසස්ස ආලම්බනරජ්ජු උත්තිට්ඨතො තිට්ඨතො ච උපත්ථම්භො, එවං දානං සත්තානං සම්පත්තිභවෙ උපපත්තියා ඨිතියා ච පච්චයොති ආහ ‘‘ආලම්බනට්ඨෙන ආලම්බනරජ්ජුසදිස’’න්ති. දුක්ඛනිත්ථරණට්ඨෙනාති දුග්ගතිදුක්ඛට්ඨානනිත්ථරණට්ඨෙන. සමස්සාසනට්ඨෙනාති ලොභමච්ඡරියාදිපටිසත්තුපද්දවතො සමස්සාසනට්ඨෙන. භයපරිත්තාණට්ඨෙනාති දාලිද්දියභයතො පරිපාලනට්ඨෙන. මච්ඡෙරමලාදීහීති මච්ඡෙරලොභදොසමදඉස්සාමිච්ඡාදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදිචිත්තමලෙහි. අනුපලිත්තට්ඨෙනාති අනුපක්කිලිට්ඨතාය. තෙසන්ති මච්ඡෙරමලාදීනං. තෙසං එව දුරාසදට්ඨෙන. අසන්තාසනට්ඨෙනාති සන්තාසහෙතුඅභාවෙන. යො හි දායකො දානපති, සො සම්පතිපි න කුතොචි සන්තසති, පගෙව ආයතිං. බලවන්තට්ඨෙනාති මහාබලවතාය. දායකො හි දානපති සම්පති පක්ඛබලෙන බලවා හොති, ආයතිං පන කායබලාදීහිපි. අභිමඞ්ගලසම්මතට්ඨෙනාති ‘‘වඩ්ඪිකාරණ’’න්ති අභිසම්මතභාවෙන. විපත්තිභවතො සම්පත්තිභවූපනයනං ඛෙමන්තභූමිසම්පාපනං. คำว่า "รัตนมยสีหาสนสทิสัง" หมายถึงเหมือนมหาสีหาสน์อันประกอบด้วยองค์ ๗ ที่ทำด้วยรัตนะทั้งปวง ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงแสดงความหมายว่าทานเป็นของมีค่ามาก และไม่ทำให้ตกต่ำโดยประการทั้งปวง เหมือนแผ่นดินใหญ่ เพราะทำให้ได้ที่ตั้งมั่นในที่ที่ไปแล้วไปแล้ว เหมือนเชือกสำหรับยึดเหนี่ยวเป็นเครื่องค้ำจุนแก่คนอ่อนแอผู้ลุกขึ้นและยืนอยู่ ฉันใด ทานก็เป็นปัจจัยแห่งการอุบัติและการตั้งอยู่ของสัตว์ทั้งหลายในภพแห่งสมบัติ ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนเชือกสำหรับยึดเหนี่ยว เพราะเป็นที่ยึดเหนี่ยว" คำว่า "ทุกขนิสสรณัตเถนะ" หมายถึงโดยอรรถว่าเป็นการข้ามพ้นจากทุกข์ คือการข้ามพ้นจากที่ตั้งแห่งทุกข์ในทุคติ คำว่า "สมาสาสนัตเถนะ" หมายถึงโดยอรรถว่าเป็นการปลอบโยน คือการปลอบโยนจากภัยคุกคามของข้าศึกคือโลภะและมัจฉริยะเป็นต้น คำว่า "ภยปริตตาณัตเถนะ" หมายถึงโดยอรรถว่าเป็นการป้องกันภัย คือการคุ้มครองจากภัยแห่งความยากจน คำว่า "มัจเฉรมลาทีหิ" หมายถึงด้วยมลทินคือมัจฉริยะเป็นต้น คือด้วยมลทินทางใจมีมัจฉริยะ โลภะ โทสะ มทะ ริษยา มิจฉาทิฏฐิ วิจิกิจฉา เป็นต้น คำว่า "อนุปลิตตัตเถนะ" หมายถึงโดยอรรถว่าไม่แปดเปื้อน คือเพราะไม่เศร้าหมอง คำว่า "เตสัง" หมายถึงของมลทินคือมัจฉริยะเป็นต้นเหล่านั้น โดยอรรถว่ายากที่จะเข้าถึงมลทินเหล่านั้น คำว่า "อสันตาสนัตเถนะ" หมายถึงโดยอรรถว่าไม่ทำให้สะดุ้งกลัว คือเพราะไม่มีเหตุแห่งความสะดุ้งกลัว เพราะว่าผู้ใดเป็นผู้ให้ เป็นเจ้าของทาน ผู้นั้นย่อมไม่สะดุ้งกลัวจากที่ไหน ๆ แม้ในปัจจุบัน จะกล่าวไปไยถึงในอนาคตเล่า คำว่า "พลวันตัตเถนะ" หมายถึงโดยอรรถว่ามีกำลัง คือเพราะมีกำลังมาก เพราะว่าผู้ให้ทานเป็นเจ้าของทาน ย่อมมีกำลังด้วยกำลังแห่งพวกพ้องในปัจจุบัน ส่วนในอนาคตย่อมมีกำลังด้วยกำลังกายเป็นต้น คำว่า "อภิมงคลสัมมตัตเถนะ" หมายถึงโดยอรรถว่าอันบัณฑิตยอมรับว่าเป็นมงคลยิ่ง คือเพราะเป็นที่ยอมรับว่าเป็น "เหตุแห่งความเจริญ" การนำไปสู่ภพแห่งสมบัติจากภพแห่งวิบัติ คือการบรรลุถึงภูมิอันเกษม ඉදානි මහාබොධිචරියභාවෙනපි දානගුණං දස්සෙතුං ‘‘දානං නාමෙත’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ අත්තානං නිය්‍යාතෙන්තෙනාති එතෙන ‘‘දානඵලං සම්මදෙව පස්සන්තා මහාපුරිසා අත්තනො ජීවිතම්පි පරිච්චජන්ති, තස්මා කො නාම විඤ්ඤුජාතිකො බාහිරෙ වත්ථුස්මිං පගෙව සඞ්ගං කරෙය්‍යා’’ති ඔවාදං දෙති. ඉදානි යා ලොකියා ලොකුත්තරා ච උක්කංසගතා සම්පත්තියො, තා සබ්බා දානතොයෙව පවත්තන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘දානඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ [Pg.223] සක්කමාරබ්‍රහ්මසම්පත්තියො අත්තහිතාය එව, චක්කවත්තිසම්පත්ති පන අත්තහිතාය පරහිතාය චාති දස්සෙතුං සා තාසං පරතො චක්කවත්තිසම්පත්ති වුත්තා. එතා ලොකියා, ඉමා පන ලොකුත්තරාති දස්සෙතුං ‘‘සාවකපාරමිඤාණ’’න්තිආදි වුත්තං. තාසුපි උක්කට්ඨුක්කට්ඨතරුක්කට්ඨතමතං දස්සෙතුං කමෙන ඤාණත්තයං වුත්තං. තෙසං පන දානස්ස පච්චයභාවො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. එතෙනෙව තස්ස බ්‍රහ්මසම්පත්තියාපි පච්චයභාවො දීපිතොති වෙදිතබ්බො. บัดนี้ เพื่อแสดงคุณของทานแม้โดยความเป็นมหาโพธิจริยา ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ทานชื่อว่า' เป็นต้น ในคำนั้น ด้วยคำว่า 'อัตตานัง นิยยาเตนเตนะ' (เมื่อสละตนเอง) นี้ ท่านให้โอวาทว่า 'มหาบุรุษทั้งหลายผู้เห็นผลของทานโดยชอบ ย่อมบริจาคแม้ชีวิตของตน เพราะฉะนั้น ผู้รู้ทั้งหลายชื่ออะไรเล่าจะพึงห่วงใยในวัตถุภายนอกเล่า' บัดนี้ เพื่อแสดงว่าสมบัติทั้งหลายที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระที่ถึงความสูงสุดนั้น ล้วนเกิดจากทานเท่านั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ทานนั้นแล' เป็นต้น ในคำนั้น สมบัติของท้าวสักกะ มาร และพรหม เป็นไปเพื่อประโยชน์ตนเท่านั้น ส่วนสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิเป็นไปเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น เพื่อแสดงความหมายนี้ ท่านจึงกล่าวถึงสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิไว้หลังจากสมบัติเหล่านั้น สมบัติเหล่านี้เป็นโลกิยะ ส่วนสมบัติเหล่านี้เป็นโลกุตตระ เพื่อแสดงความหมายนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'สาวกบารมีญาณ' เป็นต้น เพื่อแสดงความประเสริฐ ประเสริฐยิ่ง และประเสริฐที่สุดในบรรดาสมบัติเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวถึงญาณ ๓ อย่างตามลำดับ ส่วนความเป็นปัจจัยของทานต่อญาณเหล่านั้น ได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่าความเป็นปัจจัยของทานต่อพรหมสมบัติก็ได้แสดงไว้แล้วด้วย දානඤ්ච නාම දක්ඛිණෙය්‍යෙසු හිතජ්ඣාසයෙන පූජනජ්ඣාසයෙන වා අත්තනො සන්තකස්ස පරෙසං පරිච්චජනං, තස්මා දායකො පුරිසපුග්ගලො පරෙ හන්ති, පරෙසං වා සන්තකං හරතීති අට්ඨානමෙතන්ති ආහ ‘‘දානං දෙන්තො සීලං සමාදාතුං සක්කොතී’’ති. සීලාලඞ්කාරසදිසො අලඞ්කාරො නත්ථි සොභාවිසෙසාවහත්තා සීලස්ස. සීලපුප්ඵසදිසං පුප්ඵං නත්ථීති එත්ථාපි එසෙව නයො. සීලගන්ධසදිසො ගන්ධො නත්ථීති එත්ථ ‘‘චන්දනං තගරං වාපී’’තිආදිකා (ධ. ප. 55) ගාථා – ‘‘ගන්ධො ඉසීනං චිරදික්ඛිතානං, කායා චුතො ගච්ඡති මාලුතෙනා’’තිආදිකා (ජා. 2.17.55) ජාතකගාථායො ච ආහරිත්වා වත්තබ්බා. සීලඤ්හි සත්තානං ආභරණඤ්චෙව අලඞ්කාරො ච ගන්ධවිලෙපනඤ්ච පරස්ස දස්සනීයභාවාවහඤ්ච. තෙනාහ ‘‘සීලාලඞ්කාරෙන හී’’තිආදි. ทานชื่อว่าเป็นการบริจาคสิ่งของของตนแก่ผู้อื่นด้วยเจตนาเพื่อประโยชน์ หรือด้วยเจตนาเพื่อบูชาในท่านผู้ควรแก่ทักษิณา เพราะฉะนั้น การที่บุคคลผู้ให้ทานจะพึงฆ่าผู้อื่น หรือพึงลักขโมยสิ่งของของผู้อื่นนั้น เป็นฐานะที่เป็นไปไม่ได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่อให้ทาน ย่อมสามารถสมาทานศีลได้' เครื่องประดับที่เสมอด้วยเครื่องประดับคือศีลไม่มี เพราะศีลนำมาซึ่งความงามเป็นพิเศษ ดอกไม้ที่เสมอด้วยดอกไม้คือศีลไม่มี ในข้อนี้ก็มีนัยเดียวกัน กลิ่นที่เสมอด้วยกลิ่นคือศีลไม่มี ในข้อนี้พึงยกคาถาว่า 'กลิ่นจันทน์ หรือกลิ่นกฤษณา' เป็นต้น (ธ.ป. ๕๕) และคาถาในชาดกที่ว่า 'กลิ่นของฤๅษีผู้บวชมานาน ย่อมฟุ้งไปจากกายตามลม' เป็นต้น (ชา. ๒/๑๗/๕๕) มากล่าว เพราะว่าศีลเป็นทั้งเครื่องประดับ เครื่องตกแต่ง เครื่องหอม และเครื่องลูบไล้ของสัตว์ทั้งหลาย และยังนำมาซึ่งความเป็นที่น่าดูชมแก่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยเครื่องประดับคือศีล' เป็นต้น අයං සග්ගො ලබ්භතීති ඉදං මජ්ඣිමෙහි ආරද්ධං සීලං සන්ධායාහ. තෙනෙවාහ සක්කො දෙවරාජා – คำว่า 'สวรรค์นี้ย่อมได้' นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงศีลที่พวกคนชั้นกลางเริ่มบำเพ็ญ เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงตรัสว่า – ‘‘හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති; මජ්ඣිමෙන ච දෙවත්තං, උත්තමෙන විසුජ්ඣතී’’ති. (ජා. 1.8.75); ด้วยพรหมจรรย์อย่างต่ำ ย่อมเข้าถึงความเป็นกษัตริย์ ด้วยพรหมจรรย์อย่างกลาง ย่อมเข้าถึงความเป็นเทพ และด้วยพรหมจรรย์อย่างสูง ย่อมบริสุทธิ์ (ชา. ๑/๘/๗๕) ඉට්ඨොති සුඛො. කන්තොති කමනීයො. මනාපොති මනවඩ්ඪනකො. තං පන තස්ස ඉට්ඨාදිභාවං දස්සෙතුං ‘‘නිච්චමෙත්ථ කීළා’’තිආදි වුත්තං. คำว่า อิฏฐะ คือ สุข คำว่า กันตะ คือ น่าปรารถนา คำว่า มนาปะ คือ เป็นที่เจริญใจ อนึ่ง เพื่อแสดงความเป็นอิฏฐะเป็นต้นของกามนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'การเล่นย่อมมีในกามนี้เป็นนิตย์' เป็นต้น දොසොති අනිච්චතාදිනා අප්පස්සාදාදිනා ච දූසිතභාවො, යතො තෙ විඤ්ඤූනං චිත්තං නාරාධෙන්ති. අථ වා ආදීනං වාති පවත්තතීති ආදීනවො, පරමකපණතා. තථා ච කාමා යථාතථං පච්චවෙක්ඛන්තානං පච්චුපතිට්ඨන්ති. ලාමකභාවොති අසෙට්ඨෙහි සෙවිතබ්බො, සෙට්ඨෙහි න සෙවිතබ්බො නිහීනභාවො. සංකිලිස්සනන්ති විබාධකතා උපතාපකතා ච. คำว่า โทษ คือ ความที่กามถูกทำให้เสียด้วยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น และด้วยความเป็นของมีรสชาน้อยเป็นต้น เพราะกามเหล่านั้นย่อมไม่ยังจิตของวิญญูชนให้ยินดี อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า อาทีนวะ เพราะเป็นไปอย่างน่าสงสาร (คือ) มีความเป็นของน่าสงสารอย่างยิ่ง กามทั้งหลายย่อมปรากฏแก่ผู้พิจารณาตามความเป็นจริงอย่างนั้น คำว่า ความเป็นของเลว คือ ความเป็นของต่ำที่คนไม่ดีพึงเสพ คนดีไม่พึงเสพ คำว่า ความเศร้าหมอง คือ ความเป็นของเบียดเบียน และความเป็นของทำให้เดือดร้อน නෙක්ඛම්මෙ [Pg.224] ආනිසංසන්ති එත්ථ ‘‘යත්තකා කාමෙසු ආදීනවා, තප්පටිපක්ඛතො තත්තකා නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසා. අපිච නෙක්ඛම්මං නාමෙතං අසම්බාධං අසංකිලිට්ඨං, නික්ඛන්තං කාමෙහි, නික්ඛන්තං කාමසඤ්ඤාය, නික්ඛන්තං කාමවිතක්කෙහි, නික්ඛන්තං කාමපරිළාහෙහි, නික්ඛන්තං බ්‍යාපාදසඤ්ඤායා’’තිආදිනා නයෙන නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසෙ පකාසෙසි. පබ්බජ්ජායං ඣානාදීසු ච ගුණෙ විභාවෙසි වණ්ණෙසි. කල්ලචිත්තන්ති කම්මනියචිත්තං හෙට්ඨා පවත්තිතදෙසනාය අස්සද්ධියාදීනං චිත්තදොසානං විගතත්තා උපරි දෙසනාය භාජනභාවූපගමෙන කම්මක්ඛමචිත්තං. අට්ඨකථායං පන යස්මා අස්සද්ධියාදයො චිත්තස්ස රොගභූතා, තදා තෙ විගතා, තස්මා ආහ ‘‘අරොගචිත්ත’’න්ති. දිට්ඨිමානාදිකිලෙසවිගමෙන මුදුචිත්තං. කාමච්ඡන්දාදිවිගමෙන විනීවරණචිත්තං. සම්මාපටිපත්තියං උළාරපීතිපාමොජ්ජයොගෙන උදග්ගචිත්තං. තත්ථ සද්ධාසම්පත්තියා පසන්නචිත්තං. යදා භගවා අඤ්ඤාසීති සම්බන්ධො. අථ වා කල්ලචිත්තන්ති කාමච්ඡන්දවිගමෙන අරොගචිත්තං. මුදුචිත්තන්ති බ්‍යාපාදවිගමෙන මෙත්තාවසෙන අකඨිනචිත්තං. විනීවරණචිත්තන්ති උද්ධච්චකුක්කුච්චවිගමෙන අවික්ඛෙපතො තෙන අපිහිතචිත්තං. උදග්ගචිත්තන්ති ථිනමිද්ධවිගමෙන සම්පග්ගහිතවසෙන අලීනචිත්තං. පසන්නචිත්තන්ති විචිකිච්ඡාවිගමෙන සම්මාපටිපත්තියං අධිමුත්තචිත්තන්ති එවමෙත්ථ සෙසපදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො. คำว่า อานิสงส์ในเนกขัมมะ ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอานิสงส์ในเนกขัมมะด้วยนัยมีอาทิว่า 'อาทีนวะในกามมีประมาณเท่าใด อานิสงส์ในเนกขัมมะก็มีประมาณเท่านั้นโดยความเป็นปฏิปักษ์ อนึ่ง เนกขัมมะนี้ชื่อว่าไม่คับแคบ ไม่เศร้าหมอง ออกไปแล้วจากกาม ออกไปแล้วจากกามสัญญา ออกไปแล้วจากกามวิตก ออกไปแล้วจากกามปริฬาหะ ออกไปแล้วจากพยาบาทสัญญา' ทรงจำแนกและพรรณนาคุณในบรรพชาและในคุณมีฌานเป็นต้น คำว่า จิตควรแก่การงาน คือ จิตที่ควรแก่การงาน เพราะโทษของจิตมีอศรัทธาเป็นต้นหายไปแล้วด้วยเทศนาที่ทรงแสดงไปแล้วข้างต้น และเพราะจิตนั้นถึงความเป็นภาชนะแห่งเทศนาเบื้องบน จึงเป็นจิตที่ควรแก่การงาน แต่อรรถกถาได้กล่าวว่า 'จิตไม่มีโรค' เพราะอศรัทธาเป็นต้นเป็นโรคของจิต เมื่อโรคเหล่านั้นหายไปแล้ว จิตอ่อนโยนด้วยการปราศจากกิเลสมีทิฏฐิและมานะเป็นต้น จิตปราศจากนิวรณ์ด้วยการปราศจากกิเลสมีกามฉันทะเป็นต้น จิตเบิกบานด้วยการประกอบด้วยปีติและปราโมทย์อันโอฬารในการปฏิบัติชอบ ในที่นั้น จิตผ่องใสด้วยความถึงพร้อมแห่งศรัทธา พึงประกอบความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทราบแล้ว อีกนัยหนึ่ง คำว่า จิตควรแก่การงาน คือ จิตไม่มีโรคด้วยการปราศจากกามฉันทะ คำว่า จิตอ่อนโยน คือ จิตไม่แข็งกระด้างด้วยอำนาจแห่งเมตตาเพราะการปราศจากพยาบาท คำว่า จิตปราศจากนิวรณ์ คือ จิตไม่ถูกนิวรณ์นั้นปิดบังเพราะการปราศจากอุทธัจจกุกกุจจะด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน คำว่า จิตเบิกบาน คือ จิตไม่หดหู่ด้วยอำนาจการประคองไว้เพราะการปราศจากถีนมิทธะ คำว่า จิตผ่องใส คือ จิตน้อมไปในการปฏิบัติชอบเพราะการปราศจากวิจิกิจฉา พึงทราบอรรถของบทที่เหลือในที่นี้อย่างนี้ සෙය්‍යථාපීතිආදිනා උපමාවසෙන සීහස්ස කිලෙසප්පහානං අරියමග්ගුප්පාදනඤ්ච දස්සෙති. අපගතකාළකන්ති විගතකාළකං. සම්මදෙවාති සුට්ඨුදෙව. රජනන්ති නීලපීතලොහිතාදිරඞ්ගජාතං. පටිග්ගණ්හෙය්‍යාති ගණ්හෙය්‍ය, පභස්සරං භවෙය්‍ය. තස්මිංයෙව ආසනෙති තස්සංයෙව නිසජ්ජායං. එතෙනස්ස ලහුවිපස්සකතා තික්ඛපඤ්ඤතා සුඛප්පටිපදඛිප්පාභිඤ්ඤතා ච දස්සිතා හොති. විරජන්ති අපායගමනීයරාගරජාදීනං විගමෙන විරජං. අනවසෙසදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාමලාපගමෙන වීතමලං. පඨමමග්ගවජ්ඣකිලෙසරජාභාවෙන වා විරජං. පඤ්චවිධදුස්සීල්‍යමලවිගමෙන වීතමලං. තස්ස උප්පත්තිආකාරදස්සනත්ථන්ති කස්මා වුත්තං? නනු මග්ගඤාණං අසඞ්ඛතධම්මාරම්මණන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ පටිවිජ්ඣන්තන්ති අසම්මොහප්පටිවෙධවසෙන පටිවිජ්ඣන්තං. තෙනාහ ‘‘කිච්චවසෙනා’’ති. තත්‍රිදං උපමාසංසන්දනං – වත්ථං විය චිත්තං, වත්ථස්ස ආගන්තුකමලෙහි කිලිට්ඨභාවො විය චිත්තස්ස රාගාදිමලෙහි සංකිලිට්ඨභාවො, ධොවනසිලාතලං විය අනුපුබ්බීකථා, උදකං විය සද්ධා, උදකෙන [Pg.225] තෙමෙත්වා ඌසගොමයඡාරිකඛාරෙහි කාළකෙ සම්මද්දිත්වා වත්ථස්ස ධොවනප්පයොගො විය සද්ධාසිනෙහෙන තෙමෙත්වා තෙමෙත්වා සතිසමාධිපඤ්ඤාහි දොසෙ සිථිලෙ කත්වා සුතාදිවිධිනා චිත්තස්ස සොධනෙ වීරියාරම්භො. තෙන පයොගෙන වත්ථෙ කාළකාපගමො විය වීරියාරම්භෙන කිලෙසවික්ඛම්භනං, රඞ්ගජාතං විය අරියමග්ගො, තෙන සුද්ධවත්ථස්ස පභස්සරභාවො විය වික්ඛම්භිතකිලෙසස්ස චිත්තස්ස මග්ගෙන පරියොදපනන්ති. ด้วยคำว่า ‘‘เสยยถาปิ’’ เป็นต้น ทรงแสดงการละกิเลสและการยังอริยมรรคให้เกิดขึ้นของสีหะโดยอุปมา คำว่า ปราศจากมลทินดำ คือ ปราศจากมลทินดำ คำว่า โดยชอบทีเดียว คือ อย่างดีทีเดียว คำว่า เครื่องย้อม คือ ชนิดของสีมีสีเขียว สีเหลือง สีแดงเป็นต้น คำว่า พึงรับไว้ คือ พึงรับไว้ พึงเป็นของผ่องใส คำว่า ในอาสนะนั้นเอง คือ ในการนั่งนั้นเอง ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงความเป็นผู้มีวิปัสสนาเร็ว มีปัญญาคม มีปฏิปทาสุข และตรัสรู้เร็วของเขา คำว่า ปราศจากธุลี คือ ปราศจากธุลีด้วยราคะอันเป็นเหตุให้ไปสู่อบายเป็นต้นหายไปแล้ว คำว่า ปราศจากมลทิน คือ ปราศจากมลทินด้วยมลทินคือทิฏฐิและวิจิกิจฉาที่เหลืออยู่ทั้งหมดหายไปแล้ว หรือปราศจากธุลีด้วยความเป็นผู้ไม่มีธุลีคือกิเลสที่พึงละด้วยปฐมมรรค ปราศจากมลทินด้วยมลทินคือทุศีล ๕ อย่างหายไปแล้ว คำว่า เพื่อแสดงอาการแห่งการเกิดขึ้นของมรรคญาณ ทำไมจึงตรัส? พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงคำถามว่า ‘‘มรรคญาณมีอสังขตธรรมเป็นอารมณ์มิใช่หรือ’’ ดังนี้เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า ย่อมแทงตลอด คือ ย่อมแทงตลอดด้วยการแทงตลอดที่ไม่หลง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘‘โดยหน้าที่’’ การเปรียบเทียบในที่นี้คือ จิตเหมือนผ้า ความที่ผ้าเศร้าหมองด้วยมลทินที่มาแต่ภายนอกเหมือนความที่จิตเศร้าหมองด้วยมลทินมีราคะเป็นต้น อนุปุพพีกถาเหมือนแผ่นหินสำหรับซักผ้า ศรัทธาเหมือนน้ำ การใช้น้ำชุบผ้าแล้วขยี้มลทินดำด้วยดินเค็ม มูลโค ขี้เถ้า และน้ำด่าง เหมือนการเริ่มความเพียรในการชำระจิตด้วยวิธีฟังเป็นต้น โดยการชุบด้วยน้ำแห่งศรัทธาแล้วทำให้โทษอ่อนกำลังลงด้วยสติ สมาธิ และปัญญา การที่มลทินดำหายไปจากผ้าด้วยการใช้นั้น เหมือนการข่มกิเลสด้วยการเริ่มความเพียร อริยมรรคเหมือนเครื่องย้อม ความที่ผ้าบริสุทธิ์ผ่องใสด้วยเครื่องย้อมนั้น เหมือนการชำระจิตที่กิเลสถูกข่มแล้วให้บริสุทธิ์ด้วยมรรค ‘‘දිට්ඨධම්මො’’ති වත්වා දස්සනං නාම ඤාණදස්සනතො අඤ්ඤම්පි අත්ථීති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘පත්තධම්මො’’ති වුත්තං. පත්ති නාම ඤාණසම්පත්තිතො අඤ්ඤාපි විජ්ජතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘විදිතධම්මො’’ති වුත්තං. සා පනෙසා විදිතධම්මතා ධම්මෙසු එකදෙසෙනපි හොතීති නිප්පදෙසතො විදිතභාවං දස්සෙතුං. ‘‘පරියොගාළ්හධම්මො’’ති වුත්තං. තෙනස්ස සච්චාභිසම්බොධංයෙව දීපෙති. මග්ගඤාණඤ්හි එකාභිසමයවසෙන පරිඤ්ඤාදිකිච්චං සාධෙන්තං නිප්පදෙසෙන චතුසච්චධම්මං සමන්තතො ඔගාළ්හං නාම හොති. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨො අරියසච්චධම්මො එතෙනාති දිට්ඨධම්මො’’ති. තිණ්ණා විචිකිච්ඡාති සප්පටිභයකන්තාරසදිසා සොළසවත්ථුකා අට්ඨවත්ථුකා ච තිණ්ණා නිත්තිණ්ණා විචිකිච්ඡා. විගතා කථංකථාති පවත්තිආදීසු ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො’’ති එවං පවත්තිකා විගතා සමුච්ඡින්නා කථංකථා. සාරජ්ජකරානං පාපධම්මානං පහීනත්තා තප්පටිපක්ඛෙසු සීලාදිගුණෙසු පතිට්ඨිතත්තා වෙසාරජ්ජං විසාරදභාවං වෙය්‍යත්තියං පත්තො. අත්තනා එව පච්චක්ඛතො දිට්ඨත්තා න පරං පච්චෙති, න චස්ස පරො පච්චෙතබ්බො අත්ථීති අපරප්පච්චයො. เมื่อตรัสคำว่า ‘‘ผู้เห็นธรรม’’ แล้ว เพื่อห้ามความเข้าใจผิดว่า การเห็นชื่อว่าการเห็นธรรมนั้นมีอย่างอื่นนอกจากเห็นด้วยญาณ จึงตรัสคำว่า ‘‘ผู้บรรลุธรรม’’ ชื่อว่าการบรรลุนั้นมีอย่างอื่นนอกจากความถึงพร้อมด้วยญาณ เพื่อให้เป็นคำพิเศษจากนั้น จึงตรัสคำว่า ‘‘ผู้รู้แจ้งธรรม’’ อนึ่ง ความเป็นผู้รู้แจ้งธรรมนั้นย่อมมีแม้ในธรรมบางส่วน เพื่อแสดงความเป็นผู้รู้แจ้งโดยไม่เหลือ จึงตรัสคำว่า ‘‘ผู้หยั่งลงสู่ธรรม’’ ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงการตรัสรู้สัจจะของเขาเท่านั้น เพราะมรรคญาณย่อมชื่อว่าหยั่งลงสู่ธรรมคืออริยสัจ ๔ โดยรอบโดยไม่เหลือ โดยทำกิจมีปริญญาเป็นต้นให้สำเร็จด้วยการตรัสรู้ครั้งเดียว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘‘อริยสัจธรรมอันท่านผู้นี้เห็นแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าผู้เห็นธรรม’’ คำว่า วิจิกิจฉาข้ามพ้นแล้ว คือ วิจิกิจฉาที่มี ๑๖ วัตถุ และ ๘ วัตถุ ซึ่งเปรียบเหมือนป่าชัฏที่น่าสะพรึงกลัว ได้ข้ามพ้นแล้ว ได้ผ่านพ้นแล้ว คำว่า ความสงสัยหายไปแล้ว คือ ความสงสัยที่ดำเนินไปว่า ‘‘เป็นอย่างนี้หรือ ไม่เป็นอย่างนี้หรือ’’ ในเรื่องการเป็นไปเป็นต้น ได้หายไปแล้ว ได้ถูกตัดขาดแล้ว เพราะอกุศลธรรมอันเป็นเหตุให้เกิดความไม่แกล้วกล้าได้ถูกละแล้ว และเพราะตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศีลเป็นต้นอันเป็นปฏิปักษ์ต่ออกุศลธรรมนั้น จึงถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ความเป็นผู้กล้าหาญ ความเป็นผู้องอาจ เพราะเห็นด้วยตนเองโดยประจักษ์ จึงไม่เชื่อผู้อื่น และผู้อื่นก็ไม่พึงเชื่อท่านผู้นั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าไม่มีผู้อื่นเป็นปัจจัย උද්දිසිත්වා කතන්ති අත්තානං උද්දිසිත්වා මාරණවසෙන කතං නිබ්බත්තිතං මංසං. පටිච්චකම්මන්ති එත්ථ කම්ම-සද්දො කම්මසාධනො අතීතකාලිකො චාති ආහ ‘‘අත්තානං පටිච්චකත’’න්ති. නිමිත්තකම්මස්සෙතං අධිවචනං ‘‘පටිච්ච කම්මං ඵුසතී’’තිආදීසු (ජා. 1.4.75) විය. නිමිත්තකම්මස්සාති නිමිත්තභාවෙන ලද්ධබ්බකම්මස්ස. කරණවසෙන පටිච්චකම්මං එත්ථ අත්ථීති මංසං පටිච්චකම්මං යථා බුද්ධි බුද්ධං. තං එතස්ස අත්ථීති බුද්ධො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. คำว่า ทำโดยเจาะจง คือ เนื้อที่ทำขึ้นโดยเจาะจงตนเองด้วยการฆ่า คำว่า ปฏิจจกรรม ในที่นี้ คำว่า กรรม เป็นกัมมสาธนะ และเป็นอดีตกาล จึงกล่าวว่า ‘‘ทำโดยอาศัยตนเอง’’ คำนี้เป็นชื่อของนิมิตตกรรม เหมือนในคำว่า ‘‘กรรมย่อมถูกต้องโดยอาศัย’’ เป็นต้น (ชา. 1.4.75) คำว่า ของนิมิตตกรรม คือ ของกรรมที่พึงได้ด้วยความเป็นนิมิต เนื้อชื่อว่าปฏิจจกรรม เพราะปฏิจจกรรมมีอยู่ในเนื้อนี้โดยความเป็นเครื่องกระทำ เหมือนปัญญา (เรียกว่า) พุทธะ ปัญญานั้นมีแก่ผู้นี้ เพราะเหตุนั้น ผู้นี้จึงชื่อว่าพุทธะ บทที่เหลือในที่นี้เป็นความง่ายทั้งนั้น සීහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถา สีหสูตร จบแล้ว 3-4. අස්සාජානීයසුත්තාදිවණ්ණනා ๓-๔. อรรถกถา อัสสาชานียสูตร เป็นต้น 13-14. තතියෙ [Pg.226] සාඨෙය්‍යානීති සඨත්තානි. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තානි පනස්ස සාඨෙය්‍යාදීනි කායචිත්තුජුකතාපටිපක්ඛභූතා ලොභසහගතචිත්තුප්පාදස්ස පවත්තිආකාරවිසෙසා. තත්ථ යස්ස කිස්මිඤ්චිදෙව ඨානෙ ඨාතුකාමස්ස සතො යං ඨානං මනුස්සානං සප්පටිභයං, පුරතො ගන්ත්වා තථෙව සප්පටිභයට්ඨානෙව ඨස්සාමීති න හොති, වඤ්චනාධිප්පායභාවතො ඨාතුකාමට්ඨානෙයෙව නිඛාතත්ථම්භො විය චත්තාරො පාදෙ නිච්චාලෙත්වා තිට්ඨති, අයං සඨො නාම, ඉමස්ස සාඨෙය්‍යස්ස පාකටකරණං. තථා යස්ස කිස්මිඤ්චිදෙව ඨානෙ නිවත්තිත්වා ඛන්ධගතං පාතෙතුකාමස්ස සතො යං ඨානං මනුස්සානං සප්පටිභයං, පුරතො ගන්ත්වා තථෙව පාතෙස්සාමීති න හොති, පාතෙතුකාමට්ඨානෙයෙව නිවත්තිත්වා පාතෙති, අයං කූටො නාම. යස්ස කාලෙන වාමතො, කාලෙන දක්ඛිණතො, කාලෙන උජුමග්ගෙනෙව ච ගන්තුකාමස්ස සතො යං ඨානං මනුස්සානං සප්පටිභයං, පුරතො ගන්ත්වා තථෙව එවං කරිස්සාමීති න හොති, යදිච්ඡකං ගන්තුකාමට්ඨානෙයෙව කාලෙන වාමතො, කාලෙන දක්ඛිණතො, කාලෙන උජුමග්ගං ගච්ඡති, තථා ලෙණ්ඩං වා පස්සාවං වා විස්සජ්ජෙතුකාමස්ස ඉදං ඨානං සුසම්මට්ඨං ආකිණ්ණමනුස්සං රමණීයං. ඉමස්මිං ඨානෙ එවරූපං කාතුං න යුත්තං, පුරතො ගන්ත්වා පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ කරිස්සාමීති න හොති, තත්ථෙව කරොති, අයං ජිම්හො නාම. යස්ස පන කිස්මිඤ්චි ඨානෙ මග්ගා උක්කම්ම නිවත්තිත්වා පටිමග්ගං ආරොහිතුකාමස්ස සතො යං ඨානං මනුස්සානං සප්පටිභයං, පුරතො ගන්ත්වා තත්ථෙව එවං කරිස්සාමීති න හොති, පටිමග්ගං ආරොහිතුකාමට්ඨානෙයෙව මග්ගා උක්කම්ම නිවත්තිත්වා පටිමග්ගං ආරොහති, අයං වඞ්කො නාම. ඉති ඉමං චතුබ්බිධම්පි කිරියං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘යානි ඛො පනස්ස තානි සාඨෙය්‍යානි…පෙ… ආවිකත්තා හොතී’’ති. චතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ๑๓-๑๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สาเถยยานิ ได้แก่ ความเป็นคนเจ้าเล่ห์. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แล. อนึ่ง สาเถยยะเป็นต้นเหล่านั้นของเขานั้น เป็นปฏิปักษ์ต่อความซื่อตรงทางกายและใจ เป็นลักษณะพิเศษแห่งการเป็นไปของจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะ. ในบทเหล่านั้น บุคคลใดเมื่อปรารถนาจะยืนอยู่ในที่ใดที่หนึ่งที่เป็นที่น่ากลัวของมนุษย์ ย่อมไม่คิดว่า 'เราจะไปข้างหน้าแล้วยืนอยู่ในที่น่ากลัวนั้นแหละ' แต่เพราะมีเจตนาจะหลอกลวง จึงยืนอยู่ในที่ที่ตนปรารถนาจะยืนนั่นแหละ เหมือนเสาที่ปักไว้แล้ว ไม่ขยับเท้าทั้งสี่ บุคคลนี้ชื่อว่า คนเจ้าเล่ห์ นี้คือการทำให้ความเจ้าเล่ห์ของบุคคลนี้ปรากฏ. อีกอย่างหนึ่ง บุคคลใดเมื่อปรารถนาจะกลับตัวแล้วทิ้งของที่แบกไว้ในที่ใดที่หนึ่งที่เป็นที่น่ากลัวของมนุษย์ ย่อมไม่คิดว่า 'เราจะไปข้างหน้าแล้วทิ้งในที่นั้นแหละ' แต่กลับตัวแล้วทิ้งในที่ที่ตนปรารถนาจะทิ้งนั่นแหละ บุคคลนี้ชื่อว่า คนคด. บุคคลใดเมื่อปรารถนาจะไปทางซ้ายบ้าง ทางขวาบ้าง ทางตรงบ้าง ในที่ใดที่หนึ่งที่เป็นที่น่ากลัวของมนุษย์ ย่อมไม่คิดว่า 'เราจะไปข้างหน้าแล้วทำอย่างนั้นแหละ' แต่กลับไปทางซ้ายบ้าง ทางขวาบ้าง ทางตรงบ้าง ในที่ที่ตนปรารถนาจะไปตามใจชอบนั้นแหละ อีกอย่างหนึ่ง เมื่อปรารถนาจะถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะ เห็นว่าที่นี้เป็นที่กวาดดีแล้ว มีมนุษย์พลุกพล่าน น่ารื่นรมย์ ไม่ควรทำเช่นนั้นในที่นี้ เราจะไปข้างหน้าแล้วทำในที่กำบัง ย่อมไม่คิดอย่างนั้น แต่กลับทำในที่นั้นแหละ บุคคลนี้ชื่อว่า คนลวง. ส่วนบุคคลใดเมื่อปรารถนาจะออกจากทางแล้วกลับตัวขึ้นสู่ทางตรงกันข้ามในที่ใดที่หนึ่งที่เป็นที่น่ากลัวของมนุษย์ ย่อมไม่คิดว่า 'เราจะไปข้างหน้าแล้วทำอย่างนั้นแหละ' แต่กลับออกจากทางแล้วกลับตัวขึ้นสู่ทางตรงกันข้ามในที่ที่ตนปรารถนาจะขึ้นสู่ทางตรงกันข้ามนั้นแหละ บุคคลนี้ชื่อว่า คนคดโกง. คำว่า 'ย่อมเป็นผู้เปิดเผยซึ่งความเจ้าเล่ห์ทั้งหลายของเขา' เป็นต้น ท่านกล่าวหมายถึงการกระทำทั้ง ๔ อย่างนี้. ในสูตรที่ ๔ ไม่มีข้อที่จะต้องกล่าว. අස්සාජානීයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอัสสาชานิยสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 5-8. මලසුත්තාදිවණ්ණනා ๕-๘. อรรถกถามลสูตรเป็นต้น. 15-18. පඤ්චමෙ (ධ. ප. අට්ඨ. 2.241) යා කාචි පරියත්ති වා සිප්පං වා යස්මා අසජ්ඣායන්තස්ස අනනුයුඤ්ජන්තස්ස විනස්සති, නිරන්තරං වා න උපට්ඨාති, තස්මා ‘‘අසජ්ඣායමලා මන්තා’’ති [Pg.227] වුත්තං. යස්මා පන ඝරාවාසං වසන්තස්ස උට්ඨායුට්ඨාය ජිණ්ණප්පටිසඞ්ඛරණාදීනි අකරොන්තස්ස ඝරං නාම විනස්සති, තස්මා ‘‘අනුට්ඨානමලා ඝරා’’ති වුත්තං. යස්මා ගිහිස්ස වා පබ්බජිතස්ස වා කොසජ්ජවසෙන සරීරප්පජග්ගනං වා පරික්ඛාරප්පටිජග්ගනං වා අකරොන්තස්ස කායො දුබ්බණ්ණො හොති, තස්මා ‘‘මලං වණ්ණස්ස කොසජ්ජ’’න්ති වුත්තං. යස්මා පන ගාවො රක්ඛන්තස්ස පමාදවසෙන නිද්දායන්තස්ස වා කීළන්තස්ස වා තා ගාවො අතිත්ථපක්ඛන්දනාදීහි වා වාළමිගචොරාදිඋපද්දවෙන වා පරෙසං සාලික්ඛෙත්තාදීනි ඔතරිත්වා ඛාදනවසෙන වා විනාසමාපජ්ජන්ති, සයම්පි දණ්ඩං වා පරිභාසං වා පාපුණාති, පබ්බජිතං වා පන ඡද්වාරාදීනි අරක්ඛන්තං පමාදවසෙන කිලෙසා ඔතරිත්වා සාසනා චාවෙන්ති, තස්මා ‘‘පමාදො රක්ඛතො මල’’න්ති වුත්තං. සො හිස්ස විනාසාවහෙන මලට්ඨානියත්තා මලං. ๑๕-๑๘. ในสูตรที่ ๕ (ธ.ป.อ. ๒.๒๔๑) เพราะปริยัติหรือศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเสื่อมไปแก่ผู้ไม่สาธยาย ไม่ประกอบความเพียร หรือย่อมไม่ปรากฏต่อเนื่องกันไป เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'มนต์ทั้งหลายมีความไม่สาธยายเป็นมลทิน'. ส่วนเพราะเรือนย่อมเสื่อมไปแก่ผู้ครองเรือนที่ไม่หมั่นลุกขึ้นซ่อมแซมของเก่าเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เรือนทั้งหลายมีความไม่หมั่นเป็นมลทิน'. เพราะกายย่อมมีผิวพรรณทรามแก่คฤหัสถ์หรือบรรพชิตผู้ไม่บำรุงรักษากายหรือบำรุงรักษาบริขารเพราะความเกียจคร้าน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ความเกียจคร้านเป็นมลทินของผิวพรรณ'. ส่วนเพราะโคทั้งหลายของผู้รักษาโคที่ประมาท มัวหลับหรือมัวเล่น ย่อมถึงความพินาศด้วยการกระโดดลงในที่มิใช่ท่าเป็นต้น หรือด้วยภัยจากสัตว์ร้ายและโจรเป็นต้น หรือด้วยการเข้าไปกินข้าวในนาของผู้อื่นเป็นต้น ตนเองก็ย่อมถึงการถูกลงอาชญาหรือถูกด่าว่า หรือเพราะกิเลสย่อมเข้าครอบงำบรรพชิตผู้ไม่รักษาทวาร ๖ เป็นต้น เพราะความประมาท แล้วยังให้เคลื่อนจากพระศาสนา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ความประมาทเป็นมลทินของผู้รักษา'. เพราะความประมาทนั้นเป็นที่ตั้งแห่งมลทินที่นำมาซึ่งความพินาศของเขา จึงเป็นมลทิน. දුච්චරිතන්ති අතිචාරො. අතිචාරිනිඤ්හි ඉත්ථිං සාමිකොපි ගෙහා නීහරති, මාතාපිතූනං සන්තිකං ගතම්පි ‘‘ත්වං කුලස්ස අඞ්ගාරභූතා, අක්ඛීහිපි න දට්ඨබ්බා’’ති තං මාතාපිතරොපි නීහරන්ති, සා අනාථා විචරන්තී මහාදුක්ඛං පාපුණාති. තෙනස්සා දුච්චරිතං ‘‘මල’’න්ති වුත්තං. දදතොති දායකස්ස. යස්ස හි ඛෙත්තකසනකාලෙ ‘‘ඉමස්මිං ඛෙත්තෙ සම්පන්නෙ සලාකභත්තාදීනි දස්සාමී’’ති චින්තෙත්වාපි නිප්ඵන්නෙ සස්සෙ මච්ඡෙරං උප්පජ්ජිත්වා චාගචිත්තං නිවාරෙති, සො මච්ඡෙරවසෙන චාගචිත්තෙ අවිරුහන්තෙ මනුස්සසම්පත්ති, දිබ්බසම්පත්ති, නිබ්බානසම්පත්තීති තිස්සො සම්පත්තියො න ලභති. තෙන වුත්තං ‘‘මච්ඡෙරං දදතො මල’’න්ති. අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසු එසෙව නයො. පාපකා ධම්මාති අකුසලා ධම්මා. තෙ පන ඉධලොකෙ පරලොකෙ ච මලමෙව. තතොති හෙට්ඨා වුත්තමලතො. මලතරන්ති අතිරෙකමලං. ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානෙව. คำว่า ทุจริต ได้แก่ การประพฤติล่วงละเมิด. อนึ่ง สามีก็ขับภรรยาผู้ประพฤติล่วงละเมิดออกจากเรือน แม้เมื่อไปหามารดาบิดา มารดาบิดาก็ขับไล่นางว่า 'เจ้าเป็นถ่านเพลิงของตระกูล ไม่ควรแม้แต่จะมองด้วยตา' นางนั้นเที่ยวไปโดยไม่มีที่พึ่ง ย่อมถึงทุกข์ใหญ่หลวง เพราะเหตุนั้น ทุจริตของนางจึงตรัสว่าเป็น 'มลทิน'. คำว่า ททโต ได้แก่ ของผู้ให้. อนึ่ง บุคคลใดเมื่อถึงเวลาไถนา คิดว่า 'เมื่อข้าวในนานี้สำเร็จ เราจะให้สลากภัตเป็นต้น' แต่เมื่อข้าวสำเร็จแล้ว ความตระหนี่ย่อมเกิดขึ้นยับยั้งจิตที่จะบริจาคไว้ บุคคลนั้นเมื่อจิตที่จะบริจาคไม่เจริญขึ้นเพราะความตระหนี่ ย่อมไม่ได้สมบัติ ๓ อย่าง คือ มนุษย์สมบัติ ทิพยสมบัติ และนิพพานสมบัติ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ความตระหนี่เป็นมลทินของผู้ให้'. แม้ในบทอื่นๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็นัยนี้แล. คำว่า บาปธรรม ได้แก่ อกุศลธรรมทั้งหลาย. อนึ่ง อกุศลธรรมเหล่านั้นเป็นมลทินทั้งในโลกนี้และโลกหน้า. คำว่า ตโต ได้แก่ ยิ่งกว่ามลทินที่กล่าวมาข้างต้น. คำว่า มลตร ได้แก่ มลทินที่ยิ่งกว่า. สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. මලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามลสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 9. පහාරාදසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาปหาราทสูตร. 19. නවමෙ (උදා. අට්ඨ. 45; සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.384) අසුරාති දෙවා විය න සුරන්ති න කීළන්ති න විරොචන්තීති අසුරා. සුරා නාම දෙවා, තෙසං පටිපක්ඛාති වා අසුරා, වෙපචිත්තිපහාරාදාදයො[Pg.228]. තෙසං භවනං සිනෙරුස්ස හෙට්ඨාභාගෙ. තෙ තත්ථ පවිසන්තා නික්ඛමන්තා සිනෙරුපාදෙ මණ්ඩපාදීනි නිම්මිනිත්වා කීළන්තා අභිරමන්ති. සා තත්ථ තෙසං අභිරති. ඉමෙ ගුණෙ දිස්වාති ආහ ‘‘යෙ දිස්වා දිස්වා අසුරා මහාසමුද්දෙ අභිරමන්තී’’ති. ๑๙. ในสูตรที่ ๙ (อุ.อ. ๔๕; สารัตถ.ฎีกา จูฬวรรค ๓.๓๘๔) คำว่า อสุระ ได้แก่ อสุระ เพราะไม่รื่นรมย์ ไม่เล่น ไม่รุ่งเรือง เหมือนเทวดา. หรือว่า สุระ ชื่อว่า เทวดา อสุระทั้งหลาย คือ เวปจิตติ ปหาราทะ เป็นต้น เป็นปฏิปักษ์ของเทวดาเหล่านั้น. วิมานของอสุระเหล่านั้นอยู่ใต้ภูเขาสิเนรุ. อสุระเหล่านั้นเมื่อเข้าออกในที่นั้น ย่อมเนรมิตมณฑปเป็นต้นที่เชิงเขาสิเนรุ แล้วเล่นรื่นรมย์. ความรื่นรมย์ของอสุระเหล่านั้นมีอยู่ในที่นั้น. ท่านกล่าวว่า 'อสุระทั้งหลายเห็นคุณเหล่านี้แล้ว ย่อมรื่นรมย์อยู่ในมหาสมุทร' ดังนี้ เพราะเห็นคุณเหล่านี้. යස්මා ලොකියා ජම්බුදීපො, හිමවා තත්ථ පතිට්ඨිතසමුද්දදහපබ්බතා තප්පභවා නදියොති එතෙසු යං යං න මනුස්සගොචරං, තත්ථ සයං සම්මූළ්හා අඤ්ඤෙපි සම්මොහයන්ති, තස්මා තත්ථ සම්මොහවිධමනත්ථං ‘‘අයං තාව ජම්බුදීපො’’තිආදි ආරද්ධං. දසසහස්සයොජනපරිමාණො ආයාමතො විත්ථාරතො චාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. උදකෙන අජ්ඣොත්ථටො තදුපභොගිසත්තානං පුඤ්ඤක්ඛයෙන. සුන්දරදස්සනං කූටන්ති සුදස්සනකූටං, යං ලොකෙ ‘‘හෙමකූට’’න්ති වුච්චති. මූලගන්ධො කාලානුසාරියාදි. සාරගන්ධො චන්දනාදි. ඵෙග්ගුගන්ධො සලලාදි. තචගන්ධො ලවඞ්ගාදි. පපටිකාගන්ධො කපිත්ථාදි. රසගන්ධො සජ්ජුලසාදි. පත්තගන්ධො තමාලහිරිවෙරාදි. පුප්ඵගන්ධො නාගකුසුමාදි. ඵලගන්ධො ජාතිඵලාදි. ගන්ධගන්ධො සබ්බෙසං ගන්ධානං ගන්ධො. ‘‘සබ්බානි පුථුලතො පඤ්ඤාස යොජනානි, ආයාමතො පන උබ්බෙධතො විය ද්වියොජනසතානෙවා’’ති වදන්ති. เพราะว่าชมพูทวีป หิมวันต์ มหาสมุทร ทะเลสาบ และภูเขาที่ตั้งอยู่ และแม่น้ำที่เกิดจากสิ่งเหล่านั้น ซึ่งตั้งอยู่ในโลกนี้ สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไม่เป็นวิสัยของมนุษย์ ในที่นั้นคนทั้งหลายย่อมหลงเอง และยังผู้อื่นให้หลงด้วย เพราะเหตุนั้น เพื่อกำจัดความหลงในที่นั้น จึงเริ่มกล่าวว่า 'ชมพูทวีปนี้' เป็นต้น. มีประมาณหมื่นโยชน์ทั้งด้านยาวและด้านกว้าง ดังนี้เป็นอัธยาศัย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นั้น' เป็นต้น. ถูกน้ำท่วมทับเพราะความสิ้นบุญของสัตว์ผู้บริโภคในที่นั้น. ยอดเขาที่มองดูสวยงาม ชื่อว่า สุทัสสนกูฏ ซึ่งในโลกเรียกว่า 'เหมกูฏ'. กลิ่นรากไม้ ได้แก่ กลิ่นกาลานุสารีเป็นต้น. กลิ่นแก่นไม้ ได้แก่ กลิ่นจันทน์เป็นต้น. กลิ่นกระพี้ไม้ ได้แก่ กลิ่นสนเป็นต้น. กลิ่นเปลือกไม้ ได้แก่ กลิ่นกานพลูเป็นต้น. กลิ่นสะเก็ดไม้ ได้แก่ กลิ่นมะขวิดเป็นต้น. กลิ่นยางไม้ ได้แก่ กลิ่นยางสนเป็นต้น. กลิ่นใบไม้ ได้แก่ กลิ่นใบกฤษณาและใบเนระพูสีเป็นต้น. กลิ่นดอกไม้ ได้แก่ กลิ่นดอกบุนนาคเป็นต้น. กลิ่นผลไม้ ได้แก่ กลิ่นลูกจันทน์เป็นต้น. กลิ่นของกลิ่น ได้แก่ กลิ่นของกลิ่นทั้งปวง. พวกอาจารย์กล่าวว่า 'ทั้งหมดกว้าง ๕๐ โยชน์ ส่วนโดยส่วนยาวและโดยส่วนสูง ๒๐๐ โยชน์เท่านั้น'. මනොහරසිලාතලානීති රතනමයත්තා මනුඤ්ඤසොපානසිලාතලානි. සුපටියත්තානීති තදුපභොගිසත්තානං සාධාරණකම්මුනාව සුට්ඨු පටියත්තානි සුසණ්ඨිතානි හොන්ති. මච්ඡකච්ඡපාදීනි උදකං මලං කරොන්ති, තදභාවතො ඵලිකසදිසනිම්මලොදකානි. තිරියතො දීඝං උග්ගතකූටන්ති ‘‘තිරච්ඡානපබ්බත’’න්ති ආහ. පුරිමානි නාමගොත්තානීති එත්ථ නදී නින්නගාතිආදිකං ගොත්තං, ගඞ්ගා යමුනාතිආදිකං නාමං. คำว่า มโนหรศิลาตลานิ ได้แก่ แผ่นหินบันไดที่น่ารื่นรมย์ เพราะความเป็นรัตนมัย. คำว่า สุปฏิยัตตานิ ได้แก่ เป็นที่จัดแจงไว้ดีแล้ว ตั้งอยู่ดีแล้ว ด้วยกรรมอันเป็นสาธารณะของสัตว์ผู้บริโภคในที่นั้น. ปลาและเต่าเป็นต้น ย่อมทำน้ำให้เป็นมลทิน เพราะไม่มีสิ่งเหล่านั้น น้ำจึงบริสุทธิ์เหมือนแก้วผลึก. ยอดเขาที่ยาวเหยียดไปตามขวาง ท่านเรียกว่า 'ภูเขาขวาง'. คำว่า บุริมะนามโคตรานิ ในที่นี้ คำว่า นินนคา (ลำธาร) เป็นต้น เป็นโคตร คำว่า คงคา ยมุนา เป็นต้น เป็นชื่อ. සවමානාති සන්දමානා. පූරත්තන්ති පුණ්ණභාවො. මසාරගල්ලං ‘‘චිත්තඵලික’’න්තිපි වදන්ති. මහතං භූතානන්ති මහන්තානං සත්තානං. තිමී තිමිඞ්ගලා තිමිතිමිඞ්ගලාති තිස්සො මච්ඡජාතියො. තිමිං ගිලනසමත්ථා තිමිඞ්ගලා. තිමිඤ්ච තිමිඞ්ගලඤ්ච ගිලනසමත්ථා තිමිතිමිඞ්ගලාති වදන්ති. คำว่า สวมมานา หมายถึง สันทะมานา (ไหลไป). คำว่า ปูรัตตัง หมายถึง ปุณณภาโว (ความเต็มเปี่ยม). บางท่านก็เรียก มสารคัลละ ว่า จิตตผลึก (แก้วผลึกที่มีลวดลายวิจิตร). คำว่า มหตัง ภูตานัง หมายถึง มหันตานัง สัตตานัง (สัตว์ทั้งหลายผู้ยิ่งใหญ่). คำว่า ติมี ติมิงคลา ติมิติมิงคลา เป็นชื่อปลา ๓ ชนิด. ปลาที่สามารถกลืนปลาติมีได้ ชื่อว่า ติมิงคลา. ปลาที่สามารถกลืนปลาติมีและปลาติมิงคลาได้ ชื่อว่า ติมิติมิงคลา. මම [Pg.229] සාවකාති සොතාපන්නාදිකෙ අරියපුග්ගලෙ සන්ධාය වදති. න සංවසතීති උපොසථකම්මාදිවසෙන සංවාසං න කරොති. උක්ඛිපතීති අපනෙති. විමුත්තිරසොති කිලෙසෙහි විමුච්චනරසො. සබ්බා හි සාසනසම්පත්ති යාවදෙව අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තස්ස විමුත්තිඅත්ථා. คำว่า มะมะ สาวะกา ท่านกล่าวหมายถึงพระอริยบุคคลมีพระโสดาบันเป็นต้น. คำว่า นะ สังวะสะตีติ หมายถึง ไม่กระทำสังวาส (การอยู่ร่วม) โดยอำนาจแห่งอุโบสถกรรมเป็นต้น. คำว่า อุกขิปะตีติ หมายถึง อะปะเนติ (นำออกไป). คำว่า วิมุตติระโส หมายถึง รสแห่งการหลุดพ้นจากกิเลส. ความสมบูรณ์แห่งพระศาสนาทั้งปวงนั้น มีเพื่อความหลุดพ้นแห่งจิตจากอาสวะทั้งหลาย โดยไม่ยึดมั่นถือมั่นเท่านั้น. රතනානීති රතිජනනට්ඨෙන රතනානි. සතිපට්ඨානාදයො හි භාවියමානා පුබ්බභාගෙපි අනප්පකං පීතිපාමොජ්ජං නිබ්බත්තෙන්ති, පගෙව අපරභාගෙ. වුත්තඤ්හෙතං – คำว่า รัตนานิ หมายถึง รัตนะทั้งหลาย โดยอรรถว่ายังความยินดีให้เกิดขึ้น. เพราะสติปัฏฐานเป็นต้น เมื่อบุคคลเจริญแล้ว ย่อมยังปีติปราโมทย์อันไม่น้อยให้เกิดขึ้น แม้ในเบื้องต้น จะกล่าวไปไยในเบื้องปลายเล่า. ข้อนั้นท่านกล่าวไว้แล้วว่า – ‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං; ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 374) – “เมื่อใดพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย เมื่อนั้นย่อมได้ปีติปราโมทย์ นั่นเป็นอมตะสำหรับผู้รู้แจ้งเหล่านั้น” (ธ.ป. ๓๗๔) – ලොකියරතනනිබ්බත්තං පන පීතිපාමොජ්ජං න තස්ස කලභාගම්පි අග්ඝති. අපිච – แต่ปีติปราโมทย์ที่เกิดจากโลกิยรัตนะนั้น ย่อมไม่ถึงแม้ส่วนเสี้ยวแห่งปีติปราโมทย์นั้น. อนึ่ง – ‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං; අනොමසත්තපරිභොගං, රතනන්ති පවුච්චති’’. (දී. නි. අට්ඨ. 2.33; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.223; ඛු. පා. අට්ඨ. 6.3; සු. නි. අට්ඨ. 1.226; මහානි. අට්ඨ. 50); “สิ่งใดอันบุคคลพึงทำไว้ในใจ มีค่ามาก ไม่มีประมาณ เห็นได้ยาก อันสัตว์ผู้ไม่เลวทรามพึงบริโภค สิ่งนั้นเรียกว่ารัตนะ” (ที.นิ.อ. ๒.๓๓; สํ.นิ.อ. ๓.๕.๒๒๓; ขุ.ปา.อ. ๖.๓; สุ.นิ.อ. ๑.๒๒๖; มหานิ.อ. ๕๐); යදි ච චිත්තීකතාදිභාවෙන රතනං නාම හොති, සතිපට්ඨානාදීනංයෙව භූතතො රතනභාවො. බොධිපක්ඛියධම්මානඤ්හි සො ආනුභාවො, යං සාවකා සාවකපාරමිඤාණං, පච්චෙකබුද්ධා පච්චෙකබොධිඤාණං, සම්මාසම්බුද්ධා සම්මාසම්බොධිං අධිගච්ඡන්ති ආසන්නකාරණත්තා. ආසන්නකාරණඤ්හි දානාදිඋපනිස්සයොති එවං රතිජනනට්ඨෙන චිත්තීකතාදිඅත්ථෙන ච රතනභාවො බොධිපක්ඛියධම්මානං සාතිසයො. තෙන වුත්තං ‘‘තත්‍රිමානි රතනානි, සෙය්‍යථිදං. චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදි. หากว่าสิ่งใดชื่อว่ารัตนะโดยความเป็นสิ่งที่พึงทำไว้ในใจเป็นต้น ความเป็นรัตนะก็มีแก่สติปัฏฐานเป็นต้นนั่นแหละโดยความเป็นจริง. เพราะธรรมที่เป็นไปในฝ่ายแห่งโพธิ (โพธิปักขิยธรรม) นั้นมีอานุภาพที่ทำให้พระสาวกบรรลุสาวกบารมีญาณ, พระปัจเจกพุทธเจ้าบรรลุปัจเจกโพธิญาณ, และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณ เพราะเป็นเหตุใกล้. อนึ่ง เหตุใกล้คืออุปนิสัยมีทานเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ ความเป็นรัตนะของโพธิปักขิยธรรมจึงมีคุณวิเศษยิ่ง โดยอรรถว่ายังความยินดีให้เกิดขึ้น และโดยอรรถว่าพึงทำไว้ในใจเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในรัตนะเหล่านั้น รัตนะเหล่านี้คือ สติปัฏฐาน ๔' เป็นต้น. තත්ථ ආරම්මණෙ ඔක්කන්තිත්වා උපට්ඨානට්ඨෙන උපට්ඨානං, සතියෙව උපට්ඨානන්ති සතිපට්ඨානං. ආරම්මණස්ස පන කායාදිවසෙන චතුබ්බිධත්තා වුත්තං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති. තථා හි කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු සුභසුඛනිච්චඅත්තසඤ්ඤානං පහානතො අසුභදුක්ඛානිච්චානත්තභාවග්ගහණතො ච නෙසං කායානුපස්සනාදිභාවො විභත්තො. ในสติปัฏฐานนั้น การหยั่งลงในอารมณ์ โดยอรรถว่าเข้าไปตั้งมั่น (อุปัฏฐาน) สตินั่นแหละคืออุปัฏฐาน จึงเรียกว่า สติปัฏฐาน. แต่อารมณ์มีกายเป็นต้น มี ๔ อย่าง จึงตรัสว่า 'สติปัฏฐาน ๔'. แท้จริงแล้ว ความเป็นกายานุปัสสนาเป็นต้นของสติปัฏฐานเหล่านั้น ย่อมจำแนกได้จากการละสุภสัญญา สุขสัญญา นิจจสัญญา และอัตตสัญญา ในกาย เวทนา จิต และธรรม และจากการยึดถือความเป็นอสุภะ ทุกขะ อนิจจะ และอนัตตา. සම්මා පදහන්ති එතෙන, සයං වා සම්මා පදහති, පසත්ථං සුන්දරං වා පදහන්තීති සම්මප්පධානං, පුග්ගලස්ස වා සම්මදෙව පධානභාවකරණතො සම්මප්පධානං [Pg.230] වීරියස්සෙතං අධිවචනං. තම්පි අනුප්පන්නුප්පන්නානං අකුසලානං අනුප්පාදනප්පහානවසෙන අනුප්පන්නුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදනට්ඨාපනවසෙන ච චතුකිච්චසාධකත්තා වුත්තං ‘‘චත්තාරො සම්මප්පධානා’’ති. ธรรมที่บุคคลพึงตั้งใจไว้ชอบด้วยธรรมนี้ หรือตนเองตั้งใจไว้ชอบ หรือตั้งใจไว้ในสิ่งที่ประเสริฐหรือดีงาม จึงเรียกว่า สัมมัปปธาน หรือเพราะทำให้บุคคลมีความเพียรชอบอย่างแท้จริง จึงเรียกว่า สัมมัปปธาน นี้เป็นชื่อของความเพียร. สัมมัปปธานนั้นก็ยังกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จ คือ โดยการไม่ให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้น และการละอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว และโดยการให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้น และการตั้งมั่นกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว จึงตรัสว่า 'สัมมัปปธาน ๔'. ඉජ්ඣතීති ඉද්ධි, සමිජ්ඣති නිප්ඵජ්ජතීති අත්ථො. ඉජ්ඣන්ති වා තාය සත්තා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉද්ධි. ඉති පඨමෙන අත්ථෙන ඉද්ධි එව පාදොති ඉද්ධිපාදො, ඉද්ධිකොට්ඨාසොති අත්ථො. දුතියෙන අත්ථෙන ඉද්ධියා පාදො පතිට්ඨා අධිගමුපායොති ඉද්ධිපාදො. තෙන හි උපරූපරිවිසෙසසඞ්ඛාතං ඉද්ධිං පජ්ජන්ති පාපුණන්ති. ස්වායං ඉද්ධිපාදො යස්මා ඡන්දාදිකෙ චත්තාරො අධිපතිධම්මෙ ධුරෙ ජෙට්ඨකෙ කත්වා නිබ්බත්තීයති, තස්මා වුත්තං ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා’’ති. คำว่า อิจฌติ (สำเร็จ) จึงเรียกว่า อิทธิ หมายถึง สำเร็จผล. หรือสัตว์ทั้งหลายย่อมสำเร็จ ย่อมเจริญ ย่อมถึงความสูงสุดด้วยอิทธินั้น จึงเรียกว่า อิทธิ. ด้วยอรรถแรก อิทธิเท่านั้นเป็นบาท จึงเรียกว่า อิทธิบาท หมายถึง ส่วนแห่งอิทธิ. ด้วยอรรถที่สอง บาทคือที่ตั้ง หรืออุบายแห่งการบรรลุอิทธิ จึงเรียกว่า อิทธิบาท. เพราะด้วยอิทธิบาทนั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมเข้าถึง ย่อมบรรลุอิทธิอันนับว่าเป็นคุณวิเศษยิ่งๆ ขึ้นไป. อิทธิบาทนี้ย่อมเกิดขึ้นโดยมีธรรมที่เป็นอธิบดี ๔ อย่าง มีฉันทะเป็นต้น เป็นประธานและเป็นใหญ่ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'อิทธิบาท ๔'. පඤ්චින්ද්‍රියානීති සද්ධාදීනි පඤ්ච ඉන්ද්‍රියානි. තත්ථ අස්සද්ධියං අභිභවිත්වා අධිමොක්ඛලක්ඛණෙ ඉන්දට්ඨං කාරෙතීති සද්ධින්ද්‍රියං. කොසජ්ජං අභිභවිත්වා පග්ගහලක්ඛණෙ, පමාදං අභිභවිත්වා උපට්ඨානලක්ඛණෙ, වික්ඛෙපං අභිභවිත්වා අවික්ඛෙපලක්ඛණෙ, අඤ්ඤාණං අභිභවිත්වා දස්සනලක්ඛණෙ ඉන්දට්ඨං කාරෙතීති පඤ්ඤින්ද්‍රියං. คำว่า ปัญจินทริยานิ หมายถึง อินทรีย์ ๕ มีศรัทธาเป็นต้น. ในอินทรีย์เหล่านั้น อินทรีย์ที่ครอบงำความไม่เชื่อ และย่อมทำหน้าที่เป็นใหญ่ในลักษณะคือความน้อมใจเชื่อ จึงเรียกว่า สัทธินทรีย์. อินทรีย์ที่ครอบงำความเกียจคร้านในลักษณะคือการประคองไว้, ครอบงำความประมาทในลักษณะคือการปรากฏเด่น, ครอบงำความฟุ้งซ่านในลักษณะคือความไม่ฟุ้งซ่าน, ครอบงำความไม่รู้และย่อมทำหน้าที่เป็นใหญ่ในลักษณะคือการเห็น จึงเรียกว่า ปัญญินทรีย์. තානියෙව අස්සද්ධියාදීහි අනභිභවනීයතො අකම්පියට්ඨෙන සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවෙන ච බලානි වෙදිතබ්බානි. อินทรีย์เหล่านั้นนั่นแหละ พึงทราบว่าเป็นพละ เพราะไม่ถูกความไม่เชื่อเป็นต้นครอบงำได้ โดยอรรถว่าไม่หวั่นไหว และโดยความเป็นสภาพที่มั่นคงในสัมปยุตธรรมทั้งหลาย. සත්ත බොජ්ඣඞ්ගාති බොධියා, බොධිස්ස වා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා. යා හි එසා ධම්මසාමග්ගී යාය ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානාය ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛත්තකිලමථානුයොගඋච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසාදීනං අනෙකෙසං උපද්දවානං පටිපක්ඛභූතාය සතිධම්මවිචයවීරියපීතිපස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ධම්මසාමග්ගියා අරියසාවකො බුජ්ඣති, කිලෙසනිද්දාය වුට්ඨහති, චත්තාරි අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොතීති ‘‘බොධී’’ති වුච්චති. තස්සා ධම්මසාමග්ගිසඞ්ඛාතාය බොධියා අඞ්ගාතිපි බොජ්ඣඞ්ගා ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගාදයො විය. යොපෙස වුත්තප්පකාරාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා අරියසාවකො ‘‘බොධී’’ති වුච්චති. තස්ස බොධිස්ස අඞ්ගාතිපි බොජ්ඣඞ්ගා සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය. තෙනාහු පොරාණා ‘‘බුජ්ඣනකස්ස පුග්ගලස්ස අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති (විභ. අට්ඨ. 466; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.182; පටි. ම. අට්ඨ. 2.2.17). ‘‘බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’තිආදිනා (පටි. ම. 2.17) නයෙනපි බොජ්ඣඞ්ගත්ථො වෙදිතබ්බො. คำว่า สัตตะ โพชฌงคา หมายถึง องค์แห่งโพธิ หรือองค์ของผู้ตรัสรู้ จึงเรียกว่า โพชฌงค์. เพราะความพร้อมเพรียงแห่งธรรมนี้ที่เกิดขึ้นในขณะแห่งโลกุตตรมรรค เป็นปฏิปักษ์ต่ออุปัทวะมากมาย มีความหดหู่ ความฟุ้งซ่าน ความหยุดนิ่ง ความดิ้นรน การประกอบตนในกามสุข การประกอบตนในความลำบาก การยึดมั่นในอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิเป็นต้น อันเป็นความพร้อมเพรียงแห่งธรรมที่นับว่า สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา ด้วยความพร้อมเพรียงแห่งธรรมนี้ พระอริยสาวกย่อมตรัสรู้ ย่อมลุกขึ้นจากความหลับคือกิเลส ย่อมแทงตลอดอริยสัจ ๔ หรือย่อมทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน จึงเรียกว่า “โพธิ”. องค์แห่งโพธิอันนับว่าความพร้อมเพรียงแห่งธรรมนั้น จึงเรียกว่า โพชฌงค์ เหมือนองค์แห่งฌานและองค์แห่งมรรคเป็นต้น. อนึ่ง พระอริยสาวกนั้น เพราะตรัสรู้ด้วยความพร้อมเพรียงแห่งธรรมตามที่กล่าวมาแล้ว จึงเรียกว่า “โพธิ”. องค์แห่งโพธินั้น จึงเรียกว่า โพชฌงค์ เหมือนองค์แห่งกองทัพและองค์แห่งรถเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น บัณฑิตในกาลก่อนจึงกล่าวว่า “องค์แห่งบุคคลผู้ตรัสรู้ จึงเรียกว่า โพชฌงค์” (วิภงฺค.อ. ๔๖๖; สํ.นิ.อ. ๓.๕.๑๘๒; ปฏิ.ม.อ. ๒.๒.๑๗). อนึ่ง พึงทราบอรรถแห่งโพชฌงค์โดยนัยมีอาทิว่า “ธรรมที่ยังโพธิให้เป็นไป จึงเรียกว่า โพชฌงค์” (ปฏิ.ม. ๒.๑๗). අරියො [Pg.231] අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති තංතංමග්ගවජ්ඣෙහි කිලෙසෙහි ආරකත්තා, අරියභාවකරත්තා, අරියඵලප්පටිලාභකරත්තා ච අරියො. සම්මාදිට්ඨිආදීනි අට්ඨඞ්ගානි අස්ස අත්ථි, අට්ඨ අඞ්ගානියෙව වා අට්ඨඞ්ගිකො. මාරෙන්තො කිලෙසෙ ගච්ඡති නිබ්බානත්ථිකෙහි වා මග්ගීයති, සයං වා නිබ්බානං මග්ගතීති මග්ගොති එවමෙතෙසං සතිපට්ඨානාදීනං අත්ථවිභාගො වෙදිතබ්බො. คำว่า อริโย อัฏฐังคิโก มัคโค (อริยมรรคมีองค์ ๘) นั้น ชื่อว่า อริยะ เพราะความเป็นผู้ห่างไกลจากกิเลสที่พึงละด้วยมรรคนั้นๆ เพราะความเป็นเครื่องกระทำความเป็นอริยะ และเพราะความเป็นเครื่องให้ได้เฉพาะซึ่งอริยผล. มรรคนี้มีองค์ ๘ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น หรือมีองค์ ๘ อย่างเดียว จึงเรียกว่า มีองค์ ๘. มรรคนี้ย่อมไปโดยฆ่ากิเลส หรืออันผู้ปรารถนาพระนิพพานย่อมแสวงหา หรือตนเองย่อมแสวงหาพระนิพพาน จึงเรียกว่า มรรค พึงทราบการจำแนกอรรถของสติปัฏฐานเป็นต้นเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้. සොතාපන්නොති මග්ගසඞ්ඛාතං සොතං ආපජ්ජිත්වා පාපුණිත්වා ඨිතො, සොතාපත්තිඵලට්ඨොති අත්ථො. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නොති සොතාපත්තිඵලස්ස අත්තපච්චක්ඛකරණාය පටිපජ්ජමානො පඨමමග්ගට්ඨො, යො අට්ඨමකොතිපි වුච්චති. සකදාගාමීති සකිදෙව ඉමං ලොකං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ආගමනසීලො දුතියඵලට්ඨො. අනාගාමීති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන කාමලොකං අනාගමනසීලො තතියඵලට්ඨො. යො පන සද්ධානුසාරී ධම්මානුසාරී එකබීජීතිඑවමාදිකො අරියපුග්ගලවිභාගො, සො එතෙසංයෙව පභෙදොති. සෙසං වුත්තනයසදිසමෙව. คำว่า โสดาบัน หมายถึง ผู้เข้าถึงคือบรรลุกระแสอันนับว่าเป็นมรรคแล้วตั้งอยู่ มีความหมายว่า ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. คำว่า โสดาปัตติผลสัจฉิกิริยายะ ปฏิปันโน หมายถึง ผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลแก่ตน คือผู้ตั้งอยู่ในปฐมมรรค ผู้ที่เรียกว่า แม้อัฏฐมกะ (ผู้ที่ ๘). คำว่า สกทาคามี หมายถึง ผู้มีปกติมาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวด้วยอำนาจการถือปฏิสนธิ เป็นผู้ตั้งอยู่ในทุติยผล. คำว่า อนาคามี หมายถึง ผู้มีปกติไม่มาสู่กามโลกด้วยอำนาจการถือปฏิสนธิ เป็นผู้ตั้งอยู่ในตติยผล. ส่วนการจำแนกพระอริยบุคคลมีสัทธานุสารี ธัมมานุสารี เอกพีชีเป็นต้นนั้น เป็นประเภทของบุคคลเหล่านี้เอง. ที่เหลือก็เหมือนกับนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. පහාරාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปหาราทสูตร จบแล้ว. 10. උපොසථසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอุโบสถสูตร 20. දසමෙ තදහුපොසථෙති (උදා. අට්ඨ. 45; සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.383) තස්මිං උපොසථදිවසභූතෙ අහනි. උපොසථකරණත්ථායාති ඔවාදපාතිමොක්ඛං උද්දිසිතුං. උද්ධස්තං අරුණන්ති අරුණුග්ගමනං. උද්දිසතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛන්ති ථෙරො භගවන්තං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං යාචි. තස්මිං කාලෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, අනුපොසථෙ උපොසථො කාතබ්බො’’ති (මහාව. 136) සික්ඛාපදස්ස අපඤ්ඤත්තත්තා. කස්මා පන භගවා තියාමරත්තිං වීතිනාමෙසි? තතො පට්ඨාය ඔවාදපාතිමොක්ඛං අනුද්දිසිතුකාමො තස්ස වත්ථුං පාකටං කාතුං. අද්දසාති කථං අද්දස? අත්තනො චෙතොපරියඤාණෙන තස්සං පරිසති භික්ඛූනං චිත්තානි පරිජානන්තො තස්ස දුස්සීලස්ස චිත්තං පස්සි. යස්මා පන චිත්තෙ දිට්ඨෙ තංසමඞ්ගීපුග්ගලො දිට්ඨො නාම හොති, තස්මා ‘‘අද්දසා ඛො ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො [Pg.232] තං පුග්ගලං දුස්සීල’’න්තිආදි වුත්තං. යථෙව හි අනාගතෙ සත්තසු දිවසෙසු පවත්තං පරෙසං චිත්තං චෙතොපරියඤාණලාභී ජානාති, එවං අතීතෙපීති. මජ්ඣෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිසින්නන්ති සඞ්ඝපරියාපන්නො විය භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අන්තො නිසින්නං. දිට්ඨොසීති අයං න පකතත්තොති භගවතා දිට්ඨො අසි. යස්මා ච එවං දිට්ඨො, තස්මා නත්ථි තෙ තව භික්ඛූහි සද්ධිං එකකම්මාදිසංවාසො. යස්මා පන සො සංවාසො තව නත්ථි, තස්මා උට්ඨෙහි, ආවුසොති එවමෙත්ථ පදයොජනා වෙදිතබ්බා. ๒๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า ตทหุโปสเถ (อุทา. อรรถ. ๔๕; สารัตถ. ฎีกา จูฬวรรค ๓.๓๘๓) คือ ในวันนั้นซึ่งเป็นวันอุโบสถ. บทว่า อุโบสถกรณัตถาย คือ เพื่อจะแสดงโอวาทปาติโมกข์. บทว่า อุทฺธสฺตํ อรุณํ คือ การขึ้นแห่งอรุณ. พระเถระได้ทูลขอการแสดงปาติโมกข์ต่อพระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงแสดงปาติโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด" ในกาลนั้น เพราะสิกขาบทว่า "ภิกษุทั้งหลาย อุโบสถอันภิกษุไม่พึงทำในวันมิใช่อุโบสถ" (มหาวรรค ๑๓๖) ยังมิได้บัญญัติไว้. ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงยังราตรีตลอด ๓ ยามให้ล่วงไป? เพื่อจะทรงทำให้เรื่องนั้นปรากฏ ด้วยทรงประสงค์จะมิแสดงโอวาทปาติโมกข์ตั้งแต่นั้นไป. บทว่า อทฺทสา (ทรงเห็นแล้ว) ทรงเห็นอย่างไร? ด้วยเจโตปริยญาณของพระองค์ ทรงกำหนดรู้จิตของภิกษุทั้งหลายในบริษัทนั้น ทรงเห็นจิตของบุคคลผู้ทุศีลนั้น. ก็เพราะเมื่อเห็นจิตแล้ว ชื่อว่าเห็นบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้เห็นบุคคลผู้ทุศีลนั้น" เป็นต้น. ผู้ได้เจโตปริยญาณย่อมรู้จิตของผู้อื่นที่เกิดขึ้นในอนาคต ๗ วันได้ฉันใด แม้ในอดีตก็ฉันนั้น. บทว่า มชฺเฌ ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสินฺนํ (นั่งอยู่ท่ามกลางภิกษุสงฆ์) คือ นั่งอยู่ในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ประหนึ่งว่าเป็นผู้รวมอยู่ในสงฆ์. บทว่า ทิฏฺโฐสิ (เธอถูกเห็นแล้ว) คือ เธอถูกพระผู้มีพระภาคทรงเห็นแล้วว่า "ผู้นี้ไม่ใช่ผู้มีสภาวะปกติ". ก็เพราะเธอถูกเห็นแล้วอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น การอยู่ร่วมกันมีการทำกรรมอย่างเดียวกันเป็นต้นกับภิกษุทั้งหลายจึงไม่มีแก่เธอ. ก็เพราะการอยู่ร่วมกันนั้นไม่มีแก่เธอ เพราะเหตุนั้น (คำว่า) "ลุกขึ้นเถิด ผู้มีอายุ" พึงทราบการประกอบบทในอรรถนี้อย่างนี้. තතියම්පි ඛො සො පුග්ගලො තුණ්හී අහොසීති අනෙකවාරං වත්වාපි ‘‘ථෙරො සයමෙව නිබ්බින්නො ඔරමිස්සතී’’ති වා, ‘‘ඉදානි ඉමෙසං පටිපත්තිං ජානිස්සාමී’’ති වා අධිප්පායෙන තුණ්හී අහොසි. බාහායං ගහෙත්වාති ‘‘භගවතා මයා ච යාථාවතො දිට්ඨො, යාවතතියං ‘උට්ඨෙහි, ආවුසො’ති ච වුත්තො න වුට්ඨාති, ඉදානිස්ස නික්කඩ්ඪනකාලො, මා සඞ්ඝස්ස උපොසථන්තරායො අහොසී’’ති තං බාහායං අග්ගහෙසි, තථා ගහෙත්වා. බහි ද්වාරකොට්ඨකා නික්ඛාමෙත්වාති ද්වාරකොට්ඨකා ද්වාරසාලාතො නික්ඛාමෙත්වා. බහීති පන නික්ඛාමිතට්ඨානදස්සනං. අථ වා බහිද්වාරකොට්ඨකාති බහිද්වාරකොට්ඨකතොපි නික්ඛාමෙත්වා, න අන්තොද්වාරකොට්ඨකතො එව. උභයත්ථාපි විහාරතො බහිකත්වාති අත්ථො. සූචිඝටිකං දත්වාති අග්ගළසූචිඤ්ච උපරිඝටිකඤ්ච ආදහිත්වා, සුට්ඨුතරං කවාටං ථකෙත්වාති අත්ථො. යාව බාහාගහණාපි නාමාති ඉමිනා ‘‘අපරිසුද්ධා, ආනන්ද, පරිසා’’ති වචනං සුත්වා එව හි තෙන පක්කමිතබ්බං සියා, එවං අපක්කමිත්වා යාව බාහාගහණාපි නාම සො මොඝපුරිසො ආගමෙස්සති, අච්ඡරියමිදන්ති දස්සෙති. ඉදඤ්ච ගරහනච්ඡරියමෙවාති වෙදිතබ්බං. บทว่า "ตติยมฺปิ โข โส ปุคฺคโล ตุณฺหี อโหสิ" (บุคคลนั้นก็นิ่งอยู่แม้ครั้งที่สาม) คือ แม้จะถูกกล่าวเตือนหลายครั้งแล้ว (บุคคลนั้น) ก็ยังนิ่งอยู่ด้วยประสงค์ว่า "พระเถระจักระอาไปเองแล้วเลิกราไป" หรือว่า "บัดนี้ เราจักรู้ข้อปฏิบัติของท่านเหล่านี้". บทว่า "พาหายํ คเหตฺวา" (จับแขน) คือ "บุคคลนี้ถูกพระผู้มีพระภาคและเราเห็นแล้วตามความเป็นจริง ถูกกล่าวว่า 'ลุกขึ้นเถิด ท่านผู้มีอายุ' แม้ถึงครั้งที่สามก็ไม่ลุกขึ้น บัดนี้เป็นเวลาที่จะต้องขับไล่เขาออกไป ขออย่าให้เป็นอันตรายแก่อุโบสถของสงฆ์เลย" ดังนี้แล้วจึงจับแขนของเขา จับแล้วอย่างนั้น. บทว่า "พหิ ทฺวารโกฏฺฐกา นิกฺขาเมตฺวา" (นำออกไปนอกซุ้มประตู) คือ นำออกจากซุ้มประตูอันเป็นศาลาประตู. ส่วนบทว่า "พหิ" (ข้างนอก) เป็นการแสดงสถานที่ที่นำออกไป. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "พหิทฺวารโกฏฺฐกา" (นอกซุ้มประตู) คือ นำออกไปแม้จากนอกซุ้มประตู ไม่ใช่เพียงจากภายในซุ้มประตูเท่านั้น. ในทั้งสองนัย มีอรรถว่า ทำให้เป็นภายนอกวิหาร. บทว่า "สูจิฆฏิกํ ทตฺวา" (ใส่สลักและกลอน) คือ ใส่สลักดาลและกลอนข้างบน มีอรรถว่า ปิดบานประตูให้แน่นหนาดี. บทว่า "ยาว พาหาคหณาปิ นาม" (แม้จนถึงการจับแขน) ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า "อันที่จริง บุคคลนั้นพึงหลีกไปเสียเมื่อได้ฟังพระดำรัสว่า 'อานนท์ บริษัทไม่บริสุทธิ์'" แต่โมฆบุรุษนั้นไม่หลีกไปอย่างนั้น กลับรออยู่แม้จนถึงการจับแขน นี้เป็นอัศจรรย์. และพึงทราบว่า นี้เป็นอัศจรรย์ที่ควรตำหนิ. අථ භගවා චින්තෙසි – ‘‘ඉදානි භික්ඛුසඞ්ඝෙ අබ්බුදො ජාතො, අපරිසුද්ධා පුග්ගලා උපොසථං ආගච්ඡන්ති, න ච තථාගතා අපරිසුද්ධාය පරිසාය උපොසථං කරොන්ති, පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති. අනුද්දිසන්තෙ ච භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උපොසථො පච්ඡිජ්ජති. යංනූනාහං ඉතො පට්ඨාය භික්ඛූනංයෙව පාතිමොක්ඛුද්දෙසං අනුජානෙය්‍ය’’න්ති. එවං පන චින්තෙත්වා භික්ඛූනංයෙව පාතිමොක්ඛුද්දෙසං අනුජානි. තෙන වුත්තං ‘‘අථ ඛො භගවා…පෙ… පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍යාථා’’ති. තත්ථ න දානාහන්ති ඉදානි අහං උපොසථං න [Pg.233] කරිස්සාමි, පාතිමොක්ඛං න උද්දිසිස්සාමීති පච්චෙකං න-කාරෙන සම්බන්ධො. දුවිධඤ්හි පාතිමොක්ඛං – ආණාපාතිමොක්ඛං, ඔවාදපාතිමොක්ඛන්ති. තෙසු ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ’’තිආදිකං (මහාව. 134) ආණාපාතිමොක්ඛං. තං සාවකාව උද්දිසන්ති, න බුද්ධා, යං අන්වද්ධමාසං උද්දිසීයති. ‘‘ඛන්තී පරමං…පෙ… සබ්බපාපස්ස අකරණං…පෙ… අනුපවාදො අනුපඝාතො…පෙ… එතං බුද්ධාන සාසන’’න්ති (දී. නි. 2.90; ධ. ප. 183-185; උදා. 36; නෙත්ති. 30) ඉමා පන තිස්සො ගාථා ඔවාදපාතිමොක්ඛං නාම. තං බුද්ධාව උද්දිසන්ති, න සාවකා, ඡන්නම්පි වස්සානං අච්චයෙන උද්දිසන්ති. දීඝායුකබුද්ධානඤ්හි ධරමානකාලෙ අයමෙව පාතිමොක්ඛුද්දෙසො, අප්පායුකබුද්ධානං පන පඨමබොධියංයෙව. තතො පරං ඉතරො. තඤ්ච ඛො භික්ඛූයෙව උද්දිසන්ති, න බුද්ධා, තස්මා අම්හාකම්පි භගවා වීසතිවස්සමත්තං ඉමං ඔවාදපාතිමොක්ඛං උද්දිසිත්වා ඉමං අන්තරායං දිස්වා තතො පරං න උද්දිසි. අට්ඨානන්ති අකාරණං. අනවකාසොති තස්සෙව වෙවචනං. කාරණඤ්හි යථා තිට්ඨති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති ‘‘ඨාන’’න්ති වුච්චති, එවං ‘‘අවකාසො’’තිපි වුච්චති. යන්ති කිරියාපරාමසනං. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "บัดนี้ เกิดฝีหนองขึ้นในภิกษุสงฆ์ บุคคลผู้ไม่บริสุทธิ์มาสู่อุโบสถ และพระตถาคตทั้งหลายย่อมไม่ทำอุโบสถ ไม่แสดงปาติโมกข์ในบริษัทที่ไม่บริสุทธิ์. และเมื่อไม่แสดง อุโบสถของภิกษุสงฆ์ก็ขาดไป. ไฉนหนอ เราพึงอนุญาตการแสดงปาติโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้นตั้งแต่นี้ไป" ก็ทรงดำริอย่างนี้แล้ว จึงทรงอนุญาตการแสดงปาติโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค... (ละไว้)... พึงแสดงปาติโมกข์เถิด". ในบทเหล่านั้น บทว่า "น ทานาหํ" (บัดนี้ เราจักไม่) มีความสัมพันธ์กับบทว่า "บัดนี้ เราจักไม่ทำอุโบสถ, เราจักไม่แสดงปาติโมกข์" โดยมีคำว่า "ไม่" แยกกัน. ก็ปาติโมกข์มี ๒ อย่าง คือ อาณาปาติโมกข์ และโอวาทปาติโมกข์. ในปาติโมกข์เหล่านั้น อาณาปาติโมกข์คือบทว่า "สุณาตุ เม ภนฺเต" (ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า) เป็นต้น (มหาวรรค ๑๓๔). สาวกทั้งหลายเท่านั้นย่อมแสดง ไม่ใช่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ซึ่งแสดงทุกกึ่งเดือน. ส่วนคาถา ๓ บทเหล่านี้ว่า "ขันติคือความอดทนเป็นตบะอย่างยิ่ง... (ละไว้)... การไม่ทำบาปทั้งปวง... (ละไว้)... การไม่กล่าวร้าย การไม่ทำร้าย... (ละไว้)... นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย" (ที. นิ. ๒.๙๐; ธ. ป. ๑๘๓-๑๘๕; อุ. ๓๖; เนตติ. ๓๐) ชื่อว่าโอวาทปาติโมกข์. พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นย่อมแสดง ไม่ใช่สาวกทั้งหลาย ย่อมแสดงเมื่อล่วงไป ๖ พรรษา. ก็การแสดงปาติโมกข์นี้เท่านั้น ย่อมมีในกาลที่พระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุยืนยังทรงพระชนม์อยู่. ส่วนของพระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุสั้น ย่อมมีเฉพาะในปฐมโพธิเท่านั้น. หลังจากนั้น เป็นปาติโมกข์อย่างอื่น (คืออาณาปาติโมกข์). และปาติโมกข์นั้น ภิกษุทั้งหลายเท่านั้นย่อมแสดง ไม่ใช่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคของเราทั้งหลายก็ทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์นี้ประมาณ ๒๐ พรรษาแล้ว ทรงเห็นอันตรายนี้แล้ว จึงไม่ทรงแสดงอีกต่อไป. บทว่า "อฏฺฐานํ" (เป็นฐานะที่ไม่มี) คือ ไม่ใช่เหตุ. บทว่า "อนวกาโส" (เป็นโอกาสที่ไม่มี) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. ก็เหตุที่ผลย่อมตั้งอยู่ ณ ที่นี้ เพราะความเป็นไปขึ้นอยู่กับเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ฐานะ" แม้ "โอกาส" ก็เรียกว่าอย่างนั้น. บทว่า "ยํ" (ใด) เป็นการอ้างถึงกิริยา. අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ, මහාසමුද්දෙති කො අනුසන්ධි? ය්වායං අපරිසුද්ධාය පරිසාය පාතිමොක්ඛස්ස අනුද්දෙසො වුත්තො, සො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ අච්ඡරියො අබ්භුතො ධම්මොති තං අපරෙහිපි සත්තහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙහි සද්ධිං විභජිත්වා දස්සෙතුකාමො පඨමං තාව තෙසං උපමාභාවෙන මහාසමුද්දෙ අට්ඨ අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙ දස්සෙන්තො සත්ථා ‘‘අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ, මහාසමුද්දෙ’’තිආදිමාහ. บทว่า "อฏฺฐิเม ภิกฺขเว มหาสมุทฺเท" (ภิกษุทั้งหลาย อัศจรรย์ ๘ ประการนี้ในมหาสมุทร) มีความเชื่อมโยงอย่างไร? การไม่แสดงปาติโมกข์ในบริษัทที่ไม่บริสุทธิ์ที่กล่าวมานี้ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์และน่าประหลาดในพระธรรมวินัยนี้. พระศาสดาทรงประสงค์จะแสดงธรรมนั้นโดยจำแนกพร้อมด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์และน่าประหลาดอีก ๗ ประการ จึงทรงแสดงธรรมที่น่าอัศจรรย์และน่าประหลาด ๘ ประการในมหาสมุทร โดยความเป็นอุปมาของธรรมเหล่านั้นก่อน จึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย อัศจรรย์ ๘ ประการนี้ในมหาสมุทร" เป็นต้น. උපොසථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอุโบสถสูตร จบแล้ว. මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามหาวรรค จบแล้ว. 3. ගහපතිවග්ගො ๓. คฤหบดีวรรค 1-7. පඨමඋග්ගසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาปฐมอุคคสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๗ 21-27. තතියස්ස පඨමදුතියෙසු නත්ථි වත්තබ්බං. තතියෙ ‘‘හත්ථගො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘හත්ථකො’’ති වුත්තං. සො හි රාජපුරිසානං හත්ථතො [Pg.234] යක්ඛස්ස හත්ථං, යක්ඛස්ස හත්ථතො භගවතො හත්ථං, භගවතො හත්ථතො පුන රාජපුරිසානං හත්ථං ගතත්තා නාමතො හත්ථකො ආළවකොති ජාතො. තෙනාහ ‘‘ආළවකයක්ඛස්ස හත්ථතො හත්ථෙහි සම්පටිච්ඡිතත්තා හත්ථකොති ලද්ධනාමො රාජකුමාරො’’ති. චතුත්ථාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ในสูตรที่ ๒๑-๒๗ ไม่มีข้อความที่ควรกล่าวในปฐมและทุติยสูตรของตติยวรรค. ในตติยสูตร พึงกล่าวว่า "หัตถโค" แต่กล่าวว่า "หัตถกะ". ก็เพราะเขาไปจากมือของราชบุรุษสู่มือของยักษ์ จากมือของยักษ์สู่มือของพระผู้มีพระภาค จากมือของพระผู้มีพระภาคสู่มือของราชบุรุษอีก จึงมีชื่อว่า หัตถกะ อาฬวกะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "พระราชกุมารผู้ได้ชื่อว่าหัตถกะ เพราะถูกรับด้วยมือจากมือของอาฬวกยักษ์". สูตรที่ ๔ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น. පඨමඋග්ගසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมอุคคสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 8. දුතියබලසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาทุติยพลสูตร 28. අට්ඨමෙ ඛීණාසවස්ස සබ්බෙසං සඞ්ඛාරානං අනිච්චතා අසම්මොහවසෙන කිච්චතො මග්ගපඤ්ඤාය සුප්පටිවිද්ධා, විපස්සනාය ආරම්මණකරණවසෙනපීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤායා’’ති. ඉමෙ කාමාති ද්වෙපි කාමෙ වදති. කිලෙසවසෙන උප්පජ්ජමානො හි පරිළාහො වත්ථුකාමසන්නිස්සයො වත්ථුකාමවිසයො වාති ද්වෙපි සපරිළාහට්ඨෙන අඞ්ගාරකාසු වියාති ‘‘අඞ්ගාරකාසූපමා’’ති වුත්තා. අන්තො වුච්චති ලාමකට්ඨෙන තණ්හා, බ්‍යන්තං විගතන්තං භූතන්ති බ්‍යන්තිභූතන්ති ආහ ‘‘විගතන්තභූත’’න්ති, නිත්තණ්හන්ති අත්ථො. ๒๘. ในข้อที่ ๘ ความไม่เที่ยงแห่งสังขารทั้งปวงของพระขีณาสพ อันมรรคปัญญาแทงตลอดดีแล้วโดยกิจคือความไม่หลง แสดงว่าแม้โดยเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา จึงกล่าวว่า “ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา” คำว่า “กามเหล่านี้” กล่าวถึงกามทั้งสองอย่าง เพราะความเร่าร้อนที่เกิดขึ้นโดยกิเลส อาศัยวัตถุกาม หรือมีวัตถุกามเป็นอารมณ์ กามทั้งสองอย่างนั้นมีสภาพเร่าร้อนเหมือนหลุมถ่านเพลิง จึงตรัสเรียกว่า “เปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิง” คำว่า “อันตะ” หมายถึงตัณหาโดยอรรถว่าเลวทราม คำว่า “พยันตะ” คือ “วิคตันตะภูตะ” (อันมีที่สุดไปปราศแล้ว) จึงกล่าวว่า “อันมีที่สุดไปปราศแล้ว” มีอรรถว่า “ปราศจากตัณหา” දුතියබලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทุติยพลสูตร จบแล้ว. 9. අක්ඛණසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอักขณสูตร 29. නවමෙ යස්මා මහිද්ධිකපෙතා දෙවාසුරානං ආවාහං ගච්ඡන්ති, විවාහං න ගච්ඡන්ති, තස්මා පෙත්තිවිසයෙනෙව අසුරකායො ගහිතොති වෙදිතබ්බො. පෙතාසුරා පන පෙතා එවාති තෙසං පෙතෙහි සඞ්ගහො අවුත්තසිද්ධොව. ๒๙. ในข้อที่ ๙ เพราะเหตุที่เปรตผู้มีฤทธิ์มากย่อมไปสู่การอาวาหะ (การรับเจ้าสาว) ของเทวดาและอสูร แต่ไม่ไปสู่การวิวาหะ (การส่งเจ้าสาว) เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อสุรกายถูกสงเคราะห์เข้าในเปตวิสัยนั่นเอง ส่วนเปรตอสูรก็คือเปรตนั่นเอง การสงเคราะห์เปรตอสูรเหล่านั้นเข้ากับเปรตจึงเป็นอันสำเร็จโดยไม่ต้องกล่าว අක්ඛණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอักขณสูตร จบแล้ว 10. අනුරුද්ධමහාවිතක්කසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอนิรุทธมหาวิตักกสูตร 30. දසමෙ [Pg.235] අප්පිච්ඡස්සාති න ඉච්ඡස්ස. අභාවත්ථො හෙත්ථ අප්පසද්දො ‘‘අප්පඩංසමකසවාතාතපා’’තිආදීසු (අ. නි. 10.11) විය. පච්චයෙසු අප්පිච්ඡො පච්චයප්පිච්ඡො, චීවරාදිපච්චයෙසු ඉච්ඡාරහිතො. අධිගමප්පිච්ඡොති ඣානාදිඅධිගමවිභාවනෙ ඉච්ඡාරහිතො. පරියත්තිඅප්පිච්ඡොති පරියත්තියං බාහුසච්චවිභාවනෙ ඉච්ඡාරහිතො. ධුතඞ්ගප්පිච්ඡොති ධුතඞ්ගෙසු අප්පිච්ඡො ධුතඞ්ගභාවවිභාවනෙ ඉච්ඡාරහිතො. සන්තගුණනිගුහනෙනාති අත්තනි සංවිජ්ජමානානං ඣානාදිගුණානඤ්චෙව බාහුසච්චගුණස්ස ධුතඞ්ගගුණස්ස ච නිගුහනෙන ඡාදනෙන. සම්පජ්ජතීති නිප්ඵජ්ජති සිජ්ඣති. නො මහිච්ඡස්සාති මහතියා ඉච්ඡාය සමන්නාගතස්ස නො සම්පජ්ජති අනුධම්මස්සපි අනිප්ඵජ්ජනතො. පවිවිත්තස්සාති පකාරෙහි විවිත්තස්ස. තෙනාහ ‘‘කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙහි විවිත්තස්සා’’ති. ආරම්භවත්ථුවසෙනාති භාවනාභියොගවසෙන එකීභාවොව කායවිවෙකොති අධිප්පෙතො, න ගණසඞ්ගණිකාභාවමත්තන්ති දස්සෙති. කම්මන්ති යොගකම්මං. ๓๐. ในข้อที่ ๑๐ คำว่า “ผู้มีความปรารถนาน้อย” คือ ผู้ไม่ปรารถนา ในที่นี้ อัปปศัพท์มีความหมายว่าไม่มี เหมือนในคำว่า “ปราศจากเหลือบ ยุง ลม แดด” เป็นต้น ผู้มีความปรารถนาน้อยในปัจจัย คือ ผู้มีความปรารถนาน้อยในปัจจัยทั้งหลาย ผู้ปราศจากความปรารถนาในปัจจัยมีจีวรเป็นต้น ผู้มีความปรารถนาน้อยในการบรรลุ คือ ผู้ปราศจากความปรารถนาในการแสดงการบรรลุฌานเป็นต้น ผู้มีความปรารถนาน้อยในการปริยัติ คือ ผู้ปราศจากความปรารถนาในการแสดงความเป็นพหูสูตในปริยัติ ผู้มีความปรารถนาน้อยในธุดงค์ คือ ผู้มีความปรารถนาน้อยในธุดงค์ ผู้ปราศจากความปรารถนาในการแสดงความเป็นผู้ทรงธุดงค์ คำว่า “ด้วยการปกปิดคุณที่มีอยู่” คือ ด้วยการปกปิด ด้วยการซ่อนคุณมีฌานเป็นต้น คุณแห่งความเป็นพหูสูต และคุณแห่งธุดงค์ที่มีอยู่ในตน คำว่า “ย่อมสำเร็จ” คือ ย่อมสำเร็จ ย่อมบรรลุ คำว่า “ไม่สำเร็จแก่ผู้มีความปรารถนามาก” คือ ไม่สำเร็จแก่ผู้ประกอบด้วยความปรารถนาอันยิ่งใหญ่ เพราะแม้ธรรมอันสมควรก็ไม่สำเร็จ คำว่า “ผู้สงัดแล้ว” คือ ผู้สงัดแล้วโดยประการทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้สงัดแล้วด้วยกายวิเวก จิตตวิเวก และอุปธิวิเวก” คำว่า “โดยวัตถุแห่งการปรารภ” คือ โดยการประกอบความเพียรในการเจริญภาวนา แสดงว่า ความเป็นผู้เดียวเท่านั้นเป็นกายวิเวก ไม่ใช่เพียงการไม่มีหมู่คณะ คำว่า “กรรม” คือ โยคกรรม (การปฏิบัติธรรม) සත්තෙහි කිලෙසෙහි ච සඞ්ගණනං සමොධානං සඞ්ගණිකා, සා ආරමිතබ්බට්ඨෙන ආරාමො එතස්සාති සඞ්ගණිකාරාමො, තස්ස. තෙනාහ ‘‘ගණසඞ්ගණිකාය චෙවා’’තිආදි. ආරද්ධවීරියස්සාති පග්ගහිතවීරියස්ස. තඤ්ච ඛො උපධිවිවෙකෙ නින්නතාවසෙන ‘‘අයං ධම්මො’’ති වචනතො. එස නයො ඉතරෙසුපි. විවට්ටනිස්සිතංයෙව හි සමාධානං ඉධාධිප්පෙතං, තථා පඤ්ඤාපි. කම්මස්ස-කතපඤ්ඤාය හි ඨිතො කම්මවසෙන භවෙසු නානප්පකාරො අනත්ථොති ජානන්තො කම්මක්ඛයකරං ඤාණං අභිපත්ථෙති, තදත්ථඤ්ච උස්සාහං කරොති. මානාදයො සත්තසන්තානං සංසාරෙ පපඤ්චෙන්ති විත්ථාරෙන්තීති පපඤ්චාති ආහ ‘‘තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චරහිතත්තා’’තිආදි. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. การรวมกัน การประชุมกันกับสัตว์และกิเลส ชื่อว่า สังคณิกา สังคณิกานั้นเป็นที่ยินดีของบุคคลนั้นโดยอรรถว่าพึงยินดี จึงชื่อว่า สังคณิการาม (ผู้ยินดีในหมู่คณะ) ของบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยหมู่คณะและสังคณิกา” เป็นต้น คำว่า “ผู้ปรารภความเพียร” คือ ผู้ประคองความเพียรไว้แล้ว และความเพียรนั้นแล ย่อมโน้มไปในอุปธิวิเวก โดยนัยว่า “ธรรมนี้” นัยนี้พึงทราบในบทอื่น ๆ ด้วย แท้จริง สมาธิที่อาศัยวิวัฏฏะเท่านั้น พึงประสงค์ในที่นี้ แม้ปัญญาก็เช่นกัน เพราะบุคคลผู้ตั้งอยู่ในกัมมัสสกตาปัญญา ย่อมรู้ว่า “อนัตถะมีประการต่าง ๆ ในภพทั้งหลายย่อมมีเพราะกรรม” จึงปรารถนาญาณที่ทำกรรมให้สิ้นไป และทำความเพียรเพื่อประโยชน์แก่ญาณนั้น มานะเป็นต้นย่อมแผ่ขยาย ย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายในสังสารวัฏเนิ่นช้าไป จึงชื่อว่า ปปัญจะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะปราศจากปปัญจะคือตัณหา มานะ ทิฏฐิ” เป็นต้น ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้โดยง่าย අනුරුද්ධමහාවිතක්කසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอนิรุทธมหาวิตักกสูตร จบแล้ว ගහපතිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาคหปติวรรค จบแล้ว 4. දානවග්ගො ๔. ทานวรรค 1-4. පඨමදානසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาปฐมทานสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๔ 31-34. චතුත්ථස්ස [Pg.236] පඨමෙ ආසජ්ජාති යස්ස දෙති, තස්ස ආගමනහෙතු තෙන සමාගමනිමිත්තං. භයාති භයහෙතු. නනු භයං නාම ලද්ධකාමතාරාගාදයො විය චෙතනාය අවිසුද්ධිකරං, තං කස්මා ඉධ ගහිතන්ති? නයිදං තාදිසං වොහාරභයාදිං සන්ධාය වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘අයං අදායකො අකාරකො’’තිආදි වුත්තං. අදාසි මෙති යං පුබ්බෙ කතං උපකාරං චින්තෙත්වා දීයති, තං සන්ධාය වුත්තං. දස්සති මෙති පච්චුපකාරාසීසාය යං දීයති, තං සන්ධාය වදති. සාහු දානන්ති දානං නාමෙතං පණ්ඩිතපඤ්ඤත්තන්ති සාධුසමාචාරෙ ඨත්වා දෙති. අලඞ්කාරත්ථන්ති උපසොභනත්ථං. දානඤ්හි දත්වා තං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පාමොජ්ජපීතිසොමනස්සාදයො උප්පජ්ජන්ති, ලොභදොසඉස්සාමච්ඡෙරාදයොපි විදූරී භවන්ති. ඉදානි දානං අනුකූලධම්මපරිබ්‍රූහනෙන පච්චනීකධම්මවිදූරීකරණෙන ච භාවනාචිත්තස්ස උපසොභනාය ච පරික්ඛාරාය ච හොතීති ‘‘අලඞ්කාරත්ථඤ්චෙව පරික්ඛාරත්ථඤ්ච දෙතී’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘දානඤ්හි චිත්තං මුදුං කරොතී’’තිආදි. මුදුචිත්තො හොති ලද්ධා දායකෙ ‘‘ඉමිනා මය්හං සඞ්ගහො කතො’’ති, දාතාපි ලද්ධරි. තෙන වුත්තං ‘‘උභින්නම්පි චිත්තං මුදුං කරොතී’’ති. ในปฐมสูตรแห่งจตุตถวรรค ที่ ๓๑-๓๔ คำว่า “อาสัชชะ” คือ เพราะเหตุแห่งการมาของบุคคลที่ตนให้ทานแก่เขา เป็นเครื่องหมายแห่งการมาพบกันด้วยบุคคลนั้น คำว่า “เพราะกลัว” คือ เพราะเหตุแห่งความกลัว ก็ความกลัวชื่อว่าเป็นเครื่องทำให้เจตนาไม่บริสุทธิ์ เหมือนความกำหนัดยินดีในกามที่ได้แล้วเป็นต้น เหตุไฉนจึงถูกยกขึ้นกล่าวในที่นี้? เพื่อแสดงว่า คำนี้ไม่ได้กล่าวหมายถึงความกลัวในทางโลกเช่นนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้นี้ไม่ให้ ไม่ทำ” เป็นต้น คำว่า “เขาเคยให้แก่เรา” กล่าวหมายถึงทานที่ให้โดยคิดถึงอุปการะที่เคยทำไว้ก่อน คำว่า “เขาจักให้แก่เรา” กล่าวหมายถึงทานที่ให้โดยหวังอุปการะตอบแทน คำว่า “ทานดี” คือ ทานนี้เป็นสิ่งที่บัณฑิตบัญญัติไว้ จึงให้โดยตั้งอยู่ในมารยาทที่ดี คำว่า “เพื่อประดับ” คือ เพื่อความงดงาม เพราะเมื่อให้ทานแล้ว พิจารณาดูทานนั้น ความปราโมทย์ ปีติ โสมนัสเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น และโลภะ โทสะ อิสสา มัจฉริยะเป็นต้น ก็ย่อมห่างไกลไป บัดนี้ ทานย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญแห่งธรรมอันสมควร เพื่อการทำให้ธรรมอันเป็นข้าศึกห่างไกลไป และเพื่อความงดงามแห่งจิตภาวนา และเพื่อเป็นบริขาร จึงกล่าวว่า “ให้เพื่อประดับและเพื่อเป็นบริขาร” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะทานย่อมทำให้จิตอ่อนโยน” เป็นต้น ผู้รับย่อมมีจิตอ่อนโยนต่อผู้ให้ว่า “ผู้นี้ได้สงเคราะห์เราแล้ว” แม้ผู้ให้ก็เป็นผู้รับ (คือมีจิตอ่อนโยนเช่นกัน) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมทำให้จิตของคนทั้งสองอ่อนโยน” අදන්තදමනන්ති අදන්තා අනස්සවාපිස්ස දානෙන දන්තා අස්සවා හොන්ති, වසෙ වත්තන්ති. අදානං දන්තදූසකන්ති අදානං පුබ්බෙ දන්තානං අස්සවානම්පි විඝාතුප්පාදනෙන චිත්තං දූසෙති. උන්නමන්ති දායකා පියංවදා ච පරෙසං ගරුචිත්තීකාරට්ඨානතාය. නමන්තිපටිග්ගාහකා දානෙන පියවාචාය ච ලද්ධසඞ්ගහාසඞ්ගාහකානං. คำว่า “การฝึกผู้ที่ยังไม่ฝึก” คือ ผู้ที่ยังไม่ฝึก ผู้ไม่เชื่อฟัง ย่อมเป็นผู้ฝึกแล้ว เชื่อฟัง อยู่ในอำนาจด้วยทาน คำว่า “การไม่ให้ย่อมทำให้ผู้ฝึกแล้วเสียไป” คือ การไม่ให้ย่อมทำให้จิตของบุคคลผู้ฝึกแล้ว ผู้เชื่อฟังแต่ก่อนเสียไป ด้วยการทำให้เกิดความขัดข้อง ผู้ให้และผู้มีวาจาเป็นที่รัก ย่อมเด่นขึ้น เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความเคารพของผู้อื่น ผู้รับย่อมนอบน้อมต่อผู้ให้และผู้มีวาจาเป็นที่รัก ด้วยทานและวาจาเป็นที่รักที่ได้รับสงเคราะห์แล้ว චිත්තාලඞ්කාරදානමෙව උත්තමං අනුපක්කිලිට්ඨතාය සුපරිසුද්ධතාය ගුණවිසෙසපච්චයතාය ච. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ทานที่เป็นเครื่องประดับจิตเท่านั้นเป็นเลิศ เพราะไม่เศร้าหมอง เพราะบริสุทธิ์ดี และเพราะเป็นปัจจัยแห่งคุณวิเศษ ทานที่สองเป็นต้น มีอรรถตื้นอยู่แล้ว පඨමදානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมทานสูตรเป็นต้น จบแล้ว 5. දානූපපත්තිසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาทานูปปัตติสูตร 35. පඤ්චමෙ [Pg.237] දානපච්චයාති දානකාරණා, දානමයපුඤ්ඤස්ස කතත්තා උපචිතත්තාති අත්ථො. උපපත්තියොති මනුස්සෙසු දෙවෙසු ච නිබ්බත්තියො. ඨපෙතීති එකවාරමෙව අනුප්පජ්ජිත්වා යථා උපරි තෙනෙවාකාරෙන පවත්තති, එවං ඨපෙති. තදෙව චස්ස අධිට්ඨානන්ති ආහ ‘‘තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. වඩ්ඪෙතීති බ්‍රූහෙති න හාපෙති. විමුත්තන්ති අධිමුත්තං, නින්නං පොණං පබ්භාරන්ති අත්ථො. විමුත්තන්ති වා විස්සට්ඨං. නිප්පරියායතො උත්තරි නාම පණීතං මජ්ඣෙපි හීනමජ්ඣිමවිභාගස්ස ලබ්භනතොති වුත්තං ‘‘උත්තරි අභාවිතන්ති තතො උපරිමග්ගඵලත්ථාය අභාවිත’’න්ති. සංවත්තති තථාපණිහිතං දානමයං චිත්තං. යං පන පාළියං ‘‘තඤ්ච ඛො’’තිආදි වුත්තං, තං තත්‍රුපපත්තියා විබන්ධකරදුස්සීල්‍යාභාවදස්සනපරං දට්ඨබ්බං, න දානමයස්ස පුඤ්ඤස්ස කෙවලස්ස තංසංවත්තනතාදස්සනපරන්ති දට්ඨබ්බං. සමුච්ඡින්නරාගස්සාති සමුච්ඡින්නකාමරාගස්ස. තස්ස හි සියා බ්‍රහ්මලොකෙ උපපත්ති, න සමුච්ඡින්නභවරාගස්ස. වීතරාගග්ගහණෙන චෙත්ථ කාමෙසු වීතරාගතා අධිප්පෙතා, යාය බ්‍රහ්මලොකූපපත්ති සියා. තෙනාහ ‘‘දානමත්තෙනෙවා’’තිආදි. යදි එවං දානං තත්ථ කිමත්ථියන්ති ආහ ‘‘දානං පනා’’තිආදි. දානෙන මුදුචිත්තොති බද්ධාඝාතෙ වෙරිපුග්ගලෙපි අත්තනො දානසම්පටිච්ඡනෙන මුදුභූතචිත්තො. ๓๕. ในข้อที่ ๕ คำว่า เพราะปัจจัยแห่งทาน คือ เพราะเหตุแห่งทาน มีอรรถว่า เพราะได้ทำและสั่งสมบุญอันเกิดจากทาน คำว่า การอุบัติ คือ การเกิดในหมู่มนุษย์และเทวดา คำว่า ย่อมตั้งไว้ คือ ไม่ใช่เกิดขึ้นเพียงครั้งเดียว แต่ย่อมดำเนินไปในเบื้องบนด้วยอาการนั้นอย่างต่อเนื่อง ย่อมตั้งไว้เช่นนั้น และสิ่งนั้นนั่นแหละเป็นอธิษฐานของเขา จึงกล่าวว่า เป็นไวพจน์ของอธิษฐานนั้นนั่นเอง คำว่า ย่อมเพิ่มพูน คือ ย่อมเจริญ ไม่ทำให้เสื่อม คำว่า น้อมไป คือ น้อมใจไป มีอรรถว่า น้อมไป โอนไป ลาดไป หรือคำว่า น้อมไป คือ ปล่อยไป โดยนิปปริยาย (โดยตรง) ที่ชื่อว่า ยิ่งขึ้นไป คือ ประณีต เพราะแม้ในท่ามกลางก็พึงได้การแบ่งเป็นอย่างเลวและอย่างกลาง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ยังไม่เจริญยิ่งขึ้นไป คือ ยังไม่เจริญเพื่อประโยชน์แก่โลกุตรมรรคและผลเบื้องสูงจากนั้น จิตอันเกิดจากทานที่ตั้งไว้ดีแล้วอย่างนั้น ย่อมเป็นไป ส่วนคำที่กล่าวในบาลีว่า และสิ่งนั้นแล เป็นต้น พึงทราบว่า มุ่งแสดงการไม่มีทุศีลอันเป็นเครื่องขัดขวางการอุบัติในภพนั้น ไม่ได้มุ่งแสดงว่าบุญอันเกิดจากทานเพียงอย่างเดียวเท่านั้นเป็นไปเพื่อการอุบัตินั้น คำว่า ผู้มีราคะอันถอนขึ้นแล้ว คือ ผู้มีกามราคะอันถอนขึ้นแล้ว เพราะการอุบัติในพรหมโลกย่อมมีแก่ผู้นั้น ไม่ใช่แก่ผู้มีภวราคะอันถอนขึ้นแล้ว และในการถือเอาคำว่า ผู้ปราศจากราคะ ในที่นี้ มุ่งหมายถึงความเป็นผู้ปราศจากราคะในกาม ซึ่งเป็นเหตุให้มีการอุบัติในพรหมโลกได้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ด้วยทานเท่านั้น เป็นต้น หากเป็นเช่นนั้น ทานมีประโยชน์อะไรในที่นั้น? จึงกล่าวว่า ส่วนทาน เป็นต้น คำว่า มีจิตอ่อนโยนด้วยทาน คือ มีจิตอ่อนโยนด้วยการรับทานของตน แม้ต่อบุคคลผู้เป็นศัตรูที่ผูกอาฆาตไว้แล้ว දානූපපත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยทานูปปัตติสูตร จบแล้ว. 6. පුඤ්ඤකිරියවත්ථුසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาว่าด้วยปุญญกิริยาวัตถุสูตร 36. ඡට්ඨෙ පුජ්ජභවඵලං නිබ්බත්තෙන්ති, අත්තනො සන්තානං පුනන්තීති වා පුඤ්ඤානි ච තානි හෙතුපච්චයෙහි කත්තබ්බතො කිරියා චාති පුඤ්ඤකිරියා, තායෙව ච තෙසං තෙසං පියමනාපතාදිආනිසංසානං වත්ථුභාවතො පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි. ๓๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ปุญญกิริยาวัตถุทั้งหลาย ได้แก่ บุญทั้งหลาย ย่อมยังผลคือภพอันน่าบูชาให้เกิด หรือว่า ย่อมชำระสันดานของตนให้บริสุทธิ์ และบุญเหล่านั้น พึงทำด้วยเหตุปัจจัยทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า กิริยา (การกระทำ) เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปุญญกิริยา (การกระทำที่เป็นบุญ) และเพราะความเป็นที่ตั้งแห่งอานิสงส์มีสิ่งที่น่ารักน่าพอใจเป็นต้นเหล่านั้นๆ ด้วยปุญญกิริยานั้นเอง จึงชื่อว่า ปุญญกิริยาวัตถุ (ที่ตั้งแห่งการกระทำที่เป็นบุญ). අනුච්ඡින්නභවමූලස්ස අනුග්ගහවසෙන, පූජාවසෙන වා අත්තනො දෙය්‍යධම්මස්ස පරස්ස පරිච්චාගචෙතනා දීයති එතෙනාති දානං, දානමෙව දානමයං. පදපූරණමත්තං මය-සද්දො. චීවරාදීසු චතූසු පච්චයෙසු (දී. නි. අට්ඨ. 3.305), අන්නාදීසු වා [Pg.238] දසසු දානවත්ථූසු, රූපාදීසු වා ඡසු ආරම්මණෙසු තං තං දෙන්තස්ස තෙසං උප්පාදනතො පට්ඨාය පුබ්බභාගෙ පරිච්චාගකාලෙ පච්ඡා සොමනස්සචිත්තෙන අනුස්සරණෙ චාති තීසු කාලෙසු පවත්තචෙතනා දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම. เจตนาสละไทยธรรมของตนแก่ผู้อื่น โดยเป็นเครื่องอนุเคราะห์แก่ผู้มีรากเหง้าแห่งภพที่ยังไม่ขาด หรือโดยเป็นเครื่องบูชา สิ่งที่ให้ด้วยเจตนานี้ ชื่อว่า ทาน ทานนั่นแหละ ชื่อว่า ทานมัย บทว่า มัย เป็นเพียงบทเติมเต็ม เจตนาที่เกิดขึ้นในกาลทั้ง ๓ คือ ตั้งแต่การยังสิ่งนั้นๆ ให้เกิดแก่ผู้ให้สิ่งนั้นๆ ในปัจจัย ๔ มีจีวรเป็นต้น (ที. สี. อ. ๓.๓๐๕) หรือในวัตถุแห่งทาน ๑๐ อย่าง มีข้าวเป็นต้น หรือในอารมณ์ ๖ มีรูปเป็นต้น ในส่วนเบื้องต้น คือในเวลาสละ และในเวลาภายหลัง คือการระลึกด้วยจิตอันประกอบด้วยโสมนัส นี้ ชื่อว่า ทานมัยปุญญกิริยาวัตถุ. නිච්චසීලඋපොසථසීලාදිවසෙන පඤ්ච අට්ඨ දස වා සීලානි සමාදියන්තස්ස ‘‘සීලපූරණත්ථං පබ්බජිස්සාමී’’ති විහාරං ගච්ඡන්තස්ස පබ්බජන්තස්ස, මනොරථං මත්ථකං පාපෙත්වා ‘‘පබ්බජිතො වතම්හි සාධු සුට්ඨූ’’ති ආවජ්ජෙන්තස්ස, සද්ධාය පාතිමොක්ඛං පරිපූරෙන්තස්ස, පඤ්ඤාය චීවරාදිකෙ පච්චයෙ පච්චවෙක්ඛන්තස්ස, සතියා ආපාථගතෙසු රූපාදීසු චක්ඛුද්වාරාදීනි සංවරන්තස්ස, වීරියෙන ආජීවං සොධෙන්තස්ස ච පවත්තචෙතනා සීලති, සීලෙතීති වා සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම. เจตนาที่เกิดขึ้นแก่ผู้สมาทานศีล ๕ ศีล ๘ หรือศีล ๑๐ โดยเป็นนิจศีล หรืออุโบสถศีลเป็นต้น แก่ผู้ไปสู่วิหารเพื่อบวชว่า 'เราจักบวชเพื่อยังศีลให้บริบูรณ์' และแก่ผู้บวชแล้ว แก่ผู้ยังความปรารถนาให้สำเร็จแล้ว รำพึงว่า 'เราบวชแล้วหนอ ดีแล้วหนอ' แก่ผู้ยังปาติโมกข์ให้บริบูรณ์ด้วยศรัทธา แก่ผู้พิจารณาปัจจัยมีจีวรเป็นต้นด้วยปัญญา แก่ผู้สำรวมทวารมีจักขุทวารเป็นต้นในรูปารมณ์เป็นต้นที่มาสู่คลองด้วยสติ และแก่ผู้ชำระอาชีวะให้บริสุทธิ์ด้วยความเพียรนั้น ชื่อว่า ศีล หรือชื่อว่า สีลมัยปุญญกิริยาวัตถุ. පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.48) වුත්තෙන විපස්සනාමග්ගෙන චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තස්ස, සොතං…පෙ… ඝානං…පෙ… ජිව්හං…පෙ… කායං…පෙ… රූපෙ…පෙ… ධම්මෙ…පෙ… චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං…පෙ… චක්ඛුසම්ඵස්සං …පෙ… මනොසම්ඵස්සං…පෙ… චක්ඛුසම්ඵස්සජං වෙදනං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං වෙදනං…පෙ… ජරාමරණං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තස්ස යා චෙතනා, යා ච පථවීකසිණාදීසු සබ්බාසු අට්ඨත්තිංසාය ආරම්මණෙසු පවත්තා ඣානචෙතනා, යා ච අනවජ්ජෙසු කම්මායතනසිප්පායතනවිජ්ජාට්ඨානෙසු පරිචයමනසිකාරාදිවසෙන පවත්තා චෙතනා, සබ්බා සා භාවෙති එතායාති භාවනාමයං වුත්තනයෙන පුඤ්ඤකිරියවත්ථු චාති භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු. เจตนาใดที่เกิดขึ้นแก่ผู้เห็นจักษุ หู...ฯลฯ...จมูก...ฯลฯ...ลิ้น...ฯลฯ...กาย...ฯลฯ...รูป...ฯลฯ...ธรรม...ฯลฯ...จักขุวิญญาณ...ฯลฯ...มโนวิญญาณ...ฯลฯ...จักขุสัมผัส...ฯลฯ...มโนสัมผัส...ฯลฯ...เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส...ฯลฯ...เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัส...ฯลฯ...ชรามรณะ โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ด้วยวิปัสสนาวิธีที่กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๑.๔๘) และเจตนาที่เป็นฌานที่เกิดขึ้นในอารมณ์ ๓๘ อย่างทั้งหมด มีปฐวีกสิณเป็นต้นใด และเจตนาที่เกิดขึ้นโดยการสั่งสมและการมนสิการเป็นต้นในฐานะแห่งกรรม ฐานะแห่งศิลปะ ฐานะแห่งวิชาที่ไม่เป็นโทษใด เจตนาทั้งหมดนั้น ชื่อว่า ภาวนามัยปุญญกิริยาวัตถุ เพราะย่อมเจริญด้วยเจตนานั้น ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. එකමෙකඤ්චෙත්ථ යථාරහං පුබ්බභාගතො පට්ඨාය කරොන්තස්ස කායකම්මං හොති. තදත්ථං වාචං නිච්ඡාරෙන්තස්ස වචීකම්මං. කායඞ්ගං වාචඞ්ගඤ්ච අචොපෙත්වා මනසා චින්තයන්තස්ස මනොකම්මං. අන්නාදීනි දෙන්තස්ස චාපි ‘‘අන්නදානාදීනි දෙමී’’ති වා, දානපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා වා දානකාලෙ දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති. යථා හි කෙවලං ‘‘අන්නදානාදීනි දෙමී’’ති දානකාලෙ දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති, එවං ‘‘ඉදං දානමයං සම්මාසම්බොධියා පච්චයො හොතූ’’ති දානපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා දානකාලෙපි දානසීසෙනෙව පවත්තිතත්තා. වත්තසීසෙ ඨත්වා දදන්තො ‘‘එතං දානං නාම මය්හං [Pg.239] කුලවංසහෙතු පවෙණිචාරිත්ත’’න්ති චාරිත්තසීසෙන වා දෙන්තො චාරිත්තසීලත්තා සීලමයං. ඛයතො වයතො සම්මසනං පට්ඨපෙත්වා දදතො භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති. යථා හි දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගවසෙන වත්තමානාපි දානචෙතනා වත්තසීසෙ ඨත්වා දදතො සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස අපරභාගෙ චෙතනාය ච තථාපවත්තත්තා. ในปุญญกิริยาวัตถุแต่ละอย่างนั้น การกระทำของผู้ที่เริ่มทำตั้งแต่ส่วนเบื้องต้นตามสมควร ย่อมเป็นกายกรรม การเปล่งวาจาเพื่อประโยชน์นั้น ย่อมเป็นวจีกรรม การคิดด้วยใจโดยไม่ยังกายและวาจาให้เคลื่อนไหว ย่อมเป็นมโนกรรม อนึ่ง แม้แก่ผู้ให้ข้าวเป็นต้น หรือแก่ผู้รำพึงถึงทานบารมีว่า 'เราให้ทานมีข้าวเป็นต้น' ในเวลาให้ ย่อมเป็นทานมัยปุญญกิริยาวัตถุ เหมือนอย่างที่ในเวลาให้ทาน การให้ทานมีข้าวเป็นต้น ย่อมเป็นทานมัยปุญญกิริยาวัตถุโดยแท้ ฉันใด แม้ในเวลาให้ทาน การรำพึงถึงทานบารมีว่า 'ทานมัยนี้จงเป็นปัจจัยแก่สัมมาสัมโพธิญาณเถิด' ก็ย่อมเป็นทานมัยปุญญกิริยาวัตถุ เพราะเป็นไปโดยส่วนแห่งทานนั่นเอง ฉันนั้น ผู้ให้โดยตั้งอยู่ในหัวข้อแห่งวัตร หรือผู้ให้โดยหัวข้อแห่งจารีตว่า 'ทานนี้เป็นเหตุแห่งวงศ์ตระกูลของเรา เป็นจารีตประเพณี' ย่อมเป็นสีลมัยปุญญกิริยาวัตถุ เพราะเป็นส่วนแห่งจารีต ผู้ให้โดยตั้งการพิจารณาความสิ้นไปและความเสื่อมไป ย่อมเป็นภาวนามัยปุญญกิริยาวัตถุ เหมือนอย่างที่เจตนาทานที่เกิดขึ้นโดยการสละไทยธรรม แม้ผู้ให้โดยตั้งอยู่ในหัวข้อแห่งวัตร ย่อมเป็นสีลมัยปุญญกิริยาวัตถุ เพราะเจตนาในส่วนภายหลังแห่งบุพพาภิสังขารก็เป็นไปอย่างนั้น. පුඤ්ඤකිරියවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยปุญญกิริยาวัตถุสูตร จบแล้ว. 7-8. සප්පුරිසදානසුත්තාදිවණ්ණනා ๗-๘. อรรถกถาสัปปุริสทานสูตรเป็นต้น 37-38. සත්තමෙ විචෙය්‍ය දෙතීති එත්ථ ද්වෙ විචිනනානි දක්ඛිණෙය්‍යවිචිනනං, දක්ඛිණාවිචිනනඤ්ච. තෙසු විපන්නසීලෙ ඉතො බහිද්ධා පඤ්චනවුති පාසණ්ඩභෙදෙ ච දක්ඛිණෙය්‍යෙ පහාය සීලාදිගුණසම්පන්නානං සාසනෙ පබ්බජිතානං දානං දක්ඛිණෙය්‍යවිචිනනං නාම. ලාමකලාමකෙ පච්චයෙ අපනෙත්වා පණීතපණීතෙ විචිනිත්වා තෙසං දානං දක්ඛිණාවිචිනනං නාම. තෙනාහ ‘‘ඉමස්ස දින්නං මහප්ඵලං භවිස්සතී’’තිආදි. අට්ඨමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ๓๗-๓๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ให้โดยพิจารณาแล้ว ในคำนี้ มีการพิจารณา ๒ อย่าง คือ การพิจารณาปฏิคาหก และการพิจารณาไทยธรรม ในการพิจารณาทั้ง ๒ อย่างนั้น การให้ทานแก่บรรพชิตในพระศาสนาผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น โดยละปฏิคาหกผู้มีศีลวิบัติ และเดียรถีย์ ๙๕ ประเภทภายนอกพระศาสนานี้ ชื่อว่า การพิจารณาปฏิคาหก การให้ทานแก่ท่านเหล่านั้น โดยเลือกปัจจัยที่ประณีตๆ โดยเว้นปัจจัยที่เลวๆ ชื่อว่า การพิจารณาไทยธรรม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ทานที่ให้แก่ท่านผู้นี้ จักมีผลมาก" เป็นต้น ในสูตรที่ ๘ ไม่มีข้อความที่จะพรรณนา. සප්පුරිසදානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยสัปปุริสทานสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 9-10. අභිසන්දසුත්තාදිවණ්ණනා ๙-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยอภิสันทสูตรเป็นต้น 39-40. නවමෙ පුඤ්ඤාභිසන්දාති පුඤ්ඤනදියො. කුසලාභිසන්දාති කුසලානං පවාහා. සුඛස්සාහාරාති සුඛපච්චයා. අග්ගානීති ඤාතත්තා අග්ගඤ්ඤානි. චිරරත්තං ඤාතත්තා රත්තඤ්ඤානි. අරියානං සාධූනං වංසානීති ඤාතත්තා වංසඤ්ඤානි. පොරාණානං ආදිපුරිසානං එතානීති පොරාණානි. සබ්බසො කෙනචිපි පකාරෙන සාධූහි න කිණ්ණානි න ඛිත්තානි ඡඩ්ඩිතානීති අසංකිණ්ණානි. අයඤ්ච නයො නෙසං යථා අතීතෙ, එවං එතරහි අනාගතෙ චාති ආහ ‘‘අසංකිණ්ණපුබ්බානි න සංකියන්ති න සංකියිස්සන්තී’’ති. තතො එව අප්පටිකුට්ඨානි. න හි කදාචි විඤ්ඤූ සමණබ්‍රාහ්මණා හිංසාදිපාපධම්මං අනුජානන්ති. අපරිමාණානං සත්තානං අභයං දෙතීති සබ්බෙසු [Pg.240] භූතෙසු නිහිතදණ්ඩත්තා සකලස්සපි සත්තකායස්ස භයාභාවං දෙති. අවෙරන්ති වෙරාභාවං. අබ්‍යාබජ්ඣන්ති නිද්දුක්ඛතං. එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපතො පාළිවණ්ණනා වෙදිතබ්බා. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ๓๙-๔๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ปุญญาภิสันทา ได้แก่ แม่น้ำคือบุญ. บทว่า กุสลาภิสันทา ได้แก่ กระแสแห่งกุศล. บทว่า สุขัสสาหารา ได้แก่ ปัจจัยแห่งสุข. บทว่า อัคคานิ ได้แก่ เป็นของเลิศ เพราะเป็นที่รู้จัก. บทว่า จิรรัตตัง ได้แก่ เป็นที่รู้จักมานาน. บทว่า อริยานัง สาธูนัง วังสานิ ได้แก่ เป็นวงศ์ของพระอริยะผู้ดี เพราะเป็นที่รู้จัก. บทว่า โปราณานิ ได้แก่ เป็นของเก่า เพราะเป็นของบุรุษผู้เป็นต้นวงศ์ในกาลก่อน. บทว่า อสังขิณณานิ ได้แก่ ไม่ปะปน เพราะไม่ถูกสัตบุรุษทั้งหลายทำให้ปะปน ไม่ถูกทิ้ง ไม่ถูกละทิ้งด้วยประการใดๆ ทั้งสิ้น. และนัยนี้ของธรรมเหล่านั้น เหมือนอย่างในอดีต ฉันใด แม้ในปัจจุบันและอนาคตก็ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ไม่เคยปะปน ไม่ปะปนอยู่ และจักไม่ปะปน". เพราะเหตุนั้น จึงไม่ถูกติเตียน เพราะสมณพราหมณ์ผู้รู้ ย่อมไม่ทรงอนุญาตบาปธรรมมีหิงสาเป็นต้นในกาลไหนๆ. บทว่า ย่อมให้ความไม่มีภัยแก่สัตว์ทั้งหลายอันไม่มีประมาณ ได้แก่ ย่อมให้ความไม่มีภัยแก่สัตว์ทั้งปวง เพราะเป็นผู้มีอาชญาอันวางแล้วในสัตว์ทั้งปวง. บทว่า อเวรัง ได้แก่ ความไม่มีเวร. บทว่า อัพยาปัชฌัง ได้แก่ ความไม่มีทุกข์. พึงทราบการพรรณนาบาลีโดยย่อในสูตรนี้อย่างนี้. ในสูตรที่ ๑๐ ไม่มีข้อความที่จะพรรณนา. අභිසන්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอภิสันทสูตรเป็นต้น จบแล้ว. දානවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยทานวรรค จบแล้ว. 5. උපොසථවග්ගො ๕. อุโบสถวรรค 1-8. සංඛිත්තූපොසථසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๘. อรรถกถาว่าด้วยสังขิตตุโบสถสูตรเป็นต้น 41-48. පඤ්චමස්ස පඨමාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං. ඡට්ඨෙ (සං. නි. ටී. 1.1.165) පඤ්ච අඞ්ගානි එතස්සාති පඤ්චඞ්ගං, පඤ්චඞ්ගමෙව පඤ්චඞ්ගිකං, තස්ස පඤ්චඞ්ගිකස්ස. මහතී දද්දරී වීණාවිසෙසොපි ආතතමෙවාති ‘‘චම්මපරියොනද්ධෙසූ’’ති විසෙසනං කතං. එකතලතූරියං කුම්භථුනදද්දරිකාදි. උභයතලං භෙරිමුදිඞ්ගාදි. චම්මපරියොනද්ධං හුත්වා විනිබද්ධං ආතතවිතතං. සබ්බසො පරියොනද්ධං නාම චතුරස්සඅම්බණං පණවාදි ච. ගොමුඛීආදීනම්පි එත්ථෙව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. වංසාදීති ආදි-සද්දෙන සඞ්ඛාදීනං සඞ්ගහො. සම්මාදීති සම්මතාළකංසතාළසිලාසලාකතාළාදි. තත්ථ සම්මතාළං නාම දන්තමයතාළං. කංසතාළං ලොහමයං. සිලාමයං අයොපත්තෙන ච වාදනතාළං සිලාසලාකතාළං. සුමුච්ඡිතස්සාති සුට්ඨු පටියත්තස්ස. පමාණෙති නාතිදළ්හනාතිසිථිලසඞ්ඛාතෙ මජ්ඣිමෙ මුච්ඡනාපමාණෙ. ඡෙකොති පටු පට්ඨො. සො චස්ස පටුභාවො මනොහරොති ආහ ‘‘සුන්දරො’’ති. රඤ්ජෙතුන්ති රාගං උප්පාදෙතුං. ඛමතෙවාති රොචතෙව. න නිබ්බින්දතීති න තජ්ජෙති, සොතසුඛභාවතො පියායිතබ්බොව හොති. ข้อ ๔๑-๔๘ ในปฐมสูตรเป็นต้นแห่งปัญจมสูตร ไม่มีข้อที่จะพึงกล่าว. ในฉัฏฐสูตร (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๖๕) คำว่า ปัญจังคะ (มีองค์ ๕) เพราะมีองค์ ๕ นี้, ปัญจังคะนั่นแหละเป็นปัญจังคิกะ, แห่งปัญจังคิกะ (มีองค์ ๕). คำว่า ดัททรีใหญ่ เป็นพิณชนิดหนึ่ง ก็เป็นอาตตะ (เครื่องดนตรีที่ขึงด้วยหนังหน้าเดียว) นั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงมีการขยายความว่า "ในเครื่องดนตรีที่หุ้มด้วยหนัง". เครื่องดนตรีมีหน้าเดียว ได้แก่ กุมภถุณะและดัททรีเป็นต้น. เครื่องดนตรีมีสองหน้า ได้แก่ กลองเภรีและมุทิงคะเป็นต้น. เครื่องดนตรีที่หุ้มด้วยหนังแล้วผูกรัดไว้ เป็นอาตตวิตตะ (เครื่องดนตรีที่ขึงด้วยหนังและมีสาย). เครื่องดนตรีที่หุ้มโดยรอบทั้งหมด ได้แก่ จตุรัสอัมพณะและปณวะเป็นต้น. พึงทราบว่า แม้โคมุขีเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในที่นี้. คำว่า วังสาที (ขลุ่ยเป็นต้น) ด้วยคำว่า "เป็นต้น" สงเคราะห์สังข์เป็นต้น. คำว่า สัมมาทิ (ฉาบเป็นต้น) ได้แก่ สัมมตาละ กังสตาละ ศิลาศลากตาละเป็นต้น. ในบรรดาเครื่องดนตรีเหล่านั้น สัมมตาละ ได้แก่ ฉาบที่ทำด้วยงา. กังสตาละ ทำด้วยโลหะ. ศิลาศลากตาละ ได้แก่ ฉาบที่ทำด้วยหินและตีด้วยแผ่นเหล็ก. คำว่า สุมุจฉิตัสสะ (ที่ปรับเสียงดีแล้ว) คือ ที่จัดเตรียมไว้ดีแล้ว. คำว่า ปมาเณ (ในประมาณ) คือ ในประมาณแห่งการปรับเสียงที่เป็นกลางๆ ซึ่งไม่ตึงเกินไป ไม่หย่อนเกินไป. คำว่า เฉโก (ฉลาด) คือ ผู้ชำนาญ ผู้เชี่ยวชาญ. ความชำนาญของเขานั้นน่ารื่นรมย์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ไพเราะ". คำว่า รัญเชตุง (เพื่อยังให้ยินดี) คือ เพื่อยังราคะให้เกิดขึ้น. คำว่า ขมเตวะ (ย่อมควร) คือ ย่อมชอบใจนั่นเอง. คำว่า น นิพพินทติ (ไม่เบื่อหน่าย) คือ ไม่รังเกียจ เพราะเป็นสิ่งที่น่ารักใคร่เพราะความไพเราะแห่งเสียง. භත්තාරං නාතිමඤ්ඤතීති සාමිකං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤං මනසාපි න පත්ථෙති. උට්ඨාහිකාති උට්ඨානවීරියසම්පන්නා. අනලසාති නික්කොසජ්ජා. සඞ්ගහිතපරිජ්ජනාති සම්මානනාදීහි චෙව ඡණාදීසු පෙසෙතබ්බ-පියභණ්ඩාදිපණ්ණාකාරපෙසනාදීහි ච සඞ්ගහිතපරිජනා. ඉධ පරිජනො නාම සාමිකස්ස චෙව [Pg.241] අත්තනො ච ඤාතිජනො. සම්භතන්ති කසිවණිජ්ජාදීනි කත්වා ආභතධනං. සත්තමට්ඨමානි උත්තානත්ථානි. คำว่า ไม่ดูหมิ่นสามี คือ ไม่ปรารถนาชายอื่นแม้ด้วยใจ เว้นสามีของตน. คำว่า อุฏฐาหิกา (เป็นผู้ขยัน) คือ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยความเพียรในการงาน. คำว่า อนลสา (ไม่เกียจคร้าน) คือ ไม่มีความเกียจคร้าน. คำว่า สงเคราะห์บริวารชน คือ บริวารชนที่สงเคราะห์ไว้ด้วยการให้ความเคารพเป็นต้น และด้วยการส่งของรักเป็นต้นที่ควรส่งไปในงานเทศกาลเป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า บริวารชน ได้แก่ ญาติของสามีและของตนเอง. คำว่า สัมภตัง (ทรัพย์ที่หามาได้) คือ ทรัพย์ที่หามาได้ด้วยการทำกสิกรรมและการค้าขายเป็นต้น. ข้อ ๗ และ ๘ มีเนื้อความตื้น. සංඛිත්තූපොසථසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาแห่งสังขิตตอุโบสถสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 9-10. පඨමඉධලොකිකසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาแห่งปฐมอิธโลกิกสูตรเป็นต้น ข้อ ๙-๑๐. 49-50. නවමෙ ඉධලොකවිජයායාති ඉධලොකවිජිනනත්ථාය අභිභවත්ථාය. යො හි දිට්ඨධම්මිකං අනත්ථං පරිවජ්ජනවසෙන අභිභවති, තතො එව තදත්ථං සම්පාදෙති, සො ඉධලොකවිජයාය පටිපන්නො නාම හොති පච්චත්ථිකනිග්ගණ්හනතො සදත්ථසම්පාදනතො ච. තෙනාහ ‘‘අයංස ලොකො ආරද්ධො හොතී’’ති. (පසංසාවහතො තයිදං පසංසාවහනං කිත්තිසද්දෙන ඉධලොකෙ සද්දානං චිත්තතොසනවිද්ධෙය්‍යභාවාපාදනෙන ච හොතීති දට්ඨබ්බං.) සුසංවිහිතකම්මන්තොති යාගුභත්තපචනකාලාදීනි අනතික්කමිත්වා තස්ස තස්ස සාධුකං කරණෙන සුට්ඨු සංවිහිතකම්මන්තො. පරලොකවිජයායාති පරලොකස්ස විජිනනත්ථාය අභිභවත්ථාය. යො හි සම්පරායිකං අනත්ථං පරිවජ්ජනවසෙන අභිභවති, තතො එව තදත්ථං සම්පාදෙති, සො පරලොකවිජයාය පටිපන්නො නාම හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. ข้อ ๔๙-๕๐ ในสูตรที่ ๙ คำว่า เพื่อชัยชนะในโลกนี้ คือ เพื่อความชนะในโลกนี้ เพื่อความครอบงำ. ผู้ใดครอบงำอนัตถะ (สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์) อันเป็นไปในปัจจุบัน โดยการเว้นเสีย และยังประโยชน์นั้นให้สำเร็จ ผู้นั้นชื่อว่าปฏิบัติเพื่อชัยชนะในโลกนี้ เพราะการข่มขี่ปฏิปักษ์ และการยังประโยชน์ของตนให้สำเร็จ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โลกนี้ของเขาย่อมปรารภแล้ว". (พึงทราบว่า การนำมาซึ่งคำสรรเสริญนี้ ย่อมมีได้ด้วยคำว่า "เกียรติ" ในโลกนี้ และด้วยการยังจิตของสัตว์ทั้งหลายให้ยินดีและให้เป็นที่พึงรู้แจ้ง.) คำว่า มีการงานจัดแจงดีแล้ว คือ มีการงานจัดแจงดีแล้วด้วยการไม่ล่วงเลยเวลาหุงข้าวต้มและอาหารเป็นต้น และด้วยการทำสิ่งนั้นๆ ให้ดี. คำว่า เพื่อชัยชนะในโลกหน้า คือ เพื่อความชนะในโลกหน้า เพื่อความครอบงำ. ผู้ใดครอบงำอนัตถะอันเป็นไปในสัมปรายภพ โดยการเว้นเสีย และยังประโยชน์นั้นให้สำเร็จ ผู้นั้นชื่อว่าปฏิบัติเพื่อชัยชนะในโลกหน้า. ข้อที่เหลือทั้งหมดตื้นทั้งนั้น. පඨමඉධලොකිකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาแห่งปฐมอิธโลกิกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. උපොසථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาแห่งอุโบสถวรรค จบแล้ว. පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ปฐมปัณณาสก์ จบแล้ว. 2. දුතියපණ්ණාසකං ๒. ทุติยปัณณาสก์. (6) 1. ගොතමීවග්ගො (๖) ๑. โคตมีวรรค. 1-3. ගොතමීසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาแห่งโคตมีสูตรเป็นต้น ข้อ ๑-๓. 51-53. ඡට්ඨස්ස [Pg.242] පඨමෙ (සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.402) ගොතමීති ගොත්තං. නාමකරණදිවසෙ පනස්සා ලද්ධසක්කාරා බ්‍රාහ්මණා ලක්ඛණසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘සචෙ අයං ධීතරං ලභිස්සති, චක්කවත්තිරඤ්ඤො මහෙසී භවිස්සති. සචෙ පුත්තං ලභිස්සති, චක්කවත්තිරාජා භවිස්සතීති උභයථාපි මහතීයෙවස්සා පජා භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිංසු. අථස්සා ‘‘මහාපජාපතී’’ති නාමං අකංසු. තෙනාහ ‘‘පුත්තපජාය චෙව ධීතුපජාය ච මහන්තත්තා එවංලද්ධනාමා’’ති. ข้อ ๕๑-๕๓ ในปฐมบทแห่งฉัฏฐวรรค (สารัตถ. ฏี. จูฬวรรค ๓.๔๐๒) คำว่า โคตมี เป็นชื่อโคตร. ในวันตั้งชื่อ พราหมณ์ทั้งหลายผู้ได้รับสักการะ ได้เห็นลักษณะสมบัติของนางแล้ว พยากรณ์ว่า "ถ้าหญิงนี้จักได้ธิดา ธิดาของนางจักเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าจักรพรรดิ. ถ้าจักได้บุตร บุตรของนางจักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ. โดยประการทั้งสองนี้ บุตรธิดาของนางจักเป็นผู้ยิ่งใหญ่". ครั้นแล้ว จึงตั้งชื่อนางว่า "มหาปชาบดี". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีชื่ออย่างนี้เพราะความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ด้วยบุตรและธิดา". ‘‘අත්තදණ්ඩා භයං ජාතං, ජනං පස්සථ මෙධගං; සංවෙගං කිත්තයිස්සාමි, යථා සංවිජිතං මයා’’ති. (සු. නි. 941; මහානි. 170) – "ภัยเกิดแล้วแต่การถือทัณฑะ ท่านทั้งหลายจงดูหมู่ชนผู้ทะเลาะกัน; เราจักประกาศความสังเวช ตามที่เราได้รู้แจ้งแล้ว" ดังนี้. (สุ. นิ. ๙๔๑; มหานิ. ๑๗๐) – ආදිනා අත්තදණ්ඩසුත්තං කථෙසි. තංතංපලොභනකිරියා කායවාචාහි පරක්කමන්තියො උක්කණ්ඨන්තූති සාසනං පෙසෙන්ති නාමාති කත්වා වුත්තං ‘‘සාසනං පෙසෙත්වා’’ති. කුණාලදහන්ති කුණාලදහතීරං. අනභිරතිං විනොදෙත්වාති ඉත්ථීනං දොසදස්සනමුඛෙන කාමානං වොකාරසංකිලෙසවිභාවනෙන අනභිරතිං විනොදෙත්වා. ด้วยบทเป็นต้นนี้ ได้ตรัสอัตตทัณฑสูตร. คำว่า "ส่งข่าวสารไปแล้ว" นี้ กล่าวไว้โดยถือเอาว่า "หญิงเหล่านั้นพยายามด้วยกายและวาจาด้วยกิริยาประโลมใจนั้นๆ ย่อมส่งข่าวสารไปว่า ขอจงเบื่อหน่ายเถิด". คำว่า กุณาลทหัง (สระกุณาละ) คือ ฝั่งสระกุณาละ. คำว่า บรรเทาความไม่ยินดีแล้ว คือ บรรเทาความไม่ยินดีแล้วด้วยการแสดงโทษของสตรีเป็นต้น และด้วยการแสดงความเศร้าหมองแห่งกามอันมีประการต่างๆ. ආපාදිකාති සංවද්ධකා, තුම්හාකං හත්ථපාදෙසු කිච්චං අසාධෙන්තෙසු හත්ථෙ ච පාදෙ ච වඩ්ඪෙත්වා පටිජග්ගිතාති අත්ථො. පොසිකාති දිවසස්ස ද්වෙ තයො වාරෙ නහාපෙත්වා භොජෙත්වා පායෙත්වා තුම්හෙ පොසෙසි. ථඤ්ඤං පායෙසීති නන්දකුමාරො කිර බොධිසත්තතො කතිපාහෙනෙව දහරො, තස්මිං ජාතෙ මහාපජාපතී අත්තනො පුත්තං ධාතීනං දත්වා සයං බොධිසත්තස්ස ධාතිකිච්චං සාධයමානා අත්තනො ථඤ්ඤං පායෙසි. තං සන්ධාය ථෙරො එවමාහ. දහරොති තරුණො. යුවාති යොබ්බඤ්ඤෙ ඨිතො. මණ්ඩනකජාතිකොති අලඞ්කාරසභාවො. තත්ථ කොචි තරුණොපි යුවා න හොති යථා අතිතරුණො. කොචි යුවාපි මණ්ඩනකජාතිකො න හොති යථා උපසන්තසභාවො, ආලසියබ්‍යසනාදීහි වා අභිභූතො. ඉධ පන දහරො [Pg.243] චෙව යුවා ච මණ්ඩනකජාතිකො ච අධිප්පෙතො, තස්මා එවමාහ. උප්පලාදීනි මණ්ඩනකජාතිකො ච ලොකසම්මතත්තා වුත්තානි. คำว่า อาปาทิกา (ผู้เลี้ยงดู) คือ ผู้เลี้ยงดูให้เจริญเติบโต หมายความว่า เมื่อมือและเท้าของท่านทั้งหลายยังทำงานไม่ได้ ก็ได้เลี้ยงดูท่านทั้งหลายด้วยการทำให้มือและเท้าเจริญเติบโต. คำว่า โปสิกา (ผู้บำรุง) คือ ได้บำรุงท่านทั้งหลายด้วยการอาบน้ำ ให้กิน ให้ดื่ม วันละสองสามครั้ง. คำว่า ให้ดื่มน้ำนม คือ ได้ยินว่า เจ้าชายนันทะยังเยาว์กว่าพระโพธิสัตว์เพียงไม่กี่วัน เมื่อเจ้าชายนันทะประสูติแล้ว พระมหาปชาบดีได้มอบโอรสของตนให้แก่นางนมทั้งหลาย ส่วนพระองค์เองทรงทำหน้าที่เป็นนางนมของพระโพธิสัตว์ และได้ให้น้ำนมของพระองค์เอง. พระเถระกล่าวอย่างนี้หมายถึงเรื่องนั้น. คำว่า ทหโร (ผู้เยาว์) คือ หนุ่ม. คำว่า ยุวา (หนุ่ม) คือ ผู้ตั้งอยู่ในวัยหนุ่ม. คำว่า มัณฑนกชาติโก (มีปกติชอบแต่งตัว) คือ มีลักษณะชอบประดับตกแต่ง. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บางคนแม้เป็นหนุ่มก็ยังไม่เป็นยุวา เช่น ผู้ที่ยังเยาว์วัยเกินไป. บางคนแม้เป็นยุวาก็ไม่เป็นผู้มีปกติชอบแต่งตัว เช่น ผู้มีอุปนิสัยสงบ หรือผู้ถูกครอบงำด้วยความเกียจคร้านและอบายมุขเป็นต้น. แต่ในที่นี้ หมายถึงทั้งผู้เยาว์ ทั้งหนุ่ม และผู้มีปกติชอบแต่งตัว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนี้. ดอกอุบลเป็นต้น และคำว่า มีปกติชอบแต่งตัว ท่านกล่าวไว้เพราะเป็นที่รู้กันในโลก. මාතුගාමස්ස පබ්බජිතත්තාති ඉදං පඤ්චවස්සසතතො උද්ධං අට්ඨත්වා පඤ්චසුයෙව වස්සසතෙසු සද්ධම්මට්ඨිතියා කාරණනිදස්සනං. පටිසම්භිදාපභෙදප්පත්තඛීණාසවවසෙනෙව වුත්තන්ති එත්ථ පටිසම්භිදාප්පත්තඛීණාසවග්ගහණෙන ඣානානිපි ගහිතානෙව හොන්ති. න හි නිජ්ඣානකානං සබ්බප්පකාරසම්පත්ති ඉජ්ඣතීති වදන්ති. සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවවසෙන වස්සසහස්සන්තිආදිනා ච යං වුත්තං, තං ඛන්ධකභාණකානං මතෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. විනයට්ඨකථායම්පි (චූළව. අට්ඨ. 403) ඉමිනාව නයෙන වුත්තං. คำว่า เพราะสตรีบวชนี้ เป็นการแสดงเหตุแห่งการดำรงอยู่ของพระสัทธรรมเพียง ๕๐๐ ปี ไม่ใช่เกิน ๕๐๐ ปี. คำว่า กล่าวไว้โดยนัยแห่งพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทาญาณ ในที่นี้ การถือเอาพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทาญาณ ย่อมรวมถึงฌานทั้งหลายด้วย. เพราะท่านทั้งหลายกล่าวว่า ความสำเร็จทุกประการย่อมไม่สำเร็จแก่ผู้ไม่มีฌาน. และคำที่กล่าวไว้ว่า "พันปีโดยนัยแห่งพระขีณาสพผู้เจริญวิปัสสนาล้วน" เป็นต้น พึงทราบว่า กล่าวไว้ตามความเห็นของพระขันธกภาณกะทั้งหลาย. แม้ในวินัยอรรถกถา (จูฬวัคคอรรถกถา ๔๐๓) ก็กล่าวไว้ด้วยนัยนี้เช่นกัน. දීඝනිකායට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.161) පන ‘‘පටිසම්භිදාප්පත්තෙහි වස්සසහස්සං අට්ඨාසි, ඡළභිඤ්ඤෙහි වස්සසහස්සං, තෙවිජ්ජෙහි වස්සසහස්සං, සුක්ඛවිපස්සකෙහි වස්සසහස්සං, පාතිමොක්ඛෙන වස්සසහස්සං අට්ඨාසී’’ති වුත්තං. ඉධාපි සාසනන්තරධානකථායං (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.130) ‘‘බුද්ධානඤ්හි පරිනිබ්බානතො වස්සසහස්සමෙව පටිසම්භිදා නිබ්බත්තෙතුං සක්කොන්ති, තතො පරං ඡ අභිඤ්ඤා, තතො තාපි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා තිස්සො විජ්ජා නිබ්බත්තෙන්ති, ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ තාපි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා සුක්ඛවිපස්සකා හොන්ති. එතෙනෙව උපායෙන අනාගාමිනො, සකදාගාමිනො, සොතාපන්නා’’ති වුත්තං. แต่ในทีฆนิกายอรรถกถา (ที. นิ. อรรถ. ๓.๑๖๑) กล่าวไว้ว่า "พระสัทธรรมดำรงอยู่พันปีด้วยพระอรหันต์ผู้บรรลุปฏิสัมภิทาญาณ, พันปีด้วยพระอรหันต์ผู้มีอภิญญา ๖, พันปีด้วยพระอรหันต์ผู้มีวิชชา ๓, พันปีด้วยพระอรหันต์ผู้เจริญวิปัสสนาล้วน, พันปีด้วยพระปาติโมกข์". แม้ในที่นี้ ในเรื่องการอันตรธานแห่งพระศาสนา (อ. นิ. อรรถ. ๑.๑.๑๓๐) กล่าวไว้ว่า "หลังจากพระพุทธเจ้าปรินิพพานไปแล้ว พันปีเท่านั้นที่ปฏิสัมภิทาญาณสามารถเกิดขึ้นได้, หลังจากนั้น อภิญญา ๖, หลังจากนั้น เมื่อไม่สามารถยังอภิญญาเหล่านั้นให้เกิดขึ้นได้ ก็ยังวิชชา ๓ ให้เกิดขึ้น, เมื่อกาลเวลาผ่านไป เมื่อไม่สามารถยังวิชชาเหล่านั้นให้เกิดขึ้นได้ ก็เป็นพระขีณาสพผู้เจริญวิปัสสนาล้วน". ด้วยอุบายนี้เช่นกัน พระอนาคามี, พระสกทาคามี, พระโสดาบัน ก็กล่าวไว้เช่นกัน. සංයුත්තනිකායට්ඨකථායං (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.156) පන ‘‘පඨමබොධියඤ්හි භික්ඛූ පටිසම්භිදාප්පත්තා අහෙසුං. අථ කාලෙ ගච්ඡන්තෙ පටිසම්භිදා පාපුණිතුං න සක්ඛිංසු, ඡළභිඤ්ඤා අහෙසුං. තතො ඡ අභිඤ්ඤා පත්තුං අසක්කොන්තා තිස්සො විජ්ජා පාපුණිංසු. ඉදානි කාලෙ ගච්ඡන්තෙ තිස්සො විජ්ජා පාපුණිතුං අසක්කොන්තා ආසවක්ඛයමත්තං පාපුණිස්සන්ති, තම්පි අසක්කොන්තා අනාගාමිඵලං, තම්පි අසක්කොන්තා සකදාගාමිඵලං, තම්පි අසක්කොන්තා සොතාපත්තිඵලං, ගච්ඡන්තෙ කාලෙ සොතාපත්තිඵලම්පි පත්තුං න සක්ඛිස්සන්තී’’ති වුත්තං. යස්මා චෙතං සබ්බං අඤ්ඤමඤ්ඤප්පටිවිරුද්ධං, තස්මා තෙසං තෙසං භාණකානං මතමෙව ආචරියෙන තත්ථ තත්ථ දස්සිතන්ති ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤථා හි ආචරියස්සෙව පුබ්බාපරවිරොධප්පසඞ්ගො සියාති. ในอรรถกถาพระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย (สํ. อ. ๒.๒.๑๕๖) กล่าวไว้ว่า “ในสมัยแรกตรัสรู้ ภิกษุทั้งหลายบรรลุปฏิสัมภิทา ครั้นกาลเวลาล่วงไป ก็ไม่สามารถบรรลุปฏิสัมภิทาได้ ก็บรรลุอภิญญา ๖ จากนั้น เมื่อไม่สามารถบรรลุอภิญญา ๖ ได้ ก็บรรลุวิชชา ๓ บัดนี้ เมื่อกาลเวลาล่วงไป เมื่อไม่สามารถบรรลุวิชชา ๓ ได้ ก็จะบรรลุเพียงความสิ้นไปแห่งอาสวะ แม้เมื่อไม่สามารถบรรลุนั้นได้ ก็จะบรรลุอนาคามิผล แม้เมื่อไม่สามารถบรรลุนั้นได้ ก็จะบรรลุสกทาคามิผล แม้เมื่อไม่สามารถบรรลุนั้นได้ ก็จะบรรลุโสดาปัตติผล เมื่อกาลเวลาล่วงไป แม้โสดาปัตติผลก็จะไม่สามารถบรรลุได้” ดังนี้ เพราะเหตุที่ทั้งหมดนี้ขัดแย้งกันเอง เพราะฉะนั้น พึงถือเอาว่าอาจารย์ได้แสดงความเห็นของพระภาณกะเหล่านั้นไว้ในที่นั้นๆ มิฉะนั้น จะพึงมีข้อขัดแย้งกันในเบื้องต้นและเบื้องปลายของอาจารย์เอง තානියෙවාති [Pg.244] තානියෙව පඤ්චවස්සසහස්සානි. පරියත්තිමූලකං සාසනන්ති ආහ ‘‘න හි පරියත්තියා අසති පටිවෙධො අත්ථී’’තිආදි. පරියත්තියා හි අන්තරහිතාය පටිපත්තිඅන්තරධායති, පටිපත්තියා අන්තරහිතාය අධිගමො අන්තරධායති. කිංකාරණා? අයඤ්හි පරියත්ති පටිපත්තියා පච්චයො හොති, පටිපත්ති අධිගමස්ස. ඉති පටිපත්තිතොපි පරියත්තියෙව පමාණං. දුතියතතියෙසු නත්ථි වත්තබ්බං. คำว่า “ตานิเยวะ” (Tāniyeva) คือ ๕,๐๐๐ ปีนั้นเอง คำว่า “พระศาสนามีปริยัติเป็นรากฐาน” ท่านกล่าวว่า “เมื่อไม่มีปริยัติ การแทงตลอดก็ไม่มี” เป็นต้น เมื่อปริยัติอันตรธานไป ปฏิบัติก็อันตรธานไป เมื่อปฏิบัติอันตรธานไป อธิคมก็อันตรธานไป เพราะเหตุไร? เพราะปริยัตินี้เป็นปัจจัยแก่ปฏิบัติ ปฏิบัติเป็นปัจจัยแก่อธิคม ดังนั้น ปริยัตินั่นแหละเป็นประมาณยิ่งกว่าปฏิบัติ ในสูตรที่ ๒ และที่ ๓ ไม่มีคำที่จะต้องกล่าวถึง ගොතමීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโคตมีสูตรเป็นต้น จบแล้ว 4-5. දීඝජාණුසුත්තාදිවණ්ණනා ๔-๕. อรรถกถาทีฆชาณุสูตรเป็นต้น 54-55. චතුත්ථෙ (දී. නි. අට්ඨ. 3.265) එකෙන භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍යාති එකෙන කොට්ඨාසෙන භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍ය, විනිභුඤ්ජෙය්‍ය වාති අත්ථො. ද්වීහි කම්මන්ති ද්වීහි කොට්ඨාසෙහි කසිවණිජ්ජාදිකම්මං පයොජෙය්‍ය. නිධාපෙය්‍යාති චතුත්ථකොට්ඨාසං නිධෙත්වා ඨපෙය්‍ය, නිදහිත්වා භූමිගතං කත්වා ඨපෙය්‍යාති අත්ථො. ආපදාසු භවිස්සතීති කුලානඤ්හි න සබ්බකාලං එකසදිසං වත්තති, කදාචි රාජඅග්ගිචොරදුබ්භික්ඛාදිවසෙන ආපදා උප්පජ්ජන්ති, තස්මා එවං ආපදාසු උප්පන්නාසු භවිස්සතීති එකං කොට්ඨාසං නිධාපෙය්‍යාති වුත්තං. ඉමෙසු පන චතූසු කොට්ඨාසෙසු කතරං කොට්ඨාසං ගහෙත්වා කුසලං කාතබ්බන්ති? ‘‘භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍යා’’ති වුත්තකොට්ඨාසං. තතො ගණ්හිත්වා හි භික්ඛූනම්පි කපණද්ධිකානම්පි දානං දාතබ්බං, පෙසකාරන්හාපිතාදීනම්පි වෙතනං දාතබ්බං. සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකාදීනං දානවසෙන චෙව, අධිවත්ථදෙවතාදීනං පෙතබලිවසෙන, න්හාපිතාදීනං වෙතනවසෙන ච විනියොගොපි උපයොගො එව. ในสูตรที่ ๔ (ที. อ. 3.265) คำว่า “พึงบริโภคโภคะด้วยส่วนหนึ่ง” หมายความว่า พึงบริโภคโภคะด้วยส่วนหนึ่ง คือพึงจำแนกใช้โภคะด้วยส่วนหนึ่ง คำว่า “ด้วยสองส่วนพึงประกอบการงาน” คือพึงประกอบการงานมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้นด้วยสองส่วน คำว่า “พึงเก็บไว้” หมายความว่า พึงเก็บส่วนที่สี่ไว้ คือพึงเก็บฝังดินไว้ คำว่า “จักมีไว้ใช้ในคราวมีอันตราย” เพราะตระกูลทั้งหลายย่อมไม่เป็นไปเสมอกันตลอดเวลา บางคราวอันตรายทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งพระราชา ไฟ โจร ทุพภิกขภัยเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “พึงเก็บส่วนหนึ่งไว้เพื่อจักมีใช้ในคราวมีอันตรายเกิดขึ้นอย่างนี้” บรรดาสี่ส่วนนี้ พึงถือเอาส่วนไหนทำกุศล? ส่วนที่กล่าวว่า “พึงบริโภคโภคะ” เพราะถือเอาจากส่วนนั้น พึงให้ทานแก่ภิกษุทั้งหลายและคนยากไร้ พึงให้ค่าจ้างแก่ช่างทอผ้าและช่างตัดผมเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งการให้ทานแก่สมณะ พราหมณ์ คนยากไร้เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งการทำเปตพลีแก่เทวดาผู้สิงสถิตเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งการให้ค่าจ้างแก่ช่างตัดผมเป็นต้น แม้การจัดสรรก็เป็นการใช้สอยนั่นเอง අපෙන්ති ගච්ඡන්ති, අපෙන්තා වා එතෙහීති අපායා, අපායා එව මුඛානි ද්වාරානීති අපායමුඛානි. විනාසද්වාරානීති එත්ථාපි එසෙව නයො. පඤ්චමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. คำว่า “อะเปนติ” (Apenti) คือย่อมไปปราศ หรือความสุขย่อมไปปราศด้วยเหตุเหล่านี้ จึงชื่อว่า “อบาย” (Apāya) อบายทั้งหลายนั่นแหละเป็นปาก เป็นประตู จึงชื่อว่า “อบายมุข” (Apāyamukhāni) ในคำว่า “ประตูแห่งความพินาศ” (Vināsadvārāni) นี้ก็นัยเดียวกัน ในสูตรที่ ๕ ไม่มีข้อที่จะกล่าว දීඝජාණුසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาฑีฆชาณุสูตรเป็นต้น จบแล้ว 6-8. භයසුත්තාදිවණ්ණනා ๖-๘. อรรถกถาภยสูตรเป็นต้น 56-58. ඡට්ඨෙ [Pg.245] ගබ්භවාසො ඉධ උත්තරපදලොපෙන ගබ්භො වුත්තොති ආහ ‘‘ගබ්භොති ගබ්භවාසො’’ති. සත්තමට්ඨමානි උත්තානත්ථානි. ในสูตรที่ ๖ คำว่า “ครรภ์” (gabbho) ในที่นี้กล่าวโดยการลบอุตตรบท (บทหลัง) คือ “ครรภวาส” (gabbhavāso) ท่านจึงกล่าวว่า “คำว่า ครรภ์ คือ ครรภวาส” สูตรที่ ๗ และ ๘ มีเนื้อความตื้น භයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาภยสูตรเป็นต้น จบแล้ว 6-10. පුග්ගලසුත්තාදිවණ්ණනා ๖-๑๐. อรรถกถาปุคคลสูตรเป็นต้น 59-60. නවමෙ දානං දදන්තානන්ති දක්ඛිණෙය්‍යං උද්දිස්ස දානං දෙන්තානං. උපධී විපච්චන්ති එතෙන, උපධීසු වා විපච්චති, උපධයො වා විපාකා එතස්සාති උපධිවිපාකං. සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵලන්ති අරියසඞ්ඝෙ දින්නං විප්ඵාරට්ඨානං හොති, විපුලඵලන්ති අත්ථො. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ในสูตรที่ ๙ คำว่า “ผู้ให้ทาน” คือผู้ให้ทานโดยมุ่งอุทิศแก่ทักขิไณยบุคคล อุปธิทั้งหลายย่อมสุกงอมด้วยสิ่งนี้ หรือย่อมสุกงอมในอุปธิทั้งหลาย หรืออุปธิทั้งหลายเป็นวิบากของสิ่งนี้ จึงชื่อว่า “อุปธิวิบาก” (upadhivipākaṃ) คำว่า “ทานที่ถวายในสงฆ์มีผลมาก” หมายความว่า ทานที่ถวายในพระอริยสงฆ์ย่อมเป็นที่แผ่ขยายไป เป็นผลไพบูลย์ ในสูตรที่ ๑๐ ไม่มีข้อที่จะกล่าว පුග්ගලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปุคคลสูตรเป็นต้น จบแล้ว ගොතමීවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโคตมีวรรค จบแล้ว (7) 2. භූමිචාලවග්ගො (๗) ๒. วรรคว่าด้วยแผ่นดินไหว 1-5. ඉච්ඡාසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๕. อรรถกถาอิจฉาสูตรเป็นต้น 61-65. සත්තමස්ස පඨමාදීනි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි. පඤ්චමෙ (දී.නි.ටී. 2.173) අභිභවතීති අභිභු, පරිකම්මං, ඤාණං වා. අභිභු ආයතනං එතස්සාති අභිභායතනං, ඣානං. අභිභවිතබ්බං වා ආරම්මණසඞ්ඛාතං ආයතනං එතස්සාති අභිභායතනං. අථ වා ආරම්මණාභිභවනතො අභිතු ච තං ආයතනඤ්ච යොගිනො සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානභාවතො මනායතනධම්මායතනභාවතො චාතිපි සසම්පයුත්තජ්ඣානං අභිභායතනං. තෙනාහ ‘‘අභිභවනකාරණානී’’තිආදි. තානි හීති අභිභායතනසඤ්ඤිතානි ඣානානි. ‘‘පුග්ගලස්ස ඤාණුත්තරියතායා’’ති ඉදං උභයත්ථාපි යොජෙතබ්බං. කථං? පටිපක්ඛභාවෙන පච්චනීකධම්මෙ අභිභවන්ති පුග්ගලස්ස ඤාණුත්තරියතාය ආරම්මණානි අභිභවන්ති. ඤාණබලෙනෙව හි ආරම්මණාභිභවනං විය පටිපක්ඛාභිභවොපීති. บทแรกเป็นต้นของสูตรที่ ๗ พึงทราบได้ง่าย ในสูตรที่ ๕ (ที. ฎีกา 2.173) คำว่า “อภิภู” (abhibhu) คือครอบงำ หมายถึงบริกรรม หรือญาณ สิ่งใดเป็นอายตนะที่ครอบงำได้ สิ่งนั้นชื่อว่า “อภิภายตนะ” (abhibhāyatanaṃ) คือฌาน หรืออายตนะอันเป็นอารมณ์ที่พึงครอบงำได้เป็นของสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่า “อภิภายตนะ” อีกอย่างหนึ่ง เพราะครอบงำอารมณ์ได้ และเพราะอายตนะนั้นเป็นที่ตั้งแห่งสุขพิเศษของโยคี และเพราะเป็นมโนายตนะและธัมมายตนะ ฌานพร้อมด้วยสัมปยุตตธรรมก็ชื่อว่า “อภิภายตนะ” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เหตุแห่งการครอบงำ” เป็นต้น ฌานทั้งหลายที่ชื่อว่า “อภิภายตนะ” เหล่านั้น คำว่า “ด้วยความที่บุคคลมีญาณยิ่ง” นี้ พึงประกอบในที่ทั้งสอง อย่างไร? ย่อมครอบงำปฏิปักษ์ธรรมด้วยความเป็นปฏิปักษ์ ย่อมครอบงำอารมณ์ทั้งหลายด้วยความที่บุคคลมีญาณยิ่ง เพราะการครอบงำอารมณ์ก็ดี การครอบงำปฏิปักษ์ก็ดี ย่อมเป็นไปด้วยกำลังแห่งญาณนั่นเอง පරිකම්මවසෙන [Pg.246] අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී, න අප්පනාවසෙන. න හි පටිභාගනිමිත්තාරම්මණා අප්පනා අජ්ඣත්තවිසයා සම්භවති. තං පන අජ්ඣත්තපරිකම්මවසෙන ලද්ධං කසිණනිමිත්තං අවිසුද්ධමෙව හොති, න බහිද්ධාපරිකම්මවසෙන ලද්ධං විය විසුද්ධං. มีรูปสัญญาภายในโดยเป็นไปตามบริกรรม ไม่ใช่โดยเป็นไปตามอัปปนา เพราะอัปปนาที่มีปฏิภาคนิมิตเป็นอารมณ์ย่อมไม่เกิดขึ้นในภายใน แต่นิมิตกสิณที่ได้มาโดยเป็นไปตามบริกรรมภายในนั้นย่อมไม่บริสุทธิ์ ไม่บริสุทธิ์เหมือนนิมิตที่ได้มาโดยเป็นไปตามบริกรรมภายนอก පරිත්තානීති යථාලද්ධානි සුප්පසරාවමත්තානි. තෙනාහ ‘‘අවඩ්ඪිතානී’’ති. පරිත්තවසෙනෙවාති වණ්ණවසෙන ආභොගෙ විජ්ජමානෙපි පරිත්තවසෙනෙව ඉදං අභිභායතනං වුත්තං. පරිත්තතා හෙත්ථ අභිභවනස්ස කාරණං. වණ්ණාභොගෙ සතිපි අසතිපි අභිභායතනභාවනා නාම තික්ඛපඤ්ඤස්සෙව සම්භවති, න ඉතරස්සාති ආහ ‘‘ඤාණුත්තරිකො පුග්ගලො’’ති. අභිභවිත්වා සමාපජ්ජතීති එත්ථ අභිභවනං සමාපජ්ජනඤ්ච උපචාරජ්ඣානාධිගමසමනන්තරමෙව අප්පනාඣානුප්පාදනන්ති ආහ ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතී’’ති. සහ නිමිත්තුප්පාදෙනාති ච අප්පනාපරිවාසාභාවස්ස ලක්ඛණවචනමෙතං. යො ‘‘ඛිප්පාභිඤ්ඤො’’ති වුච්චති, තතොපි ඤාණුත්තරස්සෙව අභිභායතනභාවනා. එත්ථාති එතස්මිං නිමිත්තෙ. අප්පනං පාපෙතීති භාවනං අප්පනං නෙති. คำว่า “ปริตตานิ” (Parittāni) คือมีประมาณน้อยเท่าฝาละมีที่ตั้งไว้ดีแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ยังไม่เจริญ” คำว่า “โดยความเป็นของน้อยเท่านั้น” แม้เมื่อมีการใส่ใจโดยความเป็นสีอยู่ ก็กล่าวอภิภายตนะนี้โดยความเป็นของน้อยเท่านั้น เพราะความเป็นของน้อยเป็นเหตุแห่งการครอบงำในที่นี้ การเจริญอภิภายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีปัญญาคมเท่านั้น ไม่ใช่แก่บุคคลอื่น แม้เมื่อมีการใส่ใจโดยความเป็นสีอยู่หรือไม่ก็ตาม ท่านจึงกล่าวว่า “บุคคลผู้มีญาณยิ่ง” ในคำว่า “ครอบงำแล้วเข้าถึง” นี้ การครอบงำและการเข้าถึง คือการยังอัปปนาฌานให้เกิดขึ้นในลำดับแห่งการได้อุปจารฌานนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “ยังอัปปนาให้ถึงพร้อมกับการเกิดขึ้นของนิมิตในที่นี้” และคำว่า “พร้อมกับการเกิดขึ้นของนิมิต” นี้ เป็นคำแสดงลักษณะของการไม่มีภวังคปริวาสก่อนอัปปนา บุคคลใดที่เรียกว่า “ผู้มีอภิญญาเร็ว” การเจริญอภิภายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีญาณยิ่งกว่านั้น คำว่า “ในที่นี้” คือในนิมิตนั้น คำว่า “ยังอัปปนาให้ถึง” คือนำภาวนาไปสู่อัปปนา එත්ථ ච කෙචි ‘‘උප්පන්නෙ උපචාරජ්ඣානෙ තං ආරබ්භ යෙ හෙට්ඨිමන්තෙන ද්වෙ තයො ජවනවාරා පවත්තන්ති, තෙ උපචාරජ්ඣානපක්ඛිකා එව, තදනන්තරඤ්ච භවඞ්ගපරිවාසෙන උපචාරාසෙවනාය ච විනා අප්පනා හොති, සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙව අප්පනං පාපෙතී’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං. න හි පාරිවාසිකකම්මෙන අප්පනාවාරො ඉච්ඡිතො, නාපි මහග්ගතප්පමාණජ්ඣානෙසු විය උපචාරජ්ඣානෙ එකන්තතො පච්චවෙක්ඛණා ඉච්ඡිතබ්බා, තස්මා උපචාරජ්ඣානාධිගමතො පරං කතිපයභවඞ්ගචිත්තාවසානෙ අප්පනං පාපුණන්තො ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතී’’ති වුත්තො. ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනා’’ති ච අධිප්පායිකමිදං වචනං, න නීතත්ථං. අධිප්පායො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ในข้อนี้ บางท่านกล่าวว่า ‘เมื่ออุปจารฌานเกิดขึ้น ชวนะสองสามวาระที่ดำเนินไปโดยอาศัยอุปจารฌานนั้น เป็นฝ่ายแห่งอุปจารฌานนั่นเอง และหลังจากนั้น อัปปนาฌานย่อมเกิดขึ้นโดยไม่มีการพักด้วยภวังค์และการเสพอุปจาร และย่อมถึงอัปปนาพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิต’ คำกล่าวนี้เป็นเพียงความเห็นของท่านเหล่านั้น เพราะอัปปนาวาระไม่เป็นที่ประสงค์ด้วยกรรมที่เป็นปริวาส (การพักภวังค์) และการพิจารณาโดยเด็ดขาดก็ไม่เป็นที่ประสงค์ในอุปจารฌาน เหมือนอย่างในมหัคคตฌานและอัปปมาณฌาน เพราะฉะนั้น ผู้ที่ถึงอัปปนาในที่สุดแห่งภวังคจิตบางดวงหลังจากได้อุปจารฌานแล้ว จึงถูกกล่าวว่า ‘ย่อมถึงอัปปนาพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิตในที่นี้’ และคำว่า ‘พร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิต’ นี้ เป็นคำที่มีอัธยาศัย (ความหมายแฝง) ไม่ใช่คำที่มีเนื้อความตรงตัว พึงทราบอัธยาศัยตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง න අන්තොසමාපත්තියං තදා තථාරූපස්ස ආභොගස්ස අසම්භවතො, සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස ආභොගො පුබ්බභාගභාවනාය වසෙන ඣානක්ඛණෙ පවත්තං අභිභවනාකාරං ගහෙත්වා පවත්තොති දට්ඨබ්බං. අභිධම්මට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 204) පන ‘‘ඉමිනා පනස්ස පුබ්බභොගො කථිතො’’ති වුත්තං. අන්තොසමාපත්තියං [Pg.247] තථා ආභොගාභාවෙ කස්මා ‘‘ඣානසඤ්ඤායපී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘අභිභවන…පෙ… අත්ථී’’ති. ไม่ใช่ เพราะในภายในสมาบัติ การนึกถึงเช่นนั้นในขณะนั้นเป็นไปไม่ได้ พึงทราบว่า การนึกถึงของผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้ว ย่อมดำเนินไปโดยถือเอาอาการแห่งการครอบงำที่ดำเนินไปในขณะแห่งฌาน โดยส่วนแห่งการเจริญในส่วนเบื้องต้น อนึ่ง ในอรรถกถาพระอภิธรรม (ธ.ส.อ. ๒๐๔) กล่าวไว้ว่า ‘ด้วยคำนี้ ส่วนเบื้องต้นของท่านนั้นถูกกล่าวแล้ว’ เมื่อไม่มีการนึกถึงเช่นนั้นในภายในสมาบัติ เหตุไฉนจึงกล่าวว่า ‘แม้ด้วยสัญญาในฌาน’ ท่านตอบว่า ‘การครอบงำ... (ละไว้)... มีอยู่’ වඩ්ඪිතප්පමාණානීති විපුලප්පමාණානීති අත්ථො, න එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලාදිවසෙන වඩ්ඪිං පාපිතානීති තථාවඩ්ඪනස්සෙවෙත්ථ අසම්භවතො. තෙනාහ ‘‘මහන්තානී’’ති. භත්තවඩ්ඪිතකන්ති භුඤ්ජනභාජනෙ වඩ්ඪිත්වා දින්නං භත්තං, එකාසනෙ පුරිසෙන භුඤ්ජිතබ්බභත්තතො උපඩ්ඪභත්තන්ති අත්ථො. คำว่า ‘มีประมาณอันเจริญแล้ว’ มีความหมายว่า มีประมาณอันไพบูลย์ ไม่ใช่ว่าถึงซึ่งความเจริญโดยส่วนแห่งหนึ่งองคุลี สององคุลี เป็นต้น เพราะความเจริญเช่นนั้นเป็นไปไม่ได้ในที่นี้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ใหญ่’ คำว่า ‘ข้าวที่เพิ่มพูน’ คือข้าวที่เพิ่มพูนให้ในภาชนะสำหรับบริโภค มีความหมายว่า ข้าวครึ่งหนึ่งจากข้าวที่บุรุษพึงบริโภคในอาสนะเดียว රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, සා අස්ස අත්ථීති රූපසඤ්ඤී, න රූපසඤ්ඤී අරූපසඤ්ඤී. සඤ්ඤාසීසෙන ඣානං වදති. රූපසඤ්ඤාය අනුප්පාදනමෙවෙත්ථ අලාභිතා. බහිද්ධාව උප්පන්නන්ති බහිද්ධාවත්ථුස්මිංයෙව උප්පන්නං. අභිධම්මෙ (ධ. ස. 204-209) පන ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි, අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති එවං චතුන්නං අභිභායතනානං ආගතත්තා අභිධම්මට්ඨකථායං ‘‘කස්මා පන යථා සුත්තන්තෙ අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානීතිආදි වුත්තං, එවං අවත්වා ඉධ චතූසුපි අභිභායතනෙසු අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤිතාව වුත්තා’’ති චොදනං කත්වා ‘‘අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතො’’ති කාරණං වත්වා ‘‘තත්ථ වා ඉධ වා බහිද්ධා රූපානෙව අභිභවිතබ්බානි, තස්මා තානි නියමතොව වත්තබ්බානීති තත්‍රාපි ඉධාපි වුත්තානි, ‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’ති ඉදං පන සත්ථු දෙසනාවිලාසමත්තමෙවා’’ති වුත්තං. สัญญาในรูป คือ รูปสัญญา สัญญานั้นมีแก่เขา จึงชื่อว่า ผู้มีรูปสัญญา ผู้ไม่ใช่มีรูปสัญญา คือ ผู้มีอรูปสัญญา พระองค์ตรัสฌานโดยหัวข้อสัญญา การไม่ให้รูปสัญญาเกิดขึ้นในที่นี้ คือ การไม่ได้ คำว่า ‘เกิดขึ้นในภายนอกนั่นเอง’ คือ เกิดขึ้นในวัตถุภายนอกนั่นเอง อนึ่ง ในพระอภิธรรม (ธ.ส. ๒๐๔-๒๐๙) เพราะมีการกล่าวถึงอภิภายตนะ ๔ อย่างนี้ว่า ‘เป็นผู้มีอรูปสัญญาในภายใน เห็นรูปทั้งหลายในภายนอก เล็กน้อย มีวรรณะดีและวรรณะทราม, ไม่มีประมาณ มีวรรณะดีและวรรณะทราม’ ในอรรถกถาพระอภิธรรมจึงได้ทำการซักถามว่า ‘เหตุไฉนเล่า พระองค์จึงไม่ตรัสอย่างที่ตรัสไว้ในพระสูตรว่า ‘บุคคลหนึ่งมีรูปสัญญาในภายใน เห็นรูปทั้งหลายในภายนอก เล็กน้อย’ เป็นต้น แต่ในที่นี้กลับตรัสถึงความเป็นผู้มีอรูปสัญญาในภายในในอภิภายตนะทั้ง ๔’ แล้วจึงให้เหตุผลว่า ‘เพราะรูปภายในไม่เป็นที่ครอบงำได้’ และกล่าวว่า ‘รูปภายนอกเท่านั้นที่พึงครอบงำได้ ไม่ว่าในพระสูตรหรือในที่นี้ เพราะฉะนั้น รูปเหล่านั้นจึงพึงกล่าวโดยแน่นอน จึงได้กล่าวไว้ทั้งในพระสูตรและในที่นี้ ส่วนคำว่า ‘มีรูปสัญญาในภายใน’ นี้ เป็นเพียงความวิลาศแห่งเทศนาของพระศาสดาเท่านั้น’ එත්ථ ච වණ්ණාභොගරහිතානි සහිතානි ච සබ්බානි ‘‘පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති වුත්තානි, තථා ‘‘අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති. අත්ථි හි සො පරියායො ‘‘පරිත්තානි අභිභුය්‍ය, තානි චෙ කදාචි වණ්ණවසෙන ආභුජිතානි හොන්ති සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි අභිභුය්‍යා’’ති. පරියායකථා හි සුත්තන්තදෙසනාති. අභිධම්මෙ පන නිප්පරියායදෙසනත්තා වණ්ණාභොගරහිතානි විසුං වුත්තානි, තථා සහිතානි. අත්ථි හි උභයත්ථ අභිභවනවිසෙසොති, තථා ඉධ පරියායදෙසනත්තා විමොක්ඛානම්පි අභිභවනපරියායො අත්ථීති ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’තිආදිනා පඨමදුතියඅභිභායතනෙසු පඨමවිමොක්ඛො, තතියචතුත්ථඅභිභායතනෙසු දුතියවිමොක්ඛො, වණ්ණාභිභායතනෙසු තතියවිමොක්ඛො ච අභිභවනප්පවත්තිතො සඞ්ගහිතො. අභිධම්මෙ (ධ. ස. 204-209, 247-249) පන නිප්පරියායදෙසනත්තා විමොක්ඛාභිභායතනානි [Pg.248] අසඞ්කරතො දස්සෙතුං විමොක්ඛෙ වජ්ජෙත්වා අභිභායතනානි කථිතානි. සබ්බානි ච විමොක්ඛකිච්චානි ඣානානි විමොක්ඛදෙසනායං වුත්තානි. තදෙතං ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’ති ආගතස්ස අභිභායතනද්වයස්ස අභිධම්මෙ අභිභායතනෙසු අවචනතො ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනඤ්ච සබ්බවිමොක්ඛකිච්චසාධාරණවචනභාවතො වවත්ථානං කතන්ති විඤ්ඤායති. ‘‘අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතො’’ති ඉදං අභිධම්මෙ කත්ථචිපි ‘‘අජ්ඣත්තං රූපානි පස්සතී’’ති අවත්වා සබ්බත්ථ යං වුත්තං ‘‘බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති, තස්ස කාරණවචනං. තෙන යං අඤ්ඤහෙතුකං, තං තෙන හෙතුනා වුත්තං. යං පන දෙසනාවිලාසහෙතුකං අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤිතාය එව අභිධම්මෙ වචනං, න තස්ස අඤ්ඤං කාරණං මග්ගිතබ්බන්ති දස්සෙති. ในที่นี้ รูปทั้งหมดที่ปราศจากการนึกถึงวรรณะและที่พร้อมด้วยวรรณะ ถูกกล่าวว่า ‘เล็กน้อย มีวรรณะดีและวรรณะทราม’ เช่นเดียวกับ ‘ไม่มีประมาณ มีวรรณะดีและวรรณะทราม’ เพราะมีปริยายนั้นว่า ‘ครอบงำรูปที่เล็กน้อยแล้ว หากรูปเหล่านั้นบางครั้งเป็นสิ่งที่นึกถึงโดยส่วนแห่งวรรณะ ก็ครอบงำรูปที่มีวรรณะดีและวรรณะทราม’ เพราะเทศนาในพระสูตรเป็นปริยายกถา (เทศนาที่มีนัยแฝง) อนึ่ง ในพระอภิธรรม เพราะเป็นเทศนาที่ไม่มีปริยาย (ตรงตัว) จึงกล่าวถึงรูปที่ปราศจากการนึกถึงวรรณะต่างหาก และรูปที่พร้อมด้วยวรรณะต่างหาก เพราะมีความพิเศษแห่งการครอบงำในทั้งสองอย่างนั้น และในที่นี้ เพราะเป็นปริยายเทศนา จึงมีปริยายแห่งการครอบงำแม้ของวิโมกข์ด้วย วิโมกข์ที่หนึ่งในอภิภายตนะที่หนึ่งและที่สอง, วิโมกข์ที่สองในอภิภายตนะที่สามและที่สี่, และวิโมกข์ที่สามในอภิภายตนะที่เป็นวรรณะ ถูกสงเคราะห์ด้วยการดำเนินไปแห่งการครอบงำโดยคำว่า ‘มีรูปสัญญาในภายใน’ เป็นต้น อนึ่ง ในพระอภิธรรม (ธ.ส. ๒๐๔-๒๐๙, ๒๔๗-๒๔๙) เพราะเป็นเทศนาที่ไม่มีปริยาย เพื่อแสดงวิโมกข์และอภิภายตนะโดยไม่ปะปนกัน จึงกล่าวอภิภายตนะโดยเว้นวิโมกข์ และฌานที่เป็นกิจแห่งวิโมกข์ทั้งหมด ถูกกล่าวไว้ในเทศนาแห่งวิโมกข์ พึงทราบว่า การจัดระเบียบนี้ได้กระทำไว้แล้ว เพราะอภิภายตนะสองอย่างที่มาในคำว่า ‘มีรูปสัญญาในภายใน’ ไม่ได้กล่าวไว้ในอภิภายตนะในพระอภิธรรม และเพราะคำว่า ‘ผู้มีรูปเห็นรูป’ เป็นต้น เป็นคำที่ทั่วไปแก่กิจแห่งวิโมกข์ทั้งปวง คำว่า ‘เพราะรูปภายในไม่เป็นที่ครอบงำได้’ นี้ เป็นคำที่เป็นเหตุของสิ่งที่กล่าวไว้ในพระอภิธรรมทุกแห่งว่า ‘เห็นรูปทั้งหลายในภายนอก’ โดยไม่กล่าวว่า ‘เห็นรูปทั้งหลายในภายใน’ แสดงว่า สิ่งใดมีเหตุอื่น สิ่งนั้นถูกกล่าวด้วยเหตุนั้น ส่วนคำกล่าวในพระอภิธรรมที่ว่า ‘ความเป็นผู้มีอรูปสัญญาในภายใน’ ซึ่งมีเหตุมาจากความวิลาศแห่งเทศนา ไม่พึงแสวงหาเหตุอื่นของคำนั้น අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතා ච තෙසං බහිද්ධාරූපානං විය අවිභූතත්තා දෙසනාවිලාසො ච යථාවුත්තවවත්ථානවසෙන වෙදිතබ්බො වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන විජ්ජමානපරියායකථාභාවතො. ‘‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති එතෙනෙව සිද්ධත්තා න නීලාදිඅභිභායතනානි වත්තබ්බානීති චෙ? තං න. නීලාදීසු කතාධිකාරානං නීලාදිභාවස්සෙව අභිභවනකාරණත්තා. න හි තෙසං පරිසුද්ධාපරිසුද්ධවණ්ණානං පරිත්තතා වා අප්පමාණතා වා අභිභවනකාරණං, අථ ඛො නීලාදිභාවො එවාති. එතෙසු ච පරිත්තාදිකසිණරූපෙසු යං යං චරිතස්ස ඉමානි අභිභායතනානි ඉජ්ඣන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙසු පනා’’තිආදි වුත්තං. සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙනාති නීලවණ්ණනීලනිදස්සනනීලනිභාසානං සාධාරණවසෙන. වණ්ණවසෙනාති සභාවවණ්ණවසෙන. නිදස්සනවසෙනාති පස්සිතබ්බතාවසෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවිඤ්ඤාණවීථියා ගහෙතබ්බතාවසෙන. ඔභාසවසෙනාති සප්පභාසතාය අවභාසනවසෙන. ความที่รูปภายในไม่เป็นที่ครอบงำได้ เพราะไม่ปรากฏชัดเหมือนรูปภายนอก และความวิลาศแห่งเทศนา พึงทราบโดยส่วนแห่งการจัดระเบียบที่กล่าวมาแล้ว โดยอัธยาศัยของเวไนยบุคคล เพราะความเป็นปริยายกถาที่มีอยู่ ถ้ากล่าวว่า ‘เพราะสำเร็จด้วยคำว่า ‘มีวรรณะดีและวรรณะทราม’ นี้เอง จึงไม่พึงกล่าวอภิภายตนะมีสีเขียวเป็นต้น’ นั่นไม่ใช่ เพราะความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นเองเป็นเหตุแห่งการครอบงำของผู้ที่ได้กระทำอธิการในสีเขียวเป็นต้น ความเป็นเล็กน้อยหรือความเป็นไม่มีประมาณของวรรณะที่บริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ ไม่ใช่เหตุแห่งการครอบงำ แต่ความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นเอง เพื่อแสดงว่าอภิภายตนะเหล่านี้ย่อมสำเร็จแก่จริตใดๆ ในรูปกสิณมีเล็กน้อยเป็นต้นเหล่านี้ จึงกล่าวว่า ‘อนึ่ง ในอภิภายตนะเหล่านี้’ เป็นต้น คำว่า ‘โดยส่วนแห่งการสงเคราะห์ทั้งหมด’ คือ โดยส่วนที่ทั่วไปแก่สีเขียวที่เป็นวรรณะ สีเขียวที่เป็นนิทัสสนะ และสีเขียวที่เป็นโอภาส คำว่า ‘โดยส่วนแห่งวรรณะ’ คือ โดยส่วนแห่งวรรณะที่เป็นสภาวะ คำว่า ‘โดยส่วนแห่งนิทัสสนะ’ คือ โดยส่วนแห่งการพึงเห็น และโดยส่วนแห่งการพึงถือเอาด้วยวิถีแห่งวิญญาณมีจักขุวิญญาณเป็นต้น คำว่า ‘โดยส่วนแห่งโอภาส’ คือ โดยส่วนแห่งการส่องสว่างด้วยความเป็นผู้มีรัศมี ඉච්ඡාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอิจฉาสูตรเป็นต้น จบแล้ว 6. විමොක්ඛසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาวิโมกขสูตร 66. ඡට්ඨෙ (දී. නි. ටී. 2.129) කෙනට්ඨෙනාති කෙන සභාවෙන. සභාවො හි ඤාණෙන යාථාවතො අරණීයතො ඤාතබ්බතො ‘‘අත්ථො’’ති වුච්චති, සො එව [Pg.249] ත්ථ-කාරස්ස ට්ඨ-කාරං කත්වා ‘‘අට්ඨො’’ති වුත්තො. අධිමුච්චනට්ඨෙනාති අධිකං සවිසෙසං මුච්චනට්ඨෙන. එතෙන සතිපි සබ්බස්සපි රූපාවචරජ්ඣානස්ස වික්ඛම්භනවසෙන පටිපක්ඛතො විමුත්තභාවෙ යෙන භාවනාවිසෙසෙන තං ඣානං සාතිසයං පටිපක්ඛතො විමුච්චිත්වා පවත්තති, සො භාවනාවිසෙසො දීපිතො. භවති හි සමානජාතියුත්තොපි භාවනාවිසෙසෙන පවත්තිආකාරවිසෙසො. යථා තං සද්ධාවිමුත්තතො දිට්ඨිප්පත්තස්ස, තථා පච්චනීකධම්මෙහි සුට්ඨු විමුත්තතාය එව අනිග්ගහිතභාවෙන නිරාසඞ්කතාය අභිරතිවසෙන සුට්ඨු අධිමුච්චනට්ඨෙනපි විමොක්ඛො. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණෙ චා’’තිආදි. අයං පනත්ථොති අයං අධිමුච්චනට්ඨො පච්ඡිමෙ විමොක්ඛෙ නිරොධෙ නත්ථි. කෙවලො විමුත්තට්ඨො එව තත්ථ ලබ්භති, තං සයමෙව පරතො වක්ඛති. ๖๖. ในวิมุตติที่ ๖ (ที. สี. ฏีกา ๒.๑๒๙) ด้วยอรรถว่าอะไร คือด้วยสภาวะอะไร ก็สภาวะที่พึงรู้ด้วยญาณตามความเป็นจริง เพราะเป็นสิ่งที่พึงเข้าถึง พึงรู้ จึงเรียกว่า "อรรถ" (attho) นั่นเอง เมื่อทำ ตฺถ- เป็น ฏฺฐ- ก็เรียกว่า "อฏฺโฐ" (aṭṭho) ด้วยอรรถว่าอธิมุจจนะ คือด้วยอรรถว่าหลุดพ้นอย่างยิ่ง มีความพิเศษ ด้วยเหตุนี้ แม้ว่ารูปาวจรฌานทั้งหมดจะมีความหลุดพ้นจากปฏิปักษ์โดยการข่มไว้ แต่ด้วยภาวนาพิเศษใด ฌานนั้นย่อมเป็นไปโดยหลุดพ้นจากปฏิปักษ์อย่างยิ่ง ภาวนาพิเศษนั้นจึงถูกแสดงไว้ ก็แม้สิ่งที่มีชาติเสมอกัน ก็ย่อมมีลักษณะการเป็นไปที่พิเศษด้วยภาวนาพิเศษ เหมือนอย่างผู้ที่บรรลุทิฏฐิจากผู้ที่หลุดพ้นด้วยศรัทธา ฉันใด วิโมกข์ก็ฉันนั้น คือด้วยการหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์อย่างดีเยี่ยม ด้วยความเป็นผู้ไม่ถูกข่ม ด้วยความเป็นผู้ไม่มีความสงสัย ด้วยความยินดี ด้วยอรรถว่าอธิมุจจนะอย่างดีเยี่ยม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และในอารมณ์" เป็นต้น แต่อรรถนี้ คืออรรถว่าอธิมุจจนะนี้ ไม่มีในวิโมกข์สุดท้าย คือนิโรธ ในนิโรธนั้น ย่อมได้เพียงอรรถว่าหลุดพ้นเท่านั้น ซึ่งท่านจักกล่าวเองในภายหลัง රූපීති යෙනායං සසන්තතිපරියාපන්නෙන රූපෙන සමන්නාගතො, තං යස්ස ඣානස්ස හෙතුභාවෙන විසිට්ඨරූපං හොති, යෙන විසිට්ඨෙන රූපෙන ‘‘රූපී’’ති වුච්චෙය්‍ය රූපීසද්දස්ස අතිසයත්ථදීපනතො, තදෙව සසන්තතිපරියාපන්නරූපස්ස වසෙන පටිලද්ධජ්ඣානං ඉධ පරමත්ථතො රූපිභාවසාධකන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්තිආදි. රූපජ්ඣානං රූපං උත්තරපදලොපෙන. රූපානීති පනෙත්ථ පුරිමපදලොපො දට්ඨබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘නීලකසිණාදීනි රූපානී’’ති. රූපෙ කසිණරූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, සා එතස්ස අත්ථීති රූපසඤ්ඤී, සඤ්ඤාසීසෙන ඣානං වදති. තප්පටිපක්ඛෙන අරූපසඤ්ඤී. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣත්තං න රූපසඤ්ඤී’’තිආදි. คำว่า "รูปี" (มีรูป) คือบุคคลนี้ประกอบด้วยรูปที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตน รูปใดเป็นรูปพิเศษโดยเป็นเหตุแห่งฌานใด ด้วยรูปพิเศษใด พึงเรียกว่า "รูปี" เพราะแสดงอรรถว่ายิ่งใหญ่ของคำว่า "รูปี" ฌานที่ได้แล้วโดยอาศัยรูปที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตนนั้นแล พึงทราบว่าเป็นเครื่องยังความเป็นผู้มีรูปให้สำเร็จโดยปรมัตถ์ในที่นี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ภายใน" เป็นต้น คำว่า "รูป" ในที่นี้หมายถึงรูปฌาน โดยมีการลบอุตตรบท (บทหลัง) ในคำว่า "รูปานิ" (รูปทั้งหลาย) นี้ พึงเห็นว่ามีการลบปุริมบท (บทหน้า) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "รูปทั้งหลายมีกสิณสีเขียวเป็นต้น" สัญญาในรูป คือกสิณรูป เรียกว่า รูปสัญญา ผู้มีรูปสัญญานั้น จึงเรียกว่า รูปสัญญี ท่านกล่าวถึงฌานโดยหัวข้อสัญญา โดยปฏิปักษ์ของรูปสัญญี คือ อรูปสัญญี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ภายในไม่เป็นรูปสัญญี" เป็นต้น අන්තො අප්පනායං ‘‘සුභ’’න්ති ආභොගො නත්ථීති ඉමිනා පුබ්බාභොගවසෙන තථා අධිමුත්ති සියාති දස්සෙති. එවඤ්හෙත්ථ තථාවත්තබ්බතාපත්තිචොදනා අනවට්ඨානා හොති. යස්මා සුවිසුද්ධෙසු නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු තත්ථ කතාධිකාරානං අභිරතිවසෙන සුට්ඨු අධිමුච්චනට්ඨො සම්භවති, තස්මා අට්ඨකථායං තථා තතියො විමොක්ඛො සංවණ්ණිතො. යස්මා පන මෙත්තාදිවසෙන පවත්තමානා භාවනා සත්තෙ අප්පටිකූලතො දහන්ති, තෙ සුභතො අධිමුච්චිත්වා පවත්තති, තස්මා පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.212-213) බ්‍රහ්මවිහාරභාවනා ‘‘සුභවිමොක්ඛො’’ති වුත්තා. තයිදං උභයම්පි තෙන තෙන පරියායෙන වුත්තත්තා න විරුජ්ඣතීති දට්ඨබ්බං. ด้วยคำว่า "ในการอัปปนาภายในไม่มีความใส่ใจว่า 'งาม'" นี้ แสดงว่าพึงมีความอธิมุตติอย่างนั้นโดยเป็นความใส่ใจเบื้องต้น ด้วยเหตุนี้ การกล่าวโทษว่าพึงกล่าวอย่างนั้นในที่นี้จึงไม่ตั้งอยู่ เพราะว่าในกสิณวรรณะมีสีเขียวเป็นต้นที่บริสุทธิ์ดีแล้ว ย่อมมีอรรถว่าอธิมุจจนะอย่างดีเยี่ยมโดยความยินดีแก่ผู้ที่ได้กระทำอธิการในกสิณนั้น เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงพรรณนาวิโมกข์ที่ ๓ ไว้เช่นนั้น แต่เพราะภาวนาที่ดำเนินไปโดยอาศัยเมตตาเป็นต้น ย่อมมองเห็นสัตว์ทั้งหลายโดยไม่เป็นปฏิปักษ์ สัตว์เหล่านั้นย่อมเป็นไปโดยอธิมุจจนะว่าดีงาม เพราะเหตุนั้น ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๒-๒๑๓) จึงกล่าวภาวนาพรหมวิหารว่า "สุภวิโมกข์" (วิโมกข์อันงาม) พึงทราบว่าทั้งสองอย่างนี้ไม่ขัดแย้งกัน เพราะกล่าวไว้ด้วยนัยนั้นๆ සබ්බසොති [Pg.250] අනවසෙසතො. න හි චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං එකදෙසොපි තත්ථ අවසිස්සති. විස්සට්ඨත්තාති යථාපරිච්ඡින්නකාලෙ නිරොධිතත්තා. උත්තමො විමොක්ඛො නාම අරියෙහෙව සමාපජ්ජිතබ්බතො අරියඵලපරියොසානත්තා දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානප්පත්තිභාවතො ච. คำว่า "ทั้งหมด" คือโดยไม่เหลือเศษ เพราะว่าแม้ส่วนหนึ่งของอรูปขันธ์ ๔ ก็ไม่เหลืออยู่ในนิโรธนั้น ด้วยอรรถว่าปล่อยวาง คือเพราะดับไปในกาลที่กำหนดไว้ ชื่อว่าวิโมกข์อันสูงสุด เพราะเป็นสิ่งที่พระอริยะเท่านั้นพึงเข้าถึง เพราะมีอริยผลเป็นที่สุด และเพราะเป็นความถึงซึ่งนิพพานในปัจจุบันธรรม විමොක්ඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาวิโมกขสูตร จบแล้ว 7. අනරියවොහාරසුත්තවණ්ණනා ๗. การพรรณนาอนริยวหารสูตร 67. සත්තමෙ අනරියානං ලාමකානං වොහාරො අනරියවොහාරො. දිට්ඨවාදිතාති දිට්ඨං මයාති එවං වාදිතා. එවං සෙසෙසුපි. එත්ථ ච තංතංසමුට්ඨාපකචෙතනාවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘යාහි චෙතනාහී’’තිආදි. ๖๗. ในสูตรที่ ๗ วาจาของอนารยชน คือของคนเลวทราม เรียกว่า อนริยวหาร คำว่า "ทิฏฐวาที" คือการกล่าวอย่างนี้ว่า "เราเห็นแล้ว" แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้ ในที่นี้ พึงทราบอรรถโดยอาศัยเจตนาที่เป็นเครื่องยังคำนั้นๆ ให้เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเจตนาเหล่าใด" เป็นต้น අනරියවොහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาอนริยวหารสูตร จบแล้ว 9. පරිසාසුත්තවණ්ණනා ๙. การพรรณนาปริสาสูตร 69. නවමෙ (දී. නි. ටී. 2.172) සමාගන්තබ්බතො, සමාගච්ඡතීති වා සමාගමො, පරිසා. බිම්බිසාරප්පමුඛො සමාගමො බිම්බිසාරසමාගමො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. බිම්බිසාර…පෙ… සමාගමසදිසං ඛත්තියපරිසන්ති යොජනා. අඤ්ඤෙසු චක්කවාළෙසුපි ලබ්භතෙව සත්ථු ඛත්තියපරිසාදිඋපසඞ්කමනං. ආදිතො තෙහි සද්ධිං සත්ථු භාසනං ආලාපො, කථනප්පටිකථනං සල්ලාපො. ධම්මූපසංහිතා පුච්ඡාපටිපුච්ඡා ධම්මසාකච්ඡා. සණ්ඨානං පටිච්ච කථිතං සණ්ඨානපරියායත්තා වණ්ණ-සද්දස්ස ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.138) විය. තෙසන්ති පදං උභයපදාපෙක්ඛං ‘‘තෙසම්පි ලක්ඛණසණ්ඨානං විය සත්ථු සරීරසණ්ඨානං තෙසං කෙවලං පඤ්ඤායති එවා’’ති. නාපි ආමුත්තමණිකුණ්ඩලො භගවා හොතීති යොජනා. ඡින්නස්සරාති ද්විධා භින්නස්සරා. ගග්ගරස්සරාති ජජ්ජරිතස්සරා. භාසන්තරන්ති තෙසං සත්තානං භාසාතො අඤ්ඤං භාසං. වීමංසාති චින්තනා. කිමත්ථං…පෙ… දෙසෙතීති ඉදං නනු අත්තානං ජානාපෙත්වා ධම්මෙ කථිතෙ තෙසං සාතිසයො [Pg.251] පසාදො හොතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන වුත්තං? යෙසං අත්තානං අජානාපෙත්වාව ධම්මෙ කථිතෙ පසාදො හොති, න ජානාපෙත්වා, තාදිසෙ සන්ධාය සත්ථා තථා කරොති. තත්ථ පයොජනමාහ ‘‘වාසනත්ථායා’’ති. එවං සුතොපීති එවං අවිඤ්ඤාතදෙසකො අවිඤ්ඤාතාගමනොපි සුතො ධම්මො අත්තනො ධම්මසුධම්මතායෙව අනාගතෙ පච්චයො හොති සුණන්තස්ස. ๖๙. ในสูตรที่ ๙ (ที. สี. ฏีกา ๒.๑๗๒) เพราะเป็นที่พึงมาประชุมกัน หรือเพราะมาประชุมกัน จึงเรียกว่า สมาคม คือ บริษัท สมาคมที่มีพระเจ้าพิมพิสารเป็นประธาน เรียกว่า พิมพิสารสมาคม แม้ในสองอย่างที่เหลือก็มีนัยนี้ พึงประกอบความว่า บริษัทกษัตริย์เหมือนสมาคมของพระเจ้าพิมพิสาร...เป็นต้น แม้ในจักรวาลอื่น ก็ย่อมมีการเสด็จเข้าไปหาบริษัทกษัตริย์เป็นต้นของพระศาสดาได้ การตรัสของพระศาสดาพร้อมกับบริษัทเหล่านั้นในเบื้องต้น เรียกว่า อาลปะ (การทักทาย) การพูดโต้ตอบกัน เรียกว่า สัลลาปะ (การสนทนา) การถามตอบที่ประกอบด้วยธรรม เรียกว่า ธัมมสากัจฉา (การสนทนาธรรม) คำว่า "วรรณะ" ที่กล่าวโดยอาศัยสัณฐาน เพราะคำว่า "วรรณะ" เป็นชื่อของสัณฐาน เหมือนในประโยคว่า "เนรมิตวรรณะแห่งพญาช้างที่ใหญ่" เป็นต้น (สํ. ส. ๑.๑๓๘) บทว่า "ของชนเหล่านั้น" เป็นบทที่มุ่งหมายทั้งสองบท คือ "สัณฐานแห่งพระสรีระของพระศาสดา ย่อมปรากฏแก่ชนเหล่านั้น เหมือนลักษณะสัณฐานของชนเหล่านั้นเท่านั้น" พึงประกอบความว่า พระผู้มีพระภาคไม่ทรงประดับต่างหูแก้วมณี คำว่า "ฉินนัสสรา" คือเสียงแตกเป็นสองอย่าง คำว่า "คัคครัสสรา" คือเสียงแหบพร่า คำว่า "ภาสันตรัง" คือภาษาอื่นจากภาษาของสัตว์เหล่านั้น คำว่า "วิมังสา" คือการพิจารณา คำว่า "เพื่ออะไร...เป็นต้น...แสดง" นี้ มิได้กล่าวด้วยอัธยาศัยว่า "เมื่อแสดงธรรมโดยให้ชนเหล่านั้นรู้จักตนแล้ว ย่อมเกิดความเลื่อมใสอย่างยิ่งแก่ชนเหล่านั้น" ดอกหรือ? พระศาสดาทรงกระทำอย่างนั้นโดยทรงหมายถึงชนเหล่าใดที่เกิดความเลื่อมใสเมื่อแสดงธรรมโดยไม่ให้รู้จักตน ไม่ใช่โดยให้รู้จักตน ในที่นั้น ท่านกล่าวประโยชน์ว่า "เพื่อประโยชน์แก่การอบรม" แม้ธรรมที่ได้ฟังแล้วอย่างนี้ คือผู้แสดงไม่เป็นที่รู้จัก ผู้มาก็ไม่เป็นที่รู้จัก ธรรมที่ได้ฟังแล้วนั้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่ผู้ฟังในอนาคตด้วยความเป็นธรรมที่ดีงามของตนเอง පරිසාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาปริสาสูตร จบแล้ว 10. භූමිචාලසුත්තවණ්ණනා ๑๐. การพรรณนาภูมิจาลสูตร 70. දසමෙ (දී. නි. ටී. 2.167; සං. නි. ටී. 2.5.822) උදෙනයක්ඛස්ස චෙතියට්ඨානෙති උදෙනස්ස නාම යක්ඛස්ස ආයතනභාවෙන ඉට්ඨකාහි කතෙ මහාජනස්ස චිත්තීකතට්ඨානෙ. කතවිහාරොති භගවන්තං උද්දිස්ස කතවිහාරො. වුච්චතීති පුරිමවොහාරෙන ‘‘උදෙනං චෙතිය’’න්ති වුච්චති. ගොතමකාදීසුපීති ‘‘ගොතමකං චෙතිය’’න්තිආදීසුපි. එසෙව නයොති චෙතියට්ඨානෙ කතවිහාරභාවං අතිදිසති. තථා හි සත්තම්බන්ති කිකිස්ස රඤ්ඤො ධීතරො සත්ත කුමාරියො සංවෙගජාතා ගෙහතො නික්ඛමිත්වා තත්ථ පධානං පදහිංසු, තං ඨානං ‘‘සත්තම්බං චෙතිය’’න්ති වදන්ති. බහුපුත්තකන්ති ච බහුපාරොහො එකො නිග්‍රොධරුක්ඛො, තස්මිං අධිවත්ථං දෙවතං බහූ මනුස්සා පුත්තෙ පත්ථෙන්ති, තදුපාදාය තං ඨානං ‘‘බහුපුත්තකං චෙතිය’’න්ති පඤ්ඤායිත්ථ. සාරන්දදස්ස නාම යක්ඛස්ස වසිතට්ඨානං, චාපාලස්ස නාම යක්ඛස්ස වසිතට්ඨානං, ඉති සබ්බානෙවෙතානි බුද්ධුප්පාදතො පුබ්බදෙවතා පරිග්ගහෙත්වා චෙතියවොහාරෙන වොහරිතානි, භගවතො විහාරෙ කතෙපි තථෙව සඤ්ජානන්ති. රමණීයාති එත්ථ වෙසාලියා තාව භූමිභාගසම්පත්තියා සුලභපිණ්ඩතාය රමණීයභාවො වෙදිතබ්බො. විහාරානං පන නගරතො නාතිදූරතාය නච්චාසන්නතාය ගමනාගමනසම්පත්තියා අනාකිණ්ණවිහාරට්ඨානතාය ඡායුදකසම්පත්තියා පවිවෙකපතිරූපතාය ච රමණීයතා දට්ඨබ්බා. ๗๐. ในข้อที่ ๑๐ (ที. สี. ฏีกา ๒.๑๖๗; สํ. สฬา. ฏีกา ๒.๕.๘๒๒) คำว่า อุเทนยักขัสสะ เจติยัฏฐาเน (ในที่แห่งเจดีย์ของยักษ์ชื่ออุเทนะ) หมายถึง ในสถานที่ที่มหาชนยกย่องสักการะ ซึ่งสร้างด้วยอิฐโดยเป็นที่สิงสถิตของยักษ์ชื่ออุเทนะ. คำว่า กตวิหาโร (สร้างวิหารแล้ว) หมายถึง สร้างวิหารอุทิศแด่พระผู้มีพระภาค. คำว่า วุจจตีติ (ย่อมเรียกกันว่า) หมายถึง ย่อมเรียกกันว่า 'อุเทนเจดีย์' ด้วยโวหารเดิม. แม้ในคำว่า โคตมกาทีสุปิ (แม้ในโคตมกเจดีย์เป็นต้น) ก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำว่า เอเสว นโย (นัยนี้แล) ย่อมแสดงถึงความเป็นวิหารที่สร้างขึ้นในที่ที่เป็นเจดีย์. จริงอยู่ คำว่า สัตตัมพัง (เจดีย์มะม่วงเจ็ดต้น) หมายถึง พระธิดาของพระเจ้ากิกิ ๗ พระองค์ เกิดความสังเวชแล้วออกจากพระราชวัง บำเพ็ญเพียรในที่นั้น ชนทั้งหลายจึงเรียกสถานที่นั้นว่า 'สัตตัมพเจดีย์'. และคำว่า พหุบุตตกัง (เจดีย์มีบุตรมาก) หมายถึง ต้นไทรต้นหนึ่งมีกิ่งก้านสาขามาก มนุษย์จำนวนมากปรารถนาบุตรจากเทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไทรนั้น จึงเรียกสถานที่นั้นว่า 'พหุบุตตกเจดีย์'. สถานที่อยู่ของยักษ์ชื่อสารันททะ และสถานที่อยู่ของยักษ์ชื่อจาปาละ สถานที่เหล่านี้ทั้งหมด เทวดาได้ยึดครองไว้ก่อนการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า และถูกเรียกด้วยโวหารว่าเจดีย์ แม้เมื่อมีการสร้างวิหารของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็ยังคงจำหมายกันเช่นนั้น. ในคำว่า รมณียา (น่ารื่นรมย์) นี้ พึงทราบความน่ารื่นรมย์ของเมืองเวสาลีด้วยความสมบูรณ์ของภูมิประเทศและหาบิณฑบาตได้ง่าย. ส่วนความน่ารื่นรมย์ของวิหารทั้งหลาย พึงเห็นได้จากความไม่ไกลจากเมืองเกินไป ไม่ใกล้เกินไป ความสะดวกในการเดินทางเข้าออก ความเป็นสถานที่วิเวกไม่พลุกพล่าน ความสมบูรณ์ด้วยร่มเงาและน้ำ และความเหมาะสมแก่การหลีกเร้น. වඩ්ඪිතාති භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිබ්‍රූහිතා. පුනප්පුනං කතාති භාවනාය බහුලීකරණෙන අපරාපරං පවත්තිතා. යුත්තයානං විය කතාති යථා [Pg.252] යුත්තමාජඤ්ඤයානං ඡෙකෙන සාරථිනා අධිට්ඨිතං යථාරුචි පවත්තති, එවං යථාරුචි පවත්තිරහතං ගමිතා. පතිට්ඨානට්ඨෙනාති අධිට්ඨානට්ඨෙන. වත්ථු විය කතාති සබ්බසො උපක්කිලෙසවිසොධනෙන ඉද්ධිවිසයතාය පතිට්ඨානභාවතො සුවිසොධිතපරිස්සයවත්ථු විය කතා. අධිට්ඨිතාති පටිපක්ඛදූරීභාවතො සුභාවිතභාවෙන තංතංඅධිට්ඨානයොග්‍යතාය ඨපිතා. සමන්තතො චිතාති සබ්බභාගෙන භාවනුපචයං ගමිතා. තෙනාහ ‘‘සුවඩ්ඪිතා’’ති. සුට්ඨු සමාරද්ධාති ඉද්ධිභාවනාය සිඛාප්පත්තියා සම්මදෙව සංසෙවිතා. คำว่า วฑฺฒิตา (เจริญแล้ว) หมายถึง ได้รับการบำรุงให้บริบูรณ์ด้วยอำนาจความสมบูรณ์แห่งภาวนา. คำว่า ปุนปฺปุนํ กตา (ทำให้มากแล้ว) หมายถึง ให้เป็นไปซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยการทำให้มากซึ่งภาวนา. คำว่า ยุตฺตยานํ วิย กตา (ทำให้เป็นดุจยานที่เทียมแล้ว) หมายถึง ทำให้ถึงความเป็นสภาพที่ดำเนินไปได้ตามความปรารถนา เหมือนยานอาชาไนยที่เทียมแล้ว อันสารถีผู้ฉลาดบังคับแล้ว ย่อมดำเนินไปได้ตามความปรารถนา ฉะนั้น. คำว่า ปติฏฺฐานฏฺเฐนาติ (โดยอรรถว่าตั้งมั่น) หมายถึง โดยอรรถว่าอธิษฐาน. คำว่า วตฺถุ วิย กตา (ทำให้เป็นดุจที่ตั้ง) หมายถึง ทำให้เป็นดุจที่ตั้งซึ่งชำระล้างอันตรายดีแล้ว เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งอิทธิวิสัยด้วยการชำระอุปกิเลสให้หมดสิ้นไปโดยประการทั้งปวง. คำว่า อธิฏฺฐิตา (อธิษฐานแล้ว) หมายถึง ตั้งไว้ในความเหมาะสมแห่งอธิษฐานนั้นๆ ด้วยความเป็นสภาพที่อบรมดีแล้วเพราะความที่ปฏิปักษ์ห่างไกล. คำว่า สมนฺตโต จิตา (สั่งสมไว้โดยรอบ) หมายถึง ถึงความพอกพูนแห่งภาวนาโดยส่วนทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สุวฑฺฒิตา' (เจริญดีแล้ว). คำว่า สุฏฺฐุ สมา รทฺธา (ปรารภดีแล้ว) หมายถึง เสพสมาคมโดยชอบด้วยการบรรลุถึงยอดแห่งอิทธิภาวนา. අනියමෙනාති ‘‘යස්ස කස්සචී’’ති අනියමවචනෙන. නියමෙත්වාති ‘‘තථාගතස්සා’’ති සරූපදස්සනෙන නියමෙත්වා. ආයුප්පමාණන්ති (දී. නි. ටී. 1.40; දී. නි. අභි. ටී. 1.40) පරමායුප්පමාණං වදති. කිං පනෙත්ථ පරමායු නාම, කථං වා තං පරිච්ඡින්නප්පමාණන්ති? වුච්චතෙ – යො තෙසං තෙසං සත්තානං තස්මිං තස්මිං භවවිසෙසෙ පුරිමසිද්ධභවපත්ථනූපනිස්සයවසෙන සරීරාවයවවණ්ණසණ්ඨානප්පමාණාදිවිසෙසා විය තංතංගතිනිකායාදීසු යෙභුය්‍යෙන නියතපරිච්ඡෙදො ගබ්භසෙය්‍යකකාමාවචරදෙවරූපාවචරසත්තානං සුක්කසොණිතඋතුභොජනාදිඋතුආදිපච්චුප්පන්නපච්චයූපත්ථම්භිතො විපාකප්පබන්ධස්ස ඨිතිකාලනියමො. සො යථාසකං ඛණමත්තාවට්ඨායීනම්පි අත්තනො සහජාතානං රූපාරූපධම්මානං ඨපනාකාරවුත්තිතාය පවත්තනකානි රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානි යස්මා න කෙවලං තෙසං ඛණඨිතියා එව කාරණභාවෙන අනුපාලකානි, අථ ඛො යාව භවඞ්ගුපච්ඡෙදා අනුපබන්ධස්ස අවිච්ඡෙදහෙතුභාවෙනපි, තස්මා ආයුහෙතුකත්තා කාරණූපචාරෙන ආයු, උක්කංසපරිච්ඡෙදවසෙන පරමායූති ච වුච්චති. තං පන දෙවානං නෙරයිකානං උත්තරකුරුකානඤ්ච නියතපරිච්ඡෙදං. උත්තරකුරුකානං පන එකන්තනියතපරිච්ඡෙදමෙව, අවසිට්ඨමනුස්සපෙතතිරච්ඡානානං පන චිරට්ඨිතිසංවත්තනිකකම්මබහුලෙ කාලෙ තංකම්මසහිතසන්තානජනිතසුක්කසොණිතපච්චයානං තංමූලකානඤ්ච චන්දසූරියසමවිසමපරිවත්තනාදිජනිතඋතුආහාරාදිසමවිසමපච්චයානඤ්ච වසෙන චිරාචිරකාලතො අනියතපරිච්ඡෙදං, තස්ස ච යථා පුරිමසිද්ධභවපත්ථනාවසෙන තංතංගතිනිකායාදීසු වණ්ණසණ්ඨානාදිවිසෙසනියමො සිද්ධො දස්සනානුස්සවාදීහි, තථා ආදිතො ගහණසිද්ධියා. එවං තාසු තාසු උපපත්තීසු නිබ්බත්තසත්තානං යෙභුය්‍යෙන සමප්පමාණට්ඨිතිකාලං [Pg.253] දස්සනානුස්සවෙහි ලභිත්වා තංපරමතං අජ්ඣොසාය පවත්තිතභවපත්ථනාවසෙන ආදිතො පරිච්ඡෙදනියමො වෙදිතබ්බො. යස්මා පන කම්මං තාසු තාසු උපපත්තීසු යථා තංතංඋපපත්තිනියතවණ්ණාදිනිබ්බත්තනෙ සමත්ථං, එවං නියතායුපරිච්ඡෙදාසු උපපත්තීසු පරිච්ඡෙදාතික්කමෙන විපාකනිබ්බත්තනෙ සමත්ථං න හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘තස්මිං තස්මිං කාලෙ යං මනුස්සානං ආයුප්පමාණං, තං පරිපුණ්ණං කරොන්තො තිට්ඨෙය්‍යා’’ති. คำว่า อนิยเมนาติ (โดยไม่กำหนด) หมายถึง ด้วยคำที่ไม่กำหนดว่า 'ของใครก็ตาม'. คำว่า นิยเมตฺวาติ (กำหนดแล้ว) หมายถึง กำหนดแล้วด้วยการแสดงลักษณะเฉพาะว่า 'ของพระตถาคต'. คำว่า อายุปฺปมาณํ (ประมาณแห่งอายุ) (ที. สี. ฏีกา ๑.๔๐; ที. อภิ. ฏีกา ๑.๔๐) หมายถึง กล่าวถึงประมาณแห่งอายุสูงสุด. ในที่นี้ อะไรชื่อว่าอายุสูงสุด และประมาณนั้นมีการกำหนดไว้อย่างไร? คำตอบคือ – ความแน่นอนของระยะเวลาการตั้งอยู่ของความสืบต่อแห่งวิบาก ซึ่งได้รับการอุปถัมภ์ด้วยปัจจัยปัจจุบันมีอุตุและอาหารเป็นต้น มีอสุจิและโลหิตเป็นต้น สำหรับสัตว์ที่เกิดในครรภ์ เทวดาในกามภพ และสัตว์ในรูปภพ ซึ่งโดยส่วนใหญ่มีการกำหนดแน่นอนในภพภูมิและหมู่สัตว์นั้นๆ เหมือนกับความพิเศษของอวัยวะร่างกาย สีสัน สัณฐาน และประมาณ เป็นต้น โดยอาศัยความปรารถนาภพที่เคยสำเร็จมาแล้วในอดีตเป็นอุปนิสัยของสัตว์เหล่านั้น. ชีวิตินทรีย์ที่เป็นรูปและอรูปนั้น ย่อมเป็นไปโดยลักษณะการตั้งอยู่ของรูปและอรูปธรรมที่เกิดร่วมกับตน แม้จะตั้งอยู่เพียงชั่วขณะก็ตาม ชีวิตินทรีย์เหล่านั้นไม่เพียงแต่เป็นเหตุอุปถัมภ์การตั้งอยู่ชั่วขณะของธรรมเหล่านั้นเท่านั้น แต่ยังเป็นเหตุแห่งความไม่ขาดสายของความสืบต่อจนกว่าภวังค์จะขาดไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อายุ โดยอุปจารแห่งเหตุ เพราะเป็นเหตุแห่งอายุ และเรียกว่า อายุสูงสุด โดยการกำหนดสูงสุด. อายุนั้นมีการกำหนดแน่นอนสำหรับเทวดา สัตว์นรก และชาวอุตตรกุรุ. ส่วนของชาวอุตตรกุรุนั้นมีการกำหนดแน่นอนโดยเด็ดขาด. ส่วนของมนุษย์ เปรต และสัตว์เดรัจฉานที่เหลือ มีการกำหนดไม่แน่นอน คือมีระยะเวลายาวหรือสั้น โดยอาศัยปัจจัยคืออสุจิและโลหิตที่เกิดจากกรรมที่ทำให้เกิดการตั้งอยู่ยาวนานในกาลที่มีกรรมมาก และปัจจัยคืออุตุและอาหารเป็นต้นที่เกิดจากการหมุนเวียนที่สม่ำเสมอหรือไม่สม่ำเสมอของพระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้น ซึ่งมีอสุจิและโลหิตนั้นเป็นมูล. และการกำหนดความพิเศษของสีสันและสัณฐานเป็นต้นในภพภูมิและหมู่สัตว์นั้นๆ ย่อมสำเร็จด้วยการเห็นและการได้ยินเป็นต้น โดยอาศัยความปรารถนาภพที่เคยสำเร็จมาแล้วในอดีต ฉันใด การกำหนดตั้งแต่ต้นก็สำเร็จฉันนั้น. ดังนั้น พึงทราบการกำหนดตั้งแต่ต้นโดยอาศัยความปรารถนาภพที่ดำเนินไป โดยการได้ระยะเวลาการตั้งอยู่ที่มีประมาณเท่ากันโดยส่วนใหญ่ของสัตว์ที่เกิดในภพภูมิต่างๆ ด้วยการเห็นและการได้ยิน แล้วยึดถือความสูงสุดนั้น. แต่เพราะกรรมในภพภูมิต่างๆ ย่อมสามารถทำให้เกิดสีสันเป็นต้นที่กำหนดแน่นอนในภพภูมินั้นๆ ฉันใด ก็ไม่สามารถทำให้เกิดวิบากเกินกว่าการกำหนดอายุในภพภูมิที่มีการกำหนดอายุแน่นอนได้ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในกาลนั้นๆ อายุของมนุษย์มีประมาณเท่าใด พึงดำรงอยู่โดยทำให้บริบูรณ์ซึ่งอายุนั้น'. මහාසීවත්ථෙරො පන ‘‘මහාබොධිසත්තානං චරිමභවෙ පටිසන්ධිදායිනො කම්මස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකතාසංවත්තනසමත්ථතං හදයෙ ඨපෙත්වා බුද්ධානඤ්ච ආයුසඞ්ඛාරස්ස පරිස්සයවික්ඛම්භනසමත්ථතා පාළියං ආගතා එවාති ඉමං භද්දකප්පමෙව තිට්ඨෙය්‍යා’’ති අවොච. ඛණ්ඩිච්චාදීහි අභිභුය්‍යතීති එතෙන යථා ඉද්ධිබලෙන ජරාය න පටිඝාතො, එවං තෙන මරණස්සපි න පටිඝාතොති අත්ථතො ආපන්නමෙවාති. ‘‘ක්ව සරො ඛිත්තො, ක්ව ච නිපතිතො’’ති අඤ්ඤථා වුට්ඨිතෙනපි ථෙරවාදෙන අට්ඨකථාවචනමෙව සමත්ථිතන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘යො පන වුච්චති…පෙ… නියාමිත’’න්ති. แต่พระมหาสีวเถระตั้งไว้ในใจถึงความที่กรรมซึ่งให้ปฏิสนธิในภพสุดท้ายของพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลาย มีความสามารถที่จะทำให้เป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีอายุยืนนับไม่ถ้วน และความที่ความสามารถในการขจัดอันตรายแห่งอายุสังขารของพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีมาแล้วในพระบาลีทีเดียว จึงกล่าวว่า 'พระองค์พึงดำรงอยู่ตลอดภัทรกัปนี้เท่านั้น'. คำว่า ขณฺฑิจฺจาทีหิ อภิภูยฺยตีติ (ย่อมถูกครอบงำด้วยความฟันหลอเป็นต้น) ด้วยคำนี้ โดยอรรถย่อมเป็นอันถึงความว่า ความแก่ไม่ถูกขจัดด้วยกำลังแห่งฤทธิ์ฉันใด แม้ความตายก็ไม่ถูกขจัดด้วยกำลังแห่งฤทธิ์นั้นฉันนั้น. พึงเห็นว่า แม้คำของพระเถระที่ยกขึ้นกล่าวโดยประการอื่นว่า 'ลูกศรถูกยิงไปที่ไหน และตกลงที่ไหน' ก็เป็นการสนับสนุนคำในอรรถกถานั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนที่กล่าวว่า... (ละไว้)... กำหนดแล้ว'. ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙති ථූලෙ සඤ්ඤුප්පාදනෙ. ථූලසඤ්ඤුප්පාදනඤ්හෙතං ‘‘තිට්ඨතු භගවා කප්ප’’න්ති සකලං කප්පං අවට්ඨානයාචනාය, යදිදං ‘‘යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා’’තිආදිනා අඤ්ඤාපදෙසෙන අත්තනො චතුරිද්ධිපාදභාවනානුභාවෙන කප්පං අවට්ඨානසමත්ථතාවිභාවනං. ඔභාසෙති පාකටවචනෙ. පාකටවචනඤ්හෙතං, යදිදං පරියායං මුඤ්චිත්වා උජුකමෙව අත්තනො අධිප්පායවිභාවනං. පරියුට්ඨිතචිත්තොති යථා කිඤ්චි අත්ථානත්ථං සල්ලක්ඛෙතුං න සක්කා, එවං අභිභූතචිත්තො. සො පන අභිභවො මහතා උදකොඝෙන අප්පකස්ස උදකස්ස අජ්ඣොත්ථරණං විය අහොසීති වුත්තං ‘‘අජ්ඣොත්ථටචිත්තො’’ති. අඤ්ඤොති ථෙරතො, අරියෙහි වා අඤ්ඤොපි යො කොචි පුථුජ්ජනො. පුථුජ්ජනග්ගහණඤ්චෙත්ථ යථා සබ්බෙන සබ්බං අප්පහීනවිපල්ලාසො මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තො කිඤ්චි අත්ථානත්ථං සල්ලක්ඛෙතුං න සක්කොති, එවං ථෙරො භගවතා කතනිමිත්තොභාසං සබ්බසො න සල්ලක්ඛෙසීති දස්සනත්ථං. තෙනාහ ‘‘මාරො හී’’තිආදි. ในคำว่า โอฬาริเก นิมิตฺเต นี้ หมายถึงในการทำให้เกิดสัญญาอย่างหยาบ. การทำให้เกิดสัญญาอย่างหยาบนั้น คือการอ้อนวอนให้ดำรงอยู่ตลอดกัปว่า 'ขอพระผู้มีพระภาคจงดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด' ซึ่งเป็นการแสดงความสามารถในการดำรงอยู่ตลอดกัปด้วยอานุภาพแห่งการเจริญอิทธิบาท ๔ ของพระองค์เอง โดยอ้อมว่า 'อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว' เป็นต้น. คำว่า โอภาเสติ หมายถึงในคำที่เปิดเผย. คำที่เปิดเผยนั้น คือการแสดงความประสงค์ของพระองค์โดยตรงทีเดียว โดยละเสียซึ่งบรรยาย. คำว่า ปริยุตฺฐิตจิตฺโต หมายถึงมีจิตถูกครอบงำ เหมือนไม่สามารถจะกำหนดสิ่งที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่งได้. ก็การครอบงำนั้น เหมือนการท่วมทับน้ำน้อยด้วยห้วงน้ำใหญ่ ท่านจึงกล่าวว่า 'อชฺโฌตฺถฏจิตฺโต' (มีจิตถูกท่วมทับ). คำว่า อญฺโญ หมายถึงปุถุชนคนใดคนหนึ่งอื่นจากพระเถระ หรือจากพระอริยะทั้งหลาย. และการถือเอาปุถุชนในที่นี้ ก็เพื่อแสดงว่า พระเถระไม่สามารถกำหนดนิมิตและโอภาสที่พระผู้มีพระภาคทรงกระทำได้โดยประการทั้งปวง เหมือนปุถุชนผู้มีวิปลาสยังละไม่ได้โดยประการทั้งปวง มีจิตถูกมารครอบงำ ย่อมไม่สามารถกำหนดสิ่งที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่งได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'มารหิ' เป็นต้น. චත්තාරො [Pg.254] විපල්ලාසාති අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො, චිත්තවිපල්ලාසො, දුක්ඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො, චිත්තවිපල්ලාසොති ඉමෙ චත්තාරො විපල්ලාසා. තෙනාති යදිපි ඉතරෙ අට්ඨ විපල්ලාසා පහීනා, තථාපි යථාවුත්තානං චතුන්නං විපල්ලාසානං අප්පහීනභාවෙන. අස්සාති ථෙරස්ස. මද්දතීති ඵුසනමත්තෙන මද්දන්තො විය හොති, අඤ්ඤථා තෙන මද්දිතෙ සත්තානං මරණමෙව සියා. කිං සක්ඛිස්සති, න සක්ඛිස්සතීති අධිප්පායො. කස්මා න සක්ඛිස්සති, නනු එස අග්ගසාවකස්ස කුච්ඡිං පවිට්ඨොති? සච්චං පවිට්ඨො, තඤ්ච ඛො අත්තනො ආනුභාවදස්සනත්ථං, න විබාධනාධිප්පායෙන. විබාධනාධිප්පායෙන පන ඉධ ‘‘කිං සක්ඛිස්සතී’’ති වුත්තං හදයමද්දනස්ස අධිකතත්තා. නිමිත්තොභාසන්ති එත්ථ ‘‘තිට්ඨතු භගවා කප්ප’’න්ති සකලකප්පං අවට්ඨානයාචනාය ‘‘යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා’’තිආදිනා අඤ්ඤාපදෙසෙන අත්තනො චතුරිද්ධිපාදභාවනානුභාවෙන කප්පං අවට්ඨානසමත්ථතාවසෙන සඤ්ඤුප්පාදනං නිමිත්තං. තථා පන පරියායං මුඤ්චිත්වා උජුකමෙව අත්තනො අධිප්පායවිභාවනං ඔභාසො. ජානන්තොයෙවාති මාරෙන පරියුට්ඨිතභාවං ජානන්තොයෙව. අත්තනො අපරාධහෙතුතො සත්තානං සොකො තනුකො හොති, න බලවාති ආහ ‘‘දොසාරොපනෙන සොකතනුකරණත්ථ’’න්ති. කිං පන ථෙරො මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තකාලෙ පවත්තිං පච්ඡා ජානාතීති? න ජානාති සභාවෙන, බුද්ධානුභාවෙන පන ජානාති. คำว่า วิปลาส ๔ คือ สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ในสิ่งไม่งามว่างาม, สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ในสิ่งที่เป็นทุกข์ว่าเป็นสุข, วิปลาส ๔ เหล่านี้. คำว่า เตน (เพราะเหตุนั้น) หมายถึง แม้ว่าวิปลาสอีก ๘ อย่างที่เหลือจะละได้แล้วก็ตาม แต่เพราะความที่วิปลาส ๔ อย่างตามที่กล่าวมาแล้วยังละไม่ได้. คำว่า อสฺส (ของท่าน) หมายถึง ของพระเถระ. คำว่า มทฺทติ (ย่ำยี) หมายถึง เป็นเหมือนย่ำยีด้วยการสัมผัสเท่านั้น มิฉะนั้น เมื่อถูกมารนั้นย่ำยีแล้ว สัตว์ทั้งหลายก็พึงถึงความตายเท่านั้น. อธิบายว่า จักสามารถหรือจักไม่สามารถ. เพราะเหตุไรจึงจักไม่สามารถ มารนี้เข้าไปสู่ท้องของพระอัครสาวกมิใช่หรือ? จริงอยู่ มารเข้าไปแล้ว แต่เข้าไปเพื่อแสดงอานุภาพของตน ไม่ใช่ด้วยประสงค์จะเบียดเบียน. แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า 'จักสามารถหรือ' ด้วยประสงค์จะเบียดเบียน เพราะการย่ำยีหัวใจเป็นเรื่องที่กล่าวถึง (ในที่นี้). ในคำว่า นิมิตฺโตภาสํ นี้ นิมิต คือการทำให้เกิดสัญญาด้วยสามารถแห่งความที่พระองค์มีความสามารถดำรงอยู่ตลอดกัปด้วยอานุภาพแห่งการเจริญอิทธิบาท ๔ ของพระองค์เอง โดยอ้อมว่า 'อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว' เป็นต้น เพื่ออ้อนวอนให้ดำรงอยู่ตลอดกัปว่า 'ขอพระผู้มีพระภาคจงดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด'. ส่วนการแสดงความประสงค์ของพระองค์โดยตรงทีเดียว โดยละเสียซึ่งบรรยาย ชื่อว่า โอภาส. คำว่า ชานนฺโตเยว (ทรงทราบอยู่ทีเดียว) คือทรงทราบความที่พระเถระถูกมารครอบงำอยู่นั่นเอง. เพราะเหตุแห่งความผิดของตน ความโศกของสัตว์ทั้งหลายย่อมเบาบาง ไม่รุนแรง ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อทำความโศกให้เบาบางด้วยการยกโทษขึ้นกล่าว'. ก็พระเถระทราบความเป็นไปในภายหลังในเวลาที่จิตถูกมารครอบงำหรือ? ไม่ทราบด้วยสภาวะ (ปกติ) แต่ทราบด้วยพุทธานุภาพ. ගච්ඡ ත්වං, ආනන්දාති යස්මා දිවාවිහාරත්ථාය ඉධාගතො, තස්මා, ආනන්ද, ගච්ඡ ත්වං යථාරුචිතට්ඨානං දිවාවිහාරාය. තෙනාහ ‘‘යස්සදානි කාලං මඤ්ඤසී’’ති. අනත්ථෙ නියොජෙන්තො ගුණමාරණෙන මාරෙති, විරාගවිබන්ධනෙන වා ජාතිනිමිත්තතාය තත්ථ තත්ථ ජාතං මාරෙන්තො විය හොතීති ‘‘මාරෙතීති මාරො’’ති වුත්තං. අති විය පාපතාය පාපිමා. කණ්හධම්මෙහි සමන්නාගතො කණ්හො. විරාගාදිගුණානං අන්තකරණතො අන්තකො. සත්තානං අනත්ථාවහං පටිපත්තිං න මුඤ්චතීති නමුචි. අත්තනො මාරපාසෙන පමත්තෙ බන්ධති, පමත්තා වා බන්ධූ එතස්සාති පමත්තබන්ධු. සත්තමසත්තාහතො පරං සත්ත අහානි සන්ධායාහ ‘‘අට්ඨමෙ සත්තාහෙ’’ති න පන පල්ලඞ්කසත්තාහාදි විය නියතකිච්චස්ස අට්ඨමසත්තාහස්ස නාම ලබ්භනතො. සත්තමසත්තාහස්ස හි පරතො අජපාලනිග්‍රොධමූලෙ [Pg.255] මහාබ්‍රහ්මුනො සක්කස්ස ච දෙවරඤ්ඤො පටිඤ්ඤාතධම්මදෙසනං භගවන්තං ඤත්වා ‘‘ඉදානි සත්තෙ ධම්මදෙසනාය මම විසයං සමතික්කමාපෙස්සතී’’ති සඤ්ජාතදොමනස්සො හුත්වා ඨිතො චින්තෙසි – ‘‘හන්ද දානාහං නං උපායෙන පරිනිබ්බාපෙස්සාමි, එවමස්ස මනොරථො අඤ්ඤථත්තං ගමිස්සති, මම ච මනොරථො ඉජ්ඣිස්සතී’’ති. එවං පන චින්තෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං ඨිතො ‘‘පරිනිබ්බාතු දානි, භන්තෙ, භගවා’’තිආදිනා පරිනිබ්බානං යාචි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අට්ඨමෙ සත්තාහෙ’’තිආදි. තත්ථ අජ්ජාති ආයුසඞ්ඛාරොස්සජ්ජනදිවසං සන්ධායාහ. භගවා චස්ස අතිබන්ධනාධිප්පායං ජානන්තොපි තං අනාවිකත්වා පරිනිබ්බානස්ස අකාලභාවමෙව පකාසෙන්තො යාචනං පටික්ඛිපි. තෙනාහ ‘‘න තාවාහ’’න්තිආදි. คำว่า อานนท์ เธอจงไปเถิด มีความหมายว่า อานนท์ เพราะเธอมาที่นี่เพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน ฉะนั้น อานนท์ เธอจงไปพักผ่อนในเวลากลางวัน ณ สถานที่ที่เธอพอใจเถิด. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “บัดนี้ เธอจงสำคัญกาลอันควรเถิด”. ที่ชื่อว่า มาร เพราะอรรถว่า ย่อมยังสัตว์ให้ตายด้วยการฆ่าคุณธรรม โดยการชักนำไปในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ หรือเป็นเหมือนผู้ฆ่าสิ่งที่เกิดแล้วในภพนั้นๆ ด้วยการผูกมัดไว้ด้วยวิราคะ (ความสำรอก) อันเป็นนิมิตแห่งการเกิด. ปาปิมา เพราะมีความชั่วร้ายยิ่งนัก. กัณหะ เพราะประกอบด้วยธรรมอันดำ. อันตกะ เพราะทำคุณธรรมมีวิราคะเป็นต้นให้สิ้นไป. นมุจิ เพราะไม่ละการปฏิบัติที่นำมาซึ่งความไม่เป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย. ปมัตตพันธุ เพราะผูกมัดผู้ประมาทด้วยบ่วงของตน หรือเพราะผู้ประมาทเป็นญาติของมาร. ที่กล่าวว่า “ในสัปดาห์ที่ ๘” หมายถึง ๗ วันหลังจากสัปดาห์ที่ ๗ ไม่ใช่สัปดาห์ที่ ๘ ที่เป็นกิจที่แน่นอนเหมือนสัปดาห์แห่งการประทับนั่งใต้ต้นโพธิ์เป็นต้น. เพราะหลังจากสัปดาห์ที่ ๗ มารได้ทราบว่าพระผู้มีพระภาคทรงรับคำทูลอาราธนาแสดงธรรมของท้าวสหัมบดีพรหมและท้าวสักกะจอมเทพ ณ โคนต้นอชปาลนิโครธ จึงเกิดความไม่พอใจและยืนคิดว่า “เอาละ บัดนี้เราจะยังพระองค์ให้ปรินิพพานด้วยอุบายนี้ ด้วยประการฉะนี้ ความปรารถนาของพระองค์ก็จะเปลี่ยนไป และความปรารถนาของเราก็จะสำเร็จ”. ครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง แล้วทูลอาราธนาให้ปรินิพพานว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด” เป็นต้น. เกี่ยวกับเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า “ในสัปดาห์ที่ ๘” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า วันนี้ หมายถึงวันที่จะทรงปลงพระชนมายุสังขาร. พระผู้มีพระภาคแม้ทรงทราบเจตนาของมารที่จะผูกมัดไว้ ก็มิได้ทรงเปิดเผยเจตนานั้น แต่ทรงปฏิเสธคำอาราธนา โดยทรงแสดงว่ายังไม่ถึงเวลาปรินิพพาน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “เรายังไม่ปรินิพพานในบัดนี้” เป็นต้น. මග්ගවසෙන බ්‍යත්තාති සච්චසම්පටිවෙධවෙය්‍යත්තියෙන බ්‍යත්තා. තථෙව විනීතාති මග්ගවසෙනෙව කිලෙසානං සමුච්ඡෙදවිනයෙන විනීතා. තථා විසාරදාති අරියමග්ගාධිගමෙනෙව සත්ථුසාසනෙ වෙසාරජ්ජප්පත්තියා විසාරදා, සාරජ්ජකරානං දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදිපාපධම්මානං විගමෙන විසාරදභාවං පත්තාති අත්ථො. යස්ස සුතස්ස වසෙන වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරණං සම්භවති, තං ඉධ උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන සුතන්ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘තෙපිටකවසෙනා’’ති. තිණ්ණං පිටකානං සමූහො තෙපිටකං, තීණි වා පිටකානි තිපිටකං, තිපිටකමෙව තෙපිටකං, තස්ස වසෙන. තමෙවාති යං තං තෙපිටකං සොතබ්බභාවෙන ‘‘සුත’’න්ති වුත්තං, තමෙව. ධම්මන්ති පරියත්තිධම්මං. ධාරෙන්තීති සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තසීහවසං විය අවිනස්සන්තං කත්වා සුප්පගුණසුප්පවත්තිභාවෙන ධාරෙන්ති හදයෙ ඨපෙන්ති. ඉති පරියත්තිධම්මවසෙන බහුස්සුතධම්මධරභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි පටිවෙධධම්මවසෙනපි තං දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. අරියධම්මස්සාති මග්ගඵලධම්මස්ස, නවවිධස්සපි වා ලොකුත්තරධම්මස්ස. අනුධම්මභූතන්ති අධිගමාය අනුරූපධම්මභූතං. අනුච්ඡවිකප්පටිපදන්ති ච තමෙව විපස්සනාධම්මමාහ, ඡබ්බිධා විසුද්ධියො වා. අනුධම්මන්ති තස්සා යථාවුත්තප්පටිපදාය අනුරූපං අභිසල්ලෙඛිතං අප්පිඡතාදිධම්මං. චරණසීලාති සමාදාය වත්තනසීලා. අනුමග්ගඵලධම්මො එතිස්සාති වා අනුධම්මා, වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනා. තස්සා චරණසීලා. අත්තනො ආචරියවාදන්ති අත්තනො ආචරියස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස වාදං. සදෙවකස්ස ලොකස්ස ආචාරසික්ඛාපනෙන ආචරියො, භගවා, තස්ස වාදො, චතුසච්චදෙසනා. คำว่า ผู้ฉลาดด้วยมรรค หมายถึงผู้ฉลาดด้วยความสามารถในการแทงตลอดสัจจะ. คำว่า ผู้ได้รับการแนะนำแล้ว หมายถึงผู้ได้รับการแนะนำด้วยการกำจัดกิเลสให้ขาดด้วยมรรค. คำว่า ผู้แกล้วกล้า หมายถึงผู้แกล้วกล้าด้วยการบรรลุความเป็นผู้แกล้วกล้าในพระศาสนาของพระศาสดา ด้วยการบรรลุอริยมรรคเท่านั้น คือมีความหมายว่า บรรลุความเป็นผู้แกล้วกล้าด้วยการหมดไปแห่งอกุศลธรรมมีทิฏฐิและวิจิกิจฉาเป็นต้น อันเป็นเหตุให้เกิดความไม่แกล้วกล้า. คำว่า สุตะ ในที่นี้หมายถึงพระไตรปิฎกโดยการกล่าวถึงส่วนที่ประเสริฐที่สุด ซึ่งเป็นเหตุให้พ้นจากทุกข์ในวัฏสงสารได้ จึงกล่าวว่า “โดยพระไตรปิฎก”. เตปิฏกะ คือหมู่แห่งปิฎก ๓ หรือปิฎก ๓ คือ ติปิฏกะ, ติปิฏกะนั่นเองคือ เตปิฏกะ, โดยเตปิฏกะนั้น. คำว่า สิ่งนั้นนั่นเอง หมายถึงพระไตรปิฎกที่กล่าวว่าเป็น “สุตะ” ในฐานะที่เป็นสิ่งที่ควรฟัง. คำว่า ธรรม หมายถึงปริยัติธรรม. คำว่า ทรงจำไว้ หมายถึงทรงจำไว้ในใจ โดยทำให้ไม่เสื่อมคลาย เหมือนน้ำมันราชสีห์ที่ใส่ไว้ในภาชนะทองคำ ด้วยการทำให้คล่องแคล่วและให้เป็นไปได้ดี. เมื่อแสดงความเป็นพหูสูตและผู้ทรงธรรมโดยปริยัติธรรมแล้ว บัดนี้เพื่อแสดงความเป็นผู้ทรงธรรมโดยปฏิเวธธรรมด้วย จึงกล่าวว่า “อีกอย่างหนึ่ง” เป็นต้น. คำว่า อริยธรรม หมายถึงมรรคผลธรรม หรือโลกุตรธรรม ๙ อย่าง. คำว่า เป็นธรรมที่สมควร หมายถึงเป็นธรรมที่เหมาะสมแก่การบรรลุ. คำว่า ปฏิปทาที่สมควร หมายถึงวิปัสสนาธรรมนั้นเอง หรือวิสุทธิ ๖ อย่าง. คำว่า อนุธรรม หมายถึงธรรมที่เหมาะสมกับปฏิปทาที่กล่าวมาแล้ว คือธรรมที่ขัดเกลาตนเอง มีความมักน้อยเป็นต้น. คำว่า มีปกติประพฤติ หมายถึงมีปกติประพฤติโดยการสมาทาน. หรือ อนุธรรม คือวิปัสสนาที่นำไปสู่การออกจากวัฏสงสาร ซึ่งมีอนุตรมรรคผลธรรมเป็นผล. มีปกติประพฤติในวิปัสสนานั้น. คำว่า คำสอนของอาจารย์ของตน หมายถึงคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอาจารย์ของตน. พระผู้มีพระภาคทรงเป็นอาจารย์ด้วยการทรงสั่งสอนมารยาทแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก, คำสอนของพระองค์คือการแสดงอริยสัจ ๔. ආචික්ඛිස්සන්තීති [Pg.256] ආදිතො කථෙස්සන්ති, අත්තනා උග්ගහිතනියාමෙන පරෙ උග්ගණ්හාපෙස්සන්තීති අත්ථො. දෙසෙස්සන්තීති වාචෙස්සන්ති, පාළිං සම්මා පබොධෙස්සන්තීති අත්ථො. පඤ්ඤපෙස්සන්තීති පජානාපෙස්සන්ති, සඞ්කාසෙස්සන්තීති අත්ථො. පට්ඨපෙස්සන්තීති පකාරෙහි ඨපෙස්සන්ති, පකාසෙස්සන්තීති අත්ථො. විවරිස්සන්තීති විවටං කරිස්සන්ති. විභජිස්සන්තීති විභත්තං කරිස්සන්ති. උත්තානීකරිස්සන්තීති අනුත්තානං ගම්භීරං උත්තානං පාකටං කරිස්සන්ති. සහධම්මෙනාති එත්ථ ධම්ම-සද්දො කාරණපරියායො ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු (විභ. 720) වියාති ආහ ‘‘සහෙතුකෙන සකාරණෙන වචනෙනා’’ති. සප්පාටිහාරියන්ති සනිස්සරණං. යථා පරවාදං භඤ්ජිත්වා සකවාදො පතිට්ඨහති, එවං හෙතුදාහරණෙහි යථාධිගතමත්ථං සම්පාදෙත්වා ධම්මං කථෙස්සන්ති. තෙනාහ ‘‘නිය්‍යානිකං කත්වා ධම්මං දෙසෙස්සන්තී’’ති, නවවිධං ලොකුත්තරධම්මං පබොධෙස්සන්තීති අත්ථො. එත්ථ ච ‘‘පඤ්ඤපෙස්සන්තී’’තිආදීහි ඡහි පදෙහි ඡ අත්ථපදානි දස්සිතානි, ආදිතො පන ද්වීහි පදෙහි ඡ බ්‍යඤ්ජනපදානි. එත්තාවතා තෙපිටකං බුද්ධවචනං සංවණ්ණනානයෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සිතං හොති. වුත්තඤ්හෙතං නෙත්තියං (නෙත්ති. සඞ්ගහවාරො) ‘‘ද්වාදස පදානි සුත්තං, තං සබ්බං බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අත්ථො චා’’ති. “อาจิกขิสสันติ” คือ จักบอกตั้งแต่ต้น, หมายความว่า จักให้ผู้อื่นเรียนรู้ด้วยระเบียบที่ตนเรียนรู้แล้ว. “เทเสสสันติ” คือ จักแสดง, หมายความว่า จักปลุกเร้าพระบาลีให้ตื่นขึ้นโดยชอบ. “ปัญญเปสสันติ” คือ จักให้รู้, หมายความว่า จักทำให้เห็นชัด. “ปัฏฐเปสสันติ” คือ จักตั้งไว้โดยประการต่างๆ, หมายความว่า จักประกาศ. “วิวริสสันติ” คือ จักทำให้เปิดเผย. “วิภชิสสันติ” คือ จักทำให้จำแนก. “อุตตานีกริสสันติ” คือ จักทำให้ตื้น, หมายความว่า จักทำให้สิ่งที่ยังไม่ตื้น คือสิ่งที่ลึกซึ้ง ให้ตื้นและปรากฏ. ในคำว่า “สหธัมเมน” นี้ ศัพท์ว่า “ธัมมะ” เป็นไวพจน์ของเหตุ เหมือนในคำว่า “ญาณในเหตุเป็นธัมมปฏิสัมภิทา” เป็นต้น (วิภังค์ 720) จึงกล่าวว่า “ด้วยถ้อยคำที่มีเหตุ มีปัจจัย”. “สัปปาฏิหาริยัง” คือ มีทางออก. เหมือนอย่างที่ทำลายวาทะของผู้อื่นแล้ว วาทะของตนก็ตั้งมั่นได้ ฉันใด ก็จักแสดงธรรมโดยทำให้เนื้อความที่ตนบรรลุแล้วสำเร็จด้วยเหตุและอุทาหรณ์ ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “จักแสดงธรรมโดยทำให้เป็นเครื่องนำออก” หมายความว่า จักปลุกเร้าโลกุตรธรรม ๙ อย่างให้ตื่นขึ้น. ในที่นี้ คำว่า “ปัญญเปสสันติ” เป็นต้น ๖ บท ได้แสดงอรรถบท ๖ อย่าง, ส่วนตั้งแต่ต้น ๒ บท ได้แสดงพยัญชนะบท ๖ อย่าง. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระพุทธพจน์อันเป็นพระไตรปิฎกก็เป็นอันสงเคราะห์และแสดงไว้ด้วยนัยแห่งการพรรณนา. ข้อนี้พระเนตติกล่าวไว้ว่า (เนตติ. สังคหะวาร) “บท ๑๒ เป็นสูตร, ทั้งหมดนั้นเป็นทั้งพยัญชนะและอรรถ”. සික්ඛාත්තයසඞ්ගහිතන්ති අධිසීලසික්ඛාදිසික්ඛාත්තයසඞ්ගහං. සකලං සාසනබ්‍රහ්මචරියන්ති අනවසෙසං සත්ථුසාසනභූතං සෙට්ඨචරියං. සමිද්ධන්ති සම්මදෙව වඩ්ඪිතං. ඣානස්සාදවසෙනාති තෙහි තෙහි භික්ඛූහි සමධිගතජ්ඣානසුඛවසෙන. වුද්ධිප්පත්තන්ති උළාරපණීතභාවූපගමෙන සබ්බසො පරිවුද්ධිමුපගතං. සබ්බපාලිඵුල්ලං විය අභිඤ්ඤාසම්පත්තිවසෙන අභිඤ්ඤාසම්පදාහි සාසනාභිවුද්ධියා මත්ථකප්පත්තිතො. පතිට්ඨිතවසෙනාති පතිට්ඨානවසෙන, පතිට්ඨප්පත්තියාති අත්ථො. පටිවෙධවසෙන බහුනො ජනස්ස හිතන්ති බාහුජඤ්ඤං. තෙනාහ ‘‘මහාජනාභිසමයවසෙනා’’ති. පුථු පුථුලං භූතං ජාතං, පුථු වා පුථුත්තං පත්තන්ති පුථුභූතං. තෙනාහ ‘‘සබ්බා…පෙ... පත්ත’’න්ති. සුට්ඨු පකාසිතන්ති සුට්ඨු සම්මදෙව ආදිකල්‍යාණාදිභාවෙන පවෙදිතං. “สิกขัตตยสังคหิตัง” คือ การสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ มีอธิสีลสิกขาเป็นต้น. “สกะลัง สาสะนะพรหมะจะริยัง” คือ พรหมจรรย์อันประเสริฐที่เป็นพระศาสนาของพระศาสดาโดยไม่เหลือ. “สมิทธัง” คือ เจริญดีแล้วโดยชอบ. “ฌานัสสาทะวะเสนะ” คือ ด้วยอำนาจแห่งสุขในฌานที่ภิกษุเหล่านั้นบรรลุแล้ว. “วุฑฒิปัตตัง” คือ ถึงความเจริญโดยรอบด้านด้วยการเข้าถึงความเป็นสภาพอันประณีตยิ่ง. เหมือนดอกไม้บานเต็มที่ด้วยความสำเร็จแห่งอภิญญา เพราะถึงที่สุดแห่งความเจริญของพระศาสนาด้วยอภิญญาสัมปทา. “ปะติฏฐิตะวะเสนะ” คือ ด้วยอำนาจแห่งการตั้งมั่น, หมายความว่า ด้วยการถึงความตั้งมั่น. “ปะฏิเวธะวะเสนะ พะหุโน ชะนัสสะ หิตัง” คือ ประโยชน์แก่ชนหมู่มากด้วยอำนาจแห่งการแทงตลอด, คือ “พาหุชัญญัง”. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยอำนาจแห่งการประชุมของมหาชน”. “ปุถุ” คือ เป็นไปแล้วอย่างกว้างขวาง, หรือ “ปุถุ” คือ ถึงความเป็นต่างๆ, คือ “ปุถุภูตัง”. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ทั้งหมด...เป็นต้น...ถึงแล้ว”. “สุฏฐุ ปะกาสิตัง” คือ ประกาศดีแล้วโดยชอบด้วยความเป็นเบื้องต้นงามเป็นต้น. සතිං සූපට්ඨිතං කත්වාති අයං කායාදිවිභාගො අත්තභාවසඤ්ඤිතො දුක්ඛභාරො මයා එත්තකං කාලං වහිතො, ඉදානි පන න වහිතබ්බො, එතස්ස අවහනත්ථඤ්හි චිරතරං කාලං අරියමග්ගසම්භාරො සම්භතො, ස්වායං අරියමග්ගො පටිවිද්ධො. යතො ඉමෙ කායාදයො අසුභාදිතො [Pg.257] සභාවාදිතො සම්මදෙව පරිඤ්ඤාතාති චතුබ්බිධම්පි සම්මාසතිං යතාතථං විසයෙ සුට්ඨු උපට්ඨිතං කත්වා. ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වාති ඉමස්ස අත්තභාවසඤ්ඤිතස්ස දුක්ඛභාරස්ස වහනෙ පයොජනභූතං අත්තහිතං තාව බොධිමූලෙ එව පරිසමාපිතං, පරහිතං පන බුද්ධවෙනෙය්‍යවිනයං පරිසමාපිතබ්බං, තං ඉදානි මාසත්තයෙනෙව පරිසමාපනං පාපුණිස්සති, අහම්පි විසාඛාපුණ්ණමායං පරිනිබ්බායිස්සාමීති එවං බුද්ධඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා සබ්බභාගෙන නිච්ඡයං කත්වා. ආයුසඞ්ඛාරං විස්සජ්ජීති ආයුනො ජීවිතස්ස අභිසඞ්ඛාරකං ඵලසමාපත්තිධම්මං න සමාපජ්ජිස්සාමීති විස්සජ්ජි. තංවිස්සජ්ජනෙනෙව තෙන අභිසඞ්ඛරියමානං ජීවිතසඞ්ඛාරං ‘‘න පවත්තෙස්සාමී’’ති විස්සජ්ජි. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. “สติง สูปัฏฐิตัง กัตวา” คือ กระทำสติให้ตั้งมั่นดีแล้ว หมายความว่า ภาระแห่งทุกข์อันเป็นส่วนแห่งกายเป็นต้นที่เรียกว่าอัตภาพนี้ เราแบกมานานเพียงนี้แล้ว บัดนี้ไม่ควรแบกอีก เพราะเพื่อไม่ให้แบกภาระนี้ เราได้สั่งสมสัมภาระแห่งอริยมรรคมานานแสนนาน อริยมรรคนั้นเราได้แทงตลอดแล้ว. เพราะกายเป็นต้นเหล่านี้เราได้กำหนดรู้โดยชอบแล้วจากความเป็นอสุภะเป็นต้น และจากความเป็นสภาวะเป็นต้น ดังนี้แล้ว จึงกระทำสัมมาสติทั้ง ๔ อย่างให้ตั้งมั่นดีแล้วในอารมณ์ตามความเป็นจริง. “ญาเณนะ ปะริจฉินทิตวา” คือ กำหนดด้วยญาณ หมายความว่า ประโยชน์ตนอันเป็นประโยชน์ในการแบกภาระแห่งทุกข์ที่เรียกว่าอัตภาพนี้ ได้สำเร็จลงที่โคนต้นโพธิ์แล้ว ส่วนประโยชน์ผู้อื่นคือการฝึกพุทธเวไนยนั้นยังจะต้องทำให้สำเร็จ ซึ่งบัดนี้จะถึงความสำเร็จในอีก ๓ เดือนข้างหน้า และเราก็จะปรินิพพานในวันวิสาขปุรณมี ดังนี้แล้ว จึงกำหนดด้วยพุทธญาณและตัดสินใจโดยสิ้นเชิง. “อายุสังขารัง วิสสัชชิ” คือ ทรงปลงอายุสังขาร หมายความว่า ทรงปลงว่า เราจักไม่เข้าผลสมาบัติอันเป็นธรรมเครื่องปรุงแต่งอายุคือชีวิต. ด้วยการปลงนั้นเอง จึงทรงปลงว่า “เราจักไม่ยังชีวิตสังขารที่ถูกปรุงแต่งด้วยผลสมาบัตินั้นให้เป็นไป”. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ในที่นั้น” เป็นต้น. ඨානමහන්තතායපි පවත්තිආකාරමහන්තතායපි මහන්තො පථවීකම්පො. තත්ථ ඨානමහන්තතාය භූමිචාලස්ස මහන්තත්තං දස්සෙතුං ‘‘තදා කිර…පෙ… කම්පිත්ථා’’ති වුත්තං. සා පන ජාභික්ඛෙත්තභූතා දසසහස්සී ලොකධාතු එව, න යා කාචි. යා මහාභිනීහාරමහාභිජාතිආදීසුපි කම්පිත්ථ, තදාපි තත්තිකාය එව කම්පනෙ කිං කාරණං? ජාතික්ඛෙත්තභාවෙන තස්සෙව ආදිතො පරිග්ගහස්ස කතත්තා, පරිග්ගහකරණං චස්ස ධම්මතාවසෙන වෙදිතබ්බං. තථා හි පුරිමබුද්ධානම්පි තාවත්තකමෙව ජාතික්ඛෙත්තං අහොසි. තථා හි වුත්තං ‘‘දසසහස්සී ලොකධාතු, නිස්සද්දා හොති නිරාකුලා…පෙ… මහාසමුද්දො ආභුජති, දසසහස්සී පකම්පතී’’ති (බු. වං. 2.84-91) ච ආදි. උදකපරියන්තං කත්වා ඡප්පකාරපවෙධනෙන අවීතරාගෙ භිංසෙතීති භිංසනො, සො එව භිංසනකොති ආහ ‘‘භයජනකො’’ති. දෙවභෙරියොති දෙවදුන්දුභිසද්දස්ස පරියායවචනමත්තං. න චෙත්ථ කාචි භෙරී ‘‘දුන්දුභී’’ති අධිප්පෙතා, අථ ඛො උප්පාතභාවෙන ලබ්භමානො ආකාසගතො නිග්ඝොසසද්දො. තෙනාහ ‘‘දෙවො’’තිආදි. දෙවොති මෙඝො. තස්ස හි ගජ්ජභාවෙන ආකාසස්ස වස්සාභාවෙන සුක්ඛගජ්ජිතසඤ්ඤිතෙ සද්දෙ නිච්ඡරන්තෙ දෙවදුන්දුභිසමඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘දෙවො සුක්ඛගජ්ජිතං ගජ්ජී’’ති. แผ่นดินไหวใหญ่ด้วยความเป็นใหญ่แห่งฐานะและด้วยความเป็นใหญ่แห่งอาการเป็นไป. ในที่นั้น เพื่อแสดงความเป็นใหญ่แห่งการไหวของแผ่นดินด้วยความเป็นใหญ่แห่งฐานะ จึงกล่าวว่า “ครั้งนั้นแล...เป็นต้น...ไหวแล้ว”. โลกธาตุหมื่นหนึ่งนั้นเป็นเขตเกิดเท่านั้น ไม่ใช่โลกธาตุใดๆ. โลกธาตุใดไหวแล้วแม้ในคราวที่ทรงตั้งมหาปณิธานและมหาอภิชาติเป็นต้น ครั้งนั้นก็ไหวเพียงเท่านั้น อะไรเป็นเหตุในการไหวเพียงเท่านั้น? เพราะการกำหนดเอาโลกธาตุนั้นเป็นเขตเกิดตั้งแต่ต้น และการกำหนดนั้นพึงทราบโดยธรรมดา. แท้จริง แม้พระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ก็มีเขตเกิดเพียงเท่านั้น. ดังที่กล่าวไว้ว่า “โลกธาตุหมื่นหนึ่ง ย่อมเงียบสงัด ไม่มีกังวล...เป็นต้น...มหาสมุทรย่อมปั่นป่วน, โลกธาตุหมื่นหนึ่งย่อมไหว” (พุทธวงศ์ 2.84-91) เป็นต้น. “ภิงสะโน” คือ ทำให้หวาดกลัวแก่ผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะด้วยการสั่นสะเทือน ๖ อย่าง โดยมีน้ำเป็นที่สุด, ภิงสะโนนั้นเองจึงกล่าวว่า “เป็นที่น่ากลัว”. “เทวะเภริ” คือ เป็นเพียงคำไวพจน์ของคำว่า “เทวทุนทุภี”. ในที่นี้ ไม่ได้หมายถึงกลองใดๆ ที่เรียกว่า “ทุนทุภี” แต่หมายถึงเสียงกึกก้องที่เกิดขึ้นในอากาศด้วยความเป็นอุปปาตะ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เทโว” เป็นต้น. “เทโว” คือ เมฆ. เพราะเมื่อเมฆคำรามและอากาศไม่มีฝน เสียงที่เปล่งออกมาเรียกว่า “เสียงคำรามแห้ง” จึงมีชื่อว่า “เทวทุนทุภี”. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เทโว สุขขะคัชชิตัง คัชชี” (เมฆคำรามเสียงแห้ง). පීතිවෙගවිස්සට්ඨන්ති ‘‘එවං චිරතරං කාලං වහිතො අයං අත්තභාවසඤ්ඤිතො දුක්ඛභාරො, ඉදානි න චිරස්සෙව නික්ඛිපිස්සාමී’’ති සඤ්ජාතසොමනස්සො භගවා සභාවෙනෙව පීතිවෙගවිස්සට්ඨං උදානං උදානෙසි. එවං [Pg.258] පන උදානෙන්තෙන අයම්පි අත්ථො සාධිතො හොතීති දස්සනත්ථං අට්ඨකථායං ‘‘කස්මා’’තිආදි වුත්තං. “ปีติเวคะวิสสัฏฐัง” คือ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระโสมนัสเกิดขึ้นว่า “ภาระแห่งทุกข์ที่เรียกว่าอัตภาพนี้ เราแบกมานานแสนนานอย่างนี้แล้ว บัดนี้จักวางลงในไม่ช้า” จึงทรงเปล่งอุทานที่เปล่งออกไปด้วยกำลังแห่งปีติโดยธรรมชาติ. อรรถกถาได้กล่าวคำว่า “เพราะเหตุไร” เป็นต้น เพื่อแสดงว่า เมื่อทรงเปล่งอุทานอย่างนี้ อรรถนี้ก็สำเร็จด้วย. තුලීයතීති තුලන්ති තුල-සද්දො කම්මසාධනොති දස්සෙතුං ‘‘තුලිත’’න්තිආදි වුත්තං. අප්පානුභාවතාය පරිච්ඡින්නං. තථා හි තං පරිතො ඛණ්ඩිතභාවෙන ‘‘පරිත්ත’’න්ති වුච්චති. පටිපක්ඛවික්ඛම්භනතො දීඝසන්තානතාය විපුලඵලතාය ච න තුලං න පරිච්ඡින්නං. යෙහි කාරණෙහි පුබ්බෙ අවිසෙසතො මහග්ගතං ‘‘අතුල’’න්ති වුත්තං, තානි කාරණානි රූපාවචරතො අරූපස්ස සාතිසයානි විජ්ජන්තීති අරූපාවචරං ‘‘අතුල’’න්ති වුත්තං ඉතරඤ්ච ‘‘තුල’’න්ති. අප්පවිපාකන්ති තීසුපි කම්මෙසු යං තනුවිපාකං හීනං, තං තුලං. බහුවිපාකන්ති යං මහාවිපාකං පණීතං, තං අතුලං. යං පනෙත්ථ මජ්ඣිමං, තං හීනං උක්කට්ඨන්ති ද්විධා භින්දිත්වා ද්වීසුපි භාගෙසු පක්ඛිපිතබ්බං. හීනත්තිකවණ්ණනායං (ධ. ස. අට්ඨ. 14) වුත්තනයෙන වා අප්පබහුවිපාකතං නිද්ධාරෙත්වා තස්ස වසෙන තුලාතුලභාවො වෙදිතබ්බො. සම්භවති එතස්මාති සම්භවොති ආහ ‘‘සම්භවහෙතුභූත’’න්ති. නියකජ්ඣත්තරතොති සසන්තානධම්මෙසු විපස්සනාවසෙන ගොචරාසෙවනාය ච නිරතො. සවිපාකම්පි සමානං පවත්තිවිපාකමත්තදායිකම්මං සවිපාකට්ඨෙන සම්භවං, න ච තං කාමාදිභවාභිසඞ්ඛාරකන්ති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘සම්භව’’න්ති වත්වා ‘‘භවසඞ්ඛාර’’න්ති වුත්තං. ඔස්සජීති අරියමග්ගෙන අවස්සජි. කවචං විය අත්තභාවං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතං අත්තනි සම්භූතත්තා අත්තසම්භවං කිලෙසඤ්ච අභින්දීති කිලෙසභෙදසහභාවිකම්මොස්සජ්ජනං දස්සෙන්තො තදුභයස්ස කාරණමවොච ‘‘අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො’’ති. คำว่า ตุลียติ แปลว่า ย่อมชั่ง เพื่อแสดงว่า ตุลศัพท์ เป็นกัมมสาธนะ จึงกล่าวคำว่า ตุลิตะ เป็นต้น สิ่งที่ถูกจำกัดเพราะมีอานุภาพน้อย สมจริงดังที่สิ่งนั้นถูกเรียกว่า ปริตตะ เพราะมีสภาวะที่ถูกตัดขาดโดยรอบ ส่วนสิ่งที่ไม่ถูกชั่ง ไม่ถูกจำกัด เพราะขจัดปฏิปักษ์ได้ เพราะมีความสืบต่อยาวนาน และเพราะมีผลไพบูลย์ เหตุผลใดที่เคยกล่าวไว้ก่อนหน้านี้โดยไม่เจาะจงว่า มหัคคตะ เป็น อตุละ เหตุผลเหล่านั้นย่อมมีอยู่ในอรูปธรรมยิ่งกว่ารูปาวจร จึงเรียกอรูปาวจรว่า อตุละ และเรียกส่วนที่เหลือ (รูปาวจร) ว่า ตุล คำว่า อัปปวิปากะ คือในบรรดากรรมทั้ง ๓ กรรมใดที่มีวิบากน้อย เป็นกรรมเลว กรรมนั้นชื่อว่า ตุล คำว่า พหุวิปากะ คือกรรมใดที่มีวิบากมาก เป็นกรรมประณีต กรรมนั้นชื่อว่า อตุล ส่วนกรรมใดที่เป็นมัชฌิมะในที่นี้ พึงแบ่งออกเป็น ๒ ส่วน คือส่วนเลวและส่วนประณีต แล้วจัดเข้าในส่วนทั้งสองนั้น หรือพึงทราบความเป็นตุละและอตุละด้วยอำนาจแห่งความเป็นกรรมมีวิบากน้อยและมากตามนัยที่กล่าวไว้ในหีนัตติกวัณณนา (อรรถกถาธรรมสังคณี ๑๔) คำว่า สัมภวะ แปลว่า สิ่งที่เกิดจากสิ่งนี้ จึงกล่าวว่า เป็นเหตุแห่งสัมภวะ คำว่า นิยกัชฌัตตรโต คือผู้ยินดีในการเสพโคจรด้วยอำนาจวิปัสสนาในธรรมที่เป็นไปในสันดานของตน กรรมแม้จะมีวิบากเหมือนกัน แต่เป็นกรรมที่ให้เพียงปวัตติวิบากเท่านั้น ชื่อว่าสัมภวะโดยอรรถว่ามีวิบาก และกรรมนั้นไม่ใช่ตัวปรุงแต่งภพมีกามภพเป็นต้น เพราะฉะนั้น เพื่อจะจำแนกกรรมนั้น จึงตรัสว่า สัมภวะ แล้วจึงตรัสว่า ภวสังขาร คำว่า ออสสชิ คือละทิ้งด้วยอริยมรรค และได้ทำลายกิเลสที่เกิดขึ้นในตน (อัตตสัมภวะ) ซึ่งห่อหุ้มอัตภาพไว้เหมือนเกราะ เมื่อจะแสดงการละทิ้งกรรมที่เกิดขึ้นพร้อมกับการทำลายกิเลส จึงได้บอกเหตุของทั้งสองนั้นว่า เป็นผู้ยินดีในภายใน มีจิตตั้งมั่น පඨමවිකප්පෙ අවසජ්ජනමෙව වුත්තං, එත්ථ අවසජ්ජනාකාරොති තං දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තීරෙන්තොති ‘‘උප්පාදො භයං, අනුප්පාදො ඛෙම’’න්තිආදිනා (පටි. ම. 1.10) වීමංසන්තො. ‘‘තුලෙන්තො තීරෙන්තො’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදිං වත්වා භවසඞ්ඛාරස්ස අවසජ්ජනාකාරං සරූපතො දස්සෙති. එවන්තිආදිනා පන උදානගාථාවණ්ණනායං ආදිතො වුත්තමත්ථං නිගමවසෙන දස්සෙති. ในวิกัปแรก ท่านกล่าวถึงการละทิ้งเท่านั้น ในที่นี้เพื่อแสดงอาการของการละทิ้งนั้น จึงกล่าวคำว่า หรืออีกนัยหนึ่ง เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า ตีเรนโต คือผู้พิจารณาด้วยคำว่า การเกิดขึ้นเป็นภัย การไม่เกิดขึ้นเป็นความเกษม เป็นต้น (ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๑๐) เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อด้วยคำว่า ตูเลนโต ตีเรนโต เป็นต้น ให้พิสดาร จึงกล่าวคำว่า ปัญจขันธ์ เป็นต้น แล้วแสดงอาการละทิ้งภวสังขารโดยสภาวะ ส่วนคำว่า เอวัง เป็นต้น ท่านแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้ตั้งแต่ต้นในอรรถกถาอุทานคาถาโดยสรุป යන්ති (දී. නි. ටී. 2.171) කරණෙ, අධිකරණෙ වා පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘යෙන සමයෙන, යස්මිං වා සමයෙ’’ති. උක්ඛෙපකවාතාති උදකසන්ධාරකවාතං උපච්ඡින්දිත්වා ඨිතට්ඨානතො [Pg.259] ඛෙපකවාතා. සට්ඨි…පෙ… බහලන්ති ඉදං තස්ස වාතස්ස උබ්බෙධප්පමාණමෙව ගහෙත්වා වුත්තං, ආයාමවිත්ථාරතො පන දසසහස්සචක්කවාළප්පමාණං කොටිසතසහස්සචක්කවාළප්පමාණම්පි උදකසන්ධාරකවාතං උපච්ඡින්දතියෙව. ආකාසෙති පුබ්බෙ වාතෙන පතිට්ඨිතාකාසෙ. පුන වාතොති උක්ඛෙපකවාතෙ තථා කත්වා විගතෙ උදකසන්ධාරකවාතො පුන ආබන්ධිත්වා ගණ්හාති. යථා තං උදකං න භස්සති, එවං උපත්ථම්භෙන්තං ආබන්ධනවිතානවසෙන බන්ධිත්වා ගණ්හාති. තතො උදකං උග්ගච්ඡතීති තතො ආබන්ධිත්වා ගහණතො තෙන වාතෙන උට්ඨාපිතං උදකං උග්ගච්ඡති උපරි ගච්ඡති. හොතියෙවාති අන්තරන්තරා හොතියෙව. බහුභාවෙනාති මහාපථවියා මහන්තභාවෙන. සකලා හි මහාපථවී තදා ඔග්ගච්ඡති ච උග්ගච්ඡති ච, තස්මා කම්පනං න පඤ්ඤායති. คำว่า ยันติ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๗๑) เป็นปัจจัตตวจนะในอรรถแห่งกรณะ หรืออธิกรณะ จึงกล่าวว่า ด้วยสมัยใด หรือในสมัยใด คำว่า อุกเขปกวาตา คือลมที่พัดขึ้นไปจากที่ที่ลมพยุงน้ำขาดช่วงไป คำว่า หกสิบ...เป็นต้น...หนา นี้กล่าวโดยถือเอาประมาณความสูงของลมนั้นเท่านั้น แต่โดยความยาวและความกว้างแล้ว แม้ลมพยุงน้ำที่มีประมาณหมื่นจักรวาล หรือแสนโกฏิจักรวาล ลมนั้นก็พัดให้ขาดช่วงได้เหมือนกัน คำว่า อากาเสติ คือในอากาศที่ลมเคยตั้งอยู่ก่อน คำว่า ปุนะ วาโต คือเมื่อลมที่พัดขึ้นไปทำเช่นนั้นแล้วหายไป ลมพยุงน้ำก็กลับมาตั้งมั่นพยุงไว้อีก ลมนั้นย่อมพยุงไว้โดยอาการผูกรัดและกางกั้นเพื่อไม่ให้น้ำนั้นตกลงมา คำว่า ตโต อุทกัง อุคคัจฉติ คือน้ำที่ถูกลมนั้นพยุงขึ้นจากการที่ถูกผูกรัดไว้ ย่อมขึ้นไปข้างบน คำว่า โหติเยวาติ คือย่อมมีเป็นครั้งคราว คำว่า พหุภาเวนาติ คือด้วยความใหญ่โตของมหาปฐพี เพราะในเวลานั้น มหาปฐพีทั้งหมดทั้งจมลงและฟูขึ้น ดังนั้น การสั่นสะเทือนจึงไม่ปรากฏ ඉජ්ඣනස්සාති ඉච්ඡිතත්ථසිජ්ඣනස්ස අනුභවිතබ්බස්ස ඉස්සරියසම්පත්තිආදිකස්ස. පරිත්තාති පටිලද්ධමත්තා නාතිසුභාවිතා. තථා ච භාවනා බලවතී න හොතීති ආහ ‘‘දුබ්බලා’’ති. සඤ්ඤාසීසෙන හි භාවනා වුත්තා. අප්පමාණාති පගුණා සුභාවිතා. සා හි ථිරා දළ්හතරා හොතීති ආහ ‘‘බලවා’’ති. ‘‘පරිත්තා පථවීසඤ්ඤා, අප්පමාණා ආපොසඤ්ඤා’’ති දෙසනාමත්තමෙතං, ආපොසඤ්ඤාය පන සුභාවිතාය පථවීකම්පො සුඛෙනෙව ඉජ්ඣතීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. සංවෙජෙන්තො වා දිබ්බසම්පත්තියා පමත්තං සක්කං දෙවරාජානං, වීමංසන්තො වා තාවදෙව සමධිගතං අත්තනො ඉද්ධිබලං. සො කිරායස්මා (දී. නි. අට්ඨ. 2.171) ඛුරග්ගෙ අරහත්තං පත්වා චින්තෙසි – ‘‘අත්ථි නු ඛො කොචි භික්ඛු යෙන පබ්බජිතදිවසෙයෙව අරහත්තං පත්වා වෙජයන්තො පාසාදො කම්පිතපුබ්බො’’ති. තතො ‘‘නත්ථි කොචී’’ති ඤත්වා ‘‘අහං කම්පෙස්සාමී’’ති අභිඤ්ඤාබලෙන වෙජයන්තමත්ථකෙ ඨත්වා පාදෙන පහරිත්වා කම්පෙතුං නාසක්ඛි. අථ නං සක්කස්ස නාටකිත්ථියො ආහංසු – ‘‘පුත්ත සඞ්ඝරක්ඛිත, ත්වං පූතිගන්ධෙනෙව සීසෙන වෙජයන්තං කම්පෙතුං ඉච්ඡසි, සුප්පතිට්ඨිතො, තාත, පාසාදො, කථං කම්පෙතුං සක්ඛිස්සසී’’ති. คำว่า อิจฌนัสสาติ คือเพื่อความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่ปรารถนาอันพึงเสวยได้ มีอิสริยสมบัติเป็นต้น คำว่า ปริตตา คือเพียงแต่ได้มา ยังไม่ได้อบรมให้ดีนัก และเพราะการภาวนานั้นไม่เข้มแข็ง ท่านจึงกล่าวว่า อ่อนแอ เพราะการภาวนานั้นท่านกล่าวโดยหัวข้อคือสัญญา คำว่า อัปปมาณา คือชำนาญ อบรมมาดีแล้ว เพราะการภาวนานั้นมั่นคงและแข็งแรงยิ่งขึ้น ท่านจึงกล่าวว่า เข้มแข็ง คำว่า ปฐวีสัญญาเล็กน้อย อาโปสัญญาไม่มีประมาณ นี้เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น แต่พึงทราบอธิบายในที่นี้ว่า เมื่ออาโปสัญญาอบรมดีแล้ว การไหวของแผ่นดินย่อมสำเร็จได้โดยง่าย หรือเพื่อยังท้าวสักกะจอมเทพผู้ประมาทในทิพยสมบัติให้เกิดความสังเวช หรือเพื่อพิจารณากำลังอิทธิฤทธิ์ของตนที่บรรลุในขณะนั้น ได้ยินว่า พระเถระรูปนั้น (ที. นิ. อรรถกถา ๒.๑๗๑) บรรลุพระอรหัตในเวลาปลงผม (ที่ปลายมีดโกน) แล้วคิดว่า มีภิกษุรูปใดบ้างหนอที่บรรลุพระอรหัตในวันบวชแล้วเคยทำให้เวชยันตปราสาทสั่นสะเทือนมาแล้ว ลำดับนั้น เมื่อท่านทราบว่า ไม่มีใครเลย จึงคิดว่า เราจะทำให้สั่นสะเทือน แล้วด้วยกำลังอภิญญา ท่านไปยืนอยู่บนยอดเวชยันตปราสาทแล้วเหยียบด้วยเท้า แต่ก็ไม่สามารถทำให้สั่นสะเทือนได้ ครั้งนั้น พวกนางนักฟ้อนของท้าวสักกะกล่าวกับท่านว่า ลูกสังฆรักขิตะ เจ้าปรารถนาจะทำให้เวชยันตปราสาทสั่นสะเทือนด้วยศีรษะที่มีกลิ่นเหม็นเน่าเท่านั้นหรือ พ่อเอ๋ย ปราสาทนี้ตั้งมั่นดีแล้ว เจ้าจะทำให้สั่นสะเทือนได้อย่างไร සාමණෙරො ‘‘ඉමා දෙවතා මයා සද්ධිං කෙළිං කරොන්ති, අහං ඛො පන ආචරියං නාලත්ථං, කහං නු ඛො මෙ ආචරියො සාමුද්දිකමහානාගත්ථෙරො’’ති ආවජ්ජෙත්වා ‘‘මහාසමුද්දෙ උදකලෙණං මාපෙත්වා දිවාවිහාරං [Pg.260] නිසින්නො’’ති ඤත්වා තත්ථ ගන්ත්වා ථෙරං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. තතො නං ථෙරො, ‘‘තාත සඞ්ඝරක්ඛිත, අසික්ඛිත්වාව යුද්ධං පවිට්ඨොසී’’ති වත්වා ‘‘නාසක්ඛි, තාත, වෙජයන්තං කම්පෙතු’’න්ති පුච්ඡි. ආචරියං, භන්තෙ, නාලත්ථන්ති. අථ නං ථෙරො, ‘‘තාත, තුම්හාදිසෙ අකම්පෙන්තෙ අඤ්ඤො කො කම්පෙස්සති, දිට්ඨපුබ්බං තෙ, තාත, උදකපිට්ඨෙ ගොමයඛණ්ඩං පිලවන්තං, තාත, කපල්ලපූවං පච්චන්තං අන්තන්තෙන පරිච්ඡින්නන්ති ඉමිනා ඔපම්මෙන ජානාහී’’ති ආහ. සො ‘‘වට්ටිස්සති, භන්තෙ, එත්තකෙනා’’ති වත්වා ‘‘පාසාදෙන පතිට්ඨිතොකාසං උදකං හොතූ’’ති අධිට්ඨාය වෙජයන්තාභිමුඛො අගමාසි. දෙවධීතරො තං දිස්වා ‘‘එකවාරං ලජ්ජිත්වා ගතො, පුනපි සාමණෙරො එති, පුනපි එතී’’ති වදිංසු. සක්කො දෙවරාජා ‘‘මා මය්හං පුත්තෙන සද්ධිං කථයිත්ථ, ඉදානි තෙන ආචරියො ලද්ධො ඛණෙන පාසාදං කම්පෙස්සතී’’ති ආහ. සාමණෙරොපි පාදඞ්ගුට්ඨෙන පාසාදථූපිකං පහරි, පාසාදො චතූහි දිසාහි ඔණමති. දෙවතා ‘‘පතිට්ඨාතුං දෙහි, තාත, පාසාදස්ස, පතිට්ඨාතුං දෙහි, තාත, පාසාදස්සා’’ති විරවිංසු. සාමණෙරො පාසාදං යථාඨානෙ ඨපෙත්වා පාසාදමත්ථකෙ ඨත්වා උදානං උදානෙසි – สามเณรพิจารณาว่า 'เทพธิดาเหล่านี้พากันเล่นสนุกกับเรา แต่เรายังไม่ได้อาจารย์เลย พระมหานาคเถระผู้สถิตในมหาสมุทรอาจารย์ของเราอยู่ที่ไหนหนอ' เมื่อทราบว่า 'ท่านเนรมิตถ้ำน้ำในมหาสมุทรนั่งพักกลางวันอยู่' จึงไปที่นั่น ไหว้พระเถระแล้วยืนอยู่. ลำดับนั้น พระเถระกล่าวกับท่านว่า 'พ่อสังฆรักขิตะ เธอเข้าสู่สงครามทั้งที่ยังไม่ได้ฝึกฝนเลย' แล้วถามว่า 'พ่อเอ๋ย เธอไม่สามารถทำให้เวชยันตปราสาทสั่นสะเทือนได้หรือ?' สามเณรตอบว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ายังไม่ได้อาจารย์ครับ' ลำดับนั้น พระเถระกล่าวกับท่านว่า 'พ่อเอ๋ย เมื่อคนเช่นเธอไม่ทำให้สั่นสะเทือนแล้ว ใครเล่าจะทำให้สั่นสะเทือนได้ พ่อเอ๋ย เธอเคยเห็นก้อนมูลโคที่ลอยอยู่บนผิวน้ำไหม พ่อเอ๋ย เธอจงรู้ด้วยอุปมานี้เถิด เหมือนขนมเบื้องที่กำลังสุกซึ่งถูกแซะออกตามขอบ' สามเณรกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพียงเท่านี้ก็ใช้ได้ครับ' แล้วอธิษฐานว่า 'ขอที่ตั้งของปราสาทจงเป็นน้ำ' แล้วมุ่งหน้าไปยังเวชยันตปราสาท. พวกเทพธิดาเห็นท่านแล้วพากันกล่าวว่า 'สามเณรละอายหนีไปครั้งหนึ่งแล้ว ยังกลับมาอีก กลับมาอีกแล้ว' ท้าวสักกะเทวราชตรัสว่า 'พวกเธออย่าพูดกับลูกของเราเลย บัดนี้เขาได้อาจารย์แล้ว จะทำให้ปราสาทสั่นสะเทือนได้ในชั่วขณะเดียว' สามเณรใช้หัวแม่เท้ากระทบยอดปราสาท ปราสาทก็เอนลงทั้งสี่ทิศ. พวกเทพธิดาต่างร้องระงมว่า 'พ่อเอ๋ย ขอให้ปราสาทตั้งมั่นเถิด พ่อเอ๋ย ขอให้ปราสาทตั้งมั่นเถิด' สามเณรประดิษฐานปราสาทไว้ตามเดิมแล้ว ยืนอยู่บนยอดปราสาทเปล่งอุทานว่า - ‘‘අජ්ජෙවාහං පබ්බජිතො, අජ්ජ පත්තාසවක්ඛයං; අජ්ජ කම්පෙමි පාසාදං, අහො බුද්ධස්සුළාරතා. “วันนี้แหละเราบวชแล้ว วันนี้แหละเราบรรลุอาสวักขัยแล้ว วันนี้แหละเราทำให้ปราสาทสั่นสะเทือนได้ โอ้ ความยิ่งใหญ่ของพระพุทธเจ้า!” ‘‘අජ්ජෙවාහං පබ්බජිතො, අජ්ජ පත්තාසවක්ඛයං; අජ්ජ කම්පෙමි පාසාදං, අහො ධම්මස්සුළාරතා. “วันนี้แหละเราบวชแล้ว วันนี้แหละเราบรรลุอาสวักขัยแล้ว วันนี้แหละเราทำให้ปราสาทสั่นสะเทือนได้ โอ้ ความยิ่งใหญ่ของพระธรรม!” ‘‘අජ්ජෙවාහං පබ්බජිතො, අජ්ජ පත්තාසවක්ඛයං; අජ්ජ කම්පෙමි පාසාදං, අහො සඞ්ඝස්සුළාරතා’’ති. “วันนี้แหละเราบวชแล้ว วันนี้แหละเราบรรลุอาสวักขัยแล้ว วันนี้แหละเราทำให้ปราสาทสั่นสะเทือนได้ โอ้ ความยิ่งใหญ่ของพระสงฆ์!” ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො තුසිතකායා චවිත්වා මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමතී’’ති (දී. නි. 2.18) වත්වා ‘‘අයඤ්ච දසසහස්සී ලොකධාතු සඞ්කම්පි සම්පකම්පි සම්පවෙධී’’ති (දී. නි. 2.18), තථා ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමතී’’ති (දී. නි. 2.32) වත්වා ‘‘අයඤ්ච දසසහස්සී ලොකධාතු සඞ්කම්පි සම්පකම්පි සම්පවෙධී’’ති (දී. නි. 2.32) ච මහාසත්තස්ස ගබ්භොක්කන්තියං අභිජාතිඤ්ච ධම්මතාවසෙන මහාපදානෙ පථවීකම්පස්ස වුත්තත්තා ඉතරෙසුපි චතූසු ඨානෙසු පථවීකම්පො ධම්මතාවසෙනෙවාති අත්ථතො වුත්තමෙතන්ති දට්ඨබ්බං. ด้วยคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เป็นธรรมดาของเรื่องนี้ เมื่อใดพระโพธิสัตว์จุติจากหมู่เทพชั้นดุสิต ก้าวลงสู่ครรภ์ของมารดา... หมื่นโลกธาตุนี้ย่อมหวั่นไหว สั่นสะเทือน สะท้านไป' (ที. มหา. ๒/๑๘) และด้วยคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เป็นธรรมดาของเรื่องนี้ เมื่อใดพระโพธิสัตว์ออกจากครรภ์ของมารดา... หมื่นโลกธาตุนี้ย่อมหวั่นไหว สั่นสะเทือน สะท้านไป' (ที. มหา. ๒/๓๒) และเพราะในมหาปทานสูตร ท่านกล่าวถึงแผ่นดินไหวโดยธรรมดาในคราวที่พระมหาบุรุษก้าวลงสู่ครรภ์และในคราวประสูติ พึงทราบว่า แม้ในฐานะที่เหลืออีก ๔ ประการ แผ่นดินไหวก็เป็นไปโดยธรรมดาเช่นกัน ข้อนี้ท่านกล่าวไว้โดยอรรถ. ඉදානි [Pg.261] නෙසං පථවීකම්පානං කාරණතො පවත්තිආකාරතො ච විභාගං දස්සෙතුං ‘‘ඉති ඉමෙසූ’’තිආදි වුත්තං. ධාතුකොපෙනාති උක්ඛෙපකවාතසඞ්ඛාතාය වායොධාතුයා පකොපෙන. ඉද්ධානුභාවෙනාති ඤාණිද්ධියා, කම්මවිපාකජිද්ධියා වා සභාවෙන, තෙජෙනාති අත්ථො. පුඤ්ඤතෙජෙනාති පුඤ්ඤානුභාවෙන, මහාබොධිසත්තස්ස පුඤ්ඤබලෙනාති අත්ථො. ඤාණතෙජෙනාති අනඤ්ඤසාධාරණෙන පටිවෙධඤාණානුභාවෙන. සාධුකාරදානවසෙනාති යථා අනඤ්ඤසාධාරණප්පටිවෙධඤාණානුභාවෙන අභිහතා මහාපථවී අභිසම්බොධියං කම්පිත්ථ, එවං අනඤ්ඤසාධාරණෙන දෙසනාඤාණානුභාවෙන අභිහතා මහාපථවී කම්පිත්ථ, තං පනස්සා සාධුකාරදානං විය හොතීති ‘‘සාධුකාරදානවසෙනා’’ති වුත්තං. บัดนี้ เพื่อแสดงการจำแนกแผ่นดินไหวเหล่านั้นโดยเหตุและโดยอาการที่เป็นไป จึงกล่าวคำว่า 'ในบรรดาแผ่นดินไหวเหล่านี้' เป็นต้น. คำว่า 'เพราะธาตุกำเริบ' คือ เพราะความกำเริบแห่งวาโยธาตุที่ชื่อว่าอุคเขปกวาต. คำว่า 'เพราะอานุภาพแห่งฤทธิ์' คือ โดยสภาพแห่งญาณฤทธิ์ หรือกรรมวิปากฤทธิ์ อธิบายว่า โดยเดช. คำว่า 'เพราะเดชแห่งบุญ' คือ เพราะอานุภาพแห่งบุญ อธิบายว่า เพราะกำลังบุญของพระมหาโพธิสัตว์. คำว่า 'เพราะเดชแห่งญาณ' คือ เพราะอานุภาพแห่งปฏิเวธญาณที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. คำว่า 'โดยการให้สาธุการ' มีอธิบายว่า แผ่นดินใหญ่ถูกกระทบด้วยอานุภาพแห่งปฏิเวธญาณที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ย่อมหวั่นไหวในคราวตรัสรู้ฉันใด แผ่นดินใหญ่ถูกกระทบด้วยอานุภาพแห่งเทศนาญาณที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ย่อมหวั่นไหวฉันนั้น การหวั่นไหวของแผ่นดินนั้นย่อมเป็นประหนึ่งการให้สาธุการแก่พระองค์ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'โดยการให้สาธุการ'. යෙන පන භගවා අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනප්පටිමණ්ඩිතද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණවිචිත්‍රරූපකායො සබ්බාකාරපරිසුද්ධසීලක්ඛන්ධාදිගුණරතනසමිද්ධිධම්මකායො පුඤ්ඤමහත්තථාමමහත්තඉද්ධිමහත්තයසමහත්තපඤ්ඤාමහත්තානං පරමුක්කංසගතො අසමො අසමසමො අප්පටිපුග්ගලො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අත්තනො අත්තභාවසඤ්ඤිතං ඛන්ධපඤ්චකං කප්පං වා කප්පාවසෙසං වා ඨපෙතුං සමත්ථොපි සඞ්ඛතධම්මපරිජිගුච්ඡනාකාරප්පවත්තෙන ඤාණවිසෙසෙන තිණායපි අමඤ්ඤමානො ආයුසඞ්ඛාරොස්සජ්ජනවිධිනා නිරපෙක්ඛො ඔස්සජ්ජි. තදනුභාවාභිහතා මහාපථවී ආයුසඞ්ඛරොස්සජ්ජනෙ අකම්පිත්ථ. තං පනස්සා කාරුඤ්ඤසභාවසණ්ඨිතා විය හොතීති වුත්තං ‘‘කාරුඤ්ඤභාවෙනා’’ති. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระรูปกายอันวิจิตรด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ ผู้มีพระธรรมกายอันสมบูรณ์ด้วยรัตนะคือคุณมีศีลขันธ์เป็นต้นอันบริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง ผู้ถึงความสูงสุดแห่งความเป็นใหญ่ด้วยบุญ ความเป็นใหญ่ด้วยกำลัง ความเป็นใหญ่ด้วยฤทธิ์ ความเป็นใหญ่ด้วยยศ และความเป็นใหญ่ด้วยปัญญา ผู้ไม่มีใครเสมอ ผู้เสมอด้วยผู้ไม่มีใครเสมอ ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้ทรงสามารถดำรงขันธ์ ๕ อันเรียกว่าอัตภาพของพระองค์ไว้ได้ตลอดกัป หรือตลอดส่วนที่เหลือแห่งกัป แต่ด้วยพระญาณพิเศษที่ดำเนินไปในอาการรังเกียจสังขตธรรม ไม่ทรงเห็นว่ามีค่าแม้เท่าหญ้า ทรงสละอายุสังขารด้วยวิธีสละโดยไม่ทรงอาลัย แผ่นดินใหญ่ถูกกระทบด้วยอานุภาพนั้น ย่อมหวั่นไหวในคราวสละอายุสังขาร การหวั่นไหวของแผ่นดินนั้นย่อมเป็นประหนึ่งตั้งอยู่ในสภาพแห่งความกรุณาของแผ่นดินนั้น ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'เพราะความกรุณา'. යස්මා භගවා පරිනිබ්බානසමයෙ චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා සමාපත්තියො සමාපජ්ජි, අන්තරන්තරා ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙන තස්ස පුබ්බභාගෙ සාතිසයං තික්ඛං සූරං විපස්සනාඤාණඤ්ච පවත්තෙසි. ‘‘යදත්ථඤ්ච මයා එවං සුචිරකාලං අනඤ්ඤසාධාරණො පරමුක්කංසගතො ඤාණසම්භාරො සම්භතො, අනුත්තරො ච විමොක්ඛො සමධිගතො, තස්ස වත මෙ සිඛාප්පත්තඵලභූතා අච්චන්තනිට්ඨා අනුපාදිසෙසපරිනිබ්බානධාතු අජ්ජ සමිජ්ඣතී’’ති භිය්‍යො අතිවිය සොමනස්සප්පත්තස්ස භගවතො පීතිවිප්ඵාරාදිගුණවිපුලතරානුභාවො පරෙහි අසාධාරණඤාණාතිසයො උදපාදි, යස්ස සමාපත්තිබලසමුපබ්‍රූහිතස්ස ඤාණාතිසයස්ස ආනුභාවං සන්ධාය ඉදං වුත්තං ‘‘ද්වෙමෙ පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමසමවිපාකා’’තිආදි [Pg.262] (උදා. 75), තස්මා තස්සානුභාවෙන සමභිහතා මහාපථවී අකම්පිත්ථ, තං පනස්සා තස්සං වෙලායං ආරොදනාකාරප්පත්ති විය හොතීති ‘‘අට්ඨමො ආරොදනෙනා’’ති වුත්තං. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าสมาบัติมีจำนวน ๒๔ โกฏิแสน ในเวลาปรินิพพาน และทรงยังวิปัสสนาญาณอันคมกล้าและแกล้วกล้าอย่างยิ่งให้เป็นไปในส่วนเบื้องต้นแห่งสมาบัตินั้น โดยการเข้าผลสมาบัติเป็นระยะๆ และเพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงถึงความโสมนัสอย่างยิ่ง ทรงดำริว่า "ญาณสมภารอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ถึงความสูงสุดที่เราสั่งสมมาอย่างยาวนานเช่นนี้ และวิโมกข์อันยอดเยี่ยมที่เราบรรลุแล้วนั้น บัดนี้ธาตุปรินิพพานอันไม่มีอุปาทิเหลืออยู่ อันเป็นที่สุดอย่างยิ่ง อันเป็นผลที่ถึงยอดของเรา จักสำเร็จแล้วหนอ" จึงเกิดอานุภาพอันไพบูลย์ยิ่งด้วยคุณมีปีติวิปผาระเป็นต้น และญาณพิเศษอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น โดยอ้างถึงอานุภาพแห่งญาณพิเศษนั้นที่เพิ่มพูนด้วยกำลังแห่งสมาบัติ จึงกล่าวคำว่า "บิณฑบาต ๒ อย่างนี้มีผลเสมอกัน มีวิบากเสมอกัน" เป็นต้น (อุ. ๗๕) เพราะฉะนั้น แผ่นดินใหญ่ถูกกระทบด้วยอานุภาพนั้น ย่อมหวั่นไหว การหวั่นไหวของแผ่นดินนั้นย่อมเป็นประหนึ่งการถึงอาการร้องไห้ของแผ่นดินนั้นในเวลานั้น ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "อย่างที่ ๘ เพราะการร้องไห้". ඉදානි සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමන්තෙ’’තිආදිමාහ. අයං පනත්ථොති ‘‘සාධුකාරදානවසෙනා’’තිආදිනා වුත්ත අත්ථො. පථවීදෙවතාය වසෙනාති එත්ථ සමුද්දදෙවතා විය මහාපථවියා අධිදෙවතා කිර නාම අත්ථි, තාදිසෙ කාරණෙ සති තස්සා චිත්තවසෙන අයං මහාපථවී සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. යථා වාතවලාහකදෙවතානං චිත්තවසෙන වාතා වායන්ති, සීතුණ්හඅබ්භවස්සවලාහකදෙවතානං චිත්තවසෙන සීතාදයො භවන්ති, තථා හි විසාඛපුණ්ණමායං අභිසම්බොධිඅත්ථං බොධිරුක්ඛමූලෙ නිසින්නස්ස ලොකනාථස්ස අන්තරායකරණත්ථං උපට්ඨිතං මාරබලං විධමිතුං – บัดนี้ เพื่อขยายความที่กล่าวโดยย่อ จึงกล่าวคำว่า "เมื่อลงสู่พระครรภ์มารดา" เป็นต้น. ก็อรรถนี้คืออรรถที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "โดยการให้สาธุการ" เป็นต้น. คำว่า "เพราะเทพธิดาประจำแผ่นดิน" ในที่นี้ หมายถึง เทพธิดาผู้เป็นอธิบดีของแผ่นดินใหญ่มีอยู่ เหมือนเทพธิดาประจำสมุทร เมื่อมีเหตุการณ์เช่นนั้น แผ่นดินใหญ่นี้ย่อมหวั่นไหว สั่นสะเทือน และสะท้านไปตามอำนาจจิตของเทพธิดานั้น. เหมือนลมพัดไปตามอำนาจจิตของเทพเจ้าผู้เป็นใหญ่ในลมและเมฆฝน ความหนาว ความร้อน เมฆฝน และฝน ย่อมเกิดขึ้นตามอำนาจจิตของเทพเจ้าผู้เป็นใหญ่ในความหนาว ความร้อน เมฆฝน และฝน ฉันใด ฉันนั้นแล ในวันวิสาขปุรณมี เพื่อกำจัดกองทัพมารที่มาปรากฏเพื่อทำอันตรายพระโลกนาถผู้ประทับนั่งที่โคนต้นโพธิ์เพื่อตรัสรู้ – ‘‘අචෙතනායං පථවී, අවිඤ්ඤාය සුඛං දුඛං; සාපි දානබලා මය්හං, සත්තක්ඛත්තුං පකම්පථා’’ති. (චරියා. 1.124) – “แผ่นดินนี้ไม่มีเจตนา ไม่รู้สุขรู้ทุกข์ แม้แผ่นดินนั้นก็ยังหวั่นไหวถึง ๗ ครั้ง ด้วยกำลังทานของข้าพเจ้า” (จริยา. ๑/๑๒๔) – වචනසමනන්තරං මහාපථවී භිජ්ජිත්වා සපරිසං මාරං පරිවත්තෙසි. එතන්ති සාධුකාරදානාදි. යදිපි නත්ථි අචෙතනත්තා, ධම්මතාවසෙන පන වුත්තනයෙන සියාති සක්කා වත්තුං. ධම්මතා පන අත්ථතො ධම්මභාවො, සො පුඤ්ඤධම්මස්ස වා ඤාණධම්මස්ස වා ආනුභාවසභාවොති. තයිදං සබ්බං විචාරිතමෙව. එවඤ්ච කත්වා – ทันทีที่ตรัสคำนั้น แผ่นดินใหญ่ก็แยกออกแล้วพลิกมารพร้อมด้วยบริวาร. นี้คือการให้สาธุการเป็นต้น. แม้ว่าแผ่นดินจะไม่มีเจตนา แต่ก็อาจกล่าวได้ว่าย่อมเป็นไปโดยธรรมดาตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ก็ธรรมดาโดยอรรถคือสภาพแห่งธรรม สภาพนั้นคือสภาพแห่งอานุภาพของบุญธรรมหรือญาณธรรม. ทั้งหมดนี้ได้พิจารณาแล้ว. เมื่อเป็นเช่นนี้ – ‘‘ඉමෙ ධම්මෙ සම්මසතො, සභාවසරසලක්ඛණෙ; ධම්මතෙජෙන වසුධා, දසසහස්සී පකම්පථා’’ති. (බු. වං. 2.166) – “เมื่อพิจารณาธรรมเหล่านี้ อันมีลักษณะเป็นสภาวะและรส แผ่นดินหมื่นโลกธาตุย่อมหวั่นไหวด้วยเดชแห่งธรรม” (พุทฺธวํส. ๒/๑๖๖) – ආදිවචනඤ්ච සමත්ථිතං හොති. และคำเป็นต้นนั้นก็ย่อมสมเหตุสมผล. අයං පන (දී. නි. අට්ඨ. 1.149) මහාපථවී අපරෙසුපි අට්ඨසු ඨානෙසු අකම්පිත්ථ මහාභිනික්ඛමනෙ බොධිමණ්ඩූපසඞ්කමනෙ පංසුකූලග්ගහණෙ පංසුකූලධොවනෙ කාළකාරාමසුත්තෙ ගොතමකසුත්තෙ වෙස්සන්තරජාතකෙ බ්‍රහ්මජාලෙති. තත්ථ මහාභිනික්ඛමනබොධිමණ්ඩූපසඞ්කමනෙසු වීරියබලෙන අකම්පිත්ථ. පංසුකූලග්ගහණෙ ‘‘ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙ නාම චත්තාරො මහාදීපෙ පහාය පබ්බජිත්වා සුසානං ගන්ත්වා පංසුකූලං ගණ්හන්තෙන දුක්කරං භගවතා [Pg.263] කත’’න්ති අච්ඡරියවෙගාභිහතා අකම්පිත්ථ. පංසුකූලධොවනවෙස්සන්තරජාතකෙසු අකාලකම්පනෙන අකම්පිත්ථ. කාළකාරාමගොතමකසුත්තෙසු (අ. නි. 4.24; 3.126) ‘‘අහං සක්ඛී භගවා’’ති සක්ඛිභාවෙන අකම්පිත්ථ. බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.147) පන ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතෙසු විජටෙත්වා නිග්ගුම්බං කත්වා දෙසියමානෙසු සාධුකාරදානවසෙන අකම්පිත්ථාති වෙදිතබ්බා. ก็แผ่นดินใหญ่นี้ (ที. อ. ๑/๑๔๙) ย่อมหวั่นไหวในฐานะ ๘ อย่างอื่นอีก คือในคราวเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์, ในคราวเสด็จไปสู่โพธิมณฑล, ในคราวทรงถือผ้าบังสุกุล, ในคราวทรงซักผ้าบังสุกุล, ในกาฬการามสูตร, ในโคตมกสูตร, ในเวสสันดรชาดก และในพรหมชาลสูตร. ในบรรดาฐานะเหล่านั้น ในคราวเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์และเสด็จไปสู่โพธิมณฑล แผ่นดินย่อมหวั่นไหวด้วยกำลังแห่งความเพียร. ในคราวทรงถือผ้าบังสุกุล แผ่นดินย่อมหวั่นไหวถูกกระทบด้วยความเร็วแห่งความอัศจรรย์ว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำสิ่งที่ทำได้ยากยิ่ง โดยทรงละทวีปใหญ่ ๔ ทวีปพร้อมด้วยทวีปบริวาร ๒,๐๐๐ ทวีป แล้วเสด็จออกบวช เสด็จไปสู่ป่าช้าแล้วทรงถือผ้าบังสุกุล". ในคราวทรงซักผ้าบังสุกุลและในเวสสันดรชาดก แผ่นดินย่อมหวั่นไหวด้วยการหวั่นไหวที่ไม่ใช่กาล. ในกาฬการามสูตรและโคตมกสูตร (อ. จตุกฺก. ๔/๒๔; อ. ติก. ๓/๑๒๖) แผ่นดินย่อมหวั่นไหวด้วยความเป็นพยานว่า "ข้าพระองค์เป็นพยาน พระผู้มีพระภาคเจ้า". ส่วนในพรหมชาลสูตร (ที. สีล. ๑/๑๔๗) พึงทราบว่า แผ่นดินย่อมหวั่นไหวด้วยการให้สาธุการ ในคราวที่ทรงแสดงธรรมโดยทรงแก้ทิฏฐิ ๖๒ อย่างให้คลี่คลายและปราศจากกอ. න කෙවලඤ්ච එතෙසුයෙව ඨානෙසු පථවී අකම්පිත්ථ, අථ ඛො තීසු සඞ්ගහෙසුපි මහාමහින්දත්ථෙරස්ස ඉමං දීපං ආගන්ත්වා ජොතිවනෙ නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසිතදිවසෙපි අකම්පිත්ථ. කල්‍යාණියමහාවිහාරෙ ච පිණ්ඩපාතියත්ථෙරස්ස චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා තත්ථෙව නිසීදිත්වා බුද්ධාරම්මණං පීතිං ගහෙත්වා ඉමං සුත්තන්තං ආරද්ධස්ස සුත්තපරියොසානෙ උදකපරියන්තං කත්වා අකම්පිත්ථ. ලොහපාසාදස්ස පාචීනඅම්බලට්ඨිකට්ඨානං නාම අහොසි, තත්ථ නිසීදිත්වා දීඝභාණකත්ථෙරා බ්‍රහ්මජාලසුත්තං ආරභිංසු. තෙසං සජ්ඣායපරියොසානෙපි උදකපරියන්තමෙව කත්වා පථවී අකම්පිත්ථ. ไม่เพียงแต่ในสถานที่เหล่านี้เท่านั้นที่แผ่นดินไหว แต่แผ่นดินก็ไหวแม้ในคราวสังคายนาทั้ง ๓ ครั้ง และแม้ในวันที่พระมหาเถระมหินทะมายังเกาะนี้แล้วนั่งแสดงธรรมที่โชติวัน แผ่นดินก็ไหว. และที่กัลยาณิมหาวิหาร แผ่นดินก็ไหวจนถึงขอบน้ำ เมื่อพระปิณฑปาติยเถระกวาดลานเจดีย์แล้วนั่ง ณ ที่นั้น เกิดปีติมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ และเริ่มสวดพระสูตรนี้ เมื่อจบพระสูตร. มีสถานที่ชื่ออัมพละฏฐิกะทางทิศตะวันออกของโลหปราสาท พระทีฆภาณกเถระทั้งหลายนั่ง ณ ที่นั้นแล้วเริ่มสวดพรหมชาลสูตร เมื่อการสาธยายของท่านเหล่านั้นจบลง แผ่นดินก็ไหวจนถึงขอบน้ำเช่นกัน. යදි එවං ‘‘අට්ඨිමෙ, ආනන්ද, හෙතූ අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායා’’ති කස්මා අට්ඨෙව හෙතූ වුත්තාති? නියමහෙතුභාවතො. ඉමෙයෙව හි අට්ඨ හෙතූ නියමන්ති, නාඤ්ඤෙ. තෙ හි කදාචි සම්භවන්තීති අනියමභාවතො න ගණිතා. වුත්තඤ්හෙතං නාගසෙනත්ථෙරෙන මිලින්දපඤ්හෙ (මි. ප. 4.1.4) – ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุปัจจัย ๘ ประการเหล่านี้แล อานนท์ เป็นเหตุปัจจัยให้เกิดแผ่นดินไหวใหญ่ เหตุใดจึงกล่าวถึงเหตุเพียง ๘ ประการเท่านั้น? เพราะเป็นเหตุที่กำหนดแน่นอน. เหตุ ๘ ประการเหล่านี้เท่านั้นที่กำหนดแน่นอน เหตุอื่นไม่แน่นอน. เหตุเหล่านั้นบางครั้งก็เกิดขึ้น จึงไม่นับรวมเพราะไม่แน่นอน. พระนาคเสนเถระได้กล่าวไว้ในมิลินทปัญหา (มิ.ป. ๔.๑.๔) ว่า – ‘‘අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ, හෙතූ අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායාති. යං වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, තඤ්ච පන අකාලිකං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, තස්මා අගණිතං අට්ඨහි හෙතූහි. ภิกษุทั้งหลาย เหตุปัจจัย ๘ ประการเหล่านี้แล เป็นเหตุปัจจัยให้เกิดแผ่นดินไหวใหญ่. ส่วนที่แผ่นดินไหวใหญ่ ๗ ครั้ง เมื่อพระเจ้าเวสสันดรพระราชทานมหาทานนั้น เป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นนอกกาลและเกิดขึ้นเป็นครั้งคราว พ้นจากเหตุ ๘ ประการนั้น เพราะฉะนั้นจึงไม่นับรวมกับเหตุ ๘ ประการนั้น. ‘‘යථා, මහාරාජ, ලොකෙ තයොයෙව මෙඝා ගණීයන්ති වස්සිකො, හෙමන්තිකො, පාවුසකොති. යදි තෙ මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො මෙඝො පවස්සති, න සො මෙඝො ගණීයති සම්මතෙහි මෙඝෙහි, අකාලමෙඝොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ [Pg.264] යං සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, අකාලිකං එතං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, න තං ගණීයති අට්ඨහි හෙතූහි. ดูกร มหาบพิตร ในโลกนี้ เมฆที่นับได้มีเพียง ๓ อย่าง คือ เมฆในฤดูฝน เมฆในฤดูหนาว และเมฆในฤดูร้อน. ถ้าเมฆอื่นนอกจากเมฆเหล่านั้นตกลงมา เมฆนั้นก็ไม่นับรวมกับเมฆที่นับได้ แต่จัดว่าเป็นเมฆนอกฤดูเท่านั้น ฉันใด ดูกร มหาบพิตร ที่แผ่นดินไหวใหญ่ ๗ ครั้ง เมื่อพระเจ้าเวสสันดรพระราชทานมหาทานนั้น เป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นนอกกาลและเกิดขึ้นเป็นครั้งคราว พ้นจากเหตุ ๘ ประการนั้น จึงไม่นับรวมกับเหตุ ๘ ประการนั้น ฉันนั้น. ‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, හිමවන්තා පබ්බතා පඤ්ච නදිසතානි සන්දන්ති, තෙසං, මහාරාජ, පඤ්චන්නං නදිසතානං දසෙව නදියො නදිගණනාය ගණීයන්ති. සෙය්‍යථිදං – ගඞ්ගා, යමුනා, අචිරවතී, සරභූ, මහී, සින්ධු, සරස්සතී, වෙත්‍රවතී, වීතංසා, චන්දභාගාති. අවසෙසා නදියො නදිගණනාය අගණිතා. කිංකාරණා? න තා නදියො ධුවසලිලා, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ යං සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, අකාලිකං එතං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, න තං ගණීයති අට්ඨහි හෙතූහි. หรืออีกอย่างหนึ่ง ดูกร มหาบพิตร แม่น้ำ ๕๐๐ สายไหลจากภูเขาหิมพานต์. ในแม่น้ำ ๕๐๐ สายเหล่านั้น ดูกร มหาบพิตร มีเพียง ๑๐ สายเท่านั้นที่นับรวมในการนับแม่น้ำ คือ แม่น้ำคงคา ยมุนา อจิรวดี สรภู มหี สินธุ สรัสวดี เวตรวดี วีตังสา และจันทภาคา. แม่น้ำที่เหลือไม่นับรวมในการนับแม่น้ำ เพราะเหตุใด? เพราะแม่น้ำเหล่านั้นไม่มีน้ำไหลตลอด. ฉันใด ดูกร มหาบพิตร ที่แผ่นดินไหวใหญ่ ๗ ครั้ง เมื่อพระเจ้าเวสสันดรพระราชทานมหาทานนั้น เป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นนอกกาลและเกิดขึ้นเป็นครั้งคราว พ้นจากเหตุ ๘ ประการนั้น จึงไม่นับรวมกับเหตุ ๘ ประการนั้น ฉันนั้น. ‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, රඤ්ඤො සතම්පි ද්විසතම්පි තිසතම්පි අමච්චා හොන්ති, තෙසං ඡයෙව ජනා අමච්චගණනාය ගණීයන්ති. සෙය්‍යථිදං – සෙනාපති, පුරොහිතො, අක්ඛදස්සො, භණ්ඩාගාරිකො, ඡත්තග්ගාහකො, ඛග්ගග්ගාහකො, එතෙයෙව අමච්චගණනාය ගණීයන්ති. කිංකාරණා? යුත්තත්තා රාජගුණෙහි. අවසෙසා අගණිතා, සබ්බෙ අමච්චාත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ යං සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, අකාලිකං එතං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, න තං ගණීයති අට්ඨහි හෙතූහී’’ති. หรืออีกอย่างหนึ่ง ดูกร มหาบพิตร อำมาตย์ของพระราชามีเป็นร้อย เป็นสองร้อย เป็นสามร้อย. ในบรรดาอำมาตย์เหล่านั้น มีเพียง ๖ คนเท่านั้นที่นับรวมในการนับอำมาตย์ คือ เสนาบดี ปุโรหิต อักขทัสสะ (ผู้พิพากษา) ภัณฑาคาริก (ผู้ดูแลคลัง) ฉัตตัคคาหกะ (ผู้ถือฉัตร) และขัคคัคคาหกะ (ผู้ถือพระขรรค์). เพราะเหตุใด? เพราะเหมาะสมด้วยคุณสมบัติของพระราชา. ที่เหลือไม่นับรวม แต่ทั้งหมดจัดว่าเป็นอำมาตย์. ฉันใด ดูกร มหาบพิตร ที่แผ่นดินไหวใหญ่ ๗ ครั้ง เมื่อพระเจ้าเวสสันดรพระราชทานมหาทานนั้น เป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นนอกกาลและเกิดขึ้นเป็นครั้งคราว พ้นจากเหตุ ๘ ประการนั้น จึงไม่นับรวมกับเหตุ ๘ ประการนั้น ฉันนั้น. භූමිචාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาภูมิจาลสูตร จบ. චාපාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาจาปาลวรรค จบ. (8) 3. යමකවග්ගො (๘) ๓. ยมกวรรค 1-10. සද්ධාසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๑๐. อรรถกถาสัทธาสูตรเป็นต้น 71-80. අට්ඨමස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. දසමෙ කුච්ඡිතං සීදතීති කුසීතො ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා. යස්ස ධම්මස්ස වසෙන [Pg.265] පුග්ගලො ‘‘කුසීතො’’ති වුච්චති, සො කුසිතභාවො ඉධ කුසිත-සද්දෙන වුත්තො. විනාපි හි භාවජොතනසද්දං භාවත්ථො විඤ්ඤායති යථා ‘‘පටස්ස සුක්ක’’න්ති, තස්මා කුසීතභාවවත්ථූනීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කොසජ්ජකාරණානීති අත්ථො’’ති. කම්මං නාම සමණසාරුප්පං ඊදිසන්ති ආහ ‘‘චීවරවිචාරණාදී’’ති. වීරියන්ති පධානවීරියං. තං පන චඞ්කමනවසෙන කරණෙ කායිකන්තිපි වත්තබ්බතං ලභතීති ආහ ‘‘දුවිධම්පී’’ති. පත්තියාති පාපුණනත්ථං. ඔසීදනන්ති භාවනානුයොගෙ සඞ්කොචො. මාසෙහි ආචිතං නිචිතං වියාති මාසාචිතං, තං මඤ්ඤෙ. යස්මා මාසා තින්තා විසෙසෙන ගරුකා හොන්ති, තස්මා ‘‘යථා තින්තමාසො’’තිආදි වුත්තං. වුට්ඨිතො හොති ගිලානභාවාති අධිප්පායො. ๗๑-๘๐. บทต้นเป็นต้นของอัฏฐมวรรค มีอรรถตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ‘กุสีโต’ (เกียจคร้าน) มาจาก ‘กุจฉิตัง สีทติ’ (จมลงอย่างน่ารังเกียจ) โดยเปลี่ยน ‘ท’ เป็น ‘ต’. ภาวะแห่งความเกียจคร้านที่บุคคลถูกเรียกว่า ‘กุสีโต’ ด้วยธรรมใด ภาวะนั้นในที่นี้กล่าวด้วยคำว่า ‘กุสิตะ’. แม้ไม่มีคำที่แสดงภาวะ ก็ย่อมรู้ความหมายของภาวะได้ เช่น ‘ผ้าขาว’ (ปฏัสสะ สุกกัง) เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า ‘วัตถุแห่งความเกียจคร้าน’. ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีความหมายว่า เหตุแห่งความเกียจคร้าน’. คำว่า ‘กรรม’ หมายถึงสิ่งที่เหมาะสมกับสมณะเช่นนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘การพิจารณาจีวรเป็นต้น’. คำว่า ‘วิริยะ’ คือ ปธานวิริยะ (ความเพียรพยายาม). แต่เมื่อทำในลักษณะการเดินจงกรม ก็อาจเรียกว่า ‘กายิกะ’ ได้ด้วย ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทั้งสองอย่าง’. คำว่า ‘ปัตติยา’ คือ เพื่อการบรรลุ. คำว่า ‘โอสีทนัง’ คือ ความหดหู่ในการประกอบภาวนา. คำว่า ‘มาสาจิตัง’ คือ เหมือนกับที่พูนขึ้นหรือสะสมไว้ด้วยถั่วมาสะ ข้าพเจ้าเข้าใจว่าอย่างนั้น. เพราะว่าถั่วมาสะที่เปียกชุ่มย่อมหนักเป็นพิเศษ ท่านจึงกล่าวว่า ‘เหมือนถั่วมาสะที่เปียกชุ่ม’ เป็นต้น. มีความหมายว่า ‘พ้นจากภาวะแห่งความเจ็บป่วย’. තෙසන්ති ආරම්භවත්ථූනං. ඉමිනාව නයෙනාති ඉමිනා කුසීතවත්ථූසු වුත්තෙනෙව නයෙන ‘‘දුවිධම්පි වීරියං ආරභතී’’තිආදිනා. ඉදං පඨමන්ති ‘‘ඉදං, හන්දාහං, වීරියං ආරභාමී’’ති, ‘‘එවං භාවනාය අබ්භුස්සහනං පඨමං ආරම්භවත්ථූ’’තිආදිනා ච අත්ථො වෙදිතබ්බො. යථා තථා පඨමං පවත්තං අබ්භුස්සහනඤ්හි උපරි වීරියාරම්භස්ස කාරණං හොති. අනුරූපපච්චවෙක්ඛණසහිතානි හි අබ්භුස්සහනානි තම්මූලකානි වා පච්චවෙක්ඛණානි අට්ඨ ආරම්භවත්ථූනීති වෙදිතබ්බානි. คำว่า ‘เตสัง’ คือ แห่งวัตถุเป็นที่ตั้งแห่งความเพียรเหล่านั้น. คำว่า ‘อิมินาเยวะ นเยนะ’ คือ ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในวัตถุแห่งความเกียจคร้านนั่นเอง ด้วยบทว่า ‘ย่อมปรารภความเพียรทั้งสองอย่าง’ เป็นต้น. คำว่า ‘อิทัง ปฐมัง’ คือ ‘เอาละ เราจะปรารภความเพียรนี้’ และพึงทราบความหมายด้วยบทว่า ‘การพยายามในการเจริญภาวนาอย่างนี้ เป็นวัตถุเป็นที่ตั้งแห่งความเพียรประการแรก’ เป็นต้น. เพราะการพยายามที่เกิดขึ้นเป็นครั้งแรกไม่ว่าอย่างไรก็ตาม ย่อมเป็นเหตุแห่งการปรารภความเพียรในภายหลัง. พึงทราบว่า การพยายามที่ประกอบด้วยการพิจารณาที่เหมาะสม หรือการพิจารณาที่มีการพยายามนั้นเป็นมูล มี ๘ อย่าง เป็นวัตถุเป็นที่ตั้งแห่งความเพียร. සද්ධාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสัทธาสูตรเป็นต้น จบ. යමකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถายมกวรรค จบ. 81-626. සෙසං උත්තානමෙව. ๘๑-๖๒๖. ที่เหลือมีอรรถตื้นทั้งนั้น. ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය อรรถกถาอังคุตตรนิกาย มโนรถปูรณี අට්ඨකනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා. การแสดงอรรถที่ไม่ตื้นในอรรถกถาอัฏฐกนิบาต จบ. . නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น. අඞ්ගුත්තරනිකායෙ ในอังคุตตรนิกาย නවකනිපාත-ටීකා ฎีกานวกนิบาต 1. පඨමපණ්ණාසකං ๑. ปฐมปัณณาสก์ 1. සම්බොධිවග්ගො ๑. สัมโพธิวรรค 1-2. සම්බොධිසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๒. ฎีกาสัมโพธิสูตรเป็นต้น 1-2. නවකනිපාතස්ස [Pg.267] පඨමදුතියෙසු නත්ථි වත්තබ්බං. ๑-๒. ในสูตรที่ ๑ และที่ ๒ ของนวกนิบาต ไม่มีข้อความที่จะกล่าว. 3. මෙඝියසුත්තවණ්ණනා ๓. ฎีกาเมฆิยสูตร 3. තතියෙ (උදා. අට්ඨ. 31) මෙඝියොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. උපට්ඨාකො හොතීති පරිචාරකො හොති. භගවතො හි පඨමබොධියං උපට්ඨාකා අනිබද්ධා අහෙසුං. එකදා නාගසමලො, එකදා නාගිතො, එකදා උපවාණො, එකදා සුනක්ඛත්තො, එකදා චුන්දො සමණුද්දෙසො, එකදා සාගතො, එකදා මෙඝියො, තදාපි මෙඝියත්ථෙරොව උපට්ඨාකො හොති. තෙනාහ ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා මෙඝියො භගවතො උපට්ඨාකො හොතී’’ති. ๓. ในสูตรที่ ๓ (อุ.อ. ๓๑) คำว่า ‘เมฆิยะ’ คือ ชื่อของพระเถระนั้น. คำว่า ‘อุปัฏฐาโก โหติ’ คือ เป็นผู้บำรุง. เพราะในปฐมโพธิกาลของพระผู้มีพระภาค อุปัฏฐากทั้งหลายไม่ได้อยู่ประจำ. บางคราวเป็นพระนาคสมละ บางคราวเป็นพระนาคิตะ บางคราวเป็นพระอุปวาณะ บางคราวเป็นพระสุนักขัตตะ บางคราวเป็นสามเณรจุนทะ บางคราวเป็นพระสาคตะ บางคราวเป็นพระเมฆิยะ. ในคราวนั้น พระเมฆิยเถระนั่นแหละเป็นผู้อุปัฏฐาก. ท่านจึงกล่าวว่า ‘ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระเมฆิยะเป็นผู้อุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาค’. කිමිකාළායාති කාළකිමීනං බහුලතාය ‘‘කිමිකාළා’’ති ලද්ධනාමාය නදියා. ජඞ්ඝාවිහාරන්ති චිරනිසජ්ජාය ජඞ්ඝාසු උප්පන්නකිලමථවිනොදනත්ථං විචරණං. පාසාදිකන්ති අවිරළරුක්ඛතාය සිනිද්ධපත්තතාය ච පස්සන්තානං පසාදං ආවහතීති පාසාදිකං. සන්දච්ඡායතාය මනුඤ්ඤභූමිභාගතාය ච අන්තො පවිට්ඨානං පීතිසොමනස්සජනනට්ඨෙන චිත්තං රමෙතීති රමණීයං. අලන්ති පරියත්තං, යුත්තන්තිපි අත්ථො. පධානත්ථිකස්සාති පධානෙන භාවනානුයොගෙන අත්ථිකස්ස. යස්මා සො පධානකම්මෙ යුත්තො පධානකම්මිකො නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘පධානකම්මිකස්සා’’ති. ආගච්ඡෙය්‍යාහන්ති ආගච්ඡෙය්‍යං අහං. ථෙරෙන කිර පුබ්බෙ තං ඨානං අනුප්පටිපාටියා පඤ්ච ජාතිසතානි රඤ්ඤා එව සතා අනුභූතපුබ්බං උය්‍යානං අහොසි, තෙනස්ස දිට්ඨමත්තෙයෙව තත්ථ විහරිතුං චිත්තං නමි. คำว่า กิมิกาฬา คือแม่น้ำที่มีชื่อว่า “กิมิกาฬา” เพราะมีหนอนดำมาก. คำว่า ชังฆาวิหาร คือการเดินเพื่อบรรเทาความเมื่อยล้าที่ขาซึ่งเกิดขึ้นจากการนั่งนาน. คำว่า น่าเลื่อมใส คือเป็นที่นำมาซึ่งความเลื่อมใสแก่ผู้ที่มองเห็น เพราะมีต้นไม้ไม่ห่างกันและมีใบเขียวชอุ่ม. คำว่า น่ารื่นรมย์ คือเป็นที่ยังจิตให้รื่นรมย์แก่ผู้ที่เข้าไปภายใน เพราะมีร่มเงาหนาแน่นและมีพื้นดินน่ารื่นรมย์ เป็นที่ยังปีติและโสมนัสให้เกิดขึ้น. คำว่า พอแล้ว คือเพียงพอแล้ว, มีความหมายว่าเหมาะสมแล้วด้วย. คำว่า แก่ผู้ปรารถนาความเพียร คือแก่ผู้ปรารถนาด้วยความเพียรคือการประกอบภาวนา. เพราะว่าผู้นั้นประกอบในกรรมคือความเพียร จึงชื่อว่าผู้มีกรรมคือความเพียร เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “แก่ผู้มีกรรมคือความเพียร”. คำว่า อาคัจเฉยยาหัง คือ “ข้าพเจ้าพึงมา”. ได้ยินว่า สถานที่นั้นในกาลก่อนเป็นอุทยานที่พระเถระเคยเสวยมาแล้วโดยลำดับถึงห้าร้อยชาติในฐานะเป็นพระราชา เพราะฉะนั้นเมื่อท่านเห็นสถานที่นั้นเท่านั้น จิตของท่านก็โน้มไปเพื่อจะอยู่ ณ ที่นั้น. යාව [Pg.268] අඤ්ඤොපි කොචි භික්ඛු ආගච්ඡතීති අඤ්ඤො කොචිපි භික්ඛු මම සන්තිකං යාව ආගච්ඡති, තාව ආගමෙහීති අත්ථො. ‘‘කොචි භික්ඛු දිස්සතී’’තිපි පාඨො, ‘‘ආගච්ඡතූ’’තිපි පඨන්ති, තථා ‘‘දිස්සතූ’’තිපි. නත්ථි කිඤ්චි උත්තරි කරණීයන්ති චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි පරිඤ්ඤාදීනං සොළසන්නං කිච්චානං කතත්තා අභිසම්බොධියා වා අධිගතත්තා තතො අඤ්ඤං උත්තරි කරණීයං නාම නත්ථි. චතූසු සච්චෙසු චතුන්නං කිච්චානං කතත්තාති ඉදං පන මග්ගවසෙන ලබ්භභානං භෙදං අනුපෙක්ඛිත්වා වුත්තං. අත්ථි කතස්ස පටිචයොති මය්හං සන්තානෙ නිප්ඵාදිතස්ස සීලාදිධම්මස්ස අරියමග්ගස්ස අනධිගතත්තා තදත්ථං පුන වඩ්ඪනසඞ්ඛාතො පටිචයො අත්ථි, ඉච්ඡිතබ්බොති අත්ථො. คำว่า จนกว่าภิกษุอื่นบางรูปจะมา คือมีความหมายว่า “จงรอจนกว่าภิกษุอื่นบางรูปจะมายังสำนักของฉัน”. มีบทว่า “ภิกษุบางรูปปรากฏ” ด้วย, และอ่านว่า “จงมา” ด้วย, อีกทั้ง “จงปรากฏ” ด้วย. คำว่า ไม่มีกิจอื่นใดที่ควรทำยิ่งไปกว่านี้ คือเพราะได้ทำกิจ ๑๖ อย่าง มีปริญญาเป็นต้นในอริยสัจ ๔ ด้วยมรรค ๔ หรือเพราะได้บรรลุอภิสัมโพธิแล้ว กิจอื่นใดที่ควรทำยิ่งไปกว่านั้นย่อมไม่มี. ส่วนคำว่า “เพราะได้ทำกิจ ๔ อย่างในอริยสัจ ๔” นี้ กล่าวโดยไม่คำนึงถึงความแตกต่างที่พึงได้โดยมรรค. คำว่า มีการสั่งสมสิ่งที่ทำแล้ว คือเพราะยังไม่ได้บรรลุอริยมรรคอันเป็นธรรมมีศีลเป็นต้นที่ได้กระทำแล้วในสันดานของฉัน การสั่งสมอันได้แก่การเพิ่มพูนอีกเพื่อประโยชน์แก่อริยมรรคนั้นย่อมมีอยู่, มีความหมายว่าควรปรารถนา. තිවිධනාටකපරිවාරොති මහන්තිත්ථියො මජ්ඣිමිත්ථියො අතිතරුණිත්ථියොති එවං වධූකුමාරිකකඤ්ඤාවත්ථාහි තිවිධාහි නාටකිත්ථීහි පරිවුතො. අකුසලවිතක්කෙහීති යථාවුත්තෙහි කාමවිතක්කාදීහි. අපරෙ පන ‘‘තස්මිං වනසණ්ඩෙ පුප්ඵඵලපල්ලවාදීසු ලොභවසෙන කාමවිතක්කො, ඛරස්සරානං පක්ඛිආදීනං සද්දස්සවනෙන බ්‍යාපාදවිතක්කො, ලෙඩ්ඩුආදීහි තෙසං විහෙඨනාධිප්පායෙන විහිංසාවිතක්කො. ‘ඉධෙවාහං වසෙය්‍ය’න්ති තත්ථ සාපෙක්ඛතාවසෙන වා කාමවිතක්කො, වනචරකෙ තත්ථ තත්ථ දිස්වා තෙසු චිත්තදුබ්භනෙන බ්‍යාපාදවිතක්කො, තෙසං විහෙඨනාධිප්පායෙන විහිංසාවිතක්කො තස්ස උප්පජ්ජතී’’ති වදන්ති. යථා තථා වා තස්ස මිච්ඡාවිතක්කප්පවත්තියෙව අච්ඡරියකාරණං. අච්ඡරියං වත, භොති ගරහණච්ඡරියං නාම කිරෙතං. යථා ආයස්මා ආනන්දො භගවතො වලියගත්තං දිස්වා අවොච ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ’’ති (සං. නි. 5.511). සම්පරිවාරිතාති වොකිණ්ණා. අත්තනි ගරුම්හි ච එකත්තෙපි බහුවචනං දිස්සති. ‘‘අන්වාසත්තො’’තිපි පාඨො. කස්මා පනස්ස භගවා තත්ථ ගමනං අනුජානි? ‘‘අනනුඤ්ඤාතොපි චායං මං ඔහාය ගච්ඡිස්සතෙව, පරිචාරකාමතාය මඤ්ඤෙ භගවා ගන්තුං න දෙතීති චස්ස සියා අඤ්ඤථත්තං, තදස්ස දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තෙය්‍යා’’ති අනුජානි. คำว่า แวดล้อมด้วยนางนักฟ้อนสามประเภท คือแวดล้อมด้วยนางนักฟ้อนสามประเภท คือหญิงใหญ่ หญิงกลาง หญิงสาวมาก โดยสภาพแห่งหญิงสะใภ้ หญิงสาว และหญิงรุ่น. คำว่า ด้วยอกุศลวิตก คือด้วยกามวิตกเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว. ส่วนคนอื่นกล่าวว่า “ในป่าชัฏนั้น กามวิตกเกิดขึ้นแก่ท่านโดยความโลภในดอกไม้ ผลไม้ ใบไม้เป็นต้น, พยาบาทวิตกเกิดขึ้นโดยการได้ยินเสียงนกเป็นต้นที่มีเสียงหยาบ, วิหิงสาวิตกเกิดขึ้นโดยความตั้งใจจะเบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นด้วยก้อนดินเป็นต้น. หรือกามวิตกเกิดขึ้นโดยความอาลัยในที่นั้นว่า ‘เราพึงอยู่ในที่นี้แหละ’, พยาบาทวิตกเกิดขึ้นโดยการเห็นสัตว์ป่าในที่นั้นๆ แล้วมีจิตคิดร้ายต่อสัตว์เหล่านั้น, วิหิงสาวิตกเกิดขึ้นโดยความตั้งใจจะเบียดเบียนสัตว์เหล่านั้น”. ไม่ว่าอย่างไร การเกิดขึ้นแห่งมิจฉาวิตกของท่านนั่นแหละเป็นเหตุอัศจรรย์. “อัศจรรย์หนอ” ท่านผู้เจริญ, ได้ยินว่านี่คืออัศจรรย์ที่ควรตำหนิ. เหมือนอย่างที่ท่านพระอานนท์เห็นพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่เหี่ยวย่นแล้วกล่าวว่า “อัศจรรย์ พระเจ้าข้า, ไม่เคยมีมา พระเจ้าข้า” (สํ. ส. ๕.๕๑๑). คำว่า แวดล้อมแล้ว คือปะปนกัน. แม้ในคำว่า “ตน” และ “ครู” ที่เป็นเอกพจน์ ก็ปรากฏเป็นพหูพจน์. มีบทว่า “อันวาสัตโต” ด้วย. แต่เพราะเหตุไรพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงอนุญาตการไปที่นั่นแก่ท่าน? ทรงอนุญาตเพราะทรงดำริว่า “แม้เราไม่อนุญาต เขาก็จะทิ้งเราไปอยู่ดี, และหากเขาคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงอนุญาตให้ไปเพราะความปรารถนาจะให้เป็นผู้รับใช้’ จิตของเขาก็จะแปรปรวนไป, นั่นจะนำมาซึ่งความไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์แก่เขาตลอดกาลนาน”. එවං තස්මිං අත්තනො පවත්තිං ආරොචෙත්වා නිසින්නෙ අථස්ස භගවා සප්පායධම්මං දෙසෙන්තො ‘‘අපරිපක්කාය, මෙඝිය, චෙතොවිමුත්තියා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘අපරිපක්කායා’’ති පරිපාකං අප්පත්තාය. චෙතොවිමුත්තියාති [Pg.269] කිලෙසෙහි චෙතසො විමුත්තියා. පුබ්බභාගෙ හි තදඞ්ගවසෙන චෙව වික්ඛම්භනවසෙන ච චෙතසො විමුත්ති හොති, අපරභාගෙ සමුච්ඡෙදවසෙන චෙව පටිප්පස්සද්ධිවසෙන ච. සායං විමුත්ති හෙට්ඨා විත්ථාරතො කථිතාව, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. තත්ථ විමුත්තිපරිපාචනීයෙහි ධම්මෙහි ආසයෙ පරිපාචිතෙ සොධිතෙ විපස්සනාය මග්ගගබ්භං ගණ්හන්තියා පරිපාකං ගච්ඡන්තියා චෙතොවිමුත්ති පරිපක්කා නාම හොති, තදභාවෙ අපරිපක්කා. เมื่อท่านเมฆิยะกราบทูลเรื่องราวของตนแล้วนั่งลง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงธรรมอันเป็นที่สบายแก่ท่าน โดยตรัสเริ่มต้นว่า “เมฆิยะ จิตตวิมุตติที่ยังไม่แก่กล้า”. ในคำนั้น “ที่ยังไม่แก่กล้า” คือที่ยังไม่ถึงความแก่กล้า. “จิตตวิมุตติ” คือความหลุดพ้นแห่งจิตจากกิเลส. ในเบื้องต้น จิตตวิมุตติย่อมมีโดยความเป็นตทังควิมุตติและวิกขัมภนวิมุตติ, ในเบื้องปลายย่อมมีโดยความเป็นสมุจเฉทวิมุตติและปฏิปัสสัทธิวิมุตติ. วิมุตตินั้นได้กล่าวโดยพิสดารไว้ข้างล่างแล้ว เพราะฉะนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้น. ในที่นั้น เมื่ออาสยะ (อัธยาศัย) ได้รับการบ่มให้แก่กล้าและบริสุทธิ์ด้วยธรรมที่ยังวิมุตติให้แก่กล้า จิตตวิมุตติที่กำลังเข้าถึงความแก่กล้าโดยการรับเอามรรคอันเป็นครรภ์แห่งวิปัสสนา ชื่อว่าจิตตวิมุตติที่แก่กล้าแล้ว, เมื่อไม่มีเช่นนั้น ชื่อว่ายังไม่แก่กล้า. කතමෙ පන විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා? සද්ධින්ද්‍රියාදීනං විසුද්ධිකරණවසෙන පන්නරස ධම්මා වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං – ก็ธรรมที่ยังวิมุตติให้แก่กล้าคืออะไร? พึงทราบธรรม ๑๕ ประการ โดยการทำให้สัทธินทรีย์เป็นต้นบริสุทธิ์. ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วว่า – ‘‘අස්සද්ධෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, සද්ධෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, පසාදනීයෙ සුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සද්ධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. สัทธินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ ๓ อย่างเหล่านี้ คือเมื่อเว้นบุคคลผู้ไม่มีศรัทธา, เมื่อคบหา เสพ และเข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีศรัทธา, เมื่อพิจารณาสูตรที่ยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้น. ‘‘කුසීතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, ආරද්ධවීරියෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, සම්මප්පධානෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි වීරියින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. วิริยินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ ๓ อย่างเหล่านี้ คือเมื่อเว้นบุคคลผู้เกียจคร้าน, เมื่อคบหา เสพ และเข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้ปรารภความเพียร, เมื่อพิจารณาสัมมัปปธาน. ‘‘මුට්ඨස්සතී පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, උපට්ඨිතස්සතී පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, සතිපට්ඨානෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සතින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. สตินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ ๓ อย่างเหล่านี้ คือเมื่อเว้นบุคคลผู้มีสติหลงลืม, เมื่อคบหา เสพ และเข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีสติมั่นคง, เมื่อพิจารณาสติปัฏฐาน. ‘‘අසමාහිතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, සමාහිතෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, ඣානවිමොක්ඛෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සමාධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. สมาธินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ ๓ อย่างเหล่านี้ คือเมื่อเว้นบุคคลผู้ไม่มีสมาธิ, เมื่อคบหา เสพ และเข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีสมาธิ, เมื่อพิจารณาฌานและวิโมกข์. ‘‘දුප්පඤ්ඤෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, පඤ්ඤවන්තෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, ගම්භීරඤාණචරියං පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි පඤ්ඤින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. ปัญญินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ เมื่อเว้นบุคคลผู้มีปัญญาทราม, เมื่อคบหา เสพ และเข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีปัญญา, เมื่อพิจารณาการประพฤติอันประกอบด้วยญาณอันลึกซึ้ง. ‘‘ඉති ඉමෙ පඤ්ච පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, පඤ්ච පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, පඤ්ච සුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි පන්නරසහි ආකාරෙහි ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි විසුජ්ඣන්තී’’ති (පටි. ම. 1.185). ดังนี้ อินทรีย์ ๕ เหล่านี้ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ ๑๕ อย่างเหล่านี้ คือ เมื่อเว้นบุคคล ๕ ประเภทเหล่านี้, เมื่อคบหา เสพ และเข้าไปนั่งใกล้บุคคล ๕ ประเภท, เมื่อพิจารณาสูตร ๕ อย่าง” (ปฏิ. ม. ๑.๑๘๕). අපරෙහිපි [Pg.270] පන්නරසහි ආකාරෙහි ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි විසුජ්ඣන්ති. අපරෙපි පන්නරස ධම්මා විමුත්තිපරිපාචනීයා. සද්ධාපඤ්චමානි ඉන්ද්‍රියානි, අනිච්චසඤ්ඤා අනිච්චෙ, දුක්ඛසඤ්ඤා දුක්ඛෙ, අනත්තසඤ්ඤා, පහානසඤ්ඤා, විරාගසඤ්ඤාති ඉමා පඤ්ච නිබ්බෙධභාගියා සඤ්ඤා, කල්‍යාණමිත්තතා, සීලසංවරො, අභිසල්ලෙඛතා, වීරියාරම්භො, නිබ්බෙධිකපඤ්ඤාති. තෙසු වෙනෙය්‍යදමනකුසලො සත්ථා වෙනෙය්‍යස්ස මෙඝියත්ථෙරස්ස අජ්ඣාසයවසෙන ඉධ කල්‍යාණමිත්තතාදයො විමුත්තිපරිපාචනීයෙ ධම්මෙ දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්ච ධම්මා පරිපක්කාය සංවත්තන්තී’’ති වත්වා තෙ විත්ථාරෙන්තො ‘‘ඉධ, මෙඝිය, භික්ඛු කල්‍යාණමිත්තො හොතී’’තිආදිමාහ. อินทรีย์ ๕ เหล่านี้ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ ๑๕ อย่างอื่นอีก. ธรรม ๑๕ ประการอื่นอีกก็เป็นธรรมที่ยังวิมุตติให้แก่กล้า. คือ อินทรีย์ ๕ มีศรัทธาเป็นต้น, อนิจจสัญญาในสิ่งไม่เที่ยง, ทุกขสัญญาในสิ่งเป็นทุกข์, อนัตตสัญญา, ปหานสัญญา, วิรากสัญญา คือสัญญา ๕ ประการเหล่านี้ที่เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด, กัลยาณมิตรตา, สีลสังวร, อภิสัลเลขตา, วิริยารัมภะ, นิพเพธิกปัญญา. ในธรรมเหล่านั้น พระศาสดาผู้ฉลาดในการฝึกเวไนยสัตว์ ทรงแสดงธรรมที่ยังวิมุตติให้แก่กล้ามีกัลยาณมิตรตาเป็นต้นในที่นี้ โดยอาศัยอัธยาศัยของพระเมฆิยเถระผู้เป็นเวไนยสัตว์ โดยตรัสว่า “ธรรม ๕ ประการย่อมเป็นไปเพื่อความแก่กล้า” แล้วทรงขยายความเหล่านั้น โดยตรัสเริ่มต้นว่า “เมฆิยะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีกัลยาณมิตร” ดังนี้เป็นต้น. තත්ථ කල්‍යාණමිත්තොති කල්‍යාණො භද්දො සුන්දරො මිත්තො එතස්සාති කල්‍යාණමිත්තො. යස්ස සීලාදිගුණසම්පන්නො ‘‘අඝස්ස තාතා හිතස්ස විධාතා’’ති එවං සබ්බාකාරෙන උපකාරො මිත්තො හොති, සො පුග්ගලො කල්‍යාණමිත්තොව. යථාවුත්තෙහි කල්‍යාණපුග්ගලෙහෙව සබ්බිරියාපථෙසු සහ අයති පවත්තති, න විනා තෙහීති කල්‍යාණසහායො. කල්‍යාණපුග්ගලෙසු එව චිත්තෙන චෙව කායෙන ච නින්නපොණපබ්භාරභාවෙන පවත්තතීති කල්‍යාණසම්පවඞ්කො. පදත්තයෙන කල්‍යාණමිත්තසංසග්ගෙ ආදරං උප්පාදෙති. අයං කල්‍යාණමිත්තතාසඞ්ඛාතො බ්‍රහ්මචරියවාසස්ස ආදිභාවතො සබ්බෙසඤ්ච කුසලධම්මානං බහුකාරතාය පධානභාවතො ච ඉමෙසු පඤ්චසු ධම්මෙසු ආදිතො වුත්තත්තා පඨමො අනවජ්ජධම්මො අවිසුද්ධානං සද්ධාදීනං විසුද්ධිකරණවසෙන චෙතොවිමුත්තියා පරිපක්කාය සංවත්තති. එත්ථ ච කල්‍යාණමිත්තස්ස බහුකාරතා පධානතා ච ‘‘උපඩ්ඪමිදං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මචරියස්ස යදිදං කල්‍යාණමිත්තතා’’ති වදන්තං ධම්මභණ්ඩාගාරිකං ‘‘මා හෙවං, ආනන්දා’’ති ද්වික්ඛතුං පටිසෙධෙත්වා ‘‘සකලමෙව හිදං, ආනන්ද, බ්‍රහ්මචරියං යදිදං කල්‍යාණමිත්තතා කල්‍යාණසහායතා’’ති – ආදිසුත්තපදෙහි (සං. නි. 1.129; 5.2) වෙදිතබ්බා. ในบทเหล่านั้น คำว่า กัลยาณมิตร คือ ผู้ใดมีมิตรที่ดีงาม งามสง่า น่ารัก ผู้นั้นชื่อว่ากัลยาณมิตร บุคคลใดมีมิตรผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น เป็นผู้ช่วยให้พ้นจากความชั่วร้าย เป็นผู้จัดแจงประโยชน์ให้ ด้วยประการทั้งปวงอย่างนี้ บุคคลนั้นแลชื่อว่ากัลยาณมิตร ผู้ใดประพฤติร่วมไปกับบุคคลผู้เป็นกัลยาณมิตรที่กล่าวมาแล้วนั้น ในอิริยาบถทั้งปวง โดยไม่ปราศจากบุคคลเหล่านั้น ผู้นั้นชื่อว่ากัลยาณสหาย ผู้ใดประพฤติโน้มเอียงโอนเอนไปในบุคคลผู้เป็นกัลยาณมิตรด้วยจิตและกาย ผู้นั้นชื่อว่ากัลยาณสัมปวังโก ด้วยบท ๓ บทนี้ ย่อมยังความเอื้อเฟื้อในกัลยาณมิตรให้เกิดขึ้น กัลยาณมิตรนี้ นับว่าเป็นเบื้องต้นแห่งการประพฤติพรหมจรรย์ และเป็นคุณธรรมที่เกื้อกูลอย่างมาก เป็นประธานแห่งกุศลธรรมทั้งปวง เพราะเหตุที่กล่าวไว้เป็นอันดับแรกในธรรม ๕ ประการนี้ จึงเป็นธรรมที่ไม่มีโทษประการแรก ย่อมเป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์แห่งศรัทธาเป็นต้นที่ยังไม่บริสุทธิ์ และเพื่อความแก่กล้าแห่งเจโตวิมุตติ อนึ่ง ความที่กัลยาณมิตรเป็นผู้มีอุปการะมากและเป็นประธานนั้น พึงทราบได้จากพระสูตรมีอาทิว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามพระธรรมภัณฑาคาริก (พระอานนท์) ผู้กล่าวว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กัลยาณมิตรนี้เป็นครึ่งหนึ่งแห่งพรหมจรรย์" ถึงสองครั้งว่า "อย่ากล่าวอย่างนั้น อานนท์" แล้วตรัสว่า "อานนท์ พรหมจรรย์ทั้งหมดนี้แล คือกัลยาณมิตร กัลยาณสหาย" ดังนี้ (สํ. ส. 1.129; 5.2) පුන චපරන්ති පුන ච අපරං ධම්මජාතං. සීලවාති එත්ථ කෙනට්ඨෙන සීලං? සීලනට්ඨෙන සීලං. කිමිදං සීලනං නාම? සමාධානං, කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. අථ වා උපධාරණං, ඣානාදිකුසලධම්මානං පතිට්ඨානවසෙන ආධාරභාවොති අත්ථො. තස්මා සීලෙති, සීලතීති වා සීලං. අයං තාව සද්දලක්ඛණනයෙන සීලට්ඨො. අපරෙ [Pg.271] පන ‘‘සිරට්ඨො සීලට්ඨො, සීතලට්ඨො, සීලට්ඨො’’ති නිරුත්තිනයෙන අත්ථං වණ්ණෙන්ති. තයිදං පාරිපූරිතො අතිසයතො වා සීලං අස්ස අත්ථීති සීලවා, සීලසම්පන්නොති අත්ථො. คำว่า ปุนะ จปรํ (อีกอย่างหนึ่ง) คือ ธรรมชาติอื่นอีก ในบทว่า สีลวา นี้ ศีลคืออะไร? ศีลมีอรรถว่าสีลนะ (การตั้งมั่น) การตั้งมั่นนี้คืออะไร? คือความตั้งมั่น หมายถึงความไม่กระจัดกระจายไปโดยความเป็นความประพฤติดีงามแห่งกายกรรมเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง คือการทรงไว้ หมายถึงความเป็นที่รองรับโดยความเป็นที่ตั้งแห่งกุศลธรรมมีฌานเป็นต้น เพราะฉะนั้น ศีลจึงชื่อว่า สีละ เพราะอรรถว่า สีเลติ (ตั้งมั่น) หรือ สีลติ (ทรงไว้) นี้เป็นอรรถของศีลโดยนัยแห่งลักษณะของศัพท์ ส่วนนักนิรุตติศาสตร์อื่น ๆ อธิบายความหมายโดยนัยแห่งนิรุตติว่า "ศีลมีอรรถว่าสูงสุด (สิระ), ศีลมีอรรถว่าเย็น (สีตละ)" ศีลนั้นมีอยู่แก่บุคคลนั้นโดยความบริบูรณ์หรือโดยความยิ่งยวด เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สีลวา (ผู้มีศีล) หมายถึงผู้สมบูรณ์ด้วยศีล යථා ච සීලවා හොති සීලසම්පන්නො, තං දස්සෙතුං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පාතිමොක්ඛන්ති සික්ඛාපදසීලං. තඤ්හි යො නං පාති රක්ඛති, තං මොක්ඛෙති මොචෙති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛං. සංවරණං සංවරො, කායවාචාහි අවීතික්කමො. පාතිමොක්ඛමෙව සංවරො පාතිමොක්ඛසංවරො, තෙන සංවුතො පිහිතකායවාචොති පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො. ඉදමස්ස තස්මිං සීලෙ පතිට්ඨිතභාවපරිදීපනං. විහරතීති තදනුරූපවිහාරසමඞ්ගිභාවපරිදීපනං. ආචාරගොචරසම්පන්නොති හෙට්ඨා පාතිමොක්ඛසංවරස්ස උපරි විසෙසානං යොගස්ස ච උපකාරධම්මපරිදීපනං. අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවීති පාතිමොක්ඛසීලතො අචවනධම්මතාපරිදීපනං. සමාදායාති සික්ඛාපදානං අනවසෙසතො ආදානපරිදීපනං. සික්ඛතීති සික්ඛාය සමඞ්ගිභාවපරිදීපනං. සික්ඛාපදෙසූති සික්ඛිතබ්බධම්මපරිදීපනං. เพื่อแสดงว่าบุคคลเป็นผู้มีศีลและสมบูรณ์ด้วยศีลอย่างไร จึงได้กล่าวบทมีอาทิว่า "ปาติโมกขสังวรสังวุโต" ในบทเหล่านั้น คำว่า ปาติโมกข์ คือ ศีลอันเป็นสิกขาบท เพราะว่าศีลนั้นย่อมรักษาผู้ที่รักษามัน ย่อมปลดเปลื้องผู้ที่รักษามันให้พ้นจากทุกข์มีอบายเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปาติโมกข์ การสำรวม คือ สังวร คือการไม่ล่วงละเมิดด้วยกายและวาจา ปาติโมกข์นั่นแหละคือสังวร ชื่อว่า ปาติโมกขสังวร ผู้สำรวมด้วยปาติโมกขสังวร คือผู้มีกายและวาจาอันปิดกั้นแล้ว นี้เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้ตั้งมั่นในศีลนั้นของบุคคลนั้น คำว่า วิหรติ (อยู่) เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยการอยู่ตามสมควรแก่ศีลนั้น คำว่า อาคารโคจรสัมปันโน (สมบูรณ์ด้วยอาจาระและโคจร) เป็นการแสดงถึงธรรมที่เกื้อกูลแก่การประกอบคุณวิเศษเบื้องบนของปาติโมกขสังวรเบื้องล่าง คำว่า อณุมัตเตสุ วัชเชสุ ภยทัสสาวี (เห็นภัยในโทษแม้เล็กน้อย) เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้ไม่เคลื่อนจากปาติโมกขศีล คำว่า สมาทาย (สมาทาน) เป็นการแสดงถึงการถือเอาสิกขาบทโดยไม่เหลือ คำว่า สิกขติ (ศึกษา) เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยการศึกษา คำว่า สิกขาปเทสุ (ในสิกขาบททั้งหลาย) เป็นการแสดงถึงธรรมที่ควรศึกษา අපරො නයො – කිලෙසානං බලවභාවතො පාපකිරියාය සුකරභාවතො පුඤ්ඤකිරියාය ච දුක්කරභාවතො බහුක්ඛත්තුං අපායෙසු පතනසීලොති පාතී, පුථුජ්ජනො. අනිච්චතාය වා භවාදීසු කම්මවෙගුක්ඛිත්තො ඝටියන්තං විය අනවට්ඨානෙන පරිබ්භමනතො ගමනසීලොති පාතී. මරණවසෙන වා තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ අත්තභාවස්ස පතනසීලො වා පාතී, සත්තසන්තානො, චිත්තමෙව වා. තං පාතිනං සංසාරදුක්ඛතො මොක්ඛෙතීති පාතිමොක්ඛං. චිත්තස්ස හි විමොක්ඛෙන සත්තො ‘‘විමුත්තො’’ති වුච්චති. වුත්තඤ්හි ‘‘චිත්තවොදානා විසුජ්ඣන්තී’’ති (සං. නි. 3.100), ‘‘අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුත්ත’’න්ති (මහාව. 28) ච. อีกนัยหนึ่ง คือ ปาติ (ผู้ตกไป) หมายถึง ปุถุชน เพราะกิเลสมีกำลัง การทำบาปเป็นเรื่องง่าย การทำบุญเป็นเรื่องยาก จึงมีปกติตกไปในอบายภูมิหลายครั้ง อีกอย่างหนึ่ง คือ ปาติ (ผู้ไป) เพราะความไม่เที่ยง ถูกแรงกรรมเหวี่ยงไปในภพเป็นต้น ย่อมท่องเที่ยวไปโดยไม่หยุดนิ่งเหมือนระหัดวิดน้ำ อีกอย่างหนึ่ง คือ ปาติ (ผู้ตกไป) เพราะความตาย ย่อมตกไปในอัตภาพในหมู่สัตว์นั้น ๆ หรือหมายถึง สัตวสันดาน หรือจิตนั่นเอง ธรรมที่ปลดเปลื้องผู้ตกไปนั้นให้พ้นจากทุกข์ในสังสารวัฏ จึงชื่อว่า ปาติโมกข์ เพราะสัตว์ย่อมชื่อว่า "ผู้หลุดพ้น" ด้วยการหลุดพ้นแห่งจิต ดังที่ตรัสไว้ว่า "สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ด้วยความผ่องใสแห่งจิต" (สํ. ส. 3.100) และ "จิตหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายโดยไม่อุปาทาน" (มหา. 28) අථ වා අවිජ්ජාදිහෙතුනා සංසාරෙ පතති ගච්ඡති පවත්තතීති පාති. ‘‘අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානං තණ්හාසංයොජනානං සන්ධාවතං සංසරත’’න්ති (සං. නි. 2.124) හි වුත්තං. තස්ස පාතිනො සත්තස්ස තණ්හාදිසංකිලෙසත්තයතො මොක්ඛො එතෙනාති පාතිමොක්ඛං. อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ชื่อว่า ปาติ เพราะอาศัยอวิชชาเป็นต้นเป็นเหตุ ย่อมตกไป ย่อมไป ย่อมเป็นไปในสังสารวัฏ ดังที่ตรัสไว้ว่า "สัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูก ย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมเวียนว่ายตายเกิด" (สํ. นิ. 2.124) ความหลุดพ้นของสัตว์ผู้ตกไปนั้น จากกิเลสเครื่องเศร้าหมอง ๓ อย่างมีตัณหาเป็นต้น ด้วยธรรมนี้ เพราะเหตุนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่า ปาติโมกข์ අථ [Pg.272] වා පාතෙති විනිපාතෙති දුක්ඛෙති පාති, චිත්තං. වුත්තඤ්හි ‘‘චිත්තෙන නීයතී ලොකො, චිත්තෙන පරිකස්සතී’’ති (සං. නි. 1.62). තස්ස පාතිනො මොක්ඛො එතෙනාති පාතිමොක්ඛං. පතති වා එතෙන අපායදුක්ඛෙ සංසාරදුක්ඛෙ චාති පාති, තණ්හාදිසංකිලෙසො. වුත්තඤ්හි ‘‘තණ්හා ජනෙති පුරිසං (සං. නි. 1.55). තණ්හාදුතියො පුරිසො’’ති (අ. නි. 4.9; ඉතිවු. 15, 105) ච ආදි. තතො පාතිතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛං. อีกอย่างหนึ่ง จิตชื่อว่า ปาติ เพราะย่อมยังสัตว์ให้ตกไป ย่อมยังให้พินาศ ย่อมยังให้เป็นทุกข์ ดังที่ตรัสไว้ว่า "โลกถูกจิตนำไป โลกถูกจิตชักลากไป" (สํ. ส. 1.62) ความหลุดพ้นของจิตผู้ยังให้ตกไปนั้น ด้วยธรรมนี้ เพราะเหตุนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่า ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง กิเลสมีตัณหาเป็นต้น ชื่อว่า ปาติ เพราะสัตว์ย่อมตกไปในทุกข์ในอบายและทุกข์ในสังสารวัฏด้วยกิเลสนี้ ดังที่ตรัสไว้ว่า "ตัณหาย่อมยังบุรุษให้เกิด" (สํ. ส. 1.55) และ "บุรุษมีตัณหาเป็นเพื่อนสอง" (อํ. จตุกฺก. 4.9; อิติ. 15, 105) เป็นต้น ความหลุดพ้นจากกิเลสอันเป็นเหตุให้ตกไปนั้น ชื่อว่า ปาติโมกข์ අථ වා පතති එත්ථාති පාති, ඡ අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානි. වුත්තඤ්හි ‘‘ඡසු ලොකො සමුප්පන්නො, ඡසු කුබ්බති සන්ථව’’න්ති (සු. නි. 171). තතො ඡඅජ්ඣත්තිකබාහිරායතනසඞ්ඛාතතො පාතිතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛං. අථ වා පාතො විනිපාතො අස්ස අත්ථීති පාතී, සංසාරො. තතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛං. අථ වා සබ්බලොකාධිපතිභාවතො ධම්මිස්සරො භගවා පතීති වුච්චති, මුච්චති එතෙනාති මොක්ඛො, පතිනො මොක්ඛො තෙන පඤ්ඤත්තත්තාති පතිමොක්ඛො, පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛං. සබ්බගුණානං වා මූලභාවතො උත්තමට්ඨෙන පති ච සො යථාවුත්තෙනත්ථෙන මොක්ඛො චාති පතිමොක්ඛො, පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛං. තථා හි වුත්තං ‘‘පාතිමොක්ඛන්ති ආදිමෙතං මුඛමෙතං පමුඛමෙත’’න්ති (මහාව. 135) විත්ථාරො. อีกอย่างหนึ่ง อายตนะภายในและภายนอก ๖ ชื่อว่า ปาติ เพราะสัตว์ย่อมตกไปในอายตนะเหล่านี้ ดังที่ตรัสไว้ว่า "โลกเกิดขึ้นในอายตนะ ๖ โลกย่อมทำความคุ้นเคยในอายตนะ ๖" (สุ. นิ. 171) ความหลุดพ้นจากปาติกล่าวคืออายตนะภายในและภายนอก ๖ นั้น ชื่อว่า ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง สังสารวัฏชื่อว่า ปาติ เพราะมีความตกไปและความพินาศ ความหลุดพ้นจากสังสารวัฏนั้น ชื่อว่า ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นธรรมิศวร ทรงพระนามว่า ปติ เพราะความเป็นอธิบดีแห่งโลกทั้งปวง ธรรมที่สัตว์ย่อมหลุดพ้นด้วยธรรมนั้น ชื่อว่า โมกขะ ความหลุดพ้นของพระปติ (พระผู้มีพระภาคเจ้า) เพราะความที่ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงบัญญัติไว้ ชื่อว่า ปติโมกข์ ปติโมกข์นั่นแหละคือ ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง ธรรมนั้นชื่อว่า ปติ เพราะอรรถว่าเป็นเลิศโดยความเป็นรากฐานแห่งคุณทั้งปวง และชื่อว่า โมกขะ โดยอรรถตามที่กล่าวมาแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปติโมกข์ ปติโมกข์นั่นแหละคือ ปาติโมกข์ สมดังที่ตรัสไว้ว่า "ปาติโมกข์นี้เป็นเบื้องต้น เป็นปาก (ทางเข้า) เป็นประธาน" (มหา ว. 135) ดังนี้เป็นต้น අථ වා ප-ඉති පකාරෙ, අතීති අච්චන්තත්ථෙ නිපාතො, තස්මා පකාරෙහි අච්චන්තං මොක්ඛෙතීති පාතිමොක්ඛං. ඉදඤ්හි සීලං සයං තදඞ්ගවසෙන, සමාධිසහිතං පඤ්ඤාසහිතඤ්ච වික්ඛම්භනවසෙන සමුච්ඡෙදවසෙන අච්චන්තං මොක්ඛෙති මොචෙතීති පාතිමොක්ඛං. පති පති මොක්ඛොති වා පතිමොක්ඛො, තම්හා තම්හා වීතික්කමදොසතො පච්චෙකං මොක්ඛොති අත්ථො. පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛං. මොක්ඛොති වා නිබ්බානං, තස්ස මොක්ඛස්ස පටිබිම්බභූතොති පතිමොක්ඛො. සීලසංවරො හි සූරියස්ස අරුණුග්ගමනං විය නිබ්බානස්ස උදයභූතො තප්පටිභාගොව යථාරහං කිලෙසනිබ්බාපනතො. පතිමොක්ඛොයෙව පාතිමොක්ඛං. අථ වා මොක්ඛං පති වත්තති, මොක්ඛාභිමුඛන්ති වා පතිමොක්ඛං, පතිමොක්ඛමෙව පාතිමොක්ඛන්ති එවං තාව එත්ථ පාතිමොක්ඛසද්දස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปะ ในอรรถว่า ประการ บทว่า อติ เป็นนิบาตในอรรถว่า อย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น ธรรมที่ปลดเปลื้องอย่างยิ่งด้วยประการทั้งปวง จึงชื่อว่า ปาติโมกข์ ด้วยว่า ศีลนี้ย่อมปลดเปลื้อง คือย่อมให้หลุดพ้นอย่างยิ่ง ด้วยตนเองโดยความเป็นตทังควิมุตติ และพร้อมด้วยสมาธิและปัญญาโดยความเป็นวิกขัมภนวิมุตติและสมุจเฉทวิมุตติ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง ความหลุดพ้นเฉพาะแต่ละอย่าง ชื่อว่า ปติโมกข์ อธิบายว่า ความหลุดพ้นจากโทษแห่งการล่วงละเมิดนั้น ๆ แต่ละอย่าง ปติโมกข์นั่นแหละคือ ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง นิพพานชื่อว่า โมกขะ ธรรมที่เป็นดุจภาพสะท้อนของนิพพานนั้น ชื่อว่า ปติโมกข์ ด้วยว่า ศีลสังวรเป็นที่เกิดขึ้นแห่งนิพพาน เหมือนการขึ้นแห่งอรุณเป็นที่เกิดขึ้นแห่งดวงอาทิตย์ เป็นปฏิภาคของนิพพานนั้น เพราะดับกิเลสได้ตามสมควร ปติโมกข์นั่นแหละคือ ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ดำเนินไปสู่นิพพาน หรือมุ่งตรงต่อนิพพาน ชื่อว่า ปติโมกข์ ปติโมกข์นั่นแหละคือ ปาติโมกข์ พึงทราบอรรถของคำว่า ปาติโมกข์ ในที่นี้ด้วยประการฉะนี้ก่อน සංවරති [Pg.273] පිදහති එතෙනාති සංවරො, පාතිමොක්ඛමෙව සංවරොති පාතිමොක්ඛසංවරො. අත්ථතො පන තතො තතො වීතික්කමිතබ්බතො විරතියො චෙතනා ච, තෙන පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො සමන්නාගතො පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො උපගතො සම්පන්නො සමන්නාගතො, තෙන වුච්චති පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’ති (විභ. 511). ธรรมที่ย่อมสำรวม คือปิดกั้นด้วยธรรมนี้ ชื่อว่า สังวร ปาติโมกข์นั่นเองเป็นสังวร ชื่อว่า ปาติโมกขสังวร แต่โดยอรรถได้แก่ ความงดเว้นและเจตนาทั้งหลายจากการล่วงละเมิดในสิ่งนั้น ๆ ภิกษุผู้เข้าถึง คือประกอบพร้อมด้วยปาติโมกขสังวรนั้น ชื่อว่า ปาติโมกขสังวรสังวุโต สมดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ภิกษุเป็นผู้เข้าถึง เข้าถึงพร้อม เข้าไปถึง ถึงพร้อม ประกอบพร้อมด้วยปาติโมกขสังวรนี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปาติโมกขสังวรสังวุโต" (วิภงฺค. 511) විහරතීති ඉරියාපථවිහාරෙන විහරති ඉරියති වත්තති. ආචාරගොචරසම්පන්නොති වෙළුදානාදිමිච්ඡාජීවස්ස කායපාගබ්භියාදීනඤ්ච අකරණෙන සබ්බසො අනාචාරං වජ්ජෙත්වා කායිකො අවීතික්කමො, වාචසිකො අවීතික්කමො, කායිකවාචසිකො අවීතික්කමොති එවං වුත්තභික්ඛු සාරුප්පආචාරසම්පත්තියා වෙසියාදිඅගොචරං වජ්ජෙත්වා පිණ්ඩපාතාදිඅත්ථං උපසඞ්කමිතුං යුත්තට්ඨානසඞ්ඛාතගොචරචරණෙන ච සම්පන්නත්තා ආචාරගොචරසම්පන්නො. บทว่า ย่อมอยู่ คือ ย่อมอยู่ ย่อมเป็นไป ย่อมดำเนินไป ด้วยอิริยาบถวิหาร บทว่า ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร คือ ภิกษุผู้เว้นอนาจารโดยประการทั้งปวง ด้วยการไม่ทำมิจฉาชีพมีการให้ไม้ไผ่เป็นต้น และความคะนองกายเป็นต้น ไม่ล่วงละเมิดทางกาย ไม่ล่วงละเมิดทางวาจา ไม่ล่วงละเมิดทั้งทางกายและวาจา ตามที่กล่าวมานี้ ชื่อว่าผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระที่เหมาะสม และชื่อว่าผู้ถึงพร้อมด้วยโคจร เพราะความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยการเที่ยวไปในโคจรกล่าวคือสถานที่ที่ควรเข้าไปเพื่อประโยชน์แก่บิณฑบาตเป็นต้น โดยเว้นอโคจรมีหญิงแพศยาเป็นต้น අපිච යො භික්ඛු සත්ථරි සගාරවො සප්පතිස්සො සබ්‍රහ්මචාරීසු සගාරවො සප්පතිස්සො හිරොත්තප්පසම්පන්නො සුනිවත්ථො සුපාරුතො පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙන පටික්කන්තෙන ආලොකිතෙන විලොකිතෙන සමිඤ්ජිතෙන පසාරිතෙන ඉරියාපථසම්පන්නො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියං අනුයුත්තො සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො ආභිසමාචාරිකෙසු සක්කච්චකාරී ගරුචිත්තීකාරබහුලො විහරති, අයං වුච්චති ආචාරසම්පන්නො. อนึ่ง ภิกษุใดมีความเคารพ มีความยำเกรงในพระศาสดา มีความเคารพ มีความยำเกรงในเพื่อนพรหมจารี ถึงพร้อมด้วยหิริและโอตตัปปะ นุ่งห่มเรียบร้อย ถึงพร้อมด้วยอิริยาบถอันน่าเลื่อมใส ในการก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้จักประมาณในการบริโภคอาหาร ประกอบความเพียรในการตื่นอยู่ ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ มีความปรารถนาน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี เป็นผู้ทำโดยเคารพในอภิสมาจารทั้งหลาย มีความเคารพและทำความยำเกรงเป็นอันมาก ย่อมอยู่ ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระ ගොචරො පන උපනිස්සයගොචරො, ආරක්ඛගොචරො, උපනිබන්ධගොචරොති තිවිධො. තත්ථ යො දසකථාවත්ථුගුණසමන්නාගතො වුත්තලක්ඛණො කල්‍යාණමිත්තො, යං නිස්සාය අස්සුතං සුණාති, සුතං පරියොදාපෙති, කඞ්ඛං විතරති, දිට්ඨිං උජුං කරොති, චිත්තං පසාදෙති, යස්ස ච අනුසික්ඛන්තො සද්ධාය වඩ්ඪති, සීලෙන, සුතෙන, චාගෙන, පඤ්ඤාය වඩ්ඪති, අයං වුච්චති උපනිස්සයගොචරො. ส่วนโคจรมี ๓ อย่าง คือ อุปนิสสยโคจร อารักขโคจร และอุปนิพันธโคจร ในโคจรเหล่านั้น กัลยาณมิตรผู้ประกอบด้วยคุณคือวัตถุแห่งกถา ๑๐ ประการ มีลักษณะตามที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งภิกษุอาศัยแล้วย่อมได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง ทำสิ่งที่เคยฟังแล้วให้ผ่องแผ้ว บรรเทาความสงสัย ทำความเห็นให้ตรง ทำจิตให้เลื่อมใส และเมื่อศึกษาตามกัลยาณมิตรนั้น ย่อมเจริญด้วยศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา กัลยาณมิตรนี้เรียกว่า อุปนิสสยโคจร යො භික්ඛු අන්තරඝරං පවිට්ඨො වීථිං පටිපන්නො ඔක්ඛිත්තචක්ඛු යුගමත්තදස්සී සංවුතො ගච්ඡති, න හත්ථිං ඔලොකෙන්තො, න අස්සං, න රථං[Pg.274], න පත්තිං, න ඉත්ථිං, න පුරිසං ඔලොකෙන්තො, න උද්ධං උල්ලොකෙන්තො, න අධො ඔලොකෙන්තො, න දිසාවිදිසං පෙක්ඛමානො ගච්ඡති, අයං ආරක්ඛගොචරො. ภิกษุใดเข้าไปสู่ละแวกบ้าน เดินไปตามถนน มีตาทอดลง มองดูเพียงชั่วแอก สำรวมเดินไป ไม่แลดูช้าง ไม่แลดูม้า ไม่แลดูรถ ไม่แลดูพลเดินเท้า ไม่แลดูผู้หญิง ไม่แลดูผู้ชาย ไม่แหงนดูเบื้องบน ไม่ก้มดูเบื้องล่าง ไม่มองดูทิศน้อยทิศใหญ่ เดินไปอยู่ ภิกษุนี้เรียกว่า อารักขโคจร උපනිබන්ධගොචරො පන චත්තාරො සතිපට්ඨානා, යත්ථ භික්ඛු අත්තනො චිත්තං උපනිබන්ධති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘කො ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ගොචරො සකො පෙත්තිකො විසයො, යදිදං චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති (සං. නි. 5.372). තත්ථ උපනිස්සයගොචරස්ස පුබ්බෙ වුත්තත්තා ඉතරෙසං වසෙනෙත්ථ ගොචරො වෙදිතබ්බො. ඉති යථාවුත්තාය ආචාරසම්පත්තියා ඉමාය ච ගොචරසම්පත්තියා සමන්නාගතත්තා ආචාරගොචරසම්පන්නො. ส่วนอุปนิพันธโคจร คือ สติปัฏฐาน ๔ ที่ภิกษุผูกจิตของตนไว้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย โคจรของภิกษุ อันเป็นวิสัยของบิดาของตน คืออะไร คือ สติปัฏฐาน ๔ นี้แล" (สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค ๕.๓๗๒) ในโคจรเหล่านั้น เพราะอุปนิสสยโคจรได้กล่าวไว้ก่อนแล้ว โคจรในที่นี้จึงพึงทราบโดยนัยแห่งโคจรที่เหลือ ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้ประกอบพร้อมด้วยอาจารสมบัติที่กล่าวมาแล้ว และโคจรสมบัตินี้ จึงชื่อว่า "ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร" අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවීති අප්පමත්තකත්තා අණුප්පමාණෙසු අස්සතියා අසඤ්චිච්ච ආපන්නසෙඛියඅකුසලචිත්තුප්පාදාදිභෙදෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සනසීලො. යො හි භික්ඛු පරමාණුමත්තං වජ්ජං අට්ඨසට්ඨියොජනසතසහස්සුබ්බෙධසිනෙරුපබ්බතරාජසදිසං කත්වා පස්සති, යොපි සබ්බලහුකං දුබ්භාසිතමත්තං පාරාජිකසදිසං කත්වා පස්සති, අයම්පි අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී නාම. සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති යංකිඤ්චි සික්ඛාපදෙසු සික්ඛිතබ්බං, තං සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අනවසෙසං සමාදියිත්වා සික්ඛති, වත්තති පූරෙතීති අත්ථො. คำว่า "เป็นผู้เห็นภัยในโทษแม้มีประมาณน้อย" นั้น คือ เป็นผู้มีปกติเห็นภัยในโทษทั้งหลาย มีประเภทเป็นต้นว่า อาบัติเสขิยะที่ล่วงละเมิดแล้วโดยไม่ตั้งใจ เพราะความไม่มีสติ และอกุศลจิตตุปบาทอันมีประมาณน้อยและเล็กน้อย ภิกษุใดแล เห็นโทษแม้มีประมาณเท่าปรมาณู ให้เหมือนภูเขาสิเนรุราชซึ่งสูง ๑๖๘,๐๐๐ โยชน์ หรือแม้เห็นเพียงอาบัติทุพภาษิตที่เบาที่สุด ให้เหมือนอาบัติปาราชิก ภิกษุนี้แล ชื่อว่า "เป็นผู้เห็นภัยในโทษแม้มีประมาณน้อย" คำว่า "สมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย" นั้น คือ สิ่งใดที่พึงศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย สิ่งนั้นทั้งหมดโดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยไม่เหลือเศษ สมาทานแล้วศึกษา ย่อมประพฤติ ย่อมบำเพ็ญให้เต็มบริบูรณ์ ดังนี้เป็นอรรถ අභිසල්ලෙඛිකාති අතිවිය කිලෙසානං සල්ලෙඛනීයා, තෙසං තනුභාවාය පහානාය යුත්තරූපා. චෙතොවිවරණසප්පායාති චෙතසො පටිච්ඡාදකානං නීවරණානං දූරීභාවකරණෙන චෙතොවිවරණසඞ්ඛාතානං සමථවිපස්සනානං සප්පායා, සමථවිපස්සනාචිත්තස්සෙව වා විවරණාය පාකටීකරණාය වා සප්පායා උපකාරිකාති චෙතොවිවරණසප්පායා. คำว่า "เป็นไปเพื่อขัดเกลากิเลสอย่างยิ่ง" นั้น คือ เป็นเครื่องขัดเกลากิเลสอย่างยิ่ง เหมาะสมเพื่อความเบาบางและเพื่อการละกิเลสเหล่านั้น คำว่า "เป็นที่สบายแก่การเปิดเผยจิต" นั้น คือ เป็นที่สบายแก่สมถะและวิปัสสนา อันชื่อว่าการเปิดเผยจิต ด้วยการทำนิวรณ์ทั้งหลายที่เป็นเครื่องกั้นจิตให้ห่างไกลไป หรือเป็นที่สบาย เป็นเครื่องอุปการะแก่การเปิดเผย หรือการทำให้ปรากฏแห่งจิตที่เป็นสมถะและวิปัสสนานั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า "เป็นที่สบายแก่การเปิดเผยจิต" ඉදානි යෙන නිබ්බිදාදිආවහණෙන අයං කථා අභිසල්ලෙඛිකා චෙතොවිවරණසප්පායා ච නාම හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘එකන්තනිබ්බිදායා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ එකන්තනිබ්බිදායාති එකංසෙනෙව වට්ටදුක්ඛතො නිබ්බින්දනත්ථාය. විරාගාය නිරොධායාති තස්සෙව විරජ්ජනත්ථාය ච නිරුජ්ඣනත්ථාය ච. උපසමායාති සබ්බකිලෙසවූපසමාය. අභිඤ්ඤායාති සබ්බස්සපි [Pg.275] අභිඤ්ඤෙය්‍යස්ස අභිජානනාය. සම්බොධායාති චතුමග්ගසම්බොධාය. නිබ්බානායාති අනුපාදිසෙසනිබ්බානාය. එතෙසු හි ආදිතො තීහි පදෙහි විපස්සනා වුත්තා, ද්වීහි නිබ්බානං වුත්තං. සමථවිපස්සනා ආදිං කත්වා නිබ්බානපරියොසානො අයං සබ්බො උත්තරිමනුස්සධම්මො දසකථාවත්ථුලාභිනො සිජ්ඣතීති දස්සෙති. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าด้วยการนำมาซึ่งนิพพิทาเป็นต้นใด วาทะนี้จึงชื่อว่า เป็นไปเพื่อขัดเกลากิเลสอย่างยิ่ง และเป็นที่สบายแก่การเปิดเผยจิต จึงได้กล่าวคำว่า "เพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว" เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า "เพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว" คือ เพื่อความเบื่อหน่ายจากทุกข์ในวัฏฏะโดยส่วนเดียว คำว่า "เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ" คือ เพื่อความคลายกำหนัด และเพื่อความดับแห่งทุกข์นั้นเอง คำว่า "เพื่อความสงบ" คือ เพื่อความสงบแห่งกิเลสทั้งปวง คำว่า "เพื่อความรู้ยิ่ง" คือ เพื่อการรู้ยิ่งซึ่งสิ่งที่ควรรู้ยิ่งทั้งปวง คำว่า "เพื่อความตรัสรู้" คือ เพื่อความตรัสรู้มรรค ๔ คำว่า "เพื่อนิพพาน" คือ เพื่ออนุปาทิเสสนิพพาน ในบทเหล่านี้ บท ๓ บทแรกกล่าวถึงวิปัสสนา บท ๒ บทหลังกล่าวถึงนิพพาน แสดงว่า อุตตริมนุสสธรรมทั้งหมดนี้ มีสมถะและวิปัสสนาเป็นเบื้องต้น มีนิพพานเป็นที่สุด ย่อมสำเร็จแก่ผู้ได้ซึ่งธรรมเป็นที่ตั้งแห่งการกล่าว ๑๐ ประการ ඉදානි තං කථං විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අප්පිච්ඡකථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අප්පිච්ඡොති නිඉච්ඡො, තස්ස කථා අප්පිච්ඡකථා, අප්පිච්ඡභාවප්පටිසංයුත්තකථා වා අප්පිච්ඡකථා. එත්ථ ච අත්‍රිච්ඡො, පාපිච්ඡො, මහිච්ඡො, අප්පිච්ඡොති ඉච්ඡාවසෙන චත්තාරො පුග්ගලා. තෙසු අත්තනා යථාලද්ධෙන ලාභෙන අතිත්තො උපරූපරි ලාභං ඉච්ඡන්තො අත්‍රිච්ඡො නාම. යං සන්ධාය – บัดนี้ เพื่อแสดงวาทะนั้นโดยจำแนก จึงกล่าวคำว่า "อัปปิจฉกถา" เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า "อัปปิจฉะ" คือ ผู้ไม่มีความอยาก วาทะของผู้นั้น ชื่อว่า อัปปิจฉกถา หรือวาทะที่ประกอบด้วยความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย ชื่อว่า อัปปิจฉกถา ในเรื่องนี้ บุคคล ๔ จำพวก โดยความอยาก คือ อติจฉะ (ผู้มีความอยากเกินประมาณ), ปาปิจฉะ (ผู้มีความอยากลามก), มหิจฉะ (ผู้มีความอยากมาก), อัปปิจฉะ (ผู้มีความปรารถนาน้อย) ในบุคคลเหล่านั้น ผู้ไม่ยินดีด้วยลาภที่ตนได้มาแล้ว และปรารถนาลาภยิ่งๆ ขึ้นไป ชื่อว่า อติจฉะ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า – ‘‘චතුබ්භි අට්ඨජ්ඣගමා, අට්ඨාහිපි ච සොළස; සොළසාහි ච බාත්තිංස, අත්‍රිච්ඡං චක්කමාසදො; ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති. (ජා. 1.5.103) ච; “เขาได้ ๘ เพราะ ๔, ได้ ๑๖ เพราะ ๘, ได้ ๓๒ เพราะ ๑๖, เขาผู้มีความอยากเกินประมาณ (อติจฉะ) จึงได้พบวงจักร, วงจักรย่อมหมุนบนศีรษะของนรชนผู้ถูกความอยากกำจัดแล้ว” (ชา. เอก. ๑.๕.๑๐๓) และ ‘‘අත්‍රිච්ඡං අතිලොභෙන, අතිලොභමදෙන චා’’ති. ච වුත්තං; “ผู้มีความอยากเกินประมาณ ด้วยความโลภอย่างยิ่ง และด้วยความมัวเมาในความโลภอย่างยิ่ง” ดังนี้ ก็ได้ตรัสไว้แล้ว ලාභසක්කාරසිලොකනිකාමයමානාය අසන්තගුණසම්භාවනාධිප්පායො පාපිච්ඡො. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඉධෙකච්චො අස්සද්ධො සමානො ‘සද්ධොති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡති, දුස්සීලො සමානො ‘සීලවාති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡතී’’තිආදි (විභ. 851). ผู้มีความประสงค์จะให้คนอื่นสำคัญว่าตนมีคุณธรรมที่ไม่มีอยู่จริง โดยมุ่งหวังลาภสักการะและคำสรรเสริญ ชื่อว่า ปาปิจฉะ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา แต่ปรารถนาว่า ขอชนจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีศรัทธาเถิด เป็นผู้ทุศีล แต่ปรารถนาว่า ขอชนจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีศีลเถิด" เป็นต้น (วิภังค์ ๘๕๑) සන්තගුණසම්භාවනාධිප්පායො පටිග්ගහණෙ අමත්තඤ්ඤූ මහිච්ඡො, යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඉධෙකච්චො සද්ධො සමානො ‘සද්ධොති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡති, සීලවා සමානො ‘සීලවාති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡතී’’තිආදි. දුත්තප්පියතාය හිස්ස විජාතමාතාපි චිත්තං ගහෙතුං න සක්කොති. තෙනෙතං වුච්චති – ผู้มีความประสงค์จะให้คนอื่นสำคัญว่าตนมีคุณธรรมที่มีอยู่จริง แต่ไม่รู้จักประมาณในการรับ ชื่อว่า มหิจฉะ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีศรัทธา แต่ปรารถนาว่า ขอชนจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีศรัทธาเถิด เป็นผู้มีศีล แต่ปรารถนาว่า ขอชนจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีศีลเถิด" เป็นต้น เพราะความเป็นผู้เลี้ยงยากของเขา แม้มารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่อาจจะครองใจเขาได้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า – ‘‘අග්ගික්ඛන්ධො සමුද්දො ච, මහිච්ඡො චාපි පුග්ගලො; සකටෙන පච්චයෙ දෙන්තු, තයොපෙතෙ අතප්පයා’’ති. “กองไฟ ทะเล และบุคคลผู้มีความอยากมาก แม้จะให้ปัจจัยด้วยเกวียน สิ่งทั้งสามนี้ก็ไม่อาจทำให้อิ่มได้” එතෙ පන අත්‍රිච්ඡතාදයො දොසෙ ආරකා විවජ්ජෙත්වා සන්තගුණනිගුහනාධිප්පායො පටිග්ගහණෙ ච මත්තඤ්ඤූ අප්පිච්ඡො. අත්තනි විජ්ජමානම්පි ගුණං [Pg.276] පටිච්ඡාදෙතුකාමතාය සද්ධො සමානො ‘‘සද්ධොති මං ජනො ජානාතූ’’ති න ඉච්ඡති, සීලවා, බහුස්සුතො, පවිවිත්තො, ආරද්ධවීරියො, උපට්ඨිතස්සති, සමාහිතො, පඤ්ඤවා සමානො ‘‘පඤ්ඤවාති මං ජනො ජානාතූ’’ති න ඉච්ඡති. ස්වායං පච්චයප්පිච්ඡො, ධුතඞ්ගප්පිච්ඡො, පරියත්තිඅප්පිච්ඡො අධිගමප්පිච්ඡොති චතුබ්බිධො. තත්ථ චතූසු පච්චයෙසු අප්පිච්ඡො පච්චයදායකං දෙය්‍යධම්මං අත්තනො ථාමඤ්ච ඔලොකෙත්වා සචෙපි හි දෙය්‍යධම්මො බහු හොති, දායකො අප්පං දාතුකාමො, දායකස්ස වසෙන අප්පමෙව ගණ්හාති. දෙය්‍යධම්මො චෙ අප්පො, දායකො බහුං දාතුකාමො, දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙන අප්පමෙව ගණ්හාති. දෙය්‍යධම්මොපි චෙ බහු, දායකොපි බහුං දාතුකාමො, අත්තනො ථාමං ඤත්වා පමාණයුත්තමෙව ගණ්හාති. එවරූපො හි භික්ඛු අනුප්පන්නං ලාභං උප්පාදෙති, උප්පන්නං ලාභං ථාවරං කරොති, දායකානං චිත්තං ආරාධෙති. ධුතඞ්ගසමාදානස්ස පන අත්තනි අත්ථිභාවං න ජානාපෙතුකාමො ධුතඞ්ගප්පිච්ඡො. යො අත්තනො බහුස්සුතභාවං ජානාපෙතුං න ඉච්ඡති, අයං පරියත්තිඅප්පිච්ඡො. යො පන සොතාපන්නාදීසු අඤ්ඤතරො හුත්වා සබ්‍රහ්මචාරීනම්පි අත්තනො සොතාපන්නාදිභාවං ජානාපෙතුං න ඉච්ඡති, අයං අධිගමප්පිච්ඡො. එවමෙතෙසං අප්පිච්ඡානං යා අප්පිච්ඡතා, තස්සා සද්ධිං සන්දස්සනාදිවිධිනා අනෙකාකාරවොකාරානිසංසවිභාවනවසෙන සප්පටිපක්ඛස්ස අත්‍රිච්ඡතාදිභෙදස්ස ඉච්ඡාචාරස්ස ආදීනවවිභාවනවසෙන ච පවත්තා කථා අප්පිච්ඡකථා. ส่วนภิกษุผู้มีความปรารถนาน้อยนั้น ย่อมเว้นโทษมีความอยากเกินประมาณเป็นต้นเสียห่างไกล มีความประสงค์จะปกปิดคุณที่มีอยู่ และเป็นผู้รู้จักประมาณในการรับ เป็นผู้มีความปรารถนาน้อย แม้จะเป็นผู้มีศรัทธา แต่เพราะความประสงค์จะปกปิดคุณที่มีอยู่ในตน จึงไม่ปรารถนาว่า ‘ขอคนทั้งหลายจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีศรัทธา’ แม้จะเป็นผู้มีศีล เป็นพหูสูต เป็นผู้สงัด เป็นผู้ปรารภความเพียร มีสติมั่นคง มีจิตตั้งมั่น เป็นผู้มีปัญญา ก็ไม่ปรารถนาว่า ‘ขอคนทั้งหลายจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีปัญญา’ ความปรารถนาน้อยนั้นมี ๔ อย่าง คือ ปัจจัยัปปิจฉา ธุดงคัปปิจฉา ปริยัตติอัปปิจฉา และอธิคมัปปิจฉา บรรดาความปรารถนาน้อย ๔ อย่างนั้น ภิกษุผู้มีความปรารถนาน้อยในปัจจัย ๔ ย่อมพิจารณาดูไทยธรรมและกำลังของตน คือแม้ไทยธรรมจะมีมาก แต่ทายกประสงค์จะถวายน้อย ก็รับแต่น้อยตามความประสงค์ของทายก ถ้าไทยธรรมมีน้อย แต่ทายกประสงค์จะถวายมาก ก็รับแต่น้อยตามไทยธรรม แม้ไทยธรรมจะมีมาก และทายกก็ประสงค์จะถวายมาก ก็รู้กำลังของตนแล้วรับแต่พอประมาณ ภิกษุเห็นปานนี้ ย่อมยังลาภที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ยังลาภที่เกิดขึ้นแล้วให้มั่นคง ย่อมยังจิตของทายกให้ยินดี ส่วนภิกษุผู้ไม่ประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้ว่าตนสมาทานธุดงค์อยู่ ชื่อว่าธุดงคัปปิจฉา ผู้ใดไม่ประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้ว่าตนเป็นพหูสูต ผู้นี้ชื่อว่าปริยัตติอัปปิจฉา ส่วนผู้ใดเป็นพระโสดาบันเป็นต้นแล้ว ไม่ประสงค์จะให้แม้เพื่อนพรหมจารีรู้ว่าตนเป็นพระโสดาบันเป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่าอธิคมัปปิจฉา เรื่องที่ดำเนินไปโดยวิธีแสดงอานิสงส์อันมีประการต่างๆ พร้อมด้วยการแสดงความปรารถนาน้อยของภิกษุผู้มีความปรารถนาน้อยเหล่านั้น และโดยวิธีแสดงโทษของความประพฤติที่ประกอบด้วยความอยาก มีความอยากเกินประมาณเป็นต้น อันเป็นปฏิปักษ์ต่อความปรารถนาน้อยนั้น ชื่อว่าอัปปิจฉกถา සන්තුට්ඨිකථාති එත්ථ සන්තුට්ඨීති සකෙන අත්තනා ලද්ධෙන තුට්ඨි සන්තුට්ඨි. අථ වා විසමං පච්චයිච්ඡං පහාය සමං තුට්ඨි සන්තුට්ඨි, සන්තෙන වා විජ්ජමානෙන තුට්ඨි සන්තුට්ඨි. වුත්තඤ්චෙතං – ในคำว่า สันตุฏฐิกถา นั้น คำว่า สันตุฏฐิ คือ ความยินดีด้วยสิ่งที่ตนได้มาแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ความยินดีที่สม่ำเสมอด้วยการละความอยากในปัจจัยที่ไม่สม่ำเสมอเสีย ชื่อว่าสันตุฏฐิ หรือความยินดีด้วยสิ่งที่มีอยู่ ชื่อว่าสันตุฏฐิ อนึ่ง มีคำกล่าวไว้ว่า – ‘‘අතීතං නානුබද්ධො සො, නප්පජප්පමනාගතං; පච්චුප්පන්නෙන යාපෙන්තො, සන්තුට්ඨොති පවුච්චතී’’ති. ‘บุคคลนั้นไม่ผูกพันอดีต ไม่คะนึงหาอนาคต ยังชีพอยู่ด้วยปัจจุบัน จึงชื่อว่าผู้สันโดษ’ සම්මා වා ඤායෙන භගවතා අනුඤ්ඤාතවිධිනා පච්චයෙහි තුට්ඨි සන්තුට්ඨි, අත්ථතො ඉතරීතරපච්චයසන්තොසො, සො ද්වාදසවිධො හොති. කථං? චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තොසොති තිවිධො. එවං පිණ්ඩපාතාදීසු. อีกอย่างหนึ่ง ความยินดีด้วยปัจจัยโดยชอบตามวิธีที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาต ชื่อว่าสันตุฏฐิ โดยอรรถคือความสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้ ความสันโดษนั้นมี ๑๒ อย่าง อย่างไร? คือ ความสันโดษด้วยจีวร ๓ อย่าง คือ สันโดษตามที่ได้ สันโดษตามกำลัง และสันโดษตามสมควร ในบิณฑบาตเป็นต้นก็มีนัยเช่นเดียวกัน තත්‍රායං [Pg.277] පභෙදවණ්ණනා – ඉධ භික්ඛු චීවරං ලභති සුන්දරං වා අසුන්දරං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති, අයමස්ස චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන පකතිදුබ්බලො වා හොති ආබාධජරාභිභූතො වා, ගරුචීවරං පාරුපන්තො කිලමති, සො සභාගෙන භික්ඛුනා සද්ධිං තං පරිවත්තෙත්වා ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස චීවරෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො පණීතපච්චයලාභී හොති, සො පට්ටචීවරාදීනං අඤ්ඤතරං මහග්ඝචීවරං බහූනි වා ලභිත්වා ‘‘ඉදං ථෙරානං චිරපබ්බජිතානං බහුස්සුතානං අනුරූපං, ඉදං ගිලානානං දුබ්බලානං අප්පලාභීනං හොතූ’’ති තෙසං දත්වා අත්තනා සඞ්කාරකූටාදිතො වා නන්තකානි උච්චිනිත්වා සඞ්ඝාටිං කත්වා තෙසං වා පුරාණචීවරානි ගහෙත්වා ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස චීවරෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. พรรณนาประเภทเหล่านั้นดังนี้ – ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ได้จีวรดีหรือไม่ดีก็ตาม ก็ยังชีพอยู่ด้วยจีวรนั้น ไม่ปรารถนาจีวรอื่น แม้ได้มาก็ไม่รับ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยจีวรตามที่ได้ของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีร่างกายอ่อนแอโดยปกติ หรือถูกอาพาธและความชราครอบงำ เมื่อนุ่งห่มจีวรหนักก็ลำบาก จึงแลกเปลี่ยนจีวรนั้นกับภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วยังชีพอยู่ด้วยจีวรเบา ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยจีวรตามกำลังของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งเป็นผู้ได้ปัจจัยอันประณีต ได้จีวรมีราคามากอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผ้าไหมเป็นต้น หรือได้จีวรหลายผืน ก็คิดว่า ‘จีวรนี้สมควรแก่พระเถระผู้บวชมานาน ผู้เป็นพหูสูต จีวรนี้จงเป็นของภิกษุอาพาธ ภิกษุผู้ทุพพลภาพ ภิกษุผู้ได้ลาภน้อยเถิด’ แล้วถวายจีวรเหล่านั้นแก่ท่านเหล่านั้น ส่วนตนเองเก็บผ้าบังสุกุลจากกองหยากเยื่อเป็นต้นมาทำเป็นผ้าสังฆาฏิ หรือนำจีวรเก่าของท่านเหล่านั้นมานุ่งห่ม ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยจีวรตามสมควรของภิกษุนั้น ඉධ පන භික්ඛු පිණ්ඩපාතං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති, අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන ආබාධිකො හොති, ලූඛං පණීතං පකතිවිරුද්ධං බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා පිණ්ඩපාතං භුඤ්ජිත්වා ගාළ්හං වා රොගාබාධං පාපුණාති, සො සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො සප්පායභොජනං භුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො බහුං පණීතං පිණ්ඩපාතං ලභති, සො ‘‘අයං පිණ්ඩපාතො චිරපබ්බජිතානං අනුරූපො’’ති චීවරං විය තෙසං දත්වා තෙසං වා සෙසකං අත්තනා පිණ්ඩාය චරිත්වා මිස්සකාහාරං වා භුඤ්ජන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. อนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ได้บิณฑบาตหยาบหรือประณีตก็ตาม ก็ยังชีพอยู่ด้วยบิณฑบาตนั้น ไม่ปรารถนาบิณฑบาตอื่น แม้ได้มาก็ไม่รับ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยบิณฑบาตตามที่ได้ของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุเป็นผู้อาพาธ เมื่อฉันบิณฑบาตที่หยาบหรือประณีต อันขัดกับปกติหรือขัดกับโรคแล้ว ย่อมถึงความอาพาธหนัก จึงถวายบิณฑบาตนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วฉันอาหารที่สมควรจากมือของภิกษุนั้น บำเพ็ญสมณธรรมอยู่ ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยบิณฑบาตตามกำลังของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้บิณฑบาตอันประณีตมาก ก็คิดว่า ‘บิณฑบาตนี้สมควรแก่พระเถระผู้บวชมานาน’ แล้วถวายบิณฑบาตนั้นแก่ท่านเหล่านั้นเหมือนจีวร หรือฉันอาหารที่เหลือจากท่านเหล่านั้น หรือเที่ยวบิณฑบาตแล้วฉันอาหารที่ปะปนกัน ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยบิณฑบาตตามสมควรของภิกษุนั้น ඉධ පන භික්ඛුනො සෙනාසනං පාපුණාති මනාපං වා ආමනාපං වා අන්තමසො තිණසන්ථාරකම්පි, සො තෙනෙව සන්තුස්සති, පුන අඤ්ඤං සුන්දරතරං පාපුණාති, තං න ගණ්හාති, අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන ආබාධිකො හොති දුබ්බලො වා, පකතිවිරුද්ධං වා සො බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා සෙනාසනං ලභති, යත්ථස්ස වසතො අඵාසු හොති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස සන්තකෙ සප්පායසෙනාසනෙ වසිත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස [Pg.278] සෙනාසනෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො සුන්දරං සෙනාසනං පත්තම්පි න සම්පටිච්ඡති ‘‘පණීතසෙනාසනං නාම පමාදට්ඨාන’’න්ති, මහාපුඤ්ඤතාය වා ලෙණමණ්ඩපකූටාගාරාදීනි බහූනි පණීතසෙනාසනානි ලභති, සො තානි චීවරාදීනි විය චිරපබ්බජිතාදීනං දත්වා යත්ථ කත්ථචි වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. อนึ่ง ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ได้เสนาสนะที่น่าพอใจหรือไม่น่าพอใจ แม้ที่สุดเพียงที่ลาดด้วยหญ้า ก็ยินดีด้วยเสนาสนะนั้น เมื่อได้เสนาสนะที่สวยงามกว่าอีก ก็ไม่รับ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยเสนาสนะตามที่ได้ของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุเป็นผู้อาพาธหรือทุพพลภาพ ได้เสนาสนะที่ขัดกับปกติหรือขัดกับโรค ซึ่งเมื่ออยู่แล้วไม่สบาย ก็มอบเสนาสนะนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วอาศัยเสนาสนะที่สมควรของภิกษุนั้นอยู่ บำเพ็ญสมณธรรมอยู่ ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยเสนาสนะตามกำลังของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งแม้ได้เสนาสนะที่สวยงาม ก็ไม่รับ เพราะคิดว่า ‘เสนาสนะอันประณีตชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท’ หรือเพราะมีบุญมาก ได้เสนาสนะอันประณีตมากมาย มีถ้ำ มณฑป และเรือนยอดเป็นต้น ก็มอบเสนาสนะเหล่านั้นแก่ภิกษุผู้บวชมานานเป็นต้น เหมือนมอบจีวรเป็นต้น แล้วอยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่ง ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ นี้ชื่อว่าความสันโดษด้วยเสนาสนะตามสมควรของภิกษุนั้น ඉධ පන භික්ඛු භෙසජ්ජං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො තෙනෙව තුස්සති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති, අයං ගිලානපච්චයෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන තෙලෙන අත්ථිකො ඵාණිතං ලභති, සො යං ලභති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො තෙලෙන භෙසජ්ජං කත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො මහාපුඤ්ඤො බහුං තෙලමධුඵාණිතාදිපණීතභෙසජ්ජං ලභති, සො තං චීවරාදීනි විය චිරපබ්බජිතාදීනං දත්වා තෙසං ආභතකෙන යෙන කෙනචි භෙසජ්ජං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. යො පන එකස්මිං භාජනෙ මුත්තහරීතකං, එකස්මිං චතුමධුරං ඨපෙත්වා ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ, යදිච්ඡසී’’ති වුච්චමානො ‘‘සචස්ස තෙසු අඤ්ඤතරෙනපි රොගො වූපසම්මති, ඉදං මුත්තහරීතකං නාම බුද්ධාදීහි වණ්ණිත’’න්ති, ‘‘පූතිමුත්තභෙසජ්ජං නිස්සාය පබ්බජ්ජා, තත්ථ තෙ යාවජීවං උස්සාහො කරණීයො’’ති (මහාව. 128) වචනං අනුස්සරන්තො චතුමධුරං පටික්ඛිපිත්වා මුත්තහරීතකෙන භෙසජ්ජං කරොන්තො පරමසන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. อนึ่ง ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ได้เภสัชที่หยาบหรือประณีตก็ตาม ย่อมยินดีด้วยเภสัชนั้น ไม่ปรารถนาอย่างอื่น แม้ได้มาก็ไม่รับ นี้ชื่อว่าความสันโดษตามมีตามได้ในคิลานปัจจัย อนึ่ง ภิกษุผู้ต้องการน้ำมัน ได้น้ำอ้อยมา ภิกษุนั้นมอบสิ่งที่ได้มานั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วทำเภสัชด้วยน้ำมันจากมือของภิกษุนั้น แม้บำเพ็ญสมณธรรมอยู่ก็เป็นผู้สันโดษ นี้ชื่อว่าความสันโดษตามกำลังในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น อีกรูปหนึ่ง ผู้มีบุญมาก ได้เภสัชประณีตมีน้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นเป็นอันมาก ภิกษุนั้นมอบเภสัชนั้นแก่ภิกษุผู้บวชมานานเป็นต้น เหมือนมอบจีวรเป็นต้น แล้วทำเภสัชด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ภิกษุเหล่านั้นนำมาให้ แม้บำเพ็ญสมณธรรมอยู่ก็เป็นผู้สันโดษ ส่วนภิกษุใด เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'ท่านขอรับ จงรับตามที่ท่านปรารถนาเถิด' โดยวางสมอแช่น้ำมูตรไว้ในภาชนะหนึ่ง และจตุรมธูรไว้ในภาชนะหนึ่ง ภิกษุนั้นระลึกถึงคำว่า 'ถ้าโรคจะสงบด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาสิ่งเหล่านั้น สมอแช่น้ำมูตรนี้แล พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญแล้ว' และคำว่า 'บรรพชาอาศัยเภสัชคือน้ำมูตรเน่า เธอพึงทำความอุตสาหะในสิ่งนั้นตลอดชีวิต' (มหาวัคค์ 128) แล้วปฏิเสธจตุรมธูร ทำเภสัชด้วยสมอแช่น้ำมูตร ย่อมเป็นผู้สันโดษอย่างยิ่ง นี้ชื่อว่าความสันโดษตามสมควรในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น සො එවංපභෙදො සබ්බොපි සන්තොසො සන්තුට්ඨීති පවුච්චති. තෙන වුත්තං ‘‘අත්ථතො ඉතරීතරපච්චයසන්තොසො’’ති. තස්සා සන්තුට්ඨියා සද්ධිං සන්දස්සනාදිවිධිනා ආනිසංසවිභාවනවසෙන තප්පටිපක්ඛස්ස අත්‍රිච්ඡතාදිභෙදස්ස ඉච්ඡාචාරස්ස ආදීනවවිභාවනවසෙන ච පවත්තා කථා සන්තුට්ඨිකථා. ඉතො පරාසුපි කථාසු එසෙව නයො. විසෙසමත්තමෙව වක්ඛාම. ความสันโดษทั้งหมดที่มีประเภทอย่างนี้ ย่อมเรียกว่า สันตุฏฐี (ความสันโดษ) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยอรรถ คือความสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้' เรื่องที่ดำเนินไปโดยการแสดงอานิสงส์ด้วยวิธีต่างๆ มีการแสดงให้เห็นเป็นต้น พร้อมด้วยความสันโดษนั้น และโดยการแสดงโทษของความประพฤติที่อยากได้อันมีประเภทคือความอยากเกินควรเป็นต้น ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อความสันโดษนั้น ชื่อว่า สันตุฏฐิกถา (เรื่องความสันโดษ) แม้ในเรื่องอื่นๆ ต่อจากนี้ไป ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เราจักกล่าวแต่เพียงข้อที่พิเศษเท่านั้น පවිවෙකකථාති එත්ථ කායවිවෙකො, චිත්තවිවෙකො, උපධිවිවෙකොති තයො විවෙකා. තෙසු එකො ගච්ඡති, එකො තිට්ඨති, එකො නිසීදති[Pg.279], එකො සෙය්‍යං කප්පෙති, එකො ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති, එකො පටික්කමති, එකො අභික්කමති, එකො චඞ්කමං අධිට්ඨාති, එකො චරති, එකො විහරති, එවං සබ්බිරියාපථෙසු සබ්බකිච්චෙසු ගණසඞ්ගණිකං පහාය විවිත්තවාසො කායවිවෙකො නාම. අට්ඨ සමාපත්තියො පන චිත්තවිවෙකො නාම. නිබ්බානං උපධිවිවෙකො නාම. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘කායවිවෙකො ච විවෙකට්ඨකායානං නෙක්ඛම්මාභිරතානං, චිත්තවිවෙකො ච පරිසුද්ධචිත්තානං පරමවොදානප්පත්තානං, උපධිවිවෙකො ච නිරුපධීනං පුග්ගලානං විසඞ්ඛාරගතාන’’න්ති (මහානි. 57). විවෙකොයෙව පවිවෙකො, පවිවෙකෙ පටිසංයුත්තා කථා පවිවෙකකථා. ในคำว่า ปวิเวกกถา (เรื่องความสงัด) นี้ มีวิเวก ๓ อย่าง คือ กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก ในวิเวกเหล่านั้น การที่ภิกษุรูปเดียวเดินไป รูปเดียวยืนอยู่ รูปเดียวนั่งอยู่ รูปเดียวนอน รูปเดียวเข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้าน รูปเดียวกลับมา รูปเดียวก้าวไปข้างหน้า รูปเดียวอธิษฐานจงกรม รูปเดียวเที่ยวไป รูปเดียวอยู่ อย่างนี้ คือการอยู่สงัดละการคลุกคลีด้วยหมู่คณะในอิริยาบถทั้งปวงและในกิจทั้งปวง ชื่อว่า กายวิเวก ส่วนสมาบัติ ๘ ชื่อว่า จิตตวิเวก พระนิพพาน ชื่อว่า อุปธิวิเวก สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'กายวิเวกย่อมมีแก่บุคคลผู้มีกายสงัด ยินดีในเนกขัมมะ จิตตวิเวกย่อมมีแก่บุคคลผู้มีจิตบริสุทธิ์ ถึงความผ่องแผ้วอย่างยิ่ง อุปธิวิเวกย่อมมีแก่บุคคลผู้ไม่มีอุปธิ ผู้ถึงวิสังขารแล้ว' (มหานิทเทส 57) วิเวกนั่นแหละคือปวิเวก เรื่องที่ประกอบด้วยปวิเวก ชื่อว่า ปวิเวกกถา අසංසග්ගකථාති එත්ථ සවනසංසග්ගො, දස්සනසංසග්ගො, සමුල්ලපනසංසග්ගො, සම්භොගසංසග්ගො, කායසංසග්ගොති පඤ්ච සංසග්ගා. තෙසු ඉධෙකච්චො භික්ඛු සුණාති ‘‘අමුකස්මිං ඨානෙ ගාමෙ වා නිගමෙ වා ඉත්ථී අභිරූපා දස්සනීයා පාසාදිකා පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතා’’ති, සො තං සුත්වා සංසීදති විසීදති, න සක්කොති බ්‍රහ්මචරියං සන්ධාරෙතුං, සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තති, එවං විසභාගාරම්මණස්සවනෙන උප්පන්නකිලෙසසන්ථවො සවනසංසග්ගො නාම. න හෙව ඛො භික්ඛු සුණාති, අපිච ඛො සාමං පස්සති ඉත්ථිං අභිරූපං දස්සනීයං පාසාදිකං පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතං, සො තං දිස්වා සංසීදති විසීදති, න සක්කොති බ්‍රහ්මචරියං සන්ධාරෙතුං, සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තති, එවං විසභාගාරම්මණදස්සනෙන උප්පන්නකිලෙසසන්ථවො දස්සනසංසග්ගො නාම. දිස්වා පන අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලාපසල්ලාපවසෙන උප්පන්නො කිලෙසසන්ථවො සමුල්ලපනසංසග්ගො නාම. සඤ්ජග්ඝනාදිපි එතෙනෙව සඞ්ගය්හති. අත්තනො පන සන්තකං යං කිඤ්චි මාතුගාමස්ස දත්වා අදත්වා වා තෙන දින්නස්ස වනභඞ්ගිනියාදිනො පරිභොගවසෙන උප්පන්නො කිලෙසසන්ථවො සම්භොගසංසග්ගො නාම. මාතුගාමස්ස හත්ථග්ගාහාදිවසෙන උප්පන්නකිලෙසසන්ථවො කායසංසග්ගො නාම. ในคำว่า อสังสัคคกถา (เรื่องความไม่คลุกคลี) นี้ มีสังสัคคะ (ความคลุกคลี) ๕ อย่าง คือ สวนสังสัคคะ (คลุกคลีด้วยการฟัง) ทัสสนสังสัคคะ (คลุกคลีด้วยการเห็น) สมุลลปนสังสัคคะ (คลุกคลีด้วยการพูดคุย) สัมโภคสังสัคคะ (คลุกคลีด้วยการบริโภค) กายสังสัคคะ (คลุกคลีด้วยกาย) ในสังสัคคะเหล่านั้น ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้ ได้ยินว่า 'ในสถานที่ชื่อโน้น ในบ้านหรือนิคมชื่อโน้น มีหญิงรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณผุดผ่องอย่างยิ่ง' ภิกษุนั้นได้ยินแล้วย่อมหดหู่ ท้อแท้ ไม่สามารถดำรงพรหมจรรย์ไว้ได้ บอกคืนสิกขาแล้วกลับไปสู่ความเป็นคนเลว การคลุกคลีด้วยกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะการฟังอารมณ์ที่ต่างกันอย่างนี้ ชื่อว่า สวนสังสัคคะ ภิกษุไม่ได้ยินเลย แต่กลับเห็นหญิงรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณผุดผ่องอย่างยิ่งด้วยตนเอง ภิกษุนั้นเห็นแล้วย่อมหดหู่ ท้อแท้ ไม่สามารถดำรงพรหมจรรย์ไว้ได้ บอกคืนสิกขาแล้วกลับไปสู่ความเป็นคนเลว การคลุกคลีด้วยกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะการเห็นอารมณ์ที่ต่างกันอย่างนี้ ชื่อว่า ทัสสนสังสัคคะ ส่วนการคลุกคลีด้วยกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะการพูดจาปราศรัยกันและกันหลังจากที่ได้เห็นแล้ว ชื่อว่า สมุลลปนสังสัคคะ แม้การหัวเราะร่าเริงเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าด้วยสังสัคคะนี้ ส่วนการคลุกคลีด้วยกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะการบริโภคสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ตนมีอยู่ให้แก่มาตุคาม หรือไม่ให้ก็ตาม หรือบริโภคสิ่งที่มาตุคามให้มามีผลไม้ป่าเป็นต้น ชื่อว่า สัมโภคสังสัคคะ การคลุกคลีด้วยกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะการจับมือมาตุคามเป็นต้น ชื่อว่า กายสังสัคคะ යොපි චෙස ‘‘ගිහීහි සංසට්ඨො විහරති අනනුලොමිකෙන සංසග්ගෙන සහසොකී සහනන්දී සුඛිතෙසු සුඛිතො දුක්ඛිතෙසු දුක්ඛිතො උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු අත්තනා වො යොගං ආපජ්ජතී’’ති (සං. නි. 3.3; මහානි. 164) එවං [Pg.280] වුත්තො අනනුලොමිකො ගිහිසංසග්ගො නාම, යො ච සබ්‍රහ්මචාරීහිපි කිලෙසුප්පත්තිහෙතුභූතො සංසග්ගො, තං සබ්බං පහාය ය්වායං සංසාරෙ ථිරතරං සංවෙගසඞ්ඛාරෙසු තිබ්බං භයසඤ්ඤං සරීරෙ පටික්කූලසඤ්ඤං සබ්බාකුසලෙසු ජිගුච්ඡාපුබ්බඞ්ගමං හිරොත්තප්පං සබ්බකිරියාසු සතිසම්පජඤ්ඤන්ති සබ්බං පච්චුපට්ඨපෙත්වා කමලදලෙ ජලබින්දු විය සබ්බත්ථ අලග්ගභාවො, අයං සබ්බසංසග්ගප්පටිපක්ඛතාය අසංසග්ගො, තප්පටිසංයුත්තා කථා අසංසග්ගකථා. อนึ่ง การคลุกคลีกับคฤหัสถ์ที่ไม่เหมาะสมซึ่งตรัสไว้ว่า 'อยู่คลุกคลีกับคฤหัสถ์ด้วยการคลุกคลีที่ไม่เหมาะสม มีความเศร้าโศกด้วยกัน มีความยินดีด้วยกัน เมื่อเขาสุขก็สุขด้วย เมื่อเขาทุกข์ก็ทุกข์ด้วย เมื่อมีกิจธุระที่ควรทำเกิดขึ้น ก็เข้าไปประกอบด้วยตนเอง' (สังยุตตนิกาย ๓.๓; มหานิทเทส ๑๖๔) นี้ชื่อว่า อนนุโลมิกคิหิสังสัคคะ และการคลุกคลีแม้กับเพื่อนพรหมจารีที่เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของกิเลส ภิกษุละการคลุกคลีทั้งหมดนั้นเสีย แล้วตั้งความสังเวชที่มั่นคงยิ่งในสังสารวัฏ ความสำคัญว่าเป็นภัยอย่างแรงกล้าในสังขารทั้งหลาย ความสำคัญว่าเป็นของปฏิกูลในร่างกาย หิริและโอตตัปปะที่มีความรังเกียจในอกุศลทั้งปวงเป็นเบื้องหน้า และสติสัมปชัญญะในการกระทำทั้งปวงทั้งหมดขึ้นไว้ แล้วเป็นผู้ไม่ติดข้องในที่ทั้งปวงเหมือนหยาดน้ำบนใบบัว นี้ชื่อว่า อสังสัคคะ (ความไม่คลุกคลี) เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อการคลุกคลีทั้งปวง เรื่องที่ประกอบด้วยความไม่คลุกคลีนั้น ชื่อว่า อสังสัคคกถา වීරියාරම්භකථාති එත්ථ වීරස්ස භාවො, කම්මන්ති වා වීරියං, විධිනා ඊරෙතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති වා වීරියං, වීරියඤ්ච තං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය, කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදාය ආරභනං වීරියාරම්භො. ස්වායං කායිකො, චෙතසිකො චාති දුවිධො, ආරම්භධාතු, නික්කමධාතු, පරක්කමධාතු, චාති තිවිධො, සම්මප්පධානවසෙන චතුබ්බිධො. සො සබ්බොපි යො භික්ඛු ගමනෙ උප්පන්නකිලෙසං ඨානං පාපුණිතුං න දෙති, ඨානෙ උප්පන්නං නිසජ්ජං, නිසජ්ජාය උප්පන්නං සයනං පාපුණිතුං න දෙති, තත්ථ තත්ථෙව අජපදෙන දණ්ඩෙන කණ්හසප්පං උප්පීළෙත්වා ගණ්හන්තො විය තිඛිණෙන අසිනා අමිත්තං ගීවාය පහරන්තො විය සීසං උක්ඛිපිතුං අදත්වා වීරියබලෙන නිග්ගණ්හාති, තස්සෙවං වීරියාරම්භො ආරද්ධවීරියස්ස වසෙන වෙදිතබ්බො, තප්පටිසංයුත්තා කථා වීරියාරම්භකථා. ในคำว่า วิริยารัมภกถา นี้ ภาวะของวีรบุรุษ หรือกรรม ชื่อว่า วิริยะ อีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่พึงกระตุ้นหรือพึงให้เป็นไปโดยถูกวิธี ชื่อว่า วิริยะ และการปรารภความเพียรนั้นเพื่อละอกุศลธรรม เพื่อยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อม ชื่อว่า วิริยารัมภะ วิริยารัมภะนั้นมี ๒ อย่าง คือ ทางกายและทางใจ มี ๓ อย่าง คือ อารัมภธาตุ (ธาตุคือความเริ่มแรก) นิกกมธาตุ (ธาตุคือความก้าวออก) ปรักกมธาตุ (ธาตุคือความบากบั่น) มี ๔ อย่าง โดยอำนาจแห่งสัมมัปปธาน วิริยารัมภะทั้งหมดนั้น ภิกษุใดไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะเดินล่วงไปถึงขณะยืน ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะยืนล่วงไปถึงขณะนั่ง ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะนั่งล่วงไปถึงขณะนอน ย่อมข่มกิเลสด้วยกำลังแห่งความเพียรในอิริยาบถนั้นๆ เหมือนคนใช้ไม้เท้าง่ามเท้าแพะกดจับงูเห่าไว้ หรือเหมือนคนฟันที่คอของศัตรูด้วยดาบอันคม ไม่ยอมให้เงยศีรษะขึ้นได้ วิริยารัมภะของภิกษุผู้ปรารภความเพียรนั้น พึงทราบด้วยประการฉะนี้ เรื่องที่ประกอบด้วยวิริยารัมภะนั้น ชื่อว่า วิริยารัมภกถา සීලකථාතිආදීසු දුවිධං සීලං ලොකියං ලොකුත්තරඤ්ච. තත්ථ ලොකියං පාතිමොක්ඛසංවරාදි චතුපාරිසුද්ධිසීලං. ලොකුත්තරං මග්ගසීලං ඵලසීලඤ්ච. තථා සමාධිපි. විපස්සනාය පාදකභූතා සහ උපචාරෙන අට්ඨ සමාපත්තියො ලොකියො සමාධි, මග්ගසම්පයුත්තො පනෙත්ථ ලොකුත්තරො සමාධි නාම. තථා පඤ්ඤාපි. ලොකියා සුතමයා, චින්තාමයා, ඣානසම්පයුත්තා, විපස්සනාඤාණඤ්ච. විසෙසතො පනෙත්ථ විපස්සනාපඤ්ඤා ගහෙතබ්බා. ලොකුත්තරා මග්ගපඤ්ඤා ඵලපඤ්ඤා ච. විමුත්ති අරියඵලවිමුත්ති නිබ්බානඤ්ච. අපරෙ පන තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදවිමුත්තීනම්පි වසෙනෙත්ථ අත්ථං සංවණ්ණෙන්ති. විමුත්තිඤාණදස්සනම්පි එකූනවීසතිවිධං පච්චවෙක්ඛණඤාණං. ඉති ඉමෙසං සීලාදීනං සද්ධිං සන්දස්සනාදිවිධිනා අනෙකාකාරවොකාරආනිසංසවිභාවනවසෙන චෙව තප්පටිපක්ඛානං දුස්සීල්‍යාදීනං ආදීනවවිභාවනවසෙන ච පවත්තා කථා, තප්පටිසංයුත්තා කථා වා සීලාදිකථා නාම. ในคำว่า สีลกถา เป็นต้น ศีลมี ๒ อย่าง คือ โลกิยะและโลกุตตระ. ในบรรดาศีล ๒ อย่างนั้น ศีลที่เป็นโลกิยะ คือ ปาริสุทธิศีล ๔ มีปาติโมกขสังวรศีลเป็นต้น. ศีลที่เป็นโลกุตตระ คือ มรรคศีลและผลศีล. แม้สมาธิก็เช่นกัน สมาบัติ ๘ อันเป็นบาทแห่งวิปัสสนาพร้อมด้วยอุปจารสมาธิ ชื่อว่าโลกิยสมาธิ ส่วนสมาธิที่สัมปยุตด้วยมรรคในที่นี้ ชื่อว่าโลกุตตรสมาธิ. แม้ปัญญาก็เช่นกัน ปัญญาที่เป็นโลกิยะ คือ สุตมยปัญญา จินตามยปัญญา ฌานสัมปยุตตปัญญา และวิปัสสนาญาณ ในที่นี้พึงถือเอาวิปัสสนาปัญญาโดยเฉพาะ ปัญญาที่เป็นโลกุตตระ คือ มรรคปัญญาและผลปัญญา. วิมุตติ คือ อริยผลวิมุตติและนิพพาน. ส่วนอาจารย์เหล่าอื่น ย่อมพรรณนาความหมายในที่นี้โดยอำนาจแห่งตทังควิมุตติ วิขัมภนวิมุตติ และสมุจเฉทวิมุตติด้วย. แม้วิมุตติญาณทัสสนะ ก็คือ ปัจจเวกขณญาณ ๑๙ อย่าง. ดังนั้น ถ้อยคำที่ดำเนินไปโดยวิธีมีการชี้แจงเป็นต้นร่วมกัน โดยอำนาจแห่งการแสดงอานิสงส์อันมีประการต่างๆ และมีความแปลกกันเป็นอันมากของศีลเป็นต้นเหล่านี้ และโดยอำนาจแห่งการแสดงโทษของความทุศีลเป็นต้นอันเป็นปฏิปักษ์ต่อศีลเป็นต้นเหล่านั้น หรือเรื่องที่ประกอบด้วยศีลเป็นต้นนั้น ชื่อว่า สีลกถา เป็นต้น එත්ථ [Pg.281] ච ‘‘අත්තනා ච අප්පිච්ඡො හොති, අප්පිච්ඡ කථඤ්ච පරෙසං කත්තා’’ති (ම. නි. 1.252; අ. නි. 10.70) ‘‘සන්තුට්ඨො හොති ඉතරීතරෙන චීවරෙන, ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියා ච වණ්ණවාදී’’ති (සං. නි. 2.144; චූළනි. ඛග්ගවිසාණපුච්ඡානිද්දෙසො 128) ච ආදිවචනතො සයඤ්ච අප්පිච්ඡතාදිගුණසමන්නාගතෙන පරෙසම්පි තදත්ථාය හිතජ්ඣාසයෙන පවත්තෙතබ්බා තථාරූපී කථා. යා ඉධ අභිසල්ලෙඛිකාදිභාවෙන විසෙසෙත්වා වුත්තා අප්පිච්ඡකථාදීති වෙදිතබ්බා. කාරකස්සෙව හි කථා විසෙසතො අධිප්පෙතත්ථසාධිනී. තථා හි වක්ඛති – ‘‘කල්‍යාණමිත්තස්සෙතං, මෙඝිය, භික්ඛුනො පාටිකඞ්ඛං…පෙ… අකසිරලාභී’’ති (අ. නි. 9.3). ในที่นี้ ถ้อยคำเช่นนั้นอันบุคคลผู้ประกอบด้วยคุณมีความมักน้อยเป็นต้นด้วยตนเอง พึงแสดงแก่ผู้อื่นด้วยความหวังดีเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นนั้น โดยอ้างอิงจากพระดำรัสมีอาทิว่า 'ตนเองเป็นผู้มักน้อยด้วย และเป็นผู้กล่าวเรื่องความมักน้อยแก่ผู้อื่นด้วย' (ม.มู. ๑.๒๕๒; อ.ทสก. ๑๐.๗๐) และ 'เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ และเป็นผู้กล่าวสรรเสริญความสันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้' (สํ.นิ. ๒.๑๔๔; จูฬนิ. ๑๒๘). พึงทราบว่า เรื่องที่กล่าวไว้โดยจำแนกเป็นอภิสัลเลขิกกถาเป็นต้นในที่นี้ คือ อัปปิจฉกถาเป็นต้น เพราะถ้อยคำของผู้ปฏิบัติเท่านั้น ย่อมสำเร็จประโยชน์ที่มุ่งหมายโดยเฉพาะ สมดังที่พระผู้มีพระภาคจักตรัสว่า 'ดูกรเมฆิยะ ข้อนี้เป็นสิ่งที่ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตรพึงหวังได้...เป...เป็นผู้ได้โดยไม่ยาก' (อ.นวก. ๙.๓) එවරූපියාති ඊදිසාය යථාවුත්තාය. නිකාමලාභීති යථිච්ඡිතලාභී යථාරුචිලාභී, සබ්බකාලං ඉමං කථං සොතුං විචාරෙතුඤ්ච යථාසුඛං ලභන්තො. අකිච්ඡලාභීති නිදුක්ඛලාභී. අකසිරලාභීති විපුලලාභී. บทว่า เอวรูปิยา (เช่นนั้น) คือ เช่นที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า นิกามลาภี (ได้ตามความปรารถนา) คือ ได้ตามที่ปรารถนา ได้ตามที่ชอบใจ คือเป็นผู้ได้ฟังและพิจารณาเรื่องนี้ได้ตามสบายตลอดเวลา. บทว่า อกิจฉลาภี (ได้โดยไม่ลำบาก) คือ ได้โดยไม่ลำบาก. บทว่า อกสิรลาภี (ได้โดยไม่ยาก) คือ ได้อย่างไพบูลย์ (ได้โดยไม่ฝืดเคือง) ආරද්ධවීරියොති පග්ගහිතවීරියො. අකුසලානං ධම්මානං පහානායාති අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන අකුසලානං පාපධම්මානං පජහනත්ථාය. කුසලානං ධම්මානන්ති කුච්ඡිතානං සලනාදිඅත්ථෙන අනවජ්ජට්ඨෙන ච කුසලානං සහවිපස්සනානං මග්ගඵලධම්මානං. උපසම්පදායාති සම්පාදනාය අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදනාය. ථාමවාති උස්සොළ්හිසඞ්ඛාතෙන වීරියථාමෙන සමන්නාගතො. දළ්හපරක්කමොති ථිරපරක්කමො අසිථිලවීරියො. අනික්ඛිත්තධුරොති අනොරොහිතධුරො අනොසක්කවීරියො. บทว่า อารทฺธวิริโย (ผู้ปรารภความเพียร) คือ ผู้มีความเพียรที่ประคองไว้แล้ว. บทว่า อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย (เพื่อละอกุศลธรรม) คือ เพื่อละบาปธรรมทั้งหลายอันเป็นอกุศลโดยอรรถว่าเกิดจากความไม่ฉลาด. บทว่า กุสลานํ ธมฺมานํ (ซึ่งกุศลธรรม) คือ ซึ่งมรรคผลธรรมทั้งหลายอันเป็นกุศลพร้อมด้วยวิปัสสนา โดยอรรถว่ากำจัดสิ่งที่น่ารังเกียจเป็นต้น และโดยอรรถว่าไม่มีโทษ. บทว่า อุปสมฺปทาย (เพื่อยังให้ถึงพร้อม) คือ เพื่อยังให้สำเร็จ เพื่อยังให้เกิดขึ้นในสันดานของตน. บทว่า ฐามวา (ผู้มีกำลัง) คือ ผู้ประกอบด้วยกำลังแห่งความเพียรที่เรียกว่าความอุตสาหะ. บทว่า ทฬฺหปรกฺกโม (ผู้มีปรกรมมั่นคง) คือ ผู้มีปรกรมที่มั่นคง มีความเพียรไม่ย่อหย่อน. บทว่า อนิกฺขิตฺตธุโร (ผู้ไม่ทอดธุระ) คือ ผู้ไม่วางธุระ ไม่ถอยความเพียร පඤ්ඤවාති විපස්සනාපඤ්ඤාය පඤ්ඤවා. උදයත්ථගාමිනියාති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයඤ්ච වයඤ්ච පටිවිජ්ඣන්තියා. අරියායාති වික්ඛම්භනවසෙන කිලෙසෙහි ආරකා දූරෙ ඨිතාය නිද්දොසාය. නිබ්බෙධිකායාති නිබ්බෙධභාගියාය. සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනියාති වට්ටදුක්ඛස්ස ඛෙපනතො ‘‘දුක්ඛක්ඛයො’’ති ලද්ධනාමං අරියමග්ගං සම්මා හෙතුනා නයෙන ගච්ඡන්තියා. ඉමෙසු ච පන පඤ්චසු ධම්මෙසු සීලං වීරියං පඤ්ඤා ච යොගිනො අජ්ඣත්තිකං අඞ්ගං, ඉතරද්වයං බාහිරං අඞ්ගං. තත්ථාපි කල්‍යාණමිත්තසන්නිස්සයෙනෙව සෙසං චතුබ්බිධං ඉජ්ඣති, කල්‍යාණමිත්තස්සෙවෙත්ථ බහුකාරතං දස්සෙන්තො සත්ථා ‘‘කල්‍යාණමිත්තස්සෙතං, මෙඝිය, භික්ඛුනො පාටිකඞ්ඛ’’න්තිආදිනා දෙසනං වඩ්ඪෙසි. තත්ථ පාටිකඞ්ඛන්ති එකංසෙන ඉච්ඡිතබ්බං, අවස්සංභාවීති අත්ථො. යන්ති කිරියාපරාමසනං[Pg.282]. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘සීලවා භවිස්සතී’’ති එත්ථ යදෙතං කල්‍යාණමිත්තස්ස භික්ඛුනො සීලවන්තතාය භවනං සීලසම්පන්නත්තං, තස්ස භික්ඛුනො සීලසම්පන්නත්තා එතං තස්ස පාටිකඞ්ඛං, අවස්සංභාවී එකංසෙනෙව තස්ස තත්ථ නියොජනතොති අධිප්පායො. පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරතීතිආදීසුපි එසෙව නයො. บทว่า ปญฺญวา (มีปัญญา) คือ มีปัญญาด้วยวิปัสสนาปัญญา. บทว่า อุทยตฺถคามินิยา (เป็นไปเพื่อความเห็นความเกิดและความเสื่อม) คือ เป็นไปเพื่อแทงตลอดความเกิดและความเสื่อมของขันธ์ ๕. บทว่า อริยาย (เป็นอริยะ) คือ เป็นปัญญาที่ตั้งอยู่ห่างไกลจากกิเลสโดยการข่มไว้ เป็นปัญญาที่ไม่มีโทษ. บทว่า นิพฺเพธิกาย (เป็นเครื่องชำแรกกิเลส) คือ เป็นปัญญาที่มีส่วนแห่งการแทงตลอด. บทว่า สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยา (เป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ) คือ เป็นไปเพื่ออริยมรรคอันได้ชื่อว่า "ความสิ้นทุกข์" เพราะกำจัดทุกข์ในวัฏฏะ โดยชอบด้วยเหตุและด้วยนัย. อนึ่ง ในธรรม ๕ ประการเหล่านี้ ศีล ความเพียร และปัญญา เป็นองค์ภายในของโยคี ส่วนอีก ๒ อย่างเป็นองค์ภายนอก. แม้ในธรรมเหล่านั้น ธรรมที่เหลือ ๔ อย่างก็สำเร็จได้ด้วยการอาศัยกัลยาณมิตรเท่านั้น พระศาสดาเมื่อทรงแสดงว่ากัลยาณมิตรมีอุปการะมากในที่นี้ จึงทรงขยายพระธรรมเทศนาด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูกรเมฆิยะ ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร พึงหวังข้อนี้ได้". ในพระดำรัสนั้น บทว่า ปาฏิกงฺขํ (พึงหวัง) คือ พึงปรารถนาโดยส่วนเดียว หมายความว่า เป็นสิ่งที่ต้องมีอย่างแน่นอน. บทว่า ยํ (ใด) เป็นการอ้างถึงกิริยา. ความข้อนี้ตรัสไว้ดังนี้ว่า "ในบทว่า 'จักเป็นผู้มีศีล' นี้ การที่ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตรเป็นผู้มีศีล คือ การถึงพร้อมด้วยศีลนั้น เป็นสิ่งที่ภิกษุนั้นพึงหวังได้ เพราะการถึงพร้อมด้วยศีลของภิกษุนั้น เป็นสิ่งที่ต้องมีอย่างแน่นอน เป็นการกำหนดไว้ในที่นั้นโดยส่วนเดียว" ดังนี้เป็นอธิบาย. แม้ในบทมีอาทิว่า "เป็นผู้สำรวมด้วยปาติโมกขสังวรอยู่" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. එවං භගවා සදෙවකෙ ලොකෙ උත්තමකල්‍යාණමිත්තසඞ්ඛාතස්ස අත්තනො වචනං අනාදියිත්වා තං වනසණ්ඩං පවිසිත්වා තාදිසං විප්පකාරං පත්තස්ස ආයස්මතො මෙඝියස්ස කල්‍යාණමිත්තතාදිනා සකලං සාසනසම්පදං දස්සෙත්වා ඉදානිස්ස තත්ථ ආදරජාතස්ස පුබ්බෙ යෙහි කාමවිතක්කාදීහි උපද්දුතත්තා කම්මට්ඨානං න සම්පජ්ජති, තස්ස තෙසං උජුවිපච්චනීකභූතත්තා ච භාවනානයං පකාසෙත්වා තතො පරං අරහත්තස්ස කම්මට්ඨානං ආචික්ඛන්තො ‘‘තෙන ච පන, මෙඝිය, භික්ඛුනා ඉමෙසු පඤ්චසු ධම්මෙසු පතිට්ඨාය චත්තාරො ධම්මා උත්තරි භාවෙතබ්බා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තෙනාති එවං කල්‍යාණමිත්තසන්නිස්සයෙන යථාවුත්තසීලාදිගුණසමන්නාගතෙන. තෙනෙවාහ ‘‘ඉමෙසු පඤ්චසු ධම්මෙසු පතිට්ඨායා’’ති. උත්තරීති ආරද්ධතරුණවිපස්සනස්ස රාගාදිපරිස්සයා චෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙසං විසොධනත්ථං තතො උද්ධං චත්තාරො ධම්මා භාවෙතබ්බා උප්පාදෙතබ්බා වඩ්ඪෙතබ්බා ච. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความสำเร็จแห่งพระศาสนาทั้งหมดแก่อายสมะเมฆิยะ ผู้ไม่เชื่อฟังพระดำรัสของพระองค์ผู้ทรงเป็นกัลยาณมิตรสูงสุดในโลกพร้อมทั้งเทวโลก เข้าไปสู่ป่าแห่งนั้นแล้วถึงความวิปริตเช่นนั้น ด้วยการแสดงกัลยาณมิตรเป็นต้น และเมื่ออายสมะเมฆิยะเกิดความเลื่อมใสในที่นั้นแล้ว จึงทรงแสดงอุบายแห่งการเจริญภาวนา เพราะกามวิตกเป็นต้นที่เคยรบกวนทำให้กรรมฐานไม่สำเร็จในกาลก่อน เป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อกามวิตกเป็นต้นเหล่านั้น และหลังจากนั้น เมื่อจะทรงแสดงกรรมฐานเพื่ออรหัต จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูกรเมฆิยะ อนึ่ง ภิกษุนั้นพึงตั้งอยู่ในธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล้ว พึงเจริญธรรม ๔ ประการยิ่งขึ้นไป". ในพระดำรัสนั้น บทว่า เตน (ภิกษุนั้น) คือ ภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ ด้วยการอาศัยกัลยาณมิตร. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "พึงตั้งอยู่ในธรรม ๕ ประการเหล่านี้". บทว่า อุตฺตริ (ยิ่งขึ้นไป) คือ หากอุปสรรคมีราคะเป็นต้นพึงเกิดขึ้นแก่ผู้เริ่มเจริญวิปัสสนาใหม่ๆ ธรรม ๔ ประการพึงเจริญ พึงยังให้เกิดขึ้น และพึงยังให้เจริญยิ่งขึ้นไปจากนั้น เพื่อชำระอุปสรรคเหล่านั้น. අසුභාති එකාදසසු අසුභකම්මට්ඨානෙසු යථාරහං යත්ථ කත්ථචි අසුභභාවනා. රාගස්ස පහානායාති කාමරාගස්ස පජහනත්ථාය. අයමත්ථො සාලිලාවකොපමාය විභාවෙතබ්බො. එවංභූතං භාවනාවිධිං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අසුභා භාවෙතබ්බා රාගස්ස පහානායා’’ති. මෙත්තාති මෙත්තාකම්මට්ඨානං. බ්‍යාපාදස්ස පහානායාති වුත්තනයෙනෙව උප්පන්නස්ස කොපස්ස පජහනත්ථාය. ආනාපානස්සතීති සොළසවත්ථුකා ආනාපානස්සති. විතක්කුපච්ඡෙදායාති වුත්තනයෙනෙව උප්පන්නානං විතක්කානං පච්ඡෙදනත්ථාය. අස්මිමානසමුග්ඝාතායාති ‘‘අස්මී’’ති උප්පජ්ජනකස්ස නවවිධස්ස මානස්ස සමුච්ඡෙදනත්ථාය. บทว่า อสุภา (อสุภะ) คือ อสุภภาวนาในอสุภกรรมฐาน ๑๑ อย่าง ตามสมควรในที่ใดที่หนึ่ง. บทว่า ราคสฺส ปหานาย (เพื่อละราคะ) คือ เพื่อละกามราคะ. อรรถนี้พึงแสดงด้วยอุปมาด้วยนกคุ่ม. พระดำรัสที่ตรัสว่า "พึงเจริญอสุภะเพื่อละราคะ" นี้ ทรงหมายถึงวิธีเจริญภาวนาเช่นนี้. บทว่า เมตฺตา (เมตตา) คือ เมตตากรรมฐาน. บทว่า พฺยาปาทสฺส ปหานาย (เพื่อละพยาบาท) คือ เพื่อละความโกรธที่เกิดขึ้นแล้วด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า อานาปานสฺสติ (อานาปานสติ) คือ อานาปานสติที่มีวัตถุ ๑๖ อย่าง. บทว่า วิตกฺกูปจฺเฉทาย (เพื่อตัดวิตก) คือ เพื่อตัดวิตกทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า อสฺมึมานสมุคฺฆาตาย (เพื่อถอนอัสมิมานะ) คือ เพื่อถอนมานะ ๙ อย่างที่เกิดขึ้นว่า "เราเป็น" โดยสิ้นเชิง. අනිච්චසඤ්ඤිනොති හුත්වා අභාවතො උදයබ්බයවන්තතො පභඞ්ගුතො තාවකාලිකතො නිච්චප්පටික්ඛෙපතො ච ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’ති (ධ. ප. 277; චූළනි. හෙමකමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 56) පවත්තඅනිච්චානුපස්සනාවසෙන [Pg.283] අනිච්චසඤ්ඤිනො. අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාතීති අසාරකතො අවසවත්තනතො පරතො රිත්තතො තුච්ඡතො සුඤ්ඤතො ච ‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති (ධ. ප. 279; චූළනි. හෙමකමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 56) එවං පවත්තඅනත්තානුපස්සනාසඞ්ඛාතා අනත්තසඤ්ඤා චිත්තෙ සණ්ඨහති අතිදළ්හං පතිට්ඨහති. අනිච්චලක්ඛණෙ හි දිට්ඨෙ අනත්තලක්ඛණං දිට්ඨමෙව හොති. තීසු ලක්ඛණෙසු හි එකස්මිං දිට්ඨෙ ඉතරද්වයං දිට්ඨමෙව හොති. තෙන වුත්තං ‘‘අනිච්චසඤ්ඤිනො, මෙඝිය, අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාතී’’ති. අනත්තලක්ඛණෙ සුදිට්ඨෙ ‘‘අස්මී’’ති උප්පජ්ජනකමානො සුප්පජහොව හොතීති ආහ ‘‘අනත්තසඤ්ඤී අස්මිමානසමුග්ඝාතං පාපුණාතී’’ති. දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානන්ති දිට්ඨෙව ධම්මෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අපච්චයපරිනිබ්බානං පාපුණාති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන අසුභාදිභාවනානයො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. บทว่า อนิจฺจสญฺญิโน (ผู้มีอนิจจสัญญา) คือ เป็นผู้มีอนิจจสัญญาด้วยอำนาจแห่งอนิจจานุปัสนาที่ดำเนินไปว่า 'สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง' เพราะมีแล้วก็ไม่มี เพราะมีความเกิดขึ้นและเสื่อมไป เพราะมีความแตกสลาย เพราะเป็นของชั่วคราว และเพราะปฏิเสธความเที่ยง. บทว่า อนตฺตสญฺญา สณฺฐาติ (อนัตตสัญญา ย่อมตั้งมั่น) คือ อนัตตสัญญาอันนับว่าอนัตตานุปัสนาที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา' โดยความเป็นของไม่มีแก่นสาร โดยความไม่เป็นไปในอำนาจ โดยความเป็นของอื่น โดยความเป็นของว่าง โดยความเป็นของเปล่า และโดยความเป็นของสูญ ย่อมตั้งอยู่ คือ ย่อมตั้งมั่นอย่างยิ่งในจิต. เพราะว่า เมื่อเห็นอนิจจลักษณะแล้ว อนัตตลักษณะก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเอง. เพราะในบรรดาลักษณะ ๓ ประการ เมื่อเห็นลักษณะหนึ่งแล้ว อีก ๒ ลักษณะก็เป็นอันเห็นแล้วเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ดูกรเมฆิยะ เมื่อมีอนิจจสัญญา อนัตตสัญญา ย่อมตั้งมั่น'. เมื่อเห็นอนัตตลักษณะดีแล้ว มานะที่เกิดขึ้นว่า 'เราเป็น' ย่อมเป็นสิ่งที่ละได้ง่ายทีเดียว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ผู้มีอนัตตสัญญา ย่อมบรรลุการถอนอัสมิมานะ'. บทว่า ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานํ (นิพพานในปัจจุบัน) คือ ย่อมถึงความดับสนิทที่ไม่มีปัจจัยปรุงแต่งในปัจจุบัน คือในอัตภาพนี้เอง. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนนัยแห่งการเจริญอสุภะเป็นต้นโดยพิสดาร พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค. මෙඝියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเมฆิยสูตร จบแล้ว. 4-5. නන්දකසුත්තාදිවණ්ණනා ๔-๕. อรรถกถานันทกสูตรเป็นต้น. 4-5. චතුත්ථෙ ආගමයමානොති ඔලොකයමානො, බුද්ධො සහසා අපවිසිත්වා යාව සා කථා නිට්ඨාති, තාව අට්ඨාසීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඉදමවොචාති ඉදං කථාවසානං උදික්ඛමානො’’ති. අනිච්චදුක්ඛාදිවසෙන සබ්බධම්මසන්තීරණං අධිපඤ්ඤාවිපස්සනාති ආහ ‘‘සඞ්ඛාරපරිග්ගහවිපස්සනාඤාණස්සා’’ති. මානසන්ති රාගොපි චිත්තම්පි අරහත්තම්පි. ‘‘අන්තලික්ඛචරො පාසො, ය්වායං චරති මානසො’’ති (සං. නි. 1.151; මහාව. 33) එත්ථ රාගො මානසං. ‘‘චිත්තං මනො මානස’’න්ති (ධ. ස. 6) එත්ථ චිත්තං. ‘‘අප්පත්තමානසො සෙඛො, කාලං කයිරා ජනෙ සුතා’’ති (සං. නි. 1.159) එත්ථ අරහත්තං. ඉධාපි අරහත්තමෙව අධිප්පෙතං. තෙනාහ ‘‘අප්පත්තමානසාති අප්පත්තඅරහත්තා’’ති. අප්පත්තං මානසං අරහත්තං එතෙහීති අප්පත්තමානසා. ඉදානි චිත්තපරියායමෙව මානසසද්දං සන්ධායාහ ‘‘අරහත්තං වා’’තිආදි. පඤ්චමං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ๔-๕. ในอรรถกถาสูตรที่ 4 บทว่า āgamayamāno แปลว่า เฝ้าดูอยู่ อธิบายว่า พระพุทธเจ้าไม่เสด็จเข้าไปโดยพลัน ทรงประทับยืนอยู่จนกว่าเรื่องนั้นจะจบลง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "idamavoca ดังนี้ คือ ทรงคอยดูเวลาจบเรื่องนี้" การพิจารณาธรรมทั้งปวงโดยความเป็นอนิจจังและทุกข์เป็นต้น ชื่อว่า อธิปัญญาวิปัสสนา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แห่งสังขารปริคคหวิปัสสนาญาณ" คำว่า mānasaṃ ได้แก่ ราคะบ้าง จิตบ้าง อรหัตบ้าง ในประโยคว่า "บ่วงที่เที่ยวไปในอากาศ คือมานสะ (ใจ) นี้ที่เที่ยวไป" (สํ.นิ. 1.151) มานสะ ในที่นี้คือ ราคะ ในประโยคว่า "จิต มโน มานสะ" (ธ.ส. 6) ในที่นี้คือ จิต ในประโยคว่า "พระเสขะผู้ยังไม่บรรลุมานสะ พึงทำกาละในหมู่ชนที่ได้ฟังแล้ว" (สํ.นิ. 1.159) ในที่นี้คือ อรหัต แม้ในที่นี้ ก็ประสงค์เอาอรหัตนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "appattamānasā คือ ผู้ยังไม่บรรลุพระอรหัต" บทว่า appattamānasā คือ ผู้ที่ยังไม่บรรลุมานสะคือพระอรหัต บัดนี้ ท่านกล่าวคำว่า "หรือว่าพระอรหัต" เป็นต้น โดยหมายถึงศัพท์ว่า มานสะ ซึ่งเป็นไวพจน์ของจิตนั่นเอง สูตรที่ 5 เข้าใจง่ายอยู่แล้ว. නන්දකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานันทกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 6. සෙවනාසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาเสวนาสูตร. 6. ඡට්ඨෙ [Pg.284] ජීවිතසම්භාරාති ජීවිතප්පවත්තියා සම්භාරා පච්චයා. සමුදානෙතබ්බාති සම්මා ඤායෙන අනවජ්ජඋඤ්ඡාචරියාදිනා උද්ධමුද්ධමානෙතබ්බා පාපුණිතබ්බා. තෙ පන සමුදානිතා සමාහතා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘සමාහරිතබ්බා’’ති. දුක්ඛෙන උප්පජ්ජන්තීති සුලභුප්පාදා න හොන්ති. එතෙන ගොචරඅසප්පායාදිභාවං දස්සෙති. රත්තිභාගං වා දිවසභාගං වාති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘රත්තිකොට්ඨාසෙ වා දිවසකොට්ඨාසෙ වා’’ති. රත්තිංයෙව පක්කමිතබ්බං සමණධම්මස්ස තත්ථ අනිප්ඵජ්ජනතො. සඞ්ඛාපීති ‘‘යදත්ථමහං පබ්බජිතො, න මෙතං ඉධ නිප්ඵජ්ජති, චීවරාදි පන සමුදාගච්ඡති, නාහං තදත්ථං පබ්බජිතො, කිං මෙ ඉධ වාසෙනා’’ති පටිසඞ්ඛායපි. තෙනාහ ‘‘සාමඤ්ඤත්ථස්ස භාවනාපාරිපූරිඅගමනං ජානිත්වා’’ති. අනන්තරවාරෙ සඞ්ඛාපීති සමණධම්මස්ස නිප්ඵජ්ජනභාවං ජානිත්වා. සො පුග්ගලො අනාපුච්ඡා පක්කමිතබ්බං, නානුබන්ධිතබ්බොති ‘‘සො පුග්ගලො’’ති පදස්ස ‘‘නානුබන්ධිතබ්බො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. යස්ස යෙන හි සම්බන්ධො, දූරට්ඨෙනපි සො භවති. තං පුග්ගලන්ති සො පුග්ගලොති පච්චත්තවචනං උපයොගවසෙන පරිණාමෙත්වා තං පුග්ගලං අනාපුච්ඡා පක්කමිතබ්බන්ති අත්ථො. අත්ථවසෙන හි විභත්තිපරිණාමොති. ආපුච්ඡා පක්කමිතබ්බන්ති ච කතඤ්ඤුකතවෙදිතාය නියොජනං. එවරූපොති යං නිස්සාය භික්ඛුනො ගුණෙහි වුද්ධියෙව පාටිකඞ්ඛා, පච්චයෙහි න පරිස්සයො, එවරූපො දණ්ඩකම්මාදීහි නිග්ගණ්හාති චෙපි, න පරිච්චජිතබ්බොති දස්සෙති ‘‘සචෙපී’’තිආදිනා. ๖. ในอรรถกถาสูตรที่ 6 บทว่า jīvitasambhārā ได้แก่ เครื่องประกอบหรือปัจจัยแห่งความเป็นไปของชีวิต บทว่า samudānetabbā ได้แก่ พึงรวบรวม พึงให้ถึงยิ่งๆ ขึ้นไป โดยชอบธรรม ด้วยการแสวงหาที่ไม่เป็นโทษเป็นต้น ท่านกล่าวว่า "samāharitabbā (พึงรวบรวม)" เพราะปัจจัยเหล่านั้นที่รวบรวมมาแล้ว ชื่อว่ารวบรวมไว้แล้ว บทว่า dukkhena uppajjanti ความว่า ไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้นได้ง่าย ด้วยคำนี้ ท่านแสดงความเป็นผู้มีโคจรไม่สัปปายะเป็นต้น บทว่า rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vā เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถแห่งภุมมวิภัตติ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในส่วนแห่งราตรี หรือในส่วนแห่งกลางวัน" พึงหลีกไปในเวลากลางคืนนั่นเอง เพราะสมณธรรมไม่สำเร็จในที่นั้น บทว่า saṅkhāpi ความว่า แม้พิจารณาว่า "เราบวชเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นย่อมไม่สำเร็จในที่นี้ แต่จีวรเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น เราไม่ได้บวชเพื่อประโยชน์นั้น การอยู่ในที่นี้จะมีประโยชน์อะไรแก่เรา" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "รู้ความที่ประโยชน์แห่งสมณธรรมไม่ถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา" ในวาระถัดไป บทว่า saṅkhāpi ความว่า รู้ความสำเร็จแห่งสมณธรรม บทว่า so puggalo (บุคคลนั้น) มีความสัมพันธ์กับบทว่า nānubandhitabbo (ไม่พึงติดตาม) อย่างนี้ว่า "บุคคลนั้น พึงหลีกไปโดยไม่ต้องบอกลา ไม่พึงติดตาม" เพราะบทใดมีความสัมพันธ์กับบทใด แม้บทนั้นจะตั้งอยู่ไกล ก็ย่อมสัมพันธ์กันได้ บทว่า taṃ puggalaṃ ความว่า เปลี่ยนรูปปฐมาวิภัตติว่า so puggalo เป็นอุปโยควิภัตติ มีความหมายว่า พึงหลีกไปโดยไม่ต้องบอกลาบุคคลนั้น เพราะมีการเปลี่ยนวิภัตติด้วยอำนาจแห่งเนื้อความ ส่วนคำว่า āpucchā pakkamitabbaṃ (พึงบอกลาแล้วจึงหลีกไป) เป็นการชี้แนะด้วยความเป็นผู้กตัญญูกตเวที บทว่า evarūpo ความว่า บุคคลเช่นใดที่ภิกษุอาศัยแล้ว หวังได้แต่ความเจริญด้วยคุณธรรม ไม่มีความลำบากด้วยปัจจัย บุคคลเช่นนั้น แม้จะลงโทษด้วยทัณฑกรรมเป็นต้น ก็ไม่ควรละทิ้ง ท่านจึงแสดงด้วยคำว่า "sacepi" เป็นต้น. සෙවනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเสวนาสูตร จบแล้ว. 7-10. සුතවාසුත්තාදිවණ්ණනා ๗-๑๐. อรรถกถาสุตวาสูตรเป็นต้น. 7-10. සත්තමෙ අභබ්බො ඛීණාසවො භික්ඛු සඤ්චිච්ච පාණන්තිආදි දෙසනාසීසමෙව, සොතාපන්නාදයොපි පන අභබ්බාව, පුථුජ්ජනඛීණාසවානං නින්දාපසංසත්ථම්පි එවං වුත්තං. පුථුජ්ජනො නාම ගාරය්හො මාතුඝාතාදීනි කරොති, ඛීණාසවො පන පාසංසො කුන්ථකිපිල්ලිකඝාතාදීනිපි න කරොතීති. සන්නිධිකාරකං කාමෙ පරිභුඤ්ජිතුන්ති යථා ගිහිභූතො සන්නිධිං කත්වා වත්ථුකාමෙ පරිභුඤ්ජති, එවං තිලතණ්ඩුලසප්පිනවනීතාදීනි සන්නිධිං [Pg.285] කත්වා ඉදානි පරිභුඤ්ජිතුං අභබ්බොති අත්ථො. වත්ථුකාමෙ පන නිදහිත්වා පරිභුඤ්ජන්තා තන්නිස්සිතං කිලෙසකාමම්පි නිදහිත්වා පරිභුඤ්ජන්ති නාමාති ආහ ‘‘වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙ’’ති. නනු ච ඛීණාසවස්සෙව වසනට්ඨානෙ තිලතණ්ඩුලාදයො පඤ්ඤායන්තීති? න පන තෙ අත්තනො අත්ථාය නිධෙන්ති, අඵාසුකපබ්බජිතාදීනං අත්ථාය නිධෙන්ති. අනාගාමිස්ස කථන්ති? තස්සපි පඤ්ච කාමගුණා සබ්බසොව පහීනා, ධම්මෙන පන ලද්ධං විචාරෙත්වා පරිභුඤ්ජති. අකප්පියකාමගුණෙ සන්ධායෙතං වුත්තං, න මඤ්චපීඨඅත්ථරණපාවුරණාදිසන්නිස්සිතං. සෙය්‍යාථාපි පුබ්බෙ අගාරියභූතොති යථා පුබ්බෙ ගිහිභූතො පරිභුඤ්ජති, එවං පරිභුඤ්ජිතුං අභබ්බො. අගාරමජ්ඣෙ වසන්තා හි සොතාපන්නාදයො යාවජීවං ගිහිබ්‍යඤ්ජනෙන තිට්ඨන්ති. ඛීණාසවො පන අරහත්තං පත්වාව මනුස්සභූතො පරිනිබ්බාති වා පබ්බජති වා. චාතුමහාරාජිකාදීසු කාමාවචරදෙවෙසු මුහුත්තම්පි න තිට්ඨති. කස්මා? විවෙකට්ඨානස්ස අභාවා. භුම්මදෙවත්තභාවෙ පන ඨිතො අරහත්තං පත්වාපි තිට්ඨති විවෙකට්ඨානසම්භවා. අට්ඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ๗-๑๐. ในอรรถกถาสูตรที่ 7 บทว่า abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇanti เป็นต้น เป็นเพียงหัวข้อเทศนา แต่แม้พระโสดาบันเป็นต้น ก็เป็นผู้ไม่ควร (ทำ) เช่นกัน ที่ตรัสไว้อย่างนี้ก็เพื่อจะติเตียนปุถุชนและสรรเสริญพระขีณาสพ ด้วยว่า ปุถุชนชื่อว่าเป็นผู้น่าตำหนิ ย่อมทำมาตุฆาตเป็นต้น ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้น่าสรรเสริญ แม้การฆ่าตัวบุ้งและมดดำมดแดงก็ไม่ทำ บทว่า sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ ความว่า เหมือนอย่างเมื่อครั้งเป็นคฤหัสถ์ ทำการสะสมแล้วบริโภควัตถุกาม ฉันใด บัดนี้ จะทำการสะสมงา ข้าวสาร เนยใส เนยข้น เป็นต้น แล้วบริโภค ย่อมเป็นไปไม่ได้ ฉันนั้น เมื่อเก็บวัตถุกามไว้บริโภค ก็ชื่อว่าเก็บกิเลสกามที่อาศัยวัตถุกามนั้นไว้บริโภคด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "vatthukāmakilesakāme (วัตถุกามและกิเลสกาม)" ถามว่า ก็ในที่อยู่ของพระขีณาสพนั่นเอง ยังปรากฏมีงาและข้าวสารเป็นต้นมิใช่หรือ? ตอบว่า แต่ท่านไม่ได้เก็บไว้เพื่อประโยชน์แก่ตนเอง ท่านเก็บไว้เพื่อประโยชน์แก่ผู้บวชที่ป่วยไข้เป็นต้น ถามว่า แล้วเรื่องของพระอนาคามีล่ะ? ตอบว่า แม้พระอนาคามีนั้น กามคุณ 5 ก็ละได้เด็ดขาดแล้ว แต่ท่านย่อมพิจารณาแล้วบริโภคสิ่งที่ได้มาโดยธรรม คำที่กล่าวนี้หมายถึงกามคุณที่ไม่ควร ไม่ได้หมายถึงสิ่งที่อาศัยเตียง ตั่ง เครื่องปูลาด และผ้าห่มเป็นต้น บทว่า seyyāthāpi pubbe agāriyabhūto ความว่า เหมือนอย่างเมื่อก่อนเป็นคฤหัสถ์เคยบริโภคอย่างไร บัดนี้ก็ไม่ควรจะบริโภคอย่างนั้น เพราะพระโสดาบันเป็นต้นที่อาศัยอยู่ในเรือน ย่อมดำรงอยู่ด้วยเพศคฤหัสถ์ตลอดชีวิต ส่วนพระขีณาสพ เมื่อบรรลุพระอรหัตแล้ว หากเป็นมนุษย์ ย่อมปรินิพพานหรือบวชเสีย (ในวันนั้น) จะไม่ดำรงอยู่ในหมู่เทวดากามาวจร มีชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น แม้เพียงครู่เดียว เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีสถานที่สงัด แต่ถ้าดำรงอยู่ในอัตภาพภุมมเทวดา แม้บรรลุพระอรหัตแล้วก็ยังดำรงอยู่ได้ เพราะมีสถานที่สงัด สูตรที่ 8 เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. සුතවාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสุตวาสูตรเป็นต้น จบแล้ว. සම්බොධිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสัมโพธิวรรค จบแล้ว. 2. සීහනාදවග්ගො ๒. สีหนาทวรรค. 1. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสีหนาทสูตร. 11. දුතියස්ස පඨමෙ අවාපුරෙන්ති විවරන්ති ද්වාරං එතෙනාති අවාපුරණං. රජං හරන්ති එතෙනාති රජොහරණං. කළොපිහත්ථොති විලීවමයභාජනහත්ථො, ‘‘චම්මමයභාජනහත්ථො’’ති ච වදන්ති. ඡින්නානි විසාණානි එතස්සාති ඡින්නවිසාණො, උසභො ච සො ඡින්නවිසාණො චාති උසභඡින්නවිසාණො. විසෙසනපරොයං සමාසො. අහිකුණපෙන වාතිආදි අතිජෙගුච්ඡප්පටිකූලකුණපදස්සනත්ථං වුත්තං. කණ්ඨෙ ආසත්තෙනාති කෙනචිදෙව පච්චත්ථිකෙන ආනෙත්වා කණ්ඨෙ බද්ධෙන, ඔමුක්කෙනාති අත්ථො. අට්ටො ආතුරො දුග්ගන්ධපීළාය පීළිතො. අච්චයස්ස පටිග්ගණ්හනං වා අධිවාසනං. එවඤ්හි සො කාරණෙ දෙසියමානෙ තතො [Pg.286] විගතො නාම හොති. තෙනාහ ‘‘පටිග්ගණ්හතූති ඛමතූ’’ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ๑๑. ในปฐมสูตรแห่งวรรคที่ ๒ คำว่า อวาปุรณะ คือเครื่องเปิด เพราะเปิดประตูด้วยเครื่องนั้น. คำว่า รโชหรณะ คือเครื่องกำจัดธุลี เพราะกำจัดธุลีด้วยเครื่องนั้น. คำว่า กโฬปิหัตถะ คือผู้มีมือถือภาชนะสาน บางอาจารย์ก็กล่าวว่า "ผู้มีมือถือภาชนะหนัง". คำว่า ฉินนวิสาณะ คือมีเขาขาดแล้ว. คำว่า อุสภฉินนวิสาณะ คือโคผู้มีเขาขาดแล้ว. สมาสนี้มีบทวิเสสนะอยู่หลัง. บทว่า ด้วยซากงูเป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงซากศพที่น่ารังเกียจยิ่ง. บทว่า ถูกผูกไว้ที่คอ คือถูกศัตรูบางคนนำมาผูกไว้ที่คอ มีความหมายว่า สวมลงไป. บทว่า อัฏฏะ อาตุระ คือผู้เดือดร้อน ลำบาก ถูกความเหม็นเบียดเบียน. การรับหรือการยอมรับความผิด (ที่เขาขอขมา). เพราะเมื่อแสดงเหตุ (ความผิด) นั้น เขาย่อมชื่อว่าพ้นจากเหตุนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จงรับ" คือ "จงอดโทษ". ส่วนที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้ง่าย. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสีหนาทสูตร จบแล้ว. 2. සඋපාදිසෙසසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาสอุปาทิเสสสูตร 12. දුතියෙ භවස්ස අප්පමත්තකතා නාම ඉත්තරකාලතායාති ආහ ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පී’’ති. ๑๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า ความเป็นของเล็กน้อยแห่งภพ คือความเป็นของมีกาลเล็กน้อย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้เพียงดีดนิ้วมือ". සඋපාදිසෙසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสอุปาทิเสสสูตร จบแล้ว. 3. කොට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาโกฏฐิกสูตร 13. තතියෙ දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛභූතො අත්තභාවො, තස්මිං වෙදිතබ්බං ඵලං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. තෙනාහ ‘‘ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ’’ති. චතුප්පඤ්චක්ඛන්ධඵලතාය සඤ්ඤාභවූපගං කම්මං බහුවෙදනීයං. එකක්ඛන්ධඵලත්තා අසඤ්ඤාභවූපගං කම්මං ‘‘අප්පවෙදනීය’’න්ති වුත්තං. කෙචි පන ‘‘අරූපාවචරකම්මං බහුකාලං වෙදිතබ්බඵලත්තා බහුවෙදනීයං, ඉතරං අප්පවෙදනීයං. රූපාරූපාවචරකම්මං වා බහුවෙදනීයං, පරිත්තං කම්මං අප්පවෙදනීය’’න්ති වදන්ති. වෙදනීයන්ති පච්චයන්තරසමවායෙ විපාකුප්පාදනසමත්ථං, න ආරද්ධවිපාකමෙව. අවෙදනීයන්ති පච්චයවෙකල්ලෙන විපච්චිතුං අසමත්ථං අහොසිකම්මාදිභෙදං. ๑๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า ทิฏฐธรรม หมายถึงอัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้า ผลที่พึงเสวยในอัตภาพนั้น ชื่อว่า ทิฏฐธัมมเวทนียะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในอัตภาพนี้เอง' กรรมที่เข้าถึงภพที่มีสัญญา ชื่อว่า พหุเวทนียะ เพราะมีผลเป็นขันธ์ ๔ หรือ ๕ กรรมที่เข้าถึงภพที่ไม่มีสัญญา ท่านเรียกว่า อัปปเวทนียะ เพราะมีผลเป็นขันธ์เดียว แต่บางท่านกล่าวว่า 'อรูปาวจรกรรม ชื่อว่า พหุเวทนียะ เพราะมีผลที่พึงเสวยเป็นเวลานาน ส่วนกรรมนอกนี้ ชื่อว่า อัปปเวทนียะ หรือว่า รูปาวจรกรรมและอรูปาวจรกรรม ชื่อว่า พหุเวทนียะ ส่วนปริตตกรรม ชื่อว่า อัปปเวทนียะ' คำว่า เวทนียะ หมายถึงกรรมที่สามารถยังวิบากให้เกิดขึ้นได้เมื่อมีความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยอื่น ไม่ใช่กรรมที่เริ่มให้ผลแล้วเท่านั้น คำว่า อเวทนียะ หมายถึงกรรมที่ไม่สามารถจะให้ผลได้เพราะความบกพร่องแห่งปัจจัย มีประเภทเป็นอโหสิกรรมเป็นต้น කොට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโกฏฐิกสูตร จบแล้ว 4. සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาสมิทธิสูตร 14. චතුත්ථෙ සමිද්ධීති ථෙරස්ස කිර අත්තභාවො සමිද්ධො අභිරූපො පාසාදිකො, තස්මා සමිද්ධීත්වෙව සඞ්ඛාතො. තෙනාහ ‘‘අත්තභාවසමිද්ධතායා’’තිආදි. රූපධාතුආදීසූති ආදි-සද්දෙන සද්දධාතුආදිං සඞ්ගණ්හාති. ๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สมิทฺธิ ความว่า ได้ยินว่า อัตภาพของพระเถระสมบูรณ์ งดงาม น่าเลื่อมใส เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถูกเรียกว่า สมิทธิ นั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะความสมบูรณ์แห่งอัตภาพ' เป็นต้น บทว่า รูปธาตุอาทีสุ ความว่า ด้วยศัพท์ว่า อาทิ ย่อมสงเคราะห์สัททธาตุเป็นต้น සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสมิทธิสูตร จบแล้ว 5-9. ගණ්ඩසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาคัณฑสูตรเป็นต้น ที่ ๕-๙ 15-19. පඤ්චමෙ [Pg.287] මාතාපෙත්තිකසම්භවස්සාති මාතිතො ච පිතිතො ච නිබ්බත්තෙන මාතාපෙත්තිකෙන සුක්කසොණිතෙන සම්භූතස්ස. උච්ඡාදනධම්මස්සාති උච්ඡාදෙතබ්බසභාවස්ස. පරිමද්දනධම්මස්සාති පරිමද්දිතබ්බසභාවස්ස. එත්ථ ච ඔදනකුම්මාසූපචයඋච්ඡාදනපදෙහි වඩ්ඪි කථිතා, අනිච්චභෙදනවිද්ධංසනපදෙහි හානි. පුරිමෙහි වා සමුදයො, පච්ඡිමෙහි අත්ථඞ්ගමොති එවං චාතුමහාභූතිකස්ස කායස්ස වඩ්ඪිපරිහානිනිබ්බත්තිභෙදා දස්සිතා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානි. ในสูตรที่ ๕ (ข้อ ๑๕-๑๙) คำว่า “มีมารดาและบิดาเป็นแดนเกิด” หมายถึงผู้เกิดจากอสุจิและโลหิตของมารดาและบิดา อันเกิดจากมารดาและบิดา. คำว่า “มีอันพึงขัดสีเป็นธรรมดา” หมายถึงมีสภาพที่พึงขัดสี. คำว่า “มีอันพึงนวดฟั้นเป็นธรรมดา” หมายถึงมีสภาพที่พึงนวดฟั้น. ในที่นี้ ความเจริญท่านกล่าวไว้ด้วยบทว่า “อันพอกพูนด้วยข้าวสุกและขนมกุมมาส” และ “อันพึงขัดสี” ส่วนความเสื่อมท่านกล่าวไว้ด้วยบทว่า “อันไม่เที่ยง” “อันพึงทำลาย” และ “อันพึงกระจัดกระจาย”. หรือว่า ด้วยบทก่อนๆ เป็นความเกิดขึ้น ด้วยบทหลังๆ เป็นความดับไป ด้วยประการฉะนี้ ความเจริญ ความเสื่อม ความเกิด และความแตกสลายแห่งกายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ จึงเป็นอันท่านแสดงไว้แล้ว. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่าย. สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้น. ගණ්ඩසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาคัณฑสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 10. වෙලාමසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาเวลามาสูตร 20. දසමෙ සකුණ්ඩකභත්තන්ති සකුණ්ඩකං උත්තණ්ඩුලභත්තං. පරිත්තෙහි සකුණ්ඩෙහි තණ්ඩුලෙහිපි සද්ධිං විපක්කභත්තං උත්තණ්ඩුලමෙව හොති. බිළඞ්ගං වුච්චති ආරනාළං, බිළඞ්ගතො නිබ්බත්තනතො තදෙව කඤ්ජියතො ජාතන්ති කඤ්ජියං, තං දුතියං එතස්සාති බිළඞ්ගදුතියං, තං කඤ්ජියදුතියන්ති වුත්තං. අසක්කරිත්වාති දෙය්‍යධම්මම්පි පුග්ගලම්පි අසක්කරිත්වා. දෙය්‍යධම්මස්ස අසක්කරණං අසම්පන්නකාරො, පුග්ගලස්ස අසක්කරණං අගරුකරණං. දෙය්‍යධම්මං අසක්කරොන්තො හි උත්තණ්ඩුලාදිදොසසමන්නාගතං ආහාරං දෙති, න සම්පන්නං කරොති. පුග්ගලං අසක්කරොන්තො නිසීදනට්ඨානං අසම්මජ්ජිත්වා යත්ථ තත්ථ වා නිසීදාපෙත්වා යං වා තං වා දාරකං පෙසෙත්වා දෙති. අචිත්තීකත්වාති න චිත්තිං කත්වා, න පූජෙත්වාති අත්ථො. පූජෙන්තො හි පූජෙතබ්බවත්ථුං චිත්තෙ ඨපෙති, න තතො බහි කරොති. චිත්තං වා අච්ඡරියං කත්වා පටිපත්ති චිත්තීකරණං සම්භාවනකිරියා, තප්පටික්ඛෙපතො අචිත්තීකරණං අසම්භාවනකිරියා. අපවිද්ධන්ති උච්ඡිට්ඨාදිඡඩ්ඩනීයධම්මං විය අවඛිත්තකං. යො හි ඡඩ්ඩෙතුකාමො හුත්වා රොගිනො සරීරෙ ඔදනාදීනි මජ්ජිත්වා වම්මිකෙ රොගං පක්ඛිපන්තො විය දෙති, අයං අපවිද්ධං දෙති නාම. අනාගමනදිට්ඨිකොති ‘‘අද්ධා ඉමස්ස දානස්ස ඵලං මම ආගච්ඡතී’’ති එවං යස්ස කම්මස්සකතදිට්ඨි අත්ථි, සො ආගමනදිට්ඨිකො. අයං පන න තාදිසොති අනාගමනදිට්ඨිකො, ඵලං පාටිකඞ්ඛං හුත්වා න දෙතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න කම්මඤ්ච ඵලඤ්ච සද්දහිත්වා දෙතී’’ති. ๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า สะกุณฑกภัต ได้แก่ ข้าวสุกที่มีรำปน. ข้าวสุกที่หุงกับรำและข้าวสารเพียงเล็กน้อย ย่อมเป็นข้าวสุกที่มีรำปนเท่านั้น. คำว่า พิฬังคะ เรียกว่า น้ำส้มพะอูม. คำว่า กัญชิกะ คือน้ำข้าวที่เกิดจากน้ำส้มพะอูมนั้นเอง เพราะเกิดจากพิฬังคะนั้น. คำว่า พิฬังคทุติยะ คือมีน้ำส้มพะอูมเป็นที่สอง. คำว่า กัญชิกทุติยะ ก็กล่าวไว้เช่นนั้น. คำว่า ไม่สักการะ คือไม่สักการะทั้งไทยธรรมและบุคคล. การไม่สักการะไทยธรรม คือการทำไม่ประณีต. การไม่สักการะบุคคล คือการไม่ทำความเคารพ. ด้วยว่า ผู้ไม่สักการะไทยธรรม ย่อมให้อาหารที่ประกอบด้วยโทษมีรำปนเป็นต้น ไม่ทำให้ประณีต. ผู้ไม่สักการะบุคคล ย่อมไม่กวาดที่นั่ง แล้วให้นั่งในที่ใดที่หนึ่ง หรือส่งเด็กคนใดคนหนึ่งไปให้. คำว่า ไม่ทำความเคารพ คือไม่ทำความเอื้อเฟื้อ อธิบายว่า ไม่บูชา. เพราะผู้บูชา ย่อมตั้งวัตถุที่ควรบูชาไว้ในใจ ไม่ทำให้ออกไปจากใจ. อีกอย่างหนึ่ง การปฏิบัติที่ทำจิตให้เป็นไปโดยความเคารพ ชื่อว่า จิตตีการะ คือการทำความนับถือ. การปฏิเสธการกระทำนั้น ชื่อว่า อจิตตีการะ คือการไม่ทำความนับถือ. คำว่า ทิ้งเสีย คือเหมือนของที่พึงทิ้งมีเดนอาหารเป็นต้น. ด้วยว่า ผู้ใดมีความประสงค์จะทิ้ง แล้วให้ข้าวสุกเป็นต้น โดยขยี้ในร่างกายของคนไข้ เหมือนทิ้งโรคในจอมปลวก ผู้นั้นชื่อว่าให้ของที่ทิ้งเสีย. คำว่า มีความเห็นว่าไม่มา คือผู้ใดมีความเห็นว่า 'ผลแห่งทานนี้จักมาถึงเราอย่างแน่นอน' ดังนี้ ผู้นั้นชื่อว่า อาคมนทิฏฐิกะ. แต่ผู้นี้ไม่เป็นเช่นนั้น จึงชื่อว่า อนาคมนทิฏฐิกะ อธิบายว่า ไม่ให้โดยหวังผล. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ให้โดยเชื่อกรรมและผล'. වෙලාමොති [Pg.288] එත්ථ මා-සද්දො පටිසෙධවචනො. ජාතිගොත්තරූපභොගාදිගුණානං වෙලා මරියාදා නත්ථි එතස්මින්ති වෙලාමො. අථ වා යථාවුත්තගුණානං වෙලා මරියාදා අමති ඔසානං ගච්ඡති එතස්මින්ති වෙලාමො, වෙලං වා මරියාදං අමති ගච්ඡති අතික්කමතීති වෙලාමො. තෙනාහ ‘‘ජාතිගොත්ත…පෙ… එවංලද්ධනාමො’’ති. දීයතීති දානං, දානවත්ථු. තං අග්ගීයති නිස්සජ්ජීයති එත්ථාති දානග්ගං. දානං වා ගණ්හන්ති එත්ථාති දානග්ගං, එවං භත්තග්ගං, පරිවෙසනට්ඨානං. දුකූලසන්දනානීති රජතභාජනාදිනිස්සිතෙ දුකූලෙ ඛීරස්ස සන්දනං එතෙසන්ති දුකූලසන්දනානි. කංසූපධාරණානීති රජතමයදොහභාජනානි. තෙනාහ ‘‘රජතමයඛීරපටිච්ඡකානී’’ති. රජතමයානි ඛීරපටිච්ඡකානි ඛීරපටිග්ගහභාජනානි එතෙසන්ති රජතමයඛීරපටිච්ඡකානි. සොධෙය්‍යාති මහප්ඵලභාවකරණෙන විසොධෙය්‍ය. මහප්ඵලභාවප්පත්තියා හි දක්ඛිණා විසුජ්ඣති නාම. คำว่า “เวลาโม” ในที่นี้ คำว่า “มา” เป็นคำปฏิเสธ. ชื่อว่า “เวลาโม” เพราะไม่มีขอบเขตแห่งคุณมีชาติ โคตร รูป โภคะเป็นต้น ในบุคคลนี้. อีกอย่าง ชื่อว่า “เวลาโม” เพราะขอบเขตแห่งคุณที่กล่าวมาแล้ว ย่อมถึงที่สุดในบุคคลนี้ หรือชื่อว่า “เวลาโม” เพราะย่อมล่วงเลยขอบเขต. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “มีชื่ออย่างนี้เพราะชาติ โคตร...เป็นต้น” คำว่า “ทาน” คือสิ่งที่ให้, วัตถุทาน. คำว่า “ทานัคคะ” คือที่ที่ทานนั้นถูกนำไปวางไว้. หรือที่ที่รับทานนั้น ชื่อว่า “ทานัคคะ” เช่นเดียวกับ “ภัตตัคคะ” คือที่สำหรับแจกจ่ายอาหาร. คำว่า “ทูกูลสันทะนานิ” คือภาชนะที่นมไหลลงในผ้าทูกูลที่รองรับด้วยภาชนะเงินเป็นต้น. คำว่า “กังสูปธารณานิ” คือภาชนะสำหรับรีดนมที่ทำด้วยเงิน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ภาชนะเงินสำหรับรองรับนม”. คำว่า “รชตมยขีรปฏิจฉกานิ” คือภาชนะเงินสำหรับรองรับนม ภาชนะสำหรับรับนม. คำว่า “พึงชำระ” คือพึงชำระให้บริสุทธิ์ด้วยการทำให้มีผลมาก. เพราะทักษิณาย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยการถึงความเป็นของมีผลมาก. මග්ගෙනාගතං අනිවත්තනසරණන්ති ඉමිනා ලොකුත්තරසරණගමනං දීපෙති. අපරෙතිආදිනා ලොකියසරණගමනං වුත්තං. සරණං නාම තිණ්ණං රතනානං ජීවිතපරිච්චාගමයං පුඤ්ඤං සබ්බසම්පත්තිං දෙති, තස්මා මහප්ඵලතරන්ති අධිප්පායො. ඉදඤ්ච – ‘‘සචෙ ත්වං යථා ගහිතං සරණං න භින්දිස්සසි, එවාහං තං මාරෙමී’’ති යදිපි කොචි තිණ්හෙන සත්ථෙන ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, තථාපි ‘‘නෙවාහං බුද්ධං න බුද්ධොති, ධම්මං න ධම්මොති, සඞ්ඝං න සඞ්ඝොති වදාමී’’ති දළ්හතරං කත්වා ගහිතස්ස වසෙන වුත්තං. මග්ගෙනාගතන්ති ලොකුත්තරසීලං සන්ධාය වදති. අපරෙතිආදිනා පන ලොකියසීලං වුත්තං. සබ්බෙසං සත්තානං ජීවිතදානාදිනිහිතදණ්ඩතාය සකලලොකියලොකුත්තරගුණාධිට්ඨානතො චස්ස මහප්ඵලමහානිසංසතා වෙදිතබ්බා. ด้วยบทว่า "มัคเคนากตัง อนิวตฺตนสรณัง" นี้ ย่อมแสดงการถึงสรณะอันเป็นโลกุตตระ (คือสรณะที่มาด้วยมรรคและไม่กลับ). ด้วยบทว่า "อเปเรติ" เป็นต้น กล่าวถึงการถึงสรณะอันเป็นโลกิยะ. ชื่อว่าสรณะ คือบุญที่สำเร็จด้วยการสละชีวิตเพื่อพระรัตนตรัย ย่อมให้ซึ่งสมบัติทั้งปวง เพราะฉะนั้นจึงมีผลมากกว่า ดังนี้เป็นอัธยาศัย. อนึ่ง ข้อนี้กล่าวโดยการถือมั่นอย่างหนักแน่นว่า "เราจะไม่กล่าวว่าพระพุทธเจ้าไม่ใช่พระพุทธเจ้า, พระธรรมไม่ใช่พระธรรม, พระสงฆ์ไม่ใช่พระสงฆ์" แม้ว่าใครจะปลิดชีวิตด้วยศาสตราอันคมก็ตาม (แม้ว่าใครจะกล่าวว่า "ถ้าท่านไม่ทำลายสรณะที่ถือไว้ เราจะฆ่าท่าน"). บทว่า "มัคเคนากตัง" หมายถึงโลกุตตรศีล. ส่วนด้วยบทว่า "อเปเรติ" เป็นต้น กล่าวถึงโลกิยศีล. พึงทราบว่าสรณะนั้นมีผลมาก มีอานิสงส์มาก เพราะเป็นที่ตั้งแห่งคุณอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระทั้งปวง ด้วยการวางอาชญาเป็นต้น คือการให้ชีวิตแก่สัตว์ทั้งหลาย. උපසිඞ්ඝනමත්තන්ති ඝායනමත්තං. ගද්දොහනමත්තන්ති පාඨන්තරෙ ගොදොහනමත්තං කාලන්ති අත්ථො. සො ච න සකලො ගොදොහනක්ඛණො අධිප්පෙතොති දස්සෙතුං ‘‘ගාවියා එකවාරං ථනඅඤ්ඡනමත්ත’’න්ති අත්ථො වුත්තො. අඤ්ඡනමත්තන්ති ආකඩ්ඪනමත්තං. ගාවියා ථනං ගහෙත්වා එකඛීරබින්දුදුහනකාලමත්තම්පි ගද්දුහනමත්තන්ති වදන්ති. එත්තකම්පි හි කාලං යො වසනගබ්භපරිවෙණවිහාරූපචාරපරිච්ඡෙදෙන වා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු [Pg.289] සබ්බසත්තෙ හිතඵරණං මෙත්තචිත්තං භාවෙතුං සක්කොති. ඉදං තතො යථාවුත්තදානාදිතො මහප්ඵලතරං. บทว่า "อุปสิงฆนมัตตัง" คือเพียงแค่ดม. บทว่า "คัทโทหนมัตตัง" ในปาฐะอื่น มีอรรถว่า เพียงแค่เวลาที่รีดนมโค. และเพื่อแสดงว่ามิได้หมายถึงเวลาที่รีดนมโคทั้งหมด จึงกล่าวอรรถว่า "เพียงแค่การดึงเต้านมโคครั้งเดียว". บทว่า "อัญชนมัตตัง" คือเพียงแค่การดึง. พวกนักปราชญ์กล่าวว่า แม้เพียงเวลาที่รีดนมโคได้น้ำนมหยดเดียว โดยการจับเต้านมโค ก็เรียกว่า "คัทโทหนมัตตัง". ผู้ใดสามารถเจริญเมตตาจิตแผ่ไปเพื่อประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงในอนันตโลกธาตุ โดยกำหนดเขตแห่งที่อยู่ อาศัย ปริเวณ หรือวิหาร แม้เพียงชั่วกาลเท่านี้. การเจริญเมตตาจิตนี้มีผลมากกว่าทานเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วนั้น. වෙලාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเวฬามสูตร จบแล้ว. සීහනාදවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสีหนาทวรรค จบแล้ว. 3. සත්තාවාසවග්ගො ๓. สัตตาวาสวรรค 1. තිඨානසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาติฏฐานสูตร 21. තතියස්ස පඨමෙ අමමාති වත්ථාභරණපානභොජනාදීසුපි මමත්තවිරහිතා. අපරිග්ගහාති ඉත්ථිපරිග්ගහෙන අපරිග්ගහා. තෙසං කිර ‘‘අයං මය්හං භරියා’’ති මමත්තං න හොති, මාතරං වා භගිනිං වා දිස්වා ඡන්දරාගො න උප්පජ්ජති. ධම්මතාසිද්ධස්ස සීලස්ස ආනුභාවෙන පුත්තෙ දිට්ඨමත්තෙ එව මාතුථනතො ථඤ්ඤං පග්ඝරති, තෙන සඤ්ඤාණෙන නෙසං මාතරි පුත්තස්ස මාතුසඤ්ඤා, මාතු ච පුත්තෙ පුත්තසඤ්ඤා පච්චුපට්ඨිතාති කෙචි. ๒๑. ในบทแรกของวรรคที่สาม บทว่า "อมมา" คือปราศจากความยึดมั่นถือมั่นแม้ในเครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ เครื่องดื่ม และอาหารเป็นต้น. บทว่า "อปริคคหา" คือไม่มีการครอบครองด้วยการครอบครองสตรี. ได้ยินว่า ความยึดมั่นถือมั่นว่า "นี่ภรรยาของเรา" ย่อมไม่มีแก่พวกเขา และเมื่อเห็นมารดาหรือพี่สาวน้องสาว ฉันทราคะก็ไม่เกิดขึ้น. บางท่านกล่าวว่า ด้วยอานุภาพแห่งศีลที่สำเร็จโดยธรรมดา เมื่อเห็นบุตร น้ำนมย่อมไหลออกจากเต้านมของมารดา ด้วยเครื่องหมายนั้น สัญญาว่ามารดาของบุตร และสัญญาว่าบุตรของมารดา ย่อมปรากฏแก่พวกเขา. අපිචෙත්ථ (සාරත්ථ. ටී. 1.1 වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා) උත්තරකුරුකානං පුඤ්ඤානුභාවසිද්ධො අයම්පි විසෙසො වෙදිතබ්බො. තත්ථ කිර තෙසු තෙසු පදෙසෙසු ඝනනිචිතපත්තසඤ්ඡන්නසාඛාපසාඛා කූටාගාරසමා මනොරමා රුක්ඛා තෙසං මනුස්සානං නිවෙසනකිච්චං සාධෙන්ති. යත්ථ සුඛං නිවසන්ති, අඤ්ඤෙපි තත්ථ රුක්ඛා සුජාතා සබ්බදාපි පුප්ඵිතග්ගා තිට්ඨන්ති. ජලාසයාපි විකසිතකමලකුවලයපුණ්ඩරීකසොගන්ධිකාදිපුප්ඵසඤ්ඡන්නා සබ්බකාලං පරමසුගන්ධං සමන්තතො පවායන්තා තිට්ඨන්ති. සරීරම්පි තෙසං අතිදීඝාදිදොසරහිතං ආරොහපරිණාහසම්පන්නං ජරාය අනභිභූතත්තා වලිතපලිතාදිදොසවිරහිතං යාවතායුකං අපරික්ඛීණජවබලපරක්කමසොභමෙව හුත්වා තිට්ඨති. අනුට්ඨානඵලූපජීවිතාය න ච නෙසං කසිවණිජ්ජාදිවසෙන ආහාරපරියෙට්ඨිවසෙන දුක්ඛං අත්ථි, තතො එව න දාසදාසිකම්මකරාදිපරිග්ගහො අත්ථි, න ච තත්ථ සීතුණ්හඩංසමකසවාතාතපසරීසපවාළාදිපරිස්සයො අත්ථි. යථා නාමෙත්ථ ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ පච්චූසවෙලායං සමසීතුණ්හො උතු [Pg.290] හොති, එවමෙව සබ්බකාලං තත්ථ සමසීතුණ්හොව උතු හොති, න ච නෙසං කොචි උපඝාතො විහෙසා වා උප්පජ්ජති. අකට්ඨපාකිමෙව සාලිං අකණං අථුසං සුද්ධං සුගන්ධං තණ්ඩුලප්ඵලං පරිභුඤ්ජන්ති. තං භුඤ්ජන්තානං නෙසං කුට්ඨං, ගණ්ඩො, කිලාසො, සොසො, කාසො, සාසො, අපමාරො, ජරොති එවමාදිකො න කොචි රොගො උප්පජ්ජති, න ච තෙ ඛුජ්ජා වා වාමනා වා කාණා වා කුණී වා ඛඤ්ජා වා පක්ඛහතා වා විකලඞ්ගා වා විකලින්ද්‍රියා වා හොන්ති. อนึ่ง พึงทราบความพิเศษนี้ที่สำเร็จด้วยอานุภาพแห่งบุญของชาวอุตตรกุรุทวีป (ในสารัตถทีปนีฎีกา 1.1 อรรถกถาเวรัญชกัณฑ์). ได้ยินว่า ในประเทศเหล่านั้น ต้นไม้ที่น่ารื่นรมย์ มีกิ่งก้านสาขาปกคลุมด้วยใบหนาแน่นดุจเรือนยอด ย่อมสำเร็จกิจเป็นที่อยู่อาศัยของมนุษย์เหล่านั้น. ที่ซึ่งพวกเขาย่อมอยู่เป็นสุข, ต้นไม้อื่นๆ ที่เกิดดีแล้ว ก็ตั้งอยู่มีปลายกิ่งออกดอกอยู่เสมอ. สระน้ำทั้งหลายก็ปกคลุมด้วยดอกบัวหลวง ดอกบัวสาย ดอกบัวขาว และดอกโสกันทิกะเป็นต้นที่บานสะพรั่ง ย่อมตั้งอยู่ส่งกลิ่นหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศทุกกาล. ร่างกายของพวกเขาก็ปราศจากโทษคือยาวเกินไปเป็นต้น สมบูรณ์ด้วยส่วนสูงและส่วนกว้าง ไม่ถูกความแก่ครอบงำ จึงปราศจากโทษคือผมหงอก ผมย่นเป็นต้น ย่อมตั้งอยู่เป็นผู้มีกำลัง ความเร็ว และความเพียรไม่เสื่อมถอย ตลอดอายุขัย. ด้วยการดำรงชีวิตอยู่ด้วยผลที่เกิดขึ้นเอง ความทุกข์ในการแสวงหาอาหารด้วยการทำนา การค้าขายเป็นต้น ย่อมไม่มีแก่พวกเขา เพราะเหตุนั้น การครอบครองทาส ทาสี กรรมกรเป็นต้น ก็ไม่มี และภัยอันเกิดจากความหนาว ความร้อน เหลือบ ยุง ลม แดด สัตว์เลื้อยคลานเป็นต้น ก็ไม่มีในที่นั้น. ได้ยินว่า ในที่นั้น ฤดูย่อมมีอากาศพอดี ไม่ร้อนไม่หนาวในเวลาเช้าตรู่ของเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อนฉันใด ในที่นั้น ฤดูย่อมมีอากาศพอดี ไม่ร้อนไม่หนาวอยู่เสมอฉันนั้น และความเสียหายหรือความเบียดเบียนใดๆ ก็ไม่เกิดขึ้นแก่พวกเขา. พวกเขาย่อมบริโภคข้าวสาลีที่สุกเอง ปราศจากแกลบ ปราศจากเปลือก เป็นข้าวสารที่บริสุทธิ์ มีกลิ่นหอม. เมื่อบริโภคข้าวสารนั้น โรคใดๆ มีโรคเรื้อน ฝี กลาก วัณโรค ไอ หอบ ลมบ้าหมู ความแก่ เป็นต้น ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่พวกเขา และพวกเขาก็ไม่เป็นคนค่อม คนเตี้ย คนตาบอด คนง่อย คนพิการ คนเป็นอัมพาต คนมีอวัยวะพิการ หรือคนมีอินทรีย์พิการ. ඉත්ථියොපි තත්ථ නාතිදීඝා, නාතිරස්සා, නාතිකිසා, නාතිථූලා, නාතිකාළා, නච්චොදාතා, සොභග්ගප්පත්තරූපා හොන්ති. තථා හි දීඝඞ්ගුලී, තම්බනඛා, අලම්බථනා, තනුමජ්ඣා, පුණ්ණචන්දමුඛී, විසාලක්ඛී, මුදුගත්තා, සහිතොරූ, ඔදාතදන්තා, ගම්භීරනාභී, තනුජඞ්ඝා, දීඝනීලවෙල්ලිතකෙසී, පුථුලසුස්සොණී, නාතිලොමා, නාලොමා, සුභගා, උතුසුඛසම්ඵස්සා, සණ්හා, සඛිලා, සුඛසම්භාසා, නානාභරණවිභූසිතා විචරන්ති. සබ්බදාපි සොළසවස්සුද්දෙසිකා විය හොන්ති, පුරිසා ච පඤ්චවීසතිවස්සුද්දෙසිකා විය. න පුත්තදාරෙසු රජ්ජන්ති. අයං තත්ථ ධම්මතා. สตรีในที่นั้นก็ไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป ไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป มีรูปงามถึงพร้อมด้วยสิริสมบัติ. คือมีนิ้วมือยาว มีเล็บแดง มีถันไม่หย่อนยาน มีเอวบาง มีใบหน้าดุจพระจันทร์เต็มดวง มีนัยน์ตากว้าง มีกายอ่อนนุ่ม มีขาชิดกัน มีฟันขาว มีสะดือลึก มีน่องเรียว มีผมดำยาวเป็นลอน มีสะโพกผาย ไม่มีขนมากเกินไป ไม่ไร้ขน มีโชคดี มีสัมผัสสบายตามฤดู มีผิวละเอียด มีวาจาอ่อนหวาน มีวาจาที่น่าพูดคุย ประดับด้วยเครื่องประดับนานาชนิด เที่ยวไป. พวกเขาย่อมเป็นเช่นหญิงสาวอายุ 16 ปีเสมอ และบุรุษก็เป็นเช่นชายหนุ่มอายุ 25 ปีเสมอ. พวกเขาไม่กำหนัดในบุตรและภรรยา. นี้เป็นธรรมดาในที่นั้น. සත්තාහිකමෙව ච තත්ථ ඉත්ථිපුරිසා කාමරතියා විහරන්ති. තතො වීතරාගා විය යථාසකං ගච්ඡන්ති, න තත්ථ ඉධ විය ගබ්භොක්කන්තිමූලකං, ගබ්භපරිහරණමූලකං, විජායනමූලකං වා දුක්ඛං හොති. රත්තකඤ්චුකතො කඤ්චනපටිමා විය දාරකා මාතුකුච්ඡිතො අමක්ඛිතා එව සෙම්හාදිනා සුඛෙනෙව නික්ඛමන්ති. අයං තත්ථ ධම්මතා. อนึ่ง ในที่นั้น ชายหญิงย่อมอยู่ด้วยความยินดีในกามเพียง 7 วันเท่านั้น. หลังจากนั้น พวกเขาก็แยกย้ายกันไปตามลำพังดุจผู้ปราศจากราคะ ความทุกข์อันมีมูลมาจากการปฏิสนธิ การรักษาครรภ์ หรือการคลอดบุตร ย่อมไม่มีในที่นั้นเหมือนในโลกนี้. เด็กๆ ย่อมคลอดออกจากครรภ์มารดาโดยไม่เปื้อนด้วยเสมหะเป็นต้น ดุจรูปปั้นทองคำออกจากฝักสีแดง ออกมาได้โดยง่ายทีเดียว. นี้เป็นธรรมดาในที่นั้น. මාතා පන පුත්තං වා ධීතරං වා විජායිත්වා තෙ විචරණකප්පදෙසෙ ඨපෙත්වා අනපෙක්ඛා යථාරුචි ගච්ඡති. තෙසං තත්ථ සයිතානං යෙ පස්සන්ති පුරිසා වා ඉත්ථියො වා, තෙ අත්තනො අඞ්ගුලියො උපනාමෙන්ති. තෙසං කම්මබලෙන තතො ඛීරං පවත්තති, තෙන තෙ දාරකා යාපෙන්ති. එවං පන වඩ්ඪෙන්තා කතිපයදිවසෙහෙව ලද්ධබලා හුත්වා දාරිකා ඉත්ථියො උපගච්ඡන්ති, දාරකා පුරිසෙ. කප්පරුක්ඛතො එව ච තෙසං තත්ථ වත්ථාභරණානි නිප්ඵජ්ජන්ති. නානාවිරාගවණ්ණවිචිත්තානි හි සුඛුමානි මුදුසුඛසම්ඵස්සානි වත්ථානි තත්ථ තත්ථ කප්පරුක්ඛෙසු ඔලම්බන්තානි තිට්ඨන්ති. නානාවිධරස්මිජාලසමුජ්ජලවිවිධවණ්ණරතනවිනද්ධානි [Pg.291] අනෙකවිධමාලාකම්මලතාකම්මභිත්තිකම්මවිචිත්තානි සීසූපගගීවූපගහත්ථූපගකටූපගපාදූපගානි සොවණ්ණමයානි ආභරණානි කප්පරුක්ඛතො ඔලම්බන්ති. තථා වීණාමුදිඞ්ගපණවසම්මතාළසඞ්ඛවංසවෙතාළපරිවාදිනීවල්ලකීපභුතිකා තූරියභණ්ඩාපි තතො තතො ඔලම්බන්ති. තත්ථ බහූ ඵලරුක්ඛා කුම්භමත්තානි ඵලානි ඵලන්ති මධුරරසානි, යානි පරිභුඤ්ජිත්වා තෙ සත්තාහම්පි ඛුප්පිපාසාහි න බාධීයන්ති. ส่วนมารดาเมื่อคลอดบุตรชายหรือบุตรสาวแล้ว ย่อมวางพวกเขาไว้ในที่ที่ควรเที่ยวไป แล้วก็ไปตามความพอใจโดยไม่ห่วงใย. เมื่อพวกเขานอนอยู่ในที่นั้น ชายหรือหญิงใดเห็นเข้า ก็ยื่นนิ้วมือของตนไป. ด้วยกำลังกรรมของพวกเขา น้ำนมย่อมไหลออกมาจากนิ้วนั้น เด็กๆ เหล่านั้นจึงดำรงชีวิตอยู่ได้ด้วยน้ำนมนั้น. เมื่อเติบโตขึ้นอย่างนี้ เพียงไม่กี่วันก็ได้กำลังแล้ว เด็กหญิงก็ไปอยู่กับสตรี เด็กชายก็ไปอยู่กับบุรุษ. อนึ่ง เครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับของพวกเขาก็สำเร็จมาจากต้นกัลปพฤกษ์ในที่นั้นเอง. ด้วยว่า ผ้าเนื้อละเอียดอ่อน มีสัมผัสสบาย มีสีสันหลากหลายและงดงาม ย่อมห้อยลงมาจากต้นกัลปพฤกษ์ในที่นั้นๆ. เครื่องประดับทองคำสำหรับศีรษะ สำหรับคอ สำหรับมือ สำหรับเอว สำหรับเท้า ที่ประดับด้วยรัตนชาติหลากสีสันเปล่งประกายด้วยรัศมีนานาชนิด และประดับด้วยลวดลายดอกไม้ ลายเถาวัลย์ และลายฝาผนังหลากหลายชนิด ก็ย่อมห้อยลงมาจากต้นกัลปพฤกษ์. เช่นเดียวกัน เครื่องดนตรีต่างๆ มีพิณ มุทิงค์ ปณวะ สัมมตาละ สังข์ ขลุ่ย เวตาละ ปริวาทินี วัลลกี เป็นต้น ก็ย่อมห้อยลงมาจากที่นั้นๆ. ในที่นั้น มีต้นไม้ผลมากมาย ออกผลขนาดเท่าหม้อ มีรสหวาน ซึ่งเมื่อบริโภคแล้ว พวกเขาก็ไม่ถูกความหิวและความกระหายเบียดเบียนแม้ตลอด 7 วัน. නජ්ජොපි තත්ථ සුවිසුද්ධජලා සුප්පතිත්ථා රමණීයා අකද්දමා වාලුකතලා නාතිසීතා නච්චුණ්හා සුරභිගන්ධීහි ජලජපුප්ඵෙහි සඤ්ඡන්නා සබ්බකාලං සුරභී වායන්තියො සන්දන්ති, න තත්ථ කණ්ටකිකා කක්ඛළගච්ඡලතා හොන්ති, අකණ්ටකා පුප්ඵඵලසම්පන්නා එව හොන්ති, චන්දනනාගරුක්ඛා සයමෙව රසං පග්ඝරන්ති, නහායිතුකාමා ච නදිතිත්ථෙ එකජ්ඣං වත්ථාභරණානි ඨපෙත්වා නදිං ඔතරිත්වා න්හත්වා උත්තිණ්ණුත්තිණ්ණා උපරිට්ඨිමං උපරිට්ඨිමං වත්ථාභරණං ගණ්හන්ති, න තෙසං එවං හොති ‘‘ඉදං මම, ඉදං පරස්සා’’ති. තතො එව න තෙසං කොචි විග්ගහො වා විවාදො වා. සත්තාහිකා එව ච නෙසං කාමරතිකීළා හොති, තතො වීතරාගා විය විචරන්ති. යත්ථ ච රුක්ඛෙ සයිතුකාමා හොන්ති, තත්ථෙව සයනං උපලබ්භති. මතෙ ච සත්තෙ දිස්වා න රොදන්ති න සොචන්ති. තඤ්ච මණ්ඩයිත්වා නික්ඛිපන්ති. තාවදෙව ච නෙසං තථාරූපා සකුණා උපගන්ත්වා මතං දීපන්තරං නෙන්ති, තස්මා සුසානං වා අසුචිට්ඨානං වා තත්ථ නත්ථි, න ච තතො මතා නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා පෙත්තිවිසයං වා උපපජ්ජන්ති. ධම්මතාසිද්ධස්ස පඤ්චසීලස්ස ආනුභාවෙන තෙ දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්තීති වදන්ති. වස්සසහස්සමෙව ච නෙසං සබ්බකාලං ආයුප්පමාණං, සබ්බමෙතං තෙසං පඤ්චසීලං විය ධම්මතාසිද්ධමෙවාති. แม้แม่น้ำในที่นั้นก็มีน้ำบริสุทธิ์ยิ่ง มีท่าอันดี น่ารื่นรมย์ ไม่มีโคลน มีพื้นทราย ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก ปกคลุมด้วยดอกไม้น้ำที่มีกลิ่นหอม มีลมพัดหอมอยู่ตลอดเวลา ในที่นั้นไม่มีพุ่มไม้หรือเถาวัลย์ที่มีหนามและแข็งกระด้าง มีแต่ต้นไม้ที่ไม่มีหนาม มีดอกและผลสมบูรณ์ ต้นจันทน์และต้นกฤษณาย่อมหลั่งยางออกมาเอง และผู้ที่ต้องการจะอาบน้ำ วางเสื้อผ้าและเครื่องประดับรวมกันไว้ที่ท่าแม่น้ำ ลงไปในแม่น้ำอาบน้ำแล้ว เมื่อขึ้นมาแล้วก็หยิบเสื้อผ้าและเครื่องประดับที่อยู่ข้างบนสุดไป พวกเขาไม่มีความคิดว่า "นี่ของฉัน นี่ของคนอื่น" เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีการทะเลาะวิวาทหรือการโต้เถียงกันเลย การเล่นสนุกในกามของพวกเขามีเพียง ๗ วันเท่านั้น หลังจากนั้นก็ประพฤติเหมือนผู้ปราศจากราคะ และเมื่อพวกเขาต้องการจะนอนใต้ต้นไม้ใด ที่นอนก็ปรากฏขึ้นที่นั่นเอง และเมื่อเห็นสัตว์ที่ตายแล้ว ก็ไม่ร้องไห้ ไม่เศร้าโศก และตกแต่งแล้วก็วางไว้ ทันใดนั้นเอง นกเช่นนั้นก็มาหาพวกเขา แล้วนำศพไปยังเกาะอื่น เพราะฉะนั้น ในที่นั้นจึงไม่มีป่าช้าหรือที่สกปรก และผู้ที่ตายจากที่นั่นก็ไม่ไปเกิดในนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย พวกเขาย่อมไปเกิดในเทวโลก ด้วยอานุภาพแห่งศีล ๕ ที่สำเร็จด้วยธรรมดา ดังนี้ และอายุขัยของพวกเขามีตลอดกาลเพียง ๑,๐๐๐ ปีเท่านั้น ทั้งหมดนี้สำเร็จด้วยธรรมดา เหมือนศีล ๕ ของพวกเขาฉะนั้น තිඨානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาติฏฐานสูตร จบแล้ว 3. තණ්හාමූලකසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาตัณหามูลกสูตร 23. තතියෙ (දී. නි. ටී. 2.103) එසනතණ්හාති භොගානං පරියෙසනවසෙන පවත්තා තණ්හා. එසිතතණ්හාති පරියිට්ඨෙසු භොගෙසු උප්පජ්ජමානතණ්හා. පරිතස්සනවසෙන [Pg.292] පරියෙසති එතායාති පරියෙසනා, ආසයතො පයොගතො ච පරියෙසනා තථාපවත්තො චිත්තුප්පාදො. තෙනාහ ‘‘තණ්හාය සති හොතී’’ති. රූපාදිආරම්මණප්පටිලාභොති සවත්ථුකානං රූපාදිආරම්මණානං ගවෙසනවසෙන පටිලාභො. යං පන අපරියිට්ඨංයෙව ලබ්භති, තම්පි අත්ථතො පරියෙසනාය ලද්ධමෙව නාම තථාරූපස්ස කම්මස්ස පුබ්බෙකතත්තා එව ලබ්භනතො. තෙනාහ ‘‘සො හි පරියෙසනාය සති හොතී’’ති. ๒๓. ในลำดับที่ ๓ (ที. สี. ฏีกา ๒.๑๐๓) คำว่า เอสนตัณหา คือ ตัณหาที่เกิดขึ้นโดยอาการแสวงหาโภคะ. คำว่า เอสิตตัณหา คือ ตัณหาที่เกิดขึ้นในโภคะที่แสวงหาได้แล้ว. คำว่า ปริเยสนา คือ การแสวงหาด้วยความกระวนกระวายใจ, ปริเยสนาคือจิตตุปบาทที่เกิดขึ้นอย่างนั้นโดยอาศัยอัธยาศัยและโดยอาศัยการประกอบความเพียร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เมื่อมีตัณหา ย่อมมีการแสวงหา". คำว่า รูปาทิอารัมมณัปปฏิลาภะ คือ การได้รูปารมณ์เป็นต้นที่มีวัตถุ โดยอาการแสวงหารูปารมณ์เป็นต้น. อนึ่ง สิ่งใดที่ได้มาโดยไม่ได้แสวงหา สิ่งนั้นก็ชื่อว่าได้มาด้วยการแสวงหาโดยอรรถ เพราะได้มาด้วยอำนาจกรรมที่ทำไว้ก่อนเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะว่าเมื่อมีการแสวงหา ย่อมมีการได้". සුඛවිනිච්ඡයන්ති සුඛං විසෙසතො නිච්ඡිනොතීති සුඛවිනිච්ඡයො. සුඛං සභාවතො සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො ආදීනවතො නිස්සරණතො ච යාථාවතො ජානිත්වා පවත්තඤාණංව සුඛවිනිච්ඡයං. ජඤ්ඤාති ජානෙය්‍ය. ‘‘සුභං සුඛ’’න්තිආදිකං ආරම්මණෙ අභූතාකාරං විවිධං නින්නභාවෙන චිනොති ආරොපෙතීති විනිච්ඡයො, අස්සාදානුපස්සනා තණ්හා. දිට්ඨියාපි එවමෙව විනිච්ඡයභාවො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ විතක්කොයෙව ආගතොති යොජනා. ඉමස්මිං පන සුත්තෙති සක්කපඤ්හසුත්තෙ (දී. නි. 2.358). තත්ථ හි ‘‘ඡන්දො ඛො, දෙවානමින්ද, විතක්කනිදානො’’ති ආගතං. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. විතක්කෙනෙව විනිච්ඡිනන්තීති එතෙන ‘‘විනිච්ඡිනති එතෙනාති විනිච්ඡයො’’ති විනිච්ඡයසද්දස්ස කරණසාධනමාහ. එත්තකන්තිආදි විනිච්ඡයනාකාරදස්සනං. คำว่า สุขวินิจฉัย คือ สุขที่วินิจฉัยโดยพิเศษ ชื่อว่า สุขวินิจฉัย สุขวินิจฉัย คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยรู้สุขตามความเป็นจริงโดยสภาวะ โดยสมุทัย โดยอัสดง โดยโทษ และโดยนิสสรณะ คำว่า ชัญญา คือ พึงรู้ คำว่า วินิจฉัย คือ ตัณหาที่พิจารณาเห็นรสอร่อย ที่ย่อมสั่งสมและยกขึ้นซึ่งอาการอันไม่จริงต่างๆ ในอารมณ์มี "ว่างาม ว่าสุข" เป็นต้น โดยความน้อมไป แม้ในทิฏฐิ ก็พึงทราบความเป็นวินิจฉัยอย่างนี้เหมือนกัน แต่ในสูตรนี้ พึงประกอบความว่า วิตกเท่านั้นมาแล้ว คำว่า ในสูตรนี้ คือ ในสักกปัญหาสูตร (ที. มหา. ๒.๓๕๘) เพราะในสูตรนั้นมีมาว่า "ดูกรท้าวสักกะ ฉันทะมีวิตกเป็นนิทาน" คำว่า อิทะ คือ ในสูตรนี้ ด้วยบทว่า "วินิจฉัยด้วยวิตกเท่านั้น" นี้ ท่านกล่าวกรณสาธนะของวินิจฉัยศัพท์ว่า "วินิจฉัยด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นจึงชื่อว่า วินิจฉัย" บทว่า เอตตกะ เป็นต้น เป็นการแสดงอาการแห่งวินิจฉัย ඡන්දනට්ඨෙන ඡන්දො, එවං රඤ්ජනට්ඨෙන රාගොති ඡන්දරාගො. ස්වායං අනාසෙවනතාය මන්දො හුත්වා පවත්තො ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘දුබ්බලරාගස්සාධිවචන’’න්ති. අජ්ඣොසානන්ති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනිවෙසනං. ‘‘මය්හං ඉද’’න්ති හි තණ්හාගාහො යෙභුය්‍යෙන අත්තග්ගාහසන්නිස්සයොව හොති. තෙනාහ ‘‘අහං මමන්තී’’ති. බලවසන්නිට්ඨානන්ති ච තෙසං ගාහානං ථිරභාවප්පත්තිමාහ. තණ්හාදිට්ඨිවසෙන පරිග්ගහකරණන්ති අහං මමන්ති බලවසන්නිට්ඨානවසෙන අභිනිවිට්ඨස්ස අත්තත්තනියග්ගාහවත්ථුනො අඤ්ඤාසාධාරණං විය කත්වා පරිග්ගහෙත්වා ඨානං, තථාපවත්තො ලොභසහගතචිත්තුප්පාදො. අත්තනා පරිග්ගහිතස්ස වත්ථුනො යස්ස වසෙන පරෙහි සාධාරණභාවස්ස අසහමානො හොති පුග්ගලො, සො ධම්මො අසහනතා. එවං වචනත්ථං වදන්ති නිරුත්තිනයෙන. සද්දලක්ඛණෙන පන යස්ස ධම්මස්ස වසෙන මච්ඡරියයොගතො පුග්ගලො මච්ඡරො[Pg.293], තස්ස භාවො, කම්මං වා මච්ඡරියං, මච්ඡරො ධම්මො. මච්ඡරියස්ස බලවභාවතො ආදරෙන රක්ඛණං ආරක්ඛොති ආහ ‘‘ද්වාර…පෙ… සුට්ඨු රක්ඛණ’’න්ති. ชื่อว่า ฉันทะ โดยอรรถว่าทำให้ใคร่, ชื่อว่า ราคะ โดยอรรถว่าทำให้กำหนัด ฉันทรคะจึงเป็นอย่างนี้ ฉันทรคะนี้เกิดขึ้นเป็นสภาพที่อ่อนเพราะความไม่เสพซ้ำ จึงประสงค์ในที่นี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นชื่อของราคะที่มีกำลังอ่อน" คำว่า อัชโฌสานะ คือ การยึดมั่นโดยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ เพราะการยึดมั่นด้วยตัณหาว่า "นี้ของเรา" ย่อมอาศัยการยึดมั่นว่าเป็นตนเป็นส่วนมาก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ว่า เรา ว่า ของเรา" คำว่า พลวสันนิฏฐานะ คือ การถึงความมั่นคงแห่งการยึดมั่นเหล่านั้น คำว่า การทำความยึดถือ (ปริคคหะ) โดยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ คือ การยึดถือวัตถุที่เป็นที่ยึดมั่นว่าเป็นตนและของตนของผู้ยึดมั่นด้วยอำนาจการตกลงใจที่มั่นคงว่า "เรา ของเรา" โดยทำให้เป็นเหมือนไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น, โลภสหคตจิตตุปบาทที่เกิดขึ้นอย่างนั้น บุคคลย่อมไม่ทนต่อความเป็นของทั่วไปกับผู้อื่นโดยอาศัยธรรมใดในวัตถุที่ตนยึดถือไว้ ธรรมนั้นชื่อว่า อสหนตา (ความไม่ทน) พวกนักนิรุตติศาสตร์กล่าวอรรถของบทอย่างนี้ แต่โดยสัททลักษณะ ภาวะของธรรมใดที่บุคคลเป็นผู้ตระหนี่เพราะประกอบด้วยความตระหนี่ หรือกรรมนั้นชื่อว่า มัจฉริยะ, ธรรมนั้นชื่อว่า มัจฉระ การรักษาด้วยความเอื้อเฟื้อเพราะความที่มัจฉริยะมีกำลัง ชื่อว่า อารักขา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "การรักษาอย่างดี...เป็นต้น" අත්තනො ඵලං කරොතීති කරණං, යං කිඤ්චි කාරණං. අධිකං කරණන්ති අධිකරණං, විසෙසකාරණං. විසෙසකාරණඤ්ච භොගානං ආරක්ඛදණ්ඩාදානාදිඅනත්ථසම්භවස්සාති වුත්තං ‘‘ආරක්ඛාධිකරණ’’න්තිආදි. පරනිසෙධනත්ථන්ති මාරණාදිනා පරෙසං විබාධනත්ථං. ආදියන්ති එතෙනාති ආදානං, දණ්ඩස්ස ආදානං දණ්ඩාදානං, දණ්ඩං ආහරිත්වා පරවිහෙඨනචිත්තුප්පාදො. සත්ථාදානෙපි එසෙව නයො. හත්ථපරාමාසාදිවසෙන කායෙන කාතබ්බො කලහො කායකලහො. මම්මඝට්ටනාදිවසෙන වාචාය කාතබ්බො කලහො වාචාකලහො. විරුජ්ඣනවසෙන විරූපං ගණ්හාති එතෙනාති විග්ගහො. විරුද්ධං වදති එතෙනාති විවාදො. ‘‘තුවං තුව’’න්ති අගාරවවචනසහචරණතො තුවංතුවං. සබ්බෙපි තෙ තථාපවත්තදොසසහගතා චිත්තුප්පාදා වෙදිතබ්බා. තෙනාහ භගවා ‘‘අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවන්තී’’ති. สิ่งใดทำผลของตน สิ่งนั้นชื่อว่า กรณะ, คือเหตุใดเหตุหนึ่ง คำว่า อธิกรณ์ คือ กรณะที่ยิ่ง, คือเหตุพิเศษ และเหตุพิเศษคือการเกิดขึ้นแห่งอนัตถะมีการถืออาชญาเพื่อรักษาโภคะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อารักขาธิกรณ์" เป็นต้น คำว่า เพื่อห้ามผู้อื่น คือ เพื่อเบียดเบียนผู้อื่นด้วยการฆ่าเป็นต้น สิ่งใดที่ย่อมถือเอาด้วยสิ่งนี้ สิ่งนั้นชื่อว่า อาทานะ, การถืออาชญาชื่อว่า ทัณฑาทานะ, จิตตุปบาทที่เบียดเบียนผู้อื่นด้วยการนำอาชญามา แม้ในการถือศัสตรา ก็มีนัยนี้เหมือนกัน การทะเลาะที่พึงทำด้วยกายโดยอำนาจมีการถูกต้องด้วยมือเป็นต้น ชื่อว่า กายกลหะ การทะเลาะที่พึงทำด้วยวาจาโดยอำนาจมีการกระทบกระทั่งอวัยวะสำคัญเป็นต้น ชื่อว่า วาจากลหะ สิ่งใดที่ย่อมถือเอาโดยอาการที่ผิดแปลกด้วยความขัดแย้ง สิ่งนั้นชื่อว่า วิคคหะ สิ่งใดที่ย่อมกล่าวซึ่งความขัดแย้งด้วยสิ่งนี้ สิ่งนั้นชื่อว่า วิวาทะ คำว่า ตฺวํ ตฺวํ คือ การกล่าวว่า "มึง มึง" เพราะเป็นไปพร้อมกับการกล่าวคำไม่มีความเคารพ จิตตุปบาทที่ประกอบด้วยโทษที่เกิดขึ้นอย่างนั้นทั้งหมดนั้น พึงทราบ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้น" තණ්හාමූලකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาตัณหามูลกสูตร จบแล้ว 4-5. සත්තාවාසසුත්තාදිවණ්ණනා ๔-๕. อรรถกถาสัตตาวาสสูตรเป็นต้น 24-25. චතුත්ථෙ සත්තා ආවසන්ති එතෙසූති සත්තාවාසා, නානත්තසඤ්ඤිආදිභෙදා සත්තනිකායා. යස්මා තෙ තෙ සත්තනිවාසා තප්පරියාපන්නානං සත්තානං තාය එව තප්පරියාපන්නතාය ආධාරො විය වත්තබ්බතං අරහන්ති. සමුදායාචාරො හි අවයවස්ස යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති, තස්මා ‘‘සත්තානං ආවාසා, වසනට්ඨානානීති අත්ථො’’ති වුත්තං. සුද්ධාවාසාපි සත්තාවාසොව ‘‘න සො, භික්ඛවෙ, සත්තාවාසො සුලභරූපො, යො මයා අනාවුත්ථපුබ්බො ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා අඤ්ඤත්‍ර සුද්ධාවාසෙහි දෙවෙහී’’ති (දී. නි. 2.91) වචනතො. යදි එවං තෙ කස්මා ඉධ න ගහිතාති තත්ථ කාරණමාහ ‘‘අසබ්බකාලිකත්තා’’තිආදි. වෙහප්ඵලා පන චතුත්ථෙයෙව සත්තාවාසෙ භජන්තීති දට්ඨබ්බං. පඤ්චමං උත්තානමෙව. ในลำดับที่ ๒๔-๒๕ คำว่า สัตตาวาสะ คือ หมู่สัตว์ที่ต่างกันโดยประเภทมีผู้มีสัญญาต่างกันเป็นต้น เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมอาศัยอยู่ในภพเหล่านั้น เพราะภพที่สัตว์อาศัยเหล่านั้น ย่อมควรแก่การกล่าวว่าเป็นที่รองรับของสัตว์ทั้งหลายที่อยู่ในภพนั้นๆ เพราะความเป็นผู้นับเนื่องในภพนั้นนั่นเอง เพราะความประพฤติของส่วนรวมย่อมมีในส่วนย่อย เหมือน "กิ่งในต้นไม้" ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สัตตาวาสะ คือ ที่อยู่อาศัยของสัตว์ทั้งหลาย ความหมายคือสถานที่อยู่นั่นเอง" แม้สุทธาวาสก็เป็นสัตตาวาสเหมือนกัน ด้วยบทว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัตตาวาสนั้นไม่ใช่หาได้ง่าย ที่ตถาคตไม่เคยอยู่มาก่อนตลอดกาลนานนี้ เว้นแต่พวกเทพชั้นสุทธาวาส" (ที. มหา. ๒.๙๑) ถ้าเป็นอย่างนั้น เหตุไฉนสุทธาวาสเหล่านั้นจึงไม่ถูกกล่าวถึงในที่นี้ ท่านจึงกล่าวเหตุในที่นั้นว่า "เพราะความที่สุทธาวาสเหล่านั้นไม่ได้มีอยู่ในกาลทั้งปวง" เป็นต้น แต่พวกเวหัปผลาพึงทราบว่า ย่อมเข้าถึงสัตตาวาสที่ ๔ เท่านั้น สูตรที่ ๕ ตื้นอยู่แล้ว සත්තාවාසසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสัตตาวาสสูตรเป็นต้น จบแล้ว 6. සිලායූපසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาสิลายูปสูตร 26. ඡට්ඨෙ [Pg.294] පමාණමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස චතුවීසතඞ්ගුලිකො හත්ථො කුක්කු, ‘‘කක්කූ’’තිපි තස්සෙව නාමං. අට්ඨ කුක්කූ උපරි නෙමස්සාති අට්ඨ හත්ථා ආවාටස්ස උපරි උග්ගන්ත්වා ඨිතා භවෙය්‍යුං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ๒๖. ในสูตรที่ ๖ ศอกของบุรุษผู้มีขนาดปานกลาง มี ๒๔ องคุลี ชื่อว่า กุกกุ (kukku) หรือ กักกู (kakkū) ก็เป็นชื่อของศอกนั้นนั่นเอง คำว่า อัฏฐะ กุกกู อุปริ เนมัสสะ (aṭṭha kukkū upari nemassa) ความว่า ศอก ๘ ศอก พึงตั้งพ้นขึ้นไปข้างบนแห่งหลุม ข้อที่เหลือในที่นี้ตื้นอยู่แล้ว සිලායූපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสิลายูปสูตร จบแล้ว. 7. පඨමවෙරසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาปฐมเวรสูตร 27. සත්තමෙ (සං. නි. ටී. 2.241) යතොති යස්මිං කාලෙ. අයඤ්හි තො-සද්දො දා-සද්දො විය ඉධ කාලවිසයො, යදාති වුත්තං හොති. භයානි වෙරානීති භීයතෙ භයං, භයෙන යොගා, භායිතබ්බෙන වා භයං එව වෙරප්පසවට්ඨෙන වෙරන්ති ච ලද්ධනාමා චෙතනාදයො. පාණාතිපාතාදයො හි යස්ස පවත්තන්ති, යඤ්ච උද්දිස්ස පවත්තීයන්ති, උභයෙසඤ්ච වෙරාවහා, තතො එව චෙතෙ භායිතබ්බා වෙරසඤ්ජනකා නාමාති. සොතස්ස අරියමග්ගස්ස ආදිතො පජ්ජනං පටිපත්ති අධිගමො සොතාපත්ති. තදත්ථාය තත්ථ පතිට්ඨිතස්ස ච අඞ්ගානි සොතාපත්තියඞ්ගානි. දුවිධඤ්හි (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.41) සොතාපත්තියඞ්ගං සොතාපත්තිඅත්ථාය ච අඞ්ගං කාරණං, යං සොතාපත්තිමග්ගප්පටිලාභතො පුබ්බභාගෙ සොතාපත්තිප්පටිලාභාය සංවත්තති, ‘‘සප්පුරිසසංසෙවො සද්ධම්මස්සවනං යොනිසොමනසිකාරො ධම්මානුධම්මපටිපත්තී’’ති (දී. නි. 3.311) එවං ආගතං. පටිලද්ධගුණස්ස ච සොතාපත්තිං පත්වා ඨිතස්ස අඞ්ගං, යං ‘‘සොතාපන්නස්ස අඞ්ග’’න්තිපි වුච්චති ‘‘සොතාපන්නො අඞ්ගීයති ඤායති එතෙනා’’ති කත්වා, බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදාදීනං එතං අධිවචනං. ඉදමිධාධිප්පෙතං. ๒๗. ในสูตรที่ ๗ (สํ. ฎีกา ๒.๒๔๑) คำว่า ยโต (yato) คือ ในกาลใด. อนึ่ง ศัพท์ว่า โต (to) นี้ เป็นเรื่องของกาล เหมือนศัพท์ว่า ทา (dā) คือหมายถึง ยทา (yadā). คำว่า ภยานิ เวรานิ (bhayāni verāni) คือ ภัยที่บุคคลพึงกลัว, เพราะประกอบด้วยภัย หรือเพราะเป็นสิ่งที่พึงกลัว, ภัยนั่นแหละชื่อว่า เวร เพราะเป็นเหตุให้เกิดเวร, และเจตนาเป็นต้น ชื่อว่า เวร. เพราะปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมเป็นไปแก่ผู้ใด และเป็นไปโดยมุ่งหมายผู้ใด ย่อมนำมาซึ่งเวรแก่ทั้งสองฝ่าย, เพราะเหตุนั้น ปาณาติบาตเป็นต้นเหล่านั้น จึงชื่อว่าเป็นสิ่งที่พึงกลัว เป็นเหตุให้เกิดเวร. การเข้าถึงกระแสแห่งอริยมรรคเบื้องต้น คือ การปฏิบัติ การบรรลุ ชื่อว่า โสดาปัตติ. องค์คุณทั้งหลายของผู้ตั้งมั่นอยู่ในโสดาปัตติเพื่อประโยชน์นั้น ชื่อว่า โสดาปัตติยังคะ. อนึ่ง โสดาปัตติยังคะมี ๒ อย่าง (สํ. อรรถกถา ๒.๒.๔๑) คือ องค์คุณที่เป็นเหตุเพื่อประโยชน์แห่งโสดาปัตติ ซึ่งเป็นไปเพื่อการบรรลุโสดาปัตติในส่วนเบื้องต้นแห่งการได้โสดาปัตติมรรค ดังที่มาในพระบาลีว่า "การคบหาสัตบุรุษ การฟังพระสัทธรรม การทำไว้ในใจโดยแยบคาย การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม" (ที. ๓.๓๑๑). และองค์คุณของผู้ได้คุณธรรมแล้ว ผู้ตั้งมั่นอยู่ด้วยการบรรลุโสดาปัตติ ซึ่งเรียกว่า "องค์คุณของพระโสดาบัน" ด้วยเหตุที่ว่า "พระโสดาบันย่อมเป็นผู้มีองค์คุณนี้ ย่อมเป็นที่รู้จักด้วยองค์คุณนี้" นี้เป็นคำเรียกความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าเป็นต้น. ในที่นี้ประสงค์เอาองค์คุณอย่างหลังนี้. ඛීණනිරයොතිආදීසු ආයතිං තත්ථ අනුප්පජ්ජනතාය ඛීණො නිරයො මය්හති, සො අහං ඛීණනිරයො. එස නයො සබ්බත්ථ. සොතාපන්නොති මග්ගසොතං ආපන්නො. අවිනිපාතධම්මොති න විනිපාතසභාවො. නියතොති පඨමමග්ගසඞ්ඛාතෙන සම්මත්තනියාමෙන නියතො. සම්බොධිපරායණොති උපරිමග්ගත්තයසඞ්ඛාතො සම්බොධි පරං අයනං [Pg.295] මය්හන්ති සොහං සම්බොධිපරායණො, සම්බොධිං අවස්සං අභිසම්බුජ්ඣනකොති අත්ථො. ในบทว่า ขีณนิรโย (khīṇanirayo) เป็นต้น หมายถึง นรกสิ้นไปแล้วแก่เรา เพราะเราจะไม่ไปเกิดในนรกนั้นอีกในอนาคต, เรานั้นชื่อว่า ขีณนิรยะ (ผู้มีนรกสิ้นแล้ว). นัยนี้พึงทราบในบททั้งปวง. คำว่า โสตาปันโน (sotāpanno) คือ ผู้ถึงกระแสแห่งมรรค. คำว่า อวินิปาตธัมโม (avinipātadhammo) คือ ผู้ไม่มีสภาพที่จะตกต่ำ. คำว่า นิยโต (niyato) คือ ผู้เที่ยงแท้ด้วยความเที่ยงแท้แห่งสัมมัตตะ อันนับว่าเป็นมรรคเบื้องต้น. คำว่า สัมโพธิปรายโณ (sambodhiparāyaṇo) คือ พระสัมโพธิ อันนับว่าเป็นมรรคเบื้องสูง ๓ อย่าง เป็นที่ไปเบื้องหน้าของเรา, เรานั้นชื่อว่า สัมโพธิปรายณะ (ผู้มีสัมโพธิเป็นที่ไปเบื้องหน้า), หมายความว่า ผู้ที่จะตรัสรู้สัมโพธิอย่างแน่นอน. පාණාතිපාතපච්චයාති පාණාතිපාතකම්මස්ස කරණහෙතු. භයං වෙරන්ති අත්ථතො එකං. වෙරං වුච්චති විරොධො, තදෙව භායිතබ්බතො ‘‘භය’’න්ති වුච්චති. තඤ්ච පනෙතං දුවිධං හොති – බාහිරං, අජ්ඣත්තිකන්ති. එකෙන හි එකස්ස පිතා මාරිතො හොති. සො චින්තෙති ‘‘එතෙන කිර මෙ පිතා මාරිතො, අහම්පි තංයෙව මාරෙස්සාමී’’ති නිසිතං සත්ථං ආදාය චරති. යා තස්ස අබ්භන්තරෙ උප්පන්නා වෙරචෙතනා, ඉදං බාහිරං වෙරං නාම තස්ස වෙරස්ස මූලභූතතො වෙරකාරකපුග්ගලතො බහිභාවත්තා. යා පන ඉතරස්ස ‘‘අයං කිර මං මාරෙස්සාමීති චරති, අහමෙව නං පඨමතරං මාරෙස්සාමී’’ති චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදං අජ්ඣත්තිකං වෙරං නාම. ඉදං තාව උභයම්පි දිට්ඨධම්මිකමෙව. යා පන තං නිරයෙ උප්පන්නං දිස්වා ‘‘එතං පහරිස්සාමී’’ති ජලිතං අයමුග්ගරං ගණ්හන්තස්ස නිරයපාලස්ස චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදමස්ස සම්පරායිකං බාහිරං වෙරං. යා චස්ස ‘‘අයං නිද්දොසං මං පහරිස්සාමීති ආගච්ඡති, අහමෙව නං පඨමතරං පහරිස්සාමී’’ති චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදමස්ස සම්පරායිකං අජ්ඣත්තං වෙරං. යං පනෙතං බාහිරං වෙරං, තං අට්ඨකථාසු ‘‘පුග්ගලවෙර’’න්ති වුච්චති. දුක්ඛං දොමනස්සන්ති අත්ථතො එකමෙව. යථා චෙත්ථ, එවං සෙසෙසුපි ‘‘ඉමිනා මම භණ්ඩං හටං, මය්හං දාරෙසු චාරිත්තං ආපන්නං, මුසා වත්වා අත්ථො භග්ගො, සුරාමදමත්තෙන ඉදං නාම කත’’න්තිආදිනා නයෙන වෙරප්පවත්ති වෙදිතබ්බා. คำว่า ปาณาติบาตปัจจยา (pāṇātipātapaccayā) คือ เพราะเป็นเหตุแห่งการทำปาณาติบาตกรรม. คำว่า ภยํ เวรํ (bhayaṃ veraṃ) มีอรรถเป็นอันเดียวกัน. เวรเรียกว่า ความเป็นศัตรู, สิ่งนั้นนั่นแหละเรียกว่า "ภัย" เพราะเป็นสิ่งที่พึงกลัว. อนึ่ง เวรนั้นมี ๒ อย่าง คือ ภายนอก และภายใน. อนึ่ง บิดาของคนหนึ่งถูกคนหนึ่งฆ่าตาย. เขาจึงคิดว่า "บิดาของเราถูกคนนี้ฆ่าตายแล้ว, เราก็จะฆ่าคนนั้นแหละ" แล้วถืออาวุธที่ลับคมแล้วเที่ยวไป. เจตนาแห่งเวรที่เกิดขึ้นภายในของเขานั้น ชื่อว่า เวรภายนอก เพราะเป็นมูลฐานแห่งเวรนั้น และเพราะเป็นสิ่งที่อยู่ภายนอกบุคคลผู้ทำเวร. ส่วนเจตนาที่เกิดขึ้นแก่คนอื่นว่า "คนนี้เที่ยวไปเพื่อจะฆ่าเรา, เราจะฆ่าเขาก่อน" นี้ชื่อว่า เวรภายใน. เวรทั้งสองอย่างนี้เป็นเวรในปัจจุบันเท่านั้น. ส่วนเจตนาที่เกิดขึ้นแก่ยมบาลผู้ถือค้อนเหล็กที่ลุกเป็นไฟ เมื่อเห็นสัตว์นั้นเกิดในนรกแล้วคิดว่า "เราจะตีสัตว์นี้" นี้เป็นเวรภายนอกในสัมปรายภพของสัตว์นั้น. และเจตนาที่เกิดขึ้นแก่สัตว์นั้นว่า "คนนี้มาเพื่อจะตีเราผู้ไม่มีโทษ, เราจะตีเขาก่อน" นี้เป็นเวรภายในในสัมปรายภพของสัตว์นั้น. อนึ่ง เวรภายนอกนั้น ในอรรถกถาเรียกว่า "ปุคคลเวร" (เวรของบุคคล). คำว่า ทุกขํ โทมนสฺสํ (dukkhaṃ domanassaṃ) มีอรรถเป็นอันเดียวกัน. การเกิดขึ้นแห่งเวรพึงทราบโดยนัยมีอาทิว่า "คนนี้ลักของของเราไป, ประพฤติล่วงในภรรยาของเรา, พูดเท็จทำให้เสียประโยชน์, ทำสิ่งนี้ด้วยความเมาสุรา" ดังที่กล่าวมาในที่นี้ และในที่อื่นๆ ด้วย. අවෙච්චප්පසාදෙනාති අධිගතෙන අචලප්පසාදෙන. අරියකන්තෙහීති පඤ්චහි සීලෙහි. තානි හි අරියානං කන්තානි පියානි භවන්ති, භවන්තරගතාපි අරියා තානි න විජහන්ති, තස්මා ‘‘අරියකන්තානී’’ති වුච්චන්ති. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ අනුස්සතිනිද්දෙසෙ වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. คำว่า อเวจจัปปสาเทนะ (aveccappasādena) คือ ด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวที่ได้บรรลุแล้ว. คำว่า อริยกนฺเตหิ (ariyakantehi) คือ ด้วยศีล ๕. เพราะศีลเหล่านั้นเป็นที่รักที่ชอบใจของพระอริยะทั้งหลาย, แม้พระอริยะทั้งหลายผู้ไปสู่ภพอื่นแล้วก็ไม่ละศีลเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "อริยกนฺตานิ" (เป็นที่รักของพระอริยะ). ข้อที่เหลือในที่นี้ที่พึงกล่าวทั้งหมด พึงทราบว่ากล่าวไว้แล้วในอนุสสตินิทเทสในวิสุทธิมรรค. පඨමවෙරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมเวรสูตร จบแล้ว. 9. ආඝාතවත්ථුසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอาฆาตวัตถุสูตร 29. නවමෙ [Pg.296] වසති එත්ථ ඵලං තන්නිමිත්තතාය පවත්තතීති වත්ථු, කාරණන්ති ආහ ‘‘ආඝාතවත්ථූනී’’ති. කොපො නාමායං යස්මිං වත්ථුස්මිං උප්පජ්ජති, න තත්ථ එකවාරමෙව උප්පජ්ජති, අථ ඛො පුනපි උප්පජ්ජතෙවාති වුත්තං ‘‘බන්ධතී’’ති. අථ වා යො පච්චයවිසෙසෙන උප්පජ්ජමානො ආඝාතො සවිසයෙ බද්ධො විය න විගච්ඡති, පුනපි උප්පජ්ජතෙව. තං සන්ධායාහ ‘‘ආඝාතං බන්ධතී’’ති. තං පනස්ස පච්චයවසෙන නිබ්බත්තනං උප්පාදනමෙවාති වුත්තං ‘‘උප්පාදෙතී’’ති. ๒๙. ในสูตรที่ ๙ ผลย่อมตั้งอยู่ในที่นี้ และย่อมเป็นไปเพราะเป็นนิมิตของผลนั้น จึงชื่อว่า วัตถุ, เหตุ, จึงกล่าวว่า "อาฆาตวัตถุทั้งหลาย". โกรธนี้เมื่อเกิดขึ้นในวัตถุใด ย่อมไม่เกิดขึ้นเพียงครั้งเดียวในวัตถุนั้น, แต่ย่อมเกิดขึ้นอีก จึงกล่าวว่า "ผูกไว้". อีกนัยหนึ่ง อาฆาตใดเกิดขึ้นด้วยปัจจัยพิเศษ ย่อมไม่หายไปเหมือนถูกผูกไว้ในอารมณ์ของตน, ย่อมเกิดขึ้นอีก. มุ่งหมายถึงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า "ผูกอาฆาต". อนึ่ง การเกิดขึ้นของอาฆาตนั้นโดยอาศัยปัจจัย ก็คือการทำให้เกิดนั่นเอง จึงกล่าวว่า "ย่อมให้เกิด". ආඝාතවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอาฆาตวัตถุสูตร จบแล้ว. 10. ආඝාතපටිවිනයසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอาฆาตปฏิวินยสูตร 30. දසමෙ තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති එත්ථ තන්ති කිරියාපරාමසනං. පදජ්ඣාහාරෙන ච අත්ථො වෙදිතබ්බොති ‘‘තං අනත්ථචරණං මා අහොසී’’තිආදිමාහ. කෙන කාරණෙන ලද්ධබ්බං නිරත්ථකභාවතො. කම්මස්සකා හි සත්තා. තෙ කස්ස රුචියා දුක්ඛිතා සුඛිතා වා භවන්ති, තස්මා කෙවලං තස්මිං මය්හං අනත්ථචරණං, තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති අධිප්පායො. අථ වා තං කොපකාරණං එත්ථ පුග්ගලෙ කුතො ලබ්භා පරමත්ථතො කුජ්ඣිතබ්බස්ස කුජ්ඣනකස්ස ච අභාවතො. සඞ්ඛාරමත්තඤ්හෙතං, යදිදං ඛන්ධපඤ්චකං යං ‘‘සත්තො’’ති වුච්චති, තෙ සඞ්ඛාරා ඉත්තරඛණිකා, කස්ස කො කුජ්ඣතීති අත්ථො. ලාභා නාම කෙ සියුං අඤ්ඤත්‍ර අනත්ථුප්පත්තිතො. ๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา ความว่า ในที่นี้ บทว่า ตํ เป็นการกล่าวถึงกิริยา. อรรถพึงทราบด้วยการเติมบทเข้ามา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'การประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์นั้น อย่าได้มีแก่เราเลย'. จะพึงได้ด้วยเหตุผลอะไร? เพราะความเป็นของไร้ประโยชน์. ด้วยว่าสัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของตน. สัตว์เหล่านั้นจะเป็นทุกข์หรือเป็นสุขตามความพอใจของใครเล่า? เพราะฉะนั้น การประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ในสิ่งนั้นของข้าพเจ้าเท่านั้น จะพึงได้ในที่นี้แต่ที่ไหน? นี้คืออธิบาย. อีกนัยหนึ่ง เหตุแห่งความโกรธนั้นจะพึงได้ในบุคคลนี้แต่ที่ไหน? เพราะโดยปรมัตถ์แล้ว สิ่งที่ควรโกรธและผู้โกรธไม่มี. สิ่งนี้เป็นเพียงสังขารเท่านั้น คือขันธ์ ๕ ที่เรียกว่า 'สัตว์', สังขารเหล่านั้นเป็นของชั่วขณะ, ใครจะโกรธใครได้? นี้คืออธิบาย. ลาภทั้งหลายจะเป็นอะไรได้เล่า นอกจากความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. ආඝාතපටිවිනයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอาฆาตปฏิวินยสูตร จบแล้ว. 11. අනුපුබ්බනිරොධසුත්තවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถาอนุปุพพนิโรธสูตร 31. එකාදසමෙ අනුපුබ්බනිරොධාති අනුපුබ්බෙන අනුක්කමෙන පවත්තෙතබ්බනිරොධා. තෙනාහ ‘‘අනුපටිපාටිනිරොධා’’ති. ๓๑. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า อนุปุพฺพนิโรธา คือ การดับที่พึงให้เป็นไปตามลำดับ โดยอนุक्रम. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อนุปฏิปาฏินิโรธา' (การดับโดยลำดับ). අනුපුබ්බනිරොධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอนุปุพพนิโรธสูตร จบแล้ว. සත්තාවාසවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสัตตาวาสวรรค จบแล้ว. 4. මහාවග්ගො ๔. มหาวรรค 1. අනුපුබ්බවිහාරසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอนุปุพพวิหารสูตร 32. චතුත්ථස්ස [Pg.297] පඨමෙ අනුපුබ්බතො විහරිතබ්බාති අනුපුබ්බවිහාරා. අනුපටිපාටියාති අනුක්කමෙන. සමාපජ්ජිතබ්බවිහාරාති සමාපජ්ජිත්වා සමඞ්ගිනො හුත්වා විහරිතබ්බවිහාරා. ๓๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า อนุปุพฺพโต วิหริตพฺพา คือ วิหารธรรมที่พึงอยู่โดยลำดับ ชื่อว่า อนุปุพพวิหาร. บทว่า อนุปฏิปาฏิยา คือ โดยอนุक्रम. บทว่า สมาปชฺชิตพฺพวิหารา คือ วิหารธรรมที่พึงเข้าสมาบัติแล้วเป็นผู้ประกอบพร้อมอยู่. අනුපුබ්බවිහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอนุปุพพวิหารสูตร จบแล้ว. 2-3. අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිසුත්තාදිවණ්ණනා ๒-๓. อรรถกถาอนุปุพพวิหารสมาปัตติสูตรเป็นต้น 33-34. දුතියෙ ඡාතං වුච්චති තණ්හාදිට්ඨියො කාමානං පාතබ්බතො තාසං වසෙන වත්තනතො, තන්නින්නත්තා නත්ථි එතෙසු ඡාතන්ති නිච්ඡාතා. තෙනාහ ‘‘තණ්හාදිට්ඨිච්ඡාතාන’’න්තිආදි. තතියෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ๓๓-๓๔. ในสูตรที่ ๒ ตัณหาและทิฏฐิ ท่านเรียกว่า ฉาตํ (ความหิว) เพราะเป็นสิ่งที่พึงดื่มในกามทั้งหลาย และเพราะเป็นไปตามอำนาจของตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้น, ความหิวในสิ่งเหล่านี้ไม่มีแก่พระขีณาสพเหล่านั้น เพราะความที่พระขีณาสพเหล่านั้นมีความน้อมไปในพระนิพพาน เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิฉาตา (ผู้ไม่มีความหิว). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ผู้มีความหิวคือตัณหาและทิฏฐิ'. ในสูตรที่ ๓ ไม่มีข้อที่พึงกล่าว. අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอนุปุพพวิหารสมาปัตติสูตรเป็นต้น จบแล้ว 4. ගාවීඋපමාසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาคาวีอุปมาสูตร 35. චතුත්ථෙ පබ්බතචාරිනීති පකතියා පබ්බතෙ බහුලචාරිනී. අඛෙත්තඤ්ඤූති (විසුද්ධි. මහාටී. 1.77) අගොචරඤ්ඤූ. සමාධිපරිපන්තානං විසොධනානභිඤ්ඤතාය බාලො. ඣානස්ස පගුණභාවාපාදනවෙය්‍යත්තියස්ස අභාවෙන අබ්‍යත්තො. උපරිඣානස්ස පදට්ඨානභාවානවබොධෙන අඛෙත්තඤ්ඤූ. සබ්බථාපි සමාපත්තිකොසල්ලාභාවෙන අකුසලො. සමාධිනිමිත්තස්ස වා අනාසෙවනාය බාලො. අභාවනාය අබ්‍යත්තො. අබහුලීකාරෙන අඛෙත්තඤ්ඤූ. සම්මදෙව අනධිට්ඨානතො අකුසලොති යොජෙතබ්බං. උභතො භට්ඨොති උභයතො ඣානතො භට්ඨො. සො හි අප්පගුණතාය න සුප්පතිට්ඨිතතාය සඋස්සාහොපි විනාසතො අසාමත්ථියතො ච ඣානද්වයතො පරිහීනො. ๓๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปพฺพตจารินี คือ ผู้เที่ยวไปในภูเขาเป็นปกติ. บทว่า อเขตฺตญฺญู คือ ผู้ไม่รู้โคจร (อ้างอิง วิสุทธิ. มหาฏีกา ๑.๗๗). เป็นคนพาล เพราะไม่รู้การชำระสิ่งที่ขัดขวางสมาธิ. เป็นคนไม่ฉลาด เพราะไม่มีความเชี่ยวชาญในการทำให้ฌานชำนาญ. เป็นคนไม่รู้เขต เพราะไม่รู้ว่าฌานเบื้องบนเป็นบาท. เป็นคนไม่ฉลาดในทุกกรณี เพราะไม่มีความฉลาดในสมาบัติ. หรือเป็นคนพาล เพราะไม่เสพสมาธินิมิต. เป็นคนไม่ฉลาด เพราะไม่เจริญ. เป็นคนไม่รู้เขต เพราะไม่ทำให้มาก. พึงประกอบความว่า เป็นคนไม่ฉลาด เพราะไม่อธิษฐานโดยชอบ. บทว่า อุภโต ภฏฺโฐ คือ ผู้เสื่อมจากฌานทั้งสอง. ด้วยว่าผู้นั้นเพราะความที่ฌานไม่ชำนาญ เพราะความที่ฌานไม่ตั้งมั่นดี แม้จะมีความพยายาม ก็เสื่อมจากฌานทั้งสองเพราะความพินาศและความไม่สามารถ. ගාවීඋපමාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาคาวีอุปมาสูตร จบแล้ว 5. ඣානසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาฌานสูตร 36. පඤ්චමෙ [Pg.298] අනිච්චතොති ඉමිනා නිච්චප්පටික්ඛෙපතො තෙසං අනිච්චතමාහ. තතො එව උදයවයවන්තතො විපරිණාමතො තාවකාලිකතො ච තෙ අනිච්චාති ජොතිතං හොති. යඤ්හි නිච්චං න හොති, තං උදයවයපරිච්ඡින්නජරාය මරණෙන චාති ද්වෙධා විපරිණතං ඉත්තරක්ඛණමෙව ච හොති. දුක්ඛතොති න සුඛතො. ඉමිනා සුඛප්පටික්ඛෙපතො තෙසං දුක්ඛතමාහ. තතො එව ච අභිණ්හප්පටිපීළනතො දුක්ඛවත්ථුතො ච තෙ දුක්ඛාති ජොතිතං හොති. උදයවයවන්තතාය හි තෙ අභිණ්හප්පටිපීළනතො නිරන්තරදුක්ඛතාය දුක්ඛස්සෙව ච අධිට්ඨානභූතො. පච්චයයාපනීයතාය රොගමූලතාය ච රොගතො. දුක්ඛතාසූලයොගතො කිලෙසාසුචිපග්ඝරතො උප්පාදජරාභඞ්ගෙහි උද්ධුමාතපක්කභිජ්ජනතො ච ගණ්ඩතො. පීළාජනනතො අන්තොතුදනතො දුන්නීහරණතො ච සල්ලතො. අවඩ්ඪිආවහනතො අඝවත්ථුතො ච අඝතො. අසෙරිභාවජනනතො ආබාධප්පතිට්ඨානතාය ච ආබාධතො. අවසවත්තනතො අවිධෙය්‍යතාය ච පරතො. බ්‍යාධිජරාමරණෙහි පලුජ්ජනීයතාය පලොකතො. සාමිනිවාසීකාරකවෙදකඅධිට්ඨායකවිරහතො සුඤ්ඤතො. අත්තප්පටික්ඛෙපට්ඨෙන අනත්තතො. රූපාදිධම්මාපි යථා න එත්ථ අත්තා අත්ථීති අනත්තා, එවං සයම්පි අත්තා න හොන්තීති අනත්තා. තෙන අබ්‍යාපාරතො නිරීහතො තුච්ඡතො අනත්තාති දීපිතං හොති. ๓๖. ในสูตรที่ ๕ ด้วยบทว่า อนิจฺจโต นี้ ท่านกล่าวความเป็นของไม่เที่ยงของธรรมเหล่านั้น โดยการปฏิเสธความเป็นของเที่ยง. ด้วยเหตุนั้นเอง เป็นอันท่านแสดงว่า ธรรมเหล่านั้นไม่เที่ยง เพราะมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป เพราะมีความแปรปรวน และเพราะเป็นของชั่วคราว. ด้วยว่าสิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นย่อมแปรปรวนเป็นสองอย่าง คือ ถูกความแก่และความตายกำหนดด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป และเป็นของชั่วขณะเท่านั้น. บทว่า ทุกฺขโต คือ ไม่ใช่โดยความเป็นสุข. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวความเป็นทุกข์ของธรรมเหล่านั้น โดยการปฏิเสธความเป็นสุข. ด้วยเหตุนั้นเอง เป็นอันท่านแสดงว่า ธรรมเหล่านั้นเป็นทุกข์ เพราะถูกบีบคั้นเนืองๆ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. เพราะธรรมเหล่านั้นมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป จึงชื่อว่าเป็นทุกข์ เพราะถูกบีบคั้นเนืองๆ เป็นทุกข์ไม่ขาดสาย และเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์นั่นเอง. ชื่อว่าเป็นโรค เพราะต้องอาศัยปัจจัยหล่อเลี้ยง และเพราะเป็นมูลแห่งโรค. ชื่อว่าเป็นฝี เพราะประกอบด้วยความทุกข์ดุจหนาม เพราะเป็นที่ไหลออกแห่งกิเลสอันไม่สะอาด และเพราะพองเปื่อยแตกด้วยความเกิดขึ้น ความแก่ และความแตกดับ. ชื่อว่าเป็นลูกศร เพราะยังความบีบคั้นให้เกิด เพราะเสียดแทงอยู่ภายใน และเพราะถอนออกได้ยาก. ชื่อว่าเป็นความชั่วร้าย เพราะนำมาซึ่งความไม่เจริญ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งความชั่วร้าย. ชื่อว่าเป็นอาพาธ เพราะยังความเป็นผู้ไม่เป็นอิสระให้เกิด และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งอาพาธ. ชื่อว่าเป็นของผู้อื่น เพราะไม่อยู่ในอำนาจ และเพราะไม่เป็นไปตามความประสงค์. ชื่อว่าเป็นของแตกสลาย เพราะถูกโรค ความแก่ และความตายทำลายได้. ชื่อว่าเป็นของว่างเปล่า เพราะปราศจากเจ้าของ ผู้อยู่อาศัย ผู้กระทำ ผู้เสวย และผู้จัดแจง. ชื่อว่าเป็นอนัตตา โดยอรรถว่าปฏิเสธอัตตา. แม้รูปธรรมเป็นต้นก็เป็นอนัตตา เหมือนอย่างที่ไม่มีอัตตาในรูปธรรมเป็นต้น ฉันใด แม้ตัวรูปธรรมเป็นต้นเองก็ไม่เป็นอัตตา ฉันนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นอันท่านแสดงว่า เป็นอนัตตา เพราะไม่มีความขวนขวาย เพราะไม่มีความพยายาม และเพราะเป็นของว่างเปล่า. ලක්ඛණත්තයමෙව සුඛාවබොධනත්ථං එකාදසහි පදෙහි විභජිත්වා ගහිතන්ති දස්සෙතුං ‘‘යස්මා අනිච්චතො’’තිආදි වුත්තං. අන්තොසමාපත්තියන්ති සමාපත්තීනං සහජාතතාය සමාපත්තීනං අබ්භන්තරෙ චිත්තං පටිසංහරතීති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගාදිකිලෙසවික්ඛම්භනෙන විපස්සනාචිත්තං පටිසංහරති. තෙනාහ ‘‘මොචෙති අපනෙතී’’ති. සවනවසෙනාති ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරසමථො’’තිආදිනා සවනවසෙන. ථුතිවසෙනාති තථෙව ථොමනාවසෙන ගුණතො සංකිත්තනවසෙන. පරියත්තිවසෙනාති තස්ස ධම්මස්ස පරියාපුණනවසෙන. පඤ්ඤත්තිවසෙනාති තදත්ථස්ස පඤ්ඤාපනවසෙන. ආරම්මණකරණවසෙනෙව උපසංහරති මග්ගචිත්තං, ‘‘එතං සන්ත’’න්තිආදි පන අවධාරණනිවත්තිතත්ථදස්සනං. යථා විපස්සනා ‘‘එතං සන්තං එතං පණීත’’න්තිආදිනා අසඞ්ඛතාය ධාතුයා චිත්තං උපසංහරති, එවං මග්ගො නිබ්බානං සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන අභිසමෙන්තො තත්ථ ලබ්භමානෙ සබ්බෙපි විසෙසෙ [Pg.299] අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣන්තො තත්ථ චිත්තං උපසංහරති. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා පන ආකාරෙනා’’තිආදි. เพื่อแสดงว่าไตรลักษณ์นั่นเอง ถูกแบ่งและถือเอาด้วยบท ๑๑ บท เพื่อให้เข้าใจได้ง่าย จึงตรัสคำว่า "ยสฺมา อนิจฺจโต" เป็นต้น. คำว่า อันโตสมาปัตติยัง (ภายในสมาบัติ) คือ จิตย่อมถอนกลับมาภายในสมาบัติ เพราะสมาบัติทั้งหลายเกิดพร้อมกัน คือย่อมถอนกลับมาด้วยการข่มกิเลสมีฉันทราคะเป็นต้นที่ผูกพันอยู่กับสมาบัตินั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเปลื้อง ย่อมนำออกไป". คำว่า สวนวเสนะ (โดยการฟัง) คือ โดยการฟังด้วยบทว่า "สัพพสังขารสมโถ" เป็นต้น. คำว่า ถุติวเสนะ (โดยการสรรเสริญ) คือ โดยการสรรเสริญคุณนั่นเอง โดยการกล่าวคุณ. คำว่า ปริยัตติวเสนะ (โดยการเล่าเรียน) คือ โดยการเล่าเรียนธรรมนั้น. คำว่า ปัญญัตติวเสนะ (โดยการบัญญัติ) คือ โดยการบัญญัติอรรถนั้น. มรรคจิตย่อมน้อมเข้าไปโดยการทำเป็นอารมณ์เท่านั้น ส่วนบทว่า "เอตัง สันตัง" เป็นต้น เป็นการแสดงอรรถที่ห้ามไว้ด้วยการกำหนด. วิปัสสนาย่อมน้อมจิตเข้าไปในอสังขตธาตุด้วยบทว่า "เอตัง สันตัง เอตัง ปณีตัง" เป็นต้น ฉันใด มรรคเมื่อแทงตลอดความพิเศษทั้งปวงที่พึงได้ในนิพพานนั้นด้วยความไม่หลงผิด โดยการตรัสรู้ด้วยการทำให้แจ้ง ก็ย่อมน้อมจิตเข้าไปในนิพพานนั้น ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยอาการนี้" เป็นต้น. සො තත්ථ ඨිතොති සො අදන්ධවිපස්සකො යොගී තත්ථ තාය අනිච්චාදිලක්ඛණත්තයාරම්මණාය විපස්සනාය ඨිතො. සබ්බසොති සබ්බත්ථ තස්ස තස්ස මග්ගස්ස අධිගමාය නිබ්බත්තිතසමථවිපස්සනාසු. අසක්කොන්තො අනාගාමී හොතීති හෙට්ඨිමමග්ගාවහාසු එව සමථවිපස්සනාය ඡන්දරාගං පහාය අග්ගමග්ගාවහාසු නිකන්තිං පරියාදාතුං අසක්කොන්තො අනාගාමිතායමෙව සණ්ඨාති. คำว่า โโส ตตฺถ ฐิโต (ผู้นั้นตั้งอยู่แล้วในที่นั้น) คือ โยคีผู้มีวิปัสสนาไม่เชื่องช้าผู้นั้น ตั้งอยู่แล้วในวิปัสสนาที่มีไตรลักษณ์มีอนิจจลักษณะเป็นต้นเป็นอารมณ์นั้น. คำว่า สัพพโส (โดยประการทั้งปวง) คือ ในสมถะและวิปัสสนาที่เกิดขึ้นเพื่อการบรรลุมรรคนั้นๆ ในทุกกรณี. คำว่า อสกฺกนฺโต อนาคามี โหติ (เมื่อไม่สามารถ ย่อมเป็นพระอนาคามี) คือ เมื่อละฉันทราคะในสมถะและวิปัสสนาที่นำไปสู่มรรคเบื้องต่ำได้แล้ว แต่ไม่สามารถจะกำจัดความพอใจในสมถะและวิปัสสนาที่นำไปสู่มรรคเบื้องสูงได้ ย่อมดำรงอยู่ในความเป็นพระอนาคามีนั่นเอง. සමතික්කන්තත්තාති සමථවසෙන විපස්සනාවසෙන චාති සබ්බථාපි රූපස්ස සමතික්කන්තත්තා. තෙනාහ ‘‘අයං හී’’තිආදි. අනෙනාති යොගිනා. තං අතික්කම්මාති ඉදං යො පඨමං පඤ්චවොකාරඑකවොකාරපරියාපන්නෙ ධම්මෙ සම්මදෙව සම්මසිත්වා තෙ විස්සජ්ජෙත්වා තතො අරූපසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා අරූපධම්මෙ සම්මසති, තං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඉදානි අරූපං සම්මසතී’’ති. คำว่า สมติกกันตัตตา (เพราะล่วงเลยแล้ว) คือ เพราะล่วงเลยรูปได้โดยประการทั้งปวง คือ โดยสมถะและโดยวิปัสสนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ก็ผู้นี้" เป็นต้น. คำว่า อเนนะ (ด้วยผู้นั้น) คือ ด้วยโยคี. คำว่า ตัง อติกฺกมฺม (ล่วงเลยสิ่งนั้น) นี้ ตรัสหมายถึงบุคคลใดที่พิจารณาธรรมที่สงเคราะห์เข้าในปัญจโวการภพและเอกโวการภพโดยชอบแล้ว ละธรรมเหล่านั้นเสีย จากนั้นเข้าอรูปสมาบัติแล้วพิจารณาอรูปธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บัดนี้ ย่อมพิจารณาอรูป". ඣානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาฌานสูตร จบแล้ว 6. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอานันทสูตร 37. ඡට්ඨෙ ඔකාසං අවසරං අධිගච්ඡති එතෙනාති ඔකාසාධිගමො, මග්ගඵලසුඛාධිගමාය ඔකාසභාවතො වා ඔකාසො, තස්ස අධිගමො ඔකාසාධිගමො. එත්ථ ච දීඝනිකායෙනෙව (දී. නි. 2.288) පන සුත්තන්තදෙසනායං පඨමජ්ඣානං, චතුත්ථජ්ඣානං, අරහත්තමග්ගොති තයො ඔකාසාධිගමා ආගතා. තත්ථ (දී. නි. අට්ඨ. 2.288) පඨමං ඣානං පඤ්ච නීවරණානි වික්ඛම්භෙත්වා අත්තනො ඔකාසං ගහෙත්වා තිට්ඨතීති ‘‘පඨමො ඔකාසාධිගමො’’ති වුත්තං. චතුත්ථජ්ඣානං පන සුඛදුක්ඛං වික්ඛම්භෙත්වා අත්තනො ඔකාසං ගහෙත්වා තිට්ඨතීති දුතියො ඔකාසාධිගමො. අරහත්තමග්ගො සබ්බකිලෙසෙ වික්ඛම්භෙත්වා අත්තනො ඔකාසං ගහෙත්වා තිට්ඨතීති ‘‘තතියො ඔකාසාධිගමො’’ති වුත්තො. ඉධ පන වක්ඛමානානි තීණි අරූපජ්ඣානානි සන්ධාය ‘‘ඔකාසාධිගමො’’ති වුත්තං. තෙසංයෙව ච ගහණෙ කාරණං සයමෙව වක්ඛති. ๓๗. ในสูตรที่ ๖ คำว่า โอกาสาธิคโม (การบรรลุโอกาส) คือ การบรรลุโอกาสหรือช่องทางด้วยสิ่งนี้ หรือโอกาสเพราะเป็นโอกาสแห่งการบรรลุสุขในมรรคและผล การบรรลุโอกาสนั้นชื่อว่า โอกาสาธิคโม. และในที่นี้ ในการแสดงพระสูตรในทีฆนิกาย (ที. นิ. ๒.๒๘๘) มีโอกาสาธิคม ๓ อย่าง คือ ปฐมฌาน จตุตถฌาน และอรหัตตมรรค. ในโอกาสาธิคมเหล่านั้น (ที. นิ. อรรถกถา ๒.๒๘๘) ปฐมฌานข่มนิวรณ์ ๕ แล้วยึดโอกาสของตนตั้งอยู่ จึงเรียกว่า "ปฐมโอกาสาธิคม". ส่วนจตุตถฌานข่มสุขและทุกข์แล้วยึดโอกาสของตนตั้งอยู่ จึงเป็นทุติยโอกาสาธิคม. อรหัตตมรรคข่มกิเลสทั้งปวงแล้วยึดโอกาสของตนตั้งอยู่ จึงเรียกว่า "ตติยโอกาสาธิคม". แต่ในที่นี้ คำว่า "โอกาสาธิคโม" ตรัสหมายถึงอรูปฌาน ๓ ที่จะกล่าวต่อไป. และเหตุผลในการถือเอาอรูปฌานเหล่านั้น ท่านจะกล่าวเอง. සත්තානං [Pg.300] විසුද්ධිං පාපනත්ථායාති රාගාදීහි මලෙහි අභිජ්ඣාවිසමලොභාදීහි ච උපක්කිලෙසෙහි කිලිට්ඨචිත්තානං සත්තානං විසුද්ධිපාපනත්ථාය සමතික්කමනත්ථාය. ආයතිං අනුප්පජ්ජනඤ්හි ඉධ ‘‘සමතික්කමො’’ති වුත්තං. අත්ථං ගමනත්ථායාති කායිකදුක්ඛස්ස ච චෙතසිකදොමනස්සස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං අත්ථඞ්ගමාය, නිරොධායාති අත්ථො. ඤායති නිච්ඡයෙන කමති නිබ්බානං, තං වා ඤායති පටිවිජ්ඣීයති එතෙනාති ඤායො, සමුච්ඡෙදභාවො අරියමග්ගොති ආහ ‘‘සහවිපස්සනකස්ස මග්ගස්සා’’ති. පච්චක්ඛකරණත්ථායාති අත්තපච්චක්ඛතාය. පරපච්චයෙන විනා පච්චක්ඛකරණඤ්හි ‘‘සච්ඡිකිරියා’’ති වුච්චති. අසම්භින්නන්ති පිත්තසෙම්හාදීහි අපලිබුද්ධං අනුපහතං. คำว่า สตฺตานํ วิสุทฺธึ ปาปนตฺถาย (เพื่อยังสัตว์ทั้งหลายให้ถึงความบริสุทธิ์) คือ เพื่อยังสัตว์ทั้งหลายผู้มีจิตเศร้าหมองด้วยมลทินมีราคะเป็นต้น และด้วยอุปกิเลสมีอภิชฌาวิสมโลภะเป็นต้น ให้ถึงความบริสุทธิ์ เพื่อก้าวล่วงเสีย. ความไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตนั่นแหละ ในที่นี้เรียกว่า "สมติกกโม" (การก้าวล่วง). คำว่า อตฺถํ คมนตฺถาย (เพื่อถึงความดับ) คือ เพื่อความดับไปแห่งทุกข์ทางกายและโทมนัสทางใจทั้งสองนี้ หมายถึง เพื่อความดับ. นิพพานอันบุคคลย่อมรู้ ย่อมดำเนินไปโดยแน่นอน หรือนิพพานอันบุคคลย่อมรู้ ย่อมแทงตลอดด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ญายะ (ทาง), อริยมรรคคือความเป็นสมุจเฉทภาวะ ท่านจึงกล่าวว่า "แห่งมรรคที่มีวิปัสสนาด้วย". คำว่า ปัจจกฺขกรณตฺถาย (เพื่อทำให้ประจักษ์) คือ เพื่อทำให้ประจักษ์ด้วยตนเอง. การทำให้ประจักษ์โดยปราศจากปัจจัยภายนอกนั่นแหละ เรียกว่า "สัจฉิกิริยา" (การทำให้แจ้ง). คำว่า อสัมภินนัง (ไม่ปะปนกัน) คือ ไม่ถูกดีและเสมหะเป็นต้นขัดขวาง ไม่ถูกทำลาย. රාගානුගතො සමාධි අභිනතො නාම හොති ආරම්මණෙ අභිමුඛාභාවෙන පවත්තියා, දොසානුගතො පන අපනතො අපගමනවසෙන පවත්තියා, තදුභයප්පටික්ඛෙපෙන ‘‘න චාභිනතො න චාපනතො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘රාගවසෙනා’’තිආදි. න සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතොති ලොකියජ්ඣානචිත්තානි විය න සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන තදඞ්ගප්පහානවික්ඛම්භනප්පහානවසෙන ච නිග්ගහෙත්වා වාරෙත්වා ඨිතො. කිඤ්චරහි කිලෙසානං ඡින්නන්තෙ උප්පන්නො. තථාභූතං ඵලසමාධිං සන්ධායෙතං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘න සසඞ්ඛාරෙන…පෙ… ඡින්නන්තෙ උප්පන්නො’’ති. สมาธิที่ถูกราคะตามไป ชื่อว่า อภินตะ (น้อมไป) เพราะเป็นไปโดยความเป็นผู้มีหน้าเฉพาะต่ออารมณ์, ส่วนสมาธิที่ถูกโทสะตามไป ชื่อว่า อปนตะ (ถอยกลับ) เพราะเป็นไปโดยการถอยกลับ, การปฏิเสธทั้งสองนั้นว่า "ไม่น้อมไปและไม่ถอยกลับ" ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ว่า "ด้วยอำนาจแห่งราคะ" เป็นต้น. บทว่า "ไม่เป็นไปโดยการข่มขี่ห้ามด้วยความปรุงแต่ง" คือ ไม่ตั้งอยู่โดยการข่มขี่ห้ามด้วยความปรุงแต่ง ด้วยความพยายาม และด้วยการละกิเลสเป็นส่วนๆ และด้วยการข่มกิเลสไว้ได้ เหมือนจิตแห่งโลกิยฌานทั้งหลาย. แต่สมาธินั้นเกิดขึ้นในที่สุดแห่งกิเลสที่ขาดแล้ว. คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงผลสมาธิที่มีสภาพเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่เป็นไปโดยความปรุงแต่ง... ถึง... เกิดขึ้นในที่สุดแห่งกิเลสที่ขาดแล้ว". ආනන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอานันทสูตร จบแล้ว. 7. ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาโลกายติกสูตร 38. සත්තමෙ ලොකායතවාදකාති ආයතිං හිතං ලොකො න යතති න විරුහති එතෙනාති ලොකායතං, විතණ්ඩසත්ථං. තඤ්හි ගන්ථං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤකිරියාය චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති, තං වදන්තීති ලොකායතවාදකා. ๓๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า โลกายตวาทกา (พวกโลกายตะ) คือ โลกายตะ ได้แก่ ศาสตร์แห่งการโต้เถียง (วิตัณฑศาสตร์) เพราะโลกย่อมไม่พยายาม ไม่เจริญในประโยชน์ภายหน้าด้วยศาสตร์นี้. สัตว์ทั้งหลายอาศัยคัมภีร์นั้นแล้ว ย่อมไม่ยังแม้เพียงจิตให้เกิดขึ้นเพื่อการทำบุญเลย. ชนทั้งหลายกล่าวคัมภีร์นั้น จึงชื่อว่า โลกายตวาทกา. දළ්හං ථිරං ධනු එතස්සාති දළ්හධන්වා (අ. නි. ටී. 2.4.45-46; සං. නි. ටී. 1.1.107), සො එව ‘‘දළ්හධම්මා’’ති වුත්තො. පටිසත්තුවිධමනත්ථං ධනුං ගණ්හාතීති ධනුග්ගහො. සො එව උසුං සරං අසති ඛිපතීති ඉස්සාසො. ද්විසහස්සථාමන්ති ලොහාදිභාරං වහිතුං සමත්ථං ද්විසහස්සථාමං. තෙනාහ ‘‘ද්විසහස්සථාමං නාමා’’තිආදි. දණ්ඩෙති ධනුදණ්ඩෙ. යාව කණ්ඩප්පමාණාති දීඝතො යත්තකං කණ්ඩස්ස පමාණං, තත්තකෙ [Pg.301] ධනුදණ්ඩෙ උක්ඛිත්තමත්තෙ ආරොපිතෙසුයෙව ජියාදණ්ඩෙසු සො චෙ භාරො පථවිතො මුච්චති, එවං ඉදං ද්විසහස්සථාමං නාම ධනූති දට්ඨබ්බං. උග්ගහිතසිප්පොති උග්ගහිතධනුසිප්පො. කතහත්ථොති ථිරතරං ලක්ඛෙසු අවිරජ්ඣනසරක්ඛෙපො. ඊදිසො පන තත්ථ වසිභූතො කතහත්ථො නාම හොතීති ආහ ‘‘චිණ්ණවසිභාවො’’ති. කතං රාජකුලාදීසු උපෙච්ච අසනං එතෙන සො කතූපාසනොති ආහ ‘‘රාජකුලාදීසු දස්සිතසිප්පො’’ති. එවං කතන්ති එවං අන්තොසුසිරකරණාදිනා සල්ලහුකං කතං. บทว่า ทฬฺหธนฺวา ความว่า ผู้มีธนูอันมั่นคงแข็งแรง (อ. นิ. ฏี. 2.4.45-46; สํ. นิ. ฏี. 1.1.107) ผู้นั้นนั่นแลท่านเรียกว่า ‘ทฬฺหธมฺมา’. บทว่า ธนุคฺคโห ความว่า ผู้ถือธนูเพื่อกำจัดข้าศึก. ผู้นั้นนั่นแลย่อมซัดคือยิงลูกศรไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า อิสฺสาสะ. บทว่า ทฺวิสหสฺสถามํ ความว่า มีกำลังเท่ากับน้ำหนักสองพัน คือสามารถยกของหนักมีเหล็กเป็นต้นหนักสองพันได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ชื่อว่ามีกำลังสองพัน’ เป็นต้น. บทว่า ทณฺเฑ คือ ในคันธนู. บทว่า ยาว กณฺฑปฺปมาณา ความว่า โดยความยาวมีประมาณเท่าลูกศร พึงทราบว่า เมื่อยกคันธนูขึ้นเพียงเท่าประมาณความยาวของลูกศร และเมื่อขึ้นสายธนูแล้ว หากภาระนั้นหลุดจากพื้นดิน ธนูนี้ชื่อว่ามีกำลังสองพัน. บทว่า อุคฺคหิตสิปฺโป คือ ผู้เรียนศิลปะการยิงธนูแล้ว. บทว่า กตหตฺโถ คือ ผู้มีการซัดลูกศรไม่พลาดเป้าอย่างมั่นคงยิ่ง. ท่านกล่าวว่า ‘ผู้มีความชำนาญอันประพฤติแล้ว’ เพราะผู้นั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญในศิลปะนั้น ชื่อว่า กตหัตถะ. บทว่า กตูปาสโน คือ ผู้มีการฝึกฝนอันทำแล้ว เพราะผู้นั้นเข้าไปยังราชตระกูลเป็นต้นแล้วฝึกฝนศิลปะนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ผู้แสดงศิลปะในราชตระกูลเป็นต้นแล้ว’. บทว่า เอวํ กตํ คือ ทำให้เบาด้วยการทำให้กลวงภายในเป็นต้นอย่างนี้. ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโลกายติกสูตร จบแล้ว. 8-9. දෙවාසුරසඞ්ගාමසුත්තාදිවණ්ණනා ๘-๙. พรรณนาเทวาสุรสังคามสูตรเป็นต้น 39-40. අට්ඨමෙ අභියිංසූති කදා අභියිංසු? යදා බලවන්තො අහෙසුං, තදා. තත්‍රායමනුපුබ්බිකථා (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.247; සාරත්ථ. ටී. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා) – සක්කො කිර මගධරට්ඨෙ මචලගාමකෙ මඝො නාම මාණවො හුත්වා තෙත්තිංස පුරිසෙ ගහෙත්වා කල්‍යාණකම්මං කරොන්තො සත්ත වතපදානි පූරෙත්වා තත්ථ කාලඞ්කතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. තං බලවකම්මානුභාවෙන සපරිසං සෙසදෙවතා දසහි ඨානෙහි අධිගණ්හන්තං දිස්වා ‘‘ආගන්තුකදෙවපුත්තා ආගතා’’ති නෙවාසිකා ගන්ධපානං සජ්ජයිංසු. සක්කො සකපරිසාය සඤ්ඤං අදාසි ‘‘මාරිසා මා ගන්ධපානං පිවිත්ථ, පිවනාකාරමත්තමෙව දස්සෙථා’’ති. තෙ තථා අකංසු. නෙවාසිකදෙවතා සුවණ්ණසරකෙහි උපනීතං ගන්ධපානං යාවදත්ථං පිවිත්වා මත්තා තත්ථ තත්ථ සුවණ්ණපථවියං පතිත්වා සයිංසු. සක්කො ‘‘ගණ්හථ පුත්තහතාය පුත්තෙ’’ති තෙ පාදෙසු ගහෙත්වා සිනෙරුපාදෙ ඛිපාපෙසි. සක්කස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන තදනුවත්තකාපි සබ්බෙ තත්ථෙව පතිංසු. තෙ සිනෙරුවෙමජ්ඣකාලෙ සඤ්ඤං ලභිත්වා, ‘‘තාතා, සුරං න පිවිම්හ, සුරං න පිවිම්හා’’ති ආහංසු. තතො පට්ඨාය අසුරා නාම ජාතා. අථ නෙසං කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානං සිනෙරුස්ස හෙට්ඨිමතලෙ දසයොජනසහස්සං අසුරභවනං නිබ්බත්ති. සක්කො තෙසං නිවත්තිත්වා අනාගමනත්ථාය ආරක්ඛං ඨපෙසි. යං සන්ධාය වුත්තං – ๓๙-๔๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อภิยิงฺสุ (ยกไปโจมตีแล้ว) ความว่า ยกไปเมื่อไร? เมื่อพวกเขามีกำลังมาก. เรื่องราวตามลำดับในเรื่องนั้นมีดังนี้ (สํ. อ. 1.1.247; สารัตถ. ฏีกา 1. เวรัญชกัณฑ์วรรณนา) – ได้ยินว่า ท้าวสักกะเมื่อครั้งเป็นมาณพชื่อมฆะในมคธรัฐ ณ หมู่บ้านมจละ ได้พาบุรุษ ๓๓ คน ทำกรรมดี บำเพ็ญวัตรบท ๗ ประการ ครั้นทำกาละแล้ว ได้อุบัติในเทวโลก. เทวดาเจ้าถิ่น (เนวาสิกเทวดา) เห็นท้าวสักกะพร้อมด้วยบริวารผู้มีอานุภาพแห่งกรรมอันแรงกล้า ครอบงำเทวดาที่เหลือได้ด้วยสถาน ๑๐ ประการ จึงกล่าวว่า ‘เทวบุตรผู้มาใหม่มาแล้ว’ แล้วจัดเตรียมน้ำหอม (สุรา). ท้าวสักกะได้ให้สัญญาณแก่บริวารของตนว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกท่านอย่าดื่มน้ำหอมนั้นเลย จงแสดงอาการเพียงว่าดื่มเท่านั้น’. พวกเขาก็ทำตามนั้น. เทวดาเจ้าถิ่นได้ดื่มน้ำหอมที่นำมาด้วยถาดทองคำจนพอใจ แล้วเมามายล้มลงนอนบนพื้นทองคำในที่นั้นๆ. ท้าวสักกะกล่าวว่า ‘จงจับพวกบุตรของหญิงผู้ฆ่าบุตร’ แล้วให้จับที่เท้าของพวกนั้นโยนลงที่เชิงเขาพระสุเมรุ. ด้วยบุญเดชของท้าวสักกะ แม้พวกที่ติดตามท้าวสักกะทั้งหมดก็ตกลงไปที่นั่นเหมือนกัน. พวกนั้นได้สติในระหว่างกึ่งกลางเขาพระสุเมรุ แล้วกล่าวว่า ‘พ่อเอ๋ย พวกเราไม่ได้ดื่มสุรา พวกเราไม่ได้ดื่มสุรา’. ตั้งแต่นั้นมา พวกเขาก็ได้ชื่อว่า อสุระ. ต่อมา อสุรภพซึ่งเกิดขึ้นด้วยกรรมปัจจัยและอุตุสมุฏฐานของพวกนั้น ได้เกิดขึ้นที่ใต้พื้นเขาพระสุเมรุมีประมาณหมื่นโยชน์. ท้าวสักกะได้จัดเวรยามไว้เพื่อไม่ให้พวกนั้นกลับมาอีก. ซึ่งท่านกล่าวหมายถึงเรื่องนั้นว่า – ‘‘අන්තරා [Pg.302] ද්වින්නං අයුජ්ඣපුරානං,පඤ්චවිධා ඨපිතා අභිරක්ඛා; උරග-කරොටි-පයස්ස ච හාරී,මදනයුතා චතුරො ච මහත්ථා’’ති. (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.247; සාරත්ථ. ටී. 1.1 වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා); ‘ในระหว่างนครที่รบไม่ได้ทั้งสอง, มีการอารักขา ๕ อย่างตั้งไว้แล้ว; คือ นาค, ครุฑ, กุมภัณฑ์, ยักษ์ผู้เมามัน และท้าวมหาราชทั้งสี่ผู้มีอานุภาพมาก’ ดังนี้. (สํ. อ. 1.1.247; สารัตถ. ฏีกา 1.1 เวรัญชกัณฑ์วรรณนา); ද්වෙ නගරානි හි යුද්ධෙන ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අයුජ්ඣපුරානි නාම ජාතානි දෙවනගරඤ්ච අසුරනගරඤ්ච. යදා හි අසුරා බලවන්තො හොන්ති, අථ දෙවෙහි පලායිත්වා දෙවනගරං පවිසිත්වා ද්වාරෙ පිදහිතෙ අසුරානං සතසහස්සම්පි කිඤ්චි කාතුං න සක්කොති. යදා දෙවා බලවන්තො හොන්ති, අථාසුරෙහි පලායිත්වා අසුරනගරස්ස ද්වාරෙ පිදහිතෙ සක්කානං සතසහස්සම්පි කිඤ්චි කාතුං න සක්කොති. ඉති ඉමානි ද්වෙ නගරානි අයුජ්ඣපුරානි නාම. තෙසං අන්තරා එතෙසු උරගාදීසු පඤ්චසු ඨානෙසු සක්කෙන ආරක්ඛා ඨපිතා. තත්ථ උරගසද්දෙන නාගා ගහිතා. තෙ හි උදකෙ බලවන්තො හොන්ති, තස්මා සිනෙරුස්ස පඨමාලින්දෙ එතෙසං ආරක්ඛා. කරොටිසද්දෙන සුපණ්ණා ගහිතා. තෙසං කිර කරොටි නාම පානභොජනං, තෙන තං නාමං ලභිංසු, දුතියාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා. පයස්සහාරිසද්දෙන කුම්භණ්ඩා ගහිතා, දානවරක්ඛසා කිර තෙ, තතියාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා. මදනයුතසද්දෙන යක්ඛා ගහිතා. විසමචාරිනො කිර තෙ යුජ්ඣසොණ්ඩා, චතුත්ථාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා. චතුරො ච මහත්තාති චත්තාරො මහාරාජානො වුත්තා, පඤ්චමාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා, තස්මා යදි අසුරා කුපිතාවිලචිත්තා දෙවපුරං උපයන්ති යුජ්ඣිතුං. යං ගිරිනො පඨමං පරිභණ්ඩං, තං උරගා පටිබාහයන්ති. එවං සෙසෙසු සෙසා. จริงอยู่ นครทั้งสองนั้นชื่อว่า อยุชฌปุระ เพราะไม่สามารถยึดได้ด้วยการรบ คือ เทวนครและอสุรนคร. ด้วยว่า เมื่อพวกอสุระมีกำลังมาก พวกเทวดาก็หนีเข้าไปยังเทวนคร เมื่อปิดประตูแล้ว แม้อสุระตั้งแสนก็ไม่สามารถทำอะไรได้. เมื่อพวกเทวดามีกำลังมาก พวกอสุระก็หนีเข้าไปยังอสุรนคร เมื่อปิดประตูแล้ว แม้ท้าวสักกะตั้งแสนก็ไม่สามารถทำอะไรได้. ด้วยเหตุนี้ นครทั้งสองนี้จึงชื่อว่า อยุชฌปุระ. ในระหว่างนครเหล่านั้น ท้าวสักกะได้จัดเวรยามไว้ใน ๕ สถานที่เหล่านี้มีนาคเป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า อุรคะ หมายถึงพวกนาค. ด้วยว่า พวกนาคนั้นมีกำลังมากในน้ำ เพราะฉะนั้น การอารักขาของพวกนาคจึงอยู่ที่ระเบียงชั้นแรกของเขาพระสุเมรุ. คำว่า กโรฏิ หมายถึงพวกครุฑ. ได้ยินว่า อาหารและเครื่องดื่มของพวกครุฑชื่อว่า กโรฏิ เพราะฉะนั้น พวกเขาจึงได้ชื่อนั้น การอารักขาของพวกครุฑจึงอยู่ที่ระเบียงชั้นที่สอง. คำว่า ปยสฺสหรี หมายถึงกุมภัณฑ์ทั้งหลาย ได้ยินว่า พวกเขาเป็นพวกทานวะและรากษส การอารักขาของพวกกุมภัณฑ์จึงอยู่ที่ระเบียงชั้นที่สาม. คำว่า มทนยุตะ หมายถึงพวกยักษ์. ได้ยินว่า พวกเขามีความประพฤติไม่สม่ำเสมอและชอบการรบ การอารักขาของพวกยักษ์จึงอยู่ที่ระเบียงชั้นที่สี่. คำว่า จตุโร จ มหตฺถา หมายถึงท้าวมหาราชทั้งสี่ การอารักขาของพวกท้าวมหาราชจึงอยู่ที่ระเบียงชั้นที่ห้า เพราะฉะนั้น หากพวกอสุระมีจิตขุ่นเคืองพลุ่งพล่านมายังเทวบุรีเพื่อรบ. สิ่งใดเป็นเครื่องล้อมชั้นแรกของภูเขา พวกนาคย่อมป้องกันสิ่งนั้นไว้. ในส่วนที่เหลือก็มีผู้ป้องกันตามลำดับอย่างนี้. තෙ පන අසුරා ආයුවණ්ණයසඉස්සරියසම්පත්තීහි තාවතිංසසදිසාව, තස්මා අන්තරා අත්තානං අජානිත්වා පාටලියා පුප්ඵිතාය ‘‘න ඉදං දෙවනගරං, තත්ථ පාරිච්ඡත්තකො පුප්ඵති, ඉධ පන චිත්තපාටලී, ජරසක්කෙනාම්හාකං සුරං පායෙත්වා වඤ්චිතා, දෙවනගරඤ්ච නො ගහිතං, ගච්ඡාම, තෙන සද්ධිං යුජ්ඣිස්සාමා’’ති හත්ථිඅස්සරථෙ ආරුය්හ සුවණ්ණරජතමණිඵලකානි ගහෙත්වා යුද්ධසජ්ජා හුත්වා අසුරභෙරියො වාදෙන්තා මහාසමුද්දෙ උදකං ද්විධා භෙත්වා උට්ඨහන්ති. තෙ දෙවෙ වුට්ඨෙ වම්මිකමක්ඛිකා [Pg.303] වම්මිකං විය සිනෙරුං ආරුහිතුං ආරභන්ති. අථ නෙසං පඨමං නාගෙහි සද්ධිං යුද්ධං හොති. තස්මිං ඛො පන යුද්ධෙ න කස්සචි ඡවි වා චම්මං වා ඡිජ්ජති, න ලොහිතං උප්පජ්ජති, කෙවලං කුමාරකානං දාරුමෙණ්ඩකයුද්ධං විය අඤ්ඤමඤ්ඤසන්තාසනමත්තමෙව හොති. කොටිසතාපි කොටිසහස්සාපි නාගා තෙහි සද්ධිං යුජ්ඣිත්වා තෙ අසුරපුරංයෙව පවෙසෙත්වා නිවත්තන්ති. යදා පන අසුරා බලවන්තො හොන්ති, අථ නාගා ඔසක්කිත්වා දුතියෙ ආලින්දෙ සුපණ්ණෙහි සද්ධිං එකතොව හුත්වා යුජ්ඣන්ති. එස නයො සුපණ්ණාදීසුපි. යදා පන තානි පඤ්චපි ඨානානි අසුරා මද්දන්ති, තදා එකතො සම්පිණ්ඩිතානිපි තානි පඤ්ච බලානි ඔසක්කන්ති. අථ චත්තාරො මහාරාජානො ගන්ත්වා සක්කස්ස තං පවත්තිං ආරොචෙන්ති. සක්කො තෙසං වචනං සුත්වා දියඩ්ඪයොජනසතිකං වෙජයන්තරථං ආරුය්හ සයං වා නික්ඛමති, එකං පුත්තං වා පෙසෙති. යදා දෙවා පුන අපච්චාගමනාය අසුරෙ ජිනිංසු, තදා සක්කො අසුරෙ පලාපෙත්වා පඤ්චසු ඨානෙසු ආරක්ඛං දත්වා වෙදියපාදෙ වජිරහත්ථා ඉන්දපටිමායො ඨපෙසි. අසුරා කාලෙන කාලං උට්ඨහිත්වා පටිමායො දිස්වා ‘‘සක්කො අප්පමත්තො තිට්ඨතී’’ති තතොව නිවත්තන්ති. ඉධ පන යදා අසුරානං ජයො අහොසි, දෙවානං පරාජයො, තං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘පරාජිතා ච, භික්ඛවෙ, දෙවා අපයිංසුයෙව උත්තරෙනාභිමුඛා, අභියිංසු අසුරා’’ති. แต่พวกอสูรเหล่านั้นมีอายุ วรรณะ ยศ และความสมบูรณ์ด้วยอำนาจเหมือนกับพวกเทวดาชั้นดาวดึงส์นั่นเอง เพราะฉะนั้น เมื่อต้นแคฝอย (ปาฏลี) บาน อสูรเหล่านั้นจึงไม่รู้ตัวในระหว่าง (ที่เมาสุรา) แล้วคิดว่า “นี่ไม่ใช่เมืองของเทวดา ที่นั่นต้นปาริฉัตรบาน แต่ที่นี่ต้นจิตตปาฏลี เราถูกท้าวสักกะแก่หลอกลวงให้ดื่มสุรา และเมืองของพวกเราก็ถูกยึดไปแล้ว ไปเถิด เราจะรบกับท้าวสักกะ” ดังนี้แล้ว ก็ขึ้นช้าง ม้า รถ ถือแผ่นทอง เงิน และแก้วมณี เตรียมพร้อมรบ ประโคมอสูรเภรี ผ่ามหาสมุทรเป็นสองส่วนแล้วก็ผุดขึ้นมา เมื่อเทวดาปรากฏขึ้น พวกอสูรก็เริ่มขึ้นภูเขาสิเนรุเหมือนแมลงเม่าขึ้นจอมปลวก ลำดับแรก การรบกับพวกนาคก็เกิดขึ้น ในการรบนั้น ผิวหนังหรือหนังของใครๆ ก็ไม่ถูกตัดขาด เลือดก็ไม่ไหลออกมา เป็นเพียงการทำให้ตกใจซึ่งกันและกันเท่านั้น เหมือนการรบด้วยแกะไม้ของเด็กๆ นาคเป็นร้อยโกฏิเป็นพันโกฏิรบกับพวกอสูรเหล่านั้นแล้วก็กลับไปหลังจากที่ได้เข้าไปในเมืองอสูรนั่นเอง แต่เมื่อใดพวกอสูรมีกำลังมาก เมื่อนั้นพวกนาคก็ถอยร่นไปรวมกับพวกครุฑในระเบียงชั้นที่สองแล้วรบกัน ข้อนี้ก็เป็นนัยเดียวกันในเรื่องครุฑเป็นต้น แต่เมื่อใดพวกอสูรย่ำยีฐานะทั้งห้าเหล่านั้น เมื่อนั้นกำลังทั้งห้าเหล่านั้นที่รวมกันอยู่ก็ถอยร่นไป ลำดับนั้น ท้าวมหาราชทั้งสี่ก็ไปกราบทูลเรื่องนั้นแก่ท้าวสักกะ ท้าวสักกะทรงสดับคำของท้าวมหาราชเหล่านั้นแล้ว ก็เสด็จขึ้นรถเวชยันต์ซึ่งมีระยะทางร้อยห้าสิบโยชน์ แล้วเสด็จออกไปเอง หรือไม่ก็ส่งพระโอรสองค์หนึ่งไป เมื่อเทวดาชนะอสูรโดยไม่กลับมาอีก ท้าวสักกะก็ขับไล่อสูรไป แล้วจัดเวรยามไว้ในห้าตำแหน่ง และประดิษฐานรูปปั้นพระอินทร์ผู้ทรงวัชระไว้ที่เชิงกำแพง พวกอสูรเมื่อผุดขึ้นมาเป็นครั้งคราว เห็นรูปปั้นแล้วก็คิดว่า “ท้าวสักกะทรงไม่ประมาทอยู่” แล้วก็กลับไปจากที่นั่น ในที่นี้ เมื่อใดชัยชนะเป็นของพวกอสูร และความพ่ายแพ้เป็นของพวกเทวดา เมื่อนั้นจึงตรัสคำนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาผู้แพ้แล้วก็หนีไปทางทิศเหนือ อสูรก็รุกราน” දක්ඛිණාභිමුඛා හුත්වාති චක්කවාළපබ්බතාභිමුඛා හුත්වා. අසුරා කිර දෙවෙහි පරාජිතා පලායන්තා චක්කවාළපබ්බතාභිමුඛං ගන්ත්වා චක්කවාළමහාසමුද්දපිට්ඨියං රජතපට්ටවණ්ණෙ වාලිකාපුලිනෙ යත්ථ පණ්ණකුටියො මාපෙත්වා ඉසයො වසන්ති, තත්ථ ගන්ත්වා ඉසීනං අස්සමපදෙන ගච්ඡන්තා ‘‘සක්කො ඉමෙහි සද්ධිං මන්තෙත්වා අම්හෙ නාසෙති, ගණ්හථ පුත්තහතාය පුත්තෙ’’ති කුපිතා අස්සමපදෙ පානීයඝටචඞ්කමනපණ්ණසාලාදීනි විද්ධංසෙන්ති. ඉසයො අරඤ්ඤතො ඵලාඵලං ආදාය ආගතා දිස්වා පුන දුක්ඛෙන පටිපාකතිකං කරොන්ති, තෙපි පුනප්පුනං තථෙව පරාජිතා ගන්ත්වා විනාසෙන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘පරාජිතා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අසුරා අපයිංසුයෙව දක්ඛිණෙනාභිමුඛා’’ති. නවමං උත්තානත්ථමෙව. คำว่า “หันหน้าไปทางทิศใต้” คือ หันหน้าไปทางภูเขาจักรวาล ได้ยินว่า พวกอสูรเมื่อพ่ายแพ้แก่เทวดาแล้วหนีไป ก็ไปทางภูเขาจักรวาล ไปยังหาดทรายสีเงินบนพื้นมหาสมุทรจักรวาล ซึ่งเป็นที่ที่พวกฤๅษีสร้างบรรณศาลาอยู่ เมื่อไปถึงที่นั่น พวกอสูรก็เดินผ่านอาศรมของฤๅษี แล้วโกรธว่า “ท้าวสักกะปรึกษากับพวกฤๅษีเหล่านี้แล้วทำลายพวกเรา จงจับพวกบุตรของคนฆ่าบุตรเถิด” ดังนี้แล้ว ก็ทำลายหม้อน้ำ ทางจงกรม และบรรณศาลาเป็นต้นในอาศรม พวกฤๅษีเมื่อกลับมาจากป่าพร้อมด้วยผลไม้ต่างๆ เห็นเข้าแล้วก็ทำกลับคืนให้เป็นปกติด้วยความยากลำบาก พวกอสูรเหล่านั้นก็พ่ายแพ้ไปอีกครั้งแล้วครั้งเล่า และไปทำลายเช่นนั้นอีก เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสูรผู้แพ้แล้วก็หนีไปทางทิศใต้” ข้อที่เก้ามีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว දෙවාසුරසඞ්ගාමසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยเทวาสุรสงครามสูตรเป็นต้น จบแล้ว 10. තපුස්සසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาว่าด้วยตปุสสสูตร 41. දසමෙ [Pg.304] පක්ඛන්දතීති පවිසති. පසීදතීති පසාදං අභිරුචිං ආපජ්ජති, පතිට්ඨාති විමුච්චතීති අත්ථො. කථාපාභතන්ති කථාය මූලං. මූලඤ්හි ‘‘පාභත’’න්ති වුච්චති. යථාහ – ๔๑. ในข้อที่สิบ คำว่า “ปักขันธติ” หมายถึง เข้าไป คำว่า “ปสีทติ” หมายถึง ถึงซึ่งความเลื่อมใส ความยินดี ตั้งมั่น หลุดพ้น คำว่า “กถาปาภตัง” หมายถึง ต้นเค้าแห่งถ้อยคำ เพราะคำว่า “ปาภตะ” หมายถึง ต้นเค้า ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘අප්පකෙනපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො; සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති. (ජා. 1.1.4); “คนมีปัญญา มีความฉลาด ย่อมยังตนให้ตั้งขึ้นได้ด้วยเสบียงเพียงเล็กน้อย เหมือนช่างเหล็กเป่าไฟน้อยให้ลุกโพลงฉะนั้น” (ชา. 1.1.4) තෙනෙවාහ ‘‘කථාපාභතන්ති කථාමූල’’න්ති. විතක්කග්ගහණෙනෙව තංසහචරිතො විචාරොපි ගහිතො. තෙනෙවෙත්ථ බහුවචනනිද්දෙසො කතොති ආහ ‘‘විතක්කෙසූති විතක්කවිචාරෙසූ’’ති. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “กถาปาภตัง” คือ “ต้นเค้าแห่งถ้อยคำ” ด้วยการกล่าวถึงวิตก ก็เท่ากับกล่าวถึงวิจารที่มาคู่กันด้วย เพราะเหตุนั้น จึงมีการระบุเป็นพหูพจน์ในที่นี้ จึงตรัสว่า “วิตกฺเกสุ” คือ “ในวิตกและวิจาร” තපුස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยตปุสสสูตร จบแล้ว මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยมหาวรรค จบแล้ว 5. සාමඤ්ඤවග්ගො ๕. สามัญญวรรค 1-10. සම්බාධසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยสัมพาธสูตรเป็นต้น 42-51. පඤ්චමස්ස පඨමෙ උදායීති තයො ථෙරා උදායී නාම කාළුදායී, ලාළුදායී, මහාඋදායීති, ඉධ කාළුදායී අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘උදායීති කාළුදායිත්ථෙරො’’ති. සම්බාධෙති සම්පීළිතතණ්හාසංකිලෙසාදිනා සඋප්පීළනතාය පරමසම්බාධෙ. අතිවිය සඞ්කරට්ඨානභූතො හි නීවරණසම්බාධො අධිප්පෙතො. ඔකාසොති ඣානස්සෙතං නාමං. නීවරණසම්බාධාභාවෙන හි ඣානං ඉධ ‘‘ඔකාසො’’ති වුත්තං. පටිලීනනිසභොති වා පටිලීනො හුත්වා සෙට්ඨො, පටිලීනානං වා සෙට්ඨොති පටිලීනනිසභො. පටිලීනා නාම පහීනමානා වුච්චන්ති මානුස්සයවසෙන උණ්ණතාභාවතො. යථාහ ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පටිලීනො හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අස්මිමානො පහීනො හොති උච්ඡින්නමූලො තාලාවත්ථුකතො අනභාවංගතො ආයතිං අනුප්පාදධම්මො’’ති (අ. නි. 4.38; මහානි. 87). සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. ๔๒-๕๑. ในปฐมบทของปัญจมวรรค คำว่า “อุทายี” หมายถึง พระเถระสามองค์ชื่ออุทายี คือ กาฬุทายี, ลาฬุทายี, มหาอุทายี ในที่นี้หมายถึงพระกาฬุทายีเถระ จึงกล่าวว่า “อุทายี” คือ “พระกาฬุทายีเถระ” คำว่า “สัมพาเธ” หมายถึง ในความคับแค้นอย่างยิ่ง ด้วยความบีบคั้นแห่งตัณหาและกิเลสเป็นต้น ความคับแค้นอันเกิดจากนิวรณ์ซึ่งเป็นที่รวมแห่งความยุ่งเหยิงอย่างยิ่งนั้น พึงประสงค์ในที่นี้ คำว่า “โอกาสะ” นี้เป็นชื่อของฌาน เพราะฌานในที่นี้เรียกว่า “โอกาสะ” ด้วยเหตุที่ไม่มีความคับแค้นอันเกิดจากนิวรณ์ คำว่า “ปฏิลีนนิสภะ” คือ ผู้ประเสริฐเพราะเป็นผู้สงบ หรือผู้ประเสริฐในหมู่ผู้สงบ คำว่า “ปฏิลีน” หมายถึง ผู้มีมานะละได้แล้ว เพราะไม่มีความเย่อหยิ่งด้วยอำนาจแห่งมานะ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สงบได้อย่างไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีอัสมิมานะละได้แล้ว มีรากขาดแล้ว ทำให้ไม่มีที่ตั้งเหมือนต้นตาล ทำให้ไม่มีสภาพไปแล้ว มีธรรมไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปในอนาคต” (อ. อ. 4.38; มหานิ. 87) ข้อที่เหลือทั้งหมดมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว සම්බාධසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยสัมพาธสูตรเป็นต้น จบแล้ว ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය อรรถกถาอังคุตตรนิกาย มโนรถปูรณี නවකනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා. อรรถกถาว่าด้วยนวกนิบาต อันเป็นเครื่องส่องความหมายที่ไม่ชัดเจน จบแล้ว . නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น අඞ්ගුත්තරනිකායෙ ในอังคุตตรนิกาย දසකනිපාත-ටීකා ฎีกาทสกนิบาต 1. පඨමපණ්ණාසකං ๑. ปฐมปัณณาสก์ 1. ආනිසංසවග්ගො ๑. อานิสังสวรรค 1. කිමත්ථියසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยกิมัตถิยสูตร 1. දසකනිපාතස්ස [Pg.305] පඨමෙ අවිප්පටිසාරත්ථානීති අවිප්පටිසාරප්පයොජනානි. අවිප්පටිසාරානිසංසානීති අවිප්පටිසාරුදයානි. එතෙන අවිප්පටිසාරො නාම සීලස්ස උදයමත්තං, සංවද්ධිතස්ස රුක්ඛස්ස ඡායාපුප්ඵසදිසං, අඤ්ඤො එව පනානෙන නිප්ඵාදෙතබ්බො සමාධිආදිගුණොති දස්සෙති. ‘‘යාව මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි, තාව තරුණවිපස්සනා’’ති හි වචනතො උපක්කිලෙසවිමුත්තඋදයබ්බයඤාණතො පරං අයඤ්ච විපස්සනා විරජ්ජති යොගාවචරො විරත්තො පුරිසො විය භරියාය සඞ්ඛාරතො එතෙනාති විරාගො. ๑. ในอรรถกถาสูตรที่ 1 แห่งทสกนิบาต คำว่า อวิปฺปฏิสารตฺถานิ หมายถึง มีความไม่เดือดร้อนเป็นประโยชน์ คำว่า อวิปฺปฏิสารานิสํสานิ หมายถึง มีความไม่เดือดร้อนเป็นอานิสงส์ ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ชื่อว่าความไม่เดือดร้อน เป็นเพียงผลที่เกิดขึ้นของศีล เปรียบเหมือนร่มเงาและดอกไม้ของต้นไม้ที่เจริญเติบโตแล้ว แต่คุณธรรมอื่นมีสมาธิเป็นต้น อันโยคาวจรพึงให้สำเร็จด้วยความไม่เดือดร้อนนี้ เพราะตามพจนะว่า "ตราบใดที่ยังไม่ถึงมรรคามรรคญาณทัสสนวิสุทธิ ตราบนั้นยังเป็นวิปัสสนาอ่อน" ดังนี้ วิปัสสนานี้ ตั้งแต่หลังอุทยัพพยญาณที่พ้นจากอุปกิเลสเป็นต้นไป ย่อมคลายกำหนัดในสังขาร เหมือนบุรุษผู้คลายกำหนัดในภรรยา โยคาวจรย่อมคลายกำหนัดจากสังขารด้วยวิปัสสนานี้ เพราะเหตุนั้น วิปัสสนานี้จึงชื่อว่า วิราคะ කිමත්ථියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากิมัตถิยสูตร จบแล้ว 2-5. චෙතනාකරණීයසුත්තාදිවණ්ණනා ๒-๕. อรรถกถาเจตนาการณียสูตรเป็นต้น 2-5. දුතියෙ සංසාරමහොඝස්ස පරතීරභාවතො යො නං අධිගච්ඡති, තං පාරෙති ගමෙතීති පාරං, නිබ්බානං. තබ්බිදූරතාය නත්ථි එත්ථ පාරන්ති අපාරං, සංසාරො. තෙනාහ ‘‘ඔරිමතීරභූතා තෙභූමකවට්ටා’’තිආදි. තතියාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං. ๒-๕. ในอรรถกถาสูตรที่ 2 คำว่า ปารํ หมายถึง พระนิพพาน เพราะเป็นสภาวะที่เป็นฝั่งโน้นแห่งห้วงน้ำใหญ่คือสังสารวัฏ และเพราะย่อมยังบุคคลผู้บรรลุพระนิพพานนั้นให้ข้ามไปถึงฝั่ง คำว่า ออปารํ หมายถึง สังสารวัฏ เพราะความที่พระนิพพานนั้นอยู่ห่างไกล ฝั่ง (คือความพ้นไป) จึงไม่มีในสังสารวัฏนี้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วัฏฏะอันเป็นไปในภูมิ 3 เป็นฝั่งข้างนี้" เป็นต้น ในอรรถกถาสูตรที่ 3 เป็นต้น ไม่มีคำที่จะต้องอธิบาย චෙතනාකරණීයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเจตนาการณียสูตรเป็นต้น จบแล้ว 6. සමාධිසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาสมาธิสูตร 6. ඡට්ඨෙ සන්තං සන්තන්ති අප්පෙත්වා නිසින්නස්සාතිආදීසු සන්තං සන්තං පණීතං පණීතන්තිආදීනි වදති. ඉමිනා පන ආකාරෙන තං පටිවිජ්ඣිත්වා තත්ථ [Pg.306] චිත්තං උපසංහරතො ඵලසමාපත්තිසඞ්ඛාතො චිත්තුප්පාදො තථා පවත්තතීති වෙදිතබ්බො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. ๖. ในอรรถกถาสูตรที่ 6 ในคำว่า สนฺตํ สนฺตํ เป็นต้น แห่งประโยคว่า "ของผู้ที่นั่งแนบแน่นใจว่า สงบหนอ สงบหนอ" เป็นต้น ท่านกล่าวหมายถึงคำว่า "สงบหนอ สงบหนอ ประณีตหนอ ประณีตหนอ" เป็นต้น พึงทราบว่า จิตตุปบาทที่กล่าวคือผลสมาบัติ ของผู้ที่แทงตลอดพระนิพพานนั้นด้วยอาการนี้แล้วน้อมจิตเข้าไปในพระนิพพานนั้น ย่อมเป็นไปอย่างนั้น ส่วนที่เหลือในทุกแห่งตื้นทั้งนั้น සමාධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสมาธิสูตร จบแล้ว ආනිසංසවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อานิสังสวรรควัณณนา จบแล้ว 2. නාථවග්ගො ๒. นาถวรรค 1-4. සෙනාසනසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๔. อรรถกถาเสนาสนสูตรเป็นต้น 11-14. දුතියස්ස පඨමෙ නාතිදූරන්ති ගොචරට්ඨානතො අඩ්ඪගාවුතතො ඔරභාගතාය නාතිදූරං. නාච්චාසන්නන්ති පච්ඡිමෙන පමාණෙන ගොචරට්ඨානතො පඤ්චධනුසතිකතාය න අතිආසන්නං. තාය ච පන නාතිදූරනාච්චාසන්නතාය ගොචරට්ඨානපටිපරිස්සයාදිරහිතමග්ගතාය ච ගමනස්ස ච ආගමනස්ස ච යුත්තරූපත්තා ගමනාගමනසම්පන්නං. දිවසභාගෙ මහාජනසංකිණ්ණතාභාවෙන දිවා අප්පාකිණ්ණං. අභාවත්ථො හි අයං අප්ප-සද්දො ‘‘අප්පිච්ඡො’’තිආදීසු විය. රත්තියං මනුස්සසද්දාභාවෙන රත්තිං අප්පසද්දං. සබ්බදාපි ජනසන්නිපාතනිග්ඝොසාභාවෙන අප්පනිග්ඝොසං. ๑๑-๑๔. ในอรรถกถาสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 2 คำว่า นาทิทูรํ (ไม่ไกลเกินไป) คือ ไม่ไกลเกินไปเพราะอยู่ในระยะไม่เกินกึ่งคาวุตจากที่โคจร คำว่า นัจจาสันนัง (ไม่ใกล้เกินไป) คือ ไม่ใกล้เกินไปเพราะมีระยะห้าร้อยคันธนูจากที่โคจรโดยประมาณอย่างต่ำ และเพราะความเป็นสถานที่ไม่ไกลเกินไปและไม่ใกล้เกินไปนั้น และเพราะความเป็นทางที่ปราศจากอันตรายจากที่โคจรเป็นต้น จึงมีความเหมาะสมแก่การไปและการมา ชื่อว่า สมบูรณ์ด้วยการไปและการมา คำว่า กลางวันไม่พลุกพล่าน เพราะไม่มีความพลุกพล่านของมหาชนในเวลากลางวัน บทว่า อปฺป นี้ มีความหมายว่าไม่มี เหมือนในคำว่า อปฺปิจฺโฉ เป็นต้น คำว่า กลางคืนไม่เสียงดัง เพราะไม่มีเสียงมนุษย์ในเวลากลางคืน คำว่า ไม่กึกก้อง เพราะไม่มีเสียงอื้ออึงจากการชุมนุมกันของมหาชนในกาลทุกเมื่อ අප්පකසිරෙනාති අකසිරෙන සුඛෙනෙව. සීලාදිගුණානං ථිරභාවප්පත්තියා ථෙරා. සුත්තගෙය්‍යාදි බහු සුතං එතෙසන්ති බහුස්සුතා. තමුග්ගහධාරණෙන සම්මදෙව ගරූනං සන්තිකෙ ආගමිතභාවෙන ච ආගතො පරියත්තිධම්මසඞ්ඛාතො ආගමො එතෙසන්ති ආගතාගමා. සුත්තාභිධම්මසඞ්ඛාතස්ස ධම්මස්ස ධාරණෙන ධම්මධරා. විනයස්ස ධාරණෙන විනයධරා. තෙසං ධම්මවිනයානං මාතිකාය ධාරණෙන මාතිකාධරා. තත්ථ තත්ථ ධම්මපරිපුච්ඡාය පරිපුච්ඡති. අත්ථපරිපුච්ඡාය පරිපඤ්හති වීමංසති විචාරෙති. ඉදං, භන්තෙ, කථං, ඉමස්ස කො අත්ථොති පරිපුච්ඡාපරිපඤ්හාකාරදස්සනං. අවිවටඤ්චෙව පාළියා අත්ථං පදෙසන්තරපාළිදස්සනෙන ආගමතො විවරන්ති. අනුත්තානීකතඤ්ච යුත්තිවිභාවනෙන උත්තානිං කරොන්ති. කඞ්ඛාඨානියෙසු ධම්මෙසු සංසයුප්පත්තියා හෙතුතාය ගණ්ඨිට්ඨානභූතෙසු පාළිප්පදෙසෙසු යාථාවතො විනිච්ඡයප්පදානෙන කඞ්ඛං පටිවිනොදෙන්ති. คำว่า อปฺปกา สิเรน คือ โดยไม่ลำบาก คือโดยง่ายนั่นเอง ชื่อว่า เถระ เพราะถึงความมั่นคงแห่งคุณมีศีลเป็นต้น ชื่อว่า พหูสูต เพราะสูตรและเคยยะเป็นต้นอันท่านเหล่านี้ได้สดับมามาก ชื่อว่า อาคตาคมะ เพราะอาคมคือปริยัติธรรมมาถึงแล้วแก่ท่านเหล่านี้ โดยการเรียนและการทรงจำไว้ และโดยการมาสู่สำนักของอาจารย์โดยชอบ ชื่อว่า ธรรมธร เพราะทรงจำธรรมคือพระสูตรและพระอภิธรรม ชื่อว่า วินัยธร เพราะทรงจำพระวินัย ชื่อว่า มาติกาธร เพราะทรงจำมาติกาแห่งธรรมและวินัยเหล่านั้น ย่อมสอบถามด้วยการสอบถามธรรมในที่นั้นๆ ย่อมไต่ถาม พิจารณา ไตร่ตรองด้วยการสอบถามอรรถ คำว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สิ่งนี้เป็นอย่างไร อรรถของสิ่งนี้คืออะไร" นี้เป็นการแสดงอาการแห่งการสอบถามและการไต่ถาม อนึ่ง ท่านเหล่านั้นย่อมเปิดเผยอรรถแห่งพระบาลีที่ยังไม่เปิดเผย ด้วยการแสดงพระบาลีในส่วนอื่นจากอาคม และย่อมทำให้ตื้นซึ่งอรรถที่ยังไม่ตื้น ด้วยการแสดงเหตุผล ย่อมบรรเทาความสงสัยในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย ในส่วนแห่งพระบาลีที่เป็นปมซึ่งเป็นเหตุแห่งการเกิดความสงสัย ด้วยการให้การวินิจฉัยตามความเป็นจริง එත්ථ [Pg.307] ච නාතිදූරං නාච්චාසන්නං ගමනාගමනසම්පන්නන්ති එකං අඞ්ගං, දිවා අප්පාකිණ්ණං, රත්තිං අප්පසද්දං, අප්පනිග්ඝොසන්ති එකං, අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සන්ති එකං, තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ විහරන්තස්ස…පෙ… පරික්ඛාරාති එකං, තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ ථෙරා…පෙ… කඞ්ඛං පටිවිනොදෙන්තීති එකං. එවං පඤ්ච අඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානි. ในที่นี้ คำว่า "ไม่ไกลเกินไป ไม่ใกล้เกินไป สมบูรณ์ด้วยการไปและการมา" เป็นองค์หนึ่ง คำว่า "กลางวันไม่พลุกพล่าน กลางคืนไม่เสียงดัง ไม่กึกก้อง" เป็นองค์หนึ่ง คำว่า "ปราศจากการสัมผัสของเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน" เป็นองค์หนึ่ง คำว่า "เมื่อภิกษุอยู่ในเสนาสนะนั้น...เป็นต้น...บริขาร" เป็นองค์หนึ่ง คำว่า "ในเสนาสนะนั้น พระเถระ...เป็นต้น...บรรเทาความสงสัย" เป็นองค์หนึ่ง พึงทราบองค์ 5 อย่างนี้ ส่วนอรรถกถาสูตรที่ 2 เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น සෙනාසනසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเสนาสนสูตรเป็นต้น จบแล้ว 5-6. අප්පමාදසුත්තාදිවණ්ණනා ๕-๖. อรรถกถาอัปปมาทสูตรเป็นต้น 15-16. පඤ්චමෙ කාරාපකඅප්පමාදො නාම ‘‘ඉමෙ අකුසලා ධම්මා පහාතබ්බා, ඉමෙ කුසලා ධම්මා උපසම්පාදෙතබ්බා’’ති තංතංපරිවජ්ජෙතබ්බවජ්ජනසම්පාදෙතබ්බසම්පාදනවසෙන පවත්තො අප්පමාදො. එසාති අප්පමාදො. ලොකියොව න ලොකුත්තරො. අයඤ්චාති ච එසාති ච අප්පමාදමෙව වදති. තෙසන්ති චාතුභූමකධම්මානං. පටිලාභකත්තෙනාති පටිලාභාපනකත්තෙන. ๑๕-๑๖. ในอรรถกถาสูตรที่ 5 ชื่อว่า การาปกอัปปมาทะ (อัปปมาทะที่เป็นตัวการให้กระทำ) คืออัปปมาทะที่ดำเนินไปโดยการเว้นสิ่งที่ควรเว้นและการบำเพ็ญสิ่งที่ควรบำเพ็ญนั้นๆ ว่า "อกุศลธรรมเหล่านี้พึงละ กุศลธรรมเหล่านี้พึงบำเพ็ญให้ถึงพร้อม" คำว่า เอสา นี้ คืออัปปมาทะ เป็นโลกิยะเท่านั้น ไม่ใช่โลกุตตระ คำว่า อยญฺจ และ เอสา นี้ กล่าวถึงอัปปมาทะนั่นเอง คำว่า เตสํ คือ แห่งธรรมอันเป็นไปในภูมิ 4 คำว่า ปฏิลาภกตฺเตน คือ โดยความเป็นเหตุให้ได้มา ජඞ්ගලානන්ති ජඞ්ගලචාරීනං. ජඞ්ගල-සද්දො චෙත්ථ ඛරභාවසාමඤ්ඤෙන පථවීපරියායො, න අනුපට්ඨානවිදූරදෙසවාචී. තෙනාහ ‘‘පථවීතලචාරීන’’න්ති. පදානං වුච්චමානත්තා ‘‘සපාදකපාණාන’’න්ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. සමොධානන්ති අන්තොගධභාවං. තෙනාහ ‘‘ඔධානං පක්ඛෙප’’න්ති. ‘‘උපක්ඛෙප’’න්තිපි පඨන්ති, උපනෙත්වා පක්ඛිපිතබ්බන්ති අත්ථො. වස්සිකාය පුප්ඵං වස්සිකං යථා ‘‘ආමලකියා ඵලං ආමලක’’න්ති. මහාතලස්මින්ති උපරිපාසාදෙ. ඡට්ඨං උත්තානමෙව. คำว่า ชงฺคลานํ คือ สัตว์ที่เที่ยวไปบนบก ในที่นี้ คำว่า ชงฺคละ เป็นไวพจน์ของแผ่นดิน โดยความเสมอกันด้วยความหยาบ ไม่ได้หมายถึงสถานที่ห่างไกลที่ไม่มีผู้คน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สัตว์ที่เที่ยวไปบนพื้นแผ่นดิน" เพราะเท้าทั้งหลายถูกกล่าวถึง ท่านจึงกล่าวเจาะจงว่า "สัตว์ที่มีเท้า" คำว่า สโมธานํ คือ ความเป็นของอันรวมเข้าไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โอธานํ คือ การใส่เข้า" บางพวกก็อ่านว่า อุปกฺเขปํ มีความหมายว่า นำมาใส่เข้า ดอกของต้นมะลิลา เรียกว่า วสฺสิกะ เหมือนผลของต้นมะขามป้อม เรียกว่า อามลกะ คำว่า มหาตลสฺมึ คือ บนปราสาทชั้นบน อรรถกถาสูตรที่ 6 ตื้นทั้งนั้น අප්පමාදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอัปปมาทสูตรเป็นต้น จบแล้ว 7-8. පඨමනාථසුත්තාදිවණ්ණනා ๗-๘. อรรถกถาปฐมนาถสูตรเป็นต้น 17-18. සත්තමෙ යෙහි සීලාදීහි සමන්නාගතො භික්ඛු ධම්මසරණතාය ධම්මෙනෙව නාථති ආසීසති අභිභවතීති නාථො වුච්චති, තෙ [Pg.308] තස්ස නාථභාවකරා ධම්මා නාථකරණාති වුත්තාති ආහ ‘‘අත්තනො සනාථභාවකරා පතිට්ඨකරාති අත්ථො’’ති. තත්ථ අත්තනො පතිට්ඨකරාති යස්ස නාථභාවකරා, තස්ස අත්තනො පතිට්ඨාවිධායිනො. අප්පතිට්ඨො අනාථො, සප්පතිට්ඨො සනාථොති පතිට්ඨත්ථො නාථ-සද්දො. කල්‍යාණගුණයොගතො කල්‍යාණාති දස්සෙන්තො ‘‘සීලාදිගුණසම්පන්නා’’ති ආහ. මිජ්ජනලක්ඛණා මෙත්තා එතස්ස අත්ථීති මිත්තො. සො වුත්තනයෙන කල්‍යාණො අස්ස අත්ථීති තස්ස අත්ථිතාමත්තං කල්‍යාණමිත්තපදෙන වුත්තං. අස්ස තෙන සබ්බකාලං අවිජහිතවාසොති තං දස්සෙතුං ‘‘කල්‍යාණසහායො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘තෙවස්සා’’ති. තෙ එව කල්‍යාණමිත්තා අස්ස භික්ඛුනො. සහ අයනතොති සහ පවත්තනතො. අසමොධානෙ චිත්තෙන, සමොධානෙ පන චිත්තෙන චෙව කායෙන ච සම්පවඞ්කො. සුඛං වචො එතස්මිං අනුකූලගාහිම්හි ආදරගාරවවති පුග්ගලෙති සුවචො. තෙනාහ ‘‘සුඛෙන වත්තබ්බො’’තිආදි. ඛමොති ඛන්තො. තමෙවස්ස ඛමභාවං දස්සෙතුං ‘‘ගාළ්හෙනා’’තිආදි වුත්තං. වාමතොති මිච්ඡා, අයොනිසො වා ගණ්හාති. පටිප්ඵරතීති පටාණිකභාවෙන තිට්ඨති. පදක්ඛිණං ගණ්හාතීති සම්මා, යොනිසො වා ගණ්හාති. ๑๗-๑๘. ในสูตรที่ 7 ภิกษุผู้ประกอบด้วยศีลเป็นต้นใด ย่อมเป็นที่พึ่ง ย่อมปรารถนา ย่อมครอบงำด้วยธรรมนั่นเอง เพราะมีธรรมเป็นที่พึ่ง จึงเรียกว่า “นาถะ” ธรรมเหล่านั้นที่กระทำความเป็นผู้มีที่พึ่ง เรียกว่า “นาถกรณธรรม” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “มีความหมายว่า เป็นเหตุให้ตนเป็นผู้มีที่พึ่ง เป็นเหตุให้เป็นที่ตั้งมั่น” ในที่นั้น คำว่า “เป็นเหตุให้ตนตั้งมั่น” คือเป็นผู้จัดแจงที่ตั้งมั่นแก่ตนของบุคคลที่ธรรมเหล่านั้นกระทำความเป็นผู้มีที่พึ่งให้ ผู้ไม่มีที่ตั้งมั่นชื่อว่าอนาถะ ผู้มีที่ตั้งมั่นชื่อว่าสนาถะ เพราะฉะนั้น คำว่า “นาถะ” นี้จึงมีความหมายว่าที่ตั้งมั่น เมื่อจะแสดงว่า ชื่อว่า “กัลยาณะ” เพราะประกอบด้วยคุณอันดีงาม จึงกล่าวว่า “ผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น” เมตตาที่มีความรักเป็นลักษณะมีแก่ผู้นี้ เพราะฉะนั้น ผู้นี้จึงชื่อว่า “มิตตะ” ความเป็นผู้มีกัลยาณะโดยนัยที่กล่าวแล้วนั้นเอง ถูกกล่าวด้วยคำว่า “กัลยาณมิตตะ” ท่านกล่าวคำว่า “เตวัสสา” เพื่อแสดงการอยู่ร่วมกับกัลยาณมิตรนั้นของภิกษุนั้นโดยไม่ละทิ้งตลอดกาลทั้งปวงว่า “เป็นกัลยาณสหาย” กัลยาณมิตรเหล่านั้นนั่นเองของภิกษุนั้น คำว่า “สหายนโต” คือเพราะเป็นไปพร้อมกัน เมื่อไม่รวมกันก็ด้วยใจ เมื่อรวมกันก็ด้วยใจและกาย เป็นผู้โน้มไปพร้อมกัน ในบุคคลผู้รับฟังโดยอนุโลม มีความเอื้อเฟื้อและความเคารพ มีวาจาอันน่าฟัง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า “สุวจะ” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พูดง่าย” เป็นต้น คำว่า “ขโม” คือผู้มีความอดทน ท่านกล่าวคำว่า “ด้วยความหนักแน่น” เป็นต้น เพื่อแสดงความเป็นผู้มีความอดทนของภิกษุนั้นนั่นเอง คำว่า “วามโต” คือโดยส่วนผิด หรือรับเอาโดยไม่แยบคาย คำว่า “ปฏิปผรติ” คือตั้งอยู่โดยความเป็นปฏิปักษ์ คำว่า “ปทักขิณัง คัณหาติ” คือรับเอาโดยชอบ หรือโดยแยบคาย උච්චාවචානීති විපුලඛුද්දකානි. තත්‍රුපගමනියායාති තත්‍ර තත්‍ර මහන්තෙ ඛුද්දකෙ ච කම්මෙ සාධනවසෙන උපායෙන උපගච්ඡන්තියා, තස්ස තස්ස කම්මස්ස නිප්ඵාදනෙ සමත්ථායාති අත්ථො. තත්‍රුපායායාති වා තත්‍ර තත්‍ර කම්මෙ සාධෙතබ්බෙ උපායභූතාය. คำว่า “อุจจาวจานิ” คือใหญ่และเล็ก คำว่า “ตตรูปคมนียายะ” คือโดยอุบายที่เข้าถึงโดยเป็นเครื่องสำเร็จในกรรมใหญ่และเล็กในที่นั้นๆ มีความหมายว่า ผู้สามารถในการทำให้กรรมนั้นๆ สำเร็จ หรือคำว่า “ตตรูปายายะ” คือเป็นอุบายในกรรมที่พึงทำให้สำเร็จในที่นั้นๆ ධම්මෙ අස්ස කාමොති ධම්මකාමොති බ්‍යධිකරණානම්පි බාහිරත්ථො සමාසො හොතීති කත්වා වුත්තං. කාමෙතබ්බතො වා පියායිතබ්බතො කාමො, ධම්මො. ධම්මො කාමො අස්සාති ධම්මකාමො. ධම්මොති පරියත්තිධම්මො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘තෙපිටකං බුද්ධවචනං පියායතීති අත්ථො’’ති. සමුදාහරණං කථනං සමුදාහාරො, පියො සමුදාහාරො එතස්සාති පියසමුදාහාරො. සයඤ්චාති එත්ථ ච-සද්දෙන ‘‘සක්කච්ච’’න්ති පදං අනුකඩ්ඪති. තෙන සයඤ්ච සක්කච්චං දෙසෙතුකාමො හොතීති යොජනා. අභිධම්මො සත්ත පකරණානි ‘‘අධිකො අභිවිසිට්ඨො ච පරියත්තිධම්මො’’ති කත්වා. විනයො උභතොවිභඞ්ගා [Pg.309] විනයනතො කායවාචානං. අභිවිනයො ඛන්ධකපරිවාරා විසෙසතො ආභිසමාචාරිකධම්මකිත්තනතො. ආභිසමාචාරිකධම්මපාරිපූරිවසෙනෙව හි ආදිබ්‍රහ්මචරියකධම්මපාරිපූරී. ධම්මො එව පිටකද්වයස්සපි පරියත්තිධම්මභාවතො. මග්ගඵලානි අභිධම්මො ‘‘නිබ්බානධම්මස්ස අභිමුඛො’’ති කත්වා. කිලෙසවූපසමකරණං පුබ්බභාගියා තිස්සො සික්ඛා සඞ්ඛෙපතො විවට්ටනිස්සිතො සමථො විපස්සනා ච. උළාරපාමොජ්ජොති බලවපාමොජ්ජො. කාරණත්ථෙති නිමිත්තත්ථෙ. කුසලධම්මනිමිත්තං හිස්ස වීරියාරම්භො. තෙනාහ ‘‘තෙසං අධිගමත්ථායා’’ති. කුසලෙසු ධම්මෙසූති වා නිප්ඵාදෙතබ්බෙ භුම්මං යථා ‘‘චෙතසො අවූපසමෙ අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨාන’’න්ති. අට්ඨමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. คำว่า “ธัมมกาโม” นี้ ท่านกล่าวไว้โดยทำในใจว่า แม้สมาสที่มีอรรถภายนอกซึ่งมีวิภัตติต่างกัน (พยธิกรณพหุพพิหิสมาส) ก็มีได้ หรือว่า ธรรมชื่อว่า “กามะ” เพราะเป็นสิ่งที่พึงใคร่ หรือเป็นสิ่งที่พึงรัก ธรรมเป็นที่ใคร่ของเขา เพราะฉะนั้น เขาจึงชื่อว่า “ธัมมกาโม” คำว่า “ธรรม” หมายถึงปริยัติธรรม ท่านจึงกล่าวว่า “มีความหมายว่า รักพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎก” การกล่าวชื่อว่า “สมุทาหรณะ” การกล่าวอันเป็นที่รักมีแก่ผู้นี้ เพราะฉะนั้น ผู้นี้จึงชื่อว่า “ปิยสมุทาหาระ” ในคำว่า “สยัญจะ” นี้ จะ-ศัพท์ ย่อมดึงเอาบทว่า “สักกัจจัง” มา เพราะฉะนั้น จึงมีการประกอบความว่า “ตนเองก็เป็นผู้ใคร่จะแสดงโดยเคารพ” อภิธรรม ๗ คัมภีร์ ชื่อว่า “อภิธรรม” เพราะเป็นปริยัติธรรมที่ยิ่งและวิเศษ วินัย คือวิภังค์ทั้งสอง ชื่อว่า “วินัย” เพราะเป็นเครื่องฝึกฝนกายและวาจา อภิวินัย คือขันธกะและปริวาร เพราะเป็นการประกาศอาภิสมาจาริกธรรมโดยวิเศษ เพราะความบริบูรณ์แห่งอาภิสมาจาริกธรรมนั่นแหละ เป็นเหตุให้ความบริบูรณ์แห่งอาทิพรหมจริยธรรมสำเร็จ ชื่อว่า “ธรรม” นั่นเอง เพราะแม้ปิฎกทั้งสองก็เป็นปริยัติธรรม มรรคและผล ชื่อว่า “อภิธรรม” เพราะเป็นธรรมที่มุ่งตรงต่อนิพพาน การระงับกิเลส คือไตรสิกขาอันเป็นส่วนเบื้องต้น โดยย่อคือสมถะและวิปัสสนาที่อาศัยวิวัฏฏะ คำว่า “อุฬารปาโมชโช” คือความปราโมทย์อันแรงกล้า คำว่า “การณัตเถ” คือในอรรถแห่งเหตุ (นิมิต) เพราะการปรารภความเพียรของเขานั้น เป็นเหตุแห่งกุศลธรรม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพื่อการบรรลุธรรมเหล่านั้น” หรือว่า คำว่า “ในกุศลธรรมทั้งหลาย” เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งสิ่งที่ควรทำให้สำเร็จ เหมือนในคำว่า “ในความไม่สงบแห่งจิต มีอโยนิโสมนสิการเป็นปทัฏฐาน” ในสูตรที่ 8 ไม่มีอะไรจะกล่าว පඨමනාථසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมนาถสูตรเป็นต้น จบแล้ว 9. පඨමඅරියාවාසසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาปฐมอริยาวาสสูตร 19. නවමෙ අරියානං එව ආවාසාති අරියාවාසා අනරියානං තාදිසානං අසම්භවතො. අරියාති චෙත්ථ උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන ඛීණාසවා ගහිතා. තෙ ච යස්මා තෙහි සබ්බකාලං අවිජහිතවාසා එව, තස්මා වුත්තං ‘‘තෙ ආවසිංසු ආවසන්ති ආවසිස්සන්තී’’ති. තත්ථ ආවසිංසූති නිස්සාය ආවසිංසු. පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනතාදයො හි අරියානං අපස්සයා. තෙසු පඤ්චඞ්ගවිප්පහානපච්චෙකසච්චපනොදනඑසනාඔසට්ඨානි, ‘‘සඞ්ඛායෙකං පටිසෙවති, අධිවාසෙති පරිවජ්ජෙති විනොදෙතී’’ති (දී. නි. 3.308; ම. නි. 2.168; අ. නි. 10.20) වුත්තෙසු අපස්සෙනෙසු විනොදනඤ්ච මග්ගකිච්චානෙව, ඉතරෙ මග්ගෙන ච සමිජ්ඣන්තීති. ๑๙. ในสูตรที่ 9 คำว่า “อริยาวาสะ” คือที่อยู่ของพระอริยะเท่านั้น เพราะบุคคลผู้ไม่ใช่อริยะเช่นนั้นย่อมไม่มี ในที่นี้ คำว่า “อริยะ” หมายถึงพระขีณาสพโดยการแสดงถึงบุคคลผู้สูงสุด และเพราะพระอริยะเหล่านั้นย่อมไม่ละที่อยู่นั้นตลอดกาลทั้งปวง ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ท่านเหล่านั้นเคยอยู่ อยู่ และจักอยู่” ในคำนั้น คำว่า “อาวสิงสุ” คืออาศัยอยู่ เพราะการละองค์ 5 เป็นต้น เป็นธรรมเป็นที่พิงของพระอริยะ ในธรรมเป็นที่พิงเหล่านั้น การละองค์ 5 การกำจัดสัจจะแต่ละอย่าง การสละการแสวงหา และการบรรเทาในธรรมเป็นที่พิงที่กล่าวไว้ว่า “พิจารณาแล้วเสพอย่างหนึ่ง อดทนอย่างหนึ่ง เว้นอย่างหนึ่ง บรรเทาอย่างหนึ่ง” (ที. ปา. 3.308; ม. มู. 2.168; อ. ทสก. 10.20) การบรรเทานั้นเป็นกิจของมรรคเท่านั้น ส่วนที่เหลือย่อมสำเร็จด้วยมรรค පඨමඅරියාවාසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมอริยาวาสสูตร จบแล้ว 10. දුතියඅරියාවාසසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาทุติยอริยาวาสสูตร 20. දසමෙ කස්මා පන භගවා කුරුසු විහරන්තො ඉමං සුත්තං අභාසීති ආහ ‘‘යස්මා’’තිආදි. කුරුරට්ඨං කිර තදා තන්නිවාසිසත්තානං යොනිසොමනසිකාරවන්තතාදිනා [Pg.310] යෙභුය්‍යෙන සුප්පටිපන්නතාය පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතාබලෙන වා තදා උතුආදිසම්පත්තියුත්තමෙව අහොසි. කෙචි පන ‘‘පුබ්බෙ පවත්තකුරුවත්තධම්මානුට්ඨානවාසනාය උත්තරකුරු විය යෙභුය්‍යෙන උතුආදිසම්පන්නමෙව හොති. භගවතො කාලෙ සාතිසයං උතුසප්පායාදියුත්තං රට්ඨං අහොසී’’ති වදන්ති. තත්ථ භික්ඛූ භික්ඛුනියො උපාසකා උපාසිකායො උතුපච්චයාදිසම්පන්නත්තා තස්ස රට්ඨස්ස සප්පායඋතුපච්චයසෙවනෙන නිච්චං කල්ලසරීරා කල්ලචිත්තා ච හොන්ති. තෙ චිත්තසරීරකල්ලතාය අනුග්ගහිතපඤ්ඤාබලා ගම්භීරකථං පටිග්ගහෙතුං සමත්ථා පටිච්චසමුප්පාදනිස්සිතානං ගම්භීරපඤ්ඤානඤ්ච කාරකා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘කුරුරට්ඨවාසිනො භික්ඛූ ගම්භීරපඤ්ඤාකාරකා’’තිආදි. ๒๐. ในสูตรที่ 10 ท่านกล่าวว่า “เพราะเหตุไรหนอ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กุรุชนบท จึงตรัสพระสูตรนี้” ดังนี้เป็นต้น ได้ยินว่า กุรุชนบทในกาลนั้น เป็นที่ที่ประกอบด้วยความสมบูรณ์แห่งฤดูเป็นต้นโดยมาก เพราะสัตว์ทั้งหลายผู้อยู่ในชนบทนั้นเป็นผู้มีโยนิโสมนสิการเป็นต้น และด้วยกำลังบุญที่ทำไว้ในปางก่อน แต่บางท่านกล่าวว่า “ด้วยอุปนิสัยแห่งการประพฤติกุรุวัตรธรรมที่เคยประพฤติมาในปางก่อน จึงเป็นที่ที่สมบูรณ์ด้วยฤดูเป็นต้นโดยมาก เหมือนอุตตรกุรุทวีป ในสมัยของพระผู้มีพระภาค ชนบทนั้นเป็นที่ที่ประกอบด้วยฤดูที่เหมาะสมเป็นต้นอย่างยิ่ง” ในชนบทนั้น ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ย่อมมีร่างกายควรแก่การงานและมีจิตควรแก่การงานอยู่เสมอ ด้วยการเสพปัจจัยอันเหมาะสมกับฤดูของชนบทนั้น เพราะความสมบูรณ์แห่งปัจจัยอันเป็นฤดูเป็นต้น บุคคลเหล่านั้นมีกำลังปัญญาที่ได้รับการอุดหนุนด้วยความควรแก่การงานแห่งจิตและร่างกาย ย่อมสามารถรับฟังถ้อยคำอันลึกซึ้ง และเป็นผู้ทำปัญญาอันลึกซึ้งที่อาศัยปฏิจจสมุปบาทให้เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ภิกษุผู้อยู่ในกุรุชนบทเป็นผู้ทำปัญญาอันลึกซึ้งให้เกิดขึ้น” ดังนี้เป็นต้น යුත්තප්පයුත්තාති සතිපට්ඨානභාවනාය යුත්තා චෙව පයුත්තා ච. තස්මිඤ්හි (දී. නි. අට්ඨ. 2.373; ම. නි. අට්ඨ. 1.106) ජනපදෙ චතස්සො පරිසා පකතියාව සතිපට්ඨානභාවනානුයොගමනුයුත්තා විහරන්ති, අන්තමසො දාසකම්මකරපරිජනාපි සතිපට්ඨානප්පටිසංයුත්තමෙව කථං කථෙන්ති. උදකතිත්ථසුත්තකන්තනට්ඨානාදීසුපි නිරත්ථකකථා නාම නප්පවත්තති. සචෙ කාචි ඉත්ථී, ‘‘අම්ම, ත්වං කතරං සතිපට්ඨානභාවනං මනසි කරොසී’’ති පුච්ඡිතා ‘‘න කිඤ්චී’’ති වදති, තං ගරහන්ති ‘‘ධීරත්ථු තව ජීවිතං, ජීවමානාපි ත්වං මතසදිසා’’ති. අථ නං ‘‘මා දානි පුන එවමකාසී’’ති ඔවදිත්වා අඤ්ඤතරං සතිපට්ඨානං උග්ගණ්හාපෙන්ති. යා පන ‘‘අහං අසුකං සතිපට්ඨානං නාම මනසි කරොමී’’ති වදති, තස්සා ‘‘සාධු සාධූ’’ති සාධුකාරං දත්වා ‘‘තව ජීවිතං සුජීවිතං, ත්වං නාම මනුස්සත්තං පත්තා, තවත්ථාය සම්මාසම්බුද්ධො උප්පන්නො’’තිආදීහි පසංසන්ති. න කෙවලඤ්චෙත්ථ මනුස්සජාතිකායෙව සතිපට්ඨානමනසිකාරයුත්තා, තෙ නිස්සාය විහරන්තා තිරච්ඡානගතාපි. คำว่า “ยุตตัปปยุตตา” คือผู้ประกอบและขวนขวายในการเจริญสติปัฏฐาน ในชนบทนั้น บริษัท ๔ ย่อมอยู่ด้วยการประกอบความเพียรในการเจริญสติปัฏฐานเป็นปกติ แม้แต่ทาสกรรมกรและบริวารก็ยังพูดคุยกันแต่เรื่องที่เกี่ยวกับการเจริญสติปัฏฐาน แม้ในท่าน้ำ ที่ปั่นด้ายและทอผ้าเป็นต้น ก็ไม่มีเรื่องไร้สาระเกิดขึ้นเลย ถ้าสตรีคนใดถูกถามว่า “แม่ เธอเจริญสติปัฏฐานอะไรอยู่” แล้วตอบว่า “ไม่ได้เจริญอะไรเลย” พวกเขาก็จะตำหนิว่า “ชีวิตของเธอช่างน่าตำหนิยิ่งนัก ถึงแม้มีชีวิตอยู่เธอก็เหมือนคนตาย” จากนั้นก็ตักเตือนเธอว่า “อย่าทำอย่างนี้อีกนะ” แล้วให้เธอเรียนสติปัฏฐานอย่างใดอย่างหนึ่ง ส่วนสตรีคนใดกล่าวว่า “ฉันเจริญสติปัฏฐานชื่อนั้นชื่อนี้อยู่” พวกเขาก็จะให้สาธุการว่า “สาธุ สาธุ” แล้วสรรเสริญว่า “ชีวิตของเธอเป็นชีวิตที่ดี เธอได้เกิดเป็นมนุษย์แล้ว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นมาก็เพื่อประโยชน์ของเธอ” ดังนี้เป็นต้น ไม่ใช่เฉพาะมนุษย์เท่านั้นที่ประกอบด้วยการมนสิการสติปัฏฐาน แม้สัตว์เดรัจฉานที่อาศัยอยู่ในที่นั้นก็เช่นกัน තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර නටකො සුවපොතකං ගහෙත්වා සික්ඛාපෙන්තො විචරති. සො භික්ඛුනිඋපස්සයං උපනිස්සාය වසිත්වා ගමනකාලෙ සුවපොතකං පමුස්සිත්වා ගතො. තං සාමණෙරියො ගහෙත්වා පටිජග්ගිංසු, ‘‘බුද්ධරක්ඛිතො’’ති චස්ස නාමං අකංසු. තං එකදිවසං පුරතො නිසින්නං දිස්වා මහාථෙරී ආහ ‘‘බුද්ධරක්ඛිතා’’ති. කිං, අය්‍යොති. අත්ථි තෙ කොචි භාවනාමනසිකාරොති? නත්ථය්‍යෙති. ආවුසො[Pg.311], පබ්බජිතානං සන්තිකෙ වසන්තෙන නාම විස්සට්ඨඅත්තභාවෙන භවිතුං න වට්ටති, කොචිදෙව මනසිකාරො ඉච්ඡිතබ්බො, ත්වං පන අඤ්ඤං න සක්ඛිස්සසි, ‘‘අට්ඨි අට්ඨී’’ති සජ්ඣායං කරොහීති. සො ථෙරියා ඔවාදෙ ඨත්වා ‘‘අට්ඨි අට්ඨී’’ති සජ්ඣායන්තො චරති. เรื่องนี้มีอยู่ว่า ได้ยินว่ามีนักแสดงคนหนึ่งนำลูกนกแก้วไปฝึกสอนแล้วเที่ยวไป เขาอาศัยอยู่ใกล้สำนักภิกษุณี เมื่อถึงเวลาเดินทางก็ลืมลูกนกแก้วทิ้งไว้แล้วไป สามเณรีทั้งหลายจึงนำลูกนกแก้วนั้นมาเลี้ยงดู และตั้งชื่อให้ว่า “พุทธรักษิตะ” วันหนึ่ง พระมหาเถรีเห็นมันนั่งอยู่ข้างหน้า จึงเรียก “พุทธรักษิตะ” “อะไรครับ ท่านผู้เจริญ” “เธอมีการมนสิการภาวนาอะไรบ้างไหม” “ไม่มีครับ ท่านผู้เจริญ” “อาวุโส ผู้ที่อยู่ใกล้บรรพชิตไม่ควรเป็นผู้ปล่อยตัวตามสบาย ควรมีการมนสิการอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่เธอคงทำอย่างอื่นไม่ได้หรอก จงสาธยายว่า ‘อัฐิ อัฐิ’ (กระดูก กระดูก) เถิด” มันจึงตั้งอยู่ในโอวาทของพระเถรี แล้วเที่ยวสาธยายว่า “อัฐิ อัฐิ” තං එකදිවසං පාතොව තොරණග්ගෙ නිසීදිත්වා බාලාතපං තපමානං එකො සකුණො නඛපඤ්ජරෙන අග්ගහෙසි. සො ‘‘කිරි කිරී’’ති සද්දමකාසි. සාමණෙරියො සුත්වා, ‘‘අය්‍යෙ, බුද්ධරක්ඛිතො සකුණෙන ගහිතො, මොචෙම න’’න්ති ලෙඩ්ඩුආදීනි ගහෙත්වා අනුබන්ධිත්වා මොචෙසුං. තං ආනෙත්වා පුරතො ඨපිතං ථෙරී ආහ, ‘‘බුද්ධරක්ඛිත, සකුණෙන ගහිතකාලෙ කිං චින්තෙසී’’ති. අය්‍යෙ, න අඤ්ඤං චින්තෙසිං, ‘‘අට්ඨිපුඤ්ජොව අට්ඨිපුඤ්ජං ගහෙත්වා ගච්ඡති, කතරස්මිං ඨානෙ විප්පකිරිස්සතී’’ති එවං, අය්‍යෙ, අට්ඨිපුඤ්ජමෙව චින්තෙසින්ති. සාධු සාධු, බුද්ධරක්ඛිත, අනාගතෙ භවක්ඛයස්ස තෙ පච්චයො භවිස්සතීති. එවං තත්ථ තිරච්ඡානගතාපි සතිපට්ඨානමනසිකාරයුත්තා. วันหนึ่ง ในเวลาเช้าตรู่ ขณะที่มันนั่งผึ่งแดดอ่อนๆ อยู่บนยอดซุ้มประตู นกตัวหนึ่งก็โฉบเอาไปด้วยกรงเล็บ มันส่งเสียงร้อง “กิริ กิรี” สามเณรีทั้งหลายได้ยิน จึงกล่าวว่า “ท่านเจ้าคะ พุทธรักษิตะถูกนกจับไปแล้ว เราจะช่วยมันดีไหม” แล้วก็ถือก้อนดินเป็นต้นวิ่งตามไปช่วยมันไว้ได้ เมื่อนำมันมาวางไว้ข้างหน้า พระเถรีจึงถามว่า “พุทธรักษิตะ ตอนที่ถูกนกจับไป เธอคิดอะไรอยู่” “ท่านเจ้าคะ ข้าพเจ้าไม่ได้คิดอะไรอื่นเลย คิดแต่ว่า ‘กองกระดูกกำลังนำกองกระดูกไป จะโปรยปรายลงที่ไหนหนอ’ อย่างนี้แหละครับ ท่านเจ้าคะ ข้าพเจ้าคิดแต่เรื่องกองกระดูกเท่านั้น” “สาธุ สาธุ พุทธรักษิตะ สิ่งนี้จักเป็นปัจจัยแห่งความสิ้นภพของเธอในอนาคต” ด้วยประการฉะนี้ แม้สัตว์เดรัจฉานในที่นั้นก็ยังประกอบด้วยการมนสิการสติปัฏฐาน දීඝනිකායාදීසු මහානිදානාදීනීති දීඝනිකායෙ මහානිදානං (දී. නි. 2.95 ආදයො) සතිපට්ඨානං (දී. නි. 2.372 ආදයො) මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානං (ම. නි. 1.105 ආදයො) සාරොපමං (ම. නි. 1.307 ආදයො) රුක්ඛොපමං රට්ඨපාලං මාගණ්ඩියං ආනෙඤ්ජසප්පායන්ති (ම. නි. 3.66 ආදයො) එවමාදීනි. ในทีฆนิกายเป็นต้น มีมหานิทานเป็นต้น คือ มหานิทาน (ที. มหา. ๒/๙๕ เป็นต้น) สติปัฏฐาน (ที. มหา. ๒/๓๗๒ เป็นต้น) ในมัชฌิมนิกาย มีสติปัฏฐาน (ม. มู. ๑/๑๐๕ เป็นต้น) สารูปมสูตร (ม. มู. ๑/๓๐๗ เป็นต้น) รุกขูปมสูตร รัฏฐปาลสูตร มาคัณฑิยสูตร อาเนญชสัปปายสูตร (ม. อุ. ๓/๖๖ เป็นต้น) เป็นต้นอย่างนี้ ඤාණාදයොති ඤාණඤ්චෙව තංසම්පයුත්තධම්මා ච. තෙනාහ ‘‘ඤාණන්ති වුත්තෙ’’තිආදි. ඤාණසම්පයුත්තචිත්තානි ලබ්භන්ති තෙහි විනා සම්පජානතාය අසම්භවතො. මහාචිත්තානීති අට්ඨපි මහාකිරියචිත්තානි ලබ්භන්ති ‘‘සතතවිහාරා’’ති වචනතො ඤාණුප්පත්තිපච්චයරහිතකාලෙපි පවත්තිජොතනතො. දස චිත්තානීති අට්ඨ මහාකිරියචිත්තානි හසිතුප්පාදවොට්ඨබ්බනචිත්තෙහි සද්ධිං දස චිත්තානි ලබ්භන්ති. අරජ්ජනාදුස්සනවසෙන පවත්ති තෙසම්පි සාධාරණාති. ‘‘උපෙක්ඛකො විහරතී’’ති වචනතො ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන ආගතානං ඉමෙසං සතතවිහාරානං සොමනස්සං කථං ලබ්භතීති ආහ ‘‘ආසෙවනවසෙන ලබ්භතී’’ති. කිඤ්චාපි ඛීණාසවො ඉට්ඨානිට්ඨෙපි ආරම්මණෙ මජ්ඣත්තො විය බහුලං උපෙක්ඛකො විහරති අත්තනො පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනතො. කදාචි පන තථා චෙතොභිසඞ්ඛාරාභාවෙ යං තං සභාවතො ඉට්ඨං ආරම්මණං[Pg.312], තත්ථ යාථාවසභාවග්ගහණවසෙනපි අරහතො චිත්තං සොමනස්සසහගතං හුත්වා පවත්තතෙව, තඤ්ච ඛො පුබ්බාසෙවනවසෙන. තෙන වුත්තං ‘‘ආසෙවනවසෙන ලබ්භතී’’ති. ආරක්ඛකිච්චං සාධෙති සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තා. චරතොතිආදිනා නිච්චසමාදානං දස්සෙති, තං වික්ඛෙපාභාවෙන දට්ඨබ්බං. บทว่า ญาณาทยะ (ญาณเป็นต้น) ได้แก่ ญาณและธรรมที่สัมปยุตด้วยญาณนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เมื่อกล่าวว่าญาณ" เป็นต้น จิตที่สัมปยุตด้วยญาณย่อมได้ เพราะความที่สัมปชัญญะเป็นไปไม่ได้หากปราศจากจิตเหล่านั้น บทว่า มหาจิตตานิ (มหาจิตทั้งหลาย) ได้แก่ มหากิริยาจิต ๘ ดวง ย่อมได้ เพราะความที่บทว่า "สัตตตวิหารา" (เครื่องอยู่เป็นนิตย์) ย่อมส่องความประพฤติแม้ในกาลที่ปราศจากปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของญาณ บทว่า ทสจิตตานิ (จิต ๑๐ ดวง) ได้แก่ มหากิริยาจิต ๘ ดวง พร้อมด้วยหสิตุปปาทจิตและโวฏฐัพพนจิต ย่อมได้จิต ๑๐ ดวง ความเป็นไปแห่งจิตเหล่านั้นก็เป็นสาธารณะด้วยอำนาจแห่งการไม่กำหนัดยินดีและการไม่ประทุษร้าย บทว่า "อุเปกขโก วิหรติ" (เป็นผู้มีอุเบกขาอยู่) ย่อมได้โสมนัสแห่งสัตตตวิหารเหล่านี้ที่มาด้วยอำนาจแห่งฉฬังคุเบกขาได้อย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมได้ด้วยอำนาจแห่งการเสพคุ้น" ถึงแม้พระขีณาสพย่อมเป็นผู้มีอุเบกขาอยู่เป็นส่วนมาก เหมือนเป็นกลางในอารมณ์ทั้งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา เพราะไม่ละทิ้งความเป็นผู้มีปกติบริสุทธิ์ของตน แต่บางครั้งเมื่อไม่มีเจโตภิสังขารอย่างนั้น อารมณ์ใดเป็นที่น่าปรารถนาโดยธรรมชาติ จิตของพระอรหันต์ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยโสมนัสในอารมณ์นั้นด้วยอำนาจแห่งการยึดถือสภาพตามความเป็นจริง และจิตนั้นย่อมเป็นไปด้วยอำนาจแห่งการเสพคุ้นในกาลก่อน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมได้ด้วยอำนาจแห่งการเสพคุ้น" ย่อมบำเพ็ญกิจคือการรักษาให้สำเร็จ เพราะถึงความไพบูลย์แห่งสติ ด้วยบทว่า "จรถ" (จงเที่ยวไป) เป็นต้น ย่อมแสดงการสมาทานเป็นนิตย์ พึงเห็นการสมาทานนั้นด้วยความไม่มีความฟุ้งซ่าน පබ්බජ්ජූපගතාති යං කිඤ්චි පබ්බජ්ජං උපගතා, න සමිතපාපා. භොවාදිනොති ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණෙ වදති. පාටෙක්කසච්චානීති තෙහි තෙහි දිට්ඨිගතිකෙහි පාටියෙක්කං ගහිතානි ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති අභිනිවිට්ඨානි දිට්ඨිසච්චාදීනි. තානිපි හි ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති ගහණං උපාදාය ‘‘සච්චානී’’ති වොහරීයන්ති. තෙනාහ ‘‘ඉදමෙවා’’තිආදි. නීහටානීති අත්තනො සන්තානතො නීහරිතානි අපනීතානි. ගහිතග්ගහණස්සාති අරියමග්ගාධිගමතො පුබ්බෙ ගහිතස්ස දිට්ඨිග්ගාහස්ස. විස්සට්ඨභාවවෙවචනානීති අරියමග්ගෙන සබ්බසො පරිච්චාගභාවස්ස අධිවචනානි. บทว่า ปัพพัชชูปคตา (ผู้เข้าถึงบรรพชา) ได้แก่ ผู้เข้าถึงบรรพชาอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ใช่ผู้สงบจากบาป. บทว่า โภวาทิโน ท่านกล่าวถึงพราหมณ์เพียงโดยชาติ. บทว่า ปาเฏกฺกสัจจานิ (สัจจะเฉพาะตน) ได้แก่ ทิฏฐิสัจจะทั้งหลายเป็นต้น ที่เจ้าลัทธิเหล่านั้นๆ ยึดถือไว้เฉพาะตนๆ และยึดมั่นว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง" (idameva saccaṃ). แม้สัจจะเหล่านั้น ก็ถูกเรียกว่า "สัจจะ" เพราะอาศัยการยึดถือว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สิ่งนี้เท่านั้น" เป็นต้น. บทว่า นีหฏานิ (นำออกแล้ว) ได้แก่ นำออกจากสันตานของตนแล้ว คือขจัดออกแล้ว. บทว่า คหิตัคคหณัสสะ (แห่งการยึดถือที่ยึดถือไว้แล้ว) ได้แก่ แห่งการยึดถือทิฏฐิที่ยึดถือไว้ก่อนการบรรลุอริยมรรค. บทว่า วิสสัฏฐภาวเววจนานิ (เป็นชื่อแทนของภาวะที่สละแล้ว) ได้แก่ เป็นคำเรียกภาวะที่สละโดยสิ้นเชิงด้วยอริยมรรค. නත්ථි එතාසං වයො වෙකල්ලන්ති අවයාති ආහ ‘‘අනූනා’’ති, අනවසෙසොති අත්ථො. එසනාති කාමෙසනාදයො. මග්ගස්ස කිච්චනිප්ඵත්ති කථිතා රාගාදීනං පහීනභාවදීපනතො. පච්චවෙක්ඛණඵලං කථිතන්ති පච්චවෙක්ඛණමුඛෙන අරියඵලං කථිතං. අධිගතෙ හි අග්ගඵලෙ සබ්බසො රාගාදීනං අනුප්පාදධම්මතං පජානාති, තඤ්ච පජානනං පච්චවෙක්ඛණඤාණන්ති. บทว่า นัตถิ เอตาสัง วโย เวกัลลัง (ความบกพร่องแห่งวัยของสตรีเหล่านั้นไม่มี) ท่านกล่าวว่า อวายา (ไม่มีวัย) คือ อนูน (ไม่บกพร่อง) อธิบายว่า ไม่เหลือ. บทว่า เอสนา (การแสวงหา) ได้แก่ กาเมสนาเป็นต้น. ท่านกล่าวถึงความสำเร็จกิจของมรรค เพราะแสดงภาวะที่ราคะเป็นต้นถูกละได้แล้ว. บทว่า ปัจจเวกขณผลํ กถิตํ (ท่านกล่าวถึงผลแห่งการพิจารณา) ได้แก่ ท่านกล่าวถึงอริยผลโดยมุขคือการพิจารณา. เพราะเมื่อบรรลุผลอันเลิศแล้ว ย่อมรู้ความเป็นธรรมดาที่ราคะเป็นต้นจะไม่เกิดขึ้นอีกโดยสิ้นเชิง และความรู้นั้นคือปัจจเวกขณญาณ. දුතියඅරියාවාසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยทุติยอริยาวาสสูตร จบแล้ว නාථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยนาถวรรค จบแล้ว 3. මහාවග්ගො ๓. มหาวรรค 1. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยสีหนาทสูตร 21. තතියස්ස පඨමෙ විසමට්ඨානෙසූති පපාතාදීසු විසමට්ඨානෙසු. ‘‘අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානී’’ති කස්මා වුත්තං, නනු චෙතානි සාවකානම්පි එකච්චානං උප්පජ්ජන්තීති? කාමං උප්පජ්ජන්ති, යාදිසානි පන බුද්ධානං ඨානාට්ඨානඤාණාදීනි, න තාදිසානි තදඤ්ඤෙසං කදාචිපි උප්පජ්ජන්තීති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානීති[Pg.313]. තෙනාහ ‘‘තථාගතස්සෙව බලානී’’ති. ඉමමෙව හි යථාවුත්තලෙසං අපෙක්ඛිත්වා තදභාවතො ආසයානුසයඤාණාදීසු එව අසාධාරණසමඤ්ඤා නිරුළ්හා. කාමං ඤාණබලානං ඤාණසම්භාරො විසෙසපච්චයො, පුඤ්ඤසම්භාරොපි පන නෙසං පච්චයො එව. ඤාණසම්භාරස්සපි වා පුඤ්ඤසම්භාරභාවතො ‘‘පුඤ්ඤුස්සයසම්පත්තියා ආගතානී’’ති වුත්තං. ๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า วิสมฏฺฐาเนสุ (ในที่อันไม่สม่ำเสมอ) ได้แก่ ในที่อันไม่สม่ำเสมอมีเหวเป็นต้น. เหตุใดจึงกล่าวว่า "ไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น" (Aññehi asādhāraṇāni) เล่า? ก็ธรรมเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นแก่สาวกบางพวกมิใช่หรือ? ตอบว่า ย่อมเกิดขึ้นได้ตามต้องการ แต่ฐานาฐานญาณเป็นต้นของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นเช่นใด ญาณเช่นนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ผู้อื่นนอกจากพระพุทธเจ้าเหล่านั้นเลย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นกำลังของพระตถาคตเท่านั้น". เพราะอาศัยเค้าความตามที่กล่าวมานี้เอง และเพราะไม่มีเค้าความนั้นในญาณอื่น ชื่อว่าอสาธารณะจึงตั้งมั่นอยู่ในอาสยานุสยญาณเป็นต้นเท่านั้น. จริงอยู่ ญาณสัมภาระเป็นปัจจัยพิเศษของญาณพละทั้งหลาย แต่ถึงกระนั้น บุญสัมภาระก็เป็นปัจจัยของญาณพละเหล่านั้นด้วยเหมือนกัน. หรือเพราะญาณสัมภาระก็เป็นสภาวะของบุญสัมภาระด้วย ท่านจึงกล่าวว่า "มาด้วยความถึงพร้อมแห่งการสั่งสมบุญ". පකතිහත්ථිකුලන්ති (සං. නි. ටී. 2.2.22) ගිරිචරනදිචරවනචරාදිප්පභෙදා ගොචරියකාලාවකනාමා සබ්බාපි බලෙන පාකතිකා හත්ථිජාති. දසන්නං පුරිසානන්ති ථාමමජ්ඣිමානං දසන්නං පුරිසානං. එකස්ස තථාගතස්ස කායබලන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. එකස්සාති ච තථා හෙට්ඨා කථායං ආගතත්තා දෙසනාසොතෙන වුත්තං. නාරායනසඞ්ඝාතබලන්ති එත්ථ නාරා වුච්චන්ති රස්මියො. තා බහූ නානාවිධා ඉතො උප්පජ්ජන්තීති නාරායනං, වජිරං, තස්මා නාරායනසඞ්ඝාතබලන්ති වජිරසඞ්ඝාතබලන්ති අත්ථො. ඤාණබලං පන පාළියං ආගතමෙව, න කායබලං විය අට්ඨකථාරුළ්හමෙවාති අධිප්පායො. บทว่า ปกติหัตถิกุลํ (ตระกูลช้างปกติ) (สํ. นิ. ฏี. ๒.๒.๒๒) ได้แก่ ช้างทุกชนิดที่มีกำลังปกติ ซึ่งมีประเภทต่างๆ เช่น ช้างเที่ยวไปตามภูเขา ช้างเที่ยวไปตามแม่น้ำ และช้างเที่ยวไปตามป่าเป็นต้น มีชื่อว่า โคจริยะ และ กาฬาวกะ เป็นต้น. บทว่า ทสสฺสนํ ปุริสานํ (ของบุรุษ ๑๐ คน) ได้แก่ ของบุรุษ ๑๐ คนผู้มีกำลังปานกลาง. พึงนำมาเชื่อมโยงว่า "เป็นกำลังกายของพระตถาคตพระองค์เดียว". และที่กล่าวว่า เอกสฺส (ของพระองค์เดียว) นั้น ท่านกล่าวตามกระแสแห่งเทศนา เพราะมาในคำอธิบายข้างล่างอย่างนั้น. บทว่า นารายณสังฆาตพลํ (กำลังแห่งการรวมกันของนารายณ์) ในที่นี้ คำว่า นารา หมายถึง รัศมี. รัศมีเหล่านั้นมีมากมายหลายชนิด ย่อมเกิดขึ้นจากที่นี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า นารายณะ คือ วชิระ (เพชร), เพราะฉะนั้น บทว่า นารายณสังฆาตพลํ จึงมีอรรถว่า กำลังแห่งการรวมกันของวชิระ. ส่วนญาณพละนั้นมาในพระบาลีอยู่แล้ว ไม่ได้เป็นเพียงสิ่งที่ปรากฏในอรรถกถาเหมือนกำลังกาย ดังนี้เป็นอธิบาย. සංයුත්තකෙ (සං. නි. 2.33) ආගතානි තෙසත්තති ඤාණානි, සත්තසත්තති ඤාණානීති වුත්තං, තත්ථ (විභ. මූලටී. 760) පන නිදානවග්ගෙ සත්තසත්තති ආගතානි චතුචත්තාරීසඤ්ච. තෙසත්තති පන පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.1) සුතමයාදීනි ආගතානි දිස්සන්ති, න සංයුත්තකෙ. අඤ්ඤානිපීති එතෙන ඤාණවත්ථුවිභඞ්ගෙ (විභ. 751 ආදයො) එකකාදිවසෙන වුත්තානි, අඤ්ඤත්ථ ච ‘‘පුබ්බන්තෙ ඤාණ’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 1063) බ්‍රහ්මජාලාදීසු ච ‘‘තයිදං තථාගතො පජානාති ‘ඉමානි දිට්ඨිට්ඨානානි එවං ගහිතානී’ති’’ආදිනා (දී. නි. 1.36) වුත්තානි අනෙකානි ඤාණප්පභෙදානි සඞ්ගණ්හාති. යාථාවප්පටිවෙධතො සයඤ්ච අකම්පියං පුග්ගලඤ්ච තංසමඞ්ගිනං නෙය්‍යෙසු අධිබලං කරොතීති ආහ ‘‘අකම්පියට්ඨෙන උපත්ථම්භනට්ඨෙන චා’’ති. ในสังยุตตนิกาย (สํ. นิ. ๒.๓๓) ท่านกล่าวถึงญาณ ๗๓ และญาณ ๗๗, แต่ในที่นั้น (วิภงฺค. มูลฏีกา ๗๖๐) คือในนิทานวรรค มีญาณ ๗๗ และ ๔๔ มาแล้ว. ส่วนญาณ ๗๓ นั้น ปรากฏในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๑.๑) มีสุตมยญาณเป็นต้น ไม่ได้ปรากฏในสังยุตตนิกาย. ด้วยบทว่า อญฺญานิปิ (แม้ญาณอื่นๆ) นี้ ย่อมสงเคราะห์ญาณประเภทต่างๆ มากมายที่กล่าวไว้ในญาณวัตถุวิภังค์ (วิภงฺค. ๗๕๑ เป็นต้น) โดยนัยมีเอกกะเป็นต้น และที่กล่าวไว้ในที่อื่นด้วยบทว่า "ญาณในส่วนอดีต" เป็นต้น (ธ. ส. ๑๐๖๓) และในพรหมชาลสูตรเป็นต้นว่า "พระตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งข้อนั้นว่า 'ฐานะแห่งทิฏฐิเหล่านี้ อันบุคคลยึดถืออย่างนี้แล้ว'" เป็นต้น (ที. สี. ๑.๓๖). เพราะการแทงตลอดตามความเป็นจริง ย่อมทำให้ตนเองไม่หวั่นไหว และทำให้บุคคลผู้ประกอบด้วยญาณนั้นมีกำลังยิ่งในเวไนยสัตว์ทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยอรรถว่าไม่หวั่นไหว และด้วยอรรถว่าค้ำจุน". උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං, සෙට්ඨට්ඨානං. සබ්බඤ්ඤුතාපටිජානනවසෙන අභිමුඛං ගච්ඡන්ති, අට්ඨ වා පරිසා උපසඞ්කමන්තීති ආසභා, පුබ්බබුද්ධා. ඉදං පනාති බුද්ධානං ඨානං සබ්බඤ්ඤුතමෙව වදති. තිට්ඨමානොවාති අවදන්තොපි තිට්ඨමානොව පටිජානාති නාමාති අත්ථො. උපගච්ඡතීති අනුජානාති. บทว่า อุสภสฺส อิทํ (สิ่งนี้ของผู้องอาจ) ได้แก่ อาสภะ คือฐานะอันประเสริฐ. ชื่อว่า อาสภะ เพราะอรรถว่า ย่อมไปสู่เบื้องหน้าด้วยอำนาจแห่งการปฏิญาณสัพพัญญุตญาณ หรือเพราะบริษัท ๘ ย่อมเข้าไปหา, ได้แก่ พระพุทธเจ้าในปางก่อน. ส่วนบทว่า อิทํ (สิ่งนี้) นี้ ย่อมกล่าวถึงสัพพัญญุตญาณอันเป็นฐานะของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น. บทว่า ติฏฺฐมาโนว (แม้กำลังยืนอยู่) มีอรรถว่า แม้ไม่พูด ก็ชื่อว่าปฏิญาณอยู่ในขณะที่ยืนอยู่นั่นเอง. บทว่า อุปคจฺฉติ (ย่อมเข้าถึง) ได้แก่ ยอมรับ (อนุญาต). අට්ඨසු [Pg.314] පරිසාසූති ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, සාරිපුත්ත, අනෙකසතං ඛත්තියපරිසං…පෙ… තත්‍ර වත මං භයං වා සාරජ්ජං වා ඔක්කමිස්සතීති නිමිත්තමෙතං, සාරිපුත්ත, න සමනුපස්සාමී’’ති (ම. නි. 1.151) වුත්තාසු අට්ඨසු පරිසාසු. අභීතනාදං නදතීති පරතො දස්සිතඤාණයොගෙන දසබලොහන්ති අභීතනාදං නදති. บทว่า อฏฺฐสุ ปริสาสุ (ในบริษัท ๘) ได้แก่ ในบริษัท ๘ ที่กล่าวไว้ว่า "สารีบุตร เราย่อมรู้จักบริษัทกษัตริย์หลายร้อย...ล... สารีบุตร เราไม่เห็นนิมิตนี้เลยว่า ความกลัวหรือความสะดุ้งจะพึงครอบงำเราในบริษัทนั้น" (ม. มู. ๑.๑๕๑). บทว่า อภีตนาทํ นทติ (บันลือสีหนาทอันไม่หวาดหวั่น) ได้แก่ ย่อมบันลือสีหนาทอันไม่หวาดหวั่นด้วยการประกอบญาณที่แสดงไว้ในภายหลังว่า "เราเป็นผู้มีกำลังสิบ (ทศพล)". පටිවෙධනිට්ඨත්තා අරහත්තමග්ගඤාණං පටිවෙධොති ‘‘ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාමා’’ති වුත්තං. තෙන පටිලද්ධස්සපි දෙසනාඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්ති පරස්ස අවබුජ්ඣනමත්තෙන හොතීති ‘‘අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්තිඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාමා’’ති වුත්තං. තතො පරං පන යාව පරිනිබ්බානා දෙසනාඤාණපවත්ති තස්සෙව පවත්තිතස්ස ධම්මචක්කස්ස ඨානන්ති වෙදිතබ්බං පවත්තිතචක්කස්ස චක්කවත්තිනො චක්කරතනස්ස ඨානං විය. เพราะความสำเร็จในการแทงตลอด ญาณในอรหัตมรรคจึงชื่อว่าการแทงตลอด (ปฏิเวธ) ดังที่กล่าวว่า "ชื่อว่าเกิดขึ้นในขณะแห่งผล". ด้วยเหตุนั้น ความสำเร็จกิจของเทศนาญาณที่ได้มาแล้ว ย่อมมีได้เพียงด้วยการที่ผู้อื่นรู้แจ้งเท่านั้น ดังที่กล่าวว่า "ชื่อว่าเป็นไปแล้วในขณะแห่งโสดาปัตติผลของพระอัญญาโกณฑัญญะ". แต่หลังจากนั้น การเป็นไปของเทศนาญาณจนถึงปรินิพพาน พึงทราบว่าเป็นความตั้งอยู่แห่งธรรมจักรที่พระองค์ทรงให้เป็นไปแล้วนั้นเอง เหมือนความตั้งอยู่แห่งจักรแก้วของพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงให้จักรเป็นไปแล้ว. තිට්ඨතීති වුත්තං, කිං භූමියං පුරිසො විය, නොති ආහ ‘‘තදායත්තවුත්තිතායා’’ති. ඨානන්ති චෙත්ථ අත්තලාභො ධරමානතා ච, න ගතිනිවත්තීති ආහ ‘‘උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති චා’’ති. යත්ථ පනෙතං දසබලඤාණං විත්ථාරිතං, තං දස්සෙන්තො ‘‘අභිධම්මෙ පනා’’තිආදිමාහ. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ที่กล่าวว่า "ตั้งอยู่" นั้น เหมือนบุรุษยืนอยู่บนพื้นดินหรือ? ไม่ใช่ ท่านกล่าวว่า "เพราะความเป็นไปโดยอาศัยสิ่งนั้น" คำว่า "ที่ตั้ง" ในที่นี้คือการได้อัตภาพและการดำรงอยู่ ไม่ใช่การหยุดการไป ท่านกล่าวว่า "ย่อมเกิดขึ้นและย่อมเป็นไป" ส่วนที่ญาณอันเป็นกำลังของพระทศพลนี้ขยายความไว้ ท่านแสดงสิ่งนั้นโดยกล่าวว่า "ในพระอภิธรรมนั้น" เป็นต้น แม้ในที่อื่นๆ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน සමාදියන්තීති සමාදානානි, තානි පන සමාදියිත්වා කතානි හොන්තීති ආහ ‘‘සමාදියිත්වා කතාන’’න්ති. කම්මමෙව වා කම්මසමාදානන්ති එතෙන සමාදානසද්දස්ස අපුබ්බත්ථාභාවං දස්සෙති මුත්තගතසද්දෙ ගතසද්දස්ස විය. ගතීති නිරයාදිගතියො. උපධීති අත්තභාවො. කාලොති කම්මස්ස විපච්චනාරහකාලො. පයොගොති විපාකුප්පත්තියා පච්චයභූතා කිරියා. สิ่งที่สมาทาน ชื่อว่า สมาทาน แต่สิ่งเหล่านั้นย่อมเป็นสิ่งที่ทำแล้วด้วยการสมาทาน ท่านจึงกล่าวว่า "สิ่งที่ทำแล้วด้วยการสมาทาน" หรือกรรมนั่นแหละชื่อว่ากรรมสมาทาน ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่าคำว่า "สมาทาน" ไม่มีอรรถแปลกใหม่ เหมือนคำว่า "คตะ" ในคำว่า "มุตตะคตะ" คติ คือ คติมีนรกเป็นต้น อุปธิ คือ อัตภาพ กาล คือ กาลที่กรรมควรจะให้ผล ประโยค คือ กิริยาที่เป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของวิบาก අගතිගාමිනින්ති නිබ්බානගාමිනිං. වුත්තඤ්හි ‘‘නිබ්බානඤ්චාහං, සාරිපුත්ත, පජානාමි නිබ්බානගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්ති (ම. නි. 1.153). බහූසුපි මනුස්සෙසු එකමෙව පාණං ඝාතෙන්තෙසු කාමං සබ්බෙසම්පි චෙතනා තස්සෙවෙකස්ස ජීවිතින්ද්‍රියාරම්මණා, තං පන කම්මං තෙසං නානාකාරං. තෙසු (විභ. අට්ඨ. 811) හි එකො ආදරෙන ඡන්දජාතො කරොති, එකො ‘‘එහි ත්වම්පි කරොහී’’ති පරෙහි නිප්පීළිතො කරොති, එකො සමානච්ඡන්දො විය හුත්වා අප්පටිබාහමානො විචරති. තෙසු එකො තෙනෙව කම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තති, එකො තිරච්ඡානයොනියං, එකො [Pg.315] පෙත්තිවිසයෙ. තං තථාගතො ආයූහනක්ඛණෙයෙව ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන ආයූහිතත්තා එස නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති, එස තිරච්ඡානයොනියං, එස පෙත්තිවිසයෙ’’ති ජානාති. නිරයෙ නිබ්බත්තමානම්පි ‘‘එස මහානිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති, එස උස්සදනිරයෙ’’ති ජානාති. තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තමානම්පි ‘‘එස අපාදකො භවිස්සති, එස ද්විපාදකො, එස චතුප්පදො, එස බහුප්පදො’’ති ජානාති. පෙත්තිවිසයෙ නිබ්බත්තමානම්පි ‘‘එස නිජ්ඣාමතණ්හිකො භවිස්සති, එස ඛුප්පිපාසිකො, එස පරදත්තූපජීවී’’ති ජානාති. තෙසු ච කම්මෙසු ‘‘ඉදං කම්මං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිස්සති, ඉදං අඤ්ඤෙන දින්නාය පටිසන්ධියා උපධිවෙපක්කං භවිස්සතී’’ති ජානාති. อคติคามินี คือ การไปสู่นิพพาน เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "สารีบุตร เราย่อมรู้แจ้งนิพพานและปฏิปทาอันเป็นไปสู่นิพพาน" (ม.มู. 1.153) แม้ในมนุษย์จำนวนมากที่ฆ่าสัตว์เพียงตัวเดียว เจตนาของทุกคนย่อมมีชีวิตินทรีย์ของสัตว์ตัวนั้นเป็นอารมณ์ก็จริง แต่กรรมของพวกเขานั้นมีหลายอย่าง ในบรรดาคนเหล่านั้น (วิภังคอรรถกถา 811) คนหนึ่งทำด้วยความเอาใจใส่ มีฉันทะเกิดขึ้น คนหนึ่งทำเพราะถูกผู้อื่นบีบคั้นว่า "มาเถิด ท่านก็จงทำด้วย" คนหนึ่งเป็นเหมือนมีฉันทะเสมอกัน เที่ยวไปโดยไม่ขัดขวาง ในบรรดาคนเหล่านั้น คนหนึ่งย่อมไปเกิดในนรกด้วยกรรมนั้นเอง คนหนึ่งในกำเนิดเดรัจฉาน คนหนึ่งในเปตวิสัย พระตถาคตย่อมทรงทราบสิ่งนั้นในขณะแห่งการสั่งสมกรรมนั่นเองว่า "เพราะสั่งสมด้วยอาการอย่างนี้ ผู้นี้จักไปเกิดในนรก ผู้นี้จักไปเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน ผู้นี้จักไปเกิดในเปตวิสัย" แม้เมื่อไปเกิดในนรก ก็ทรงทราบว่า "ผู้นี้จักไปเกิดในมหานรก ผู้นี้จักไปเกิดในอุสสทนรก" แม้เมื่อไปเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน ก็ทรงทราบว่า "ผู้นี้จักเป็นสัตว์ไม่มีเท้า ผู้นี้จักเป็นสัตว์สองเท้า ผู้นี้จักเป็นสัตว์สี่เท้า ผู้นี้จักเป็นสัตว์หลายเท้า" แม้เมื่อไปเกิดในเปตวิสัย ก็ทรงทราบว่า "ผู้นี้จักเป็นเปรตที่ถูกตัณหาเผาผลาญ ผู้นี้จักเป็นเปรตที่หิวโหย ผู้นี้จักเป็นเปรตที่เลี้ยงชีพด้วยของที่ผู้อื่นให้" และในกรรมเหล่านั้น ก็ทรงทราบว่า "กรรมนี้จักนำปฏิสนธิมาให้ กรรมนี้จักเป็นอุปธิวิบากแห่งปฏิสนธิที่ผู้อื่นให้แล้ว" තථා සකලගාමවාසිකෙසු එකතො පිණ්ඩපාතං දදමානෙසු කාමං සබ්බෙසම්පි චෙතනා පිණ්ඩපාතාරම්මණාව, තං පන කම්මං තෙසං නානාකාරං. තෙසු හි එකො ආදරෙන කරොතීති සබ්බං පුරිමසදිසං, තස්මා තෙසු කෙචි දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්ති, කෙචි මනුස්සලොකෙ. තං තථාගතො ආයූහනක්ඛණෙයෙව ජානාති. ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන ආයූහිතත්තා එස මනුස්සලොකෙ නිබ්බත්තිස්සති, එස දෙවලොකෙ. තත්ථාපි එස ඛත්තියකුලෙ, එස බ්‍රාහ්මණකුලෙ, එස වෙස්සකුලෙ, එස සුද්දකුලෙ, එස පරනිම්මිතවසවත්තීසු, එස නිම්මානරතීසු, එස තුසිතෙසු, එස යාමෙසු, එස තාවතිංසෙසු, එස චාතුමහාරාජිකෙසු, එස භුම්මදෙවෙසූ’’තිආදිනා තත්ථ තත්ථ හීනපණීතසුවණ්ණදුබ්බණ්ණඅප්පපරිවාරමහාපරිවාරතාදිභෙදං තං තං විසෙසං ආයූහනක්ඛණෙයෙව ජානාති. เช่นเดียวกัน ในบรรดาชาวบ้านทั้งหมู่บ้านที่ถวายบิณฑบาตพร้อมกัน เจตนาของทุกคนย่อมมีบิณฑบาตเป็นอารมณ์ก็จริง แต่กรรมของพวกเขานั้นมีหลายอย่าง ในบรรดาคนเหล่านั้น คนหนึ่งทำด้วยความเอาใจใส่ ดังที่กล่าวมาทั้งหมดนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้น ในบรรดาคนเหล่านั้น บางคนย่อมไปเกิดในเทวโลก บางคนในมนุษยโลก พระตถาคตย่อมทรงทราบสิ่งนั้นในขณะแห่งการสั่งสมกรรมนั่นเองว่า "เพราะสั่งสมด้วยอาการอย่างนี้ ผู้นี้จักไปเกิดในมนุษยโลก ผู้นี้จักไปเกิดในเทวโลก" แม้ในที่นั้น ผู้นี้จักไปเกิดในตระกูลกษัตริย์ ผู้นี้ในตระกูลพราหมณ์ ผู้นี้ในตระกูลแพศย์ ผู้นี้ในตระกูลศูทร ผู้นี้ในชั้นปรนิมมิตวสวัตดี ผู้นี้ในชั้นนิมมานรดี ผู้นี้ในชั้นดุสิต ผู้นี้ในชั้นยามา ผู้นี้ในชั้นดาวดึงส์ ผู้นี้ในชั้นจาตุมหาราชิกา ผู้นี้ในหมู่เทพชั้นภูมิเทวดา เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ พระตถาคตย่อมทรงทราบความพิเศษนั้นๆ อันมีประเภทแตกต่างกัน เช่น ต่ำ ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม มีบริวารน้อย มีบริวารมาก ในที่นั้นๆ ในขณะแห่งการสั่งสมกรรมนั่นเอง තථා විපස්සනං පට්ඨපෙන්තෙසුයෙව ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන එස කිඤ්චි සල්ලක්ඛෙතුං න සක්ඛිස්සති, එස මහාභූතමත්තමෙව වවත්ථපෙස්සති, එස රූපපරිග්ගහෙයෙව ඨස්සති, එස අරූපපරිග්ගහෙයෙව, එස නාමරූපපරිග්ගහෙයෙව, එස පච්චයපරිග්ගහෙයෙව, එස ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනායමෙව, එස පඨමඵලෙයෙව, එස දුතියඵලෙයෙව, එස තතියඵලෙයෙව, එස අරහත්තං පාපුණිස්සතී’’ති ජානාති. කසිණපරිකම්මං කරොන්තෙසුපි ‘‘ඉමස්ස පරිකම්මමත්තමෙව භවිස්සති, එස නිමිත්තං උප්පාදෙස්සති, එස අප්පනං එව පාපුණිස්සති, එස ඣානං පාදකං කත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිස්සතී’’ති ජානාති. තෙනාහ ‘‘ඉමස්ස චෙතනා’’තිආදි. เช่นเดียวกัน แม้ในผู้ที่เริ่มตั้งวิปัสสนา พระตถาคตย่อมทรงทราบว่า "ด้วยอาการอย่างนี้ ผู้นี้จักไม่สามารถกำหนดหมายอะไรได้เลย ผู้นี้จักกำหนดแยกแยะได้เพียงมหาภูตรูปเท่านั้น ผู้นี้จักตั้งอยู่ในรูปปริคคหะเท่านั้น ผู้นี้จักตั้งอยู่ในอรูปปริคคหะเท่านั้น ผู้นี้จักตั้งอยู่ในนามรูปปริคคหะเท่านั้น ผู้นี้จักตั้งอยู่ในปัจจัยปริคคหะเท่านั้น ผู้นี้จักตั้งอยู่ในวิปัสสนาที่มีลักษณะเป็นอารมณ์เท่านั้น ผู้นี้จักบรรลุปฐมผลเท่านั้น ผู้นี้จักบรรลุทุติยผลเท่านั้น ผู้นี้จักบรรลุตติยผลเท่านั้น ผู้นี้จักบรรลุอรหัตต์" แม้ในผู้ที่ทำกสิณบริกรรม ก็ทรงทราบว่า "ของผู้นี้จักเป็นเพียงบริกรรมเท่านั้น ผู้นี้จักยังนิมิตให้เกิดขึ้น ผู้นี้จักบรรลุอัปปนาเท่านั้น ผู้นี้จักทำฌานให้เป็นบาทแล้วเริ่มตั้งวิปัสสนา บรรลุอรหัตต์" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เจตนาของผู้นี้" เป็นต้น කාමනතො [Pg.316] කාමෙතබ්බතො කාමප්පටිසංයුත්තතො ච ධාතු කාමධාතු. ආදි-සද්දෙන බ්‍යාපාදධාතුරූපධාතුආදීනං සඞ්ගහො. විලක්ඛණතායාති විසදිසසභාවතාය. ඛන්ධායතනධාතුලොකන්ති අනෙකධාතුං නානාධාතුං ඛන්ධලොකං ආයතනලොකං ධාතුලොකං යථාභූතං පජානාතීති යොජනා. ‘‘අයං රූපක්ඛන්ධො නාම…පෙ… අයං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාම. තෙසුපි එකවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකාදසවිධෙන රූපක්ඛන්ධො. එකවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො. එකවිධෙන සඤ්ඤාක්ඛන්ධො…පෙ… සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති එවං තාව ඛන්ධලොකස්ස, ‘‘ඉදං චක්ඛායතනං නාම…පෙ… ඉදං ධම්මායතනං නාම. තත්ථ දසායතනා කාමාවචරා, ද්වෙ චාතුභූමකා’’තිආදිනා ආයතනලොකස්ස, ‘‘අයං චක්ඛුධාතු නාම…පෙ… අයං මනොවිඤ්ඤාණධාතු නාම. තත්ථ සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, ද්වෙ චාතුභූමකා’’තිආදිනා ධාතුලොකස්ස අනෙකසභාවං නානාසභාවඤ්ච පජානාති. න කෙවලං උපාදින්නසඞ්ඛාරලොකස්සෙව, අථ ඛො අනුපාදින්නකසඞ්ඛාරලොකස්සපි ‘‘ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තා ඉමස්ස රුක්ඛස්ස ඛන්ධො සෙතො, ඉමස්ස කාළො, ඉමස්ස මට්ඨො, ඉමස්ස සකණ්ටකො, ඉමස්ස බහලත්තචො, ඉමස්ස තනුත්තචො, ඉමස්ස පත්තං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන එවරූපං, ඉමස්ස පුප්ඵං නීලං පීතං ලොහිතං ඔදාතං සුගන්ධං දුග්ගන්ධං, ඉමස්ස ඵලං ඛුද්දකං මහන්තං දීඝං වට්ටං සුසණ්ඨානං දුස්සණ්ඨානං මට්ඨං ඵරුසං සුගන්ධං දුග්ගන්ධං මධුරං තිත්තකං කටුකං අම්බිලං කසාවං, ඉමස්ස කණ්ටකො තිඛිණො කුණ්ඨො උජුකො කුටිලො තම්බො කාළො ඔදාතො හොතී’’තිආදිනා පජානාති. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං එව හි එතං බලං, න අඤ්ඤෙසං. ธาตุที่ชื่อว่ากามธาตุ เพราะเป็นที่น่าใคร่ เพราะเป็นที่ควรใคร่ และเพราะประกอบด้วยกาม. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์พยาบาทธาตุและรูปธาตุเป็นต้น. คำว่า วิลักขณตา คือ เพราะมีสภาพไม่เหมือนกัน. พึงประกอบความว่า "ย่อมรู้แจ้งขันธโลก อายตนโลก และธาตุโลก อันมีธาตุหลายอย่าง มีธาตุต่างๆ กัน ตามความเป็นจริง". "นี้ชื่อว่ารูปขันธ์... (ละ)... นี้ชื่อว่าวิญญาณขันธ์. ในขันธ์เหล่านั้น รูปขันธ์มีอย่างเดียว รูปขันธ์มี ๑๑ อย่าง. เวทนาขันธ์มีอย่างเดียว เวทนาขันธ์มีหลายอย่าง. สัญญาขันธ์มีอย่างเดียว... (ละ)... สังขารขันธ์... (ละ)... วิญญาณขันธ์ วิญญาณขันธ์มีหลายอย่าง" ดังนี้ก่อน สำหรับขันธโลก. "นี้ชื่อว่าจักขายตนะ... (ละ)... นี้ชื่อว่าธัมมายตนะ. ในอายตนะเหล่านั้น อายตนะ ๑๐ เป็นกามาวจร ๒ เป็นจตุภูมิ" เป็นต้น สำหรับอายตนโลก. "นี้ชื่อว่าจักขุธาตุ... (ละ)... นี้ชื่อว่ามโนวิญญาณธาตุ. ในธาตุเหล่านั้น ธาตุ ๑๖ เป็นกามาวจร ๒ เป็นจตุภูมิ" เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ ย่อมรู้แจ้งสภาพที่หลากหลายและสภาพที่แตกต่างกันของธาตุโลก. ไม่ใช่เพียงโลกคือสังขารที่กรรมยึดครองเท่านั้น แต่ยังรู้แจ้งโลกคือสังขารที่กรรมไม่ยึดครองด้วยว่า "เพราะธาตุชื่อนี้มีมาก ลำต้นของต้นไม้นี้จึงขาว ของต้นไม้นี้จึงดำ ของต้นไม้นี้จึงเกลี้ยง ของต้นไม้นี้จึงมีหนาม ของต้นไม้นี้จึงมีเปลือกหนา ของต้นไม้นี้จึงมีเปลือกบาง ใบของต้นไม้นี้จึงมีรูปอย่างนี้โดยสีและสัณฐานเป็นต้น ดอกของต้นไม้นี้จึงมีสีเขียว เหลือง แดง ขาว มีกลิ่นหอม มีกลิ่นเหม็น ผลของต้นไม้นี้จึงเล็ก ใหญ่ ยาว กลม มีสัณฐานดี มีสัณฐานไม่ดี เกลี้ยง หยาบ มีกลิ่นหอม มีกลิ่นเหม็น หวาน ขม เผ็ด เปรี้ยว ฝาด หนามของต้นไม้นี้จึงแหลม ทู่ ตรง คด แดง ดำ ขาว" เป็นต้น. กำลังนี้เป็นของพระสัพพัญญูพุทธเจ้าเท่านั้น ไม่ใช่ของผู้อื่น. නානාධිමුත්තිකතන්ති නානජ්ඣාසයතං. අධිමුත්ති නාම අජ්ඣාසයධාතු අජ්ඣාසයසභාවො. සො පන හීනපණීතතාසාමඤ්ඤෙන පාළියං ද්විධාව වුත්තොපි හීනපණීතාදිභෙදෙන අනෙකවිධොති ආහ ‘‘හීනාදීහි අධිමුත්තීහි නානාධිමුත්තිකභාව’’න්ති. තත්ථ යෙ යෙ සත්තා යංයංඅධිමුත්තිකා, තෙ තෙ තංතදධිමුත්තිකෙ එව සෙවන්ති භජන්ති පයිරුපාසන්ති ධාතුසභාගතො. යථා ගූථාදීනං ධාතූනං සභාවො එසො, යං ගූථාදීහි එව සංසන්දන්ති සමෙන්ති, එවං හීනජ්ඣාසයා දුස්සීලාදීහෙව සංසන්දන්ති සමෙන්ති, සම්පන්නසීලාදයො ච සම්පන්නසීලාදීහෙව. තං නෙසං නානාධිමුත්තිකතං භගවා යථාභූතං පජානාතීති. คำว่า ความที่สัตว์มีอธิมุตติต่างกัน คือ ความที่สัตว์มีอัธยาศัยต่างกัน. อธิมุตติ ชื่อว่า อัธยาศัยธาตุ อัธยาศัยสภาพ. อธิมุตตินั้น แม้ในพระบาลีจะกล่าวไว้ ๒ อย่างโดยส่วนรวม คืออย่างเลวและอย่างประณีต แต่ก็มีหลายชนิดโดยจำแนกเป็นอย่างเลวและอย่างประณีตเป็นต้น จึงกล่าวว่า "ความที่สัตว์มีอธิมุตติต่างกันด้วยอธิมุตติมีอย่างเลวเป็นต้น". ในอธิมุตตินั้น สัตว์เหล่าใดมีอธิมุตติอย่างใด สัตว์เหล่านั้นย่อมคบหา ย่อมสมาคม ย่อมเข้าไปนั่งใกล้สัตว์ผู้มีอธิมุตติอย่างนั้นๆ นั่นเอง เพราะความที่ธาตุเสมอกัน. เหมือนอย่างว่า สภาพของธาตุมีคูถเป็นต้นนั้น ย่อมเข้ากันได้ ย่อมลงรอยกันด้วยคูถเป็นต้นนั่นเอง ฉันใด สัตว์ผู้มีอัธยาศัยเลวก็ย่อมเข้ากันได้ ย่อมลงรอยกันด้วยสัตว์ผู้ทุศีลเป็นต้นนั่นเอง ฉันนั้น และสัตว์ผู้มีศีลสมบูรณ์เป็นต้น ก็ย่อมเข้ากันได้กับสัตว์ผู้มีศีลสมบูรณ์เป็นต้นนั่นเอง. พระผู้มีพระภาคทรงทราบความที่สัตว์เหล่านั้นมีอธิมุตติต่างกันนั้นตามความเป็นจริง. වුද්ධිං [Pg.317] හානිඤ්චාති පච්චයවිසෙසෙන සාමත්ථියතො අධිකතං අනධිකතඤ්ච. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණනිද්දෙසෙ (විභ. 814; පටි. ම. 113) ‘‘ආසයං ජානාති, අනුසයං ජානාතී’’ති ආසයාදිජානනං කස්මා නිද්දිට්ඨන්ති? ආසයජානනාදිනා යෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි පරොපරෙහි සත්තා කල්‍යාණපාපාසයාදිකා හොන්ති, තෙසං ජානනස්ස විභාවනතො. එවඤ්ච කත්වා ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තආසයානුසයඤාණානං විසුං අසාධාරණතා, ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තනානාධිමුත්තිකතාඤාණානං විසුං බලවතා ච සිද්ධා හොති. තත්ථ ආසයන්ති යත්ථ සත්තා නිවසන්ති, තං තෙසං නිවාසට්ඨානං, දිට්ඨිගතං වා යථාභූතඤාණං වා ආසයො, අනුසයො අප්පහීනභාවෙන ථාමගතො කිලෙසො. තං පන භගවා සත්තානං ආසයං ජානන්තො තෙසං තෙසං දිට්ඨිගතානං විපස්සනාමග්ගඤාණානඤ්ච අප්පවත්තික්ඛණෙපි ජානාති. වුත්තඤ්හෙතං – คำว่า ความเจริญและความเสื่อม คือ ความยิ่งและไม่ยิ่งด้วยสามารถแห่งปัจจัยพิเศษ. ในการแสดงอินทริยปโรปริยัตตญาณ (วิภังค์ ๘๑๔; ปฏิสัมภิทามรรค ๑๑๓) เหตุไฉนจึงแสดงการรู้ซึ่งอาสยะเป็นต้นว่า "ย่อมรู้อาสยะ ย่อมรู้อนุสัย"? เพราะเป็นการแสดงให้เห็นชัดถึงการรู้ซึ่งอินทรีย์ที่ยิ่งและไม่ยิ่งเหล่านั้น ที่สัตว์ทั้งหลายมีอาสยะดีและชั่วเป็นต้นด้วยการรู้อาสยะเป็นต้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นญาณไม่สาธารณะแห่งอินทริยปโรปริยัตตอาสยานุสัย และความมีกำลังแห่งอินทริยปโรปริยัตตน่าน่าธิมุตติญาณ ก็เป็นอันสำเร็จได้โดยแยกจากกัน. ในญาณนั้น คำว่า อาสยะ คือที่ที่สัตว์ทั้งหลายอาศัยอยู่ นั่นคือที่อยู่อาศัยของสัตว์เหล่านั้น หรือทิฏฐิ หรือญาณตามความเป็นจริง ชื่อว่าอาสยะ. อนุสัย คือกิเลสที่ยังละไม่ได้ซึ่งมีกำลัง. แต่พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงรู้อาสยะของสัตว์ทั้งหลาย ย่อมทรงรู้แม้ในขณะที่ทิฏฐิเหล่านั้นและวิปัสสนาญาณและมรรคญาณยังไม่เกิดขึ้น. ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า — ‘‘කාමං සෙවන්තංයෙව භගවා ජානාති – ‘අයං පුග්ගලො කාමගරුකො කාමාසයො කාමාධිමුත්තො’ති. කාමං සෙවන්තංයෙව ජානාති – ‘අයං පුග්ගලො නෙක්ඛම්මගරුකො නෙක්ඛම්මාසයො නෙක්ඛම්මාධිමුත්තො’ති. නෙක්ඛම්මං සෙවන්තංයෙව ජානාති. බ්‍යාපාදං, අබ්‍යාපාදං, ථිනමිද්ධං, ආලොකසඤ්ඤං සෙවන්තංයෙව ජානාති – ‘අයං පුග්ගලො ථිනමිද්ධගරුකො ථිනමිද්ධාසයො ථිනමිද්ධාධිමුත්තො’’’ති (පටි. ම. 1.113). "พระผู้มีพระภาคย่อมทรงรู้บุคคลผู้เสพกามนั่นแลว่า 'บุคคลนี้หนักในกาม มีอาสยะในกาม มีอธิมุตติในกาม'. ย่อมทรงรู้บุคคลผู้เสพกามนั่นแลว่า 'บุคคลนี้หนักในเนกขัมมะ มีอาสยะในเนกขัมมะ มีอธิมุตติในเนกขัมมะ'. ย่อมทรงรู้บุคคลผู้เสพเนกขัมมะนั่นแล. ย่อมทรงรู้บุคคลผู้เสพพยาบาท อพยาบาท ถีนมิทธะ อาโลกสัญญา นั่นแลว่า 'บุคคลนี้หนักในถีนมิทธะ มีอาสยะในถีนมิทธะ มีอธิมุตติในถีนมิทธะ'" (ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๑๑๓). පඨමාදීනං චතුන්නං ඣානානන්ති රූපාවචරානං පඨමාදීනං පච්චනීකජ්ඣාපනට්ඨෙන ආරම්මණූපනිජ්ඣාපනට්ඨෙන ච ඣානානං. චතුක්කනයෙන හෙතං වුත්තං. අට්ඨන්නං විමොක්ඛානන්ති එත්ථ පටිපාටියා සත්ත අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ පච්චනීකධම්මෙහි විමුච්චනතො ආරම්මණෙ ච අධිමුච්චනතො විමොක්ඛා නාම. අට්ඨමො පන සබ්බසො සඤ්ඤාවෙදයිතෙහි විමුත්තත්තා අපගමවිමොක්ඛො නාම. චතුක්කනයපඤ්චකනයෙසු පඨමජ්ඣානසමාධි සවිතක්කසවිචාරො නාම. පඤ්චකනයෙ දුතියජ්ඣානසමාධි අවිතක්කවිචාරමත්තො. නයද්වයෙපි උපරි තීසු ඣානෙසු සමාධි අවිතක්කඅවිචාරො. සමාපත්තීසු පටිපාටියා අට්ඨන්නං සමාධීතිපි නාමං, සමාපත්තීතිපි චිත්තෙකග්ගතාසබ්භාවතො, නිරොධසමාපත්තියා තදභාවතො න සමාධීති නාමං. හානභාගියධම්මන්ති අප්පගුණෙහි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨිතස්ස සඤ්ඤාමනසිකාරානං කාමාදිඅනුපක්ඛන්දනං. විසෙසභාගියධම්මන්ති පගුණෙහි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨිතස්ස සඤ්ඤාමනසිකාරානං [Pg.318] දුතියජ්ඣානාදිපක්ඛන්දනං. ඉති සඤ්ඤාමනසිකාරානං කාමාදිදුතියජ්ඣානාදිපක්ඛන්දනානි හානභාගියවිසෙසභාගියා ධම්මාති දස්සිතානි. තෙහි පන ඣානානං තංසභාවතා ච ධම්මසද්දෙන වුත්තා. තස්මාති වුත්තමෙවත්ථං හෙතුභාවෙන පච්චාමසති. වොදානන්ති පගුණතාසඞ්ඛාතං වොදානං. තඤ්හි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨහිත්වා දුතියජ්ඣානාදිඅධිගමස්ස පච්චයත්තා ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. කෙචි පන ‘‘නිරොධතො ඵලසමාපත්තියා වුට්ඨානන්ති පාළි නත්ථී’’ති වදන්ති. තෙ ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ඵලසමාපත්තියා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති ඉමාය පාළියා (පට්ඨා. 1.1.417) පටිසෙධෙතබ්බා. යො සමාපත්තිලාභී සමානො එව ‘‘න ලාභීම්හී’’ති, කම්මට්ඨානං සමානං එව ‘‘න කම්මට්ඨාන’’න්ති සඤ්ඤී හොති, සො සම්පත්තිංයෙව සමානං ‘‘විපත්තී’’ති පච්චෙතීති වෙදිතබ්බො. คำว่า “ปฐมฌานเป็นต้น ๔ อย่าง” คือ ฌานทั้งหลายที่เป็นรูปาวจร มีปฐมฌานเป็นต้น โดยอรรถว่าเผาปฏิปักษ์ และโดยอรรถว่าเพ่งอารมณ์. ข้อนี้ตรัสไว้โดยจตุกกนัย. คำว่า “วิโมกข์ ๘ อย่าง” ในวิโมกข์เหล่านั้น วิโมกข์ ๗ อย่างโดยลำดับชื่อว่าวิโมกข์ เพราะหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ในขณะที่อัปปนาเกิดขึ้น และเพราะน้อมใจไปในอารมณ์. ส่วนวิโมกข์ที่ ๘ ชื่อว่าอปคามวิโมกข์ เพราะหลุดพ้นจากสัญญาและเวทนาโดยประการทั้งปวง. ในจตุกกนัยและปัญจกนัย สมาธิในปฐมฌานชื่อว่าสวิตักกสวิจาร. ในปัญจกนัย สมาธิในทุติยฌานเป็นเพียงอวิตักกวิจาร. ในนัยทั้งสอง สมาธิในฌาน ๓ เบื้องบนเป็นอวิตักกอวิจาร. ในสมาบัติทั้งหลาย สมาธิ ๘ อย่างโดยลำดับก็ชื่อว่าสมาธิ และชื่อว่าสมาบัติ เพราะมีความที่จิตเป็นเอกัคคตา, ส่วนนิโรธสมาบัติไม่มีความที่จิตเป็นเอกัคคตา จึงไม่ชื่อว่าสมาธิ. คำว่า “ธรรมเป็นส่วนแห่งความเสื่อม” คือ การที่สัญญาและมนสิการของผู้ที่ออกจากปฐมฌานเป็นต้นที่มีคุณไม่มาก แล่นไปสู่กามเป็นต้น. คำว่า “ธรรมเป็นส่วนแห่งความพิเศษ” คือ การที่สัญญาและมนสิการของผู้ที่ออกจากปฐมฌานเป็นต้นที่มีคุณมาก แล่นไปสู่ทุติยฌานเป็นต้น. การแล่นไปสู่กามเป็นต้น และการแล่นไปสู่ทุติยฌานเป็นต้นของสัญญาและมนสิการเหล่านี้ จึงแสดงว่าเป็นธรรมเป็นส่วนแห่งความเสื่อมและเป็นส่วนแห่งความพิเศษ. อนึ่ง ความเป็นเช่นนั้นของฌานทั้งหลายนั้น ก็กล่าวไว้ด้วยคำว่า “ธรรม”. คำว่า “เพราะเหตุนั้น” ย่อมรำลึกถึงอรรถที่กล่าวมาแล้วนั่นเองโดยความเป็นเหตุ. คำว่า “โวทาน” คือ โวทานที่นับว่าความชำนาญ. โวทานนั้นแล เพราะเป็นปัจจัยแห่งการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น หลังจากออกจากปฐมฌานเป็นต้น จึงเรียกว่า “วุฏฐานะ” (การออก). แต่บางพวกกล่าวว่า “ไม่มีพระบาลีว่า ‘การออกจากนิโรธสมาบัติสู่ผลสมาบัติ’”. ชนเหล่านั้นพึงคัดค้านด้วยพระบาลีนี้ว่า “เมื่อบุคคลออกจากนิโรธสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนะย่อมเป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ผลสมาบัติ” (ปัฏฐาน ๑.๑.๔๑๗). พึงทราบว่า ผู้ใดเป็นผู้ได้สมาบัติอยู่แล้วนั่นเอง แต่มีความสำคัญว่า “เราไม่ได้” และเป็นกรรมฐานอยู่แล้วนั่นเอง แต่มีความสำคัญว่า “ไม่ใช่กรรมฐาน” ผู้นั้นย่อมสำคัญความสำเร็จนั่นเองว่าเป็นความวิบัติ. න තථා දට්ඨබ්බන්ති යථා පරවාදිනා වුත්තං, තථා න දට්ඨබ්බං. සකසකකිච්චමෙව ජානාතීති ඨානාට්ඨානජානනාදිසකසකමෙව කිච්චං කාතුං ජානාති, යථාසකමෙව විසයං පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. තම්පීති තෙහි දසබලඤාණෙහි ජානිතබ්බම්පි. කම්මවිපාකන්තරමෙවාති කම්මන්තරස්ස විපාකන්තරමෙව ජානාති. චෙතනාචෙතනාසම්පයුත්තධම්මෙ නිරයාදිනිබ්බානගාමිනිප්පටිපදාභූතෙ කම්මන්ති ගහෙත්වා ආහ ‘‘කම්මපරිච්ඡෙදමෙවා’’ති. ධාතුනානත්තඤ්ච ධාතුනානත්තකාරණඤ්ච ධාතුනානත්තකාරණන්ති එකදෙසසරූපෙකසෙසො දට්ඨබ්බො. තඤ්හි ඤාණං තදුභයම්පි ජානාති. ‘‘ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තා’’තිආදිනා (විභ. අට්ඨ. 812) තථා චෙව සංවණ්ණිතං. සච්චපරිච්ඡෙදමෙවාති පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන සච්චානං පරිච්ඡින්නමෙව. අප්පෙතුං න සක්කොති අට්ඨමනවමබලානි විය තංසදිසං, ඉද්ධිවිධඤාණමිව විකුබ්බිතුං. එතෙනස්ස බලසදිසතඤ්ච නිවාරෙති. ඣානාදිඤාණං විය වා අප්පෙතුං විකුබ්බිතුඤ්ච. යදිපි හි ඣානාදිපච්චවෙක්ඛණඤාණං සත්තමබලන්ති තස්ස සවිතක්කසවිචාරතා වුත්තා, තථාපි ඣානාදීහි විනා පච්චවෙක්ඛණා නත්ථීති ඣානාදිසහගතං ඤාණං තදන්තොගධං කත්වා එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ඣානාදිකිච්චං විය න සබ්බං බලකිච්චං කාතුං සක්කොතීති දස්සෙතුං ‘‘ඣානං හුත්වා අප්පෙතුං, ඉද්ධි හුත්වා විකුබ්බිතුඤ්ච න සක්කොතී’’ති වුත්තං, න පන කස්සචි බලස්ස ඣානඉද්ධිභාවතොති දට්ඨබ්බං. คำว่า “ไม่พึงเห็นอย่างนั้น” คือ ไม่พึงเห็นอย่างที่พวกปรวาทีกล่าวไว้. คำว่า “ย่อมรู้กิจของตนๆ นั่นเอง” คือ ย่อมรู้ที่จะทำกิจของตนๆ นั่นเอง มีการรู้ฐานะและอฐานะเป็นต้น หมายความว่า ย่อมแทงตลอดอารมณ์ของตนๆ นั่นเอง. คำว่า “แม้สิ่งนั้น” คือ สิ่งที่พึงรู้ด้วยทศพลญาณเหล่านั้น. คำว่า “กรรมและวิบากต่างกันนั่นเอง” คือ ย่อมรู้กรรมที่ต่างกันและวิบากที่ต่างกันนั่นเอง. เมื่อถือเอาเจตนาและธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนา ซึ่งเป็นปฏิปทาที่นำไปสู่นรกเป็นต้นและนิพพานว่าเป็นกรรม จึงกล่าวว่า “การกำหนดกรรมนั่นเอง”. คำว่า “ความต่างกันแห่งธาตุและความต่างกันแห่งเหตุแห่งธาตุ” พึงทราบว่าเป็นเอกเทศสรูปเอกเสส (การกล่าวถึงส่วนหนึ่งแต่หมายถึงทั้งหมด). ญาณนั้นย่อมรู้ทั้งสองอย่างนั้น. และอธิบายไว้เช่นนั้นด้วยคำว่า “เพราะธาตุชื่อนี้มีมาก” เป็นต้น (อรรถกถา วิภังค์ ๘๑๒). คำว่า “การกำหนดสัจจะนั่นเอง” คือ การกำหนดสัจจะโดยปริญญาและอภิสมัยเป็นต้นนั่นเอง. ไม่สามารถอัปปนาได้เหมือนอัฏฐมพลและนวมพล (ญาณที่ ๘ และ ๙) หรือไม่สามารถเนรมิตได้เหมือนอิทธิวิธญาณ. ด้วยเหตุนี้ จึงห้ามความที่ญาณนั้นเสมอด้วยกำลัง. หรือไม่สามารถอัปปนาและเนรมิตได้เหมือนฌานาธิญาณ. ถึงแม้ว่าญาณที่พิจารณาฌานเป็นต้นจะกล่าวว่าเป็นสัตตมพล (ญาณที่ ๗) และกล่าวว่ามีวิตกวิจารก็ตาม แต่การพิจารณาไม่มีได้หากปราศจากฌานเป็นต้น ดังนั้น พึงทราบว่าญาณที่ประกอบด้วยฌานเป็นต้นนั้นรวมอยู่ในญาณนั้นแล้วจึงกล่าวอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง เพื่อแสดงว่าสัพพัญญุตญาณไม่สามารถทำกิจแห่งกำลังทั้งหมดได้เหมือนกิจแห่งฌานเป็นต้น จึงกล่าวว่า “ไม่สามารถอัปปนาได้โดยเป็นฌาน ไม่สามารถเนรมิตได้โดยเป็นฤทธิ์” ไม่ใช่หมายความว่ากำลังใดกำลังหนึ่งเป็นฌานหรือฤทธิ์. එවං [Pg.319] කිච්චවිසෙසවසෙනපි දසබලඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණවිසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි විතක්කත්තිකභූමන්තරවසෙනපි තං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. පටිපාටියාතිආදිතො පට්ඨාය පටිපාටියා. เมื่อแสดงความพิเศษแห่งทศพลญาณและสัพพัญญุตญาณโดยสามารถแห่งกิจพิเศษอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงความพิเศษนั้นโดยสามารถแห่งวิตก ๓ และภูมิอันเป็นระหว่าง จึงกล่าวคำว่า “อนึ่ง” เป็นต้น. คำว่า “โดยลำดับ” คือ โดยลำดับตั้งแต่ต้น. අනුපදවණ්ණනං ඤත්වා වෙදිතබ්බානීති සම්බන්ධො. කිලෙසාවරණං නියතමිච්ඡාදිට්ඨි. කිලෙසාවරණස්ස අභාවො ආසවක්ඛයඤාණාධිගමස්ස ඨානං, තබ්භාවො අට්ඨානං. අනධිගමස්ස පන තදුභයම්පි යථාක්කමං අට්ඨානං ඨානඤ්චාති තත්ථ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘ලොකිය…පෙ… දස්සනතො චා’’ති ආහ. තත්ථ ලොකියසම්මාදිට්ඨියා ඨිති ආසවක්ඛයාධිගමස්ස ඨානං කිලෙසාවරණාභාවස්ස කාරණත්තා. සා හි තස්මිං සති න හොති, අසති ච හොති. එතෙන තස්සා අට්ඨිතියා තස්ස අට්ඨානතා වුත්තා එව. නෙසං වෙනෙය්‍යසත්තානං. ධාතුවෙමත්තදස්සනතොති කාමධාතුආදීනං පවත්තිභෙදදස්සනතො, යදග්ගෙන ධාතුවෙමත්තං ජානාති, තදග්ගෙන චරියාදිවිසෙසම්පි ජානාති. ධාතුවෙමත්තදස්සනතොති වා ධම්මධාතුවෙමත්තදස්සනතො. සබ්බාපි හි චරියා ධම්මධාතුපරියාපන්නා එවාති. පයොගං අනාදියිත්වාපි සන්තතිමහාමත්තාදීනං විය. දිබ්බචක්ඛානුභාවතො පත්තබ්බෙනාති එත්ථ දිබ්බචක්ඛුනා පරස්ස හදයවත්ථුසන්නිස්සයලොහිතවණ්ණදස්සනමුඛෙන තදා පවත්තමානචිත්තජානනත්ථං පරිකම්මකරණං නාම සාවකානං, තඤ්ච ඛො ආදිකම්මිකානං, යතො දිබ්බචක්ඛුආනුභාවතො චෙතොපරියඤාණස්ස පත්තබ්බතා සියා. බුද්ධානං පන යදිපි ආසවක්ඛයඤාණාධිගමතො පගෙව දිබ්බචක්ඛුඤාණාධිගමො, තථාපි තථාපරිකම්මකරණං නත්ථි විජ්ජාත්තයසිද්ධියා සිජ්ඣනතො. සෙසාභිඤ්ඤාත්තයෙ චෙතොපරියඤාණං දිබ්බචක්ඛුඤාණාධිගමෙන පත්තන්ති ච වත්තබ්බතං ලභතීති තථා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ความสัมพันธ์คือพึงทราบว่าพึงรู้ด้วยการรู้คำอธิบายบทที่ตามมา. กิเลสเครื่องกั้นคือมิจฉาทิฏฐิที่แน่นอน. การไม่มีกิเลสเครื่องกั้นเป็นที่ตั้งแห่งการบรรลุอาสวักขยญาณ, การมีกิเลสเครื่องกั้นเป็นอฐานะ (ไม่ใช่ที่ตั้ง). ส่วนสำหรับการไม่บรรลุนั้น ทั้งสองอย่างนั้นตามลำดับเป็นอฐานะและเป็นที่ตั้ง ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสแสดงเหตุในเรื่องนั้นว่า "โลกิยะ...เป...และ". ในเรื่องนั้น การตั้งอยู่แห่งโลกียสัมมาทิฏฐิเป็นที่ตั้งแห่งการบรรลุอาสวักขยะ เพราะเป็นเหตุแห่งการไม่มีกิเลสเครื่องกั้น. เพราะว่าเมื่อมีโลกียสัมมาทิฏฐินั้นอยู่ กิเลสเครื่องกั้นก็ไม่มี, และเมื่อไม่มี กิเลสเครื่องกั้นก็มี. ด้วยเหตุนี้ การไม่ตั้งอยู่แห่งโลกียสัมมาทิฏฐินั้น จึงชื่อว่าเป็นอฐานะแห่งการบรรลุนั้นนั่นเอง. สำหรับสัตว์ผู้ควรแนะนำเหล่านั้น. คำว่า "ธาตุเวมัตตทัสสนะ" หมายถึงการเห็นความแตกต่างแห่งการเป็นไปของกามธาตุเป็นต้น, ด้วยเหตุที่รู้ความแตกต่างแห่งธาตุนั้น จึงรู้ความแตกต่างแห่งจริยาเป็นต้นด้วย. หรือคำว่า "ธาตุเวมัตตทัสสนะ" หมายถึงการเห็นความแตกต่างแห่งธรรมธาตุ. เพราะจริยาทั้งหมดก็สงเคราะห์เข้าในธรรมธาตุทั้งสิ้น. แม้ไม่ใส่ใจการประกอบความเพียร ก็เหมือนกับสันตติมหาอำมาตย์เป็นต้น. ในคำว่า "พึงบรรลุด้วยอานุภาพแห่งทิพยจักษุ" นี้ การทำบริกรรมเพื่อรู้จิตที่กำลังเป็นไปในขณะนั้น โดยอาศัยการเห็นสีของโลหิตที่อาศัยหทยวัตถุของผู้อื่นด้วยทิพยจักษุนั้น เป็นของเหล่าสาวก และเป็นของพวกอาทิกัมมิกะ เพราะว่าการบรรลุเจโตปริยญาณพึงมีได้ด้วยอานุภาพแห่งทิพยจักษุ. ส่วนพระพุทธเจ้า แม้จะทรงบรรลุทิพยจักษุญาณก่อนการบรรลุอาสวักขยญาณก็ตาม แต่ก็ไม่มีการทำบริกรรมเช่นนั้น เพราะสำเร็จด้วยความสำเร็จแห่งวิชชา ๓. และพึงทราบว่า เจโตปริยญาณในอภิญญา ๓ ที่เหลือ ย่อมบรรลุได้ด้วยการบรรลุทิพยจักษุญาณ จึงควรกล่าวอย่างนั้น. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายสีหนาทสูตรจบแล้ว. 2-4. අධිවුත්තිපදසුත්තාදිවණ්ණනා ๒-๔. คำอธิบายอธิวุตติปทสูตรเป็นต้น. 22-24. දුතියෙ අධිවචනපදානන්ති පඤ්ඤත්තිපදානං. දාසාදීසු සිරිවඩ්ඪකාදිසද්දා විය වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තියා අධිවචනං පඤ්ඤත්ති. අථ වා අධිසද්දො උපරිභාගෙ. වුච්චතීති වචනං, උපරි වචනං අධිවචනං, උපාදාභූතරූපාදීනං [Pg.320] උපරි පඤ්ඤපියමානා උපාදාපඤ්ඤත්තීති අත්ථො, තස්මා පඤ්ඤත්තිදීපකපදානීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. තස්ස පදානි පදට්ඨානානි අධිවචනපදානි. තෙනාහ ‘‘තෙසං යෙ’’තිආදි. තෙසන්ති අධිවචනානං. යෙති ඛන්ධාදයො. අධිවුත්තිතාය අධිවුත්තියොති දිට්ඨියො වුච්චන්ති. අධිකඤ්හි සභාවධම්මෙසු සස්සතාදිං, පකතිආදිං, ද්‍රබ්‍යාදිං, ජීවාදිං, කායාදිඤ්ච, අභූතං අත්ථං අජ්ඣාරොපෙත්වා දිට්ඨියො පවත්තන්තීති. තෙනාහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. තතියචතුත්ථානි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි. ๒๒-๒๔. ในบทที่สอง คำว่า "อธิวจนบท" หมายถึงบทบัญญัติ. อธิวจนะคือบัญญัติ ย่อมเป็นไปโดยถือเอาเพียงคำพูดเป็นหลัก เหมือนคำว่า "สิริวัฑฒกะ" เป็นต้น ในพวกทาสเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "อธิ" อยู่ในส่วนเบื้องบน. คำว่า "วจนะ" คือสิ่งที่กล่าว, การกล่าวเบื้องบนคืออธิวจนะ, หมายถึงอุปาทาบัญญัติที่บัญญัติขึ้นเหนือรูปที่เป็นอุปาทายรูปเป็นต้น, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าหมายถึงบทที่แสดงบัญญัติ. บทเหล่านั้นเป็นบทตั้งแห่งอธิวจนะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "บรรดาบทเหล่านั้น บทใด" เป็นต้น. คำว่า "เตสัง" หมายถึงบรรดาอธิวจนะ. คำว่า "เย" หมายถึงขันธ์เป็นต้น. คำว่า "อธิวุตติ" หมายถึงทิฏฐิทั้งหลาย. เพราะทิฏฐิทั้งหลายย่อมเป็นไปโดยการยกเอาความหมายที่ไม่มีอยู่จริง เช่น สัสสตทิฏฐิเป็นต้น, ปกติเป็นต้น, ทรัพย์เป็นต้น, ชีวะเป็นต้น, และกายเป็นต้น มาทับถมในสภาวธรรมทั้งหลายยิ่งนัก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อีกอย่างหนึ่ง" เป็นต้น. บทที่สามและสี่พึงทราบได้โดยง่าย. අධිවුත්තිපදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายอธิวุตติปทสูตรเป็นต้นจบแล้ว. 5. කසිණසුත්තවණ්ණනා ๕. คำอธิบายกสิณสูตร. 25. පඤ්චමෙ සකලට්ඨෙනාති නිස්සෙසට්ඨෙන. අනවසෙසඵරණවසෙන චෙත්ථ සකලට්ඨො වෙදිතබ්බො, අසුභනිමිත්තාදීසු විය එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනවසෙසතො ගහෙතබ්බට්ඨෙනාති අත්ථො. තදාරම්මණානං ධම්මානන්ති තං කසිණං ආරබ්භ පවත්තනකධම්මානං. ඛෙත්තට්ඨෙනාති උප්පත්තිට්ඨානට්ඨෙන. අධිට්ඨානට්ඨෙනාති පවත්තිට්ඨානභාවෙන. යථා ඛෙත්තං සස්සානං උප්පත්තිට්ඨානං වඩ්ඪනට්ඨානඤ්ච, එවමෙව තං ත ඣානං සම්පයුත්තධම්මානන්ති. යොගිනො වා සුඛවිසෙසානං කාරණභාවෙන. පරිච්ඡින්දිත්වාති ඉදං ‘‘උද්ධං අධො තිරිය’’න්ති එත්ථාපි යොජෙතබ්බං. පරිච්ඡින්දිත්වා එව හි සබ්බත්ථ කසිණං වඩ්ඪෙතබ්බං. තෙන තෙන වා කාරණෙනාති තෙන තෙන උපරිආදීසු කසිණවඩ්ඪනකාරණෙන. යථා කින්ති ආහ ‘‘ආලොකමිව රූපදස්සනකාමො’’ති. යථා දිබ්බචක්ඛුනා උද්ධං චෙ රූපං දට්ඨුකාමො, උද්ධං ආලොකං පසාරෙති. අධො චෙ, අධො. සමන්තතො චෙ රූපං දට්ඨුකාමො, සමන්තතො ආලොකං පසාරෙති, එවං සබ්බකසිණන්ති අත්ථො. එකස්සාති පථවීකසිණාදීසු එකෙකස්ස. අඤ්ඤභාවානුපගමනත්ථන්ති අඤ්ඤකසිණභාවානුපගමනදීපනත්ථං, අඤ්ඤස්ස වා කසිණභාවානුපගමනදීපනත්ථං. න හි අඤ්ඤෙන පසාරිතකසිණං තතො අඤ්ඤෙන පසාරිතකසිණභාවං උපගච්ඡති, එවම්පි නෙසං අඤ්ඤකසිණසම්භෙදාභාවො වෙදිතබ්බො. න අඤ්ඤං පථවීආදි. න හි උදකෙන ඨිතට්ඨානෙ සසම්භාරපථවී අත්ථි. අඤ්ඤකසිණසම්භෙදොති ආපොකසිණාදිනා සඞ්කරො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සෙසකසිණෙසු. ๒๕. ในบทที่ห้า คำว่า "โดยความเป็นทั้งหมด" หมายถึงโดยไม่เหลือ. ในที่นี้ พึงทราบว่า "โดยความเป็นทั้งหมด" หมายถึงโดยการแผ่ไปโดยไม่เหลือ, คือหมายถึงโดยการถือเอาโดยไม่เหลือ ไม่ใช่ตั้งอยู่ในส่วนเดียวเหมือนในอสุภนิมิตเป็นต้น. คำว่า "แห่งธรรมทั้งหลายที่มีกสิณนั้นเป็นอารมณ์" หมายถึงแห่งธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยปรารภกสิณนั้น. คำว่า "โดยความเป็นเขต" หมายถึงโดยความเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้น. คำว่า "โดยความเป็นอธิษฐาน" หมายถึงโดยความเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไป. เหมือนไร่นาเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นและเป็นที่ตั้งแห่งการเจริญของพืชผล, ฉันใด, ฌานนั้นๆ ก็เป็นที่ตั้งแห่งธรรมที่ประกอบกันฉันนั้น. หรือโดยความเป็นเหตุแห่งสุขพิเศษของโยคี. คำว่า "กำหนด" นี้ พึงประกอบเข้าในคำว่า "เบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง" ด้วย. เพราะกสิณพึงเจริญได้โดยการกำหนดในทุกที่. หรือคำว่า "ด้วยเหตุนั้นๆ" หมายถึงด้วยเหตุแห่งการเจริญกสิณในเบื้องบนเป็นต้นนั้นๆ. ตรัสว่า "เหมือนผู้ปรารถนาจะเห็นรูปด้วยแสงสว่าง" ดังนี้ เพื่อแสดงว่า "อย่างไร". เหมือนผู้ปรารถนาจะเห็นรูปเบื้องบนด้วยทิพยจักษุ ก็แผ่แสงสว่างไปเบื้องบน. ถ้าปรารถนาจะเห็นเบื้องล่าง ก็แผ่ไปเบื้องล่าง. ถ้าปรารถนาจะเห็นรูปโดยรอบ ก็แผ่แสงสว่างไปโดยรอบ, ความหมายคือ กสิณทั้งหมดก็เป็นเช่นนั้น. คำว่า "ของสิ่งเดียว" หมายถึงของแต่ละอย่างในปฐวีกสิณเป็นต้น. คำว่า "เพื่อไม่ถึงความเป็นอย่างอื่น" หมายถึงเพื่อแสดงการไม่ถึงความเป็นกสิณอื่น, หรือเพื่อแสดงการไม่ถึงความเป็นกสิณของสิ่งอื่น. เพราะกสิณที่แผ่ไปโดยสิ่งหนึ่ง ย่อมไม่ถึงความเป็นกสิณที่แผ่ไปโดยสิ่งอื่น, พึงทราบว่าความไม่มีการปะปนกันแห่งกสิณอื่นของสิ่งเหล่านั้นก็เป็นเช่นนี้. ไม่ใช่ปฐวีเป็นต้นอย่างอื่น. เพราะในที่ที่น้ำตั้งอยู่ ย่อมไม่มีปฐวีที่มีองค์ประกอบ. คำว่า "การปะปนกันแห่งกสิณอื่น" หมายถึงการปะปนกันด้วยอาโปกสิณเป็นต้น. คำว่า "ในทุกที่" หมายถึงในกสิณที่เหลือทั้งหมด. එකදෙසෙ [Pg.321] අට්ඨත්වා අනවසෙසඵරණං පමාණස්ස අග්ගහණතො අප්පමාණං. තෙනෙව හි නෙසං කසිණසමඤ්ඤා. තථා චාහ ‘‘තඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ චෙතසා ඵරන්තොති භාවනාචිත්තෙන ආරම්මණං කරොන්තො. භාවනාචිත්තඤ්හි කසිණං පරිත්තං වා විපුලං වා සකලමෙව මනසි කරොති, න එකදෙසං. කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ පවත්තවිඤ්ඤාණං ඵරණඅප්පමාණවසෙන විඤ්ඤාණකසිණන්ති වුත්තං. තථා හි තං විඤ්ඤාණන්ති වුච්චති. කසිණවසෙනාති උග්ඝාටිතකසිණවසෙන කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා. යත්තකඤ්හි ඨානං කසිණං පසාරිතං, තත්තකං ආකාසභාවනාවසෙන ආකාසං හොතීති. එවං යත්තකං ඨානං ආකාසං හුත්වා උපට්ඨිතං, තත්තකං සකලමෙව ඵරිත්වා විඤ්ඤාණස්ස පවත්තනතො ආගමනවසෙන විඤ්ඤාණකසිණෙපි උද්ධංඅධොතිරියතා වුත්තාති ආහ ‘‘කසිණුග්ඝාටිමාකාසවසෙන තත්ථ පවත්තවිඤ්ඤාණෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා’’ති. การแผ่ไปโดยไม่เหลือ โดยไม่ตั้งอยู่ในส่วนเดียว ชื่อว่าอัปปมาณะ (ไม่มีประมาณ) เพราะไม่ถือเอาประมาณ. ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง กสิณเหล่านั้นจึงได้ชื่อว่ากสิณ. และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า 'เพราะเหตุนั้น' เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า 'แผ่ไปด้วยใจ' หมายถึงการทำกสิณให้เป็นอารมณ์ด้วยจิตภาวนา. เพราะจิตภาวนาย่อมมนสิการกสิณทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นส่วนน้อยหรือส่วนใหญ่ ไม่ใช่เพียงส่วนเดียว. วิญญาณที่ดำเนินไปในอากาศที่เพิกกสิณออกแล้ว ท่านเรียกว่าวิญญาณกสิณ โดยการแผ่ไปอย่างไม่มีประมาณ. เพราะวิญญาณนั้นท่านเรียกว่าวิญญาณ. คำว่า 'โดยกสิณ' หมายถึงพึงทราบความเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง ในอากาศที่เพิกกสิณออกแล้ว โดยกสิณที่เพิกออกแล้ว. เพราะสถานที่ใดที่กสิณแผ่ไปได้มากเท่าใด สถานที่นั้นก็ย่อมเป็นอากาศโดยการภาวนาอากาศมากเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้ สถานที่ใดที่ปรากฏเป็นอากาศมากเท่าใด วิญญาณก็ย่อมแผ่ไปทั่วทั้งหมดในสถานที่นั้น และโดยการมาถึงแห่งการเป็นไปของวิญญาณนั้น ความเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง ก็ถูกกล่าวไว้แม้ในวิญญาณกสิณด้วย ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงทราบความเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง ในวิญญาณที่ดำเนินไปในอากาศที่เพิกกสิณออกแล้วนั้น โดยอากาศที่เพิกกสิณออกแล้ว'. කසිණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการอธิบายกสิณสูตร. 6. කාළීසුත්තවණ්ණනා ๖. การอธิบายกาลีสูตร 26. ඡට්ඨෙ අත්ථස්ස පත්තින්ති එකන්තතො හිතානුප්පත්තිං. හදයස්ස සන්තින්ති පරමචිත්තූපසමං. කිලෙසසෙනන්ති කාමගුණසඞ්ඛාතං පඨමං කිලෙසසෙනං. සා හි කිලෙසසෙනා අච්ඡරාසඞ්ඝාතසභාවාපි පටිපත්ථයමානා පියායිතබ්බඉච්ඡිතබ්බරූපසභාවතො පියරූපසාතරූපා නාම අත්තනො කිච්චවසෙන. අහං එකොව ඣායන්තොති අහං ගණසඞ්ගණිකාය කිලෙසසඞ්ගණිකාය ච අභාවතො එකො අසහායො ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන ඣායන්තො. අනුබුජ්ඣින්ති අනුක්කමෙන මග්ගපටිපාටියා බුජ්ඣිං පටිවිජ්ඣිං. ඉදං වුත්තං හොති – පියරූපං සාතරූපං සෙනං ජිනිත්වා අහං එකොව ඣායන්තො ‘‘අත්ථස්ස පත්තිං හදයස්ස සන්ති’’න්ති සඞ්ඛං ගතං අරහත්තසුඛං පටිවිජ්ඣිං, තස්මා ජනෙන මිත්තසන්ථවං න කරොමි, තෙනෙව ච මෙ කාරණෙන කෙනචි සද්ධිං සක්ඛී න සම්පජ්ජතීති. අත්ථාභිනිබ්බත්තෙසුන්ති ඉතිසද්දලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘අත්ථොති ගහෙත්වා’’ති. ๒๖. ในสูตรที่ ๖ คำว่า 'การบรรลุประโยชน์' คือ การเกิดขึ้นแห่งประโยชน์โดยส่วนเดียว. คำว่า 'ความสงบแห่งใจ' คือ ความสงบระงับแห่งจิตอย่างยิ่ง. คำว่า 'กองกิเลส' คือ กองกิเลสแรกที่นับเนื่องด้วยกามคุณ. กองกิเลสนั้น แม้มีสภาพเป็นหมู่แห่งนางอัปสร เมื่อปรารถนาอยู่ ย่อมมีสภาพเป็นรูปที่น่ารักน่าปรารถนา ชื่อว่ามีรูปเป็นที่รักและเป็นที่พอใจ โดยกิจของตน. คำว่า 'เราผู้เดียวเท่านั้นย่อมเพ่ง' คือ เราผู้เดียว ไม่มีผู้ช่วย เพราะความไม่มีการคลุกคลีด้วยหมู่คณะและการคลุกคลีด้วยกิเลส ย่อมเพ่งด้วยการพิจารณาลักษณะ. คำว่า 'ย่อมตรัสรู้ตาม' คือ เราตรัสรู้ แทงตลอดตามลำดับแห่งมรรค. ความข้อนี้กล่าวคือ เราชนะกองกิเลสที่มีรูปเป็นที่รักและเป็นที่พอใจแล้ว เพ่งอยู่ผู้เดียว ได้แทงตลอดสุขแห่งอรหัตที่ถึงซึ่งการนับว่า 'การบรรลุประโยชน์ ความสงบแห่งใจ' เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่ทำความสนิทสนมกับชนทั้งหลาย และด้วยเหตุนั้น พยานจึงไม่สำเร็จแก่เรากับใครๆ. คำว่า 'ในผู้บรรลุประโยชน์ทั้งหลาย' นี้เป็นบทนิทเทสโดยการลบคำว่า 'อิติ' ออก จึงกล่าวว่า 'พึงถือเอาว่าประโยชน์'. කාළීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากาฬีสูตร จบแล้ว. 7. පඨමමහාපඤ්හසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาปฐมมหาปัญหาสูตร. 27. සත්තමෙ [Pg.322] වුච්චෙථාති වුච්චෙය්‍ය. දුතියපදෙපීති ‘‘අනුසාසනියා වා අනුසාසනි’’න්ති එවං දුතියවාක්‍යෙපි. තෙ කිර භික්ඛූ. න චෙව සම්පායිස්සන්තීති න චෙව සම්මදෙව පකාරෙහි ගහෙස්සන්ති ඤාපෙස්සන්ති. තෙනාහ ‘‘සම්පාදෙත්වා කථෙතුං න සක්ඛිස්සන්තී’’ති. යස්මා අවිසයෙ පඤ්හං පුච්ඡිතා හොන්ති, තස්මා විඝාතං ආපජ්ජිස්සන්තීති යොජනා. අඤ්ඤථා ආරාධනං නාම නත්ථීති ඉමිනා සපච්චයනාමරූපානං යාථාවතො අවබොධො එව ඉතො බාහිරකානං නත්ථි, කුතො පවෙදනාති දස්සෙති. ආරාධනන්ති යාථාවපවෙදනෙන චිත්තස්ස පරිතොසනං. ๒๗. ในข้อที่ ๗ คำว่า 'พึงกล่าว' คือ พึงกล่าว. แม้ในบทที่สอง คำว่า 'อนุสาสนิยา วา อนุสาสนิ' ดังนี้ แม้ในประโยคที่สอง. ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้น จักไม่รับรู้และจักไม่ทำให้รู้แจ้งโดยชอบด้วยประการทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จักไม่สามารถทำให้สำเร็จแล้วบอกกล่าวได้'. มีการเชื่อมความว่า เพราะเหตุที่ถูกถามปัญหาในสิ่งที่ไม่ใช่ขอบเขตของตน เพราะฉะนั้นจึงจักถึงความลำบาก. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'ชื่อว่าการทำให้สำเร็จไม่มี' ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า การรู้แจ้งนามรูปที่มีปัจจัยโดยความเป็นจริงเท่านั้น ไม่มีแก่ลัทธิภายนอกนี้ การบอกกล่าวจะมีได้อย่างไร. คำว่า 'การทำให้สำเร็จ' คือ การทำจิตให้ยินดีด้วยการบอกกล่าวตามความเป็นจริง. එකො පඤ්හොති එකො පඤ්හමග්ගො, එකං පඤ්හගවෙසනන්ති අත්ථො. එකො උද්දෙසොති එකං උද්දිසනං අත්ථස්ස සංඛිත්තවචනං. වෙය්‍යාකරණන්ති නිද්දිසනං අත්ථස්ස විවරිත්වා කථනං. හෙතුනාති ‘‘අන්තවන්තතො අනච්චන්තිකතො තාවකාලිකතො නිච්චප්පටික්ඛෙපතො’’ති එවමාදිනා නයෙන යථා ඉමෙ සඞ්ඛාරා එතරහි, එවං අතීතෙ අනාගතෙ ච අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මාති අතීතානාගතෙසු නයෙන. คำว่า 'ปัญหาเดียว' คือ ทางแห่งปัญหาเดียว ความหมายว่า การแสวงหาปัญหาเดียว. คำว่า 'อุเทศเดียว' คือ การยกขึ้นแสดงหนึ่งเดียว คือการกล่าวสรุปเนื้อความ. คำว่า 'พยากรณ์' คือ การชี้แจง คือการกล่าวขยายเนื้อความ. คำว่า 'ด้วยเหตุ' คือ ด้วยนัยมีอาทิว่า 'เพราะมีที่สุด เพราะไม่ยั่งยืน เพราะมีชั่วคราว เพราะปฏิเสธความเที่ยง' ดังนี้ ว่า สังขารเหล่านี้ในบัดนี้เป็นฉันใด แม้ในอดีตและอนาคตก็เป็นอนิจจัง สังขตะ ปฏิจจสมุปปันนะ มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายกำหนัดเป็นธรรมดา ด้วยนัยในอดีตและอนาคต ฉันนั้น. සබ්බෙ සත්තාති අනවසෙසා සත්තා. තෙ පන භවභෙදතො සඞ්ඛෙපෙනෙව භින්දිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘කාමභවාදීසූ’’තිආදිමාහ. බ්‍යධිකරණානම්පි බාහිරත්ථසමාසො හොති යථා ‘‘උරසිලොමො’’ති ආහ ‘‘ආහාරතො ඨිති එතෙසන්ති ආහාරට්ඨිතිකා’’ති. තිට්ඨති එතෙනාති වා ඨිති, ආහාරො ඨිති එතෙසන්ති ආහාරට්ඨිතිකාති එවං වා එත්ථ සමාසවිග්ගහො දට්ඨබ්බො. ආහාරට්ඨිතිකාති පච්චයට්ඨිතිකා, පච්චයායත්තවුත්තිකාති අත්ථො. පච්චයත්ථො හෙත්ථ ආහාරසද්දො ‘‘අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස උප්පාදායා’’තිආදීසු (සං. නි. 4.232) විය. එවඤ්හි ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති ඉමිනා අසඤ්ඤසත්තා පරිග්ගහිතා හොන්ති. සා පනායං ආහාරට්ඨිතිකතා නිප්පරියායතො සඞ්ඛාරධම්මො. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘ආහාරට්ඨිතිකාති ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛාරලොකො වෙදිතබ්බො’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.1 වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා; විසුද්ධි. 1.136). යදි එවං ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති ඉදං කථන්ති? පුග්ගලාධිට්ඨානදෙසනාති නායං දොසො. තෙනෙවාහ – ‘‘එකධම්මෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො සම්මා විරජ්ජමානො සම්මා විමුච්චමානො සම්මා [Pg.323] පරියන්තදස්සාවී සම්මදත්ථං අභිසමෙච්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමස්මිං එකධම්මෙ? සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති. ය්වායං පුග්ගලාධිට්ඨානාය කථාය සබ්බෙසං සඞ්ඛාරානං පච්චයායත්තවුත්තිතාය ආහාරපරියායෙන සාමඤ්ඤතො පච්චයධම්මො වුත්තො, අයං ආහාරො නාම එකො ධම්මො. คำว่า "สัตว์ทั้งปวง" คือ สัตว์ทั้งหลายไม่มีส่วนเหลือ. แต่เมื่อจะแสดงสัตว์เหล่านั้นโดยย่อ โดยจำแนกตามประเภทแห่งภพ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ในกามภพเป็นต้น". แม้บทที่มีวิภัตติต่างกัน ก็มีการสมาสที่มีบทอื่นเป็นประธานได้ เหมือนในคำว่า "อุรสิโลโม" (ผู้มีขนที่อก) ดังนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อาหาโร ฐิติ เอเตสันติ อาหารัฏฐิติกา" (อาหารเป็นที่ตั้งของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า อาหารัฏฐิติกา). หรือ "ฐิติ" หมายถึง ย่อมตั้งอยู่ด้วยสิ่งนี้, หรือ "อาหารเป็นที่ตั้งของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า อาหารัฏฐิติกา" พึงเห็นการวิเคราะห์สมาสในที่นี้อย่างนี้. คำว่า "อาหารัฏฐิติกา" คือ มีปัจจัยเป็นที่ตั้ง, มีความหมายว่า มีความเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัย. เพราะในที่นี้ คำว่า "อาหาร" มีความหมายว่าปัจจัย เหมือนในประโยคมีอาทิว่า "อาหารนี้เพื่อความเกิดขึ้นแห่งกามฉันท์ที่ยังไม่เกิด" (สํ. นิ. ๔.๒๓๒). ด้วยประการฉะนี้ อสัญญีสัตว์ทั้งหลายย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า "สัตว์ทั้งปวง" นี้. ก็ความเป็นอาหารัฏฐิติกานี้ โดยนิปปริยายเป็นสังขารธรรม. เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า "ในที่ที่มาว่า อาหารัฏฐิติกา พึงทราบว่าคือสังขารโลก" (สมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย ๑.๑ เวรัญชกัณฑ์วรรณนา; วิสุทธิมรรค ๑.๑๓๖). หากเป็นเช่นนั้น คำว่า "สัตว์ทั้งปวง" นี้กล่าวอย่างไร? ไม่เป็นโทษ เพราะเป็นการแสดงโดยมีบุคคลเป็นที่ตั้ง (ปุคคลาธิษฐาน). เพราะเหตุนั้นนั่นแล พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ เห็นที่สุดโดยชอบ แทงตลอดประโยชน์โดยชอบ ในธรรมอย่างหนึ่ง ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบันนั่นแล. ในธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร? คือ สัตว์ทั้งปวงมีอาหารเป็นที่ตั้ง". ปัจจัยธรรมที่ตรัสไว้โดยทั่วไปโดยปริยายแห่งอาหาร เพราะความเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัยของสังขารทั้งปวง ในเทศนาที่เป็นปุคคลาธิษฐานนี้ ชื่อว่าอาหารซึ่งเป็นธรรมอย่างหนึ่ง. චොදකො වුත්තම්පි අත්ථං යාථාවතො අප්පටිවිජ්ඣමානො නෙය්‍යත්ථං සුත්තපදං නීතත්ථතො දහන්තො ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති වචනමත්තෙ ඨත්වා ‘‘නනු චා’’තිආදිනා චොදෙති. ආචරියො අවිපරීතං තත්ථ යථාධිප්පෙතමත්ථං පවෙදෙන්තො ‘‘න විරුජ්ඣතී’’ති වත්වා ‘‘තෙසඤ්හි ඣානං ආහාරො හොතී’’ති ආහ. ඣානන්ති එකවොකාරභවාවහං සඤ්ඤාය විරජ්ජනවසෙන පවත්තරූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානං. පාළියං පන ‘‘අනාහාරා’’ති වචනං අසඤ්ඤභවෙ චතුන්නං ආහාරානං අභාවං සන්ධාය වුත්තං, න පච්චයාහාරස්ස අභාවතො. එවං සන්තෙපීති ඉදං සාසනෙ යෙසු ධම්මෙසු විසෙසතො ආහාරසද්දො නිරුළ්හො, ‘‘ආහාරට්ඨිතිකා’’ති එත්ථ යදි තෙයෙව ගය්හන්ති, අබ්‍යාපිතදොසමාපන්නො. අථ සබ්බොපි පච්චයධම්මො ආහාරොති අධිප්පෙතො, ඉමාය ආහාරපාළියා විරොධො ආපන්නොති දස්සෙතුං ආරද්ධං. ‘‘න විරුජ්ඣතී’’ති යෙනාධිප්පායෙන වුත්තං, තං විවරන්තො ‘‘එතස්මිඤ්හි සුත්තෙ’’තිආදිමාහ. කබළීකාරාහාරාදීනං ඔජට්ඨමකරූපාහරණාදි නිප්පරියායෙන ආහාරභාවො. යථා හි කබළීකාරාහාරො ඔජට්ඨමකරූපාහරණෙන රූපකායං උපත්ථම්භෙන්ති, එවං ඵස්සාදයො වෙදනාදිආහරණෙන නාමකායං උපත්ථම්භෙති, තස්මා සතිපි ජනකභාවෙ උපත්ථම්භකභාවො ඔජාදීසු සාතිසයො ලබ්භමානො මුඛ්‍යො ආහාරට්ඨොති තෙ එව නිප්පරියායෙන ආහාරලක්ඛණා ධම්මා වුත්තා. ผู้ทักท้วงเมื่อไม่แทงตลอดเนื้อความที่กล่าวแล้วตามความเป็นจริง เมื่อถือเอาบทแห่งสูตรที่เป็นเนยยัตถะว่าเป็นนีตัตถะ ยืนอยู่เพียงคำว่า 'สัตว์ทั้งปวง' แล้วทักท้วงด้วยคำเป็นต้นว่า 'ก็มิใช่หรือ'. พระอาจารย์เมื่อจะแสดงเนื้อความตามที่ประสงค์ในที่นั้นไม่ให้ผิดพลาด จึงกล่าวว่า 'ไม่ขัดแย้งกัน' แล้วกล่าวว่า 'เพราะว่าฌานเป็นอาหารของสัตว์เหล่านั้น'. คำว่า ฌาน ได้แก่ รูปาวจรจตุตถฌานที่เป็นไปด้วยอำนาจแห่งการคลายกำหนัดในสัญญา อันนำมาซึ่งเอกโวการภพ. ส่วนในพระบาลี คำว่า 'ไม่มีอาหาร' ตรัสหมายถึงความไม่มีอาหาร ๔ ในอสัญญีภพ ไม่ใช่เพราะความไม่มีปัจจัยอาหาร. แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า อาหาร นี้ ในพระศาสนา ย่อมเป็นที่รู้กันโดยพิเศษในธรรมเหล่าใด, หากในคำว่า 'อาหารัฏฐิติกา' นี้ พึงถือเอาเฉพาะธรรมเหล่านั้น ย่อมถึงซึ่งโทษคือความไม่ครอบคลุม. หากประสงค์เอาปัจจัยธรรมแม้ทั้งปวงว่าเป็นอาหาร ย่อมถึงซึ่งความขัดแย้งกับพระบาลีเรื่องอาหารนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้นจึงเริ่ม (อธิบาย). ท่านเมื่อจะเปิดเผยถึงความประสงค์ที่กล่าวว่า 'ไม่ขัดแย้งกัน' จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ในสูตรนี้แล'. ความเป็นอาหารโดยนิปปริยายของกวฬิงการาหารเป็นต้น คือการนำมาซึ่งรูปที่มีโอชะเป็นที่ ๘ เป็นต้น. ด้วยว่า กวฬิงการาหารย่อมค้ำจุนรูปกายด้วยการนำมาซึ่งรูปที่มีโอชะเป็นที่ ๘ ฉันใด ผัสสะเป็นต้นย่อมค้ำจุนนามกายด้วยการนำมาซึ่งเวทนาเป็นต้น ฉันนั้น เพราะฉะนั้น แม้จะมีภาวะเป็นผู้ให้เกิด แต่ภาวะเป็นผู้ค้ำจุนที่ปรากฏมีอยู่ยิ่งในโอชะเป็นต้น จึงเป็นความหมายหลักของอาหาร ธรรมเหล่านั้นนั่นแล ท่านจึงเรียกว่าเป็นธรรมที่มีลักษณะเป็นอาหารโดยนิปปริยาย. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ පරියායෙන පච්චයො ආහාරොති වුත්තො, සබ්බො පච්චයධම්මො අත්තනො ඵලං ආහරතීති ඉමං පරියායං ලභතීති. තෙනාහ ‘‘සබ්බධම්මානඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ සබ්බධම්මානන්ති සබ්බෙසං සඞ්ඛතධම්මානං. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං සුත්තෙන සමත්ථෙතුං ‘‘තෙනෙවාහා’’තිආදි වුත්තං. අයන්ති පච්චයාහාරො. නිප්පරියායාහාරොපි ගහිතොව හොතීති යාවතා සොපි පච්චයභාවෙනෙව ජනකො උපත්ථම්භකො ච හුත්වා තං තං ඵලං ආහරතීති වත්තබ්බතං ලභතීති. คำว่า ในที่นี้ คือ ในสูตรนี้ ปัจจัยท่านเรียกว่าเป็นอาหารโดยปริยาย, ปัจจัยธรรมทั้งปวงย่อมได้ปริยายนี้ว่า ย่อมนำมาซึ่งผลของตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'เพราะว่า (ในบรรดา) ธรรมทั้งปวง'. ในคำนั้น คำว่า ของธรรมทั้งปวง คือ ของสังขตธรรมทั้งปวง. บัดนี้ เพื่อจะสนับสนุนเนื้อความตามที่กล่าวแล้วด้วยสูตร จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'เพราะเหตุนั้นนั่นแล จึงตรัสว่า'. คำว่า นี้ คือ ปัจจัยอาหาร. แม้อาหารโดยนิปปริยายก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย เพราะว่าแม้อาหารนั้นก็เป็นทั้งผู้ให้เกิดและผู้ค้ำจุนโดยความเป็นปัจจัยนั่นเอง จึงได้ชื่อว่าย่อมนำมาซึ่งผลนั้นๆ. තත්ථාති [Pg.324] පරියායාහාරො, නිප්පරියායාහාරොති ද්වීසු ආහාරෙසු අසඤ්ඤභවෙ යදිපි නිප්පරියායාහාරො න ලබ්භති, පරියායාහාරො පන ලබ්භතෙව. ඉදානි තමෙවත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘අනුප්පන්නෙ හි බුද්ධෙ’’තිආදි වුත්තං. උප්පන්නෙ බුද්ධෙ තිත්ථකරමතනිස්සිතානං ඣානභාවනාය අසිජ්ඣනතො ‘‘අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ’’ති වුත්තං. සාසනිකා තාදිසං ඣානං න නිබ්බත්තෙන්තීති ‘‘තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතා’’ති වුත්තං. තිත්ථියා හි උපපත්තිවිසෙසෙ විමුත්තිසඤ්ඤිනො සඤ්ඤාවිරාගාවිරාගෙසු ආදීනවානිසංසදස්සිනොව හුත්වා අසඤ්ඤසමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා අක්ඛණභූමියං උප්පජ්ජන්ති, න සාසනිකා. වායොකසිණෙ පරික්කම්මං කත්වාති වායොකසිණෙ පඨමාදීනි තීණි ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා තතියජ්ඣානෙ චිණ්ණවසී හුත්වා තතො වුට්ඨාය චතුත්ථජ්ඣානාධිගමාය පරිකම්මං කත්වා. තෙනෙවාහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා’’ති. ในคำนั้น คือ ในอาหาร ๒ อย่าง คือ ปริยายาหาร และนิปปริยายาหาร ในอสัญญีภพ แม้จะไม่มีนิปปริยายาหาร แต่ปริยายาหารย่อมมีแน่นอน. บัดนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้นโดยพิสดาร จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่ทรงอุบัติ'. ที่กล่าวว่า 'เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่ทรงอุบัติ' เพราะเมื่อพระพุทธเจ้าทรงอุบัติแล้ว การเจริญฌานของพวกที่อาศัยลัทธิของเจ้าลัทธิทั้งหลายย่อมไม่สำเร็จ. ที่กล่าวว่า 'บรรพชิตในสำนักเดียรถีย์' เพราะพวกที่อยู่ในพระศาสนาไม่ยังฌานเช่นนั้นให้เกิดขึ้น. ด้วยว่า พวกเดียรถีย์มีความสำคัญในความพ้นในภพที่อุบัติเป็นพิเศษ เป็นผู้เห็นโทษและอานิสงส์ในความคลายกำหนัดและไม่คลายกำหนัดในสัญญาแล้ว ยังอสัญญาสมาบัติให้เกิดขึ้น ย่อมบังเกิดในอักขณะภูมิ ไม่ใช่พวกที่อยู่ในพระศาสนา. คำว่า กระทำบริกรรมในวายุกสิณ คือ ยังฌาน ๓ มีปฐมฌานเป็นต้นให้เกิดขึ้นในวายุกสิณ เป็นผู้ชำนาญในตติยฌานแล้ว ออกจากฌานนั้น กระทำบริกรรมเพื่อบรรลุจตุตถฌาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ยังจตุตถฌานให้เกิดขึ้น'. කස්මා (දී. නි. ටී. 1.68-73; දී. නි. අභි. ටී. 1.68-73) පනෙත්ථ වායොකසිණෙයෙව පරිකම්මං වුත්තන්ති? වුච්චතෙ, යථෙව හි රූපපටිභාගභූතෙසු කසිණවිසෙසෙසු රූපවිභාවනෙන රූපවිරාගභාවනාසඞ්ඛාතො අරූපසමාපත්තිවිසෙසො සච්ඡිකරීයති, එවං අපරිබ්‍යත්තවිග්ගහතාය අරූපපටිභාගභූතෙ කසිණවිසෙසෙ අරූපවිභාවනෙන අරූපවිරාගභාවනා සඞ්ඛාතො රූපසමාපත්තිවිසෙසො අධිගමීයතීති. එත්ථ ච ‘‘සඤ්ඤා රොගො, සඤ්ඤා ගණ්ඩො’’තිආදිනා (ම. නි. 3.24), ‘‘ධි චිත්තං, ධි වතෙතං චිත්ත’’න්තිආදිනා ච නයෙන අරූපප්පවත්තියා ආදීනවදස්සනෙන තදභාවෙ ච සන්තපණීතභාවසන්නිට්ඨානෙන රූපසමාපත්තියා අභිසඞ්ඛරණං අරූපවිරාගභාවනා. රූපවිරාගභාවනා පන සද්ධිං උපචාරෙන අරූපසමාපත්තියො, තත්ථාපි විසෙසෙන පඨමාරුප්පජ්ඣානං. යදි එවං ‘‘පරිච්ඡින්නාකාසකසිණෙපී’’ති වත්තබ්බං, තස්සාපි අරූපපටිභාගතා ලබ්භතීති? ඉච්ඡිතමෙවෙතං, කෙසඤ්චි අවචනං පනෙත්ථ පුබ්බාචරියෙහි අග්ගහිතභාවෙන. යථා හි රූපවිරාගභාවනා විරජ්ජනීයධම්මාභාවමත්තෙන පරිනිප්ඵන්නා, විරජ්ජනීයධම්මපරිභාසභූතෙ ච විසයවිසෙසෙ පාතුභවති, එවං අරූපවිරාගභාවනාපීති වුච්චමානෙ න කොචි විරොධො. තිත්ථියෙහෙව පන තස්සා සමාපත්තියා පටිපජ්ජිතබ්බතාය තෙසඤ්ච විසයපථෙ සූපනිබන්ධනස්සෙව තස්ස ඣානස්ස පටිපත්තිතො දිට්ඨිවන්තෙහි පුබ්බාචරියෙහි චතුත්ථෙයෙව භූතකසිණෙ අරූපවිරාගභාවනාපරිකම්මං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කිඤ්ච [Pg.325] වණ්ණකසිණෙසු විය පුරිමභූතකසිණත්තයෙපි වණ්ණප්පටිච්ඡායාව පණ්ණත්ති ආරම්මණං ඣානස්ස ලොකවොහාරානුරොධෙනෙව පවත්තිතො. එවඤ්ච කත්වා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.57) පථවීකසිණස්ස ආදාසචන්දමණ්ඩලූපමවචනඤ්ච සමත්ථිතං හොති, චතුත්ථං පන භූතකසිණං භූතප්පටිච්ඡායමෙව ඣානස්ස ගොචරභාවං ගච්ඡතීති තස්සෙවං අරූපපටිභාගතා යුත්තාති වායොකසිණෙයෙව පරිකම්මං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. เพราะเหตุไร (ที. สี. ฏีกา ๑.๖๘-๗๓; ที. อภิ. ฏีกา ๑.๖๘-๗๓) ในที่นี้จึงกล่าวบริกรรมในกสิณลมเท่านั้น? ตอบว่า เพราะอรูปสมาบัติพิเศษอันนับว่าเป็นการเจริญวิราคะในรูป ย่อมทำให้แจ้งได้ด้วยการเพิกรูปในกสิณพิเศษทั้งหลายอันเป็นส่วนเปรียบเทียบของรูป ฉันใด รูปสมาบัติพิเศษอันนับว่าเป็นการเจริญวิราคะในอรูป ย่อมบรรลุได้ด้วยการเพิกอรูปในกสิณพิเศษอันเป็นส่วนเปรียบเทียบของอรูป เพราะมีรูปกายไม่ปรากฏชัด ฉันนั้น. ในที่นี้ การปรุงแต่งรูปสมาบัติด้วยการเห็นโทษในการเกิดขึ้นของอรูป โดยนัยแห่งคำว่า 'สัญญาเป็นโรค สัญญาเป็นฝี' เป็นต้น (ม. อุ. ๓.๒๔) และคำว่า 'ใจน่ารังเกียจ ใจของเรานี้น่ารังเกียจหนอ' เป็นต้น และด้วยการกำหนดความสงบประณีตในความไม่มีอรูปนั้น ชื่อว่า อรูปวิราคภาวนา. ส่วนรูปวิราคภาวนาคืออรูปสมาบัติทั้งหลายพร้อมด้วยอุปจาระ โดยเฉพาะอย่างยิ่งคือปฐมอรูปฌาน. ถ้าเป็นเช่นนั้น ก็ควรกล่าวว่า 'แม้ในปริจฉินนากาสกสิณ' เพราะความเป็นส่วนเปรียบเทียบของอรูปก็มีได้ในกสิณนั้นด้วยมิใช่หรือ? ข้อนี้เป็นที่ปรารถนาอยู่แล้ว การที่บางท่านไม่กล่าวถึงในที่นี้ เป็นเพราะปุพพาจารย์ไม่ได้ถือเอาไว้. เพราะรูปวิราคภาวนาสำเร็จได้ด้วยความไม่มีธรรมที่ควรคลายกำหนัด และย่อมปรากฏในอารมณ์พิเศษอันเป็นส่วนเปรียบเทียบของธรรมที่ควรคลายกำหนัด ฉันใด เมื่อกล่าวว่าอรูปวิราคภาวนาก็ฉันนั้น ย่อมไม่มีข้อขัดแย้งใดๆ. แต่พึงทราบว่า ปุพพาจารย์ผู้มีทิฏฐิได้กล่าวบริกรรมอรูปวิราคภาวนาไว้ในภูตกสิณที่ ๔ เท่านั้น เพราะสมาบัตินั้นเป็นสิ่งที่พวกเดียรถีย์พึงปฏิบัติ และการปฏิบัติฌานนั้นก็ผูกพันอยู่กับอารมณ์ของพวกเดียรถีย์. อนึ่ง ในภูตกสิณ ๓ อย่างแรก ก็มีบัญญัติคือเงาของสีเป็นอารมณ์ของฌาน เหมือนในวรรณกสิณ เพราะฌานย่อมเป็นไปตามโลกโวหาร. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำกล่าวเปรียบเทียบปฐวีกสิณกับกระจกและดวงจันทร์ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๕๗) ก็ย่อมสมเหตุสมผล ส่วนภูตกสิณที่ ๔ นั้น เงาของภูตธรรมเท่านั้นย่อมเป็นอารมณ์ของฌาน เพราะฉะนั้น ความเป็นส่วนเปรียบเทียบของอรูปในกสิณนั้นจึงสมควร พึงทราบว่า เพราะเหตุนี้จึงกล่าวบริกรรมในกสิณลมเท่านั้น. ධීති ජිගුච්ඡනත්ථෙ නිපාතො, තස්මා ධි චිත්තන්ති චිත්තං ජිගුච්ඡාමි. ධි වතෙතං චිත්තන්ති එතං මම චිත්තං ජිගුච්ඡිතං වත හොතු. වතාති සම්භාවනෙ. තෙන ජිගුච්ඡනං සම්භාවෙන්තො වදති. නාමාති ච සම්භාවනෙ එව. තෙන චිත්තස්ස අභාවං සම්භාවෙති. චිත්තස්ස භාවාභාවෙසු ආදීනවානිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘චිත්තඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වාති චිත්තස්ස අභාවො එව සාධු සුට්ඨූති ඉමං දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තිං තත්ථ ච අභිරුචිං උප්පාදෙත්වා. තථා භාවිතස්ස ඣානස්ස ඨිතිභාගියභාවප්පත්තියා අපරිහීනජ්ඣානා. තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතස්සෙව තථා ඣානභාවනා හොතීති ආහ ‘‘මනුස්සලොකෙ’’ති. පණිහිතො අහොසීති මරණස්ස ආසන්නකාලෙ ඨපිතො අහොසි. යදි ඨානාදිනා ආකාරෙන නිබ්බත්තෙය්‍ය කම්මබලෙන, යාව භෙදා තෙනෙවාකාරෙන තිට්ඨෙය්‍යාති ආහ ‘‘තෙන ඉරියාපථෙනා’’තිආදි. එවරූපානම්පීති එවං අචෙතනානම්පි. පි-සද්දෙන පගෙව සචෙතනානන්ති දස්සෙති. කථං පන අචෙතනානං නෙසං පච්චයාහාරස්ස උපකප්පනන්ති චොදනං සන්ධාය තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙන්තො ‘‘යථා’’තිආදිමාහ. තෙන න කෙවලමාගමොයෙව, අයමෙත්ථ යුත්තීති දස්සෙති. තාව තිට්ඨන්තීති උක්කංසතො පඤ්ච මහාකප්පසතානි තිට්ඨන්ති. คำว่า 'ธี' เป็นนิบาตในอรรถว่าน่ารังเกียจ เพราะฉะนั้น คำว่า 'ธี จิตฺตํ' (ใจน่ารังเกียจ) หมายถึง เราย่อมรังเกียจใจ. คำว่า 'ธี วเตตํ จิตฺตํ' (ใจของเรานี้น่ารังเกียจหนอ) หมายถึง ใจของเรานี้น่ารังเกียจหนอ. คำว่า 'วต' (หนอ) เป็นนิบาตในอรรถว่าการสันนิษฐาน. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวโดยสันนิษฐานความน่ารังเกียจ. คำว่า 'นาม' (ชื่อ) ก็เป็นนิบาตในอรรถว่าการสันนิษฐานเช่นกัน. เพราะฉะนั้น จึงสันนิษฐานความไม่มีใจ. เพื่อแสดงโทษและอานิสงส์ในการมีอยู่และไม่มีอยู่ของใจ จึงกล่าวคำว่า 'เพราะใจ' เป็นต้น. คำว่า 'ยังความอดทนและความยินดีให้เกิดขึ้น' หมายถึง ยังความอดทนในการเพ่งพิจารณาเห็นว่า ความไม่มีใจนั่นแหละดีงามยิ่งนัก และยังความยินดีในที่นั้นให้เกิดขึ้น. ฌานที่เจริญแล้วอย่างนั้น ย่อมไม่เสื่อม เพราะถึงความเป็นส่วนแห่งความตั้งมั่น. การเจริญฌานอย่างนั้นย่อมมีแก่ผู้บรรพชิตในสำนักเดียรถีย์เท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ในมนุษยโลก'. คำว่า 'ปณิหิโต อโหสิ' (ตั้งไว้แล้ว) หมายถึง ตั้งไว้แล้วในเวลาใกล้ตาย. ถ้ากรรมยังให้เกิดขึ้นด้วยอาการยืนเป็นต้น ก็จะดำรงอยู่ด้วยอาการนั้นจนกว่าจะแตกดับ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวคำว่า 'ด้วยอิริยาบถนั้น' เป็นต้น. คำว่า 'แม้มีรูปอย่างนี้' หมายถึง แม้แก่สิ่งไม่มีจิตอย่างนี้. ด้วยคำว่า 'ปิ' (แม้) ย่อมแสดงว่าแก่สิ่งมีจิตนั้นไม่ต้องกล่าวถึง. เมื่อกล่าวถึงคำถามว่า 'แต่ปัจจยาหารย่อมเป็นประโยชน์แก่สิ่งไม่มีจิตเหล่านั้นได้อย่างไร?' จึงแสดงอุทาหรณ์ในที่นั้นว่า 'เหมือน' เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงแสดงว่าไม่เพียงแต่อาคมเท่านั้น แต่ในที่นี้ก็มีเหตุผลด้วย. คำว่า 'ดำรงอยู่เพียงนั้น' หมายถึง ดำรงอยู่สูงสุด ๕๐๐ มหากัป. යෙ උට්ඨානවීරියෙන දිවසං වීතිනාමෙත්වා තස්ස නිස්සන්දඵලමත්තං කිඤ්චිදෙව ලභිත්වා ජීවිකං කප්පෙන්ති, තෙ උට්ඨානඵලූපජීවිනො. යෙ පන අත්තනො පුඤ්ඤඵලමෙව උපජීවන්ති, තෙ පුඤ්ඤඵලූපජීවිනො. නෙරයිකානං පන නෙව උට්ඨානවීරියවසෙන ජීවිකකප්පනං, පුඤ්ඤඵලස්ස පන ලෙසොපි නත්ථීති වුත්තං ‘‘යෙ පන නෙරයිකා…පෙ… ජීවීති වුත්තා’’ති. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ආහරණෙන මනොසඤ්චෙතනා ආහාරොති වුත්තා, න යස්ස කස්සචි ඵලස්සාති [Pg.326] අධිප්පායෙන ‘‘කිං පඤ්ච ආහාරා අත්ථී’’ති චොදෙති. ආචරියො නිප්පරියායාහාරෙ අධිප්පෙතෙ ‘‘සියා තව චොදනා අවසරා, සා පන එත්ථ අනවසරා’’ති ච දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්ච, න පඤ්චාති ඉදං න වත්තබ්බ’’න්ති වත්වා පරියායාහාරස්සෙව පනෙත්ථ අධිප්පෙතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘නනු පච්චයො ආහාරො’ති වුත්තමෙත’’න්ති ආහ. තස්මාති යස්ස කස්සචි පච්චයස්ස ආහාරොති ඉච්ඡිතත්තා. ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං පාළියා සමත්ථෙන්තො ‘‘යං සන්ධායා’’තිආදිමාහ. ชนเหล่าใดยังชีพด้วยความเพียรพยายามตลอดวัน ได้ผลอันเกิดจากการกระทำนั้นเพียงเล็กน้อย แล้วเลี้ยงชีวิต ชนเหล่านั้นชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความเพียร. ส่วนชนเหล่าใดเลี้ยงชีพด้วยผลบุญของตนเท่านั้น ชนเหล่านั้นชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลบุญ. ส่วนสัตว์นรกนั้น ไม่มีการเลี้ยงชีพด้วยความเพียรพยายามเลย และผลบุญก็ไม่มีแม้แต่น้อย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ส่วนสัตว์นรก... (ละไว้)... ชื่อว่า ผู้มีชีวิต' เป็นต้น. มโนสัญเจตนาชื่อว่าอาหาร เพราะนำมาซึ่งปฏิสนธิวิญญาณ ไม่ใช่ผลของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ด้วยความหมายนี้ จึงถามว่า 'อาหาร ๕ อย่างมีอยู่หรือ?' เมื่ออาจารย์ประสงค์นิปปริยายาหาร จึงแสดงว่า 'คำถามของท่านอาจมีโอกาส แต่ในที่นี้ไม่มีโอกาส' แล้วกล่าวว่า 'ไม่ควรกล่าวว่า ๕ หรือไม่ ๕' แล้วแสดงว่าในที่นี้ประสงค์ปริยายาหารเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'ปัจจัยชื่อว่าอาหาร มิใช่หรือ?' เพราะเหตุนั้น จึงประสงค์ว่าปัจจัยของสิ่งใดสิ่งหนึ่งชื่อว่าอาหาร. บัดนี้ เพื่อยืนยันอรรถที่กล่าวมาแล้วด้วยบาลี จึงกล่าวคำว่า 'มุ่งหมายถึงสิ่งใด' เป็นต้น. මුඛ්‍යාහාරවසෙනපි නෙරයිකානං ආහාරට්ඨිතිකතං දස්සෙතුං ‘‘කබළීකාරාහාරං…පෙ… සාධෙතී’’ති වුත්තං. යදි එවං නෙරයිකා සුඛප්පටිසංවෙදිනොපි හොන්තීති? නොති දස්සෙතුං ‘‘ඛෙළො හී’’තිආදි වුත්තං. තයොති තයො අරූපාහාරා කබළීකාරාහාරස්ස අභාවතො. අවසෙසානන්ති අසඤ්ඤසත්තෙහි අවසෙසානං කාමභවාදීසු නිබ්බත්තසත්තානං. පච්චයාහාරො හි සබ්බෙසං සාධාරණොති. เพื่อแสดงว่าสัตว์นรกมีการดำรงอยู่ด้วยอาหาร แม้โดยนัยแห่งอาหารหลัก จึงกล่าวคำว่า 'กพฬิงการาหาร... (ละไว้)... ย่อมสำเร็จ' เป็นต้น. ถ้าเป็นเช่นนั้น สัตว์นรกก็ย่อมเสวยสุขด้วยมิใช่หรือ? เพื่อแสดงว่าไม่เป็นเช่นนั้น จึงกล่าวคำว่า 'เพราะน้ำลาย' เป็นต้น. คำว่า 'สาม' หมายถึง อรูปอาหาร ๓ อย่าง เพราะไม่มีกพฬิงการาหาร. คำว่า 'ที่เหลือ' หมายถึง สัตว์ที่เกิดในกามภพเป็นต้น ที่เหลือจากอสัญญาภพ. เพราะปัจจยาหารเป็นของทั่วไปแก่สัตว์ทั้งปวง. පඨමමහාපඤ්හසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมมหาปัญหาสูตร จบแล้ว. 8-9. දුතියමහාපඤ්හසුත්තාදිවණ්ණනා ๘-๙. อรรถกถาทุติยมหาปัญหาสูตรเป็นต้น 28-29. අට්ඨමෙ එවංනාමකෙති කජඞ්ගලාති එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමකෙ මජ්ඣිමප්පදෙසස්ස මරියාදභූතෙ නගරෙ. ‘‘නිගමෙ’’තිපි වදන්ති, ‘‘නිචුලවනෙ’’තිපි වදන්ති. නිචුලං නාම එකා රුක්ඛජාති, ‘‘නීපරුක්ඛො’’තිපි වදන්ති. තෙන සඤ්ඡන්නො මහාවනසණ්ඩො, තත්ථ විහරතීති අත්ථො. හෙතුනා නයෙනාති ච හෙට්ඨා වුත්තමෙව. නනු ච ‘‘එසො චෙව තස්ස අත්ථො’’ති කස්මා වුත්තං. භගවතා හි චත්තාරොතිආදිපඤ්හබ්‍යාකරණා චත්තාරො ආහාරා, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො, අට්ඨ ලොකධම්මා දස්සිතා. භික්ඛුනියා පන චත්තාරො සතිපට්ඨානා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, ඡ නිස්සාරණීයා ධාතුයො, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති දස්සිතධම්මා අඤ්ඤොයෙවත්ථො භික්ඛුනියා දස්සිතොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි. නවමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ในสูตรที่ ๘ บทว่า เอวํนามเกติ กชงฺคลาติ ความว่า ในเมืองชื่อกชังคลา ซึ่งเป็นเมืองชายแดนของมัชฌิมประเทศ ได้ชื่อมาโดยเป็นอิตถีลิงค์อย่างนี้. บางพวกก็กล่าวว่า “นิคม” บางพวกก็กล่าวว่า “นิจุฬวัน”. นิจุฬะ เป็นชื่อของพรรณไม้ชนิดหนึ่ง บางพวกก็กล่าวว่า “ต้นนีปะ”. ป่าใหญ่ที่ปกคลุมไปด้วยต้นไม้นั้น ชื่อว่านิจุฬวัน มีความหมายว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นั่น. บทว่า เหตุนา นเยนาติ ก็กล่าวไว้แล้วข้างต้นนั่นเอง. ก็เหตุไฉนจึงกล่าวว่า “นั่นแหละเป็นอรรถของคำนั้น” เพราะพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมมีอาหาร ๔ เป็นต้น ด้วยการพยากรณ์ปัญหาว่า ๔ เป็นต้น คือ อาหาร ๔, อุปาทานขันธ์ ๕, อายตนะภายใน ๖, วิญญาณฐิติ ๗, โลกธรรม ๘. ส่วนภิกษุณีแสดงธรรมมีสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น คือ สติปัฏฐาน ๔, อินทรีย์ ๕, นิสสรณียธาตุ ๖, โพชฌงค์ ๗, อริยมรรคมีองค์ ๘. ธรรมที่ภิกษุณีแสดงนั้นเป็นอรรถอื่นแท้ๆ จึงทรงหมายถึงคำคัดค้านแล้วตรัสว่า “กิญฺจาปิ” เป็นต้น. ในสูตรที่ ๙ ไม่มีข้อความที่จะต้องกล่าว. දුතියමහාපඤ්හසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทุติยมหาปัญหาสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 10. දුතියකොසලසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาทุติยโกสลสูตร 30. දසමෙ [Pg.327] උග්ගන්ත්වා යුජ්ඣති එතායාති උය්‍යොධිකා, සත්ථප්පහාරෙහි යුජ්ඣිතස්සෙතං අධිවචනං. උග්ගන්ත්වා යුජ්ඣනං වා උය්‍යොධිකො, සත්ථප්පහාරො. තෙනාහ ‘‘යුද්ධතො නිවත්තො’’ති. උපස්සුතිවසෙන යුජ්ඣිතබ්බාකාරං ඤත්වාති ජෙතවනෙ කිර දත්තත්ථෙරො ධනුග්ගහතිස්සත්ථෙරොති ද්වෙ මහල්ලකත්ථෙරා විහාරපච්චන්තෙ පණ්ණසාලාය වසන්ති. තෙසු ධනුග්ගහතිස්සත්ථෙරො පච්ඡිමයාමෙ පබුජ්ඣිත්වා උට්ඨාය නිසින්නො දත්තත්ථෙරං ආමන්තෙත්වා ‘‘අයං තෙ මහොදරො කොසලො භුත්තභත්තමෙව පූතිං කරොති, යුද්ධවිචාරණං පන කිඤ්චි න ජානාති, පරාජිතොත්වෙව වදාපෙතී’’ති වත්වා තෙන ‘‘කිං පන කාතුං වට්ටතී’’ති වුත්තෙ – ‘‘භන්තෙ, යුද්ධො නාම පදුමබ්‍යූහො චක්කබ්‍යූහො සකටබ්‍යූහොති තයො බ්‍යූහා හොන්ති, අජාතසත්තුං ගණ්හිතුකාමෙන අසුකස්මිං නාම පබ්බතකුච්ඡිස්මිං ද්වීසු පබ්බතභිත්තීසු මනුස්සෙ ඨපෙත්වා පුරතො දුබ්බලං දස්සෙත්වා පබ්බතන්තරං පවිට්ඨභාවං ජානිත්වා පවිට්ඨමග්ගං රුන්ධිත්වා පුරතො ච පච්ඡතො ච උභොසු පබ්බතභිත්තීසු වග්ගිත්වා නදිත්වා ජාලපක්ඛිත්තමච්ඡං විය කත්වා සක්කා ගහෙතු’’න්ති. තස්මිං ඛණෙ ‘‘භික්ඛූනං කථාසල්ලාපං සුණාථා’’ති රඤ්ඤො පෙසිතචරපුරිසා තං සුත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. තං සුත්වා රාජා සඞ්ගාමභෙරිං පහරාපෙත්වා ගන්ත්වා සකටබ්‍යූහං කත්වා අජාතසත්තුං ජීවග්ගාහං ගණ්හි. තෙන වුත්තං ‘‘උපස්සුතිවසෙ…පෙ... අජාතසත්තුං ගණ්හී’’ති. ๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อุยฺโยธิกา ความว่า การรบที่ยกทัพออกไปรบ ชื่อว่าอุยโยธิกา เป็นชื่อของการรบด้วยการประหารด้วยอาวุธ. หรือการยกทัพออกไปรบ ชื่อว่าอุยโยธิกะ คือการประหารด้วยอาวุธ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กลับจากการรบ”. บทว่า อุปสฺสุติวเสนะ ยุชฺฌิตพฺพากาเรน ญตฺวา ความว่า ทราบวิธีการรบโดยการแอบฟัง. ได้ยินว่า ในพระเชตวัน มีพระเถระผู้ใหญ่สองรูป คือ พระทัตตเถระ และพระธนูคคหติสสเถระ พักอยู่ในบรรณศาลาท้ายวิหาร. ในบรรดาพระเถระทั้งสองนั้น พระธนูคคหติสสเถระตื่นขึ้นในปัจฉิมยาม ลุกขึ้นนั่งแล้วเรียกพระทัตตเถระมากล่าวว่า “พระเจ้าโกศลผู้มีท้องใหญ่ผู้นี้ ทำอาหารที่เสวยแล้วให้เน่าเสียเท่านั้น ไม่รู้วิธีการรบอะไรเลย ทำให้พ่ายแพ้เท่านั้น” เมื่อพระทัตตเถระกล่าวว่า “แล้วจะทำอย่างไรดีเล่า” พระธนูคคหติสสเถระจึงกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ การรบนั้นมี ๓ แบบ คือ ปทุมพยุหะ จักกพยุหะ และสกฏพยุหะ ผู้ที่ต้องการจับพระเจ้าอชาตศัตรู พึงวางคนไว้ที่ซอกเขาแห่งหนึ่ง ระหว่างหน้าผาสองข้าง ทำทีว่าอ่อนแออยู่ข้างหน้า เมื่อทราบว่าพระเจ้าอชาตศัตรูเข้าไปในช่องเขาแล้ว ก็ปิดทางที่เข้าไป แล้วโอบล้อมจากข้างหน้าและข้างหลัง จากหน้าผาทั้งสองข้าง กระโดดโลดเต้นและบันลือสีหนาท ทำเหมือนปลาที่ติดตาข่าย ก็จะสามารถจับได้”. ในขณะนั้น พวกสายลับที่พระราชาส่งไปว่า “จงฟังการสนทนาของภิกษุทั้งหลาย” ได้ยินเรื่องนั้นแล้วก็กราบทูลพระราชา. พระราชาได้ยินดังนั้น ก็ให้ตีกลองศึก แล้วยกทัพไปจัดขบวนรบแบบสกฏพยุหะ จับพระเจ้าอชาตศัตรูได้ทั้งเป็น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “อุปสฺสุติวเส...เป...จับพระเจ้าอชาตศัตรูได้” ดังนี้. දොණපාකන්ති දොණතණ්ඩුලානං පක්කභත්තං. දොණන්ති චතුනාළිකානමෙතමධිවචනං. මනුජස්සාති සත්තස්ස. තනුකස්සාති තනුකා අප්පිකා අස්ස පුග්ගලස්ස, භුත්තපච්චයා විසභාගවෙදනා න හොන්ති. සණිකන්ති මන්දං මුදුකං, අපරිස්සයමෙවාති අත්ථො. ජීරතීති පරිභුත්තාහාරො පච්චති. ආයු පාලයන්ති නිරොගො අවෙදනො ජීවිතං රක්ඛන්තො. අථ වා සණිකං ජීරතීති සො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ පුග්ගලො පරිමිතාහාරතාය සණිකං චිරෙන ජීරති ජරං පාපුණාති ජීවිතං පාලයන්තො. บทว่า โทณปากํ คือ ข้าวสุกที่หุงจากข้าวสาร ๑ โทณะ. บทว่า โทณํ นี้เป็นชื่อเรียกของทะนาน ๔ ทะนาน. บทว่า มนุชสฺสาติ คือ ของสัตว์. บทว่า ตนุกสฺสาติ คือ (เวทนา) ของบุคคลนั้นย่อมเบาบาง คือน้อยลง, เวทนาที่ไม่สม่ำเสมออันมีอาหารที่กินแล้วเป็นปัจจัยย่อมไม่มี. บทว่า สณิกํ คือ ช้าๆ นุ่มนวล มีความหมายว่า ไม่มีอันตรายนั่นเอง. บทว่า ชีรตีติ คือ อาหารที่บริโภคแล้วย่อยไป. บทว่า อายุ ปาลยนฺติ คือ รักษาชีวิตโดยความเป็นผู้ไม่มีโรคไม่มีเวทนา. อีกนัยหนึ่ง บทว่า สณิกํ ชีรตีติ คือ บุคคลผู้รู้จักประมาณในการบริโภคอาหารนั้น ย่อมแก่ช้าๆ ด้วยความเป็นผู้มีอาหารจำกัด ย่อมรักษาชีวิตไว้ได้. ඉමං ඔවාදං අදාසීති එකස්මිං කිර (ධ. ප. අට්ඨ. 2.203 පසෙනදිකොසලවත්ථු) සමයෙ රාජා තණ්ඩුලදොණස්ස ඔදනං තදුපියෙන සූපබ්‍යඤ්ජනෙන භුඤ්ජති. සො එකදිවසං භුත්තපාතරාසො [Pg.328] භත්තසම්මදං අවිනොදෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා කිලන්තරූපො ඉතො චිතො ච සම්පරිවත්තති, නිද්දාය අභිභුය්‍යමානොපි ලහුකං නිපජ්ජිතුං අසක්කොන්තො එකමන්තං නිසීදි. අථ නං සත්ථා ආහ ‘‘කිං, මහාරාජ, අවිස්සමිත්වාව ආගතොසී’’ති. ආම, භන්තෙ, භුත්තකාලතො පට්ඨාය මෙ මහාදුක්ඛං හොතීති. අථ නං සත්ථා, ‘‘මහාරාජ, අතිබහුභොජීනං එතං දුක්ඛං හොතී’’ති වත්වා – บทว่า อิมํ โอวาทํ อทาสีติ ความว่า ได้ยินว่า ในสมัยหนึ่ง (ธ.ป.อ. ๒.๒๐๓ เรื่องพระเจ้าปเสนทิโกศล) พระราชาเสวยข้าวสุกที่หุงจากข้าวสาร ๑ โทณะ พร้อมด้วยแกงและกับข้าวที่เหมาะสม. วันหนึ่ง พระองค์เสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว ไม่สามารถบรรเทาความเมาในอาหารได้ จึงเสด็จไปเฝ้าพระศาสดา มีพระวรกายอ่อนเพลีย ทรงพลิกไปพลิกมา ไม่สามารถจะเอนกายลงให้สบายได้ แม้จะถูกความง่วงครอบงำ ก็ประทับนั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง. ลำดับนั้น พระศาสดาตรัสถามพระองค์ว่า “มหาบพิตร เหตุไฉนจึงเสด็จมาโดยยังไม่ได้พักผ่อนเลยเล่า” พระราชาทูลว่า “พระเจ้าข้า ตั้งแต่เวลาเสวยมา หม่อมฉันมีความลำบากมาก” ลำดับนั้น พระศาสดาตรัสกับพระองค์ว่า “มหาบพิตร ความลำบากนี้ย่อมมีแก่ผู้บริโภคมากเกินไป” แล้วตรัสว่า – ‘‘මිද්ධී යදා හොති මහග්ඝසො ච,නිද්දායිතා සම්පරිවත්තසායී; මහාවරාහොව නිවාපපුට්ඨො,පුනප්පුනං ගබ්භමුපෙති මන්දො’’ති. (ධ. ප. 325; නෙත්ති. 26, 90) – “เมื่อใดบุคคลเป็นคนเกียจคร้าน กินจุ นอนหลับ พลิกตัวไปมา เหมือนสุกรใหญ่ที่ถูกเลี้ยงด้วยอาหารอย่างดี ผู้นั้นเป็นคนโง่ ย่อมเข้าถึงครรภ์อีกครั้งแล้วครั้งเล่า” (ธ.ป. ๓๒๕; เนตติ. ๒๖, ๙๐) – ඉමාය ගාථාය ඔවදිත්වා, ‘‘මහාරාජ, භොජනං නාම මත්තාය භුඤ්ජිතුං වට්ටති, මත්තභොජිනො හි සුඛං හොතී’’ති උත්තරිපි පුන ඔවදන්තො ‘‘මනුජස්ස සදා සතීමතො’’ති (සං. නි. 1.124) ඉමං ගාථමාහ. ครั้นทรงโอวาทด้วยพระคาถานี้แล้ว ตรัสว่า “มหาบพิตร อาหารนั้นควรบริโภคแต่พอประมาณ เพราะผู้บริโภคแต่พอประมาณย่อมมีความสุข” เมื่อจะทรงโอวาทต่อไปอีก จึงตรัสพระคาถาว่า “มนุชสฺส สทา สตีมโต” (สํ. นิ. ๑.๑๒๔) ดังนี้. රාජා පන ගාථං උග්ගණ්හිතුං නාසක්ඛි, සමීපෙ ඨිතං පන භාගිනෙය්‍යං සුදස්සනං නාම මාණවං ‘‘ඉමං ගාථං උග්ගණ්හ තාතා’’ති ආහ. සො තං ගාථං උග්ගණ්හිත්වා ‘‘කිං කරොමි, භන්තෙ’’ති සත්ථාරං පුච්ඡි. අථ නං සත්ථා ආහ, ‘‘මාණව, ඉමං ගාථං නටො විය පත්තපත්තට්ඨානෙ මා අවච, රඤ්ඤො පාතරාසං භුඤ්ජනට්ඨානෙ ඨත්වා පඨමපිණ්ඩාදීසුපි අවත්වා අවසානෙ පිණ්ඩෙ ගහිතෙ වදෙය්‍යාසි, රාජා සුත්වා භත්තපිණ්ඩං ඡඩ්ඩෙස්සති. අථ රඤ්ඤො හත්ථෙසු ධොතෙසු පාතිං අපනෙත්වා සිත්ථානි ගණෙත්වා තදුපියං බ්‍යඤ්ජනං ඤත්වා පුනදිවසෙ තාවතකෙ තණ්ඩුලෙ හාරෙය්‍යාසි. පාතරාසෙ ච වත්වා සායමාසෙ මා වදෙය්‍යාසී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා තං දිවසං රඤ්ඤො පාතරාසං භුත්වා ගතත්තා සායමාසෙ භගවතො අනුසිට්ඨිනියාමෙන ගාථං අභාසි. රාජා දසබලස්ස වචනං සරිත්වා භත්තපිණ්ඩං පාතියංයෙව ඡඩ්ඩෙසි. රඤ්ඤො හත්ථෙසු ධොතෙසු පාතිං අපනෙත්වා සිත්ථානි ගණෙත්වා පුනදිවසෙ තත්තකෙ තණ්ඩුලෙ හරිංසු, සොපි මාණවො දිවසෙ දිවසෙ තථාගතස්ස සන්තිකං ගච්ඡති. දසබලස්ස විස්සාසිකො අහොසි. අථ නං එකදිවසං පුච්ඡි ‘‘රාජා කිත්තකං භුඤ්ජතී’’ති? සො ‘‘නාළිකොදන’’න්ති ආහ. වට්ටිස්සති එත්තාවතා [Pg.329] පුරිසභාගො එස, ඉතො පට්ඨාය ගාථං මා වදීති. රාජා තථෙව සණ්ඨාසි. තෙන වුත්තං ‘‘නාළිකොදනපරමතාය සණ්ඨාසී’’ති. රත්තඤ්ඤුතාය වඩ්ඪිතං සීලං අස්ස අත්ථීති වඩ්ඪිතසීලො. අපොථුජ්ජනිකෙහි සීලෙහීති චතුපාරිසුද්ධිසීලෙහි සීලං අරියං සුද්ධං. තෙන වුත්තං ‘‘අරියසීලො’’ති. තදෙකං අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලං. තෙන වුත්තං ‘‘කුසලසීලො’’ති. แต่พระราชาไม่สามารถทรงจำพระคาถานั้นได้ จึงตรัสกับพระภาคิไนยชื่อสุทัสสนมาณพที่ยืนอยู่ใกล้ๆ ว่า “ลูกเอ๋ย จงจำพระคาถานี้ไว้” สุทัสสนมาณพนั้นจำพระคาถานั้นได้แล้วทูลถามพระศาสดาว่า “พระเจ้าข้า หม่อมฉันจะทำอย่างไรดี” ลำดับนั้น พระศาสดาตรัสกับเขาว่า “มาณพเอ๋ย เจ้าอย่ากล่าวพระคาถานี้เหมือนนักแสดงในที่ที่ไปถึงแล้วๆ เลย จงยืนอยู่ในที่ที่พระราชาเสวยพระกระยาหารเช้า อย่ากล่าวตั้งแต่คำข้าวปั้นแรกๆ แต่จงกล่าวเมื่อพระราชาทรงรับคำข้าวปั้นสุดท้ายแล้ว พระราชาจะได้ทรงฟังแล้วทิ้งคำข้าวปั้นนั้นเสีย. เมื่อพระหัตถ์ของพระราชาทรงล้างแล้ว จงยกภาชนะออก นับเมล็ดข้าว แล้วทราบกับข้าวที่เหมาะสม แล้วในวันรุ่งขึ้น จงหุงข้าวสารเท่านั้น. และจงกล่าวในเวลาเสวยพระกระยาหารเช้า แต่อย่ากล่าวในเวลาเสวยพระกระยาหารเย็น”. เขารับคำว่า “สาธุ” แล้วในวันนั้น เมื่อพระราชาเสวยพระกระยาหารเช้าเสร็จแล้ว เขาจึงกล่าวพระคาถาในเวลาเสวยพระกระยาหารเย็นตามนัยแห่งคำแนะนำของพระผู้มีพระภาค. พระราชาทรงระลึกถึงพระดำรัสของพระทศพลแล้ว ก็ทรงทิ้งคำข้าวปั้นลงในภาชนะนั่นเอง. เมื่อพระหัตถ์ของพระราชาทรงล้างแล้ว ก็ยกภาชนะออก นับเมล็ดข้าว แล้วในวันรุ่งขึ้น ก็หุงข้าวสารเท่านั้น. สุทัสสนมาณพนั้นก็ไปเฝ้าพระตถาคตทุกวัน. เขาเป็นที่ไว้วางใจของพระทศพล. ลำดับนั้น วันหนึ่งพระองค์ตรัสถามเขาว่า “พระราชาเสวยเท่าไร” เขาตอบว่า “ข้าวสุก ๑ นาฬิกา” พระองค์ตรัสว่า “เท่านี้ก็พอแล้ว นี่เป็นส่วนของบุรุษ ตั้งแต่นี้ไปอย่ากล่าวพระคาถานั้นอีก” พระราชาก็ทรงดำรงอยู่เช่นนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ทรงดำรงอยู่ด้วยข้าวสุก ๑ นาฬิกาเป็นที่สุด”. คำว่า วฑฺฒิตสีโล คือ ผู้มีศีลที่เจริญแล้วด้วยความรู้ราตรี. คำว่า อโปถุชชนิเกหิ สีเลหีติ คือ ด้วยศีลที่ไม่ใช่ของปุถุชน คือด้วยศีล ๔ ประการอันบริสุทธิ์ ศีลนั้นเป็นอริยะ บริสุทธิ์. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “อริยสีโล”. ศีลนั้นเป็นกุศลอย่างเดียวโดยไม่มีโทษ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กุสลสีโล”. දුතියකොසලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทุติยโกสลสูตร จบแล้ว. මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามหาวรรค จบแล้ว. 4. උපාලිවග්ගො ๔. อุปาลิวรรค 1. උපාලිසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอุปาลิสูตร 31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ අත්ථවසෙති වුද්ධිවිසෙසෙ, සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතු අධිගමනීයෙ හිතවිසෙසෙති අත්ථො. අත්ථොයෙව වා අත්ථවසො, දස අත්ථෙ දස කාරණානීති වුත්තං හොති. අථ වා අත්ථො ඵලං තදධීනවුත්තිතාය වසො එතස්සාති අත්ථවසො, හෙතූති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘යෙ මම සොතබ්බං සද්දහාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති, තෙසං තං අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති වුත්තත්තා ‘‘යො ච තථාගතස්ස වචනං සම්පටිච්ඡති, තස්ස තං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය සංවත්තතී’’ති වුත්තං. අසම්පටිච්ඡනෙ ආදීනවන්ති භද්දාලිසුත්තෙ විය අසම්පටිච්ඡනෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා. සුඛවිහාරාභාවෙ සහජීවමානස්ස අභාවතො සහජීවිතාපි සුඛවිහාරොව වුත්තො. සුඛවිහාරො නාම චතුන්නං ඉරියාපථවිහාරානං ඵාසුතා. ๓๑. ในอรรถกถาสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า อตฺถวเสติ หมายถึง ในความเจริญพิเศษ ประโยชน์พิเศษที่พึงบรรลุอันเป็นเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบท. หรืออีกนัยหนึ่ง อัตถวสะ คือประโยชน์นั่นเอง หมายถึง เหตุ ๑๐ ประการ ดังที่กล่าวไว้ว่า “เหตุ ๑๐ ประการ” หรืออีกนัยหนึ่ง อัตถวสะ คือผล เพราะการดำรงอยู่ของผลนั้นขึ้นอยู่กับเหตุนั้น จึงพึงเห็นความหมายว่า “เหตุ” ในที่นี้ ดังที่กล่าวไว้ว่า “ผู้ใดจักสำคัญว่าคำของเราควรฟัง ควรเชื่อ คำนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ผู้นั้นตลอดกาลนาน” จึงกล่าวว่า “ผู้ใดรับคำของพระตถาคต คำนั้นย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ผู้นั้นตลอดกาลนาน” คำว่า “อาทีนวะ (โทษ) ในการไม่รับ” หมายถึง แสดงโทษในการไม่รับ เหมือนในภัททาลิสูตร คำว่า “การอยู่ร่วมกัน” ก็กล่าวว่าเป็นสุขวิหารนั่นเอง เพราะเมื่อไม่มีสุขวิหาร การอยู่ร่วมกันก็ไม่มี สุขวิหาร คือความผาสุกแห่งอิริยาบถทั้ง ๔ මඞ්කුතන්ති නිත්තෙජතං. ධම්මෙනාතිආදීසු ධම්මොති භූතං වත්ථු. විනයොති චොදනා චෙව සාරණා ච. සත්ථුසාසනන්ති ඤත්තිසම්පදා චෙව අනුස්සාවනසම්පදා ච. คำว่า มงฺกุตา (ความเก้อเขิน) หมายถึง ความไม่มีเดช. ในคำว่า ธมฺเมน เป็นต้น คำว่า ธรรม คือเรื่องจริง. คำว่า วินัย คือการโจทและการเตือนให้ระลึก. คำว่า สัตถุศาสนา (คำสอนของพระศาสดา) คือความพร้อมแห่งญัตติและความพร้อมแห่งอนุสาวนา. පියසීලානන්ති සික්ඛාකාමානං. තෙසඤ්හි සීලං පියං හොති. තෙනෙවාහ ‘‘සික්ඛාත්තයපාරිපූරියා ඝටමානා’’ති. සන්දිද්ධමනාති සංසයං ආපජ්ජමනා[Pg.330]. උබ්බළ්හා හොන්තීති පීළිතා හොන්ති. සඞ්ඝකම්මානීති සතිපි උපොසථපවාරණානං සඞ්ඝකම්මභාවෙ ගොබලීබද්දඤායෙන උපොසථං පවාරණඤ්ච ඨපෙත්වා උපසම්පදාදිසෙසසඞ්ඝකම්මානං ගහණං වෙදිතබ්බං. සමග්ගානං භාවො සාමග්ගී. คำว่า ปิยสีลานํ (ผู้มีศีลเป็นที่รัก) หมายถึง ผู้ใคร่ในการศึกษา เพราะศีลเป็นที่รักของบุคคลเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ผู้พยายามเพื่อความบริบูรณ์แห่งไตรสิกขา” คำว่า สนฺทิทฺธมนา (ผู้สงสัย) หมายถึง ผู้ตกอยู่ในความสงสัย คำว่า อุพฺพฬฺหา โหนฺติ (ถูกบีบคั้น) หมายถึง ถูกบีบคั้น คำว่า สงฺฆกมฺมานิ (สังฆกรรมทั้งหลาย) พึงทราบว่า แม้อุโบสถและปวารณาจะเป็นสังฆกรรม แต่โดยนัยแห่งโคและโคถึก พึงเว้นอุโบสถและปวารณา แล้วถือเอาสังฆกรรมที่เหลือมีอุปสมบทเป็นต้น ภาวะแห่งความพร้อมเพรียงกัน คือ สามัคคี ‘‘නාහං, චුන්ද, දිට්ඨධම්මිකානංයෙව ආසවානං සංවරාය ධම්මං දෙසෙමී’’ති (දී. නි. 3.182) එත්ථ විවාදමූලභූතා කිලෙසා ආසවාති ආගතා. ในประโยคว่า “ดูกรจุนทะ เรามิได้แสดงธรรมเพื่อการสำรวมอาสวะอันเป็นไปในปัจจุบันเท่านั้น” (ที. นิ. ๓.๑๘๒) ในที่นี้ กิเลสอันเป็นมูลเหตุแห่งการวิวาท ชื่อว่า อาสวะ ‘‘යෙන දෙවූපපත්‍යස්ස, ගන්ධබ්බො වා විහඞ්ගමො; යක්ඛත්තං යෙන ගච්ඡෙය්‍යං, මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජෙ; තෙ මය්හං ආසවා ඛීණා, විද්ධස්තා විනළීකතා’’ති. (අ. නි. 4.36) – “อาสวะเหล่านั้นที่ทำให้เราไปเกิดเป็นเทพ เป็นคนธรรพ์ หรือเป็นวิหค ทำให้เราไปสู่ความเป็นยักษ์ และทำให้เราเข้าถึงความเป็นมนุษย์ อาสวะเหล่านั้นของเราสิ้นแล้ว ถูกทำลายแล้ว ทำให้ไม่มีแล้ว” (อ. นิ. ๔.๓๖) – එත්ථ තෙභූමකං කම්මං අවසෙසා ච අකුසලා ධම්මා. ඉධ පන පරූපවාදවිප්පටිසාරවධබන්ධාදයො චෙව අපායදුක්ඛභූතා ච නානප්පකාරා උපද්දවා ආසවාති ආහ ‘‘අසංවරෙ ඨිතෙන තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ පත්තබ්බා’’තිආදි. යදි හි භගවා සික්ඛාපදං න ච පඤ්ඤපෙය්‍ය, තතො අසද්ධම්මප්පටිසෙවනඅදින්නාදානපාණාතිපාතාදිහෙතු යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං පරූපවාදාදයො දිට්ඨධම්මිකා නානප්පකාරා අනත්ථා, යෙ ච තන්නිමිත්තමෙව නිරයාදීසු නිබ්බත්තස්ස පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණාදිවසෙන මහාදුක්ඛානුභවනප්පකාරා අනත්ථා, තෙ සන්ධාය ඉදං වුත්තං ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති. දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛො අත්තභාවො, තත්ථ භවා දිට්ඨධම්මිකා. තෙන වුත්තං ‘‘තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ පත්තබ්බා’’ති. සම්මුඛා ගරහනං අකිත්ති, පරම්මුඛා ගරහනං අයසො. අථ වා සම්මුඛා පරම්මුඛා ගරහනං අකිත්ති, පරිවාරහානි අයසොති වෙදිතබ්බං. ආගමනමග්ගථකනායාති ආගමනද්වාරපිදහනත්ථාය. සම්පරෙතබ්බතො පෙච්ච ගන්තබ්බතො සම්පරායො, පරලොකොති ආහ ‘‘සම්පරායෙ නරකාදීසූ’’ති. ในที่นี้ หมายถึงกรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ และอกุศลธรรมที่เหลือ แต่ในที่นี้กล่าวว่า อาสวะ คือการติเตียนผู้อื่น ความเดือดร้อนใจ การฆ่า การจองจำ เป็นต้น และอุปัทวะนานาชนิดอันเป็นทุกข์ในอบาย ดังที่กล่าวว่า “อันบุคคลผู้ตั้งอยู่ในความไม่สำรวมพึงบรรลุในอัตภาพนั้นเอง” เป็นต้น หากพระผู้มีพระภาคไม่ทรงบัญญัติสิกขาบทแล้ว อนัตถะนานาชนิดอันเป็นไปในปัจจุบันมีการติเตียนผู้อื่นเป็นต้น ที่จะพึงเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งการเสพสิ่งที่ไม่ใช่สัทธรรม การลักทรัพย์ การฆ่าสัตว์เป็นต้น และอนัตถะนานาชนิดอันเป็นการเสวยทุกข์อย่างใหญ่หลวงมีการถูกจองจำด้วยเครื่องจองจำ ๕ ประการเป็นต้น ที่จะพึงเกิดขึ้นในนรกเป็นต้น อันเป็นผลจากสิ่งนั้นเอง ประโยคที่ว่า “เพื่อการสำรวมอาสวะอันเป็นไปในปัจจุบัน เพื่อการกำจัดอาสวะอันเป็นไปในสัมปรายภพ” นี้กล่าวหมายถึงสิ่งเหล่านั้น อัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้าเรียกว่า ทิฏฐธรรม สิ่งที่เกิดในอัตภาพนั้นเรียกว่า ทิฏฐธัมมิกะ ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “พึงบรรลุในอัตภาพนั้นเอง” การติเตียนต่อหน้าคือ อกิตติ (ความเสียชื่อเสียง) การติเตียนลับหลังคือ อายโส (ความเสื่อมยศ) หรืออีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า การติเตียนต่อหน้าและลับหลังคือ อกิตติ การเสื่อมบริวารคือ อายโส คำว่า “เพื่อปิดหนทางมา” หมายถึง เพื่อปิดประตูแห่งการมา คำว่า สัมปรายะ คือโลกหน้า เพราะเป็นสิ่งที่พึงไปถึง พึงไปสู่ จึงกล่าวว่า “ในสัมปรายภพมีนรกเป็นต้น” මෙථුනාදීනි රජ්ජනට්ඨානානි. පාණාතිපාතාදීනි දුස්සනට්ඨානානි. เมถุนเป็นต้น เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด. ปาณาติบาตเป็นต้น เป็นที่ตั้งแห่งความประทุษร้าย. සංවරවිනයොති සීලසංවරො, සතිසංවරො, ඤාණසංවරො, ඛන්තිසංවරො, වීරියසංවරොති පඤ්චවිධො සංවරො. යථාසකං සංවරිතබ්බානං විනෙතබ්බානඤ්ච කායදුච්චරිතාදීනං සංවරණතො සංවරො, විනයනතො විනයොති වුච්චති[Pg.331]. පහානවිනයොති තදඞ්ගප්පහානං වික්ඛම්භනප්පහානං, සමුච්ඡෙදප්පහානං, පටිපස්සද්ධිප්පහානං, නිස්සරණප්පහානන්ති පඤ්චවිධං පහානං යස්මා චාගට්ඨෙන පහානං, විනයට්ඨෙන විනයො, තස්මා ‘‘පහානවිනයො’’ති වුච්චති. සමථවිනයොති සත්ත අධිකරණසමථා. පඤ්ඤත්තිවිනයොති සික්ඛාපදමෙව. සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා හි විජ්ජමානාය එව සික්ඛාපදසම්භවතො පඤ්ඤත්තිවිනයොපි සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා අනුග්ගහිතො හොති. සෙසමෙත්ථ වුත්තත්ථමෙව. คำว่า สังวรวินัย ได้แก่ สังวร ๕ อย่าง คือ สีลสังวร สติสังวร ญาณสังวร ขันติสังวร วิริยสังวร. ชื่อว่า สังวร เพราะกั้นกายทุจริตเป็นต้นที่ควรสังวร และชื่อว่า วินัย เพราะกำจัดกายทุจริตเป็นต้นที่ควรวินัย (กำจัด) ตามส่วนของตน. คำว่า ปหานวินัย ได้แก่ ปหาน ๕ อย่าง คือ ตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน สมุจเฉทปหาน ปฏิปัสสัทธิปหาน นิสสรณปหาน. เพราะเป็นปหานโดยอรรถว่าสละ และเป็นวินัยโดยอรรถว่ากำจัด จึงเรียกว่า 'ปหานวินัย'. คำว่า สมถวินัย ได้แก่ อธิกรณสมถะ ๗ อย่าง. คำว่า ปัญญัตติวินัย ได้แก่ สิกขาบทนั่นเอง. เพราะเมื่อมีการบัญญัติสิกขาบทอยู่ สิกขาบทจึงมีได้ ดังนั้น แม้ปัญญัตติวินัยก็เป็นอันสงเคราะห์เข้าด้วยการบัญญัติสิกขาบท. ส่วนคำที่เหลือในที่นี้มีเนื้อความตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. උපාලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอุปาลิสูตร จบแล้ว උපාලිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอุปาลิวรรค จบแล้ว 5. අක්කොසවග්ගො ๕. อักโกสวรรค 1-8. විවාදසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๘. อรรถกถาวิวาทสูตรเป็นต้น 41-48. පඤ්චමස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. ඡට්ඨෙ ඛණභඞ්ගුරතාය න නිච්චා න ධුවාති අනිච්චා. තතො එව පණ්ඩිතෙහි න ඉච්චා න උපගන්තබ්බාතිපි අනිච්චා. ස්වායං නෙසං අනිච්චට්ඨො උදයවයපරිච්ඡින්නතාය වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘හුත්වා අභාවිනො’’ති, උප්පජ්ජිත්වා විනස්සකාති අත්ථො. සාරරහිතාති නිච්චසාරධුවසාරඅත්තසාරවිරහිතා. මුසාති විසංවාදනට්ඨෙන මුසා, එකංසෙන අසුභාදිසභාවා තෙ බාලානං සුභාදිභාවෙන උපට්ඨහන්ති, සුභාදිග්ගහණස්ස පච්චයභාවෙන සත්තෙ විසංවාදෙන්ති. තෙනාහ ‘‘නිච්චසුභසුඛා වියා’’තිආදි. න පස්සනසභාවාති ඛණපභඞ්ගුරතාඉත්තරපච්චුපට්ඨානතාය දිස්සමානා විය හුත්වා අදස්සනපකතිකා. එතෙ හි ඛෙත්තං විය වත්ථු විය හිරඤ්ඤසුවණ්ණං විය ච පඤ්ඤායිත්වාපි කතිපාහෙනෙව සුපිනකෙ දිට්ඨා විය න පඤ්ඤායන්ති. සත්තමට්ඨමානි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි. ๔๑-๔๘. สูตรที่ ๑ เป็นต้นแห่งสูตรที่ ๕ มีเนื้อความง่าย. ในสูตรที่ ๖ คำว่า อนิจจา (ไม่เที่ยง) เพราะเป็นของไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ด้วยความเป็นของชั่วขณะ. และเพราะเหตุนั้นเอง บัณฑิตจึงไม่พึงปรารถนา ไม่พึงเข้าถึง จึงชื่อว่า อนิจจา. อนิจจลักษณะของสิ่งเหล่านั้นพึงทราบโดยความเป็นของที่ถูกกำหนดด้วยการเกิดขึ้นและเสื่อมไป จึงกล่าวว่า 'เป็นของมีแล้วก็ไม่มี' หมายถึง เป็นของเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป. คำว่า สารรหิตา (ปราศจากสาระ) หมายถึง ปราศจากสาระที่เที่ยง สาระที่ยั่งยืน และสาระที่เป็นอัตตา. คำว่า มุสา (เป็นของหลอกลวง) หมายถึง เป็นของหลอกลวงโดยอรรถว่าหลอกลวง โดยส่วนเดียวมีสภาพเป็นอสุภะเป็นต้น แต่สิ่งเหล่านั้นปรากฏแก่คนพาลโดยสภาพเป็นของงามเป็นต้น ย่อมหลอกลวงสัตว์ทั้งหลายโดยเป็นปัจจัยแห่งการยึดถือว่าเป็นของงามเป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เหมือนเป็นของเที่ยง เป็นของงาม เป็นของสุข' เป็นต้น. คำว่า น ปัสสนสภาวา (มีสภาพไม่ปรากฏ) หมายถึง เพราะมีความแตกไปในชั่วขณะและปรากฏเพียงชั่วคราว จึงเหมือนเป็นของที่เห็นได้ แต่มีปกติไม่ปรากฏ. ด้วยว่า สิ่งเหล่านี้แม้ปรากฏเหมือนไร่นา เหมือนที่ดิน เหมือนเงินทองแล้ว ก็ไม่ปรากฏอีกในไม่กี่วัน เหมือนสิ่งที่เห็นในความฝัน. สูตรที่ ๗ และสูตรที่ ๘ เข้าใจได้ง่าย. විවාදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวิวาทสูตรเป็นต้น จบแล้ว 9-10. සරීරට්ඨධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා ๙-๑๐. อรรถกถาสรีรัฏฐธรรมสูตรเป็นต้น 49-50. නවමෙ [Pg.332] පුනබ්භවදානං පුනබ්භවො උත්තරපදලොපෙන, පුනබ්භවො සීලමස්සාති පොනොභවිකො, පුනබ්භවදායකොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පුනබ්භවනිබ්බත්තකො’’ති. භවසඞ්ඛරණකම්මන්ති පුනබ්භවනිබ්බත්තනකකම්මං. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ๔๙-๕๐. ในสูตรที่ ๙ คำว่า ปุนัพภวทานัง (การให้ภพใหม่) คือ ปุนัพภโว (ภพใหม่) โดยการลบอุตตรบท. คำว่า โปโนภวิโก (ผู้ยังภพใหม่ให้เกิด) มีอธิบายว่า ผู้ให้ภพใหม่ เพราะมีภพใหม่เป็นปกติของเขา. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้ยังภพใหม่ให้เกิดขึ้น'. คำว่า ภวสังขรณกรรม (กรรมที่ปรุงแต่งภพ) คือ กรรมที่ยังภพใหม่ให้เกิดขึ้น. ในสูตรที่ ๑๐ ไม่มีสิ่งที่ควรกล่าว. සරීරට්ඨධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสรีรัฏฐธรรมสูตรเป็นต้น จบแล้ว අක්කොසවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอักโกสวรรค จบแล้ว පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ปฐมปัณณาสก์ จบแล้ว 2. දුතියපණ්ණාසකං ๒. ทุติยปัณณาสก์ (6) 1. සචිත්තවග්ගො (๖) ๑. สจิตตวรรค 1-10. සචිත්තසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๑๐. อรรถกถาสจิตตสูตรเป็นต้น 51-60. දුතියස්ස [Pg.333] පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. දසමෙ පිත්තං සමුට්ඨානමෙතෙසන්ති පිත්තසමුට්ඨානා, පිත්තපච්චයාපිත්තහෙතුකාති අත්ථො. සෙම්හසමුට්ඨානාදීසුපි එසෙව නයො. සන්නිපාතිකාති තිණ්ණම්පි පිත්තාදීනං කොපෙන සමුට්ඨිතා. උතුපරිණාමජාති විසභාගඋතුතො ජාතා. ජඞ්ගලදෙසවාසීනඤ්හි අනූපදෙසෙ වසන්තානං විසභාගො ච උතු උප්පජ්ජති, අනූපදෙසවාසීනඤ්ච ජඞ්ගලදෙසෙති එවං පරසමුද්දතීරාදිවසෙනපි උතුවිසභාගතා උප්පජ්ජතියෙව. තතො ජාතාති උතුපරිණාමජා. අත්තනො පකතිචරියානං විසයානං විසමං කායපරිහරණවසෙන ජාතා විසමපරිහාරජා. තෙනාහ ‘‘අතිචිරට්ඨානනිසජ්ජාදිනා විසමපරිහාරෙන ජාතා’’ති. ආදි-සද්දෙන මහාභාරවහනසුධාකොට්ටනාදීනං සඞ්ගහො. පරස්ස උපක්කමතො නිබ්බත්තා ඔපක්කමිකා. බාහිරං පච්චයං අනපෙක්ඛිත්වා කෙවලං කම්මවිපාකතොව ජාතා කම්මවිපාකජා. තත්ථ පුරිමෙහි සත්තහි කාරණෙහි උප්පන්නා සාරීරිකා වෙදනා සක්කා පටිබාහිතුං, කම්මවිපාකජානං පන සබ්බභෙසජ්ජානිපි සබ්බපරිත්තානිපි නාලං පටිඝාතාය. ๕๑-๖๐. สูตรที่ ๑ เป็นต้นแห่งวรรคที่ ๒ มีเนื้อความง่าย. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ปิตตสมุฏฐานา (มีดีเป็นสมุฏฐาน) คือ มีดีเป็นแดนเกิด มีดีเป็นปัจจัย มีดีเป็นเหตุ. แม้ในคำว่า เสมหสมุฏฐานา เป็นต้น ก็นัยนี้แล. คำว่า สันนิปาติกา (เกิดจากประชุมธาตุ) คือ เกิดขึ้นเพราะความกำเริบแห่งธาตุทั้ง ๓ มีดีเป็นต้น. คำว่า อุตุปริณามชา (เกิดจากความแปรปรวนแห่งฤดู) คือ เกิดจากฤดูที่ผิดปกติ. ด้วยว่า ฤดูที่ผิดปกติย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่อาศัยอยู่ในที่ดอนแล้วไปอยู่ในที่ลุ่ม และแก่ผู้ที่อาศัยอยู่ในที่ลุ่มแล้วไปอยู่ในที่ดอน ความผิดปกติแห่งฤดูย่อมเกิดขึ้นแม้ด้วยอำนาจการไปสู่ฝั่งทะเลอื่นเป็นต้นอย่างนี้แล. โรคที่เกิดจากฤดูที่ผิดปกตินั้น ชื่อว่า อุตุปริณามชา. โรคที่เกิดเพราะการบริหารร่างกายไม่สม่ำเสมอในอารมณ์อันเป็นปกติวิสัยของตน ชื่อว่า วิสมปริหารชา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เกิดจากการบริหารร่างกายไม่สม่ำเสมอ มีการยืนและการนั่งนานเป็นต้น'. ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์การแบกของหนักและการตำปูนเป็นต้น. โรคที่เกิดขึ้นเพราะความพยายามของผู้อื่น ชื่อว่า โอปักกมิกา. โรคที่เกิดขึ้นเพราะวิบากกรรมเท่านั้น โดยไม่คำนึงถึงปัจจัยภายนอก ชื่อว่า กัมมวิปากชา. ในบรรดาโรคเหล่านั้น เวทนาทางกายที่เกิดขึ้นด้วยเหตุ ๗ ประการแรก อาจป้องกันได้ แต่สำหรับโรคที่เกิดจากวิบากกรรม แม้ยาทั้งหมดหรือพระปริตรทั้งหมดก็ไม่สามารถป้องกันได้. සචිත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสจิตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว සචිත්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสจิตตวรรค จบแล้ว (7) 2. යමකවග්ගො (๗) ๒. ยมกวรรค 1-7. අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๗. อรรถกถาอวิชชาสูตรเป็นต้น 61-67. දුතියස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. සත්තමෙ නළකපානකෙති එවංනාමකෙ නිගමෙ. පුබ්බෙ කිර (ජා. අට්ඨ. 1.1.19 ආදයො) අම්හාකං බොධිසත්තො කපියොනියං නිබ්බත්තො [Pg.334] මහාකායො කපිරාජා හුත්වා අනෙකසතවානරසහස්සපරිවුතො පබ්බතපාදෙ විචරි, පඤ්ඤවා ඛො පන හොති මහාපඤ්ඤො. සො පරිසං එවං ඔවදති, ‘‘තාතා, ඉමස්මිං පබ්බතපාදෙ විසඵලානි හොන්ති, අමනුස්සපරිග්ගහිතා පොක්ඛරණිකා නාම හොන්ති, තුම්හෙ පුබ්බෙ ඛාදිතපුබ්බානෙව ඵලානි ඛාදථ, පීතපුබ්බානෙව පානීයානි පිවථ, එත්ථ වො පටිපුච්ඡිතකිච්චං නත්ථී’’ති. තෙ අපීතපුබ්බං දිස්වා සහසාව අපිවිත්වා සමන්තා පරිධාවිත්වා මහාසත්තස්ස ආගමනං ඔලොකයමානා නිසීදිංසු. මහාසත්තො ආගන්ත්වා ‘‘කිං, තාතා, පානීයං න පිවථා’’ති ආහ. තුම්හාකං ආගමනං ඔලොකෙමාති. ‘‘සාධු, තාතා’’ති සමන්තා පදං පරියෙසමානො ඔතිණ්ණපදංයෙව අද්දස, න උත්තිණ්ණපදං. අදිස්වා ‘‘සපරිස්සයා’’ති අඤ්ඤාසි. තාවදෙව ච තත්ථ අභිනිබ්බත්තඅමනුස්සො උදකං ද්වෙධා කත්වා උට්ඨාසි – සෙතමුඛො, නීලකුච්ඡි, රත්තහත්ථපාදො, මහාදාඨිකො, වන්තදාඨො, විරූපො, බීභච්ඡො, උදකරක්ඛසො. සො එවමාහ – ‘‘කස්මා පානීයං න පිවථ, මධුරං උදකං පිවථ, කිං තුම්හෙ එතස්ස වචනං සුණාථා’’ති. මහාසත්තො ආහ ‘‘ත්වං අධිවත්ථො අමනුස්සො’’ති? ආමාහන්ති. ‘‘ත්වං ඉධ ඔතිණ්ණෙ ලභසී’’ති ආහ. ආම, තුම්හෙ පන සබ්බෙ ඛාදිස්සාමීති. න සක්ඛිස්සසි යක්ඛාති. පානීයං පන පිවිස්සථාති. ආම, පිවිස්සාමාති. එවං සන්තෙ එකම්පි වානරං න මුඤ්චිස්සන්ති. ‘‘පානීයඤ්ච පිවිස්සාම, න ච තෙ වසං ගමිස්සාමා’’ති නළං ආහරාපෙත්වා කොටියං ගහෙත්වා ධමි. සබ්බො එකච්ඡිද්දො අහොසි. තීරෙ නිසීදිත්වාව පානීයං පිවි. සෙසවානරානම්පි පාටියෙක්කං නළං ආහරාපෙත්වා ධමිත්වා අදාසි. සබ්බෙ තෙ පස්සන්තස්සෙව පානීයං පිවිංසු. වුත්තම්පි චෙතං – ๖๑-๖๗. บทต้นเป็นต้นของสูตรที่ 2 มีเนื้อความตื้น. ในสูตรที่ 7 คำว่า ในนิคมชื่อว่า นฬกปานกะ ดังนี้. ได้ยินว่า ในกาลก่อน (ชา.อ. 1.1.19 เป็นต้น) พระโพธิสัตว์ของเราทั้งหลายบังเกิดในกำเนิดวานร เป็นพญาวานรมีร่างกายใหญ่ มีฝูงวานรหลายร้อยหลายพันแวดล้อม เที่ยวไปที่เชิงเขา, อนึ่ง พระโพธิสัตว์นั้นเป็นผู้มีปัญญา มีปัญญามาก. พระโพธิสัตว์นั้นโอวาทบริษัทอย่างนี้ว่า "พ่อทั้งหลาย ที่เชิงเขานี้มีผลไม้มีพิษ, มีสระน้ำที่อมนุษย์ครอบครองอยู่, พวกเจ้าจงกินผลไม้ที่เคยกินมาแล้วเท่านั้น, จงดื่มน้ำที่เคยดื่มมาแล้วเท่านั้น, ในที่นี้ไม่มีกิจที่พวกเจ้าจะต้องสอบถาม". วานรเหล่านั้นเห็นน้ำที่ไม่เคยดื่มมาก่อน ก็ไม่ดื่มโดยผลุนผลัน พากันวิ่งไปรอบๆ แล้วนั่งคอยการมาของพระมหาสัตว์. พระมหาสัตว์มาถึงแล้วกล่าวว่า "พ่อทั้งหลาย ทำไมพวกเจ้าไม่ดื่มน้ำเล่า?". (วานรตอบว่า) "พวกข้าพเจ้าคอยการมาของท่าน". (พระมหาสัตว์กล่าวว่า) "ดีแล้ว พ่อทั้งหลาย" แล้วเสาะหารอยเท้าไปรอบๆ ก็เห็นแต่รอยเท้าที่ลงไปเท่านั้น ไม่เห็นรอยเท้าที่ขึ้นมา. เมื่อไม่เห็นรอยเท้าที่ขึ้นมา ก็รู้ว่า "มีอันตราย". ในขณะนั้นเอง อมนุษย์ที่บังเกิดอยู่ในที่นั้น ก็ผุดขึ้นมาแยกน้ำออกเป็นสองส่วน – มีหน้าขาว, มีท้องสีคราม, มีมือเท้าแดง, มีเขี้ยวใหญ่, มีเขี้ยวโง้ง, มีรูปร่างน่าเกลียด, น่ารังเกียจ, เป็นรากษสน้ำ. รากษสนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า "ทำไมพวกเจ้าไม่ดื่มน้ำเล่า, จงดื่มน้ำอันหวานเถิด, พวกเจ้าฟังคำของมันหรือ?". พระมหาสัตว์กล่าวว่า "ท่านเป็นอมนุษย์ที่สิงสถิตอยู่หรือ?". (ยักษ์ตอบว่า) "ใช่". (พระมหาสัตว์กล่าวว่า) "ท่านได้ผู้ที่ลงมาในที่นี้หรือ?". (ยักษ์ตอบว่า) "ใช่, แต่พวกเจ้าทั้งหมด เราจะกิน". (พระมหาสัตว์กล่าวว่า) "ท่านยักษ์ ท่านจะทำไม่ได้หรอก". (ยักษ์ถามว่า) "แต่พวกเจ้าจะดื่มน้ำหรือ?". (พระมหาสัตว์ตอบว่า) "ใช่, พวกข้าพเจ้าจะดื่ม". (ยักษ์กล่าวว่า) "ถ้าเป็นเช่นนั้น พวกมันจะไม่ปล่อยวานรแม้แต่ตัวเดียว". (พระมหาสัตว์กล่าวว่า) "พวกข้าพเจ้าจะดื่มน้ำ และจะไม่ตกอยู่ในอำนาจของท่าน" แล้วให้เอาไม้อ้อมา ถือที่ปลายแล้วเป่า. ไม้อ้อทั้งหมดก็มีรูทะลุถึงกันหมด. พระมหาสัตว์นั่งอยู่บนฝั่งนั่นเองแล้วดื่มน้ำ. แล้วให้เอาไม้อ้อมาเป่าให้วานรที่เหลือแต่ละตัวๆ แล้วให้ไป. วานรเหล่านั้นทั้งหมดก็ดื่มน้ำต่อหน้ายักษ์นั่นเอง. อนึ่ง คำนี้ก็ตรัสไว้แล้วว่า – ‘‘දිස්වා පදමනුත්තිණ්ණං, දිස්වානොතරිතං පදං; නළෙන වාරිං පිස්සාම, නෙව මං ත්වං වධිස්සසී’’ති. (ජා. 1.1.20); "เมื่อเห็นรอยเท้าที่ไม่ได้ขึ้นมา, เมื่อเห็นรอยเท้าที่ลงไป; พวกเราจะดื่มน้ำด้วยไม้อ้อ, ท่านจักฆ่าเราไม่ได้เลย". (ชา. 1.1.20); තතො පට්ඨාය යාව අජ්ජදිවසා තස්මිං ඨානෙ නළා එකච්ඡිද්දාව හොන්ති. ඉමස්මිඤ්හි කප්පෙ කප්පට්ඨියපාටිහාරියානි නාම චන්දෙ සසලක්ඛණං (ජා. 1.4.61 ආදයො), වට්ටජාතකෙ (ජා. 1.1.35) සච්චකිරියට්ඨානෙ අග්ගිජාලස්ස ආගමනුපච්ඡෙදො, ඝටීකාරස්ස මාතාපිතූනං වසනට්ඨානෙ අනොවස්සනං (ම. නි. 2.291), පොක්ඛරණියා තීරෙ නළානං එකච්ඡිද්දභාවොති. ඉති සා පොක්ඛරණී නළෙන පානීයස්ස පිවිතත්තා ‘‘නළකපානකා’’ති නාමං ලභි. අපරභාගෙ තං පොක්ඛරණිං නිස්සාය [Pg.335] නිගමො පතිට්ඨාසි, තස්සපි ‘‘නළකපාන’’න්ත්වෙව නාමං ජාතං. තං පන සන්ධාය වුත්තං ‘‘නළකපානෙ’’ති. පලාසවනෙති කිංසුකවනෙ. ตั้งแต่นั้นมาจนถึงทุกวันนี้ ไม้อ้อในที่นั้นก็มีรูทะลุถึงกันหมดเท่านั้น. อนึ่ง อัศจรรย์ที่ดำรงอยู่ตลอดกัปในกัปนี้ คือ รอยกระต่ายในพระจันทร์ (ชา. 1.4.61 เป็นต้น), การที่เปลวไฟหยุดลงในที่กระทำสัจจกิริยาในวัฏฏชาดก (ชา. 1.1.35), การที่ฝนไม่ตกในที่อยู่ของมารดาบิดาของฆฏิการะ (ม.นิ. 2.291), และการที่ไม้อ้อมีรูทะลุถึงกันหมดที่ริมสระน้ำ. ด้วยเหตุนี้ สระน้ำนั้นจึงได้ชื่อว่า "นฬกปานกะ" เพราะมีการดื่มน้ำด้วยไม้อ้อ. ในภายหลัง นิคมได้ตั้งขึ้นอาศัยสระน้ำนั้น, นิคมนั้นก็ได้ชื่อว่า "นฬกปานะ" เช่นกัน. คำว่า "ในนฬกปานะ" นั้น ตรัสหมายถึงนิคมนั้น. คำว่า ปฬาสวเน (ในป่าปลาส) คือ ในป่าทองกวาว. තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතන්ති බ්‍යාපනිච්ඡායං ඉදං ආමෙඩිතවචනන්ති දස්සෙතුං ‘‘යං යං දිස’’න්තිආදි වුත්තං. අනුවිලොකෙත්වාති එත්ථ අනු-සද්දො ‘‘පරී’’ති ඉමිනා සමානත්ථොති ආහ ‘‘තතො තතො විලොකෙත්වා’’ති. කස්මා ආගිලායති කොටිසහස්සහත්ථිනාගානං බලං ධාරෙන්තස්සාති චොදකස්ස අධිප්පායො. ආචරියො පනස්ස ‘‘එස සඞ්ඛාරානං සභාවො, යදිදං අනිච්චතා. යෙ පන අනිච්චා, තෙ එකන්තෙනෙව උදයවයප්පටිපීළිතතාය දුක්ඛා එව. දුක්ඛසභාවෙසු තෙසු සත්ථුකායෙ දුක්ඛුප්පත්තියා අයං පච්චයො’’ති දස්සෙතුං ‘‘භගවතො’’තිආදි වුත්තං. පිට්ඨිවාතො උප්පජ්ජි, සො ච ඛො පුබ්බෙකතකම්මපච්චයා. එත්ථාහ ‘‘කිං පන තං කම්මං, යෙන අපරිමාණකාලං සක්කච්චං උපචිතවිපුලපුඤ්ඤසම්භාරො සත්ථා එවරූපං දුක්ඛවිපාකමනුභවතී’’ති? වුච්චතෙ – අයමෙව භගවා බොධිසත්තභූතො අතීතජාතියං මල්ලපුත්තො හුත්වා පාපජනසෙවී අයොනිසොමනසිකාරබහුලො චරති. සො එකදිවසං නිබ්බුද්ධෙ වත්තමානෙ එකං මල්ලපුත්තං ගහෙත්වා ගාළ්හතරං නිප්පීළෙසි. තෙන කම්මෙන ඉදානි බුද්ධො හුත්වාපි දුක්ඛමනුභවි. යථා චෙතං, එවං චිඤ්චමාණවිකාදීනමිත්ථීනං යානි භගවතො අබ්භක්ඛානාදීනි දුක්ඛානි, සබ්බානි පුබ්බෙකතස්ස විපාකාවසෙසානි, යානි කම්මපිලොතිකානීති වුච්චන්ති. වුත්තඤ්හෙතං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.39.64-96) – คำว่า "ตุณหีภูตัง ตุณหีภูตัง" (เงียบกริบ เงียบกริบ) นี้ เป็นคำซ้ำเพื่อแสดงความหมายว่า "แผ่ไปทั่ว" จึงตรัสคำว่า "ยัง ยัง ทิสัง" (ทิศใด ทิศใด) เป็นต้น. ในคำว่า "อนุวิโลเกตฺวา" (เหลียวดูโดยรอบ) นี้ อนุปัจจัยมีความหมายเดียวกับ ปริปัจจัย จึงกล่าวว่า "เหลียวดูจากที่นั้นๆ". ความประสงค์ของผู้ถามคือ "เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคผู้ทรงกำลังแห่งช้างพลายแสนโกฏิ จึงทรงอาพาธเล่า?". แต่อาจารย์แสดงว่า "นั่นเป็นสภาพของสังขาร คือความไม่เที่ยง. อนึ่ง สังขารทั้งหลายที่ไม่เที่ยงนั้น ย่อมเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว เพราะถูกบีบคั้นด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป. เพื่อแสดงว่า นี้เป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของทุกข์ในพระสรีระของพระศาสดาผู้มีสภาพเป็นทุกข์เหล่านั้น จึงตรัสคำว่า ภควโต (ของพระผู้มีพระภาค) เป็นต้น". ลมเจ็บในหลังเกิดขึ้น, ลมนั้นเกิดขึ้นเพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน. ในที่นี้มีคำถามว่า "ก็กรรมอะไรเล่า ที่พระศาสดาผู้ทรงสั่งสมบุญอันไพบูลย์ด้วยความเคารพตลอดกาลอันประมาณมิได้ ทรงเสวยวิบากแห่งทุกข์เช่นนี้?". ตอบว่า – พระผู้มีพระภาคองค์นี้เอง เมื่อยังเป็นพระโพธิสัตว์ในอดีตชาติ ได้เป็นนักมวยปล้ำ เป็นผู้คบคนชั่ว มีการมนสิการโดยไม่แยบคายเป็นส่วนมาก. วันหนึ่ง เมื่อมีการปล้ำกันอยู่ พระโพธิสัตว์นั้นได้จับนักมวยปล้ำคนหนึ่งบีบคั้นอย่างแรง. ด้วยกรรมนั้น บัดนี้แม้เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ก็ยังเสวยทุกข์. อนึ่ง เช่นนี้แหละ ทุกข์ทั้งหลายมีคำกล่าวตู่เป็นต้นของพระผู้มีพระภาคที่เกิดจากหญิงมีนางจิญจมาณวิกาเป็นต้น ทั้งหมดเป็นเศษแห่งวิบากกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน, ซึ่งเรียกว่า "กรรมปิโลติกา" (กรรมเก่าที่ติดตามมา). อนึ่ง คำนี้ก็ตรัสไว้ในอปทาน (อป.เถร. 1.39.64-96) ว่า – ‘‘අනොතත්තසරාසන්නෙ, රමණීයෙ සිලාතලෙ; නානාරතනපජ්ජොතෙ, නානාගන්ධවනන්තරෙ. "ใกล้สระอโนดาต, บนแผ่นหินอันน่ารื่นรมย์; สว่างไสวด้วยรัตนะนานาชนิด, ในระหว่างป่าไม้หอมนานาชนิด." ‘‘මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන, පරෙතො ලොකනායකො; ආසීනො බ්‍යාකරී තත්ථ, පුබ්බකම්මානි අත්තනො. "พระโลกนาถผู้แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่; ประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้น, ทรงพยากรณ์ (ตรัสเล่า) กรรมเก่าของพระองค์." ‘‘සුණාථ භික්ඛවො මය්හං, යං කම්මං පකතං මයා; පිලොතිකස්ස කම්මස්ස, බුද්ධත්තෙපි විපච්චති. "ภิกษุทั้งหลาย จงฟังกรรมที่เราทำไว้; วิบากแห่งกรรมเก่าที่ติดตามมานั้น, ย่อมให้ผลแม้ในความเป็นพระพุทธเจ้า." 1. ๑. ‘‘මුනාළි නාමහං ධුත්තො, පුබ්බෙ අඤ්ඤාසු ජාතිසු; පච්චෙකබුද්ධං සුරභිං, අබ්භාචික්ඛිං අදූසකං. "ในชาติอื่นแต่ก่อน, เราเป็นนักเลงชื่อมุนาฬิ; ได้กล่าวตู่พระปัจเจกพุทธเจ้าสุรภี, ผู้ไม่มีโทษ." ‘‘තෙන [Pg.336] කම්මවිපාකෙන, නිරයෙ සංසරිං චිරං; බහූ වස්සසහස්සානි, දුක්ඛං වෙදෙසි වෙදනං. "ด้วยวิบากกรรมนั้น, เราท่องเที่ยวอยู่ในนรกเป็นเวลานาน; เสวยทุกขเวทนาหลายพันปี." ‘‘තෙන කම්මාවසෙසෙන, ඉධ පච්ඡිමකෙ භවෙ; අබ්භක්ඛානං මයා ලද්ධං, සුන්දරිකාය කාරණා. "ด้วยเศษกรรมนั้น, ในภพสุดท้ายนี้; เราได้รับคำกล่าวตู่ เพราะเหตุแห่งนางสุนทริกา." 2. ๒. ‘‘සබ්බාභිභුස්ස බුද්ධස්ස, නන්දො නාමාසි සාවකො; තං අබ්භක්ඛාය නිරයෙ, චිරං සංසරිතං මයා. ในกาลของพระพุทธเจ้าพระนามว่าสัพพาภิภู ได้มีสาวกชื่อว่านันทะ เราได้กล่าวตู่ท่านผู้นั้น จึงต้องท่องเที่ยวอยู่ในนรกตลอดกาลนาน. ‘‘දස වස්සසහස්සානි, නිරයෙ සංසරිං චිරං; මනුස්සභාවං ලද්ධාහං, අබ්භක්ඛානං බහුං ලභිං. เราท่องเที่ยวอยู่ในนรกมานานถึงหมื่นปี เมื่อเราได้อัตภาพเป็นมนุษย์แล้ว ก็ได้รับการกล่าวตู่มากมาย. ‘‘තෙන කම්මාවසෙසෙන, චිඤ්චමාණවිකා මමං; අබ්භාචික්ඛි අභූතෙන, ජනකායස්ස අග්ගතො. ด้วยเศษกรรมนั้น นางจิญจมานวิกาได้กล่าวตู่เราด้วยเรื่องไม่จริงต่อหน้ามหาชน. 3. ๓. ‘‘බ්‍රාහ්මණො සුතවා ආසිං, අහං සක්කතපූජිතො; මහාවනෙ පඤ්චසතෙ, මන්තෙ වාචෙසි මාණවෙ. เราเป็นพราหมณ์ผู้ได้ยินได้ฟังมามาก เป็นผู้ที่คนเคารพนับถือบูชา ได้สอนมนต์แก่มาณพ ๕๐๐ คนในป่าใหญ่. ‘‘තත්ථාගතො ඉසි භීමො, පඤ්චාභිඤ්ඤො මහිද්ධිකො; තඤ්චාහං ආගතං දිස්වා, අබ්භාචික්ඛිං අදූසකං. ครั้งนั้น มีฤๅษีชื่อภีมะ ผู้มีอภิญญา ๕ มีฤทธิ์มาก มายังที่นั้น เราเห็นท่านมาถึงแล้ว จึงได้กล่าวตู่ท่านผู้ไม่มีความผิด. ‘‘තතොහං අවචං සිස්සෙ, කාමභොගී අයං ඉසි; මය්හම්පි භාසමානස්ස, අනුමොදිංසු මාණවා. ลำดับนั้น เราได้บอกพวกศิษย์ว่า 'ฤๅษีผู้นี้เป็นผู้บริโภคกาม' เมื่อเรากล่าวอยู่ มาณพทั้งหลายก็พลอยเห็นดีเห็นงามไปด้วย. ‘‘තතො මාණවකා සබ්බෙ, භික්ඛමානං කුලෙ කුලෙ; මහාජනස්ස ආහංසු, කාමභොගී අයං ඉසි. จากนั้นมาณพทั้งหลายทั้งหมด เมื่อฤๅษีเที่ยวบิณฑบาตไปตามตระกูลต่างๆ ก็บอกแก่ชนหมู่มากว่า ฤๅษีผู้นี้เป็นผู้บริโภคกาม. ‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, පඤ්ච භික්ඛුසතා ඉමෙ; අබ්භක්ඛානං ලභුං සබ්බෙ, සුන්දරිකාය කාරණා. ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ทั้งหมดได้รับการกล่าวตู่เพราะเรื่องของนางสุนทริกา. 4. ๔. ‘‘වෙමාතුභාතරං පුබ්බෙ, ධනහෙතු හනිං අහං; පක්ඛිපිං ගිරිදුග්ගස්මිං, සිලාය ච අපිංසයිං. ในกาลก่อน เราได้ฆ่าพี่น้องต่างมารดาเพราะเหตุแห่งทรัพย์ เราโยนเขาลงไปในซอกเขาและบดขยี้ด้วยหิน. ‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, දෙවදත්තො සිලං ඛිපි; අඞ්ගුට්ඨං පිංසයී පාදෙ, මම පාසාණසක්ඛරා. ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น พระเทวทัตได้กลิ้งหิน ก้อนหินและกรวดได้บดขยี้หัวแม่เท้าของเราที่เท้า. 5. ๕. ‘‘පුරෙහං දාරකො හුත්වා, කීළමානො මහාපථෙ; පච්චෙකබුද්ධං දිස්වාන, මග්ගෙ සකලිකං ඛිපිං. ในกาลก่อน เมื่อเราเป็นเด็กเล่นอยู่ที่ทางใหญ่ เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ได้ขว้างสะเก็ดหินไปที่ทางเดิน. ‘‘තෙන [Pg.337] කම්මවිපාකෙන, ඉධ පච්ඡිමකෙ භවෙ; වධත්ථං මං දෙවදත්තො, අභිමාරෙ පයොජයි. ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ในภพสุดท้ายนี้ พระเทวทัตจึงได้ส่งพวกนายขมังธนูมาเพื่อฆ่าเรา. 6. ๖. ‘‘හත්ථාරොහො පුරෙ ආසිං, පච්චෙකමුනිමුත්තමං; පිණ්ඩාය විචරන්තං තං, ආසාදෙසිං ගජෙනහං. ในกาลก่อน เราเป็นควาญช้าง พระปัจเจกมุนีผู้ประเสริฐกำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ เราได้ให้ช้างวิ่งเข้าใส่ท่าน. ‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, භන්තො නාළාගිරී ගජො; ගිරිබ්බජෙ පුරවරෙ, දාරුණො සමුපාගමි. ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ช้างนาฬาคิรีผู้บ้าคลั่งได้เข้ามาอย่างดุร้ายในเมืองหลวงคิริพพชะ. 7. ๗. ‘‘රාජාහං පත්ථිවො ආසිං, සත්තියා පුරිසං හනිං; තෙන කම්මවිපාකෙන, නිරයෙ පච්චිසං භුසං. เราเป็นกษัตริย์ผู้เป็นใหญ่ ได้ฆ่าบุรุษด้วยหอก ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราได้ไหม้อย่างรุนแรงในนรก. ‘‘කම්මුනො තස්ස සෙසෙන, ඉදානි සකලං මම; පාදෙ ඡවිං පකප්පෙසි, න හි කම්මං විනස්සති. ด้วยเศษกรรมนั้น บัดนี้ผิวหนังของเราที่เท้าได้แตกเป็นสะเก็ด กรรมไม่เคยสูญหายไปเลย. 8. ๘. ‘‘අහං කෙවට්ටගාමස්මිං, අහුං කෙවට්ටදාරකො; මච්ඡකෙ ඝාතිතෙ දිස්වා, ජනයිං සොමනස්සකං. เราอยู่ในหมู่บ้านชาวประมง เป็นเด็กชาวประมง เห็นปลาถูกฆ่าก็เกิดความยินดี. ‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, සීසදුක්ඛං අහූ මම; සබ්බෙ සක්කා ච හඤ්ඤිංසු, යදා හනි විටටූභො. ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงมีอาการปวดศีรษะ และเมื่อพระเจ้าวิฑูฑภะฆ่าพวกเจ้าศากยะทั้งหมด (เราก็พลอยปวดศีรษะด้วย). 9. ๙. ‘‘ඵුස්සස්සාහං පාවචනෙ, සාවකෙ පරිභාසයිං; යවං ඛාදථ භුඤ්ජථ, මා ච භුඤ්ජථ සාලයො. ในคำสอนของพระพุทธเจ้าปุสสะ เราได้กล่าวตำหนิสาวกทั้งหลายว่า จงกินข้าวบาร์เลย์เถิด อย่ากินข้าวสาลีเลย. ‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, තෙමාසං ඛාදිතං යවං; නිමන්තිතො බ්‍රාහ්මණෙන, වෙරඤ්ජායං වසිං තදා. ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงต้องกินข้าวบาร์เลย์เป็นเวลา ๓ เดือน เมื่อพราหมณ์นิมนต์ เราจึงอยู่ในเมืองเวรัญชาในเวลานั้น. 10. ๑๐. ‘‘නිබ්බුද්ධෙ වත්තමානම්හි, මල්ලපුත්තං නිහෙඨයිං; තෙන කම්මවිපාකෙන, පිට්ඨිදුක්ඛං අහූ මම. ในกาลที่การปล้ำมวยกำลังดำเนินอยู่ เราได้ทำร้ายบุตรนักมวย ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงมีอาการปวดหลัง. 11. ๑๑. ‘‘තිකිච්ඡකො අහං ආසිං, සෙට්ඨිපුත්තං විරෙචයිං; තෙන කම්මවිපාකෙන, හොති පක්ඛන්දිකා මම. เราเป็นหมอ ได้ให้ยาถ่ายแก่บุตรเศรษฐี ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงเป็นโรคลงท้อง. 12. ๑๒. ‘‘අවචාහං ජොතිපාලො, සුගතං කස්සපං තදා; කුතො නු බොධි මුණ්ඩස්ස, බොධි පරමදුල්ලභා. เราชื่อโชติปาละได้กล่าวแก่พระสุคตกัสสปะในเวลานั้นว่า ความตรัสรู้จะมีแก่คนหัวโล้นได้อย่างไร ความตรัสรู้เป็นสิ่งที่หาได้ยากยิ่ง. ‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, අචරිං දුක්කරං බහුං; ඡබ්බස්සානුරුවෙලායං, තතො බොධිමපාපුණිං. ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงได้ประพฤติทุกรกิริยามากมายเป็นเวลา ๖ ปีที่อุรุเวลา จากนั้นจึงได้บรรลุพระโพธิญาณ. ‘‘නාහං [Pg.338] එතෙන මග්ගෙන, පාපුණිං බොධිමුත්තමං; කුම්මග්ගෙන ගවෙසිස්සං, පුබ්බකම්මෙන වාරිතො. เราไม่ได้บรรลุพระโพธิญาณอันสูงสุดด้วยทางนี้ เราได้แสวงหาด้วยทางที่ผิด เพราะถูกกรรมเก่าขัดขวางไว้. ‘‘පුඤ්ඤපාපපරික්ඛීණො, සබ්බසන්තාපවජ්ජිතො; අසොකො අනුපායාසො, නිබ්බායිස්සමනාසවො. ผู้สิ้นบุญและบาปแล้ว ปราศจากความเร่าร้อนทั้งปวง ไม่มีโศก ไม่มีอุปายาส จะปรินิพพานสิ้นอาสวะ. ‘‘එවං ජිනො වියාකාසි, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අග්ගතො; සබ්බාභිඤ්ඤාබලප්පත්තො, අනොතත්තෙ මහාසරෙ’’ති. (අප. ථෙර 1.39.64-96); พระชินเจ้าผู้ทรงบรรลุอภิญญาและพละทั้งหมด ได้ทรงพยากรณ์อย่างนี้ต่อหน้าภิกษุสงฆ์ ณ สระใหญ่ชื่ออโนดาต. අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอวิชชาสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 9-10. පඨමකථාවත්ථුසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาปฐมกถาวัตถุสูตรเป็นต้น ที่ ๙-๑๐. 69-70. නවමෙ (දී. නි. ටී. 1.17; දී. නි. අභි. ටී. 1.17; සං. නි. ටී. 2.5.1080) දුග්ගතිතො සංසාරතො ච නිය්‍යාති එතෙනාති නිය්‍යානං, සග්ගමග්ගො, මොක්ඛමග්ගො ච. තං නිය්‍යානං අරහති, නිය්‍යානෙ වා නියුත්තා, නිය්‍යානං වා ඵලභූතං එතිස්සා අත්ථීති නිය්‍යානිකා. වචීදුච්චරිතසංකිලෙසතො නිය්‍යාතීති වා ඊකාරස්ස රස්සත්තං, යකාරස්ස ච කකාරං කත්වා නිය්‍යානිකා, චෙතනාය සද්ධිං සම්ඵප්පලාපා වෙරමණි. තප්පටිපක්ඛතො අනිය්‍යානිකා, තස්සා භාවො අනිය්‍යානිකත්තං, තස්මා අනිය්‍යානිකත්තා. තිරච්ඡානභූතන්ති තිරොකරණභූතං. ගෙහස්සිතකථාති ගෙහප්පටිසංයුත්තා. කම්මට්ඨානභාවෙති අනිච්චතාපටිසංයුත්තචතුසච්චකම්මට්ඨානභාවෙ. ในลำดับที่ ๖๙-๗๐ (ที. สี. ฏีกา ๑.๑๗; ที. อภิ. ฏีกา ๑.๑๗; สํ. นิ. ฏีกา ๒.๕.๑๐๘๐) คำว่า นิยยานะ คือ สิ่งที่บุคคลออกไปจากทุคติและสังสารวัฏด้วยสิ่งนั้น ได้แก่ ทางสวรรค์และทางแห่งความหลุดพ้น คำว่า นิยยานิกา คือ ผู้ควรแก่นิยยานะ หรือผู้ประกอบอยู่ในนิยยานะ หรือผู้มีนิยยานะเป็นผล อีกนัยหนึ่ง คำว่า นิยยานิกา คือ เจตนาเป็นเครื่องงดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้ออันเป็นวจีทุจริต เพราะออกไปจากกิเลสอันเป็นวจีทุจริต โดยการทำสระอีให้เป็นสระอิ และทำพยัญชนะยะให้เป็นกะ คำว่า อนิยยานิกา คือ สิ่งตรงกันข้ามกับนิยยานิกา ภาวะของอนิยยานิกา คือ อนิยยานิกัตตะ เพราะฉะนั้น อนิยยานิกัตตา (จึงหมายถึง) เพราะความเป็นอนิยยานิกะ คำว่า ติรัจฉานภูตะ คือ สิ่งที่ขวางกั้น คำว่า คหัสสิตกถา คือ เรื่องที่เกี่ยวเนื่องด้วยเรือน คำว่า กัมมัฏฐานภาเว คือ ในการเจริญกัมมัฏฐานอันประกอบด้วยอนิจจตาและอริยสัจ ๔. සහ අත්ථෙනාති සාත්ථකං, හිතප්පටිසංයුත්තන්ති අත්ථො. ‘‘සුරාකථා’’තිපි පාඨොති ආහ ‘‘සුරාකථන්ති පාළියං පනා’’ති. සා පනෙසා කථා ‘‘එවරූපා නවසුරා පීතා රතිජනනී හොතී’’ති අස්සාදවසෙන න වට්ටති, ආදීනවවසෙන පන ‘‘උම්මත්තකසංවත්තනිකා’’තිආදිනා නයෙන වට්ටති. තෙනාහ ‘‘අනෙකවිධං…පෙ… ආදීනවවසෙන වට්ටතී’’ති. විසිඛාති ඝරසන්නිවෙසො. විසිඛාගහණෙන ච තන්නිවාසිනො ගහිතා ‘‘ගාමො ආගතො’’තිආදීසු විය. තෙනෙවාහ ‘‘සූරා සමත්ථා’’ති ච ‘‘සද්ධා පසන්නා’’ති ච. කුම්භට්ඨානප්පදෙසෙන කුම්භදාසියො වුත්තාති ආහ ‘‘කුම්භදාසිකථා වා’’ති. คำว่า สัตถกะ คือ พร้อมด้วยประโยชน์ หมายถึง ประกอบด้วยสิ่งที่เป็นประโยชน์. คำว่า สุรากถา ก็เป็นบทอ่าน (ปาฐะ) ท่านจึงกล่าวว่า ในบาลีมีคำว่า สุรากถา. แต่กถานั้นคือ สุราใหม่ชนิดนี้เมื่อดื่มแล้วย่อมยังความยินดีให้เกิดขึ้น ดังนี้ ย่อมไม่ควรโดยส่วนแห่งอัสสาทะ (ความเอร็ดอร่อย) แต่ย่อมควรโดยส่วนแห่งโทษ ด้วยนัยมีอาทิว่า ยังความเป็นบ้าให้เป็นไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โดยส่วนแห่งโทษ...เป็นอเนกประการ...ย่อมควร. วิสิขา คือ ที่ตั้งแห่งเรือน (ถนน, ตรอก). และด้วยการถือเอาคำว่า วิสิขา ย่อมถือเอาซึ่งผู้ที่อาศัยอยู่ในที่นั้น เหมือนในประโยคมีอาทิว่า ชาวบ้านมาแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ผู้กล้าหาญสามารถ และ ผู้มีศรัทธาเลื่อมใส. ด้วยบทว่า กุมภัฏฐานะ ย่อมกล่าวถึงนางทาสีผู้มีหม้อน้ำ ท่านจึงกล่าวว่า หรือกถาว่าด้วยนางทาสีผู้มีหม้อน้ำ. රාජකථාදිපුරිමකථාය[Pg.339], ලොකක්ඛායිකාදිපච්ඡිමකථාය වා විනිමුත්තා පුරිමපච්ඡිමකථා විමුත්තා. උප්පත්තිඨිතිසංහාරාදිවසෙන ලොකං අක්ඛායතීති ලොකක්ඛායිකා. අසුකෙන නාමාති පජාපතිනා බ්‍රහ්මුනා, ඉස්සරෙන වා. විතණ්ඩසල්ලාපකථාති ‘‘අට්ඨීනං සෙතත්තා සෙතොති න වත්තබ්බො, පත්තානං කාළත්තා කාළොති පන වත්තබ්බො’’ති එවමාදිකා. ආදි-සද්දෙන ‘‘සෙලපුප්ඵලකානි විය ජීවිදාවිරපාරයත්තිවිසාලා නත්ථි, යං යො කොචි තිරියාමානා කතත්තා’’ති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සාගරදෙවෙනාති සාගරපුත්තරාජූහි. ඛතොති එතං එකවචනං තෙහි පච්චෙකං ඛතත්තා ‘‘සාගරදෙවෙන ඛතත්තා’’ති වුත්තං. සහමුද්දා සමුද්දොති වුත්තො. භවති වද්ධති එතෙනාති භවො. භවාභවා හොන්තීති ඉතිභවාභවකථා. එත්ථ ච භවොති සස්සතං, අභවොති උච්ඡෙදං. භවොති වුද්ධි, අභවොති හානි. භවොති කාමසුඛං, අභවොති අත්තකිලමථොති ඉති ඉමාය ඡබ්බිධාය ඉතිභවාභවකථාය සද්ධිං බාත්තිංස තිරච්ඡානකථා නාම හොන්ති. අථ වා පාළියං සරූපතො අනාගතාපි අරඤ්ඤපබ්බතනදීදීපකථා ඉතිසද්දෙන සඞ්ගණ්හිත්වා බාත්තිංස තිරච්ඡානකථා වුත්තා. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. กถาเบื้องต้นมีราชกถาเป็นต้น หรือกถาเบื้องปลายมีโลกักขายิกาเป็นต้น ที่ยกเว้นกถาเบื้องต้นและเบื้องปลายเสียแล้ว ชื่อว่ากถาที่พ้นจากกถาเบื้องต้นและเบื้องปลาย. กถาที่กล่าวถึงโลกโดยส่วนแห่งความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ และความเสื่อมเป็นต้น ชื่อว่า โลกักขายิกา. คำว่า ด้วยชื่อโน้น คือ ด้วยพระปชาบดี ด้วยพระพรหม หรือด้วยพระอิศวร. วิตัณฑสัลลาปกถา คือ กถาที่กล่าวมีอาทิว่า เพราะกระดูกเป็นสีขาว จึงไม่ควรกล่าวว่าขาว แต่เพราะใบไม้เป็นสีดำ จึงควรกล่าวว่าดำ. ด้วยคำว่า เป็นต้น พึงเห็นการสงเคราะห์กถาเหล่านั้นมีอาทิว่า ไม่มีสิ่งใดกว้างขวางเหมือนดอกไม้บนภูเขาที่ใครๆ ทำได้ด้วยการวัดในแนวขวาง. คำว่า ด้วยสาครเทพ คือ ด้วยพระราชาผู้เป็นโอรสของพระสาคร. คำว่า ขตะ นี้เป็นเอกวจนะ (คำเอกพจน์) เพราะพระราชาเหล่านั้นแต่ละองค์ทรงขุดแล้ว จึงกล่าวว่า อันสาครเทพขุดแล้ว. คำว่า พร้อมด้วยเครื่องหมาย ชื่อว่า สมุททะ (ทะเล). สิ่งที่เกิดขึ้นและเจริญขึ้นด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ภพ. กถาที่ว่าด้วยภพและอภพ (ความไม่มีภพ) ชื่อว่า อิติภวาภวกถา. ในกถานี้ ภพ คือ สัสสตทิฏฐิ (ความเห็นว่าเที่ยง), อภพ คือ อุจเฉททิฏฐิ (ความเห็นว่าขาดสูญ). ภพ คือ ความเจริญ, อภพ คือ ความเสื่อม. ภพ คือ กามสุข, อภพ คือ อัตตกิลมถะ (การทรมานตน) ดังนี้ กถาที่ว่าด้วยภพและอภพ ๖ อย่างนี้ พร้อมด้วยกถาเหล่านี้ ชื่อว่า ติรัจฉานกถา ๓๒ อย่าง. อีกอย่างหนึ่ง กถาว่าด้วยป่า ภูเขา แม่น้ำ และเกาะ แม้ไม่ได้มาในบาลีโดยตรง ก็ถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า อิติ (ดังนี้) จึงกล่าวว่าเป็นติรัจฉานกถา ๓๒ อย่าง. ในวรรคที่ ๑๐ ไม่มีอะไรจะกล่าว. පඨමකථාවත්ථුසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยปฐมกถาวัตถุสูตรเป็นต้น จบแล้ว. යමකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยยมกวรรค จบแล้ว. (8) 3. ආකඞ්ඛවග්ගො (๘) ๓. อากังขวรรค 1-4. ආකඞ්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๔. อรรถกถาว่าด้วยอากังขสูตรเป็นต้น 71-74. තතියස්ස පඨමෙ සීලස්ස අනවසෙසසමාදානෙන අඛණ්ඩාදිභාවාපත්තියා ච පරිපුණ්ණසීලා. සමාදානතො පට්ඨාය අවිච්ඡින්දනතො සීලසමඞ්ගිනො. එත්තාවතා කිරාති (අ. නි. 2.37) කිර-සද්දො අරුචිසූචනත්ථො. තෙනෙත්ථ ආචරියවාදස්ස අත්තනො අරුච්චනභාවං දීපෙති. සම්පන්නසීලාති අනාමට්ඨවිසෙසං සාමඤ්ඤතො සීලසඞ්ඛෙපෙන ගහිතං. තඤ්ච චතුබ්බිධන්ති ආචරියත්ථෙරො ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලං උද්දිසිත්වා’’ති ආහ. තත්ථාති [Pg.340] චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ. ජෙට්ඨකසීලන්ති (සං. නි. 5.412) පධානසීලං. උභයත්ථාති උද්දෙසනිද්දෙසෙ. ඉධ නිද්දෙසෙ විය උද්දෙසෙපි පාතිමොක්ඛසංවරො භගවතා වුත්තො ‘‘සම්පන්නසීලා’’ති වුත්තත්තාති අධිප්පායො. සීලග්ගහණඤ්හි පාළියං පාතිමොක්ඛසංවරවසෙන ආගතං. තෙනාහ ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරොයෙවා’’තිආදි. තත්ථ අවධාරණෙන ඉතරෙසං තිණ්ණං එකදෙසෙන පාතිමොක්ඛන්තොගධතං දීපෙති. තථා හි අනොලොකියොලොකනෙ ආජීවහෙතු ඡසික්ඛාපදවීතික්කමෙ ගිලානපච්චයස්ස අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගෙ ච ආපත්ති විහිතාති. තීණීති ඉන්ද්‍රියසංවරසීලාදීනි. සීලන්ති වුත්තට්ඨානං නාම අත්ථීති සීලපරියායෙන තෙසං කත්ථචි සුත්තෙ ගහිතට්ඨානං නාම කිං අත්ථි යථා පාතිමොක්ඛසංවරොති ආචරියස්ස සම්මුඛත්තා අප්පටික්ඛිපන්තොව උපචාරෙන පුච්ඡන්තො විය වදති. තෙනාහ ‘‘අනනුජානන්තො’’ති. ඡද්වාරරක්ඛාමත්තකමෙවාති තස්ස සල්ලහුකභාවමාහ චිත්තාධිට්ඨානමත්තෙන පටිපාකතිකභාවාපත්තිතො. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. පච්චයුප්පත්තිමත්තකන්ති ඵලෙන හෙතුං දස්සෙති. උප්පාදනහෙතුකා හි පච්චයානං උප්පත්ති. ඉදමත්ථන්ති ඉදං පයොජනං ඉමස්ස පච්චයස්ස පරිභුඤ්ජනෙති අධිප්පායො. නිප්පරියායෙනාති ඉමිනා ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනි තීණි පධානස්ස සීලස්ස පරිවාරවසෙන පවත්තියා පරියායසීලානි නාමාති දස්සෙති. ๗๑-๗๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ (อากังขวรรค) บทว่า ปริปุณฺณสีลา คือ ผู้มีศีลบริบูรณ์ด้วยการสมาทานศีลโดยไม่เหลือ และด้วยการถึงซึ่งความเป็นศีลที่ไม่ขาดเป็นต้น. บทว่า สีลสมงฺคิโน คือ ผู้ประกอบด้วยศีล เพราะไม่ขาดจากศีลนับตั้งแต่สมาทาน. คำว่า กิร ในบทว่า เอตฺตาวตา กิร (อ. อํ. 2.37) มีอรรถว่า แสดงความไม่พอใจ. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงแสดงความไม่พอใจของตนต่อวาทะของอาจารย์. คำว่า สัมปันนสีลา คือ ศีลที่ถูกถือเอาโดยย่อโดยทั่วไป ไม่ได้ระบุลักษณะพิเศษ. และศีลนั้นมี ๔ อย่าง ดังนี้ พระอาจารย์เถระกล่าวว่า เมื่อแสดงจตุปาริสุทธิศีล. ในที่นั้น คือ ในจตุปาริสุทธิศีล. คำว่า เชฏฐกสีล (สํ. ส. 5.412) คือ ศีลที่เป็นประธาน. ในทั้งสองอย่าง คือ ในอุทเทสและนิทเทส. ความหมายคือ ในอุทเทสก็ดี ในนิทเทสก็ดี พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสปาติโมกขสังวรไว้แล้ว เพราะตรัสว่า สัมปันนสีลา (ผู้มีศีลสมบูรณ์). การถือเอาศีลในบาลีนั้นมาโดยปาติโมกขสังวร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปาติโมกขสังวรเท่านั้น เป็นต้น. ในที่นั้น ด้วยการกำหนด (อวธารณะ) ย่อมแสดงว่าศีล ๓ อย่างที่เหลือ ย่อมสงเคราะห์เข้าในปาติโมกข์โดยส่วนหนึ่ง. แท้จริงแล้ว ในการมองดูสิ่งที่ไม่ควรดู, ในการล่วงสิกขาบท ๖ อย่างเพราะเหตุแห่งอาชีวะ, และในการบริโภคปัจจัยสำหรับคนไข้โดยไม่พิจารณา ย่อมมีอาบัติบัญญัติไว้. คำว่า ๓ อย่าง คือ อินทรียสังวรศีลเป็นต้น. คำว่า ศีล มีที่กล่าวไว้แล้ว ชื่อว่ามีอยู่ คือ มีที่ที่ศีลเหล่านั้นถูกถือเอาในสูตรบางแห่งโดยปริยายแห่งศีล เหมือนปาติโมกขสังวรหรือไม่? ดังนี้ ท่านกล่าวเหมือนถามโดยอุปจาระ (โดยอ้อม) โดยไม่ปฏิเสธ เพราะอยู่ต่อหน้าอาจารย์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่ทรงเห็นชอบด้วย. คำว่า เพียงการรักษาทวาร ๖ ดังนี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นของเบาของศีลนั้น เพราะการถึงซึ่งความเป็นปกติด้วยการอธิษฐานจิตเท่านั้น. ในศีลที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า เพียงความเกิดขึ้นแห่งปัจจัย ดังนี้ ย่อมแสดงเหตุด้วยผล. เพราะความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยทั้งหลาย มีเหตุคือการเกิดขึ้น. คำว่า อิทมัตถะ คือ ความหมายว่า การบริโภคปัจจัยนี้มีประโยชน์นี้. ด้วยคำว่า นิปปริยาย (โดยไม่เป็นปริยาย) นี้ ย่อมแสดงว่า อินทรียสังวรศีลเป็นต้น ๓ อย่างนั้น ชื่อว่า ปริยายศีล เพราะเป็นไปโดยเป็นบริวารของศีลที่เป็นประธาน. ඉදානි පාතිමොක්ඛසංවරස්සෙව පධානභාවං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සොති පාතිමොක්ඛසංවරො. සෙසානීති ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනි. තස්සෙ වාති ‘‘සම්පන්නසීලා’’ති එත්ථ යං සීලං වුත්තං, තස්සෙව. සම්පන්නපාතිමොක්ඛාති එත්ථ පාතිමොක්ඛග්ගහණෙන වෙවචනං වත්වා තං විත්ථාරෙත්වා…පෙ… ආදිමාහ. යථා අඤ්ඤත්ථාපි ‘‘ඉධ භික්ඛු සීලවා හොතී’’ති පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය උද්දිට්ඨං සීලං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරතී’’ති (විභ. 508) නිද්දිට්ඨං. කස්මා ආරද්ධන්ති දෙසනාය කාරණපුච්ඡා. සීලානිසංසදස්සනත්ථන්ති පයොජනනිද්දෙසො. ‘‘සීලානිසංසදස්සනත්ථ’’න්ති හි එත්ථ බ්‍යතිරෙකතො යං සීලානිසංසස්ස අදස්සනං, තං ඉමිස්සා දෙසනාය කාරණන්ති කස්මා ආරද්ධන්ති? වෙනෙය්‍යානං සීලානිසංසස්ස අදස්සනතොති අත්ථතො ආපන්නො [Pg.341] එව හොති. තෙනාහ ‘‘සචෙපී’’තිආදි. සීලානිසංසදස්සනත්ථන්ති පන ඉමස්ස අත්ථං විවරිතුං ‘‘තෙස’’න්තිආදි වුත්තං. ආනිසංසොති උදයො. ‘‘සීලවා සීලසම්පන්නො කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජතී’’තිආදීසු (දී. නි. 3.316; අ. නි. 5.213; මහාව. 285) පන විපාකඵලම්පි ‘‘ආනිසංසො’’ති වුත්තං. කො විසෙසොති කො ඵලවිසෙසො. කා වඩ්ඪීති කො අබ්භුදයො. විජ්ජමානොපි ගුණො යාථාවතො විභාවිතො එව අභිරුචිං උප්පාදෙති, න අවිභාවිතො, තස්මා එකන්තතො ආනිසංසකිත්තනං ඉච්ඡිතබ්බමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘අප්පෙව නාමා’’තිආදිමාහ. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นประธานของปาติโมกขสังวรนั่นเอง ทั้งโดยปฏิเสธและโดยอนุโลมด้วยอุปมา ท่านจึงกล่าวบทมีอาทิว่า ยัสสา (ของศีลใด). ในบทนั้น คำว่า โส (นั้น) คือ ปาติโมกขสังวร. คำว่า เสสานิ (ที่เหลือ) คือ อินทรียสังวรเป็นต้น. คำว่า ตัสเสวะ (ของศีลนั้นนั่นแหละ) คือ ของศีลที่กล่าวไว้ในบทว่า สัมปันนสีลา นั้นนั่นแหละ. ในบทว่า สัมปันนปาติโมกขะ นี้ ท่านกล่าวคำไวพจน์ด้วยการถือเอาปาติโมกข์ แล้วขยายความนั้น...เป็นต้น. เหมือนในที่อื่น ศีลที่แสดงไว้ในเทศนาที่อธิษฐานบุคคลว่า ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล ย่อมถูกระบุว่า เป็นผู้สำรวมด้วยปาติโมกขสังวรอยู่ (วิภงฺ. 508). คำว่า กัสมา อารัทธัง (ทำไมจึงปรารภ) เป็นคำถามถึงเหตุแห่งเทศนา. คำว่า สีลานิสังสทัสสนัตถัง (เพื่อแสดงอานิสงส์ของศีล) เป็นการระบุประโยชน์. แท้จริงแล้ว ในบทว่า สีลานิสังสทัสสนัตถัง นี้ การไม่เห็นอานิสงส์ของศีลโดยปฏิเสธนั้น เป็นเหตุแห่งเทศนานี้ที่ว่า ทำไมจึงปรารภ? โดยอรรถแล้ว ย่อมหมายถึงการไม่เห็นอานิสงส์ของศีลของเวไนยสัตว์นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวบทมีอาทิว่า สเจปิ (แม้ถ้า). แต่เพื่ออธิบายอรรถของบทว่า สีลานิสังสทัสสนัตถัง นี้ จึงกล่าวบทมีอาทิว่า เตสัง (ของชนเหล่านั้น). คำว่า อานิสงส์ คือ ความเจริญ. แต่ในบทมีอาทิว่า ผู้มีศีล ผู้สมบูรณ์ด้วยศีล เมื่อกายแตกทำลาย หลังจากความตาย ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ (ที. ปาฏิ. 3.316; อ. อํ. 5.213; มหาวรรค 285) แม้ผลวิบากท่านก็เรียกว่า อานิสงส์ เช่นกัน. คำว่า โก วิเสโส (อะไรคือความพิเศษ) คือ อะไรคือผลพิเศษ. คำว่า กา วัฑฒี (อะไรคือความเจริญ) คือ อะไรคือความรุ่งเรือง. คุณธรรมที่มีอยู่ แม้จะถูกแสดงอย่างถูกต้องตามความเป็นจริงเท่านั้น ย่อมยังความยินดีให้เกิดขึ้น ไม่ใช่สิ่งที่ไม่ได้แสดง เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าการกล่าวถึงอานิสงส์โดยส่วนเดียวเท่านั้นเป็นสิ่งที่พึงปรารถนา ท่านจึงกล่าวบทมีอาทิว่า อัปเปวะ นามะ (แม้ถ้าว่า). පියොති පියායිතබ්බො. පියස්ස නාම දස්සනං එකන්තතො අභිනන්දිතබ්බං හොතීති ආහ ‘‘පියචක්ඛූහි සම්පස්සිතබ්බො’’ති. පීතිසමුට්ඨානප්පසන්නසොම්මරූපපරිග්ගහඤ්හි චක්ඛු ‘‘පියචක්ඛූ’’ති වුච්චති. තෙසන්ති සබ්‍රහ්මචාරීනං. මනවඩ්ඪනකොති පීතිමනස්ස පරිබ්‍රූහනතො උපරූපරි පීතිචිත්තස්සෙව උප්පාදනකො. ගරුට්ඨානියොති ගරුකරණස්ස ඨානභූතො. ජානං ජානාතීති ඤාණෙන ජානිතබ්බං ජානාති. යථා වා අඤ්ඤෙ අජානන්තාපි ජානන්තා විය පවත්තන්ති, න එවමයං, අයං පන ජානන්තො එව ජානාති. පස්සං පස්සතීති දස්සනභූතෙන පඤ්ඤාචක්ඛුනා පස්සිතබ්බං පස්සති, පස්සන්තො එව වා පස්සති. එවං සම්භාවනීයොති එවං විඤ්ඤුතාය පණ්ඩිතභාවෙන සම්භාවෙතබ්බො. සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරීති සීලෙසු පරිපූරකාරී එව භවෙය්‍යාති. එවං උත්තරපදාවධාරණං දට්ඨබ්බං. එවඤ්හි ඉමිනා පදෙන උපරිසික්ඛාද්වයං අනිවත්තිතමෙව හොති. යථා පන සීලෙසු පරිපූරකාරී නාම හොති, තං ඵලෙන දස්සෙතුං ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. විපස්සනාධිට්ඨානසමාධිසංවත්තනිකතාය හි ඉධ සීලස්ස පාරිපූරී, න කෙවලං අඛණ්ඩාදිභාවමත්තං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යානි ඛො පන තානි අඛණ්ඩානි…පෙ… සමාධිසංවත්තනිකානී’’ති. එවඤ්ච කත්වා උපරිසික්ඛාද්වයං සීලස්ස සම්භාරභාවෙන ගහිතන්ති සීලස්සෙවෙත්ථ පධානග්ගහණං සිද්ධං හොති. සීලානුරක්ඛකා හි චිත්තෙකග්ගතාසඞ්ඛාරපරිග්ගහා. අනූනෙනාති අඛණ්ඩාදිභාවෙන, කස්සචි වා අහාපනෙන උපපන්නෙන. ආකාරෙනාති කරණෙන සම්පාදනෙන. คำว่า เป็นที่รัก คือควรเป็นที่รัก ชื่อว่าการเห็นผู้เป็นที่รัก ย่อมเป็นสิ่งที่ควรยินดีโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ควรเห็นด้วยดวงตาอันเป็นที่รัก เพราะว่าดวงตาที่ประกอบด้วยรูปอันสงบผ่องใสซึ่งเกิดจากปีติ ย่อมเรียกว่า ดวงตาอันเป็นที่รัก คำว่า ของท่านเหล่านั้น คือของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย คำว่า เป็นผู้เพิ่มพูนใจ คือเป็นผู้ยังจิตที่ประกอบด้วยปีติให้เจริญยิ่งขึ้นไป คือเป็นผู้ยังจิตที่ประกอบด้วยปีติให้เกิดขึ้นซ้ำๆ คำว่า เป็นผู้ควรแก่การเคารพ คือเป็นที่ตั้งแห่งการทำความเคารพ คำว่า รู้ก็รู้ คือรู้สิ่งที่ควรรู้ด้วยญาณ หรือว่าชนเหล่าอื่นแม้ไม่รู้ ก็ประพฤติเหมือนรู้ แต่ท่านผู้นี้ไม่เป็นอย่างนั้น ส่วนท่านผู้นี้รู้ก็รู้จริง คำว่า เห็นก็เห็น คือเห็นสิ่งที่ควรเห็นด้วยปัญญาจักษุอันเป็นเครื่องเห็น หรือว่าเห็นก็เห็นจริง คำว่า เป็นผู้ควรยกย่องอย่างนี้ คือควรยกย่องด้วยความเป็นผู้รู้ ด้วยความเป็นบัณฑิตอย่างนี้ คำว่า เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์นั่นเอง คือพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์นั่นเอง พึงเห็นการกำหนดบทหลังอย่างนี้ เพราะว่าด้วยบทนี้ สิกขา ๒ เบื้องบนย่อมไม่ถูกตัดออกไปเลย อนึ่ง เพื่อแสดงว่าผู้ที่ชื่อว่าทำศีลให้บริบูรณ์นั้นเป็นอย่างไรด้วยผล จึงตรัสคำว่า ภายใน เป็นต้น เพราะว่าในที่นี้ ความบริบูรณ์แห่งศีลย่อมมีได้ด้วยความเป็นไปเพื่อสมาธิอันมีวิปัสสนาเป็นที่ตั้ง มิใช่เพียงความเป็นศีลไม่ขาดเป็นต้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ศีลเหล่าใดแลไม่ขาด... (ละ)... เป็นไปเพื่อสมาธิ เมื่อเป็นเช่นนี้ สิกขา ๒ เบื้องบนย่อมถูกถือเอาว่าเป็นเครื่องประกอบแห่งศีล เพราะฉะนั้น การถือเอาศีลเป็นประธานในที่นี้จึงสำเร็จ เพราะว่าจิตเตกัคคตา (ความมีอารมณ์เป็นอันเดียวแห่งจิต) และสังขารปริคคหะ (การกำหนดสังขาร) ย่อมเป็นเครื่องรักษาศีล คำว่า ไม่บกพร่อง คือด้วยความเป็นศีลไม่ขาดเป็นต้น หรือด้วยการไม่ทำให้เสื่อมจากส่วนประกอบใดๆ ที่ถึงพร้อมแล้ว คำว่า ด้วยอาการ คือด้วยการกระทำ ด้วยการทำให้สำเร็จ අජ්ඣත්තන්ති [Pg.342] වා අත්තනොති වා එකං එකත්ථං, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. භුම්මත්ථෙ චෙතං, ‘‘සමථ’’න්ති උපයොගවචනං ‘‘අනූ’’ති ඉමිනා උපසග්ගෙන යොගෙ සිද්ධන්ති ආහ ‘‘අත්තනො චිත්තසමථෙ යුත්තො’’ති. තත්ථ චිත්තසමථෙති චිත්තස්ස සමාධානෙ. යුත්තොති අවියුත්තො පසුතො. යො සබ්බෙන සබ්බං ඣානභාවනාය අනනුයුත්තො, සො තං බහි නීහරති නාම. යො ආරභිත්වා අන්තරා සඞ්කොචං ආපජ්ජති, සො තං විනාසෙති නාම. යො පන ඊදිසො අහුත්වා ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, සො අනිරාකතජ්ඣානොති දස්සෙන්තො ‘‘බහි අනීහටජ්ඣානො’’තිආදිමාහ. නීහරණවිනාසත්ථඤ්හි ඉදං නිරාකරණං නාම. ‘‘ථම්භං නිරංකත්වා නිවාතවුත්තී’’තිආදීසු (සු. නි. 328) චස්ස පයොගො දට්ඨබ්බො. คำว่า ภายใน หรือ ของตน มีความหมายอย่างเดียวกัน ต่างกันเพียงพยัญชนะเท่านั้น. อนึ่ง คำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติ, ส่วนคำว่า สมถะ เป็นทุติยาวิภัตติ ย่อมสำเร็จ (ในความหมายแห่งสัตตมีวิภัตติ) เพราะประกอบกับอุปสรรคว่า อนุ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ประกอบในสมถะแห่งจิตของตน. ในคำนั้น คำว่า สมถะแห่งจิต คือการตั้งมั่นแห่งจิต. คำว่า ประกอบ คือไม่แยกออก ขวนขวายอยู่. ผู้ใดไม่ประกอบในการเจริญฌานโดยประการทั้งปวง ผู้นั้นชื่อว่านำฌานนั้นออกไปภายนอก. ผู้ใดเริ่มแล้วเกิดความหดหู่ในระหว่าง ผู้นั้นชื่อว่าทำฌานนั้นให้พินาศ. ส่วนผู้ใดไม่เป็นเช่นนั้น เข้าถึงฌานแล้วอยู่ ผู้นั้นชื่อว่ามีฌานไม่ถูกกำจัด เพื่อแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า มีฌานไม่ถูกนำออกไปภายนอก เป็นต้น เพราะว่าการกำจัดนี้ มีความหมายว่าการนำออกและการทำลาย. พึงเห็นการใช้คำนี้ในประโยคว่า ละความกระด้างแล้ว มีปกติอยู่ด้วยความไม่กระด้าง เป็นต้น (สุ. นิ. ๓๒๘). සත්තවිධාය අනුපස්සනායාති එත්ථ අනිච්චානුපස්සනා, දුක්ඛානුපස්සනා, අනත්තානුපස්සනා, නිබ්බිදානුපස්සනා, විරාගානුපස්සනා, නිරොධානුපස්සනා, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාති ඉමා සත්තවිධා අනුපස්සනා. සුඤ්ඤාගාරගතො භික්ඛු තත්ථ ලද්ධකායවිවෙකතාය සමථවිපස්සනාවසෙන චිත්තවිවෙකං පරිබ්‍රූහෙන්තො යථානුසිට්ඨපටිපත්තියා ලොකං සාසනඤ්ච අත්තනො විසෙසාධිගමට්ඨානභූතං සුඤ්ඤාගාරඤ්ච උපසොභයමානො ගුණවිසෙසාධිට්ඨානභාවාපාදනෙන විඤ්ඤූනං අත්ථතො තං බ්‍රූහෙන්තො නාම හොතීති වුත්තං ‘‘බ්‍රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. එකභූමකාදිපාසාදෙ කුරුමානොපි පන නෙව සුඤ්ඤාගාරානං බ්‍රූහෙතාති දට්ඨබ්බො. සුඤ්ඤාගාරග්ගහණෙන චෙත්ථ අරඤ්ඤරුක්ඛමූලාදි සබ්බං පධානානුයොගක්ඛමං සෙනාසනං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. คำว่า ด้วยอนุปัสสนา ๗ อย่าง ในที่นี้ อนุปัสสนา ๗ อย่างเหล่านี้คือ อนิจจานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง), ทุกขานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความทุกข์), อนัตตานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความไม่ใช่ตัวตน), นิพพิทานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความเบื่อหน่าย), วิราคานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความคลายกำหนัด), นิโรธานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความดับ), ปฏินิสสัคคานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความสละคืน). ภิกษุผู้เข้าไปสู่เรือนว่าง ได้กายวิเวกในที่นั้นแล้ว ยังจิตวิเวกให้เจริญด้วยสมถะและวิปัสสนา ประพฤติตามที่ทรงสั่งสอน ย่อมยังโลก พระศาสนา และเรือนว่างอันเป็นที่ตั้งแห่งการบรรลุคุณวิเศษของตนให้งดงามอยู่ ด้วยการยังความเป็นที่ตั้งแห่งคุณวิเศษให้สำเร็จ ย่อมชื่อว่าเป็นผู้ยังเรือนว่างนั้นให้เจริญโดยอรรถแก่ผู้รู้ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า เป็นผู้ยังเรือนว่างให้เจริญ. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวคำว่า ในที่นี้ด้วย เป็นต้น. อนึ่ง พึงทราบว่า แม้ผู้ทำความเพียรในปราสาทมีชั้นเดียวเป็นต้น ก็ไม่ชื่อว่าเป็นผู้ยังเรือนว่างให้เจริญ. อนึ่ง พึงทราบว่า ในที่นี้ การถือเอาคำว่า เรือนว่าง ย่อมหมายถึงเสนาสนะทั้งหมดที่ควรแก่การประกอบความเพียร เช่น ป่า โคนไม้ เป็นต้น. එත්තාවතා යථා තණ්හාවිචරිතදෙසනා පඨමං තණ්හාවසෙන ආරද්ධාපි තණ්හාපදට්ඨානත්තා මානදිට්ඨීනං මානදිට්ඨියො ඔසරිත්වා කමෙන පපඤ්චත්තයදෙසනා ජාතා, එවමයං දෙසනා පඨමං අධිසීලසික්ඛාවසෙන ආරද්ධාපි සීලපදට්ඨානත්තා සමථවිපස්සනානං සමථවිපස්සනායො ඔසරිත්වා කමෙන සික්ඛාත්තයදෙසනා ජාතාති වෙදිතබ්බා. එත්ථ හි ‘‘සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’ති එත්තාවතා අධිසීලසික්ඛා වුත්තා, ‘‘අජ්ඣත්තං චෙතොසමථමනුයුත්තො අනිරාකතජ්ඣානො’’ති එත්තාවතා අධිචිත්තසික්ඛා, ‘‘විපස්සනාය සමන්නාගතො’’ති එත්තාවතා අධිපඤ්ඤාසික්ඛා. ‘‘බ්‍රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති ඉමිනා පන සමථවසෙන සුඤ්ඤාගාරවඩ්ඪනෙ [Pg.343] අධිචිත්තසික්ඛා, විපස්සනාවසෙන අධිපඤ්ඤාසික්ඛාති එවං ද්වෙපි සික්ඛා සඞ්ගහෙත්වා වුත්තා. එත්ථ ච ‘‘අජ්ඣත්තං චෙතොසමථමනුයුත්තො අනිරාකතජ්ඣානො’’ති ඉමෙහි පදෙහි සීලානුරක්ඛිකා එව චිත්තෙකග්ගතා කථිතා, ‘‘විපස්සනායා’’ති ඉමිනා පදෙන සීලානුරක්ඛිකො සඞ්ඛාරපරිග්ගහො. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พึงทราบว่า การแสดงเรื่องตัณหาวิจริตนั้น แม้เริ่มด้วยอำนาจตัณหาในเบื้องต้น แต่เพราะตัณหาเป็นปทัฏฐานแห่งมานะและทิฏฐิ มานะและทิฏฐิทั้งหลายจึงหลั่งไหลมาตามลำดับ จนเป็นการแสดงปปัญจธรรม ๓ อย่าง ฉันใด การแสดงนี้ แม้เริ่มด้วยอำนาจอธิศีลสิกขาในเบื้องต้น แต่เพราะศีลเป็นปทัฏฐานแห่งสมถะและวิปัสสนา สมถะและวิปัสสนาทั้งหลายจึงหลั่งไหลมาตามลำดับ จนเป็นการแสดงสิกขา ๓ อย่าง ฉันนั้น. ในที่นี้ คำว่า 'เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์นั่นเอง' เพียงเท่านี้ ตรัสอธิศีลสิกขาแล้ว, คำว่า 'ประกอบในสมถะแห่งจิตภายใน มีฌานไม่ถูกกำจัด' เพียงเท่านี้ ตรัสอธิจิตตสิกขาแล้ว, คำว่า 'ประกอบด้วยวิปัสสนา' เพียงเท่านี้ ตรัสอธิปัญญาสิกขาแล้ว. ส่วนด้วยคำว่า 'เป็นผู้ยังเรือนว่างให้เจริญ' นี้ ตรัสสงเคราะห์สิกขาทั้งสองไว้ คืออธิจิตตสิกขาในการยังเรือนว่างให้เจริญด้วยสมถะ และอธิปัญญาสิกขาด้วยวิปัสสนา. และในที่นี้ ด้วยบทเหล่านี้ว่า 'ประกอบในสมถะแห่งจิตภายใน มีฌานไม่ถูกกำจัด' ตรัสถึงจิตเตกัคคตาอันรักษาศีลนั่นเอง, ด้วยบทว่า 'ด้วยวิปัสสนา' ตรัสถึงสังขารปริคคหะอันรักษาศีล. කථං චිත්තෙකග්ගතා සීලමනුරක්ඛති? යස්ස හි චිත්තෙකග්ගතා නත්ථි, සො බ්‍යාධිම්හි උප්පන්නෙ විහඤ්ඤති, සො බ්‍යාධිවිහතො වික්ඛිත්තචිත්තො සීලං විනාසෙත්වාපි බ්‍යාධිවූපසමං කත්තා හොති. යස්ස පන චිත්තෙකග්ගතා අත්ථි, සො තං බ්‍යාධිදුක්ඛං වික්ඛම්භෙත්වා සමාපත්තිං සමාපජ්ජති, සමාපන්නක්ඛණෙ දුක්ඛං දූරගතං හොති, බලවතරං සුඛමුප්පජ්ජති. එවං චිත්තෙකග්ගතා සීලමනුරක්ඛති. කථං සඞ්ඛාරපරිග්ගහො සීලමනුරක්ඛති? යස්ස හි සඞ්ඛාරපරිග්ගහො නත්ථි, තස්ස ‘‘මම රූපං මම විඤ්ඤාණ’’න්ති අත්තභාවෙ බලවමමත්තං හොති, සො තථාරූපෙසු දුබ්භික්ඛබ්‍යාධිභයාදීසු සම්පත්තෙසු සීලං නාසෙත්වාපි අත්තභාවං පොසෙතා හොති. යස්ස පන සඞ්ඛාරපරිග්ගහො අත්ථි, තස්ස අත්තභාවෙ බලවමමත්තං වා සිනෙහො වා න හොති, සො තථාරූපෙසු දුබ්භික්ඛබ්‍යාධිභයාදීසු සම්පත්තෙසු සචෙපිස්ස අන්තානි බහි නික්ඛමන්ති, සචෙපි උස්සුස්සති විසුස්සති, ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකො වා හොති සතධාපි සහස්සධාපි, නෙව සීලං විනාසෙත්වා අත්තභාවං පොසෙතා හොති. එවං සඞ්ඛාරපරිග්ගහො සීලං අනුරක්ඛති. จิตเตกัคคตา (ความมีอารมณ์เป็นหนึ่งเดียวแห่งจิต) ย่อมรักษาศีลได้อย่างไร? ด้วยว่า ผู้ใดไม่มีจิตเตกัคคตา เมื่อโรคเกิดขึ้น ผู้นั้นย่อมเดือดร้อน, ผู้นั้นถูกโรคเบียดเบียน มีจิตฟุ้งซ่าน ย่อมทำศีลให้พินาศแล้วพยายามทำให้โรคสงบลง. ส่วนผู้ใดมีจิตเตกัคคตา ผู้นั้นย่อมข่มทุกข์จากโรคนั้นแล้วเข้าสมาบัติ, ในขณะแห่งสมาบัติ ทุกข์ย่อมไปไกล สุขที่แรงกล้าย่อมเกิดขึ้น. จิตเตกัคคตาย่อมรักษาศีลได้อย่างนี้. สังขารปริคคหะ (การกำหนดสังขาร) ย่อมรักษาศีลได้อย่างไร? ด้วยว่า ผู้ใดไม่มีสังขารปริคคหะ ผู้นั้นย่อมมีความยึดถือว่าเป็นของเรา (มมัตตะ) ในอัตภาพอย่างแรงกล้าว่า 'รูปของเรา วิญญาณของเรา', เมื่อประสบกับภัยมีทุพภิกขภัยและพยาธิภัยเป็นต้นเช่นนั้น ผู้นั้นย่อมทำศีลให้พินาศแล้วเลี้ยงอัตภาพไว้. ส่วนผู้ใดมีสังขารปริคคหะ ผู้นั้นย่อมไม่มีความยึดถือว่าเป็นของเราอย่างแรงกล้า หรือความรักใคร่ในอัตภาพ, เมื่อประสบกับภัยมีทุพภิกขภัยและพยาธิภัยเป็นต้นเช่นนั้น แม้ไส้ของเขาจะไหลออกมาภายนอก แม้เขาจะเหือดแห้งเหี่ยวแห้งไป หรือจะขาดเป็นท่อนๆ เป็นร้อยเป็นพันท่อนก็ตาม ก็ย่อมไม่ทำศีลให้พินาศเพื่อเลี้ยงอัตภาพเลย. สังขารปริคคหะย่อมรักษาศีลได้อย่างนี้. ‘‘බ්‍රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති ඉමිනා පන තස්සෙව උභයස්ස බ්‍රූහනා වඩ්ඪනා සාතච්චකිරියා දස්සිතා. එවං භගවා යස්මා ‘‘සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො චස්සං…පෙ… භාවනීයො චා’’ති ඉමෙ චත්තාරො ධම්මෙ ආකඞ්ඛන්තෙන නත්ථඤ්ඤං කිඤ්චි කාතබ්බං, අඤ්ඤදත්ථු සීලාදිගුණසමන්නාගතෙනෙව භවිතබ්බං. ඊදිසො හි සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො හොති මනාපො ගරු භාවනීයො. වුත්තම්පි හෙතං – ส่วนด้วยคำว่า 'เป็นผู้ยังเรือนว่างให้เจริญ' นี้ แสดงการพอกพูน การทำให้เจริญ และการกระทำติดต่อกันแห่งคุณธรรมทั้งสองนั้น. พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ เพราะเหตุว่า ผู้ปรารถนาธรรม ๔ ประการเหล่านี้ว่า 'เราพึงเป็นที่รักของเพื่อนพรหมจารี... (ละ)... และเป็นผู้ที่น่าเจริญใจ' ไม่พึงทำสิ่งอื่นใดเลย นอกจากพึงเป็นผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นเท่านั้น. เพราะว่าผู้เช่นนี้ย่อมเป็นที่รัก เป็นที่พอใจ เป็นที่เคารพ และเป็นที่น่าเจริญใจของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘සීලදස්සනසම්පන්නං, ධම්මට්ඨං සච්චවෙදිනං; අත්තනො කම්ම කුබ්බානං, තං ජනො කුරුතෙ පිය’’න්ති. (ධ. ප. 217); ชนย่อมรักใคร่บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยศีลและทัสสนะ (ปัญญา), ตั้งอยู่ในธรรม, รู้แจ้งสัจจะ, กระทำกิจของตน. (ขุ. ธ. ๒๑๗) තස්මා ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො චස්සං…පෙ… සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී…පෙ… සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති වත්වා ඉදානි යස්මා පච්චයලාභාදිං [Pg.344] පත්ථයන්තෙනපි ඉදමෙව කරණීයං, න අඤ්ඤං කිඤ්චි, තස්මා ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ලාභී අස්ස’’න්තිආදිමාහ. ලාභී අස්සන්ති ලාභාසාය සංවරසීලපරිපූරණං පාළියං ආගතං. කිමීදිසං භගවා අනුජානාතීති? න භගවා සභාවෙන ඊදිසං අනුජානාති, මහාකාරුණිකතාය පන පුග්ගලජ්ඣාසයෙන එවං වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘න භගවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඝාසෙසනං ඡින්නකථො, න වාචං පයුත්තං භණෙති ඡින්නකථො මූගො විය හුත්වා ඔභාසපරිකථානිමිත්තවිඤ්ඤත්තිපයුත්තං ඝාසෙසනං වාචං න භණෙ, න කථෙය්‍යාති අත්ථො. පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙනාති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘යෙසං හී’’තිආදිමාහ. රසො සභාවභූතො ආනිසංසො රසානිසංසො. ดังนั้น หลังจากตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุพึงหวังว่า เราพึงเป็นที่รักของเพื่อนพรหมจารี... (ละ)... พึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์... (ละ)... ในเรือนว่าง' บัดนี้ เพราะเหตุที่แม้ผู้ปรารถนาลาภปัจจัยเป็นต้น ก็พึงทำสิ่งนี้เท่านั้น ไม่พึงทำสิ่งอื่นใดเลย เพราะฉะนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุพึงหวังว่า เราพึงเป็นที่ผู้มีลาภ'. คำว่า 'พึงเป็นผู้มีลาภ' นี้ หมายถึงการบำเพ็ญสังวรศีลให้บริบูรณ์ด้วยความหวังในลาภ ซึ่งมาในพระบาลี. พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตสิ่งเช่นนี้หรือ? พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงอนุญาตสิ่งเช่นนี้โดยสภาวะ แต่ทรงแสดงว่าตรัสอย่างนี้ตามอัธยาศัยของบุคคลด้วยพระมหากรุณา จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงอนุญาต'. ในคำนั้น คำว่า 'เป็นผู้มีวาจาขาดในการแสวงหาอาหาร' (ฆาเสสนัง ฉินนกโถ) หมายความว่า เป็นผู้เหมือนคนใบ้ ไม่พึงกล่าว ไม่พึงพูดวาจาที่ประกอบด้วยการพูดเลียบเคียง การพูดล้อมคอก นิมิต และวิญญัติ เพื่อแสวงหาอาหาร. คำว่า 'ด้วยอำนาจอัธยาศัยของบุคคล' นี้ ทรงอธิบายเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อว่า 'เพราะว่า ชนเหล่าใด' เป็นต้น. คำว่า 'รสานิสงส์' คือ อานิสงส์ที่เป็นรสโดยสภาวะ. පච්චයදානකාරාති චීවරාදිපච්චයදානවසෙන පවත්තකාරා. මහප්ඵලා මහානිසංසාති උභයමෙතං අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. ‘‘පඤ්චිමෙ, ගහපතයො, ආනිසංසා’’තිආදීසු (මහාව. 285) හි ආනිසංසසද්දො ඵලපරියායොපි හොති. මහන්තං වා ලොකියසුඛං ඵලන්ති පසවන්තීති මහප්ඵලා, මහතො ලොකුත්තරසුඛස්ස පච්චයා හොන්තීති මහානිසංසා. තෙනාහ ‘‘ලොකියසුඛෙන ඵලභූතෙනා’’තිආදි. คำว่า 'ผู้กระทำการให้ปัจจัย' คือ ผู้กระทำการเป็นไปโดยอำนาจการให้ปัจจัยมีจีวรเป็นต้น. คำว่า 'มีผลมาก' และ 'มีอานิสงส์มาก' ทั้งสองคำนี้มีเนื้อความอย่างเดียวกัน ต่างกันเพียงพยัญชนะเท่านั้น. เพราะในคำมีอาทิว่า 'คฤหบดีทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการเหล่านี้' (มหาวรรค 285) คำว่า 'อานิสงส์' ย่อมเป็นไวพจน์ของคำว่า 'ผล' ด้วย. หรือว่า ชื่อว่า 'มีผลมาก' เพราะย่อมผลิตผลคือโลกิยสุขอันยิ่งใหญ่, ชื่อว่า 'มีอานิสงส์มาก' เพราะเป็นปัจจัยแห่งโลกุตตรสุขอันยิ่งใหญ่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยโลกิยสุขที่เป็นผล' เป็นต้น. පෙච්චභවං ගතාති පෙතූපපත්තිවසෙන නිබ්බත්තිං උපගතා. තෙ පන යස්මා ඉධ කතකාලකිරියා කාලෙන කතජීවිතුපච්ඡෙදා හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘කාලකතා’’ති. සස්සුසසුරා ච තප්පක්ඛිකා ච සස්සුසසුරපක්ඛිකා. තෙ ඤාතියොනිසම්බන්ධෙන ආවාහවිවාහසම්බන්ධවසෙන සම්බද්ධා ඤාතී. සාලොහිතාති යොනිසම්බන්ධවසෙන. එකලොහිතබද්ධාති එකෙන සමානෙන ලොහිතසම්බන්ධෙන සම්බද්ධා. පසන්නචිත්තොති පසන්නචිත්තකො. කාලකතො පිතා වා මාතා වා පෙතයොනියං උප්පන්නොති අධිකාරතො විඤ්ඤායතීති වුත්තං. මහානිසංසමෙව හොතීති තස්ස තථාසීලසම්පන්නත්තාති අධිප්පායො. คำว่า 'ไปสู่ปรโลก' คือ เข้าถึงการเกิดด้วยอำนาจการอุบัติเป็นเปรต. แต่เพราะชนเหล่านั้นทำกาลกิริยาในโลกนี้ คือมีความขาดแห่งชีวิตตามกาลแล้ว เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ผู้ทำกาละแล้ว'. คำว่า 'สัสสุสสุรปักขิกา' คือ ญาติฝ่ายพ่อตาแม่ยายและผู้ที่เป็นฝ่ายของท่านเหล่านั้น. ญาติเหล่านั้นคือผู้ที่เกี่ยวข้องกันด้วยความสัมพันธ์ทางญาติโดยอำนาจการอาวาหะและวิวาหะ. คำว่า 'สาโลหิต' คือ โดยอำนาจความสัมพันธ์ทางกำเนิด. คำว่า 'เอกโลหิตพัทธะ' คือ ผู้ที่ผูกพันกันด้วยความสัมพันธ์ทางสายเลือดเดียวกัน. คำว่า 'ปสันนจิตโต' คือ ผู้มีจิตเลื่อมใส. ที่กล่าวว่า 'บิดาหรือมารดาผู้ทำกาละแล้วเกิดในเปรตภูมิ' นี้ พึงทราบได้จากอธิการ (เนื้อความที่กล่าวถึง). คำว่า 'ย่อมมีอานิสงส์มากทีเดียว' มีอธิบายว่า เพราะบุคคลนั้นเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลเช่นนั้น. අජ්ඣොත්ථරිතාති මද්දිතා. න ච මං අරති සහෙය්‍යාති මං ච අරති න අභිභවෙය්‍ය න මද්දෙය්‍ය න අජ්ඣොත්ථරෙය්‍ය. උප්පන්නන්ති ජාතං නිබ්බත්තං. සීලාදිගුණයුත්තො හි අරතිඤ්ච රතිඤ්ච සහති අජ්ඣොත්ථරති, මද්දිත්වා තිට්ඨති, තස්මා ඊදිසමත්තානං ඉච්ඡන්තෙනපි සීලාදිගුණයුත්තෙනෙව භවිතබ්බන්ති [Pg.345] දස්සෙති. චිත්තුත්‍රාසො භායතීති භයං, ආරම්මණං භායති එතස්මාති භයං. තං දුවිධම්පි භයං භෙරවඤ්ච සහති අභිභවතීති භයභෙරවසහො. සීලාදිගුණයුත්තො හි භයභෙරවං සහති අජ්ඣොත්ථරති, මද්දිත්වා තිට්ඨති අරියකොටියවාසී මහාදත්තත්ථෙරො විය. คำว่า "ครอบงำแล้ว" คือ ข่มขี่แล้ว คำว่า "ความไม่ยินดีไม่พึงครอบงำเราได้" คือ ความไม่ยินดีไม่พึงครอบงำ ไม่พึงข่มขี่ ไม่พึงทับถมเราได้ คำว่า "เกิดขึ้นแล้ว" คือ เกิดแล้ว บังเกิดแล้ว เพราะผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ย่อมอดทนและครอบงำความไม่ยินดีและความยินดีได้ ย่อมข่มขี่แล้วตั้งอยู่ เพราะฉะนั้น จึงแสดงว่าแม้ผู้ปรารถนาตนเช่นนี้ ก็พึงเป็นผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นเท่านั้น คำว่า "ความหวาดกลัวแห่งจิต" คือ ภัย เพราะย่อมกลัว คำว่า "ภัย" คือ อารมณ์ที่ย่อมกลัวจากสิ่งนั้น คำว่า "ผู้ทนต่อภัยและน่าสะพรึงกลัว" คือ ย่อมอดทนและครอบงำภัยทั้งสองอย่างนั้นและสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวได้ เพราะผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ย่อมอดทนและครอบงำภัยและสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวได้ ย่อมข่มขี่แล้วตั้งอยู่ เหมือนพระมหาทัตตเถระผู้อยู่ในอริยโกฏิ ථෙරො කිර මග්ගං පටිපන්නො අඤ්ඤතරං පාසාදිකං අරඤ්ඤං දිස්වා ‘‘ඉධෙවජ්ජ සමණධම්මං කත්වා ගමිස්සාමී’’ති මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදි. රුක්ඛදෙවතාය දාරකා ථෙරස්ස සීලතෙජෙන සකභාවෙන සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තා විස්සරමකංසු. දෙවතාපි සකලරුක්ඛං චාලෙසි. ථෙරො අචලොව නිසීදි. සා දෙවතා ධූමායි පජ්ජලි. නෙව සක්ඛි ථෙරං චාලෙතුං. තතො උපාසකවණ්ණෙනාගන්ත්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි. ‘‘කො එසො’’ති වුත්තා ‘‘අහං, භන්තෙ, තස්මිං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා’’ති අවොච. ත්වං එතෙ විකාරෙ අකාසීති. ආම, භන්තෙති. ‘‘කස්මා’’ති ච වුත්තා ආහ ‘‘තුම්හාකං, භන්තෙ, සීලතෙජෙන දාරකා සකභාවෙන සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තා විස්සරමකංසු, සාහං තුම්හෙ පලාපෙතුං එවමකාසි’’න්ති. ථෙරො ආහ ‘‘අථ කස්මා ‘ඉධ, භන්තෙ, මා වසථ, මය්හං අඵාසුක’න්ති පටිකච්චෙව නාවචාසි, ඉදානි පන මා මං කිඤ්චි අවච, ‘අරියකොටියමහාදත්තො අමනුස්සභයෙන ගතො’ති වචනතො ලජ්ජාමි, තෙනාහං ඉධෙව වසිස්සං, ත්වං පන අජ්ජෙකදිවසං යත්ථ කත්ථචි වසාහී’’ති. එවං සීලාදිගුණයුත්තො භයභෙරවසහො හොති, තස්මා ඊදිසමත්තානං ඉච්ඡන්තෙනපි සීලාදිගුණයුත්තෙනෙව භවිතබ්බන්ති දස්සෙති. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානි. ได้ยินว่า พระเถระผู้กำลังเดินทาง เห็นป่าที่น่ารื่นรมย์แห่งหนึ่งแล้วคิดว่า "วันนี้เราจะทำสมณธรรมที่นี่แล้วจึงจะไป" จึงลงจากทาง ปูผ้าสังฆาฏิที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่งแล้วนั่งขัดสมาธิ บุตรของรุกขเทวดาไม่สามารถดำรงอยู่ในสภาพเดิมได้ด้วยเดชแห่งศีลของพระเถระ จึงส่งเสียงดัง เทวดานั้นก็ทำให้ต้นไม้ทั้งต้นสั่นสะเทือน แต่พระเถระก็นั่งนิ่งอยู่ เทวดานั้นก็มีควันและเปลวไฟ แต่ก็ไม่สามารถทำให้พระเถระเคลื่อนไหวได้ จากนั้นจึงมาในเพศอุบาสก ไหว้แล้วยืนอยู่ เมื่อถูกถามว่า "นี่ใคร" ก็ตอบว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นเทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไม้นั้น" "เธอทำความวิปริตเหล่านี้หรือ?" "ใช่แล้ว ท่านผู้เจริญ" เมื่อถูกถามว่า "เพราะเหตุใด" ก็ตอบว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บุตรของข้าพเจ้าไม่สามารถดำรงอยู่ในสภาพเดิมได้ด้วยเดชแห่งศีลของท่าน จึงส่งเสียงดัง ข้าพเจ้าจึงทำอย่างนี้เพื่อขับไล่ท่าน" พระเถระกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น ทำไมเธอจึงไม่บอกล่วงหน้าว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านอย่าอยู่ ณ ที่นี้เลย เพราะไม่สะดวกแก่ข้าพเจ้า' แต่บัดนี้ ขอเธออย่าพูดอะไรกับเราเลย เราละอายเพราะคำที่ว่า 'พระมหาทัตตะผู้อยู่ในอริยโกฏิหนีไปเพราะกลัวอมนุษย์' เพราะฉะนั้น เราจะอยู่ที่นี่แหละ ส่วนเธอจงไปอยู่ที่ไหนก็ได้ในวันนี้" ผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ย่อมเป็นผู้ทนต่อภัยและน่าสะพรึงกลัวอย่างนี้ เพราะฉะนั้น จึงแสดงว่าแม้ผู้ปรารถนาตนเช่นนี้ ก็พึงเป็นผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นเท่านั้น บทมีทุติยบทเป็นต้น มีความหมายชัดเจนแล้ว ආකඞ්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอาคังขสูตรเป็นต้น จบแล้ว 5-10. මිගසාලාසුත්තාදිවණ්ණනා ๕-๑๐. อรรถกถามิคสาลสูตรเป็นต้น 75-80. පඤ්චමෙ ඉමස්ස හි පුග්ගලස්ස සීලවිරහිතස්ස පඤ්ඤා සීලං පරිධොවතීති අඛණ්ඩාදිභාවාපාදනෙන සීලං ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු පඤ්ඤාය [Pg.346] සුවිසොධිතං කරොති. යස්ස හි අබ්භන්තරෙ සීලසංවරො නත්ථි, උග්ඝටිතඤ්ඤුතාය පන චාතුප්පදිකගාථාපරියොසානෙ පඤ්ඤාය සීලං ධොවිත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණාති, අයං පඤ්ඤාය සීලං ධොවති නාම සෙය්‍යථාපි සන්තතිමහාමත්තො. ๗๕-๘๐. ในสูตรที่ ๕ บุคคลนี้ผู้ปราศจากศีล ปัญญาย่อมชำระศีลให้บริสุทธิ์ คือทำให้ศีลบริสุทธิ์ดีด้วยปัญญาในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ด้วยการทำให้เป็นศีลที่ไม่ขาดเป็นต้น เพราะผู้ใดไม่มีศีลสังวรภายใน แต่ด้วยความเป็นผู้มีปัญญาเฉียบแหลม ย่อมชำระศีลด้วยปัญญาเมื่อจบคาถา ๔ บาท แล้วบรรลุอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทา ผู้นี้ชื่อว่าชำระศีลด้วยปัญญา เหมือนสันตติมหาอำมาตย์ සීලවා පන පඤ්ඤං ධොවති. යස්ස (දී. නි. අට්ඨ. 1.317) හි පුථුජ්ජනස්ස සීලං සට්ඨිඅසීතිවස්සානි අඛණ්ඩං හොති, සො මරණකාලෙපි සබ්බකිලෙසෙ ඝාතෙත්වා සීලෙන පඤ්ඤං ධොවිත්වා අරහත්තං ගණ්හාති කන්දරසාලපරිවෙණෙ මහාසට්ඨිවස්සත්ථෙරො විය. ථෙරෙ කිර මරණමඤ්චෙ නිපජ්ජිත්වා බලවවෙදනාය නිත්ථුනන්තෙ තිස්සමහාරාජා ‘‘ථෙරං පස්සිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා පරිවෙණද්වාරෙ ඨිතො තං සද්දං සුත්වා පුච්ඡි ‘‘කස්ස සද්දො අය’’න්ති. ථෙරස්ස නිත්ථුනනසද්දොති. ‘‘පබ්බජ්ජාය සට්ඨිවස්සෙන වෙදනාපරිග්ගහමත්තම්පි න කතං, ඉදානි න තං වන්දිස්සාමී’’ති නිවත්තිත්වා මහාබොධිං වන්දිතුං ගතො. තතො උපට්ඨාකදහරො ථෙරං ආහ ‘‘කිං නො, භන්තෙ, ලජ්ජාපෙථ, සද්ධොපි රාජා විප්පටිසාරී හුත්වා ‘න වන්දිස්සාමී’ති ගතො’’ති. කස්මා, ආවුසොති? තුම්හාකං නිත්ථුනනසද්දං සුත්වාති. ‘‘තෙන හි මෙ ඔකාසං කරොථා’’ති වත්වා වෙදනං වික්ඛම්භෙත්වා අරහත්තං පත්වා දහරස්ස සඤ්ඤං අදාසි ‘‘ගච්ඡාවුසො, ඉදානි රාජානං අම්හෙ වන්දාපෙහී’’ති. දහරො ගන්ත්වා ‘‘ඉදානි කිර ථෙරං වන්දථා’’ති ආහ. රාජා සුසුමාරපතිතෙන ථෙරං වන්දන්තො ‘‘නාහං අය්‍යස්ස අරහත්තං වන්දාමි, පුථුජ්ජනභූමියං පන ඨත්වා රක්ඛිතසීලමෙව වන්දාමී’’ති ආහ. එවං සීලෙන පඤ්ඤං ධොවති නාම. සෙසං වුත්තමෙව. ඡට්ඨාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං. แต่ผู้มีศีลย่อมชำระปัญญา เพราะปุถุชนผู้ใดมีศีลไม่ขาดตลอด ๖๐-๘๐ ปี ผู้นั้นแม้ในเวลาใกล้ตายก็ย่อมฆ่ากิเลสทั้งปวง ชำระปัญญาด้วยศีลแล้วบรรลุอรหัต เหมือนพระมหาเถระผู้มีพรรษา ๖๐ ผู้อยู่ในคันธรสาลปริเวณ ได้ยินว่า เมื่อพระเถระนอนอยู่บนเตียงมรณะ ครวญครางด้วยเวทนาอันแรงกล้า พระเจ้าติสสมหาราชเสด็จไปเพื่อจะเยี่ยมพระเถระ ทรงยืนอยู่ที่ประตูปริเวณ ได้ยินเสียงนั้นแล้วตรัสถามว่า "เสียงนี้ของใคร" "เป็นเสียงครวญครางของพระเถระ" "บวชมา ๖๐ พรรษา ยังไม่สามารถกำหนดเวทนาได้เลย บัดนี้เราจะไม่ไหว้ท่าน" แล้วเสด็จกลับไปไหว้พระมหาโพธิ์ จากนั้นสามเณรอุปัฏฐากจึงกราบเรียนพระเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทำให้พวกเราอับอายทำไม แม้พระราชาผู้มีศรัทธาก็ยังทรงเสียพระทัยแล้วเสด็จกลับไปโดยตรัสว่า 'จะไม่ไหว้'" "เพราะเหตุใดเล่า อาวุโส?" "เพราะเสียงครวญครางของท่าน" "ถ้าอย่างนั้น จงเปิดโอกาสให้เรา" ครั้นกล่าวแล้ว ก็ระงับเวทนา บรรลุอรหัต แล้วให้สัญญาณแก่สามเณรว่า "ไปเถิด อาวุโส บัดนี้จงให้พระราชาไหว้เรา" สามเณรไปแล้วกราบเรียนว่า "บัดนี้ขอพระองค์ทรงไหว้พระเถระเถิด" พระราชาทรงไหว้พระเถระด้วยอาการเหมือนจระเข้ล้มลง แล้วตรัสว่า "ข้าพเจ้าไม่ได้ไหว้พระอรหัตตผลของพระผู้เป็นเจ้า แต่ข้าพเจ้าไหว้ศีลที่รักษาไว้ในภูมิแห่งปุถุชนเท่านั้น" ชื่อว่าย่อมชำระปัญญาด้วยศีลอย่างนี้ ส่วนที่เหลือกล่าวไว้แล้ว บทมีฉัฏฐบทเป็นต้น ไม่มีอะไรจะกล่าว මිගසාලාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามิคสาลสูตรเป็นต้น จบแล้ว ආකඞ්ඛවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอาคังขวรรค จบแล้ว (9) 4. ථෙරවග්ගො (๙) ๔. เถรวรรค 1-8. වාහනසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๘. อรรถกถาว่าด้วยวาหนสูตรเป็นต้น 81-88. චතුත්ථස්ස පඨමෙ විමරියාදීකතෙනාති නිම්මරියාදීකතෙන. චෙතසාති එවංවිධෙන චිත්තෙන විහරති. තත්ථ ද්වෙ මරියාදා කිලෙසමරියාදා ච ආරම්මණමරියාදා ච. සචෙ හිස්ස රූපාදිකෙ ආරබ්භ රාගාදයො [Pg.347] උප්පජ්ජෙය්‍යුං, කිලෙසමරියාදා තෙන කතා භවෙය්‍ය. තෙසු පනස්ස එකොපි න උප්පන්නොති කිලෙසමරියාදා නත්ථි. සචෙ පනස්ස රූපාදිධම්මෙ ආවජ්ජෙන්තස්ස එකච්චෙ ආපාථං නාගච්ඡෙය්‍යුං, එවමස්ස ආරම්මණමරියාදා භවෙය්‍ය. තෙ පනස්ස ධම්මෙ ආවජ්ජෙන්තස්ස ආපාථං අනාගතධම්මො නාම නත්ථීති ආරම්මණමරියාදාපි නත්ථි. ඉධ පන කිලෙසමරියාදා අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘කිලෙසමරියාදං භින්දිත්වා’’තිආදි. තතියාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං. ๘๑-๘๘. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า วิมริยาทีกเตน ได้แก่ นิมริยาทีกเตน (ผู้ไม่มีขอบเขต) บทว่า เจตสา ได้แก่ ย่อมอยู่ด้วยจิตมีอย่างนี้เป็นสภาพ ในคำนั้น มารยาทมี ๒ อย่าง คือ กิเลสมารยาท และอารัมมณมารยาท ถ้าหากว่าราคะเป็นต้นพึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น ปรารภรูปเป็นต้น กิเลสมารยาทก็พึงเป็นอันภิกษุนั้นทำแล้ว แต่ราคะเป็นต้นแม้สักอย่างหนึ่งก็ไม่เกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น เพราะฉะนั้น กิเลสมารยาทจึงไม่มี ถ้าหากว่าธรรมมีรูปเป็นต้นบางอย่างไม่พึงมาสู่คลองแห่งใจแก่ภิกษุนั้นผู้มนสิการอยู่ไซร้ อารัมมณมารยาทก็พึงมีแก่ภิกษุนั้นอย่างนี้ แต่ธรรมที่ยังไม่มาสู่คลองแห่งใจชื่อว่าไม่มีแก่ภิกษุนั้นผู้มนสิการธรรมเหล่านั้นอยู่ เพราะฉะนั้น อารัมมณมารยาทก็ไม่มี แต่ในที่นี้ กิเลสมารยาทเป็นสิ่งที่ประสงค์ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ‘‘ทำลายกิเลสมารยาทแล้ว’’ เป็นต้น ในสูตรที่ ๓ เป็นต้น ไม่มีข้อที่จะพึงกล่าว වාහනසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยวาหนสูตรเป็นต้น จบ 9-10. කොකාලිකසුත්තාදිවණ්ණනා ๙-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยโกกาลิกสูตรเป็นต้น 89-90. නවමෙ (සං. නි. ටී. 1.1.181) කොකාලිකනාමකා ද්වෙ භික්ඛූ. තතො ඉධාධිප්පෙතං නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘කොයං කොකාලිකො’’ති පුච්ඡා. සුත්තස්ස අට්ඨුප්පත්තිං දස්සෙතුං ‘‘කස්මා ච උපසඞ්කමී’’ති පුච්ඡා. අයං කිරාතිආදි යථාක්කමං තාසං විස්සජ්ජනං. විවෙකවාසං වසිතුකාමත්තා අප්පිච්ඡතාය ච මා නො කස්සචි…පෙ… වසිංසු. ආඝාතං උප්පාදෙසි අත්තනො ඉච්ඡාවිඝාතනතො. ථෙරා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිය්‍යාදයිංසු පයුත්තවාචාය අකතත්තා ථෙරෙහි ච අදාපිතත්තා. පුබ්බෙපි…පෙ… මඤ්ඤෙති ඉමිනා ථෙරානං කොහඤ්ඤෙ ඨිතභාවං ආසඞ්කති අවණෙ වණං පස්සන්තො විය, සුපරිසුද්ධෙ ආදාසතලෙ ජල්ලං උට්ඨාපෙන්තො විය ච. ๘๙-๙๐. ในสูตรที่ ๙ (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๘๑) ภิกษุ ๒ รูปชื่อโกกาลิกะ เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้ให้แน่นอน จึงมีคำถามว่า ‘‘โกกาลิกะนี้คือใคร’’ เพื่อจะแสดงอรรถุปปัตติของสูตร จึงมีคำถามว่า ‘‘และเพราะเหตุไรจึงเข้าไปเฝ้า’’ บทว่า อะยัง กิราติ เป็นต้น เป็นคำแก้ปัญหาเหล่านั้นโดยลำดับ เพราะเป็นผู้ใคร่จะอยู่ด้วยวิเวก และเพราะเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย จึง (ตั้งใจว่า) อย่าให้ใคร (รู้จักเราเลย)... อยู่แล้ว ยังอาฆาตให้เกิดขึ้น เพราะความปรารถนาของตนถูกขัดขวาง พระเถระทั้งหลายมอบให้แก่ภิกษุสงฆ์ เพราะไม่ได้ทำด้วยวาจาที่ใช้แล้ว และเพราะพระเถระทั้งหลายไม่ได้สั่งให้คนอื่นให้ บทว่า ปุพเพปิ…เป… มัญเญติ ด้วยบทนี้ ย่อมสงสัยว่าพระเถระทั้งหลายตั้งอยู่ในความหลอกลวง เหมือนเห็นแผลในที่ไม่มีแผล และเหมือนทำให้เกิดมลทินในแผ่นกระจกที่บริสุทธิ์ยิ่ง අපරජ්ඣිත්වාති භගවතො සම්මුඛා ‘‘පාපභික්ඛූ ජාතා’’ති වත්වා. මහාසාවජ්ජදස්සනත්ථන්ති මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං, අයමෙව වා පාඨො. මාහෙවන්ති මා එවමාහ, මා එවං භණි. සද්ධාය අයො උප්පාදො සද්ධායො, තං ආවහතීති සද්ධායිකොති ආහ ‘‘සද්ධාය ආගමකරො’’ති. සද්ධායිකොති වා සද්ධාය අයිතබ්බො, සද්ධෙය්‍යොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සද්ධාතබ්බවචනො වා’’ති. บทว่า อปรชฺฌิตฺวา ได้แก่ กล่าวว่า ‘‘ภิกษุผู้ลามกเกิดขึ้นแล้ว’’ ต่อพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค บทว่า มหาสาวชฺชทสฺสนตฺถํ ได้แก่ เพื่อแสดงความเป็นผู้มีโทษมาก หรือบทนี้เป็นบทที่ถูกต้อง บทว่า มาเหวํ ได้แก่ อย่ากล่าวอย่างนี้ อย่าพูดอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งความเชื่อเป็นศรัทธาโย, ผู้ที่นำมาซึ่งศรัทธาโยนั้น ชื่อว่า สัทธายิโก เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ‘‘ผู้ทำความเชื่อให้มา’’ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สัทธายิโก ได้แก่ อันความเชื่อพึงไปถึง คืออันความเชื่อพึงมีได้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘‘หรือผู้มีวาจาอันควรเชื่อ’’ පීළකා නාම බාහිරතො පට්ඨාය අට්ඨීනි භින්දන්ති, ඉමා පන පඨමංයෙව අට්ඨීනි භින්දිත්වා උග්ගතා. තෙනාහ ‘‘අට්ඨීනි භින්දිත්වා උග්ගතාහි පිළකාහී’’ති. තරුණබෙලුවමත්තියොති තරුණබිල්ලඵලමත්තියො. විසගිලිතොති ඛිත්තපහරණො[Pg.348]. තඤ්ච බළිසං විසසමඤ්ඤා ලොකෙ. ආරක්ඛදෙවතානං සද්දං සුත්වාති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ชื่อว่าปีฬกา (ฝี) ย่อมทำลายกระดูกตั้งแต่ภายนอก แต่ฝีเหล่านี้เกิดขึ้นโดยทำลายกระดูกตั้งแต่แรก เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘‘ด้วยฝีทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยทำลายกระดูก’’ บทว่า ตรุณะเปลุวะมัตติโย ได้แก่ มีประมาณเท่าผลมะตูมอ่อน บทว่า วิสะคิลิโต ได้แก่ ผู้กลืนกินยาพิษ คือผู้กลืนกินอาวุธที่เขาซัดไป และเบ็ดนั้นมีชื่อว่าพิษในโลก พึงนำบทว่า ‘‘ได้ยินเสียงของเทวดาผู้รักษา’’ มาเชื่อมความ බ්‍රහ්මලොකෙති සුද්ධාවාසලොකෙ. වරාකොති අනුග්ගහවචනමෙතං. හීනපරියායොති කෙචි. පියසීලාති ඉමිනා එතස්මිං අත්ථෙ නිරුත්තිනයෙන පෙසලාති පදසිද්ධීති දස්සෙති. කබරක්ඛීනීති බ්‍යාධිබලෙන පරිභින්නවණ්ණතාය කබරභූතානි අක්ඛීනි. යත්තකන්ති භගවතො වචනං අඤ්ඤථා කරොන්තෙන යත්තකං තයා අපරද්ධං, තස්ස පමාණං නත්ථීති අත්ථො. යස්මා අනාගාමිනො නාම පහීනකාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදා හොන්ති, ත්වඤ්ච දිට්ඨිකාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදවසෙන ඉධාගතො, තස්මා යාවඤ්ච තෙ ඉදං අපරද්ධන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. บทว่า พรหมโลเก ได้แก่ ในสุทธาวาสโลก บทว่า วราโก นี้เป็นคำที่ไม่แสดงความเอ็นดู บางพวกกล่าวว่า เป็นคำที่แสดงถึงความต่ำทราม ด้วยบทว่า ปิยสีลา นี้ ย่อมแสดงว่าในอรรถนี้ บทว่า เปสลา สำเร็จด้วยนัยแห่งนิรุตติ บทว่า กะพะรักขีนิ ได้แก่ ดวงตาที่มีสีด่างพร้อย เพราะสีถูกทำลายด้วยกำลังแห่งโรค บทว่า ยัตตะกัง ได้แก่ ความว่า โทษที่ท่านทำผิดไปมากเท่าใด โดยทำพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคให้เป็นอย่างอื่น โทษนั้นไม่มีประมาณ เพราะอนาคามีชื่อว่าเป็นผู้ละกามฉันทะและพยาบาทได้แล้ว และท่านมาในที่นี้โดยอาศัยทิฏฐิ กามฉันทะ และพยาบาท เพราะฉะนั้น พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้ว่า ‘‘โทษนี้ที่ท่านทำผิดไปมากเท่าใด’’ අදිට්ඨිප්පත්තොති අප්පත්තදිට්ඨිකො. ගිලිතවිසො විය විසං ගිලිත්වා ඨිතො විය. කුඨාරිසදිසා මූලපච්ඡින්දනට්ඨෙන. උත්තමත්ථෙති අරහත්තෙ. ඛීණාසවොති වදති සුනක්ඛත්තො විය අචෙලං කොරක්ඛත්තියං. යො අග්ගසාවකො විය පසංසිතබ්බො ඛීණාසවො, තං ‘‘දුස්සීලො අය’’න්ති වදති. විචිනාතීති ආචිනොති පසවති. පසංසියනින්දා තාව සම්පන්නගුණපරිධංසනවසෙන පවත්තියා සාවජ්ජතාය කටුකවිපාකා, නින්දියප්පසංසා පන කථං තාය සමවිපාකාති? තත්ථ අවිජ්ජමානගුණසමාරොපනෙන අත්තනො පරෙසඤ්ච මිච්ඡාපටිපත්තිහෙතුභාවතො පසංසියෙන තස්ස සමභාවකරණතො ච. ලොකෙපි හි අසූරං සූරෙන සමං කරොන්තො ගාරය්හො හොති, පගෙව දුප්පටිපන්නං සුප්පටිපන්නෙන සමං කරොන්තොති. บทว่า อทิฏฐิปัตโต ได้แก่ ผู้ยังไม่บรรลุทิฏฐิ เหมือนผู้กลืนยาพิษ คือเหมือนผู้กลืนยาพิษแล้วยืนอยู่ เหมือนขวาน โดยอรรถว่าตัดราก บทว่า อุตตะมัตเถ ได้แก่ ในอรหัตตผล บทว่า ขีณาสะโว ได้แก่ กล่าวเหมือนสุนักขัตตะกล่าวถึงโคระขัตติยะผู้เป็นชีเปลือย (ว่าเป็นพระขีณาสพ) ผู้ใดเป็นพระขีณาสพอันควรสรรเสริญเหมือนพระอัครสาวก ผู้นั้น (โกกาลิกะ) กล่าวว่า ‘‘ผู้นี้เป็นผู้ทุศีล’’ บทว่า วิจินาติ ได้แก่ ย่อมสั่งสม ย่อมให้เกิด การนินทาผู้ควรสรรเสริญ ย่อมเป็นบาปเพราะเป็นไปโดยการทำลายคุณที่สมบูรณ์ และมีวิบากอันเผ็ดร้อน ส่วนการสรรเสริญผู้ควรนินทาเล่า มีวิบากเสมอกันกับการนินทาผู้ควรสรรเสริญนั้นได้อย่างไร? ในคำนั้น เพราะการยกคุณที่ไม่มีขึ้นตั้งไว้ เป็นเหตุแห่งความประพฤติผิดของตนและของผู้อื่น และเพราะการทำให้ผู้นั้นเสมอกับผู้ควรสรรเสริญ แม้ในโลก ผู้ที่ทำให้คนไม่กล้าหาญเสมอกับคนกล้าหาญ ก็เป็นที่ติเตียน นับประสาอะไรกับการทำให้ผู้ประพฤติผิดเสมอกับผู้ประพฤติดีเล่า සකෙන ධනෙනාති අත්තනො සාපතෙය්‍යෙන. අයං අප්පමත්තකො අපරාධො දිට්ඨධම්මිකත්තා සප්පතිකාරත්තා ච තස්ස. අයං මහන්තතරො කලි කතූපචිතස්ස සම්පරායිකත්තා අප්පතිකාරත්තා ච. บทว่า สะเกนะ ธะเนนะ ได้แก่ ด้วยทรัพย์ของตน ความผิดนี้เป็นความผิดเล็กน้อย เพราะเป็นไปในปัจจุบัน และเพราะเป็นสิ่งที่แก้ไขได้ ความผิดนี้เป็นความผิดที่ใหญ่ยิ่งกว่า เพราะเป็นสิ่งที่สั่งสมไว้แล้ว เป็นไปในสัมปรายภพ และเป็นสิ่งที่แก้ไขไม่ได้ නිරබ්බුදොති ගණනාවිසෙසො එසොති ආහ ‘‘නිරබ්බුදගණනායා’’ති, සතසහස්සං නිරබ්බුදානන්ති අත්ථො. යමරියගරහී නිරයං උපෙතීති එත්ථ යථාවුත්තආයුප්පමාණං පාකතිකවසෙන අරියූපවාදිනා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අග්ගසාවකානං පන ගුණමහන්තතාය තතොපි අතිවිය මහන්තතරමෙවාති වදන්ති. บทว่า นิรัพพุโท นี้เป็นจำนวนพิเศษ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ‘‘ด้วยการนับนิรัพพุทะ’’ ความว่า นิรัพพุทะแสน ในคำว่า ‘‘ผู้ติเตียนพระอริยะย่อมเข้าถึงนรก’’ นี้ พึงทราบว่า ประมาณอายุที่กล่าวไว้ เป็นคำที่กล่าวโดยผู้ติเตียนพระอริยะโดยปกติ แต่เพราะความที่พระอัครสาวกทั้งหลายเป็นผู้มีคุณยิ่งใหญ่ (โทษนั้น) จึงยิ่งใหญ่กว่านั้นมากนัก අථ [Pg.349] ඛො බ්‍රහ්මා සහම්පතීති කො අයං බ්‍රහ්මා, කස්මා ච පන භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එතදවොචාති? අයං කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ සහකො නාම භික්ඛු අනාගාමී හුත්වා සුද්ධාවාසෙසු උප්පන්නො, තත්ථ සහම්පති බ්‍රහ්මාති සඤ්ජානන්ති. සො පනාහං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘පදුමනිරයං කිත්තෙස්සාමි, තතො භගවා භික්ඛූනං ආරොචෙස්සති, අථානුසන්ධිකුසලා භික්ඛූ තත්ථායුප්පමාණං පුච්ඡිස්සන්ති, භගවා ආචික්ඛන්තො අරියූපවාදෙ ආදීනවං පකාසෙස්සතී’’ති ඉමිනා කාරණෙන භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එතදවොච. บทว่า อถ โข พรหฺมา สหัมปะติ นี้ พรหมนี้คือใคร และเพราะเหตุไรจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกล่าวคำนี้? พรหมนี้คือภิกษุชื่อสหกะในศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ เป็นพระอนาคามีแล้วบังเกิดในสุทธาวาสโลก ชนทั้งหลายย่อมรู้จักท่านว่า สหัมบดีพรหมในที่นั้น แต่พรหมนั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกล่าวคำนี้ด้วยเหตุนี้ว่า ‘‘ข้าพระองค์จักพรรณนาปทุมนรก จากนั้นพระผู้มีพระภาคจักทรงบอกแก่ภิกษุทั้งหลาย ครั้นแล้วภิกษุผู้ฉลาดในการเชื่อมความจักทูลถามประมาณอายุในนรกนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงบอก จักทรงประกาศโทษในการติเตียนพระอริยะ’’ මගධරට්ඨෙ සංවොහාරතො මාගධකො පත්ථො, තෙන. පච්චිතබ්බට්ඨානස්සාති නිරයදුක්ඛෙන පච්චිතබ්බප්පදෙසස්ස එතං අබ්බුදොති නාමං. වස්සගණනාති එකතො පට්ඨාය දසගුණිතං අබ්බුදආයුම්හි තතො අපරං වීසතිගුණිතං නිරබ්බුදාදීසු වස්සගණනා වෙදිතබ්බා. අයඤ්ච ගණනා අපරිචිතානං දුක්කරාති වුත්තං ‘‘න තං සුකරං සඞ්ඛාතු’’න්ති. කෙචි පන ‘‘තත්ථ තත්ථ පරිදෙවනානත්තෙන කම්මකාරණනානත්තෙනපි ඉමානි නාමානි ලද්ධානී’’ති වදන්ති, අපරෙ ‘‘සීතනරකා එතෙ’’ති. සබ්බත්ථාති අබබාදීසු පදුමපරියොසානෙසු සබ්බෙසු නිරයෙසු. එස නයොති හෙට්ඨිමතො උපරිමස්ස වීසතිගුණතං අතිදිසති. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ในแคว้นมคธ โดยการเรียกขานว่า มาคธกะ เป็นทะนาน เพราะเหตุนั้น บทว่า ปัจจิตัพพัฏฐานัสสะ ได้แก่ ชื่อว่าอัพพุทะนี้ เป็นชื่อของสถานที่ที่พึงเสวยทุกข์ในนรก บทว่า วัสสะคะณะนา ได้แก่ การนับปีพึงทราบว่า ในอายุอัพพุทะเป็นสิบเท่าจากหนึ่งเป็นต้น จากนั้นในนิรัพพุทะเป็นต้น เป็นยี่สิบเท่า และการนับนี้เป็นสิ่งที่ทำได้ยากสำหรับผู้ไม่คุ้นเคย เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ‘‘การนับนั้นไม่ทำได้ง่าย’’ แต่บางพวกกล่าวว่า ‘‘ชื่อเหล่านี้ได้มาเพราะความแตกต่างของการคร่ำครวญในที่นั้นๆ และความแตกต่างของการกระทำกรรม’’ บางพวกกล่าวว่า ‘‘นรกเหล่านี้เป็นนรกเย็น’’ บทว่า สัพพัตถะ ได้แก่ ในนรกทั้งปวง ตั้งแต่อพพะเป็นต้น จนถึงปทุมนรก บทว่า เอสะ นะโย นี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นยี่สิบเท่าของนรกเบื้องบนจากนรกเบื้องล่าง ในสูตรที่ ๑๐ ไม่มีข้อที่จะพึงกล่าว කොකාලිකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยโกกาลิกสูตรเป็นต้น จบ ථෙරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการพรรณนาเถรวรรค. (10) 5. උපාලිවග්ගො (๑๐) ๕. อุบาลีวรรค 1-4. කාමභොගීසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๔. การพรรณนากามโภคีสูตรเป็นต้น 91-94. පඤ්චමස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. චතුත්ථෙ තපනං සන්තපනං කායස්ස ඛෙදනං තපො, සො එතස්ස අත්ථීති තපස්සී, තං තපස්සිං. යස්මා තථාභූතො තපනිස්සිතො, තපො වා තන්නිස්සිතො, තස්මා ආහ ‘‘තපනිස්සිතක’’න්ති. ලූඛං ඵරුසං සාධුසම්මතාචාරවිරහතො න පසාදනීයං ආජීවති වත්තතීති ලූඛාජීවී, තං ලූඛාජීවිං. උපක්කොසතීති උප්පණ්ඩෙති[Pg.350], උපහසනවසෙන පරිභාසති. උපවදතීති අවඤ්ඤාපුබ්බකං අපවදති. තෙනාහ ‘‘හීළෙති වම්භෙතී’’ති. ข้อ 91-94. บทที่หนึ่งเป็นต้นแห่งวรรคที่ 5 มีเนื้อความตื้น. ในสูตรที่ 4 (สูตรที่ 94) ตบะ คือการทำกายให้ลำบาก ให้เร่าร้อน ให้เหน็ดเหนื่อย, บุคคลใดมีตบะนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า ตปัสสี (ผู้มีตบะ), ซึ่งตปัสสีนั้น. เพราะเหตุที่บุคคลผู้เป็นเช่นนั้นอาศัยตบะ หรือตบะอาศัยบุคคลนั้น ฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ตปนิสสิตกะ' (ผู้มีตบะเป็นที่อาศัย). บุคคลใดเลี้ยงชีพด้วยสิ่งที่หยาบกระด้าง ไม่น่าเลื่อมใส เพราะปราศจากอาจาระที่สัตบุรุษยอมรับ บุคคลนั้นชื่อว่า ลูขาชีวี (ผู้มีอาชีพเศร้าหมอง), ซึ่งลูขาชีวีนั้น. คำว่า อุปักโกสติ คือ ย่อมเยาะเย้ย ย่อมบริภาษด้วยอำนาจการหัวเราะเยาะ. คำว่า อุปวทติ คือ ย่อมกล่าวโทษโดยมีความดูหมิ่นนำหน้า. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมดูหมิ่น ย่อมเหยียดหยาม'. කාමභොගීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการพรรณนากามโภคีสูตรเป็นต้น. 5. උත්තියසුත්තවණ්ණනා ๕. การพรรณนาอุตติยสูตร 95. පඤ්චමෙ පච්චන්තෙ භවං පච්චන්තිමං. පාකාරස්ස ථිරභාවං උද්ධමුද්ධං පාපෙතීති උද්ධාපං, පාකාරමූලං. ආදි-සද්දෙන පාකාරද්වාරබන්ධපරිඛාදීනං සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. පණ්ඩිතදොවාරිකට්ඨානියං කත්වා භගවා අත්තානං දස්සෙසීති දස්සෙන්තො ‘‘එකද්වාරන්ති කස්මා ආහා’’ති චොදනං සමුට්ඨාපෙසි. යස්සා පඤ්ඤාය වසෙන පුරිසො පණ්ඩිතොති වුච්චති, තං පණ්ඩිච්චන්ති ආහ ‘‘පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො’’ති. තංතංඉතිකත්තබ්බතාසු ඡෙකභාවො බ්‍යත්තභාවො වෙය්‍යත්තියං. මෙධති සම්මොහං හිංසති විධමතීති මෙධා, සා එතස්ස අත්ථීති මෙධාවී. ඨානෙ ඨානෙ උප්පත්ති එතිස්සා අත්ථීති ඨානුප්පත්තිකා, ඨානසො උප්පජ්ජනපඤ්ඤා. අනුපරියායන්ති එතෙනාති අනුපරියායො, සො එව පථොති අනුපරියායපථො, පරිතො පාකාරස්ස අනුසංයායනමග්ගො. පාකාරභාගා සන්ධාතබ්බා එත්ථාති පාකාරසන්ධි, පාකාරස්ස ඵුල්ලිතප්පදෙසො. සො පන හෙට්ඨිමන්තෙන ද්වින්නම්පි ඉට්ඨකානං විගමෙන එවං වුච්චතීති ආහ ‘‘ද්වින්නං ඉට්ඨකානං අපගතට්ඨාන’’න්ති. ඡින්නට්ඨානන්ති ඡින්නභින්නප්පදෙසො, ඡිද්දට්ඨානං වා. තඤ්හි විවරන්ති වුච්චති. ๙๕. ในสูตรที่ 5 (สูตรที่ 95) คำว่า ปัจจันติมะ คือ สิ่งที่อยู่ในปัจจันตชนบท. คำว่า อุทธาปะ คือ สิ่งที่ทำให้กำแพงมั่นคงขึ้นไปเรื่อยๆ ได้แก่ รากฐานของกำแพง. พึงทราบว่าด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์การผูกประตู คู เป็นต้น ของกำแพง. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระองค์โดยทรงทำหน้าที่เป็นนายประตูผู้ฉลาด จึงทรงตั้งคำถามว่า 'เพราะเหตุไรจึงตรัสว่า มีประตูเดียว'. ปัญญาใดที่ทำให้บุคคลชื่อว่าบัณฑิต ปัญญานั้นเรียกว่า ปัณฑิจจะ (ความเป็นบัณฑิต) จึงตรัสว่า 'ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต'. ความฉลาด ความเชี่ยวชาญในกิจที่ควรทำนั้นๆ ชื่อว่า เวยยัตติยะ (ความเชี่ยวชาญ). คำว่า เมธา คือ ปัญญาที่ย่อมทำลาย ย่อมกำจัดความหลง. ผู้มีเมธานั้นชื่อว่า เมธาวี (ผู้มีปัญญา). ปัญญาที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ ชื่อว่า ฐานุปปัตติกา (ปัญญาที่เกิดขึ้นตามเหตุการณ์) คือ ปัญญาที่เกิดขึ้นตามเหตุ. สิ่งที่ย่อมเวียนไปตามสิ่งนี้ชื่อว่า อนุปริยายะ ทางนั้นนั่นแหละชื่อว่า อนุปริยายปถะ คือ ทางเดินรอบกำแพง. ส่วนของกำแพงที่ควรเชื่อมต่อกันในที่นี้ชื่อว่า ปาการสันธิ (รอยต่อกำแพง) คือ ส่วนที่กำแพงแตกออก. ส่วนนั้นย่อมถูกเรียกว่าอย่างนี้ด้วยการหลุดออกของอิฐทั้งสองก้อนที่ปลายด้านล่าง จึงตรัสว่า 'ที่ที่อิฐสองก้อนหลุดออกไป'. คำว่า ฉินนัฏฐานะ (ที่ที่ขาด) คือ ส่วนที่ขาดและแตก หรือที่ที่เป็นช่อง. เพราะที่นั้นย่อมถูกเรียกว่า วิวระ (ช่อง). උත්තියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการพรรณนาอุตติยสูตร. 6-8. කොකනුදසුත්තාදිවණ්ණනා ๖-๘. การพรรณนาโกกานุทสูตรเป็นต้น 96-98. ඡට්ඨෙ ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං ආරම්මණට්ඨෙන ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිවචනතො. අවිජ්ජාපි දිට්ඨිට්ඨානං උපනිස්සයාදිභාවෙන පවත්තනතො. යථාහ ‘‘අස්සුතවා, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො’’තිආදි (ධ. ස. 1007). ඵස්සොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථා [Pg.351] චාහ ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා (දී. නි. 1.118-130) ඵුස්ස ඵුස්ස පටිසංවෙදියන්තී’’ති (දී. නි. 1.144) ච. සඤ්ඤාපි දිට්ඨිට්ඨානං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා (සු. නි. 880; මහානි. 109), පථවිතො සඤ්ඤත්වා’’ති (ම. නි. 1.2) ච ආදි. විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨානං. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා, සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහූ’’ති (සු. නි. 892; මහානි. 121), ‘‘තක්කී හොති වීමංසී’’ති (දී. නි. 1.34) ච ආදි. අයොනිසොමනසිකාරොපි දිට්ඨිට්ඨානං. තෙනාහ භගවා – ‘‘තස්සෙවං අයොනිසො මනසිකරොතො ඡන්නං දිට්ඨීනං අඤ්ඤතරා දිට්ඨි උප්පජ්ජති, අත්ථි මෙ අත්තාති තස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’තිආදි (ම. නි. 1.19). ข้อ 96-98. ในสูตรที่ 6 ขันธ์ทั้งหลายก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ โดยความเป็นอารมณ์ ตามคำที่ตรัสว่า 'ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา' เป็นต้น. อวิชชาก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ เพราะเป็นไปโดยความเป็นอุปนิสัยเป็นต้น. ดังที่ตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในอริยธรรม' เป็นต้น (ธ. ส. 1007). ผัสสะก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ. ดังที่ตรัสว่า 'แม้สิ่งนั้นก็มีผัสสะเป็นปัจจัย (ที. นิ. 1.118-130) ย่อมเสวยอารมณ์โดยการกระทบแล้วกระทบเล่า' (ที. นิ. 1.144) ด้วย. สัญญา (ความจำ) ก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ. เพราะสิ่งนี้ตรัสไว้ว่า 'สังขารแห่งปปัญจะมีสัญญาเป็นนิทาน (สุ. นิ. 880; มหานิ. 109), เพราะสำคัญในปฐวี' (ม. นิ. 1.2) เป็นต้น. วิตกก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ. และสิ่งนี้ก็ตรัสไว้ว่า 'ครั้นตรึกตรองแล้วในทิฏฐิทั้งหลาย ย่อมกล่าวธรรมสองอย่างว่าจริงหรือเท็จ' (สุ. นิ. 892; มหานิ. 121), 'เป็นผู้ตรึกตรอง เป็นผู้พิจารณา' (ที. นิ. 1.34) เป็นต้น. อโยนิโสมนสิการ (การมนสิการโดยไม่แยบคาย) ก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'เมื่อบุคคลนั้นมนสิการโดยไม่แยบคายอย่างนี้ ทิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาทิฏฐิ 6 อย่างย่อมเกิดขึ้น, ทิฏฐิว่าอัตตาของเรามีอยู่ ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นโดยความเป็นจริง โดยความเป็นของแท้' เป็นต้น (ม. นิ. 1.19). යා දිට්ඨීති ඉදානි වුච්චමානානං අට්ඨාරසන්නං පදානං සාධාරණං මූලපදං. දිට්ඨියෙව දිට්ඨිගතං ගූථගතං විය, දිට්ඨීසු වා ගතං ඉදං දස්සනං ද්වාසට්ඨිදිට්ඨීසු අන්තොගධත්තාතිපි දිට්ඨිගතං, දිට්ඨියා වා ගතං දිට්ඨිගතං. ඉදඤ්හි ‘‘අත්ථි මෙ අත්තා’’තිආදි දිට්ඨියා ගමනමත්තමෙව, නත්ථෙත්ථ අත්තා වා නිච්චො වා කොචීති වුත්තං හොති. සා චායං දිට්ඨි දුන්නිග්ගමනට්ඨෙන ගහනං. දුරතික්කමට්ඨෙන සප්පටිභයට්ඨෙන ච කන්තාරො දුබ්භික්ඛකන්තාරවාළකන්තාරාදයො විය. සම්මාදිට්ඨියා විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන, විලොමනට්ඨෙන වා විසූකං. කදාචි සස්සතස්ස, කදාචි උච්ඡෙදස්ස වා ගහණතො විරූපං ඵන්දිතන්ති විප්ඵන්දිතං. බන්ධනට්ඨෙන සංයොජනං. දිට්ඨියෙව අන්තො තුදනට්ඨෙන දුන්නීහරණීයට්ඨෙන ච සල්ලන්ති දිට්ඨිසල්ලං. දිට්ඨියෙව පීළාකරණට්ඨෙන සම්බාධොති දිට්ඨිසම්බාධො. දිට්ඨියෙව මොක්ඛාවරණට්ඨෙන පලිබොධොති දිට්ඨිපලිබොධො. දිට්ඨියෙව දුම්මොචනීයට්ඨෙන බන්ධනන්ති දිට්ඨිබන්ධනං. දිට්ඨියෙව දුරුත්තරණට්ඨෙන පපාතොති දිට්ඨිපපාතො. දිට්ඨියෙව ථාමගතට්ඨෙන අනුසයොති දිට්ඨානුසයො. දිට්ඨියෙව අත්තානං සන්තාපෙතීති දිට්ඨිසන්තාපො. දිට්ඨියෙව අත්තානං අනුදහතීති දිට්ඨිපරිළාහො. දිට්ඨියෙව කිලෙසකායං ගන්ථෙතීති දිට්ඨිගන්ථො. දිට්ඨියෙව භුසං ආදියතීති දිට්ඨුපාදානං. දිට්ඨියෙව ‘‘සච්ච’’න්තිආදිවසෙන අභිනිවිසතීති දිට්ඨාභිනිවෙසො. දිට්ඨියෙව ‘‘ඉදං පර’’න්ති ආමසති, පරතො වා ආමසතීති දිට්ඨිපරාමාසො, සමුට්ඨාති එතෙනාති සමුට්ඨානං, කාරණං. සමුට්ඨානස්ස භාවො සමුට්ඨානට්ඨො, තෙන සමුට්ඨානට්ඨෙන, කාරණභාවෙනාති අත්ථො. සත්තමට්ඨමෙසු නත්ථි වත්තබ්බං. คำว่า ยา ทิฏฐิ (ทิฏฐิใด) เป็นบทมูลฐานทั่วไปของบท 18 บทที่กำลังกล่าวถึงในบัดนี้. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิคตะ (ความเห็นที่ไปแล้ว) เหมือนกับคูถคตะ (สิ่งที่ไปสู่คูถ), หรือทัสสนะนี้ไปแล้วในทิฏฐิทั้งหลาย เพราะเป็นส่วนหนึ่งของทิฏฐิ 62 อย่าง จึงชื่อว่า ทิฏฐิคตะ, หรือสิ่งที่ไปแล้วด้วยทิฏฐิชื่อว่า ทิฏฐิคตะ. เพราะสิ่งนี้เป็นเพียงการดำเนินไปของทิฏฐิว่า 'อัตตาของเรามีอยู่' เป็นต้น ไม่ได้หมายความว่ามีอัตตาหรือสิ่งเที่ยงแท้ใดๆ ในที่นี้. และทิฏฐินี้ชื่อว่า คหนะ (ป่าทึบ) เพราะยากที่จะออกไปได้. ชื่อว่า กันตาระ (กันดาร) เพราะยากที่จะข้ามพ้นไปได้ และเพราะเป็นที่น่าสะพรึงกลัว เหมือนกันดารที่อดอยาก กันดารที่มีสัตว์ร้าย เป็นต้น. ชื่อว่า วิสูกะ (ความเห็นที่เป็นข้าศึก) เพราะเป็นสิ่งที่ถูกสัมมาทิฏฐิแทงทะลุได้ หรือเพราะเป็นสิ่งที่ขัดแย้งกัน. ชื่อว่า วิปผันทิตะ (ความดิ้นรน) เพราะบางครั้งยึดถือสัสสตทิฏฐิ บางครั้งยึดถืออุจเฉททิฏฐิ จึงเป็นการดิ้นรนที่ผิดแปลกไป. ชื่อว่า สังโยชน์ (เครื่องผูก) โดยความเป็นเครื่องผูก. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิสัลละ (ลูกศรคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ทิ่มแทงภายใน และยากที่จะถอนออกได้. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิสัมพาธะ (ความคับแค้นคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ทำให้เกิดความคับแค้น. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิปริโพธะ (เครื่องกั้นคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่กั้นโมกขะ (ความหลุดพ้น). ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิพันธนะ (เครื่องผูกคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ยากจะปลดเปลื้องได้. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิปปาตะ (เหวคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ยากจะข้ามพ้นได้. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐานุสัย (อนุสัยคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ฝังแน่น. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิสันตาปะ (ความเร่าร้อนคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ยังตนให้เร่าร้อน. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิปริฬาหะ (ความกระวนกระวายคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ยังตนให้กระวนกระวาย. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิคันถะ (เครื่องผูกคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ผูกกายแห่งกิเลส. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐุปาทาน (ความยึดมั่นคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ยึดมั่นอย่างแรงกล้า. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐาภินิเวส (ความยึดมั่นในทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ยึดมั่นโดยความเป็น 'จริง' เป็นต้น. ทิฏฐินั่นแหละชื่อว่า ทิฏฐิปรามาส (ความลูบคลำคือทิฏฐิ) เพราะเป็นสิ่งที่ลูบคลำว่า 'นี่เป็นสิ่งอื่น' หรือลูบคลำจากสิ่งอื่น. สิ่งที่ย่อมเกิดขึ้นด้วยสิ่งนี้ชื่อว่า สมุฏฐานะ (เหตุเกิด) คือ เหตุ. ความเป็นแห่งสมุฏฐานะชื่อว่า สมุฏฐานัตถะ (อรรถแห่งเหตุเกิด) ด้วยสมุฏฐานัตถะนั้น คือด้วยความเป็นเหตุ. ในสูตรที่ 7 และ 8 ไม่มีข้อความที่ควรกล่าว. කොකනුදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการพรรณนาโกกานุทสูตรเป็นต้น. 9-10. උපාලිසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาอุบาลีสูตรเป็นต้น ข้อ ๙-๑๐ 99-100. නවමෙ [Pg.352] අජ්ඣොගාහෙත්වා අධිප්පෙතමත්ථං සම්භවිතුං සාධෙතුං දුක්ඛානි දුරභිසම්භවානි. අට්ඨකථායං පන තත්ථ නිවාසොයෙව දුක්ඛොති දස්සෙතුං ‘‘සම්භවිතුං දුක්ඛානි දුස්සහානී’’ති වුත්තං. අරඤ්ඤවනපත්ථානීති අරඤ්ඤලක්ඛණප්පත්තානි වනසණ්ඩානි. වනපත්ථසද්දො හි සණ්ඩභූතෙ රුක්ඛසමූහෙපි වත්තතීති අරඤ්ඤග්ගහණං. පවිවෙකන්ති පකාරතො, පකාරෙහි වා විවෙචනං, රූපාදිපුථුත්තාරම්මණෙ පකාරතො ගමනාදිඉරියාපථප්පකාරෙහි අත්තනො කායස්ස විවෙචනං, ගච්ඡතොපි තිට්ඨතොපි නිසජ්ජතොපි නිපජ්ජතොපි එකස්සෙව පවත්ති. තෙනෙව හි විවෙචෙතබ්බානං විවෙචනාකාරස්ස ච භෙදතො බහුවිධත්තා තෙ එකත්තෙන ගහෙත්වා ‘‘පවිවෙක’’න්ති එකවචනෙන වුත්තං. දුක්කරං පවිවෙකන්ති වා පවිවෙකං කත්තුං න සුඛන්ති අත්ථො. එකීභාවෙති එකත්තභාවෙ. ද්වයංද්වයාරාමොති ද්වින්නං ද්වින්නං භාවාභිරතො. හරන්ති වියාති සංහරන්ති විය විඝාතුප්පාදනෙන. තෙනාහ ‘‘ඝසන්ති වියා’’ති. භයසන්තාසුප්පාදනෙන ඛාදිතුං ආගතා යක්ඛරක්ඛසපිසාචාදයො වියාති අධිප්පායො. ඊදිසස්සාති අලද්ධසමාධිනො. තිණපණ්ණමිගාදිසද්දෙහීති වාතෙරිතානං තිණපණ්ණාදීනං මිගපක්ඛිආදීනඤ්ච භීසනකෙහි භෙරවෙහි සද්දෙහි. විවිධෙහි ච අඤ්ඤෙහි ඛාණුආදීහි යක්ඛාදිආකාරෙහි උපට්ඨිතෙහි භීසනකෙහි. ඝටෙන කීළා ඝටිකාති එකෙ. දසමං උත්තානමෙව. ในข้อ ๙๙-๑๐๐ ในสูตรที่ ๙ บทว่า อชฺโฌคาเหตฺวา ความว่า เพื่อให้สำเร็จเนื้อความที่ประสงค์ไว้ บทว่า ทุกฺขานิ ทุรภิสมฺภวานิ ความว่า ความทุกข์ที่บรรลุได้ยาก. แต่ในอรรถกถา เพื่อแสดงว่าการอยู่นั่นเองเป็นทุกข์ ท่านจึงกล่าวว่า 'ทุกข์ที่ทนได้ยาก' (สมฺภวิตุํ ทุกฺขานิ ทุสฺสฮานิ). บทว่า อรญฺญวนปตฺถานิ ได้แก่ แนวป่าที่ถึงลักษณะแห่งป่า. เพราะคำว่า วนปตฺถะ ย่อมใช้ในความหมายว่าหมู่ไม้ที่เป็นดงด้วย จึงมีการระบุคำว่า อรัญญะ ไว้ด้วย. บทว่า ปวิเวกํ คือ ความวิเวกโดยประการต่างๆ หรือด้วยประการทั้งหลาย, คือการวิเวกกายของตนในอารมณ์ที่ต่างกันมีรูปเป็นต้น ด้วยประการแห่งอิริยาบถมีการไปเป็นต้น, คือความเป็นไปของผู้เดียวแม้กำลังไป แม้กำลังยืน แม้กำลังนั่ง แม้กำลังนอน. เพราะเหตุนั้นแล เพราะความต่างกันแห่งสิ่งที่ควรวิเวกและอาการแห่งการวิเวกมีหลายอย่าง ท่านจึงรวบรวมสิ่งเหล่านั้นโดยความเป็นอันเดียวกันแล้วกล่าวด้วยเอกพจน์ว่า 'ปวิเวกํ'. อีกนัยหนึ่ง บทว่า ทุกฺกรํ ปวิเวกํ ความว่า การทำความวิเวกเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก หรือการทำความวิเวกไม่เป็นสุข. บทว่า เอกีภาเว คือ ในความเป็นผู้เดียว. บทว่า ทฺวยํทฺวยารามํ คือ ผู้ยินดีในธรรมที่เป็นคู่ๆ. บทว่า หรนฺติ วิยา ความว่า ประหนึ่งว่าย่อมนำไป (หรือทำลาย) ด้วยการทำให้เกิดความพินาศ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมกัดกินประหนึ่งว่า' (ฆสนฺติ วิยา). อธิบายว่า เหมือนพวกยักษ์ รากษส และปีศาจเป็นต้น ที่มาเพื่อจะกินด้วยการทำให้เกิดความกลัวและความสะดุ้ง. บทว่า อีทิสสฺสา คือ แก่บุคคลเช่นนี้ผู้ไม่ได้สมาธิ. บทว่า ติณปณฺณมิคาทิสทฺเทหิ คือ ด้วยเสียงที่น่ากลัวและน่าสะพรึงกลัวของหญ้าและใบไม้เป็นต้นที่ลมพัด และของเนื้อและนกเป็นต้น. และด้วยสิ่งที่น่ากลัวต่างๆ อื่นๆ มีตอไม้เป็นต้น ที่ปรากฏขึ้นในรูปของยักษ์เป็นต้น. บางพวกกล่าวว่า การเล่นด้วยหม้อ ชื่อว่า ฆฏิกา. ข้อที่ ๑๐ เป็นสิ่งที่เข้าใจง่ายเท่านั้น. උපාලිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอุบาลีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. උපාලිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอุบาลีวรรค จบแล้ว. දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ทุติยปัณณาสก์ จบแล้ว. 3. තතියපණ්ණාසකං ๓. ตติยปัณณาสก์ (11) 1. සමණසඤ්ඤාවග්ගො (๑๑) ๑. สมณสัญญาวัคค์ 1-12. සමණසඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๑๒. อรรถกถาสมณสัญญา สูตรเป็นต้น 101-112. තතියස්ස [Pg.353] පඨමාදීනි උත්තානානි. ඡට්ඨෙ නිජ්ජරකාරණානීති පජහනකාරණානි. ඉමස්මිං මග්ගො කථීයතීති කත්වා ‘‘අයං හෙට්ඨා…පෙ… පුන ගහිතා’’ති වුත්තං. කිඤ්චාපි නිජ්ජිණ්ණා මිච්ඡාදිට්ඨීති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. යථා මිච්ඡාදිට්ඨි විපස්සනාය නිජ්ජිණ්ණාපි න සමුච්ඡින්නාති සමුච්ඡෙදප්පහානදස්සනත්ථං පුන ගහිතා, එවං මිච්ඡාසඞ්කප්පාදයොපි විපස්සනාය පහීනාපි අසමුච්ඡින්නතාය ඉධ පුන ගහිතාති අයමත්ථො ‘‘මිච්ඡාසඞ්කප්පස්සා’’තිආදීසු සබ්බපදෙසු වත්තබ්බොති දස්සෙති ‘‘එවං සබ්බපදෙසු යොජෙතබ්බො’’ති ඉමිනා. එත්ථ චාති ‘‘සම්මාවිමුත්තිපච්චයා ච අනෙකෙ කුසලා ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තී’’ති එතස්මිං පාළිපදෙ. එත්ථ ච සමුච්ඡෙදවසෙන ච පටිප්පස්සද්ධිවසෙන ච පටිපක්ඛධම්මානං සම්මදෙව විමුච්චනං සම්මාවිමුත්ති. තප්පච්චයා ච මග්ගඵලෙසු අට්ඨ ඉන්ද්‍රියානි භාවනාපාරිපූරිං උපගච්ඡන්තීති මග්ගසම්පයුත්තානිපි සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි උද්ධටානි. මග්ගවසෙන හි ඵලෙසු භාවනාපාරිපූරී නාමාති. අභිනන්දනට්ඨෙනාති අතිවිය සිනෙහනට්ඨෙන. ඉදඤ්හි සොමනස්සින්ද්‍රියං උක්කංසගතසාතසභාවතො සම්පයුත්තධම්මෙ සිනෙහන්තං තෙමෙන්තං විය පවත්තති. පවත්තසන්තතිආධිපතෙය්‍යට්ඨෙනාති විපාකසන්තානස්ස ජීවනෙ අධිපතිභාවෙන. එවන්තිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස නිගමනං. සත්තමාදීනි උත්තානත්ථානි. ในข้อ ๑๐๑-๑๑๒ บทแรกเป็นต้นแห่งตติยปัณณาสก์เป็นสิ่งที่เข้าใจง่าย. ในสูตรที่ ๖ บทว่า นิชฺชรกาณานิ คือ เหตุแห่งการละ. ในสูตรนี้ เพราะกล่าวถึงมรรค ท่านจึงกล่าวว่า 'นี้เบื้องล่าง...เป...ถูกถือเอาอีก'. พึงนำมาเชื่อมโยงว่า แม้มิจฉาทิฏฐิก็ถูกกำจัดแล้ว. เหมือนมิจฉาทิฏฐิ แม้ถูกกำจัดแล้วด้วยวิปัสสนา แต่ก็ยังไม่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง จึงถูกยกขึ้นมาอีกเพื่อแสดงการละด้วยสมุจเฉท ฉันใด แม้มิจฉาสังกัปปะเป็นต้น แม้ละได้แล้วด้วยวิปัสสนา แต่เพราะยังไม่ถูกตัดขาด ในที่นี้จึงถูกยกขึ้นมาอีก ฉันนั้น นี้คือความหมายที่พึงกล่าวในบททั้งปวงมี 'มิจฺฉาสงฺกปฺปสฺสา' เป็นต้น ท่านย่อมแสดงด้วยคำนี้ว่า 'พึงประกอบในบททั้งปวงอย่างนี้'. ในบทบาลีว่า 'สมฺมาวิมุตฺติปจฺจยา จ อเนกา กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูริํ คจฺฉนฺติ' นี้. ในที่นี้ สัมมาวิมุตติ คือ การหลุดพ้นโดยชอบแห่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ด้วยอำนาจสมุจเฉทและด้วยอำนาจปฏิปัสสัทธิ. และเพราะสัมมาวิมุตตินั้นเป็นปัจจัย อินทรีย์ ๘ ในมรรคและผลทั้งหลายย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา, อินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้นที่ประกอบด้วยมรรคก็ถูกยกขึ้นมา. เพราะความบริบูรณ์แห่งภาวนาในผลทั้งหลาย ชื่อว่ามีได้ด้วยอำนาจมรรค. บทว่า อภินนฺทนฏฺเฐน คือ โดยอรรถว่ามีความรักใคร่มาก. เพราะโสมนัสสินทรีย์นี้ ย่อมเป็นไปประหนึ่งว่ารักใคร่และทำให้ชุ่มชื่นแก่ธรรมที่สัมปยุต โดยภาวะแห่งความสุขที่ถึงความยอดเยี่ยม. บทว่า ปวตฺตสนฺตติอาธิปเตยฺยฏฺเฐน คือ โดยความเป็นใหญ่ในการดำรงอยู่แห่งการสืบต่อของวิบาก. คำว่า เอวนฺติ เป็นต้น เป็นการสรุปเนื้อความที่กล่าวมาแล้ว. สูตรที่ ๗ เป็นต้น มีเนื้อความเข้าใจง่าย. සමණසඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสมณสัญญา สูตรเป็นต้น จบแล้ว. සමණසඤ්ඤාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสมณสัญญาวัคค์ จบแล้ว. (12) 2. පච්චොරොහණිවග්ගො (๑๒) ๒. ปัจโจโรหณิวรรค 1-4. පඨමඅධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๔. อรรถกถาปฐมอธรรมสูตรเป็นต้น 113-116. දුතියස්ස පඨමදුතියානි උත්තානත්ථානි. තතියෙ ජානං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානිතබ්බං සබ්බං ජානාති එව. න හි පදෙසඤාණෙ [Pg.354] ඨිතො ජානිතබ්බං සබ්බං ජානාති. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන හි අවිසෙසග්ගහණෙන ච ‘‘ජාන’’න්ති ඉමිනා නිරවසෙසං ඤෙය්‍යජාතං පරිග්ගය්හතීති තබ්බිසයාය ජානනකිරියාය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව කරණං භවිතුං යුත්තං, පකරණවසෙන ‘‘භගවා’’ති සද්දන්තරසන්නිධානෙන ච අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. පස්සිතබ්බමෙව පස්සතීති දිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤාචක්ඛුධම්මචක්ඛුබුද්ධචක්ඛුසමන්තචක්ඛුසඞ්ඛාතෙහි ඤාණචක්ඛූහි පස්සිතබ්බං පස්සති එව. අථ වා ජානං ජානාතීති යථා අඤ්ඤෙ සවිපල්ලාසා කාමරූපපරිඤ්ඤාවාදිනො ජානන්තාපි විපල්ලාසවසෙන ජානන්ති, න එවං භගවා. භගවා පන පහීනවිපල්ලාසත්තා ජානන්තො ජානාති එව, දිට්ඨිදස්සනස්ස අභාවා පස්සන්තො පස්සතියෙවාති අත්ථො. චක්ඛු විය භූතොති දස්සනපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛු විය භූතො. යථා හි චක්ඛු සත්තානං දස්සනත්ථං පරිණෙති සාධෙති, එවං ලොකස්ස යාථාවදස්සනසාධනතොපි දස්සනකිච්චපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛු විය භූතො, පඤ්ඤාචක්ඛුමයත්තා වා සයම්භුඤාණෙන පඤ්ඤාචක්ඛුං භූතො පත්තොති වා චක්ඛුභූතො. ในข้อ ๑๑๓-๑๑๖ บทแรกและบทที่สองแห่งทุติยปัณณาสก์มีเนื้อความเข้าใจง่าย. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ชานํ ชานาติ ความว่า ทรงรู้อยู่ก็ทรงรู้สิ่งทั้งปวงที่ควรรู้ด้วยสัพพัญญุตญาณนั่นเอง. เพราะบุคคลผู้ตั้งอยู่ในปเทสญาณ ย่อมไม่รู้สิ่งทั้งปวงที่ควรรู้. เพราะด้วยการระบุอย่างยอดเยี่ยมและการรับเอาโดยไม่จำกัดด้วยคำว่า 'ชานํ' นี้ ย่อมครอบคลุมสิ่งที่ควรรู้ทั้งปวงโดยไม่เหลือ ดังนั้น สัพพัญญุตญาณเท่านั้นจึงควรเป็นเครื่องมือในการรู้ที่เป็นไปในอารมณ์นั้น, และความหมายนี้พึงแสดงให้ชัดเจนโดยอาศัยบริบทและโดยการอยู่ใกล้กับคำอื่นว่า 'ภควา'. บทว่า ปสฺสิตพฺพเมว ปสฺสติ ความว่า ทรงเห็นสิ่งที่ควรเห็นด้วยญาณจักษุทั้งหลายที่นับว่า ทิพยจักษุ ปัญญาจักษุ ธัมมจักษุ พุทธจักษุ และสมันตจักษุ นั่นเอง. อีกนัยหนึ่ง บทว่า ชานํ ชานาติ ความว่า เหมือนอย่างที่คนอื่นผู้มีความวิปลาส ผู้กล่าวถึงการกำหนดรู้กามและรูป แม้รู้ก็รู้ด้วยอำนาจความวิปลาส, พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่เป็นเช่นนั้น. แต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะทรงละความวิปลาสได้แล้ว เมื่อทรงรู้ก็ทรงรู้ตามจริง, เพราะไม่มีทิฏฐิวิปลาส เมื่อทรงเห็นก็ทรงเห็นตามจริง ดังนี้คือความหมาย. บทว่า จกฺขุภูโต คือ เป็นผู้เป็นดังจักษุโดยอรรถว่าเป็นผู้นำไปในการเห็น. เหมือนอย่างที่จักษุย่อมนำไปและทำให้สำเร็จการเห็นแก่สัตว์ทั้งหลาย ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นผู้เป็นดังจักษุโดยอรรถว่าเป็นผู้นำในกิจแห่งการเห็น เพราะทรงทำให้สำเร็จการเห็นตามความเป็นจริงแก่โลก ฉันนั้น, หรือชื่อว่าจักษุภูโต เพราะประกอบด้วยปัญญาจักษุ หรือเพราะทรงบรรลุปัญญาจักษุด้วยสยัมภูญาณ หรือว่าเป็นผู้เป็นดังจักษุ. ඤාණසභාවොති විදිතකරණට්ඨෙන ඤාණසභාවො. අවිපරීතසභාවට්ඨෙන පරියත්තිධම්මප්පවත්තනතො වා හදයෙන චින්තෙත්වා වාචාය නිච්ඡාරිතධම්මමයොති ධම්මභූතො. තෙනාහ ‘‘ධම්මසභාවො’’ති. ධම්මා වා බොධිපක්ඛියා තෙහි උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො, අනඤ්ඤසාධාරණං වා ධම්මං පත්තො අධිගතොති ධම්මභූතො. සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතොති ආහ ‘‘සෙට්ඨසභාවො’’ති. අථ වා බ්‍රහ්මා වුච්චති මග්ගො, තෙන උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො, තඤ්ච සයම්භුඤාණෙන පත්තොති බ්‍රහ්මභූතො. චතුසච්චධම්මං වදතීති වත්තා. චිරං සච්චප්පටිවෙධං පවත්තෙන්තො වදතීති පවත්තා. අත්ථං නීහරිත්වාති දුක්ඛාදිඅත්ථං තත්ථාපි පීළනාදිඅත්ථං උද්ධරිත්වා. පරමත්ථං වා නිබ්බානං පාපයිතා නින්නෙතා. අමතාධිගමපටිපත්තිදෙසනාය අමතසච්ඡිකිරියං සත්තෙසු උප්පාදෙන්තො අමතං දදාතීති අමතස්ස දාතා. බොධිපක්ඛියධම්මානං තදායත්තභාවතො ධම්මසාමී. චතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං. คำว่า ญาณสภาโว (มีญาณเป็นสภาวะ) คือ มีญาณเป็นสภาวะโดยอรรถว่าทำให้รู้. หรือเป็นผู้มีธรรมเป็นสภาวะ เพราะการยังปริยัติธรรมให้เป็นไปโดยสภาวะที่ไม่วิปริต หรือเพราะเป็นผู้มีธรรมที่ตรึกด้วยใจแล้วเปล่งออกมาด้วยวาจา จึงชื่อว่าเป็นธรรม. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “มีธรรมเป็นสภาวะ” หรือเป็นผู้มีธรรมเป็นสภาวะ เพราะธรรมคือโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายเกิดขึ้นจากพระองค์ และเพราะพระองค์ทรงยังธรรมเหล่านั้นให้เกิดขึ้นแก่โลก, หรือเป็นผู้บรรลุถึงธรรมที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น จึงชื่อว่าเป็นธรรม. ชื่อว่าเป็นพรหมโดยอรรถว่าประเสริฐ จึงกล่าวว่า “มีสภาวะประเสริฐ” อีกอย่างหนึ่ง คำว่า พรหม หมายถึงมรรค, เป็นผู้มีพรหมเป็นสภาวะ เพราะเกิดขึ้นด้วยมรรคนั้น และเพราะทรงยังมรรคนั้นให้เกิดขึ้นแก่โลก, และทรงบรรลุมรรคนั้นด้วยสยัมภูญาณ จึงชื่อว่าเป็นพรหม. คำว่า วตฺตา (ผู้กล่าว) คือ ผู้กล่าวซึ่งธรรมคืออริยสัจ ๔. คำว่า ปวตฺตา (ผู้ยังให้เป็นไป) คือ ผู้ยังการแทงตลอดสัจจะให้เป็นไปตลอดกาลนาน. คำว่า อตฺถํ นีหริตฺวา (นำเนื้อความออกแล้ว) คือ นำเนื้อความมีทุกข์เป็นต้น และในทุกข์นั้นก็นำเนื้อความมีบีบคั้นเป็นต้นออกมา. หรือเป็นผู้นำไปสู่ปรมัตถ์คือนิพพาน. คำว่า อมตสฺส ทาตา (ผู้ให้อมตะ) คือ ผู้ให้อมตะ เพราะทรงยังการทำให้แจ้งอมตะให้เกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายด้วยการแสดงปฏิปทาเพื่อบรรลุอมตะ. คำว่า ธัมมสามี (เป็นเจ้าของธรรม) เพราะโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายมีพระองค์เป็นที่อาศัย. ในสูตรที่ ๔ ไม่มีสิ่งที่ควรกล่าว. පඨමඅධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมอธรรมสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 5-42. සඞ්ගාරවසුත්තාදිවණ්ණනා ๕-๔๒. อรรถกถาสังคารวสูตรเป็นต้น 117-154. පඤ්චමෙ [Pg.355] අප්පකාති ථොකා, න බහූ. අථායං ඉතරා පජාති යා පනායං අවසෙසා පජා සක්කායදිට්ඨිතීරමෙව අනුධාවති, අයමෙව බහුතරාති අත්ථො. සම්මදක්ඛාතෙති සම්මා අක්ඛාතෙ සුකථිතෙ. ධම්මෙති තව දෙසනාධම්මෙ. ධම්මානුවත්තිනොති තං ධම්මං සුත්වා තදනුච්ඡවිකං පටිපදං පූරෙත්වා මග්ගඵලසච්ඡිකරණෙන ධම්මානුවත්තිනො. මච්චුනො ඨානභූතන්ති කිලෙසමාරසඞ්ඛාතස්ස මච්චුනො නිවාසට්ඨානභූතං. සුදුත්තරං තරිත්වා පාරමෙස්සන්තීති යෙ ජනා ධම්මානුවත්තිනො, තෙ එතං සුදුත්තරං දුරතික්කමං මාරධෙය්‍යං තරිත්වා අතික්කමිත්වා නිබ්බානපාරං ගමිස්සන්ති. ในสูตรที่ ๕ คำว่า อัปปกะ คือ น้อย ไม่มาก. ส่วนหมู่สัตว์อื่นที่เหลือนี้ ย่อมแล่นไปสู่ฝั่งแห่งสักกายทิฏฐิเท่านั้น นี้แหละมีมากกว่า ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า สัมมทักขาเต คือ กล่าวดีแล้ว, บอกดีแล้ว. คำว่า ธัมเม คือ ในพระธรรมเทศนาของพระองค์. คำว่า ธัมมานุวัตติโน คือ ผู้ประพฤติตามธรรม โดยการฟังธรรมนั้นแล้วบำเพ็ญปฏิปทาที่สมควรแก่ธรรมนั้น และทำให้แจ้งซึ่งมรรคผล. คำว่า มัจจุโน ฐานภูตัง คือ เป็นที่ตั้งแห่งมัจจุราชอันได้แก่กิเลสมาร, เป็นที่อยู่อาศัยของมัจจุราช. คำว่า สุทุตตรัง ตริตวา ปารเมสสันติ คือ ชนเหล่าใดเป็นผู้ประพฤติตามธรรม ชนเหล่านั้นจักข้ามพ้นแดนแห่งมารอันข้ามได้ยากยิ่งนี้ไปสู่ฝั่งคือนิพพาน. කණ්හං ධම්මං විප්පහායාති කායදුච්චරිතාදිභෙදං අකුසලං ධම්මං ජහිත්වා. සුක්කං භාවෙථාති පණ්ඩිතො භික්ඛු අභිනික්ඛමනතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා කායසුචරිතාදිභෙදං සුක්කං ධම්මං භාවෙය්‍ය. ඔකා අනොකමාගම්මාති ඔකං වුච්චති ආලයො, අනොකං වුච්චති අනාලයො. ආලයතො නික්ඛමිත්වා අනාලයසඞ්ඛාතං නිබ්බානං පටිච්ච ආරබ්භ. คำว่า กัณหัง ธัมมัง วิปปหายะ คือ ละอกุศลธรรมอันมีกายทุจริตเป็นต้น. คำว่า สุกกัง ภาเวถะ คือ ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตพึงเจริญธรรมขาวอันมีกายสุจริตเป็นต้น ตั้งแต่การออกบวชจนถึงอรหัตตมรรค. คำว่า โอกา อโนกมาคัมมะ คือ โอกะ หมายถึง อาลัย, อโนกะ หมายถึง อนาลัย. คือ ออกจากอาลัยแล้วปรารภพระนิพพานอันเป็นอนาลัย. තත්‍රාභිරතිමිච්ඡෙය්‍යාති යස්මිං අනාලයසඞ්ඛාතෙ විවෙකෙ නිබ්බානෙ ඉමෙහි සත්තෙහි දුරභිරමං, තත්‍රාභිරතිමිච්ඡෙය්‍ය. දුවිධෙපි කාමෙති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙ. චිත්තක්ලෙසෙහීති පඤ්චහි නීවරණෙහි අත්තානං පරියොදපෙය්‍ය වොදාපෙය්‍ය, පරිසොධෙය්‍යාති අත්ථො. คำว่า ตัตราภิรติมิจเฉยยะ คือ พึงปรารถนาความยินดีในวิเวกคือนิพพานอันเป็นอนาลัยนั้น ซึ่งสัตว์เหล่านี้ยินดีได้ยาก. คำว่า ทุวิเธปิ กาเม คือ กามทั้งสองอย่าง คือ วัตถุกามและกิเลสกาม. คำว่า จิตตกิเลเสหิ คือ พึงชำระตนให้บริสุทธิ์จากนิวรณ์ ๕ ประการ, พึงทำให้ผ่องแผ้ว, พึงทำให้สะอาด ดังนี้เป็นอรรถ. සම්බොධියඞ්ගෙසූති සම්බොජ්ඣඞ්ගෙසු. සම්මා චිත්තං සුභාවිතන්ති සම්මා හෙතුනා නයෙන චිත්තං සුට්ඨු භාවිතං වඩ්ඪිතං. ජුතිමන්තොති ආනුභාවවන්තො, අරහත්තමග්ගඤාණජුතියා ඛන්ධාදිභෙදෙ ධම්මෙ ජොතෙත්වා ඨිතාති අත්ථො. තෙ ලොකෙ පරිනිබ්බුතාති තෙ ඉමස්මිං ඛන්ධාදිලොකෙ පරිනිබ්බුතා නාම අරහත්තප්පත්තිතො පට්ඨාය කිලෙසවට්ටස්ස ඛෙපිතත්තා සඋපාදිසෙසෙන, චරිමචිත්තනිරොධෙන ඛන්ධවට්ටස්ස ඛෙපිතත්තා අනුපාදිසෙසෙන චාති ද්වීහි පරිනිබ්බානෙහි පරිනිබ්බුතා, අනුපාදානො විය පදීපො අපණ්ණත්තිකභාවං ගතාති අත්ථො. คำว่า สัมโพธิยังเคสุ คือ ในสัมโพชฌงค์ทั้งหลาย. คำว่า สัมมา จิตตัง สุภาวิตัง คือ จิตที่อบรมดีแล้ว เจริญดีแล้วด้วยเหตุและด้วยนัยอันชอบ. คำว่า ชุติมันโต คือ ผู้มีอานุภาพ, ผู้ตั้งอยู่โดยทำให้ธรรมมีขันธ์เป็นต้นสว่างไสวด้วยรัศมีแห่งอรหัตตมรรคญาณ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า เต โลเก ปรินิพพุตา คือ ท่านเหล่านั้นชื่อว่าปรินิพพานแล้วในโลกอันมีขันธ์เป็นต้นนี้ โดยการทำกิเลสวัฏให้สิ้นไปแล้วด้วยสอุปาทิเสสปรินิพพาน ตั้งแต่การบรรลุอรหัตตผล และโดยการทำขันธวัฏให้สิ้นไปแล้วด้วยอนุปาทิเสสปรินิพพาน ด้วยการดับจิตดวงสุดท้าย คือปรินิพพานแล้วด้วยปรินิพพาน ๒ อย่าง, ถึงซึ่งภาวะที่ไม่อาจบัญญัติได้เหมือนประทีปที่ไม่มีเชื้อเพลิง ดังนี้เป็นอรรถ. ඉතො පරං යාව තතියො පණ්ණාසකො, තාව උත්තානත්ථමෙව. ตั้งแต่นี้ไปจนถึงปัณณาสกะที่ ๓ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. සඞ්ගාරවසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยสังคารวสูตรเป็นต้น จบแล้ว. තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ปัณณาสกะที่ ๓ จบแล้ว. 4. චතුත්ථපණ්ණාසකං ๔. ปัณณาสกะที่ ๔ 155-166. චතුත්ථස්ස [Pg.356] පඨමවග්ගො උත්තානත්ථොයෙව. วรรคที่ ๑ ของปัณณาสกะที่ ๔ ตั้งแต่ข้อ ๑๕๕-๑๖๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. 1-44. බ්‍රාහ්මණපච්චොරොහණීසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาว่าด้วยพราหมณปัจจโรหณีสูตรเป็นต้น 167-210. දුතියෙ ච පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. දසමෙ පච්ඡාභූමිවාසිනොති පච්චන්තදෙසවාසිනො. සෙවාලමාලිකාති පාතොව උදකං ඔරොහිත්වා සෙවාලඤ්චෙව උප්පලාදීනි ච ගහෙත්වා අත්තනො උදකසුද්ධිකභාවජානනත්ථඤ්චෙව ‘‘ලොකස්ස ච උදකෙන සුද්ධි හොතී’’ති ඉමස්ස අත්ථස්ස ජානනත්ථඤ්ච මාලං කත්වා පිලන්ධනකා. උදකොරොහකාති පාතො මජ්ඣන්හෙ සායන්හෙ ච උදකඔරොහණකා. තෙනාහ ‘‘සායතතියකං උදකොරොහණානුයොගමනුයුත්තා’’ති. එකාදසමාදීනි උත්තානත්ථානි. චතුත්ථෙ පණ්ණාසකෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ในวรรคที่ ๒ ตั้งแต่ข้อ ๑๖๗-๒๑๐ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ปัจฉาภูมิวาสิโน คือ ชาวปัจจันตประเทศ. คำว่า เสวาลมาลิกา คือ ผู้ที่ลงน้ำแต่เช้าตรู่แล้วเก็บสาหร่ายและดอกอุบลเป็นต้นมาทำเป็นพวงมาลัยสวมใส่ เพื่อให้รู้ว่าตนเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยน้ำ และเพื่อให้รู้ความหมายว่า "ความบริสุทธิ์ของโลกย่อมมีด้วยน้ำ". คำว่า อุทะโกโรหกา คือ ผู้ลงน้ำในเวลาเช้า กลางวัน และเย็น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ผู้ประกอบการลงน้ำวันละ ๓ ครั้ง". ในสูตรที่ ๑๑ เป็นต้นไป มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในปัณณาสกะที่ ๔ ไม่มีสิ่งที่ควรกล่าว. බ්‍රාහ්මණපච්චොරොහණීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยพราหมณปัจจโรหณีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. චතුත්ථපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ปัณณาสกะที่ ๔ จบแล้ว. (21) 1. කරජකායවග්ගො (๒๑) ๑. กรชกายวรรค 1-536. පඨමනිරයසග්ගසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาว่าด้วยปฐมนิรยสัคคสูตรเป็นต้น 211-746. පඤ්චමස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. නවමෙ යස්මිං සන්තානෙ කාමාවචරකම්මං මහග්ගතකම්මඤ්ච කතූපචිතං විපාකදානෙ ලද්ධාවසරං හුත්වා ඨිතං, තෙසු කාමාවචරකම්මං ඉතරං නීහරිත්වා සයං තත්ථ ඨත්වා අත්තනො විපාකං දාතුං න සක්කොති, මහග්ගතකම්මමෙව පන ඉතරං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකං දාතුං සක්කොති ගරුභාවතො. තෙනාහ ‘‘තං මහොඝො පරිත්තං උදකං වියා’’තිආදි. ඉතො පරං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. ในปัณณาสกะที่ ๕ ตั้งแต่ข้อ ๒๑๑-๗๔๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๙ ในสันดานใดที่กามาวจรกรรมและมหัคคตกรรรมที่ทำและสั่งสมไว้แล้ว ตั้งอยู่โดยได้โอกาสในการให้ผล, ในบรรดากรรมเหล่านั้น กามาวจรกรรมไม่สามารถขับกรรมอื่นออกไปแล้วตั้งอยู่เองเพื่อจะให้ผลของตนได้, แต่มหัคคตกรรรมเท่านั้นสามารถขัดขวางกรรมอื่นแล้วให้ผลของตนได้ เพราะเป็นกรรมหนัก. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "กรรมนั้นเหมือนห้วงน้ำใหญ่กับน้ำน้อย" เป็นต้น. ตั้งแต่บัดนี้ไป ทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. පඨමනිරයසග්ගසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยปฐมนิรยสัคคสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය อรรถกถาอังคุตตรนิกาย มโนรถปูรณี ดังนี้ දසකනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා. การแสดงเนื้อความที่ไม่ตื้นในอรรถกถาทสกนิบาต จบสมบูรณ์แล้ว. . නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น. අඞ්ගුත්තරනිකායෙ ในอังคุตตรนิกาย එකාදසකනිපාත-ටීකා ฎีกาเอกาทสกนิบาต 1. නිස්සයවග්ගො ๑. นิสสยวรรค 1-10. කිමත්ථියසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาว่าด้วยกิมัตถิยสูตรเป็นต้น 1-10. එකාදසකනිපාතස්ස [Pg.357] පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. දසමෙ ජනිතස්මින්ති කම්මකිලෙසෙහි නිබ්බත්තෙ, ජනෙ එතස්මින්ති වා ජනෙතස්මිං, මනුස්සෙසූති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යෙ ගොත්තපටිසාරිනො’’ති. ජනිතස්මිං-සද්දො එව වා ඉ-කාරස්ස එ-කාරං කත්වා ‘‘ජනෙතස්මි’’න්ති වුත්තො. ජනිතස්මින්ති ච ජනස්මින්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. ජනිතස්මින්ති සාමඤ්ඤග්ගහණෙපි යත්ථ චතුවණ්ණසමඤ්ඤා, තත්ථෙව මනුස්සලොකෙ. ඛත්තියො සෙට්ඨොති අයං ලොකසමඤ්ඤාපි මනුස්සලොකෙයෙව, න දෙවකායෙ බ්‍රහ්මකායෙ වාති දස්සෙතුං ‘‘යෙ ගොත්තපටිසාරිනො’’ති වුත්තං. පටිසරන්තීති ‘‘අහං ගොතමො, අහං කස්සපො’’ති පටි පටි අත්තනො ගොත්තං අනුස්සරන්ති පටිජානන්ති වාති අත්ථො. ในเอกาทสกนิบาต สูตรที่ ๑-๑๐ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ชนิตัสสมิง คือ เกิดขึ้นด้วยกรรมและกิเลส, หรือในชนนี้, หรือในชนนั้น, หมายถึงในมนุษย์ทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ชนเหล่าใดระลึกถึงโคตร". หรือคำว่า ชนิตัสสมิง นั่นแหละ ทำ อิ เป็น เอ แล้วกล่าวว่า "ชเนตัสสมิง". และพึงทราบอรรถว่า ชนิตัสสมิง คือ ชนัสสมิง. แม้จะกล่าวโดยทั่วไปว่า ชนิตัสสมิง ก็ตาม แต่ที่ใดมีการบัญญัติวรรณะ ๔ ที่นั่นคือในมนุษยโลกเท่านั้น. คำว่า ขัตติโย เสฏโฐ (กษัตริย์เป็นผู้ประเสริฐ) นี้เป็นบัญญัติทางโลกก็มีอยู่ในมนุษยโลกเท่านั้น ไม่ใช่ในเทวโลกหรือพรหมโลก ดังนี้ เพื่อแสดงว่า "ชนเหล่าใดระลึกถึงโคตร" จึงกล่าวไว้. คำว่า ปฏิสรันติ คือ ระลึกถึงโคตรของตนแต่ละคนว่า "เราเป็นโคตมะ, เราเป็นกัสสปะ" หรือยอมรับ ดังนี้เป็นอรรถ. කිමත්ථියසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยกิมัตถิยสูตรเป็นต้น จบแล้ว. නිස්සයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยนิสสยวรรค จบแล้ว. 2. අනුස්සතිවග්ගො ๒. อนุสสติวรรค 1-4. පඨමමහානාමසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาว่าด้วยปฐมมหานามสูตรเป็นต้น 11-14. දුතියස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. තතියෙ කබළීකාරාහාරභක්ඛානන්ති කබළීකාරාහාරූපජීවීනං. කො පන දෙවානං ආහාරො, කා ආහාරවෙලාති? සබ්බෙසම්පි කාමාවචරදෙවානං සුධා ආහාරො. සා හෙට්ඨිමෙහි හෙට්ඨිමෙහි උපරිමානං උපරිමානං පණීතතමා හොති, තං යථාසකං දිවසවසෙනෙව දිවසෙ දිවසෙ භුඤ්ජන්ති. කෙචි පන ‘‘බිළාරපදප්පමාණං සුධාහාරං භුඤ්ජන්ති, සො ජිව්හාය ඨපිතමත්තො යාව කෙසග්ගනඛග්ගා කායං ඵරති, තෙසංයෙව දිවසවසෙන [Pg.358] සත්ත දිවසෙ යාපනසමත්ථො හොතී’’ති වදන්ති. අසමයවිමුත්තියා විමුත්තොති මග්ගවිමොක්ඛෙන විමුත්තො. අට්ඨන්නඤ්හි සමාපත්තීනං සමාපජ්ජනස්ස සමයොපි අත්ථි තස්ස අසමයොපි, මග්ගවිමොක්ඛෙන පන විමුච්චනස්ස සමයො වා අසමයො වා නත්ථි. යස්ස සද්ධා බලවතී, විපස්සනා ච ආරද්ධා, තස්ස ගච්ඡන්තස්ස තිට්ඨන්තස්ස නිසීදන්තස්ස නිපජ්ජන්තස්ස ඛාදන්තස්ස භුඤ්ජන්තස්ස ච මග්ගඵලප්පටිවෙධො නාම න හොතීති න වත්තබ්බං. ඉති මග්ගවිමොක්ඛෙන විමුච්චන්තස්ස සමයො වා අසමයො වා නත්ථීති මග්ගවිමොක්ඛො අසමයවිමුත්ති නාම. චතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ในวรรคที่ ๒ (อนุสสติวรรค) สูตรที่ ๑ เป็นต้น (คือสูตรที่ ๑๑-๑๔) มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๓ คำว่า กพฬีกาหารภักขานัง คือ ของผู้ยังชีพด้วยกพฬีกาหาร. ก็อาหารของเทวดาคืออะไร, และเวลาอาหารคือเมื่อใด? สุธาเป็นอาหารของเทวดาในกามภพทั้งหมด. สุธานั้นย่อมประณีตยิ่งขึ้นไปตามลำดับจากเทวดาชั้นต่ำไปสู่เทวดาชั้นสูง, เทวดาเหล่านั้นย่อมบริโภคสุธานั้นตามวันของตนในแต่ละวัน. แต่บางพวกกล่าวว่า "เทวดาบริโภคสุธาอาหารประมาณเท่ารอยเท้าแมว, สุธานั้นเมื่อวางไว้ที่ลิ้นเท่านั้น ก็แผ่ไปทั่วร่างกายตั้งแต่ปลายผมจรดปลายเล็บ, สุธานั้นสามารถยังชีพของเทวดาเหล่านั้นได้ ๗ วันตามวันของตน". คำว่า อสมยวิมุตติยา วิมุตโต คือ ผู้หลุดพ้นด้วยมรรควิโมกข์. เพราะการเข้าสมาบัติ ๘ มีเวลาที่เข้าได้และเวลาที่เข้าไม่ได้, แต่การหลุดพ้นด้วยมรรควิโมกข์นั้นไม่มีเวลาที่เข้าได้หรือเข้าไม่ได้. ไม่พึงกล่าวว่า "ผู้ใดมีศรัทธาแรงกล้า และวิปัสสนาเริ่มขึ้นแล้ว, ผู้นั้นเมื่อเดิน ยืน นั่ง นอน กิน บริโภค ย่อมไม่มีการแทงตลอดมรรคผล". ดังนั้น การหลุดพ้นด้วยมรรควิโมกข์จึงไม่มีเวลาที่เข้าได้หรือเข้าไม่ได้, มรรควิโมกข์จึงชื่อว่า อสมยวิมุตติ. ในสูตรที่ ๔ ไม่มีข้อความที่จะกล่าว. පඨමමහානාමසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมมหานามสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 5. මෙත්තාසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาเมตตาสูตร 15. පඤ්චමෙ සෙසජනාති මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියා අලාභිනො. සම්පරිවත්තමානාති දක්ඛිණෙනෙව පස්සෙන අසයිත්වා සබ්බසො පරිවත්තමානා. කාකච්ඡමානාති ඝුරුඝුරුපස්සාසවසෙන විස්සරං කරොන්තා. සුඛං සුපතීති එත්ථ දුවිධා සුපනා සයනෙ පිට්ඨිප්පසාරණලක්ඛණා කිරියාමයචිත්තෙහි අවොකිණ්ණභවඞ්ගප්පවත්තිලක්ඛණා ච. තත්ථායං උභයත්ථාපි සුඛමෙව සුපති. යස්මා සණිකං නිපජ්ජිත්වා අඞ්ගපච්චඞ්ගානි සමොධාය පාසාදිකෙන ආකාරෙන සයති, නිද්දොක්කමනෙපි ඣානං සමාපන්නො විය හොති. තෙනාහ ‘‘එවං අසුපිත්වා’’තිආදි. ๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า เสสชนา (ชนที่เหลือ) ได้แก่ ผู้ไม่ได้เจโตวิมุตติคือเมตตา. บทว่า สัมปริวัตตมานา (พลิกกลับไปมา) ได้แก่ ไม่นอนตะแคงข้างขวา พลิกกลับไปมาโดยประการทั้งปวง. บทว่า กากัจฉมานา (ครวญคราง) ได้แก่ ทำเสียงอันไม่น่าฟังด้วยอำนาจแห่งลมหายใจเข้าออกครืดคราด. บทว่า สุขัง สุปติ (นอนเป็นสุข) ในบทนี้ การนอนมี ๒ อย่าง คือ การนอนที่มีลักษณะแผ่หลังลงบนที่นอน และการนอนที่มีลักษณะแห่งภวังคจิตดำเนินไปโดยไม่ถูกขัดขวางด้วยกิริยาจิต. ในการนอนทั้งสองอย่างนั้น ผู้นี้ก็นอนเป็นสุขนั่นเอง. เพราะผู้นี้ค่อยๆ นอนลง ประสานอวัยวะน้อยใหญ่เข้าด้วยกัน นอนด้วยอาการอันน่าเลื่อมใส แม้เมื่อหลับไปก็เหมือนผู้เข้าฌานอยู่. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ไม่นอนอย่างนี้" เป็นต้น. නිද්දාකාලෙ සුඛං අලභිත්වා දුක්ඛෙන සුත්තත්තා එව පටිබුජ්ඣනකාලෙ සරීරඛෙදෙන නිත්ථුනනං විජම්භනං ඉතො චිතො ච විපරිවත්තනඤ්ච හොතීති ආහ ‘‘නිත්ථුනන්තා විජම්භන්තා සම්පරිවත්තන්තා දුක්ඛං පටිබුජ්ඣන්තී’’ති. අයං පන සුඛෙන සුත්තත්තා සරීරඛෙදාභාවතො නිත්ථුනනාදිවිරහිතොව පටිබුජ්ඣති. තෙන වුත්තං ‘‘එවං අප්පටිබුජ්ඣිත්වා’’තිආදි. සුඛප්පටිබොධො ච සරීරවිකාරාභාවෙනාති ආහ ‘‘සුඛං නිබ්බිකාර’’න්ති. เพราะไม่ได้นอนเป็นสุขในเวลานอน หลับเป็นทุกข์นั่นเอง ในเวลาตื่นจึงมีการถอนหายใจ การบิดขี้เกียจ และการพลิกกลับไปมาด้วยความเมื่อยล้าทางกาย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ถอนหายใจ บิดขี้เกียจ พลิกกลับไปมา ตื่นขึ้นเป็นทุกข์". ส่วนผู้นี้ เพราะนอนเป็นสุข จึงตื่นขึ้นโดยปราศจากการถอนหายใจเป็นต้น เพราะไม่มีความเมื่อยล้าทางกาย. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไม่ตื่นขึ้นอย่างนี้" เป็นต้น. และการตื่นเป็นสุขนั้น เพราะไม่มีความผิดปกติทางกาย จึงตรัสว่า "เป็นสุข ไม่มีวิการ". භද්දකමෙව සුපිනං පස්සතීති ඉදං අනුභූතපුබ්බවසෙන දෙවතූපසංහාරවසෙන චස්ස භද්දකමෙව සුපිනං හොති, න පාපකන්ති කත්වා වුත්තං. තෙනාහ ‘‘චෙතියං වන්දන්තො වියා’’තිආදි. ධාතුක්ඛොභහෙතුකම්පි චස්ස බහුලං භද්දකමෙව සියා යෙභුය්‍යෙන චිත්තජරූපානුගුණතාය උතුආහාරජරූපානං. บทว่า ภัททกเมว สุปินัง ปัสสติ (ย่อมฝันดีเท่านั้น) นี้ ตรัสโดยทำความว่า ความฝันของผู้นั้นย่อมเป็นความฝันที่ดีเท่านั้น ไม่ใช่ความฝันที่ชั่วร้าย ด้วยอำนาจแห่งสิ่งที่เคยประสบมาแล้ว และด้วยอำนาจแห่งการที่เทวดามาปรากฏ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เหมือนไหว้เจดีย์" เป็นต้น. แม้ความฝันที่มีธาตุกำเริบเป็นเหตุ ก็มักจะเป็นความฝันที่ดีของผู้นั้น เพราะรูปที่เกิดจากอุตุและอาหารส่วนมากย่อมคล้อยตามรูปที่เกิดจากจิต. උරෙ [Pg.359] ආමුක්කමුත්තාහාරො වියාති ගීවාය බන්ධිත්වා උරෙ ලම්බිතමුත්තාහාරො වියාති කෙහිචි තං එකාවලිවසෙන වුත්තං සියා, අනෙකරතනාවලිසමූහභූතො පන මුත්තාහාරො අංසප්පදෙසතො පට්ඨාය යාව කටිප්පදෙසස්ස හෙට්ඨාභාගා පලම්බන්තො උරෙ ආමුක්කොයෙව නාම හොති. บทว่า อุเร อามุกกมุตตาหาโร วิยา (เหมือนสร้อยมุกที่คล้องอก) บางท่านกล่าวว่า สร้อยมุกที่ผูกที่คอแล้วห้อยลงมาที่อกนั้น อาจกล่าวโดยเป็นสร้อยเส้นเดียวก็ได้ แต่สร้อยมุกที่เป็นกลุ่มของสร้อยรัตนะหลายเส้นที่ห้อยลงมาตั้งแต่บริเวณบ่าจนถึงส่วนล่างของบริเวณเอว ก็ชื่อว่าคล้องอยู่ที่อกนั่นเอง. විසාඛත්ථෙරො වියාති (විසුද්ධි. 1.258) සො කිර පාටලිපුත්තෙ කුටුම්බියො අහොසි. සො තත්ථෙව වසමානො අස්සොසි ‘‘තම්බපණ්ණිදීපො කිර චෙතියමාලාලඞ්කතො කාසාවපජ්ජොතො, ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානෙයෙවෙත්ථ සක්කා නිසීදිතුං වා නිපජ්ජිතුං වා, උතුසප්පායං සෙනාසනසප්පායං පුග්ගලසප්පායං ධම්මස්සවනසප්පායන්ති සබ්බමෙත්ථ සුලභ’’න්ති. සො අත්තනො භොගක්ඛන්ධං පුත්තදාරස්ස නිය්‍යාතෙත්වා දුස්සන්තෙ බද්ධෙන එකකහාපණෙනෙව ඝරා නික්ඛමිත්වා සමුද්දතීරෙ නාවං උදික්ඛමානො එකං මාසං වසි. සො වොහාරකුසලතාය ඉමස්මිං ඨානෙ භණ්ඩං කිණිත්වා අසුකස්මිං වික්කිණන්තො ධම්මිකාය වණිජ්ජාය තෙනෙවන්තරමාසෙන සහස්සං අභිසංහරි. ඉති අනුපුබ්බෙන මහාවිහාරං ගන්ත්වා පබ්බජ්ජං යාචති. සො පබ්බාජනත්ථාය සීමං නීතො තං සහස්සත්ථවිකං ඔවට්ටිකන්තරෙන භූමියං පාතෙසි. ‘‘කිමෙත’’න්ති ච වුත්තෙ ‘‘කහාපණසහස්සං, භන්තෙ’’ති වත්වා, ‘‘උපාසක, පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය න සක්කා විචාරෙතුං, ඉදානෙව නං විචාරෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘විසාඛස්ස පබ්බජ්ජට්ඨානං ආගතා මා රිත්තහත්ථා ගමිංසූ’’ති මුඤ්චිත්වා සීමාමාළකෙ වික්කිරිත්වා පබ්බජිත්වා උපසම්පන්නො. සො පඤ්චවස්සො හුත්වා ද්වෙමාතිකා පගුණා කත්වා අත්තනො සප්පායං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා එකෙකස්මිං විහාරෙ චත්තාරො චත්තාරො මාසෙ සමපවත්තවාසං වසමානො චරි. එවං චරමානො – บทว่า วิสาขัตเถโร วิยา (เหมือนพระวิสาขเถระ) (วิสุทธิ. ๑.๒๕๘) ได้ยินว่า ท่านเป็นคฤหบดีอยู่ในเมืองปาฏลีบุตร. ท่านอาศัยอยู่ในเมืองนั้น ได้ยินว่า "เกาะลังกาประดับด้วยพวงมาลัยเจดีย์ มีแสงแห่งผ้ากาสาวะสว่างไสว ในที่นั้นสามารถนั่งหรือนอนในที่ที่ต้องการได้ทุกแห่ง อากาศก็สบาย เสนาสนะก็สบาย บุคคลก็สบาย การฟังธรรมก็สบาย ทุกอย่างหาง่ายในที่นั้น". ท่านจึงมอบกองโภคสมบัติของตนให้แก่บุตรภรรยา แล้วออกจากบ้านด้วยกหาปณะเดียวที่ผูกไว้ในชายผ้า นั่งรอเรืออยู่ที่ชายทะเลอยู่ ๑ เดือน. ท่านเป็นผู้ฉลาดในการค้า จึงซื้อสินค้าในที่นี้ แล้วนำไปขายในที่นั้น ด้วยการค้าที่ชอบธรรม จึงรวบรวมเงินได้พันหนึ่งในระหว่างเดือนนั้น. ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงค่อยๆ ไปยังมหาวิหาร แล้วขอบรรพชา. เมื่อท่านถูกนำไปยังสีมาเพื่อบรรพชา ท่านก็ทิ้งถุงเงินพันนั้นลงบนพื้นดินจากระหว่างชายพก. เมื่อถูกถามว่า "นี่อะไร?" ท่านตอบว่า "กหาปณะพันหนึ่งครับ ท่านผู้เจริญ" เมื่อถูกกล่าวว่า "อุบาสก ตั้งแต่เวลาที่บวชแล้ว ไม่สามารถจัดการได้ จงจัดการเสียเดี๋ยวนี้" ท่านจึงกล่าวว่า "คนทั้งหลายที่มายังสถานที่บรรพชาของวิสาขะ อย่าได้เป็นผู้มีมือเปล่ากลับไปเลย" แล้วสละเงินนั้น โปรยลงในลานสีมา แล้วบรรพชาและอุปสมบท. ท่านบวชได้ ๕ พรรษา ทำมาติกา ๒ ให้คล่องแคล่ว แล้วถือเอาพระกรรมฐานที่เหมาะสมกับตน เที่ยวจาริกอยู่ โดยพักอยู่ในวิหารแต่ละแห่ง ๔ เดือนเท่ากัน. เมื่อจาริกไปอย่างนี้ – ‘‘වනන්තරෙ ඨිතො ථෙරො, විසාඛො ගජ්ජමානකො; අත්තනො ගුණමෙසන්තො, ඉමමත්ථං අභාසථ. พระเถระวิสาขะผู้ยืนอยู่ในป่า กำลังเปล่งสีหนาท แสวงหาคุณของตน ได้กล่าวความนี้ว่า. ‘‘යාවතා උපසම්පන්නො, යාවතා ඉධ මාගතො; එත්ථන්තරෙ ඛලිතං නත්ථි, අහො ලාභො තෙ මාරිසා’’ති. (විසුද්ධි. 1.258); "ตั้งแต่เราอุปสมบทมา จนถึงมาถึงที่นี่ ในระหว่างนี้ไม่มีความผิดพลาดเลย โอ้ ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย นี่เป็นลาภของท่านหนอ" (วิสุทธิ. ๑.๒๕๘). සො චිත්තලපබ්බතවිහාරං ගච්ඡන්තො ද්වෙධාපථං පත්වා ‘‘අයං නු ඛො මග්ගො, උදාහු අය’’න්ති චින්තයන්තො අට්ඨාසි. අථස්ස පබ්බතෙ අධිවත්ථා දෙවතා [Pg.360] හත්ථං පසාරෙත්වා ‘‘එසො මග්ගො’’ති දස්සෙති. සො චිත්තලපබ්බතවිහාරං ගන්ත්වා තත්ථ චත්තාරො මාසෙ වසිත්වා ‘‘පච්චූසෙ ගමිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා නිපජ්ජි. චඞ්කමසීසෙ මණිලරුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා සොපානඵලකෙ නිසීදිත්වා පරොදි. ථෙරො ‘‘කො එසො’’ති ආහ. අහං, භන්තෙ, මණිලියාති. කිස්ස රොදසීති? තුම්හාකං ගමනං පටිච්චාති. මයි ඉධ වසන්තෙ තුම්හාකං කො ගුණොති? තුම්හෙසු, භන්තෙ, ඉධ වසන්තෙසු අමනුස්සා අඤ්ඤමඤ්ඤං මෙත්තං පටිලභන්ති, තෙ දානි තුම්හෙසු ගතෙසු කලහං කරිස්සන්ති, දුට්ඨුල්ලම්පි කථයිස්සන්තීති. ථෙරො ‘‘සචෙ මයි ඉධ වසන්තෙ තුම්හාකං ඵාසුවිහාරො හොති, සුන්දර’’න්ති වත්වා අඤ්ඤෙපි චත්තාරො මාසෙ තත්ථෙව වසිත්වා පුන තථෙව ගමනචිත්තං උප්පාදෙසි. දෙවතාපි පුන තථෙව පරොදි. එතෙනෙව උපායෙන ථෙරො තත්ථෙව වසිත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායීති. එවං ධමත්තාවිහාරී භික්ඛු අමනුස්සානං පියො හොති. ท่านเมื่อจะไปยังจิตตลบรรพตวิหาร ได้ถึงทางสองแพร่ง แล้วยืนคิดว่า "ทางนี้หรือหนอ หรือว่าทางนี้". ครั้งนั้น เทวดาที่สิงสถิตอยู่บนภูเขานั้น ได้ยื่นมือออกไปชี้ว่า "ทางนี้". ท่านจึงไปยังจิตตลบรรพตวิหาร พักอยู่ที่นั่น ๔ เดือน แล้วคิดว่า "ในเวลาใกล้รุ่งเราจะไป" แล้วก็นอนลง. เทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นมณีละที่หัวจงกรม ได้นั่งลงบนแผ่นกระดานบันไดแล้วร้องไห้. พระเถระถามว่า "นั่นใคร?" "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือมณีลี". "ร้องไห้ทำไม?" "เพราะท่านจะไป". "เมื่อเราอยู่ที่นี่ ท่านได้ประโยชน์อะไร?" "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านอยู่ที่นี่ พวกอมนุษย์ย่อมได้เมตตาต่อกันและกัน แต่บัดนี้เมื่อท่านไปแล้ว พวกเขาจะทะเลาะกัน และจะพูดคำหยาบคายต่อกัน". พระเถระกล่าวว่า "ถ้าเมื่อเราอยู่ที่นี่ พวกท่านอยู่เป็นสุข ก็ดีแล้ว" แล้วพักอยู่ที่นั่นอีก ๔ เดือน แล้วก็เกิดความคิดที่จะไปอีก. เทวดาก็ร้องไห้อีกเช่นนั้น. ด้วยอุบายนี้ พระเถระจึงพักอยู่ที่นั่น และปรินิพพานที่นั่นเอง. ภิกษุผู้มีธรรมเป็นเครื่องอยู่เช่นนี้ ย่อมเป็นที่รักของอมนุษย์ทั้งหลาย. බලවපියචිත්තතායාති ඉමිනා බලවපියචිත්තතාමත්තෙනපි සත්ථං න කමති, පගෙව මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියාති දස්සෙති. ඛිප්පමෙව චිත්තං සමාධියති, කෙනචි පරිපන්ථෙන පරිහීනජ්ඣානස්ස බ්‍යාපාදස්ස දූරසමුස්සාරිතභාවතො ඛිප්පමෙව සමාධියති, ‘‘ආසවානං ඛයායා’’ති කෙචි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. එත්ථ ච කිඤ්චාපි ඉතො අඤ්ඤකම්මට්ඨානවසෙන අධිගතජ්ඣානානම්පි සුඛසුපනාදයො ආනිසංසා ලබ්භන්ති. යථාහ – บทว่า พลวปิยจิตตตายะ (ด้วยจิตอันเป็นที่รักอย่างแรงกล้า) ด้วยบทนี้ แสดงว่า แม้ด้วยจิตอันเป็นที่รักอย่างแรงกล้าเพียงเล็กน้อย ศัสตราก็ไม่กล้ำกราย จะกล่าวไปไยถึงเจโตวิมุตติคือเมตตาเล่า. จิตย่อมตั้งมั่นได้โดยเร็ว เพราะความเป็นผู้ขับไล่พยาบาทอันเป็นข้าศึกต่อสมาธิให้ไปไกล จึงตั้งมั่นได้โดยเร็ว. บางท่านกล่าวว่า "เพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะ". ส่วนที่เหลือก็พึงทราบได้โดยง่าย. ในบทนี้ แม้ฌานที่ได้ด้วยกรรมฐานอื่นจากนี้ ก็ย่อมได้อานิสงส์มีการนอนเป็นสุขเป็นต้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘සුඛං සුපන්ති මුනයො, අජ්ඣත්තං සුසමාහිතා; සුප්පබුද්ධං පබුජ්ඣන්ති, සදා ගොතමසාවකා’’ති. (විසුද්ධි. මහාටී. 1.258); ච ආදි – "พระมุนีทั้งหลายผู้ตั้งมั่นดีแล้วภายใน ย่อมนอนเป็นสุข. พระสาวกของพระโคดม ย่อมตื่นขึ้นด้วยดีเสมอ" (วิสุทธิ. มหาฎีกา ๑.๒๕๘). และเป็นต้น – තථාපිමෙ ආනිසංසා බ්‍රහ්මවිහාරලාභිනො අනවසෙසා ලබ්භන්ති බ්‍යාපාදාදීනං උජුවිපච්චනීකභාවතො බ්‍රහ්මවිහාරානං. තෙනෙවාහ ‘‘නිස්සරණං හෙතං, ආවුසො, බ්‍යාපාදස්ස, යදිදං මෙත්තාචෙතොවිමුත්තී’’තිආදි (දී. නි. 3.326; අ. නි. 6.13). බ්‍යාපාදාදිවසෙන ච සත්තානං දුක්ඛසුපනාදයොති තප්පටිපක්ඛභූතෙසු බ්‍රහ්මවිහාරෙසු සිද්ධෙසු සුඛසුපනාදයො හත්ථගතා එව හොන්තීති. ถึงกระนั้น อานิสงส์เหล่านี้ย่อมได้แก่ผู้ได้พรหมวิหารโดยไม่เหลือ เพราะพรหมวิหารเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อพยาบาทเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนอาวุโส เมตตาเจโตวิมุตตินี้ เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งพยาบาท" เป็นต้น (ที. นิ. ๓.๓๒๖; อ. นิ. ๖.๑๓). และเพราะสัตว์ทั้งหลายมีการนอนเป็นทุกข์เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งพยาบาทเป็นต้น เมื่อพรหมวิหารอันเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาทเป็นต้นนั้นสำเร็จแล้ว อานิสงส์มีการนอนเป็นสุขเป็นต้น ก็ย่อมเป็นของที่ได้ไว้ในมือ (คือสำเร็จแน่นอน) นั่นเอง. මෙත්තාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเมตตาสูตร จบแล้ว. 6. අට්ඨකනාගරසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอัฏฐกนาครสูตร 16. ඡට්ඨෙ [Pg.361] බෙලුවගාමකෙති වෙසාලියා දක්ඛිණපස්සෙ අවිදූරෙ බෙලුවගාමකො නාම අත්ථි, තං ගොචරගාමං කත්වාති අත්ථො. සාරප්පත්තකුලගණනායාති මහාසාරමහප්පත්තකුලගණනාය. දසමෙ ඨානෙති අඤ්ඤෙ අඤ්ඤෙති දසගණනට්ඨානෙ. අට්ඨකනගරෙ ජාතො භවොති අට්ඨකනාගරො. කුක්කුටාරාමොති පාටලිපුත්තෙ කුක්කුටාරාමො, න කොසම්බියං. ๑๖. ในข้อที่ ๖ คำว่า เบฬุวคามกะ มีอรรถว่า ทำให้หมู่บ้านเบฬุวะ ซึ่งอยู่ไม่ไกลทางทิศใต้ของเมืองเวสาลี เป็นโคจรคาม คำว่า สารัปปัตตกุลคณนายะ คือด้วยการนับตระกูลที่ถึงความเป็นมหาศาลและถึงความเป็นใหญ่ ในข้อที่ ๑๐ คำว่า อัญเญ อัญเญ คือในตำแหน่งที่นับสิบ ผู้เกิดหรืออยู่ในเมืองอัฏฐกะ ชื่อว่า อัฏฐกนาคร คำว่า กุกกุฏาราม คือกุกกุฏารามในเมืองปาฏลีบุตร ไม่ใช่ที่เมืองโกสัมพี පකතත්ථප්පටිනිද්දෙසො ත-සද්දොති තස්ස ‘‘භගවතා’’තිආදීහි පදෙහි සමානාධිකරණභාවෙන වුත්තස්ස යෙන අභිසම්බුද්ධභාවෙන භගවා පකතො අධිගතො සුපාකටො ච, තං අභිසම්බුද්ධභාවං සද්ධිං ආගමනීයපටිපදාය අත්ථභාවෙනෙව දස්සෙන්තො ‘‘යො සො…පෙ… අභිසම්බුද්ධො’’ති ආහ. සතිපි ඤාණදස්සනසද්දානං ඉධ පඤ්ඤාවෙවචනභාවෙ තෙන තෙන විසෙසෙන නෙසං විසයවිසෙසෙ පවත්තිදස්සනත්ථං අසාධාරණඤාණවිසෙසවසෙන, විජ්ජාත්තයවසෙන, විජ්ජාභිඤ්ඤානාවරණවසෙන, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමංසචක්ඛුවසෙන පටිවෙධදෙසනාඤාණවසෙන ච තදත්ථං යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තෙසං තෙස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ආසයානුසයං ජානතා ආසයානුසයඤාණෙන, සබ්බඤෙය්‍යධම්මං පස්සතා සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණෙහි. පුබ්බෙනිවාසාදීහීති පුබ්බෙනිවාසාසවක්ඛයඤාණෙහි. පටිවෙධපඤ්ඤායාති අරියමග්ගපඤ්ඤාය. දෙසනාපඤ්ඤාය පස්සතාති දෙසෙතබ්බධම්මානං දෙසෙතබ්බප්පකාරං බොධනෙය්‍යපුග්ගලානඤ්ච ආසයානුසයචරිතාධිමුත්තිආදිභෙදං ධම්මං දෙසනාපඤ්ඤාය යාථාවතො පස්සතා. අරීනන්ති කිලෙසාරීනං, පඤ්චවිධමාරානං වා සාසනස්ස වා පච්චත්ථිකානං අඤ්ඤතිත්ථියානං. තෙසං පන හනනං පාටිහාරියෙහි අභිභවනං අප්පටිභානතාකරණං අජ්ඣුපෙක්ඛණඤ්ච. කෙසිවිනයසුත්තඤ්චෙත්ථ නිදස්සනං. තථා ඨානාට්ඨානාදීනි ජානතා. යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පස්සතා. සවාසනානමාසවානං ඛීණත්තා අරහතා. අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභෙදෙ ධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිතො අවිපරීතාවබොධතො සම්මාසම්බුද්ධෙන. คำว่า ต-ศัพท์ เป็นบทแสดงอรรถที่ปรากฏ คือพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรากฏ ทรงบรรลุ และทรงปรากฏชัดแล้วด้วยความเป็นพระสัมพุทธะใด ซึ่งตรัสไว้โดยความเป็นสมานาธิกรณ์กับบททั้งหลายมีคำว่า 'ภควตา' เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงความเป็นพระสัมพุทธะนั้นพร้อมด้วยปฏิปทาอันเป็นทางมาถึงโดยความเป็นอรรถนั่นเอง จึงตรัสว่า 'โย โส...เป... อภิสมฺพุทฺโธ' แม้คำว่า ญาณและทัสสนะ ในที่นี้จะเป็นไวพจน์ของปัญญา แต่เพื่อแสดงความเป็นไปในอารมณ์ที่พิเศษนั้นๆ ด้วยความพิเศษนั้นๆ เมื่อจะทรงประกอบอรรถนั้นแสดงด้วยอำนาจแห่งญาณวิเศษที่ไม่สาธารณะ ด้วยอำนาจแห่งวิชชา ๓ ด้วยอำนาจแห่งวิชชา อภิญญา และอนาวรณญาณ ด้วยอำนาจแห่งสัพพัญญุตญาณและมังสจักษุ และด้วยอำนาจแห่งปฏิเวธญาณและเทสนาญาณ จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'เตสํ เตสํ' ในบทเหล่านั้น (คำว่า รู้) คือผู้รู้ซึ่งอาสยานุสัยด้วยอาสยานุสัยญาณ (คำว่า เห็น) คือผู้เห็นซึ่งธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงด้วยสัพพัญญุตญาณและอนาวรณญาณ. คำว่า ปุพฺเพนิวาสาทีหิ คือด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณและอาสวักขยญาณ. คำว่า ปฏิเวธปญฺญาย คือด้วยอริยมรรคปัญญา. คำว่า เทสนาปญฺญาย ปสฺสตา คือผู้เห็นธรรมตามความเป็นจริงด้วยเทสนาปัญญา ซึ่งธรรมที่ควรแสดง โดยประการที่ควรแสดง และซึ่งธรรมอันต่างด้วยอาสยานุสัย จริต และอธิมุตติเป็นต้น ของบุคคลผู้ควรแก่การบรรลุธรรม. คำว่า อรีนํ คือข้าศึกคือกิเลส หรือมาร ๕ หรือพวกอัญเดียรถีย์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อพระศาสนา. ส่วนการประหาร (ข้าศึกเหล่านั้น) คือการครอบงำด้วยปาฏิหาริย์ การทำให้หมดปฏิภาณ และการวางเฉย. และเกสิวินยสูตรในที่นี้เป็นตัวอย่าง. อีกอย่างหนึ่ง (คำว่า รู้) คือผู้รู้ฐานะและอฐานะเป็นต้น. (คำว่า เห็น) คือผู้เห็นหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม. (คำว่า อรหตา) คือเป็นพระอรหันต์เพราะความที่อาสวะทั้งหลายพร้อมทั้งวาสนาสิ้นไปแล้ว. (คำว่า สมฺมาสมฺพุทฺเธน) คือเป็นพระสัมมาสัมพุทธะเพราะตรัสรู้ธรรมอันต่างด้วยอภิญเญยยธรรมเป็นต้น ตามความเป็นอภิญเญยยธรรมเป็นต้นไม่ผิดพลาด. අථ වා තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණතාය ජානතා. කායකම්මාදිවසෙන තිණ්ණම්පි කම්මානං ඤාණානුපරිවත්තිතො නිසම්මකාරිතාය පස්සතා. දවාදීනම්පි අභාවසාධිකාය පහානසම්පදාය අරහතා. ඡන්දාදීනං [Pg.362] අහානිහෙතුභූතාය අක්ඛයපටිභානසාධිකාය සබ්බඤ්ඤුතාය සම්මාසම්බුද්ධෙනාති එවං දසබලඅට්ඨාරසආවෙණිකබුද්ධධම්මවසෙනපි යොජනා කාතබ්බා. อีกอย่างหนึ่ง (คำว่า รู้) คือผู้รู้ด้วยความเป็นผู้มีญาณไม่ติดขัดในกาลทั้งสาม. (คำว่า เห็น) คือผู้เห็นด้วยความเป็นผู้กระทำโดยใคร่ครวญ เพราะกรรมทั้งสามมีกายกรรมเป็นต้นเป็นไปตามญาณ. (คำว่า อรหตา) คือเป็นพระอรหันต์ด้วยความถึงพร้อมแห่งการละอันยังความไม่มีแห่งความคะนองเป็นต้นให้สำเร็จ. (คำว่า สมฺมาสมฺพุทฺเธน) คือเป็นพระสัมมาสัมพุทธะด้วยสัพพัญญุตญาณอันยังปฏิภาณอันไม่สิ้นสุดให้สำเร็จ ซึ่งเป็นเหตุแห่งความไม่เสื่อมแห่งฉันทะเป็นต้น. พึงทำการประกอบอรรถแม้ด้วยอำนาจแห่งทศพลญาณและพุทธธรรม ๑๘ ประการอันเป็นอสาธารณะด้วยประการฉะนี้. අභිසඞ්ඛතන්ති අත්තනො පච්චයෙහි අභිසම්මුඛභාවෙන සමෙච්ච සම්භුය්‍ය කතං. ස්වාස්ස කතභාවො උප්පාදනෙන වෙදිතබ්බො, න උප්පන්නස්ස පටිසඞ්ඛරණෙනාති ආහ ‘‘උප්පාදිත’’න්ති. තෙ චස්ස පච්චයා චෙතනාපධානාති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘අභිසඞ්ඛතං අභිසඤ්චෙතයිත’’න්ති වුත්තන්ති ‘‘චෙතයිතං කප්පයිත’’න්ති අත්ථමාහ. අභිසඞ්ඛතං අභිසඤ්චෙතයිතන්ති ච ඣානස්ස පාතුභාවදස්සනමුඛෙන විද්ධංසනභාවං උල්ලිඞ්ගෙති. යඤ්හි අහුත්වා සම්භවති, තං හුත්වා පටිවෙති. තෙනාහ පාළියං ‘‘යං ඛො පනා’’තිආදි. සමථවිපස්සනාධම්මෙ ඨිතොති එත්ථ සමථධම්මෙ ඨිතත්තා සමාහිතො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අනිච්චානුපස්සනාදීහි නිච්චසඤ්ඤාදයො පජහන්තො අනුක්කමෙන තං අනුලොමඤාණං පාපෙතා හුත්වා විපස්සන්නාධම්මෙ ඨිතො. සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙසු ධම්මෙසු රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො. නන්දනට්ඨෙන නන්දී. තත්ථ සුඛුමා අපෙක්ඛා වුත්තා. යා නිකන්තීති වුච්චති. คำว่า อภิสงฺขตํ คือสิ่งที่ปัจจัยของตนประชุมพร้อมกันทำขึ้นโดยความเป็นไปเฉพาะหน้า. ความเป็นสิ่งที่ทำขึ้นของธรรมนั้น พึงทราบด้วยการทำให้เกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยการซ่อมแซมสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว ท่านจึงกล่าวว่า 'อุปฺปาทิตํ' (ทำให้เกิดขึ้นแล้ว). และเพื่อแสดงว่าปัจจัยเหล่านั้นมีเจตนาเป็นประธาน ในบาลีจึงตรัสว่า 'อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิตํ' (สิ่งที่ถูกปรุงแต่ง สิ่งที่ถูกจงใจ) ท่านจึงกล่าวอรรถว่า 'เจตยิตํ กปฺปยิตํ' (สิ่งที่จงใจ สิ่งที่ดำริ). และคำว่า อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิตํ นี้ ย่อมบ่งบอกถึงความเสื่อมสลายโดยมุขคือการแสดงความปรากฏแห่งฌาน. เพราะสิ่งใดที่ยังไม่เคยมีแล้วมีขึ้น สิ่งนั้นเมื่อมีแล้วย่อมเสื่อมไป. เพราะเหตุนั้น ในบาลีจึงตรัสว่า 'ยํ โข ปนา' เป็นต้น. คำว่า สมาถวิปสฺสนาธมฺเม ฐิโต ในที่นี้คือ เพราะความที่เป็นผู้ตั้งอยู่ในสมถธรรม จึงเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น เริ่มตั้งวิปัสสนา ละนิจจสัญญาเป็นต้นด้วยอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น โดยลำดับ เป็นผู้ให้ถึงซึ่งอนุโลมญาณนั้นแล้ว ชื่อว่าตั้งอยู่ในวิปัสสนาธรรม. ชื่อว่า ราคะ เพราะอรรถว่าย้อมใจในธรรมทั้งหลายที่นับว่าเป็นสมถะและวิปัสสนา. ชื่อว่า นนฺทิ เพราะอรรถว่าเพลิดเพลิน. ในที่นั้น ท่านกล่าวถึงความอาลัยอย่างละเอียด ซึ่งเรียกว่า นิกกันติ. එවං සන්තෙති එවං යථාරුතවසෙනෙව ඉමස්ස සුත්තපදස්ස අත්ථෙ ගහෙතබ්බෙ සති. සමථවිපස්සනාසු ඡන්දරාගො කත්තබ්බොති අනාගාමිඵලං අනිබ්බත්තෙත්වා තදත්ථාය සමථවිපස්සනාපි අනිබ්බත්තෙත්වා කෙවලං තත්ථ ඡන්දරාගො කත්තබ්බො භවිස්සති. කස්මා? තෙසු සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙසු ධම්මෙසු ඡන්දරාගමත්තෙන අනාගාමිනා ලද්ධබ්බස්ස අලද්ධඅනාගාමිඵලෙනපි ලද්ධබ්බත්තා. තථා සති තෙන අනාගාමිඵලම්පි ලද්ධබ්බමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘අනාගාමිඵලං පටිලද්ධං භවිස්සතී’’ති. සභාවතො රසිතබ්බත්තා අවිපරීතො අත්ථො එව අත්ථරසො. คำว่า เอวํ สนฺเต คือเมื่ออรรถแห่งบทสูตรนี้พึงถือเอาตามนัยแห่งพยัญชนะอย่างนั้น. คำว่า สมฺถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค กตฺพฺโพ คือจักต้องทำฉันทราคะในสมถะและวิปัสสนาเท่านั้น โดยไม่ต้องยังอนาคามิผลให้เกิดขึ้น และไม่ต้องยังสมถวิปัสสนาเพื่อประโยชน์แก่อนาคามิผลนั้นให้เกิดขึ้น. เพราะเหตุไร? เพราะอนาคามิผลที่อนาคามีบุคคลพึงได้ ย่อมเป็นสิ่งที่แม้ผู้ยังไม่ได้บรรลุอนาคามิผลพึงได้ด้วยเพียงฉันทราคะในธรรมทั้งหลายที่นับว่าเป็นสมถะและวิปัสสนาเหล่านั้น. เมื่อเป็นเช่นนั้น อนาคามิผลนั้นย่อมเป็นอันผู้นั้นพึงได้แน่นอน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อนาคามิผลัง ปฏิละทธัง ภวิสสติ'. อรรถที่ไม่ผิดพลาดนั่นเองชื่อว่า อรรถรส เพราะเป็นสิ่งที่พึงลิ้มรสโดยสภาวะ. අඤ්ඤාපි කාචි සුගතියොති විනිපාතිකෙ සන්ධායාහ. අඤ්ඤාපි කාචි දුග්ගතියොති අසුරකායමාහ. คำว่า อญฺญาปิ กาจิ สุคติโย ตรัสหมายถึงพวกวินิปาติกะ. คำว่า อญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโย ตรัสหมายถึงอสุรกาย. අප්පං යාචිතෙන බහුං දෙන්තෙන උළාරපුරිසෙන විය එකං ධම්මං පුච්ඡිතෙන ‘‘අයම්පි එකධම්මො’’ති කථිතත්තා එකාදසපි ධම්මා පුච්ඡාවසෙන එකධම්මො නාම ජාතො පච්චෙකං වාක්‍යපරිසමාපනඤායෙන. පුච්ඡාවසෙනාති ‘‘අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ ආනන්ද, තෙන…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධෙන එකධම්මො සම්මදක්ඛාතො’’ති එවං [Pg.363] පවත්තපුච්ඡාවසෙන. අමතුප්පත්තිඅත්ථෙනාති අමතභාවස්ස උප්පත්තිහෙතුතාය, සබ්බානිපි කම්මට්ඨානානි එකරසාපි අමතාධිගමස්ස පටිපත්තියාති අත්ථො. එවමෙත්ථ අග්ගඵලභූමි අනාගාමිඵලභූමීති ද්වෙව භූමියො සරූපතො ආගතා, නානන්තරියතාය පන හෙට්ඨිමාපි ද්වෙ භූමියො අත්ථතො ආගතා එවාති දට්ඨබ්බාති. පඤ්ච සතානි අග්ඝො එතස්සාති පඤ්චසතං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ธรรมแม้ทั้ง ๑๑ ประการ ก็ถึงการนับว่าเป็น 'เอกธรรม' (ธรรมอย่างหนึ่ง) ด้วยอำนาจแห่งคำถาม โดยนัยแห่งการจบประโยคแต่ละประโยค เพราะความเป็นผู้ถูกถามถึงธรรมอย่างหนึ่งแล้วกล่าวว่า 'อายมฺปิ เอกธมฺโม' (แม้ธรรมนี้ก็เป็นธรรมอย่างหนึ่ง) เหมือนบุรุษผู้ยิ่งใหญ่เมื่อถูกขอเพียงเล็กน้อยแต่ให้มาก ฉันนั้น. คำว่า ปุจฺฉาวเสนะ คือด้วยอำนาจแห่งคำถามที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านพระอานนท์ มีอยู่หรือหนอ ธรรมอย่างหนึ่งที่พระผู้มีพระภาคเจ้า...เป... ตรัสไว้ชอบแล้ว'. คำว่า อมตุปฺปตฺติอตฺเถนะ คือด้วยอรรถว่าเป็นเหตุเกิดขึ้นแห่งอมตธรรม มีอรรถว่า แม้กรรมฐานทั้งปวงจะมีรสเดียว แต่ก็เป็นปฏิปทาเพื่อการบรรลุอมตะ. พึงทราบว่า ในสูตรนี้ ภูมิคืออัคคผลและภูมิคืออนาคามิผล ทั้ง ๒ ภูมินี้เท่านั้นที่มาโดยรูปศัพท์ แต่ภูมิเบื้องต่ำอีก ๒ ภูมิ ก็เป็นอันมาโดยอรรถเพราะความเป็นธรรมที่ต่อเนื่องกัน. สิ่งใดมีค่า ๕๐๐ สิ่งนั้นชื่อว่า ปัญจสตะ (มีค่าห้าร้อย). ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ง่ายทั้งนั้น. අට්ඨකනාගරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาอรรถกถาอัฏฐกนาครสูตร จบแล้ว. 7. ගොපාලසුත්තවණ්ණනා ๗. การพรรณนาอรรถกถาโคปาลสูตร 17. සත්තමෙ තිස්සො කථාති තිස්සො අට්ඨකථා, තිවිධා සුත්තස්ස අත්ථවණ්ණනාති අත්ථො. එකෙකං පදං නාළං මූලං එතිස්සාති එවංසඤ්ඤිතා එකනාළිකා. එකෙකං වා පදං නාළං අත්ථනිග්ගමනමග්ගො එතිස්සාති එකනාළිකා. තෙනාහ ‘‘එකෙකස්ස පදස්ස අත්ථකථන’’න්ති. චත්තාරො අංසා භාගා අත්ථසල්ලක්ඛණූපායා එතිස්සාති චතුරස්සා. තෙනාහ ‘‘චතුක්කං බන්ධිත්වා කථන’’න්ති. නියමතො නිසින්නස්ස ආරද්ධස්ස වත්තො සංවත්තො එතිස්සා අත්ථීති නිසින්නවත්තිකා, යථාරද්ධස්ස අත්ථස්ස විසුං විසුං පරියොසාපිකාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පණ්ඩිතගොපාලකං දස්සෙත්වා’’තිආදි. එකෙකස්සපි පදස්ස පිණ්ඩත්ථදස්සනවසෙන බහූනං පදානං එකජ්ඣං අත්ථං අකථෙත්වා එකමෙකස්ස පදස්ස අත්ථවණ්ණනා අයං සබ්බත්ථ ලබ්භති. චතුක්කං බන්ධිත්වාති කණ්හපක්ඛෙ උපමොපමෙය්‍යද්වයං, තථා සුක්කපක්ඛෙති ඉදං චතුක්කං යොජෙත්වා. අයං එදිසෙසු එව සුත්තෙසු ලබ්භති. පරියොසානගමනන්ති කෙචි තාව ආහු ‘‘කණ්හපක්ඛෙ උපමං දස්සෙත්වා උපමා ච නාම යාවදෙව උපමෙය්‍යසම්පටිපාදනත්ථාති උපමෙය්‍යත්ථං ආහරිත්වා සංකිලෙසපක්ඛනිද්දෙසො ච වොදානපක්ඛවිභාවනත්ථායාති සුක්කපක්ඛම්පි උපමොපමෙය්‍යවිභාගෙන ආහරිත්වා සුත්තත්ථස්ස පරියොසාපනං. කණ්හපක්ඛෙ උපමෙය්‍යං දස්සෙත්වා පරියොසානගමනාදීසුපි එසෙව නයො’’ති. අපරෙ පන ‘‘කණ්හපක්ඛෙ, සුක්කපක්ඛෙ ච තංතංඋපමූපමෙය්‍යත්ථානං විසුං විසුං පරියොසාපෙත්වාව කථනං පරියොසානගමන’’න්ති වදන්ති. අයන්ති නිසින්නවත්තිකා. ඉධාති ඉමස්මිං ගොපාලකසුත්තෙ. සබ්බාචරියානං ආචිණ්ණාති සබ්බෙහිපි පුබ්බාචරියෙහි ආචරිතා සංවණ්ණිතා, තථා චෙව පාළි පවත්තාති. ๑๗. ในข้อที่ ๗ คำว่า ติสโส กถา (เรื่อง ๓ อย่าง) คือ อรรถกถา ๓ อย่าง หมายถึง การพรรณนาอรรถแห่งสูตร ๓ ชนิด. อรรถกถาที่แต่ละบทเป็นรากเหง้า (เป็นหลัก) ของอรรถกถานั้น ชื่อว่า เอกนาฬิกา (มีท่อเดียว). หรืออรรถกถาที่แต่ละบทเป็นทางแห่งการนำอรรถออกไป ชื่อว่า เอกนาฬิกา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “การทำอรรถกถาของแต่ละบท”. อรรถกถาที่มีส่วน ๔ อย่าง คือ มีส่วนเป็นอุบายในการกำหนดอรรถ ชื่อว่า จตุรัสสา (มี ๔ มุม). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “การกล่าวโดยผูกเป็น ๔”. อรรถกถาที่มีวัตร (ข้อปฏิบัติ) อันบุคคลผู้นั่งแล้วเริ่มแล้วโดยกำหนด ชื่อว่า นิสินนวัตติกะ หมายถึง การทำให้จบอรรถที่เริ่มแล้วโดยต่าง ๆ กัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แสดงปัณฑิตโคบาล” เป็นต้น. การพรรณนาอรรถของแต่ละบทนี้ โดยแสดงอรรถโดยรวมของแต่ละบท ไม่กล่าวอรรถของหลายบทพร้อมกัน ย่อมใช้ได้ในทุกที่. คำว่า “ผูกเป็น ๔” คือ การประกอบอุปมาและอุปเมยยะ ๒ อย่างในฝ่ายดำ และเช่นเดียวกันในฝ่ายขาว รวมเป็น ๔ อย่างนี้. อรรถกถานี้ใช้ได้ในพระสูตรเช่นนี้เท่านั้น. คำว่า “การถึงซึ่งที่สุด” บางท่านกล่าวว่า “แสดงอุปมาในฝ่ายดำ และอุปมานั้นมีไว้เพื่อทำให้ถึงอุปเมยยะเท่านั้น จึงนำอรรถแห่งอุปเมยยะมา และการแสดงฝ่ายแห่งกิเลสมีไว้เพื่อแสดงฝ่ายแห่งความบริสุทธิ์ จึงนำฝ่ายขาวมาด้วยการแบ่งเป็นอุปมาและอุปเมยยะ แล้วทำให้เนื้อความแห่งสูตรจบลง. แม้ในการแสดงอุปเมยยะในฝ่ายดำแล้วถึงซึ่งที่สุดเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน”. ส่วนท่านอื่นกล่าวว่า “การกล่าวโดยทำให้เนื้อความแห่งอุปมาและอุปเมยยะนั้น ๆ ในฝ่ายดำและฝ่ายขาวจบลงโดยต่าง ๆ กันนั่นแหละ คือ ปริโยสานคมนะ (การถึงซึ่งที่สุด)”. คำว่า “อัยัง” (นี้) คือ นิสินนวัตติกะ. คำว่า “อิทะ” (ในที่นี้) คือ ในโคปาลกสูตรนี้. คำว่า “อันอาจารย์ทั้งปวงประพฤติแล้ว” คือ อันอาจารย์ทั้งปวงในกาลก่อนประพฤติแล้ว พรรณนาแล้ว และพระบาลีก็เป็นไปอย่างนั้น. අඞ්ගීයන්ති [Pg.364] අවයවභාවෙන ඤායන්තීති අඞ්ගානි, කොට්ඨාසා. තානි පනෙත්ථ යස්මා සාවජ්ජසභාවානි, තස්මා ආහ ‘‘අඞ්ගෙහීති අගුණකොට්ඨාසෙහී’’ති. ගොමණ්ඩලන්ති ගොසමූහං. පරිහරිතුන්ති රක්ඛිතුං. තං පන පරිහරණං පරිග්ගහෙත්වා විචරණන්ති ආහ ‘‘පරිග්ගහෙත්වා විචරිතු’’න්ති. වඩ්ඪින්ති ගුන්නං බහුභාවං බහුගොරසතාසඞ්ඛාතං පරිවුද්ධිං. ‘‘එත්තකමිද’’න්ති රූපීයතීති රූපං, පරිමාණපරිච්ඡෙදොපි සරීරරූපම්පීති ආහ ‘‘ගණනතො වා වණ්ණතො වා’’ති. න පරියෙසති විනට්ඨභාවස්සෙව අජානනතො. නීලාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන සෙතසබලාදිවණ්ණං සඞ්ගණ්හාති. คำว่า “อังคี” (มีองค์) คือ องค์ทั้งหลาย, ส่วนทั้งหลาย เพราะเป็นที่รู้กันโดยความเป็นส่วน. ในที่นี้ องค์เหล่านั้นเป็นสภาพที่มีโทษ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยองค์ทั้งหลาย” คือ “ด้วยส่วนทั้งหลายที่เป็นอกุศล”. คำว่า “โคมาณฑละ” คือ ฝูงโค. คำว่า “ปริหริตุง” (เพื่อรักษา) คือ เพื่อรักษา. การรักษาโคเหล่านั้น คือ การเที่ยวไปโดยการจับจองไว้ ท่านจึงกล่าวว่า “เที่ยวไปโดยการจับจองไว้”. คำว่า “วัฑฒิ” (ความเจริญ) คือ ความเป็นจำนวนมากของโค คือ ความเจริญที่นับได้ว่าเป็นโคหลายร้อยตัว. คำว่า “เอตตกะมิทัง” (ประมาณเท่านี้) คือ รูป เพราะเป็นสิ่งที่ถูกทำให้เป็นรูป, การกำหนดประมาณก็ดี รูปกายก็ดี ท่านจึงกล่าวว่า “โดยการนับก็ดี โดยวรรณะก็ดี”. ไม่แสวงหา เพราะไม่รู้สภาพที่พินาศไปแล้วนั่นเอง. ในคำว่า “นีลา” (สีเขียว) นี้ อิติ-ศัพท์ (คำว่า “ดังนี้”) มีอรรถว่า “เป็นต้น”. เพราะเหตุนั้น จึงรวมเอาสีขาว สีด่าง เป็นต้น. ධනුසත්තිසූලාදීති එත්ථ ඉස්සාසාචරියානං ගාවීසු කතං ධනුලක්ඛණං. කුමාරභත්තිගණානං ගාවීසු කතං සත්තිලක්ඛණං. ඉස්සරභත්තිගණානං ගාවීසු කතං සූලලක්ඛණන්ති යොජනා. ආදි-සද්දෙන රාමවාසුදෙවගණාදීනං ගාවීසු කතං ඵරසුචක්කාදිලක්ඛණං සඞ්ගණ්හාති. ในคำว่า “ธนุสัตติสูลาทิ” (ธนู หอก สูล เป็นต้น) นี้ คือ ลักษณาการธนูที่อาจารย์ผู้ยิงธนูทำไว้ในโค. ลักษณาการหอกที่หมู่บริวารของกุมารทำไว้ในโค. ลักษณาการสูลที่หมู่บริวารของพระอิศวรทำไว้ในโค ดังนี้เป็นบทเชื่อม. ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมรวมเอาลักษณาการขวาน จักร เป็นต้น ที่หมู่บริวารของพระรามและพระวาสุเทพเป็นต้นทำไว้ในโค. නීලමක්ඛිකාති පිඞ්ගලමක්ඛිකා, ඛුද්දකමක්ඛිකා එව වා. සටති රුජති එතායාති සාටිකා, සංවඩ්ඪා සාටිකා ආසාටිකා. තෙනාහ ‘‘වඩ්ඪන්තී’’තිආදි. හාරෙතාති අපනෙතා. คำว่า “นีลมักขิกา” (แมลงวันสีเขียว) คือ แมลงวันสีน้ำตาล หรือแมลงวันตัวเล็กนั่นเอง. สิ่งที่ทำให้เน่าเสีย ทำให้เจ็บปวดด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า สาฏิกา (โรคเน่าเสีย), สาฏิกาที่เจริญขึ้น ชื่อว่า อาสาฏิกา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เจริญขึ้น” เป็นต้น. คำว่า “หาเรตา” (ผู้กำจัด) คือ ผู้กำจัดออกไป. වාකෙනාති වාකපට්ටෙන. චීරකෙනාති පිලොතිකෙන. අන්තොවස්සෙති වස්සකාලස්ස අබ්භන්තරෙ. නිග්ගාහන්ති සුසුමාරාදිග්ගාහරහිතං. පීතන්ති පානීයස්ස පීතභාවං. සීහබ්‍යග්ඝාදිපරිස්සයෙන සාසඞ්කො සප්පටිභයො. คำว่า “วาเกนะ” (ด้วยเปลือกไม้) คือ ด้วยแถบเปลือกไม้. คำว่า “จีรเกนะ” (ด้วยผ้าเก่า) คือ ด้วยผ้าขี้ริ้ว. คำว่า “อันโตวัสเสติ” (ในฤดูฝน) คือ ภายในฤดูฝน. คำว่า “นิกคาหันติ” (ปราศจากอันตราย) คือ ปราศจากอันตรายจากจระเข้เป็นต้น. คำว่า “ปีตัง” (ดื่มแล้ว) คือ ความที่น้ำถูกดื่มแล้ว. มีความหวาดระแวง มีความกลัว ด้วยภัยจากราชสีห์ เสือ เป็นต้น. පඤ්ච අහානි එකස්සාති පඤ්චාහිකො, සො එව වාරොති, පඤ්චාහිකවාරො. එවං සත්තාහිකවාරොපි වෙදිතබ්බො. චිණ්ණට්ඨානන්ති චරිතට්ඨානං ගොචරග්ගහිතට්ඨානං. คำว่า “ปัญจ อหานิ เอกัสสะ” (ห้าวันของหนึ่ง) คือ ปัญจาหิกะ (ห้าวัน), นั่นแหละคือวาระ (รอบ) จึงเป็น ปัญจาหิกวาระ (รอบห้าวัน). พึงทราบว่า สัตตาหิกวาระ (รอบเจ็ดวัน) ก็มีนัยเดียวกัน. คำว่า “จิณณัฏฐานัง” (ที่เคยประพฤติ) คือ ที่ที่เคยประพฤติ ที่ที่เคยหากิน. පිතිට්ඨානන්ති පිතරා කාතබ්බට්ඨානං, පිතරා කාතබ්බකිච්චන්ති අත්ථො. යථාරුචිං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තීති ගුන්නං රුචිඅනුරූපං ගොචරභූමිං වා නදිපාරං වා ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. ගොභත්තන්ති කප්පාසට්ඨිකාදිමිස්සං ගොභුඤ්ජිතබ්බං භත්තං. භත්තග්ගහණෙනෙව යාගුපි සඞ්ගහිතා. คำว่า “ปิติฏฐานัง” (ที่ตั้งแห่งบิดา) คือ ที่ที่บิดาพึงทำ, หมายถึง กิจที่บิดาพึงทำ. คำว่า “ยถา รุจิง คเหตวา คัจฉันติ” (ไปตามความพอใจ) คือ ไปโดยนำเอาโคไปสู่ทุ่งหญ้าหรือฝั่งแม่น้ำตามความพอใจของโค. คำว่า “โคภัตตัง” (อาหารโค) คือ อาหารที่โคพึงกิน ซึ่งผสมด้วยเมล็ดฝ้ายเป็นต้น. ด้วยการกล่าวถึง “ภัตตะ” (อาหาร) นี้ ย่อมรวมถึง “ยาคู” (ข้าวต้ม) ด้วย. ද්වීහාකාරෙහීති වුත්තං ආකාරද්වයං දස්සෙතුං ‘‘ගණනතො වා සමුට්ඨානතො වා’’ති වුත්තං. එවං පාළියං ආගතාති ‘‘උපචයො සන්තතී’’ති ජාතිං ද්විධා භින්දිත්වා හදයවත්ථුං අග්ගහෙත්වා දසායතනානි පඤ්චදස [Pg.365] සුඛුමරූපානීති එවං රූපකණ්ඩපාළියං (ධ. ස. 666) ආගතා. පඤ්චවීසති රූපකොට්ඨාසාති සලක්ඛණතො අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරාභාවතො රූපභාගා. රූපකොට්ඨාසාති වා විසුං විසුං අප්පවත්තිත්වා කලාපභාවෙනෙව පවත්තනතො රූපකලාපා. කොට්ඨාසාති ච අංසා අවයවාති අත්ථො. කොට්ඨන්ති වා සරීරං, තස්ස අංසා කෙසාදයො කොට්ඨාසාති අඤ්ඤෙපි අවයවා කොට්ඨාසා විය කොට්ඨාසා. คำว่า “ด้วยอาการ ๒ อย่าง” นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงอาการ ๒ อย่างที่กล่าวแล้ว คือ “โดยการนับก็ดี โดยสมุฏฐานก็ดี”. คำว่า “มาในพระบาลีอย่างนี้” คือ มาในพระบาลีแห่งรูปกัณฑ์ (ธ.ส. ๖๖๖) อย่างนี้ โดยแยกชาติออกเป็น ๒ อย่าง คือ “อุปจยะ (ความก่อขึ้น) และสันตติ (ความสืบต่อ)” โดยไม่ถือเอาหทัยวัตถุ (ที่ตั้งแห่งใจ) และโดยกล่าวถึงอายตนะ ๑๐ อย่าง และรูปละเอียด ๑๕ อย่าง. คำว่า “รูปโกฏฐาสะ ๒๕ อย่าง” คือ ส่วนแห่งรูป เพราะไม่มีการปะปนกันและกันโดยลักษณะเฉพาะ. หรือคำว่า “รูปโกฏฐาสะ” คือ รูปกลาป (กลุ่มรูป) เพราะไม่เป็นไปโดยแยกกันแต่ละอย่าง แต่เป็นไปโดยความเป็นกลุ่ม. และคำว่า “โกฏฐาสะ” หมายถึง ส่วน, อวัยวะ. หรือ “โกฏฐะ” คือ ร่างกาย, ส่วนของร่างกายนั้น เช่น ผมเป็นต้น ชื่อว่า โกฏฐาสะ, อวัยวะอื่น ๆ ก็เป็นโกฏฐาสะเช่นกัน. සෙය්‍යථාපීතිආදි උපමාසංසන්දනං. තත්ථ රූපං පරිග්ගහෙත්වාති යථාවුත්තං රූපං සලක්ඛණතො ඤාණෙන පරිග්ගණ්හිත්වා. අරූපං වවත්ථපෙත්වාති තං රූපං නිස්සාය ආරම්මණඤ්ච කත්වා පවත්තමානෙ වෙදනාදිකෙ චත්තාරො ඛන්ධෙ අරූපන්ති වවත්ථපෙත්වා. රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වාති පුන තත්ථ යං රූප්පනලක්ඛණං, තං රූපං. තදඤ්ඤං අරූපං. උභයවිනිමුත්තං කිඤ්චි නත්ථි අත්තා වා අත්තනියං වාති එවං රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වා. තදුභයඤ්ච අවිජ්ජාදිනා පච්චයෙන සපච්චයන්ති පච්චයං සල්ලක්ඛෙත්වා, අනිච්චතාදිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා යො කලාපසම්මසනාදික්කමෙන කම්මට්ඨානං මත්ථකං පාපෙතුං න සක්කොති, සො න වඩ්ඪතීති යොජනා. คำว่า เสยฺยถาปิ เป็นต้น เป็นการเปรียบเทียบอุปมา. ในบทเหล่านั้น คำว่า รูปํ ปริคฺคเหตฺวา (กำหนดรูป) คือ กำหนดรูปตามที่กล่าวมาแล้วด้วยญาณโดยลักษณะของตน. คำว่า อรูปํ ววตฺถเปตฺวา (กำหนดอรูป) คือ กำหนดขันธ์ ๔ มีเวทนาเป็นต้น ที่เป็นไปโดยอาศัยรูปนั้นและกระทำรูปนั้นให้เป็นอารมณ์ว่าเป็นอรูป. คำว่า รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวา (กำหนดรูปและอรูป) คือ กำหนดรูปและอรูปอย่างนี้ว่า ในที่นั้น สิ่งใดมีลักษณะที่ต้องสลายไป สิ่งนั้นคือรูป. สิ่งอื่นจากนั้นคืออรูป. สิ่งอื่นที่พ้นจากทั้งสองอย่างนี้ คืออัตตาหรือสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาไม่มี ดังนี้. และกำหนดปัจจัยว่า ทั้งสองอย่างนั้นมีปัจจัยด้วยอวิชชาเป็นต้น แล้วยกขึ้นสู่ลักษณะมีอนิจจลักษณะเป็นต้น ผู้ใดไม่สามารถทำให้กรรมฐานถึงที่สุดด้วยลำดับแห่งการพิจารณาเป็นกลาปเป็นต้นได้ ผู้นั้นย่อมไม่เจริญ นี้เป็นบทเชื่อม. එත්තකං රූපං එකසමුට්ඨානන්ති චක්ඛායතනං, සොතායතනං, ඝානායතනං, ජිව්හායතනං, කායායතනං, ඉත්ථින්ද්‍රියං, පුරිසින්ද්‍රියං, ජීවිතින්ද්‍රියන්ති අට්ඨවිධං කම්මවසෙන; කායවිඤ්ඤත්ති, වචීවිඤ්ඤත්තීති ඉදං ද්වයං චිත්තවසෙනාති එත්තකං රූපං එකසමුට්ඨානං. සද්දායතනමෙකං උතුචිත්තවසෙන ද්විසමුට්ඨානං. රූපස්ස ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතාති එත්තකං රූපං උතුචිත්තාහාරවසෙන තිසමුට්ඨානං. රූපායතනං, ගන්ධායතනං, රසායතනං, ඵොට්ඨබ්බායතනං, ආකාසධාතු, ආපොධාතු, කබළීකාරො ආහාරොති එත්තකං රූපං උතුචිත්තාහාරකම්මවසෙන චතුසමුට්ඨානං. උපචයො, සන්තති, ජරතා, රූපස්ස අනිච්චතාති එත්තකං රූපං න කුතොචි සමුට්ඨාතීති න ජානාති. සමුට්ඨානතො රූපං අජානන්තොතිආදීසු වත්තබ්බං ‘‘ගණනතො රූපං අජානන්තො’’තිආදීසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. คำว่า รูปมีประมาณเท่านี้มีสมุฏฐานเดียว คือ จักขายตนะ, โสตายตนะ, ฆานายตนะ, ชิวหายตนะ, กายายตนะ, อิตถินทรีย์, ปุริสินทรีย์, ชีวิตินทรีย์ ๘ อย่างนี้ โดยอำนาจแห่งกรรม; กายวิญญัติ, วจีวิญญัติ ๒ อย่างนี้ โดยอำนาจแห่งจิต รูปมีประมาณเท่านี้มีสมุฏฐานเดียว. สัททายตนะอย่างหนึ่ง มีสมุฏฐาน ๒ โดยอำนาจแห่งอุตุและจิต. ลหุตา, มุทุตา, กัมมัญญตา ของรูป รูปมีประมาณเท่านี้มีสมุฏฐาน ๓ โดยอำนาจแห่งอุตุ จิต และอาหาร. รูปายตนะ, คันธายตนะ, รสายตนะ, โผฏฐัพพายตนะ, อากาสธาตุ, อาโปธาตุ, กพฬีการาหาร รูปมีประมาณเท่านี้มีสมุฏฐาน ๔ โดยอำนาจแห่งอุตุ จิต อาหาร และกรรม. อุปจยะ, สันตติ, ชรตา, อนิจจตา ของรูป รูปมีประมาณเท่านี้ไม่เกิดจากสมุฏฐานไหนเลย ดังนี้ ย่อมไม่รู้. คำที่พึงกล่าวในคำว่า ไม่รู้รูปโดยสมุฏฐาน เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคำว่า ไม่รู้รูปโดยการนับ เป็นต้นนั่นแล. කම්මලක්ඛණොති අත්තනා කතං දුච්චරිතකම්මං ලක්ඛණං එතස්සාති කම්මලක්ඛණො, බාලො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, බාලස්ස බාලලක්ඛණානි. කතමානි තීණි? දුච්චින්තිතචින්තී හොති, දුබ්භාසිතභාසී, දුක්කටකම්මකාරී[Pg.366]. ඉමානි ඛො…පෙ… ලක්ඛණානී’’ති (ම. නි. 3.246; අ. නි. 3.3). අත්තනා කතං සුචරිතකම්මං ලක්ඛණං එතස්සාති කම්මලක්ඛණො, පණ්ඩිතො. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතස්ස පණ්ඩිතලක්ඛණානි. කතමානි තීණි? සුචින්තිතචින්තී හොති, සුභාසිතභාසී, සුකතකම්මකාරී. ඉමානි ඛො…පෙ… පණ්ඩිතලක්ඛණානී’’ති (ම. නි. 3.253; අ. නි. 3.3). තෙනාහ ‘‘කුසලාකුසලකම්මං පණ්ඩිතබාලලක්ඛණ’’න්ති. คำว่า กรรมลักขณะ คือ ผู้มีกรรมชั่วที่ตนทำเป็นเครื่องหมาย ผู้นั้นชื่อว่ามีกรรมเป็นเครื่องหมาย ได้แก่ คนพาล. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของคนพาลนี้มี ๓ อย่าง. ๓ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ เป็นผู้คิดชั่ว พูดชั่ว ทำชั่ว นี้แล... ลักษณะของคนพาล (ม. อุ. ๑๔/๓๔๖; อ. ติก. ๒๐/๓). ผู้มีกรรมดีที่ตนทำเป็นเครื่องหมาย ผู้นั้นชื่อว่ามีกรรมเป็นเครื่องหมาย ได้แก่ บัณฑิต. แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ว่า ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของบัณฑิตนี้มี ๓ อย่าง. ๓ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ เป็นผู้คิดดี พูดดี ทำดี นี้แล... ลักษณะของบัณฑิต (ม. อุ. ๑๔/๓๕๓; อ. ติก. ๒๐/๓). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า กรรมที่เป็นกุศลและอกุศลเป็นลักษณะของบัณฑิตและคนพาล. බාලෙ වජ්ජෙත්වා පණ්ඩිතෙ න සෙවතීති යං බාලපුග්ගලෙ වජ්ජෙත්වා පණ්ඩිතසෙවනං අත්ථකාමෙන කාතබ්බං, තං න කරොති. තථාභූතස්ස ච අයමාදීනවොති දස්සෙතුං පුන ‘‘බාලෙ වජ්ජෙත්වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යං භගවතා ‘‘ඉදං වො කප්පතී’’ති අනුඤ්ඤාතං, තදනුලොමඤ්චෙ, තං කප්පියං. යං ‘‘ඉදං වො න කප්පතී’’ති පටික්ඛිත්තං, තදනුලොමඤ්චෙ, තං අකප්පියං. යං කොසල්ලසම්භූතං, තං කුසලං, තප්පටිපක්ඛං අකුසලං. තදෙව සාවජ්ජං, කුසලං අනවජ්ජං. ආපත්තිතො ආදිතො ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා ගරුකං, තදඤ්ඤං ලහුකං. ධම්මතො මහාසාවජ්ජං ගරුකං, අප්පසාවජ්ජං ලහුකං. සප්පටිකාරං සතෙකිච්ඡං, අප්පටිකාරං අතෙකිච්ඡං. ධම්මතානුගතං කාරණං, ඉතරං අකාරණං. තං අජානන්තොති කප්පියාකප්පියං, ගරුක-ලහුකං, සතෙකිච්ඡාතෙකිච්ඡං අජානන්තො සුවිසුද්ධං කත්වා සීලං රක්ඛිතුං න සක්කොති. කුසලාකුසලං, සාවජ්ජානවජ්ජං, කාරණාකාරණං අජානන්තො ඛන්ධාදීසු අකුසලතාය රූපාරූපපරිග්ගහම්පි කාතුං න සක්කොති, කුතො තස්ස කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪනා. තෙනාහ ‘‘කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොතී’’ති. คำว่า เว้นคนพาล ไม่คบบัณฑิต ความว่า การคบบัณฑิตโดยเว้นบุคคลพาลที่ผู้ปรารถนาประโยชน์พึงกระทำ แต่เขาไม่กระทำสิ่งนั้น. และเพื่อแสดงว่า นี้เป็นโทษของผู้ที่เป็นเช่นนั้น จึงตรัสคำว่า เว้นคนพาล เป็นต้นอีก. ในบทเหล่านั้น สิ่งใดที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตว่า สิ่งนี้ควรแก่เธอทั้งหลาย และถ้าสิ่งนั้นคล้อยตาม สิ่งนั้นเป็นกัปปิยะ. สิ่งใดที่ทรงห้ามว่า สิ่งนี้ไม่ควรแก่เธอทั้งหลาย และถ้าสิ่งนั้นคล้อยตาม สิ่งนั้นเป็นอกัปปิยะ. สิ่งใดที่เกิดจากความฉลาด สิ่งนั้นเป็นกุศล สิ่งที่ตรงกันข้ามเป็นอกุศล. อกุศลนั้นนั่นแลเป็นสวัชชะ (มีโทษ) กุศลเป็นอนวัชชะ (ไม่มีโทษ). โดยอาบัติ อาบัติ ๒ กองแรกเป็นของหนัก (ครุกะ) นอกจากนั้นเป็นของเบา (ลหุกะ). โดยธรรม สิ่งที่มีโทษมากเป็นของหนัก สิ่งที่มีโทษน้อยเป็นของเบา. สิ่งที่มีการเยียวยาได้เป็นสเตกิจฉะ สิ่งที่ไม่มีการเยียวยาเป็นอเตกิจฉะ. เหตุที่คล้อยตามสภาวะเป็นเหตุ นอกนั้นเป็นอเหตุ. คำว่า เมื่อไม่รู้สิ่งนั้น คือ เมื่อไม่รู้กัปปิยะและอกัปปิยะ ครุกะและลหุกะ สเตกิจฉะและอเตกิจฉะ ย่อมไม่สามารถรักษาสีลให้บริสุทธิ์สะอาดได้. เมื่อไม่รู้กุศลและอกุศล สวัชชะและอนวัชชะ เหตุและอเหตุ ย่อมไม่สามารถกำหนดรูปและอรูปในขันธ์เป็นต้นได้ เพราะความเป็นผู้ไม่ฉลาด การถือเอากรรมฐานแล้วทำให้เจริญของเขาจะมีมาจากไหน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่สามารถถือเอากรรมฐานแล้วทำให้เจริญได้. ගොවණසදිසෙ අත්තභාවෙ උප්පජ්ජිත්වා තත්ථ දුක්ඛුප්පත්තිහෙතුතො මිච්ඡාවිතක්කා ආසාටිකා වියාති ආසාටිකාති ආහ ‘‘අකුසලවිතක්කං ආසාටිකං අහාරෙත්වා’’ති. คำว่า อาสาฏิกะ ท่านกล่าวไว้ว่า ไม่กำจัดอกุศลวิตกอันเป็นดังหนอนในแผล เพราะมิจฉาวิตกทั้งหลายเป็นเหมือนหนอนในแผล (อาสาฏิกะ) โดยความหมายว่าเกิดขึ้นในอัตภาพที่เปรียบเหมือนแผลของโค และเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ในอัตภาพนั้น. ‘‘ගණ්ඩොති ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චන්නෙතං උපාදානක්ඛන්ධානං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 4.103; අ. නි. 8.56; 9.15) වචනතො ඡහි වණමුඛෙහි විස්සන්දමානයූසො ගණ්ඩො විය පිලොතිකාඛණ්ඩෙන ඡද්වාරෙහි විස්සන්දමානකිලෙසාසුචි අත්තභාවවණො සතිසංවරෙන පිදහිතබ්බො, අයං පන එවං න කරොතීති ආහ ‘‘යථා සො ගොපාලකො වණං න පටිච්ඡාදෙති, එවං සංවරං න සම්පාදෙතී’’ති. เพราะพระดำรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ฝี นี้ เป็นชื่อของอุปาทานขันธ์ ๕ (สํ. สฬา. ๑๘/๑๐๓; อ. อฏฺฐก. ๒๓/๕๖; อ. นวก. ๒๓/๑๕) อัตภาพที่เป็นดังแผลซึ่งมีกิเลสอันไม่สะอาดไหลออกทางทวารทั้ง ๖ พึงปิดด้วยสติสังวร เหมือนฝีที่มีน้ำหนองไหลออกทางปากแผลทั้ง ๖ พึงปิดด้วยท่อนผ้าเก่า แต่บุคคลนี้ไม่กระทำอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เหมือนนายโคบาลนั้นไม่ปิดแผล ฉันใด เขาก็ไม่ยังสังวรให้ถึงพร้อม ฉันนั้น. යථා [Pg.367] ධූමො ඉන්ධනං නිස්සාය උප්පජ්ජමානො සණ්හො සුඛුමො, තං තං විවරං අනුපවිස්ස බ්‍යාපෙන්තො සත්තානං ඩංසමකසාදිපරිස්සයං විනොදෙති, අග්ගිජාලාසමුට්ඨානස්ස පුබ්බඞ්ගමො හොති, එවං ධම්මදෙසනාඤාණස්ස ඉන්ධනභූතං රූපාරූපධම්මජාතං නිස්සාය උප්පජ්ජමානා සණ්හා සුඛුමා තං තං ඛන්ධන්තරං ආයතනන්තරඤ්ච අනුපවිස්ස බ්‍යාපෙති, සත්තානං මිච්ඡාවිතක්කාදිපරිස්සයං විනොදෙති, ඤාණග්ගිජාලාසමුට්ඨාපනස්ස පුබ්බඞ්ගමො හොති, තස්මා ධූමො වියාති ධූමොති ආහ ‘‘ගොපාලකො ධූමං විය ධම්මදෙසනාධූමං න කරොතී’’ති. අත්තනො සන්තිකං උපගන්ත්වා නිසින්නස්ස කාතබ්බා තදනුච්ඡවිකා ධම්මකථා උපනිසින්නකකථා. කතස්ස දානාදිපුඤ්ඤස්ස අනුමොදනකථා අනුමොදනා. තතොති ධම්මකථාදීනං අකරණතො. ‘‘බහුස්සුතො ගුණවාති න ජානන්තී’’ති කස්මා වුත්තං? නනු අත්තනො ජානාපනත්ථං ධම්මකථාදි න කාතබ්බමෙවාති? සච්චං න කාතබ්බමෙව, සුද්ධාසයෙන පන ධම්මෙ කථිතෙ තස්ස ගුණජානනං සන්ධායෙතං වුත්තං. තෙනාහ භගවා – ควันอาศัยเชื้อเพลิงเกิดขึ้น มีลักษณะละเอียดอ่อน ซึมซาบเข้าไปในช่องว่างนั้นๆ แผ่ไป ย่อมบรรเทาภัยอันเกิดจากเหลือบ ยุง เป็นต้น ของสัตว์ทั้งหลาย และเป็นบุรพภาคของการเกิดขึ้นแห่งเปลวไฟ ฉันใด ธรรมเทศนาที่อาศัยรูปและอรูปธรรมอันเป็นเชื้อเพลิงแห่งญาณเกิดขึ้น มีลักษณะละเอียดอ่อน ซึมซาบเข้าไปในระหว่างขันธ์และระหว่างอายตนะนั้นๆ แผ่ไป ย่อมบรรเทาภัยอันเกิดจากมิจฉาวิตกเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลาย และเป็นบุรพภาคของการยังเปลวไฟคือญาณให้เกิดขึ้น ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ควัน' เพราะอรรถว่าเหมือนควัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'นายโคบาลไม่ทำควันคือธรรมเทศนาให้เหมือนควัน' ธรรมกถาที่ควรทำแก่ผู้เข้ามานั่งใกล้ตนตามสมควรแก่บุคคลนั้น ชื่อว่า อุปนิสินนกถา (เรื่องที่กล่าวแก่ผู้เข้ามานั่งใกล้) อนุโมทนากถา คือเรื่องที่ควรอนุโมทนาบุญที่ทำแล้วมีทานเป็นต้น คำว่า เพราะเหตุนั้น หมายถึง เพราะไม่ทำธรรมกถาเป็นต้น คำว่า 'ไม่รู้ว่าท่านเป็นพหูสูต มีคุณ' ตรัสไว้เพราะเหตุใด? ธรรมกถาเป็นต้นไม่ควรทำเพื่อแสดงตนให้ผู้อื่นรู้ไม่ใช่หรือ? จริงอยู่ ไม่ควรทำเพื่อแสดงตนเองนั่นแหละ แต่เมื่อแสดงธรรมด้วยเจตนาบริสุทธิ์ คำนี้ตรัสหมายถึงการที่ผู้อื่นรู้คุณของท่าน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – ‘‘නාභාසමානං ජානන්ති, මිස්සං බාලෙහි පණ්ඩිතං; භාසයෙ ජොතයෙ ධම්මං, පග්ගණ්හෙ ඉසිනං ධජ’’න්ති. "บัณฑิตผู้ปนอยู่กับคนพาล เมื่อไม่พูด (แสดงธรรม) คนทั้งหลายย่อมไม่รู้จัก พึงพูด พึงยังธรรมให้รุ่งเรือง พึงประคองธงของเหล่าฤๅษี" තරන්ති ඔතරන්ති එත්ථාති තිත්ථං, නදිතළාකාදීනං නහානපානාදිඅත්ථං ඔතරණට්ඨානං. යථා පන තං උදකෙන ඔතිණ්ණසත්තානං සරීරමලං පවාහෙති, පරිස්සමං විනොදෙති, විසුද්ධිං උප්පාදෙති, එවං බහුස්සුතා අත්තනො සමීපං ඔතිණ්ණසත්තානං ධම්මොදකෙන චිත්තමලං පවාහෙන්ති, පරිස්සමං විනොදෙන්ති, විසුද්ධිං උප්පාදෙන්ති, තස්මා තෙ තිත්ථං වියාති තිත්ථං. තෙනාහ ‘‘තිත්ථභූතෙ බහුස්සුතභික්ඛූ’’ති. බ්‍යඤ්ජනං කථං රොපෙතබ්බන්ති, භන්තෙ, ඉදං බ්‍යඤ්ජනං අයං සද්දො කථං ඉමස්මිං අත්ථෙ රොපෙතබ්බො, කෙන පකාරෙන ඉමස්ස අත්ථස්ස වාචකො ජාතො. ‘‘නිරූපෙතබ්බ’’න්ති වා පාඨො, නිරූපෙතබ්බං අයං සභාවනිරුත්ති කථමෙත්ථ නිරූළ්හාති අධිප්පායො. ඉමස්ස භාසිතස්ස කො අත්ථොති සද්දත්ථං පුච්ඡති. ඉමස්මිං ඨානෙති ඉමස්මිං පාළිප්පදෙසෙ. පාළි කිං වදතීති භාවත්ථං පුච්ඡති. අත්ථො කිං දීපෙතීති භාවත්ථං වා? සඞ්කෙතත්ථං වා. න පරිපුච්ඡතීති විමතිච්ඡෙදනපුච්ඡාවසෙන සබ්බසො පුච්ඡං න කරොති. න පරිපඤ්හතීති පරි පරි අත්තනො ඤාතුං ඉච්ඡං න ආචික්ඛති, න විභාවෙති. තෙනාහ ‘‘න ජානාපෙතී’’ති. තෙති බහුස්සුතභික්ඛූ. විවරණං නාම අත්ථස්ස විභජිත්වා [Pg.368] කථනන්ති ආහ ‘‘භාජෙත්වා න දෙසෙන්තී’’ති. අනුත්තානීකතන්ති ඤාණෙන අපාකටීකතං ගුය්හං පටිච්ඡන්නං. න උත්තානිං කරොන්තීති සිනෙරුපාදමූලෙ වාලිකං උද්ධරන්තො විය පථවීසන්ධාරොදකං විවරිත්වා දස්සෙන්තො විය ච උත්තානං න කරොන්ති. คำว่า ท่า (ติตถะ) หมายถึง สถานที่สำหรับลงไปเพื่อประโยชน์มีการอาบและดื่มเป็นต้น ในแม่น้ำและสระน้ำเป็นต้น เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมข้ามและลงไปในที่นั้น อนึ่ง ท่าเหล่านั้นย่อมชำระมลทินทางกายของสัตว์ทั้งหลายที่ลงไปในน้ำ บรรเทาความเหน็ดเหนื่อย และยังความบริสุทธิ์ให้เกิดขึ้น ฉันใด พระพหูสูตทั้งหลายย่อมชำระมลทินทางใจของสัตว์ทั้งหลายที่เข้ามาใกล้ตนด้วยน้ำคือธรรม บรรเทาความเหน็ดเหนื่อย และยังความบริสุทธิ์ให้เกิดขึ้น ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงชื่อว่า ท่า เพราะอรรถว่าเหมือนท่า เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ภิกษุพหูสูตผู้เป็นดุจท่า' คำว่า พยัญชนะจะพึงประกอบได้อย่างไร พระคุณเจ้า พยัญชนะนี้ คำนี้ จะพึงประกอบในอรรถนี้ได้อย่างไร ด้วยอาการอย่างไรจึงเป็นเครื่องกล่าวอรรถนี้ได้ หรืออีกนัยหนึ่งว่า 'พึงพิจารณา' ความว่า สภาวนิรุตตินี้จะพึงพิจารณาในที่นี้ได้อย่างไร คำว่า ถ้อยคำนี้มีอรรถว่าอย่างไร เป็นการถามสัททัตถะ (อรรถแห่งศัพท์) คำว่า ในที่นี้ หมายถึง ในพระบาลีบทนี้ คำว่า พระบาลีกล่าวว่าอย่างไร เป็นการถามภาวัตถะ (อรรถแห่งเนื้อความ) คำว่า อรรถแสดงอะไร เป็นการถามภาวัตถะ หรือสังเกตัตถะ (อรรถแห่งเครื่องหมาย) คำว่า ไม่สอบถาม หมายถึง ไม่ถามโดยประการทั้งปวงด้วยการถามเพื่อตัดความสงสัย คำว่า ไม่ไต่ถาม หมายถึง ไม่บอก ไม่แสดงความต้องการที่จะรู้ของตนโดยรอบ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ไม่ทำให้รู้' คำว่า ท่านเหล่านั้น หมายถึง ภิกษุพหูสูตทั้งหลาย คำว่า วิวรณะ (การเปิดเผย) คือการกล่าวอรรถโดยจำแนก จึงตรัสว่า 'ไม่แสดงโดยจำแนก' คำว่า ไม่ทำให้ตื้น หมายถึง สิ่งที่ยังไม่ปรากฏด้วยญาณ เป็นของลี้ลับ ปกปิดไว้ คำว่า ไม่ทำให้ตื้น หมายถึง ไม่ทำให้ตื้น เหมือนคนขุดทรายที่เชิงเขาสิเนรุ หรือเหมือนคนเปิดน้ำที่แผ่นดินรองรับไว้ให้เห็น එවං යස්ස ධම්මස්ස වසෙන බහුස්සුතා ‘‘තිත්ථ’’න්ති වුත්තා පරියායතො. ඉදානි තමෙව ධම්මං නිප්පරියායතො ‘‘තිත්ථ’’න්ති දස්සෙතුං ‘‘යථා වා’’තිආදි වුත්තං. ධම්මො හි තරන්ති ඔතරන්ති එතෙන නිබ්බානං නාම තළාකන්ති ‘‘තිත්ථ’’න්ති වුච්චති. තෙනාහ භගවා සුමෙධභූතො – พระพหูสูตทั้งหลายถูกเรียกว่า 'ท่า' โดยปริยาย ด้วยอำนาจแห่งธรรมใดอย่างนี้ บัดนี้ เพื่อแสดงธรรมนั้นเองว่าเป็น 'ท่า' โดยนิปปริยาย จึงตรัสคำว่า 'หรือว่า' เป็นต้น แท้จริง ธรรมคือพระนิพพานอันเป็นสระน้ำที่สัตว์ทั้งหลายย่อมข้ามและลงไปได้ด้วยธรรมนั้น จึงถูกเรียกว่า 'ท่า' เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงเป็นพระสุเมธดาบส จึงตรัสว่า – ‘‘එවං කිලෙසමලධොවං, විජ්ජන්තෙ අමතන්තළෙ; න ගවෙසති තං තළාකං, න දොසො අමතන්තළෙ’’ති. (බු. වං. 2.14) – "เมื่อสระน้ำคืออมตะมีอยู่ ซึ่งเป็นที่ชำระมลทินคือกิเลสอย่างนี้ เขากลับไม่แสวงหาสระน้ำนั้น โทษไม่ได้อยู่ที่สระน้ำคืออมตะ" ධම්මස්සෙව නිබ්බානස්සොතරණතිත්ථභූතස්ස ඔතරණාකාරං අජානන්තො ‘‘ධම්මතිත්ථං න ජානාතී’’ති වුත්තො. ผู้ไม่รู้อาการแห่งการลงสู่ธรรมคือพระนิพพานอันเป็นดุจท่าสำหรับลง จึงถูกเรียกว่า 'ไม่รู้จักธรรมท่า' පීතාපීතන්ති ගොගණෙ පීතං අපීතඤ්ච ගොරූපං න ජානාති, න වින්දති. අවින්දන්තො හි ‘‘න ලභතී’’ති වුත්තො. ‘‘ආනිසංසං න වින්දතී’’ති වත්වා තස්ස අවින්දනාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘ධම්මස්සවනග්ගං ගන්ත්වා’’තිආදිමාහ. คำว่า เหลืองและไม่เหลือง คือไม่รู้ ไม่พบโคที่มีสีเหลืองและไม่มีสีเหลืองในฝูงโค ผู้ไม่พบนั้นแล ชื่อว่า 'ไม่ได้' ครั้นกล่าวว่า 'ย่อมไม่ได้อานิสงส์' แสดงอาการที่ไม่ได้นั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ไปสู่โรงฟังธรรม' අයං ලොකුත්තරොති පදං සන්ධායාහ ‘‘අරිය’’න්ති. පච්චාසත්තිඤායෙන අනන්තරස්ස හි විප්පටිසෙධො වා. අරියසද්දො වා නිද්දොසපරියායො දට්ඨබ්බො. අට්ඨඞ්ගිකන්ති ච විසුං එකජ්ඣඤ්ච අට්ඨඞ්ගිකං උපාදාය ගහෙතබ්බං, අට්ඨඞ්ගතා බාහුල්ලතො ච. එවඤ්ච කත්වා සත්තඞ්ගස්සපි අරියමග්ගස්ස සඞ්ගහො සිද්ධො හොති. บทว่า 'นี้เป็นโลกุตตระ' มุ่งหมายถึงคำว่า 'อริยะ' หรือว่า เป็นการห้ามสิ่งที่อยู่ใกล้กันด้วยนัยแห่งความใกล้ชิด หรือว่า พึงเห็นคำว่า 'อริยะ' โดยเป็นไวพจน์ของความไม่มีโทษ และพึงถือเอาคำว่า 'มีองค์ ๘' โดยแยกกันและรวมกันว่ามีองค์ ๘ และเพราะความเป็นผู้มีองค์ ๘ โดยมาก เมื่อทำอย่างนี้ การสงเคราะห์อริยมรรคแม้ที่มีองค์ ๗ ก็สำเร็จได้ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙතිආදීසු අවිසෙසෙන සතිපට්ඨානා වුත්තා. තත්ථ කායවෙදනාචිත්තධම්මාරම්මණා සතිපට්ඨානා ලොකියා, තත්ථ සම්මොහවිද්ධංසනවසෙන පවත්තා නිබ්බානාරම්මණා ලොකුත්තරාති එවං ‘‘ඉමෙ ලොකියා, ඉමෙ ලොකුත්තරා’’ති යථාභූතං නප්පජානාති. ในคำมีอาทิว่า 'สติปัฏฐาน ๔' สติปัฏฐานทั้งหลายถูกกล่าวโดยไม่จำแนก ในบรรดาสติปัฏฐานเหล่านั้น สติปัฏฐานที่มีกาย เวทนา จิต ธรรม เป็นอารมณ์ เป็นโลกิยะ สติปัฏฐานที่ดำเนินไปด้วยอำนาจแห่งการกำจัดความหลง มีนิพพานเป็นอารมณ์ เป็นโลกุตตระ ย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริงว่า 'เหล่านี้เป็นโลกิยะ เหล่านี้เป็นโลกุตตระ' อย่างนี้ අනවසෙසං දුහතීති පටිග්ගහණෙ මත්තං අජානන්තො කිස්මිඤ්චි දායකෙ සද්ධාහානියා, කිස්මිඤ්චි පච්චයහානියා අනවසෙසං දුහති. වාචාය අභිහාරො වාචාභිහාරො. පච්චයානං අභිහාරො පච්චයාභිහාරො. คำว่า 'ย่อมรีดจนหมดสิ้น' คือไม่รู้ประมาณในการรับ ย่อมรีดจนหมดสิ้นเพราะความเสื่อมแห่งศรัทธาในทายกบางคน และเพราะความเสื่อมแห่งปัจจัยในทายกบางคน การนำมาซึ่งวาจา ชื่อว่า วาจาภิหาร การนำมาซึ่งปัจจัย ชื่อว่า ปัจจัยภิหาร ‘‘ඉමෙ [Pg.369] අම්හෙසු ගරුචිත්තීකාරං න කරොන්තී’’ති ඉමිනා නවකානං භික්ඛූනං සම්මාපටිපත්තියා අභාවං දස්සෙති ආචරියුපජ්ඣායෙසු පිතුපෙමස්ස අනුපට්ඨාපනතො, තෙන ච සික්ඛාගාරවතාභාවදීපනෙන සඞ්ගහස්ස අභාජනභාවං, තෙන ථෙරානං තෙසු අනුග්ගහාභාවං. න හි සීලාදිගුණෙහි සාසනෙ ථිරභාවප්පත්තා අනනුග්ගහෙතබ්බෙ සබ්‍රහ්මචාරී අනුග්ගණ්හන්ති, නිරත්ථකං වා අනුග්ගහං කරොන්ති. තෙනාහ ‘‘නවකෙ භික්ඛූ’’තිආදි. ධම්මකථාබන්ධන්ති පවෙණිආගතං පකිණ්ණකධම්මකථාමග්ගං. සච්චසත්තප්පටිසන්ධිපච්චයාකාරප්පටිසංයුත්තං සුඤ්ඤතාදීපනං ගුළ්හගන්ථං. වුත්තවිපල්ලාසවසෙනාති ‘‘න රූපඤ්ඤූ’’තිආදීසු වුත්තස්ස පටිසෙධස්ස පටික්ඛෙපවසෙන අග්ගහණවසෙන. යොජෙත්වාති ‘‘රූපඤ්ඤූ හොතීති ගණනතො වා වණ්ණතො වා රූපං ජානාතී’’තිආදිනා, ‘‘තස්ස ගොගණොපි න පරිහායති, පඤ්චගොරසපරිභොගතොපි න පරිබාහිරො හොතී’’තිආදිනා ච අත්ථං යොජෙත්වා. වෙදිතබ්බොති තස්මිං තස්මිං පදෙ යථාරහං අත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ด้วยคำว่า "ภิกษุเหล่านี้ไม่ทำความเคารพในเรา" นี้ แสดงถึงการไม่มีสัมมาปฏิบัติของภิกษุใหม่ เพราะไม่ตั้งความรักดุจบิดาในอาจารย์และอุปัชฌาย์ และด้วยการแสดงถึงการไม่มีความเคารพในสิกขา จึงไม่เป็นภาชนะรองรับการสงเคราะห์ และด้วยเหตุนั้น พระเถระทั้งหลายจึงไม่มีการอนุเคราะห์ในภิกษุเหล่านั้น. เพราะว่า สพรหมจารีผู้ถึงความมั่นคงในพระศาสนาด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ย่อมไม่อนุเคราะห์ผู้ไม่ควรอนุเคราะห์ หรือย่อมทำความอนุเคราะห์ที่ไม่มีประโยชน์. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ภิกษุใหม่". คำว่า "ธรรมกถาพันธะ" คือหนทางแห่งธรรมกถาเบ็ดเตล็ดที่สืบต่อกันมา เป็นคัมภีร์ที่ลึกซึ้ง แสดงสุญญตาที่ประกอบด้วยสัจจะ สัตว์ ปฏิสนธิ และปฏิจจสมุปบาท. คำว่า "โดยอาการแห่งความวิปลาสที่กล่าวแล้ว" คือโดยการปฏิเสธการห้ามที่กล่าวไว้ในคำมีอาทิว่า "ไม่รู้รูป" โดยการไม่ถือเอา. คำว่า "ประกอบแล้ว" คือโดยการประกอบความหมายด้วยคำมีอาทิว่า "เป็นผู้รู้รูป คือรู้รูปโดยการนับหรือโดยวรรณะ" และด้วยคำมีอาทิว่า "ฝูงโคของเขาก็ไม่เสื่อมเสีย, ไม่เป็นผู้ภายนอกจากการบริโภคปัญจโครส". คำว่า "พึงทราบ" คือพึงทราบความหมายในบทนั้นๆ ตามสมควร. ส่วนที่เหลือทั้งหมดเป็นความตื้นทั้งสิ้น. ගොපාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโควปาลสูตร จบแล้ว. ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය ดังนี้ อรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี එකාදසකනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා. อธิบายอรรถที่ไม่ตื้นในเอกาทสกนิบาต จบแล้ว. නිට්ඨිතා ච මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය และอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี จบแล้ว අනුත්තානත්ථපදවණ්ණනා. อธิบายบทแห่งอรรถที่ไม่ตื้น. නිගමනකථාවණ්ණනා อธิบายคำลงท้าย. මහාඅට්ඨකථාය [Pg.370] සාරන්ති අඞ්ගුත්තරමහාඅට්ඨකථාය සාරං. එකූනසට්ඨිමත්තොති ථොකං ඌනභාවතො මත්තසද්දග්ගහණං. මූලට්ඨකථාසාරන්ති පුබ්බෙ වුත්තඅඞ්ගුත්තරමහාඅට්ඨකථාය සාරමෙව අනුනිගමවසෙන වදති. අථ වා මූලට්ඨකථාසාරන්ති පොරාණට්ඨකථාසු අත්ථසාරං. තෙනෙදං දස්සෙති – අඞ්ගුත්තරමහාඅට්ඨකථාය අත්ථසාරං ආදාය ඉමං මනොරථපූරණිං කරොන්තො සෙසමහානිකායානම්පි මූලට්ඨකථාසු ඉධ විනියොගක්ඛමං අත්ථසාරං ආදාය එවමකාසින්ති. මහාවිහාරාධිවාසීනන්ති ච ඉදං පුරිමපච්ඡිමපදෙහි සද්ධිං සම්බන්ධිතබ්බං ‘‘මහාවිහාරාධිවාසීනං සමයං පකාසයන්තී, මහාවිහාරාධිවාසීනං මූලට්ඨකථාසාරං ආදායා’’ති. තෙනාති පුඤ්ඤෙන. හොතු සබ්බො සුඛී ලොකොති කාමාවචරාදිවිභාගො සබ්බො සත්තලොකො යථාරහං බොධිත්තයාධිගමවසෙන සම්පත්තෙන නිබ්බානසුඛෙන සුඛී සුඛිතො හොතූති සදෙවකස්ස ලොකස්ස අච්චන්තං සුඛාධිගමාය අත්තනො පුඤ්ඤං පරිණාමෙති. คำว่า "สาระแห่งมหาอรรถกถา" คือสาระแห่งอังคุตตรมหาอรรถกถา. คำว่า "ประมาณ ๕๙" คือการถือเอาคำว่า "ประมาณ" เพราะมีความหย่อนไปเล็กน้อย. คำว่า "สาระแห่งมูลอรรถกถา" คือกล่าวสาระแห่งอังคุตตรมหาอรรถกถาที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง โดยเป็นคำลงท้าย. อีกนัยหนึ่ง คำว่า "สาระแห่งมูลอรรถกถา" คือสาระแห่งอรรถในอรรถกถาโบราณทั้งหลาย. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า – เมื่อทำมโนรถปูรณีนี้โดยถือเอาสาระแห่งอรรถในอังคุตตรมหาอรรถกถา ก็ได้ทำอย่างนี้โดยถือเอาสาระแห่งอรรถที่ควรนำมาใช้ในที่นี้จากมูลอรรถกถาของมหานิกายที่เหลือด้วย. และคำว่า "ของผู้อยู่ในมหาวิหาร" นี้ พึงเชื่อมโยงกับบทหน้าและบทหลังว่า "แสดงคติของผู้อยู่ในมหาวิหาร, โดยถือเอาสาระแห่งมูลอรรถกถาของผู้อยู่ในมหาวิหาร". คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือด้วยบุญ. คำว่า "ขอสัตว์โลกทั้งปวงจงเป็นสุข" คือขอสัตว์โลกทั้งปวงที่จำแนกเป็นกามวจรเป็นต้น จงเป็นผู้มีความสุขด้วยสุขคือนิพพานที่ถึงแล้วโดยการบรรลุโพธิ ๓ ตามสมควร. ย่อมแผ่บุญของตนเพื่อการบรรลุสุขอย่างยิ่งแก่โลกพร้อมทั้งเทวดา. එත්තාවතා සමත්තාව, සබ්බසො වණ්ණනා අයං; වීසතියා සහස්සෙහි, ගන්ථෙහි පරිමාණතො. อรรถกถาเรื่องนี้มีประมาณ ๒๐,๐๐๐ คัมภีร์ จบลงด้วยประการฉะนี้. පොරාණානං කථාමග්ග-සාරමෙත්ථ යතො ඨිතං; තස්මා සාරත්ථමඤ්ජූසා, ඉති නාමෙන විස්සුතා. เพราะสาระแห่งหนทางแห่งคำกล่าวของปราชญ์โบราณตั้งอยู่ในที่นี้ ฉะนั้น จึงมีชื่อว่า "สารัตถะมัญชูสา" ดังนี้. අජ්ඣෙසිතො නරින්දෙන, සොහං පරක්කමබාහුනා; සද්ධම්මට්ඨිතිකාමෙන, සාසනුජ්ජොතකාරිනා. ข้าพเจ้าถูกพระราชาปรักกมพาหุ ผู้ทรงปรารถนาความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม ผู้ทรงกระทำพระศาสนาให้รุ่งเรือง ทรงอาราธนาแล้ว. තෙනෙව කාරිතෙ රම්මෙ, පාසාදසතමණ්ඩිතෙ; නානාදුමගණාකිණ්ණෙ, භාවනාභිරතාලයෙ. อยู่ในเจตวันวิหารอันรื่นรมย์ ที่พระองค์นั้นทรงสร้าง ประดับด้วยปราสาทหลายร้อยหลัง เกลื่อนกล่นด้วยหมู่ไม้นานาชนิด เป็นที่อยู่ของผู้ยินดีในการเจริญภาวนา. සීතලූදකසම්පන්නෙ, වසං ජෙතවනෙ ඉමං; අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං, අකාසිං සාධුසම්මතං. อันสมบูรณ์ด้วยน้ำเย็น ข้าพเจ้าได้ทำอรรถกถาอันสมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะนี้ ซึ่งเป็นที่น่าเลื่อมใสของสัตบุรุษ. යං සිද්ධං ඉමිනා පුඤ්ඤං, යං චඤ්ඤං පසුතං මයා; එතෙන පුඤ්ඤකම්මෙන, දුතියෙ අත්තසම්භවෙ. บุญใดที่สำเร็จด้วยบุญนี้ และบุญอื่นใดที่ข้าพเจ้าได้สั่งสมไว้ ด้วยบุญกรรมนี้ ในการเกิดเป็นอัตภาพที่สอง. තාවතිංසෙ පමොදෙන්තො, සීලාචාරගුණෙ රතො; අලග්ගො පඤ්චකාමෙසු, පත්වාන පඨමං ඵලං. ขอข้าพเจ้าจงยินดีอยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ยินดีในคุณคือศีลและอาจาระ ไม่ติดข้องในกามคุณ ๕ บรรลุผลเบื้องต้น (โสดาปัตติผล). අන්තිමෙ [Pg.371] අත්තභාවම්හි, මෙත්තෙය්‍යං මුනිපුඞ්ගවං; ලොකග්ගපුග්ගලං නාථං, සබ්බසත්තහිතෙ රතං. ในอัตภาพสุดท้าย ขอข้าพเจ้าจงได้พบพระมุนีผู้ประเสริฐ คือพระศรีอริยเมตไตรย ผู้เป็นบุคคลสูงสุดในโลก เป็นที่พึ่ง ผู้ยินดีในประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวง. දිස්වාන තස්ස ධීරස්ස, සුත්වා සද්ධම්මදෙසනං; අධිගන්ත්වා ඵලං අග්ගං, සොභෙය්‍යං ජිනසාසනං. ครั้นได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ทรงปัญญาพระองค์นั้น ได้ฟังพระสัทธรรมเทศนาของพระองค์แล้ว บรรลุผลอันสูงสุด ขอข้าพเจ้าจงยังพระศาสนาของพระชินเจ้าให้รุ่งเรือง. සදා රක්ඛන්තු රාජානො, ධම්මෙනෙව ඉමං පජං; නිරතා පුඤ්ඤකම්මෙසු, ජොතෙන්තු ජිනසාසනං. ขอพระราชาทั้งหลายจงทรงรักษาประชาชนนี้ด้วยธรรมเสมอไป ขอจงทรงยินดีในบุญกรรมทั้งหลาย และขอจงยังพระศาสนาของพระชินเจ้าให้รุ่งเรือง. ඉමෙ ච පාණිනො සබ්බෙ, සබ්බදා නිරුපද්දවා; නිච්චං කල්‍යාණසඞ්කප්පා, පප්පොන්තු අමතං පදන්ති. และขอสัตว์ทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมด จงปราศจากอุปัทวันตรายทั้งปวง มีความดำริอันงามเสมอไป จงบรรลุอมตบท (นิพพาน) เทอญ. අඞ්ගුත්තරටීකා සමත්තා. อังคุตตรฎีกา จบแล้ว.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi