中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSubcommentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi


. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

उन भगवन्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

अङ्गुत्तरनिकाय में

අට්ඨකනිපාත-ටීකා

अट्ठकनिपात-टीका

1. පඨමපණ්ණාසකං

१. प्रथम पण्णासक (प्रथम पञ्चाशिका)

1. මෙත්තාවග්ගො

१. मेत्तावग्गो (मैत्री वर्ग)

1. මෙත්තාසුත්තවණ්ණනා

१. मेत्तासुत्तवण्णना (मैत्री सूत्र की व्याख्या)

1. අට්ඨකනිපාතස්ස [Pg.203] පඨමෙ වඩ්ඪිතායාති භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිබ්‍රූහිතාය. පුනප්පුනං කතායාති භාවනාය බහුලීකරණෙන අපරාපරං පවත්තිතාය. යුත්තයානසදිසකතායාති යථා යුත්තආජඤ්ඤයානං ඡෙකෙන සාරථිනා අධිට්ඨිතං යථාරුචි පවත්තති, එවං යථාරුචි පවත්තාරහතං ගමිතාය. පතිට්ඨානට්ඨෙනාති සබ්බසම්පත්තිඅධිට්ඨානට්ඨෙන. පච්චුපට්ඨිතායාති භාවනාබහුලීකාරෙහි පති පති උපට්ඨිතාය අවිජහිතාය. සමන්තතො චිතායාති සබ්බභාගෙන භාවනානුරූපං චයං ගමිතාය. තෙනාහ ‘‘උපචිතායා’’ති. සුට්ඨු සමාරද්ධායාති අතිවිය සම්මදෙව නිබ්බත්තිගතාය.

१. अट्ठकनिपात के प्रथम (सूत्र) में 'वर्धित' (वड्ढिताय) का अर्थ है भावना की परिपूर्णता के कारण बढ़ाया हुआ। 'पुनः-पुनः किया हुआ' (पुनप्पुनं कताय) का अर्थ है भावना के बहुलीकरण (बार-बार अभ्यास) से बार-बार प्रवृत्त किया हुआ। 'जुते हुए यान के समान किया हुआ' (युत्तयानसदिसकताय) का अर्थ है जैसे चतुर सारथी द्वारा नियंत्रित उत्तम घोड़ों वाला रथ इच्छानुसार चलता है, वैसे ही इच्छानुसार प्रवृत्त होने के कारण अर्हत्व को प्राप्त। 'प्रतिष्ठान के अर्थ में' (पतिट्ठानट्ठेन) अर्थात् सभी संपत्तियों के अधिष्ठान (आधार) होने के अर्थ में। 'प्रत्युपस्थित' (पच्चुपट्ठिताय) का अर्थ है भावना के बहुलीकरण से बार-बार उपस्थित और न छूटा हुआ। 'सब ओर से संचित' (समन्ततो चिताय) का अर्थ है सभी भागों से भावना के अनुरूप संचय को प्राप्त। इसीलिए कहा गया है 'उपचित'। 'भली-भाँति आरब्ध' (सुट्ठु समारद्धाय) का अर्थ है अत्यंत सम्यक् प्रकार से निष्पत्ति (सिद्धि) को प्राप्त।

යො ච මෙත්තං භාවයතීතිආදීසු යො කොචි ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා. මෙත්තන්ති මෙත්තාඣානං.

'जो मैत्री की भावना करता है' इत्यादि में 'जो' का अर्थ है कोई भी गृहस्थ या प्रव्रजित। 'मैत्री' का अर्थ है मैत्री-ध्यान।

අප්පමාණන්ති භාවනාවසෙන ආරම්මණවසෙන ච අප්පමාණං. අසුභභාවනාදයො විය හි ආරම්මණෙ එකදෙසග්ගහණං අකත්වා අනවසෙසඵරණවසෙන අනොධිසො ඵරණවසෙන ච, අප්පමාණාරම්මණතාය පගුණභාවනාවසෙන ච අප්පමාණං. තනූ සංයොජනා හොන්තීති මෙත්තං පාදකං කත්වා සම්මසිත්වා හෙට්ඨිමෙ අරියමග්ගෙ අධිගච්ඡන්තස්ස සුඛෙනෙව පටිඝසංයොජනාදයො පහීයමානා තනූ හොන්තීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

'अप्रमाण' (अप्पमाणं) का अर्थ है भावना के कारण और आलम्बन के कारण अप्रमाण (असीमित)। जैसे अशुभ भावना आदि में आलम्बन के एक अंश को ग्रहण न करके, बिना किसी शेष के व्याप्त करने और बिना किसी सीमा के व्याप्त करने के कारण, तथा अप्रमाण आलम्बन होने से प्रगुण (अभ्यस्त) भावना के कारण 'अप्रमाण' है। 'संयोजन तनु (क्षीण) होते हैं' का अर्थ है मैत्री को पादक (आधार) बनाकर, विदर्शन कर, निचले आर्यमार्गों को प्राप्त करने वाले के सुखपूर्वक ही प्रतिघ-संयोजन आदि प्रहीण होते हुए तनु हो जाते हैं - इस प्रकार यहाँ अर्थ देखना चाहिए।

එවං කිලෙසප්පහානඤ්ච නිබ්බානාධිගමඤ්ච මෙත්තාභාවනාය සිඛාප්පත්තමානිසංසං දස්සෙත්වා ඉදානි අඤ්ඤෙපි ආනිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘එකම්පි චෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අදුට්ඨචිත්තොති මෙත්තාබලෙන සුට්ඨු වික්ඛම්භිතබ්‍යාපාදතාය බ්‍යාපාදෙන අදූසිතචිත්තො. මෙත්තායතීති හිතඵරණවසෙන මෙත්තං [Pg.204] කරොති. කුසලීති අතිසයෙන කුසලවා මහාපුඤ්ඤො, පටිඝාදිඅනත්ථවිගමෙන ඛෙමී. සබ්බෙ ච පාණෙති -සද්දො බ්‍යතිරෙකො. මනසානුකම්පීති චිත්තෙන අනුකම්පන්තො. ඉදං වුත්තං හොති – එකසත්තවිසයාපි තාව මෙත්තා මහාකුසලරාසි, සබ්බෙ පන පාණෙ අත්තනො පුත්තං විය හිතඵරණෙන මනසා අනුකම්පන්තො පහුකං පහුං අනප්පකං අපරියන්තං චතුසට්ඨිමහාකප්පෙපි අත්තනො විපාකප්පබන්ධං පවත්තෙතුං සමත්ථං උළාරං පුඤ්ඤං අරියො පරිසුද්ධචිත්තො පුග්ගලොව කරොති නිප්ඵාදෙතීති. සත්තභරිතන්ති සත්තෙහි අවිරළං, ආකිණ්ණමනුස්සන්ති අත්ථො.

इस प्रकार मैत्री भावना के शिखर तक पहुँचे हुए लाभों के रूप में क्लेशों के प्रहाण और निर्वाण की प्राप्ति को दिखाकर, अब अन्य लाभों को भी दिखाने के लिए 'एक भी यदि' (एकम्पि चे) इत्यादि कहा गया है। वहाँ 'अदुष्टचित्त' (अदुट्ठचित्तो) का अर्थ है मैत्री के बल से भली-भाँति विक्खम्भित (दबाए गए) व्यापाद के कारण व्यापाद से दूषित न हुआ चित्त। 'मैत्री करता है' (मेत्तायतीति) का अर्थ है हित-व्याप्ति के द्वारा मैत्री करता है। 'कुशली' (कुसली) का अर्थ है अत्यंत कुशलवान्, महापुण्यवान्; प्रतिघ आदि अनर्थों के दूर हो जाने से क्षेमी (सुरक्षित)। 'और सभी प्राणी' (सब्बे च पाणे) में 'च' शब्द व्यतिरेक (विशेषता) के लिए है। 'मन से अनुकम्पा करने वाला' (मनसानुकम्पी) अर्थात् चित्त से अनुकम्पा करता हुआ। यह कहा गया है - एक सत्त्व के विषय में भी मैत्री महान् कुशल राशि है, किन्तु जो सभी प्राणियों पर अपने पुत्र के समान हित-व्याप्ति के साथ मन से अनुकम्पा करता है, वह आर्य, परिशुद्ध चित्त वाला पुग्गल, चौसठ महाकल्पों तक अपने विपाक-प्रबन्ध को चलाने में समर्थ प्रचुर, पर्याप्त, अनल्प, अपर्यन्त और उदार पुण्य करता है, निष्पन्न करता है। 'सत्त्वों से भरा हुआ' (सत्तभरितं) का अर्थ है सत्त्वों से सघन, अर्थात् मनुष्यों से व्याप्त।

සඞ්ගහවත්ථූනීති (සං. නි. ටී. 1.1.120) ලොකස්ස සඞ්ගණ්හනකාරණානි. නිප්ඵන්නසස්සතො නව භාගෙ කස්සකස්ස දත්වා රඤ්ඤං එකභාගග්ගහණං දසමභාගග්ගහණං. එවං කස්සකා හට්ඨතුට්ඨා සස්සානි සම්පාදෙන්තීති ආහ ‘‘සස්සසම්පාදනෙ මෙධාවිතාති අත්ථො’’ති. තතො ඔරභාගෙ කිර ඡභාගග්ගහණං ජාතං. ඡමාසිකන්ති ඡන්නං ඡන්නං මාසානං පහොනකං. පාසෙතීති පාසගතෙ විය කරොති. වාචාය පියං වාචාපියං, තස්ස කම්මං වාචාපෙය්‍යං. සබ්බසො රට්ඨස්ස ඉද්ධාදිභාවතො ඛෙමං. නිරබ්බුදං චොරියාභාවතො. ඉද්ධඤ්හි රට්ඨං අචොරියං. ‘‘නිරග්ගළ’’න්ති වුච්චති අපාරුතඝරභාවතො.

'संग्रहवस्तु' (संगहवत्थूनी) का अर्थ है लोक के संग्रह (कल्याण) के कारण। निष्पन्न फसल के नौ भाग किसान को देकर राजा द्वारा एक भाग या दसवाँ भाग ग्रहण करना। इस प्रकार किसान हर्षित और संतुष्ट होकर फसलें पैदा करते हैं, इसीलिए कहा - 'फसल उत्पादन में मेधाविता (बुद्धिमत्ता) अर्थ है'। उसके बाद के भाग में कहते हैं कि छठा भाग ग्रहण करना हुआ। 'छमासिक' (छमासिकं) का अर्थ है छह-छह महीनों के लिए पर्याप्त। 'पासेति' का अर्थ है पाश में बँधे हुए के समान करता है। वाणी का प्रिय होना 'वाचाप्रिय' है, उसका कर्म 'वाचापेय' (प्रियभाषण) है। राष्ट्र की समृद्धि आदि होने से सब प्रकार से 'क्षेम'। चोरी न होने से 'निरर्बुद' (निरब्बुदं)। समृद्ध राष्ट्र चोरी रहित होता है। घर खुले रहने (अपावृत) के कारण 'निरर्गल' (निरग्गळं) कहा जाता है।

උද්ධංමූලකං කත්වාති උම්මූලං කත්වා. ද්වීහි පරියඤ්ඤෙහීති මහායඤ්ඤස්ස පුබ්බභාගෙ පච්ඡා ච පවත්තෙතබ්බෙහි ද්වීහි පරිවාරයඤ්ඤෙහි. සත්ත…පෙ… භීසනස්සාති සත්තනවුතාධිකානං පඤ්චන්නං පසුසතානං මාරණෙන භෙරවස්ස පාපභීරුකානං භයාවහස්ස. තථා හි වදන්ති –

'ऊर्ध्वमूलक' (उद्धंमूलकं) का अर्थ है जड़ से उखाड़कर (उन्मूलित कर)। महायज्ञ के पूर्व भाग और पश्चात् भाग में किए जाने वाले दो 'परिवर यज्ञों' (सहायक यज्ञों) द्वारा। पाँच सौ सत्तानवे (597) पशुओं के वध के कारण भयानक, पापभीरु लोगों के लिए भय उत्पन्न करने वाले के। जैसा कि वे कहते हैं -

‘‘ඡසතානි නියුජ්ජන්ති, පසූනං මජ්ඣිමෙ හනි;

අස්සමෙධස්ස යඤ්ඤස්ස, ඌනානි පසූහි තීහී’’ති. (සං. නි. ටී. 1.1.120;

අ. නි. ටී. 2.4.39);

“अश्वमेध यज्ञ में छह सौ पशु जोते (बाँधे) जाते हैं, मध्य दिन में; तीन पशु कम होने पर।”

සම්මන්ති යුගච්ඡිද්දෙ පක්ඛිපිතබ්බදණ්ඩකං. පාසන්තීති ඛිපන්ති. සංහාරිමෙහීති සකටෙහි වහිතබ්බෙහි. පුබ්බෙ කිර එකො රාජා සම්මාපාසං යජන්තො සරස්සතිනදිතීරෙ පථවියා විවරෙ දින්නෙ නිමුග්ගොයෙව අහොසි. අන්ධබාලබ්‍රාහ්මණා ගතානුගතිගතා ‘‘අයං තස්ස සග්ගගමනමග්ගො’’ති සඤ්ඤාය තත්ථ සම්මාපාසං යඤ්ඤං පට්ඨපෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘නිමුග්ගොකාසතො පභුතී’’ති[Pg.205]. අයූපො අප්පකදිවසො යාගො, සයූපො බහුදිවසං සාධෙය්‍යො සත්‍රයාගො. මන්තපදාභිසඞ්ඛතානං සප්පිමධූනං ‘‘වාජ’’මිති සමඤ්ඤා. හිරඤ්ඤසුවණ්ණගොමහිංසාදි සත්තරසකදක්ඛිණස්ස. සාරගබ්භකොට්ඨාගාරාදීසු නත්ථි එත්ථ අග්ගළාති නිරග්ගළො. තත්ථ කිර යඤ්ඤෙ අත්තනො සාපතෙය්‍යං අනවසෙසතො අනිගූහිත්වා නිය්‍යාතීයති.

'सम्मा' (सम्मा) का अर्थ है जुए के छेद में डाली जाने वाली कीली (शम्या)। 'पासन्ति' का अर्थ है फेंकते हैं। 'संहारी' (संहारिमेहि) का अर्थ है छकड़ों (गाड़ियों) द्वारा ढोए जाने योग्य। कहते हैं कि प्राचीन काल में एक राजा 'सम्मापास' यज्ञ करते समय सरस्वती नदी के तट पर पृथ्वी के विवर (गड्ढे) में धँस गया था। लकीर के फकीर (गतानुगतिक) अंधे-मूर्ख ब्राह्मणों ने 'यह उसके स्वर्ग जाने का मार्ग है' ऐसी संज्ञा (धारणा) बनाकर वहाँ 'सम्मापास' यज्ञ स्थापित किया। इसीलिए कहा गया - 'धँसे हुए स्थान से लेकर'। 'अयूप' (अयूपो) का अर्थ है कम दिनों वाला यज्ञ। 'सयूप' (सयूपो) का अर्थ है बहुत दिनों में सिद्ध होने वाला सत्र-यज्ञ। मन्त्र पदों से अभिसंस्कृत घी और मधु की 'वाज' (वाजं) ऐसी संज्ञा है। हीरा, सुवर्ण, गाय, भैंस आदि सत्रह प्रकार की दक्षिणा वाले (यज्ञ) का। सारगर्भित कोष्ठागार (भण्डार) आदि में जहाँ अर्गला (रुकावट/कुंडी) नहीं है, वह 'निरर्गल' (निरग्गळो) है। उस यज्ञ में अपनी संपत्ति को बिना कुछ शेष रखे और बिना छिपाए समर्पित किया जाता है।

චන්දප්පභාති (ඉතිවු. අට්ඨ. 27) චන්දිමස්සෙව පභාය. තාරාගණාව සබ්බෙති යථා සබ්බෙපි තාරාගණා චන්දිමසොභාය සොළසිම්පි කලං නාග්ඝන්ති, එවං තෙ අස්සමෙධාදයො යඤ්ඤා මෙත්තස්ස චිත්තස්ස වුත්තලක්ඛණෙන සුභාවිතස්ස සොළසිම්පි කලං නානුභවන්ති, න පාපුණන්ති, නාග්ඝන්තීති අත්ථො.

'चन्द्रप्रभा' (चन्दप्पभा) का अर्थ है चन्द्रमा की ही प्रभा। जैसे सभी तारागण चन्द्रमा की शोभा के सोलहवें भाग के बराबर भी नहीं हैं, वैसे ही वे अश्वमेध आदि यज्ञ, उक्त लक्षणों वाली सुभावित मैत्री-चित्त के सोलहवें भाग का भी अनुभव नहीं करते, प्राप्त नहीं करते, मूल्य नहीं रखते - यह अर्थ है।

ඉදානි අපරෙපි දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙ මෙත්තාභාවනාය ආනිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘යො න හන්තී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යොති මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරභාවනානුයුත්තො පුග්ගලො. න හන්තීති තෙනෙව මෙත්තාභාවනානුභාවෙන දූරවික්ඛම්භිතබ්‍යාපාදතාය න කඤ්චි සත්තං හිංසති, ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි න විබාධති වා. න ඝාතෙතීති පරං සමාදපෙත්වා න සත්තෙ මාරාපෙති න විබාධාපෙති ච. න ජිනාතීති සාරම්භවිග්ගාහිකකථාදිවසෙන න කඤ්චි ජිනාති සාරම්භස්සෙව අභාවතො, ජානිකරණවසෙන වා අට්ටකරණාදිනා න කඤ්චි ජිනාති. තෙනාහ ‘‘න අත්තනා පරස්ස ජානිං කරොතී’’ති. න ජාපයෙති පරෙහි පයොජෙත්වා පරෙසම්පි ධනජානිං න කාරාපෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘න පරෙන පරස්ස ජානිං කාරෙතී’’ති. මෙත්තාය වා අංසො අවිහෙඨනට්ඨෙන අවයවභූතොති මෙත්තංසො.

अब, मैत्री भावना के इस लोक और परलोक संबंधी अन्य लाभों को दिखाने के लिए 'यो न हन्ति' (जो नहीं मारता) आदि कहा गया है। वहाँ 'यो' का अर्थ है मैत्री ब्रह्मविहार की भावना में लगा हुआ व्यक्ति। 'न हन्ति' का अर्थ है कि उसी मैत्री भावना के प्रभाव से व्यापाद (द्वेष) के दूर हो जाने के कारण वह किसी प्राणी की हिंसा नहीं करता, अथवा ढेले, डंडे आदि से कष्ट नहीं पहुँचाता। 'न घातेति' का अर्थ है दूसरों को प्रेरित कर प्राणियों को नहीं मरवाता और न ही कष्ट दिलवाता है। 'न जिनाति' का अर्थ है कि संरम्भ (क्रोधपूर्ण संघर्ष) और विवादपूर्ण चर्चा आदि के माध्यम से वह किसी को नहीं जीतता (हानि नहीं पहुँचाता), क्योंकि उसमें संरम्भ का ही अभाव होता है; अथवा अदालती कार्यवाही आदि के द्वारा किसी की हानि करने के रूप में वह किसी को नहीं जीतता। इसीलिए कहा गया है— 'वह स्वयं दूसरे की हानि नहीं करता'। 'न जापयेति' का अर्थ है दूसरों के माध्यम से दूसरों की धन-हानि नहीं करवाता। इसीलिए कहा गया है— 'वह दूसरे के द्वारा दूसरे की हानि नहीं करवाता'। मैत्री का अंश होने के कारण अथवा अहिंसा के अर्थ में अंगभूत होने के कारण वह 'मेत्तंसो' (मैत्री-अंश वाला) है।

මෙත්තාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मैत्री सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2-4. පඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා

२-४. प्रज्ञा सुत्त आदि की व्याख्या।

2-4. දුතියෙ ආදිබ්‍රහ්මචරියිකායාති ආදිබ්‍රහ්මචරියමෙව ආදිබ්‍රහ්මචරියිකා. තෙනාහ ‘‘මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතායා’’ති. අරියොති නිද්දොසො පරිසුද්ධො. තුණ්හීභාවො න තිත්ථියානං මූගබ්බතගහණං විය අපරිසුද්ධොති අරියො තුණ්හීභාවො. චතුත්ථජ්ඣානන්ති උක්කට්ඨනිද්දෙසෙනෙතං වුත්තං, පඨමජ්ඣානාදීනිපි අරියො තුණ්හීභාවොත්වෙව සඞ්ඛං [Pg.206] ගච්ඡන්ති. ජානන්ති ඉදං කම්මසාධනන්ති ආහ ‘‘ජානිතබ්බකං ජානාතී’’ති. යථා වා එකච්චො විපරීතං ගණ්හන්තො ජානන්තොපි න ජානාති, පස්සන්තොපි න පස්සති, න එවමයං. අයං පන ජානන්තො ජානාති, පස්සන්තො පස්සතීති එවමෙත්ථ දට්ඨබ්බො. තතියාදීනි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි.

२-४. दूसरे (सुत्त) में 'आदिब्रह्मचरियिकाय' का अर्थ है आदि-ब्रह्मचर्य ही आदि-ब्रह्मचरियिका है। इसीलिए कहा गया है— 'मार्ग-ब्रह्मचर्य का आदि होने के कारण'। 'अरियो' का अर्थ है निर्दोष, परिशुद्ध। 'तुष्णीभाव' (मौन) तीर्थिकों के मूक-व्रत ग्रहण करने की तरह अपवित्र नहीं है, इसलिए वह 'आर्य तुष्णीभाव' है। 'चतुर्थ ध्यान'—यह उत्कृष्ट निर्देश के रूप में कहा गया है, प्रथम ध्यान आदि भी 'आर्य तुष्णीभाव' की ही संज्ञा प्राप्त करते हैं। 'जानन्ति' यह कर्म-साधन है, इसलिए कहा— 'जानने योग्य को जानता है'। अथवा जैसे कोई विपरीत ग्रहण करने वाला जानते हुए भी नहीं जानता, देखते हुए भी नहीं देखता, यह वैसा नहीं है। यह तो जानते हुए जानता है, देखते हुए देखता है— इस प्रकार यहाँ समझना चाहिए। तीसरे आदि (सुत्त) सुबोध हैं।

පඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रज्ञा सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

5. පඨමලොකධම්මසුත්තවණ්ණනා

५. प्रथम लोकधम्म सुत्त की व्याख्या।

5. පඤ්චමෙ ලොකස්ස ධම්මාති සත්තලොකස්ස අවස්සංභාවිධම්මා. තෙනාහ ‘‘එතෙහි මුත්තා නාම නත්ථි’’තිආදි. ඝාසච්ඡාදනාදීනං ලද්ධි ලාභො, තානි එව වා ලද්ධබ්බතො ලාභො, තදභාවො අලාභො, ලාභග්ගහණෙන චෙත්ථ තබ්බිසයො අනුරොධො ගහිතො, අලාභග්ගහණෙන විරොධො. යස්මා ලොහිතෙ සති තදුපඝාතවසෙන පුබ්බො විය අනුරොධො ලද්ධාවසරො එව හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘ලාභෙ ආගතෙ අලාභො ආගතොයෙවා’’ති. එස නයො යසාදීසුපි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

५. पाँचवें (सुत्त) में 'लोकस्स धम्मा' का अर्थ है सत्त्व-लोक के अनिवार्य धर्म। इसीलिए कहा गया है— 'इनसे मुक्त कोई नहीं है' आदि। भोजन, वस्त्र आदि की प्राप्ति 'लाभ' है, अथवा प्राप्त करने योग्य होने के कारण वे ही लाभ हैं; उनका अभाव 'अलाभ' है। यहाँ 'लाभ' के ग्रहण से उससे संबंधित 'अनुरोध' (अनुकूलता) लिया गया है, और 'अलाभ' के ग्रहण से 'विरोध' (प्रतिकूलता)। चूँकि आसक्ति होने पर उसके विनाश के कारण मवाद की तरह अनुरोध को अवसर मिल ही जाता है, इसलिए कहा गया है— 'लाभ आने पर अलाभ आया ही हुआ है'। यही न्याय यश आदि में भी है। शेष सुबोध ही है।

පඨමලොකධම්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम लोकधम्म सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

6-8. දුතියලොකධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

६-८. द्वितीय लोकधम्म सुत्त आदि की व्याख्या।

6-8. ඡට්ඨෙ අධිකං පයසති පයුජ්ජති එතෙනාති අධිප්පයාසො, සවිසෙසං ඉතිකත්තබ්බකිරියා. තෙනාහ ‘‘අධිකප්පයොගො’’ති. සත්තමට්ඨමෙසු නත්ථි වත්තබ්බං.

६-८. छठे (सुत्त) में 'अधिप्पयासो' का अर्थ है जिससे अधिक प्रयास किया जाता है या प्रयुक्त किया जाता है, विशेष रूप से 'ऐसा करना चाहिए' वाली क्रिया। इसीलिए कहा गया है— 'अधिप्पयोगो' (अत्यधिक प्रयोग)। सातवें और आठवें में कुछ कहने योग्य नहीं है।

දුතියලොකධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वितीय लोकधम्म सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

9. නන්දසුත්තවණ්ණනා

९. नन्द सुत्त की व्याख्या।

9. නවමෙ දුවිධා කුලපුත්තා ජාතිකුලපුත්තා ආචාරකුලපුත්තා ච. තත්ථ ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන රට්ඨපාලො කුලපුත්තො තස්මිංයෙව ථුල්ලකොට්ඨිකෙ [Pg.207] අග්ගකුලිකස්ස පුත්තො’’ති (ම. නි. 2.294) එවං ආගතා උච්චාකුලපුත්තා ජාතිකුලපුත්තා. ‘‘සද්ධායෙතෙ කුලපුත්තා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතා’’ති (ම. නි. 3.78) එවං ආගතා පන යත්ථ කත්ථචි කුලෙ පසුතාපි ආචාරකුලපුත්තා නාම. ඉධ පන උච්චාකුලප්පසුතතං සන්ධාය ‘‘කුලපුත්තොති, භික්ඛවෙ, නන්දං සම්මා වදමානො වදෙය්‍යා’’ති භගවතා වුත්තන්ති ආහ ‘‘ජාතිකුලපුත්තො’’ති. උභොහිපි පන කාරණෙහි තස්ස කුලපුත්තභාවොයෙව. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

९. नौवें (सुत्त) में कुलपुत्र दो प्रकार के होते हैं— जाति-कुलपुत्र और आचार-कुलपुत्र। वहाँ, 'उस समय रट्ठपाल कुलपुत्र उसी थुल्ल्कोट्ठिक में श्रेष्ठ कुलीन का पुत्र था' (म. नि. 2.294)— इस प्रकार आए हुए उच्च कुल में उत्पन्न व्यक्ति 'जाति-कुलपुत्र' हैं। 'श्रद्धावश ये कुलपुत्र घर से बेघर होकर प्रव्रजित हुए' (म. नि. 3.78)— इस प्रकार आए हुए, चाहे किसी भी कुल में उत्पन्न हुए हों, 'आचार-कुलपुत्र' कहलाते हैं। यहाँ तो उच्च कुल में उत्पन्न होने की अपेक्षा से भगवान ने 'भिक्षुओं, नन्द के बारे में सम्यक् रूप से कहते हुए कुलपुत्र कहना चाहिए' ऐसा कहा है, इसलिए 'जाति-कुलपुत्र' कहा गया है। किंतु इन दोनों ही कारणों से उसका कुलपुत्र होना सिद्ध है। यहाँ शेष स्पष्ट ही है।

නන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

नन्द सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

10. කාරණ්ඩවසුත්තවණ්ණනා

१०. कारण्डव सुत्त की व्याख्या।

10. දසමෙ පටිචරතීති පටිච්ඡාදනවසෙන චරති පවත්තති. පටිච්ඡාදනට්ඨො එව වා චරති-සද්දො අනෙකත්ථත්තා ධාතූනන්ති ආහ ‘‘පටිච්ඡාදෙතී’’ති. අඤ්ඤෙනාඤ්ඤන්ති පන පටිච්ඡාදනාකාරදස්සනන්ති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙන කාරණෙනා’’තිආදි. තත්ථ අඤ්ඤං කාරණං වචනං වාති යං චොදකෙන චුදිතකස්ස දොසවිභාවනං කාරණං, වචනං වා වුත්තං, තං තතො අඤ්ඤෙනෙව කාරණෙන, වචනෙන වා පටිච්ඡාදෙති. කාරණෙනාති චොදනාය අමූලාය අමූලිකභාවදීපනියා යුත්තියා වා. වචනෙනාති තදත්ථබොධකෙන වචනෙන. ‘‘කො ආපන්නො’’තිආදිනා චොදනං විස්සජ්ජෙත්වාව වික්ඛෙපාපජ්ජනං අඤ්ඤෙනාඤ්ඤං පටිචරණං. බහිද්ධා කථාපනාමනා නාම ‘‘ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති වුත්තෙ – ‘‘පාටලිපුත්තං ගතොම්හී’’තිආදිනා චොදනං විස්සජ්ජෙත්වාති අයමෙව විසෙසො. යො හි ‘‘ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති වුත්තො ‘‘කො ආපන්නො, කිං ආපන්නො, කිස්මිං ආපන්නා, කං භණථ, කිං භණථා’’ති වා වදති, ‘‘එවරූපං කිඤ්චි තයා දිට්ඨ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘න සුණාමී’’ති සොතං වා උපනෙති, අයං අඤ්ඤෙනාඤ්ඤං පටිචරති නාම. යො පන ‘‘ඉත්ථන්නාමං නාම ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති පුට්ඨො ‘‘පාටලිපුත්තං ගතොම්හී’’ති වත්වා පුන ‘‘න තව පාටලිපුත්තගමනං පුච්ඡාම, ආපත්තිං පුච්ඡාමා’’ති වුත්තෙ තතො ‘‘රාජගහං ගතොම්හි. රාජගහං වා යාහි බ්‍රාහ්මණගහං වා, ආපත්තිං ආපන්නොසීති. තං තත්ථ මෙ සූකරමංසං ලද්ධ’’න්තිආදීනි වදති, අයං බහිද්ධා කථං අපනාමෙති නාම[Pg.208]. සමණකචවරොති සමණවෙසධාරණෙන සමණප්පතිරූපකතාය සමණානං කචවරභූතං.

१०. दसवें (सुत्त) में 'पटिचरति' का अर्थ है छिपाने के वश में होकर आचरण करना या प्रवृत्त होना। धातुओं के अनेक अर्थ होने के कारण 'चरति' शब्द का अर्थ छिपाना ही है, इसलिए कहा गया है 'पटिच्छादेति' (छिपाता है)। 'अञ्ञेनाञ्ञं' (एक बात से दूसरी बात) छिपाने के प्रकार को दिखाने के लिए कहा गया है 'अञ्ञेन कारणेन' (दूसरे कारण से) आदि। वहाँ 'अन्य कारण या वचन' का अर्थ है कि चोदक (आरोप लगाने वाले) द्वारा आरोपित व्यक्ति के दोष को स्पष्ट करने के लिए जो कारण या वचन कहा गया है, उसे वह उससे भिन्न ही कारण या वचन से छिपाता है। 'कारण' से तात्पर्य चोदना (आरोप) के निराधार होने को दर्शाने वाली युक्ति से है। 'वचन' से तात्पर्य उस अर्थ को बोध कराने वाले वचन से है। 'कौन आपन्न (दोषी) है?' आदि कहकर चोदना का उत्तर न देकर विक्षेप (भटकाव) में पड़ जाना 'अञ्ञेनाञ्ञं पटिचरणं' है। 'बहिद्धा कथापनामना' का अर्थ है—जब कहा जाए कि 'तुमने अमुक आपत्ति (अपराध) की है', तब 'मैं पाटलिपुत्र गया था' आदि कहकर चोदना का उत्तर न देना, यही विशेषता है। जो 'तुमने आपत्ति की है' कहे जाने पर 'कौन आपन्न है, क्या आपत्ति है, किसमें आपन्न है, किसे कहते हो, क्या कहते हो' कहता है, या 'तुम्हारे द्वारा ऐसा कुछ देखा गया है' कहे जाने पर 'मैं नहीं सुनता' कहकर कान आगे कर देता है, वह 'अञ्ञेनाञ्ञं पटिचरति' कहलाता है। परंतु जो 'तुमने अमुक नाम की आपत्ति की है' पूछे जाने पर 'मैं पाटलिपुत्र गया था' कहता है, और फिर 'हम तुम्हारे पाटलिपुत्र जाने के बारे में नहीं पूछ रहे हैं, आपत्ति के बारे में पूछ रहे हैं' कहे जाने पर 'मैं राजगृह गया था। राजगृह जाओ या ब्राह्मण के घर जाओ, तुमने आपत्ति की है। वहाँ मुझे सूअर का मांस मिला' आदि कहता है, वह 'बहिद्धा कथा अपनामेति' (बात को बाहर ले जाना) कहलाता है। 'समणकचवरो' का अर्थ है श्रमण का वेष धारण करने के कारण श्रमण जैसा दिखने वाला, श्रमणों का कचरा (कूड़ा-करकट) स्वरूप।

කාරණ්ඩවං (සු. නි. අට්ඨ. 2.283-284) නිද්ධමථාති විපන්නසීලතාය කචවරභූතං පුග්ගලං කචවරමිව අනපෙක්ඛා අපනෙථ. කසම්බුං අපකස්සථාති කසම්බුභූතඤ්ච නං ඛත්තියාදීනං මජ්ඣගතං පභින්නපග්ඝරිතකුට්ඨං චණ්ඩාලං විය අපකඩ්ඪථ. කිං කාරණං? සඞ්ඝාරාමො නාම සීලවන්තානං කතො, න දුස්සීලානං. යතො එතදෙව සන්ධායාහ ‘‘තතො පලාපෙ වාහෙථ, අස්සමණෙ සමණමානිනෙ’’ති. යථා පලාපා අන්තොසාරරහිතා අතණ්ඩුලා බහි ථුසෙන වීහී විය දිස්සන්ති, එවං පාපභික්ඛූ අන්තො සීලරහිතාපි බහි කාසාවාදිපරික්ඛාරෙන භික්ඛූ විය දිස්සන්ති, තස්මා ‘‘පලාපා’’ති වුච්චන්ති. තෙ පලාපෙ වාහෙථ ඔපුනථ විධමථ, පරමත්ථතො අස්සමණෙ සමණවෙසමත්තෙන සමණමානිනෙ. කප්පයව්හොති කප්පෙථ, කරොථාති වුත්තං හොති. පතිස්සතාති සප්පතිස්සා. වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං කරිස්සථ, පරිනිබ්බානං පාපුණිස්සථාති අත්ථො.

'कारण्डवं निद्धमथ' (सुत्त निपात अट्ठकथा २.२८३-२८४) का अर्थ है—शील भ्रष्ट होने के कारण कचरा बने हुए पुद्गल को कचरे के समान ही बिना किसी अपेक्षा के निकाल बाहर करो। 'कसम्बुं अपकस्सथ' का अर्थ है—कसम्बु (गंदगी) रूप उस व्यक्ति को, जो क्षत्रिय आदि के बीच आया हुआ है और रिसते हुए कोढ़ वाले चाण्डाल के समान है, दूर खींच लो। किस कारण से? क्योंकि संघाराम शीलवानों के लिए बनाया गया है, दुःशीलों के लिए नहीं। इसी को ध्यान में रखकर कहा गया है—'ततो पलापे वाहेथ, अस्समणे समणमानिने' (तब उन भूसे के समान श्रमण न होते हुए भी स्वयं को श्रमण मानने वालों को बाहर निकालो)। जैसे 'पलाप' (भूसा) भीतर से सार-रहित और चावल-रहित होते हुए भी बाहर से तुष (छिलके) के कारण धान की तरह दिखते हैं, वैसे ही पाप-भिक्षु भीतर से शील-रहित होने पर भी बाहर से काषाय आदि परिष्कारों के कारण भिक्षुओं की तरह दिखते हैं, इसलिए उन्हें 'पलाप' कहा जाता है। उन पलापों को बाहर निकालो, फटक कर अलग करो, जो परमार्थतः श्रमण नहीं हैं, केवल श्रमण वेष मात्र से स्वयं को श्रमण मानते हैं। 'कप्पयव्हो' का अर्थ है—कल्पना करो, करो। 'पतिस्सता' का अर्थ है—आदर सहित। 'संसार के दुःख का अंत करोगे', अर्थात् परिनिर्वाण प्राप्त करोगे।

කාරණ්ඩවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कारण्डव सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

මෙත්තාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मैत्री वर्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

2. මහාවග්ගො

२. महावर्ग

1. වෙරඤ්ජසුත්තවණ්ණනා

१. वेरञ्ज सुत्त की व्याख्या

11. දුතියස්ස පඨමෙ වෙරඤ්ජායං විහරතීති (පාරා. අට්ඨ. 1.1) එත්ථ වෙරඤ්ජාති තස්ස නගරස්සෙතං අධිවචනං, තස්සං වෙරඤ්ජායං. සමීපත්ථෙ භුම්මවචනං. නළෙරුපුචිමන්දමූලෙති එත්ථ නළෙරු නාම යක්ඛො. පුචිමන්දොති නිම්බරුක්ඛො. මූලන්ති සමීපං. අයඤ්හි මූල-සද්දො ‘‘මූලානි උද්ධරෙය්‍ය අන්තමසො උසීරනාළිමත්තානිපී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.195) මූලමූලෙ දිස්සති. ‘‘ලොභො අකුසලමූල’’න්තිආදීසු (දී. නි. 3.305; පරි. 323) අසාධාරණහෙතුම්හි. ‘‘යාව මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ ඡායා ඵරති, නිවාතෙ පණ්ණානි පතන්ති, එත්තාවතා රුක්ඛමූල’’න්තිආදීසු (පාරා. 494) සමීපෙ. ඉධ පන සමීපෙ [Pg.209] අධිප්පෙතො, තස්මා නළෙරුයක්ඛෙන අධිග්ගහිතස්ස පුචිමන්දස්ස සමීපෙති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සො කිර පුචිමන්දො රමණීයො පාසාදිකො අනෙකෙසං රුක්ඛානං ආධිපච්චං විය කුරුමානො තස්ස නගරස්ස අවිදූරෙ ගමනාගමනසම්පන්නෙ ඨානෙ අහොසි. අථ භගවා වෙරඤ්ජං ගන්ත්වා පතිරූපෙ ඨානෙ විහරන්තො තස්ස රුක්ඛස්ස සමීපෙ හෙට්ඨාභාගෙ විහාසි. තෙන වුත්තං ‘‘වෙරඤ්ජායං විහරති නළෙරුපුචිමන්දමූලෙ’’ති.

११. द्वितीय के प्रथम सुत्त में 'वेरञ्जायं विहरति' यहाँ 'वेरञ्जा' उस नगर का नाम है, उस वेरञ्जा में। यहाँ सप्तमी विभक्ति समीप के अर्थ में है। 'नळेरुपुचिमन्दमूले' यहाँ 'नळेरु' नाम का यक्ष है। 'पुचिमन्द' नीम का वृक्ष है। 'मूल' का अर्थ है समीप। यह 'मूल' शब्द 'जड़ों को उखाड़ दे' आदि में जड़ के अर्थ में देखा जाता है। 'लोभ अकुशल मूल है' आदि में असाधारण हेतु के अर्थ में। 'जब तक दोपहर के समय छाया फैलती है... उतनी दूर तक वृक्षमूल है' आदि में समीप के अर्थ में। यहाँ समीप का अर्थ अभिप्रेत है, इसलिए 'नळेरु यक्ष द्वारा अधिष्ठित नीम के वृक्ष के समीप'—यहाँ ऐसा अर्थ समझना चाहिए। वह नीम का वृक्ष रमणीय, दर्शनीय और अनेक वृक्षों पर अपना प्रभुत्व रखने वाले के समान उस नगर के पास ही आने-जाने के सुगम स्थान पर था। तब भगवान वेरञ्जा जाकर उपयुक्त स्थान पर विहार करते हुए उस वृक्ष के समीप निचले भाग में रहे। इसीलिए कहा गया है—'वेरञ्जायं विहरति नळेरुपुचिमन्दमूले'।

පච්චුට්ඨානං (සාරත්ථ. ටී. 1.2) නාම ආසනා වුට්ඨානන්ති ආහ ‘‘නාසනා වුට්ඨාතී’’ති. නිසින්නාසනතො න වුට්ඨහතීති අත්ථො. එත්ථ ච ජිණ්ණෙ…පෙ… වයොඅනුප්පත්තෙති උපයොගවචනං ආසනා වුට්ඨානකිරියාපෙක්ඛං න හොති. තස්මා ‘‘ජිණ්ණෙ…පෙ… වයොඅනුප්පත්තෙ දිස්වා’’ති අජ්ඣාහාරං කත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. අථ වා පච්චුග්ගමනකිරියාපෙක්ඛං උපයොගවචනං, තස්මා න පච්චුට්ඨාතීති උට්ඨාය පච්චුග්ගමනං න කරොතීති අත්ථො වෙදිතබ්බො. පච්චුග්ගමනම්පි හි පච්චුට්ඨානන්ති වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ආචරියං පන දූරතොව දිස්වා පච්චුට්ඨාය පච්චුග්ගමනකරණං පච්චුට්ඨානං නාමා’’ති. නාසනා වුට්ඨාතීති ඉමිනා පන පච්චුග්ගමනාභාවස්ස උපලක්ඛණමත්තං දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං. විභාවනෙ නාම අත්ථෙති පකතිවිභාවනසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ. න අභිවාදෙති වාති න අභිවාදෙතබ්බන්ති වා සල්ලක්ඛෙතීති වුත්තං හොති.

'पच्चुट्ठान' का अर्थ है आसन से उठना, इसीलिए कहा गया है 'नासना वुट्ठाति' (आसन से नहीं उठते हैं)। बैठे हुए आसन से नहीं उठते हैं, यह अर्थ है। यहाँ 'वृद्ध... आयु प्राप्त' में द्वितीया विभक्ति आसन से उठने की क्रिया की अपेक्षा नहीं रखती। इसलिए 'वृद्ध... आयु प्राप्त को देखकर' ऐसा अध्याहार करके अर्थ समझना चाहिए। अथवा 'अगवानी' की क्रिया की अपेक्षा द्वितीया विभक्ति है, इसलिए 'न पच्चुट्ठाति' का अर्थ है कि उठकर अगवानी नहीं करते हैं। क्योंकि अगवानी करने को भी 'पच्चुट्ठान' कहा जाता है। जैसा कि कहा गया है—'आचार्य को दूर से ही देखकर उठकर अगवानी करना पच्चुट्ठान है'। 'नासना वुट्ठाति' इससे अगवानी के अभाव का उपलक्षण मात्र दिखाया गया है। 'विभावने' का अर्थ है वास्तविकता को स्पष्ट करने के अर्थ में। 'न अभिवादेति वा' का अर्थ है—अभिवादन नहीं करना चाहिए, ऐसा विचार करता है।

තං අඤ්ඤාණන්ති ‘‘අයං මම අභිවාදනාදීනි කාතුං අරහරූපො න හොතී’’ති අජානනවසෙන පවත්තං අඤ්ඤාණං. ඔලොකෙන්තොති ‘‘දුක්ඛං ඛො අගාරවො විහරති අප්පතිස්සො, කිං නු ඛො අහං සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා සක්කරෙය්‍යං ගරුං කරෙය්‍ය’’න්තිආදිසුත්තවසෙනෙව (අ. නි. 4.21) ඤාණචක්ඛුනා ඔලොකෙන්තො. නිපච්චකාරාරහන්ති පණිපාතාරහං. සම්පතිජාතොති මුහුත්තජාතො, ජාතසමනන්තරමෙවාති වුත්තං හොති. උත්තරෙන මුඛොති උත්තරදිසාභිමුඛො. ‘‘සත්තපදවීතිහාරෙන ගන්ත්වා සකලං දසසහස්සිලොකධාතුං ඔලොකෙසි’’න්ති ඉදං –

"वह अज्ञान" का अर्थ है—"यह मेरे अभिवादन आदि करने के योग्य नहीं है"—इस प्रकार न जानने के कारण होने वाला अज्ञान। "देखते हुए" का अर्थ है—"अनादर और अप्रतिष्ठ होकर रहना दुःखद है, क्या मैं किसी श्रमण या ब्राह्मण का सत्कार या गुरु-सम्मान करूँ?"—इस प्रकार के सूत्र (अं. नि. 4.21) के अनुसार ही ज्ञान-चक्षु से देखते हुए। "निपच्चकारारहं" का अर्थ है—प्रणिपात (प्रणाम) के योग्य। "सम्पतिजातो" का अर्थ है—अभी-अभी जन्मा हुआ, अर्थात् जन्म के तुरंत बाद ही। "उत्तरेन मुखो" का अर्थ है—उत्तर दिशा की ओर मुख किए हुए। "सात कदम चलकर संपूर्ण दस हजार लोकधातुओं को देखा"—यह—

‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, සම්පතිජාතො බොධිසත්තො සමෙහි පාදෙහි පතිට්ඨහිත්වා උත්තරාභිමුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගච්ඡති, සෙතම්හි ඡත්තෙ අනුධාරියමානෙ සබ්බා දිසා විලොකෙති, ආසභිඤ්ච වාචං භාසතී’’ති (දී. නි. 2.31) –

"भिक्षुओं, यह धर्मता (नियम) है कि नवजात बोधिसत्व समान पैरों से खड़े होकर, उत्तराभिमुख होकर सात कदम चलते हैं, श्वेत छत्र धारण किए जाने पर सभी दिशाओं का अवलोकन करते हैं और ऋषभ (श्रेष्ठ) वाणी बोलते हैं" (दी. नि. 2.31)—

එවං [Pg.210] පාළියං සත්තපදවීතිහාරුපරි ඨිතස්ස විය සබ්බාදිසානුලොකනස්ස කථිතත්තා වුත්තං, න පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං සත්තපදවීතිහාරතො පගෙව දිසාවිලොකනස්ස කතත්තා. මහාසත්තො හි මනුස්සානං හත්ථතො මුච්චිත්වා පුරත්ථිමං දිසං ඔලොකෙසි, අනෙකානි චක්කවාළසහස්සානි එකඞ්ගණානි අහෙසුං. තත්ථ දෙවමනුස්සා ගන්ධමාලාදීහි පූජයමානා, ‘‘මහාපුරිස, ඉධ තුම්හෙහි සදිසොපි නත්ථි, කුතො උත්තරිතරො’’ති ආහංසු. එවං චතස්සො දිසා, චතස්සො අනුදිසා, හෙට්ඨා, උපරීති දසපි දිසා අනුවිලොකෙත්වා අත්තනො සදිසං අදිස්වා ‘‘අයං උත්තරදිසා’’ති සත්තපදවීතිහාරෙන අගමාසීති වෙදිතබ්බා. ඔලොකෙසින්ති මම පුඤ්ඤානුභාවෙන ලොකවිවරණපාටිහාරියෙ ජාතෙ පඤ්ඤායමානං දසසහස්සිලොකධාතුං මංසචක්ඛුනාව ඔලොකෙසින්ති අත්ථො.

इस प्रकार पालि में सात कदम चलने के बाद खड़े होकर सभी दिशाओं को देखने की बात कही गई है, किंतु इसे इस तरह नहीं देखा जाना चाहिए क्योंकि दिशाओं का अवलोकन सात कदम चलने से पहले ही किया गया था। महासत्व ने मनुष्यों के हाथों से मुक्त होकर पूर्व दिशा की ओर देखा, तब अनेक हजार चक्रवाल एक आंगन के समान हो गए। वहाँ देवों और मनुष्यों ने गंध-माला आदि से पूजा करते हुए कहा—"महापुरुष! यहाँ आपके समान भी कोई नहीं है, फिर आपसे श्रेष्ठ कौन होगा?" इस प्रकार चारों दिशाओं, चारों विदिशाओं, नीचे और ऊपर—इन दसों दिशाओं का अवलोकन कर अपने समान किसी को न पाकर "यह उत्तर दिशा है" कहकर सात कदम चले—ऐसा समझना चाहिए। "देखा" का अर्थ है—मेरे पुण्यों के प्रभाव से 'लोक-विवरण' (लोकों के खुलने) का प्रातिहार्य होने पर दिखाई देने वाली दस हजार लोकधातुओं को मांस-चक्षु से ही देखा।

මහාපුරිසොති ජාතිගොත්තකුලප්පදෙසාදිවසෙන මහන්තපුරිසො. අග්ගොති ගුණෙහි සබ්බප්පධානො. ජෙට්ඨොති ගුණවසෙනෙව සබ්බෙසං වුද්ධතමො, ගුණෙහි මහල්ලකතමොති වුත්තං හොති. සෙට්ඨොති ගුණවසෙනෙව සබ්බෙසං පසත්ථතමො. අත්ථතො පන පච්ඡිමානි ද්වෙ පුරිමස්සෙව වෙවචනානීති වෙදිතබ්බං. තයාති නිස්සක්කෙ කරණවචනං. උත්තරිතරොති අධිකතරො. පතිමානෙසීති පූජෙසි. ආසභින්ති උත්තමං. මය්හං අභිවාදනාදිරහො පුග්ගලොති මය්හං අභිවාදනාදිකිරියාය අරහො අනුච්ඡවිකො පුග්ගලො. නිච්චසාපෙක්ඛතාය පනෙත්ථ සමාසො දට්ඨබ්බො. තථාගතාති තථාගතතො, තථාගතස්ස සන්තිකාති වුත්තං හොති. එවරූපන්ති අභිවාදනාදිසභාවං. පරිපාකසිථිලබන්ධනන්ති පරිපාකෙන සිථිලබන්ධනං.

"महापुरुष" का अर्थ है—जाति, गोत्र, कुल और प्रदेश आदि के कारण महान पुरुष। "अग्गो" (अग्र) का अर्थ है—गुणों में सबसे प्रधान। "जेठो" (ज्येष्ठ) का अर्थ है—गुणों के कारण ही सबमें वृद्धतम, अर्थात् गुणों में सबसे बड़ा। "सेट्ठो" (श्रेष्ठ) का अर्थ है—गुणों के कारण ही सबमें सर्वाधिक प्रशंसित। अर्थ की दृष्टि से पिछले दो शब्द पहले के ही पर्यायवाची समझने चाहिए। "तया" यहाँ अपादान के अर्थ में करण कारक है। "उत्तरितरो" का अर्थ है—अधिकतर (श्रेष्ठतर)। "पतिमानेसि" का अर्थ है—पूजा की। "आसभिं" का अर्थ है—उत्तम। "मेरे अभिवादन आदि के योग्य पुद्गल" का अर्थ है—मेरे अभिवादन आदि की क्रिया के योग्य और उपयुक्त व्यक्ति। यहाँ नित्य-सापेक्षता के कारण समास समझना चाहिए। "तथागता" का अर्थ है—तथागत से, तथागत के पास से। "एवरूपं" का अर्थ है—अभिवादन आदि के स्वभाव वाला। "परिपाकसिथिलबन्धनं" का अर्थ है—परिपक्व होने से ढीले बंधन वाला।

තං වචනන්ති ‘‘නාහං තං බ්‍රාහ්මණා’’තිආදිවචනං. ‘‘නාහං අරසරූපො, මාදිසා වා අරසරූපා’’ති වුත්තෙ බ්‍රාහ්මණො ථද්ධො භවෙය්‍ය. තෙන වුත්තං ‘‘චිත්තමුදුභාවජනනත්ථ’’න්ති.

"वह वचन" का अर्थ है—"हे ब्राह्मण! मैं वैसा नहीं हूँ" आदि वचन। "मैं अरसरूप नहीं हूँ, या मेरे जैसे अरसरूप नहीं हैं"—ऐसा कहने पर ब्राह्मण स्तब्ध हो जाता। इसीलिए कहा गया है—"चित्त में मृदुता उत्पन्न करने के लिए।"

කතමො පන සොති පරියායාපෙක්ඛො පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො, කතමො සො පරියායොති අත්ථො? ජාතිවසෙනාති ඛත්තියාදිජාතිවසෙන. උපපත්තිවසෙනාති දෙවෙසු උපපත්තිවසෙන. සෙට්ඨසම්මතානම්පීති අපි-සද්දෙන පගෙව අසෙට්ඨසම්මතානන්ති දස්සෙති. අභිනන්දන්තානන්ති සප්පීතිකතණ්හාවසෙන පමොදමානානං. රජ්ජන්තානන්ති බලවරාගවසෙන රජ්ජන්තානං. රූපපරිභොගෙන උප්පන්නතණ්හාසම්පයුත්තසොමනස්සවෙදනා රූපතො නිබ්බත්තිත්වා හදයතප්පනතො [Pg.211] අම්බරසාදයො විය රූපරසාති වුච්චන්ති. ආවිඤ්චන්තීති ආකඩ්ඪන්ති. වත්ථාරම්මණාදිසාමග්ගියන්ති වත්ථුආරම්මණාදිකාරණසාමග්ගියං. අනුක්ඛිපන්තොති අත්තුක්කංසනවසෙන කථිතෙ බ්‍රාහ්මණස්ස අසප්පායභාවතො අත්තානං අනුක්ඛිපන්තො අනුක්කංසෙන්තො.

"किंतु वह कौन है?" यह पर्याय की अपेक्षा रखने वाला पुल्लिंग निर्देश है, अर्थ है—वह पर्याय कौन सा है? "जाति के वश से" का अर्थ है—क्षत्रिय आदि जाति के वश से। "उपपत्ति के वश से" का अर्थ है—देवों में उत्पन्न होने के वश से। "श्रेष्ठ माने गए लोगों के भी" में 'अपि' शब्द से यह दर्शाया गया है कि जो श्रेष्ठ नहीं माने गए हैं, उनका तो कहना ही क्या। "अभिनंदन करने वालों का" का अर्थ है—प्रीतिपूर्ण तृष्णा के वश से प्रमोद करने वालों का। "रक्त होने वालों का" का अर्थ है—बलवान राग के वश से आसक्त होने वालों का। रूप के उपभोग से उत्पन्न तृष्णा-युक्त सौमनस्य वेदनाएँ, जो रूप से उत्पन्न होकर हृदय को तृप्त करने के कारण आम्र-रस आदि के समान 'रूप-रस' कही जाती हैं। "आविञ्चन्ति" का अर्थ है—खींचते हैं। "वस्तु-आरम्भण आदि की सामग्री में" का अर्थ है—वस्तु और आलम्बन आदि कारणों की सामग्री में। "अनुक्खिपन्तो" का अर्थ है—आत्म-प्रशंसा के रूप में कहे जाने पर ब्राह्मण के लिए अनुपयुक्त होने के कारण स्वयं को न बढ़ाते हुए, अर्थात् प्रशंसा न करते हुए।

එතස්මිං පනත්ථෙ කරණෙ සාමිවචනන්ති ‘‘ජහිතා’’ති එතස්මිං අත්ථෙ තථාගතස්සාති කරණෙ සාමිවචනං, තථාගතෙන ජහිතාති අත්ථො. මූලන්ති භවමූලං. ‘‘තාලවත්ථුකතා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ඔට්ඨමුඛො’’තිආදීසු විය මජ්ඣෙපදලොපං කත්වා අ-කාරඤ්ච දීඝං කත්වා ‘‘තාලාවත්ථුකතා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘තාලවත්ථු විය නෙසං වත්ථු කතන්ති තාලාවත්ථුකතා’’ති. තත්ථ තාලස්ස වත්ථු තාලවත්ථු. යථා ආරාමස්ස වත්ථුභූතපුබ්බො පදෙසො ආරාමස්ස අභාවෙ ‘‘ආරාමවත්ථූ’’ති වුච්චති, එවං තාලස්ස පතිට්ඨිතොකාසො සමූලං උද්ධරිතෙ තාලෙ පදෙසමත්තෙ ඨිතෙ තාලස්ස වත්ථුභූතපුබ්බත්තා ‘‘තාලවත්ථූ’’ති වුච්චති. නෙසන්ති රූපරසාදීනං. කථං පන තාලවත්ථු විය නෙසං වත්ථු කතන්ති ආහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. රූපාදිපරිභොගෙන උප්පන්නතණ්හායුත්තසොමනස්සවෙදනාසඞ්ඛාතරූපරසාදීනං චිත්තසන්තානස්ස අධිට්ඨානභාවතො වුත්තං ‘‘තෙසං පුබ්බෙ උප්පන්නපුබ්බභාවෙන වත්ථුමත්තෙ චිත්තසන්තානෙ කතෙ’’ති. තත්ථ පුබ්බෙති පුරෙ, සරාගකාලෙති වුත්තං හොති. තාලාවත්ථුකතාති වුච්චන්තීති තාලවත්ථු විය අත්තනො වත්ථුස්ස කතත්තා රූපරසාදයො ‘‘තාලාවත්ථුකතා’’ති වුච්චන්ති. එතෙන පහීනකිලෙසානං පුන උප්පත්තියා අභාවො දස්සිතො.

इस अर्थ में करण कारक के स्थान पर षष्ठी विभक्ति है—"जहिता" (त्याग दिए गए) इस अर्थ में "तथागतस्य" का अर्थ है तथागत के द्वारा त्याग दिए गए। "मूलं" का अर्थ है—भव-मूल। "तालवत्थुकता" कहे जाने योग्य होने पर "ओट्ठमुखो" आदि के समान मध्य पद का लोप करके और 'अ' कार को दीर्घ करके "तालावत्थुकता" कहा गया है, इसीलिए कहा—"ताड़ के वृक्ष के स्थान (ठूँठ) के समान जिनका आधार कर दिया गया है, वे तालावत्थुकता हैं।" वहाँ ताड़ का स्थान 'तालवत्थु' है। जैसे बगीचे का पूर्ववर्ती स्थान बगीचे के न रहने पर "आरामवत्थु" (उद्यान-स्थल) कहलाता है, वैसे ही ताड़ के वृक्ष के खड़े होने का स्थान, ताड़ को जड़ से उखाड़ देने पर केवल स्थान मात्र शेष रहने पर, ताड़ का पूर्ववर्ती स्थान होने के कारण "तालवत्थु" कहलाता है। "नेसं" का अर्थ है—उन रूप-रस आदि का। उनका आधार ताड़ के स्थान के समान कैसे कर दिया गया? इसके लिए "यथा हि" आदि कहा गया है। रूप आदि के उपभोग से उत्पन्न तृष्णा-युक्त सौमनस्य वेदना संज्ञक रूप-रस आदि के लिए चित्त-संतति के अधिष्ठान होने के कारण कहा गया है—"उनके पहले उत्पन्न होने के कारण चित्त-संतति को केवल आधार मात्र बना देने पर।" वहाँ "पुब्बे" का अर्थ है—पहले, अर्थात् सराग काल में। "तालावत्थुकता" कहे जाते हैं—ताड़ के स्थान के समान अपना आधार बना दिए जाने के कारण रूप-रस आदि "तालावत्थुकता" कहे जाते हैं। इससे प्रहीण-क्लेशों (जिनके क्लेश नष्ट हो चुके हैं) की पुनः उत्पत्ति के अभाव को दर्शाया गया है।

අවිරුළ්හිධම්මත්තාති අවිරුළ්හිසභාවතාය. මත්ථකච්ඡින්නො තාලො පත්තඵලාදීනං අවත්ථුභූතො තාලාවත්ථූති ආහ ‘‘මත්ථකච්ඡින්නතාලො විය කතා’’ති. එතෙන ‘‘තාලාවත්ථු විය කතාති තාලාවත්ථුකතා’’ති අයං විග්ගහො දස්සිතො. එත්ථ පන ‘‘අවත්ථුභූතො තාලො විය කතාති අවත්ථුතාලකතා’’ති වත්තබ්බෙ විසෙසනස්ස පරනිපාතං කත්වා ‘‘තාලාවත්ථුකතා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ඉමිනා පනත්ථෙන ඉදං දස්සෙති – රූපරසාදිවචනෙන විපාකධම්මධම්මා හුත්වා පුබ්බෙ උප්පන්නකුසලාකුසලා ධම්මා ගහිතා, තෙ උප්පන්නාපි මත්ථකසදිසානං තණ්හාවිජ්ජානං මග්ගසත්ථෙන ඡින්නත්තා ආයතිං තාලපත්තසදිසෙ විපාකක්ඛන්ධෙ නිබ්බත්තෙතුං අසමත්ථා ජාතා, තස්මා තාලාවත්ථු විය කතාති තාලාවත්ථුකතා රූපරසාදයොති[Pg.212]. ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘අභිනන්දන්තාන’’න්ති ඉමිනා පදෙන කුසලසොමනස්සම්පි සඞ්ගහිතන්ති වදන්ති. අනභාවං කතාති එත්ථ අනු-සද්දො පච්ඡාසද්දෙන සමානත්ථොති ආහ ‘‘යථා නෙසං පච්ඡාභාවො න හොතී’’තිආදි.

"अविरुळ्हिधम्मत्ता" का अर्थ है अविरुळ्हि-स्वभाव (पुनः न उगने का स्वभाव)। जिसका मस्तक (ऊपरी भाग) काट दिया गया हो, ऐसा ताड़ का वृक्ष पत्तों और फलों आदि का आधार नहीं रह जाता, इसलिए उसे "तालावत्थु" (ताड़ का ठूँठ) कहा गया है; जैसा कि कहा गया है— "मस्तक कटे हुए ताड़ के समान कर दिया गया है"। इससे "तालावत्थु विय कताति तालावत्थुकता" (ताड़ के ठूँठ की तरह कर दिया गया) यह विग्रह (व्याख्या) दिखाया गया है। यहाँ यह समझना चाहिए कि "अवतथुभूतो ताळो विय कताति अवत्थुताळकता" कहने के स्थान पर विशेषण का परनिपात (बाद में प्रयोग) करके "तालावत्थुकता" कहा गया है। इस अर्थ से यह दिखाया गया है— रूप-रस आदि के वचन से विपाक-धर्म वाले होकर पहले उत्पन्न हुए कुशल और अकुशल धर्म ग्रहण किए गए हैं; वे उत्पन्न होकर भी मस्तक के समान तृष्णा और अविद्या के मार्ग-शस्त्र द्वारा काट दिए जाने के कारण भविष्य में ताड़ के पत्तों के समान विपाक-स्कन्धों को उत्पन्न करने में असमर्थ हो गए हैं, इसलिए ताड़ के ठूँठ की तरह कर दिए जाने के कारण रूप-रस आदि "तालावत्थुकता" हैं। इस अर्थ में "अभिनन्दन्तानं" इस पद से कुशल-सौमनस्य का भी संग्रह किया गया है, ऐसा वे कहते हैं। "अनभावं कता" यहाँ 'अनु' शब्द 'पच्छा' (बाद) शब्द के समान अर्थ वाला है, इसलिए कहा गया है— "जिससे उनका पश्चाद्भाव (पुनः होना) न हो" आदि।

යඤ්ච ඛො ත්වං සන්ධාය වදෙසි, සො පරියායො න හොතීති යං වන්දනාදිසාමග්ගිරසාභාවසඞ්ඛාතං කාරණං අරසරූපතාය වදෙසි, තං කාරණං න හොති, න විජ්ජතීති අත්ථො. නනු චායං බ්‍රාහ්මණො යං වන්දනාදිසාමග්ගිරසාභාවසඞ්ඛාතපරියායං සන්ධාය ‘‘අරසරූපො භවං ගොතමො’’ති ආහ, ‘‘සො පරියායො නත්ථී’’ති වුත්තෙ වන්දනාදීනි භගවා කරොතීති ආපජ්ජතීති ඉමං අනිට්ඨප්පසඞ්ගං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නනු චා’’තිආදි.

"और जिसके संदर्भ में तुम कहते हो, वह पर्याय (कारण) नहीं है"—अर्थात् वन्दना आदि की सामग्रिरूप रस के अभाव के रूप में जो कारण तुमने 'अरसरूपता' के लिए कहा है, वह कारण नहीं है, वह विद्यमान नहीं है—यह अर्थ है। क्या यह ब्राह्मण जिस वन्दना आदि की सामग्रिरूप रस के अभाव के पर्याय (कारण) के संदर्भ में "आप गौतम अरसरूप हैं" कहता है, "वह पर्याय नहीं है" कहने पर यह आपत्ति आती है कि भगवान वन्दना आदि करते हैं? इस अनिष्ट प्रसंग को दिखाते हुए "ननु च" आदि कहा गया है।

සබ්බපරියායෙසූති සබ්බවාරෙසු. සන්ධායභාසිතමත්තන්ති යං සන්ධාය බ්‍රාහ්මණො ‘‘නිබ්භොගො භවං ගොතමො’’තිආදිමාහ. භගවා ච යං සන්ධාය නිබ්භොගතාදිං අත්තනි අනුජානාති, තං සන්ධායභාසිතමත්තං. ඡන්දරාගපරිභොගොති ඡන්දරාගවසෙන පරිභොගො. අපරං පරියායන්ති අඤ්ඤං කාරණං.

"सब्बपरियायेसू" का अर्थ है सभी बार (अवसरों) में। "सन्धायभासितमत्तं" का अर्थ है जिसके संदर्भ में ब्राह्मण ने "आप गौतम निर्भोग (भोग-रहित) हैं" आदि कहा। और भगवान जिसके संदर्भ में अपने आप में निर्भोगता आदि स्वीकार करते हैं, वह केवल संदर्भ-विशेष में कहा गया (सन्धायभासितमात्र) है। "छन्दरागपरिभोगो" का अर्थ है छन्द और राग के वश में होकर भोग करना। "अपरं परियायं" का अर्थ है अन्य कारण।

කුලසමුදාචාරකම්මන්ති කුලාචාරසඞ්ඛාතං කම්මං, කුලචාරිත්තන්ති අත්ථො. අකිරියන්ති අකරණභාවං. ‘‘අනෙකවිහිතානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මාන’’න්ති සාමඤ්ඤවචනෙපි පාරිසෙසඤායතො වුත්තාවසෙසා අකුසලධම්මා ගහෙතබ්බාති ආහ ‘‘ඨපෙත්වා තෙ ධම්මෙ’’තිආදි, තෙ යථාවුත්තකායදුච්චරිතාදිකෙ අකුසලධම්මෙ ඨපෙත්වාති අත්ථො. අනෙකවිහිතාති අනෙකප්පකාරා.

"कुलसमुदाचारकम्मं" का अर्थ है कुलाचार-संज्ञक कर्म, अर्थात् कुल का चरित्र। "अकिरियं" का अर्थ है अकरण-भाव (न करना)। "अनेकविहितानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं" इस सामान्य वचन में भी 'पारिशेष्य न्याय' (शेष बचे हुए) से पहले कहे गए धर्मों के अतिरिक्त अन्य अकुशल धर्मों को ग्रहण करना चाहिए, इसलिए कहा गया है— "उन धर्मों को छोड़कर" आदि; अर्थात् उन यथोक्त काय-दुश्चरित आदि अकुशल धर्मों को छोड़कर—यह अर्थ है। "अनेकविहिता" का अर्थ है अनेक प्रकार के।

අයං ලොකතන්තීති අයං වුඩ්ඪානං අභිවාදනාදිකිරියලක්ඛණා ලොකප්පවෙණී. අනාගාමිබ්‍රහ්මානං අලඞ්කාරාදීසු අනාගාමිභික්ඛූනඤ්ච චීවරාදීසු නිකන්තිවසෙන රාගුප්පත්ති හොතීති අනාගාමිමග්ගෙන පඤ්චකාමගුණිකරාගස්සෙව පහානං වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘පඤ්චකාමගුණිකරාගස්සා’’ති. රූපාදීසු පඤ්චසු කාමගුණෙසු වත්ථුකාමකොට්ඨාසෙසු උප්පජ්ජමානො රාගො ‘‘පඤ්චකාමගුණිකරාගො’’ති වෙදිතබ්බො. කොට්ඨාසවචනො හෙත්ථ [Pg.213] ගුණ-සද්දො ‘‘වයොගුණා අනුපුබ්බං ජහන්තී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.4) විය. අකුසලචිත්තද්වයසම්පයුත්තස්සාති දොමනස්සසහගතචිත්තද්වයසම්පයුත්තස්ස. මොහස්ස සබ්බාකුසලසාධාරණත්තා ආහ ‘‘සබ්බාකුසලසම්භවස්සා’’ති. අවසෙසානන්ති සක්කායදිට්ඨිආදීනං.

"अयं लोकतन्ती" का अर्थ है वृद्धों के अभिवादन आदि की क्रिया के लक्षण वाली यह लोक-परम्परा। अनागामी ब्रह्माओं के अलंकारों आदि में और अनागामी भिक्षुओं के चीवर आदि में निकान्ति (आसक्ति) के वश में राग की उत्पत्ति होती है, इसलिए अनागामी मार्ग द्वारा केवल "पञ्चकामगुणिक राग" का ही प्रहाण समझना चाहिए, इसीलिए कहा गया है— "पञ्चकामगुणिक राग का"। रूप आदि पाँच कामगुणों में, जो कि वस्तु-काम के भाग हैं, उत्पन्न होने वाला राग "पञ्चकामगुणिक राग" समझना चाहिए। यहाँ 'गुण' शब्द 'भाग' (कोठ्ठास) का वाचक है, जैसे "वयोगुणा अनुपुब्बं जहन्ति" (आयु के भाग क्रमशः छोड़ते हैं) आदि में। "अकुसलचित्तद्वयसम्पयुत्तस्स" का अर्थ है दो दौर्मनस्य-सहगत चित्तों से सम्प्रयुक्त। मोह के सभी अकुशल धर्मों में साधारण होने के कारण कहा गया है— "सब्बकुसलसम्भवस्स" (सभी अकुशल के उद्भव का)। "अवसेसानं" का अर्थ है शेष सत्काय-दृष्टि आदि का।

ජිගුච්ඡති මඤ්ඤෙති අහමභිජාතො රූපවා පඤ්ඤවා කථං නාම අඤ්ඤෙසං අභිවාදනාදිං කරෙය්‍යන්ති ජිගුච්ඡති විය, ජිගුච්ඡතීති වා සල්ලක්ඛෙමි. අකුසලධම්මෙ ජිගුච්ඡමානො තෙසං සමඞ්ගිභාවම්පි ජිගුච්ඡතීති වුත්තං ‘‘අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා ජිගුච්ඡතී’’ති. සමාපත්තීති එතස්සෙව වෙවචනං සමාපජ්ජනා සමඞ්ගිභාවොති. මණ්ඩනජාතිකොති මණ්ඩනකසභාවො, මණ්ඩනකසීලොති අත්ථො. ජෙගුච්ඡිතන්ති ජිගුච්ඡනසීලතං.

"जिगुच्छति मञ्ञेति" का अर्थ है— "मैं उच्चकुलीन, रूपवान और प्रज्ञावान हूँ, मैं भला दूसरों का अभिवादन आदि क्यों करूँ?"—इस प्रकार जैसे वह घृणा करता है, अथवा "वह घृणा करता है" ऐसा मैं समझता हूँ। अकुशल धर्मों से घृणा करने वाला उनके साथ 'समङ्गीभाव' (युक्त होने) से भी घृणा करता है, इसीलिए कहा गया है— "अकुशल धर्मों की समापत्ति (प्राप्ति) से घृणा करता है"। "समापत्ति" इसी का पर्यायवाची है—समापज्जना (प्राप्त होना) या समङ्गीभाव (युक्त होना)। "मण्डनजातिको" का अर्थ है मण्डन-स्वभाव वाला, अर्थात् सजावट करने के स्वभाव वाला। "जेगुच्छितं" का अर्थ है घृणा करने का स्वभाव।

ලොකජෙට්ඨකකම්මන්ති ලොකජෙට්ඨකානං කත්තබ්බකම්මං, ලොකෙ වා සෙට්ඨසම්මතං කම්මං. තත්‍රාති තෙසු ද්වීසුපි අත්ථවිකප්පෙසු. පදාභිහිතො අත්ථො පදත්ථො, බ්‍යඤ්ජනත්ථොති වුත්තං හොති. විනයං වා අරහතීති එත්ථ විනයනං විනයො, නිග්ගණ්හනන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නිග්ගහං අරහතීති වුත්තං හොතී’’ති. නනු ච පඨමං වුත්තෙසු ද්වීසුපි අත්ථවිකප්පෙසු සකත්ථෙ අරහත්ථෙ ච තද්ධිතපච්චයො සද්දලක්ඛණතො දිස්සති, න පන ‘‘විනයාය ධම්මං දෙසෙතී’’ති ඉමස්මිං අත්ථෙ. තස්මා කථමෙත්ථ තද්ධිතපච්චයොති ආහ ‘‘විචිත්‍රා හි තද්ධිතවුත්තී’’ති. විචිත්‍රතා චෙත්ථ ලොකප්පමාණතො වෙදිතබ්බා. තථා හි යස්මිං යස්මිං අත්ථෙ තද්ධිතප්පයොගො ලොකස්ස, තත්ථ තත්ථ තද්ධිතවුත්ති ලොකතො සිද්ධාති විචිත්‍රා තද්ධිතවුත්ති, තස්මා යථා ‘‘මා සද්දමකාසී’’ති වදන්තො ‘‘මාසද්දිකො’’ති වුච්චති, එවං විනයාය ධම්මං දෙසෙතීති වෙනයිකොති වුච්චතීති අධිප්පායො.

"लोकजेट्ठककम्मं" का अर्थ है लोक के ज्येष्ठों (बड़ों) द्वारा किया जाने वाला कर्म, अथवा लोक में श्रेष्ठ माना गया कर्म। "तत्र" अर्थात् उन दोनों ही अर्थ-विकल्पों में। पद द्वारा कहा गया अर्थ "पदत्थ" है, अर्थात् 'व्यञ्जनत्थ' (शब्दार्थ) कहा गया है। "विनयं वा अरहति" यहाँ 'विनयन' ही 'विनय' है, जिसका अर्थ है 'निग्रह' (दमन)। इसीलिए कहा गया है— "निग्रह के योग्य है, यह अर्थ है"। क्या पहले कहे गए दोनों अर्थ-विकल्पों में 'स्वार्थ' और 'अर्ह' अर्थ में तद्धित प्रत्यय शब्द-लक्षण (व्याकरण) के अनुसार दिखाई देता है, किन्तु "विनय के लिए धर्म का उपदेश देता है" इस अर्थ में नहीं? इसलिए यहाँ तद्धित प्रत्यय कैसे है? इस पर कहा— "तद्धित की वृत्ति विचित्र होती है"। यहाँ विचित्रता लोक-प्रमाण से समझनी चाहिए। तथा हि (जैसे कि), जिस-जिस अर्थ में लोक में तद्धित का प्रयोग होता है, वहाँ-वहाँ तद्धित की वृत्ति लोक से सिद्ध होने के कारण विचित्र है; इसलिए जैसे "मा सद्दं अकासि" (शोर मत करो) कहने वाला "मासद्दिको" कहा जाता है, वैसे ही "विनय के लिए धर्म का उपदेश देता है" इसलिए वह "वेनयिको" कहा जाता है—यह अभिप्राय है।

කපණපුරිසොති ගුණවිරහිතතාය දීනමනුස්සො. බ්‍යඤ්ජනානි අවිචාරෙත්වාති තිස්සදත්තාදිසද්දෙසු විය ‘‘ඉමස්මිං අත්ථෙ අයං නාම පච්චයො’’ති එවං බ්‍යඤ්ජනවිචාරං අකත්වා, අනිප්ඵන්නපාටිපදිකවසෙනාති වුත්තං හොති.

"कपणपुरिसो" का अर्थ है गुणों से रहित होने के कारण दीन मनुष्य। "व्यञ्जनानि अविचारेत्वा" का अर्थ है—तिस्सत्त आदि शब्दों की तरह "इस अर्थ में यह प्रत्यय है" इस प्रकार शब्दों (व्यञ्जनों) का विचार न करके, अर्थात् 'अनिष्पन्न प्रातिपदिक' के रूप में—यह कहा गया है।

‘‘දෙවලොකගබ්භසම්පත්තියා’’ති වත්වාපි ඨපෙත්වා භුම්මදෙවෙ සෙසදෙවෙසු ගබ්භග්ගහණස්ස අභාවතො පටිසන්ධියෙවෙත්ථ ගබ්භසම්පත්තීති වෙදිතබ්බාති වුත්තමෙවත්ථං විවරිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දෙවලොකපටිසන්ධිපටිලාභාය සංවත්තතී’’ති. අස්සාති අභිවාදනාදිසාමීචිකම්මස්ස. මාතුකුච්ඡිස්මිං [Pg.214] පටිසන්ධිග්ගහණෙ දොසං දස්සෙන්තොති මාතිතො අපරිසුද්ධභාවං දස්සෙන්තො, අක්කොසිතුකාමස්ස දාසියා පුත්තොති දාසිකුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තභාවෙ දොසං දස්සෙත්වා අක්කොසනං විය භගවතො මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිග්ගහණෙ දොසං දස්සෙත්වා අක්කොසන්තොපි එවමාහාති අධිප්පායො. ගබ්භතොති දෙවලොකප්පටිසන්ධිතො. තෙනෙවාහ ‘‘අභබ්බො දෙවලොකූපපත්තිං පාපුණිතුන්ති අධිප්පායො’’ති. ‘‘හීනො වා ගබ්භො අස්සාති අපගබ්භො’’ති ඉමස්ස විග්ගහස්ස එකෙන පරියායෙන අධිප්පායං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දෙවලොකගබ්භපරිබාහිරත්තා ආයතිං හීනගබ්භපටිලාභභාගී’’ති. ඉති-සද්දො හෙතුඅත්ථො. යස්මා ආයතිම්පි හීනගබ්භපටිලාභභාගී, තස්මා හීනො වා ගබ්භො අස්සාති අපගබ්භොති අධිප්පායො. පුන තස්සෙව විග්ගහස්ස ‘‘කොධවසෙන…පෙ… දස්සෙන්තො’’ති හෙට්ඨා වුත්තනයස්ස අනුරූපං කත්වා අධිප්පායං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘හීනො වාස්ස මාතුකුච්ඡිස්මිං ගබ්භවාසො අහොසීති අධිප්පායො’’ති. ගබ්භ-සද්දො අත්ථි මාතුකුච්ඡිපරියායො ‘‘ගබ්භෙ වසති මාණවො’’තිආදීසු (ජා. 1.15.363) විය. අත්ථි මාතුකුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තසත්තපරියායො ‘‘අන්තමසො ගබ්භපාතනං උපාදායා’’තිආදීසු (මහාව. 129) විය. තත්ථ මාතුකුච්ඡිපරියායං ගහෙත්වා අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනාගතෙ ගබ්භසෙය්‍යා’’ති. ගබ්භෙ සෙය්‍යා ගබ්භසෙය්‍යා. අනුත්තරෙන මග්ගෙනාති අග්ගමග්ගෙන. කම්මකිලෙසානං මග්ගෙන විහතත්තා ආහ ‘‘විහතකාරණත්තා’’ති. ඉතරා තිස්සොපීති අණ්ඩජසංසෙදජඔපපාතිකා. එත්ථ ච යදිපි ‘‘අපගබ්භො’’ති ඉමස්ස අනුරූපතො ගබ්භසෙය්‍යා එව වත්තබ්බා, පසඞ්ගතො පන ලබ්භමානං සබ්බම්පි වත්තුං වට්ටතීති පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිපි වුත්තාති වෙදිතබ්බා.

‘देवलोकगर्भसम्पत्तिया’ (देवलोक की गर्भ-सम्पत्ति) ऐसा कहने पर भी, भूम-देवों को छोड़कर शेष देवों में गर्भ-धारण का अभाव होने के कारण, यहाँ प्रतिसन्धि ही ‘गर्भ-सम्पत्ति’ है, ऐसा समझना चाहिए—इसी अर्थ को स्पष्ट करते हुए कहा है ‘देवलोक-प्रतिसन्धि-प्रतिलाभ के लिए संवर्तित होता है’। ‘अस्स’ (उसका)—अभिवादन आदि सामीचिकर्म (आदर-सत्कार) का। माता की कोख में प्रतिसन्धि ग्रहण करने में दोष दिखाते हुए—माता की ओर से अपरिशुद्धता को दिखाते हुए, जैसे कोई किसी को गाली देने की इच्छा से ‘दासी का पुत्र’ कहकर दासी की कोख में उत्पन्न होने के दोष को दिखाकर गाली देता है, वैसे ही भगवान के माता की कोख में प्रतिसन्धि ग्रहण करने में दोष दिखाकर गाली देते हुए ऐसा कहा—यह अभिप्राय है। ‘गर्भतः’—देवलोक की प्रतिसन्धि से। इसीलिए कहा—‘देवलोक में उपपत्ति (जन्म) प्राप्त करने के अयोग्य है—यह अभिप्राय है’। ‘हीन या गर्भ उसका है, इसलिए वह अपगर्भ है’—इस विग्रह (व्याख्या) के एक पर्याय से अभिप्राय दिखाते हुए कहा—‘देवलोक-गर्भ से बहिष्कृत होने के कारण भविष्य में हीन-गर्भ प्राप्त करने वाला’। ‘इति’ शब्द हेतु के अर्थ में है। चूँकि भविष्य में भी हीन-गर्भ प्राप्त करने वाला है, इसलिए ‘हीन या गर्भ उसका है, इसलिए वह अपगर्भ है’—यह अभिप्राय है। पुनः उसी विग्रह का ‘क्रोध के वश में... इत्यादि दिखाते हुए’—नीचे कही गई विधि के अनुरूप करके अभिप्राय दिखाते हुए कहा—‘अथवा उसका माता की कोख में गर्भ-वास हीन था—यह अभिप्राय है’। ‘गर्भ’ शब्द माता की कोख का पर्याय है, जैसे ‘गर्भ में माणवक (युवक) रहता है’ इत्यादि में। यह माता की कोख में उत्पन्न सत्त्व (प्राणी) का भी पर्याय है, जैसे ‘अन्ततः गर्भ-पातन (गर्भपात) को लेकर’ इत्यादि में। वहाँ माता की कोख के पर्याय को लेकर अर्थ दिखाते हुए कहा—‘भविष्य में गर्भ-शय्या’। गर्भ में शयन (सोना) ही गर्भ-शय्या है। ‘अनुत्तर मार्ग से’—अग्र मार्ग (अर्हत् मार्ग) से। कर्म और क्लेशों के मार्ग द्वारा विनष्ट होने के कारण कहा—‘कारण के विनष्ट होने से’। ‘इतर तीन भी’—अण्डज, संसेदज और ओपपातिक। और यहाँ यद्यपि ‘अपगर्भ’ के अनुरूप ‘गर्भ-शय्या’ ही कहनी चाहिए, फिर भी प्रसंगवश जो कुछ भी प्राप्त हो उसे कहना उचित है, इसलिए ‘पुनर्भव की अभिनिर्वृत्ति’ (पुनर्जन्म) भी कही गई है, ऐसा समझना चाहिए।

ඉදානි සත්තපරියායස්ස ගබ්භ-සද්දස්ස වසෙන විග්ගහනානත්තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපිචා’’තිආදි. ඉමස්මිං පන විකප්පෙ ගබ්භසෙය්‍යා පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති උභයම්පි ගබ්භසෙය්‍යවසෙනෙව වුත්තන්තිපි වදන්ති. නනු ච ‘‘ආයතිං ගබ්භසෙය්‍යා පහීනා’’ති වුත්තත්තා ගබ්භස්ස සෙය්‍යා එව පහීනා, න පන ගබ්භොති ආපජ්ජතීති ආහ ‘‘යථා චා’’තිආදි. අථ ‘‘අභිනිබ්බත්තී’’ති එත්තකමෙව අවත්වා පුනබ්භවග්ගහණං කිමත්ථන්ති ආහ ‘‘අභිනිබ්බත්ති ච නාමා’’තිආදි. අපුනබ්භවභූතාති ඛණෙ ඛණෙ උප්පජ්ජමානානං ධම්මානං අභිනිබ්බත්ති.

अब सत्त्व-पर्यायवाची ‘गर्भ’ शब्द के वश से विग्रह की भिन्नता दिखाते हुए ‘अपि च’ इत्यादि कहा। इस विकल्प में तो ‘गर्भ-शय्या’ और ‘पुनर्भव की अभिनिर्वृत्ति’—इन दोनों को ‘गर्भ-शय्या’ के वश से ही कहा गया है, ऐसा भी कहते हैं। क्या ‘भविष्य में गर्भ-शय्या प्रहीण (नष्ट) हो गई है’ ऐसा कहने से यह आपत्ति नहीं आती कि गर्भ की शय्या ही प्रहीण हुई है, गर्भ नहीं? इसलिए ‘यथा च’ इत्यादि कहा। फिर ‘अभिनिर्वृत्ति’ इतना ही न कहकर ‘पुनर्भव’ का ग्रहण किसलिए किया? इसलिए ‘अभिनिर्वृत्ति च नाम’ इत्यादि कहा। ‘अपुनर्भव-भूत’—क्षण-क्षण में उत्पन्न होने वाले धर्मों की अभिनिर्वृत्ति है।

ධම්මධාතුන්ති [Pg.215] එත්ථ ධම්මෙ අනවසෙසෙ ධාරෙති යාථාවතො උපධාරෙතීති ධම්මධාතු, ධම්මානං යථාසභාවතො අවබුජ්ඣනසභාවො, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. පටිවිජ්ඣිත්වාති සච්ඡිකත්වා, පටිලභිත්වාති අත්ථො, පටිලාභහෙතූති වුත්තං හොති. දෙසනාවිලාසප්පත්තො හොතීති රුචිවසෙන පරිවත්තෙත්වා දස්සෙතුං සමත්ථතා දෙසනාවිලාසො, තං පත්තො අධිගතොති අත්ථො. කරුණාවිප්ඵාරන්ති සබ්බසත්තෙසු මහාකරුණාය ඵරණං. තාදිලක්ඛණමෙව පුන උපමාය විභාවෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පථවීසමචිත්තත’’න්ති. යථා පථවී සුචිඅසුචිනික්ඛෙපච්ඡෙදනභෙදනාදීසු න විකම්පති, අනුරොධවිරොධං න පාපුණාති, එවං ඉට්ඨානිට්ඨෙසු ලාභාලාභාදීසු අනුරොධවිරොධප්පහානතො අවිකම්පිතචිත්තතාය පථවීසමචිත්තතන්ති අත්ථො. අකුප්පධම්මතන්ති එත්ථ අකුප්පධම්මො නාම ඵලසමාපත්තීති කෙචි වදන්ති. ‘‘පරෙසු පන අක්කොසන්තෙසුපි අත්තනො පථවීසමචිත්තතාය අකුප්පනසභාවතන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බො’’ති අම්හාකං ඛන්ති. ජරාය අනුසටන්ති ජරාය පලිවෙඨිතං. බ්‍රාහ්මණස්ස වුද්ධතාය ආසන්නවුත්තිමරණන්ති සම්භාවනවසෙන ‘‘අජ්ජ මරිත්වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘මහන්තෙන ඛො පන උස්සාහෙනා’’ති සාධු ඛො පන තථාරූපානං අරහතං දස්සනං හොතී’’ති එවං සඤ්ජාතමහුස්සාහෙන. අප්පටිසමං පුරෙජාතභාවන්ති අනඤ්ඤසාධාරණං පුරෙජාතභාවං. නත්ථි එතස්ස පටිසමොති අප්පටිසමො, පුරෙජාතභාවො.

‘धम्मधातु’—यहाँ धर्मों को पूर्ण रूप से धारण करता है, यथार्थ रूप से विचार करता है, इसलिए ‘धम्मधातु’ है; धर्मों को उनके स्वभाव के अनुसार समझने का स्वभाव, यह सर्वज्ञता-ज्ञान का पर्यायवाची है। ‘प्रतिवेध करके’—साक्षात्कार करके, ‘प्राप्त करके’ यह अर्थ है, प्राप्ति के हेतु—यह कहा गया है। ‘देशना-विलास को प्राप्त होता है’—रुचि के अनुसार बदलकर दिखाने की सामर्थ्य ‘देशना-विलास’ है, उसे प्राप्त किया—यह अर्थ है। ‘करुणा-विस्फार’—सभी प्राणियों में महाकरुणा का फैलाना। उसी लक्षण को पुनः उपमा से स्पष्ट करते हुए कहा—‘पृथ्वी के समान चित्त वाला’। जैसे पृथ्वी शुचि-अशुचि (पवित्र-अपवित्र) वस्तुओं के डालने, काटने, भेदने आदि में विचलित नहीं होती, अनुनय (राग) और विरोध (द्वेष) को प्राप्त नहीं होती, वैसे ही इष्ट-अनिष्ट लाभ-अलाभ आदि में अनुनय और विरोध के प्रहाण से विचलित न होने वाले चित्त के कारण ‘पृथ्वी के समान चित्त वाला’ यह अर्थ है। ‘अकुप्पधम्मता’ (अक्षोभ्यता)—यहाँ ‘अकुप्पधम्म’ नाम फल-समापत्ति है, ऐसा कुछ लोग कहते हैं। ‘परन्तु दूसरों के गाली देने पर भी अपनी पृथ्वी के समान चित्तता के कारण क्रोध न करने का स्वभाव—ऐसा यहाँ अर्थ ग्रहण करना चाहिए’—यह हमारी क्षान्ति (मत) है। ‘जरा से अनुसृत’—जरा (बुढ़ापे) से घिरा हुआ। ब्राह्मण के वृद्ध होने के कारण मृत्यु के निकट होने को संभावना के वश से ‘आज मरकर’ इत्यादि कहा गया है। ‘महान उत्साह के साथ’—‘ऐसे अर्हतों का दर्शन भला होता है’—इस प्रकार उत्पन्न हुए महान उत्साह के साथ। ‘अप्रतिसम पूर्वजात भाव’—असाधारण पूर्वजात भाव। जिसका कोई प्रतिसम (समान) नहीं है, वह ‘अप्रतिसम’ है, पूर्वजात भाव।

පක්ඛෙ විධුනන්තාති පත්තෙ චාලෙන්තා. නික්ඛමන්තානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං, නික්ඛන්තෙසූති අත්ථො.

‘पंखों को फड़फड़ाते हुए’—पंखों को हिलाते हुए। ‘निकलने वालों का’—यह निर्धारण में षष्ठी विभक्ति है, ‘निकले हुओं का’ यह अर्थ है।

සො ජෙට්ඨො ඉති අස්ස වචනීයොති යො පඨමතරං අණ්ඩකොසතො නික්ඛන්තො කුක්කුටපොතකො, සො ජෙට්ඨොති වචනීයො අස්ස, භවෙය්‍යාති අත්ථො. සම්පටිපාදෙන්තොති සංසන්දෙන්තො. තිභූමපරියාපන්නාපි සත්තා අවිජ්ජාකොසස්ස අන්තො පවිට්ඨා තත්ථ තත්ථ අප්පහීනාය අවිජ්ජාය වෙඨිතත්තාති ආහ ‘‘අවිජ්ජාකොසස්ස අන්තො පවිට්ඨෙසු සත්තෙසූ’’ති අණ්ඩකොසන්ති බීජකපාලං. ලොකසන්නිවාසෙති ලොකොයෙව සඞ්ගම්ම සමාගම්ම නිවාසනට්ඨෙන ලොකසන්නිවාසො, සත්තනිකායො. සම්මාසම්බොධින්ති එත්ථ සම්මාති අවිපරීතත්ථො, සං-සද්දො සාමන්ති ඉමමත්ථං දීපෙති. තස්මා සම්මා අවිපරීතෙනාකාරෙන [Pg.216] සයමෙව චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣති පටිවිජ්ඣතීති සම්මාසම්බොධීති මග්ගො වුච්චති. තෙනාහ ‘‘සම්මා සාමඤ්ච බොධි’’න්ති, සම්මා සයමෙව ච බුජ්ඣනකන්ති අත්ථො. සම්මාති වා පසත්ථවචනො, සං-සද්දො සුන්දරවචනොති ආහ ‘‘අථ වා පසත්ථං සුන්දරඤ්ච බොධි’’න්ති.

वह ज्येष्ठ है, ऐसा कहा जाना चाहिए - जो मुर्गी का बच्चा सबसे पहले अण्डे के खोल से बाहर निकलता है, उसे ज्येष्ठ कहा जाना चाहिए, यह अर्थ है। 'सम्पटिपादेन्तो' का अर्थ है मिलान करते हुए। तीनों भूमियों (काम, रूप, अरूप) में सम्मिलित प्राणी भी अविद्या रूपी खोल के भीतर प्रविष्ट हैं, क्योंकि वे वहाँ-वहाँ न छोड़ी गई अविद्या से घिरे हुए हैं, इसीलिए कहा गया है - 'अविद्या रूपी खोल के भीतर प्रविष्ट प्राणियों में'। 'अण्डकोस' का अर्थ है बीज का आवरण (अण्डे का छिलका)। 'लोकसन्निवेस' का अर्थ है - लोक ही जहाँ मिलकर और साथ आकर निवास करते हैं, वह लोकसन्निवेस है, अर्थात् प्राणियों का समूह। 'सम्मासम्बोध' में 'सम्मा' का अर्थ यथार्थ है, 'सं' शब्द 'स्वयं' (सामं) इस अर्थ को प्रकट करता है। इसलिए, जो यथार्थ रूप से और स्वयं ही चार सत्यों को जानता है और उनका साक्षात्कार करता है, उसे 'सम्मासम्बोध' अर्थात् मार्ग कहा जाता है। इसीलिए कहा गया है - 'सम्मा सामञ्च बोधिं', जिसका अर्थ है यथार्थ रूप से और स्वयं ही बोध प्राप्त करना। अथवा 'सम्मा' प्रशंसनीय वाचक है, 'सं' शब्द सुन्दर वाचक है, इसीलिए कहा गया है - 'अथवा प्रशंसनीय और सुन्दर बोधि'।

අසබ්බගුණදායකත්තාති සබ්බගුණානං අදායකත්තා. සබ්බගුණෙ න දදාතීති හි අසබ්බගුණදායකො, අසමත්ථසමාසොයං ගමකත්තා යථා ‘‘අසූරියපස්සානි මුඛානී’’ති. තිස්සො විජ්ජාති උපනිස්සයවතො සහෙව අරහත්තඵලෙන තිස්සො විජ්ජා දෙති. නනු චෙත්ථ තීසු විජ්ජාසු ආසවක්ඛයඤාණස්ස මග්ගපරියාපන්නත්තා කථමෙතං යුජ්ජති ‘‘මග්ගො තිස්සො විජ්ජා දෙතී’’ති? නායං දොසො. සතිපි ආසවක්ඛයඤාණස්ස මග්ගපරියාපන්නභාවෙ අට්ඨඞ්ගිකෙ මග්ගෙ සති මග්ගඤාණෙන සද්ධිං තිස්සො විජ්ජා පරිපුණ්ණා හොන්තීති ‘‘මග්ගො තිස්සො විජ්ජා දෙතී’’ති වුච්චති. ඡ අභිඤ්ඤාති එත්ථාපි එසෙව නයො. සාවකපාරමිඤාණන්ති අග්ගසාවකෙහි පටිලභිතබ්බමෙව ලොකියලොකුත්තරඤාණං. පච්චෙකබොධිඤාණන්ති එත්ථාපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අබ්භඤ්ඤාසින්ති ජානිං. ජානනඤ්ච න අනුස්සවාදිවසෙනාති ආහ ‘‘පටිවිජ්ඣි’’න්ති, පච්චක්ඛමකාසින්ති අත්ථො. පටිවෙධොපි න දූරෙ ඨිතස්ස ලක්ඛණප්පටිවෙධො වියාති ආහ ‘‘පත්තොම්හී’’ති, පාපුණින්ති අත්ථො. පාපුණනඤ්ච න සයං ගන්ත්වාති ආහ ‘‘අධිගතොම්හී’’ති, සන්තානෙ උප්පාදනවසෙන පටිලභින්ති අත්ථො.

'असब्बगुणदायकत्ता' का अर्थ है सभी गुणों को न देने वाला। जो सभी गुणों को नहीं देता, वह 'असब्बगुणदायक' है; यह एक असमर्थ समास है क्योंकि यह अर्थ को स्पष्ट करता है, जैसे 'असूर्यपश्यानि मुखानि' (वे मुख जिन्होंने सूर्य नहीं देखा)। 'तिस्सो विज्जा' (तीन विद्याएँ) - उपनिश्रय वाले व्यक्ति को अर्हत्व फल के साथ ही तीन विद्याएँ देता है। क्या यहाँ तीन विद्याओं में 'आसवक्खय-ज्ञान' (आस्रव-क्षय ज्ञान) के मार्ग में सम्मिलित होने के कारण यह कहना उचित है कि 'मार्ग तीन विद्याएँ देता है'? यह कोई दोष नहीं है। यद्यपि आस्रव-क्षय ज्ञान मार्ग में सम्मिलित है, फिर भी अष्टांगिक मार्ग के होने पर मार्ग-ज्ञान के साथ तीनों विद्याएँ परिपूर्ण होती हैं, इसलिए कहा जाता है कि 'मार्ग तीन विद्याएँ देता है'। 'छ अभिञ्ञा' (छह अभिज्ञाएँ) के विषय में भी यही तर्क है। 'सावकपारमी-ज्ञान' का अर्थ है अग्रश्रावकों द्वारा प्राप्त किया जाने वाला लौकिक और लोकोत्तर ज्ञान। 'पच्चेकबोधि-ज्ञान' का अर्थ भी इसी पद्धति से समझना चाहिए। 'अब्भञ्ञासिं' का अर्थ है - मैंने जाना। और यह जानना अनुश्रव (सुनी-सुनाई बातों) आदि के माध्यम से नहीं है, इसीलिए कहा गया है - 'पटिविज्झिं' (साक्षात्कार किया), जिसका अर्थ है प्रत्यक्ष किया। साक्षात्कार भी दूर स्थित किसी वस्तु के लक्षण को जानने जैसा नहीं है, इसीलिए कहा गया है - 'पत्तोम्हि' (प्राप्त किया), जिसका अर्थ है पहुँच गया। और यह पहुँचना स्वयं चलकर जाने जैसा नहीं है, इसीलिए कहा गया है - 'अधिगतोम्हि' (अधिगत किया), जिसका अर्थ है अपनी संतति (चित्त-धारा) में उत्पन्न करने के माध्यम से प्राप्त किया।

ඔපම්මසම්පටිපාදනන්ති ඔපම්මත්ථස්ස උපමෙය්‍යෙන සම්මදෙව පටිපාදනං. අත්ථෙනාති උපමෙය්‍යත්ථෙන. යථා කුක්කුටියා අණ්ඩෙසු තිවිධකිරියාකරණං කුක්කුටච්ඡාපකානං අණ්ඩකොසතො නික්ඛමනස්ස මූලකාරණං, එවං බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාකරණං අවිජ්ජණ්ඩකොසතො නික්ඛමනස්ස මූලකාරණන්ති ආහ ‘‘යථා හි තස්සා කුක්කුටියා…පෙ… තිවිධානුපස්සනාකරණ’’න්ති. ‘‘සන්තානෙ’’ති වුත්තත්තා අණ්ඩසදිසතා සන්තානස්ස, බහි නික්ඛන්තකුක්කුටච්ඡාපකසදිසතා බුද්ධගුණානං, බුද්ධගුණාති ච අත්ථතො බුද්ධොයෙව ‘‘තථාගතස්ස ඛො එතං, වාසෙට්ඨ, අධිවචනං ධම්මකායො ඉතිපී’’ති වචනතො. අවිජ්ජණ්ඩකොසස්ස තනුභාවොති බලවවිපස්සනාවසෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසස්ස තනුභාවො, පටිච්ඡාදනසාමඤ්ඤෙන ච අවිජ්ජාය අණ්ඩකොසසදිසතා. මුදුභූතස්සපි ඛරභාවාපත්ති හොතීති [Pg.217] තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘ථද්ධඛරභාවො’’ති වුත්තං. තික්ඛඛරවිප්පසන්නසූරභාවොති එත්ථ පරිග්ගය්හමානෙසු සඞ්ඛාරෙසු විපස්සනාඤාණස්ස සමාධින්ද්‍රියවසෙන සුඛානුප්පවෙසො තික්ඛතා, අනුපවිසිත්වාපි සතින්ද්‍රියවසෙන අනතික්කමනතො අකුණ්ඨතා ඛරභාවො. තික්ඛොපි හි එකච්චො සරො ලක්ඛං පත්වා කුණ්ඨො හොති, න තථා ඉදං. සතිපි ඛරභාවෙ සුඛුමප්පවත්තිවසෙන කිලෙසසමුදාචාරසඞ්ඛොභරහිතතාය සද්ධින්ද්‍රියවසෙන පසන්නභාවො, සතිපි පසන්නභාවෙ අන්තරා අනොසක්කිත්වා කිලෙසපච්චත්ථිකානං සුට්ඨු අභිභවනතො වීරියින්ද්‍රියවසෙන සූරභාවො වෙදිතබ්බො. එවමිමෙහි පකාරෙහි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණමෙව ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. විපස්සනාඤාණස්ස පරිණාමකාලොති විපස්සනාය වුට්ඨානගාමිනිභාවාපත්ති. තදා ච සා මග්ගඤාණගබ්භං ධාරෙන්තී විය හොතීති ආහ ‘‘ගබ්භග්ගහණකාලො’’ති. ගබ්භං ගණ්හාපෙත්වාති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය අනන්තරං සිඛාප්පත්තඅනුලොමවිපස්සනාවසෙන මග්ගවිජායනත්ථං ගබ්භං ගණ්හාපෙත්වා. අභිඤ්ඤාපක්ඛෙති ලොකියාභිඤ්ඤාපක්ඛෙ. ලොකුත්තරාභිඤ්ඤා හි අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලිතා. පොත්ථකෙසු පන කත්ථචි ‘‘ඡාභිඤ්ඤාපක්ඛෙ’’ති ලිඛන්ති, සො අපාඨොති වෙදිතබ්බො.

'ओपम्मसम्पटिपादन' का अर्थ है उपमा के अर्थ को उपमेय के साथ भली-भाँति प्रतिपादित करना। 'अत्थेन' का अर्थ है उपमेय के अर्थ से। जैसे मुर्गी का अण्डों पर तीन प्रकार की क्रियाएँ करना चूजों के अण्डे के खोल से बाहर निकलने का मूल कारण है, वैसे ही बोधिसत्व रूप भगवान का तीन प्रकार की अनुपश्यना करना अविद्या रूपी अण्ड-कोश से बाहर निकलने का मूल कारण है, इसीलिए कहा गया है - 'जैसे उस मुर्गी की... (पे)... तीन प्रकार की अनुपश्यना करना'। 'सन्ताने' (संतति में) कहे जाने के कारण संतति की अण्डे से समानता है, बाहर निकले हुए चूजों की बुद्ध-गुणों से समानता है, और बुद्ध-गुण अर्थतः बुद्ध ही हैं, क्योंकि कहा गया है - 'हे वासेट्ठ! तथागत का यह अधिवाचन (नाम) धर्मकाय भी है'। 'अविज्जण्डकोसस्स तनुभावो' का अर्थ है प्रबल विपश्यना के कारण अविद्या रूपी अण्ड-कोश का क्षीण होना, और आच्छादन (ढकने) की समानता के कारण अविद्या की अण्ड-कोश से समानता है। कोमल हो जाने पर भी कठोरता आ सकती है, इसलिए उसके निवारण के लिए 'थद्धखरभावो' (स्तब्ध-कठोर भाव) कहा गया है। 'तिक्खखरविप्पसन्नसूरभावो' में, ग्रहण किए जा रहे संस्कारों में विपश्यना-ज्ञान का समाधि-इन्द्रिय के कारण सुखपूर्वक प्रवेश करना 'तीक्ष्णता' है, और प्रवेश करके भी स्मृति-इन्द्रिय के कारण उल्लंघन न करने से कुण्ठित न होना 'कठोरता' (खरभाव) है। क्योंकि कोई तीक्ष्ण बाण भी लक्ष्य तक पहुँचकर कुण्ठित हो जाता है, किन्तु यह वैसा नहीं है। कठोरता होने पर भी सूक्ष्म प्रवृत्ति के कारण क्लेशों के उदय रूपी क्षोभ से रहित होने के कारण श्रद्धा-इन्द्रिय के वश में 'प्रसन्नता' है, और प्रसन्नता होने पर भी बीच में पीछे न हटकर क्लेश रूपी शत्रुओं को भली-भाँति पराजित करने के कारण वीर्य-इन्द्रिय के वश में 'शूरता' समझनी चाहिए। इस प्रकार इन प्रकारों से 'संस्कार-उपेक्षा ज्ञान' ही ग्रहण किया गया है, ऐसा समझना चाहिए। 'विपस्सनाञाणस्स परिणामकालो' का अर्थ है विपश्यना का 'वुट्ठानगामिनी' (उत्थानगामिनी) अवस्था को प्राप्त होना। उस समय वह मार्ग-ज्ञान रूपी गर्भ को धारण करने वाली जैसी होती है, इसीलिए कहा गया है - 'गब्भगहणकालो' (गर्भ-ग्रहण काल)। 'गब्भं गण्हापेत्वा' का अर्थ है संस्कार-उपेक्षा के बाद शिखर पर पहुँची अनुलोम-विपश्यना के माध्यम से मार्ग को उत्पन्न करने के लिए गर्भ धारण कराकर। 'अभिञ्ञापक्खे' का अर्थ है लौकिक अभिज्ञा के पक्ष में। क्योंकि लोकोत्तर अभिज्ञा ने तो अविद्या रूपी अण्ड-कोश को विदीर्ण कर दिया है। पुस्तकों में कहीं-कहीं 'छाभिञ्ञापक्खे' (छह अभिज्ञा पक्ष में) लिखा मिलता है, उसे अशुद्ध पाठ समझना चाहिए।

ජෙට්ඨො සෙට්ඨොති වුද්ධතමත්තා ජෙට්ඨො, සබ්බගුණෙහි උත්තමත්තා පසත්ථතමොති සෙට්ඨො.

'जेट्ठो सेट्ठो' (ज्येष्ठ श्रेष्ठ) - सबसे वृद्ध होने के कारण 'ज्येष्ठ' है, और सभी गुणों में उत्तम होने के कारण सबसे प्रशंसनीय होने से 'श्रेष्ठ' है।

ඉදානි ‘‘ආරද්ධං ඛො පන මෙ, බ්‍රාහ්මණ, වීරිය’’න්තිආදිකාය දෙසනාය අනුසන්ධිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එවං භගවා’’තිආදි. තත්ථ පුබ්බභාගතො පභුතීති භාවනාය පුබ්බභාගීයවීරියාරම්භාදිතො පට්ඨාය. මුට්ඨස්සතිනාති විනට්ඨස්සතිනා, සතිවිරහිතෙනාති අත්ථො. සාරද්ධකායෙනාති සදරථකායෙන. බොධිමණ්ඩෙති බොධිසඞ්ඛාතස්ස ඤාණස්ස මණ්ඩභාවප්පත්තෙ ඨානෙ. බොධීති හි පඤ්ඤා වුච්චති. සා එත්ථ මණ්ඩා පසන්නා ජාතාති සො පදෙසො ‘‘බොධිමණ්ඩො’’ති පඤ්ඤාතො. පග්ගහිතන්ති ආරම්භං සිථිලං අකත්වා දළ්හපරක්කමසඞ්ඛාතුස්සහනභාවෙන ගහිතං. තෙනාහ ‘‘අසිථිලප්පවත්තිත’’න්ති. අසල්ලීනන්ති අසඞ්කුචිතං කොසජ්ජවසෙන සඞ්කොචං අනාපන්නං. උපට්ඨිතාති ඔගාහනසඞ්ඛාතෙන අපිලාපනභාවෙන ආරම්මණං උපගන්ත්වා ඨිතා. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණාභිමුඛීභාවෙනා’’ති. සම්මොසස්ස විද්ධංසනවසෙන පවත්තියා න සම්මුට්ඨාති අසම්මුට්ඨා. කිඤ්චාපි චිත්තප්පස්සද්ධිවසෙන චිත්තමෙව පස්සද්ධං, කායප්පස්සද්ධිවසෙනෙව ච කායො පස්සද්ධො හොති[Pg.218], තථාපි යස්මා කායප්පස්සද්ධි උප්පජ්ජමානා චිත්තප්පස්සද්ධියා සහෙව උප්පජ්ජති, න විනා, තස්මා වුත්තං ‘‘කායචිත්තප්පස්සද්ධිවසෙනා’’ති. කායප්පස්සද්ධියා උභයෙසම්පි කායානං පස්සම්භනාවහත්තා වුත්තං ‘‘රූපකායොපි පස්සද්ධොයෙව හොතී’’ති.

अब 'हे ब्राह्मण, मेरा वीर्य आरब्ध (प्रारम्भ) हो गया है' इत्यादि देशना के साथ सम्बन्ध दिखाते हुए 'इस प्रकार भगवान' इत्यादि कहा। वहाँ 'पूर्वभाग से लेकर' का अर्थ है—भावना के पूर्वभागीय वीर्य के आरम्भ आदि से लेकर। 'मुट्ठस्सतिना' (मुषितस्मृति) का अर्थ है—नष्ट स्मृति वाले के द्वारा, अर्थात् स्मृति से रहित के द्वारा। 'सारद्धकायेन' का अर्थ है—तनावयुक्त शरीर के द्वारा। 'बोधिमण्ड' में—बोधि संज्ञक ज्ञान की मण्ड-अवस्था (सार अवस्था) को प्राप्त स्थान में। 'बोधि' प्रज्ञा को कहा जाता है। वह यहाँ मण्ड (सार) और निर्मल हुई है, इसलिए वह प्रदेश 'बोधिमण्ड' के रूप में जाना जाता है। 'पग्गहितं' का अर्थ है—आरम्भ को शिथिल न करके दृढ़ पराक्रम संज्ञक उत्साह के भाव से ग्रहण किया गया। इसीलिए कहा—'अशिथिल रूप से प्रवृत्त'। 'असल्लीनं' का अर्थ है—असंकुचित, आलस्य के कारण संकोच को प्राप्त न होना। 'उपट्ठिता' का अर्थ है—अवगाहन (डूबने) संज्ञक अ-प्लवन (स्थिर रहने) के भाव से आलम्बन के पास जाकर स्थित होना। इसीलिए कहा—'आलम्बन के अभिमुख होने के भाव से'। सम्मोह के विध्वंस के रूप में प्रवृत्ति होने से जो विस्मृत नहीं है, वह 'असममुट्ठ' है। यद्यपि चित्त-प्रस्रब्धि के कारण चित्त ही शान्त होता है और काय-प्रस्रब्धि के कारण काय ही शान्त होता है, तथापि चूँकि काय-प्रस्रब्धि उत्पन्न होती हुई चित्त-प्रस्रब्धि के साथ ही उत्पन्न होती है, बिना उसके नहीं, इसलिए 'काय-चित्त-प्रस्रब्धि के वश से' ऐसा कहा गया है। काय-प्रस्रब्धि के द्वारा दोनों निकायों (नामकाय और रूपकाय) के शान्त होने के कारण कहा गया है—'रूपकाय भी शान्त ही होता है'।

සො ච ඛොති සො ච ඛො කායො. විගතදරථොති විගතකිලෙසදරථො. නාමකායෙ හි විගතදරථෙ රූපකායොපි වූපසන්තදරථපරිළාහො හොති. සම්මා ආහිතන්ති නානාරම්මණෙසු විධාවනසඞ්ඛාතං වික්ඛෙපං විච්ඡින්දිත්වා එකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ අවික්ඛිත්තභාවාපාදනෙන සම්මදෙව ආහිතං ඨපිතං. තෙනාහ ‘‘සුට්ඨු ඨපිත’’න්තිආදි. චිත්තස්ස අනෙකග්ගභාවො වික්ඛෙපවසෙන චඤ්චලතා, සා සති එකග්ගතාය න හොතීති ආහ ‘‘එකග්ගං අචලං නිප්ඵන්දන’’න්ති. එත්තාවතාති ‘‘ආරද්ධං ඛො පනා’’තිආදිනා වීරියසතිපස්සද්ධිසමාධීනං කිච්චසිද්ධිදස්සනෙන. නනු ච සද්ධාපඤ්ඤානම්පි කිච්චසිද්ධි ඣානස්ස පුබ්බභාගප්පටිපදාය ඉච්ඡිතබ්බාති? සච්චං, සා පන නානන්තරිකභාවෙන අවුත්තසිද්ධාති න ගහිතා. අසති හි සද්ධාය වීරියාරම්භාදීනං අසම්භවොයෙව, පඤ්ඤාපරිග්ගහෙ ච නෙසං අසති ඤායාරම්භාදිභාවො න සියා, තථා අසල්ලීනාසම්මොසතාදයො වීරියාදීනන්ති අසල්ලීනතාදිග්ගහණෙනෙවෙත්ථ පඤ්ඤාකිච්චසිද්ධි ගහිතාති දට්ඨබ්බං. ඣානභාවනායං වා සමාධිකිච්චං අධිකං ඉච්ඡිතබ්බන්ති දස්සෙතුං සමාධිපරියොසානාව ඣානස්ස පුබ්බභාගප්පටිපදා කථිතාති දට්ඨබ්බං.

वह 'सो च खो' का अर्थ है—वह शरीर। 'विगतदरथो' का अर्थ है—क्लेश रूपी दरथ (तनाव) से रहित। नामकाय के दरथ-रहित होने पर रूपकाय का भी दरथ और परिदाह शान्त हो जाता है। 'सम्मा आहितं' का अर्थ है—विभिन्न आलम्बनों में भटकने रूपी विक्षेप को काटकर एक ही आलम्बन में अविक्षिप्त भाव उत्पन्न करने के द्वारा भली-भाँति स्थापित। इसीलिए 'सुट्ठु ठपितं' (भली-भाँति स्थापित) आदि कहा। चित्त की अनेकता विक्षेप के कारण चंचलता है, वह एकाग्रता होने पर नहीं होती, इसलिए 'एकाग्र, अचल, निष्पन्द' कहा। 'एत्तावता' (इतने से) का अर्थ है—'आरद्धं खो पन' इत्यादि के द्वारा वीर्य, स्मृति, प्रस्रब्धि और समाधि की कार्य-सिद्धि दिखाने से। क्या श्रद्धा और प्रज्ञा की कार्य-सिद्धि भी ध्यान की पूर्वभाग-प्रतिपदा में इष्ट नहीं है? सत्य है, किन्तु वह (श्रद्धा-प्रज्ञा) अनन्तरिक भाव (अनिवार्यता) के कारण बिना कहे ही सिद्ध है, इसलिए उसे अलग से ग्रहण नहीं किया गया। क्योंकि श्रद्धा के बिना वीर्य-आरम्भ आदि का होना असम्भव ही है, और प्रज्ञा के परिग्रह के बिना उनका न्याय-आरम्भ (सही आरम्भ) आदि भाव नहीं होगा; उसी प्रकार वीर्य आदि का असल्लीनता (अ-संकुचित होना) और असम्मोसता (अ-विस्मृति) आदि होना प्रज्ञा का ही कार्य है, अतः 'असल्लीनता' आदि के ग्रहण से ही यहाँ प्रज्ञा की कार्य-सिद्धि ग्रहण की गई है, ऐसा समझना चाहिए। अथवा, ध्यान-भावना में समाधि का कार्य अधिक इष्ट है, यह दिखाने के लिए समाधि पर्यन्त ही ध्यान की पूर्वभाग-प्रतिपदा कही गई है, ऐसा समझना चाहिए।

අතීතභවෙ ඛන්ධා තප්පටිබද්ධානි නාමගොත්තානි ච සබ්බං පුබ්බෙනිවාසංත්වෙව ගහිතන්ති ආහ ‘‘කිං විදිතං කරොති? පුබ්බෙනිවාස’’න්ති. මොහො පටිච්ඡාදකට්ඨෙන තමො විය තමොති ආහ ‘‘ස්වෙව මොහො’’ති. ඔභාසකරණට්ඨෙනාති කාතබ්බතො කරණං. ඔභාසොව කරණං ඔභාසකරණං. අත්තනො පච්චයෙහි ඔභාසභාවෙන නිබ්බත්තෙතබ්බට්ඨෙනාති අත්ථො. සෙසං පසංසාවචනන්ති පටිපක්ඛවිධමනපවත්තිවිසෙසානං බොධනතො වුත්තං. අවිජ්ජා විහතාති එතෙන විජානනට්ඨෙන විජ්ජාති අයම්පි අත්ථො දීපිතොති දට්ඨබ්බං. ‘‘කස්මා? යස්මා විජ්ජා උප්පන්නා’’ති එතෙන විජ්ජාපටිපක්ඛා අවිජ්ජා. පටිපක්ඛතා චස්සා පහාතබ්බභාවෙන විජ්ජාය ච පහායකභාවෙනාති දස්සෙති. එස නයො ඉතරස්මිම්පි පදද්වයෙති ඉමිනා ‘‘තමො විහතො විනට්ඨො. කස්මා? යස්මා ආලොකො උප්පන්නො’’ති ඉමමත්ථං අතිදිසති. කිලෙසානං ආතාපනපරිතාපනට්ඨෙන [Pg.219] වීරියං ආතාපොති ආහ ‘‘වීරියාතාපෙන ආතාපිනො’’ති, වීරියවතොති අත්ථො. පෙසිතත්තස්සාති යථාධිප්පෙතත්ථසිද්ධිං පති විස්සට්ඨචිත්තස්ස. යථා අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතොති අඤ්ඤස්සපි කස්සචි මාදිසස්සාති අධිප්පායො. පධානානුයොගස්සාති සම්මප්පධානමනුයුත්තස්ස.

अतीत भव के स्कन्ध और उनसे सम्बद्ध नाम-गोत्र, इन सबको 'पुब्बेनिवास' (पूर्व-निवास) पद से ही ग्रहण किया गया है, इसलिए कहा—'क्या विदित करता है? पूर्व-निवास को'। मोह आच्छादन (ढकने) के अर्थ में अन्धकार के समान होने से 'तमो' (अन्धकार) है, इसलिए कहा—'वही मोह है'। 'ओभासकरणट्ठेन' (प्रकाश करने के अर्थ में) का अर्थ है—जो किया जाना चाहिए, उसे करना। प्रकाश ही करण (साधन) है, वह 'ओभासकरण' है। अपने प्रत्ययों (कारणों) के द्वारा प्रकाश-भाव से उत्पन्न किए जाने योग्य होने के अर्थ में, यह अभिप्राय है। शेष प्रशंसा के वचन हैं, क्योंकि वे प्रतिपक्ष के विनाश और प्रवृत्ति-विशेष का बोध कराते हैं। 'अविद्या नष्ट हुई'—इससे 'विजानन' (विशेष रूप से जानने) के अर्थ में 'विद्या' है, यह अर्थ भी सूचित होता है, ऐसा समझना चाहिए। 'क्यों? क्योंकि विद्या उत्पन्न हुई'—इससे विद्या की प्रतिपक्षी अविद्या है। उसकी प्रतिपक्षता अविद्या के प्रहातव्य (त्यागने योग्य) होने से और विद्या के प्रहाण करने वाले (त्याग कराने वाले) होने से दिखाई गई है। यही नियम अन्य दो पदों में भी है—इससे 'अन्धकार नष्ट हुआ, विनष्ट हुआ। क्यों? क्योंकि आलोक उत्पन्न हुआ'—इस अर्थ का अतिदेश (विस्तार) होता है। क्लेशों को तपाने और सन्ताप देने के अर्थ में वीर्य 'आताप' है, इसलिए कहा—'वीर्य रूपी आताप के कारण आतापी', अर्थात् वीर्यवान्। 'पेसितत्तस्स' (प्रहित-आत्मनः) का अर्थ है—यथा-अभिप्रेत अर्थ की सिद्धि के प्रति समर्पित चित्त वाले का। जैसे 'अप्रमत्त, आतापी और प्रहित-आत्मा होकर विहार करते हुए' किसी अन्य मुझ जैसे के लिए भी, यह अभिप्राय है। 'पधाननुयोगस्स' का अर्थ है—सम्यक् प्रधान (सम्यक् व्यायाम) में लगे हुए का।

පච්චවෙක්ඛණඤාණපරිග්ගහිතන්ති න පඨමදුතියඤාණද්වයාධිගමං විය කෙවලන්ති අධිප්පායො. දස්සෙන්තොති නිගමනවසෙන දස්සෙන්තො. සරූපතො හි පුබ්බෙ දස්සිතමෙවාති.

'प्रत्यवेक्षण-ज्ञान से परिगृहीत' का अर्थ है—केवल प्रथम और द्वितीय ज्ञान की प्राप्ति की तरह नहीं, यह अभिप्राय है। 'दिखाते हुए' का अर्थ है—निष्कर्ष के रूप में दिखाते हुए। क्योंकि स्वरूप से तो पहले ही दिखाया जा चुका है।

තික්ඛත්තුං ජාතොති ඉමිනා පන ඉදං දස්සෙති – ‘‘අහං, බ්‍රාහ්මණ, පඨමවිජ්ජාය ජාතොයෙව පුරෙජාතස්ස සහජාතස්ස වා අභාවතො සබ්බෙසං වුද්ධො මහල්ලකො, කිමඞ්ගං පන තීහි විජ්ජාහි තික්ඛත්තුං ජාතො’’ති. පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අතීතංසඤාණන්ති අතීතාරම්මණසභාගතාය තබ්භාවිභාවතො ච පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අතීතංසඤාණං පකාසෙත්වාති යොජෙතබ්බං. තත්ථ අතීතංසඤාණන්ති අතීතක්ඛන්ධායතනධාතුසඞ්ඛාතෙ අතීතෙ කොට්ඨාසෙ අප්පටිහතඤාණං. දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස පච්චුප්පන්නාරම්මණත්තා යථාකම්මූපගඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්ස ච දිබ්බචක්ඛුවසෙනෙව ඉජ්ඣනතො දිබ්බචක්ඛුනො පරිභණ්ඩඤාණත්තා දිබ්බචක්ඛුම්හියෙව ච ඨිතස්ස චෙතොපරියඤාණසිද්ධිතො වුත්තං ‘‘දිබ්බචක්ඛුනා පච්චුප්පන්නානාගතංසඤාණ’’න්ති. තත්ථ දිබ්බචක්ඛුනාති සපරිභණ්ඩෙන දිබ්බචක්ඛුඤාණෙන. පච්චුප්පන්නංසො ච අනාගතංසො ච පච්චුප්පන්නානාගතංසං, තත්ථ ඤාණං පච්චුප්පන්නානාගතංසඤාණං. ආසවක්ඛයඤාණාධිගමෙනෙව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස විය සෙසාසාධාරණඡඤාණදසබලඤාණආවෙණිකබුද්ධධම්මාදීනම්පි අනඤ්ඤසාධාරණානං බුද්ධගුණානං ඉජ්ඣනතො වුත්තං ‘‘ආසවක්ඛයෙන සකලලොකියලොකුත්තරගුණ’’න්ති. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙපි සබ්බඤ්ඤුගුණෙ පකාසෙත්වා’’ති.

‘तीन बार जन्मा’ - इससे यह दिखाते हैं - ‘हे ब्राह्मण, प्रथम विद्या से उत्पन्न होने के कारण ही, पूर्व-उत्पन्न या सह-उत्पन्न के अभाव से मैं सबका वृद्ध (ज्येष्ठ) और महान हूँ, फिर तीन विद्याओं से तीन बार जन्म लेने के विषय में क्या कहना!’ ‘पुब्बेनिवासञाण’ (पूर्व-निवास-ज्ञान) से अतीत का ज्ञान - अतीत के आलम्बन के स्वभाव वाला होने से और उस भाव को प्रकट करने से, ‘पुब्बेनिवासञाण’ से अतीत का ज्ञान प्रकाशित किया है, ऐसा जोड़ना चाहिए। वहाँ ‘अतीत-अंश-ज्ञान’ का अर्थ है - अतीत के स्कन्ध, आयतन और धातु संज्ञक अतीत के भागों में अप्रतिहत (बिना रुकावट का) ज्ञान। दिव्यचक्षु-ज्ञान के वर्तमान आलम्बन वाला होने से, ‘यथाकम्मूपग-ज्ञान’ (कर्मानुसार गति का ज्ञान) और ‘अनागत-अंश-ज्ञान’ (भविष्य का ज्ञान) का दिव्यचक्षु के वश से ही सिद्ध होने के कारण, दिव्यचक्षु के ‘परिभण्ड-ज्ञान’ (सहायक ज्ञान) होने से और दिव्यचक्षु में ही स्थित होने पर ‘चेतोपरिय-ज्ञान’ (परचित्त-ज्ञान) की सिद्धि होने से ‘दिव्यचक्षु से वर्तमान और भविष्य का ज्ञान’ कहा गया है। वहाँ ‘दिव्यचक्षु से’ का अर्थ है - सहायक ज्ञानों सहित दिव्यचक्षु-ज्ञान से। वर्तमान अंश और भविष्य अंश - वर्तमान-भविष्य-अंश है, उसमें जो ज्ञान है वह ‘वर्तमान-भविष्य-अंश-ज्ञान’ है। आस्रवक्षय-ज्ञान की प्राप्ति से ही, सर्वज्ञता-ज्ञान के समान शेष असाधारण छह ज्ञानों, दस बलों, आवेणिक बुद्ध-धर्मों आदि अनन्य-साधारण बुद्ध-गुणों की सिद्धि होने के कारण ‘आस्रवक्षय से समस्त लौकिक और लोकोत्तर गुण’ कहा गया है। इसीलिए कहा - ‘सभी सर्वज्ञ-गुणों को प्रकाशित करके’।

පීතිවිප්ඵාරපරිපුණ්ණගත්තචිත්තොති පීතිඵරණෙන පරිපුණ්ණකායචිත්තො. අඤ්ඤාණන්ති අඤ්ඤාණස්සාති අත්ථො. ධි-සද්දයොගතො හි සාමිඅත්ථෙ එතං උපයොගවචනං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘प्रीति-विस्फार-परिपूर्ण-गात्र-चित्त’ का अर्थ है - प्रीति के फैलने से परिपूर्ण शरीर और चित्त वाला। ‘अञ्ञाणं’ का अर्थ ‘अञ्ञाणस्स’ (अज्ञान का) है। ‘धि’ शब्द के योग से यहाँ षष्ठी (स्वामी) अर्थ में यह द्वितीया (उपयोग-वचन) विभक्ति है। यहाँ शेष सब सुविज्ञ (आसानी से समझने योग्य) ही है।

වෙරඤ්ජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

वेरञ्ज-सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

2. සීහසුත්තවණ්ණනා

२. सीह-सुत्त की वर्णना

12. දුතියෙ [Pg.220] සන්ථාගාරං (ම. නි. අට්ඨ. 1.22; සං. නි. අට්ඨ. 3.4.243) නාම එකා මහාසාලාව. උය්‍යොගකාලාදීසු හි රාජානො තත්ථ ඨත්වා ‘‘එත්තකා පුරතො ගච්ඡන්තු, එත්තකා පච්ඡා’’තිආදිනා තත්ථ නිසීදිත්වා සන්ථං කරොන්ති, මරියාදං බන්ධන්ති, තස්මා තං ඨානං ‘‘සන්ථාගාර’’න්ති වුච්චති. උය්‍යොගට්ඨානතො ච ආගන්ත්වා යාව ගෙහෙ ගොමයපරිභණ්ඩාදිවසෙන පටිජග්ගනං කරොන්ති, තාව එකං ද්වෙ දිවසෙ තෙ රාජානො තත්ථ සන්ථම්භන්තීතිපි සන්ථාගාරං. තෙසං රාජූනං සහ අත්ථානුසාසනං අගාරන්තිපි සන්ථාගාරං. ගණරාජානො හි තෙ, තස්මා උප්පන්නං කිච්චං එකස්ස වසෙන න සිජ්ඣති, සබ්බෙසං ඡන්දො ලද්ධුං වට්ටති, තස්මා සබ්බෙ තත්ථ සන්නිපතිත්වා අනුසාසන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘සහ අත්ථානුසාසනං අගාර’’න්ති. යස්මා වා තත්ථ සන්නිපතිත්වා ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ කසිතුං වට්ටති, ඉමස්මිං කාලෙ වපිතු’’න්තිආදිනා නයෙන ඝරාවාසකිච්චානි සම්මන්තයන්ති, තස්මා ඡිද්දාවඡිද්දං ඝරාවාසං සන්ථරන්තීතිපි සන්ථාගාරං.

१२. दूसरे (सुत्त) में ‘सन्थागार’ एक विशाल शाला (भवन) ही है। प्रस्थान (युद्ध आदि के लिए उद्यत होने) के समय आदि में राजा वहाँ स्थित होकर ‘इतने आगे जाएँ, इतने पीछे’ आदि कहते हुए वहाँ बैठकर ‘सन्थ’ (मर्यादा/व्यवस्था) करते हैं, सीमा बाँधते हैं, इसलिए उस स्थान को ‘सन्थागार’ कहा जाता है। प्रस्थान-स्थान से लौटकर जब तक घर में गोबर के लेपन आदि द्वारा सफाई/देखभाल करते हैं, तब तक एक-दो दिन वे राजा वहाँ ‘सन्थम्भन्ति’ (रुकते/विश्राम करते) हैं, इसलिए भी वह ‘सन्थागार’ है। उन राजाओं का साथ मिलकर अर्थ-अनुशासन (प्रशासनिक मंत्रणा) करने का घर होने से भी ‘सन्थागार’ है। वे ‘गणराजा’ (गणतन्त्र के राजा) हैं, इसलिए उत्पन्न हुआ कार्य एक के वश से सिद्ध नहीं होता, सभी की सहमति प्राप्त करना आवश्यक होता है, इसलिए सभी वहाँ एकत्रित होकर अनुशासन (मंत्रणा) करते हैं। इसीलिए कहा गया है - ‘साथ मिलकर अर्थ-अनुशासन करने का घर’। अथवा, क्योंकि वहाँ एकत्रित होकर ‘इस समय जोतना चाहिए, इस समय बोना चाहिए’ आदि रीति से गृहस्थी के कार्यों का परामर्श करते हैं, इसलिए छिद्र-युक्त (अपूर्ण) गृहस्थी के कार्यों का ‘सन्थरण’ (विस्तार/प्रबन्ध) करते हैं, इसलिए भी ‘सन्थागार’ है।

පුත්තදාරධනාදිඋපකරණපරිච්චාගො පාරමියො. අත්තනො අඞ්ගපරිච්චාගො උපපාරමියො. අත්තනොව ජීවිතපරිච්චාගො පරමත්ථපාරමියො. ඤාතීනං අත්ථචරියා ඤාතත්ථචරියා. ලොකස්ස අත්ථචරියා ලොකත්ථචරියා. කම්මස්සකතඤාණවසෙන අනවජ්ජකම්මායතනසිප්පායතනවිජ්ජාට්ඨානපරිචයවසෙන ඛන්ධායතනාදිපරිචයවසෙන ලක්ඛණත්තයතීරණවසෙන ච ඤාණචාරො බුද්ධචරියා. අඞ්ගනයනධනරජ්ජපුත්තදාරපරිජ්ජාගවසෙන පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජන්තෙන. සතිපි මහාපරිච්චාගානං දානපාරමිභාවෙ පරිච්චාගවිසෙසසභාවදස්සනත්ථඤ්චෙව සුදුක්කරභාවදස්සනත්ථඤ්ච පඤ්චමහාපරිච්චාගානං විසුං ගහණං, තතොයෙව ච අඞ්ගපරිච්චාගතො විසුං නයනපරිච්චාගග්ගහණං. පරිච්චාගභාවසාමඤ්ඤෙපි ධනරජ්ජපරිච්චාගතො පුත්තදාරපරිච්චාගග්ගහණඤ්ච විසුං කතං. පබ්බජ්ජාව සඞ්ඛෙපො.

पुत्र, पत्नी, धन आदि उपकरणों का त्याग ‘पारमी’ (पारमिता) है। अपने अंगों का त्याग ‘उपपारमी’ है। अपने जीवन का ही त्याग ‘परमत्थ-पारमी’ है। ज्ञातियों (सगे-सम्बन्धियों) के लिए हित-साधन ‘ञातत्थचरिया’ (ज्ञाति-अर्थ-चर्या) है। लोक के लिए हित-साधन ‘लोकत्थचरिया’ है। कर्मस्वकीयता-ज्ञान के वश से, निर्दोष कर्मायतन, शिल्पायातन और विद्या-स्थानों के परिचय के वश से, स्कन्ध-आयतन आदि के परिचय के वश से और तीन लक्षणों (अनित्य, दुःख, अनात्म) के निर्धारण के वश से जो ज्ञान का विचरण है, वह ‘बुद्धचरिया’ है। अंग, नेत्र, धन, राज्य और पुत्र-पत्नी के त्याग के रूप में पाँच महापरित्यागों का त्याग करते हुए। यद्यपि महापरित्याग दान-पारमिता के ही स्वरूप हैं, फिर भी त्याग की विशेषता के स्वभाव को दिखाने के लिए और उसकी अत्यंत दुष्करता को दिखाने के लिए पाँच महापरित्यागों का अलग से ग्रहण किया गया है, और उसी कारण से अंग-त्याग से नेत्र-त्याग का अलग से ग्रहण किया गया है। त्याग के भाव की सामान्यता होने पर भी धन-राज्य के त्याग से पुत्र-पत्नी के त्याग का ग्रहण अलग से किया गया है। प्रव्रज्या ही संक्षेप है।

සත්තසු අනුපස්සනාසූති අනිච්චානුපස්සනා, දුක්ඛානුපස්සනා, අනත්තානුපස්සනා, නිබ්බිදානුපස්සනා, විරාගානුපස්සනා, නිරොධානුපස්සනා, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාති ඉමාසු සත්තසු අනුපස්සනාසු.

सात अनुपश्यनाओं में - अनित्य-अनुपश्यना, दुःख-अनुपश्यना, अनात्म-अनुपश्यना, निर्वेद-अनुपश्यना, विराग-अनुपश्यना, निरोध-अनुपश्यना और प्रतिनिसर्ग-अनुपश्यना - इन सात अनुपश्यनाओं में।

අනුවිච්චකාරන්ති [Pg.221] අවෙච්චකරණං. ද්වීහි කාරණෙහි අනිය්‍යානිකසාසනෙ ඨිතා අත්තනො සාවකත්තං උපගතෙ පග්ගණ්හන්ති, තානි දස්සෙතුං ‘‘කස්මා’’තිආදි වුත්තං.

‘अनुविच्चकारं’ का अर्थ है - विचारपूर्वक (अच्छी तरह से) करना। दो कारणों से अनैर्याणिक (मुक्ति न देने वाले) शासन में स्थित लोग अपने श्रावकत्व को प्राप्त हुए लोगों का प्रग्रह (समर्थन/सत्कार) करते हैं, उन्हें दिखाने के लिए ‘किसलिए’ आदि कहा गया है।

අනුපුබ්බිං කථන්ති (දී. නි. ටී. 2.75-76) අනුපුබ්බං කථෙතබ්බකථං. කා පන සාති? දානාදිකථා. තත්ථ දානකථා තාව පචුරජනෙසුපි පවත්තියා සබ්බසත්තසාධාරණත්තා සුකරත්තා සීලෙ පතිට්ඨානස්ස උපායභාවතො ච ආදිතො කථිතා. පරිච්චාගසීලො හි පුග්ගලො පරිග්ගහවත්ථූසු නිස්සඞ්ගභාවතො සුඛෙනෙව සීලානි සමාදියති, තත්ථ ච සුප්පතිට්ඨිතො හොති. සීලෙන දායකප්පටිග්ගාහකවිසුද්ධිතො පරානුග්ගහං වත්වා පරපීළානිවත්තිවචනතො කිරියාධම්මං වත්වා අකිරියාධම්මවචනතො, භොගසම්පත්තිහෙතුං වත්වා භවසම්පත්තිහෙතුවචනතො ච දානකථානන්තරං සීලකථා කථිතා. ‘‘තඤ්ච සීලං වට්ටනිස්සිතං, අයං භවසම්පත්ති තස්ස ඵල’’න්ති දස්සනත්ථං. ‘‘ඉමෙහි ච දානසීලමයෙහි පණීතපණීතතරාදිභෙදභින්නෙහි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූහි එතා චාතුමහාරාජිකාදීසු පණීතපණීතතරාදිභෙදභින්නා අපරිමෙය්‍යා දිබ්බභොගසම්පත්තියො ලද්ධබ්බා’’ති දස්සනත්ථං තදනන්තරං සග්ගකථා. ‘‘ස්වායං සග්ගො රාගාදීහි උපක්කිලිට්ඨො, සබ්බථානුපක්කිලිට්ඨො අරියමග්ගො’’ති දස්සනත්ථං සග්ගානන්තරං මග්ගො, මග්ගඤ්ච කථෙන්තෙන තදධිගමූපායසන්දස්සනත්ථං සග්ගපරියාපන්නාපි පගෙව ඉතරෙ සබ්බෙපි කාමා නාම බහ්වාදීනවා අනිච්චා අද්ධුවා විපරිණාමධම්මාති කාමානං ආදීනවො. ‘‘හීනා ගම්මා පොථුජ්ජනිකා අනරියා අනත්ථසංහිතා’’ති තෙසං ඔකාරො ලාමකභාවො. සබ්බෙපි භවා කිලෙසානං වත්ථුභූතාති තත්ථ සංකිලෙසො. සබ්බසො සංකිලෙසවිප්පමුත්තං නිබ්බානන්ති නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසො ච කථෙතබ්බොති අයමත්ථො මග්ගන්තීති එත්ථ ඉති-සද්දෙන ආදි-අත්ථෙන දීපිතොති වෙදිතබ්බං.

अनुपुब्बिं कथन्ति (दी. नि. टी. 2.75-76) का अर्थ है अनुक्रम से कही जाने वाली कथा। वह क्या है? दान आदि की कथा। वहाँ दान-कथा पहले इसलिए कही गई है क्योंकि यह सामान्य लोगों में भी प्रचलित है, सभी प्राणियों के लिए साधारण है, सुकर (आसान) है और शील में प्रतिष्ठित होने का उपाय है। त्यागी स्वभाव वाला व्यक्ति परिग्रह की वस्तुओं में आसक्ति न होने के कारण आसानी से शीलों को ग्रहण करता है और उनमें सुप्रतिष्ठित होता है। शील के द्वारा दाता और प्रतिग्राहक की शुद्धि से पर-अनुग्रह (दूसरों पर कृपा) कहकर, दूसरों को पीड़ा देने से निवृत्ति का वचन कहकर, क्रिया-धर्म कहकर, अक्रिया-धर्म का निषेध कहकर, और भोग-सम्पत्ति के हेतु को कहकर भव-सम्पत्ति के हेतु के वचन के रूप में दान-कथा के बाद शील-कथा कही गई है। 'वह शील भी वट्ट (संसार) के आश्रित है, यह भव-सम्पत्ति उसका फल है'—यह दिखाने के लिए। 'इन दान और शीलमय, श्रेष्ठ और श्रेष्ठतर आदि भेदों से भिन्न पुण्य-क्रिया-वस्तुओं से इन चातुमहाराजिक आदि लोकों में श्रेष्ठ और श्रेष्ठतर आदि भेदों से भिन्न अपार दिव्य भोग-सम्पत्तियाँ प्राप्त की जा सकती हैं'—यह दिखाने के लिए उसके बाद स्वर्ग-कथा कही गई है। 'वह स्वर्ग राग आदि से मलिन है, और आर्य मार्ग सर्वथा निर्मल है'—यह दिखाने के लिए स्वर्ग के बाद मार्ग की कथा है, और मार्ग का उपदेश देते समय उसकी प्राप्ति के उपाय को दिखाने के लिए स्वर्ग के अंतर्गत आने वाले और अन्य सभी काम (इच्छाएँ) बहुत दोषों वाले, अनित्य, अध्रुव और विपरिणामधर्मी हैं—यह 'कामों का आदिनाव' (दोष) है। 'वे हीन, ग्राम्य, पृथग्जनिक, अनार्य और अनर्थकारी हैं'—यह उनका 'ओकार' (नीचता) है। सभी भव क्लेशों के आधार हैं—यह वहाँ 'संक्लेश' है। निर्वाण सर्वथा संक्लेशों से मुक्त है—यह 'नेक्खम्म' (नैष्क्रम्य) में 'आनिसंस' (अनुशंसा/लाभ) कहा जाना चाहिए—यह अर्थ 'मग्गन्ति' (मार्ग तक) यहाँ 'इति' शब्द से 'आदि' के अर्थ में सूचित किया गया है, ऐसा जानना चाहिए।

සුඛානං නිදානන්ති දිට්ඨධම්මිකානං සම්පරායිකානං නිබ්බානුපසංහිතානඤ්චාති සබ්බෙසම්පි සුඛානං කාරණං. යඤ්හි කිඤ්චි ලොකෙ භොගසුඛං නාම, තං සබ්බං දානාධීනන්ති පාකටොයමත්ථො. යං පන ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානප්පටිසංයුත්තං සුඛං, තස්සපි දානං උපනිස්සයපච්චයො හොතියෙව. සම්පත්තීනං මූලන්ති යා ඉමා ලොකෙ පදෙසරජ්ජසිරිස්සරියසත්තරතනසමුජ්ජලචක්කවත්තිසම්පදාති එවංපභෙදා මානුසිකා සම්පත්තියො, යා ච චාතුමහාරාජිකාදිගතා දිබ්බසම්පත්තියො, යා වා පනඤ්ඤාපි සම්පත්තියො[Pg.222], තාසං සබ්බාසං ඉදං මූලකාරණං. භොගානන්ති භුඤ්ජිතබ්බට්ඨෙන ‘‘භොගො’’ති ලද්ධනාමානං පියමනාපියරූපාදීනං තන්නිස්සයානං වා උපභොගසුඛානං පතිට්ඨා නිච්චලාධිට්ඨානතාය. විසමගතස්සාති බ්‍යසනප්පත්තස්ස. තාණන්ති රක්ඛා, තතො පරිපාලනතො. ලෙණන්ති බ්‍යසනෙහි පරිපාතියමානස්ස ඔලීයනප්පදෙසො. ගතීති ගන්තබ්බට්ඨානං. පරායණන්ති පටිසරණං. අවස්සයොති විනිපතිතුං අදෙන්තො නිස්සයො. ආරම්මණන්ති ඔලුබ්භාරම්මණං.

सुखानां निदानन्ति का अर्थ है—दृष्टधार्मिक (इहलोक), साम्परायिक (परलोक) और निर्वाण से संबंधित सभी सुखों का कारण। लोक में जो कुछ भी भोग-सुख है, वह सब दान के अधीन है, यह अर्थ स्पष्ट ही है। जो ध्यान, विपश्यना, मार्ग, फल और निर्वाण से संबंधित सुख है, उसके लिए भी दान उपनिश्रय-प्रत्यय (सहायक कारण) होता ही है। सम्पत्तीनं मूलन्ति का अर्थ है—लोक में जो ये प्रादेशिक राज्य, ऐश्वर्य, सात रत्नों से प्रज्वलित चक्रवर्ती सम्पदा आदि विभिन्न प्रकार की मानवीय सम्पत्तियाँ हैं, और जो चातुमहाराजिक आदि लोकों की दिव्य सम्पत्तियाँ हैं, या जो अन्य भी सम्पत्तियाँ हैं, उन सबका यह मूल कारण है। भोगानान्ति का अर्थ है—भोगने योग्य होने के कारण 'भोग' नाम प्राप्त प्रिय और मनभावन रूप आदि का, या उन पर आश्रित उपभोग-सुखों की स्थिरता और निश्चल अधिष्ठान होने के कारण। विसमगतस्साति का अर्थ है—विपत्ति में पड़े हुए व्यक्ति का। ताणन्ति का अर्थ है—रक्षा, उससे परित्राण करने के कारण। लेणन्ति का अर्थ है—विपत्तियों से सताए जाने वाले व्यक्ति के छिपने का स्थान। गतीति का अर्थ है—जाने योग्य स्थान। परायणन्ति का अर्थ है—शरण। अवस्सयो का अर्थ है—पतन से बचाने वाला सहारा। आरम्मणन्ति का अर्थ है—आलम्बन (सहारा) लेने योग्य आधार।

රතනමයසීහාසනසදිසන්ති සබ්බරතනමයසත්තඞ්ගමහාසීහාසනසදිසං. එවං හිස්ස මහග්ඝං හුත්වා සබ්බසො විනිපතිතුං අප්පදානට්ඨො දීපිතො හොති. මහාපථවීසදිසං ගතගතට්ඨානෙ පතිට්ඨානස්ස ලභාපනතො. යථා දුබ්බලස්ස පුරිසස්ස ආලම්බනරජ්ජු උත්තිට්ඨතො තිට්ඨතො ච උපත්ථම්භො, එවං දානං සත්තානං සම්පත්තිභවෙ උපපත්තියා ඨිතියා ච පච්චයොති ආහ ‘‘ආලම්බනට්ඨෙන ආලම්බනරජ්ජුසදිස’’න්ති. දුක්ඛනිත්ථරණට්ඨෙනාති දුග්ගතිදුක්ඛට්ඨානනිත්ථරණට්ඨෙන. සමස්සාසනට්ඨෙනාති ලොභමච්ඡරියාදිපටිසත්තුපද්දවතො සමස්සාසනට්ඨෙන. භයපරිත්තාණට්ඨෙනාති දාලිද්දියභයතො පරිපාලනට්ඨෙන. මච්ඡෙරමලාදීහීති මච්ඡෙරලොභදොසමදඉස්සාමිච්ඡාදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදිචිත්තමලෙහි. අනුපලිත්තට්ඨෙනාති අනුපක්කිලිට්ඨතාය. තෙසන්ති මච්ඡෙරමලාදීනං. තෙසං එව දුරාසදට්ඨෙන. අසන්තාසනට්ඨෙනාති සන්තාසහෙතුඅභාවෙන. යො හි දායකො දානපති, සො සම්පතිපි න කුතොචි සන්තසති, පගෙව ආයතිං. බලවන්තට්ඨෙනාති මහාබලවතාය. දායකො හි දානපති සම්පති පක්ඛබලෙන බලවා හොති, ආයතිං පන කායබලාදීහිපි. අභිමඞ්ගලසම්මතට්ඨෙනාති ‘‘වඩ්ඪිකාරණ’’න්ති අභිසම්මතභාවෙන. විපත්තිභවතො සම්පත්තිභවූපනයනං ඛෙමන්තභූමිසම්පාපනං.

रतनमयसीहासनसदिसन्ति का अर्थ है—सभी रत्नों से निर्मित सात अंगों वाले महान सिंहासन के समान। इस प्रकार इसके बहुमूल्य होने से सर्वथा पतन न होने देने का भाव सूचित होता है। महापथवीसदिसं का अर्थ है—जहाँ-जहाँ भी जाएँ, वहाँ प्रतिष्ठा (आधार) प्राप्त कराने के कारण। जैसे किसी दुर्बल व्यक्ति के लिए उठते और खड़े होते समय सहारा देने वाली रस्सी आलम्बन होती है, वैसे ही दान प्राणियों के लिए सम्पत्तिशाली भव में उत्पत्ति और स्थिति का प्रत्यय (कारण) है, इसलिए कहा गया है—'आलम्बन के अर्थ में आलम्बन-रस्सी के समान'। दुक्खनिथ्थरणट्ठेनाति का अर्थ है—दुर्गति रूपी दुःख के स्थान से पार उतारने के कारण। समस्सासनट्ठेनाति का अर्थ है—लोभ, मत्सर (कंजूसी) आदि शत्रुओं के उपद्रव से आश्वस्त करने के कारण। भयपरितत्ताणट्ठेनाति का अर्थ है—दरिद्रता के भय से रक्षा करने के कारण। मच्छेरमलादीहीति का अर्थ है—मत्सर, लोभ, दोष, मद, ईर्ष्या, मिथ्या-दृष्टि, विचिकित्सा (संदेह) आदि चित्त के मलों से। अनुपुलित्तट्ठेनाति का अर्थ है—मलिन न होने के कारण। तेसन्ति का अर्थ है—उन मत्सर आदि मलों का। उन्हीं के द्वारा 'दुरासद' (कठिनाई से प्राप्त होने योग्य) होने के कारण। असन्तासनट्ठेनाति का अर्थ है—त्रास (भय) के हेतु का अभाव होने के कारण। जो दाता दानपति होता है, वह वर्तमान में भी किसी से नहीं डरता, भविष्य की तो बात ही क्या। बलवन्तट्ठेनाति का अर्थ है—अत्यधिक बलवान होने के कारण। दान देने वाला दानपति वर्तमान में पक्ष-बल (मित्रों के बल) से बलवान होता है, और भविष्य में काय-बल आदि से भी। अभिमाङ्गलसम्मतट्ठेनाति का अर्थ है—'वृद्धि का कारण' के रूप में मान्य होने के कारण। विपत्ति-भाव से सम्पत्ति-भाव की ओर ले जाना ही क्षेम-भूमि (सुरक्षित स्थान) की प्राप्ति है।

ඉදානි මහාබොධිචරියභාවෙනපි දානගුණං දස්සෙතුං ‘‘දානං නාමෙත’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ අත්තානං නිය්‍යාතෙන්තෙනාති එතෙන ‘‘දානඵලං සම්මදෙව පස්සන්තා මහාපුරිසා අත්තනො ජීවිතම්පි පරිච්චජන්ති, තස්මා කො නාම විඤ්ඤුජාතිකො බාහිරෙ වත්ථුස්මිං පගෙව සඞ්ගං කරෙය්‍යා’’ති ඔවාදං දෙති. ඉදානි යා ලොකියා ලොකුත්තරා ච උක්කංසගතා සම්පත්තියො, තා සබ්බා දානතොයෙව පවත්තන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘දානඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ [Pg.223] සක්කමාරබ්‍රහ්මසම්පත්තියො අත්තහිතාය එව, චක්කවත්තිසම්පත්ති පන අත්තහිතාය පරහිතාය චාති දස්සෙතුං සා තාසං පරතො චක්කවත්තිසම්පත්ති වුත්තා. එතා ලොකියා, ඉමා පන ලොකුත්තරාති දස්සෙතුං ‘‘සාවකපාරමිඤාණ’’න්තිආදි වුත්තං. තාසුපි උක්කට්ඨුක්කට්ඨතරුක්කට්ඨතමතං දස්සෙතුං කමෙන ඤාණත්තයං වුත්තං. තෙසං පන දානස්ස පච්චයභාවො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. එතෙනෙව තස්ස බ්‍රහ්මසම්පත්තියාපි පච්චයභාවො දීපිතොති වෙදිතබ්බො.

अब महाबोधिचर्या के रूप में भी दान के गुण को दिखाने के लिए 'दानं नामेतं' आदि कहा गया है। वहाँ 'अपने आप को समर्पित करते हुए' इसके द्वारा यह उपदेश देते हैं कि 'दान के फल को भली-भांति देखते हुए महापुरुष अपने जीवन का भी परित्याग कर देते हैं, तो फिर कौन बुद्धिमान व्यक्ति बाहरी वस्तुओं में पहले ही आसक्ति करेगा?' अब जो लौकिक और लोकोत्तर उत्कृष्ट संपत्तियाँ हैं, वे सभी दान से ही प्रवृत्त होती हैं, यह दिखाने के लिए 'दानञ्हि' आदि कहा। वहाँ शक्र, मार और ब्रह्मा की संपत्तियाँ केवल आत्म-हित के लिए ही हैं, परंतु चक्रवर्ती की संपत्ति आत्म-हित और पर-हित दोनों के लिए है, यह दिखाने के लिए वह (चक्रवर्ती संपत्ति) उनके बाद कही गई है। ये लौकिक हैं, और ये लोकोत्तर हैं, यह दिखाने के लिए 'श्रावकपारमीज्ञान' आदि कहा गया है। उनमें भी उत्कृष्ट, उत्कृष्टतर, उत्कृष्टतम और अमृतत्व को दिखाने के लिए क्रमशः तीन ज्ञान कहे गए हैं। उनके लिए दान का प्रत्यय (कारण) होना पहले ही कहा जा चुका है। इसी से उसकी ब्रह्म-संपत्ति के लिए भी प्रत्यय-भाव सूचित होता है, ऐसा समझना चाहिए।

දානඤ්ච නාම දක්ඛිණෙය්‍යෙසු හිතජ්ඣාසයෙන පූජනජ්ඣාසයෙන වා අත්තනො සන්තකස්ස පරෙසං පරිච්චජනං, තස්මා දායකො පුරිසපුග්ගලො පරෙ හන්ති, පරෙසං වා සන්තකං හරතීති අට්ඨානමෙතන්ති ආහ ‘‘දානං දෙන්තො සීලං සමාදාතුං සක්කොතී’’ති. සීලාලඞ්කාරසදිසො අලඞ්කාරො නත්ථි සොභාවිසෙසාවහත්තා සීලස්ස. සීලපුප්ඵසදිසං පුප්ඵං නත්ථීති එත්ථාපි එසෙව නයො. සීලගන්ධසදිසො ගන්ධො නත්ථීති එත්ථ ‘‘චන්දනං තගරං වාපී’’තිආදිකා (ධ. ප. 55) ගාථා – ‘‘ගන්ධො ඉසීනං චිරදික්ඛිතානං, කායා චුතො ගච්ඡති මාලුතෙනා’’තිආදිකා (ජා. 2.17.55) ජාතකගාථායො ච ආහරිත්වා වත්තබ්බා. සීලඤ්හි සත්තානං ආභරණඤ්චෙව අලඞ්කාරො ච ගන්ධවිලෙපනඤ්ච පරස්ස දස්සනීයභාවාවහඤ්ච. තෙනාහ ‘‘සීලාලඞ්කාරෙන හී’’තිආදි.

दान का अर्थ है दक्षिणीय (दान के योग्य) व्यक्तियों में हित की भावना से या पूजा की भावना से अपनी वस्तु का दूसरों के लिए परित्याग करना, इसलिए दान देने वाला पुरुष दूसरों की हत्या करता है या दूसरों की वस्तु हरण करता है, यह असंभव है, इसलिए कहा 'दान देते हुए वह शील ग्रहण करने में समर्थ होता है'। शील रूपी अलंकार के समान कोई अलंकार नहीं है क्योंकि शील विशेष शोभा लाने वाला है। शील रूपी पुष्प के समान कोई पुष्प नहीं है, यहाँ भी यही न्याय है। शील की गंध के समान कोई गंध नहीं है, यहाँ 'चन्दनं तगरं वापि' आदि (धम्मपद ५५) गाथा और 'गन्धो इसीनं चिरदिक्खितानं, काया चुतो गच्छति मालुतेना' आदि (जातक २.१७.५५) जातक गाथाएँ उद्धृत कर कहनी चाहिए। शील ही प्राणियों का आभूषण, अलंकार, गंध-विलेपन और दूसरों के लिए दर्शनीयता लाने वाला है। इसीलिए कहा 'शील रूपी अलंकार से ही' आदि।

අයං සග්ගො ලබ්භතීති ඉදං මජ්ඣිමෙහි ආරද්ධං සීලං සන්ධායාහ. තෙනෙවාහ සක්කො දෙවරාජා –

'यह स्वर्ग प्राप्त होता है' यह मध्यम स्तर के आरब्ध शील के संदर्भ में कहा गया है। इसीलिए देवराज शक्र ने कहा है -

‘‘හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති;

මජ්ඣිමෙන ච දෙවත්තං, උත්තමෙන විසුජ්ඣතී’’ති. (ජා. 1.8.75);

“हीन ब्रह्मचर्य से क्षत्रिय कुल में जन्म होता है; मध्यम से देवत्व प्राप्त होता है, और उत्तम से शुद्धि (विमुक्ति) प्राप्त होती है।”

ඉට්ඨොති සුඛො. කන්තොති කමනීයො. මනාපොති මනවඩ්ඪනකො. තං පන තස්ස ඉට්ඨාදිභාවං දස්සෙතුං ‘‘නිච්චමෙත්ථ කීළා’’තිආදි වුත්තං.

'इष्ट' का अर्थ है सुखद। 'कान्त' का अर्थ है कमनीय (चाहने योग्य)। 'मनाप' का अर्थ है मन को बढ़ाने वाला (प्रिय)। उसके उस इष्ट आदि भाव को दिखाने के लिए 'यहाँ नित्य क्रीड़ा' आदि कहा गया है।

දොසොති අනිච්චතාදිනා අප්පස්සාදාදිනා ච දූසිතභාවො, යතො තෙ විඤ්ඤූනං චිත්තං නාරාධෙන්ති. අථ වා ආදීනං වාති පවත්තතීති ආදීනවො, පරමකපණතා. තථා ච කාමා යථාතථං පච්චවෙක්ඛන්තානං පච්චුපතිට්ඨන්ති. ලාමකභාවොති අසෙට්ඨෙහි සෙවිතබ්බො, සෙට්ඨෙහි න සෙවිතබ්බො නිහීනභාවො. සංකිලිස්සනන්ති විබාධකතා උපතාපකතා ච.

'दोष' का अर्थ है अनित्यता आदि और अल्प-आस्वाद आदि के कारण दूषित होना, जिससे वे विद्वानों के चित्त को प्रसन्न नहीं करते। अथवा 'आदीन' (दुःख) की ओर प्रवृत्त होता है, इसलिए 'आदीनव' है, जिसका अर्थ है परम दीनता (कष्ट)। और इस प्रकार काम-भोग यथार्थ रूप से विचार करने वालों के सामने उपस्थित होते हैं। 'लामकभाव' का अर्थ है श्रेष्ठ पुरुषों द्वारा न सेवन करने योग्य, नीच पुरुषों द्वारा सेवन करने योग्य हीन अवस्था। 'संक्लिष्टता' का अर्थ है बाधा पहुँचाना और संताप देना।

නෙක්ඛම්මෙ [Pg.224] ආනිසංසන්ති එත්ථ ‘‘යත්තකා කාමෙසු ආදීනවා, තප්පටිපක්ඛතො තත්තකා නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසා. අපිච නෙක්ඛම්මං නාමෙතං අසම්බාධං අසංකිලිට්ඨං, නික්ඛන්තං කාමෙහි, නික්ඛන්තං කාමසඤ්ඤාය, නික්ඛන්තං කාමවිතක්කෙහි, නික්ඛන්තං කාමපරිළාහෙහි, නික්ඛන්තං බ්‍යාපාදසඤ්ඤායා’’තිආදිනා නයෙන නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසෙ පකාසෙසි. පබ්බජ්ජායං ඣානාදීසු ච ගුණෙ විභාවෙසි වණ්ණෙසි. කල්ලචිත්තන්ති කම්මනියචිත්තං හෙට්ඨා පවත්තිතදෙසනාය අස්සද්ධියාදීනං චිත්තදොසානං විගතත්තා උපරි දෙසනාය භාජනභාවූපගමෙන කම්මක්ඛමචිත්තං. අට්ඨකථායං පන යස්මා අස්සද්ධියාදයො චිත්තස්ස රොගභූතා, තදා තෙ විගතා, තස්මා ආහ ‘‘අරොගචිත්ත’’න්ති. දිට්ඨිමානාදිකිලෙසවිගමෙන මුදුචිත්තං. කාමච්ඡන්දාදිවිගමෙන විනීවරණචිත්තං. සම්මාපටිපත්තියං උළාරපීතිපාමොජ්ජයොගෙන උදග්ගචිත්තං. තත්ථ සද්ධාසම්පත්තියා පසන්නචිත්තං. යදා භගවා අඤ්ඤාසීති සම්බන්ධො. අථ වා කල්ලචිත්තන්ති කාමච්ඡන්දවිගමෙන අරොගචිත්තං. මුදුචිත්තන්ති බ්‍යාපාදවිගමෙන මෙත්තාවසෙන අකඨිනචිත්තං. විනීවරණචිත්තන්ති උද්ධච්චකුක්කුච්චවිගමෙන අවික්ඛෙපතො තෙන අපිහිතචිත්තං. උදග්ගචිත්තන්ති ථිනමිද්ධවිගමෙන සම්පග්ගහිතවසෙන අලීනචිත්තං. පසන්නචිත්තන්ති විචිකිච්ඡාවිගමෙන සම්මාපටිපත්තියං අධිමුත්තචිත්තන්ති එවමෙත්ථ සෙසපදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො.

'नैष्क्रम्य में आनृशंस (लाभ)' यहाँ 'काम-भोगों में जितने दोष हैं, उनके विपरीत नैष्क्रम्य में उतने ही लाभ हैं। इसके अतिरिक्त, नैष्क्रम्य संबाध-रहित (बाधा-मुक्त) और असंक्लिष्ट है, यह काम-भोगों से निकला हुआ है, काम-संज्ञा से निकला हुआ है, काम-वितर्कों से निकला हुआ है, काम-परिलाहों (जलन) से निकला हुआ है, व्यापाद-संज्ञा से निकला हुआ है' आदि विधि से नैष्क्रम्य के लाभों को प्रकाशित किया। प्रव्रज्या में और ध्यान आदि में गुणों का विस्तार किया और प्रशंसा की। 'कल्य-चित्त' का अर्थ है कर्मण्य (कार्यक्षम) चित्त, क्योंकि पहले दी गई देशना से अश्रद्धा आदि चित्त के दोष दूर हो गए हैं, इसलिए आगे की देशना के लिए पात्र बनने के कारण वह कर्म-क्षम चित्त है। अट्ठकथा में तो, क्योंकि अश्रद्धा आदि चित्त के रोग हैं, और उस समय वे दूर हो गए हैं, इसलिए कहा 'अरोग-चित्त'। दृष्टि और मान आदि क्लेशों के दूर होने से 'मृदु-चित्त'। कामछन्द आदि के दूर होने से 'विनिवरण-चित्त' (नीवरण-रहित चित्त)। सम्यक् प्रतिपत्ति में उदार प्रीति और प्रमोद के योग से 'उदग्र-चित्त' (प्रफुल्लित चित्त)। वहाँ श्रद्धा की संपत्ति से 'प्रसन्न-चित्त'। 'जब भगवान ने जाना' यह संबंध है। अथवा 'कल्य-चित्त' का अर्थ है कामछन्द के दूर होने से निरोग चित्त। 'मृदु-चित्त' का अर्थ है व्यापाद के दूर होने से मैत्री के कारण कठोरता-रहित चित्त। 'विनिवरण-चित्त' का अर्थ है औद्धत्य-कुकृत्य के दूर होने से विक्षेप न होने के कारण ढका न हुआ चित्त। 'उदग्र-चित्त' का अर्थ है स्त्यान-मृद्ध के दूर होने से प्रग्रह (उत्साह) के कारण लीन (सुस्त) न हुआ चित्त। 'प्रसन्न-चित्त' का अर्थ है विचिकित्सा के दूर होने से सम्यक् प्रतिपत्ति में अधिमुक्त (दृढ़) चित्त - इस प्रकार यहाँ शेष पदों का अर्थ समझना चाहिए।

සෙය්‍යථාපීතිආදිනා උපමාවසෙන සීහස්ස කිලෙසප්පහානං අරියමග්ගුප්පාදනඤ්ච දස්සෙති. අපගතකාළකන්ති විගතකාළකං. සම්මදෙවාති සුට්ඨුදෙව. රජනන්ති නීලපීතලොහිතාදිරඞ්ගජාතං. පටිග්ගණ්හෙය්‍යාති ගණ්හෙය්‍ය, පභස්සරං භවෙය්‍ය. තස්මිංයෙව ආසනෙති තස්සංයෙව නිසජ්ජායං. එතෙනස්ස ලහුවිපස්සකතා තික්ඛපඤ්ඤතා සුඛප්පටිපදඛිප්පාභිඤ්ඤතා ච දස්සිතා හොති. විරජන්ති අපායගමනීයරාගරජාදීනං විගමෙන විරජං. අනවසෙසදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාමලාපගමෙන වීතමලං. පඨමමග්ගවජ්ඣකිලෙසරජාභාවෙන වා විරජං. පඤ්චවිධදුස්සීල්‍යමලවිගමෙන වීතමලං. තස්ස උප්පත්තිආකාරදස්සනත්ථන්ති කස්මා වුත්තං? නනු මග්ගඤාණං අසඞ්ඛතධම්මාරම්මණන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ පටිවිජ්ඣන්තන්ති අසම්මොහප්පටිවෙධවසෙන පටිවිජ්ඣන්තං. තෙනාහ ‘‘කිච්චවසෙනා’’ති. තත්‍රිදං උපමාසංසන්දනං – වත්ථං විය චිත්තං, වත්ථස්ස ආගන්තුකමලෙහි කිලිට්ඨභාවො විය චිත්තස්ස රාගාදිමලෙහි සංකිලිට්ඨභාවො, ධොවනසිලාතලං විය අනුපුබ්බීකථා, උදකං විය සද්ධා, උදකෙන [Pg.225] තෙමෙත්වා ඌසගොමයඡාරිකඛාරෙහි කාළකෙ සම්මද්දිත්වා වත්ථස්ස ධොවනප්පයොගො විය සද්ධාසිනෙහෙන තෙමෙත්වා තෙමෙත්වා සතිසමාධිපඤ්ඤාහි දොසෙ සිථිලෙ කත්වා සුතාදිවිධිනා චිත්තස්ස සොධනෙ වීරියාරම්භො. තෙන පයොගෙන වත්ථෙ කාළකාපගමො විය වීරියාරම්භෙන කිලෙසවික්ඛම්භනං, රඞ්ගජාතං විය අරියමග්ගො, තෙන සුද්ධවත්ථස්ස පභස්සරභාවො විය වික්ඛම්භිතකිලෙසස්ස චිත්තස්ස මග්ගෙන පරියොදපනන්ති.

'सेय्यथापीति' आदि उपमा के माध्यम से सिंह के क्लेश-प्रहाण और आर्यमार्ग की उत्पत्ति को दर्शाया गया है। 'अपगतकालकम्' का अर्थ है काले धब्बों से रहित। 'सम्मदेव' का अर्थ है भली-भाँति। 'रजनम्' का अर्थ है नीला, पीला, लाल आदि रंगों का समूह। 'पटिग्गण्हेय्या' का अर्थ है ग्रहण करे, प्रभास्वर हो जाए। 'तस्मिंयेव आसने' का अर्थ है उसी आसन पर। इससे उसकी लघु-विपश्यना, तीक्ष्ण प्रज्ञा और सुख-प्रतिपदा-क्षिप्र-अभिज्ञा को दर्शाया गया है। 'विरजम्' का अर्थ है अपायगामी राग-रज आदि के दूर होने से रज-रहित। 'अविगत-दृष्टि-विचिकित्सा-मल' के दूर होने से 'वीतमल' (मल-रहित)। अथवा प्रथम मार्ग द्वारा वध करने योग्य क्लेश-रज के अभाव से 'विरज'। पाँच प्रकार के दुःशील-मल के दूर होने से 'वीतमल'। इसकी उत्पत्ति के प्रकार को दिखाने के लिए ऐसा क्यों कहा गया? क्या मार्ग-ज्ञान असंस्कृत धर्म का आलम्बन नहीं है? इस आक्षेप के समाधान में 'तं ही' आदि कहा गया है। वहाँ 'पटिविज्झन्तं' का अर्थ है असम्मोह-प्रतिवेध के वश से बेधते हुए। इसीलिए 'किच्चवसेना' (कृत्य के वश से) कहा गया है। यहाँ यह उपमा का मिलान है - वस्त्र के समान चित्त है, वस्त्र के आगन्तुक मलों से मलिन होने के समान चित्त का रागादि मलों से संक्लिष्ट होना है, धोने के पत्थर के समान आनुपूर्वी कथा है, जल के समान श्रद्धा है, जल से भिगोकर ऊसर, गोमय और क्षार से काले धब्बों को रगड़कर वस्त्र धोने के प्रयोग के समान श्रद्धा-स्नेह से बार-बार भिगोकर स्मृति, समाधि और प्रज्ञा द्वारा दोषों को शिथिल कर श्रुतादि विधि से चित्त के शोधन में वीर्यारम्भ है। उस प्रयोग से वस्त्र से काले धब्बों के दूर होने के समान वीर्यारम्भ से क्लेशों का विष्कम्भन (दबाना) है, रंग के समान आर्यमार्ग है, उससे शुद्ध वस्त्र के प्रभास्वर होने के समान विष्कम्भित-क्लेश वाले चित्त का मार्ग द्वारा परिशोधन है।

‘‘දිට්ඨධම්මො’’ති වත්වා දස්සනං නාම ඤාණදස්සනතො අඤ්ඤම්පි අත්ථීති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘පත්තධම්මො’’ති වුත්තං. පත්ති නාම ඤාණසම්පත්තිතො අඤ්ඤාපි විජ්ජතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘විදිතධම්මො’’ති වුත්තං. සා පනෙසා විදිතධම්මතා ධම්මෙසු එකදෙසෙනපි හොතීති නිප්පදෙසතො විදිතභාවං දස්සෙතුං. ‘‘පරියොගාළ්හධම්මො’’ති වුත්තං. තෙනස්ස සච්චාභිසම්බොධංයෙව දීපෙති. මග්ගඤාණඤ්හි එකාභිසමයවසෙන පරිඤ්ඤාදිකිච්චං සාධෙන්තං නිප්පදෙසෙන චතුසච්චධම්මං සමන්තතො ඔගාළ්හං නාම හොති. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨො අරියසච්චධම්මො එතෙනාති දිට්ඨධම්මො’’ති. තිණ්ණා විචිකිච්ඡාති සප්පටිභයකන්තාරසදිසා සොළසවත්ථුකා අට්ඨවත්ථුකා ච තිණ්ණා නිත්තිණ්ණා විචිකිච්ඡා. විගතා කථංකථාති පවත්තිආදීසු ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො’’ති එවං පවත්තිකා විගතා සමුච්ඡින්නා කථංකථා. සාරජ්ජකරානං පාපධම්මානං පහීනත්තා තප්පටිපක්ඛෙසු සීලාදිගුණෙසු පතිට්ඨිතත්තා වෙසාරජ්ජං විසාරදභාවං වෙය්‍යත්තියං පත්තො. අත්තනා එව පච්චක්ඛතො දිට්ඨත්තා න පරං පච්චෙති, න චස්ස පරො පච්චෙතබ්බො අත්ථීති අපරප්පච්චයො.

'दिट्ठधम्मो' (जिसने धर्म देख लिया है) कहकर, दर्शन नामक ज्ञान-दर्शन से अन्य भी कुछ है, इसका निवारण करने के लिए 'पत्तधम्मो' (जिसने धर्म प्राप्त कर लिया है) कहा गया है। प्राप्ति नामक ज्ञान-सम्पत्ति से अन्य भी विद्यमान है, उससे विशेषित करने के लिए 'विदितधम्मो' (जिसने धर्म जान लिया है) कहा गया है। वह विदित-धर्मता धर्मों के एक अंश से भी होती है, अतः पूर्ण रूप से (निप्पदेसतो) विदित होने के भाव को दिखाने के लिए 'परियोगाळ्हधम्मो' (जो धर्म में अवगाहित हो गया है) कहा गया है। इससे उसके सत्याभिसम्बोध को ही प्रकट किया गया है। मार्ग-ज्ञान ही एक-अभिसमय के वश से परिज्ञा आदि कृत्यों को सिद्ध करते हुए पूर्ण रूप से चारों आर्य सत्यों में सब ओर से अवगाहित (प्रविष्ट) होता है। इसीलिए कहा गया है - "जिसके द्वारा आर्य सत्य रूपी धर्म देखा गया है, वह 'दिट्ठधम्मो' है।" 'तिण्णा विचिकिच्छा' का अर्थ है - भययुक्त मरुस्थल के समान सोलह वस्तुओं वाली और आठ वस्तुओं वाली विचिकित्सा (संदेह) को पार कर लिया है, जिससे वह 'तिण्णा' (पार किया हुआ) है। 'विगता कथंकथा' का अर्थ है - उत्पत्ति आदि के विषय में "ऐसा है क्या, वैसा नहीं है क्या" इस प्रकार प्रवृत्त होने वाली 'कथंकथा' (संशय) दूर हो गई है, समूच्छिन्न हो गई है। वैशारद्य को नष्ट करने वाले पाप-धर्मों के प्रहाण होने से और उनके प्रतिपक्ष रूप शील आदि गुणों में प्रतिष्ठित होने से 'वेसारज्जं' (वैशारद्य), विशारद-भाव या निपुणता को प्राप्त हुआ। स्वयं प्रत्यक्ष रूप से देखने के कारण वह दूसरे पर विश्वास नहीं करता (पर-प्रत्यय नहीं है), और न ही उसे दूसरे के विश्वास की आवश्यकता है, इसलिए 'अपरप्पच्चयो' है।

උද්දිසිත්වා කතන්ති අත්තානං උද්දිසිත්වා මාරණවසෙන කතං නිබ්බත්තිතං මංසං. පටිච්චකම්මන්ති එත්ථ කම්ම-සද්දො කම්මසාධනො අතීතකාලිකො චාති ආහ ‘‘අත්තානං පටිච්චකත’’න්ති. නිමිත්තකම්මස්සෙතං අධිවචනං ‘‘පටිච්ච කම්මං ඵුසතී’’තිආදීසු (ජා. 1.4.75) විය. නිමිත්තකම්මස්සාති නිමිත්තභාවෙන ලද්ධබ්බකම්මස්ස. කරණවසෙන පටිච්චකම්මං එත්ථ අත්ථීති මංසං පටිච්චකම්මං යථා බුද්ධි බුද්ධං. තං එතස්ස අත්ථීති බුද්ධො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

'उद्दिसित्वा कतं' का अर्थ है - अपने को उद्देश्य कर मारने के वश से किया गया या उत्पन्न किया गया मांस। 'पटिच्चकम्मं' यहाँ 'कम्म' शब्द कर्म-साधन और अतीत काल का है, इसलिए कहा - "अपने को प्रतीत्य (आधार मानकर) किया गया"। यह निमित्त-कर्म का ही पर्यायवाची है, जैसे "पटिच्च कम्मं फुसती" आदि में। 'निमित्तकम्मस्स' का अर्थ है - निमित्त भाव से प्राप्त होने योग्य कर्म का। करण के वश से यहाँ 'पटिच्चकम्म' है, इसलिए मांस 'पटिच्चकम्म' है, जैसे 'बुद्धि' से 'बुद्ध' होता है। वह (बुद्धि) जिसके पास है वह 'बुद्ध' है। शेष यहाँ स्पष्ट ही है।

සීහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सिंह सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई।

3-4. අස්සාජානීයසුත්තාදිවණ්ණනා

३-४. अस्साजानीय सूत्र आदि की व्याख्या।

13-14. තතියෙ [Pg.226] සාඨෙය්‍යානීති සඨත්තානි. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තානි පනස්ස සාඨෙය්‍යාදීනි කායචිත්තුජුකතාපටිපක්ඛභූතා ලොභසහගතචිත්තුප්පාදස්ස පවත්තිආකාරවිසෙසා. තත්ථ යස්ස කිස්මිඤ්චිදෙව ඨානෙ ඨාතුකාමස්ස සතො යං ඨානං මනුස්සානං සප්පටිභයං, පුරතො ගන්ත්වා තථෙව සප්පටිභයට්ඨානෙව ඨස්සාමීති න හොති, වඤ්චනාධිප්පායභාවතො ඨාතුකාමට්ඨානෙයෙව නිඛාතත්ථම්භො විය චත්තාරො පාදෙ නිච්චාලෙත්වා තිට්ඨති, අයං සඨො නාම, ඉමස්ස සාඨෙය්‍යස්ස පාකටකරණං. තථා යස්ස කිස්මිඤ්චිදෙව ඨානෙ නිවත්තිත්වා ඛන්ධගතං පාතෙතුකාමස්ස සතො යං ඨානං මනුස්සානං සප්පටිභයං, පුරතො ගන්ත්වා තථෙව පාතෙස්සාමීති න හොති, පාතෙතුකාමට්ඨානෙයෙව නිවත්තිත්වා පාතෙති, අයං කූටො නාම. යස්ස කාලෙන වාමතො, කාලෙන දක්ඛිණතො, කාලෙන උජුමග්ගෙනෙව ච ගන්තුකාමස්ස සතො යං ඨානං මනුස්සානං සප්පටිභයං, පුරතො ගන්ත්වා තථෙව එවං කරිස්සාමීති න හොති, යදිච්ඡකං ගන්තුකාමට්ඨානෙයෙව කාලෙන වාමතො, කාලෙන දක්ඛිණතො, කාලෙන උජුමග්ගං ගච්ඡති, තථා ලෙණ්ඩං වා පස්සාවං වා විස්සජ්ජෙතුකාමස්ස ඉදං ඨානං සුසම්මට්ඨං ආකිණ්ණමනුස්සං රමණීයං. ඉමස්මිං ඨානෙ එවරූපං කාතුං න යුත්තං, පුරතො ගන්ත්වා පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ කරිස්සාමීති න හොති, තත්ථෙව කරොති, අයං ජිම්හො නාම. යස්ස පන කිස්මිඤ්චි ඨානෙ මග්ගා උක්කම්ම නිවත්තිත්වා පටිමග්ගං ආරොහිතුකාමස්ස සතො යං ඨානං මනුස්සානං සප්පටිභයං, පුරතො ගන්ත්වා තත්ථෙව එවං කරිස්සාමීති න හොති, පටිමග්ගං ආරොහිතුකාමට්ඨානෙයෙව මග්ගා උක්කම්ම නිවත්තිත්වා පටිමග්ගං ආරොහති, අයං වඞ්කො නාම. ඉති ඉමං චතුබ්බිධම්පි කිරියං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘යානි ඛො පනස්ස තානි සාඨෙය්‍යානි…පෙ… ආවිකත්තා හොතී’’ති. චතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

१३-१४. तीसरे में 'साठेय्यानि' का अर्थ है शठता (धूर्तता)। शेष पदों में भी यही नियम है। वे शठता आदि काय और चित्त की ऋजुता (सीधेपन) के प्रतिपक्ष स्वरूप लोभ-सहगत चित्त-उत्पाद की प्रवृत्ति के विशेष प्रकार हैं। वहाँ, जिस (हाथी) को किसी स्थान पर रुकने की इच्छा होने पर, यदि वह स्थान मनुष्यों के लिए भयभीत करने वाला हो, तो वह आगे जाकर वैसे ही भयभीत करने वाले स्थान पर नहीं रुकता, बल्कि ठगने के अभिप्राय से जहाँ वह रुकना चाहता है, वहीं गड़े हुए खंभे की तरह चारों पैरों को बिना हिलाए खड़ा रहता है, वह 'शठ' कहलाता है; यह इस शठता का प्रकटीकरण है। इसी प्रकार, जिसे किसी स्थान पर मुड़कर (पीठ पर लदे) भार को गिराने की इच्छा हो, और वह स्थान मनुष्यों के लिए भयभीत करने वाला हो, तो वह आगे जाकर वैसे ही नहीं गिराता, बल्कि जहाँ वह गिराना चाहता है, वहीं मुड़कर गिरा देता है, वह 'कूट' (छली) कहलाता है। जिसे समय-समय पर बाईं ओर से, दाहिनी ओर से और सीधे मार्ग से जाने की इच्छा हो, और वह स्थान मनुष्यों के लिए भयभीत करने वाला हो, तो वह आगे जाकर वैसा करूँगा ऐसा नहीं सोचता, बल्कि अपनी इच्छानुसार जाने वाले स्थान पर ही समय-समय पर बाईं ओर, दाहिनी ओर और सीधे मार्ग से जाता है; इसी प्रकार मल या मूत्र त्यागने की इच्छा होने पर, यह स्थान अच्छी तरह बुहारा हुआ, मनुष्यों से भरा और रमणीय है, इस स्थान पर ऐसा करना उचित नहीं है, आगे जाकर ढके हुए स्थान पर करूँगा ऐसा नहीं सोचता, वहीं कर देता है, वह 'जिह्म' (कुटिल) कहलाता है। जिसे किसी स्थान पर मार्ग से हटकर, मुड़कर विपरीत मार्ग पर चढ़ने की इच्छा हो, और वह स्थान मनुष्यों के लिए भयभीत करने वाला हो, तो वह आगे जाकर वैसा करूँगा ऐसा नहीं सोचता, बल्कि जहाँ वह विपरीत मार्ग पर चढ़ना चाहता है, वहीं मार्ग से हटकर, मुड़कर विपरीत मार्ग पर चढ़ जाता है, वह 'वङ्क' (टेढ़ा) कहलाता है। इस प्रकार इन चारों प्रकार की क्रियाओं के संदर्भ में यह कहा गया है— 'यानि खो पनस्स तानि साठेय्यानि...पे... आविकत्ता होति'। चौथे में कुछ कहने योग्य नहीं है।

අස්සාජානීයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अस्साजानीयसुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

5-8. මලසුත්තාදිවණ්ණනා

५-८. मलसुत्त आदि की व्याख्या।

15-18. පඤ්චමෙ (ධ. ප. අට්ඨ. 2.241) යා කාචි පරියත්ති වා සිප්පං වා යස්මා අසජ්ඣායන්තස්ස අනනුයුඤ්ජන්තස්ස විනස්සති, නිරන්තරං වා න උපට්ඨාති, තස්මා ‘‘අසජ්ඣායමලා මන්තා’’ති [Pg.227] වුත්තං. යස්මා පන ඝරාවාසං වසන්තස්ස උට්ඨායුට්ඨාය ජිණ්ණප්පටිසඞ්ඛරණාදීනි අකරොන්තස්ස ඝරං නාම විනස්සති, තස්මා ‘‘අනුට්ඨානමලා ඝරා’’ති වුත්තං. යස්මා ගිහිස්ස වා පබ්බජිතස්ස වා කොසජ්ජවසෙන සරීරප්පජග්ගනං වා පරික්ඛාරප්පටිජග්ගනං වා අකරොන්තස්ස කායො දුබ්බණ්ණො හොති, තස්මා ‘‘මලං වණ්ණස්ස කොසජ්ජ’’න්ති වුත්තං. යස්මා පන ගාවො රක්ඛන්තස්ස පමාදවසෙන නිද්දායන්තස්ස වා කීළන්තස්ස වා තා ගාවො අතිත්ථපක්ඛන්දනාදීහි වා වාළමිගචොරාදිඋපද්දවෙන වා පරෙසං සාලික්ඛෙත්තාදීනි ඔතරිත්වා ඛාදනවසෙන වා විනාසමාපජ්ජන්ති, සයම්පි දණ්ඩං වා පරිභාසං වා පාපුණාති, පබ්බජිතං වා පන ඡද්වාරාදීනි අරක්ඛන්තං පමාදවසෙන කිලෙසා ඔතරිත්වා සාසනා චාවෙන්ති, තස්මා ‘‘පමාදො රක්ඛතො මල’’න්ති වුත්තං. සො හිස්ස විනාසාවහෙන මලට්ඨානියත්තා මලං.

१५-१८. पाँचवें में (ध. प. अठ्ठ. २.२४१) जो कोई भी पर्यप्ति (शास्त्र) या शिल्प है, क्योंकि स्वाध्याय न करने वाले और अभ्यास न करने वाले का वह नष्ट हो जाता है, या निरंतर उपस्थित नहीं रहता, इसलिए 'असाझायामला मन्ता' (स्वाध्याय न करना मंत्रों का मल है) कहा गया है। क्योंकि घर में रहने वाले व्यक्ति के द्वारा बार-बार उठकर पुराने की मरम्मत आदि न करने से घर नष्ट हो जाता है, इसलिए 'अनुट्ठानामला घरा' (अनुत्थान/आलस्य घरों का मल है) कहा गया है। क्योंकि गृहस्थ या प्रव्रजित के द्वारा आलस्यवश शरीर की देखभाल या परिष्कारों (उपकरणों) की देखभाल न करने से शरीर का वर्ण (कांति) खराब हो जाता है, इसलिए 'मलं वण्णस्स कोसज्जं' (आलस्य वर्ण का मल है) कहा गया है। क्योंकि गायों की रक्षा करने वाले के प्रमादवश सोने या खेलने से वे गाएँ घाट से उतरने आदि के कारण, या हिंसक पशुओं और चोरों आदि के उपद्रव से, या दूसरों के धान के खेतों आदि में घुसकर चरने के कारण विनाश को प्राप्त होती हैं, और वह स्वयं भी दंड या डाँट प्राप्त करता है; अथवा प्रव्रजित के द्वारा छह इंद्रिय-द्वारों आदि की रक्षा न करने पर प्रमादवश क्लेश प्रवेश कर उसे शासन (धर्म) से च्युत कर देते हैं, इसलिए 'पमादो रक्खतो मलं' (प्रमाद रक्षा करने वाले का मल है) कहा गया है। वह उसके विनाश का कारण होने से मल के समान होने के कारण 'मल' है।

දුච්චරිතන්ති අතිචාරො. අතිචාරිනිඤ්හි ඉත්ථිං සාමිකොපි ගෙහා නීහරති, මාතාපිතූනං සන්තිකං ගතම්පි ‘‘ත්වං කුලස්ස අඞ්ගාරභූතා, අක්ඛීහිපි න දට්ඨබ්බා’’ති තං මාතාපිතරොපි නීහරන්ති, සා අනාථා විචරන්තී මහාදුක්ඛං පාපුණාති. තෙනස්සා දුච්චරිතං ‘‘මල’’න්ති වුත්තං. දදතොති දායකස්ස. යස්ස හි ඛෙත්තකසනකාලෙ ‘‘ඉමස්මිං ඛෙත්තෙ සම්පන්නෙ සලාකභත්තාදීනි දස්සාමී’’ති චින්තෙත්වාපි නිප්ඵන්නෙ සස්සෙ මච්ඡෙරං උප්පජ්ජිත්වා චාගචිත්තං නිවාරෙති, සො මච්ඡෙරවසෙන චාගචිත්තෙ අවිරුහන්තෙ මනුස්සසම්පත්ති, දිබ්බසම්පත්ති, නිබ්බානසම්පත්තීති තිස්සො සම්පත්තියො න ලභති. තෙන වුත්තං ‘‘මච්ඡෙරං දදතො මල’’න්ති. අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසු එසෙව නයො. පාපකා ධම්මාති අකුසලා ධම්මා. තෙ පන ඉධලොකෙ පරලොකෙ ච මලමෙව. තතොති හෙට්ඨා වුත්තමලතො. මලතරන්ති අතිරෙකමලං. ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

'दुच्चरितं' का अर्थ है अतिचार (व्यभिचार)। अतिचारिणी स्त्री को पति भी घर से निकाल देता है, माता-पिता के पास जाने पर भी 'तुम कुल के लिए अंगार (कोयला) बन गई हो, आँखों से देखने योग्य भी नहीं हो' ऐसा कहकर माता-पिता भी उसे निकाल देते हैं, वह अनाथ होकर भटकती हुई महान दुःख प्राप्त करती है। इसलिए उसका दुश्चरित्र 'मल' कहा गया है। 'ददतो' का अर्थ है देने वाले का। जिसके खेत जोतने के समय 'इस खेत के पकने पर शलाका-भोजन आदि दूँगा' ऐसा सोचने पर भी फसल तैयार होने पर मात्सर्य (कंजूसी) उत्पन्न होकर त्याग के चित्त को रोक देता है, वह मात्सर्य के कारण त्याग के चित्त के विकसित न होने से मनुष्य-संपत्ति, दिव्य-संपत्ति और निर्वाण-संपत्ति—इन तीनों संपत्तियों को प्राप्त नहीं करता। इसलिए कहा गया है 'मच्छेरं ददतो मलं' (कंजूसी देने वाले का मल है)। अन्यों में भी इसी प्रकार का नियम है। 'पापका धम्मा' का अर्थ है अकुशल धर्म। वे इस लोक और परलोक में मल ही हैं। 'ततो' का अर्थ है नीचे कहे गए मल से। 'मलतरं' का अर्थ है अत्यधिक मल। छठे आदि स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं।

මලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मलसुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

9. පහාරාදසුත්තවණ්ණනා

९. पहारादसुत्त की व्याख्या।

19. නවමෙ (උදා. අට්ඨ. 45; සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.384) අසුරාති දෙවා විය න සුරන්ති න කීළන්ති න විරොචන්තීති අසුරා. සුරා නාම දෙවා, තෙසං පටිපක්ඛාති වා අසුරා, වෙපචිත්තිපහාරාදාදයො[Pg.228]. තෙසං භවනං සිනෙරුස්ස හෙට්ඨාභාගෙ. තෙ තත්ථ පවිසන්තා නික්ඛමන්තා සිනෙරුපාදෙ මණ්ඩපාදීනි නිම්මිනිත්වා කීළන්තා අභිරමන්ති. සා තත්ථ තෙසං අභිරති. ඉමෙ ගුණෙ දිස්වාති ආහ ‘‘යෙ දිස්වා දිස්වා අසුරා මහාසමුද්දෙ අභිරමන්තී’’ති.

१९. नौवें में (उदा. अठ्ठ. ४५; सारत्थ. टी. चूळवग्ग ३.३८४) 'असुरा' का अर्थ है—देवताओं की तरह जो रमण नहीं करते, क्रीड़ा नहीं करते, शोभायमान नहीं होते, वे असुर हैं। 'सुरा' नाम देवताओं का है, उनके जो प्रतिपक्ष (शत्रु) हैं वे असुर हैं, जैसे वेपचित्ति, पहाराद आदि। उनका भवन सुमेरु पर्वत के निचले भाग में है। वे वहाँ प्रवेश करते हुए और निकलते हुए सुमेरु के चरणों में मंडप आदि बनाकर क्रीड़ा करते हुए रमण करते हैं। वह वहाँ उनकी अभिरति (आनंद) है। इन गुणों को देखकर कहा गया है— 'ये दिस्वा दिस्वा असुरा महासमुद्दे अभिरमन्ती' (जिन्हें देख-देखकर असुर महासमुद्र में रमण करते हैं)।

යස්මා ලොකියා ජම්බුදීපො, හිමවා තත්ථ පතිට්ඨිතසමුද්දදහපබ්බතා තප්පභවා නදියොති එතෙසු යං යං න මනුස්සගොචරං, තත්ථ සයං සම්මූළ්හා අඤ්ඤෙපි සම්මොහයන්ති, තස්මා තත්ථ සම්මොහවිධමනත්ථං ‘‘අයං තාව ජම්බුදීපො’’තිආදි ආරද්ධං. දසසහස්සයොජනපරිමාණො ආයාමතො විත්ථාරතො චාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. උදකෙන අජ්ඣොත්ථටො තදුපභොගිසත්තානං පුඤ්ඤක්ඛයෙන. සුන්දරදස්සනං කූටන්ති සුදස්සනකූටං, යං ලොකෙ ‘‘හෙමකූට’’න්ති වුච්චති. මූලගන්ධො කාලානුසාරියාදි. සාරගන්ධො චන්දනාදි. ඵෙග්ගුගන්ධො සලලාදි. තචගන්ධො ලවඞ්ගාදි. පපටිකාගන්ධො කපිත්ථාදි. රසගන්ධො සජ්ජුලසාදි. පත්තගන්ධො තමාලහිරිවෙරාදි. පුප්ඵගන්ධො නාගකුසුමාදි. ඵලගන්ධො ජාතිඵලාදි. ගන්ධගන්ධො සබ්බෙසං ගන්ධානං ගන්ධො. ‘‘සබ්බානි පුථුලතො පඤ්ඤාස යොජනානි, ආයාමතො පන උබ්බෙධතො විය ද්වියොජනසතානෙවා’’ති වදන්ති.

चूँकि लौकिक जम्बुद्वीप, वहाँ स्थित हिमवान्, समुद्र, दह (झील), पर्वत और उनसे निकलने वाली नदियाँ हैं, इनमें से जो-जो मनुष्य के गोचर (पहुँच) में नहीं हैं, वहाँ स्वयं मोहित होकर दूसरों को भी मोहित करते हैं, इसलिए वहाँ मोह को दूर करने के लिए 'यह जम्बुद्वीप है' आदि आरम्भ किया गया है। इसका अभिप्राय लंबाई और चौड़ाई में दस हजार योजन के परिमाण वाला है। इसलिए 'वहाँ' आदि कहा गया है। उन (वहाँ रहने वाले) प्राणियों के पुण्य के क्षय होने से जल से ढका हुआ है। सुंदर दर्शन वाला शिखर सुदर्शनकूट है, जिसे लोक में 'हेमकूट' कहा जाता है। मूलगन्ध कालानुसारी आदि है। सारगन्ध चन्दन आदि है। फेग्गुगन्ध (सारहीन लकड़ी की गन्ध) सरल (चीड़) आदि है। त्वक्-गन्ध (छाल की गन्ध) दालचीनी आदि है। पपटिका-गन्ध (पपड़ी की गन्ध) कपित्थ (कैथ) आदि है। रस-गन्ध राल (सज्जुलस) आदि है। पत्र-गन्ध तमाल, हिरीवेर आदि है। पुष्प-गन्ध नागकेसर आदि है। फल-गन्ध जायफल आदि है। गन्ध-गन्ध सभी गन्धों की गन्ध है। 'सभी चौड़ाई में पचास योजन हैं, किन्तु लंबाई और ऊँचाई में दो सौ योजन के समान हैं' - ऐसा कहते हैं।

මනොහරසිලාතලානීති රතනමයත්තා මනුඤ්ඤසොපානසිලාතලානි. සුපටියත්තානීති තදුපභොගිසත්තානං සාධාරණකම්මුනාව සුට්ඨු පටියත්තානි සුසණ්ඨිතානි හොන්ති. මච්ඡකච්ඡපාදීනි උදකං මලං කරොන්ති, තදභාවතො ඵලිකසදිසනිම්මලොදකානි. තිරියතො දීඝං උග්ගතකූටන්ති ‘‘තිරච්ඡානපබ්බත’’න්ති ආහ. පුරිමානි නාමගොත්තානීති එත්ථ නදී නින්නගාතිආදිකං ගොත්තං, ගඞ්ගා යමුනාතිආදිකං නාමං.

'मनोहर शिलातल' रत्नमय होने के कारण मनमोहक सोपान (सीढ़ियों) वाले शिलातल हैं। 'सुप्रतिष्ठित' (सुपटियत्तानि) का अर्थ है कि उन (वहाँ रहने वाले) प्राणियों के साधारण कर्मों के कारण ही वे भली-भाँति निर्मित और सुव्यवस्थित होते हैं। मछली, कछुए आदि जल को गंदा करते हैं, उनके अभाव के कारण स्फटिक के समान निर्मल जल वाले हैं। तिरछे रूप में लंबा उठा हुआ शिखर 'तिरच्छान पर्वत' कहलाता है। 'पूर्व नाम-गोत्र' यहाँ नदी, निम्नगा आदि गोत्र हैं, और गंगा, यमुना आदि नाम हैं।

සවමානාති සන්දමානා. පූරත්තන්ති පුණ්ණභාවො. මසාරගල්ලං ‘‘චිත්තඵලික’’න්තිපි වදන්ති. මහතං භූතානන්ති මහන්තානං සත්තානං. තිමී තිමිඞ්ගලා තිමිතිමිඞ්ගලාති තිස්සො මච්ඡජාතියො. තිමිං ගිලනසමත්ථා තිමිඞ්ගලා. තිමිඤ්ච තිමිඞ්ගලඤ්ච ගිලනසමත්ථා තිමිතිමිඞ්ගලාති වදන්ති.

'सवमाना' का अर्थ है बहती हुई। 'पूरत्तं' का अर्थ है पूर्णता का भाव। 'मसारगल्ल' को 'चित्र-स्फटिक' भी कहते हैं। 'महान भूतों का' का अर्थ है महान प्राणियों का। तिमि, तिमिङ्गल और तिमितिमङ्गल - ये मछलियों की तीन जातियाँ हैं। तिमि को निगलने में समर्थ तिमिङ्गल हैं। तिमि और तिमिङ्गल दोनों को निगलने में समर्थ तिमितिमङ्गल कहे जाते हैं।

මම [Pg.229] සාවකාති සොතාපන්නාදිකෙ අරියපුග්ගලෙ සන්ධාය වදති. න සංවසතීති උපොසථකම්මාදිවසෙන සංවාසං න කරොති. උක්ඛිපතීති අපනෙති. විමුත්තිරසොති කිලෙසෙහි විමුච්චනරසො. සබ්බා හි සාසනසම්පත්ති යාවදෙව අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තස්ස විමුත්තිඅත්ථා.

'मेरे श्रावक' - यह स्रोतापन्न आदि आर्य पुद्गलों के संदर्भ में कहा गया है। 'साथ नहीं रहता' का अर्थ है उपोसथ कर्म आदि के माध्यम से सहवास नहीं करता। 'निकाल देता है' का अर्थ है हटा देता है। 'विमुक्ति रस' का अर्थ है क्लेशों से विमुक्त होने का रस। शासन (बुद्ध-वचन) की समस्त संपदा केवल आस्रवों से चित्त की विमुक्ति (बिना उपादान के) के लिए ही है।

රතනානීති රතිජනනට්ඨෙන රතනානි. සතිපට්ඨානාදයො හි භාවියමානා පුබ්බභාගෙපි අනප්පකං පීතිපාමොජ්ජං නිබ්බත්තෙන්ති, පගෙව අපරභාගෙ. වුත්තඤ්හෙතං –

'रत्न' का अर्थ है रति (प्रसन्नता) उत्पन्न करने के कारण रत्न। सतिपट्ठान (स्मृति-प्रस्थान) आदि का अभ्यास किए जाने पर पूर्व भाग में भी अत्यधिक प्रीति और प्रमोद उत्पन्न होता है, बाद के भाग की तो बात ही क्या। जैसा कि कहा गया है -

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 374) –

"जब-जब वह स्कन्धों के उदय और व्यय (उत्पत्ति और विनाश) का सम्मर्शन (अनुचिंतन) करता है, तब-तब वह प्रीति और प्रमोद प्राप्त करता है; वह जानने वालों के लिए अमृत है।" (धम्मपद ३७४)

ලොකියරතනනිබ්බත්තං පන පීතිපාමොජ්ජං න තස්ස කලභාගම්පි අග්ඝති. අපිච –

लौकिक रत्नों से उत्पन्न प्रीति और प्रमोद इसके (आध्यात्मिक आनंद के) सोलहवें भाग के बराबर भी नहीं है। और भी -

‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;

අනොමසත්තපරිභොගං, රතනන්ති පවුච්චති’’. (දී. නි. අට්ඨ. 2.33;

සං. නි. අට්ඨ. 3.5.223;

ඛු. පා. අට්ඨ. 6.3;

සු. නි. අට්ඨ. 1.226;

මහානි. අට්ඨ. 50);

"जो सम्मानित हो, बहुमूल्य हो, अतुलनीय हो, जिसका दर्शन दुर्लभ हो, और जो उत्तम प्राणियों द्वारा उपभोग किया जाए, उसे 'रत्न' कहा जाता है।"

යදි ච චිත්තීකතාදිභාවෙන රතනං නාම හොති, සතිපට්ඨානාදීනංයෙව භූතතො රතනභාවො. බොධිපක්ඛියධම්මානඤ්හි සො ආනුභාවො, යං සාවකා සාවකපාරමිඤාණං, පච්චෙකබුද්ධා පච්චෙකබොධිඤාණං, සම්මාසම්බුද්ධා සම්මාසම්බොධිං අධිගච්ඡන්ති ආසන්නකාරණත්තා. ආසන්නකාරණඤ්හි දානාදිඋපනිස්සයොති එවං රතිජනනට්ඨෙන චිත්තීකතාදිඅත්ථෙන ච රතනභාවො බොධිපක්ඛියධම්මානං සාතිසයො. තෙන වුත්තං ‘‘තත්‍රිමානි රතනානි, සෙය්‍යථිදං. චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදි.

यदि सम्मानित होने आदि के कारण कोई वस्तु रत्न कहलाती है, तो सतिपट्ठान आदि ही वास्तव में रत्न हैं। बोधिपाक्षिक धर्मों का ही यह प्रभाव है कि श्रावक 'श्रावक-पारमी-ज्ञान', प्रत्येकबुद्ध 'प्रत्येकबोधि-ज्ञान' और सम्यक्सम्बुद्ध 'सम्यक्सम्बोधि' को प्राप्त करते हैं, क्योंकि ये (बोधिपाक्षिक धर्म) इनके आसन्न (निकटतम) कारण हैं। दान आदि उपनिश्रय (सहायक कारण) हैं, जबकि रति उत्पन्न करने और सम्मानित होने आदि के अर्थ में बोधिपाक्षिक धर्मों का रत्न-भाव अतिशय (श्रेष्ठ) है। इसीलिए कहा गया है - 'वहाँ ये रत्न हैं, जैसे कि - चार सतिपट्ठान' आदि।

තත්ථ ආරම්මණෙ ඔක්කන්තිත්වා උපට්ඨානට්ඨෙන උපට්ඨානං, සතියෙව උපට්ඨානන්ති සතිපට්ඨානං. ආරම්මණස්ස පන කායාදිවසෙන චතුබ්බිධත්තා වුත්තං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති. තථා හි කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු සුභසුඛනිච්චඅත්තසඤ්ඤානං පහානතො අසුභදුක්ඛානිච්චානත්තභාවග්ගහණතො ච නෙසං කායානුපස්සනාදිභාවො විභත්තො.

वहाँ आलम्बन में उतरकर (प्रविष्ट होकर) उपस्थित रहने के अर्थ में 'उपस्थान' है, स्मृति ही उपस्थान है, इसलिए 'सतिपट्ठान' है। आलम्बन के काय आदि के भेद से चार प्रकार का होने के कारण 'चार सतिपट्ठान' कहा गया है। जैसे कि काय, वेदना, चित्त और धर्मों में शुभ, सुख, नित्य और आत्म-संज्ञा के प्रहाण (त्याग) से और उनमें अशुभ, दुःख, अनित्य और अनात्म भाव के ग्रहण से उनकी कायानुपश्यना आदि के रूप में व्याख्या की गई है।

සම්මා පදහන්ති එතෙන, සයං වා සම්මා පදහති, පසත්ථං සුන්දරං වා පදහන්තීති සම්මප්පධානං, පුග්ගලස්ස වා සම්මදෙව පධානභාවකරණතො සම්මප්පධානං [Pg.230] වීරියස්සෙතං අධිවචනං. තම්පි අනුප්පන්නුප්පන්නානං අකුසලානං අනුප්පාදනප්පහානවසෙන අනුප්පන්නුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදනට්ඨාපනවසෙන ච චතුකිච්චසාධකත්තා වුත්තං ‘‘චත්තාරො සම්මප්පධානා’’ති.

इसके द्वारा सम्यक् प्रकार से प्रधान (प्रयत्न) करते हैं, या स्वयं सम्यक् प्रयत्न करता है, अथवा प्रशंसित और सुंदर प्रयत्न करते हैं, इसलिए 'सम्माप्पधान' है; अथवा पुद्गल के सम्यक् प्रधान-भाव (प्रयत्नशीलता) को करने के कारण 'सम्माप्पधान' है - यह वीर्य (ऊर्जा) का ही पर्यायवाची है। वह भी अनुत्पन्न अकुशल धर्मों को उत्पन्न न होने देने और उत्पन्न अकुशल धर्मों के प्रहाण के वश से, तथा अनुत्पन्न कुशल धर्मों को उत्पन्न करने और उत्पन्न कुशल धर्मों की स्थिति (बनाए रखने) के वश से चार कार्यों को सिद्ध करने वाला होने के कारण 'चार सम्माप्पधान' कहा गया है।

ඉජ්ඣතීති ඉද්ධි, සමිජ්ඣති නිප්ඵජ්ජතීති අත්ථො. ඉජ්ඣන්ති වා තාය සත්තා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉද්ධි. ඉති පඨමෙන අත්ථෙන ඉද්ධි එව පාදොති ඉද්ධිපාදො, ඉද්ධිකොට්ඨාසොති අත්ථො. දුතියෙන අත්ථෙන ඉද්ධියා පාදො පතිට්ඨා අධිගමුපායොති ඉද්ධිපාදො. තෙන හි උපරූපරිවිසෙසසඞ්ඛාතං ඉද්ධිං පජ්ජන්ති පාපුණන්ති. ස්වායං ඉද්ධිපාදො යස්මා ඡන්දාදිකෙ චත්තාරො අධිපතිධම්මෙ ධුරෙ ජෙට්ඨකෙ කත්වා නිබ්බත්තීයති, තස්මා වුත්තං ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා’’ති.

'इज्झति' (सिद्ध होता है) इसलिए 'इद्धि' (ऋद्धि) है, अर्थात् सम्यक् रूप से सिद्ध होता है, निष्पन्न होता है। अथवा इसके द्वारा प्राणी समृद्ध, वृद्ध और उत्कर्ष को प्राप्त होते हैं, इसलिए 'इद्धि' है। इस प्रकार पहले अर्थ के अनुसार 'इद्धि' ही पाद (चरण/अंश) है, इसलिए 'इद्धिपाद' है, अर्थात् ऋद्धि का भाग। दूसरे अर्थ के अनुसार ऋद्धि का पाद (आधार), प्रतिष्ठा या प्राप्ति का उपाय 'इद्धिपाद' है। इसके द्वारा वे उत्तरोत्तर विशेष संज्ञक ऋद्धि को प्राप्त करते हैं। यह इद्धिपाद चूँकि छन्द (इच्छा) आदि चार अधिपति धर्मों को मुख्य और ज्येष्ठ बनाकर उत्पन्न किया जाता है, इसलिए 'चार इद्धिपाद' कहा गया है।

පඤ්චින්ද්‍රියානීති සද්ධාදීනි පඤ්ච ඉන්ද්‍රියානි. තත්ථ අස්සද්ධියං අභිභවිත්වා අධිමොක්ඛලක්ඛණෙ ඉන්දට්ඨං කාරෙතීති සද්ධින්ද්‍රියං. කොසජ්ජං අභිභවිත්වා පග්ගහලක්ඛණෙ, පමාදං අභිභවිත්වා උපට්ඨානලක්ඛණෙ, වික්ඛෙපං අභිභවිත්වා අවික්ඛෙපලක්ඛණෙ, අඤ්ඤාණං අභිභවිත්වා දස්සනලක්ඛණෙ ඉන්දට්ඨං කාරෙතීති පඤ්ඤින්ද්‍රියං.

'पाँच इन्द्रियाँ' अर्थात् श्रद्धा आदि पाँच इन्द्रियाँ। वहाँ अश्रद्धा को अभिभूत कर अधिमोक्ष (निश्चय) के लक्षण में प्रभुत्व करने के कारण 'श्रद्धेन्द्रिय' है। आलस्य को अभिभूत कर प्रग्रह (प्रयत्न) के लक्षण में, प्रमाद को अभिभूत कर उपस्थान (स्मृति) के लक्षण में, विक्षेप को अभिभूत कर अविक्षेप (एकाग्रता) के लक्षण में, और अज्ञान को अभिभूत कर दर्शन के लक्षण में प्रभुत्व करने के कारण 'प्रज्ञेन्द्रिय' है।

තානියෙව අස්සද්ධියාදීහි අනභිභවනීයතො අකම්පියට්ඨෙන සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවෙන ච බලානි වෙදිතබ්බානි.

उन्हीं को अश्रद्धा आदि के द्वारा अभिभूत न होने के कारण, अकम्प्य (अविचल) होने के अर्थ में और सम्प्रयुक्त धर्मों में स्थिरता के कारण 'बल' समझना चाहिए।

සත්ත බොජ්ඣඞ්ගාති බොධියා, බොධිස්ස වා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා. යා හි එසා ධම්මසාමග්ගී යාය ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානාය ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛත්තකිලමථානුයොගඋච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසාදීනං අනෙකෙසං උපද්දවානං පටිපක්ඛභූතාය සතිධම්මවිචයවීරියපීතිපස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ධම්මසාමග්ගියා අරියසාවකො බුජ්ඣති, කිලෙසනිද්දාය වුට්ඨහති, චත්තාරි අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොතීති ‘‘බොධී’’ති වුච්චති. තස්සා ධම්මසාමග්ගිසඞ්ඛාතාය බොධියා අඞ්ගාතිපි බොජ්ඣඞ්ගා ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගාදයො විය. යොපෙස වුත්තප්පකාරාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා අරියසාවකො ‘‘බොධී’’ති වුච්චති. තස්ස බොධිස්ස අඞ්ගාතිපි බොජ්ඣඞ්ගා සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය. තෙනාහු පොරාණා ‘‘බුජ්ඣනකස්ස පුග්ගලස්ස අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති (විභ. අට්ඨ. 466; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.182; පටි. ම. අට්ඨ. 2.2.17). ‘‘බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’තිආදිනා (පටි. ම. 2.17) නයෙනපි බොජ්ඣඞ්ගත්ථො වෙදිතබ්බො.

'सात बोध्यंग' अर्थात् बोधि के अंग अथवा बोध प्राप्त करने वाले के अंग 'बोध्यंग' हैं। जो यह धर्म-सामग्री है, जिसके लोकोत्तर मार्ग के क्षण में उत्पन्न होने पर—जो लीनता, उद्धत्य, प्रतिष्ठा, आयूहण, कामसुखल्लिका-अनुयोग, आत्मक्लमथ-अनुयोग, उच्छेद-दृष्टि, शाश्वत-दृष्टि, अभिनिवेश आदि अनेक उपद्रवों की प्रतिपक्षभूत है—उस स्मृति, धर्मविचय, वीर्य, प्रीति, प्रश्रब्धि, समाधि और उपेक्षा नामक धर्म-सामग्री के द्वारा आर्य श्रावक जागता है, क्लेश रूपी निद्रा से उठता है, चार आर्य सत्यों का प्रतिवेध करता है, अथवा निर्वाण का ही साक्षात्कार करता है, उसे 'बोधि' कहा जाता है। उस धर्म-सामग्री रूपी बोधि के अंग होने के कारण भी 'बोध्यंग' हैं, जैसे ध्यानांग, मार्गांग आदि। और जो इस उक्त प्रकार की धर्म-सामग्री से जागता है, उस आर्य श्रावक को भी 'बोधि' कहा जाता है। उस बोध प्राप्त करने वाले के अंग होने के कारण भी 'बोध्यंग' हैं, जैसे सेनांग, रथांग आदि। इसीलिए प्राचीन आचार्यों ने कहा है— 'बोध प्राप्त करने वाले पुद्गल के अंग बोध्यंग हैं।' 'बोध के लिए संवर्तित होते हैं, इसलिए बोध्यंग हैं'—इस विधि से भी बोध्यंग का अर्थ समझना चाहिए।

අරියො [Pg.231] අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති තංතංමග්ගවජ්ඣෙහි කිලෙසෙහි ආරකත්තා, අරියභාවකරත්තා, අරියඵලප්පටිලාභකරත්තා ච අරියො. සම්මාදිට්ඨිආදීනි අට්ඨඞ්ගානි අස්ස අත්ථි, අට්ඨ අඞ්ගානියෙව වා අට්ඨඞ්ගිකො. මාරෙන්තො කිලෙසෙ ගච්ඡති නිබ්බානත්ථිකෙහි වා මග්ගීයති, සයං වා නිබ්බානං මග්ගතීති මග්ගොති එවමෙතෙසං සතිපට්ඨානාදීනං අත්ථවිභාගො වෙදිතබ්බො.

'आर्य अष्टांगिक मार्ग'—उन-उन मार्गों द्वारा त्याज्य क्लेशों से दूर होने के कारण, आर्य-भाव उत्पन्न करने के कारण और आर्य फल की प्राप्ति कराने के कारण 'आर्य' है। सम्यक् दृष्टि आदि आठ अंग इसके हैं, अथवा आठ अंग ही 'अष्टांगिक' हैं। क्लेशों को मारते हुए जाता है, अथवा निर्वाण के इच्छुक व्यक्तियों द्वारा खोजा जाता है, अथवा स्वयं निर्वाण की खोज करता है, इसलिए 'मार्ग' है—इस प्रकार इन स्मृतिप्रस्थान आदि का अर्थ-विभाजन समझना चाहिए।

සොතාපන්නොති මග්ගසඞ්ඛාතං සොතං ආපජ්ජිත්වා පාපුණිත්වා ඨිතො, සොතාපත්තිඵලට්ඨොති අත්ථො. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නොති සොතාපත්තිඵලස්ස අත්තපච්චක්ඛකරණාය පටිපජ්ජමානො පඨමමග්ගට්ඨො, යො අට්ඨමකොතිපි වුච්චති. සකදාගාමීති සකිදෙව ඉමං ලොකං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ආගමනසීලො දුතියඵලට්ඨො. අනාගාමීති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන කාමලොකං අනාගමනසීලො තතියඵලට්ඨො. යො පන සද්ධානුසාරී ධම්මානුසාරී එකබීජීතිඑවමාදිකො අරියපුග්ගලවිභාගො, සො එතෙසංයෙව පභෙදොති. සෙසං වුත්තනයසදිසමෙව.

'स्रोतापन्न' अर्थात् मार्ग रूपी स्रोत को प्राप्त कर स्थित, इसका अर्थ है स्रोतापत्ति-फल में स्थित। 'स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न' अर्थात् स्रोतापत्ति-फल को स्वयं प्रत्यक्ष करने के लिए मार्ग पर चलने वाला प्रथम मार्गस्थ, जिसे 'अष्टमक' भी कहा जाता है। 'सकृदागामी' अर्थात् प्रतिसन्धि ग्रहण करने के वश से इस लोक में केवल एक बार आने वाला द्वितीय फलस्थ। 'अनागामी' अर्थात् प्रतिसन्धि ग्रहण करने के वश से कामलोक में न आने वाला तृतीय फलस्थ। और जो श्रद्धानुसारि, धर्मानुसारि, एकबीजी आदि आर्य पुद्गलों का विभाग है, वह इन्हीं का प्रभेद है। शेष पूर्वोक्त विधि के समान ही है।

පහාරාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पहाराद सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

10. උපොසථසුත්තවණ්ණනා

१०. उपोसथ सुत्त की व्याख्या।

20. දසමෙ තදහුපොසථෙති (උදා. අට්ඨ. 45; සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.383) තස්මිං උපොසථදිවසභූතෙ අහනි. උපොසථකරණත්ථායාති ඔවාදපාතිමොක්ඛං උද්දිසිතුං. උද්ධස්තං අරුණන්ති අරුණුග්ගමනං. උද්දිසතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛන්ති ථෙරො භගවන්තං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං යාචි. තස්මිං කාලෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, අනුපොසථෙ උපොසථො කාතබ්බො’’ති (මහාව. 136) සික්ඛාපදස්ස අපඤ්ඤත්තත්තා. කස්මා පන භගවා තියාමරත්තිං වීතිනාමෙසි? තතො පට්ඨාය ඔවාදපාතිමොක්ඛං අනුද්දිසිතුකාමො තස්ස වත්ථුං පාකටං කාතුං. අද්දසාති කථං අද්දස? අත්තනො චෙතොපරියඤාණෙන තස්සං පරිසති භික්ඛූනං චිත්තානි පරිජානන්තො තස්ස දුස්සීලස්ස චිත්තං පස්සි. යස්මා පන චිත්තෙ දිට්ඨෙ තංසමඞ්ගීපුග්ගලො දිට්ඨො නාම හොති, තස්මා ‘‘අද්දසා ඛො ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො [Pg.232] තං පුග්ගලං දුස්සීල’’න්තිආදි වුත්තං. යථෙව හි අනාගතෙ සත්තසු දිවසෙසු පවත්තං පරෙසං චිත්තං චෙතොපරියඤාණලාභී ජානාති, එවං අතීතෙපීති. මජ්ඣෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිසින්නන්ති සඞ්ඝපරියාපන්නො විය භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අන්තො නිසින්නං. දිට්ඨොසීති අයං න පකතත්තොති භගවතා දිට්ඨො අසි. යස්මා ච එවං දිට්ඨො, තස්මා නත්ථි තෙ තව භික්ඛූහි සද්ධිං එකකම්මාදිසංවාසො. යස්මා පන සො සංවාසො තව නත්ථි, තස්මා උට්ඨෙහි, ආවුසොති එවමෙත්ථ පදයොජනා වෙදිතබ්බා.

२०. दसवें में, 'उस दिन उपोसथ था' अर्थात् उस उपोसथ दिवस रूपी दिन में। 'उपोसथ करने के लिए' अर्थात् ओवाद-पातिमोक्ख का निर्देश करने के लिए। 'अरुण उदय हो गया' अर्थात् सूर्योदय हो गया। 'भन्ते, भगवान भिक्षुओं को पातिमोक्ख का निर्देश करें'—इस प्रकार स्थविर ने भगवान से पातिमोक्ख-उद्देश की याचना की। उस समय 'भिक्षुओं, अनुपोसथ में उपोसथ नहीं करना चाहिए' यह शिक्षापद प्रज्ञप्त नहीं हुआ था। भगवान ने तीनों पहर की रात क्यों व्यतीत की? उसके बाद से ओवाद-पातिमोक्ख का निर्देश न करने की इच्छा रखते हुए, उस घटना को प्रकट करने के लिए। 'देखा'—कैसे देखा? अपने चेतोपरिय-ज्ञान से उस परिषद में भिक्षुओं के चित्तों को जानते हुए उस दुःशील के चित्त को देखा। चूँकि चित्त के देखे जाने पर उस चित्त वाला पुद्गल भी देखा हुआ ही होता है, इसलिए 'आयुष्मान महामौद्गल्यायन ने उस दुःशील पुद्गल को देखा' आदि कहा गया है। जैसे चेतोपरिय-ज्ञान प्राप्त व्यक्ति भविष्य के सात दिनों में होने वाले दूसरों के चित्त को जानता है, वैसे ही अतीत में भी। 'भिक्षु संघ के मध्य में बैठा हुआ' अर्थात् संघ में सम्मिलित व्यक्ति की तरह भिक्षु संघ के भीतर बैठा हुआ। 'तुम देख लिए गए हो'—यह शुद्ध स्वभाव वाला नहीं है, ऐसा भगवान द्वारा तुम देख लिए गए हो। और चूँकि तुम इस प्रकार देख लिए गए हो, इसलिए तुम्हारा भिक्षुओं के साथ एक-कर्म आदि का संवास नहीं है। चूँकि वह संवास तुम्हारा नहीं है, इसलिए 'आयुष्मान, उठो'—इस प्रकार यहाँ पदों की योजना समझनी चाहिए।

තතියම්පි ඛො සො පුග්ගලො තුණ්හී අහොසීති අනෙකවාරං වත්වාපි ‘‘ථෙරො සයමෙව නිබ්බින්නො ඔරමිස්සතී’’ති වා, ‘‘ඉදානි ඉමෙසං පටිපත්තිං ජානිස්සාමී’’ති වා අධිප්පායෙන තුණ්හී අහොසි. බාහායං ගහෙත්වාති ‘‘භගවතා මයා ච යාථාවතො දිට්ඨො, යාවතතියං ‘උට්ඨෙහි, ආවුසො’ති ච වුත්තො න වුට්ඨාති, ඉදානිස්ස නික්කඩ්ඪනකාලො, මා සඞ්ඝස්ස උපොසථන්තරායො අහොසී’’ති තං බාහායං අග්ගහෙසි, තථා ගහෙත්වා. බහි ද්වාරකොට්ඨකා නික්ඛාමෙත්වාති ද්වාරකොට්ඨකා ද්වාරසාලාතො නික්ඛාමෙත්වා. බහීති පන නික්ඛාමිතට්ඨානදස්සනං. අථ වා බහිද්වාරකොට්ඨකාති බහිද්වාරකොට්ඨකතොපි නික්ඛාමෙත්වා, න අන්තොද්වාරකොට්ඨකතො එව. උභයත්ථාපි විහාරතො බහිකත්වාති අත්ථො. සූචිඝටිකං දත්වාති අග්ගළසූචිඤ්ච උපරිඝටිකඤ්ච ආදහිත්වා, සුට්ඨුතරං කවාටං ථකෙත්වාති අත්ථො. යාව බාහාගහණාපි නාමාති ඉමිනා ‘‘අපරිසුද්ධා, ආනන්ද, පරිසා’’ති වචනං සුත්වා එව හි තෙන පක්කමිතබ්බං සියා, එවං අපක්කමිත්වා යාව බාහාගහණාපි නාම සො මොඝපුරිසො ආගමෙස්සති, අච්ඡරියමිදන්ති දස්සෙති. ඉදඤ්ච ගරහනච්ඡරියමෙවාති වෙදිතබ්බං.

तीसरी बार भी वह व्यक्ति चुप रहा—ऐसा अनेक बार कहने पर भी, 'स्थविर स्वयं ही ऊबकर रुक जाएंगे' अथवा 'अब मैं इनके आचरण को जानूँगा' इस अभिप्राय से वह चुप रहा। 'बाँह पकड़कर' का अर्थ है—'भगवान द्वारा और मेरे द्वारा यथार्थ रूप से देखा गया है, तीन बार 'आयुष्मान, उठो' कहने पर भी यह नहीं उठता है, अब इसके निष्कासन का समय है, कहीं संघ के उपोसथ में अन्तराय न हो जाए'—इस विचार से उसे बाँह से पकड़ा, वैसा पकड़कर। 'द्वार-कोष्ठक से बाहर निकालकर' का अर्थ है द्वार-शाला से बाहर निकालकर। 'बाहर' शब्द निकाले गए स्थान को दर्शाता है। अथवा 'बहिद्वारकोट्ठका' का अर्थ है बाहरी द्वार-कोष्ठक से भी बाहर निकालकर, न कि केवल भीतरी द्वार-कोष्ठक से। दोनों ही स्थितियों में विहार से बाहर कर देने का अर्थ है। 'सूचि-घटिका देकर' का अर्थ है अर्गला-सूचि (कुंडी) और ऊपर की जंजीर लगाकर, किवाड़ को अच्छी तरह बंद करके। 'बाँह पकड़ने तक' इस कथन से यह दर्शाया गया है कि 'आनन्द, परिषद् अशुद्ध है'—यह वचन सुनकर ही उसे चले जाना चाहिए था, किन्तु ऐसा न करके वह मोघपुरुष बाँह पकड़ने तक रुका रहा, यह आश्चर्य की बात है। इसे निन्दात्मक आश्चर्य ही समझना चाहिए।

අථ භගවා චින්තෙසි – ‘‘ඉදානි භික්ඛුසඞ්ඝෙ අබ්බුදො ජාතො, අපරිසුද්ධා පුග්ගලා උපොසථං ආගච්ඡන්ති, න ච තථාගතා අපරිසුද්ධාය පරිසාය උපොසථං කරොන්ති, පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති. අනුද්දිසන්තෙ ච භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උපොසථො පච්ඡිජ්ජති. යංනූනාහං ඉතො පට්ඨාය භික්ඛූනංයෙව පාතිමොක්ඛුද්දෙසං අනුජානෙය්‍ය’’න්ති. එවං පන චින්තෙත්වා භික්ඛූනංයෙව පාතිමොක්ඛුද්දෙසං අනුජානි. තෙන වුත්තං ‘‘අථ ඛො භගවා…පෙ… පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍යාථා’’ති. තත්ථ න දානාහන්ති ඉදානි අහං උපොසථං න [Pg.233] කරිස්සාමි, පාතිමොක්ඛං න උද්දිසිස්සාමීති පච්චෙකං -කාරෙන සම්බන්ධො. දුවිධඤ්හි පාතිමොක්ඛං – ආණාපාතිමොක්ඛං, ඔවාදපාතිමොක්ඛන්ති. තෙසු ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ’’තිආදිකං (මහාව. 134) ආණාපාතිමොක්ඛං. තං සාවකාව උද්දිසන්ති, න බුද්ධා, යං අන්වද්ධමාසං උද්දිසීයති. ‘‘ඛන්තී පරමං…පෙ… සබ්බපාපස්ස අකරණං…පෙ… අනුපවාදො අනුපඝාතො…පෙ… එතං බුද්ධාන සාසන’’න්ති (දී. නි. 2.90; ධ. ප. 183-185; උදා. 36; නෙත්ති. 30) ඉමා පන තිස්සො ගාථා ඔවාදපාතිමොක්ඛං නාම. තං බුද්ධාව උද්දිසන්ති, න සාවකා, ඡන්නම්පි වස්සානං අච්චයෙන උද්දිසන්ති. දීඝායුකබුද්ධානඤ්හි ධරමානකාලෙ අයමෙව පාතිමොක්ඛුද්දෙසො, අප්පායුකබුද්ධානං පන පඨමබොධියංයෙව. තතො පරං ඉතරො. තඤ්ච ඛො භික්ඛූයෙව උද්දිසන්ති, න බුද්ධා, තස්මා අම්හාකම්පි භගවා වීසතිවස්සමත්තං ඉමං ඔවාදපාතිමොක්ඛං උද්දිසිත්වා ඉමං අන්තරායං දිස්වා තතො පරං න උද්දිසි. අට්ඨානන්ති අකාරණං. අනවකාසොති තස්සෙව වෙවචනං. කාරණඤ්හි යථා තිට්ඨති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති ‘‘ඨාන’’න්ති වුච්චති, එවං ‘‘අවකාසො’’තිපි වුච්චති. න්ති කිරියාපරාමසනං.

तब भगवान ने सोचा—'अब भिक्षु संघ में अर्बुद (दोष) उत्पन्न हो गया है, अशुद्ध व्यक्ति उपोसथ में आते हैं, और तथागत अशुद्ध परिषद् में उपोसथ नहीं करते, पातिमोक्ख का पाठ नहीं करते। पाठ न होने से भिक्षु संघ का उपोसथ विच्छिन्न हो जाता है। क्यों न मैं अब से भिक्षुओं को ही पातिमोक्ख पाठ की अनुमति दे दूँ'। ऐसा सोचकर उन्होंने भिक्षुओं को ही पातिमोक्ख पाठ की अनुमति दी। इसीलिए कहा गया—'तब भगवान ने... पातिमोक्ख का पाठ करो'। वहाँ 'न दानाहं' का अर्थ है—अब मैं उपोसथ नहीं करूँगा, पातिमोक्ख का पाठ नहीं करूँगा—यहाँ 'न' शब्द का प्रत्येक क्रिया के साथ सम्बन्ध है। पातिमोक्ख दो प्रकार का होता है—आज्ञा-पातिमोक्ख और ओवाद-पातिमोक्ख। उनमें 'सुणातु मे भन्ते' आदि आज्ञा-पातिमोक्ख है। उसे श्रावक ही पढ़ते हैं, बुद्ध नहीं, जो प्रत्येक पक्ष (पखवाड़े) में पढ़ा जाता है। 'खन्ती परमं... सब्बपापस्स अकरणं... अनुपवादो अनुपघातो... एतं बुद्धान सासनं'—ये तीन गाथाएँ ओवाद-पातिमोक्ख कहलाती हैं। इसे बुद्ध ही पढ़ते हैं, श्रावक नहीं, और वे छह वर्षों के बीतने पर पढ़ते हैं। दीर्घायु बुद्धों के समय में यही पातिमोक्ख पाठ होता है, किन्तु अल्पायु बुद्धों के समय में केवल प्रथम बोधि काल में ही ऐसा होता है। उसके बाद दूसरा (आज्ञा-पातिमोक्ख) होता है। उसे भिक्षु ही पढ़ते हैं, बुद्ध नहीं, इसलिए हमारे भगवान ने भी लगभग बीस वर्षों तक इस ओवाद-पातिमोक्ख का पाठ किया और फिर इस अन्तराय को देखकर उसके बाद पाठ नहीं किया। 'अट्ठानं' का अर्थ है अकारण। 'अनवकासो' उसी का पर्यायवाची है। कारण को 'स्थान' इसलिए कहा जाता है क्योंकि फल उसमें स्थित रहता है और उस पर आश्रित होता है, इसी प्रकार उसे 'अवकाश' भी कहा जाता है। 'यं' शब्द क्रिया का परामर्श (संकेत) करता है।

අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ, මහාසමුද්දෙති කො අනුසන්ධි? ය්වායං අපරිසුද්ධාය පරිසාය පාතිමොක්ඛස්ස අනුද්දෙසො වුත්තො, සො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ අච්ඡරියො අබ්භුතො ධම්මොති තං අපරෙහිපි සත්තහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙහි සද්ධිං විභජිත්වා දස්සෙතුකාමො පඨමං තාව තෙසං උපමාභාවෙන මහාසමුද්දෙ අට්ඨ අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙ දස්සෙන්තො සත්ථා ‘‘අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ, මහාසමුද්දෙ’’තිආදිමාහ.

हे भिक्षुओं, महासमुद्र में ये आठ—यहाँ क्या सन्दर्भ है? जो यह अशुद्ध परिषद् में पातिमोक्ख का पाठ न करना कहा गया है, वह इस धर्म-विनय में एक आश्चर्यजनक और अद्भुत बात है; उसे अन्य सात आश्चर्यजनक अद्भुत बातों के साथ विभाजित कर दिखाने की इच्छा से, शास्ता ने पहले उनकी उपमा के रूप में महासमुद्र के आठ आश्चर्यजनक अद्भुत धर्मों को दिखाते हुए 'अट्ठिमे, भिक्खवे, महासमुद्दे' आदि कहा।

උපොසථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उपोसथ सुत्त की व्याख्या समाप्त।

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

महावग्ग की व्याख्या समाप्त।

3. ගහපතිවග්ගො

३. गृहपति वग्ग

1-7. පඨමඋග්ගසුත්තාදිවණ්ණනා

१-७. प्रथम उग्ग सुत्त आदि की व्याख्या

21-27. තතියස්ස පඨමදුතියෙසු නත්ථි වත්තබ්බං. තතියෙ ‘‘හත්ථගො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘හත්ථකො’’ති වුත්තං. සො හි රාජපුරිසානං හත්ථතො [Pg.234] යක්ඛස්ස හත්ථං, යක්ඛස්ස හත්ථතො භගවතො හත්ථං, භගවතො හත්ථතො පුන රාජපුරිසානං හත්ථං ගතත්තා නාමතො හත්ථකො ආළවකොති ජාතො. තෙනාහ ‘‘ආළවකයක්ඛස්ස හත්ථතො හත්ථෙහි සම්පටිච්ඡිතත්තා හත්ථකොති ලද්ධනාමො රාජකුමාරො’’ති. චතුත්ථාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

२१-२७. तीसरे के प्रथम और द्वितीय में कुछ कहने योग्य नहीं है। तीसरे में 'हत्थगो' कहने के स्थान पर 'हत्थको' कहा गया है। वह राजपुरुषों के हाथ से यक्ष के हाथ में, यक्ष के हाथ से भगवान के हाथ में, और भगवान के हाथ से पुनः राजपुरुषों के हाथ में जाने के कारण नाम से 'हत्थक आलवक' के रूप में प्रसिद्ध हुआ। इसीलिए कहा गया—'आलवक यक्ष के हाथ से हाथों-हाथ स्वीकार किए जाने के कारण हत्थक नाम प्राप्त राजपुत्र'। चौथे आदि स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं।

පඨමඋග්ගසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम उग्ग सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त।

8. දුතියබලසුත්තවණ්ණනා

८. द्वितीय बल सुत्त की व्याख्या

28. අට්ඨමෙ ඛීණාසවස්ස සබ්බෙසං සඞ්ඛාරානං අනිච්චතා අසම්මොහවසෙන කිච්චතො මග්ගපඤ්ඤාය සුප්පටිවිද්ධා, විපස්සනාය ආරම්මණකරණවසෙනපීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤායා’’ති. ඉමෙ කාමාති ද්වෙපි කාමෙ වදති. කිලෙසවසෙන උප්පජ්ජමානො හි පරිළාහො වත්ථුකාමසන්නිස්සයො වත්ථුකාමවිසයො වාති ද්වෙපි සපරිළාහට්ඨෙන අඞ්ගාරකාසු වියාති ‘‘අඞ්ගාරකාසූපමා’’ති වුත්තා. අන්තො වුච්චති ලාමකට්ඨෙන තණ්හා, බ්‍යන්තං විගතන්තං භූතන්ති බ්‍යන්තිභූතන්ති ආහ ‘‘විගතන්තභූත’’න්ති, නිත්තණ්හන්ති අත්ථො.

२८. आठवें में, क्षीणास्त्रव (अर्हत्) के लिए सभी संस्कारों की अनित्यता, सम्मोह रहित होने के कारण कृत्य (कार्य) के वश से मार्ग-प्रज्ञा द्वारा भली-भाँति प्रतिविद्ध (साक्षात्कृत) है, और विपश्यना के आलम्बन के वश से भी—यह दर्शाते हुए कहा 'विपश्यना सहित मार्ग-प्रज्ञा द्वारा'। 'ये काम'—यहाँ दोनों प्रकार के काम (वस्तु-काम और क्लेश-काम) कहे गए हैं। क्लेश के वश से उत्पन्न होने वाला परिदाह (जलन) वस्तु-काम के आश्रित होता है अथवा वस्तु-काम उसका विषय होता है, इसलिए दोनों ही परिदाह युक्त होने के कारण अंगारों की खाई के समान हैं, अतः 'अङ्गारकासूपमा' कहा गया है। 'अन्त' का अर्थ हीन अर्थ में तृष्णा है, 'व्यन्तीभूतं' का अर्थ है जिसका अन्त बीत गया हो अर्थात् जो तृष्णा रहित हो गया हो।

දුතියබලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वितीय बल सुत्त की व्याख्या समाप्त।

9. අක්ඛණසුත්තවණ්ණනා

९. अक्खण सुत्त की व्याख्या

29. නවමෙ යස්මා මහිද්ධිකපෙතා දෙවාසුරානං ආවාහං ගච්ඡන්ති, විවාහං න ගච්ඡන්ති, තස්මා පෙත්තිවිසයෙනෙව අසුරකායො ගහිතොති වෙදිතබ්බො. පෙතාසුරා පන පෙතා එවාති තෙසං පෙතෙහි සඞ්ගහො අවුත්තසිද්ධොව.

२९. नौवें (सूत्र) में, क्योंकि महान ऋद्धि वाले प्रेत देव-असुरों के यहाँ आवाहन (पुत्र के विवाह) के लिए जाते हैं, किन्तु विवाहन (पुत्री के विवाह) के लिए नहीं जाते, इसलिए असुर-निकाय को प्रेत-विषय के अन्तर्गत ही ग्रहण किया गया है, ऐसा समझना चाहिए। किन्तु प्रेत-असुर तो प्रेत ही हैं, इसलिए उनका प्रेतों में संग्रह बिना कहे ही सिद्ध है।

අක්ඛණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अक्खण सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

10. අනුරුද්ධමහාවිතක්කසුත්තවණ්ණනා

१०. अनुरुद्ध महावितर्क सुत्त की व्याख्या।

30. දසමෙ [Pg.235] අප්පිච්ඡස්සාති න ඉච්ඡස්ස. අභාවත්ථො හෙත්ථ අප්පසද්දො ‘‘අප්පඩංසමකසවාතාතපා’’තිආදීසු (අ. නි. 10.11) විය. පච්චයෙසු අප්පිච්ඡො පච්චයප්පිච්ඡො, චීවරාදිපච්චයෙසු ඉච්ඡාරහිතො. අධිගමප්පිච්ඡොති ඣානාදිඅධිගමවිභාවනෙ ඉච්ඡාරහිතො. පරියත්තිඅප්පිච්ඡොති පරියත්තියං බාහුසච්චවිභාවනෙ ඉච්ඡාරහිතො. ධුතඞ්ගප්පිච්ඡොති ධුතඞ්ගෙසු අප්පිච්ඡො ධුතඞ්ගභාවවිභාවනෙ ඉච්ඡාරහිතො. සන්තගුණනිගුහනෙනාති අත්තනි සංවිජ්ජමානානං ඣානාදිගුණානඤ්චෙව බාහුසච්චගුණස්ස ධුතඞ්ගගුණස්ස ච නිගුහනෙන ඡාදනෙන. සම්පජ්ජතීති නිප්ඵජ්ජති සිජ්ඣති. නො මහිච්ඡස්සාති මහතියා ඉච්ඡාය සමන්නාගතස්ස නො සම්පජ්ජති අනුධම්මස්සපි අනිප්ඵජ්ජනතො. පවිවිත්තස්සාති පකාරෙහි විවිත්තස්ස. තෙනාහ ‘‘කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙහි විවිත්තස්සා’’ති. ආරම්භවත්ථුවසෙනාති භාවනාභියොගවසෙන එකීභාවොව කායවිවෙකොති අධිප්පෙතො, න ගණසඞ්ගණිකාභාවමත්තන්ති දස්සෙති. කම්මන්ති යොගකම්මං.

३०. दसवें (सूत्र) में, 'अल्पेच्छ' (appicchassa) का अर्थ है 'इच्छा न करने वाला'। यहाँ 'अल्प' (अप्प) शब्द अभाव के अर्थ में है, जैसे 'अप्प-दंस-मकस-वात-आतप' (डाँस, मच्छर, वायु, धूप का अभाव/अल्पता) आदि में। प्रत्ययों में अल्पेच्छ 'प्रत्यय-अल्पेच्छ' है, जो चीवर आदि प्रत्ययों में इच्छा रहित है। 'अधिगम-अल्पेच्छ' वह है जो ध्यान आदि की प्राप्ति के प्रदर्शन की इच्छा से रहित है। 'पर्यप्ति-अल्पेच्छ' वह है जो पर्यप्ति (शास्त्र ज्ञान) में बहुश्रुत होने के प्रदर्शन की इच्छा से रहित है। 'धुताङ्ग-अल्पेच्छ' वह है जो धुताङ्गों में अल्पेच्छ है, धुताङ्ग-भाव के प्रदर्शन की इच्छा से रहित है। 'सन्तगुणनिगूहन' का अर्थ है अपने भीतर विद्यमान ध्यान आदि गुणों, बहुश्रुत गुण और धुताङ्ग गुण को छिपाना या ढकना। 'सम्पज्जति' का अर्थ है निष्पन्न होता है, सिद्ध होता है। 'नो महिच्छस्स' का अर्थ है महान इच्छा वाले के लिए यह सिद्ध नहीं होता, क्योंकि अनुधर्म (निर्वाणगामी धर्म) भी निष्पन्न नहीं होता। 'पविवित्तस्स' का अर्थ है प्रकारों से विविक्त (पृथक)। इसलिए कहा गया है— 'काय, चित्त और उपधि के विवेक से विविक्त'। 'आरम्भ-वस्तु' के वश से भावना के अभ्यास के कारण एकाकी भाव ही 'काय-विवेक' अभिप्रेत है, न कि केवल गण-संगणिका (भीड़) का अभाव। 'कम्मं' का अर्थ है योग-कर्म।

සත්තෙහි කිලෙසෙහි ච සඞ්ගණනං සමොධානං සඞ්ගණිකා, සා ආරමිතබ්බට්ඨෙන ආරාමො එතස්සාති සඞ්ගණිකාරාමො, තස්ස. තෙනාහ ‘‘ගණසඞ්ගණිකාය චෙවා’’තිආදි. ආරද්ධවීරියස්සාති පග්ගහිතවීරියස්ස. තඤ්ච ඛො උපධිවිවෙකෙ නින්නතාවසෙන ‘‘අයං ධම්මො’’ති වචනතො. එස නයො ඉතරෙසුපි. විවට්ටනිස්සිතංයෙව හි සමාධානං ඉධාධිප්පෙතං, තථා පඤ්ඤාපි. කම්මස්ස-කතපඤ්ඤාය හි ඨිතො කම්මවසෙන භවෙසු නානප්පකාරො අනත්ථොති ජානන්තො කම්මක්ඛයකරං ඤාණං අභිපත්ථෙති, තදත්ථඤ්ච උස්සාහං කරොති. මානාදයො සත්තසන්තානං සංසාරෙ පපඤ්චෙන්ති විත්ථාරෙන්තීති පපඤ්චාති ආහ ‘‘තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චරහිතත්තා’’තිආදි. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

सत्त्वों और क्लेशों के साथ मेल या सम्मिश्रण 'संगणिका' है; जिसमें रमण करने के अर्थ में वह 'संगणिकाराम' है। इसलिए कहा गया है— 'गण-संगणिका से' आदि। 'आरब्धवीर्य' का अर्थ है प्रगृहीत (उद्यमी) वीर्य वाला। और वह उपधि-विवेक में प्रवण होने के कारण 'यह धर्म है' ऐसा कहने से (सिद्ध होता है)। यही नियम दूसरों में भी है। यहाँ विवर्त (निर्वाण) के आश्रित समाधि ही अभिप्रेत है, वैसे ही प्रज्ञा भी। 'कर्म-कृत प्रज्ञा' में स्थित होकर, कर्म के वश से भवों में अनेक प्रकार के अनर्थ होते हैं, ऐसा जानते हुए वह कर्म-क्षय करने वाले ज्ञान की अभिलाषा करता है और उसके लिए उत्साह करता है। मान आदि सत्त्वों की सन्तान को संसार में प्रपञ्चित (विस्तारित) करते हैं, इसलिए वे 'प्रपञ्च' हैं, जैसा कि कहा गया है— 'तृष्णा, मान और दृष्टि रूपी प्रपञ्चों से रहित होने के कारण' आदि। शेष यहाँ सुविज्ञेय ही है।

අනුරුද්ධමහාවිතක්කසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अनुरुद्ध महावितर्क सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

ගහපතිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

गृहपति वर्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

4. දානවග්ගො

४. दान वर्ग।

1-4. පඨමදානසුත්තාදිවණ්ණනා

१-४. प्रथम दान सुत्त आदि की व्याख्या।

31-34. චතුත්ථස්ස [Pg.236] පඨමෙ ආසජ්ජාති යස්ස දෙති, තස්ස ආගමනහෙතු තෙන සමාගමනිමිත්තං. භයාති භයහෙතු. නනු භයං නාම ලද්ධකාමතාරාගාදයො විය චෙතනාය අවිසුද්ධිකරං, තං කස්මා ඉධ ගහිතන්ති? නයිදං තාදිසං වොහාරභයාදිං සන්ධාය වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘අයං අදායකො අකාරකො’’තිආදි වුත්තං. අදාසි මෙති යං පුබ්බෙ කතං උපකාරං චින්තෙත්වා දීයති, තං සන්ධාය වුත්තං. දස්සති මෙති පච්චුපකාරාසීසාය යං දීයති, තං සන්ධාය වදති. සාහු දානන්ති දානං නාමෙතං පණ්ඩිතපඤ්ඤත්තන්ති සාධුසමාචාරෙ ඨත්වා දෙති. අලඞ්කාරත්ථන්ති උපසොභනත්ථං. දානඤ්හි දත්වා තං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පාමොජ්ජපීතිසොමනස්සාදයො උප්පජ්ජන්ති, ලොභදොසඉස්සාමච්ඡෙරාදයොපි විදූරී භවන්ති. ඉදානි දානං අනුකූලධම්මපරිබ්‍රූහනෙන පච්චනීකධම්මවිදූරීකරණෙන ච භාවනාචිත්තස්ස උපසොභනාය ච පරික්ඛාරාය ච හොතීති ‘‘අලඞ්කාරත්ථඤ්චෙව පරික්ඛාරත්ථඤ්ච දෙතී’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘දානඤ්හි චිත්තං මුදුං කරොතී’’තිආදි. මුදුචිත්තො හොති ලද්ධා දායකෙ ‘‘ඉමිනා මය්හං සඞ්ගහො කතො’’ති, දාතාපි ලද්ධරි. තෙන වුත්තං ‘‘උභින්නම්පි චිත්තං මුදුං කරොතී’’ති.

३१-३४. चौथे (वर्ग) के प्रथम (सूत्र) में, 'आसज्ज' का अर्थ है जिसे देता है, उसके आने के कारण या उसके साथ समागम के निमित्त। 'भया' का अर्थ है भय के कारण। क्या भय, प्राप्त करने की इच्छा (राग) आदि की तरह चेतना को अशुद्ध करने वाला नहीं है, तो उसे यहाँ क्यों ग्रहण किया गया? यह उस प्रकार के व्यावहारिक भय आदि के सन्दर्भ में नहीं कहा गया है, यह दिखाने के लिए 'यह अदायक (दान न देने वाला) है, अकारक (पुण्य न करने वाला) है' आदि कहा गया है। 'अदासि मे' (उसने मुझे दिया था) का अर्थ है पूर्व में किए गए उपकार को सोचकर जो दिया जाता है, उसके सन्दर्भ में कहा गया है। 'दस्सति मे' (वह मुझे देगा) का अर्थ है प्रत्युपकार की आशा से जो दिया जाता है, उसके सन्दर्भ में कहा गया है। 'साहु दानं' (दान देना श्रेष्ठ है) का अर्थ है कि दान पण्डितों द्वारा प्रज्ञप्त है, ऐसा श्रेष्ठ आचरण में स्थित होकर देता है। 'अलङ्कारत्थं' का अर्थ है शोभा के लिए। दान देकर उसका प्रत्यवेक्षण करने वाले को प्रमोद, प्रीति और सौमनस्य आदि उत्पन्न होते हैं, और लोभ, द्वेष, ईर्ष्या, मात्सर्य आदि दूर हो जाते हैं। अब, दान अनुकूल धर्मों की वृद्धि और प्रतिकूल धर्मों को दूर करने के द्वारा भावना-चित्त की शोभा और परिष्कार के लिए होता है, इसलिए 'अलङ्कार और परिष्कार के लिए देता है' कहा गया है। इसीलिए कहा गया है— 'दान चित्त को मृदु (कोमल) बनाता है' आदि। दान प्राप्त करने पर 'इसने मेरा संग्रह (सहायता) किया' इस विचार से प्रतिग्राहक का चित्त मृदु होता है, और दाता का भी। इसलिए कहा गया है— 'दोनों के ही चित्त को मृदु बनाता है'।

අදන්තදමනන්ති අදන්තා අනස්සවාපිස්ස දානෙන දන්තා අස්සවා හොන්ති, වසෙ වත්තන්ති. අදානං දන්තදූසකන්ති අදානං පුබ්බෙ දන්තානං අස්සවානම්පි විඝාතුප්පාදනෙන චිත්තං දූසෙති. උන්නමන්ති දායකා පියංවදා ච පරෙසං ගරුචිත්තීකාරට්ඨානතාය. නමන්තිපටිග්ගාහකා දානෙන පියවාචාය ච ලද්ධසඞ්ගහාසඞ්ගාහකානං.

'अदन्त-दमन' का अर्थ है जो अदन्त (अशिक्षित) और आज्ञा न मानने वाले हैं, वे भी दान से दन्त (शिक्षित) और आज्ञाकारी हो जाते हैं, वश में हो जाते हैं। 'अदानं दन्तदूषकं' का अर्थ है दान न देना पहले के दन्त और आज्ञाकारियों में भी विघात उत्पन्न कर चित्त को दूषित कर देता है। दाता और प्रियवादी दूसरों के लिए गौरवपूर्ण स्थान होने के कारण उन्नत होते हैं। प्रतिग्राहक दान और प्रिय वचन से प्राप्त सहायता के कारण (दाताओं के प्रति) नत होते हैं।

චිත්තාලඞ්කාරදානමෙව උත්තමං අනුපක්කිලිට්ඨතාය සුපරිසුද්ධතාය ගුණවිසෙසපච්චයතාය ච. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

चित्त के अलङ्कार के लिए दिया गया दान ही क्लेश-रहित होने, सुविशुद्ध होने और विशेष गुणों का प्रत्यय (कारण) होने के कारण उत्तम है। द्वितीय आदि (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं।

පඨමදානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम दान सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

5. දානූපපත්තිසුත්තවණ්ණනා

५. दानोपपत्ति सुत्त की व्याख्या।

35. පඤ්චමෙ [Pg.237] දානපච්චයාති දානකාරණා, දානමයපුඤ්ඤස්ස කතත්තා උපචිතත්තාති අත්ථො. උපපත්තියොති මනුස්සෙසු දෙවෙසු ච නිබ්බත්තියො. ඨපෙතීති එකවාරමෙව අනුප්පජ්ජිත්වා යථා උපරි තෙනෙවාකාරෙන පවත්තති, එවං ඨපෙති. තදෙව චස්ස අධිට්ඨානන්ති ආහ ‘‘තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. වඩ්ඪෙතීති බ්‍රූහෙති න හාපෙති. විමුත්තන්ති අධිමුත්තං, නින්නං පොණං පබ්භාරන්ති අත්ථො. විමුත්තන්ති වා විස්සට්ඨං. නිප්පරියායතො උත්තරි නාම පණීතං මජ්ඣෙපි හීනමජ්ඣිමවිභාගස්ස ලබ්භනතොති වුත්තං ‘‘උත්තරි අභාවිතන්ති තතො උපරිමග්ගඵලත්ථාය අභාවිත’’න්ති. සංවත්තති තථාපණිහිතං දානමයං චිත්තං. යං පන පාළියං ‘‘තඤ්ච ඛො’’තිආදි වුත්තං, තං තත්‍රුපපත්තියා විබන්ධකරදුස්සීල්‍යාභාවදස්සනපරං දට්ඨබ්බං, න දානමයස්ස පුඤ්ඤස්ස කෙවලස්ස තංසංවත්තනතාදස්සනපරන්ති දට්ඨබ්බං. සමුච්ඡින්නරාගස්සාති සමුච්ඡින්නකාමරාගස්ස. තස්ස හි සියා බ්‍රහ්මලොකෙ උපපත්ති, න සමුච්ඡින්නභවරාගස්ස. වීතරාගග්ගහණෙන චෙත්ථ කාමෙසු වීතරාගතා අධිප්පෙතා, යාය බ්‍රහ්මලොකූපපත්ති සියා. තෙනාහ ‘‘දානමත්තෙනෙවා’’තිආදි. යදි එවං දානං තත්ථ කිමත්ථියන්ති ආහ ‘‘දානං පනා’’තිආදි. දානෙන මුදුචිත්තොති බද්ධාඝාතෙ වෙරිපුග්ගලෙපි අත්තනො දානසම්පටිච්ඡනෙන මුදුභූතචිත්තො.

३५. पाँचवें में 'दानपच्चया' का अर्थ है दान के कारण से, अर्थात् दानमय पुण्य के किए जाने और संचित होने के कारण। 'उपपत्तियो' का अर्थ है मनुष्यों और देवों में उत्पन्न होना। 'ठपेति' का अर्थ है—एक बार उत्पन्न होकर जैसे वह ऊपर उसी रूप में प्रवर्तित होता है, वैसे ही स्थापित करता है। वही उसका 'अधिष्ठान' है, इसीलिए कहा—'उसी का पर्यायवाची' है। 'वड्ढेति' का अर्थ है बढ़ाता है, कम नहीं करता। 'विमुत्तं' का अर्थ है अधिमुक्त (दृढ़ निश्चय वाला), उसकी ओर झुका हुआ, प्रवण और प्रभार (उन्मुख)। अथवा 'विमुत्तं' का अर्थ है विसर्जित (छोड़ा हुआ)। निष्पर्याय रूप से 'उत्तरि' (श्रेष्ठ) नाम प्रणीत का है, क्योंकि हीन और मध्यम के विभाजन में मध्य में भी श्रेष्ठता प्राप्त होती है, इसीलिए कहा गया है—'उत्तरि अभाविंत' अर्थात् उससे ऊपर के मार्ग और फल के लिए भावना नहीं की गई। वैसा प्रणिहित (संकल्पित) दानमय चित्त संवर्तित होता है। पालि में जो 'तञ्च खो' आदि कहा गया है, उसे उस उपपत्ति (पुनर्जन्म) में बाधक दुःशीलता के अभाव को दर्शाने के लिए समझना चाहिए, न कि केवल दानमय पुण्य के उस रूप में संवर्तित होने को दर्शाने के लिए। 'समुच्छिन्नरागस्स' का अर्थ है कामराग को पूरी तरह काट देने वाले का। उसकी ब्रह्मलोक में उत्पत्ति हो सकती है, न कि भवराग को पूरी तरह काट देने वाले (अर्हत्) की। यहाँ 'वीतराग' ग्रहण करने से काम-भोगों में वीतरागता अभिप्रेत है, जिससे ब्रह्मलोक में उत्पत्ति होती है। इसीलिए 'दानमत्तेनेवा' (केवल दान मात्र से) आदि कहा गया है। यदि ऐसा है, तो वहाँ दान का क्या प्रयोजन है? इसके लिए 'दानं पना' आदि कहा गया है। 'दानेन मुदुचित्तो' का अर्थ है—दान के स्वीकार किए जाने से, शत्रु व्यक्ति के प्रति भी जिसका चित्त कोमल हो गया है।

දානූපපත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दानउपपत्ति सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

6. පුඤ්ඤකිරියවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

६. पुण्यक्रियावस्तु सुत्त की व्याख्या।

36. ඡට්ඨෙ පුජ්ජභවඵලං නිබ්බත්තෙන්ති, අත්තනො සන්තානං පුනන්තීති වා පුඤ්ඤානි ච තානි හෙතුපච්චයෙහි කත්තබ්බතො කිරියා චාති පුඤ්ඤකිරියා, තායෙව ච තෙසං තෙසං පියමනාපතාදිආනිසංසානං වත්ථුභාවතො පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි.

३६. छठे में, जो पूजनीय होने का फल उत्पन्न करते हैं, अथवा अपनी संतान (चित्त-परंपरा) को पवित्र करते हैं, वे 'पुण्य' हैं; और वे हेतु-प्रत्ययों द्वारा किए जाने के कारण 'क्रिया' हैं, अतः 'पुण्यक्रिया' हैं। उन-उन प्रिय और मनभावन आदि लाभों के आधार (वस्तु) होने के कारण वे 'पुण्यक्रियावस्तु' हैं।

අනුච්ඡින්නභවමූලස්ස අනුග්ගහවසෙන, පූජාවසෙන වා අත්තනො දෙය්‍යධම්මස්ස පරස්ස පරිච්චාගචෙතනා දීයති එතෙනාති දානං, දානමෙව දානමයං. පදපූරණමත්තං මය-සද්දො. චීවරාදීසු චතූසු පච්චයෙසු (දී. නි. අට්ඨ. 3.305), අන්නාදීසු වා [Pg.238] දසසු දානවත්ථූසු, රූපාදීසු වා ඡසු ආරම්මණෙසු තං තං දෙන්තස්ස තෙසං උප්පාදනතො පට්ඨාය පුබ්බභාගෙ පරිච්චාගකාලෙ පච්ඡා සොමනස්සචිත්තෙන අනුස්සරණෙ චාති තීසු කාලෙසු පවත්තචෙතනා දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම.

जिसके भव का मूल कटा नहीं है, उसके प्रति अनुग्रह के वश में होकर, अथवा पूजा के वश में होकर, अपनी देय वस्तु का दूसरे के लिए त्याग करने की चेतना जिससे दी जाती है, वह 'दान' है; दान ही 'दानमय' है। यहाँ 'मय' शब्द केवल पद की पूर्ति के लिए है। चीवर आदि चार प्रत्ययों में, अथवा अन्न आदि दस दान-वस्तुओं में, अथवा रूप आदि छह आलम्बनों में, उन्हें देने वाले की उन वस्तुओं के उत्पादन से लेकर, पूर्व भाग में, त्याग के समय और बाद में प्रसन्न चित्त से अनुस्मरण करने के समय—इन तीनों कालों में प्रवर्तित चेतना 'दानमय पुण्यक्रियावस्तु' कहलाती है।

නිච්චසීලඋපොසථසීලාදිවසෙන පඤ්ච අට්ඨ දස වා සීලානි සමාදියන්තස්ස ‘‘සීලපූරණත්ථං පබ්බජිස්සාමී’’ති විහාරං ගච්ඡන්තස්ස පබ්බජන්තස්ස, මනොරථං මත්ථකං පාපෙත්වා ‘‘පබ්බජිතො වතම්හි සාධු සුට්ඨූ’’ති ආවජ්ජෙන්තස්ස, සද්ධාය පාතිමොක්ඛං පරිපූරෙන්තස්ස, පඤ්ඤාය චීවරාදිකෙ පච්චයෙ පච්චවෙක්ඛන්තස්ස, සතියා ආපාථගතෙසු රූපාදීසු චක්ඛුද්වාරාදීනි සංවරන්තස්ස, වීරියෙන ආජීවං සොධෙන්තස්ස ච පවත්තචෙතනා සීලති, සීලෙතීති වා සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම.

नित्यशील और उपोसथशील आदि के वश में पाँच, आठ या दस शीलों को ग्रहण करने वाले की, 'शील की पूर्ति के लिए प्रव्रजित होऊँगा' ऐसा सोचकर विहार जाने वाले की, प्रव्रजित होने वाले की, अपनी इच्छा पूरी होने पर 'मैं अच्छी तरह प्रव्रजित हो गया हूँ' ऐसा विचार करने वाले की, श्रद्धा से पातिमोक्ख को पूर्ण करने वाले की, प्रज्ञा से चीवर आदि प्रत्ययों का प्रत्यवेक्षण करने वाले की, स्मृति से इन्द्रिय-द्वारों में आए हुए रूप आदि विषयों का संवर करने वाले की, और वीर्य से आजीविका को शुद्ध करने वाले की जो चेतना प्रवर्तित होती है, वह 'शील' है; अथवा शील का अभ्यास करने के कारण 'शीलमय पुण्यक्रियावस्तु' कहलाती है।

පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.48) වුත්තෙන විපස්සනාමග්ගෙන චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තස්ස, සොතං…පෙ… ඝානං…පෙ… ජිව්හං…පෙ… කායං…පෙ… රූපෙ…පෙ… ධම්මෙ…පෙ… චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං…පෙ… චක්ඛුසම්ඵස්සං …පෙ… මනොසම්ඵස්සං…පෙ… චක්ඛුසම්ඵස්සජං වෙදනං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං වෙදනං…පෙ… ජරාමරණං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තස්ස යා චෙතනා, යා ච පථවීකසිණාදීසු සබ්බාසු අට්ඨත්තිංසාය ආරම්මණෙසු පවත්තා ඣානචෙතනා, යා ච අනවජ්ජෙසු කම්මායතනසිප්පායතනවිජ්ජාට්ඨානෙසු පරිචයමනසිකාරාදිවසෙන පවත්තා චෙතනා, සබ්බා සා භාවෙති එතායාති භාවනාමයං වුත්තනයෙන පුඤ්ඤකිරියවත්ථු චාති භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු.

प्रतिसंभिदामग्ग में कहे गए विपश्यना मार्ग से चक्षु को अनित्य, दुःख और अनात्म के रूप में देखने वाले की, श्रोत्र... पे... घ्राण... पे... जिह्वा... पे... काय... पे... रूप... पे... धर्म... पे... चक्षु-विज्ञान... पे... मनो-विज्ञान... पे... चक्षु-संस्पर्श... पे... मन-संस्पर्श... पे... चक्षु-संस्पर्श से उत्पन्न वेदना... पे... मन-संस्पर्श से उत्पन्न वेदना... पे... जरामरण को अनित्य, दुःख और अनात्म के रूप में देखने वाले की जो चेतना है; और जो पृथ्वी-कसिण आदि सभी अड़तीस आलम्बनों में प्रवर्तित ध्यान-चेतना है; और जो निर्दोष कर्मायतन, शिल्पायातन और विद्या-स्थानों में अभ्यास और मनसिकार आदि के वश में प्रवर्तित चेतना है—वह सब, क्योंकि इसके द्वारा भावना की जाती है, इसलिए 'भावना' है और उक्त रीति से 'पुण्यक्रियावस्तु' भी है, अतः 'भावनाय पुण्यक्रियावस्तु' है।

එකමෙකඤ්චෙත්ථ යථාරහං පුබ්බභාගතො පට්ඨාය කරොන්තස්ස කායකම්මං හොති. තදත්ථං වාචං නිච්ඡාරෙන්තස්ස වචීකම්මං. කායඞ්ගං වාචඞ්ගඤ්ච අචොපෙත්වා මනසා චින්තයන්තස්ස මනොකම්මං. අන්නාදීනි දෙන්තස්ස චාපි ‘‘අන්නදානාදීනි දෙමී’’ති වා, දානපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා වා දානකාලෙ දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති. යථා හි කෙවලං ‘‘අන්නදානාදීනි දෙමී’’ති දානකාලෙ දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති, එවං ‘‘ඉදං දානමයං සම්මාසම්බොධියා පච්චයො හොතූ’’ති දානපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා දානකාලෙපි දානසීසෙනෙව පවත්තිතත්තා. වත්තසීසෙ ඨත්වා දදන්තො ‘‘එතං දානං නාම මය්හං [Pg.239] කුලවංසහෙතු පවෙණිචාරිත්ත’’න්ති චාරිත්තසීසෙන වා දෙන්තො චාරිත්තසීලත්තා සීලමයං. ඛයතො වයතො සම්මසනං පට්ඨපෙත්වා දදතො භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති. යථා හි දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගවසෙන වත්තමානාපි දානචෙතනා වත්තසීසෙ ඨත්වා දදතො සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස අපරභාගෙ චෙතනාය ච තථාපවත්තත්තා.

यहाँ यथायोग्य पूर्व भाग से लेकर प्रत्येक कार्य को करने वाले का 'कायिक कर्म' होता है। उसके लिए वाणी निकालने वाले का 'वाचिक कर्म' होता है। शरीर और वाणी के अंगों को हिलाए बिना मन से चिंतन करने वाले का 'मानसिक कर्म' होता है। अन्न आदि देते समय भी 'मैं अन्न-दान आदि देता हूँ' ऐसा सोचकर, अथवा दान-पारमिता का विचार करके दान देते समय 'दानमय पुण्यक्रियावस्तु' होती है। जैसे केवल 'मैं अन्न-दान आदि देता हूँ' ऐसा दान देते समय दानमय पुण्यक्रियावस्तु होती है, वैसे ही 'यह दानमय पुण्य सम्यक-संबोधि का प्रत्यय हो' ऐसा दान-पारमिता का विचार करके दान देते समय भी दान की प्रधानता से ही वह प्रवर्तित होती है। व्रत (कर्तव्य) की प्रधानता में स्थित होकर दान देने वाला, 'यह दान मेरे कुल-वंश की परंपरा और आचरण है' इस प्रकार चारित्र (आचरण) की प्रधानता से देता है, तो चारित्र-शील होने के कारण वह 'शीलमय' है। क्षय और व्यय के रूप में (अनित्यता का) सम्मर्शन (विचार) शुरू करके दान देने वाले की 'भावनाय पुण्यक्रियावस्तु' होती है। जैसे देय वस्तु के त्याग के वश में वर्तमान होने पर भी, व्रत की प्रधानता में स्थित होकर दान देने वाले की दान-चेतना 'शीलमय पुण्यक्रियावस्तु' होती है, क्योंकि पूर्व-अभिसंस्कार के बाद के भाग में चेतना उसी प्रकार प्रवर्तित होती है।

පුඤ්ඤකිරියවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पुण्यक्रियावस्तु सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

7-8. සප්පුරිසදානසුත්තාදිවණ්ණනා

७-८. सत्पुरुषदान सुत्त आदि की व्याख्या।

37-38. සත්තමෙ විචෙය්‍ය දෙතීති එත්ථ ද්වෙ විචිනනානි දක්ඛිණෙය්‍යවිචිනනං, දක්ඛිණාවිචිනනඤ්ච. තෙසු විපන්නසීලෙ ඉතො බහිද්ධා පඤ්චනවුති පාසණ්ඩභෙදෙ ච දක්ඛිණෙය්‍යෙ පහාය සීලාදිගුණසම්පන්නානං සාසනෙ පබ්බජිතානං දානං දක්ඛිණෙය්‍යවිචිනනං නාම. ලාමකලාමකෙ පච්චයෙ අපනෙත්වා පණීතපණීතෙ විචිනිත්වා තෙසං දානං දක්ඛිණාවිචිනනං නාම. තෙනාහ ‘‘ඉමස්ස දින්නං මහප්ඵලං භවිස්සතී’’තිආදි. අට්ඨමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

३७-३८. सातवें (सूत्र) में 'विचार कर देता है' (विचेय्य देति) यहाँ दो प्रकार के विचार (चयन) हैं: दक्षिणेय-विचार (पात्र का चयन) और दक्षिणा-विचार (दान की वस्तु का चयन)। उनमें से, शील-भ्रष्ट, इस (शासन) से बाहर के पचानवे पाखंडों (मतों) के दक्षिणेय व्यक्तियों को छोड़कर, शील आदि गुणों से संपन्न शासन में प्रव्रजितों को दान देना 'दक्षिणेय-विचार' कहलाता है। निकृष्ट वस्तुओं को हटाकर श्रेष्ठ वस्तुओं को चुनकर उन्हें दान देना 'दक्षिणा-विचार' कहलाता है। इसीलिए कहा गया है— 'इसे दिया हुआ महान फलदायी होगा' इत्यादि। आठवें में कुछ कहने योग्य नहीं है।

සප්පුරිසදානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सत्पुरुषदान-सूत्र आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

9-10. අභිසන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

९-१०. अभिसन्द-सूत्र आदि की व्याख्या।

39-40. නවමෙ පුඤ්ඤාභිසන්දාති පුඤ්ඤනදියො. කුසලාභිසන්දාති කුසලානං පවාහා. සුඛස්සාහාරාති සුඛපච්චයා. අග්ගානීති ඤාතත්තා අග්ගඤ්ඤානි. චිරරත්තං ඤාතත්තා රත්තඤ්ඤානි. අරියානං සාධූනං වංසානීති ඤාතත්තා වංසඤ්ඤානි. පොරාණානං ආදිපුරිසානං එතානීති පොරාණානි. සබ්බසො කෙනචිපි පකාරෙන සාධූහි න කිණ්ණානි න ඛිත්තානි ඡඩ්ඩිතානීති අසංකිණ්ණානි. අයඤ්ච නයො නෙසං යථා අතීතෙ, එවං එතරහි අනාගතෙ චාති ආහ ‘‘අසංකිණ්ණපුබ්බානි න සංකියන්ති න සංකියිස්සන්තී’’ති. තතො එව අප්පටිකුට්ඨානි. න හි කදාචි විඤ්ඤූ සමණබ්‍රාහ්මණා හිංසාදිපාපධම්මං අනුජානන්ති. අපරිමාණානං සත්තානං අභයං දෙතීති සබ්බෙසු [Pg.240] භූතෙසු නිහිතදණ්ඩත්තා සකලස්සපි සත්තකායස්ස භයාභාවං දෙති. අවෙරන්ති වෙරාභාවං. අබ්‍යාබජ්ඣන්ති නිද්දුක්ඛතං. එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපතො පාළිවණ්ණනා වෙදිතබ්බා. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

३९-४०. नौवें में 'पुण्याभिसन्दा' का अर्थ है पुण्य की नदियाँ। 'कुसलाभिसन्दा' का अर्थ है कुशल का प्रवाह। 'सुखस्साहारा' का अर्थ है सुख के प्रत्यय (कारण)। 'अग्गानी' का अर्थ है ज्ञात होने के कारण श्रेष्ठ। 'चिररत्तं' का अर्थ है ज्ञात होने के कारण चिरकालीन। 'अरियानं साधूनं वंसानी' का अर्थ है ज्ञात होने के कारण आर्यों और सज्जनों के वंश। 'पोरणा' का अर्थ है प्राचीन आदि-पुरुषों के ये (वंश) हैं। 'असंकिण्णानि' का अर्थ है जो किसी भी प्रकार से सज्जनों द्वारा संकीर्ण (मिश्रित), क्षिप्त या छोड़े नहीं गए हैं। और यह उनका नियम जैसा अतीत में था, वैसा ही अभी वर्तमान में और भविष्य में भी है, इसलिए कहा— 'पहले संकीर्ण नहीं हुए, न संकीर्ण होते हैं और न संकीर्ण होंगे'। इसीलिए वे 'अप्पटिकुट्ठानि' (अकुत्सित/अनिन्दित) हैं। क्योंकि बुद्धिमान श्रमण-ब्राह्मण कभी भी हिंसा आदि पाप-धर्मों का अनुमोदन नहीं करते। 'अपरिमार्णां सत्तानं अभयं देति' का अर्थ है सभी प्राणियों के प्रति दण्ड का त्याग कर देने के कारण संपूर्ण प्राणी-समूह को भय का अभाव प्रदान करता है। 'अवेरं' का अर्थ है वैर का अभाव। 'अब्याबज्झं' का अर्थ है दुःख-रहित अवस्था। इस प्रकार यहाँ संक्षेप में पालि-व्याख्या समझनी चाहिए। दसवें में कुछ कहने योग्य नहीं है।

අභිසන්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अभिसन्द-सूत्र आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

දානවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दान-वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

5. උපොසථවග්ගො

५. उपोसथ-वग्ग

1-8. සංඛිත්තූපොසථසුත්තාදිවණ්ණනා

१-८. संक्षिप्त-उपोसथ-सूत्र आदि की व्याख्या।

41-48. පඤ්චමස්ස පඨමාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං. ඡට්ඨෙ (සං. නි. ටී. 1.1.165) පඤ්ච අඞ්ගානි එතස්සාති පඤ්චඞ්ගං, පඤ්චඞ්ගමෙව පඤ්චඞ්ගිකං, තස්ස පඤ්චඞ්ගිකස්ස. මහතී දද්දරී වීණාවිසෙසොපි ආතතමෙවාති ‘‘චම්මපරියොනද්ධෙසූ’’ති විසෙසනං කතං. එකතලතූරියං කුම්භථුනදද්දරිකාදි. උභයතලං භෙරිමුදිඞ්ගාදි. චම්මපරියොනද්ධං හුත්වා විනිබද්ධං ආතතවිතතං. සබ්බසො පරියොනද්ධං නාම චතුරස්සඅම්බණං පණවාදි ච. ගොමුඛීආදීනම්පි එත්ථෙව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. වංසාදීති ආදි-සද්දෙන සඞ්ඛාදීනං සඞ්ගහො. සම්මාදීති සම්මතාළකංසතාළසිලාසලාකතාළාදි. තත්ථ සම්මතාළං නාම දන්තමයතාළං. කංසතාළං ලොහමයං. සිලාමයං අයොපත්තෙන ච වාදනතාළං සිලාසලාකතාළං. සුමුච්ඡිතස්සාති සුට්ඨු පටියත්තස්ස. පමාණෙති නාතිදළ්හනාතිසිථිලසඞ්ඛාතෙ මජ්ඣිමෙ මුච්ඡනාපමාණෙ. ඡෙකොති පටු පට්ඨො. සො චස්ස පටුභාවො මනොහරොති ආහ ‘‘සුන්දරො’’ති. රඤ්ජෙතුන්ති රාගං උප්පාදෙතුං. ඛමතෙවාති රොචතෙව. න නිබ්බින්දතීති න තජ්ජෙති, සොතසුඛභාවතො පියායිතබ්බොව හොති.

४१-४८. पाँचवें (वग्ग) के पहले आदि (सूत्रों) में कुछ कहने योग्य नहीं है। छठे में (सं. नि. टी. 1.1.165) इसके पाँच अंग हैं, इसलिए 'पञ्चङ्ग' है; पञ्चङ्ग ही 'पञ्चङ्गिक' है, उस पञ्चङ्गिक का। 'महती दद्दरी' एक विशेष प्रकार की वीणा है, जो 'आतत' (चमड़े से मढ़ी हुई) ही है, इसलिए 'चम्मपरियोनद्धेसु' (चमड़े से ढके हुए) यह विशेषण दिया गया है। 'एकतलतूरियं' का अर्थ है कुम्भथुन-दद्दरिक आदि। 'उभयतलं' का अर्थ है भेरी-मृदङ्ग आदि। चमड़े से मढ़ा हुआ और बँधा हुआ 'आतत-वितत' है। पूरी तरह से मढ़ा हुआ 'चतुरस्स-अम्बण' और पणव आदि है। गोमुख आदि का संग्रह भी यहीं समझना चाहिए। 'वंसादी' में 'आदि' शब्द से शंख आदि का संग्रह है। 'सम्पादी' का अर्थ है सम्म-ताल, कांस्य-ताल, शिला-शलाका-ताल आदि। वहाँ 'सम्म-ताल' का अर्थ है हाथी के दाँत से बना ताल। 'कांस्य-ताल' का अर्थ है लोहे (काँसे) से बना। पत्थर का और लोहे की पट्टी से बजाया जाने वाला ताल 'शिला-शलाका-ताल' है। 'सुमुच्छितस्स' का अर्थ है अच्छी तरह तैयार किए गए का। 'पमाणे' का अर्थ है न बहुत कड़ा और न बहुत ढीला, अर्थात् मध्यम मूर्च्छना के प्रमाण में। 'छेको' का अर्थ है चतुर, कुशल। उसकी वह चतुराई मनमोहक है, इसलिए कहा 'सुन्दर'। 'रञ्जेतुं' का अर्थ है राग (अनुराग) उत्पन्न करने के लिए। 'खमतेव' का अर्थ है अच्छा लगता है। 'न निब्बिन्दति' का अर्थ है उबाता नहीं है, कान को सुख देने वाला होने के कारण वह प्रिय ही होता है।

භත්තාරං නාතිමඤ්ඤතීති සාමිකං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤං මනසාපි න පත්ථෙති. උට්ඨාහිකාති උට්ඨානවීරියසම්පන්නා. අනලසාති නික්කොසජ්ජා. සඞ්ගහිතපරිජ්ජනාති සම්මානනාදීහි චෙව ඡණාදීසු පෙසෙතබ්බ-පියභණ්ඩාදිපණ්ණාකාරපෙසනාදීහි ච සඞ්ගහිතපරිජනා. ඉධ පරිජනො නාම සාමිකස්ස චෙව [Pg.241] අත්තනො ච ඤාතිජනො. සම්භතන්ති කසිවණිජ්ජාදීනි කත්වා ආභතධනං. සත්තමට්ඨමානි උත්තානත්ථානි.

'भत्तारं नातिमञ्ञति' का अर्थ है पति को छोड़कर मन से भी किसी अन्य की इच्छा नहीं करती। 'उट्ठाहिका' का अर्थ है उत्थान-वीर्य (पुरुषार्थ) से संपन्न। 'अनल्सा' का अर्थ है आलस्य-रहित। 'सङ्गहितपरिज्जना' का अर्थ है सम्मान आदि के द्वारा तथा उत्सवों आदि में भेजे जाने वाले प्रिय वस्तुओं और उपहारों आदि को भेजने के द्वारा परिजनों का संग्रह (देखभाल) करने वाली। यहाँ 'परिजन' का अर्थ है पति के और अपने स्वयं के नाते-रिश्तेदार। 'सम्भतं' का अर्थ है खेती, व्यापार आदि करके लाया गया धन। सातवें और आठवें (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाले हैं।

සංඛිත්තූපොසථසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

संक्षिप्त-उपोसथ-सूत्र आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

9-10. පඨමඉධලොකිකසුත්තාදිවණ්ණනා

९-१०. प्रथम इहलोकिक-सूत्र आदि की व्याख्या।

49-50. නවමෙ ඉධලොකවිජයායාති ඉධලොකවිජිනනත්ථාය අභිභවත්ථාය. යො හි දිට්ඨධම්මිකං අනත්ථං පරිවජ්ජනවසෙන අභිභවති, තතො එව තදත්ථං සම්පාදෙති, සො ඉධලොකවිජයාය පටිපන්නො නාම හොති පච්චත්ථිකනිග්ගණ්හනතො සදත්ථසම්පාදනතො ච. තෙනාහ ‘‘අයංස ලොකො ආරද්ධො හොතී’’ති. (පසංසාවහතො තයිදං පසංසාවහනං කිත්තිසද්දෙන ඉධලොකෙ සද්දානං චිත්තතොසනවිද්ධෙය්‍යභාවාපාදනෙන ච හොතීති දට්ඨබ්බං.) සුසංවිහිතකම්මන්තොති යාගුභත්තපචනකාලාදීනි අනතික්කමිත්වා තස්ස තස්ස සාධුකං කරණෙන සුට්ඨු සංවිහිතකම්මන්තො. පරලොකවිජයායාති පරලොකස්ස විජිනනත්ථාය අභිභවත්ථාය. යො හි සම්පරායිකං අනත්ථං පරිවජ්ජනවසෙන අභිභවති, තතො එව තදත්ථං සම්පාදෙති, සො පරලොකවිජයාය පටිපන්නො නාම හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.

४९-५०. नौवें में 'इधलोकविजयाय' का अर्थ है इस लोक को जीतने के लिए, अभिभूत करने के लिए। जो वर्तमान जीवन के अनर्थों को त्यागने के द्वारा अभिभूत करता है, और उससे ही उस (लोक) के अर्थ को सिद्ध करता है, वह शत्रुओं के निग्रह और अपने अर्थ की सिद्धि के कारण 'इहलोक-विजय' के लिए प्रतिपन्न (प्रवृत्त) कहलाता है। इसीलिए कहा— 'यह लोक आरब्ध (सफल) होता है'। (प्रशंसा लाने वाला होने के कारण यह प्रशंसा-वाहन है, जो इस लोक में कीर्ति शब्द के द्वारा और लोगों के चित्त को प्रसन्न और वश में करने के द्वारा होता है, ऐसा समझना चाहिए।) 'सुसंविहितकम्मन्तो' का अर्थ है यवागू (कांजी) और भात पकाने के समय आदि का उल्लंघन न करते हुए, उस-उस कार्य को अच्छी तरह करने से भली-भाँति व्यवस्थित कार्यों वाला। 'परलोकविजयाय' का अर्थ है परलोक को जीतने के लिए, अभिभूत करने के लिए। जो परलोक संबंधी अनर्थों को त्यागने के द्वारा अभिभूत करता है, और उससे ही उस (लोक) के अर्थ को सिद्ध करता है, वह 'परलोक-विजय' के लिए प्रतिपन्न कहलाता है। शेष सभी जगह अर्थ स्पष्ट ही है।

පඨමඉධලොකිකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम इहलोकिक-सूत्र आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

උපොසථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उपोसथ-वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

प्रथम पन्नासक (पचास सूत्रों का समूह) समाप्त हुआ।

2. දුතියපණ්ණාසකං

२. द्वितीय पन्नासक

(6) 1. ගොතමීවග්ගො

(६) १. गोतमी-वग्ग

1-3. ගොතමීසුත්තාදිවණ්ණනා

१-३. गोतमी-सूत्र आदि की व्याख्या।

51-53. ඡට්ඨස්ස [Pg.242] පඨමෙ (සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.402) ගොතමීති ගොත්තං. නාමකරණදිවසෙ පනස්සා ලද්ධසක්කාරා බ්‍රාහ්මණා ලක්ඛණසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘සචෙ අයං ධීතරං ලභිස්සති, චක්කවත්තිරඤ්ඤො මහෙසී භවිස්සති. සචෙ පුත්තං ලභිස්සති, චක්කවත්තිරාජා භවිස්සතීති උභයථාපි මහතීයෙවස්සා පජා භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිංසු. අථස්සා ‘‘මහාපජාපතී’’ති නාමං අකංසු. තෙනාහ ‘‘පුත්තපජාය චෙව ධීතුපජාය ච මහන්තත්තා එවංලද්ධනාමා’’ති.

५१-५३. छठे (वग्ग) के प्रथम (सुत्त) में (सारत्थ. टी. चुलवग्ग ३.४०२) 'गोतमी' यह गोत्र है। नामकरण के दिन सत्कार प्राप्त ब्राह्मणों ने (उसके) लक्षणों की पूर्णता को देखकर भविष्यवाणी की - 'यदि यह पुत्री प्राप्त करेगी, तो वह चक्रवर्ती राजा की महैषी (पटरानी) होगी। यदि पुत्र प्राप्त करेगी, तो वह चक्रवर्ती राजा होगा। दोनों ही प्रकार से इसकी प्रजा (संतान) महान ही होगी।' तब उन्होंने उसका नाम 'महाप्रजापती' रखा। इसीलिए कहा गया है - 'पुत्र-प्रजा और पुत्री-प्रजा की महानता के कारण ऐसा नाम प्राप्त हुआ'।

‘‘අත්තදණ්ඩා භයං ජාතං, ජනං පස්සථ මෙධගං;

සංවෙගං කිත්තයිස්සාමි, යථා සංවිජිතං මයා’’ති. (සු. නි. 941;

මහානි. 170) –

'स्वयं दण्ड (शस्त्र) उठाने से भय उत्पन्न होता है, कलह करते हुए लोगों को देखो; मैं उस संवेग (उद्वेग) का वर्णन करूँगा, जैसा मैंने अनुभव किया है'।

ආදිනා අත්තදණ්ඩසුත්තං කථෙසි. තංතංපලොභනකිරියා කායවාචාහි පරක්කමන්තියො උක්කණ්ඨන්තූති සාසනං පෙසෙන්ති නාමාති කත්වා වුත්තං ‘‘සාසනං පෙසෙත්වා’’ති. කුණාලදහන්ති කුණාලදහතීරං. අනභිරතිං විනොදෙත්වාති ඉත්ථීනං දොසදස්සනමුඛෙන කාමානං වොකාරසංකිලෙසවිභාවනෙන අනභිරතිං විනොදෙත්වා.

आदि (शब्दों) से 'अत्तदण्ड सुत्त' कहा। उन-उन प्रलोभन की क्रियाओं में काया और वाणी से प्रयत्न करने वाली (स्त्रियाँ) उद्विग्न (उत्कण्ठित) हों, ऐसा संदेश भेजने के कारण 'संदेश भेजकर' (सासनं पेसेत्वा) कहा गया है। 'कुणालदहं' का अर्थ है कुणाल दह (झील) का तट। 'अनभिरतिं विनोदेत्वा' का अर्थ है स्त्रियों के दोष दिखाने के माध्यम से काम-भोगों के विकारों और संक्लेशों को स्पष्ट करके अरुचि (अनभिरति) को दूर करके।

ආපාදිකාති සංවද්ධකා, තුම්හාකං හත්ථපාදෙසු කිච්චං අසාධෙන්තෙසු හත්ථෙ ච පාදෙ ච වඩ්ඪෙත්වා පටිජග්ගිතාති අත්ථො. පොසිකාති දිවසස්ස ද්වෙ තයො වාරෙ නහාපෙත්වා භොජෙත්වා පායෙත්වා තුම්හෙ පොසෙසි. ථඤ්ඤං පායෙසීති නන්දකුමාරො කිර බොධිසත්තතො කතිපාහෙනෙව දහරො, තස්මිං ජාතෙ මහාපජාපතී අත්තනො පුත්තං ධාතීනං දත්වා සයං බොධිසත්තස්ස ධාතිකිච්චං සාධයමානා අත්තනො ථඤ්ඤං පායෙසි. තං සන්ධාය ථෙරො එවමාහ. දහරොති තරුණො. යුවාති යොබ්බඤ්ඤෙ ඨිතො. මණ්ඩනකජාතිකොති අලඞ්කාරසභාවො. තත්ථ කොචි තරුණොපි යුවා න හොති යථා අතිතරුණො. කොචි යුවාපි මණ්ඩනකජාතිකො න හොති යථා උපසන්තසභාවො, ආලසියබ්‍යසනාදීහි වා අභිභූතො. ඉධ පන දහරො [Pg.243] චෙව යුවා ච මණ්ඩනකජාතිකො ච අධිප්පෙතො, තස්මා එවමාහ. උප්පලාදීනි මණ්ඩනකජාතිකො ච ලොකසම්මතත්තා වුත්තානි.

'आपादिका' का अर्थ है संवर्द्धिका (बढ़ाने वाली), जब आपके हाथ-पैर कार्य सिद्ध नहीं कर पा रहे थे, तब हाथों और पैरों को बढ़ाकर (विकसित कर) परिचर्या करने वाली। 'पोसिका' का अर्थ है दिन में दो या तीन बार नहलाकर, खिलाकर और पिलाकर आपका पोषण किया। 'स्तनपान कराया' (थञ्ञं पायेसि) - कहा जाता है कि नन्द कुमार बोधिसत्त्व से कुछ ही दिन छोटे थे, उनके जन्म होने पर महाप्रजापती ने अपने पुत्र को धायों (परिचारिकाओं) को दे दिया और स्वयं बोधिसत्त्व की धाय का कार्य करते हुए अपना दूध पिलाया। उसी के संदर्भ में स्थविर ने ऐसा कहा। 'दहरो' का अर्थ है तरुण। 'युवा' का अर्थ है यौवन में स्थित। 'मण्डनकजातिका' का अर्थ है अलङ्कार (सजने-धजने) के स्वभाव वाला। वहाँ कोई तरुण होने पर भी युवा नहीं होता, जैसे कि अति-तरुण (शिशु)। कोई युवा होने पर भी अलङ्कार-प्रेमी नहीं होता, जैसे कि उपशान्त स्वभाव वाला, या आलस्य और व्यसनों आदि से अभिभूत। यहाँ तरुण, युवा और अलङ्कार-प्रेमी तीनों ही अभिप्रेत हैं, इसलिए ऐसा कहा गया है। 'उत्पल' आदि और 'मण्डनकजातिक' लोक-प्रसिद्धि के कारण कहे गए हैं।

මාතුගාමස්ස පබ්බජිතත්තාති ඉදං පඤ්චවස්සසතතො උද්ධං අට්ඨත්වා පඤ්චසුයෙව වස්සසතෙසු සද්ධම්මට්ඨිතියා කාරණනිදස්සනං. පටිසම්භිදාපභෙදප්පත්තඛීණාසවවසෙනෙව වුත්තන්ති එත්ථ පටිසම්භිදාප්පත්තඛීණාසවග්ගහණෙන ඣානානිපි ගහිතානෙව හොන්ති. න හි නිජ්ඣානකානං සබ්බප්පකාරසම්පත්ති ඉජ්ඣතීති වදන්ති. සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවවසෙන වස්සසහස්සන්තිආදිනා ච යං වුත්තං, තං ඛන්ධකභාණකානං මතෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. විනයට්ඨකථායම්පි (චූළව. අට්ඨ. 403) ඉමිනාව නයෙන වුත්තං.

'मातृग्राम (स्त्रियों) के प्रव्रजित होने के कारण' - यह ५०० वर्षों के बाद न ठहरकर केवल ५०० वर्षों तक ही सद्धर्म के टिकने के कारण का निर्देश है। यह प्रतिसंभिदा-प्राप्त क्षीणास्त्रवों (अर्हतों) के वश में ही कहा गया है; यहाँ प्रतिसंभिदा-प्राप्त क्षीणास्त्रवों के ग्रहण से ध्यान भी गृहीत ही होते हैं। क्योंकि वे कहते हैं कि बिना ध्यान वालों की सभी प्रकार की सम्पत्ति सिद्ध नहीं होती। 'शुष्कविपश्यक क्षीणास्त्रवों के वश से १००० वर्ष' आदि जो कहा गया है, वह खन्धक-भाणकों (खन्धक का पाठ करने वालों) के मत के अनुसार कहा गया है, ऐसा जानना चाहिए। विनय-अट्ठकथा में भी इसी नय (विधि) से कहा गया है।

දීඝනිකායට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.161) පන ‘‘පටිසම්භිදාප්පත්තෙහි වස්සසහස්සං අට්ඨාසි, ඡළභිඤ්ඤෙහි වස්සසහස්සං, තෙවිජ්ජෙහි වස්සසහස්සං, සුක්ඛවිපස්සකෙහි වස්සසහස්සං, පාතිමොක්ඛෙන වස්සසහස්සං අට්ඨාසී’’ති වුත්තං. ඉධාපි සාසනන්තරධානකථායං (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.130) ‘‘බුද්ධානඤ්හි පරිනිබ්බානතො වස්සසහස්සමෙව පටිසම්භිදා නිබ්බත්තෙතුං සක්කොන්ති, තතො පරං ඡ අභිඤ්ඤා, තතො තාපි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා තිස්සො විජ්ජා නිබ්බත්තෙන්ති, ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ තාපි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා සුක්ඛවිපස්සකා හොන්ති. එතෙනෙව උපායෙන අනාගාමිනො, සකදාගාමිනො, සොතාපන්නා’’ති වුත්තං.

दीघनिकाय-अट्ठकथा में तो कहा गया है - 'प्रतिसंभिदा-प्राप्तों के साथ १००० वर्ष तक रहा, षडभिज्ञों (छह अभिज्ञा प्राप्त) के साथ १००० वर्ष, त्रिविद्या-प्राप्तों के साथ १००० वर्ष, शुष्कविपश्यकों के साथ १००० वर्ष और पातिमोक्ष के साथ १००० वर्ष तक रहा।' यहाँ भी 'सासन-अन्तरधान' (शासन के लुप्त होने) की कथा में कहा गया है - 'बुद्धों के परिनिर्वाण से १००० वर्ष तक ही प्रतिसंभिदा उत्पन्न करने में समर्थ होते हैं, उसके बाद छह अभिज्ञाएँ, उसके बाद उन्हें भी उत्पन्न करने में असमर्थ होने पर तीन विद्याएँ उत्पन्न करते हैं, समय बीतने के साथ उन्हें भी उत्पन्न करने में असमर्थ होने पर शुष्कविपश्यक होते हैं। इसी क्रम से अनागामी, सकदागामी और स्रोतआपन्न (होते हैं)'।

සංයුත්තනිකායට්ඨකථායං (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.156) පන ‘‘පඨමබොධියඤ්හි භික්ඛූ පටිසම්භිදාප්පත්තා අහෙසුං. අථ කාලෙ ගච්ඡන්තෙ පටිසම්භිදා පාපුණිතුං න සක්ඛිංසු, ඡළභිඤ්ඤා අහෙසුං. තතො ඡ අභිඤ්ඤා පත්තුං අසක්කොන්තා තිස්සො විජ්ජා පාපුණිංසු. ඉදානි කාලෙ ගච්ඡන්තෙ තිස්සො විජ්ජා පාපුණිතුං අසක්කොන්තා ආසවක්ඛයමත්තං පාපුණිස්සන්ති, තම්පි අසක්කොන්තා අනාගාමිඵලං, තම්පි අසක්කොන්තා සකදාගාමිඵලං, තම්පි අසක්කොන්තා සොතාපත්තිඵලං, ගච්ඡන්තෙ කාලෙ සොතාපත්තිඵලම්පි පත්තුං න සක්ඛිස්සන්තී’’ති වුත්තං. යස්මා චෙතං සබ්බං අඤ්ඤමඤ්ඤප්පටිවිරුද්ධං, තස්මා තෙසං තෙසං භාණකානං මතමෙව ආචරියෙන තත්ථ තත්ථ දස්සිතන්ති ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤථා හි ආචරියස්සෙව පුබ්බාපරවිරොධප්පසඞ්ගො සියාති.

संयुत्तनिकाय-अट्ठकथा में तो कहा गया है - 'प्रथम बोधि (काल) में भिक्षु प्रतिसंभिदा-प्राप्त थे। फिर समय बीतने पर प्रतिसंभिदा प्राप्त करने में समर्थ नहीं हुए, तो षडभिज्ञ हुए। उसके बाद छह अभिज्ञाएँ प्राप्त करने में असमर्थ होने पर त्रिविद्या-प्राप्त हुए। अब समय बीतने पर तीन विद्याएँ प्राप्त करने में असमर्थ होने पर केवल आस्रव-क्षय (अर्हत्त्व) मात्र प्राप्त करेंगे, उसे भी असमर्थ होने पर अनागामी-फल, उसे भी असमर्थ होने पर सकदागामी-फल, उसे भी असमर्थ होने पर स्रोतआपत्ति-फल, और समय बीतने पर स्रोतआपत्ति-फल भी प्राप्त करने में समर्थ नहीं होंगे।' चूँकि यह सब परस्पर विरोधी है, इसलिए यह समझना चाहिए कि आचार्य ने उन-उन भाणकों (पाठकों) के मत को ही वहाँ-वहाँ दर्शाया है। अन्यथा आचार्य के ही पूर्वापर (पहले और बाद के) विरोध का प्रसंग उपस्थित हो जाएगा।

තානියෙවාති [Pg.244] තානියෙව පඤ්චවස්සසහස්සානි. පරියත්තිමූලකං සාසනන්ති ආහ ‘‘න හි පරියත්තියා අසති පටිවෙධො අත්ථී’’තිආදි. පරියත්තියා හි අන්තරහිතාය පටිපත්තිඅන්තරධායති, පටිපත්තියා අන්තරහිතාය අධිගමො අන්තරධායති. කිංකාරණා? අයඤ්හි පරියත්ති පටිපත්තියා පච්චයො හොති, පටිපත්ති අධිගමස්ස. ඉති පටිපත්තිතොපි පරියත්තියෙව පමාණං. දුතියතතියෙසු නත්ථි වත්තබ්බං.

'तानियेव' का अर्थ है वे ही पाँच हजार वर्ष। 'पर्यात मूलक शासन' के विषय में कहा - 'पर्यात (शास्त्र-ज्ञान) के न होने पर प्रतिवेध (साक्षात्कार) नहीं होता' इत्यादि। क्योंकि पर्यात के लुप्त होने पर प्रतिपत्ति (अभ्यास) लुप्त हो जाती है, प्रतिपत्ति के लुप्त होने पर अधिगम (प्राप्ति) लुप्त हो जाता है। किस कारण से? क्योंकि यह पर्यात ही प्रतिपत्ति का प्रत्यय (कारण) है, और प्रतिपत्ति अधिगम का। इस प्रकार प्रतिपत्ति की तुलना में भी पर्यात ही प्रमाण है। दूसरे और तीसरे (सुत्तों) में कुछ कहने योग्य नहीं है।

ගොතමීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

गोतमी-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

4-5. දීඝජාණුසුත්තාදිවණ්ණනා

४-५. दीघजाणु-सुत्त आदि की व्याख्या।

54-55. චතුත්ථෙ (දී. නි. අට්ඨ. 3.265) එකෙන භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍යාති එකෙන කොට්ඨාසෙන භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍ය, විනිභුඤ්ජෙය්‍ය වාති අත්ථො. ද්වීහි කම්මන්ති ද්වීහි කොට්ඨාසෙහි කසිවණිජ්ජාදිකම්මං පයොජෙය්‍ය. නිධාපෙය්‍යාති චතුත්ථකොට්ඨාසං නිධෙත්වා ඨපෙය්‍ය, නිදහිත්වා භූමිගතං කත්වා ඨපෙය්‍යාති අත්ථො. ආපදාසු භවිස්සතීති කුලානඤ්හි න සබ්බකාලං එකසදිසං වත්තති, කදාචි රාජඅග්ගිචොරදුබ්භික්ඛාදිවසෙන ආපදා උප්පජ්ජන්ති, තස්මා එවං ආපදාසු උප්පන්නාසු භවිස්සතීති එකං කොට්ඨාසං නිධාපෙය්‍යාති වුත්තං. ඉමෙසු පන චතූසු කොට්ඨාසෙසු කතරං කොට්ඨාසං ගහෙත්වා කුසලං කාතබ්බන්ති? ‘‘භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍යා’’ති වුත්තකොට්ඨාසං. තතො ගණ්හිත්වා හි භික්ඛූනම්පි කපණද්ධිකානම්පි දානං දාතබ්බං, පෙසකාරන්හාපිතාදීනම්පි වෙතනං දාතබ්බං. සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකාදීනං දානවසෙන චෙව, අධිවත්ථදෙවතාදීනං පෙතබලිවසෙන, න්හාපිතාදීනං වෙතනවසෙන ච විනියොගොපි උපයොගො එව.

५४-५५. चौथे (दी. नि. अट्ठ. 3.265) में 'एक भाग से भोगों का उपभोग करे' (एकेन भोगे भुञ्जेय्य) का अर्थ है कि एक हिस्से से भोगों का उपभोग करे, या उनका उपयोग करे। 'दो भागों से कर्म' (द्वीहि कम्मं) का अर्थ है कि दो हिस्सों से कृषि, वाणिज्य आदि कार्यों को करे। 'संचित करे' (निधापेय्य) का अर्थ है कि चौथे हिस्से को सुरक्षित रखे, उसे भूमिगत करके रखे। 'आपत्तियों में काम आएगा' (आपदासु भविस्सति) का अर्थ है कि कुलों की स्थिति हमेशा एक जैसी नहीं रहती, कभी राजा, अग्नि, चोर, दुर्भिक्ष आदि के कारण आपत्तियाँ उत्पन्न होती हैं, इसलिए ऐसी आपत्तियाँ उत्पन्न होने पर काम आएगा, इस उद्देश्य से एक हिस्सा संचित करना चाहिए। इन चार हिस्सों में से किस हिस्से को लेकर कुशल कर्म (पुण्य) करना चाहिए? 'भोगों का उपभोग करे' वाले हिस्से से। उसी से लेकर भिक्षुओं, गरीबों और यात्रियों को दान देना चाहिए, और बुनकरों, नाइयों आदि को वेतन देना चाहिए। श्रमणों, ब्राह्मणों, गरीबों और यात्रियों आदि को दान देने के रूप में, अधिष्ठाता देवताओं आदि को बलि देने के रूप में, और नाइयों आदि को वेतन देने के रूप में किया गया विनियोग ही उपयोग है।

අපෙන්ති ගච්ඡන්ති, අපෙන්තා වා එතෙහීති අපායා, අපායා එව මුඛානි ද්වාරානීති අපායමුඛානි. විනාසද්වාරානීති එත්ථාපි එසෙව නයො. පඤ්චමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

जो दूर जाते हैं या जिनसे दूर जाया जाता है, वे 'अपाय' हैं। अपाय ही मुख (द्वार) हैं, इसलिए 'अपायमुख' (विनाश के द्वार)। 'विनाश के द्वार' (विनासद्वारानि) में भी यही नियम है। पाँचवें में कुछ कहने योग्य नहीं है।

දීඝජාණුසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दीघजाणु-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

6-8. භයසුත්තාදිවණ්ණනා

६-८. भय-सुत्त आदि की व्याख्या।

56-58. ඡට්ඨෙ [Pg.245] ගබ්භවාසො ඉධ උත්තරපදලොපෙන ගබ්භො වුත්තොති ආහ ‘‘ගබ්භොති ගබ්භවාසො’’ති. සත්තමට්ඨමානි උත්තානත්ථානි.

५६-५८. छठे में 'गर्भवास' (गब्भवासो) को यहाँ उत्तरपद के लोप से 'गर्भ' (गब्भो) कहा गया है। सातवें और आठवें के अर्थ स्पष्ट हैं।

භයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

भय-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

6-10. පුග්ගලසුත්තාදිවණ්ණනා

६-१०. पुग्गल-सुत्त आदि की व्याख्या।

59-60. නවමෙ දානං දදන්තානන්ති දක්ඛිණෙය්‍යං උද්දිස්ස දානං දෙන්තානං. උපධී විපච්චන්ති එතෙන, උපධීසු වා විපච්චති, උපධයො වා විපාකා එතස්සාති උපධිවිපාකං. සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵලන්ති අරියසඞ්ඝෙ දින්නං විප්ඵාරට්ඨානං හොති, විපුලඵලන්ති අත්ථො. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

५९-६०. नौवें में 'दान देते हुओं का' (दानं ददन्तानं) का अर्थ है दक्षिणीय (पात्र) को उद्देश्य कर दान देते हुओं का। जिससे उपाधियाँ (स्कन्ध आदि) विपाक देती हैं, या उपाधियों में विपाक होता है, अथवा जिसके विपाक उपाधियाँ हैं, वह 'उपाधिविपाक' (उपधिविपाकं) है। 'संघ को दिया गया महाफलदायी होता है' का अर्थ है कि आर्य संघ को दिया गया दान विस्तृत और विशाल फल वाला होता है। दसवें में कुछ कहने योग्य नहीं है।

පුග්ගලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पुग्गल-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

ගොතමීවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

गोतमी-वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

(7) 2. භූමිචාලවග්ගො

(७) २. भूमिचाल-वग्ग।

1-5. ඉච්ඡාසුත්තාදිවණ්ණනා

१-५. इच्छा-सुत्त आदि की व्याख्या।

61-65. සත්තමස්ස පඨමාදීනි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි. පඤ්චමෙ (දී.නි.ටී. 2.173) අභිභවතීති අභිභු, පරිකම්මං, ඤාණං වා. අභිභු ආයතනං එතස්සාති අභිභායතනං, ඣානං. අභිභවිතබ්බං වා ආරම්මණසඞ්ඛාතං ආයතනං එතස්සාති අභිභායතනං. අථ වා ආරම්මණාභිභවනතො අභිතු ච තං ආයතනඤ්ච යොගිනො සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානභාවතො මනායතනධම්මායතනභාවතො චාතිපි සසම්පයුත්තජ්ඣානං අභිභායතනං. තෙනාහ ‘‘අභිභවනකාරණානී’’තිආදි. තානි හීති අභිභායතනසඤ්ඤිතානි ඣානානි. ‘‘පුග්ගලස්ස ඤාණුත්තරියතායා’’ති ඉදං උභයත්ථාපි යොජෙතබ්බං. කථං? පටිපක්ඛභාවෙන පච්චනීකධම්මෙ අභිභවන්ති පුග්ගලස්ස ඤාණුත්තරියතාය ආරම්මණානි අභිභවන්ති. ඤාණබලෙනෙව හි ආරම්මණාභිභවනං විය පටිපක්ඛාභිභවොපීති.

६१-६५. सातवें के पहले आदि (सूत्र) सुबोध हैं। पाँचवें में (दी. नि. टी. 2.173) 'अभिभूत करता है' इसलिए 'अभिभू' (परिकर्म या ज्ञान)। जिसका आयतन (स्थान) अभिभू है, वह 'अभिभायतन' (ध्यान) है। अथवा आलम्बन रूपी आयतन को अभिभूत करने के कारण वह 'अभिभायतन' है। अथवा आलम्बन को अभिभूत करने के कारण और योगी के सुख विशेषों का अधिष्ठान होने के कारण तथा मनायतन और धर्मायतन होने के कारण भी संप्रयुक्त ध्यान ही 'अभिभायतन' है। इसीलिए कहा गया है 'अभिभूत करने के कारण' आदि। वे 'अभिभायतन' संज्ञक ध्यान हैं। 'पुद्गल के ज्ञान की उत्कृष्टता के कारण' यह दोनों जगह जोड़ना चाहिए। कैसे? प्रतिपक्ष होने के कारण वे प्रतिकूल धर्मों को अभिभूत करते हैं और पुद्गल के ज्ञान की उत्कृष्टता के कारण आलम्बनों को अभिभूत करते हैं। ज्ञान के बल से ही आलम्बन को अभिभूत करने के समान प्रतिपक्ष को अभिभूत करना भी होता है।

පරිකම්මවසෙන [Pg.246] අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී, න අප්පනාවසෙන. න හි පටිභාගනිමිත්තාරම්මණා අප්පනා අජ්ඣත්තවිසයා සම්භවති. තං පන අජ්ඣත්තපරිකම්මවසෙන ලද්ධං කසිණනිමිත්තං අවිසුද්ධමෙව හොති, න බහිද්ධාපරිකම්මවසෙන ලද්ධං විය විසුද්ධං.

परिकर्म के वश से 'अध्यात्म में रूपसंज्ञी' है, अर्पणा के वश से नहीं। क्योंकि प्रतिभाग-निमित्त आलम्बन वाली अर्पणा आध्यात्मिक विषय वाली नहीं हो सकती। वह अध्यात्म-परिकर्म के वश से प्राप्त कसिण-निमित्त अशुद्ध ही होता है, वह बाह्य-परिकर्म के वश से प्राप्त निमित्त की तरह शुद्ध नहीं होता।

පරිත්තානීති යථාලද්ධානි සුප්පසරාවමත්තානි. තෙනාහ ‘‘අවඩ්ඪිතානී’’ති. පරිත්තවසෙනෙවාති වණ්ණවසෙන ආභොගෙ විජ්ජමානෙපි පරිත්තවසෙනෙව ඉදං අභිභායතනං වුත්තං. පරිත්තතා හෙත්ථ අභිභවනස්ස කාරණං. වණ්ණාභොගෙ සතිපි අසතිපි අභිභායතනභාවනා නාම තික්ඛපඤ්ඤස්සෙව සම්භවති, න ඉතරස්සාති ආහ ‘‘ඤාණුත්තරිකො පුග්ගලො’’ති. අභිභවිත්වා සමාපජ්ජතීති එත්ථ අභිභවනං සමාපජ්ජනඤ්ච උපචාරජ්ඣානාධිගමසමනන්තරමෙව අප්පනාඣානුප්පාදනන්ති ආහ ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතී’’ති. සහ නිමිත්තුප්පාදෙනාති ච අප්පනාපරිවාසාභාවස්ස ලක්ඛණවචනමෙතං. යො ‘‘ඛිප්පාභිඤ්ඤො’’ති වුච්චති, තතොපි ඤාණුත්තරස්සෙව අභිභායතනභාවනා. එත්ථාති එතස්මිං නිමිත්තෙ. අප්පනං පාපෙතීති භාවනං අප්පනං නෙති.

'परित्त' (थोड़े) का अर्थ है जैसे प्राप्त हुए, सकोरे (प्याले) के बराबर। इसीलिए कहा 'अवर्धित'। 'परित्त' के वश से ही, वर्ण के वश से विचार विद्यमान होने पर भी, परित्त के वश से ही यह 'अभिभायतन' कहा गया है। यहाँ परित्तता ही अभिभूत करने का कारण है। वर्ण का विचार होने या न होने पर भी अभिभायतन की भावना तीक्ष्ण बुद्धि वाले को ही संभव है, दूसरे को नहीं, इसीलिए कहा 'ज्ञान में उत्कृष्ट पुद्गल'। 'अभिभूत कर समापन्न होता है' यहाँ अभिभूत करना और समापन्न होना उपचार-ध्यान की प्राप्ति के तुरंत बाद अर्पणा-ध्यान की उत्पत्ति है, इसीलिए कहा 'निमित्त की उत्पत्ति के साथ ही यहाँ अर्पणा को प्राप्त कराता है'। 'निमित्त की उत्पत्ति के साथ ही' यह अर्पणा के पूर्व अभ्यास (परिव्यास) के अभाव का लक्षण बताने वाला वचन है। जिसे 'क्षिप्र-अभिज्ञ' कहा जाता है, उससे भी अधिक ज्ञानवान के लिए ही अभिभायतन की भावना होती है। 'यहाँ' यानी इस निमित्त में। 'अर्पणा को प्राप्त कराता है' यानी भावना को अर्पणा तक ले जाता है।

එත්ථ ච කෙචි ‘‘උප්පන්නෙ උපචාරජ්ඣානෙ තං ආරබ්භ යෙ හෙට්ඨිමන්තෙන ද්වෙ තයො ජවනවාරා පවත්තන්ති, තෙ උපචාරජ්ඣානපක්ඛිකා එව, තදනන්තරඤ්ච භවඞ්ගපරිවාසෙන උපචාරාසෙවනාය ච විනා අප්පනා හොති, සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙව අප්පනං පාපෙතී’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං. න හි පාරිවාසිකකම්මෙන අප්පනාවාරො ඉච්ඡිතො, නාපි මහග්ගතප්පමාණජ්ඣානෙසු විය උපචාරජ්ඣානෙ එකන්තතො පච්චවෙක්ඛණා ඉච්ඡිතබ්බා, තස්මා උපචාරජ්ඣානාධිගමතො පරං කතිපයභවඞ්ගචිත්තාවසානෙ අප්පනං පාපුණන්තො ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතී’’ති වුත්තො. ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනා’’ති ච අධිප්පායිකමිදං වචනං, න නීතත්ථං. අධිප්පායො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

यहाँ कुछ लोग कहते हैं कि 'उपचार-ध्यान उत्पन्न होने पर उसे लेकर जो कम से कम दो-तीन जवन-वार चलते हैं, वे उपचार-ध्यान के पक्ष के ही हैं, और उसके बाद भवंग-परिव्यास और उपचार-आसेवन के बिना अर्पणा होती है, निमित्त की उत्पत्ति के साथ ही अर्पणा को प्राप्त कराता है', यह केवल उनका मत है। क्योंकि अर्पणा-वार में पूर्व अभ्यास (पारिवासिक कर्म) अपेक्षित नहीं है, और न ही महग्गत प्रमाण वाले ध्यानों की तरह उपचार-ध्यान में एकांततः प्रत्यवेक्षण अपेक्षित है, इसलिए उपचार-ध्यान की प्राप्ति के बाद कुछ भवंग-चित्तों के बीतने पर अर्पणा को प्राप्त होने वाले के लिए 'निमित्त की उत्पत्ति के साथ ही यहाँ अर्पणा को प्राप्त कराता है' कहा गया है। 'निमित्त की उत्पत्ति के साथ ही' यह वचन अभिप्रायिक (तात्पर्यपूर्ण) है, नीतार्थ (अक्षरशः) नहीं। अभिप्राय पूर्वोक्त रीति से ही समझना चाहिए।

න අන්තොසමාපත්තියං තදා තථාරූපස්ස ආභොගස්ස අසම්භවතො, සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස ආභොගො පුබ්බභාගභාවනාය වසෙන ඣානක්ඛණෙ පවත්තං අභිභවනාකාරං ගහෙත්වා පවත්තොති දට්ඨබ්බං. අභිධම්මට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 204) පන ‘‘ඉමිනා පනස්ස පුබ්බභොගො කථිතො’’ති වුත්තං. අන්තොසමාපත්තියං [Pg.247] තථා ආභොගාභාවෙ කස්මා ‘‘ඣානසඤ්ඤායපී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘අභිභවන…පෙ… අත්ථී’’ති.

समापत्ति के भीतर उस समय उस प्रकार के आभोग (मनस्कार) का होना असंभव होने के कारण, समापत्ति से व्युत्थित (बाहर निकले हुए) व्यक्ति का आभोग पूर्वभाग-भावना के वश से ध्यान के क्षण में प्रवृत्त अभिभवन-आकार (अभिभूत करने की अवस्था) को ग्रहण करके प्रवृत्त होता है, ऐसा समझना चाहिए। अभिधम्म-अट्ठकथा (ध. सं. अट्ठ. 204) में तो 'इससे इसका पूर्वभोग कहा गया है' ऐसा कहा गया है। समापत्ति के भीतर उस प्रकार के आभोग के अभाव में 'ध्यान-संज्ञा से भी' ऐसा क्यों कहा गया? इसके उत्तर में कहा— 'अभिभवन...पे... है'।

වඩ්ඪිතප්පමාණානීති විපුලප්පමාණානීති අත්ථො, න එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලාදිවසෙන වඩ්ඪිං පාපිතානීති තථාවඩ්ඪනස්සෙවෙත්ථ අසම්භවතො. තෙනාහ ‘‘මහන්තානී’’ති. භත්තවඩ්ඪිතකන්ති භුඤ්ජනභාජනෙ වඩ්ඪිත්වා දින්නං භත්තං, එකාසනෙ පුරිසෙන භුඤ්ජිතබ්බභත්තතො උපඩ්ඪභත්තන්ති අත්ථො.

'वर्धित-प्रमाण' (बढ़े हुए प्रमाण वाले) का अर्थ है 'विपुल प्रमाण वाले', न कि एक अंगुल, दो अंगुल आदि के क्रम से वृद्धि को प्राप्त हुए, क्योंकि यहाँ उस प्रकार की वृद्धि का होना असंभव है। इसीलिए कहा— 'महान् (बड़े)'। 'भक्त-वर्धितक' का अर्थ है भोजन के पात्र में बढ़ाकर दिया गया भोजन, अर्थात् एक आसन पर पुरुष द्वारा खाए जाने वाले भोजन से आधा भोजन।

රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, සා අස්ස අත්ථීති රූපසඤ්ඤී, න රූපසඤ්ඤී අරූපසඤ්ඤී. සඤ්ඤාසීසෙන ඣානං වදති. රූපසඤ්ඤාය අනුප්පාදනමෙවෙත්ථ අලාභිතා. බහිද්ධාව උප්පන්නන්ති බහිද්ධාවත්ථුස්මිංයෙව උප්පන්නං. අභිධම්මෙ (ධ. ස. 204-209) පන ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි, අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති එවං චතුන්නං අභිභායතනානං ආගතත්තා අභිධම්මට්ඨකථායං ‘‘කස්මා පන යථා සුත්තන්තෙ අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානීතිආදි වුත්තං, එවං අවත්වා ඉධ චතූසුපි අභිභායතනෙසු අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤිතාව වුත්තා’’ති චොදනං කත්වා ‘‘අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතො’’ති කාරණං වත්වා ‘‘තත්ථ වා ඉධ වා බහිද්ධා රූපානෙව අභිභවිතබ්බානි, තස්මා තානි නියමතොව වත්තබ්බානීති තත්‍රාපි ඉධාපි වුත්තානි, ‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’ති ඉදං පන සත්ථු දෙසනාවිලාසමත්තමෙවා’’ති වුත්තං.

रूप में संज्ञा 'रूपसंज्ञा' है, वह जिसकी है वह 'रूपसंज्ञी' है; जो रूपसंज्ञी नहीं है वह 'अरूपसंज्ञी' है। संज्ञा के शीर्षक से ध्यान को कहा जाता है। रूपसंज्ञा का उत्पन्न न होना ही यहाँ 'अलाभिता' (अप्राप्ति) है। 'बाहर ही उत्पन्न' का अर्थ है बाहरी वस्तु में ही उत्पन्न। अभिधम्म (ध. सं. 204-209) में तो 'अध्यात्म में अरूपसंज्ञी बाहर के रूपों को देखता है—परित्त (सीमित), सुवर्ण (सुन्दर वर्ण वाले) और दुर्वर्ण (कुरूप), अप्रमाण, सुवर्ण और दुर्वर्ण' इस प्रकार चार अभिभायतनों के आने के कारण अभिधम्म-अट्ठकथा में यह शंका करके कि 'क्यों सुत्तन्त के समान अध्यात्म में रूपसंज्ञी एक बाहर के रूपों को देखता है जो परित्त हैं आदि न कहकर, यहाँ चारों ही अभिभायतनों में अध्यात्म में अरूपसंज्ञिता ही कही गई है?' 'अध्यात्म रूपों के अनभिभवनीय (अभिभूत न किए जा सकने योग्य) होने के कारण' यह कारण बताकर कहा गया है— 'वहाँ या यहाँ बाहर के रूपों को ही अभिभूत करना चाहिए, इसलिए उन्हें नियमतः कहना चाहिए, ऐसा वहाँ भी और यहाँ भी कहा गया है; अध्यात्म में रूपसंज्ञी यह तो शास्ता की देशना-विलास (उपदेश की शैली) मात्र ही है'।

එත්ථ ච වණ්ණාභොගරහිතානි සහිතානි ච සබ්බානි ‘‘පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති වුත්තානි, තථා ‘‘අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති. අත්ථි හි සො පරියායො ‘‘පරිත්තානි අභිභුය්‍ය, තානි චෙ කදාචි වණ්ණවසෙන ආභුජිතානි හොන්ති සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි අභිභුය්‍යා’’ති. පරියායකථා හි සුත්තන්තදෙසනාති. අභිධම්මෙ පන නිප්පරියායදෙසනත්තා වණ්ණාභොගරහිතානි විසුං වුත්තානි, තථා සහිතානි. අත්ථි හි උභයත්ථ අභිභවනවිසෙසොති, තථා ඉධ පරියායදෙසනත්තා විමොක්ඛානම්පි අභිභවනපරියායො අත්ථීති ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’තිආදිනා පඨමදුතියඅභිභායතනෙසු පඨමවිමොක්ඛො, තතියචතුත්ථඅභිභායතනෙසු දුතියවිමොක්ඛො, වණ්ණාභිභායතනෙසු තතියවිමොක්ඛො ච අභිභවනප්පවත්තිතො සඞ්ගහිතො. අභිධම්මෙ (ධ. ස. 204-209, 247-249) පන නිප්පරියායදෙසනත්තා විමොක්ඛාභිභායතනානි [Pg.248] අසඞ්කරතො දස්සෙතුං විමොක්ඛෙ වජ්ජෙත්වා අභිභායතනානි කථිතානි. සබ්බානි ච විමොක්ඛකිච්චානි ඣානානි විමොක්ඛදෙසනායං වුත්තානි. තදෙතං ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’ති ආගතස්ස අභිභායතනද්වයස්ස අභිධම්මෙ අභිභායතනෙසු අවචනතො ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනඤ්ච සබ්බවිමොක්ඛකිච්චසාධාරණවචනභාවතො වවත්ථානං කතන්ති විඤ්ඤායති. ‘‘අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතො’’ති ඉදං අභිධම්මෙ කත්ථචිපි ‘‘අජ්ඣත්තං රූපානි පස්සතී’’ති අවත්වා සබ්බත්ථ යං වුත්තං ‘‘බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති, තස්ස කාරණවචනං. තෙන යං අඤ්ඤහෙතුකං, තං තෙන හෙතුනා වුත්තං. යං පන දෙසනාවිලාසහෙතුකං අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤිතාය එව අභිධම්මෙ වචනං, න තස්ස අඤ්ඤං කාරණං මග්ගිතබ්බන්ති දස්සෙති.

और यहाँ वर्ण-आभोग (रंग के विचार) से रहित और सहित सभी को 'परित्त सुवर्ण-दुर्वर्ण' कहा गया है, वैसे ही 'अप्रमाण सुवर्ण-दुर्वर्ण' भी। क्योंकि वह पर्याय (विधि) है— 'परित्तों को अभिभूत करके, यदि वे कभी वर्ण के वश से आभोगित (ध्यान में लिए गए) होते हैं, तो सुवर्ण-दुर्वर्णों को अभिभूत करके'। सुत्तन्त-देशना पर्याय-कथा (सापेक्ष व्याख्या) है। किन्तु अभिधम्म में निष्पर्याय-देशना (निरपेक्ष व्याख्या) होने के कारण वर्ण-आभोग रहित अलग कहे गए हैं, और सहित अलग। क्योंकि दोनों में अभिभवन-विशेष (अभिभूत करने की विशिष्टता) है, वैसे ही यहाँ पर्याय-देशना होने के कारण विमोक्षों का भी अभिभवन-पर्याय है, इसलिए 'अध्यात्म में रूपसंज्ञी' आदि के द्वारा प्रथम और द्वितीय अभिभायतनों में प्रथम विमोक्ष, तृतीय और चतुर्थ अभिभायतनों में द्वितीय विमोक्ष, और वर्ण-अभिभायतनों में तृतीय विमोक्ष अभिभवन की प्रवृत्ति से संगृहीत हैं। किन्तु अभिधम्म (ध. सं. 204-209, 247-249) में निष्पर्याय-देशना होने के कारण विमोक्ष और अभिभायतनों को असंकर (बिना मिलावट के) दिखाने के लिए विमोक्षों को छोड़कर अभिभायतन कहे गए हैं। और विमोक्ष-देशना में सभी विमोक्ष-कृत्य वाले ध्यान कहे गए हैं। वह यह 'अध्यात्म में रूपसंज्ञी' इस रूप में आए हुए दो अभिभायतनों का अभिधम्म के अभिभायतनों में न कहे जाने से और 'रूपी रूपों को देखता है' आदि के सभी विमोक्ष-कृत्यों के साधारण वचन होने से व्यवस्थापन किया गया है, ऐसा जाना जाता है। 'अध्यात्म रूपों के अनभिभवनीय होने के कारण'—यह अभिधम्म में कहीं भी 'अध्यात्म में रूपों को देखता है' ऐसा न कहकर सर्वत्र जो 'बाहर के रूपों को देखता है' कहा गया है, उसका कारण-वचन है। उससे जो अन्य हेतु वाला है, वह उस हेतु से कहा गया है। जो देशना-विलास के हेतु से अध्यात्म में अरूपसंज्ञिता का ही अभिधम्म में कथन है, उसका कोई अन्य कारण नहीं खोजना चाहिए, यह दर्शाता है।

අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතා ච තෙසං බහිද්ධාරූපානං විය අවිභූතත්තා දෙසනාවිලාසො ච යථාවුත්තවවත්ථානවසෙන වෙදිතබ්බො වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන විජ්ජමානපරියායකථාභාවතො. ‘‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති එතෙනෙව සිද්ධත්තා න නීලාදිඅභිභායතනානි වත්තබ්බානීති චෙ? තං න. නීලාදීසු කතාධිකාරානං නීලාදිභාවස්සෙව අභිභවනකාරණත්තා. න හි තෙසං පරිසුද්ධාපරිසුද්ධවණ්ණානං පරිත්තතා වා අප්පමාණතා වා අභිභවනකාරණං, අථ ඛො නීලාදිභාවො එවාති. එතෙසු ච පරිත්තාදිකසිණරූපෙසු යං යං චරිතස්ස ඉමානි අභිභායතනානි ඉජ්ඣන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙසු පනා’’තිආදි වුත්තං. සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙනාති නීලවණ්ණනීලනිදස්සනනීලනිභාසානං සාධාරණවසෙන. වණ්ණවසෙනාති සභාවවණ්ණවසෙන. නිදස්සනවසෙනාති පස්සිතබ්බතාවසෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවිඤ්ඤාණවීථියා ගහෙතබ්බතාවසෙන. ඔභාසවසෙනාති සප්පභාසතාය අවභාසනවසෙන.

अध्यात्म रूपों की अनभिभवनीयता उनके बाहरी रूपों के समान स्पष्ट न होने के कारण है, और देशना-विलास को यथोक्त व्यवस्था के वश से समझना चाहिए, क्योंकि विनेय (शिष्यों) के आशय के वश से विद्यमान पर्याय-कथा का भाव है। यदि कहें कि 'सुवर्ण-दुर्वर्ण' इसी से सिद्ध हो जाने के कारण नील आदि अभिभायतन नहीं कहने चाहिए? तो वह ठीक नहीं है। क्योंकि नील आदि में किए गए अधिकार (अभ्यास) वालों के लिए नील आदि भाव ही अभिभवन का कारण है। उन परिशुद्ध और अपरिशुद्ध वर्णों की परित्तता या अप्रमाणता अभिभवन का कारण नहीं है, बल्कि नील आदि भाव ही है। और इन परित्त आदि कसिण-रूपों में जिस-जिस चरित (स्वभाव) वाले के लिए ये अभिभायतन सिद्ध होते हैं, उसे दिखाने के लिए 'इनमें तो' आदि कहा गया है। 'सर्व-संग्राहक के वश से' अर्थात् नील वर्ण, नील निदर्शन और नील निभास के साधारण होने के वश से। 'वर्ण के वश से' अर्थात् स्वभाव-वर्ण के वश से। 'निदर्शन के वश से' अर्थात् देखे जाने योग्य होने के वश से, चक्षु-विज्ञान आदि विज्ञान-वीथि द्वारा ग्रहण किए जाने के वश से। 'आभास के वश से' अर्थात् प्रभा-सहित होने से प्रकाशित होने के वश से।

ඉච්ඡාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

इच्छा-सुत्त आदि की वर्णना (व्याख्या) समाप्त हुई।

6. විමොක්ඛසුත්තවණ්ණනා

६. विमोक्ष-सुत्त की वर्णना।

66. ඡට්ඨෙ (දී. නි. ටී. 2.129) කෙනට්ඨෙනාති කෙන සභාවෙන. සභාවො හි ඤාණෙන යාථාවතො අරණීයතො ඤාතබ්බතො ‘‘අත්ථො’’ති වුච්චති, සො එව [Pg.249] ත්ථ-කාරස්ස ට්ඨ-කාරං කත්වා ‘‘අට්ඨො’’ති වුත්තො. අධිමුච්චනට්ඨෙනාති අධිකං සවිසෙසං මුච්චනට්ඨෙන. එතෙන සතිපි සබ්බස්සපි රූපාවචරජ්ඣානස්ස වික්ඛම්භනවසෙන පටිපක්ඛතො විමුත්තභාවෙ යෙන භාවනාවිසෙසෙන තං ඣානං සාතිසයං පටිපක්ඛතො විමුච්චිත්වා පවත්තති, සො භාවනාවිසෙසො දීපිතො. භවති හි සමානජාතියුත්තොපි භාවනාවිසෙසෙන පවත්තිආකාරවිසෙසො. යථා තං සද්ධාවිමුත්තතො දිට්ඨිප්පත්තස්ස, තථා පච්චනීකධම්මෙහි සුට්ඨු විමුත්තතාය එව අනිග්ගහිතභාවෙන නිරාසඞ්කතාය අභිරතිවසෙන සුට්ඨු අධිමුච්චනට්ඨෙනපි විමොක්ඛො. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණෙ චා’’තිආදි. අයං පනත්ථොති අයං අධිමුච්චනට්ඨො පච්ඡිමෙ විමොක්ඛෙ නිරොධෙ නත්ථි. කෙවලො විමුත්තට්ඨො එව තත්ථ ලබ්භති, තං සයමෙව පරතො වක්ඛති.

६६. छठे (दी. नि. टी. 2.129) में 'केनट्ठेन' का अर्थ है किस स्वभाव से। स्वभाव ही ज्ञान के द्वारा यथार्थ रूप से जानने योग्य होने के कारण 'अत्थ' (अर्थ) कहा जाता है, वही 'त्थ' के स्थान पर 'ट्ठ' करके 'अट्ठो' कहा गया है। 'अधिमुच्चनट्ठेन' का अर्थ है अधिक विशेष रूप से मुक्त होने के अर्थ में। इससे यद्यपि सभी रूपावचर ध्यानों में विक्खम्भन (दबाने) के वश से प्रतिपक्ष से मुक्त होने का भाव है, फिर भी जिस भावना विशेष से वह ध्यान प्रतिपक्ष से अतिशय रूप से मुक्त होकर प्रवृत्त होता है, वह भावना विशेष यहाँ दर्शायी गई है। समान जाति वाला होने पर भी भावना विशेष के कारण प्रवृत्ति के आकार में विशेषता होती है। जैसे वह श्रद्धाविमुक्त से दृष्टि प्राप्त (व्यक्ति) के लिए होता है, वैसे ही प्रतिपक्ष धर्मों से भली-भांति मुक्त होने के कारण ही, अनिगृहीत होने से और नि:शंक होने से, अभिरति के वश से भली-भांति अधिमुक्त होने के अर्थ में भी विमोक्ष है। इसीलिए कहा गया है— 'आरम्मणे च' इत्यादि। 'अयं पनत्थो' (परन्तु यह अर्थ) अर्थात् यह अधिमुक्ति का अर्थ पिछले विमोक्ष (निरोध) में नहीं है। वहाँ केवल 'विमुक्त' अर्थ ही प्राप्त होता है, उसे वह स्वयं आगे कहेंगे।

රූපීති යෙනායං සසන්තතිපරියාපන්නෙන රූපෙන සමන්නාගතො, තං යස්ස ඣානස්ස හෙතුභාවෙන විසිට්ඨරූපං හොති, යෙන විසිට්ඨෙන රූපෙන ‘‘රූපී’’ති වුච්චෙය්‍ය රූපීසද්දස්ස අතිසයත්ථදීපනතො, තදෙව සසන්තතිපරියාපන්නරූපස්ස වසෙන පටිලද්ධජ්ඣානං ඉධ පරමත්ථතො රූපිභාවසාධකන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්තිආදි. රූපජ්ඣානං රූපං උත්තරපදලොපෙන. රූපානීති පනෙත්ථ පුරිමපදලොපො දට්ඨබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘නීලකසිණාදීනි රූපානී’’ති. රූපෙ කසිණරූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, සා එතස්ස අත්ථීති රූපසඤ්ඤී, සඤ්ඤාසීසෙන ඣානං වදති. තප්පටිපක්ඛෙන අරූපසඤ්ඤී. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣත්තං න රූපසඤ්ඤී’’තිආදි.

'रूपी' का अर्थ है—जिस अपनी संतति में शामिल रूप से यह युक्त है, वह जिस ध्यान के लिए हेतु होने के कारण विशिष्ट रूप होता है, जिस विशिष्ट रूप के कारण 'रूपी' कहा जाए, क्योंकि 'रूपी' शब्द अतिशय अर्थ को प्रकट करता है, वही अपनी संतति में शामिल रूप के वश से प्राप्त ध्यान यहाँ परमार्थतः 'रूपी' भाव को सिद्ध करने वाला समझना चाहिए। इसीलिए कहा गया है— 'अज्झत्तं' (अध्यात्म) इत्यादि। 'रूपज्झानं' (रूप ध्यान) में उत्तर पद का लोप होने से 'रूप' शेष रहा। 'रूपानी' (रूपों को) यहाँ पूर्व पद का लोप समझना चाहिए। इसीलिए कहा गया है— 'नीलकसिणादीनि रूपानी' (नील कसिण आदि रूप)। रूप में अर्थात् कसिण रूप में जो संज्ञा है वह 'रूपसंज्ञा' है, वह जिसकी है वह 'रूपसंज्ञी' है, यहाँ संज्ञा के माध्यम से ध्यान को कहा गया है। उसके प्रतिपक्ष से 'अरूपसंज्ञी' है। इसीलिए कहा गया है— 'अज्झत्तं न रूपसञ्ञी' (अध्यात्म में रूपसंज्ञी नहीं) इत्यादि।

අන්තො අප්පනායං ‘‘සුභ’’න්ති ආභොගො නත්ථීති ඉමිනා පුබ්බාභොගවසෙන තථා අධිමුත්ති සියාති දස්සෙති. එවඤ්හෙත්ථ තථාවත්තබ්බතාපත්තිචොදනා අනවට්ඨානා හොති. යස්මා සුවිසුද්ධෙසු නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු තත්ථ කතාධිකාරානං අභිරතිවසෙන සුට්ඨු අධිමුච්චනට්ඨො සම්භවති, තස්මා අට්ඨකථායං තථා තතියො විමොක්ඛො සංවණ්ණිතො. යස්මා පන මෙත්තාදිවසෙන පවත්තමානා භාවනා සත්තෙ අප්පටිකූලතො දහන්ති, තෙ සුභතො අධිමුච්චිත්වා පවත්තති, තස්මා පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.212-213) බ්‍රහ්මවිහාරභාවනා ‘‘සුභවිමොක්ඛො’’ති වුත්තා. තයිදං උභයම්පි තෙන තෙන පරියායෙන වුත්තත්තා න විරුජ්ඣතීති දට්ඨබ්බං.

अर्पणा (समाधि) के भीतर 'शुभ' ऐसा विचार (आभोग) नहीं है, इससे यह दर्शाते हैं कि पूर्व आभोग के वश से वैसी अधिमुक्ति हो सकती है। इस प्रकार यहाँ 'वैसा कहना चाहिए' इस आपत्ति का दोष नहीं रहता। चूंकि भली-भांति शुद्ध नील आदि वर्ण कसिणों में, वहाँ किए गए अधिकार (अभ्यास) वालों की अभिरति के वश से भली-भांति अधिमुक्ति का अर्थ संभव है, इसलिए अट्ठकथा में तीसरे विमोक्ष की वैसी व्याख्या की गई है। परन्तु चूंकि मैत्री आदि के वश से प्रवृत्त होने वाली भावनाएं सत्त्वों को अप्रतिकूल रूप में देखती हैं, वे शुभ के रूप में अधिमुक्त होकर प्रवृत्त होती हैं, इसलिए पटिसम्भिदामग्ग (पटि. म. 1.212-213) में ब्रह्मविहार भावना को 'शुभ विमोक्ष' कहा गया है। यह दोनों ही उस-उस पर्याय (दृष्टिकोण) से कहे जाने के कारण विरुद्ध नहीं हैं, ऐसा समझना चाहिए।

සබ්බසොති [Pg.250] අනවසෙසතො. න හි චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං එකදෙසොපි තත්ථ අවසිස්සති. විස්සට්ඨත්තාති යථාපරිච්ඡින්නකාලෙ නිරොධිතත්තා. උත්තමො විමොක්ඛො නාම අරියෙහෙව සමාපජ්ජිතබ්බතො අරියඵලපරියොසානත්තා දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානප්පත්තිභාවතො ච.

'सब्बसो' (सब प्रकार से) का अर्थ है बिना किसी शेष के। क्योंकि वहाँ चार अरूप स्कन्धों का एक अंश भी शेष नहीं रहता। 'विस्सट्ठत्ता' का अर्थ है यथा-निश्चित समय पर निरुद्ध होने के कारण। 'उत्तम विमोक्ष' नाम इसलिए है क्योंकि यह आर्यों द्वारा ही प्राप्त करने योग्य है, आर्य फल में इसकी समाप्ति होती है और इसी जन्म में निर्वाण की प्राप्ति का भाव होने के कारण।

විමොක්ඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

विमोक्ष सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

7. අනරියවොහාරසුත්තවණ්ණනා

७. अनर्य-व्यवहार सुत्त की व्याख्या।

67. සත්තමෙ අනරියානං ලාමකානං වොහාරො අනරියවොහාරො. දිට්ඨවාදිතාති දිට්ඨං මයාති එවං වාදිතා. එවං සෙසෙසුපි. එත්ථ ච තංතංසමුට්ඨාපකචෙතනාවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘යාහි චෙතනාහී’’තිආදි.

६७. सातवें में, अनर्यों (नीच लोगों) का व्यवहार 'अनर्य-व्यवहार' है। 'दिट्ठवादित' का अर्थ है 'मैंने देखा' ऐसा कहने वाला। इसी प्रकार शेष में भी। यहाँ उन-उन (वचनों) को उत्पन्न करने वाली चेतना के वश से अर्थ समझना चाहिए। इसीलिए कहा गया है— 'याहि चेतनाहि' (जिन चेतनाओं से) इत्यादि।

අනරියවොහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अनर्य-व्यवहार सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

9. පරිසාසුත්තවණ්ණනා

९. परिसा (पर्षद/सभा) सुत्त की व्याख्या।

69. නවමෙ (දී. නි. ටී. 2.172) සමාගන්තබ්බතො, සමාගච්ඡතීති වා සමාගමො, පරිසා. බිම්බිසාරප්පමුඛො සමාගමො බිම්බිසාරසමාගමො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. බිම්බිසාර…පෙ… සමාගමසදිසං ඛත්තියපරිසන්ති යොජනා. අඤ්ඤෙසු චක්කවාළෙසුපි ලබ්භතෙව සත්ථු ඛත්තියපරිසාදිඋපසඞ්කමනං. ආදිතො තෙහි සද්ධිං සත්ථු භාසනං ආලාපො, කථනප්පටිකථනං සල්ලාපො. ධම්මූපසංහිතා පුච්ඡාපටිපුච්ඡා ධම්මසාකච්ඡා. සණ්ඨානං පටිච්ච කථිතං සණ්ඨානපරියායත්තා වණ්ණ-සද්දස්ස ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.138) විය. තෙසන්ති පදං උභයපදාපෙක්ඛං ‘‘තෙසම්පි ලක්ඛණසණ්ඨානං විය සත්ථු සරීරසණ්ඨානං තෙසං කෙවලං පඤ්ඤායති එවා’’ති. නාපි ආමුත්තමණිකුණ්ඩලො භගවා හොතීති යොජනා. ඡින්නස්සරාති ද්විධා භින්නස්සරා. ගග්ගරස්සරාති ජජ්ජරිතස්සරා. භාසන්තරන්ති තෙසං සත්තානං භාසාතො අඤ්ඤං භාසං. වීමංසාති චින්තනා. කිමත්ථං…පෙ… දෙසෙතීති ඉදං නනු අත්තානං ජානාපෙත්වා ධම්මෙ කථිතෙ තෙසං සාතිසයො [Pg.251] පසාදො හොතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන වුත්තං? යෙසං අත්තානං අජානාපෙත්වාව ධම්මෙ කථිතෙ පසාදො හොති, න ජානාපෙත්වා, තාදිසෙ සන්ධාය සත්ථා තථා කරොති. තත්ථ පයොජනමාහ ‘‘වාසනත්ථායා’’ති. එවං සුතොපීති එවං අවිඤ්ඤාතදෙසකො අවිඤ්ඤාතාගමනොපි සුතො ධම්මො අත්තනො ධම්මසුධම්මතායෙව අනාගතෙ පච්චයො හොති සුණන්තස්ස.

६९. नौवें (दी. नि. टी. 2.172) में, एकत्रित होने के कारण या जहाँ एकत्रित होते हैं, वह 'समागम' अर्थात् 'परिसा' (सभा) है। बिम्बिसार प्रमुख समागम 'बिम्बिसार समागम' है। शेष दो में भी यही नियम है। बिम्बिसार...पे... समागम के समान क्षत्रिय सभा, ऐसा योजन (अन्वय) है। अन्य चक्रवालो में भी शास्ता (बुद्ध) का क्षत्रिय सभा आदि में जाना पाया ही जाता है। प्रारंभ में उनके साथ शास्ता का बोलना 'आलाप' है, बातचीत करना 'सल्लाप' है। धर्म से संबंधित प्रश्न और प्रति-प्रश्न 'धर्म-साकच्छा' (धर्म चर्चा) है। 'वण्ण' (वर्ण) शब्द यहाँ संस्थान (आकृति) के आधार पर कहा गया है, क्योंकि यह संस्थान का पर्याय है, जैसे 'महांतं हत्थिराजवण्णं अभिनिम्मिनित्वा' (महान हस्तिराज का रूप निर्मित करके) इत्यादि (सं. नि. 1.138) में। 'तेसं' (उनका) यह पद दोनों पदों की अपेक्षा रखता है— 'उनके लक्षण और संस्थान के समान शास्ता के शरीर का संस्थान केवल उन्हें ही प्रतीत होता है'। भगवान मणि और कुंडल धारण किए हुए नहीं होते, ऐसा अन्वय है। 'छिन्नस्सरा' का अर्थ है दो भागों में फटी हुई आवाज वाले। 'गग्गरस्सरा' का अर्थ है जर्जर आवाज वाले। 'भासंतरं' का अर्थ है उन सत्त्वों की भाषा से भिन्न भाषा। 'वीमंसा' का अर्थ है चिंतन। 'किसलिए...पे... उपदेश देते हैं'—क्या यह इस अभिप्राय से कहा गया है कि अपने आप को जनाकर (परिचय देकर) धर्म कहने पर उन्हें अतिशय प्रसन्नता होती है? जिन्हें अपने आप को बिना जनाए ही धर्म कहने पर प्रसन्नता होती है, जनाकर नहीं, उनके संदर्भ में शास्ता वैसा करते हैं। वहाँ प्रयोजन कहते हैं— 'वासना के लिए'। 'एवं सुतोपि' (इस प्रकार सुना हुआ भी)—इस प्रकार अज्ञात उपदेशक और अज्ञात आगमन वाले से भी सुना हुआ धर्म, सुनने वाले के लिए भविष्य में अपने धर्म की सुधर्मता के कारण ही प्रत्यय (हेतु) होता है।

පරිසාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

परिसा सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

10. භූමිචාලසුත්තවණ්ණනා

१०. भूमिचाल सुत्त की व्याख्या।

70. දසමෙ (දී. නි. ටී. 2.167; සං. නි. ටී. 2.5.822) උදෙනයක්ඛස්ස චෙතියට්ඨානෙති උදෙනස්ස නාම යක්ඛස්ස ආයතනභාවෙන ඉට්ඨකාහි කතෙ මහාජනස්ස චිත්තීකතට්ඨානෙ. කතවිහාරොති භගවන්තං උද්දිස්ස කතවිහාරො. වුච්චතීති පුරිමවොහාරෙන ‘‘උදෙනං චෙතිය’’න්ති වුච්චති. ගොතමකාදීසුපීති ‘‘ගොතමකං චෙතිය’’න්තිආදීසුපි. එසෙව නයොති චෙතියට්ඨානෙ කතවිහාරභාවං අතිදිසති. තථා හි සත්තම්බන්ති කිකිස්ස රඤ්ඤො ධීතරො සත්ත කුමාරියො සංවෙගජාතා ගෙහතො නික්ඛමිත්වා තත්ථ පධානං පදහිංසු, තං ඨානං ‘‘සත්තම්බං චෙතිය’’න්ති වදන්ති. බහුපුත්තකන්ති ච බහුපාරොහො එකො නිග්‍රොධරුක්ඛො, තස්මිං අධිවත්ථං දෙවතං බහූ මනුස්සා පුත්තෙ පත්ථෙන්ති, තදුපාදාය තං ඨානං ‘‘බහුපුත්තකං චෙතිය’’න්ති පඤ්ඤායිත්ථ. සාරන්දදස්ස නාම යක්ඛස්ස වසිතට්ඨානං, චාපාලස්ස නාම යක්ඛස්ස වසිතට්ඨානං, ඉති සබ්බානෙවෙතානි බුද්ධුප්පාදතො පුබ්බදෙවතා පරිග්ගහෙත්වා චෙතියවොහාරෙන වොහරිතානි, භගවතො විහාරෙ කතෙපි තථෙව සඤ්ජානන්ති. රමණීයාති එත්ථ වෙසාලියා තාව භූමිභාගසම්පත්තියා සුලභපිණ්ඩතාය රමණීයභාවො වෙදිතබ්බො. විහාරානං පන නගරතො නාතිදූරතාය නච්චාසන්නතාය ගමනාගමනසම්පත්තියා අනාකිණ්ණවිහාරට්ඨානතාය ඡායුදකසම්පත්තියා පවිවෙකපතිරූපතාය ච රමණීයතා දට්ඨබ්බා.

७०. दसवें (दी. नि. टी. 2.167; सं. नि. टी. 2.5.822) में 'उदेन यक्ष के चैत्य स्थान में' का अर्थ है—उदेन नामक यक्ष के आयतन (निवास) के रूप में ईंटों से निर्मित और जनसाधारण द्वारा सम्मानित स्थान। 'कृतविहार' का अर्थ है—भगवान के उद्देश्य से बनाया गया विहार। 'कहा जाता है' का अर्थ है—पूर्व के व्यवहार (नाम) के अनुसार 'उदेन चैत्य' कहा जाता है। 'गोतमक आदि में भी' का अर्थ है—'गोतमक चैत्य' आदि में भी। 'यही विधि है'—यह चैत्य के स्थान पर विहार होने की स्थिति को अतिदिष्ट करता है। जैसे कि 'सत्तम्ब' (सात आम)—राजा किकी की सात पुत्रियाँ (राजकुमारियाँ) संवेग उत्पन्न होने पर घर से निकलकर वहाँ प्रधान (तप) करने लगीं, उस स्थान को 'सत्तम्ब चैत्य' कहते हैं। 'बहुपुत्तक'—एक बहुत सी जटाओं वाला बरगद का वृक्ष था, वहाँ अधिष्ठित देवता से बहुत से मनुष्य पुत्रों की प्रार्थना करते थे, उसे लेकर वह स्थान 'बहुपुत्तक चैत्य' के नाम से जाना गया। सारन्दद नामक यक्ष का निवास स्थान, चापाल नामक यक्ष का निवास स्थान—इस प्रकार ये सभी बुद्ध के प्रादुर्भाव से पहले देवताओं द्वारा ग्रहण किए जाने के कारण 'चैत्य' शब्द से व्यवहृत होते थे, भगवान के लिए विहार बना दिए जाने पर भी उन्हें उसी प्रकार जाना जाता है। 'रमणीय'—यहाँ वैशाली की भूमि की संपन्नता और सुलभ भिक्षा के कारण उसकी रमणीयता समझनी चाहिए। विहारों की रमणीयता नगर से न बहुत दूर और न बहुत पास होने के कारण आने-जाने की सुगमता, जनसंकुल न होने, छाया और जल की संपन्नता तथा विवेक (एकान्त) के अनुरूप होने से देखनी चाहिए।

වඩ්ඪිතාති භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිබ්‍රූහිතා. පුනප්පුනං කතාති භාවනාය බහුලීකරණෙන අපරාපරං පවත්තිතා. යුත්තයානං විය කතාති යථා [Pg.252] යුත්තමාජඤ්ඤයානං ඡෙකෙන සාරථිනා අධිට්ඨිතං යථාරුචි පවත්තති, එවං යථාරුචි පවත්තිරහතං ගමිතා. පතිට්ඨානට්ඨෙනාති අධිට්ඨානට්ඨෙන. වත්ථු විය කතාති සබ්බසො උපක්කිලෙසවිසොධනෙන ඉද්ධිවිසයතාය පතිට්ඨානභාවතො සුවිසොධිතපරිස්සයවත්ථු විය කතා. අධිට්ඨිතාති පටිපක්ඛදූරීභාවතො සුභාවිතභාවෙන තංතංඅධිට්ඨානයොග්‍යතාය ඨපිතා. සමන්තතො චිතාති සබ්බභාගෙන භාවනුපචයං ගමිතා. තෙනාහ ‘‘සුවඩ්ඪිතා’’ති. සුට්ඨු සමාරද්ධාති ඉද්ධිභාවනාය සිඛාප්පත්තියා සම්මදෙව සංසෙවිතා.

'वर्धित' का अर्थ है—भावना की परिपूर्णता के कारण बढ़ाया गया। 'बार-बार किया गया' का अर्थ है—भावना के बहुलीकरण (अभ्यास) से बार-बार प्रवृत्त किया गया। 'जुते हुए वाहन के समान किया गया' का अर्थ है—जैसे एक कुशल सारथी द्वारा नियंत्रित श्रेष्ठ जुता हुआ वाहन इच्छानुसार चलता है, वैसे ही इसे इच्छानुसार चलने की अवस्था तक पहुँचाया गया। 'प्रतिष्ठान के अर्थ में' का अर्थ है—अधिष्ठान (दृढ़ निश्चय) के अर्थ में। 'वस्तु (आधार) के समान किया गया' का अर्थ है—सभी प्रकार से उपक्लेशों के शोधन द्वारा ऋद्धि के विषय के लिए आधार होने के कारण, भली-भाँति शोधित उपद्रव रहित भूमि के समान किया गया। 'अधिष्ठित' का अर्थ है—विपक्ष (बाधक तत्वों) के दूर होने से सुभावित होने के कारण उन-उन अधिष्ठानों की योग्यता में स्थापित। 'समन्ततः संचित' का अर्थ है—सभी ओर से भावना के उपचय (संग्रह) को प्राप्त। इसीलिए कहा—'सुवर्धित'। 'भली-भाँति आरब्ध' का अर्थ है—ऋद्धि-भावना की पराकाष्ठा (शिखर) तक पहुँचने के लिए सम्यक् रूप से सेवन किया गया।

අනියමෙනාති ‘‘යස්ස කස්සචී’’ති අනියමවචනෙන. නියමෙත්වාති ‘‘තථාගතස්සා’’ති සරූපදස්සනෙන නියමෙත්වා. ආයුප්පමාණන්ති (දී. නි. ටී. 1.40; දී. නි. අභි. ටී. 1.40) පරමායුප්පමාණං වදති. කිං පනෙත්ථ පරමායු නාම, කථං වා තං පරිච්ඡින්නප්පමාණන්ති? වුච්චතෙ – යො තෙසං තෙසං සත්තානං තස්මිං තස්මිං භවවිසෙසෙ පුරිමසිද්ධභවපත්ථනූපනිස්සයවසෙන සරීරාවයවවණ්ණසණ්ඨානප්පමාණාදිවිසෙසා විය තංතංගතිනිකායාදීසු යෙභුය්‍යෙන නියතපරිච්ඡෙදො ගබ්භසෙය්‍යකකාමාවචරදෙවරූපාවචරසත්තානං සුක්කසොණිතඋතුභොජනාදිඋතුආදිපච්චුප්පන්නපච්චයූපත්ථම්භිතො විපාකප්පබන්ධස්ස ඨිතිකාලනියමො. සො යථාසකං ඛණමත්තාවට්ඨායීනම්පි අත්තනො සහජාතානං රූපාරූපධම්මානං ඨපනාකාරවුත්තිතාය පවත්තනකානි රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානි යස්මා න කෙවලං තෙසං ඛණඨිතියා එව කාරණභාවෙන අනුපාලකානි, අථ ඛො යාව භවඞ්ගුපච්ඡෙදා අනුපබන්ධස්ස අවිච්ඡෙදහෙතුභාවෙනපි, තස්මා ආයුහෙතුකත්තා කාරණූපචාරෙන ආයු, උක්කංසපරිච්ඡෙදවසෙන පරමායූති ච වුච්චති. තං පන දෙවානං නෙරයිකානං උත්තරකුරුකානඤ්ච නියතපරිච්ඡෙදං. උත්තරකුරුකානං පන එකන්තනියතපරිච්ඡෙදමෙව, අවසිට්ඨමනුස්සපෙතතිරච්ඡානානං පන චිරට්ඨිතිසංවත්තනිකකම්මබහුලෙ කාලෙ තංකම්මසහිතසන්තානජනිතසුක්කසොණිතපච්චයානං තංමූලකානඤ්ච චන්දසූරියසමවිසමපරිවත්තනාදිජනිතඋතුආහාරාදිසමවිසමපච්චයානඤ්ච වසෙන චිරාචිරකාලතො අනියතපරිච්ඡෙදං, තස්ස ච යථා පුරිමසිද්ධභවපත්ථනාවසෙන තංතංගතිනිකායාදීසු වණ්ණසණ්ඨානාදිවිසෙසනියමො සිද්ධො දස්සනානුස්සවාදීහි, තථා ආදිතො ගහණසිද්ධියා. එවං තාසු තාසු උපපත්තීසු නිබ්බත්තසත්තානං යෙභුය්‍යෙන සමප්පමාණට්ඨිතිකාලං [Pg.253] දස්සනානුස්සවෙහි ලභිත්වා තංපරමතං අජ්ඣොසාය පවත්තිතභවපත්ථනාවසෙන ආදිතො පරිච්ඡෙදනියමො වෙදිතබ්බො. යස්මා පන කම්මං තාසු තාසු උපපත්තීසු යථා තංතංඋපපත්තිනියතවණ්ණාදිනිබ්බත්තනෙ සමත්ථං, එවං නියතායුපරිච්ඡෙදාසු උපපත්තීසු පරිච්ඡෙදාතික්කමෙන විපාකනිබ්බත්තනෙ සමත්ථං න හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘තස්මිං තස්මිං කාලෙ යං මනුස්සානං ආයුප්පමාණං, තං පරිපුණ්ණං කරොන්තො තිට්ඨෙය්‍යා’’ති.

'अनियम से' का अर्थ है—'जो कोई भी' इस अनिश्चित वचन से। 'नियत करके' का अर्थ है—'तथागत का' इस स्वरूप दर्शन से निश्चित करके। 'आयु-प्रमाण' (दी. नि. टी. 1.40; दी. नि. अभि. टी. 1.40) का अर्थ है—परम आयु-प्रमाण कहता है। यहाँ 'परम आयु' क्या है और उसका परिमाण कैसे निश्चित है? कहा जाता है—उन-उन सत्त्वों की उन-उन विशेष योनियों में, पूर्व-सिद्ध भव की प्रार्थना और उपनिषय के वश से, जैसे शरीर के अंगों, वर्ण, आकृति और प्रमाण आदि की विशिष्टता होती है, वैसे ही उन-उन गति-निकायों आदि में प्रायः निश्चित सीमा होती है—गर्भस्थ, कामावचर देव और रूपावचर सत्त्वों के लिए शुक्र, शोणित, ऋतु, भोजन आदि वर्तमान प्रत्ययों द्वारा समर्थित विपाक-प्रबंध (विपाक की निरंतरता) की स्थिति-काल का नियम। वह (आयु) अपने-अपने क्षण मात्र ठहरने वाले सहजात रूप और अरूप धर्मों को स्थापित करने के आकार में प्रवृत्त करने वाली रूप और अरूप जीवितिन्द्रिय है, क्योंकि वे न केवल उनके क्षणिक अस्तित्व के कारण स्वरूप रक्षक हैं, बल्कि भवांग के उच्छेद तक निरंतरता के अविच्छेद के हेतु भी हैं, इसलिए आयु का हेतु होने के कारण उपचार से 'आयु' और उत्कृष्ट सीमा के कारण 'परम आयु' कही जाती है। वह (आयु) देवों, नारकियों और उत्तरकुरु के निवासियों के लिए निश्चित सीमा वाली है। उत्तरकुरु के निवासियों के लिए तो वह एकांततः निश्चित सीमा वाली ही है; शेष मनुष्यों, प्रेतों और तिर्यंचों के लिए, दीर्घायु प्रदान करने वाले कर्मों की बहुलता वाले काल में, उस कर्म सहित संतान से जनित शुक्र-शोणित प्रत्ययों के कारण और उनके मूल वाले चन्द्र-सूर्य के सम-विषम परिवर्तन आदि से जनित ऋतु-आहार आदि सम-विषम प्रत्ययों के कारण, दीर्घ या अल्प काल होने से अनिश्चित सीमा वाली है। और जैसे पूर्व-सिद्ध भव की प्रार्थना के वश से उन-उन गति-निकायों आदि में वर्ण, आकृति आदि का विशेष नियम दर्शन और श्रवण आदि से सिद्ध है, वैसे ही आदि से ग्रहण की सिद्धि होती है। इस प्रकार उन-उन उपपत्तियों (जन्मों) में उत्पन्न सत्त्वों के प्रायः समान प्रमाण वाले स्थिति-काल को दर्शन और श्रवण से प्राप्त कर, उस परम सीमा में अभिनिवेश (आसक्ति) पूर्वक प्रवृत्त भव-प्रार्थना के वश से आदि से ही परिच्छेद (सीमा) का नियम समझना चाहिए। क्योंकि कर्म उन-उन उपपत्तियों में जैसे उन-उन उपपत्ति-नियत वर्ण आदि को उत्पन्न करने में समर्थ है, वैसे ही नियत आयु-सीमा वाली उपपत्तियों में सीमा का उल्लंघन करके विपाक उत्पन्न करने में समर्थ नहीं होता, इसलिए कहा गया है—'उस-उस काल में मनुष्यों का जो आयु-प्रमाण है, उसे पूर्ण करते हुए ठहर सकते हैं'।

මහාසීවත්ථෙරො පන ‘‘මහාබොධිසත්තානං චරිමභවෙ පටිසන්ධිදායිනො කම්මස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකතාසංවත්තනසමත්ථතං හදයෙ ඨපෙත්වා බුද්ධානඤ්ච ආයුසඞ්ඛාරස්ස පරිස්සයවික්ඛම්භනසමත්ථතා පාළියං ආගතා එවාති ඉමං භද්දකප්පමෙව තිට්ඨෙය්‍යා’’ති අවොච. ඛණ්ඩිච්චාදීහි අභිභුය්‍යතීති එතෙන යථා ඉද්ධිබලෙන ජරාය න පටිඝාතො, එවං තෙන මරණස්සපි න පටිඝාතොති අත්ථතො ආපන්නමෙවාති. ‘‘ක්ව සරො ඛිත්තො, ක්ව ච නිපතිතො’’ති අඤ්ඤථා වුට්ඨිතෙනපි ථෙරවාදෙන අට්ඨකථාවචනමෙව සමත්ථිතන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘යො පන වුච්චති…පෙ… නියාමිත’’න්ති.

महासीव स्थविर ने तो "महाबोधिसत्वों के अंतिम भव में प्रतिसन्धि देने वाले कर्म की असंख्येय आयु वाली स्थिति में प्रवृत्त होने की समर्थता को हृदय में रखकर और बुद्धों के आयु-संस्कार के उपद्रवों को रोकने की समर्थता पालि (मूल पाठ) में आई ही है, अतः वे इसी भद्रकल्प तक ठहर सकते हैं" - ऐसा कहा। "खण्डित दाँत आदि से अभिभूत होता है" - इससे जैसे ऋद्धिबल से जरा (बुढ़ापे) का प्रतिघात नहीं होता, वैसे ही उससे मरण का भी प्रतिघात नहीं होता, यह अर्थतः सिद्ध ही है। "कहाँ बाण छोड़ा गया और कहाँ गिरा" - इस प्रकार अन्यथा प्रवृत्त हुए थेरवाद (स्थविरवाद) के द्वारा भी अट्ठकथा के वचन का ही समर्थन किया गया है, ऐसा समझना चाहिए। इसीलिए कहा गया है - "जो कहा जाता है... पे... नियमित है"।

ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙති ථූලෙ සඤ්ඤුප්පාදනෙ. ථූලසඤ්ඤුප්පාදනඤ්හෙතං ‘‘තිට්ඨතු භගවා කප්ප’’න්ති සකලං කප්පං අවට්ඨානයාචනාය, යදිදං ‘‘යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා’’තිආදිනා අඤ්ඤාපදෙසෙන අත්තනො චතුරිද්ධිපාදභාවනානුභාවෙන කප්පං අවට්ඨානසමත්ථතාවිභාවනං. ඔභාසෙති පාකටවචනෙ. පාකටවචනඤ්හෙතං, යදිදං පරියායං මුඤ්චිත්වා උජුකමෙව අත්තනො අධිප්පායවිභාවනං. පරියුට්ඨිතචිත්තොති යථා කිඤ්චි අත්ථානත්ථං සල්ලක්ඛෙතුං න සක්කා, එවං අභිභූතචිත්තො. සො පන අභිභවො මහතා උදකොඝෙන අප්පකස්ස උදකස්ස අජ්ඣොත්ථරණං විය අහොසීති වුත්තං ‘‘අජ්ඣොත්ථටචිත්තො’’ති. අඤ්ඤොති ථෙරතො, අරියෙහි වා අඤ්ඤොපි යො කොචි පුථුජ්ජනො. පුථුජ්ජනග්ගහණඤ්චෙත්ථ යථා සබ්බෙන සබ්බං අප්පහීනවිපල්ලාසො මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තො කිඤ්චි අත්ථානත්ථං සල්ලක්ඛෙතුං න සක්කොති, එවං ථෙරො භගවතා කතනිමිත්තොභාසං සබ්බසො න සල්ලක්ඛෙසීති දස්සනත්ථං. තෙනාහ ‘‘මාරො හී’’තිආදි.

"औदारिक निमित्त" का अर्थ है स्थूल संज्ञा उत्पन्न करना। यह स्थूल संज्ञा उत्पन्न करना "भगवान् कल्प भर ठहरें" - इस प्रकार पूरे कल्प तक ठहरने की याचना के लिए है, जो कि "आनन्द, जिसके द्वारा भी चार ऋद्धिपाद भावित किए गए हैं" इत्यादि अन्य माध्यम से अपने चार ऋद्धिपादों की भावना के प्रभाव से कल्प भर ठहरने की समर्थता को प्रकट करना है। "ओभास" (प्रकाश/स्पष्टीकरण) का अर्थ है प्रकट वचन। यह प्रकट वचन है, जो कि पर्याय (घुमाव-फिराव) को छोड़कर सीधे ही अपने अभिप्राय को प्रकट करना है। "पर्युत्थित चित्त" का अर्थ है ऐसा अभिभूत चित्त जिससे किसी हित-अहित का लक्ष्य करना संभव न हो। वह अभिभूत होना वैसे ही था जैसे जल के बड़े वेग द्वारा थोड़े से जल को दबा देना, इसीलिए "अज्झोत्थटचित्त" (दबा हुआ चित्त) कहा गया है। "अन्य" का अर्थ है स्थविर से भिन्न, अथवा आर्यों से भिन्न कोई भी अन्य पृथग्जन। यहाँ पृथग्जन का ग्रहण इसलिए है ताकि यह दिखाया जा सके कि जैसे पूरी तरह से अविहीन-विपर्यास वाला व्यक्ति मार द्वारा पर्युत्थित चित्त होने पर किसी हित-अहित को नहीं समझ पाता, वैसे ही स्थविर ने भगवान् द्वारा किए गए निमित्त और ओभास को सर्वथा नहीं समझा। इसीलिए "मार ही..." इत्यादि कहा गया है।

චත්තාරො [Pg.254] විපල්ලාසාති අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො, චිත්තවිපල්ලාසො, දුක්ඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො, චිත්තවිපල්ලාසොති ඉමෙ චත්තාරො විපල්ලාසා. තෙනාති යදිපි ඉතරෙ අට්ඨ විපල්ලාසා පහීනා, තථාපි යථාවුත්තානං චතුන්නං විපල්ලාසානං අප්පහීනභාවෙන. අස්සාති ථෙරස්ස. මද්දතීති ඵුසනමත්තෙන මද්දන්තො විය හොති, අඤ්ඤථා තෙන මද්දිතෙ සත්තානං මරණමෙව සියා. කිං සක්ඛිස්සති, න සක්ඛිස්සතීති අධිප්පායො. කස්මා න සක්ඛිස්සති, නනු එස අග්ගසාවකස්ස කුච්ඡිං පවිට්ඨොති? සච්චං පවිට්ඨො, තඤ්ච ඛො අත්තනො ආනුභාවදස්සනත්ථං, න විබාධනාධිප්පායෙන. විබාධනාධිප්පායෙන පන ඉධ ‘‘කිං සක්ඛිස්සතී’’ති වුත්තං හදයමද්දනස්ස අධිකතත්තා. නිමිත්තොභාසන්ති එත්ථ ‘‘තිට්ඨතු භගවා කප්ප’’න්ති සකලකප්පං අවට්ඨානයාචනාය ‘‘යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා’’තිආදිනා අඤ්ඤාපදෙසෙන අත්තනො චතුරිද්ධිපාදභාවනානුභාවෙන කප්පං අවට්ඨානසමත්ථතාවසෙන සඤ්ඤුප්පාදනං නිමිත්තං. තථා පන පරියායං මුඤ්චිත්වා උජුකමෙව අත්තනො අධිප්පායවිභාවනං ඔභාසො. ජානන්තොයෙවාති මාරෙන පරියුට්ඨිතභාවං ජානන්තොයෙව. අත්තනො අපරාධහෙතුතො සත්තානං සොකො තනුකො හොති, න බලවාති ආහ ‘‘දොසාරොපනෙන සොකතනුකරණත්ථ’’න්ති. කිං පන ථෙරො මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තකාලෙ පවත්තිං පච්ඡා ජානාතීති? න ජානාති සභාවෙන, බුද්ධානුභාවෙන පන ජානාති.

"चार विपर्यास" - अशुभ में "शुभ" की संज्ञा का विपर्यास और चित्त का विपर्यास; दुःख में "सुख" की संज्ञा का विपर्यास और चित्त का विपर्यास - ये चार विपर्यास हैं। "उससे" का अर्थ है - यद्यपि अन्य आठ विपर्यास प्रहीण (नष्ट) हो चुके थे, फिर भी उक्त चार विपर्यासों के प्रहीण न होने के कारण। "उसका" का अर्थ है स्थविर का। "मथता है" का अर्थ है मात्र स्पर्श करने से ही मथने के समान होता है, अन्यथा उसके द्वारा मथने पर प्राणियों की मृत्यु ही हो जाती। "क्या कर सकेगा" का अभिप्राय है कि "नहीं कर सकेगा"। "क्यों नहीं कर सकेगा, क्या वह अग्रश्रावक की कुक्षि (पेट) में प्रविष्ट नहीं हुआ था?" सत्य है, प्रविष्ट हुआ था, किन्तु वह अपना प्रभाव दिखाने के लिए था, न कि पीड़ा पहुँचाने के अभिप्राय से। किन्तु यहाँ हृदय को मथने की प्रधानता होने के कारण पीड़ा पहुँचाने के अभिप्राय से "क्या कर सकेगा" कहा गया है। "निमित्त और ओभास" - यहाँ "भगवान् कल्प भर ठहरें" इस प्रकार पूरे कल्प तक ठहरने की याचना के लिए "आनन्द, जिसके द्वारा भी चार ऋद्धिपाद भावित किए गए हैं" इत्यादि अन्य माध्यम से अपने चार ऋद्धिपादों की भावना के प्रभाव से कल्प भर ठहरने की समर्थता के रूप में संज्ञा उत्पन्न करना "निमित्त" है। और वैसे ही पर्याय को छोड़कर सीधे ही अपने अभिप्राय को प्रकट करना "ओभास" है। "जानते हुए ही" का अर्थ है मार द्वारा पर्युत्थित होने की अवस्था को जानते हुए ही। अपने अपराध के कारण प्राणियों का शोक हल्का होता है, प्रबल नहीं, इसीलिए कहा गया है - "दोषारोपण द्वारा शोक को कम करने के लिए"। क्या स्थविर मार द्वारा पर्युत्थित चित्त के समय की घटना को बाद में जानते हैं? स्वभाव से नहीं जानते, किन्तु बुद्ध के प्रभाव से जानते हैं।

ගච්ඡ ත්වං, ආනන්දාති යස්මා දිවාවිහාරත්ථාය ඉධාගතො, තස්මා, ආනන්ද, ගච්ඡ ත්වං යථාරුචිතට්ඨානං දිවාවිහාරාය. තෙනාහ ‘‘යස්සදානි කාලං මඤ්ඤසී’’ති. අනත්ථෙ නියොජෙන්තො ගුණමාරණෙන මාරෙති, විරාගවිබන්ධනෙන වා ජාතිනිමිත්තතාය තත්ථ තත්ථ ජාතං මාරෙන්තො විය හොතීති ‘‘මාරෙතීති මාරො’’ති වුත්තං. අති විය පාපතාය පාපිමා. කණ්හධම්මෙහි සමන්නාගතො කණ්හො. විරාගාදිගුණානං අන්තකරණතො අන්තකො. සත්තානං අනත්ථාවහං පටිපත්තිං න මුඤ්චතීති නමුචි. අත්තනො මාරපාසෙන පමත්තෙ බන්ධති, පමත්තා වා බන්ධූ එතස්සාති පමත්තබන්ධු. සත්තමසත්තාහතො පරං සත්ත අහානි සන්ධායාහ ‘‘අට්ඨමෙ සත්තාහෙ’’ති න පන පල්ලඞ්කසත්තාහාදි විය නියතකිච්චස්ස අට්ඨමසත්තාහස්ස නාම ලබ්භනතො. සත්තමසත්තාහස්ස හි පරතො අජපාලනිග්‍රොධමූලෙ [Pg.255] මහාබ්‍රහ්මුනො සක්කස්ස ච දෙවරඤ්ඤො පටිඤ්ඤාතධම්මදෙසනං භගවන්තං ඤත්වා ‘‘ඉදානි සත්තෙ ධම්මදෙසනාය මම විසයං සමතික්කමාපෙස්සතී’’ති සඤ්ජාතදොමනස්සො හුත්වා ඨිතො චින්තෙසි – ‘‘හන්ද දානාහං නං උපායෙන පරිනිබ්බාපෙස්සාමි, එවමස්ස මනොරථො අඤ්ඤථත්තං ගමිස්සති, මම ච මනොරථො ඉජ්ඣිස්සතී’’ති. එවං පන චින්තෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං ඨිතො ‘‘පරිනිබ්බාතු දානි, භන්තෙ, භගවා’’තිආදිනා පරිනිබ්බානං යාචි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අට්ඨමෙ සත්තාහෙ’’තිආදි. තත්ථ අජ්ජාති ආයුසඞ්ඛාරොස්සජ්ජනදිවසං සන්ධායාහ. භගවා චස්ස අතිබන්ධනාධිප්පායං ජානන්තොපි තං අනාවිකත්වා පරිනිබ්බානස්ස අකාලභාවමෙව පකාසෙන්තො යාචනං පටික්ඛිපි. තෙනාහ ‘‘න තාවාහ’’න්තිආදි.

'हे आनंद, तुम जाओ', क्योंकि तुम यहाँ दिवाविहार (दिन के विश्राम) के लिए आए हो, इसलिए 'हे आनंद, तुम अपनी रुचि के अनुसार दिवाविहार के लिए स्थान पर जाओ'। इसीलिए कहा गया है— 'जिसका अब तुम समय समझते हो'। अनर्थ में नियुक्त करने के कारण गुणों के विनाश से मारता है, या विराग के प्रतिबन्ध द्वारा जाति-निमित्त होने से जहाँ-तहाँ उत्पन्न होने वाले को मारने के समान होता है, इसलिए 'मारता है सो मार (मरण)' कहा गया है। अत्यंत पापी होने के कारण 'पापी' है। कृष्ण (काले) धर्मों से युक्त होने के कारण 'कृष्ण' है। विराग आदि गुणों का अंत करने के कारण 'अंतक' है। प्राणियों को अनर्थकारी प्रतिपत्ति (आचरण) से नहीं छोड़ता, इसलिए 'नमुचि' है। अपने मार-पाश से प्रमत्त (प्रमादी) लोगों को बाँधता है, अथवा प्रमत्त लोग इसके बंधु हैं, इसलिए 'प्रमत्तबन्धु' है। सातवें सप्ताह के बाद के सात दिनों के संदर्भ में 'आठवें सप्ताह में' कहा गया है, न कि पल्यंक-सप्ताह आदि की तरह नियत कृत्य वाले आठवें सप्ताह का नाम प्राप्त होने से। सातवें सप्ताह के बाद अजपाल निग्रोध वृक्ष के मूल में महाब्रह्मा और देवराज शक्र को धर्म-देशना की प्रतिज्ञा करने वाले भगवान को जानकर, 'अब यह प्राणियों को धर्म-देशना द्वारा मेरे विषय (अधिकार क्षेत्र) से मुक्त करा देगा'—ऐसा सोचकर वह (मार) दुखी होकर खड़ा हुआ और सोचने लगा— 'अहो! अब मैं इसे उपाय से परिनिर्वाण करा दूँगा, इस प्रकार इसका मनोरथ अन्यथा हो जाएगा और मेरा मनोरथ सिद्ध होगा।' ऐसा सोचकर भगवान के पास जाकर एक ओर खड़ा होकर 'भन्ते! अब भगवान परिनिर्वाण प्राप्त करें' आदि कहकर परिनिर्वाण की याचना की। उसी के संदर्भ में 'आठवें सप्ताह में' आदि कहा गया है। वहाँ 'आज' शब्द आयु-संस्कार के त्याग के दिन के संदर्भ में कहा गया है। भगवान ने उसके अति-बंधन के अभिप्राय को जानते हुए भी उसे प्रकट न करते हुए, परिनिर्वाण के अकाल (अनुचित समय) होने को ही प्रकाशित करते हुए याचना को अस्वीकार कर दिया। इसीलिए 'न तावाहं' (मैं तब तक नहीं...) आदि कहा गया है।

මග්ගවසෙන බ්‍යත්තාති සච්චසම්පටිවෙධවෙය්‍යත්තියෙන බ්‍යත්තා. තථෙව විනීතාති මග්ගවසෙනෙව කිලෙසානං සමුච්ඡෙදවිනයෙන විනීතා. තථා විසාරදාති අරියමග්ගාධිගමෙනෙව සත්ථුසාසනෙ වෙසාරජ්ජප්පත්තියා විසාරදා, සාරජ්ජකරානං දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදිපාපධම්මානං විගමෙන විසාරදභාවං පත්තාති අත්ථො. යස්ස සුතස්ස වසෙන වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරණං සම්භවති, තං ඉධ උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන සුතන්ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘තෙපිටකවසෙනා’’ති. තිණ්ණං පිටකානං සමූහො තෙපිටකං, තීණි වා පිටකානි තිපිටකං, තිපිටකමෙව තෙපිටකං, තස්ස වසෙන. තමෙවාති යං තං තෙපිටකං සොතබ්බභාවෙන ‘‘සුත’’න්ති වුත්තං, තමෙව. ධම්මන්ති පරියත්තිධම්මං. ධාරෙන්තීති සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තසීහවසං විය අවිනස්සන්තං කත්වා සුප්පගුණසුප්පවත්තිභාවෙන ධාරෙන්ති හදයෙ ඨපෙන්ති. ඉති පරියත්තිධම්මවසෙන බහුස්සුතධම්මධරභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි පටිවෙධධම්මවසෙනපි තං දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. අරියධම්මස්සාති මග්ගඵලධම්මස්ස, නවවිධස්සපි වා ලොකුත්තරධම්මස්ස. අනුධම්මභූතන්ති අධිගමාය අනුරූපධම්මභූතං. අනුච්ඡවිකප්පටිපදන්ති ච තමෙව විපස්සනාධම්මමාහ, ඡබ්බිධා විසුද්ධියො වා. අනුධම්මන්ති තස්සා යථාවුත්තප්පටිපදාය අනුරූපං අභිසල්ලෙඛිතං අප්පිඡතාදිධම්මං. චරණසීලාති සමාදාය වත්තනසීලා. අනුමග්ගඵලධම්මො එතිස්සාති වා අනුධම්මා, වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනා. තස්සා චරණසීලා. අත්තනො ආචරියවාදන්ති අත්තනො ආචරියස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස වාදං. සදෙවකස්ස ලොකස්ස ආචාරසික්ඛාපනෙන ආචරියො, භගවා, තස්ස වාදො, චතුසච්චදෙසනා.

मार्ग के वश से 'व्यक्त' का अर्थ है सत्यों के संप्रतिवेध (साक्षात्कार) की कुशलता के कारण व्यक्त। उसी प्रकार 'विनीत' का अर्थ है मार्ग के वश से ही क्लेशों के समुच्छेद-विनय (पूर्ण उन्मूलन) द्वारा विनीत। उसी प्रकार 'विशारद' का अर्थ है आर्यमार्ग के अधिगम (प्राप्ति) से ही शास्ता के शासन में वैशारद्य (निर्भयता) प्राप्त करने के कारण विशारद; अर्थात् संकोच पैदा करने वाले दृष्टि और विचिकित्सा आदि पाप-धर्मों के दूर हो जाने से विशारद भाव को प्राप्त। जिस श्रुत (ज्ञान) के वश से वट्ट-दुःख (संसार-दुःख) से निस्तार संभव होता है, यहाँ उत्कृष्ट निर्देश द्वारा उसे ही 'श्रुत' अभिप्रेत है, इसलिए 'त्रिपिटक के वश से' कहा गया है। तीन पिटकों का समूह 'त्रैपिटक' है, अथवा तीन पिटक 'त्रिपिटक' हैं, त्रिपिटक ही त्रैपिटक है, उसके वश से। 'उसी को' अर्थात् जो वह त्रिपिटक सुनने योग्य होने के कारण 'श्रुत' कहा गया है, उसी को। 'धम्म' अर्थात् पर्यत्ति-धम्म। 'धारण करते हैं' अर्थात् स्वर्ण-पात्र में रखे हुए सिंह-वसा (सिंह की चर्बी) की तरह उसे नष्ट न होने देकर, सुप्रगुण (अच्छी तरह अभ्यास) और सुप्रवृत्त भाव से हृदय में स्थापित करते हैं। इस प्रकार पर्यत्ति-धम्म के वश से बहुश्रुत और धम्मधर होने के भाव को दिखाकर, अब प्रतिवेध-धम्म के वश से भी उसे दिखाने के लिए 'अथवा' आदि कहा गया है। 'आर्यधम्म का' अर्थात् मार्ग-फल रूप धम्म का, अथवा नौ प्रकार के लोकोत्तर धम्म का। 'अनुधम्मभूत' अर्थात् अधिगम (प्राप्ति) के अनुरूप धम्म स्वरूप। 'अनुरूप प्रतिपत्ति' (उचित आचरण) से उसी विपश्यना-धम्म को कहा गया है, अथवा छह प्रकार की विशुद्धियों को। 'अनुधम्म' अर्थात् उस यथोक्त प्रतिपत्ति के अनुरूप संलेख (अत्यधिक निर्मलता) वाले अल्पेच्छता आदि धम्म। 'चरणशीला' अर्थात् समादान कर आचरण करने के स्वभाव वाले। अथवा जिसके लिए मार्ग-फल धम्म 'अनुधम्म' है, वह है व्युत्थानगामिनी विपश्यना; उसके आचरण के स्वभाव वाले। 'अपने आचार्य के वाद को' अर्थात् अपने आचार्य सम्यक्सम्बुद्ध के वाद (सिद्धांत) को। देवों सहित लोक को आचार की शिक्षा देने के कारण भगवान 'आचार्य' हैं, उनका वाद चतुःसत्य देशना है।

ආචික්ඛිස්සන්තීති [Pg.256] ආදිතො කථෙස්සන්ති, අත්තනා උග්ගහිතනියාමෙන පරෙ උග්ගණ්හාපෙස්සන්තීති අත්ථො. දෙසෙස්සන්තීති වාචෙස්සන්ති, පාළිං සම්මා පබොධෙස්සන්තීති අත්ථො. පඤ්ඤපෙස්සන්තීති පජානාපෙස්සන්ති, සඞ්කාසෙස්සන්තීති අත්ථො. පට්ඨපෙස්සන්තීති පකාරෙහි ඨපෙස්සන්ති, පකාසෙස්සන්තීති අත්ථො. විවරිස්සන්තීති විවටං කරිස්සන්ති. විභජිස්සන්තීති විභත්තං කරිස්සන්ති. උත්තානීකරිස්සන්තීති අනුත්තානං ගම්භීරං උත්තානං පාකටං කරිස්සන්ති. සහධම්මෙනාති එත්ථ ධම්ම-සද්දො කාරණපරියායො ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු (විභ. 720) වියාති ආහ ‘‘සහෙතුකෙන සකාරණෙන වචනෙනා’’ති. සප්පාටිහාරියන්ති සනිස්සරණං. යථා පරවාදං භඤ්ජිත්වා සකවාදො පතිට්ඨහති, එවං හෙතුදාහරණෙහි යථාධිගතමත්ථං සම්පාදෙත්වා ධම්මං කථෙස්සන්ති. තෙනාහ ‘‘නිය්‍යානිකං කත්වා ධම්මං දෙසෙස්සන්තී’’ති, නවවිධං ලොකුත්තරධම්මං පබොධෙස්සන්තීති අත්ථො. එත්ථ ච ‘‘පඤ්ඤපෙස්සන්තී’’තිආදීහි ඡහි පදෙහි ඡ අත්ථපදානි දස්සිතානි, ආදිතො පන ද්වීහි පදෙහි ඡ බ්‍යඤ්ජනපදානි. එත්තාවතා තෙපිටකං බුද්ධවචනං සංවණ්ණනානයෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සිතං හොති. වුත්තඤ්හෙතං නෙත්තියං (නෙත්ති. සඞ්ගහවාරො) ‘‘ද්වාදස පදානි සුත්තං, තං සබ්බං බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අත්ථො චා’’ති.

'आचक्खेंगे' (बताएंगे) का अर्थ है आदि से कहेंगे, अर्थात् स्वयं ग्रहण की गई विधि के अनुसार दूसरों को ग्रहण कराएंगे। 'देशना करेंगे' का अर्थ है वाचन करेंगे, पालि को भली-भांति प्रबोधित करेंगे। 'प्रज्ञापित करेंगे' का अर्थ है प्रज्ञात कराएंगे (समझाएंगे), संकाशित (प्रकाशित) करेंगे। 'प्रस्थापित करेंगे' का अर्थ है विभिन्न प्रकारों से स्थापित करेंगे, प्रकाशित करेंगे। 'विवृत करेंगे' का अर्थ है खुला (उद्घाटित) करेंगे। 'विभक्त करेंगे' का अर्थ है विभाजन करेंगे। 'उत्तानीकृत करेंगे' का अर्थ है जो अनुत्तान (गहन/गूढ़) है उसे उत्तान (स्पष्ट/प्रकट) करेंगे। 'सधम्म' (धर्म के साथ) यहाँ 'धम्म' शब्द कारण का पर्यायवाची है, जैसे 'हेतु में ज्ञान धम्म-प्रतिसंविदा है' आदि में; इसीलिए कहा गया है— 'सहेतुक और सकारण वचन के साथ'। 'साप्रातिहार्य' का अर्थ है निस्तार (मुक्ति) के साथ। जैसे पर-वाद (दूसरे के मत) का खंडन कर स्व-वाद (अपने मत) की स्थापना होती है, वैसे ही हेतु और उदाहरणों द्वारा यथा-प्राप्त अर्थ को सिद्ध करते हुए धर्म की देशना करेंगे। इसीलिए कहा गया है— 'निर्वाणगामी (नैय्यानिक) बनाकर धर्म की देशना करेंगे', अर्थात् नौ प्रकार के लोकोत्तर धर्म को प्रबोधित करेंगे। और यहाँ 'प्रज्ञापित करेंगे' आदि छह पदों से छह अर्थ-पद दिखाए गए हैं, और आदि के दो पदों से छह व्यंजन-पद। इतने से त्रिपिटक रूप बुद्ध-वचन को संवर्णना (व्याख्या) की विधि से संगृहीत कर दिखाया गया है। नेत्ति (नेत्तिप्पकरण) में यह कहा भी गया है— 'बारह पद सूत्र हैं, वह सब व्यंजन और अर्थ ही है'।

සික්ඛාත්තයසඞ්ගහිතන්ති අධිසීලසික්ඛාදිසික්ඛාත්තයසඞ්ගහං. සකලං සාසනබ්‍රහ්මචරියන්ති අනවසෙසං සත්ථුසාසනභූතං සෙට්ඨචරියං. සමිද්ධන්ති සම්මදෙව වඩ්ඪිතං. ඣානස්සාදවසෙනාති තෙහි තෙහි භික්ඛූහි සමධිගතජ්ඣානසුඛවසෙන. වුද්ධිප්පත්තන්ති උළාරපණීතභාවූපගමෙන සබ්බසො පරිවුද්ධිමුපගතං. සබ්බපාලිඵුල්ලං විය අභිඤ්ඤාසම්පත්තිවසෙන අභිඤ්ඤාසම්පදාහි සාසනාභිවුද්ධියා මත්ථකප්පත්තිතො. පතිට්ඨිතවසෙනාති පතිට්ඨානවසෙන, පතිට්ඨප්පත්තියාති අත්ථො. පටිවෙධවසෙන බහුනො ජනස්ස හිතන්ති බාහුජඤ්ඤං. තෙනාහ ‘‘මහාජනාභිසමයවසෙනා’’ති. පුථු පුථුලං භූතං ජාතං, පුථු වා පුථුත්තං පත්තන්ති පුථුභූතං. තෙනාහ ‘‘සබ්බා…පෙ... පත්ත’’න්ති. සුට්ඨු පකාසිතන්ති සුට්ඨු සම්මදෙව ආදිකල්‍යාණාදිභාවෙන පවෙදිතං.

सिक्खात्तयसंगहितं (त्रिशिक्षा-संग्रहित) का अर्थ है अधिशील-शिक्षा आदि त्रिशिक्षाओं का संग्रह। सकलं सासनब्रह्मचरियं (सम्पूर्ण शासन-ब्रह्मचर्य) का अर्थ है शास्ता के शासन स्वरूप शेष रहित श्रेष्ठ चर्या। समिद्धं का अर्थ है भली-भाँति बढ़ा हुआ। झानस्सादवसेन (ध्यान के आस्वाद के वश से) का अर्थ है उन-उन भिक्षुओं द्वारा प्राप्त ध्यान-सुख के वश से। वुद्धिप्पत्तं (वृद्धि को प्राप्त) का अर्थ है उदार और प्रणीत भाव को प्राप्त होकर पूरी तरह से परिवृद्धि को प्राप्त। सब्बपालिफुल्लं विय (मानो सब ओर से खिला हुआ) का अर्थ है अभिज्ञाओं की प्राप्ति के वश से, अभिज्ञा-सम्पदाओं द्वारा शासन की अभिवृद्धि के शिखर पर पहुँचने के कारण। पतिट्ठितवसेन का अर्थ है प्रतिष्ठित होने के वश से, अर्थात् प्रतिष्ठा को प्राप्त होने के कारण। प्रतिवेध (साक्षात्कार) के वश से बहुत से लोगों का हित 'बाहुजन्य' (बहुजन-हितकारी) है। इसीलिए कहा गया है— 'महाजन-अभिसमय के वश से'। पुथु का अर्थ है विस्तृत हुआ, उत्पन्न हुआ; अथवा पुथु (विस्तार) को प्राप्त हुआ 'पुथुभूत' है। इसीलिए कहा गया है— 'सब्बा...पे... पत्तं'। सुट्ठु पकासितं (भली-भाँति प्रकाशित) का अर्थ है भली-भाँति, सम्यक् रूप से आदिकल्याण आदि भावों के साथ प्रतिपादित।

සතිං සූපට්ඨිතං කත්වාති අයං කායාදිවිභාගො අත්තභාවසඤ්ඤිතො දුක්ඛභාරො මයා එත්තකං කාලං වහිතො, ඉදානි පන න වහිතබ්බො, එතස්ස අවහනත්ථඤ්හි චිරතරං කාලං අරියමග්ගසම්භාරො සම්භතො, ස්වායං අරියමග්ගො පටිවිද්ධො. යතො ඉමෙ කායාදයො අසුභාදිතො [Pg.257] සභාවාදිතො සම්මදෙව පරිඤ්ඤාතාති චතුබ්බිධම්පි සම්මාසතිං යතාතථං විසයෙ සුට්ඨු උපට්ඨිතං කත්වා. ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වාති ඉමස්ස අත්තභාවසඤ්ඤිතස්ස දුක්ඛභාරස්ස වහනෙ පයොජනභූතං අත්තහිතං තාව බොධිමූලෙ එව පරිසමාපිතං, පරහිතං පන බුද්ධවෙනෙය්‍යවිනයං පරිසමාපිතබ්බං, තං ඉදානි මාසත්තයෙනෙව පරිසමාපනං පාපුණිස්සති, අහම්පි විසාඛාපුණ්ණමායං පරිනිබ්බායිස්සාමීති එවං බුද්ධඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා සබ්බභාගෙන නිච්ඡයං කත්වා. ආයුසඞ්ඛාරං විස්සජ්ජීති ආයුනො ජීවිතස්ස අභිසඞ්ඛාරකං ඵලසමාපත්තිධම්මං න සමාපජ්ජිස්සාමීති විස්සජ්ජි. තංවිස්සජ්ජනෙනෙව තෙන අභිසඞ්ඛරියමානං ජීවිතසඞ්ඛාරං ‘‘න පවත්තෙස්සාමී’’ති විස්සජ්ජි. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි.

सतिं सूपट्ठितं कत्वा (स्मृति को सुप्रतिष्ठित करके) का अर्थ है— 'यह काया आदि विभागों वाला आत्मभाव-संज्ञक दुःख का भार मेरे द्वारा इतने समय तक ढोया गया, किन्तु अब नहीं ढोया जाना चाहिए; इसे न ढोने के लिए ही बहुत समय तक आर्यमार्ग-सम्भार का संचय किया गया, और वह आर्यमार्ग साक्षात्कृत हो गया है।' चूँकि ये काया आदि अशुभ आदि स्वभाव से भली-भाँति जान लिए गए हैं, इसलिए चारों प्रकार की सम्यक् स्मृति को यथार्थ विषय में भली-भाँति उपस्थित करके। ञाणेन परिच्छिन्दित्वा (ज्ञान से परिच्छेद करके) का अर्थ है— 'इस आत्मभाव-संज्ञक दुःख के भार को ढोने के प्रयोजन स्वरूप आत्म-हित तो बोधि-मूल में ही समाप्त हो गया, किन्तु पर-हित अर्थात् बुद्ध-विनेय जनों का विनय (अनुशासन) समाप्त किया जाना शेष है; वह अब तीन महीने में ही समाप्ति को प्राप्त हो जाएगा, और मैं भी वैशाख पूर्णिमा को परिनिर्वाण प्राप्त करूँगा'— इस प्रकार बुद्ध-ज्ञान से परिच्छेद (निश्चय) करके, पूर्ण रूप से निर्णय करके। आयुसंखारं विस्सज्जि (आयु-संस्कार को छोड़ दिया) का अर्थ है— 'आयु रूपी जीवन के अभिसंस्कारक फल-समापत्ति धर्म को अब समापन्न नहीं करूँगा'— ऐसा छोड़ दिया। उसके त्यागने से ही, उसके द्वारा अभिसंस्कृत होने वाले जीवित-संस्कार को 'अब प्रवर्तित नहीं करूँगा'— ऐसा छोड़ दिया। इसीलिए 'तत्थ' आदि कहा गया है।

ඨානමහන්තතායපි පවත්තිආකාරමහන්තතායපි මහන්තො පථවීකම්පො. තත්ථ ඨානමහන්තතාය භූමිචාලස්ස මහන්තත්තං දස්සෙතුං ‘‘තදා කිර…පෙ… කම්පිත්ථා’’ති වුත්තං. සා පන ජාභික්ඛෙත්තභූතා දසසහස්සී ලොකධාතු එව, න යා කාචි. යා මහාභිනීහාරමහාභිජාතිආදීසුපි කම්පිත්ථ, තදාපි තත්තිකාය එව කම්පනෙ කිං කාරණං? ජාතික්ඛෙත්තභාවෙන තස්සෙව ආදිතො පරිග්ගහස්ස කතත්තා, පරිග්ගහකරණං චස්ස ධම්මතාවසෙන වෙදිතබ්බං. තථා හි පුරිමබුද්ධානම්පි තාවත්තකමෙව ජාතික්ඛෙත්තං අහොසි. තථා හි වුත්තං ‘‘දසසහස්සී ලොකධාතු, නිස්සද්දා හොති නිරාකුලා…පෙ… මහාසමුද්දො ආභුජති, දසසහස්සී පකම්පතී’’ති (බු. වං. 2.84-91) ච ආදි. උදකපරියන්තං කත්වා ඡප්පකාරපවෙධනෙන අවීතරාගෙ භිංසෙතීති භිංසනො, සො එව භිංසනකොති ආහ ‘‘භයජනකො’’ති. දෙවභෙරියොති දෙවදුන්දුභිසද්දස්ස පරියායවචනමත්තං. න චෙත්ථ කාචි භෙරී ‘‘දුන්දුභී’’ති අධිප්පෙතා, අථ ඛො උප්පාතභාවෙන ලබ්භමානො ආකාසගතො නිග්ඝොසසද්දො. තෙනාහ ‘‘දෙවො’’තිආදි. දෙවොති මෙඝො. තස්ස හි ගජ්ජභාවෙන ආකාසස්ස වස්සාභාවෙන සුක්ඛගජ්ජිතසඤ්ඤිතෙ සද්දෙ නිච්ඡරන්තෙ දෙවදුන්දුභිසමඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘දෙවො සුක්ඛගජ්ජිතං ගජ්ජී’’ති.

स्थान की विशालता के कारण भी और होने के प्रकार की विशालता के कारण भी पृथ्वी का कम्प महान था। वहाँ स्थान की विशालता से भूकम्प की महानता दिखाने के लिए 'तदा किर...पे... कम्पित्थ' कहा गया है। वह (पृथ्वी) तो जाति-क्षेत्र स्वरूप दस हजार लोकधातु ही है, कोई भी अन्य नहीं। जो महाभिनिहार (महान संकल्प) और महा-अभिजाति (महान जन्म) आदि के समय भी काँपी थी, उस समय भी उतनी ही (लोकधातु) के काँपने का क्या कारण है? जाति-क्षेत्र होने के कारण आरम्भ से ही उसका परिग्रह (स्वीकार) किए जाने से; और उसका परिग्रह किया जाना 'धम्मता' (नियम) के वश से जानना चाहिए। क्योंकि पूर्व बुद्धों का भी उतना ही जाति-क्षेत्र था। जैसा कि कहा गया है— 'दस हजार लोकधातु निःशब्द और निराकुल होती है...पे... महासमुद्र क्षुब्ध होता है, दस हजार लोकधातु प्रकम्पित होती है' (बुद्धवंश २.८४-९१) आदि। जल की सीमा तक छह प्रकार के प्रकम्पन से राग-रहित न हुए लोगों को डराता है, इसलिए 'भिंसनो' (भीषण) है; वही 'भिंसनको' है, इसीलिए कहा— 'भयजनक'। देवभेरि (देव-दुन्दुभि) देव-दुन्दुभि शब्द का पर्यायवाची मात्र है। यहाँ कोई भेरी 'दुन्दुभि' के रूप में अभिप्रेत नहीं है, बल्कि उत्पात के रूप में आकाश में होने वाला गर्जन-शब्द है। इसीलिए 'देवो' आदि कहा गया है। 'देवो' का अर्थ मेघ है। उसके गरजने के कारण, आकाश में वर्षा के अभाव में 'शुष्क-गर्जन' संज्ञक शब्द निकलने पर उसे 'देव-दुन्दुभि' की संज्ञा दी जाती है। इसीलिए कहा गया है— 'देवो सुक्खगज्जितं गज्जि' (देव ने शुष्क गर्जन किया)।

පීතිවෙගවිස්සට්ඨන්ති ‘‘එවං චිරතරං කාලං වහිතො අයං අත්තභාවසඤ්ඤිතො දුක්ඛභාරො, ඉදානි න චිරස්සෙව නික්ඛිපිස්සාමී’’ති සඤ්ජාතසොමනස්සො භගවා සභාවෙනෙව පීතිවෙගවිස්සට්ඨං උදානං උදානෙසි. එවං [Pg.258] පන උදානෙන්තෙන අයම්පි අත්ථො සාධිතො හොතීති දස්සනත්ථං අට්ඨකථායං ‘‘කස්මා’’තිආදි වුත්තං.

पीतिवेगविस्सट्ठं (प्रीति के वेग से निकला हुआ) का अर्थ है— 'इतने लम्बे समय तक ढोया गया यह आत्मभाव-संज्ञक दुःख का भार, अब शीघ्र ही उतार दूँगा'— इस प्रकार उत्पन्न सौमनस्य वाले भगवान ने स्वाभाविक रूप से ही प्रीति के वेग से निकले हुए उदान को प्रकट किया। इस प्रकार उदान प्रकट करने से यह अर्थ भी सिद्ध होता है, यह दिखाने के लिए अट्ठकथा में 'कस्मा' आदि कहा गया है।

තුලීයතීති තුලන්ති තුල-සද්දො කම්මසාධනොති දස්සෙතුං ‘‘තුලිත’’න්තිආදි වුත්තං. අප්පානුභාවතාය පරිච්ඡින්නං. තථා හි තං පරිතො ඛණ්ඩිතභාවෙන ‘‘පරිත්ත’’න්ති වුච්චති. පටිපක්ඛවික්ඛම්භනතො දීඝසන්තානතාය විපුලඵලතාය ච න තුලං න පරිච්ඡින්නං. යෙහි කාරණෙහි පුබ්බෙ අවිසෙසතො මහග්ගතං ‘‘අතුල’’න්ති වුත්තං, තානි කාරණානි රූපාවචරතො අරූපස්ස සාතිසයානි විජ්ජන්තීති අරූපාවචරං ‘‘අතුල’’න්ති වුත්තං ඉතරඤ්ච ‘‘තුල’’න්ති. අප්පවිපාකන්ති තීසුපි කම්මෙසු යං තනුවිපාකං හීනං, තං තුලං. බහුවිපාකන්ති යං මහාවිපාකං පණීතං, තං අතුලං. යං පනෙත්ථ මජ්ඣිමං, තං හීනං උක්කට්ඨන්ති ද්විධා භින්දිත්වා ද්වීසුපි භාගෙසු පක්ඛිපිතබ්බං. හීනත්තිකවණ්ණනායං (ධ. ස. අට්ඨ. 14) වුත්තනයෙන වා අප්පබහුවිපාකතං නිද්ධාරෙත්වා තස්ස වසෙන තුලාතුලභාවො වෙදිතබ්බො. සම්භවති එතස්මාති සම්භවොති ආහ ‘‘සම්භවහෙතුභූත’’න්ති. නියකජ්ඣත්තරතොති සසන්තානධම්මෙසු විපස්සනාවසෙන ගොචරාසෙවනාය ච නිරතො. සවිපාකම්පි සමානං පවත්තිවිපාකමත්තදායිකම්මං සවිපාකට්ඨෙන සම්භවං, න ච තං කාමාදිභවාභිසඞ්ඛාරකන්ති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘සම්භව’’න්ති වත්වා ‘‘භවසඞ්ඛාර’’න්ති වුත්තං. ඔස්සජීති අරියමග්ගෙන අවස්සජි. කවචං විය අත්තභාවං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතං අත්තනි සම්භූතත්තා අත්තසම්භවං කිලෙසඤ්ච අභින්දීති කිලෙසභෙදසහභාවිකම්මොස්සජ්ජනං දස්සෙන්තො තදුභයස්ස කාරණමවොච ‘‘අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො’’ති.

"तुलियत इति तुलन्ति" (तौला जाता है) - यहाँ 'तुल' शब्द कर्मसाधन (Object) है, यह दिखाने के लिए 'तुलितं' आदि कहा गया है। अल्प अनुभाव होने के कारण यह परिच्छिन्न (सीमित) है। इसीलिए इसे चारों ओर से खंडित होने के कारण 'परित्त' (सीमित/छोटा) कहा जाता है। प्रतिपक्ष के विक्षम्भन (दबाने) से, दीर्घ निरंतरता से और विशाल फल होने के कारण यह न तो तुल्य है और न ही परिच्छिन्न। जिन कारणों से पहले सामान्य रूप से महग्गत को 'अतुल' कहा गया है, वे कारण रूपावचर की अपेक्षा अरूपावचर में अतिशय रूप से विद्यमान हैं, इसलिए अरूपावचर को 'अतुल' कहा गया है और दूसरे (रूपावचर) को 'तुल'। 'अल्पविपाक' का अर्थ है तीनों कर्मों में जो कम विपाक वाला हीन कर्म है, वह 'तुल' है। 'बहुविपाक' का अर्थ है जो महाविपाक वाला प्रणीत कर्म है, वह 'अतुल' है। जो यहाँ मध्यम है, उसे हीन और उत्कृष्ट - इन दो भागों में विभाजित कर दोनों पक्षों में सम्मिलित कर देना चाहिए। 'हीनत्तिकवण्णना' (धम्मसंगणि अट्ठकथा 14) में कही गई विधि के अनुसार अथवा अल्प और बहु विपाक का निर्धारण कर उसके आधार पर 'तुल' और 'अतुल' का भाव समझना चाहिए। इससे संभव (उत्पन्न) होता है, इसलिए 'संभव' है - ऐसा कहते हुए 'संभवहेतुभूतं' कहा। 'नियकज्झत्तरतो' का अर्थ है अपनी संतति के धर्मों में विपश्यना के वश से और गोचर के सेवन में रत। विपाक सहित होने पर भी केवल प्रवृत्ति-विपाक देने वाला कर्म विपाक के अर्थ में 'संभव' है, और वह कामादि भव का अभिसंस्कार करने वाला नहीं है, इसलिए उससे विशेषता बताने के लिए 'संभव' कहकर 'भवसंस्कार' कहा गया है। 'ओस्सजी' का अर्थ है आर्यमार्ग द्वारा त्याग दिया। कवच के समान आत्मभाव को आच्छादित करके स्थित, अपने आप में उत्पन्न होने के कारण 'आत्मसंभव' क्लेश को भी नष्ट कर दिया - इस प्रकार क्लेश के विनाश के साथ होने वाले कर्म-त्याग को दिखाते हुए उन दोनों का कारण 'अज्झत्तरतो समाहितो' कहा।

පඨමවිකප්පෙ අවසජ්ජනමෙව වුත්තං, එත්ථ අවසජ්ජනාකාරොති තං දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තීරෙන්තොති ‘‘උප්පාදො භයං, අනුප්පාදො ඛෙම’’න්තිආදිනා (පටි. ම. 1.10) වීමංසන්තො. ‘‘තුලෙන්තො තීරෙන්තො’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදිං වත්වා භවසඞ්ඛාරස්ස අවසජ්ජනාකාරං සරූපතො දස්සෙති. එවන්තිආදිනා පන උදානගාථාවණ්ණනායං ආදිතො වුත්තමත්ථං නිගමවසෙන දස්සෙති.

प्रथम विकल्प में केवल त्याग (अवसज्जन) ही कहा गया है, यहाँ त्याग के प्रकार को दिखाते हुए 'अथ वा' आदि कहा। वहाँ 'तीरेन्तो' का अर्थ है 'उत्पाद भय है, अनुत्पाद क्षेम है' आदि के द्वारा (पटिसम्भिदामग्ग 1.10) विचार करते हुए। 'तुलन्तो तीरेन्तो' आदि के द्वारा संक्षेप में कहे गए अर्थ को विस्तार से दिखाने के लिए 'पञ्चक्खन्धा' आदि कहकर भव-संस्कार के त्याग के स्वरूप को स्पष्ट रूप से दिखाता है। 'एवं' आदि के द्वारा उदान-गाथा की व्याख्या में प्रारंभ में कहे गए अर्थ को निष्कर्ष के रूप में दिखाता है।

න්ති (දී. නි. ටී. 2.171) කරණෙ, අධිකරණෙ වා පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘යෙන සමයෙන, යස්මිං වා සමයෙ’’ති. උක්ඛෙපකවාතාති උදකසන්ධාරකවාතං උපච්ඡින්දිත්වා ඨිතට්ඨානතො [Pg.259] ඛෙපකවාතා. සට්ඨි…පෙ… බහලන්ති ඉදං තස්ස වාතස්ස උබ්බෙධප්පමාණමෙව ගහෙත්වා වුත්තං, ආයාමවිත්ථාරතො පන දසසහස්සචක්කවාළප්පමාණං කොටිසතසහස්සචක්කවාළප්පමාණම්පි උදකසන්ධාරකවාතං උපච්ඡින්දතියෙව. ආකාසෙති පුබ්බෙ වාතෙන පතිට්ඨිතාකාසෙ. පුන වාතොති උක්ඛෙපකවාතෙ තථා කත්වා විගතෙ උදකසන්ධාරකවාතො පුන ආබන්ධිත්වා ගණ්හාති. යථා තං උදකං න භස්සති, එවං උපත්ථම්භෙන්තං ආබන්ධනවිතානවසෙන බන්ධිත්වා ගණ්හාති. තතො උදකං උග්ගච්ඡතීති තතො ආබන්ධිත්වා ගහණතො තෙන වාතෙන උට්ඨාපිතං උදකං උග්ගච්ඡති උපරි ගච්ඡති. හොතියෙවාති අන්තරන්තරා හොතියෙව. බහුභාවෙනාති මහාපථවියා මහන්තභාවෙන. සකලා හි මහාපථවී තදා ඔග්ගච්ඡති ච උග්ගච්ඡති ච, තස්මා කම්පනං න පඤ්ඤායති.

'यं' (दीघनिकाय टीका 2.171) करण या अधिकरण अर्थ में प्रथमा विभक्ति है, इसलिए 'येन समयेन' (जिस समय के द्वारा) या 'यस्मिं वा समये' (अथवा जिस समय में) कहा। 'उक्खेपकवाता' का अर्थ है जल को धारण करने वाली वायु को छिन्न कर अपने स्थान से विस्थापित करने वाली वायु। 'साठ... पे... मोटा' - यह उस वायु की ऊँचाई के प्रमाण को लेकर ही कहा गया है, विस्तार में तो वह दस हजार चक्रवालों के प्रमाण वाली, यहाँ तक कि लाख करोड़ चक्रवालों के प्रमाण वाली जल-धारक वायु को भी छिन्न कर ही देती है। 'आकासे' का अर्थ है पहले वायु द्वारा प्रतिष्ठित आकाश में। 'पुन वातो' का अर्थ है उत्क्षेपक वायु के वैसा करके हट जाने पर जल-धारक वायु पुनः संगठित होकर थाम लेती है। जैसे वह जल गिरे नहीं, वैसे ही सहारा देते हुए आबंधन-वितान (बँधने के विस्तार) के वश से थाम लेती है। 'ततो उदकं उग्गच्छति' का अर्थ है उस आबंधन पूर्वक ग्रहण से उस वायु द्वारा उठाया गया जल ऊपर जाता है। 'होति येव' का अर्थ है बीच-बीच में होता ही है। 'बहुभावेन' का अर्थ है महापृथ्वी की विशालता के कारण। क्योंकि संपूर्ण महापृथ्वी उस समय नीचे भी जाती है और ऊपर भी आती है, इसलिए कंपन का अनुभव नहीं होता।

ඉජ්ඣනස්සාති ඉච්ඡිතත්ථසිජ්ඣනස්ස අනුභවිතබ්බස්ස ඉස්සරියසම්පත්තිආදිකස්ස. පරිත්තාති පටිලද්ධමත්තා නාතිසුභාවිතා. තථා ච භාවනා බලවතී න හොතීති ආහ ‘‘දුබ්බලා’’ති. සඤ්ඤාසීසෙන හි භාවනා වුත්තා. අප්පමාණාති පගුණා සුභාවිතා. සා හි ථිරා දළ්හතරා හොතීති ආහ ‘‘බලවා’’ති. ‘‘පරිත්තා පථවීසඤ්ඤා, අප්පමාණා ආපොසඤ්ඤා’’ති දෙසනාමත්තමෙතං, ආපොසඤ්ඤාය පන සුභාවිතාය පථවීකම්පො සුඛෙනෙව ඉජ්ඣතීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. සංවෙජෙන්තො වා දිබ්බසම්පත්තියා පමත්තං සක්කං දෙවරාජානං, වීමංසන්තො වා තාවදෙව සමධිගතං අත්තනො ඉද්ධිබලං. සො කිරායස්මා (දී. නි. අට්ඨ. 2.171) ඛුරග්ගෙ අරහත්තං පත්වා චින්තෙසි – ‘‘අත්ථි නු ඛො කොචි භික්ඛු යෙන පබ්බජිතදිවසෙයෙව අරහත්තං පත්වා වෙජයන්තො පාසාදො කම්පිතපුබ්බො’’ති. තතො ‘‘නත්ථි කොචී’’ති ඤත්වා ‘‘අහං කම්පෙස්සාමී’’ති අභිඤ්ඤාබලෙන වෙජයන්තමත්ථකෙ ඨත්වා පාදෙන පහරිත්වා කම්පෙතුං නාසක්ඛි. අථ නං සක්කස්ස නාටකිත්ථියො ආහංසු – ‘‘පුත්ත සඞ්ඝරක්ඛිත, ත්වං පූතිගන්ධෙනෙව සීසෙන වෙජයන්තං කම්පෙතුං ඉච්ඡසි, සුප්පතිට්ඨිතො, තාත, පාසාදො, කථං කම්පෙතුං සක්ඛිස්සසී’’ති.

'इज्झनस्स' का अर्थ है इच्छित अर्थ की सिद्धि का, जो अनुभव करने योग्य ऐश्वर्य-संपत्ति आदि है। 'परित्ता' का अर्थ है केवल प्राप्त की हुई, जो भली-भाँति विकसित नहीं है। और इस प्रकार भावना बलवती नहीं होती, इसलिए 'दुब्बला' (दुर्बल) कहा। 'संज्ञा' के माध्यम से यहाँ भावना कही गई है। 'अप्पमाणा' का अर्थ है अभ्यस्त और सुविकसित। वह स्थिर और अधिक दृढ़ होती है, इसलिए 'बलवा' (बलवान) कहा। 'परित्त पृथ्वी-संज्ञा, अप्रमाण आप-संज्ञा' - यह केवल उपदेश मात्र है, किंतु आप-संज्ञा के सुविकसित होने पर पृथ्वी का कंपन सुगमता से सिद्ध होता है - यहाँ यह अभिप्राय समझना चाहिए। दिव्य संपत्ति में प्रमत्त देवराज शक्र को संवेगित करते हुए, अथवा उसी समय अपने द्वारा प्राप्त ऋद्धि-बल की परीक्षा करते हुए। वे आयुष्मान (दीघनिकाय अट्ठकथा 2.171) मुंडन के समय ही अर्हत्व प्राप्त कर सोचने लगे - 'क्या कोई ऐसा भिक्षु है जिसने प्रव्रज्या के दिन ही अर्हत्व प्राप्त कर वैजयंत प्रासाद को कंपाया हो?' तब 'कोई नहीं है' यह जानकर 'मैं कंपाऊँगा' - ऐसा सोचकर अभिज्ञा के बल से वैजयंत के शिखर पर खड़े होकर पैर से प्रहार कर कंपाने में समर्थ नहीं हुए। तब शक्र की नर्तकियों ने उनसे कहा - 'पुत्र संघरक्षित! तुम दुर्गंध युक्त सिर से वैजयंत को कंपाना चाहते हो? तात! प्रासाद सुप्रतिष्ठित है, इसे कैसे कंपा सकोगे?'

සාමණෙරො ‘‘ඉමා දෙවතා මයා සද්ධිං කෙළිං කරොන්ති, අහං ඛො පන ආචරියං නාලත්ථං, කහං නු ඛො මෙ ආචරියො සාමුද්දිකමහානාගත්ථෙරො’’ති ආවජ්ජෙත්වා ‘‘මහාසමුද්දෙ උදකලෙණං මාපෙත්වා දිවාවිහාරං [Pg.260] නිසින්නො’’ති ඤත්වා තත්ථ ගන්ත්වා ථෙරං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. තතො නං ථෙරො, ‘‘තාත සඞ්ඝරක්ඛිත, අසික්ඛිත්වාව යුද්ධං පවිට්ඨොසී’’ති වත්වා ‘‘නාසක්ඛි, තාත, වෙජයන්තං කම්පෙතු’’න්ති පුච්ඡි. ආචරියං, භන්තෙ, නාලත්ථන්ති. අථ නං ථෙරො, ‘‘තාත, තුම්හාදිසෙ අකම්පෙන්තෙ අඤ්ඤො කො කම්පෙස්සති, දිට්ඨපුබ්බං තෙ, තාත, උදකපිට්ඨෙ ගොමයඛණ්ඩං පිලවන්තං, තාත, කපල්ලපූවං පච්චන්තං අන්තන්තෙන පරිච්ඡින්නන්ති ඉමිනා ඔපම්මෙන ජානාහී’’ති ආහ. සො ‘‘වට්ටිස්සති, භන්තෙ, එත්තකෙනා’’ති වත්වා ‘‘පාසාදෙන පතිට්ඨිතොකාසං උදකං හොතූ’’ති අධිට්ඨාය වෙජයන්තාභිමුඛො අගමාසි. දෙවධීතරො තං දිස්වා ‘‘එකවාරං ලජ්ජිත්වා ගතො, පුනපි සාමණෙරො එති, පුනපි එතී’’ති වදිංසු. සක්කො දෙවරාජා ‘‘මා මය්හං පුත්තෙන සද්ධිං කථයිත්ථ, ඉදානි තෙන ආචරියො ලද්ධො ඛණෙන පාසාදං කම්පෙස්සතී’’ති ආහ. සාමණෙරොපි පාදඞ්ගුට්ඨෙන පාසාදථූපිකං පහරි, පාසාදො චතූහි දිසාහි ඔණමති. දෙවතා ‘‘පතිට්ඨාතුං දෙහි, තාත, පාසාදස්ස, පතිට්ඨාතුං දෙහි, තාත, පාසාදස්සා’’ති විරවිංසු. සාමණෙරො පාසාදං යථාඨානෙ ඨපෙත්වා පාසාදමත්ථකෙ ඨත්වා උදානං උදානෙසි –

श्रामणेर ने यह विचार किया कि "ये देवता मेरे साथ क्रीड़ा कर रहे हैं, और मुझे आचार्य नहीं मिले, मेरे आचार्य सामुद्रिक महानाग स्थविर कहाँ हैं?" यह जानकर कि "वे महासमुद्र में जल-लयन (गुफा) बनाकर दिवा-विहार के लिए बैठे हैं," वहाँ जाकर स्थविर की वन्दना कर खड़ा हो गया। तब स्थविर ने उससे कहा, "तात संघरक्षित! तुम बिना सीखे ही युद्ध में प्रविष्ट हो गए हो" और पूछा, "तात! क्या तुम वैजयन्त (प्रासाद) को कम्पित नहीं कर सके?" (श्रामणेर ने कहा) "भन्ते! मुझे आचार्य नहीं मिले थे।" तब स्थविर ने उससे कहा, "तात! यदि तुम्हारे जैसा व्यक्ति कम्पित नहीं करेगा, तो और कौन करेगा? तात! क्या तुमने पहले कभी जल की सतह पर तैरते हुए गोबर के टुकड़े को देखा है? तात! पकते हुए कपाल-पूवे (मिट्टी के पात्र में पकने वाला पुआ) को किनारों से अलग होते हुए देखा है? इस उपमा से समझो।" उसने कहा, "भन्ते! इतने से ही काम चल जाएगा" और यह अधिष्ठान करके कि "प्रासाद के स्थित होने का स्थान जल हो जाए," वह वैजयन्त की ओर गया। देव-पुत्रियों ने उसे देखकर कहा, "एक बार लज्जित होकर गया था, फिर से श्रामणेर आ रहा है, फिर से आ रहा है।" देवराज शक्र ने कहा, "मेरे पुत्र के साथ ऐसी बातें मत करो, अब उसे आचार्य मिल गए हैं, वह क्षण भर में प्रासाद को कम्पित कर देगा।" श्रामणेर ने भी पैर के अँगूठे से प्रासाद के शिखर पर प्रहार किया, प्रासाद चारों दिशाओं से झुक गया। देवता चिल्लाने लगे, "तात! प्रासाद को स्थिर होने दो, तात! प्रासाद को स्थिर होने दो।" श्रामणेर ने प्रासाद को यथास्थान स्थापित कर, प्रासाद के मस्तक (शिखर) पर खड़े होकर यह उदान कहा—

‘‘අජ්ජෙවාහං පබ්බජිතො, අජ්ජ පත්තාසවක්ඛයං;

අජ්ජ කම්පෙමි පාසාදං, අහො බුද්ධස්සුළාරතා.

“आज ही मैं प्रव्रजित हुआ हूँ, आज ही मैंने आस्रवों के क्षय को प्राप्त किया है; आज ही मैं प्रासाद को कम्पित कर रहा हूँ, अहो! बुद्ध की महानता!”

‘‘අජ්ජෙවාහං පබ්බජිතො, අජ්ජ පත්තාසවක්ඛයං;

අජ්ජ කම්පෙමි පාසාදං, අහො ධම්මස්සුළාරතා.

“आज ही मैं प्रव्रजित हुआ हूँ, आज ही मैंने आस्रवों के क्षय को प्राप्त किया है; आज ही मैं प्रासाद को कम्पित कर रहा हूँ, अहो! धम्म की महानता!”

‘‘අජ්ජෙවාහං පබ්බජිතො, අජ්ජ පත්තාසවක්ඛයං;

අජ්ජ කම්පෙමි පාසාදං, අහො සඞ්ඝස්සුළාරතා’’ති.

“आज ही मैं प्रव्रजित हुआ हूँ, आज ही मैंने आस्रवों के क्षय को प्राप्त किया है; आज ही मैं प्रासाद को कम्पित कर रहा हूँ, अहो! संघ की महानता!”

‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො තුසිතකායා චවිත්වා මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමතී’’ති (දී. නි. 2.18) වත්වා ‘‘අයඤ්ච දසසහස්සී ලොකධාතු සඞ්කම්පි සම්පකම්පි සම්පවෙධී’’ති (දී. නි. 2.18), තථා ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමතී’’ති (දී. නි. 2.32) වත්වා ‘‘අයඤ්ච දසසහස්සී ලොකධාතු සඞ්කම්පි සම්පකම්පි සම්පවෙධී’’ති (දී. නි. 2.32) ච මහාසත්තස්ස ගබ්භොක්කන්තියං අභිජාතිඤ්ච ධම්මතාවසෙන මහාපදානෙ පථවීකම්පස්ස වුත්තත්තා ඉතරෙසුපි චතූසු ඨානෙසු පථවීකම්පො ධම්මතාවසෙනෙවාති අත්ථතො වුත්තමෙතන්ති දට්ඨබ්බං.

“भिक्षुओं! यह धर्मता (नियम) है कि जब बोधिसत्व तुषित काय से च्युत होकर माता की कुक्षि में अवतरित होते हैं” (दी. नि. 2.18) कहकर, “और यह दस सहस्र लोकधातु काँपी, प्रकम्पित हुई और संवेधित हुई” (दी. नि. 2.18), तथा “भिक्षुओं! यह धर्मता है कि जब बोधिसत्व माता की कुक्षि से बाहर निकलते हैं” (दी. नि. 2.32) कहकर, “और यह दस सहस्र लोकधातु काँपी, प्रकम्पित हुई और संवेधित हुई” (दी. नि. 2.32)—इस प्रकार महासत्व के गर्भावतरण और जन्म के समय धर्मता के वश से 'महापदान' में पृथ्वी-कम्प के कहे जाने के कारण, अन्य चार स्थानों में भी पृथ्वी-कम्प धर्मता के वश से ही होता है, अर्थतः ऐसा कहा गया है, यह समझना चाहिए।

ඉදානි [Pg.261] නෙසං පථවීකම්පානං කාරණතො පවත්තිආකාරතො ච විභාගං දස්සෙතුං ‘‘ඉති ඉමෙසූ’’තිආදි වුත්තං. ධාතුකොපෙනාති උක්ඛෙපකවාතසඞ්ඛාතාය වායොධාතුයා පකොපෙන. ඉද්ධානුභාවෙනාති ඤාණිද්ධියා, කම්මවිපාකජිද්ධියා වා සභාවෙන, තෙජෙනාති අත්ථො. පුඤ්ඤතෙජෙනාති පුඤ්ඤානුභාවෙන, මහාබොධිසත්තස්ස පුඤ්ඤබලෙනාති අත්ථො. ඤාණතෙජෙනාති අනඤ්ඤසාධාරණෙන පටිවෙධඤාණානුභාවෙන. සාධුකාරදානවසෙනාති යථා අනඤ්ඤසාධාරණප්පටිවෙධඤාණානුභාවෙන අභිහතා මහාපථවී අභිසම්බොධියං කම්පිත්ථ, එවං අනඤ්ඤසාධාරණෙන දෙසනාඤාණානුභාවෙන අභිහතා මහාපථවී කම්පිත්ථ, තං පනස්සා සාධුකාරදානං විය හොතීති ‘‘සාධුකාරදානවසෙනා’’ති වුත්තං.

अब उन पृथ्वी-कम्पों का कारण और प्रवृत्ति के प्रकार से विभाग दिखाने के लिए “इति इमेसु” आदि कहा गया है। 'धातु-कोप से' का अर्थ है—उत्क्षेपक वायु संज्ञक वायु-धातु के प्रकोप से। 'ऋद्धि के अनुभाव से' का अर्थ है—ज्ञान-ऋद्धि या कर्म-विपाकज ऋद्धि के स्वभाव से, अर्थात् तेज से। 'पुण्य-तेज से' का अर्थ है—पुण्य के अनुभाव से, अर्थात् महाबोधिसत्व के पुण्य-बल से। 'ज्ञान-तेज से' का अर्थ है—असाधारण प्रतिवेध-ज्ञान के अनुभाव से। 'साधुवाद देने के वश से' का अर्थ है—जैसे असाधारण प्रतिवेध-ज्ञान के अनुभाव से प्रभावित होकर महापृथ्वी अभिसम्बोधि के समय काँपी थी, वैसे ही असाधारण देशना-ज्ञान के अनुभाव से प्रभावित होकर महापृथ्वी काँपी, वह (कम्पन) उसके लिए साधुवाद देने के समान होता है, इसलिए “साधुवाद देने के वश से” कहा गया है।

යෙන පන භගවා අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනප්පටිමණ්ඩිතද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණවිචිත්‍රරූපකායො සබ්බාකාරපරිසුද්ධසීලක්ඛන්ධාදිගුණරතනසමිද්ධිධම්මකායො පුඤ්ඤමහත්තථාමමහත්තඉද්ධිමහත්තයසමහත්තපඤ්ඤාමහත්තානං පරමුක්කංසගතො අසමො අසමසමො අප්පටිපුග්ගලො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අත්තනො අත්තභාවසඤ්ඤිතං ඛන්ධපඤ්චකං කප්පං වා කප්පාවසෙසං වා ඨපෙතුං සමත්ථොපි සඞ්ඛතධම්මපරිජිගුච්ඡනාකාරප්පවත්තෙන ඤාණවිසෙසෙන තිණායපි අමඤ්ඤමානො ආයුසඞ්ඛාරොස්සජ්ජනවිධිනා නිරපෙක්ඛො ඔස්සජ්ජි. තදනුභාවාභිහතා මහාපථවී ආයුසඞ්ඛරොස්සජ්ජනෙ අකම්පිත්ථ. තං පනස්සා කාරුඤ්ඤසභාවසණ්ඨිතා විය හොතීති වුත්තං ‘‘කාරුඤ්ඤභාවෙනා’’ති.

जिस भगवान का रूप-काय अस्सी अनुव्यंजनों से अलंकृत और बत्तीस महापुरुष लक्षणों से विचित्र है, जिनका धर्म-काय सभी प्रकार से परिशुद्ध शील-स्कन्ध आदि गुण-रत्नों से समृद्ध है, जो पुण्य की महानता, बल की महानता, ऋद्धि की महानता, यश की महानता और प्रज्ञा की महानता की परम उत्कृष्टता को प्राप्त हैं, जो असम, असम-सम, अप्रतिपुद्गल, अर्हत् और सम्यक्सम्बुद्ध हैं, वे अपने आत्मभाव संज्ञक पंच-स्कन्धों को कल्प भर या कल्प के शेष भाग तक स्थित रखने में समर्थ होते हुए भी, संस्कृत धर्मों (संस्कारों) के प्रति घृणा के आकार में प्रवृत्त विशेष ज्ञान के कारण उन्हें तिनके के समान भी न मानते हुए, आयु-संस्कार के त्याग की विधि से निरपेक्ष होकर त्याग दिया। उनके उस अनुभाव से प्रभावित होकर महापृथ्वी आयु-संस्कार के त्याग के समय काँपी। वह (कम्पन) उसके (पृथ्वी के) कारुण्य स्वभाव में स्थित होने के समान होता है, इसलिए “कारुण्य भाव से” कहा गया है।

යස්මා භගවා පරිනිබ්බානසමයෙ චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා සමාපත්තියො සමාපජ්ජි, අන්තරන්තරා ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙන තස්ස පුබ්බභාගෙ සාතිසයං තික්ඛං සූරං විපස්සනාඤාණඤ්ච පවත්තෙසි. ‘‘යදත්ථඤ්ච මයා එවං සුචිරකාලං අනඤ්ඤසාධාරණො පරමුක්කංසගතො ඤාණසම්භාරො සම්භතො, අනුත්තරො ච විමොක්ඛො සමධිගතො, තස්ස වත මෙ සිඛාප්පත්තඵලභූතා අච්චන්තනිට්ඨා අනුපාදිසෙසපරිනිබ්බානධාතු අජ්ජ සමිජ්ඣතී’’ති භිය්‍යො අතිවිය සොමනස්සප්පත්තස්ස භගවතො පීතිවිප්ඵාරාදිගුණවිපුලතරානුභාවො පරෙහි අසාධාරණඤාණාතිසයො උදපාදි, යස්ස සමාපත්තිබලසමුපබ්‍රූහිතස්ස ඤාණාතිසයස්ස ආනුභාවං සන්ධාය ඉදං වුත්තං ‘‘ද්වෙමෙ පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමසමවිපාකා’’තිආදි [Pg.262] (උදා. 75), තස්මා තස්සානුභාවෙන සමභිහතා මහාපථවී අකම්පිත්ථ, තං පනස්සා තස්සං වෙලායං ආරොදනාකාරප්පත්ති විය හොතීති ‘‘අට්ඨමො ආරොදනෙනා’’ති වුත්තං.

चूँकि भगवान ने परिनिर्वाण के समय दो लाख चालीस हजार करोड़ समापत्तियों को प्राप्त किया, और बीच-बीच में फल-समापत्ति की प्राप्ति के माध्यम से उन्होंने अपने पूर्व भाग में अत्यंत तीक्ष्ण और शूर विपश्यना ज्ञान को प्रवृत्त किया। 'जिस अर्थ के लिए मैंने इतने लंबे समय तक असाधारण और परम उत्कर्ष को प्राप्त ज्ञान-संभार का संचय किया, और अनुत्तर विमोक्ष को प्राप्त किया, वह मेरी शिखा-प्राप्त फल स्वरूप अत्यंत निष्ठा वाली अनुपादिशेष परिनिर्वाण धातु आज सिद्ध हो रही है' - इस प्रकार अत्यधिक सौमनस्य को प्राप्त भगवान के प्रीति-विस्फार आदि गुणों के विपुल प्रभाव से दूसरों के लिए असाधारण ज्ञान का अतिशय उत्पन्न हुआ, जिसके समापत्ति-बल से संवर्धित ज्ञान-अतिशय के प्रभाव के संदर्भ में यह कहा गया है - 'ये दो पिण्डपात समान फल वाले और समान विपाक वाले हैं' (उदान ७५) आदि। इसलिए, उस प्रभाव से अभिहत होकर महापृथ्वी कांप उठी, और वह उस समय उसके रोने के आकार की प्राप्ति के समान थी, इसलिए 'आठवां रोने के कारण' कहा गया है।

ඉදානි සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමන්තෙ’’තිආදිමාහ. අයං පනත්ථොති ‘‘සාධුකාරදානවසෙනා’’තිආදිනා වුත්ත අත්ථො. පථවීදෙවතාය වසෙනාති එත්ථ සමුද්දදෙවතා විය මහාපථවියා අධිදෙවතා කිර නාම අත්ථි, තාදිසෙ කාරණෙ සති තස්සා චිත්තවසෙන අයං මහාපථවී සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. යථා වාතවලාහකදෙවතානං චිත්තවසෙන වාතා වායන්ති, සීතුණ්හඅබ්භවස්සවලාහකදෙවතානං චිත්තවසෙන සීතාදයො භවන්ති, තථා හි විසාඛපුණ්ණමායං අභිසම්බොධිඅත්ථං බොධිරුක්ඛමූලෙ නිසින්නස්ස ලොකනාථස්ස අන්තරායකරණත්ථං උපට්ඨිතං මාරබලං විධමිතුං –

अब संक्षेप में कहे गए अर्थ का विवरण देते हुए 'माता की कोख में प्रवेश करते समय' आदि कहा। 'यह अर्थ है' - 'साधुकार दान के वश से' आदि द्वारा कहा गया अर्थ है। 'पृथ्वी देवता के वश से' - यहाँ समुद्र देवता की तरह महापृथ्वी की अधिदेवता नाम की कोई सत्ता है, ऐसा कारण होने पर उसके चित्त के वश से यह महापृथ्वी संकंपित, प्रकंपित और संप्रवेधित होती है। जैसे वात-वलाहक देवताओं के चित्त के वश से हवाएँ चलती हैं, शीत-उष्ण-अभ्र-वर्ष-वलाहक देवताओं के चित्त के वश से शीत आदि होते हैं, वैसे ही वैशाख पूर्णिमा को अभिसंबोधि के लिए बोधिवृक्ष के मूल में बैठे लोकनाथ के विघ्न करने के लिए उपस्थित मार-सेना को नष्ट करने के लिए -

‘‘අචෙතනායං පථවී, අවිඤ්ඤාය සුඛං දුඛං;

සාපි දානබලා මය්හං, සත්තක්ඛත්තුං පකම්පථා’’ති. (චරියා. 1.124) –

“यह पृथ्वी अचेतन है, सुख और दुःख को नहीं जानती; फिर भी मेरे दान के बल से, यह सात बार कांप उठी।” (चर्यापिटक १.१२४) -

වචනසමනන්තරං මහාපථවී භිජ්ජිත්වා සපරිසං මාරං පරිවත්තෙසි. එතන්ති සාධුකාරදානාදි. යදිපි නත්ථි අචෙතනත්තා, ධම්මතාවසෙන පන වුත්තනයෙන සියාති සක්කා වත්තුං. ධම්මතා පන අත්ථතො ධම්මභාවො, සො පුඤ්ඤධම්මස්ස වා ඤාණධම්මස්ස වා ආනුභාවසභාවොති. තයිදං සබ්බං විචාරිතමෙව. එවඤ්ච කත්වා –

वचन के तुरंत बाद महापृथ्वी फट गई और उसने परिषद सहित मार को उलट दिया। 'यह' अर्थात् साधुकार दान आदि। यद्यपि अचेतन होने के कारण (चेतना) नहीं है, फिर भी धम्मता के वश से कहे गए तरीके से हो सकता है, ऐसा कहा जा सकता है। धम्मता का अर्थ वास्तव में 'धम्म-भाव' है, वह पुण्य-धम्म या ज्ञान-धम्म के प्रभाव का स्वभाव है। यह सब विचारित ही है। और ऐसा करके -

‘‘ඉමෙ ධම්මෙ සම්මසතො, සභාවසරසලක්ඛණෙ;

ධම්මතෙජෙන වසුධා, දසසහස්සී පකම්පථා’’ති. (බු. වං. 2.166) –

“इन धर्मों (पारमिताओं) का स्वभाव, रस और लक्षण के साथ मनन करते हुए, धर्म के तेज से दस हजार (लोकों वाली) वसुधा कांप उठी।” (बुद्धवंश २.१६६) -

ආදිවචනඤ්ච සමත්ථිතං හොති.

आदि वचन भी समर्थित होते हैं।

අයං පන (දී. නි. අට්ඨ. 1.149) මහාපථවී අපරෙසුපි අට්ඨසු ඨානෙසු අකම්පිත්ථ මහාභිනික්ඛමනෙ බොධිමණ්ඩූපසඞ්කමනෙ පංසුකූලග්ගහණෙ පංසුකූලධොවනෙ කාළකාරාමසුත්තෙ ගොතමකසුත්තෙ වෙස්සන්තරජාතකෙ බ්‍රහ්මජාලෙති. තත්ථ මහාභිනික්ඛමනබොධිමණ්ඩූපසඞ්කමනෙසු වීරියබලෙන අකම්පිත්ථ. පංසුකූලග්ගහණෙ ‘‘ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙ නාම චත්තාරො මහාදීපෙ පහාය පබ්බජිත්වා සුසානං ගන්ත්වා පංසුකූලං ගණ්හන්තෙන දුක්කරං භගවතා [Pg.263] කත’’න්ති අච්ඡරියවෙගාභිහතා අකම්පිත්ථ. පංසුකූලධොවනවෙස්සන්තරජාතකෙසු අකාලකම්පනෙන අකම්පිත්ථ. කාළකාරාමගොතමකසුත්තෙසු (අ. නි. 4.24; 3.126) ‘‘අහං සක්ඛී භගවා’’ති සක්ඛිභාවෙන අකම්පිත්ථ. බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.147) පන ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතෙසු විජටෙත්වා නිග්ගුම්බං කත්වා දෙසියමානෙසු සාධුකාරදානවසෙන අකම්පිත්ථාති වෙදිතබ්බා.

यह महापृथ्वी (दी. नि. अट्ठ. १.१४९) अन्य आठ स्थानों पर भी कांपी थी - महाभिनिष्क्रमण में, बोधिमण्ड की ओर जाते समय, पांसुकुल ग्रहण करते समय, पांसुकुल धोते समय, कालकाराम सुत्त में, गोतमक सुत्त में, वेस्सन्तर जातक में और ब्रह्मजाल में। वहाँ महाभिनिष्क्रमण और बोधिमण्ड की ओर जाने में वीर्य के बल से कांपी थी। पांसुकुल ग्रहण में - 'दो हजार द्वीपों के परिवार वाले चार महाद्वीपों को छोड़कर प्रव्रजित होकर श्मशान जाकर पांसुकुल ग्रहण करने वाले भगवान ने दुष्कर कार्य किया है' - इस प्रकार आश्चर्य के वेग से अभिहत होकर कांपी थी। पांसुकुल धोने और वेस्सन्तर जातक में अकाल कंपन से कांपी थी। कालकाराम और गोतमक सुत्तों में 'मैं साक्षी हूँ, भगवान' - इस प्रकार साक्षी भाव से कांपी थी। ब्रह्मजाल में बासठ दृष्टिगतों (मिथ्या दृष्टियों) को सुलझाकर और उन्हें गुच्छ-रहित (स्पष्ट) करके उपदेश दिए जाते समय साधुकार दान के वश से कांपी थी, ऐसा जानना चाहिए।

න කෙවලඤ්ච එතෙසුයෙව ඨානෙසු පථවී අකම්පිත්ථ, අථ ඛො තීසු සඞ්ගහෙසුපි මහාමහින්දත්ථෙරස්ස ඉමං දීපං ආගන්ත්වා ජොතිවනෙ නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසිතදිවසෙපි අකම්පිත්ථ. කල්‍යාණියමහාවිහාරෙ ච පිණ්ඩපාතියත්ථෙරස්ස චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා තත්ථෙව නිසීදිත්වා බුද්ධාරම්මණං පීතිං ගහෙත්වා ඉමං සුත්තන්තං ආරද්ධස්ස සුත්තපරියොසානෙ උදකපරියන්තං කත්වා අකම්පිත්ථ. ලොහපාසාදස්ස පාචීනඅම්බලට්ඨිකට්ඨානං නාම අහොසි, තත්ථ නිසීදිත්වා දීඝභාණකත්ථෙරා බ්‍රහ්මජාලසුත්තං ආරභිංසු. තෙසං සජ්ඣායපරියොසානෙපි උදකපරියන්තමෙව කත්වා පථවී අකම්පිත්ථ.

न केवल इन्हीं स्थानों पर पृथ्वी कांपी थी, बल्कि तीनों संगीतियों में भी, और महामहिन्द स्थविर के इस द्वीप (श्रीलंका) में आकर जोतिवन में बैठकर धम्म देसना करने के दिन भी कांपी थी। और कल्याणिय महाविहार में पिण्डपातिक स्थविर के चैत्य-प्रांगण को बुहारकर वहीं बैठकर बुद्ध को आलम्बन बनाकर प्रीति ग्रहण करते हुए इस सुत्तन्त को आरम्भ करने पर, सुत्त की समाप्ति पर जल की सीमा तक पृथ्वी कांपी थी। लोहप्रासाद का प्राचीन अम्बलट्ठिक स्थान नामक एक स्थान था, वहाँ बैठकर दीघभाणक स्थविरों ने ब्रह्मजाल सुत्त आरम्भ किया। उनके स्वाध्याय की समाप्ति पर भी जल की सीमा तक ही पृथ्वी कांपी थी।

යදි එවං ‘‘අට්ඨිමෙ, ආනන්ද, හෙතූ අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායා’’ති කස්මා අට්ඨෙව හෙතූ වුත්තාති? නියමහෙතුභාවතො. ඉමෙයෙව හි අට්ඨ හෙතූ නියමන්ති, නාඤ්ඤෙ. තෙ හි කදාචි සම්භවන්තීති අනියමභාවතො න ගණිතා. වුත්තඤ්හෙතං නාගසෙනත්ථෙරෙන මිලින්දපඤ්හෙ (මි. ප. 4.1.4) –

यदि ऐसा है, तो 'आनन्द! महान भूकंप के प्रकट होने के ये आठ हेतु और आठ प्रत्यय हैं' - ऐसा कहकर केवल आठ ही हेतु क्यों कहे गए हैं? नियम हेतु होने के कारण। क्योंकि ये आठ हेतु ही नियम (निश्चित) हैं, अन्य नहीं। वे (अन्य) कभी-कभी ही उत्पन्न होते हैं, इसलिए अनियम होने के कारण उनकी गणना नहीं की गई है। यह नागसेन स्थविर द्वारा मिलिन्दपञ्ह में कहा गया है -

‘‘අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ, හෙතූ අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායාති. යං වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, තඤ්ච පන අකාලිකං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, තස්මා අගණිතං අට්ඨහි හෙතූහි.

“भिक्षुओं! महान भूकंप के प्रकट होने के ये आठ हेतु और आठ प्रत्यय हैं। राजा वेस्सन्तर द्वारा महादान दिए जाते समय जो सात बार महापृथ्वी कांपी थी, वह अकालिक थी और कभी-कभी होने वाली थी, जो आठ हेतुओं से मुक्त (अलग) थी, इसलिए आठ हेतुओं में उसकी गणना नहीं की गई।”

‘‘යථා, මහාරාජ, ලොකෙ තයොයෙව මෙඝා ගණීයන්ති වස්සිකො, හෙමන්තිකො, පාවුසකොති. යදි තෙ මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො මෙඝො පවස්සති, න සො මෙඝො ගණීයති සම්මතෙහි මෙඝෙහි, අකාලමෙඝොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ [Pg.264] යං සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, අකාලිකං එතං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, න තං ගණීයති අට්ඨහි හෙතූහි.

हे महाराज! जैसे लोक में तीन ही मेघ गिने जाते हैं - वर्षा ऋतु का, हेमन्त ऋतु का और ग्रीष्म ऋतु का। यदि उन्हें छोड़कर कोई अन्य मेघ बरसता है, तो वह मेघ सम्मत मेघों में नहीं गिना जाता, वह 'अकाल मेघ' ही कहलाता है। इसी प्रकार, हे महाराज! राजा वेस्सन्तर द्वारा महादान दिए जाने पर जो सात बार महापृथ्वी कम्पित हुई, वह अकालिक है, कभी-कभी होने वाली है और आठ हेतुओं से मुक्त है, वह आठ हेतुओं में नहीं गिनी जाती।

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, හිමවන්තා පබ්බතා පඤ්ච නදිසතානි සන්දන්ති, තෙසං, මහාරාජ, පඤ්චන්නං නදිසතානං දසෙව නදියො නදිගණනාය ගණීයන්ති. සෙය්‍යථිදං – ගඞ්ගා, යමුනා, අචිරවතී, සරභූ, මහී, සින්ධු, සරස්සතී, වෙත්‍රවතී, වීතංසා, චන්දභාගාති. අවසෙසා නදියො නදිගණනාය අගණිතා. කිංකාරණා? න තා නදියො ධුවසලිලා, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ යං සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, අකාලිකං එතං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, න තං ගණීයති අට්ඨහි හෙතූහි.

अथवा जैसे, हे महाराज! हिमवन्त पर्वत से पाँच सौ नदियाँ बहती हैं, उन पाँच सौ नदियों में से केवल दस नदियाँ ही नदियों की गणना में गिनी जाती हैं। जैसे कि - गंगा, यमुना, अचिरवती, सरभू, मही, सिन्धु, सरस्वती, वेत्रवती, वीतंसा और चन्द्रभागा। शेष नदियाँ नदियों की गणना में नहीं गिनी जातीं। किस कारण से? क्योंकि वे नदियाँ सदा जल वाली नहीं हैं। इसी प्रकार, हे महाराज! राजा वेस्सन्तर द्वारा महादान दिए जाने पर जो सात बार महापृथ्वी कम्पित हुई, वह अकालिक है, कभी-कभी होने वाली है और आठ हेतुओं से मुक्त है, वह आठ हेतुओं में नहीं गिनी जाती।

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, රඤ්ඤො සතම්පි ද්විසතම්පි තිසතම්පි අමච්චා හොන්ති, තෙසං ඡයෙව ජනා අමච්චගණනාය ගණීයන්ති. සෙය්‍යථිදං – සෙනාපති, පුරොහිතො, අක්ඛදස්සො, භණ්ඩාගාරිකො, ඡත්තග්ගාහකො, ඛග්ගග්ගාහකො, එතෙයෙව අමච්චගණනාය ගණීයන්ති. කිංකාරණා? යුත්තත්තා රාජගුණෙහි. අවසෙසා අගණිතා, සබ්බෙ අමච්චාත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ යං සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, අකාලිකං එතං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, න තං ගණීයති අට්ඨහි හෙතූහී’’ති.

अथवा जैसे, हे महाराज! राजा के सौ, दो सौ या तीन सौ भी अमात्य होते हैं, उनमें से केवल छह व्यक्ति ही अमात्यों की गणना में गिने जाते हैं। जैसे कि - सेनापति, पुरोहित, अक्षदश, भण्डागारिक, छत्रग्राहक और खड्गग्राहक। यही अमात्यों की गणना में गिने जाते हैं। किस कारण से? राजगुणों से युक्त होने के कारण। शेष नहीं गिने जाते, वे सब केवल 'अमात्य' संज्ञा को प्राप्त होते हैं। इसी प्रकार, हे महाराज! राजा वेस्सन्तर द्वारा महादान दिए जाने पर जो सात बार महापृथ्वी कम्पित हुई, वह अकालिक है, कभी-कभी होने वाली है और आठ हेतुओं से मुक्त है, वह आठ हेतुओं में नहीं गिनी जाती।

භූමිචාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

भूमिचाल सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

චාපාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चापाल वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

(8) 3. යමකවග්ගො

(८) ३. यमक वग्ग

1-10. සද්ධාසුත්තාදිවණ්ණනා

१-१०. श्रद्धा सुत्त आदि की व्याख्या

71-80. අට්ඨමස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. දසමෙ කුච්ඡිතං සීදතීති කුසීතො ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා. යස්ස ධම්මස්ස වසෙන [Pg.265] පුග්ගලො ‘‘කුසීතො’’ති වුච්චති, සො කුසිතභාවො ඉධ කුසිත-සද්දෙන වුත්තො. විනාපි හි භාවජොතනසද්දං භාවත්ථො විඤ්ඤායති යථා ‘‘පටස්ස සුක්ක’’න්ති, තස්මා කුසීතභාවවත්ථූනීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කොසජ්ජකාරණානීති අත්ථො’’ති. කම්මං නාම සමණසාරුප්පං ඊදිසන්ති ආහ ‘‘චීවරවිචාරණාදී’’ති. වීරියන්ති පධානවීරියං. තං පන චඞ්කමනවසෙන කරණෙ කායිකන්තිපි වත්තබ්බතං ලභතීති ආහ ‘‘දුවිධම්පී’’ති. පත්තියාති පාපුණනත්ථං. ඔසීදනන්ති භාවනානුයොගෙ සඞ්කොචො. මාසෙහි ආචිතං නිචිතං වියාති මාසාචිතං, තං මඤ්ඤෙ. යස්මා මාසා තින්තා විසෙසෙන ගරුකා හොන්ති, තස්මා ‘‘යථා තින්තමාසො’’තිආදි වුත්තං. වුට්ඨිතො හොති ගිලානභාවාති අධිප්පායො.

७१-८०. आठवें के प्रथम आदि सुत्त स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं। दसवें में 'कुत्सित रूप से बैठता है' इसलिए 'कुसीतो' (आलसी), यहाँ 'द' कार को 'त' कार कर दिया गया है। जिस धर्म के कारण पुद्गल 'कुसीतो' कहा जाता है, वह कुसीत-भाव यहाँ 'कुसीत' शब्द से कहा गया है। भाववाचक शब्द के बिना भी भाव का अर्थ समझा जाता है, जैसे 'कपड़े की सफेदी', इसलिए 'कुसीत-भाव के कारण' यह अर्थ है। इसीलिए कहा गया है - 'आलस्य के कारण' यह अर्थ है। श्रमण के योग्य कर्म ऐसा है, इसलिए 'चीवर-विचारण आदि' कहा। वीर्य अर्थात् प्रधान वीर्य। वह चंक्रमण के द्वारा किए जाने के कारण 'कायिक' भी कहा जा सकता है, इसलिए 'दोनों प्रकार का भी' कहा। प्राप्ति के लिए अर्थात् पहुँचने के लिए। 'ओसीदन' अर्थात् भावना के अभ्यास में संकोच। 'उड़द से संचित' के समान 'मासाचित', ऐसा मैं मानता हूँ। क्योंकि भीगे हुए उड़द विशेष रूप से भारी होते हैं, इसलिए 'जैसे भीगा हुआ उड़द' आदि कहा गया है। 'बीमारी से उठा हुआ होता है' यह अभिप्राय है।

තෙසන්ති ආරම්භවත්ථූනං. ඉමිනාව නයෙනාති ඉමිනා කුසීතවත්ථූසු වුත්තෙනෙව නයෙන ‘‘දුවිධම්පි වීරියං ආරභතී’’තිආදිනා. ඉදං පඨමන්ති ‘‘ඉදං, හන්දාහං, වීරියං ආරභාමී’’ති, ‘‘එවං භාවනාය අබ්භුස්සහනං පඨමං ආරම්භවත්ථූ’’තිආදිනා ච අත්ථො වෙදිතබ්බො. යථා තථා පඨමං පවත්තං අබ්භුස්සහනඤ්හි උපරි වීරියාරම්භස්ස කාරණං හොති. අනුරූපපච්චවෙක්ඛණසහිතානි හි අබ්භුස්සහනානි තම්මූලකානි වා පච්චවෙක්ඛණානි අට්ඨ ආරම්භවත්ථූනීති වෙදිතබ්බානි.

'उनका' अर्थात् आरम्भ-वस्तुओं का। 'इसी विधि से' अर्थात् कुसीत-वस्तुओं में कहे गए इसी विधि से 'दोनों प्रकार का वीर्य आरम्भ करता है' इत्यादि। 'यह प्रथम' अर्थात् 'यह, अब मैं वीर्य आरम्भ करता हूँ', 'इस प्रकार भावना में उत्साह प्रथम आरम्भ-वस्तु है' इत्यादि अर्थ समझना चाहिए। जिस प्रकार भी प्रथम प्रवृत्त उत्साह ही आगे वीर्य-आरम्भ का कारण होता है। अनुरूप प्रत्यवेक्षण सहित उत्साह या उन पर आधारित प्रत्यवेक्षण ही आठ आरम्भ-वस्तुएँ हैं, ऐसा समझना चाहिए।

සද්ධාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

श्रद्धा सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

යමකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

यमक वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

81-626. සෙසං උත්තානමෙව.

८१-६२६. शेष स्पष्ट ही है।

ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

इस प्रकार मनोरथपूरणी अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथा में

අට්ඨකනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා.

अट्ठक निपात की व्याख्या में अस्पष्ट अर्थों का प्रकाशन समाप्त हुआ।

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

उन भगवन्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

अंगुत्तरनिकाय में

නවකනිපාත-ටීකා

नवक निपात-टीका

1. පඨමපණ්ණාසකං

१. प्रथम पण्णासक

1. සම්බොධිවග්ගො

१. सम्बोधिवग्ग

1-2. සම්බොධිසුත්තාදිවණ්ණනා

१-२. सम्बोधि सुत्त आदि की व्याख्या

1-2. නවකනිපාතස්ස [Pg.267] පඨමදුතියෙසු නත්ථි වත්තබ්බං.

१-२. नवक निपात के प्रथम और द्वितीय सुत्तों में कुछ कहने योग्य विशेष व्याख्या नहीं है।

3. මෙඝියසුත්තවණ්ණනා

३. मेघिय सुत्त की व्याख्या

3. තතියෙ (උදා. අට්ඨ. 31) මෙඝියොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. උපට්ඨාකො හොතීති පරිචාරකො හොති. භගවතො හි පඨමබොධියං උපට්ඨාකා අනිබද්ධා අහෙසුං. එකදා නාගසමලො, එකදා නාගිතො, එකදා උපවාණො, එකදා සුනක්ඛත්තො, එකදා චුන්දො සමණුද්දෙසො, එකදා සාගතො, එකදා මෙඝියො, තදාපි මෙඝියත්ථෙරොව උපට්ඨාකො හොති. තෙනාහ ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා මෙඝියො භගවතො උපට්ඨාකො හොතී’’ති.

३. तीसरे में (उदा. अट्ठ. 31) 'मेघिय' उस स्थविर का नाम है। 'उपस्थाक होता है' अर्थात् परिचारक होता है। भगवान् की प्रथम बोधि के समय उपस्थाक अनियत थे। कभी नागसमाल, कभी नागित, कभी उपवाण, कभी सुनक्खत्त, कभी चुन्द श्रमणोद्देश, कभी सागत, कभी मेघिय; उस समय मेघिय स्थविर ही उपस्थाक थे। इसीलिए कहा गया - 'उस समय आयुष्मान् मेघिय भगवान् के उपस्थाक थे'।

කිමිකාළායාති කාළකිමීනං බහුලතාය ‘‘කිමිකාළා’’ති ලද්ධනාමාය නදියා. ජඞ්ඝාවිහාරන්ති චිරනිසජ්ජාය ජඞ්ඝාසු උප්පන්නකිලමථවිනොදනත්ථං විචරණං. පාසාදිකන්ති අවිරළරුක්ඛතාය සිනිද්ධපත්තතාය ච පස්සන්තානං පසාදං ආවහතීති පාසාදිකං. සන්දච්ඡායතාය මනුඤ්ඤභූමිභාගතාය ච අන්තො පවිට්ඨානං පීතිසොමනස්සජනනට්ඨෙන චිත්තං රමෙතීති රමණීයං. අලන්ති පරියත්තං, යුත්තන්තිපි අත්ථො. පධානත්ථිකස්සාති පධානෙන භාවනානුයොගෙන අත්ථිකස්ස. යස්මා සො පධානකම්මෙ යුත්තො පධානකම්මිකො නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘පධානකම්මිකස්සා’’ති. ආගච්ඡෙය්‍යාහන්ති ආගච්ඡෙය්‍යං අහං. ථෙරෙන කිර පුබ්බෙ තං ඨානං අනුප්පටිපාටියා පඤ්ච ජාතිසතානි රඤ්ඤා එව සතා අනුභූතපුබ්බං උය්‍යානං අහොසි, තෙනස්ස දිට්ඨමත්තෙයෙව තත්ථ විහරිතුං චිත්තං නමි.

"किमिकालया" का अर्थ है काले कीड़ों की बहुलता के कारण "किमिकाला" नाम प्राप्त नदी। "जंघाविहार" का अर्थ है लंबे समय तक बैठने से जंघाओं (पैरों) में उत्पन्न थकान को दूर करने के लिए टहलना। "पासादिकं" (प्रसादपूर्ण) का अर्थ है घने वृक्षों और चिकने पत्तों के कारण देखने वालों में प्रसन्नता उत्पन्न करने वाला। "रमणीय" का अर्थ है घनी छाया और मनभावन भूमि होने के कारण भीतर प्रवेश करने वालों में प्रीति और सौमनस्य उत्पन्न कर चित्त को रमाने वाला। "अलं" का अर्थ है पर्याप्त या उचित। "पधानत्थिकस्स" का अर्थ है प्रधान (साधना) और भावना के अभ्यास के इच्छुक के लिए। चूँकि वह प्रधान कर्म (साधना) में लगा होता है, इसलिए उसे "पधानकम्मिक" कहा गया है। "आगच्छेय्याहं" का अर्थ है "मैं आऊँगा"। कहा जाता है कि पूर्व में वह स्थान स्थविर द्वारा पाँच सौ जन्मों तक राजा के रूप में अनुभव किया गया उद्यान था, इसलिए उसे देखते ही वहाँ विहार करने के लिए उनका चित्त झुक गया।

යාව [Pg.268] අඤ්ඤොපි කොචි භික්ඛු ආගච්ඡතීති අඤ්ඤො කොචිපි භික්ඛු මම සන්තිකං යාව ආගච්ඡති, තාව ආගමෙහීති අත්ථො. ‘‘කොචි භික්ඛු දිස්සතී’’තිපි පාඨො, ‘‘ආගච්ඡතූ’’තිපි පඨන්ති, තථා ‘‘දිස්සතූ’’තිපි. නත්ථි කිඤ්චි උත්තරි කරණීයන්ති චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි පරිඤ්ඤාදීනං සොළසන්නං කිච්චානං කතත්තා අභිසම්බොධියා වා අධිගතත්තා තතො අඤ්ඤං උත්තරි කරණීයං නාම නත්ථි. චතූසු සච්චෙසු චතුන්නං කිච්චානං කතත්තාති ඉදං පන මග්ගවසෙන ලබ්භභානං භෙදං අනුපෙක්ඛිත්වා වුත්තං. අත්ථි කතස්ස පටිචයොති මය්හං සන්තානෙ නිප්ඵාදිතස්ස සීලාදිධම්මස්ස අරියමග්ගස්ස අනධිගතත්තා තදත්ථං පුන වඩ්ඪනසඞ්ඛාතො පටිචයො අත්ථි, ඉච්ඡිතබ්බොති අත්ථො.

"जब तक कोई अन्य भिक्षु भी आता है" का अर्थ है जब तक कोई अन्य भिक्षु मेरे पास आता है, तब तक प्रतीक्षा करो। "कोई भिक्षु दिखाई देता है" ऐसा भी पाठ है, "आए" ऐसा भी पढ़ते हैं, और "दिखाई दे" ऐसा भी। "आगे कुछ भी करने योग्य नहीं है" का अर्थ है चार सत्यों में चार मार्गों द्वारा परिज्ञा आदि सोलह कृत्यों के कर लिए जाने के कारण या अभिसंबोधि प्राप्त कर लेने के कारण, उससे आगे कुछ भी करने योग्य शेष नहीं है। "चार सत्यों में चार कृत्यों के कर लिए जाने के कारण" - यह मार्ग के अनुसार प्राप्त होने वाले भेदों की उपेक्षा करके कहा गया है। "किए हुए का संचय है" का अर्थ है मेरी संतान (प्रवाह) में निष्पादित शील आदि धर्मों के आर्यमार्ग को प्राप्त न करने के कारण, उसके लिए पुनः संवर्धन रूपी संचय है, अर्थात् वह वांछित है।

තිවිධනාටකපරිවාරොති මහන්තිත්ථියො මජ්ඣිමිත්ථියො අතිතරුණිත්ථියොති එවං වධූකුමාරිකකඤ්ඤාවත්ථාහි තිවිධාහි නාටකිත්ථීහි පරිවුතො. අකුසලවිතක්කෙහීති යථාවුත්තෙහි කාමවිතක්කාදීහි. අපරෙ පන ‘‘තස්මිං වනසණ්ඩෙ පුප්ඵඵලපල්ලවාදීසු ලොභවසෙන කාමවිතක්කො, ඛරස්සරානං පක්ඛිආදීනං සද්දස්සවනෙන බ්‍යාපාදවිතක්කො, ලෙඩ්ඩුආදීහි තෙසං විහෙඨනාධිප්පායෙන විහිංසාවිතක්කො. ‘ඉධෙවාහං වසෙය්‍ය’න්ති තත්ථ සාපෙක්ඛතාවසෙන වා කාමවිතක්කො, වනචරකෙ තත්ථ තත්ථ දිස්වා තෙසු චිත්තදුබ්භනෙන බ්‍යාපාදවිතක්කො, තෙසං විහෙඨනාධිප්පායෙන විහිංසාවිතක්කො තස්ස උප්පජ්ජතී’’ති වදන්ති. යථා තථා වා තස්ස මිච්ඡාවිතක්කප්පවත්තියෙව අච්ඡරියකාරණං. අච්ඡරියං වත, භොති ගරහණච්ඡරියං නාම කිරෙතං. යථා ආයස්මා ආනන්දො භගවතො වලියගත්තං දිස්වා අවොච ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ’’ති (සං. නි. 5.511). සම්පරිවාරිතාති වොකිණ්ණා. අත්තනි ගරුම්හි ච එකත්තෙපි බහුවචනං දිස්සති. ‘‘අන්වාසත්තො’’තිපි පාඨො. කස්මා පනස්ස භගවා තත්ථ ගමනං අනුජානි? ‘‘අනනුඤ්ඤාතොපි චායං මං ඔහාය ගච්ඡිස්සතෙව, පරිචාරකාමතාය මඤ්ඤෙ භගවා ගන්තුං න දෙතීති චස්ස සියා අඤ්ඤථත්තං, තදස්ස දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තෙය්‍යා’’ති අනුජානි.

"तीन प्रकार के नाटकों (नर्तकियों) से घिरा हुआ" का अर्थ है बड़ी स्त्रियाँ, मध्यम स्त्रियाँ और अत्यंत तरुण स्त्रियाँ - इस प्रकार वधू, कुमारी और कन्या की तीन अवस्थाओं वाली नर्तकियों से घिरा हुआ। "अकुशल वितर्कों से" का अर्थ है पूर्वोक्त काम-वितर्क आदि से। अन्य लोग कहते हैं - "उस वनखंड में पुष्प, फल, पल्लव आदि में लोभ के कारण काम-वितर्क, कठोर स्वर वाले पक्षियों आदि के शब्द सुनने से व्यापाद-वितर्क, और ढेलों आदि से उन्हें सताने के अभिप्राय से विहिंसा-वितर्क उत्पन्न होता है। 'मैं यहीं रहूँ' - वहाँ इस आसक्ति के कारण काम-वितर्क, वनवासियों को यहाँ-वहाँ देखकर उनके प्रति दुर्भावना से व्यापाद-वितर्क, और उन्हें सताने के अभिप्राय से विहिंसा-वितर्क उसे उत्पन्न होता है।" चाहे जो भी हो, उसके भीतर मिथ्या वितर्कों की प्रवृत्ति ही आश्चर्य का कारण है। "आश्चर्य है, भो!" - यह वास्तव में निंदात्मक आश्चर्य है। जैसे आयुष्मान् आनंद ने भगवान् के झुर्रियों वाले शरीर को देखकर कहा था - "आश्चर्य है भंते, अद्भुत है भंते!" (सं. नि. 5.511)। "संपरिवारिता" का अर्थ है घिरे हुए या मिश्रित। स्वयं के लिए और गुरु के लिए एकवचन होने पर भी बहुवचन का प्रयोग देखा जाता है। "अन्वासत्तो" ऐसा भी पाठ है। भगवान् ने उसे वहाँ जाने की अनुमति क्यों दी? "अनुमति न देने पर भी यह मुझे छोड़कर चला ही जाएगा, और 'शायद भगवान् सेवा की इच्छा के कारण मुझे जाने नहीं दे रहे हैं' - ऐसा विचार कर उसका मन बदल सकता है, जो उसके लिए दीर्घकाल तक अहित और दुःख का कारण होगा" - यह सोचकर अनुमति दी।

එවං තස්මිං අත්තනො පවත්තිං ආරොචෙත්වා නිසින්නෙ අථස්ස භගවා සප්පායධම්මං දෙසෙන්තො ‘‘අපරිපක්කාය, මෙඝිය, චෙතොවිමුත්තියා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘අපරිපක්කායා’’ති පරිපාකං අප්පත්තාය. චෙතොවිමුත්තියාති [Pg.269] කිලෙසෙහි චෙතසො විමුත්තියා. පුබ්බභාගෙ හි තදඞ්ගවසෙන චෙව වික්ඛම්භනවසෙන ච චෙතසො විමුත්ති හොති, අපරභාගෙ සමුච්ඡෙදවසෙන චෙව පටිප්පස්සද්ධිවසෙන ච. සායං විමුත්ති හෙට්ඨා විත්ථාරතො කථිතාව, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. තත්ථ විමුත්තිපරිපාචනීයෙහි ධම්මෙහි ආසයෙ පරිපාචිතෙ සොධිතෙ විපස්සනාය මග්ගගබ්භං ගණ්හන්තියා පරිපාකං ගච්ඡන්තියා චෙතොවිමුත්ති පරිපක්කා නාම හොති, තදභාවෙ අපරිපක්කා.

इस प्रकार उसके द्वारा अपनी प्रवृत्ति बताकर बैठ जाने पर, भगवान् ने उसे उपयुक्त धर्म का उपदेश देते हुए "अपरिपक्व, मेघिय, चेतोविमुक्ति के लिए" आदि कहा। वहाँ "अपरिपक्व" का अर्थ है परिपक्वता को प्राप्त न होना। "चेतोविमुक्ति" का अर्थ है क्लेशों से चित्त की मुक्ति। पूर्व भाग में तदंग और विष्खंभन के रूप में चित्त की मुक्ति होती है, और उत्तर भाग में समुच्छेद और प्रतिप्रश्रब्धि के रूप में। यह विमुक्ति नीचे विस्तार से कही गई है, इसलिए उसे वहाँ बताए गए तरीके से समझना चाहिए। वहाँ विमुक्ति को परिपक्व करने वाले धर्मों द्वारा आशय के परिपक्व और शुद्ध होने पर, विपश्यना द्वारा मार्ग-गर्भ को ग्रहण करते हुए और परिपक्वता की ओर बढ़ते हुए चेतोविमुक्ति "परिपक्व" कहलाती है, और इसके अभाव में "अपरिपक्व"।

කතමෙ පන විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා? සද්ධින්ද්‍රියාදීනං විසුද්ධිකරණවසෙන පන්නරස ධම්මා වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං –

विमुक्ति को परिपक्व करने वाले धर्म कौन से हैं? श्रद्धा-इंद्रिय आदि को शुद्ध करने के वश से पंद्रह धर्म समझने चाहिए। जैसा कि कहा गया है -

‘‘අස්සද්ධෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, සද්ධෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, පසාදනීයෙ සුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සද්ධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

"अश्रद्धालु व्यक्तियों का वर्जन करने से, श्रद्धालु व्यक्तियों की सेवा, भजन और उपासना करने से, तथा प्रसन्नतादायक सूत्रों का प्रत्यवेक्षण करने से - इन तीन प्रकारों से श्रद्धा-इंद्रिय शुद्ध होती है।"

‘‘කුසීතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, ආරද්ධවීරියෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, සම්මප්පධානෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි වීරියින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

"आलसी व्यक्तियों का वर्जन करने से, उत्साही (आरब्ध-वीर्य) व्यक्तियों की सेवा, भजन और उपासना करने से, तथा सम्यक् प्रधानों का प्रत्यवेक्षण करने से - इन तीन प्रकारों से वीर्य-इंद्रिय शुद्ध होती है।"

‘‘මුට්ඨස්සතී පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, උපට්ඨිතස්සතී පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, සතිපට්ඨානෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සතින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

"विस्मृत-स्मृति (भुलक्कड़) व्यक्तियों का वर्जन करने से, उपस्थित-स्मृति (सजग) व्यक्तियों की सेवा, भजन और उपासना करने से, तथा स्मृति-प्रस्थानों का प्रत्यवेक्षण करने से - इन तीन प्रकारों से स्मृति-इंद्रिय शुद्ध होती है।"

‘‘අසමාහිතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, සමාහිතෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, ඣානවිමොක්ඛෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සමාධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

"असमाहित (एकाग्रता रहित) व्यक्तियों का वर्जन करने से, समाहित व्यक्तियों की सेवा, भजन और उपासना करने से, तथा ध्यान और विमोक्षों का प्रत्यवेक्षण करने से - इन तीन प्रकारों से समाधि-इंद्रिय शुद्ध होती है।"

‘‘දුප්පඤ්ඤෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, පඤ්ඤවන්තෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, ගම්භීරඤාණචරියං පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි පඤ්ඤින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

“दुर्प्रज्ञ (बुद्धिहीन) व्यक्तियों का वर्जन करने से, प्रज्ञावान व्यक्तियों का सेवन, भजन और उपासना करने से, तथा गम्भीर ज्ञान-चर्या का प्रत्यवेक्षण करने से—इन तीन प्रकारों से प्रज्ञा-इन्द्रिय विशुद्ध होती है।

‘‘ඉති ඉමෙ පඤ්ච පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, පඤ්ච පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, පඤ්ච සුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි පන්නරසහි ආකාරෙහි ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි විසුජ්ඣන්තී’’ති (පටි. ම. 1.185).

“इस प्रकार इन पाँच (प्रकार के) व्यक्तियों का वर्जन करने से, पाँच व्यक्तियों का सेवन, भजन और उपासना करने से, तथा पाँच सूत्रान्तों का प्रत्यवेक्षण करने से—इन पन्द्रह प्रकारों से ये पाँच इन्द्रियाँ विशुद्ध होती हैं” (पटि. म. 1.185)।

අපරෙහිපි [Pg.270] පන්නරසහි ආකාරෙහි ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි විසුජ්ඣන්ති. අපරෙපි පන්නරස ධම්මා විමුත්තිපරිපාචනීයා. සද්ධාපඤ්චමානි ඉන්ද්‍රියානි, අනිච්චසඤ්ඤා අනිච්චෙ, දුක්ඛසඤ්ඤා දුක්ඛෙ, අනත්තසඤ්ඤා, පහානසඤ්ඤා, විරාගසඤ්ඤාති ඉමා පඤ්ච නිබ්බෙධභාගියා සඤ්ඤා, කල්‍යාණමිත්තතා, සීලසංවරො, අභිසල්ලෙඛතා, වීරියාරම්භො, නිබ්බෙධිකපඤ්ඤාති. තෙසු වෙනෙය්‍යදමනකුසලො සත්ථා වෙනෙය්‍යස්ස මෙඝියත්ථෙරස්ස අජ්ඣාසයවසෙන ඉධ කල්‍යාණමිත්තතාදයො විමුත්තිපරිපාචනීයෙ ධම්මෙ දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්ච ධම්මා පරිපක්කාය සංවත්තන්තී’’ති වත්වා තෙ විත්ථාරෙන්තො ‘‘ඉධ, මෙඝිය, භික්ඛු කල්‍යාණමිත්තො හොතී’’තිආදිමාහ.

अन्य पन्द्रह प्रकारों से भी ये पाँच इन्द्रियाँ शुद्ध होती हैं। अन्य पन्द्रह धर्म भी विमुक्ति को परिपक्व करने वाले हैं। श्रद्धा आदि पाँच इन्द्रियाँ, अनित्य में अनित्य संज्ञा, दुःख में दुःख संज्ञा, अनात्म संज्ञा, प्रहाण संज्ञा, विराग संज्ञा - ये पाँच निर्वेधभागीय संज्ञाएँ, कल्याणमित्रता, शील-संवर, अभिसल्लेखता, वीर्यारम्भ और निर्वेधिक प्रज्ञा। उनमें विनेय (शिष्य) के दमन में कुशल शास्ता ने विनेय मेघिय स्थविर के आशय के वश से यहाँ कल्याणमित्रता आदि विमुक्ति-परिपक्व करने वाले धर्मों को दिखाते हुए "पाँच धर्म परिपक्वता के लिए संवर्तित होते हैं" ऐसा कहकर, उनका विस्तार करते हुए "यहाँ, मेघिय, भिक्षु कल्याणमित्र होता है" आदि कहा।

තත්ථ කල්‍යාණමිත්තොති කල්‍යාණො භද්දො සුන්දරො මිත්තො එතස්සාති කල්‍යාණමිත්තො. යස්ස සීලාදිගුණසම්පන්නො ‘‘අඝස්ස තාතා හිතස්ස විධාතා’’ති එවං සබ්බාකාරෙන උපකාරො මිත්තො හොති, සො පුග්ගලො කල්‍යාණමිත්තොව. යථාවුත්තෙහි කල්‍යාණපුග්ගලෙහෙව සබ්බිරියාපථෙසු සහ අයති පවත්තති, න විනා තෙහීති කල්‍යාණසහායො. කල්‍යාණපුග්ගලෙසු එව චිත්තෙන චෙව කායෙන ච නින්නපොණපබ්භාරභාවෙන පවත්තතීති කල්‍යාණසම්පවඞ්කො. පදත්තයෙන කල්‍යාණමිත්තසංසග්ගෙ ආදරං උප්පාදෙති. අයං කල්‍යාණමිත්තතාසඞ්ඛාතො බ්‍රහ්මචරියවාසස්ස ආදිභාවතො සබ්බෙසඤ්ච කුසලධම්මානං බහුකාරතාය පධානභාවතො ච ඉමෙසු පඤ්චසු ධම්මෙසු ආදිතො වුත්තත්තා පඨමො අනවජ්ජධම්මො අවිසුද්ධානං සද්ධාදීනං විසුද්ධිකරණවසෙන චෙතොවිමුත්තියා පරිපක්කාය සංවත්තති. එත්ථ ච කල්‍යාණමිත්තස්ස බහුකාරතා පධානතා ච ‘‘උපඩ්ඪමිදං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මචරියස්ස යදිදං කල්‍යාණමිත්තතා’’ති වදන්තං ධම්මභණ්ඩාගාරිකං ‘‘මා හෙවං, ආනන්දා’’ති ද්වික්ඛතුං පටිසෙධෙත්වා ‘‘සකලමෙව හිදං, ආනන්ද, බ්‍රහ්මචරියං යදිදං කල්‍යාණමිත්තතා කල්‍යාණසහායතා’’ති – ආදිසුත්තපදෙහි (සං. නි. 1.129; 5.2) වෙදිතබ්බා.

वहाँ 'कल्याणमित्र' का अर्थ है - जिसका मित्र कल्याणकारी, भद्र और सुन्दर हो, वह कल्याणमित्र है। जिसके पास शील आदि गुणों से संपन्न, "दुःख का निवारक और हित का विधाता" इस प्रकार सब प्रकार से उपकारी मित्र होता है, वह पुद्गल कल्याणमित्र ही है। यथाकथित कल्याणकारी पुद्गलों के साथ ही सभी ईर्यापथों में साथ चलता है, उनके बिना नहीं, इसलिए वह 'कल्याणसहाय' है। कल्याणकारी पुद्गलों में ही चित्त और शरीर से निम्न, प्रवण और प्राग्भार (झुकाव) भाव से प्रवृत्त होता है, इसलिए 'कल्याणसंपवंक' है। इन तीन पदों से कल्याणमित्र के संसर्ग में आदर उत्पन्न करता है। यह कल्याणमित्रता नामक धर्म ब्रह्मचर्य वास का आदि होने के कारण और सभी कुशल धर्मों के लिए बहुत उपकारी होने के कारण प्रधान होने से, इन पाँच धर्मों में आदि में कहे जाने के कारण, अशुद्ध श्रद्धा आदि को शुद्ध करने के द्वारा चेतोविमुक्ति की परिपक्वता के लिए संवर्तित होने वाला पहला अनवद्य धर्म है। और यहाँ कल्याणमित्र की बहुकारता और प्रधानता "भन्ते, यह जो कल्याणमित्रता है, वह ब्रह्मचर्य का आधा है" ऐसा कहने वाले धर्मभाण्डागारिक (आनन्द) को "आनन्द, ऐसा मत कहो" कहकर दो बार प्रतिषेध कर "आनन्द, यह जो कल्याणमित्रता और कल्याणसहायता है, वह सम्पूर्ण ब्रह्मचर्य ही है" - आदि सूत्रपदों (सं. नि. 1.129; 5.2) से जाननी चाहिए।

පුන චපරන්ති පුන ච අපරං ධම්මජාතං. සීලවාති එත්ථ කෙනට්ඨෙන සීලං? සීලනට්ඨෙන සීලං. කිමිදං සීලනං නාම? සමාධානං, කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. අථ වා උපධාරණං, ඣානාදිකුසලධම්මානං පතිට්ඨානවසෙන ආධාරභාවොති අත්ථො. තස්මා සීලෙති, සීලතීති වා සීලං. අයං තාව සද්දලක්ඛණනයෙන සීලට්ඨො. අපරෙ [Pg.271] පන ‘‘සිරට්ඨො සීලට්ඨො, සීතලට්ඨො, සීලට්ඨො’’ති නිරුත්තිනයෙන අත්ථං වණ්ණෙන්ති. තයිදං පාරිපූරිතො අතිසයතො වා සීලං අස්ස අත්ථීති සීලවා, සීලසම්පන්නොති අත්ථො.

'पुन चपरं' का अर्थ है - फिर और दूसरा धर्म-समूह। 'शीलवान' में यहाँ किस अर्थ में शील है? 'शीलन' के अर्थ में शील है। यह 'शीलन' क्या है? समाधान, अर्थात् काय-कर्म आदि का सुशीलता के कारण विखराव न होना। अथवा उपधारण, अर्थात् ध्यान आदि कुशल धर्मों के अधिष्ठान के रूप में आधार होना। इसलिए जो शीलन करता है या जिसमें शीलन होता है, वह शील है। यह तो शब्द-लक्षण के नियम से शील का अर्थ हुआ। अन्य लोग निरुक्ति के नियम से "शिर (श्रेष्ठ) के अर्थ में शील है, शीतल के अर्थ में शील है" इस प्रकार अर्थ का वर्णन करते हैं। वह यह शील जिसकी परिपूर्णता या अतिशयता से हो, वह 'शीलवान' है, अर्थात् शील-संपन्न है।

යථා ච සීලවා හොති සීලසම්පන්නො, තං දස්සෙතුං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පාතිමොක්ඛන්ති සික්ඛාපදසීලං. තඤ්හි යො නං පාති රක්ඛති, තං මොක්ඛෙති මොචෙති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛං. සංවරණං සංවරො, කායවාචාහි අවීතික්කමො. පාතිමොක්ඛමෙව සංවරො පාතිමොක්ඛසංවරො, තෙන සංවුතො පිහිතකායවාචොති පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො. ඉදමස්ස තස්මිං සීලෙ පතිට්ඨිතභාවපරිදීපනං. විහරතීති තදනුරූපවිහාරසමඞ්ගිභාවපරිදීපනං. ආචාරගොචරසම්පන්නොති හෙට්ඨා පාතිමොක්ඛසංවරස්ස උපරි විසෙසානං යොගස්ස ච උපකාරධම්මපරිදීපනං. අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවීති පාතිමොක්ඛසීලතො අචවනධම්මතාපරිදීපනං. සමාදායාති සික්ඛාපදානං අනවසෙසතො ආදානපරිදීපනං. සික්ඛතීති සික්ඛාය සමඞ්ගිභාවපරිදීපනං. සික්ඛාපදෙසූති සික්ඛිතබ්බධම්මපරිදීපනං.

और जैसे शीलवान शील-संपन्न होता है, उसे दिखाने के लिए "पातिमोक्ख-संवर-संवृत" आदि कहा गया है। वहाँ 'पातिमोक्ख' का अर्थ शिक्षापद-शील है। क्योंकि जो इसकी रक्षा (पाति) करता है, उसे यह अपाय आदि के दुखों से मुक्त (मोक्खेति) करता है, इसलिए यह 'पातिमोक्ख' है। संवरण करना 'संवर' है, अर्थात् काया और वाणी से उल्लंघन न करना। पातिमोक्ख ही संवर है, वह 'पातिमोक्ख-संवर' है, उससे संवृत अर्थात् ढकी हुई काया और वाणी वाला 'पातिमोक्ख-संवर-संवृत' है। यह उस शील में उसकी प्रतिष्ठित अवस्था का प्रदर्शन है। 'विहरति' (विहार करता है) उसके अनुरूप विहार से युक्त होने का प्रदर्शन है। 'आचार-गोचर-संपन्न' नीचे कहे गए पातिमोक्ख-संवर के ऊपर विशेष गुणों और योग के उपकारी धर्मों का प्रदर्शन है। 'अणुमात्र दोषों में भय देखने वाला' पातिमोक्ख-शील से विचलित न होने के स्वभाव का प्रदर्शन है। 'समादाय' (ग्रहण कर) शिक्षापदों को पूर्ण रूप से ग्रहण करने का प्रदर्शन है। 'सिक्खति' (सीखता है) शिक्षा से युक्त होने का प्रदर्शन है। 'सिक्खापदेसु' (शिक्षापदों में) सीखने योग्य धर्मों का प्रदर्शन है।

අපරො නයො – කිලෙසානං බලවභාවතො පාපකිරියාය සුකරභාවතො පුඤ්ඤකිරියාය ච දුක්කරභාවතො බහුක්ඛත්තුං අපායෙසු පතනසීලොති පාතී, පුථුජ්ජනො. අනිච්චතාය වා භවාදීසු කම්මවෙගුක්ඛිත්තො ඝටියන්තං විය අනවට්ඨානෙන පරිබ්භමනතො ගමනසීලොති පාතී. මරණවසෙන වා තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ අත්තභාවස්ස පතනසීලො වා පාතී, සත්තසන්තානො, චිත්තමෙව වා. තං පාතිනං සංසාරදුක්ඛතො මොක්ඛෙතීති පාතිමොක්ඛං. චිත්තස්ස හි විමොක්ඛෙන සත්තො ‘‘විමුත්තො’’ති වුච්චති. වුත්තඤ්හි ‘‘චිත්තවොදානා විසුජ්ඣන්තී’’ති (සං. නි. 3.100), ‘‘අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුත්ත’’න්ති (මහාව. 28) ච.

दूसरा तरीका - क्लेशों की प्रबलता के कारण, पाप कर्म करने की सुगमता के कारण और पुण्य कर्म करने की कठिनता के कारण, बार-बार अपायों में गिरने के स्वभाव वाला 'पाती' है, अर्थात् पृथग्जन। अथवा अनित्यता के कारण भवों आदि में कर्म-वेग से फेंका गया, घटी-यन्त्र (रहट) की तरह अस्थिरता से घूमने के कारण गमनशील 'पाती' है। अथवा मरण के कारण उन-उन सत्त्व-निकायों में आत्मभाव के गिरने के स्वभाव वाला 'पाती' है, अर्थात् सत्त्व-सन्तान, अथवा चित्त ही। उस 'पाती' को संसार-दुःख से मुक्त करता है, इसलिए 'पातिमोक्ख' है। चित्त की विमुक्ति से ही सत्त्व 'विमुक्त' कहा जाता है। क्योंकि कहा गया है - "चित्त की शुद्धि से शुद्ध होते हैं" (सं. नि. 3.100), और "बिना उपादान के आस्रवों से चित्त विमुक्त हो गया" (महाव. 28)।

අථ වා අවිජ්ජාදිහෙතුනා සංසාරෙ පතති ගච්ඡති පවත්තතීති පාති. ‘‘අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානං තණ්හාසංයොජනානං සන්ධාවතං සංසරත’’න්ති (සං. නි. 2.124) හි වුත්තං. තස්ස පාතිනො සත්තස්ස තණ්හාදිසංකිලෙසත්තයතො මොක්ඛො එතෙනාති පාතිමොක්ඛං.

अथवा अविद्या आदि हेतुओं से संसार में गिरता है, जाता है, प्रवृत्त होता है, इसलिए 'पाती' (गिरने वाला) है। जैसा कि कहा गया है— "अविद्या के आवरण वाले और तृष्णा के संयोजन वाले सत्त्वों का संधावन और संसरण होता है" (सं. नि. 2.124)। उस गिरने वाले सत्त्व की तृष्णा आदि तीन संक्लेशों से इसके द्वारा मुक्ति होती है, इसलिए यह 'पातिमोक्ख' है।

අථ [Pg.272] වා පාතෙති විනිපාතෙති දුක්ඛෙති පාති, චිත්තං. වුත්තඤ්හි ‘‘චිත්තෙන නීයතී ලොකො, චිත්තෙන පරිකස්සතී’’ති (සං. නි. 1.62). තස්ස පාතිනො මොක්ඛො එතෙනාති පාතිමොක්ඛං. පතති වා එතෙන අපායදුක්ඛෙ සංසාරදුක්ඛෙ චාති පාති, තණ්හාදිසංකිලෙසො. වුත්තඤ්හි ‘‘තණ්හා ජනෙති පුරිසං (සං. නි. 1.55). තණ්හාදුතියො පුරිසො’’ති (අ. නි. 4.9; ඉතිවු. 15, 105) ච ආදි. තතො පාතිතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛං.

अथवा जो गिराता है, विनिपातित करता है, दुखी करता है, वह 'पाती' है—अर्थात चित्त। क्योंकि कहा गया है— "चित्त के द्वारा लोक ले जाया जाता है, चित्त के द्वारा ही खींचा जाता है" (सं. नि. 1.62)। उस (चित्त रूपी) पाती की इसके द्वारा मुक्ति होती है, इसलिए 'पातिमोक्ख' है। अथवा जिसके द्वारा अपाय-दुःख और संसार-दुःख में गिरता है, वह 'पाती' है—अर्थात तृष्णा आदि संक्लेश। क्योंकि कहा गया है— "तृष्णा पुरुष को उत्पन्न करती है" (सं. नि. 1.55), "तृष्णा रूपी साथी वाला पुरुष" (अ. नि. 4.9; इतिवु. 15, 105) आदि। उस गिराने वाले (पाती) से जो मुक्ति है, वह 'पातिमोक्ख' है।

අථ වා පතති එත්ථාති පාති, ඡ අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානි. වුත්තඤ්හි ‘‘ඡසු ලොකො සමුප්පන්නො, ඡසු කුබ්බති සන්ථව’’න්ති (සු. නි. 171). තතො ඡඅජ්ඣත්තිකබාහිරායතනසඞ්ඛාතතො පාතිතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛං. අථ වා පාතො විනිපාතො අස්ස අත්ථීති පාතී, සංසාරො. තතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛං. අථ වා සබ්බලොකාධිපතිභාවතො ධම්මිස්සරො භගවා පතීති වුච්චති, මුච්චති එතෙනාති මොක්ඛො, පතිනො මොක්ඛො තෙන පඤ්ඤත්තත්තාති පතිමොක්ඛො, පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛං. සබ්බගුණානං වා මූලභාවතො උත්තමට්ඨෙන පති ච සො යථාවුත්තෙනත්ථෙන මොක්ඛො චාති පතිමොක්ඛො, පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛං. තථා හි වුත්තං ‘‘පාතිමොක්ඛන්ති ආදිමෙතං මුඛමෙතං පමුඛමෙත’’න්ති (මහාව. 135) විත්ථාරො.

अथवा जिसमें गिरता है वह 'पाती' है—अर्थात छह आध्यात्मिक और बाह्य आयतन। क्योंकि कहा गया है— "छह में लोक उत्पन्न हुआ है, छह में ही संसर्ग करता है" (सु. नि. 171)। उन छह आध्यात्मिक और बाह्य आयतन संज्ञक 'पाती' से जो मुक्ति है, वह 'पातिमोक्ख' है। अथवा जिसमें पात (पतन) और विनिपात है, वह 'पाती' है—अर्थात संसार। उससे जो मुक्ति है, वह 'पातिमोक्ख' है। अथवा समस्त लोक के अधिपति होने के कारण धम्मेश्वर भगवान को 'पति' कहा जाता है; इसके द्वारा मुक्त होता है इसलिए 'मोक्ख' है; पति (भगवान) का मोक्ष (मुक्ति का मार्ग) उनके द्वारा प्रज्ञप्त होने के कारण 'पतिमोक्ख' है, और पतिमोक्ख ही 'पातिमोक्ख' है। अथवा सभी गुणों का मूल होने के कारण उत्तम अर्थ में वह 'पति' है और पूर्वोक्त अर्थ में 'मोक्ख' है, इसलिए 'पतिमोक्ख' है; पतिमोक्ख ही 'पातिमोक्ख' है। जैसा कि कहा गया है— "पातिमोक्ख यह आदि है, यह मुख है, यह प्रमुख है" (महाव. 135) इत्यादि विस्तार से।

අථ වා -ඉති පකාරෙ, අතීති අච්චන්තත්ථෙ නිපාතො, තස්මා පකාරෙහි අච්චන්තං මොක්ඛෙතීති පාතිමොක්ඛං. ඉදඤ්හි සීලං සයං තදඞ්ගවසෙන, සමාධිසහිතං පඤ්ඤාසහිතඤ්ච වික්ඛම්භනවසෙන සමුච්ඡෙදවසෙන අච්චන්තං මොක්ඛෙති මොචෙතීති පාතිමොක්ඛං. පති පති මොක්ඛොති වා පතිමොක්ඛො, තම්හා තම්හා වීතික්කමදොසතො පච්චෙකං මොක්ඛොති අත්ථො. පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛං. මොක්ඛොති වා නිබ්බානං, තස්ස මොක්ඛස්ස පටිබිම්බභූතොති පතිමොක්ඛො. සීලසංවරො හි සූරියස්ස අරුණුග්ගමනං විය නිබ්බානස්ස උදයභූතො තප්පටිභාගොව යථාරහං කිලෙසනිබ්බාපනතො. පතිමොක්ඛොයෙව පාතිමොක්ඛං. අථ වා මොක්ඛං පති වත්තති, මොක්ඛාභිමුඛන්ති වා පතිමොක්ඛං, පතිමොක්ඛමෙව පාතිමොක්ඛන්ති එවං තාව එත්ථ පාතිමොක්ඛසද්දස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො.

अथवा 'प' (पा) विभिन्न प्रकार के अर्थ में है, और 'अति' अत्यंत के अर्थ में निपात है, इसलिए जो विभिन्न प्रकारों से अत्यंत मुक्त करता है, वह 'पातिमोक्ख' है। यह शील स्वयं तदंग-वश, और समाधि तथा प्रज्ञा के साथ विष्खम्भन-वश एवं समुच्छेद-वश अत्यंत मुक्त करता है, छुड़ाता है, इसलिए 'पातिमोक्ख' है। अथवा 'प्रति-प्रति मोक्ष' (प्रत्येक से मुक्ति) 'पतिमोक्ख' है, जिसका अर्थ है—उस-उस व्यतिक्रम (नियम उल्लंघन) के दोष से प्रत्येक (नियम) द्वारा मुक्ति। पतिमोक्ख ही 'पातिमोक्ख' है। अथवा 'मोक्ष' निर्वाण है, उस मोक्ष का प्रतिबिम्ब होने के कारण 'पतिमोक्ख' है। शील-संवर, सूर्य के अरुणोदय के समान, निर्वाण के उदय के समान है और यथायोग्य क्लेशों को शांत करने के कारण उसके सदृश है। पतिमोक्ख ही 'पातिमोक्ख' है। अथवा जो मोक्ष की ओर प्रवृत्त होता है, या मोक्ष के अभिमुख है, वह 'पतिमोक्ख' है; पतिमोक्ख ही 'पातिमोक्ख' है—इस प्रकार यहाँ 'पातिमोक्ख' शब्द का अर्थ समझना चाहिए।

සංවරති [Pg.273] පිදහති එතෙනාති සංවරො, පාතිමොක්ඛමෙව සංවරොති පාතිමොක්ඛසංවරො. අත්ථතො පන තතො තතො වීතික්කමිතබ්බතො විරතියො චෙතනා ච, තෙන පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො සමන්නාගතො පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො උපගතො සම්පන්නො සමන්නාගතො, තෙන වුච්චති පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’ති (විභ. 511).

जिसके द्वारा संवरण किया जाता है, ढका जाता है, वह 'संवर' है; पातिमोक्ख ही संवर है, इसलिए 'पातिमोक्ख-संवर' है। अर्थतः, उन-उन व्यतिक्रम करने योग्य (दोषों) से विरति और चेतना ही (संवर है); उस पातिमोक्ख-संवर से जो युक्त है, समन्वित है, वह 'पातिमोक्ख-संवर-संवृत' है। भगवान द्वारा यह कहा गया है— "इस पातिमोक्ख-संवर से युक्त होता है, समुपेत होता है, उपगत होता है, सम्पन्न होता है, समन्वित होता है, इसलिए उसे 'पातिमोक्ख-संवर-संवृत' कहा जाता है" (विभं. 511)।

විහරතීති ඉරියාපථවිහාරෙන විහරති ඉරියති වත්තති. ආචාරගොචරසම්පන්නොති වෙළුදානාදිමිච්ඡාජීවස්ස කායපාගබ්භියාදීනඤ්ච අකරණෙන සබ්බසො අනාචාරං වජ්ජෙත්වා කායිකො අවීතික්කමො, වාචසිකො අවීතික්කමො, කායිකවාචසිකො අවීතික්කමොති එවං වුත්තභික්ඛු සාරුප්පආචාරසම්පත්තියා වෙසියාදිඅගොචරං වජ්ජෙත්වා පිණ්ඩපාතාදිඅත්ථං උපසඞ්කමිතුං යුත්තට්ඨානසඞ්ඛාතගොචරචරණෙන ච සම්පන්නත්තා ආචාරගොචරසම්පන්නො.

'विहरति' का अर्थ है—ईर्यापथ-विहार से विहार करता है, विचरण करता है, वर्तता है। 'आचार-गोचर-सम्पन्न' का अर्थ है—वेणु-दान आदि मिथ्या आजीविका और कायिक-प्रागल्भ्य (धृष्टता) आदि को न करके, सभी प्रकार के अनाचार को त्याग कर, कायिक अव्यतिक्रम, वाचिक अव्यतिक्रम, और कायिक-वाचिक अव्यतिक्रम—इस प्रकार कहा गया भिक्षु उपयुक्त आचार-सम्पत्ति से युक्त होकर, वेश्या आदि अगोचर स्थानों को त्याग कर, पिण्डपात आदि के लिए जाने योग्य उचित स्थानों रूपी गोचर में विचरण करने से सम्पन्न होने के कारण 'आचार-गोचर-सम्पन्न' है।

අපිච යො භික්ඛු සත්ථරි සගාරවො සප්පතිස්සො සබ්‍රහ්මචාරීසු සගාරවො සප්පතිස්සො හිරොත්තප්පසම්පන්නො සුනිවත්ථො සුපාරුතො පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙන පටික්කන්තෙන ආලොකිතෙන විලොකිතෙන සමිඤ්ජිතෙන පසාරිතෙන ඉරියාපථසම්පන්නො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියං අනුයුත්තො සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො ආභිසමාචාරිකෙසු සක්කච්චකාරී ගරුචිත්තීකාරබහුලො විහරති, අයං වුච්චති ආචාරසම්පන්නො.

इसके अतिरिक्त, जो भिक्षु शास्ता (बुद्ध) के प्रति स-गौरव और स-प्रतिश्रय (आदरयुक्त) है, सब्रह्मचारियों के प्रति स-गौरव और स-प्रतिश्रय है, ह्री और ओत्तप्प (लज्जा और भय) से सम्पन्न है, सु-निवस्त (ठीक से धोती पहना हुआ) और सु-प्रावृत (ठीक से चीवर ओढ़ा हुआ) है, गरिमामय ढंग से आगे बढ़ने, पीछे हटने, देखने, इधर-उधर देखने, समेटने और फैलाने में ईर्यापथ-सम्पन्न है, इन्द्रियों में गुप्त-द्वार (संयमित) है, भोजन में मात्रा जानने वाला है, जागरण में लगा हुआ है, स्मृति और सम्प्रजन्य से युक्त है, अल्पेच्छ है, संतुष्ट है, प्रविविक्त (एकान्तप्रिय) है, असंसृष्ट (सांसारिक मेल-जोल से दूर) है, आभिसमाचारिक (शिष्टाचार सम्बन्धी) कार्यों को सत्कारपूर्वक करने वाला और गुरुजनों के प्रति बहुत आदर भाव रखने वाला होकर विहार करता है, वह 'आचार-सम्पन्न' कहा जाता है।

ගොචරො පන උපනිස්සයගොචරො, ආරක්ඛගොචරො, උපනිබන්ධගොචරොති තිවිධො. තත්ථ යො දසකථාවත්ථුගුණසමන්නාගතො වුත්තලක්ඛණො කල්‍යාණමිත්තො, යං නිස්සාය අස්සුතං සුණාති, සුතං පරියොදාපෙති, කඞ්ඛං විතරති, දිට්ඨිං උජුං කරොති, චිත්තං පසාදෙති, යස්ස ච අනුසික්ඛන්තො සද්ධාය වඩ්ඪති, සීලෙන, සුතෙන, චාගෙන, පඤ්ඤාය වඩ්ඪති, අයං වුච්චති උපනිස්සයගොචරො.

'गोचर' तीन प्रकार का है—उपनिषय-गोचर, आरक्ष-गोचर और उपनिबन्ध-गोचर। उनमें जो दस कथा-वस्तुओं के गुणों से युक्त, कहे गए लक्षणों वाला कल्याणमित्र है, जिसका आश्रय लेकर अनसुने (धम्म) को सुनता है, सुने हुए को परिशुद्ध करता है, शंका को दूर करता है, दृष्टि को सीधा करता है, चित्त को प्रसन्न करता है, और जिसका अनुशिक्षण करते हुए श्रद्धा में बढ़ता है, शील, श्रुत, त्याग और प्रज्ञा में बढ़ता है, वह 'उपनिषय-गोचर' कहा जाता है।

යො භික්ඛු අන්තරඝරං පවිට්ඨො වීථිං පටිපන්නො ඔක්ඛිත්තචක්ඛු යුගමත්තදස්සී සංවුතො ගච්ඡති, න හත්ථිං ඔලොකෙන්තො, න අස්සං, න රථං[Pg.274], න පත්තිං, න ඉත්ථිං, න පුරිසං ඔලොකෙන්තො, න උද්ධං උල්ලොකෙන්තො, න අධො ඔලොකෙන්තො, න දිසාවිදිසං පෙක්ඛමානො ගච්ඡති, අයං ආරක්ඛගොචරො.

जो भिक्षु गाँव के भीतर प्रविष्ट होकर, गली में चलते हुए, नीचे दृष्टि किए हुए, केवल एक जुए (युग-मात्र) की दूरी तक देखते हुए, संवृत होकर जाता है; न हाथी को देखते हुए, न घोड़े को, न रथ को, न पैदल सैनिक को, न स्त्री को, न पुरुष को देखते हुए, न ऊपर देखते हुए, न नीचे देखते हुए, न दिशाओं-विदिशाओं को देखते हुए जाता है, वह 'आरक्ष-गोचर' है।

උපනිබන්ධගොචරො පන චත්තාරො සතිපට්ඨානා, යත්ථ භික්ඛු අත්තනො චිත්තං උපනිබන්ධති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘කො ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ගොචරො සකො පෙත්තිකො විසයො, යදිදං චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති (සං. නි. 5.372). තත්ථ උපනිස්සයගොචරස්ස පුබ්බෙ වුත්තත්තා ඉතරෙසං වසෙනෙත්ථ ගොචරො වෙදිතබ්බො. ඉති යථාවුත්තාය ආචාරසම්පත්තියා ඉමාය ච ගොචරසම්පත්තියා සමන්නාගතත්තා ආචාරගොචරසම්පන්නො.

उपनिबन्धगोचर तो चार स्मृतिप्रस्थान हैं, जहाँ भिक्षु अपने चित्त को बाँधता है। भगवान् ने यह कहा है - 'भिक्षुओं! भिक्षु का अपना गोचर, अपना पैतृक विषय क्या है? वह ये चार स्मृतिप्रस्थान हैं।' (सं. नि. 5.372)। यहाँ उपनिश्रयगोचर के पहले कहे जाने के कारण, शेष के वश से यहाँ गोचर समझना चाहिए। इस प्रकार पूर्वोक्त आचार-सम्पत्ति और इस गोचर-सम्पत्ति से युक्त होने के कारण वह 'आचारगोचरसम्पन्न' है।

අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවීති අප්පමත්තකත්තා අණුප්පමාණෙසු අස්සතියා අසඤ්චිච්ච ආපන්නසෙඛියඅකුසලචිත්තුප්පාදාදිභෙදෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සනසීලො. යො හි භික්ඛු පරමාණුමත්තං වජ්ජං අට්ඨසට්ඨියොජනසතසහස්සුබ්බෙධසිනෙරුපබ්බතරාජසදිසං කත්වා පස්සති, යොපි සබ්බලහුකං දුබ්භාසිතමත්තං පාරාජිකසදිසං කත්වා පස්සති, අයම්පි අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී නාම. සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති යංකිඤ්චි සික්ඛාපදෙසු සික්ඛිතබ්බං, තං සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අනවසෙසං සමාදියිත්වා සික්ඛති, වත්තති පූරෙතීති අත්ථො.

"अणुमात्र दोषों में भय देखने वाला" (अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावी) का अर्थ है - अल्प होने के कारण अणु-प्रमाण वाले, स्मृति के अभाव में अनजाने में हुए शैक्ष्य-नियमों के उल्लंघन और अकुशल चित्त-उत्पाद आदि के भेदों वाले दोषों में भय देखने के स्वभाव वाला। जो भिक्षु परमाणु-मात्र दोष को एक लाख अड़सठ हजार योजन ऊँचे पर्वतराज सुमेरु के समान करके देखता है, जो अत्यन्त लघु 'दुभाषित' मात्र को भी 'पाराजिक' के समान करके देखता है, वह भी 'अणुमात्र दोषों में भय देखने वाला' कहलाता है। "शिक्षापदों को ग्रहण कर शिक्षा ग्रहण करता है" (समादाय सिक्खति सिक्खापदेसूति) का अर्थ है - शिक्षापदों में जो कुछ भी सीखने योग्य है, उस सबको, सब प्रकार से, बिना किसी शेष के ग्रहण कर शिक्षा ग्रहण करता है, आचरण करता है, पूर्ण करता है।

අභිසල්ලෙඛිකාති අතිවිය කිලෙසානං සල්ලෙඛනීයා, තෙසං තනුභාවාය පහානාය යුත්තරූපා. චෙතොවිවරණසප්පායාති චෙතසො පටිච්ඡාදකානං නීවරණානං දූරීභාවකරණෙන චෙතොවිවරණසඞ්ඛාතානං සමථවිපස්සනානං සප්පායා, සමථවිපස්සනාචිත්තස්සෙව වා විවරණාය පාකටීකරණාය වා සප්පායා උපකාරිකාති චෙතොවිවරණසප්පායා.

"अभिसल्लेखिका" का अर्थ है - क्लेशों का अत्यधिक संलेखन (छीलने/मिटाने) करने वाली, उनकी तनुता (क्षीणता) और प्रहाण के लिए उपयुक्त। "चेतोविवरणसप्पाया" का अर्थ है - चित्त को ढकने वाले नीवरणों को दूर करने के द्वारा 'चेतोविवरण' (चित्त का खुलना) संज्ञक शमथ और विपश्यना के लिए अनुकूल; अथवा शमथ और विपश्यना के चित्त के ही विवरण (खुलने) या प्रकटीकरण के लिए अनुकूल और उपकारी।

ඉදානි යෙන නිබ්බිදාදිආවහණෙන අයං කථා අභිසල්ලෙඛිකා චෙතොවිවරණසප්පායා ච නාම හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘එකන්තනිබ්බිදායා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ එකන්තනිබ්බිදායාති එකංසෙනෙව වට්ටදුක්ඛතො නිබ්බින්දනත්ථාය. විරාගාය නිරොධායාති තස්සෙව විරජ්ජනත්ථාය ච නිරුජ්ඣනත්ථාය ච. උපසමායාති සබ්බකිලෙසවූපසමාය. අභිඤ්ඤායාති සබ්බස්සපි [Pg.275] අභිඤ්ඤෙය්‍යස්ස අභිජානනාය. සම්බොධායාති චතුමග්ගසම්බොධාය. නිබ්බානායාති අනුපාදිසෙසනිබ්බානාය. එතෙසු හි ආදිතො තීහි පදෙහි විපස්සනා වුත්තා, ද්වීහි නිබ්බානං වුත්තං. සමථවිපස්සනා ආදිං කත්වා නිබ්බානපරියොසානො අයං සබ්බො උත්තරිමනුස්සධම්මො දසකථාවත්ථුලාභිනො සිජ්ඣතීති දස්සෙති.

अब जिस निर्वेद आदि को लाने के कारण यह कथा 'अभिसल्लेखिका' और 'चेतोविवरणसप्पाया' कहलाती है, उसे दिखाने के लिए "एकान्तनिर्वेद के लिए" (एकन्तनिव्विदाय) आदि कहा गया है। वहाँ "एकान्तनिर्वेद के लिए" का अर्थ है - निश्चित रूप से वट-दुःख (संसार-दुःख) से निर्वेद (वैराग्य) के लिए। "विराग के लिए, निरोध के लिए" का अर्थ है - उसी के विराग और निरोध के लिए। "उपशम के लिए" का अर्थ है - सभी क्लेशों के उपशम के लिए। "अभिज्ञा के लिए" का अर्थ है - सभी अभिज्ञेय (जानने योग्य) विषयों के विशेष ज्ञान के लिए। "संबोध के लिए" का अर्थ है - चार आर्यमार्गों के संबोध के लिए। "निर्वाण के लिए" का अर्थ है - अनुपधिशेष निर्वाण के लिए। इनमें आदि के तीन पदों से 'विपश्यना' कही गई है, दो से 'निर्वाण' कहा गया है। यह दिखाता है कि शमथ और विपश्यना से आरम्भ होकर निर्वाण पर्यन्त यह सम्पूर्ण उत्तर-मनुष्य-धर्म उन दस कथा-वस्तुओं को प्राप्त करने वाले को सिद्ध होता है।

ඉදානි තං කථං විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අප්පිච්ඡකථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අප්පිච්ඡොති නිඉච්ඡො, තස්ස කථා අප්පිච්ඡකථා, අප්පිච්ඡභාවප්පටිසංයුත්තකථා වා අප්පිච්ඡකථා. එත්ථ ච අත්‍රිච්ඡො, පාපිච්ඡො, මහිච්ඡො, අප්පිච්ඡොති ඉච්ඡාවසෙන චත්තාරො පුග්ගලා. තෙසු අත්තනා යථාලද්ධෙන ලාභෙන අතිත්තො උපරූපරි ලාභං ඉච්ඡන්තො අත්‍රිච්ඡො නාම. යං සන්ධාය –

अब उस कथा को विभाजित करके दिखाते हुए "अल्पेच्छ-कथा" (अप्पिच्छकथा) आदि कहा। वहाँ "अल्पेच्छ" का अर्थ है - जिसकी इच्छाएँ कम हों, उसकी कथा 'अल्पेच्छ-कथा' है, अथवा अल्पेच्छ-भाव से सम्बन्धित कथा 'अल्पेच्छ-कथा' है। और यहाँ इच्छा के अनुसार चार प्रकार के पुद्गल (व्यक्ति) होते हैं - अति-इच्छ (अति-लोभी), पाप-इच्छ (बुरी इच्छा वाला), महा-इच्छ (बड़ी इच्छा वाला) और अल्प-इच्छ (कम इच्छा वाला)। उनमें से, जो स्वयं को प्राप्त लाभ से सन्तुष्ट न होकर और अधिक-अधिक लाभ की इच्छा करता है, वह 'अति-इच्छ' कहलाता है। जिसके विषय में यह कहा गया है -

‘‘චතුබ්භි අට්ඨජ්ඣගමා, අට්ඨාහිපි ච සොළස;

සොළසාහි ච බාත්තිංස, අත්‍රිච්ඡං චක්කමාසදො;

ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති. (ජා. 1.5.103) ච;

"चार से वह आठ पर गया, आठ से सोलह पर; सोलह से बत्तीस पर, अति-इच्छ (लोभी) चक्र तक पहुँच गया; इच्छा से मारे हुए मनुष्य के मस्तक पर चक्र घूमता है।" (जा. 1.5.103) और;

‘‘අත්‍රිච්ඡං අතිලොභෙන, අතිලොභමදෙන චා’’ති. ච වුත්තං;

"अत्यधिक लोभ और अत्यधिक लोभ के मद के कारण अति-इच्छ..." ऐसा कहा गया है;

ලාභසක්කාරසිලොකනිකාමයමානාය අසන්තගුණසම්භාවනාධිප්පායො පාපිච්ඡො. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඉධෙකච්චො අස්සද්ධො සමානො ‘සද්ධොති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡති, දුස්සීලො සමානො ‘සීලවාති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡතී’’තිආදි (විභ. 851).

लाभ, सत्कार और यश की कामना करते हुए, अविद्यमान गुणों की संभावना (प्रसिद्धि) की इच्छा रखने वाला 'पाप-इच्छ' है। जिसके विषय में कहा गया है - "यहाँ कोई अश्रद्ध (श्रद्धाहीन) होते हुए भी इच्छा करता है कि 'लोग मुझे श्रद्धालु जानें', दुःशील होते हुए भी इच्छा करता है कि 'लोग मुझे शीलवान् जानें'..." आदि (विभ. 851)।

සන්තගුණසම්භාවනාධිප්පායො පටිග්ගහණෙ අමත්තඤ්ඤූ මහිච්ඡො, යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඉධෙකච්චො සද්ධො සමානො ‘සද්ධොති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡති, සීලවා සමානො ‘සීලවාති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡතී’’තිආදි. දුත්තප්පියතාය හිස්ස විජාතමාතාපි චිත්තං ගහෙතුං න සක්කොති. තෙනෙතං වුච්චති –

विद्यमान गुणों की संभावना (प्रसिद्धि) की इच्छा रखने वाला, किन्तु दान ग्रहण करने में मात्रा को न जानने वाला 'महा-इच्छ' है, जिसके विषय में कहा गया है - "यहाँ कोई श्रद्धालु होते हुए भी इच्छा करता है कि 'लोग मुझे श्रद्धालु जानें', शीलवान् होते हुए भी इच्छा करता है कि 'लोग मुझे शीलवान् जानें'..." आदि। उसकी दुष्तोषता (कठिनाई से सन्तुष्ट होने) के कारण उसकी सगी माता भी उसके चित्त को प्रसन्न नहीं कर सकती। इसीलिए यह कहा गया है -

‘‘අග්ගික්ඛන්ධො සමුද්දො ච, මහිච්ඡො චාපි පුග්ගලො;

සකටෙන පච්චයෙ දෙන්තු, තයොපෙතෙ අතප්පයා’’ති.

"अग्नि-पुंज, समुद्र और महा-इच्छ (अत्यधिक इच्छा वाला) व्यक्ति; इन तीनों को चाहे छकड़े भर-भर कर प्रत्यय (सामग्री) दिए जाएँ, ये अतृप्त ही रहते हैं।"

එතෙ පන අත්‍රිච්ඡතාදයො දොසෙ ආරකා විවජ්ජෙත්වා සන්තගුණනිගුහනාධිප්පායො පටිග්ගහණෙ ච මත්තඤ්ඤූ අප්පිච්ඡො. අත්තනි විජ්ජමානම්පි ගුණං [Pg.276] පටිච්ඡාදෙතුකාමතාය සද්ධො සමානො ‘‘සද්ධොති මං ජනො ජානාතූ’’ති න ඉච්ඡති, සීලවා, බහුස්සුතො, පවිවිත්තො, ආරද්ධවීරියො, උපට්ඨිතස්සති, සමාහිතො, පඤ්ඤවා සමානො ‘‘පඤ්ඤවාති මං ජනො ජානාතූ’’ති න ඉච්ඡති. ස්වායං පච්චයප්පිච්ඡො, ධුතඞ්ගප්පිච්ඡො, පරියත්තිඅප්පිච්ඡො අධිගමප්පිච්ඡොති චතුබ්බිධො. තත්ථ චතූසු පච්චයෙසු අප්පිච්ඡො පච්චයදායකං දෙය්‍යධම්මං අත්තනො ථාමඤ්ච ඔලොකෙත්වා සචෙපි හි දෙය්‍යධම්මො බහු හොති, දායකො අප්පං දාතුකාමො, දායකස්ස වසෙන අප්පමෙව ගණ්හාති. දෙය්‍යධම්මො චෙ අප්පො, දායකො බහුං දාතුකාමො, දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙන අප්පමෙව ගණ්හාති. දෙය්‍යධම්මොපි චෙ බහු, දායකොපි බහුං දාතුකාමො, අත්තනො ථාමං ඤත්වා පමාණයුත්තමෙව ගණ්හාති. එවරූපො හි භික්ඛු අනුප්පන්නං ලාභං උප්පාදෙති, උප්පන්නං ලාභං ථාවරං කරොති, දායකානං චිත්තං ආරාධෙති. ධුතඞ්ගසමාදානස්ස පන අත්තනි අත්ථිභාවං න ජානාපෙතුකාමො ධුතඞ්ගප්පිච්ඡො. යො අත්තනො බහුස්සුතභාවං ජානාපෙතුං න ඉච්ඡති, අයං පරියත්තිඅප්පිච්ඡො. යො පන සොතාපන්නාදීසු අඤ්ඤතරො හුත්වා සබ්‍රහ්මචාරීනම්පි අත්තනො සොතාපන්නාදිභාවං ජානාපෙතුං න ඉච්ඡති, අයං අධිගමප්පිච්ඡො. එවමෙතෙසං අප්පිච්ඡානං යා අප්පිච්ඡතා, තස්සා සද්ධිං සන්දස්සනාදිවිධිනා අනෙකාකාරවොකාරානිසංසවිභාවනවසෙන සප්පටිපක්ඛස්ස අත්‍රිච්ඡතාදිභෙදස්ස ඉච්ඡාචාරස්ස ආදීනවවිභාවනවසෙන ච පවත්තා කථා අප්පිච්ඡකථා.

इन अति-इच्छा आदि दोषों को दूर से ही त्याग कर, अपने सद्गुणों को छिपाने के अभिप्राय वाला और ग्रहण करने में मात्रा को जानने वाला 'अल्पेच्छ' होता है। अपने में विद्यमान गुणों को भी छिपाने की इच्छा के कारण, श्रद्धालु होते हुए भी वह यह नहीं चाहता कि 'लोग मुझे श्रद्धालु जानें', शीलवान, बहुश्रुत, एकान्तवासी, उद्योगी, स्मृतिमान, समाहित और प्रज्ञावान होते हुए भी वह यह नहीं चाहता कि 'लोग मुझे प्रज्ञावान जानें'। वह यह प्रत्यय-अल्पेच्छ, धुतङ्ग-अल्पेच्छ, पर्यप्ति-अल्पेच्छ और अधिगम-अल्पेच्छ के रूप में चार प्रकार का होता है। उनमें चार प्रत्ययों में अल्पेच्छ, दान देने वाले की देय-वस्तु और अपनी शक्ति को देखकर, यदि देय-वस्तु बहुत हो और दायक कम देना चाहता हो, तो दायक के अनुसार कम ही ग्रहण करता है। यदि देय-वस्तु कम हो और दायक बहुत देना चाहता हो, तो देय-वस्तु के अनुसार कम ही ग्रहण करता है। यदि देय-वस्तु भी बहुत हो और दायक भी बहुत देना चाहता हो, तो अपनी शक्ति को जानकर उचित मात्रा में ही ग्रहण करता है। ऐसा भिक्षु अप्राप्त लाभ को उत्पन्न करता है, प्राप्त लाभ को स्थिर करता है और दयकों के चित्त को प्रसन्न करता है। अपने धुतङ्ग-समादान के अस्तित्व को न जताने की इच्छा वाला 'धुतङ्ग-अल्पेच्छ' है। जो अपने बहुश्रुत होने को नहीं जताना चाहता, वह 'पर्यप्ति-अल्पेच्छ' है। जो स्रोतापन्न आदि में से कोई एक होकर अपने सब्रह्मचारियों को भी अपने स्रोतापन्न आदि होने को नहीं जताना चाहता, वह 'अधिगम-अल्पेच्छ' है। इस प्रकार इन अल्पेच्छों की जो अल्पेच्छता है, उसके साथ संदर्शन आदि विधि से अनेक प्रकार के लाभों के स्पष्टीकरण द्वारा और इसके विपरीत अति-इच्छा आदि भेद वाले इच्छाचार के दोषों के स्पष्टीकरण द्वारा जो कथा प्रवृत्त होती है, वह 'अल्पेच्छ-कथा' है।

සන්තුට්ඨිකථාති එත්ථ සන්තුට්ඨීති සකෙන අත්තනා ලද්ධෙන තුට්ඨි සන්තුට්ඨි. අථ වා විසමං පච්චයිච්ඡං පහාය සමං තුට්ඨි සන්තුට්ඨි, සන්තෙන වා විජ්ජමානෙන තුට්ඨි සන්තුට්ඨි. වුත්තඤ්චෙතං –

'सन्तुष्टि-कथा' में 'सन्तुष्टि' का अर्थ है—अपने द्वारा प्राप्त वस्तु से सन्तोष ही सन्तुष्टि है। अथवा, प्रत्ययों की विषम इच्छा को त्याग कर सम भाव से सन्तुष्ट होना सन्तुष्टि है, अथवा जो विद्यमान है उससे सन्तुष्ट होना सन्तुष्टि है। और यह कहा गया है—

‘‘අතීතං නානුබද්ධො සො, නප්පජප්පමනාගතං;

පච්චුප්පන්නෙන යාපෙන්තො, සන්තුට්ඨොති පවුච්චතී’’ති.

'वह अतीत के पीछे नहीं भागता, भविष्य की लालसा नहीं करता; वर्तमान से निर्वाह करता हुआ वह सन्तुष्ट कहा जाता है।'

සම්මා වා ඤායෙන භගවතා අනුඤ්ඤාතවිධිනා පච්චයෙහි තුට්ඨි සන්තුට්ඨි, අත්ථතො ඉතරීතරපච්චයසන්තොසො, සො ද්වාදසවිධො හොති. කථං? චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තොසොති තිවිධො. එවං පිණ්ඩපාතාදීසු.

अथवा सम्यक् रूप से या न्यायपूर्वक भगवान् द्वारा अनुमत विधि से प्रत्ययों से सन्तोष ही सन्तुष्टि है, वास्तव में जो भी प्राप्त हो जाए उसी प्रत्यय से सन्तोष करना; वह बारह प्रकार की होती है। कैसे? चीवर में यथालाभ-सन्तोष, यथाबल-सन्तोष और यथासारूप्य-सन्तोष—इस प्रकार तीन प्रकार की। इसी प्रकार पिण्डपात आदि में भी।

තත්‍රායං [Pg.277] පභෙදවණ්ණනා – ඉධ භික්ඛු චීවරං ලභති සුන්දරං වා අසුන්දරං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති, අයමස්ස චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන පකතිදුබ්බලො වා හොති ආබාධජරාභිභූතො වා, ගරුචීවරං පාරුපන්තො කිලමති, සො සභාගෙන භික්ඛුනා සද්ධිං තං පරිවත්තෙත්වා ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස චීවරෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො පණීතපච්චයලාභී හොති, සො පට්ටචීවරාදීනං අඤ්ඤතරං මහග්ඝචීවරං බහූනි වා ලභිත්වා ‘‘ඉදං ථෙරානං චිරපබ්බජිතානං බහුස්සුතානං අනුරූපං, ඉදං ගිලානානං දුබ්බලානං අප්පලාභීනං හොතූ’’ති තෙසං දත්වා අත්තනා සඞ්කාරකූටාදිතො වා නන්තකානි උච්චිනිත්වා සඞ්ඝාටිං කත්වා තෙසං වා පුරාණචීවරානි ගහෙත්වා ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස චීවරෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

वहाँ यह भेदों का वर्णन है—यहाँ भिक्षु चीवर प्राप्त करता है, चाहे वह सुन्दर हो या असुन्दर, वह उसी से निर्वाह करता है, दूसरे की इच्छा नहीं करता, मिलने पर भी ग्रहण नहीं करता, यह उसका चीवर में 'यथालाभ-सन्तोष' है। यदि वह स्वभाव से दुर्बल हो या रोग और बुढ़ापे से ग्रस्त हो, भारी चीवर ओढ़ने में कष्ट पाता हो, तो वह किसी अनुकूल भिक्षु के साथ उसे बदलकर हल्के चीवर से निर्वाह करता हुआ भी सन्तुष्ट ही होता है, यह उसका चीवर में 'यथाबल-सन्तोष' है। दूसरा उत्तम प्रत्यय प्राप्त करने वाला होता है, वह पट्ट-चीवर आदि में से कोई बहुमूल्य चीवर या बहुत से चीवर प्राप्त कर—'यह चिर-प्रव्रजित बहुश्रुत स्थविरों के अनुरूप है, यह बीमार, दुर्बल और अल्प-लाभ वाले भिक्षुओं के लिए हो'—ऐसा सोचकर उन्हें देकर, स्वयं कूड़े के ढेर आदि से चिथड़े चुनकर संघाटी बनाकर या उनके पुराने चीवरों को लेकर धारण करता हुआ भी सन्तुष्ट ही होता है, यह उसका चीवर में 'यथासारूप्य-सन्तोष' है।

ඉධ පන භික්ඛු පිණ්ඩපාතං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති, අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන ආබාධිකො හොති, ලූඛං පණීතං පකතිවිරුද්ධං බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා පිණ්ඩපාතං භුඤ්ජිත්වා ගාළ්හං වා රොගාබාධං පාපුණාති, සො සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො සප්පායභොජනං භුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො බහුං පණීතං පිණ්ඩපාතං ලභති, සො ‘‘අයං පිණ්ඩපාතො චිරපබ්බජිතානං අනුරූපො’’ති චීවරං විය තෙසං දත්වා තෙසං වා සෙසකං අත්තනා පිණ්ඩාය චරිත්වා මිස්සකාහාරං වා භුඤ්ජන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

यहाँ भिक्षु पिण्डपात प्राप्त करता है, चाहे वह रूखा हो या उत्तम, वह उसी से निर्वाह करता है, दूसरे की इच्छा नहीं करता, मिलने पर भी ग्रहण नहीं करता, यह उसका पिण्डपात में 'यथालाभ-सन्तोष' है। यदि वह रोगी हो, रूखा या उत्तम भोजन जो प्रकृति के विरुद्ध या रोग के विरुद्ध हो, उसे खाकर भारी रोग को प्राप्त होता हो, तो वह किसी अनुकूल भिक्षु को देकर उसके हाथ से पथ्य भोजन खाकर श्रमण-धर्म करता हुआ भी सन्तुष्ट ही होता है, यह उसका पिण्डपात में 'यथाबल-सन्तोष' है। दूसरा बहुत सा उत्तम पिण्डपात प्राप्त करता है, वह—'यह पिण्डपात चिर-प्रव्रजितों के अनुरूप है'—ऐसा सोचकर चीवर की तरह उन्हें देकर, या उनके बचे हुए भाग को लेकर स्वयं भिक्षाटन कर या मिश्रित आहार खाता हुआ भी सन्तुष्ट ही होता है, यह उसका पिण्डपात में 'यथासारूप्य-सन्तोष' है।

ඉධ පන භික්ඛුනො සෙනාසනං පාපුණාති මනාපං වා ආමනාපං වා අන්තමසො තිණසන්ථාරකම්පි, සො තෙනෙව සන්තුස්සති, පුන අඤ්ඤං සුන්දරතරං පාපුණාති, තං න ගණ්හාති, අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන ආබාධිකො හොති දුබ්බලො වා, පකතිවිරුද්ධං වා සො බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා සෙනාසනං ලභති, යත්ථස්ස වසතො අඵාසු හොති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස සන්තකෙ සප්පායසෙනාසනෙ වසිත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස [Pg.278] සෙනාසනෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො සුන්දරං සෙනාසනං පත්තම්පි න සම්පටිච්ඡති ‘‘පණීතසෙනාසනං නාම පමාදට්ඨාන’’න්ති, මහාපුඤ්ඤතාය වා ලෙණමණ්ඩපකූටාගාරාදීනි බහූනි පණීතසෙනාසනානි ලභති, සො තානි චීවරාදීනි විය චිරපබ්බජිතාදීනං දත්වා යත්ථ කත්ථචි වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

यहाँ भिक्षु को जो भी शयनासन (रहने का स्थान) प्राप्त होता है, चाहे वह मनभावन हो या न हो, यहाँ तक कि घास का बिछौना ही क्यों न हो, वह उसी से संतुष्ट रहता है। यदि उसे पुनः कोई दूसरा उससे श्रेष्ठ प्राप्त होता है, तो वह उसे ग्रहण नहीं करता। यह उसका शयनासन में 'यथालाभ-संतोष' है। यदि वह बीमार या दुर्बल है, और उसे ऐसा शयनासन मिलता है जो उसके स्वभाव या रोग के प्रतिकूल है, जहाँ रहने से उसे कष्ट होता है, तो वह उसे किसी अनुकूल भिक्षु को देकर, उसके पास उपलब्ध उपयुक्त शयनासन में रहकर श्रमण-धर्म का पालन करते हुए भी संतुष्ट ही रहता है। यह उसका शयनासन में 'यथाबल-संतोष' है। दूसरा भिक्षु श्रेष्ठ शयनासन प्राप्त होने पर भी उसे यह सोचकर स्वीकार नहीं करता कि 'उत्कृष्ट शयनासन प्रमाद का स्थान है'। अपने महान पुण्य के कारण वह गुफा, मण्डप, कूटागार आदि अनेक उत्कृष्ट शयनासन प्राप्त करता है, किंतु वह उन्हें चीवर आदि की भाँति पुराने भिक्षुओं को देकर स्वयं कहीं भी रहते हुए संतुष्ट ही रहता है। यह उसका शयनासन में 'यथासारूप्य-संतोष' है।

ඉධ පන භික්ඛු භෙසජ්ජං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො තෙනෙව තුස්සති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති, අයං ගිලානපච්චයෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන තෙලෙන අත්ථිකො ඵාණිතං ලභති, සො යං ලභති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො තෙලෙන භෙසජ්ජං කත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො මහාපුඤ්ඤො බහුං තෙලමධුඵාණිතාදිපණීතභෙසජ්ජං ලභති, සො තං චීවරාදීනි විය චිරපබ්බජිතාදීනං දත්වා තෙසං ආභතකෙන යෙන කෙනචි භෙසජ්ජං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. යො පන එකස්මිං භාජනෙ මුත්තහරීතකං, එකස්මිං චතුමධුරං ඨපෙත්වා ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ, යදිච්ඡසී’’ති වුච්චමානො ‘‘සචස්ස තෙසු අඤ්ඤතරෙනපි රොගො වූපසම්මති, ඉදං මුත්තහරීතකං නාම බුද්ධාදීහි වණ්ණිත’’න්ති, ‘‘පූතිමුත්තභෙසජ්ජං නිස්සාය පබ්බජ්ජා, තත්ථ තෙ යාවජීවං උස්සාහො කරණීයො’’ති (මහාව. 128) වචනං අනුස්සරන්තො චතුමධුරං පටික්ඛිපිත්වා මුත්තහරීතකෙන භෙසජ්ජං කරොන්තො පරමසන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

यहाँ भिक्षु को जो भी औषधि प्राप्त होती है, चाहे वह रूखी-सूखी हो या उत्तम, वह उसी से संतुष्ट रहता है, दूसरी की इच्छा नहीं करता। प्राप्त होने पर भी उसे ग्रहण नहीं करता। यह ग्लान-प्रत्यय (औषधि) में 'यथालाभ-संतोष' है। यदि उसे तेल की आवश्यकता है और उसे गुड़ (फाणित) मिलता है, तो वह जो प्राप्त हुआ है उसे किसी अनुकूल भिक्षु को देकर, उसके हाथ से तेल लेकर औषधि के रूप में प्रयोग करते हुए श्रमण-धर्म का पालन करता है और संतुष्ट रहता है। यह उसका ग्लान-प्रत्यय में 'यथाबल-संतोष' है। दूसरा महान पुण्यशाली भिक्षु बहुत सा तेल, मधु, गुड़ आदि उत्तम औषधियाँ प्राप्त करता है, वह उन्हें चीवर आदि की भाँति पुराने भिक्षुओं को देकर, उनके द्वारा लाए गए किसी भी साधारण पदार्थ से औषधि करते हुए संतुष्ट रहता है। जो भिक्षु एक पात्र में गोमूत्र-हरीतकी और दूसरे में चतुमधुर (चार मीठी वस्तुएँ) रखकर यह कहे जाने पर कि 'भन्ते, जो इच्छा हो ग्रहण करें', यह सोचता है कि 'यद्यपि इनमें से किसी एक से भी रोग शांत हो सकता है, किंतु यह गोमूत्र-हरीतकी बुद्ध आदि द्वारा प्रशंसित है' और 'सड़े हुए मूत्र की औषधि के आश्रय में प्रव्रज्या है, वहाँ तुम्हें जीवन भर उत्साह करना चाहिए'—इस वचन का स्मरण करते हुए चतुमधुर को अस्वीकार कर गोमूत्र-हरीतकी से औषधि करता है, वह परम संतुष्ट होता है। यह उसका ग्लान-प्रत्यय में 'यथासारूप्य-संतोष' है।

සො එවංපභෙදො සබ්බොපි සන්තොසො සන්තුට්ඨීති පවුච්චති. තෙන වුත්තං ‘‘අත්ථතො ඉතරීතරපච්චයසන්තොසො’’ති. තස්සා සන්තුට්ඨියා සද්ධිං සන්දස්සනාදිවිධිනා ආනිසංසවිභාවනවසෙන තප්පටිපක්ඛස්ස අත්‍රිච්ඡතාදිභෙදස්ස ඉච්ඡාචාරස්ස ආදීනවවිභාවනවසෙන ච පවත්තා කථා සන්තුට්ඨිකථා. ඉතො පරාසුපි කථාසු එසෙව නයො. විසෙසමත්තමෙව වක්ඛාම.

इस प्रकार के भेदों वाला सारा संतोष 'संतुष्टि' कहलाता है। इसीलिए कहा गया है—'अर्थतः इधर-उधर के (जो भी प्राप्त हो) प्रत्ययों में संतोष'। उस संतुष्टि के साथ-साथ (उसके) दर्शन आदि की विधि से लाभों का वर्णन करने के कारण और उसके विपरीत अति-इच्छा (लोभ) आदि भेदों वाले इच्छाचार के दोषों का वर्णन करने के कारण जो कथा प्रवृत्त होती है, वह 'संतुष्टि-कथा' है। इसके बाद की कथाओं में भी यही न्याय (नियम) है। हम केवल विशेषता मात्र ही कहेंगे।

පවිවෙකකථාති එත්ථ කායවිවෙකො, චිත්තවිවෙකො, උපධිවිවෙකොති තයො විවෙකා. තෙසු එකො ගච්ඡති, එකො තිට්ඨති, එකො නිසීදති[Pg.279], එකො සෙය්‍යං කප්පෙති, එකො ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති, එකො පටික්කමති, එකො අභික්කමති, එකො චඞ්කමං අධිට්ඨාති, එකො චරති, එකො විහරති, එවං සබ්බිරියාපථෙසු සබ්බකිච්චෙසු ගණසඞ්ගණිකං පහාය විවිත්තවාසො කායවිවෙකො නාම. අට්ඨ සමාපත්තියො පන චිත්තවිවෙකො නාම. නිබ්බානං උපධිවිවෙකො නාම. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘කායවිවෙකො ච විවෙකට්ඨකායානං නෙක්ඛම්මාභිරතානං, චිත්තවිවෙකො ච පරිසුද්ධචිත්තානං පරමවොදානප්පත්තානං, උපධිවිවෙකො ච නිරුපධීනං පුග්ගලානං විසඞ්ඛාරගතාන’’න්ති (මහානි. 57). විවෙකොයෙව පවිවෙකො, පවිවෙකෙ පටිසංයුත්තා කථා පවිවෙකකථා.

'प्रविवेक-कथा' के विषय में यहाँ तीन विवेक हैं—काय-विवेक, चित्त-विवेक और उपधि-विवेक। उनमें से जो अकेला जाता है, अकेला खड़ा होता है, अकेला बैठता है, अकेला सोता है, अकेला गाँव में भिक्षा के लिए प्रवेश करता है, अकेला लौटता है, अकेला आगे बढ़ता है, अकेला चंक्रमण करता है, अकेला विचरण करता है, अकेला रहता है—इस प्रकार सभी ईर्यापथों और सभी कार्यों में गण-संगति (भीड़) को छोड़कर एकांत में वास करना 'काय-विवेक' कहलाता है। आठ समापत्तियाँ 'चित्त-विवेक' कहलाती हैं। निर्वाण 'उपधि-विवेक' कहलाता है। जैसा कि कहा गया है—'काय-विवेक उन लोगों का है जिनका शरीर विवेकपूर्ण है और जो नैष्क्रम्य (त्याग) में रत हैं; चित्त-विवेक उन लोगों का है जिनका चित्त परिशुद्ध है और जिन्होंने परम शुद्धि प्राप्त कर ली है; और उपधि-विवेक उन पुद्गलों का है जो उपधि-रहित हैं और विसंस्कार (संस्कारों से मुक्त) अवस्था को प्राप्त हैं'। विवेक ही प्रविवेक है, प्रविवेक से संबंधित कथा 'प्रविवेक-कथा' है।

අසංසග්ගකථාති එත්ථ සවනසංසග්ගො, දස්සනසංසග්ගො, සමුල්ලපනසංසග්ගො, සම්භොගසංසග්ගො, කායසංසග්ගොති පඤ්ච සංසග්ගා. තෙසු ඉධෙකච්චො භික්ඛු සුණාති ‘‘අමුකස්මිං ඨානෙ ගාමෙ වා නිගමෙ වා ඉත්ථී අභිරූපා දස්සනීයා පාසාදිකා පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතා’’ති, සො තං සුත්වා සංසීදති විසීදති, න සක්කොති බ්‍රහ්මචරියං සන්ධාරෙතුං, සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තති, එවං විසභාගාරම්මණස්සවනෙන උප්පන්නකිලෙසසන්ථවො සවනසංසග්ගො නාම. න හෙව ඛො භික්ඛු සුණාති, අපිච ඛො සාමං පස්සති ඉත්ථිං අභිරූපං දස්සනීයං පාසාදිකං පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතං, සො තං දිස්වා සංසීදති විසීදති, න සක්කොති බ්‍රහ්මචරියං සන්ධාරෙතුං, සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තති, එවං විසභාගාරම්මණදස්සනෙන උප්පන්නකිලෙසසන්ථවො දස්සනසංසග්ගො නාම. දිස්වා පන අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලාපසල්ලාපවසෙන උප්පන්නො කිලෙසසන්ථවො සමුල්ලපනසංසග්ගො නාම. සඤ්ජග්ඝනාදිපි එතෙනෙව සඞ්ගය්හති. අත්තනො පන සන්තකං යං කිඤ්චි මාතුගාමස්ස දත්වා අදත්වා වා තෙන දින්නස්ස වනභඞ්ගිනියාදිනො පරිභොගවසෙන උප්පන්නො කිලෙසසන්ථවො සම්භොගසංසග්ගො නාම. මාතුගාමස්ස හත්ථග්ගාහාදිවසෙන උප්පන්නකිලෙසසන්ථවො කායසංසග්ගො නාම.

'असंसर्ग-कथा' के विषय में यहाँ पाँच संसर्ग हैं—श्रवण-संसर्ग, दर्शन-संसर्ग, समुल्लापन-संसर्ग, संभोग-संसर्ग और काय-संसर्ग। उनमें से यहाँ कोई भिक्षु सुनता है कि 'अमुक स्थान, गाँव या कस्बे में कोई स्त्री अत्यंत रूपवती, दर्शनीय, मनमोहक और परम वर्ण-सौंदर्य से संपन्न है'। वह उसे सुनकर अवसन्न और दुखी हो जाता है, ब्रह्मचर्य को बनाए रखने में असमर्थ हो जाता है, शिक्षा का त्याग कर हीन (गृहस्थ जीवन) की ओर लौट जाता है। इस प्रकार विजातीय आलंबन के सुनने से उत्पन्न क्लेशों का परिचय 'श्रवण-संसर्ग' कहलाता है। भिक्षु केवल सुनता ही नहीं, अपितु स्वयं उस रूपवती, दर्शनीय, मनमोहक और परम वर्ण-सौंदर्य से संपन्न स्त्री को देखता है। वह उसे देखकर अवसन्न और दुखी हो जाता है, ब्रह्मचर्य को बनाए रखने में असमर्थ हो जाता है, शिक्षा का त्याग कर हीन की ओर लौट जाता है। इस प्रकार विजातीय आलंबन के दर्शन से उत्पन्न क्लेशों का परिचय 'दर्शन-संसर्ग' कहलाता है। देखने के बाद परस्पर बातचीत (आलाप-संलाप) के कारण उत्पन्न क्लेशों का परिचय 'समुल्लापन-संसर्ग' कहलाता है। हँसना-मजाक करना आदि भी इसी में सम्मिलित है। अपनी कोई वस्तु स्त्री को देकर या बिना दिए, उसके द्वारा दी गई वन-शाखा आदि के उपभोग के कारण उत्पन्न क्लेशों का परिचय 'संभोग-संसर्ग' कहलाता है। स्त्री का हाथ पकड़ने आदि के कारण उत्पन्न क्लेशों का परिचय 'काय-संसर्ग' कहलाता है।

යොපි චෙස ‘‘ගිහීහි සංසට්ඨො විහරති අනනුලොමිකෙන සංසග්ගෙන සහසොකී සහනන්දී සුඛිතෙසු සුඛිතො දුක්ඛිතෙසු දුක්ඛිතො උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු අත්තනා වො යොගං ආපජ්ජතී’’ති (සං. නි. 3.3; මහානි. 164) එවං [Pg.280] වුත්තො අනනුලොමිකො ගිහිසංසග්ගො නාම, යො ච සබ්‍රහ්මචාරීහිපි කිලෙසුප්පත්තිහෙතුභූතො සංසග්ගො, තං සබ්බං පහාය ය්වායං සංසාරෙ ථිරතරං සංවෙගසඞ්ඛාරෙසු තිබ්බං භයසඤ්ඤං සරීරෙ පටික්කූලසඤ්ඤං සබ්බාකුසලෙසු ජිගුච්ඡාපුබ්බඞ්ගමං හිරොත්තප්පං සබ්බකිරියාසු සතිසම්පජඤ්ඤන්ති සබ්බං පච්චුපට්ඨපෙත්වා කමලදලෙ ජලබින්දු විය සබ්බත්ථ අලග්ගභාවො, අයං සබ්බසංසග්ගප්පටිපක්ඛතාය අසංසග්ගො, තප්පටිසංයුත්තා කථා අසංසග්ගකථා.

जो यह कहा गया है कि 'गृहस्थों के साथ अनुचित संसर्ग में रहता है, उनके साथ शोक करता है, उनके साथ आनंद मनाता है, उनके सुखी होने पर सुखी होता है, उनके दुखी होने पर दुखी होता है और उनके कार्यों के उपस्थित होने पर स्वयं को उनमें लगा देता है' (सं. नि. 3.3; महानि. 164), इसे 'अननुलौमिक गृहस्थ-संसर्ग' कहा जाता है। और जो सब्रह्मचारियों के साथ भी क्लेशों की उत्पत्ति का कारण बनने वाला संसर्ग है, उस सबको त्याग कर, जो इस संसार में अधिक स्थिर संवेग, संस्कारों में तीव्र भय की संज्ञा, शरीर में प्रतिकूल संज्ञा, सभी अकुशल धर्मों में घृणापूर्वक ह्री और ओत्तप्प, तथा सभी क्रियाओं में स्मृति और सम्प्रजन्य को उपस्थित करके, कमल के पत्ते पर जल की बूंद के समान सर्वत्र अनासक्त भाव है, यह सभी प्रकार के संसर्ग का प्रतिपक्ष होने के कारण 'असंसर्ग' है। उससे संबंधित कथा 'असंसर्ग-कथा' है।

වීරියාරම්භකථාති එත්ථ වීරස්ස භාවො, කම්මන්ති වා වීරියං, විධිනා ඊරෙතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති වා වීරියං, වීරියඤ්ච තං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය, කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදාය ආරභනං වීරියාරම්භො. ස්වායං කායිකො, චෙතසිකො චාති දුවිධො, ආරම්භධාතු, නික්කමධාතු, පරක්කමධාතු, චාති තිවිධො, සම්මප්පධානවසෙන චතුබ්බිධො. සො සබ්බොපි යො භික්ඛු ගමනෙ උප්පන්නකිලෙසං ඨානං පාපුණිතුං න දෙති, ඨානෙ උප්පන්නං නිසජ්ජං, නිසජ්ජාය උප්පන්නං සයනං පාපුණිතුං න දෙති, තත්ථ තත්ථෙව අජපදෙන දණ්ඩෙන කණ්හසප්පං උප්පීළෙත්වා ගණ්හන්තො විය තිඛිණෙන අසිනා අමිත්තං ගීවාය පහරන්තො විය සීසං උක්ඛිපිතුං අදත්වා වීරියබලෙන නිග්ගණ්හාති, තස්සෙවං වීරියාරම්භො ආරද්ධවීරියස්ස වසෙන වෙදිතබ්බො, තප්පටිසංයුත්තා කථා වීරියාරම්භකථා.

'वीर्यारम्भ-कथा' यहाँ वीर का भाव या कर्म 'वीर्य' है, अथवा जिसे विधिपूर्वक प्रेरित या प्रवर्तित किया जाना चाहिए वह 'वीर्य' है। अकुशल धर्मों के प्रहाण के लिए और कुशल धर्मों की उपसम्पदा (प्राप्ति) के लिए वीर्य का आरम्भ करना 'वीर्यारम्भ' है। वह कायिक और चैतसिक के भेद से दो प्रकार का है; आरम्भ-धातु, निष्क्रम-धातु और पराक्रम-धातु के भेद से तीन प्रकार का है; और सम्यक् प्रधान के वश से चार प्रकार का है। वह सब भी, जो भिक्षु चलने के समय उत्पन्न क्लेश को ठहरने की अवस्था तक नहीं पहुँचने देता, ठहरने के समय उत्पन्न क्लेश को बैठने की अवस्था तक, और बैठने के समय उत्पन्न क्लेश को लेटने की अवस्था तक नहीं पहुँचने देता, बल्कि वहीं-वहीं जैसे बकरी के पैर वाले डंडे से काले साँप को दबाकर पकड़ते हुए, या तीक्ष्ण तलवार से शत्रु की गर्दन पर प्रहार करते हुए उसे सिर उठाने का अवसर न देकर वीर्य के बल से निग्रह करता है, उसका वह वीर्यारम्भ 'आरब्ध-वीर्य' के वश से जानना चाहिए। उससे संबंधित कथा 'वीर्यारम्भ-कथा' है।

සීලකථාතිආදීසු දුවිධං සීලං ලොකියං ලොකුත්තරඤ්ච. තත්ථ ලොකියං පාතිමොක්ඛසංවරාදි චතුපාරිසුද්ධිසීලං. ලොකුත්තරං මග්ගසීලං ඵලසීලඤ්ච. තථා සමාධිපි. විපස්සනාය පාදකභූතා සහ උපචාරෙන අට්ඨ සමාපත්තියො ලොකියො සමාධි, මග්ගසම්පයුත්තො පනෙත්ථ ලොකුත්තරො සමාධි නාම. තථා පඤ්ඤාපි. ලොකියා සුතමයා, චින්තාමයා, ඣානසම්පයුත්තා, විපස්සනාඤාණඤ්ච. විසෙසතො පනෙත්ථ විපස්සනාපඤ්ඤා ගහෙතබ්බා. ලොකුත්තරා මග්ගපඤ්ඤා ඵලපඤ්ඤා ච. විමුත්ති අරියඵලවිමුත්ති නිබ්බානඤ්ච. අපරෙ පන තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදවිමුත්තීනම්පි වසෙනෙත්ථ අත්ථං සංවණ්ණෙන්ති. විමුත්තිඤාණදස්සනම්පි එකූනවීසතිවිධං පච්චවෙක්ඛණඤාණං. ඉති ඉමෙසං සීලාදීනං සද්ධිං සන්දස්සනාදිවිධිනා අනෙකාකාරවොකාරආනිසංසවිභාවනවසෙන චෙව තප්පටිපක්ඛානං දුස්සීල්‍යාදීනං ආදීනවවිභාවනවසෙන ච පවත්තා කථා, තප්පටිසංයුත්තා කථා වා සීලාදිකථා නාම.

'शील-कथा' आदि में शील दो प्रकार का है: लौकिक और लोकोत्तर। वहाँ लौकिक शील प्रातिमोक्ष-संवर आदि चतुष्पारिशुद्धि शील है। लोकोत्तर शील मार्ग-शील और फल-शील है। इसी प्रकार समाधि भी। विपश्यना की आधारभूत उपचार सहित आठ समापत्तियाँ लौकिक समाधि हैं, और मार्ग-सम्प्रयुक्त समाधि यहाँ लोकोत्तर समाधि कहलाती है। इसी प्रकार प्रज्ञा भी। लौकिक प्रज्ञा श्रुतमयी, चिंतामयी, ध्यान-सम्प्रयुक्त और विपश्यना-ज्ञान है। यहाँ विशेष रूप से विपश्यना-प्रज्ञा ग्रहण करनी चाहिए। लोकोत्तर प्रज्ञा मार्ग-प्रज्ञा और फल-प्रज्ञा है। विमुक्ति आर्यफल-विमुक्ति और निर्वाण है। अन्य आचार्य यहाँ तदंग, विष्कम्भन और समुच्छेद विमुक्तियों के वश से भी अर्थ का वर्णन करते हैं। विमुक्ति-ज्ञानदर्शन भी उन्नीस प्रकार का प्रत्यवेक्षण-ज्ञान है। इस प्रकार इन शील आदि के साथ संदर्शन आदि की विधि से अनेक प्रकार के लाभों और गुणों के स्पष्टीकरण के द्वारा, तथा उनके प्रतिपक्ष दुःशील आदि के दोषों के स्पष्टीकरण के द्वारा जो कथा प्रवृत्त होती है, वह उससे संबंधित कथा या 'शील-कथा' आदि कहलाती है।

එත්ථ [Pg.281] ච ‘‘අත්තනා ච අප්පිච්ඡො හොති, අප්පිච්ඡ කථඤ්ච පරෙසං කත්තා’’ති (ම. නි. 1.252; අ. නි. 10.70) ‘‘සන්තුට්ඨො හොති ඉතරීතරෙන චීවරෙන, ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියා ච වණ්ණවාදී’’ති (සං. නි. 2.144; චූළනි. ඛග්ගවිසාණපුච්ඡානිද්දෙසො 128) ච ආදිවචනතො සයඤ්ච අප්පිච්ඡතාදිගුණසමන්නාගතෙන පරෙසම්පි තදත්ථාය හිතජ්ඣාසයෙන පවත්තෙතබ්බා තථාරූපී කථා. යා ඉධ අභිසල්ලෙඛිකාදිභාවෙන විසෙසෙත්වා වුත්තා අප්පිච්ඡකථාදීති වෙදිතබ්බා. කාරකස්සෙව හි කථා විසෙසතො අධිප්පෙතත්ථසාධිනී. තථා හි වක්ඛති – ‘‘කල්‍යාණමිත්තස්සෙතං, මෙඝිය, භික්ඛුනො පාටිකඞ්ඛං…පෙ… අකසිරලාභී’’ති (අ. නි. 9.3).

और यहाँ 'स्वयं भी अल्पेच्छ होता है और दूसरों को अल्पेच्छता की कथा सुनाने वाला होता है' (म. नि. 1.252; अं. नि. 10.70) तथा 'जैसे-तैसे चीवर से संतुष्ट होता है और जैसे-तैसे चीवर की संतुष्टि की प्रशंसा करने वाला होता है' (सं. नि. 2.144; चूलनि. खग्गविसाणपुच्छानिद्देस 128) आदि वचनों के अनुसार, स्वयं अल्पेच्छता आदि गुणों से युक्त होकर दूसरों के लिए भी उसी अर्थ में हित की भावना से वैसी कथा प्रवृत्त करनी चाहिए। जो यहाँ अभिसल्लेखिक आदि भाव से विशेष रूप से कही गई है, उसे 'अल्पेच्छ-कथा' आदि समझना चाहिए। क्योंकि आचरण करने वाले की ही कथा विशेष रूप से अभीष्ट अर्थ को सिद्ध करने वाली होती है। जैसा कि कहा जाएगा— 'हे मेघिय! कल्याणमित्र भिक्षु से यह अपेक्षित है... (पे)... बिना कठिनाई के प्राप्त करने वाला' (अं. नि. 9.3)।

එවරූපියාති ඊදිසාය යථාවුත්තාය. නිකාමලාභීති යථිච්ඡිතලාභී යථාරුචිලාභී, සබ්බකාලං ඉමං කථං සොතුං විචාරෙතුඤ්ච යථාසුඛං ලභන්තො. අකිච්ඡලාභීති නිදුක්ඛලාභී. අකසිරලාභීති විපුලලාභී.

'एवरूपिया' (इस प्रकार की) का अर्थ है—ऐसी जैसा ऊपर कहा गया है। 'निकामलाभी' का अर्थ है—इच्छानुसार प्राप्त करने वाला, रुचि के अनुसार प्राप्त करने वाला, जो हर समय इस कथा को सुनने और विचार करने के लिए सुखपूर्वक अवसर प्राप्त करता है। 'अकिच्छलाभी' का अर्थ है—बिना दुःख (कठिनाई) के प्राप्त करने वाला। 'अकसीरलाभी' का अर्थ है—प्रचुरता से प्राप्त करने वाला।

ආරද්ධවීරියොති පග්ගහිතවීරියො. අකුසලානං ධම්මානං පහානායාති අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන අකුසලානං පාපධම්මානං පජහනත්ථාය. කුසලානං ධම්මානන්ති කුච්ඡිතානං සලනාදිඅත්ථෙන අනවජ්ජට්ඨෙන ච කුසලානං සහවිපස්සනානං මග්ගඵලධම්මානං. උපසම්පදායාති සම්පාදනාය අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදනාය. ථාමවාති උස්සොළ්හිසඞ්ඛාතෙන වීරියථාමෙන සමන්නාගතො. දළ්හපරක්කමොති ථිරපරක්කමො අසිථිලවීරියො. අනික්ඛිත්තධුරොති අනොරොහිතධුරො අනොසක්කවීරියො.

'आरब्धवीर्य' का अर्थ है—प्रगृहीत (उद्यमशील) वीर्य वाला। 'अकुशल धर्मों के प्रहाण के लिए' का अर्थ है—अकौशल से उत्पन्न होने के कारण अकुशल पाप-धर्मों के त्याग के लिए। 'कुशल धर्मों के' का अर्थ है—कुत्सितों के कम्पन आदि के अर्थ में और निर्दोष होने के अर्थ में, विपश्यना सहित मार्ग-फल रूपी कुशल धर्मों के। 'उपसम्पदा के लिए' का अर्थ है—सिद्ध करने के लिए, अपनी संतान (चित्त-संतति) में उत्पन्न करने के लिए। 'थामवा' (स्थामवान्) का अर्थ है—उत्साह रूपी वीर्य-बल से युक्त। 'दृढ़-पराक्रम' का अर्थ है—स्थिर पराक्रम वाला, शिथिलता रहित वीर्य वाला। 'अनिक्षिप्त-धुर' का अर्थ है—धुरा (उत्तरदायित्व) को न छोड़ने वाला, पीछे न हटने वाले वीर्य वाला।

පඤ්ඤවාති විපස්සනාපඤ්ඤාය පඤ්ඤවා. උදයත්ථගාමිනියාති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයඤ්ච වයඤ්ච පටිවිජ්ඣන්තියා. අරියායාති වික්ඛම්භනවසෙන කිලෙසෙහි ආරකා දූරෙ ඨිතාය නිද්දොසාය. නිබ්බෙධිකායාති නිබ්බෙධභාගියාය. සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනියාති වට්ටදුක්ඛස්ස ඛෙපනතො ‘‘දුක්ඛක්ඛයො’’ති ලද්ධනාමං අරියමග්ගං සම්මා හෙතුනා නයෙන ගච්ඡන්තියා. ඉමෙසු ච පන පඤ්චසු ධම්මෙසු සීලං වීරියං පඤ්ඤා ච යොගිනො අජ්ඣත්තිකං අඞ්ගං, ඉතරද්වයං බාහිරං අඞ්ගං. තත්ථාපි කල්‍යාණමිත්තසන්නිස්සයෙනෙව සෙසං චතුබ්බිධං ඉජ්ඣති, කල්‍යාණමිත්තස්සෙවෙත්ථ බහුකාරතං දස්සෙන්තො සත්ථා ‘‘කල්‍යාණමිත්තස්සෙතං, මෙඝිය, භික්ඛුනො පාටිකඞ්ඛ’’න්තිආදිනා දෙසනං වඩ්ඪෙසි. තත්ථ පාටිකඞ්ඛන්ති එකංසෙන ඉච්ඡිතබ්බං, අවස්සංභාවීති අත්ථො. න්ති කිරියාපරාමසනං[Pg.282]. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘සීලවා භවිස්සතී’’ති එත්ථ යදෙතං කල්‍යාණමිත්තස්ස භික්ඛුනො සීලවන්තතාය භවනං සීලසම්පන්නත්තං, තස්ස භික්ඛුනො සීලසම්පන්නත්තා එතං තස්ස පාටිකඞ්ඛං, අවස්සංභාවී එකංසෙනෙව තස්ස තත්ථ නියොජනතොති අධිප්පායො. පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරතීතිආදීසුපි එසෙව නයො.

'प्रज्ञावान' का अर्थ है विपश्यना प्रज्ञा से युक्त। 'उदयत्थगामिनी' का अर्थ है पाँच स्कन्धों के उदय और व्यय का भेदन करने वाली। 'आर्या' का अर्थ है विक्खम्भन (दबाने) के वश से क्लेशों से दूर स्थित, निर्दोष। 'निब्बेधिका' का अर्थ है भेदन करने वाली (निर्वेदभागिया)। 'सम्यक् दुःखक्षयगामिनी' का अर्थ है संसार-दुःख के क्षय होने से 'दुःखक्षय' नाम प्राप्त आर्यमार्ग पर सम्यक् रूप से हेतु और न्याय के साथ चलने वाली। इन पाँच धर्मों में शील, वीर्य और प्रज्ञा योगी के आध्यात्मिक अंग हैं, शेष दो बाहरी अंग हैं। वहाँ भी कल्याणमित्र के आश्रय से ही शेष चार प्रकार सिद्ध होते हैं, कल्याणमित्र की ही यहाँ बहुकारता (उपकारिता) दिखाते हुए शास्ता ने 'मेघिय, कल्याणमित्र वाले भिक्षु के लिए यह अपेक्षित है' आदि के द्वारा देशना को बढ़ाया। वहाँ 'पाटिकङ्खं' का अर्थ है निश्चित रूप से इच्छित, अवश्यम्भावी। 'यं' क्रिया का परामर्श है। यह कहा गया है - 'शीलवान होगा' यहाँ जो यह कल्याणमित्र वाले भिक्षु का शीलवान होना, शीलसम्पन्नता है, उस भिक्षु की शीलसम्पन्नता के कारण यह उसके लिए अपेक्षित है, अवश्यम्भावी है, निश्चित रूप से उसे उसमें नियोजित करने के कारण - यह अभिप्राय है। 'पातिमोक्खसंवरसंवृत होकर विहार करता है' आदि में भी यही न्याय है।

එවං භගවා සදෙවකෙ ලොකෙ උත්තමකල්‍යාණමිත්තසඞ්ඛාතස්ස අත්තනො වචනං අනාදියිත්වා තං වනසණ්ඩං පවිසිත්වා තාදිසං විප්පකාරං පත්තස්ස ආයස්මතො මෙඝියස්ස කල්‍යාණමිත්තතාදිනා සකලං සාසනසම්පදං දස්සෙත්වා ඉදානිස්ස තත්ථ ආදරජාතස්ස පුබ්බෙ යෙහි කාමවිතක්කාදීහි උපද්දුතත්තා කම්මට්ඨානං න සම්පජ්ජති, තස්ස තෙසං උජුවිපච්චනීකභූතත්තා ච භාවනානයං පකාසෙත්වා තතො පරං අරහත්තස්ස කම්මට්ඨානං ආචික්ඛන්තො ‘‘තෙන ච පන, මෙඝිය, භික්ඛුනා ඉමෙසු පඤ්චසු ධම්මෙසු පතිට්ඨාය චත්තාරො ධම්මා උත්තරි භාවෙතබ්බා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තෙනාති එවං කල්‍යාණමිත්තසන්නිස්සයෙන යථාවුත්තසීලාදිගුණසමන්නාගතෙන. තෙනෙවාහ ‘‘ඉමෙසු පඤ්චසු ධම්මෙසු පතිට්ඨායා’’ති. උත්තරීති ආරද්ධතරුණවිපස්සනස්ස රාගාදිපරිස්සයා චෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙසං විසොධනත්ථං තතො උද්ධං චත්තාරො ධම්මා භාවෙතබ්බා උප්පාදෙතබ්බා වඩ්ඪෙතබ්බා ච.

इस प्रकार भगवान ने देवलोक सहित संसार में उत्तम कल्याणमित्र कहे जाने वाले अपने वचनों का अनादर कर उस वनखण्ड में प्रवेश कर वैसी विकृति को प्राप्त आयुष्मान मेघिय को कल्याणमित्रता आदि के द्वारा सम्पूर्ण शासन-सम्पदा दिखाकर, अब वहाँ आदर उत्पन्न होने पर, पहले जिन काम-वितर्क आदि से पीड़ित होने के कारण कर्मस्थान सिद्ध नहीं हो रहा था, उनके सीधे प्रतिपक्षी होने के कारण भावना-विधि को प्रकाशित कर, उसके बाद अर्हत्त्व के कर्मस्थान को बताते हुए 'मेघिय, उस भिक्षु को इन पाँच धर्मों में प्रतिष्ठित होकर आगे चार धर्मों की भावना करनी चाहिए' आदि कहा। वहाँ 'तेन' का अर्थ है इस प्रकार कल्याणमित्र के आश्रय से यथोक्त शील आदि गुणों से युक्त। इसीलिए कहा 'इन पाँच धर्मों में प्रतिष्ठित होकर'। 'उत्तरी' (आगे) का अर्थ है आरब्ध तरुण विपश्यना वाले को यदि राग आदि उपद्रव उत्पन्न हों, तो उनके शोधन के लिए उसके ऊपर चार धर्मों की भावना करनी चाहिए, उन्हें उत्पन्न करना चाहिए और बढ़ाना चाहिए।

අසුභාති එකාදසසු අසුභකම්මට්ඨානෙසු යථාරහං යත්ථ කත්ථචි අසුභභාවනා. රාගස්ස පහානායාති කාමරාගස්ස පජහනත්ථාය. අයමත්ථො සාලිලාවකොපමාය විභාවෙතබ්බො. එවංභූතං භාවනාවිධිං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අසුභා භාවෙතබ්බා රාගස්ස පහානායා’’ති. මෙත්තාති මෙත්තාකම්මට්ඨානං. බ්‍යාපාදස්ස පහානායාති වුත්තනයෙනෙව උප්පන්නස්ස කොපස්ස පජහනත්ථාය. ආනාපානස්සතීති සොළසවත්ථුකා ආනාපානස්සති. විතක්කුපච්ඡෙදායාති වුත්තනයෙනෙව උප්පන්නානං විතක්කානං පච්ඡෙදනත්ථාය. අස්මිමානසමුග්ඝාතායාති ‘‘අස්මී’’ති උප්පජ්ජනකස්ස නවවිධස්ස මානස්ස සමුච්ඡෙදනත්ථාය.

'असुभा' का अर्थ है ग्यारह असुभ कर्मस्थानों में यथायोग्य कहीं भी असुभ भावना। 'राग के प्रहाण के लिए' का अर्थ है कामराग के त्याग के लिए। इस अर्थ को 'शालि-काटने वाले' (सलिलीवक) की उपमा से स्पष्ट करना चाहिए। ऐसी भावना-विधि के सन्दर्भ में कहा गया है - 'राग के प्रहाण के लिए असुभ की भावना करनी चाहिए'। 'मेत्ता' का अर्थ है मैत्री कर्मस्थान। 'व्यापाद के प्रहाण के लिए' का अर्थ है उक्त रीति से ही उत्पन्न क्रोध के त्याग के लिए। 'आनापानस्सति' का अर्थ है सोलह वस्तुओं (चरणों) वाली आनापानस्मृति। 'वितर्क के उच्छेद के लिए' का अर्थ है उक्त रीति से ही उत्पन्न वितर्कों के उच्छेद के लिए। 'अस्मिमान के समुद्घात के लिए' का अर्थ है 'मैं हूँ' इस प्रकार उत्पन्न होने वाले नौ प्रकार के मान के समूल नाश के लिए।

අනිච්චසඤ්ඤිනොති හුත්වා අභාවතො උදයබ්බයවන්තතො පභඞ්ගුතො තාවකාලිකතො නිච්චප්පටික්ඛෙපතො ච ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’ති (ධ. ප. 277; චූළනි. හෙමකමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 56) පවත්තඅනිච්චානුපස්සනාවසෙන [Pg.283] අනිච්චසඤ්ඤිනො. අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාතීති අසාරකතො අවසවත්තනතො පරතො රිත්තතො තුච්ඡතො සුඤ්ඤතො ච ‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති (ධ. ප. 279; චූළනි. හෙමකමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 56) එවං පවත්තඅනත්තානුපස්සනාසඞ්ඛාතා අනත්තසඤ්ඤා චිත්තෙ සණ්ඨහති අතිදළ්හං පතිට්ඨහති. අනිච්චලක්ඛණෙ හි දිට්ඨෙ අනත්තලක්ඛණං දිට්ඨමෙව හොති. තීසු ලක්ඛණෙසු හි එකස්මිං දිට්ඨෙ ඉතරද්වයං දිට්ඨමෙව හොති. තෙන වුත්තං ‘‘අනිච්චසඤ්ඤිනො, මෙඝිය, අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාතී’’ති. අනත්තලක්ඛණෙ සුදිට්ඨෙ ‘‘අස්මී’’ති උප්පජ්ජනකමානො සුප්පජහොව හොතීති ආහ ‘‘අනත්තසඤ්ඤී අස්මිමානසමුග්ඝාතං පාපුණාතී’’ති. දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානන්ති දිට්ඨෙව ධම්මෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අපච්චයපරිනිබ්බානං පාපුණාති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන අසුභාදිභාවනානයො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

'अनित्यसंज्ञी' का अर्थ है होकर न रहने के कारण, उदय-व्यय वाला होने के कारण, भंगुर होने के कारण, तात्कालिक होने के कारण और नित्यता के प्रतिषेध के कारण 'सभी संस्कार अनित्य हैं' इस प्रकार प्रवृत्त अनित्यानुपश्यना के वश से अनित्य की संज्ञा वाले। 'अनात्मसंज्ञा संस्थित होती है' का अर्थ है असार होने के कारण, वश में न रहने के कारण, पराया होने के कारण, रिक्त होने के कारण, तुच्छ होने के कारण और शून्य होने के कारण 'सभी धर्म अनात्म हैं' इस प्रकार प्रवृत्त अनात्मानुपश्यना रूप अनात्मसंज्ञा चित्त में संस्थित होती है, अत्यंत दृढ़ता से प्रतिष्ठित होती है। क्योंकि अनित्य लक्षण के देखे जाने पर अनात्म लक्षण देखा ही गया होता है। तीन लक्षणों में से एक के देखे जाने पर शेष दो देखे ही गए होते हैं। इसीलिए कहा गया - 'मेघिय, अनित्यसंज्ञी की अनात्मसंज्ञा संस्थित होती है'। अनात्म लक्षण के भली-भांति देखे जाने पर 'मैं हूँ' इस प्रकार उत्पन्न होने वाला मान सुगमता से त्यागने योग्य हो जाता है, इसीलिए कहा - 'अनात्मसंज्ञी अस्मिमान के समुद्घात (विनाश) को प्राप्त करता है'। 'इसी जन्म में निर्वाण' का अर्थ है इसी जन्म में, इसी आत्मभाव में प्रत्यय-रहित परिनिर्वाण को प्राप्त करता है। यहाँ यह संक्षेप है, विस्तार से तो असुभ आदि भावना की विधि विशुद्धिमार्ग में कही गई रीति से जाननी चाहिए।

මෙඝියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मेघिय सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

4-5. නන්දකසුත්තාදිවණ්ණනා

४-५. नन्दक सुत्त आदि की वर्णना।

4-5. චතුත්ථෙ ආගමයමානොති ඔලොකයමානො, බුද්ධො සහසා අපවිසිත්වා යාව සා කථා නිට්ඨාති, තාව අට්ඨාසීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඉදමවොචාති ඉදං කථාවසානං උදික්ඛමානො’’ති. අනිච්චදුක්ඛාදිවසෙන සබ්බධම්මසන්තීරණං අධිපඤ්ඤාවිපස්සනාති ආහ ‘‘සඞ්ඛාරපරිග්ගහවිපස්සනාඤාණස්සා’’ති. මානසන්ති රාගොපි චිත්තම්පි අරහත්තම්පි. ‘‘අන්තලික්ඛචරො පාසො, ය්වායං චරති මානසො’’ති (සං. නි. 1.151; මහාව. 33) එත්ථ රාගො මානසං. ‘‘චිත්තං මනො මානස’’න්ති (ධ. ස. 6) එත්ථ චිත්තං. ‘‘අප්පත්තමානසො සෙඛො, කාලං කයිරා ජනෙ සුතා’’ති (සං. නි. 1.159) එත්ථ අරහත්තං. ඉධාපි අරහත්තමෙව අධිප්පෙතං. තෙනාහ ‘‘අප්පත්තමානසාති අප්පත්තඅරහත්තා’’ති. අප්පත්තං මානසං අරහත්තං එතෙහීති අප්පත්තමානසා. ඉදානි චිත්තපරියායමෙව මානසසද්දං සන්ධායාහ ‘‘අරහත්තං වා’’තිආදි. පඤ්චමං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

चौथे (सूत्र) में 'आगमयमानो' का अर्थ है 'देखते हुए', बुद्ध ने अचानक प्रवेश न करके जब तक वह कथा समाप्त नहीं हुई, तब तक प्रतीक्षा की - यह अर्थ है। इसीलिए कहा गया है 'इदं अवोच' (यह कहा) - इस कथा के अंत की प्रतीक्षा करते हुए। अनित्य, दुःख आदि के रूप में सभी धर्मों की समीक्षा करना 'अधिप्रज्ञा-विपश्यना' है, इसीलिए 'संस्कार-परिग्रह-विपश्यना-ज्ञान' कहा गया है। 'मानस' का अर्थ राग भी है, चित्त भी और अर्हत्व भी। 'अन्तरिक्ष में विचरने वाला पाश, जो यह मानस विचरता है' - यहाँ 'मानस' का अर्थ राग है। 'चित्त, मन, मानस' - यहाँ 'मानस' का अर्थ चित्त है। 'जिसने मानस (अर्हत्व) प्राप्त नहीं किया है, वह शैक्ष...' - यहाँ 'मानस' का अर्थ अर्हत्व है। यहाँ भी अर्हत्व ही अभिप्रेत है। इसीलिए कहा गया है 'अप्पत्तमानसा' अर्थात् 'जिन्होंने अर्हत्व प्राप्त नहीं किया है'। जिनके द्वारा मानस अर्थात् अर्हत्व प्राप्त नहीं किया गया है, वे 'अप्पत्तमानसा' हैं। अब चित्त के पर्याय के रूप में ही 'मानस' शब्द के संदर्भ में 'अर्हत्व वा' आदि कहा गया है। पाँचवाँ (सूत्र) सुविज्ञेय ही है।

නන්දකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

नन्दक सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

6. සෙවනාසුත්තවණ්ණනා

६. सेवना सुत्त की व्याख्या

6. ඡට්ඨෙ [Pg.284] ජීවිතසම්භාරාති ජීවිතප්පවත්තියා සම්භාරා පච්චයා. සමුදානෙතබ්බාති සම්මා ඤායෙන අනවජ්ජඋඤ්ඡාචරියාදිනා උද්ධමුද්ධමානෙතබ්බා පාපුණිතබ්බා. තෙ පන සමුදානිතා සමාහතා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘සමාහරිතබ්බා’’ති. දුක්ඛෙන උප්පජ්ජන්තීති සුලභුප්පාදා න හොන්ති. එතෙන ගොචරඅසප්පායාදිභාවං දස්සෙති. රත්තිභාගං වා දිවසභාගං වාති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘රත්තිකොට්ඨාසෙ වා දිවසකොට්ඨාසෙ වා’’ති. රත්තිංයෙව පක්කමිතබ්බං සමණධම්මස්ස තත්ථ අනිප්ඵජ්ජනතො. සඞ්ඛාපීති ‘‘යදත්ථමහං පබ්බජිතො, න මෙතං ඉධ නිප්ඵජ්ජති, චීවරාදි පන සමුදාගච්ඡති, නාහං තදත්ථං පබ්බජිතො, කිං මෙ ඉධ වාසෙනා’’ති පටිසඞ්ඛායපි. තෙනාහ ‘‘සාමඤ්ඤත්ථස්ස භාවනාපාරිපූරිඅගමනං ජානිත්වා’’ති. අනන්තරවාරෙ සඞ්ඛාපීති සමණධම්මස්ස නිප්ඵජ්ජනභාවං ජානිත්වා. සො පුග්ගලො අනාපුච්ඡා පක්කමිතබ්බං, නානුබන්ධිතබ්බොති ‘‘සො පුග්ගලො’’ති පදස්ස ‘‘නානුබන්ධිතබ්බො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. යස්ස යෙන හි සම්බන්ධො, දූරට්ඨෙනපි සො භවති. තං පුග්ගලන්ති සො පුග්ගලොති පච්චත්තවචනං උපයොගවසෙන පරිණාමෙත්වා තං පුග්ගලං අනාපුච්ඡා පක්කමිතබ්බන්ති අත්ථො. අත්ථවසෙන හි විභත්තිපරිණාමොති. ආපුච්ඡා පක්කමිතබ්බන්ති ච කතඤ්ඤුකතවෙදිතාය නියොජනං. එවරූපොති යං නිස්සාය භික්ඛුනො ගුණෙහි වුද්ධියෙව පාටිකඞ්ඛා, පච්චයෙහි න පරිස්සයො, එවරූපො දණ්ඩකම්මාදීහි නිග්ගණ්හාති චෙපි, න පරිච්චජිතබ්බොති දස්සෙති ‘‘සචෙපී’’තිආදිනා.

६. छठे (सूत्र) में 'जीवित-संभार' का अर्थ है जीवन की प्रवृत्ति के संभार (सामग्री) या प्रत्यय। 'समुदानेतब्बा' का अर्थ है सम्यक न्याय से, अनवद्य (दोषरहित) उञ्छचर्या (भिक्षाटन) आदि के द्वारा ऊपर-ऊपर लाना या प्राप्त करना। वे एकत्रित किए हुए 'समाहृत' कहलाते हैं, इसीलिए 'समाहरितब्बा' कहा गया है। 'दुःख से उत्पन्न होते हैं' का अर्थ है कि वे सुलभता से उत्पन्न नहीं होते। इससे गोचर (भिक्षाटन क्षेत्र) की असुविधा आदि का भाव दर्शाया गया है। 'रात्रि भाग में या दिवस भाग में' - यहाँ सप्तमी के अर्थ में द्वितीया विभक्ति का प्रयोग है, इसीलिए 'रात्रि के हिस्से में या दिन के हिस्से में' कहा गया है। रात्रि में ही चले जाना चाहिए क्योंकि वहाँ श्रमण-धर्म की सिद्धि नहीं होती। 'संख्यापि' का अर्थ है - 'जिस उद्देश्य के लिए मैं प्रव्रजित हुआ हूँ, वह यहाँ सिद्ध नहीं हो रहा है, किन्तु चीवर आदि प्राप्त हो रहे हैं; मैं उसके लिए प्रव्रजित नहीं हुआ हूँ, यहाँ रहने से क्या लाभ?' - ऐसा विचार करके भी। इसीलिए कहा गया है 'श्रामण्य-अर्थ की भावना की परिपूर्णता न होना जानकर'। अगले प्रसंग में 'संख्यापि' का अर्थ है श्रमण-धर्म की निष्पत्ति (सिद्धि) को जानकर। 'उस पुद्गल को बिना पूछे चले जाना चाहिए, उसका अनुसरण नहीं करना चाहिए' - यहाँ 'सो पुग्गलो' पद का 'नानुबन्धितब्बो' के साथ संबंध है। जिसके साथ जिसका संबंध होता है, वह दूर स्थित होने पर भी (सम्बद्ध) होता है। 'तं पुग्गलं' - यहाँ 'सो पुग्गलो' इस प्रथमा विभक्ति को द्वितीया के रूप में बदलकर 'उस पुद्गल को बिना पूछे चले जाना चाहिए' यह अर्थ है। अर्थ के अनुसार विभक्ति का परिवर्तन होता है। 'पूछकर जाना चाहिए' यह कृतज्ञता और कृतवेदिता का निर्देश है। 'इस प्रकार का' - जिसका आश्रय लेकर भिक्षु के गुणों में वृद्धि ही अपेक्षित है, प्रत्ययों (सुविधाओं) से कोई बाधा नहीं है, ऐसा व्यक्ति यदि दण्ड-कर्म आदि से निग्रह (दण्डित) भी करे, तो भी उसे नहीं छोड़ना चाहिए - यह 'सचेपि' आदि से दर्शाया गया है।

සෙවනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सेवना सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

7-10. සුතවාසුත්තාදිවණ්ණනා

७-१०. सुतवा सुत्त आदि की व्याख्या

7-10. සත්තමෙ අභබ්බො ඛීණාසවො භික්ඛු සඤ්චිච්ච පාණන්තිආදි දෙසනාසීසමෙව, සොතාපන්නාදයොපි පන අභබ්බාව, පුථුජ්ජනඛීණාසවානං නින්දාපසංසත්ථම්පි එවං වුත්තං. පුථුජ්ජනො නාම ගාරය්හො මාතුඝාතාදීනි කරොති, ඛීණාසවො පන පාසංසො කුන්ථකිපිල්ලිකඝාතාදීනිපි න කරොතීති. සන්නිධිකාරකං කාමෙ පරිභුඤ්ජිතුන්ති යථා ගිහිභූතො සන්නිධිං කත්වා වත්ථුකාමෙ පරිභුඤ්ජති, එවං තිලතණ්ඩුලසප්පිනවනීතාදීනි සන්නිධිං [Pg.285] කත්වා ඉදානි පරිභුඤ්ජිතුං අභබ්බොති අත්ථො. වත්ථුකාමෙ පන නිදහිත්වා පරිභුඤ්ජන්තා තන්නිස්සිතං කිලෙසකාමම්පි නිදහිත්වා පරිභුඤ්ජන්ති නාමාති ආහ ‘‘වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙ’’ති. නනු ච ඛීණාසවස්සෙව වසනට්ඨානෙ තිලතණ්ඩුලාදයො පඤ්ඤායන්තීති? න පන තෙ අත්තනො අත්ථාය නිධෙන්ති, අඵාසුකපබ්බජිතාදීනං අත්ථාය නිධෙන්ති. අනාගාමිස්ස කථන්ති? තස්සපි පඤ්ච කාමගුණා සබ්බසොව පහීනා, ධම්මෙන පන ලද්ධං විචාරෙත්වා පරිභුඤ්ජති. අකප්පියකාමගුණෙ සන්ධායෙතං වුත්තං, න මඤ්චපීඨඅත්ථරණපාවුරණාදිසන්නිස්සිතං. සෙය්‍යාථාපි පුබ්බෙ අගාරියභූතොති යථා පුබ්බෙ ගිහිභූතො පරිභුඤ්ජති, එවං පරිභුඤ්ජිතුං අභබ්බො. අගාරමජ්ඣෙ වසන්තා හි සොතාපන්නාදයො යාවජීවං ගිහිබ්‍යඤ්ජනෙන තිට්ඨන්ති. ඛීණාසවො පන අරහත්තං පත්වාව මනුස්සභූතො පරිනිබ්බාති වා පබ්බජති වා. චාතුමහාරාජිකාදීසු කාමාවචරදෙවෙසු මුහුත්තම්පි න තිට්ඨති. කස්මා? විවෙකට්ඨානස්ස අභාවා. භුම්මදෙවත්තභාවෙ පන ඨිතො අරහත්තං පත්වාපි තිට්ඨති විවෙකට්ඨානසම්භවා. අට්ඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

सातवें (सूत्र) में 'क्षीणास्रव भिक्षु जानबूझकर प्राणी (की हत्या करने) में असमर्थ है' आदि देशना का मुख्य भाग है, किन्तु स्रोतापन्न आदि भी (ऐसा करने में) असमर्थ ही हैं; पृथग्जन और क्षीणास्रव की निंदा और प्रशंसा के लिए भी ऐसा कहा गया है। पृथग्जन निंदनीय है क्योंकि वह मातृघात आदि (पाप) करता है, किन्तु क्षीणास्रव प्रशंसनीय है क्योंकि वह कुन्थु (छोटे कीड़े) और चींटी तक को नहीं मारता। 'संग्रह करके काम-भोगों का उपभोग करना' - जैसे गृहस्थ रहते हुए संग्रह करके वस्तु-कामों का उपभोग करता है, वैसे ही तिल, चावल, घी, मक्खन आदि का संग्रह करके अब उपभोग करने में वह असमर्थ है - यह अर्थ है। वस्तु-कामों को संचित कर उपभोग करने वाले उनसे संबंधित क्लेश-कामों को भी संचित कर उपभोग करते हैं, इसीलिए 'वस्तु-काम और क्लेश-काम' कहा गया है। क्या क्षीणास्रव के निवास स्थान पर तिल, चावल आदि नहीं देखे जाते? वे उन्हें अपने लिए संचित नहीं करते, बल्कि अस्वस्थ प्रव्रजितों आदि के लिए संचित करते हैं। अनागामी के विषय में क्या? उसके भी पाँचों काम-गुण पूरी तरह से प्रहीण (नष्ट) हो चुके हैं, किन्तु वह धर्मपूर्वक प्राप्त वस्तुओं का विचार करके उपभोग करता है। यह अकल्पनीय (अनुचित) काम-गुणों के संदर्भ में कहा गया है, न कि मंच, पीठ (आसन), बिछौना, ओढ़ने के वस्त्र आदि के संदर्भ में। 'जैसे पहले गृहस्थ रहते हुए' - जैसे पहले गृहस्थ रहते हुए उपभोग करता था, वैसे उपभोग करने में वह असमर्थ है। घर के बीच रहने वाले स्रोतापन्न आदि जीवन भर गृहस्थ के वेश में रहते हैं। किन्तु क्षीणास्रव अर्हत्व प्राप्त करते ही मनुष्य रूप में या तो परिनिर्वाण प्राप्त करता है या प्रव्रजित हो जाता है। चातुर्महाराजिक आदि कामावचर देवों में वह एक क्षण भी नहीं ठहरता। क्यों? क्योंकि वहाँ विवेक-स्थान (एकान्त) का अभाव है। किन्तु भूम-देव के रूप में स्थित होकर अर्हत्व प्राप्त करने पर भी वह ठहरता है क्योंकि वहाँ विवेक-स्थान संभव है। आठवें आदि (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं।

සුතවාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सुतवा सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

සම්බොධිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

संबोधि वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

2. සීහනාදවග්ගො

२. सिंहनाद वग्ग

1. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා

१. सिंहनाद सुत्त की व्याख्या

11. දුතියස්ස පඨමෙ අවාපුරෙන්ති විවරන්ති ද්වාරං එතෙනාති අවාපුරණං. රජං හරන්ති එතෙනාති රජොහරණං. කළොපිහත්ථොති විලීවමයභාජනහත්ථො, ‘‘චම්මමයභාජනහත්ථො’’ති ච වදන්ති. ඡින්නානි විසාණානි එතස්සාති ඡින්නවිසාණො, උසභො ච සො ඡින්නවිසාණො චාති උසභඡින්නවිසාණො. විසෙසනපරොයං සමාසො. අහිකුණපෙන වාතිආදි අතිජෙගුච්ඡප්පටිකූලකුණපදස්සනත්ථං වුත්තං. කණ්ඨෙ ආසත්තෙනාති කෙනචිදෙව පච්චත්ථිකෙන ආනෙත්වා කණ්ඨෙ බද්ධෙන, ඔමුක්කෙනාති අත්ථො. අට්ටො ආතුරො දුග්ගන්ධපීළාය පීළිතො. අච්චයස්ස පටිග්ගණ්හනං වා අධිවාසනං. එවඤ්හි සො කාරණෙ දෙසියමානෙ තතො [Pg.286] විගතො නාම හොති. තෙනාහ ‘‘පටිග්ගණ්හතූති ඛමතූ’’ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

११. दूसरे (वर्ग) के पहले (सूत्र) में, 'अवापुरण' वह है जिससे द्वार खोलते हैं। 'रजोहरण' वह है जिससे धूल हटाते हैं। 'कलोपिहत्थो' का अर्थ है बाँस की टोकरी हाथ में लिए हुए, कुछ लोग इसे 'चमड़े का पात्र हाथ में लिए हुए' भी कहते हैं। 'छिन्नविसाणो' वह है जिसके सींग टूटे हुए हों, और वह बैल जिसके सींग टूटे हों, वह 'उसभछिन्नविसाणो' है। यह विशेषण-समास है। 'अहिकुणपेन वा' आदि शब्द अत्यंत घृणित और प्रतिकूल शवों को दिखाने के लिए कहे गए हैं। 'कण्ठे आसत्तेन' का अर्थ है किसी शत्रु द्वारा गले में बाँधा हुआ, 'ओमुक्केन' का भी यही अर्थ है। 'अट्टो' का अर्थ है पीड़ित, 'आतुरो' का अर्थ है रोगी, 'दुग्गन्धपीलाय पीलितो' का अर्थ है दुर्गंध की पीड़ा से पीड़ित। 'अच्चयस्स पटिग्गण्हनं' का अर्थ है अपराध को स्वीकार करना या सहन करना। इस प्रकार कारण बताए जाने पर वह उससे मुक्त हो जाता है। इसलिए कहा गया है 'पटिग्गण्हतूति खमतू' (स्वीकार करें अर्थात क्षमा करें)। शेष यहाँ सुविज्ञ (आसानी से समझने योग्य) ही है।

සීහනාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सिंहनाद सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2. සඋපාදිසෙසසුත්තවණ්ණනා

२. सोपाधिशेष सुत्त की व्याख्या

12. දුතියෙ භවස්ස අප්පමත්තකතා නාම ඉත්තරකාලතායාති ආහ ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පී’’ති.

१२. दूसरे (सूत्र) में भव की अल्पता (अप्पमत्तकता) उसके थोड़े समय (इत्तरकालता) के कारण है, इसलिए कहा गया है 'अच्छरासंघातमत्तम्पि' (एक चुटकी बजाने मात्र के समय के लिए भी)।

සඋපාදිසෙසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सोपाधिशेष सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

3. කොට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා

३. कोष्ठिक सुत्त की व्याख्या

13. තතියෙ දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛභූතො අත්තභාවො, තස්මිං වෙදිතබ්බං ඵලං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. තෙනාහ ‘‘ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ’’ති. චතුප්පඤ්චක්ඛන්ධඵලතාය සඤ්ඤාභවූපගං කම්මං බහුවෙදනීයං. එකක්ඛන්ධඵලත්තා අසඤ්ඤාභවූපගං කම්මං ‘‘අප්පවෙදනීය’’න්ති වුත්තං. කෙචි පන ‘‘අරූපාවචරකම්මං බහුකාලං වෙදිතබ්බඵලත්තා බහුවෙදනීයං, ඉතරං අප්පවෙදනීයං. රූපාරූපාවචරකම්මං වා බහුවෙදනීයං, පරිත්තං කම්මං අප්පවෙදනීය’’න්ති වදන්ති. වෙදනීයන්ති පච්චයන්තරසමවායෙ විපාකුප්පාදනසමත්ථං, න ආරද්ධවිපාකමෙව. අවෙදනීයන්ති පච්චයවෙකල්ලෙන විපච්චිතුං අසමත්ථං අහොසිකම්මාදිභෙදං.

१३. तीसरे (सूत्र) में, 'दिट्ठधम्मो' प्रत्यक्ष वर्तमान आत्मभाव (अस्तित्व) को कहा जाता है, उसमें जो फल वेदन करने योग्य है वह 'दिट्ठधम्मवेदनीयं' है। इसीलिए कहा गया है 'इसी आत्मभाव में'। संज्ञा-भव को प्राप्त कराने वाला कर्म 'बहुवेदनीय' है क्योंकि इसके फल के रूप में चार या पाँच स्कंध होते हैं। असंज्ञा-भव को प्राप्त कराने वाला कर्म 'अप्पवेदनीय' कहा गया है क्योंकि इसका फल केवल एक स्कंध होता है। कुछ लोग कहते हैं कि 'अरूपावचर कर्म' लंबे समय तक वेदन करने योग्य फल होने के कारण 'बहुवेदनीय' है, और अन्य 'अप्पवेदनीय' हैं। अथवा रूपावचर और अरूपावचर कर्म 'बहुवेदनीय' हैं और परीत्त (छोटा) कर्म 'अप्पवेदनीय' है। 'वेदनीय' का अर्थ है अन्य प्रत्ययों (कारणों) के मिलने पर विपाक (फल) उत्पन्न करने में समर्थ, न कि केवल विपाक का आरंभ होना। 'अवेदनीय' का अर्थ है प्रत्ययों की कमी के कारण विपाक देने में असमर्थ, जैसे अहोसि-कर्म आदि।

කොට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कोष्ठिक सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

4. සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා

४. समिद्धि सुत्त की व्याख्या

14. චතුත්ථෙ සමිද්ධීති ථෙරස්ස කිර අත්තභාවො සමිද්ධො අභිරූපො පාසාදිකො, තස්මා සමිද්ධීත්වෙව සඞ්ඛාතො. තෙනාහ ‘‘අත්තභාවසමිද්ධතායා’’තිආදි. රූපධාතුආදීසූති ආදි-සද්දෙන සද්දධාතුආදිං සඞ්ගණ්හාති.

१४. चौथे (सूत्र) में, 'समिद्धि' स्थविर का आत्मभाव (शरीर) समृद्ध, अभिरूप और प्रासादिक (मनोहर) था, इसलिए उन्हें 'समिद्धि' कहा गया। इसीलिए कहा गया है 'आत्मभाव की समृद्धता के कारण' आदि। 'रूपधातुआदीसु' में 'आदि' शब्द से शब्दधातु आदि का ग्रहण होता है।

සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

समिद्धि सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

5-9. ගණ්ඩසුත්තාදිවණ්ණනා

५-९. गण्ड सुत्त आदि की व्याख्या

15-19. පඤ්චමෙ [Pg.287] මාතාපෙත්තිකසම්භවස්සාති මාතිතො ච පිතිතො ච නිබ්බත්තෙන මාතාපෙත්තිකෙන සුක්කසොණිතෙන සම්භූතස්ස. උච්ඡාදනධම්මස්සාති උච්ඡාදෙතබ්බසභාවස්ස. පරිමද්දනධම්මස්සාති පරිමද්දිතබ්බසභාවස්ස. එත්ථ ච ඔදනකුම්මාසූපචයඋච්ඡාදනපදෙහි වඩ්ඪි කථිතා, අනිච්චභෙදනවිද්ධංසනපදෙහි හානි. පුරිමෙහි වා සමුදයො, පච්ඡිමෙහි අත්ථඞ්ගමොති එවං චාතුමහාභූතිකස්ස කායස්ස වඩ්ඪිපරිහානිනිබ්බත්තිභෙදා දස්සිතා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානි.

१५-१९. पाँचवें में, 'मातापेत्तिकसंभवस्स' का अर्थ है माता और पिता से उत्पन्न, उनके शुक्र और शोणित (रक्त) से निर्मित। 'उच्छादनधम्मस्स' का अर्थ है उबटन लगाने के स्वभाव वाला। 'परिमद्दनधम्मस्स' का अर्थ है मालिश करने के स्वभाव वाला। यहाँ 'ओदनकुम्मासूपचय' (भात और कुल्माष के संचय) और 'उच्छादन' शब्दों से वृद्धि (बढ़ोतरी) कही गई है, और 'अनिच्चभेदनविद्धंसन' (अनित्यता, भेदन और विनाश) शब्दों से हानि। अथवा पूर्व के शब्दों से समुदय (उत्पत्ति) और बाद के शब्दों से अस्त (विनाश) दिखाया गया है; इस प्रकार चार महाभूतों से बने शरीर की वृद्धि, हानि, उत्पत्ति और भेद को दर्शाया गया है। शेष सुविज्ञ ही है। छठे आदि के अर्थ स्पष्ट हैं।

ගණ්ඩසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

गण्ड सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

10. වෙලාමසුත්තවණ්ණනා

१०. वेलाम सुत्त की व्याख्या

20. දසමෙ සකුණ්ඩකභත්තන්ති සකුණ්ඩකං උත්තණ්ඩුලභත්තං. පරිත්තෙහි සකුණ්ඩෙහි තණ්ඩුලෙහිපි සද්ධිං විපක්කභත්තං උත්තණ්ඩුලමෙව හොති. බිළඞ්ගං වුච්චති ආරනාළං, බිළඞ්ගතො නිබ්බත්තනතො තදෙව කඤ්ජියතො ජාතන්ති කඤ්ජියං, තං දුතියං එතස්සාති බිළඞ්ගදුතියං, තං කඤ්ජියදුතියන්ති වුත්තං. අසක්කරිත්වාති දෙය්‍යධම්මම්පි පුග්ගලම්පි අසක්කරිත්වා. දෙය්‍යධම්මස්ස අසක්කරණං අසම්පන්නකාරො, පුග්ගලස්ස අසක්කරණං අගරුකරණං. දෙය්‍යධම්මං අසක්කරොන්තො හි උත්තණ්ඩුලාදිදොසසමන්නාගතං ආහාරං දෙති, න සම්පන්නං කරොති. පුග්ගලං අසක්කරොන්තො නිසීදනට්ඨානං අසම්මජ්ජිත්වා යත්ථ තත්ථ වා නිසීදාපෙත්වා යං වා තං වා දාරකං පෙසෙත්වා දෙති. අචිත්තීකත්වාති න චිත්තිං කත්වා, න පූජෙත්වාති අත්ථො. පූජෙන්තො හි පූජෙතබ්බවත්ථුං චිත්තෙ ඨපෙති, න තතො බහි කරොති. චිත්තං වා අච්ඡරියං කත්වා පටිපත්ති චිත්තීකරණං සම්භාවනකිරියා, තප්පටික්ඛෙපතො අචිත්තීකරණං අසම්භාවනකිරියා. අපවිද්ධන්ති උච්ඡිට්ඨාදිඡඩ්ඩනීයධම්මං විය අවඛිත්තකං. යො හි ඡඩ්ඩෙතුකාමො හුත්වා රොගිනො සරීරෙ ඔදනාදීනි මජ්ජිත්වා වම්මිකෙ රොගං පක්ඛිපන්තො විය දෙති, අයං අපවිද්ධං දෙති නාම. අනාගමනදිට්ඨිකොති ‘‘අද්ධා ඉමස්ස දානස්ස ඵලං මම ආගච්ඡතී’’ති එවං යස්ස කම්මස්සකතදිට්ඨි අත්ථි, සො ආගමනදිට්ඨිකො. අයං පන න තාදිසොති අනාගමනදිට්ඨිකො, ඵලං පාටිකඞ්ඛං හුත්වා න දෙතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න කම්මඤ්ච ඵලඤ්ච සද්දහිත්වා දෙතී’’ති.

२०. दसवें (सूत्र) में, 'सकुण्डकभत्तं' का अर्थ है भूसी और टूटे हुए चावलों वाला भात। थोड़े भूसी और टूटे हुए चावलों के साथ पका हुआ भात 'उत्तण्डुल' ही होता है। 'बिळङ्ग' को 'आरनाळ' (कांजी) कहा जाता है, 'बिळङ्ग' से उत्पन्न होने के कारण वह 'कञ्जिय' (कांजी) से उत्पन्न है, 'बिळङ्गदुतियं' का अर्थ है जिसके साथ दूसरी वस्तु कांजी हो। 'असक्करित्वा' का अर्थ है देय वस्तु (दान की वस्तु) और व्यक्ति का सत्कार किए बिना। देय वस्तु का सत्कार न करना उसे अच्छी तरह तैयार न करना है, और व्यक्ति का सत्कार न करना उसका आदर न करना है। देय वस्तु का सत्कार न करने वाला टूटे हुए चावल आदि दोषों से युक्त भोजन देता है, उसे उत्तम नहीं बनाता। व्यक्ति का सत्कार न करने वाला बैठने के स्थान को साफ किए बिना, जहाँ-तहाँ बैठाकर या किसी बालक को भेजकर दान देता है। 'अचित्तीकत्वा' का अर्थ है चित्त लगाकर न करना, अर्थात पूजा (आदर) न करना। आदर करने वाला पूजनीय वस्तु को चित्त में रखता है, उससे बाहर नहीं करता। चित्त को एकाग्र कर की गई प्रतिपत्ति 'चित्तीकरण' (सत्कार) है, उसके विपरीत 'अचित्तीकरण' (असत्कार) है। 'अपविद्धं' का अर्थ है जूठन आदि फेंकने योग्य वस्तु की तरह फेंक कर देना। जैसे कोई फेंकने की इच्छा से रोगी के शरीर पर भात आदि मलकर बाँबी में रोग फेंकते हुए देता है, वह 'अपविद्ध' दान देना कहलाता है। 'अनागमनदिट्ठिको' का अर्थ है—'निश्चित रूप से इस दान का फल मुझे प्राप्त होगा', ऐसी जिसकी कर्म-स्वकीयता की दृष्टि है, वह 'आगमनदिट्ठिको' है। यह व्यक्ति वैसा नहीं है, इसलिए 'अनागमनदिट्ठिको' है, अर्थात वह फल की प्रतीक्षा किए बिना दान देता है। इसीलिए कहा गया है—'वह कर्म और फल पर श्रद्धा किए बिना दान देता है'।

වෙලාමොති [Pg.288] එත්ථ මා-සද්දො පටිසෙධවචනො. ජාතිගොත්තරූපභොගාදිගුණානං වෙලා මරියාදා නත්ථි එතස්මින්ති වෙලාමො. අථ වා යථාවුත්තගුණානං වෙලා මරියාදා අමති ඔසානං ගච්ඡති එතස්මින්ති වෙලාමො, වෙලං වා මරියාදං අමති ගච්ඡති අතික්කමතීති වෙලාමො. තෙනාහ ‘‘ජාතිගොත්ත…පෙ… එවංලද්ධනාමො’’ති. දීයතීති දානං, දානවත්ථු. තං අග්ගීයති නිස්සජ්ජීයති එත්ථාති දානග්ගං. දානං වා ගණ්හන්ති එත්ථාති දානග්ගං, එවං භත්තග්ගං, පරිවෙසනට්ඨානං. දුකූලසන්දනානීති රජතභාජනාදිනිස්සිතෙ දුකූලෙ ඛීරස්ස සන්දනං එතෙසන්ති දුකූලසන්දනානි. කංසූපධාරණානීති රජතමයදොහභාජනානි. තෙනාහ ‘‘රජතමයඛීරපටිච්ඡකානී’’ති. රජතමයානි ඛීරපටිච්ඡකානි ඛීරපටිග්ගහභාජනානි එතෙසන්ති රජතමයඛීරපටිච්ඡකානි. සොධෙය්‍යාති මහප්ඵලභාවකරණෙන විසොධෙය්‍ය. මහප්ඵලභාවප්පත්තියා හි දක්ඛිණා විසුජ්ඣති නාම.

‘वेलामो’ यहाँ ‘मा’ शब्द निषेधवाचक है। जाति, गोत्र, रूप, भोग आदि गुणों की वेला (मर्यादा) जिसमें नहीं है, वह ‘वेलामो’ है। अथवा, उक्त गुणों की वेला (मर्यादा) जिसमें समाप्त (अमति) हो जाती है, वह ‘वेलामो’ है, अथवा जो वेला (मर्यादा) को पार कर जाता है, वह ‘वेलामो’ है। इसीलिए कहा गया है— ‘जातिगोत्र... आदि, इस प्रकार नाम प्राप्त किया।’ ‘दीयतीति दानं’—जो दिया जाता है वह दान है, दान की वस्तु। जहाँ वह ग्रहण किया जाता है या विसर्जित किया जाता है, वह ‘दानाग्गं’ (दानशाला) है। अथवा जहाँ दान ग्रहण करते हैं, वह ‘दानाग्गं’ है, इसी प्रकार ‘भत्ताग्गं’ (भोजनशाला), ‘परिवेसणट्ठानं’ (परिवेषण स्थान)। ‘दुकूलसंदनानी’—रजत (चाँदी) के पात्रों आदि पर रखे हुए दुकूल (रेशमी वस्त्रों) पर दूध का टपकना ‘दुकूलसंदनानी’ है। ‘कंसूपधारणानी’—रजत निर्मित दुहने के पात्र। इसीलिए कहा गया है— ‘रजत निर्मित दूध ग्रहण करने वाले पात्र।’ ‘सोधेय्या’—महाफलदायक बनाकर शुद्ध करना चाहिए। महाफल की प्राप्ति से ही दक्षिणा शुद्ध होती है।

මග්ගෙනාගතං අනිවත්තනසරණන්ති ඉමිනා ලොකුත්තරසරණගමනං දීපෙති. අපරෙතිආදිනා ලොකියසරණගමනං වුත්තං. සරණං නාම තිණ්ණං රතනානං ජීවිතපරිච්චාගමයං පුඤ්ඤං සබ්බසම්පත්තිං දෙති, තස්මා මහප්ඵලතරන්ති අධිප්පායො. ඉදඤ්ච – ‘‘සචෙ ත්වං යථා ගහිතං සරණං න භින්දිස්සසි, එවාහං තං මාරෙමී’’ති යදිපි කොචි තිණ්හෙන සත්ථෙන ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, තථාපි ‘‘නෙවාහං බුද්ධං න බුද්ධොති, ධම්මං න ධම්මොති, සඞ්ඝං න සඞ්ඝොති වදාමී’’ති දළ්හතරං කත්වා ගහිතස්ස වසෙන වුත්තං. මග්ගෙනාගතන්ති ලොකුත්තරසීලං සන්ධාය වදති. අපරෙතිආදිනා පන ලොකියසීලං වුත්තං. සබ්බෙසං සත්තානං ජීවිතදානාදිනිහිතදණ්ඩතාය සකලලොකියලොකුත්තරගුණාධිට්ඨානතො චස්ස මහප්ඵලමහානිසංසතා වෙදිතබ්බා.

‘मग्गेनागतं अनिवत्तनसरणं’ (मार्ग से प्राप्त न लौटने वाली शरण) इसके द्वारा लोकोत्तर शरणागमन को दर्शाया गया है। ‘अपरेति’ आदि के द्वारा लौकिक शरणागमन कहा गया है। शरण का अर्थ है—तीनों रत्नों के प्रति जीवन के परित्याग रूपी पुण्य जो सभी संपत्तियाँ प्रदान करता है, इसलिए यह अधिक महाफलदायी है—यही अभिप्राय है। और यह— ‘यदि तुम ग्रहण की गई शरण को नहीं छोड़ोगे, तो मैं तुम्हें मार डालूँगा’—इस प्रकार यदि कोई तीक्ष्ण शस्त्र से जीवन का अंत भी कर दे, तो भी ‘मैं बुद्ध को बुद्ध नहीं, धर्म को धर्म नहीं, संघ को संघ नहीं, ऐसा नहीं कहूँगा’—इस प्रकार दृढ़तापूर्वक ग्रहण करने के वश में कहा गया है। ‘मग्गेनागतं’ लोकोत्तर शील के संदर्भ में कहा गया है। ‘अपरेति’ आदि के द्वारा लौकिक शील कहा गया है। सभी प्राणियों को जीवनदान देने के कारण और समस्त लौकिक-लोकोत्तर गुणों का अधिष्ठान होने के कारण इसकी महाफलता और महानृशंसता (महान लाभ) जाननी चाहिए।

උපසිඞ්ඝනමත්තන්ති ඝායනමත්තං. ගද්දොහනමත්තන්ති පාඨන්තරෙ ගොදොහනමත්තං කාලන්ති අත්ථො. සො ච න සකලො ගොදොහනක්ඛණො අධිප්පෙතොති දස්සෙතුං ‘‘ගාවියා එකවාරං ථනඅඤ්ඡනමත්ත’’න්ති අත්ථො වුත්තො. අඤ්ඡනමත්තන්ති ආකඩ්ඪනමත්තං. ගාවියා ථනං ගහෙත්වා එකඛීරබින්දුදුහනකාලමත්තම්පි ගද්දුහනමත්තන්ති වදන්ති. එත්තකම්පි හි කාලං යො වසනගබ්භපරිවෙණවිහාරූපචාරපරිච්ඡෙදෙන වා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු [Pg.289] සබ්බසත්තෙ හිතඵරණං මෙත්තචිත්තං භාවෙතුං සක්කොති. ඉදං තතො යථාවුත්තදානාදිතො මහප්ඵලතරං.

‘उपसिंघनमत्तं’ का अर्थ है—मात्र सूँघने भर का समय। ‘गद्दोहनमत्तं’ का पाठान्तर ‘गोदोहनमत्तं’ है, जिसका अर्थ है—गाय दुहने का समय। वह संपूर्ण गाय दुहने का समय अभिप्रेत नहीं है, यह दिखाने के लिए ‘गाय के थन को एक बार खींचने मात्र का समय’ यह अर्थ कहा गया है। ‘अञ्चनमत्तं’ का अर्थ है—मात्र खींचना। गाय के थन को पकड़कर दूध की एक बूँद दुहने के समय मात्र को भी ‘गद्दुहनमत्तं’ कहते हैं। इतने समय के लिए भी जो अपने निवास स्थान, कोठरी, आँगन या विहार के परिसर की सीमा में अथवा अपरिमित लोकधातुओं में सभी प्राणियों के प्रति हितकारी मैत्री भावना का अभ्यास कर सकता है, यह उस पूर्वोक्त दान आदि से अधिक महाफलदायी है।

වෙලාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

वेलाम सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

සීහනාදවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सिंहनाद वर्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

3. සත්තාවාසවග්ගො

३. सत्तावास वर्ग

1. තිඨානසුත්තවණ්ණනා

१. तिठान सुत्त की व्याख्या

21. තතියස්ස පඨමෙ අමමාති වත්ථාභරණපානභොජනාදීසුපි මමත්තවිරහිතා. අපරිග්ගහාති ඉත්ථිපරිග්ගහෙන අපරිග්ගහා. තෙසං කිර ‘‘අයං මය්හං භරියා’’ති මමත්තං න හොති, මාතරං වා භගිනිං වා දිස්වා ඡන්දරාගො න උප්පජ්ජති. ධම්මතාසිද්ධස්ස සීලස්ස ආනුභාවෙන පුත්තෙ දිට්ඨමත්තෙ එව මාතුථනතො ථඤ්ඤං පග්ඝරති, තෙන සඤ්ඤාණෙන නෙසං මාතරි පුත්තස්ස මාතුසඤ්ඤා, මාතු ච පුත්තෙ පුත්තසඤ්ඤා පච්චුපට්ඨිතාති කෙචි.

२१. तीसरे (वर्ग) के पहले (सुत्त) में, ‘अममा’ का अर्थ है—वस्त्र, आभूषण, पान-भोजन आदि में भी ममत्व (ममता) से रहित। ‘अपरिग्गहा’ का अर्थ है—स्त्री के परिग्रह से रहित। उनके मन में ‘यह मेरी पत्नी है’ ऐसा ममत्व नहीं होता, और माता या बहन को देखकर काम-राग उत्पन्न नहीं होता। स्वभावसिद्ध शील के प्रभाव से, पुत्र को देखते ही माता के स्तनों से दूध बहने लगता है, उस संकेत से पुत्र में माता की संज्ञा और माता में पुत्र की संज्ञा उपस्थित होती है—ऐसा कुछ (आचार्यों का) कहना है।

අපිචෙත්ථ (සාරත්ථ. ටී. 1.1 වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා) උත්තරකුරුකානං පුඤ්ඤානුභාවසිද්ධො අයම්පි විසෙසො වෙදිතබ්බො. තත්ථ කිර තෙසු තෙසු පදෙසෙසු ඝනනිචිතපත්තසඤ්ඡන්නසාඛාපසාඛා කූටාගාරසමා මනොරමා රුක්ඛා තෙසං මනුස්සානං නිවෙසනකිච්චං සාධෙන්ති. යත්ථ සුඛං නිවසන්ති, අඤ්ඤෙපි තත්ථ රුක්ඛා සුජාතා සබ්බදාපි පුප්ඵිතග්ගා තිට්ඨන්ති. ජලාසයාපි විකසිතකමලකුවලයපුණ්ඩරීකසොගන්ධිකාදිපුප්ඵසඤ්ඡන්නා සබ්බකාලං පරමසුගන්ධං සමන්තතො පවායන්තා තිට්ඨන්ති. සරීරම්පි තෙසං අතිදීඝාදිදොසරහිතං ආරොහපරිණාහසම්පන්නං ජරාය අනභිභූතත්තා වලිතපලිතාදිදොසවිරහිතං යාවතායුකං අපරික්ඛීණජවබලපරක්කමසොභමෙව හුත්වා තිට්ඨති. අනුට්ඨානඵලූපජීවිතාය න ච නෙසං කසිවණිජ්ජාදිවසෙන ආහාරපරියෙට්ඨිවසෙන දුක්ඛං අත්ථි, තතො එව න දාසදාසිකම්මකරාදිපරිග්ගහො අත්ථි, න ච තත්ථ සීතුණ්හඩංසමකසවාතාතපසරීසපවාළාදිපරිස්සයො අත්ථි. යථා නාමෙත්ථ ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ පච්චූසවෙලායං සමසීතුණ්හො උතු [Pg.290] හොති, එවමෙව සබ්බකාලං තත්ථ සමසීතුණ්හොව උතු හොති, න ච නෙසං කොචි උපඝාතො විහෙසා වා උප්පජ්ජති. අකට්ඨපාකිමෙව සාලිං අකණං අථුසං සුද්ධං සුගන්ධං තණ්ඩුලප්ඵලං පරිභුඤ්ජන්ති. තං භුඤ්ජන්තානං නෙසං කුට්ඨං, ගණ්ඩො, කිලාසො, සොසො, කාසො, සාසො, අපමාරො, ජරොති එවමාදිකො න කොචි රොගො උප්පජ්ජති, න ච තෙ ඛුජ්ජා වා වාමනා වා කාණා වා කුණී වා ඛඤ්ජා වා පක්ඛහතා වා විකලඞ්ගා වා විකලින්ද්‍රියා වා හොන්ති.

इसके अतिरिक्त (सारत्थदीपनी टीका, वेरञ्जकण्ड व्याख्या) उत्तरकुरु के निवासियों के पुण्यानुभाव से सिद्ध यह विशेषता भी जाननी चाहिए। वहाँ उन-उन प्रदेशों में घने पत्तों से ढकी शाखाओं-प्रशाखाओं वाले, कूटागार (महलों) के समान मनोरम वृक्ष उन मनुष्यों के निवास का कार्य सिद्ध करते हैं। जहाँ वे सुखपूर्वक निवास करते हैं, वहाँ अन्य वृक्ष भी सदा पुष्पित रहते हैं। जलाशय भी खिले हुए कमल, कुवलय, पुण्डरीक, सौगन्धिक आदि पुष्पों से ढके रहते हैं और सदा चारों ओर परम सुगंध फैलाते रहते हैं। उनका शरीर भी अति-दीर्घता आदि दोषों से रहित, सुडौल और बुढ़ापे से अभिभूत न होने के कारण झुर्रियों और सफेद बालों आदि दोषों से मुक्त होता है, और जीवन भर अटूट वेग, बल, पराक्रम और शोभा से युक्त रहता है। बिना परिश्रम के फल प्राप्त होने के कारण उन्हें कृषि, वाणिज्य आदि के माध्यम से आहार खोजने का कोई दुःख नहीं है, इसलिए वहाँ दास-दासी, कर्मकार आदि का परिग्रह नहीं है, और न ही वहाँ शीत, उष्ण, डाँस, मच्छर, वायु, धूप, सरीसृप आदि का भय है। जैसे यहाँ ग्रीष्म ऋतु के अंतिम महीने में भोर के समय समशीतोष्ण जलवायु होती है, वैसे ही वहाँ सदा समशीतोष्ण जलवायु रहती है, और उन्हें कोई व्याघात या पीड़ा उत्पन्न नहीं होती। वे बिना जोते-बोये पकने वाले, भूसी रहित, शुद्ध, सुगंधित चावलों का भोजन करते हैं। उसे खाने वाले उन लोगों को कुष्ठ, फोड़ा, सफेद दाग, क्षय, खाँसी, श्वास, अपस्मार (मिर्गी), बुढ़ापा आदि कोई रोग उत्पन्न नहीं होता, और न ही वे कुबड़े, बौने, काने, लूले, लंगड़े, पक्षाघात से पीड़ित, विकलांग या विकल-इन्द्रिय होते हैं।

ඉත්ථියොපි තත්ථ නාතිදීඝා, නාතිරස්සා, නාතිකිසා, නාතිථූලා, නාතිකාළා, නච්චොදාතා, සොභග්ගප්පත්තරූපා හොන්ති. තථා හි දීඝඞ්ගුලී, තම්බනඛා, අලම්බථනා, තනුමජ්ඣා, පුණ්ණචන්දමුඛී, විසාලක්ඛී, මුදුගත්තා, සහිතොරූ, ඔදාතදන්තා, ගම්භීරනාභී, තනුජඞ්ඝා, දීඝනීලවෙල්ලිතකෙසී, පුථුලසුස්සොණී, නාතිලොමා, නාලොමා, සුභගා, උතුසුඛසම්ඵස්සා, සණ්හා, සඛිලා, සුඛසම්භාසා, නානාභරණවිභූසිතා විචරන්ති. සබ්බදාපි සොළසවස්සුද්දෙසිකා විය හොන්ති, පුරිසා ච පඤ්චවීසතිවස්සුද්දෙසිකා විය. න පුත්තදාරෙසු රජ්ජන්ති. අයං තත්ථ ධම්මතා.

वहाँ स्त्रियाँ न बहुत लंबी होती हैं, न बहुत छोटी, न बहुत दुबली, न बहुत मोटी, न बहुत काली, न बहुत गोरी, वे अत्यंत रूपवती होती हैं। उनकी अंगुलियाँ लंबी, नाखून ताँबे के समान लाल, स्तन उन्नत, कमर पतली, मुख पूर्ण चंद्रमा के समान, आँखें विशाल, अंग कोमल, जंघाएँ परस्पर सटी हुई, दाँत सफेद, नाभि गहरी, पिंडलियाँ पतली, बाल लंबे, नीले और घुंघराले, नितंब चौड़े, न अधिक रोम वाली, न रोम रहित, सौभाग्यवती, स्पर्श में सुखद, चिकनी, मधुर भाषिणी, सुखद संभाषण वाली और नाना प्रकार के आभूषणों से विभूषित होकर विचरण करती हैं। वे सदैव सोलह वर्ष की आयु के समान होती हैं और पुरुष पच्चीस वर्ष की आयु के समान। वे पुत्र और स्त्रियों में आसक्त नहीं होते। यह वहाँ की स्वाभाविकता (धम्मता) है।

සත්තාහිකමෙව ච තත්ථ ඉත්ථිපුරිසා කාමරතියා විහරන්ති. තතො වීතරාගා විය යථාසකං ගච්ඡන්ති, න තත්ථ ඉධ විය ගබ්භොක්කන්තිමූලකං, ගබ්භපරිහරණමූලකං, විජායනමූලකං වා දුක්ඛං හොති. රත්තකඤ්චුකතො කඤ්චනපටිමා විය දාරකා මාතුකුච්ඡිතො අමක්ඛිතා එව සෙම්හාදිනා සුඛෙනෙව නික්ඛමන්ති. අයං තත්ථ ධම්මතා.

वहाँ स्त्री और पुरुष केवल सात दिनों तक ही काम-रति (इंद्रिय सुख) में विहार करते हैं। उसके बाद वे वीतरागी के समान अपने-अपने स्थान को चले जाते हैं। वहाँ यहाँ (मनुष्य लोक) की तरह गर्भधारण, गर्भ-पोषण या प्रसव का दुःख नहीं होता। जैसे लाल म्यान (कंचुक) से स्वर्ण की प्रतिमा निकलती है, वैसे ही बालक माता की कोख से बिना किसी मल (श्लेष्मा आदि) के सुखपूर्वक बाहर आते हैं। यह वहाँ की स्वाभाविकता है।

මාතා පන පුත්තං වා ධීතරං වා විජායිත්වා තෙ විචරණකප්පදෙසෙ ඨපෙත්වා අනපෙක්ඛා යථාරුචි ගච්ඡති. තෙසං තත්ථ සයිතානං යෙ පස්සන්ති පුරිසා වා ඉත්ථියො වා, තෙ අත්තනො අඞ්ගුලියො උපනාමෙන්ති. තෙසං කම්මබලෙන තතො ඛීරං පවත්තති, තෙන තෙ දාරකා යාපෙන්ති. එවං පන වඩ්ඪෙන්තා කතිපයදිවසෙහෙව ලද්ධබලා හුත්වා දාරිකා ඉත්ථියො උපගච්ඡන්ති, දාරකා පුරිසෙ. කප්පරුක්ඛතො එව ච තෙසං තත්ථ වත්ථාභරණානි නිප්ඵජ්ජන්ති. නානාවිරාගවණ්ණවිචිත්තානි හි සුඛුමානි මුදුසුඛසම්ඵස්සානි වත්ථානි තත්ථ තත්ථ කප්පරුක්ඛෙසු ඔලම්බන්තානි තිට්ඨන්ති. නානාවිධරස්මිජාලසමුජ්ජලවිවිධවණ්ණරතනවිනද්ධානි [Pg.291] අනෙකවිධමාලාකම්මලතාකම්මභිත්තිකම්මවිචිත්තානි සීසූපගගීවූපගහත්ථූපගකටූපගපාදූපගානි සොවණ්ණමයානි ආභරණානි කප්පරුක්ඛතො ඔලම්බන්ති. තථා වීණාමුදිඞ්ගපණවසම්මතාළසඞ්ඛවංසවෙතාළපරිවාදිනීවල්ලකීපභුතිකා තූරියභණ්ඩාපි තතො තතො ඔලම්බන්ති. තත්ථ බහූ ඵලරුක්ඛා කුම්භමත්තානි ඵලානි ඵලන්ති මධුරරසානි, යානි පරිභුඤ්ජිත්වා තෙ සත්තාහම්පි ඛුප්පිපාසාහි න බාධීයන්ති.

माता पुत्र या पुत्री को जन्म देकर उन्हें विचरण करने योग्य स्थान पर छोड़कर बिना किसी मोह के अपनी इच्छानुसार चली जाती है। वहाँ लेटे हुए उन बालकों को जो भी पुरुष या स्त्रियाँ देखते हैं, वे अपनी अंगुलियाँ उनके मुँह में देते हैं। उनके कर्म के बल से उन अंगुलियों से दूध बहने लगता है, जिससे वे बालक जीवित रहते हैं। इस प्रकार बढ़ते हुए वे कुछ ही दिनों में बल प्राप्त कर लेते हैं; लड़कियाँ स्त्रियों के पास और लड़के पुरुषों के पास चले जाते हैं। कल्पवृक्षों से ही उनके वस्त्र और आभूषण उत्पन्न होते हैं। विभिन्न रंगों के, विचित्र, सूक्ष्म, कोमल और सुखद स्पर्श वाले वस्त्र वहाँ-वहाँ कल्पवृक्षों पर लटकते रहते हैं। नाना प्रकार की रश्मियों से प्रज्वलित, विविध रंगों के रत्नों से जड़े हुए, अनेक प्रकार की मालाओं, लताओं और भित्ति-चित्रों से सुशोभित, सिर, गर्दन, हाथ, कमर और पैरों के स्वर्णमयी आभूषण कल्पवृक्षों से लटकते हैं। वैसे ही वीणा, मृदंग, पणव, सम्मताल, शंख, वंशी, वेताल और परिवादिनी आदि वाद्य यंत्र भी जगह-जगह लटकते रहते हैं। वहाँ बहुत से फलदार वृक्ष हैं जिनमें घड़े के समान बड़े और मधुर रस वाले फल लगते हैं, जिन्हें खाकर वे प्राणी सात दिनों तक भूख और प्यास से पीड़ित नहीं होते।

නජ්ජොපි තත්ථ සුවිසුද්ධජලා සුප්පතිත්ථා රමණීයා අකද්දමා වාලුකතලා නාතිසීතා නච්චුණ්හා සුරභිගන්ධීහි ජලජපුප්ඵෙහි සඤ්ඡන්නා සබ්බකාලං සුරභී වායන්තියො සන්දන්ති, න තත්ථ කණ්ටකිකා කක්ඛළගච්ඡලතා හොන්ති, අකණ්ටකා පුප්ඵඵලසම්පන්නා එව හොන්ති, චන්දනනාගරුක්ඛා සයමෙව රසං පග්ඝරන්ති, නහායිතුකාමා ච නදිතිත්ථෙ එකජ්ඣං වත්ථාභරණානි ඨපෙත්වා නදිං ඔතරිත්වා න්හත්වා උත්තිණ්ණුත්තිණ්ණා උපරිට්ඨිමං උපරිට්ඨිමං වත්ථාභරණං ගණ්හන්ති, න තෙසං එවං හොති ‘‘ඉදං මම, ඉදං පරස්සා’’ති. තතො එව න තෙසං කොචි විග්ගහො වා විවාදො වා. සත්තාහිකා එව ච නෙසං කාමරතිකීළා හොති, තතො වීතරාගා විය විචරන්ති. යත්ථ ච රුක්ඛෙ සයිතුකාමා හොන්ති, තත්ථෙව සයනං උපලබ්භති. මතෙ ච සත්තෙ දිස්වා න රොදන්ති න සොචන්ති. තඤ්ච මණ්ඩයිත්වා නික්ඛිපන්ති. තාවදෙව ච නෙසං තථාරූපා සකුණා උපගන්ත්වා මතං දීපන්තරං නෙන්ති, තස්මා සුසානං වා අසුචිට්ඨානං වා තත්ථ නත්ථි, න ච තතො මතා නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා පෙත්තිවිසයං වා උපපජ්ජන්ති. ධම්මතාසිද්ධස්ස පඤ්චසීලස්ස ආනුභාවෙන තෙ දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්තීති වදන්ති. වස්සසහස්සමෙව ච නෙසං සබ්බකාලං ආයුප්පමාණං, සබ්බමෙතං තෙසං පඤ්චසීලං විය ධම්මතාසිද්ධමෙවාති.

वहाँ नदियाँ भी अत्यंत शुद्ध जल वाली, सुंदर घाटों वाली, रमणीय, कीचड़ रहित, बालू के तल वाली, न अधिक ठंडी, न अधिक गर्म और सुगंधित जल-पुष्पों से ढकी हुई होती हैं, जो हर समय सुगंध बिखेरती हुई बहती हैं। वहाँ काँटेदार या कठोर झाड़ियाँ और लताएँ नहीं होतीं; वे बिना काँटों के, फूलों और फलों से लदी होती हैं। चंदन और नागवृक्ष स्वयं ही रस टपकाते हैं। स्नान की इच्छा रखने वाले नदी के घाट पर एक जगह वस्त्र और आभूषण रखकर नदी में उतरते हैं और स्नान करके बाहर निकलने पर जो भी वस्त्र या आभूषण ऊपर रखा होता है, उसे ग्रहण कर लेते हैं। उनके मन में ऐसा विचार नहीं आता कि "यह मेरा है, यह दूसरे का है"। इसी कारण उनमें कोई झगड़ा या विवाद नहीं होता। उनकी काम-रति की क्रीड़ा केवल सात दिनों की होती है, उसके बाद वे वीतरागी के समान विचरण करते हैं। जिस वृक्ष के नीचे वे सोना चाहते हैं, वहीं शय्या उपलब्ध हो जाती है। किसी प्राणी के मरने पर वे न रोते हैं, न शोक करते हैं। वे उसे सजाकर रख देते हैं। तुरंत ही वैसे पक्षी आकर मृत शरीर को दूसरे द्वीप में ले जाते हैं, इसलिए वहाँ श्मशान या अशुचि स्थान नहीं होता। वहाँ से मरकर वे नरक, तिर्यक योनि या प्रेत लोक में उत्पन्न नहीं होते। स्वाभाविकता से सिद्ध पंचशील के प्रभाव से वे देवलोक में उत्पन्न होते हैं, ऐसा कहा जाता है। उनकी आयु का प्रमाण सदा एक हजार वर्ष होता है। यह सब उनके पंचशील के समान स्वाभाविकता से ही सिद्ध है।

තිඨානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

तिठाणसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

3. තණ්හාමූලකසුත්තවණ්ණනා

३. तण्हामूलकसुत्त की व्याख्या।

23. තතියෙ (දී. නි. ටී. 2.103) එසනතණ්හාති භොගානං පරියෙසනවසෙන පවත්තා තණ්හා. එසිතතණ්හාති පරියිට්ඨෙසු භොගෙසු උප්පජ්ජමානතණ්හා. පරිතස්සනවසෙන [Pg.292] පරියෙසති එතායාති පරියෙසනා, ආසයතො පයොගතො ච පරියෙසනා තථාපවත්තො චිත්තුප්පාදො. තෙනාහ ‘‘තණ්හාය සති හොතී’’ති. රූපාදිආරම්මණප්පටිලාභොති සවත්ථුකානං රූපාදිආරම්මණානං ගවෙසනවසෙන පටිලාභො. යං පන අපරියිට්ඨංයෙව ලබ්භති, තම්පි අත්ථතො පරියෙසනාය ලද්ධමෙව නාම තථාරූපස්ස කම්මස්ස පුබ්බෙකතත්තා එව ලබ්භනතො. තෙනාහ ‘‘සො හි පරියෙසනාය සති හොතී’’ති.

२३. तीसरे (दी. नि. टी. 2.103) में, 'एसनतण्हा' (एषणा-तृष्णा) भोगों की खोज के वश में होने वाली तृष्णा है। 'एसिततण्हा' (एषित-तृष्णा) खोजे गए भोगों में उत्पन्न होने वाली तृष्णा है। परित्रास (व्याकुलता) के कारण जिससे खोज की जाती है, वह 'परियेसना' (खोज/एषणा) है; आशय और प्रयोग से खोज के रूप में उत्पन्न चित्त का उत्पाद है। इसीलिए कहा गया है— "तृष्णा होने पर (खोज) होती है"। रूपादि आलम्बनों की प्राप्ति का अर्थ है स-वस्तु (वस्तु सहित) रूपादि आलम्बनों की खोज के वश में प्राप्ति। जो बिना खोजे ही प्राप्त हो जाता है, वह भी अर्थतः खोज से ही प्राप्त माना जाता है, क्योंकि वह वैसे कर्म के पूर्व-कृत होने के कारण ही प्राप्त होता है। इसीलिए कहा गया है— "वह खोज होने पर ही होता है"।

සුඛවිනිච්ඡයන්ති සුඛං විසෙසතො නිච්ඡිනොතීති සුඛවිනිච්ඡයො. සුඛං සභාවතො සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො ආදීනවතො නිස්සරණතො ච යාථාවතො ජානිත්වා පවත්තඤාණංව සුඛවිනිච්ඡයං. ජඤ්ඤාති ජානෙය්‍ය. ‘‘සුභං සුඛ’’න්තිආදිකං ආරම්මණෙ අභූතාකාරං විවිධං නින්නභාවෙන චිනොති ආරොපෙතීති විනිච්ඡයො, අස්සාදානුපස්සනා තණ්හා. දිට්ඨියාපි එවමෙව විනිච්ඡයභාවො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ විතක්කොයෙව ආගතොති යොජනා. ඉමස්මිං පන සුත්තෙති සක්කපඤ්හසුත්තෙ (දී. නි. 2.358). තත්ථ හි ‘‘ඡන්දො ඛො, දෙවානමින්ද, විතක්කනිදානො’’ති ආගතං. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. විතක්කෙනෙව විනිච්ඡිනන්තීති එතෙන ‘‘විනිච්ඡිනති එතෙනාති විනිච්ඡයො’’ති විනිච්ඡයසද්දස්ස කරණසාධනමාහ. එත්තකන්තිආදි විනිච්ඡයනාකාරදස්සනං.

'सुखविनिच्छय' का अर्थ है सुख का विशेष रूप से निश्चय करना। सुख को उसके स्वभाव, उदय, अस्त, आदिनाथ (दोष) और निस्सरण (मुक्ति) के रूप में यथार्थ रूप से जानकर प्रवृत्त होने वाला ज्ञान ही 'सुखविनिच्छय' है। 'जञ्ञा' का अर्थ है 'जानना चाहिए'। 'शुभ सुख है' आदि आलम्बन में अभूत (असत्य) आकार को विविध प्रकार से झुकाव के भाव से संचित करना या आरोपित करना 'विनिच्छय' है, जो आस्वाद-अनुपश्यना रूपी तृष्णा है। दृष्टि के विषय में भी इसी प्रकार 'विनिच्छय' भाव समझना चाहिए। परन्तु इस सूत्र में 'वितर्क' ही आया है, ऐसा योजन है। इस सूत्र में अर्थात् सक्कपञ्हसुत्त (दी. नि. 2.358) में। वहाँ 'हे देवेन्द्र, छन्द (इच्छा) वितर्क-निदान (वितर्क से उत्पन्न) है' ऐसा आया है। 'इध' अर्थात् इस सूत्र में। 'वितर्क से ही निश्चय करते हैं' इससे 'जिसके द्वारा निश्चय किया जाता है वह विनिच्छय है' इस प्रकार विनिच्छय शब्द का करण-साधन (साधन अर्थ) कहा गया है। 'एत्तकं' आदि निश्चय के प्रकार का प्रदर्शन है।

ඡන්දනට්ඨෙන ඡන්දො, එවං රඤ්ජනට්ඨෙන රාගොති ඡන්දරාගො. ස්වායං අනාසෙවනතාය මන්දො හුත්වා පවත්තො ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘දුබ්බලරාගස්සාධිවචන’’න්ති. අජ්ඣොසානන්ති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනිවෙසනං. ‘‘මය්හං ඉද’’න්ති හි තණ්හාගාහො යෙභුය්‍යෙන අත්තග්ගාහසන්නිස්සයොව හොති. තෙනාහ ‘‘අහං මමන්තී’’ති. බලවසන්නිට්ඨානන්ති ච තෙසං ගාහානං ථිරභාවප්පත්තිමාහ. තණ්හාදිට්ඨිවසෙන පරිග්ගහකරණන්ති අහං මමන්ති බලවසන්නිට්ඨානවසෙන අභිනිවිට්ඨස්ස අත්තත්තනියග්ගාහවත්ථුනො අඤ්ඤාසාධාරණං විය කත්වා පරිග්ගහෙත්වා ඨානං, තථාපවත්තො ලොභසහගතචිත්තුප්පාදො. අත්තනා පරිග්ගහිතස්ස වත්ථුනො යස්ස වසෙන පරෙහි සාධාරණභාවස්ස අසහමානො හොති පුග්ගලො, සො ධම්මො අසහනතා. එවං වචනත්ථං වදන්ති නිරුත්තිනයෙන. සද්දලක්ඛණෙන පන යස්ස ධම්මස්ස වසෙන මච්ඡරියයොගතො පුග්ගලො මච්ඡරො[Pg.293], තස්ස භාවො, කම්මං වා මච්ඡරියං, මච්ඡරො ධම්මො. මච්ඡරියස්ස බලවභාවතො ආදරෙන රක්ඛණං ආරක්ඛොති ආහ ‘‘ද්වාර…පෙ… සුට්ඨු රක්ඛණ’’න්ති.

चाहने के अर्थ में 'छन्द' और रंजित होने के अर्थ में 'राग' - इस प्रकार 'छन्दराग' है। वह अनासेवन (अभ्यास की कमी) के कारण मन्द होकर प्रवृत्त हुआ यहाँ अभिप्रेत है, इसलिए कहा 'दुर्बल राग का पर्यायवाची' है। 'अज्झोसान' का अर्थ है तृष्णा और दृष्टि के वश में अभिनिवेश (आसक्ति)। 'यह मेरा है' - यह तृष्णा-ग्राह प्रायः आत्म-ग्राह (अहंकार) के आश्रित ही होता है। इसलिए कहा 'मैं और मेरा'। 'बलवान सन्निट्ठान' (दृढ़ निश्चय) उन ग्राहों की स्थिरता की प्राप्ति को कहता है। तृष्णा और दृष्टि के वश में परिग्रह करना अर्थात् 'मैं और मेरा' इस बलवान निश्चय के वश में अभिनिविष्ट व्यक्ति का आत्मा और आत्मीय के ग्राह की वस्तु को दूसरों के लिए असाधारण (निजी) जैसा बनाकर परिग्रह करके स्थित होना, उस प्रकार प्रवृत्त लोभ-सहगत चित्तोत्पाद है। अपने द्वारा परिग्रहित वस्तु का दूसरों के साथ साधारण भाव (साझा होना) जो पुद्गल सहन नहीं कर पाता, वह धर्म 'असहनता' है। इस प्रकार निरुक्ति के अनुसार वचन का अर्थ कहते हैं। शब्द-लक्षण के अनुसार जिस धर्म के वश में मात्सर्य (कंजूसी) के योग से पुद्गल 'मच्छर' (कंजूस) होता है, उसका भाव या कर्म 'मात्सर्य' है, जो 'मच्छर' धर्म है। मात्सर्य की प्रबलता के कारण आदरपूर्वक रक्षा करना 'आरक्ख' (आरक्षा) है, इसलिए कहा 'द्वार...पे... भली-भाँति रक्षा करना'।

අත්තනො ඵලං කරොතීති කරණං, යං කිඤ්චි කාරණං. අධිකං කරණන්ති අධිකරණං, විසෙසකාරණං. විසෙසකාරණඤ්ච භොගානං ආරක්ඛදණ්ඩාදානාදිඅනත්ථසම්භවස්සාති වුත්තං ‘‘ආරක්ඛාධිකරණ’’න්තිආදි. පරනිසෙධනත්ථන්ති මාරණාදිනා පරෙසං විබාධනත්ථං. ආදියන්ති එතෙනාති ආදානං, දණ්ඩස්ස ආදානං දණ්ඩාදානං, දණ්ඩං ආහරිත්වා පරවිහෙඨනචිත්තුප්පාදො. සත්ථාදානෙපි එසෙව නයො. හත්ථපරාමාසාදිවසෙන කායෙන කාතබ්බො කලහො කායකලහො. මම්මඝට්ටනාදිවසෙන වාචාය කාතබ්බො කලහො වාචාකලහො. විරුජ්ඣනවසෙන විරූපං ගණ්හාති එතෙනාති විග්ගහො. විරුද්ධං වදති එතෙනාති විවාදො. ‘‘තුවං තුව’’න්ති අගාරවවචනසහචරණතො තුවංතුවං. සබ්බෙපි තෙ තථාපවත්තදොසසහගතා චිත්තුප්පාදා වෙදිතබ්බා. තෙනාහ භගවා ‘‘අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවන්තී’’ති.

अपना फल करता है इसलिए 'करण' है, जो कोई भी कारण हो। अधिक (विशेष) करण 'अधिकरण' है, विशेष कारण। और भोगों की रक्षा के लिए दण्ड ग्रहण आदि अनर्थों की उत्पत्ति का विशेष कारण होने से 'आरक्खाधिकरण' (रक्षा के कारण) आदि कहा गया है। दूसरों के निषेध के लिए अर्थात् मारने आदि के द्वारा दूसरों को बाधा पहुँचाने के लिए। जिसके द्वारा ग्रहण किया जाता है वह 'आदान' है, दण्ड का ग्रहण 'दण्डदान' है, दण्ड लेकर दूसरों को प्रताड़ित करने का चित्तोत्पाद। शस्त्र-ग्रहण (सत्थादान) में भी यही न्याय है। हाथ के स्पर्श आदि के द्वारा शरीर से किया जाने वाला कलह 'काय-कलह' है। मर्म-भेदन आदि के द्वारा वाणी से किया जाने वाला कलह 'वाचा-कलह' है। विरोध के कारण विरूप (विकृत) रूप से ग्रहण करना 'विग्रह' है। विरुद्ध बोलना 'विवाद' है। 'तू-तू' इस अनादरपूर्ण वचन के साथ होने से 'तुवंतुवं' है। वे सभी उस प्रकार प्रवृत्त दोष-सहगत चित्तोत्पाद समझने चाहिए। इसीलिए भगवान ने कहा 'अनेक पापमय अकुशल धर्म उत्पन्न होते हैं'।

තණ්හාමූලකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

तण्हामूलक सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

4-5. සත්තාවාසසුත්තාදිවණ්ණනා

४-५. सत्तावास सुत्त आदि की वर्णना।

24-25. චතුත්ථෙ සත්තා ආවසන්ති එතෙසූති සත්තාවාසා, නානත්තසඤ්ඤිආදිභෙදා සත්තනිකායා. යස්මා තෙ තෙ සත්තනිවාසා තප්පරියාපන්නානං සත්තානං තාය එව තප්පරියාපන්නතාය ආධාරො විය වත්තබ්බතං අරහන්ති. සමුදායාචාරො හි අවයවස්ස යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති, තස්මා ‘‘සත්තානං ආවාසා, වසනට්ඨානානීති අත්ථො’’ති වුත්තං. සුද්ධාවාසාපි සත්තාවාසොව ‘‘න සො, භික්ඛවෙ, සත්තාවාසො සුලභරූපො, යො මයා අනාවුත්ථපුබ්බො ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා අඤ්ඤත්‍ර සුද්ධාවාසෙහි දෙවෙහී’’ති (දී. නි. 2.91) වචනතො. යදි එවං තෙ කස්මා ඉධ න ගහිතාති තත්ථ කාරණමාහ ‘‘අසබ්බකාලිකත්තා’’තිආදි. වෙහප්ඵලා පන චතුත්ථෙයෙව සත්තාවාසෙ භජන්තීති දට්ඨබ්බං. පඤ්චමං උත්තානමෙව.

२४-२५. चौथे में, जिनमें सत्त्व निवास करते हैं वे 'सत्तावास' (सत्त्व-आवास) हैं, नानात्व-संज्ञी आदि के भेद से सत्त्वों के निकाय। चूँकि वे विभिन्न सत्त्व-निवास उन-उन सत्त्वों के लिए, जो उनमें शामिल हैं, आधार के समान कहे जाने योग्य हैं। जैसे 'वृक्ष में शाखा' अवयव का समुदाय में व्यवहार होता है, वैसे ही 'सत्त्वों के आवास, निवास स्थान' यह अर्थ कहा गया है। शुद्धावास भी सत्त्व-आवास ही हैं, क्योंकि 'भिक्षुओं, वह सत्त्व-आवास सुलभ नहीं है, जहाँ मैं इस लम्बे समय में पहले न रहा हूँ, सिवाय शुद्धावास देवों के' (दी. नि. 2.91) ऐसा वचन है। यदि ऐसा है तो उन्हें यहाँ क्यों नहीं लिया गया, उसका कारण कहते हैं 'हमेशा उपलब्ध न होने के कारण' (असब्बकालिकत्ता) आदि। वेहप्फल देव तो चौथे सत्त्व-आवास में ही सम्मिलित होते हैं, ऐसा समझना चाहिए। पाँचवाँ स्पष्ट ही है।

සත්තාවාසසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सत्तावास सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

6. සිලායූපසුත්තවණ්ණනා

६. सिलायूप सुत्त की वर्णना।

26. ඡට්ඨෙ [Pg.294] පමාණමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස චතුවීසතඞ්ගුලිකො හත්ථො කුක්කු, ‘‘කක්කූ’’තිපි තස්සෙව නාමං. අට්ඨ කුක්කූ උපරි නෙමස්සාති අට්ඨ හත්ථා ආවාටස්ස උපරි උග්ගන්ත්වා ඨිතා භවෙය්‍යුං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

२६. छठे में, प्रमाण-मध्यम पुरुष का चौबीस अंगुल का हाथ 'कुक्कु' कहलाता है, 'कक्कु' भी उसी का नाम है। 'अट्ठ कुक्कू उपरि नेमस्सा' का अर्थ है गड्ढे के ऊपर आठ हाथ ऊँचा होकर स्थित होना चाहिए। शेष यहाँ स्पष्ट ही है।

සිලායූපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सिलायूप सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

7. පඨමවෙරසුත්තවණ්ණනා

७. प्रथम वेर सुत्त की वर्णना।

27. සත්තමෙ (සං. නි. ටී. 2.241) යතොති යස්මිං කාලෙ. අයඤ්හි තො-සද්දො දා-සද්දො විය ඉධ කාලවිසයො, යදාති වුත්තං හොති. භයානි වෙරානීති භීයතෙ භයං, භයෙන යොගා, භායිතබ්බෙන වා භයං එව වෙරප්පසවට්ඨෙන වෙරන්ති ච ලද්ධනාමා චෙතනාදයො. පාණාතිපාතාදයො හි යස්ස පවත්තන්ති, යඤ්ච උද්දිස්ස පවත්තීයන්ති, උභයෙසඤ්ච වෙරාවහා, තතො එව චෙතෙ භායිතබ්බා වෙරසඤ්ජනකා නාමාති. සොතස්ස අරියමග්ගස්ස ආදිතො පජ්ජනං පටිපත්ති අධිගමො සොතාපත්ති. තදත්ථාය තත්ථ පතිට්ඨිතස්ස ච අඞ්ගානි සොතාපත්තියඞ්ගානි. දුවිධඤ්හි (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.41) සොතාපත්තියඞ්ගං සොතාපත්තිඅත්ථාය ච අඞ්ගං කාරණං, යං සොතාපත්තිමග්ගප්පටිලාභතො පුබ්බභාගෙ සොතාපත්තිප්පටිලාභාය සංවත්තති, ‘‘සප්පුරිසසංසෙවො සද්ධම්මස්සවනං යොනිසොමනසිකාරො ධම්මානුධම්මපටිපත්තී’’ති (දී. නි. 3.311) එවං ආගතං. පටිලද්ධගුණස්ස ච සොතාපත්තිං පත්වා ඨිතස්ස අඞ්ගං, යං ‘‘සොතාපන්නස්ස අඞ්ග’’න්තිපි වුච්චති ‘‘සොතාපන්නො අඞ්ගීයති ඤායති එතෙනා’’ති කත්වා, බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදාදීනං එතං අධිවචනං. ඉදමිධාධිප්පෙතං.

२७. सातवें (सं. नि. टी. 2.241) में 'यतो' का अर्थ है 'जिस समय'। यहाँ 'तो' शब्द 'दा' शब्द की तरह काल-विषयक है, जिसका अर्थ 'यदा' (जब) होता है। 'भयानि वेरानि' (भय और वैर) - जिससे डरा जाए वह भय है, भय के साथ योग होने से, अथवा जो डराने योग्य है वह भय ही है; वैर उत्पन्न करने के अर्थ में चेतना आदि को 'वैर' नाम प्राप्त होता है। क्योंकि प्राणातिपात आदि जिसके (जिस व्यक्ति में) प्रवृत्त होते हैं और जिसके प्रति प्रवृत्त होते हैं, उन दोनों के लिए वैर लाने वाले होते हैं, इसलिए ये डराने योग्य और वैर उत्पन्न करने वाले कहलाते हैं। 'सोत' (स्रोत) अर्थात् आर्यमार्ग में आदि से प्रवेश करना, प्रतिपत्ति या अधिगम 'सोतापत्ति' (स्रोतापत्ति) है। उसके लिए और उसमें प्रतिष्ठित व्यक्ति के जो अंग हैं, वे 'सोतापत्तियंग' (स्रोतापत्ति के अंग) हैं। स्रोतापत्ति के अंग दो प्रकार के होते हैं (सं. नि. अट्ठ. 2.2.41) - स्रोतापत्ति के लिए अंग (कारण), जो स्रोतापत्ति मार्ग की प्राप्ति से पूर्व भाग में स्रोतापत्ति की प्राप्ति के लिए होते हैं, जैसे 'सत्पुरुष संसेवन, सद्धर्म श्रवण, योनिषो मनसिकार और धर्मानुधर्म प्रतिपत्ति' (दी. नि. 3.311) इस प्रकार आए हैं। और गुण प्राप्त कर लेने वाले, स्रोतापत्ति को प्राप्त कर स्थित व्यक्ति के अंग, जिसे 'स्रोतापन्न के अंग' भी कहा जाता है, क्योंकि 'स्रोतापन्न इसके द्वारा जाना जाता है', यह बुद्ध में अचल श्रद्धा (अवेच्चप्पसाद) आदि का पर्यायवाची है। यहाँ यही अभिप्रेत है।

ඛීණනිරයොතිආදීසු ආයතිං තත්ථ අනුප්පජ්ජනතාය ඛීණො නිරයො මය්හති, සො අහං ඛීණනිරයො. එස නයො සබ්බත්ථ. සොතාපන්නොති මග්ගසොතං ආපන්නො. අවිනිපාතධම්මොති න විනිපාතසභාවො. නියතොති පඨමමග්ගසඞ්ඛාතෙන සම්මත්තනියාමෙන නියතො. සම්බොධිපරායණොති උපරිමග්ගත්තයසඞ්ඛාතො සම්බොධි පරං අයනං [Pg.295] මය්හන්ති සොහං සම්බොධිපරායණො, සම්බොධිං අවස්සං අභිසම්බුජ්ඣනකොති අත්ථො.

'खीणनिरयो' (क्षीण-निरय) आदि में, भविष्य में वहाँ उत्पन्न न होने के कारण 'मेरा नरक क्षीण हो गया है, वह मैं क्षीण-निरय हूँ'। यही नियम सब जगह (प्रेतयोनि आदि में) लागू होता है। 'सोतापन्नो' (स्रोतापन्न) का अर्थ है मार्ग-रूपी स्रोत में प्रविष्ट। 'अविनिपातधम्मो' का अर्थ है जिसका स्वभाव विनिपात (दुर्गति) में गिरने का नहीं है। 'नियतो' का अर्थ है प्रथम मार्ग (स्रोतापत्ति मार्ग) रूपी सम्यक्त्व-नियम से नियत (निश्चित)। 'संबोधिपरायणो' का अर्थ है ऊपर के तीन मार्गों रूपी संबोधि ही जिसका परम अयन (आश्रय/लक्ष्य) है, वह मैं संबोधिपरायण हूँ; अर्थात् संबोधि को अवश्य प्राप्त करने वाला।

පාණාතිපාතපච්චයාති පාණාතිපාතකම්මස්ස කරණහෙතු. භයං වෙරන්ති අත්ථතො එකං. වෙරං වුච්චති විරොධො, තදෙව භායිතබ්බතො ‘‘භය’’න්ති වුච්චති. තඤ්ච පනෙතං දුවිධං හොති – බාහිරං, අජ්ඣත්තිකන්ති. එකෙන හි එකස්ස පිතා මාරිතො හොති. සො චින්තෙති ‘‘එතෙන කිර මෙ පිතා මාරිතො, අහම්පි තංයෙව මාරෙස්සාමී’’ති නිසිතං සත්ථං ආදාය චරති. යා තස්ස අබ්භන්තරෙ උප්පන්නා වෙරචෙතනා, ඉදං බාහිරං වෙරං නාම තස්ස වෙරස්ස මූලභූතතො වෙරකාරකපුග්ගලතො බහිභාවත්තා. යා පන ඉතරස්ස ‘‘අයං කිර මං මාරෙස්සාමීති චරති, අහමෙව නං පඨමතරං මාරෙස්සාමී’’ති චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදං අජ්ඣත්තිකං වෙරං නාම. ඉදං තාව උභයම්පි දිට්ඨධම්මිකමෙව. යා පන තං නිරයෙ උප්පන්නං දිස්වා ‘‘එතං පහරිස්සාමී’’ති ජලිතං අයමුග්ගරං ගණ්හන්තස්ස නිරයපාලස්ස චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදමස්ස සම්පරායිකං බාහිරං වෙරං. යා චස්ස ‘‘අයං නිද්දොසං මං පහරිස්සාමීති ආගච්ඡති, අහමෙව නං පඨමතරං පහරිස්සාමී’’ති චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදමස්ස සම්පරායිකං අජ්ඣත්තං වෙරං. යං පනෙතං බාහිරං වෙරං, තං අට්ඨකථාසු ‘‘පුග්ගලවෙර’’න්ති වුච්චති. දුක්ඛං දොමනස්සන්ති අත්ථතො එකමෙව. යථා චෙත්ථ, එවං සෙසෙසුපි ‘‘ඉමිනා මම භණ්ඩං හටං, මය්හං දාරෙසු චාරිත්තං ආපන්නං, මුසා වත්වා අත්ථො භග්ගො, සුරාමදමත්තෙන ඉදං නාම කත’’න්තිආදිනා නයෙන වෙරප්පවත්ති වෙදිතබ්බා.

'पाणातिपातपच्चया' का अर्थ है प्राणातिपात कर्म करने के कारण। 'भय और वैर' अर्थ में एक ही हैं। विरोध को 'वैर' कहा जाता है, और वही डराने योग्य होने के कारण 'भय' कहलाता है। वह दो प्रकार का होता है - बाह्य और आंतरिक। जैसे किसी ने किसी के पिता को मार दिया हो। वह सोचता है 'इसने मेरे पिता को मारा है, मैं भी इसे ही मारूँगा' और तेज शस्त्र लेकर घूमता है। उसके भीतर जो वैर-चेतना उत्पन्न हुई है, वह 'बाह्य वैर' है क्योंकि वह वैर के मूल कारण वैर-कारक व्यक्ति से बाहर की ओर प्रवृत्त है। और जो दूसरे व्यक्ति के मन में यह चेतना उत्पन्न होती है कि 'यह मुझे मारने के लिए घूम रहा है, मैं ही इसे पहले मार दूँगा', यह 'आंतरिक वैर' है। ये दोनों तो दृष्टधार्मिक (इसी जन्म के) ही हैं। और जो उसे नरक में उत्पन्न देखकर 'इसे मारूँगा' ऐसा सोचकर जलते हुए लोहे के मुदगर को पकड़ने वाले नरकपाल की चेतना उत्पन्न होती है, वह उसका 'साम्परायिक (परलोक संबंधी) बाह्य वैर' है। और जो उसके मन में 'यह मुझे निर्दोष को मारने आ रहा है, मैं ही इसे पहले मारूँगा' ऐसी चेतना उत्पन्न होती है, वह उसका 'साम्परायिक आंतरिक वैर' है। जो यह बाह्य वैर है, उसे अट्ठकथाओं में 'पुद्गल-वैर' कहा गया है। 'दुःख और दौर्मनस्य' अर्थ में एक ही हैं। जैसे यहाँ, वैसे ही शेष (अदत्तादान आदि) में भी 'इसने मेरा सामान चुराया, मेरी स्त्रियों के साथ दुराचार किया, झूठ बोलकर काम बिगाड़ा, सुरा-मद के नशे में यह काम किया' आदि विधि से वैर की प्रवृत्ति समझनी चाहिए।

අවෙච්චප්පසාදෙනාති අධිගතෙන අචලප්පසාදෙන. අරියකන්තෙහීති පඤ්චහි සීලෙහි. තානි හි අරියානං කන්තානි පියානි භවන්ති, භවන්තරගතාපි අරියා තානි න විජහන්ති, තස්මා ‘‘අරියකන්තානී’’ති වුච්චන්ති. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ අනුස්සතිනිද්දෙසෙ වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

'अवेच्चप्पसादेन' का अर्थ है प्राप्त की गई अचल श्रद्धा से। 'अरियकन्तेहि' का अर्थ है पाँच शीलों से। वे आर्यों को प्रिय और इष्ट होते हैं, दूसरे जन्मों में जाने पर भी आर्य उन्हें नहीं छोड़ते, इसलिए उन्हें 'आर्यकान्त' कहा जाता है। यहाँ शेष जो कुछ कहना चाहिए, वह सब विशुद्धिमार्ग के अनुस्मृति-निर्देश में कहा गया है, ऐसा समझना चाहिए।

පඨමවෙරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम वैर-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

9. ආඝාතවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

९. आघात-वस्तु सुत्त की व्याख्या।

29. නවමෙ [Pg.296] වසති එත්ථ ඵලං තන්නිමිත්තතාය පවත්තතීති වත්ථු, කාරණන්ති ආහ ‘‘ආඝාතවත්ථූනී’’ති. කොපො නාමායං යස්මිං වත්ථුස්මිං උප්පජ්ජති, න තත්ථ එකවාරමෙව උප්පජ්ජති, අථ ඛො පුනපි උප්පජ්ජතෙවාති වුත්තං ‘‘බන්ධතී’’ති. අථ වා යො පච්චයවිසෙසෙන උප්පජ්ජමානො ආඝාතො සවිසයෙ බද්ධො විය න විගච්ඡති, පුනපි උප්පජ්ජතෙව. තං සන්ධායාහ ‘‘ආඝාතං බන්ධතී’’ති. තං පනස්ස පච්චයවසෙන නිබ්බත්තනං උප්පාදනමෙවාති වුත්තං ‘‘උප්පාදෙතී’’ති.

२९. नौवें (सुत्त) में, जिसमें फल निवास करता है या उसके निमित्त से प्रवृत्त होता है, वह 'वस्तु' है, अर्थात् कारण; इसीलिए 'आघात-वस्तु' कहा गया है। यह क्रोध जिस वस्तु (विषय) में उत्पन्न होता है, वहाँ केवल एक बार ही उत्पन्न नहीं होता, बल्कि पुनः-पुनः उत्पन्न होता है, इसीलिए 'बांधता है' (बन्धति) कहा गया है। अथवा जो विशेष प्रत्यय (कारण) से उत्पन्न होने वाला आघात अपने विषय में बंधे हुए के समान दूर नहीं होता, पुनः-पुनः उत्पन्न ही होता है। उसे ही लक्ष्य कर कहा गया है 'आघात बांधता है'। उसका प्रत्यय के वश से उत्पन्न होना ही 'उत्पन्न करना' (उप्पादेति) कहा गया है।

ආඝාතවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आघात-वस्तु सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

10. ආඝාතපටිවිනයසුත්තවණ්ණනා

१०. आघात-प्रतिविनय सुत्त की व्याख्या।

30. දසමෙ තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති එත්ථ න්ති කිරියාපරාමසනං. පදජ්ඣාහාරෙන ච අත්ථො වෙදිතබ්බොති ‘‘තං අනත්ථචරණං මා අහොසී’’තිආදිමාහ. කෙන කාරණෙන ලද්ධබ්බං නිරත්ථකභාවතො. කම්මස්සකා හි සත්තා. තෙ කස්ස රුචියා දුක්ඛිතා සුඛිතා වා භවන්ති, තස්මා කෙවලං තස්මිං මය්හං අනත්ථචරණං, තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති අධිප්පායො. අථ වා තං කොපකාරණං එත්ථ පුග්ගලෙ කුතො ලබ්භා පරමත්ථතො කුජ්ඣිතබ්බස්ස කුජ්ඣනකස්ස ච අභාවතො. සඞ්ඛාරමත්තඤ්හෙතං, යදිදං ඛන්ධපඤ්චකං යං ‘‘සත්තො’’ති වුච්චති, තෙ සඞ්ඛාරා ඉත්තරඛණිකා, කස්ස කො කුජ්ඣතීති අත්ථො. ලාභා නාම කෙ සියුං අඤ්ඤත්‍ර අනත්ථුප්පත්තිතො.

३०. दसवें में, 'तं कुतेत्थ लब्भा' (वह यहाँ कहाँ प्राप्त हो सकता है) - यहाँ 'तं' क्रिया का परामर्श (संकेत) है। पदों के अध्याहार (जोड़ने) से अर्थ समझना चाहिए, जैसा कि कहा गया है - 'वह अनर्थ का आचरण न हो' आदि। किस कारण से प्राप्त होना चाहिए? निरर्थक होने के कारण। प्राणी अपने कर्मों के स्वामी (कम्मस्सका) हैं। वे किसकी इच्छा से दुखी या सुखी होते हैं? इसलिए केवल उसी में मेरा अनर्थ का आचरण है, वह यहाँ कहाँ प्राप्त हो सकता है - यही अभिप्राय है। अथवा, उस व्यक्ति में क्रोध का वह कारण कहाँ प्राप्त हो सकता है? क्योंकि परमार्थतः न तो कोई क्रोध करने योग्य है और न ही कोई क्रोध करने वाला है। यह केवल संस्कारों का समूह है, जिसे 'सत्त्व' (प्राणी) कहा जाता है, जो पाँच स्कन्ध हैं; वे संस्कार क्षणभंगुर हैं, कौन किस पर क्रोध करता है - यही अर्थ है। अनर्थ की उत्पत्ति के अतिरिक्त लाभ और क्या हो सकते हैं?

ආඝාතපටිවිනයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आघातपटिविनयसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

11. අනුපුබ්බනිරොධසුත්තවණ්ණනා

११. अनुपुब्बधिरोधसुत्त की व्याख्या।

31. එකාදසමෙ අනුපුබ්බනිරොධාති අනුපුබ්බෙන අනුක්කමෙන පවත්තෙතබ්බනිරොධා. තෙනාහ ‘‘අනුපටිපාටිනිරොධා’’ති.

३१. ग्यारहवें में, 'अनुपुब्बधिरोधा' का अर्थ है क्रम से, अनुक्रम से प्रवृत्त होने वाले निरोध। इसीलिए कहा गया है 'अनुपटिपाटिनिरोधा' (क्रमिक निरोध)।

අනුපුබ්බනිරොධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अनुपुब्बधिरोधसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

සත්තාවාසවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सत्तावासवग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

4. මහාවග්ගො

४. महावग्ग

1. අනුපුබ්බවිහාරසුත්තවණ්ණනා

१. अनुपुब्बविहारसुत्त की व्याख्या।

32. චතුත්ථස්ස [Pg.297] පඨමෙ අනුපුබ්බතො විහරිතබ්බාති අනුපුබ්බවිහාරා. අනුපටිපාටියාති අනුක්කමෙන. සමාපජ්ජිතබ්බවිහාරාති සමාපජ්ජිත්වා සමඞ්ගිනො හුත්වා විහරිතබ්බවිහාරා.

३२. चौथे के पहले सुत्त में, 'अनुपुब्बतो विहरितब्बा' का अर्थ है अनुक्रम से विहार करने योग्य, जिसे 'अनुपुब्बविहारा' कहा गया है। 'अनुपटिपाटिया' का अर्थ है अनुक्रम से। 'समापज्जितब्बविहारा' का अर्थ है समापत्ति प्राप्त कर, उससे युक्त होकर विहार करने योग्य विहार।

අනුපුබ්බවිහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अनुपुब्बविहारसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2-3. අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිසුත්තාදිවණ්ණනා

२-३. अनुपुब्बविहारसमापत्तिसुत्त आदि की व्याख्या।

33-34. දුතියෙ ඡාතං වුච්චති තණ්හාදිට්ඨියො කාමානං පාතබ්බතො තාසං වසෙන වත්තනතො, තන්නින්නත්තා නත්ථි එතෙසු ඡාතන්ති නිච්ඡාතා. තෙනාහ ‘‘තණ්හාදිට්ඨිච්ඡාතාන’’න්තිආදි. තතියෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

३३-३४. दूसरे में, 'छात' (भूख/प्यास) तृष्णा और दृष्टि को कहा जाता है, क्योंकि वे काम-भोगों का पान करते हैं और उनके वश में होकर प्रवर्तित होते हैं; उनमें झुकाव होने के कारण इनमें 'छात' नहीं है, इसलिए वे 'निच्छाता' (क्षुधा-रहित) हैं। इसीलिए कहा गया है 'तण्हादिट्ठिच्छातानं' आदि। तीसरे में कुछ कहने योग्य नहीं है।

අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अनुपुब्बविहारसमापत्तिसुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

4. ගාවීඋපමාසුත්තවණ්ණනා

४. गावीउपमासुत्त की व्याख्या।

35. චතුත්ථෙ පබ්බතචාරිනීති පකතියා පබ්බතෙ බහුලචාරිනී. අඛෙත්තඤ්ඤූති (විසුද්ධි. මහාටී. 1.77) අගොචරඤ්ඤූ. සමාධිපරිපන්තානං විසොධනානභිඤ්ඤතාය බාලො. ඣානස්ස පගුණභාවාපාදනවෙය්‍යත්තියස්ස අභාවෙන අබ්‍යත්තො. උපරිඣානස්ස පදට්ඨානභාවානවබොධෙන අඛෙත්තඤ්ඤූ. සබ්බථාපි සමාපත්තිකොසල්ලාභාවෙන අකුසලො. සමාධිනිමිත්තස්ස වා අනාසෙවනාය බාලො. අභාවනාය අබ්‍යත්තො. අබහුලීකාරෙන අඛෙත්තඤ්ඤූ. සම්මදෙව අනධිට්ඨානතො අකුසලොති යොජෙතබ්බං. උභතො භට්ඨොති උභයතො ඣානතො භට්ඨො. සො හි අප්පගුණතාය න සුප්පතිට්ඨිතතාය සඋස්සාහොපි විනාසතො අසාමත්ථියතො ච ඣානද්වයතො පරිහීනො.

३५. चौथे में, 'पब्बतचारिनी' का अर्थ है स्वभाव से पर्वत पर बहुत विचरण करने वाली। 'अखेत्तञ्ञू' का अर्थ है अगोचरज्ञ (जो क्षेत्र को नहीं जानता)। समाधि के अन्तरायों (बाधाओं) के शोधन में अनभिज्ञ होने के कारण 'बाल' (मूर्ख) है। ध्यान को कुशलतापूर्वक प्राप्त करने की प्रवीणता के अभाव के कारण 'अब्यत्त' (अकुशल) है। ऊपर के ध्यान के पदस्थान (आधार) का बोध न होने के कारण 'अखेत्तञ्ञू' है। सभी प्रकार से समापत्ति-कौशल के अभाव के कारण 'अकुसल' है। अथवा, समाधि-निमित्त का सेवन न करने के कारण 'बाल' है। भावना न करने के कारण 'अब्यत्त' है। बहुलीकरण (बार-बार अभ्यास) न करने के कारण 'अखेत्तञ्ञू' है। सम्यक् प्रकार से अधिष्ठान न करने के कारण 'अकुसल' है - ऐसा जोड़ना चाहिए। 'उभतो भट्ठो' का अर्थ है दोनों ओर से भ्रष्ट। वह प्रवीणता न होने और सुप्रतिष्ठित न होने के कारण, उत्साह होने पर भी, विनाश और असमर्थता के कारण दोनों ध्यानों से परिहीन हो जाता है।

ගාවීඋපමාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

गावीउपमासुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

5. ඣානසුත්තවණ්ණනා

५. झानसुत्त की व्याख्या।

36. පඤ්චමෙ [Pg.298] අනිච්චතොති ඉමිනා නිච්චප්පටික්ඛෙපතො තෙසං අනිච්චතමාහ. තතො එව උදයවයවන්තතො විපරිණාමතො තාවකාලිකතො ච තෙ අනිච්චාති ජොතිතං හොති. යඤ්හි නිච්චං න හොති, තං උදයවයපරිච්ඡින්නජරාය මරණෙන චාති ද්වෙධා විපරිණතං ඉත්තරක්ඛණමෙව ච හොති. දුක්ඛතොති න සුඛතො. ඉමිනා සුඛප්පටික්ඛෙපතො තෙසං දුක්ඛතමාහ. තතො එව ච අභිණ්හප්පටිපීළනතො දුක්ඛවත්ථුතො ච තෙ දුක්ඛාති ජොතිතං හොති. උදයවයවන්තතාය හි තෙ අභිණ්හප්පටිපීළනතො නිරන්තරදුක්ඛතාය දුක්ඛස්සෙව ච අධිට්ඨානභූතො. පච්චයයාපනීයතාය රොගමූලතාය ච රොගතො. දුක්ඛතාසූලයොගතො කිලෙසාසුචිපග්ඝරතො උප්පාදජරාභඞ්ගෙහි උද්ධුමාතපක්කභිජ්ජනතො ච ගණ්ඩතො. පීළාජනනතො අන්තොතුදනතො දුන්නීහරණතො ච සල්ලතො. අවඩ්ඪිආවහනතො අඝවත්ථුතො ච අඝතො. අසෙරිභාවජනනතො ආබාධප්පතිට්ඨානතාය ච ආබාධතො. අවසවත්තනතො අවිධෙය්‍යතාය ච පරතො. බ්‍යාධිජරාමරණෙහි පලුජ්ජනීයතාය පලොකතො. සාමිනිවාසීකාරකවෙදකඅධිට්ඨායකවිරහතො සුඤ්ඤතො. අත්තප්පටික්ඛෙපට්ඨෙන අනත්තතො. රූපාදිධම්මාපි යථා න එත්ථ අත්තා අත්ථීති අනත්තා, එවං සයම්පි අත්තා න හොන්තීති අනත්තා. තෙන අබ්‍යාපාරතො නිරීහතො තුච්ඡතො අනත්තාති දීපිතං හොති.

३६. पाँचवें में, 'अनिच्चतो' (अनित्य रूप में) - इससे नित्यता का प्रतिषेध करने से उनकी अनित्यता कही गई है। उसी से यह प्रकाशित होता है कि वे उदय-व्यय वाले होने से, विपरिणामी होने से और तात्कालिक होने से अनित्य हैं। जो नित्य नहीं होता, वह उदय-व्यय से परिच्छिन्न जरा और मरण के द्वारा दो प्रकार से विपरिणाम को प्राप्त होता है और क्षणिक ही होता है। 'दुक्खतो' (दुःख रूप में) - सुख रूप में नहीं। इससे सुख का प्रतिषेध करने से उनकी दुःखता कही गई है। उसी से यह प्रकाशित होता है कि वे निरंतर पीड़ित करने से और दुःख के आधार होने से दुःख हैं। उदय-व्यय वाले होने के कारण वे निरंतर पीड़ा देने से निरंतर दुःख स्वरूप और दुःख के ही अधिष्ठान (आधार) हैं। प्रत्ययों (कारणों) से जीवित रहने के कारण और रोग का मूल होने के कारण 'रोगतो' (रोग रूप में) हैं। दुःख रूपी शूल के योग से, क्लेश रूपी अशुचि के बहने से और उत्पत्ति, जरा एवं भंग के द्वारा सूजने, पकने और फटने के कारण 'गण्डतो' (फोड़े के रूप में) हैं। पीड़ा उत्पन्न करने, भीतर चुभने और निकालने में कठिन होने के कारण 'सल्लतो' (शल्य/तीर के रूप में) हैं। अनर्थ लाने के कारण और पाप का आधार होने के कारण 'अघतो' (अघ/पाप रूप में) हैं। परतंत्रता उत्पन्न करने और व्याधि का आधार होने के कारण 'आबाधतो' (व्याधि रूप में) हैं। वश में न होने और आज्ञा में न रहने के कारण 'परतो' (पराये रूप में) हैं। व्याधि, जरा और मरण से विनष्ट होने के कारण 'पलोको' (विनाशशील रूप में) हैं। स्वामी, निवासी, कर्ता, वेत्ता और अधिष्ठाता से रहित होने के कारण 'सुञ्ञतो' (शून्य रूप में) हैं। आत्म-भाव का प्रतिषेध करने के अर्थ में 'अनत्ततो' (अनात्म रूप में) हैं। जैसे रूपादि धर्म भी अनात्म हैं क्योंकि यहाँ कोई आत्मा नहीं है, वैसे ही वे स्वयं भी आत्मा नहीं हैं, इसलिए अनात्म हैं। इससे यह दिखाया गया है कि वे व्यापार-रहित, चेष्टा-रहित और तुच्छ होने के कारण अनात्म हैं।

ලක්ඛණත්තයමෙව සුඛාවබොධනත්ථං එකාදසහි පදෙහි විභජිත්වා ගහිතන්ති දස්සෙතුං ‘‘යස්මා අනිච්චතො’’තිආදි වුත්තං. අන්තොසමාපත්තියන්ති සමාපත්තීනං සහජාතතාය සමාපත්තීනං අබ්භන්තරෙ චිත්තං පටිසංහරතීති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගාදිකිලෙසවික්ඛම්භනෙන විපස්සනාචිත්තං පටිසංහරති. තෙනාහ ‘‘මොචෙති අපනෙතී’’ති. සවනවසෙනාති ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරසමථො’’තිආදිනා සවනවසෙන. ථුතිවසෙනාති තථෙව ථොමනාවසෙන ගුණතො සංකිත්තනවසෙන. පරියත්තිවසෙනාති තස්ස ධම්මස්ස පරියාපුණනවසෙන. පඤ්ඤත්තිවසෙනාති තදත්ථස්ස පඤ්ඤාපනවසෙන. ආරම්මණකරණවසෙනෙව උපසංහරති මග්ගචිත්තං, ‘‘එතං සන්ත’’න්තිආදි පන අවධාරණනිවත්තිතත්ථදස්සනං. යථා විපස්සනා ‘‘එතං සන්තං එතං පණීත’’න්තිආදිනා අසඞ්ඛතාය ධාතුයා චිත්තං උපසංහරති, එවං මග්ගො නිබ්බානං සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන අභිසමෙන්තො තත්ථ ලබ්භමානෙ සබ්බෙපි විසෙසෙ [Pg.299] අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣන්තො තත්ථ චිත්තං උපසංහරති. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා පන ආකාරෙනා’’තිආදි.

तीनों लक्षणों को ही सुखपूर्वक समझने के लिए ग्यारह पदों में विभाजित करके ग्रहण किया गया है, यह दिखाने के लिए 'यस्मा अनिच्चतो' (क्योंकि अनित्य से) आदि कहा गया है। 'अन्तोसमापत्तियं' (समापत्ति के भीतर) का अर्थ है समापत्तियों के साथ उत्पन्न होने के कारण समापत्तियों के भीतर चित्त को संकुचित करता है, अर्थात् उससे संबंधित छन्द-राग आदि क्लेशों के विक्षेपण (दबाने) द्वारा विपश्यना-चित्त को संकुचित करता है। इसीलिए कहा गया है 'मोचेति अपनेति' (मुक्त करता है, हटाता है)। 'सवनवसेन' का अर्थ है 'सब्बसंखारसमथो' (सभी संस्कारों का शमन) आदि के श्रवण के द्वारा। 'थुतिवसेन' का अर्थ है उसी प्रकार प्रशंसा के द्वारा, गुणों के संकीर्तन के द्वारा। 'परियत्तिवसेन' का अर्थ है उस धर्म की पर्याप्ति (सीखने) के द्वारा। 'पञ्ञत्तिवसेन' का अर्थ है उसके अर्थ की प्रज्ञप्ति (बताने) के द्वारा। मार्ग-चित्त आलम्बन करने के द्वारा ही उपसंहार करता है, 'एतं सन्तं' (यह शान्त है) आदि तो अवधारणा (निश्चय) से निवृत्त अर्थ का दर्शन है। जैसे विपश्यना 'एतं सन्तं एतं पणीतं' आदि के द्वारा असंस्कृत धातु (निर्वाण) में चित्त को उपसंहृत करती है, वैसे ही मार्ग निर्वाण का साक्षात्कार और अभिसमय करने के द्वारा वहाँ प्राप्त होने वाली सभी विशेषताओं को बिना मोह के प्रतिवेध (भेदते) करते हुए वहाँ चित्त को उपसंहृत करता है। इसीलिए 'इमिना पन आकारेना' (इस आकार से) आदि कहा गया है।

සො තත්ථ ඨිතොති සො අදන්ධවිපස්සකො යොගී තත්ථ තාය අනිච්චාදිලක්ඛණත්තයාරම්මණාය විපස්සනාය ඨිතො. සබ්බසොති සබ්බත්ථ තස්ස තස්ස මග්ගස්ස අධිගමාය නිබ්බත්තිතසමථවිපස්සනාසු. අසක්කොන්තො අනාගාමී හොතීති හෙට්ඨිමමග්ගාවහාසු එව සමථවිපස්සනාය ඡන්දරාගං පහාය අග්ගමග්ගාවහාසු නිකන්තිං පරියාදාතුං අසක්කොන්තො අනාගාමිතායමෙව සණ්ඨාති.

'सो तत्थ ठितो' (वह वहाँ स्थित) का अर्थ है वह शीघ्र विपश्यना करने वाला योगी वहाँ उस अनित्य आदि तीन लक्षणों के आलम्बन वाली विपश्यना में स्थित है। 'सब्बसो' (सब प्रकार से) का अर्थ है सब जगह उस-उस मार्ग की प्राप्ति के लिए उत्पन्न शमथ और विपश्यना में। 'असक्कोन्तो अनागामी होति' का अर्थ है निचले मार्गों को लाने वाली शमथ-विपश्यना में ही छन्द-राग को त्याग कर, अग्र मार्ग (अर्हत् मार्ग) को लाने वाली विपश्यना में निकान्ति (आसक्ति) को समाप्त करने में असमर्थ होने के कारण अनागामी अवस्था में ही ठहर जाता है।

සමතික්කන්තත්තාති සමථවසෙන විපස්සනාවසෙන චාති සබ්බථාපි රූපස්ස සමතික්කන්තත්තා. තෙනාහ ‘‘අයං හී’’තිආදි. අනෙනාති යොගිනා. තං අතික්කම්මාති ඉදං යො පඨමං පඤ්චවොකාරඑකවොකාරපරියාපන්නෙ ධම්මෙ සම්මදෙව සම්මසිත්වා තෙ විස්සජ්ජෙත්වා තතො අරූපසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා අරූපධම්මෙ සම්මසති, තං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඉදානි අරූපං සම්මසතී’’ති.

'समतिक्कन्तत्ता' का अर्थ है शमथ के द्वारा और विपश्यना के द्वारा, सब प्रकार से रूप का अतिक्रमण कर लेने के कारण। इसीलिए 'अयं ही' आदि कहा गया है। 'अनेन' का अर्थ है योगी के द्वारा। 'तं अतिक्कम्म' (उसका अतिक्रमण कर) यह उसके विषय में कहा गया है जो पहले पाँच स्कन्धों और एक स्कन्ध (असंज्ञी) में शामिल धर्मों का सम्यक् प्रकार से सम्मर्शन (परीक्षण) करके, उन्हें छोड़कर, उसके बाद अरूप समापत्ति को प्राप्त कर अरूप धर्मों का सम्मर्शन करता है। इसीलिए कहा गया है 'इदानि अरूपं सम्मसति' (अब अरूप का सम्मर्शन करता है)।

ඣානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ध्यान सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

6. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

६. आनन्द सुत्त की व्याख्या।

37. ඡට්ඨෙ ඔකාසං අවසරං අධිගච්ඡති එතෙනාති ඔකාසාධිගමො, මග්ගඵලසුඛාධිගමාය ඔකාසභාවතො වා ඔකාසො, තස්ස අධිගමො ඔකාසාධිගමො. එත්ථ ච දීඝනිකායෙනෙව (දී. නි. 2.288) පන සුත්තන්තදෙසනායං පඨමජ්ඣානං, චතුත්ථජ්ඣානං, අරහත්තමග්ගොති තයො ඔකාසාධිගමා ආගතා. තත්ථ (දී. නි. අට්ඨ. 2.288) පඨමං ඣානං පඤ්ච නීවරණානි වික්ඛම්භෙත්වා අත්තනො ඔකාසං ගහෙත්වා තිට්ඨතීති ‘‘පඨමො ඔකාසාධිගමො’’ති වුත්තං. චතුත්ථජ්ඣානං පන සුඛදුක්ඛං වික්ඛම්භෙත්වා අත්තනො ඔකාසං ගහෙත්වා තිට්ඨතීති දුතියො ඔකාසාධිගමො. අරහත්තමග්ගො සබ්බකිලෙසෙ වික්ඛම්භෙත්වා අත්තනො ඔකාසං ගහෙත්වා තිට්ඨතීති ‘‘තතියො ඔකාසාධිගමො’’ති වුත්තො. ඉධ පන වක්ඛමානානි තීණි අරූපජ්ඣානානි සන්ධාය ‘‘ඔකාසාධිගමො’’ති වුත්තං. තෙසංයෙව ච ගහණෙ කාරණං සයමෙව වක්ඛති.

३७. छठे (सुत्त) में, जिसके द्वारा अवसर प्राप्त किया जाता है, वह 'ओकासाधिगमो' है; अथवा मार्ग और फल के सुख की प्राप्ति के लिए अवसर होने के कारण 'ओकास' (अवसर) है, उसकी प्राप्ति 'ओकासाधिगमो' है। यहाँ दीघनिकाय की सुत्तन्त देशना में प्रथम ध्यान, चतुर्थ ध्यान और अर्हत् मार्ग - ये तीन 'ओकासाधिगम' आए हैं। वहाँ प्रथम ध्यान पाँच नीवरणों को दबाकर अपना अवसर (स्थान) लेकर स्थित होता है, इसलिए उसे 'प्रथम ओकासाधिगम' कहा गया है। चतुर्थ ध्यान सुख और दुःख को दबाकर अपना अवसर लेकर स्थित होता है, इसलिए वह 'द्वितीय ओकासाधिगम' है। अर्हत् मार्ग सभी क्लेशों को दबाकर अपना अवसर लेकर स्थित होता है, इसलिए वह 'तृतीय ओकासाधिगम' कहा गया है। यहाँ तो कहे जाने वाले तीन अरूप ध्यानों के संदर्भ में 'ओकासाधिगमो' कहा गया है। उनके ही ग्रहण करने का कारण स्वयं ही कहेंगे।

සත්තානං [Pg.300] විසුද්ධිං පාපනත්ථායාති රාගාදීහි මලෙහි අභිජ්ඣාවිසමලොභාදීහි ච උපක්කිලෙසෙහි කිලිට්ඨචිත්තානං සත්තානං විසුද්ධිපාපනත්ථාය සමතික්කමනත්ථාය. ආයතිං අනුප්පජ්ජනඤ්හි ඉධ ‘‘සමතික්කමො’’ති වුත්තං. අත්ථං ගමනත්ථායාති කායිකදුක්ඛස්ස ච චෙතසිකදොමනස්සස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං අත්ථඞ්ගමාය, නිරොධායාති අත්ථො. ඤායති නිච්ඡයෙන කමති නිබ්බානං, තං වා ඤායති පටිවිජ්ඣීයති එතෙනාති ඤායො, සමුච්ඡෙදභාවො අරියමග්ගොති ආහ ‘‘සහවිපස්සනකස්ස මග්ගස්සා’’ති. පච්චක්ඛකරණත්ථායාති අත්තපච්චක්ඛතාය. පරපච්චයෙන විනා පච්චක්ඛකරණඤ්හි ‘‘සච්ඡිකිරියා’’ති වුච්චති. අසම්භින්නන්ති පිත්තසෙම්හාදීහි අපලිබුද්ධං අනුපහතං.

'सत्तानं विसुद्धिं पापनत्थाय' का अर्थ है राग आदि मलों और अभिध्या-विषमलोभ आदि उपक्लेशों से मलिन चित्त वाले सत्त्वों की शुद्धि प्राप्त कराने के लिए, (दुखों के) अतिक्रमण के लिए। भविष्य में उत्पन्न न होना ही यहाँ 'समतिक्कम' (अतिक्रमण) कहा गया है। 'अत्थं गमनत्थाय' का अर्थ है कायिक दुःख और चैतसिक दौर्मनस्य - इन दोनों के अस्त होने के लिए, निरोध के लिए। 'न्याय' (ञाय) वह है जो निश्चयपूर्वक जाना जाता है या जिसके द्वारा निर्वाण की ओर बढ़ा जाता है, अथवा जिसके द्वारा उसे जाना या प्रतिवेध किया जाता है; वह उच्छेद स्वरूप आर्य मार्ग है, इसीलिए कहा 'सविपस्सनकस्स मग्गस्स' (विपश्यना सहित मार्ग का)। 'पच्चक्खकरणत्थाय' का अर्थ है स्वयं प्रत्यक्ष करने के लिए। दूसरे के प्रत्यय (सहायता) के बिना प्रत्यक्ष करना ही 'सच्छिकिरिया' (साक्षात्कार) कहलाता है। 'असम्भिन्नं' का अर्थ है पित्त, श्लेष्म आदि के द्वारा अबाधित, अक्षुण्ण।

රාගානුගතො සමාධි අභිනතො නාම හොති ආරම්මණෙ අභිමුඛාභාවෙන පවත්තියා, දොසානුගතො පන අපනතො අපගමනවසෙන පවත්තියා, තදුභයප්පටික්ඛෙපෙන ‘‘න චාභිනතො න චාපනතො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘රාගවසෙනා’’තිආදි. න සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතොති ලොකියජ්ඣානචිත්තානි විය න සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන තදඞ්ගප්පහානවික්ඛම්භනප්පහානවසෙන ච නිග්ගහෙත්වා වාරෙත්වා ඨිතො. කිඤ්චරහි කිලෙසානං ඡින්නන්තෙ උප්පන්නො. තථාභූතං ඵලසමාධිං සන්ධායෙතං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘න සසඞ්ඛාරෙන…පෙ… ඡින්නන්තෙ උප්පන්නො’’ති.

राग से अनुगत समाधि आलम्बन के प्रति अभिमुख होने की प्रवृत्ति के कारण 'अभिनत' कहलाती है, किन्तु द्वेष से अनुगत समाधि दूर हटने की प्रवृत्ति के कारण 'अपनत' कहलाती है; उन दोनों के प्रतिषेध के लिए 'न चाभिनतो न चापनतो' (न अभिनत है न अपनत) कहा गया है, इसीलिए कहा 'रागवसेन' आदि। 'न ससंखारनिग्गय्हवारितगतो' का अर्थ है लौकिक ध्यान के चित्तों की तरह ससंस्कार (प्रयत्न) के साथ और तदङ्ग-प्रहाण या विक्षेभण-प्रहाण के द्वारा निग्रह करके या रोककर स्थित नहीं है। तो फिर कैसा है? क्लेशों के क्षय होने पर उत्पन्न हुआ है। यह बात उसी प्रकार के फल-समाधि के संदर्भ में कही गई है। इसीलिए कहा गया है 'न ससंखारेन...पे... छिन्नन्ते उप्पन्नो'।

ආනන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आनन्द सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

7. ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා

७. लोकायतिक सुत्त की व्याख्या।

38. සත්තමෙ ලොකායතවාදකාති ආයතිං හිතං ලොකො න යතති න විරුහති එතෙනාති ලොකායතං, විතණ්ඩසත්ථං. තඤ්හි ගන්ථං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤකිරියාය චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති, තං වදන්තීති ලොකායතවාදකා.

३८. सातवें (सुत्त) में, 'लोकायतवादका' का अर्थ है - जिससे लोक भविष्य के हित के लिए यत्न नहीं करता या विकसित नहीं होता, वह 'लोकायत' है, अर्थात् वितण्डा शास्त्र। उस ग्रन्थ के सहारे सत्त्व पुण्य कर्म के लिए चित्त भी उत्पन्न नहीं करते, उसे कहने वाले 'लोकायतवादक' कहलाते हैं।

දළ්හං ථිරං ධනු එතස්සාති දළ්හධන්වා (අ. නි. ටී. 2.4.45-46; සං. නි. ටී. 1.1.107), සො එව ‘‘දළ්හධම්මා’’ති වුත්තො. පටිසත්තුවිධමනත්ථං ධනුං ගණ්හාතීති ධනුග්ගහො. සො එව උසුං සරං අසති ඛිපතීති ඉස්සාසො. ද්විසහස්සථාමන්ති ලොහාදිභාරං වහිතුං සමත්ථං ද්විසහස්සථාමං. තෙනාහ ‘‘ද්විසහස්සථාමං නාමා’’තිආදි. දණ්ඩෙති ධනුදණ්ඩෙ. යාව කණ්ඩප්පමාණාති දීඝතො යත්තකං කණ්ඩස්ස පමාණං, තත්තකෙ [Pg.301] ධනුදණ්ඩෙ උක්ඛිත්තමත්තෙ ආරොපිතෙසුයෙව ජියාදණ්ඩෙසු සො චෙ භාරො පථවිතො මුච්චති, එවං ඉදං ද්විසහස්සථාමං නාම ධනූති දට්ඨබ්බං. උග්ගහිතසිප්පොති උග්ගහිතධනුසිප්පො. කතහත්ථොති ථිරතරං ලක්ඛෙසු අවිරජ්ඣනසරක්ඛෙපො. ඊදිසො පන තත්ථ වසිභූතො කතහත්ථො නාම හොතීති ආහ ‘‘චිණ්ණවසිභාවො’’ති. කතං රාජකුලාදීසු උපෙච්ච අසනං එතෙන සො කතූපාසනොති ආහ ‘‘රාජකුලාදීසු දස්සිතසිප්පො’’ති. එවං කතන්ති එවං අන්තොසුසිරකරණාදිනා සල්ලහුකං කතං.

जिसका धनुष दृढ़ और स्थिर है, वह 'दळ्हधन्वा' (दृढ़धनु) है। उसे ही 'दळ्हधम्मा' कहा गया है। शत्रुओं के विनाश के लिए जो धनुष धारण करता है, वह 'धनुग्गह' (धनुर्धर) है। वही जो बाण (इषु) छोड़ता है, वह 'इस्सासो' है। 'द्विसहस्सथाम' का अर्थ है—लोहा आदि दो हजार (भार) ढोने में समर्थ। इसीलिए कहा गया है—'द्विसहस्सथामं नामा' इत्यादि। 'दण्डे' का अर्थ है धनुष का दण्ड। 'याव कण्डप्पमाणा' का अर्थ है—बाण के परिमाण जितनी लंबाई वाला; उतने परिमाण वाले धनुष-दण्ड को केवल उठाने मात्र से, जब प्रत्यंचा चढ़ी हो, यदि वह भार पृथ्वी से उठ जाए, तो उसे 'द्विसहस्सथाम' नामक धनुष समझना चाहिए। 'उग्गहितसिप्पो' का अर्थ है जिसने धनुर्विद्या सीखी है। 'कतहत्थो' का अर्थ है लक्ष्यों पर अचूक बाण चलाने में अत्यंत स्थिर। ऐसा व्यक्ति जो वहाँ वशीभूत (सिद्धहस्त) हो गया है, वह 'कतहत्थो' कहलाता है, इसीलिए 'चिण्णवसिभावो' (अभ्यस्त वशित्व वाला) कहा गया है। जिसने राजकुल आदि में जाकर उपासना (अभ्यास) की है, वह 'कतूपासनो' है, इसीलिए 'राजकुलादीसु दस्सितसिप्पो' (राजकुल आदि में शिल्प प्रदर्शित करने वाला) कहा गया है। 'एवं कतं' का अर्थ है—भीतर से खोखला करने आदि के द्वारा इस प्रकार हल्का किया गया।

ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

लोकायतिक सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

8-9. දෙවාසුරසඞ්ගාමසුත්තාදිවණ්ණනා

८-९. देवासुरसंग्राम सुत्त आदि की व्याख्या।

39-40. අට්ඨමෙ අභියිංසූති කදා අභියිංසු? යදා බලවන්තො අහෙසුං, තදා. තත්‍රායමනුපුබ්බිකථා (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.247; සාරත්ථ. ටී. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා) – සක්කො කිර මගධරට්ඨෙ මචලගාමකෙ මඝො නාම මාණවො හුත්වා තෙත්තිංස පුරිසෙ ගහෙත්වා කල්‍යාණකම්මං කරොන්තො සත්ත වතපදානි පූරෙත්වා තත්ථ කාලඞ්කතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. තං බලවකම්මානුභාවෙන සපරිසං සෙසදෙවතා දසහි ඨානෙහි අධිගණ්හන්තං දිස්වා ‘‘ආගන්තුකදෙවපුත්තා ආගතා’’ති නෙවාසිකා ගන්ධපානං සජ්ජයිංසු. සක්කො සකපරිසාය සඤ්ඤං අදාසි ‘‘මාරිසා මා ගන්ධපානං පිවිත්ථ, පිවනාකාරමත්තමෙව දස්සෙථා’’ති. තෙ තථා අකංසු. නෙවාසිකදෙවතා සුවණ්ණසරකෙහි උපනීතං ගන්ධපානං යාවදත්ථං පිවිත්වා මත්තා තත්ථ තත්ථ සුවණ්ණපථවියං පතිත්වා සයිංසු. සක්කො ‘‘ගණ්හථ පුත්තහතාය පුත්තෙ’’ති තෙ පාදෙසු ගහෙත්වා සිනෙරුපාදෙ ඛිපාපෙසි. සක්කස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන තදනුවත්තකාපි සබ්බෙ තත්ථෙව පතිංසු. තෙ සිනෙරුවෙමජ්ඣකාලෙ සඤ්ඤං ලභිත්වා, ‘‘තාතා, සුරං න පිවිම්හ, සුරං න පිවිම්හා’’ති ආහංසු. තතො පට්ඨාය අසුරා නාම ජාතා. අථ නෙසං කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානං සිනෙරුස්ස හෙට්ඨිමතලෙ දසයොජනසහස්සං අසුරභවනං නිබ්බත්ති. සක්කො තෙසං නිවත්තිත්වා අනාගමනත්ථාය ආරක්ඛං ඨපෙසි. යං සන්ධාය වුත්තං –

३९-४०. आठवें (सुत्त) में 'अभियिंसु' (उन्होंने आक्रमण किया)—कब आक्रमण किया? जब वे बलवान हुए, तब। यहाँ यह अनुक्रमिक कथा है—कहा जाता है कि शक्र मगध देश के मचल ग्राम में मघ नामक माणवक (युवक) थे, जिन्होंने तैंतीस पुरुषों के साथ मिलकर कल्याणकारी कार्य किए और सात व्रतपदों को पूरा किया। वहाँ कालकवलित होकर वे देवलोक में उत्पन्न हुए। उनके प्रबल कर्मों के प्रभाव से उन्हें और उनके साथियों को दस स्थानों (बातों) में अन्य देवताओं से श्रेष्ठ देखकर, वहाँ के निवासी देवताओं ने 'नवागत देवपुत्र आए हैं' यह सोचकर 'गन्धपान' (सुगंधित मदिरा) तैयार किया। शक्र ने अपने साथियों को संकेत दिया—'मित्रों, गन्धपान मत पीना, केवल पीने का अभिनय करना।' उन्होंने वैसा ही किया। निवासी देवताओं ने स्वर्ण पात्रों से इच्छानुसार गन्धपान पिया और मत्त होकर स्वर्ण-भूमि पर जहाँ-तहाँ गिरकर सो गए। शक्र ने 'इन पुत्रहीना के पुत्रों को पकड़ो' कहकर उन्हें पैरों से पकड़ा और सिनेरु पर्वत की तलहटी में फिंकवा दिया। शक्र के पुण्य के तेज से उनके सभी अनुयायी भी वहीं गिरे। सिनेरु के मध्य भाग में जब उन्हें होश आया, तो उन्होंने कहा—'तात! हमने सुरा नहीं पी, हमने सुरा नहीं पी।' तभी से वे 'असुर' कहलाए। तब उनके कर्म-प्रत्यय और ऋतु-समुत्थान से सिनेरु के निचले तल पर दस हजार योजन का असुर-भवन उत्पन्न हुआ। शक्र ने उनके वापस न आने के लिए रक्षा (पहरेदारी) नियुक्त की। जिसके संदर्भ में कहा गया है—

‘‘අන්තරා [Pg.302] ද්වින්නං අයුජ්ඣපුරානං,පඤ්චවිධා ඨපිතා අභිරක්ඛා;

උරග-කරොටි-පයස්ස ච හාරී,මදනයුතා චතුරො ච මහත්ථා’’ති. (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.247;

සාරත්ථ. ටී. 1.1 වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා);

''दो अयुद्ध-नगरों के बीच, पाँच प्रकार की रक्षा नियुक्त की गई है; उरग (नाग), करोटी (सुपर्ण), पयस्सहारी (कुम्भाण्ड), मदनयुत (यक्ष) और चार महान (महाराज)।''

ද්වෙ නගරානි හි යුද්ධෙන ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අයුජ්ඣපුරානි නාම ජාතානි දෙවනගරඤ්ච අසුරනගරඤ්ච. යදා හි අසුරා බලවන්තො හොන්ති, අථ දෙවෙහි පලායිත්වා දෙවනගරං පවිසිත්වා ද්වාරෙ පිදහිතෙ අසුරානං සතසහස්සම්පි කිඤ්චි කාතුං න සක්කොති. යදා දෙවා බලවන්තො හොන්ති, අථාසුරෙහි පලායිත්වා අසුරනගරස්ස ද්වාරෙ පිදහිතෙ සක්කානං සතසහස්සම්පි කිඤ්චි කාතුං න සක්කොති. ඉති ඉමානි ද්වෙ නගරානි අයුජ්ඣපුරානි නාම. තෙසං අන්තරා එතෙසු උරගාදීසු පඤ්චසු ඨානෙසු සක්කෙන ආරක්ඛා ඨපිතා. තත්ථ උරගසද්දෙන නාගා ගහිතා. තෙ හි උදකෙ බලවන්තො හොන්ති, තස්මා සිනෙරුස්ස පඨමාලින්දෙ එතෙසං ආරක්ඛා. කරොටිසද්දෙන සුපණ්ණා ගහිතා. තෙසං කිර කරොටි නාම පානභොජනං, තෙන තං නාමං ලභිංසු, දුතියාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා. පයස්සහාරිසද්දෙන කුම්භණ්ඩා ගහිතා, දානවරක්ඛසා කිර තෙ, තතියාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා. මදනයුතසද්දෙන යක්ඛා ගහිතා. විසමචාරිනො කිර තෙ යුජ්ඣසොණ්ඩා, චතුත්ථාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා. චතුරො ච මහත්තාති චත්තාරො මහාරාජානො වුත්තා, පඤ්චමාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා, තස්මා යදි අසුරා කුපිතාවිලචිත්තා දෙවපුරං උපයන්ති යුජ්ඣිතුං. යං ගිරිනො පඨමං පරිභණ්ඩං, තං උරගා පටිබාහයන්ති. එවං සෙසෙසු සෙසා.

युद्ध के द्वारा न जीते जा सकने के कारण दो नगर 'अयुद्धपुर' कहलाते हैं—देवनगर और असुरनगर। जब असुर बलवान होते हैं, तब वे देवों से भागकर असुरनगर में प्रवेश कर जाते हैं और द्वार बंद होने पर लाख शक्र भी कुछ नहीं कर सकते। जब देव बलवान होते हैं, तब असुर भागकर असुरनगर के द्वार बंद कर लेते हैं और लाख शक्र भी कुछ नहीं कर सकते। इस प्रकार ये दो नगर 'अयुद्धपुर' कहलाते हैं। उनके बीच इन उरग आदि पाँच स्थानों पर शक्र ने रक्षा नियुक्त की है। वहाँ 'उरग' शब्द से नाग लिए गए हैं। वे जल में बलवान होते हैं, इसलिए सिनेरु की पहली वेदी (आलिन्द) पर उनकी रक्षा है। 'करोटी' शब्द से सुपर्ण (गरुड़) लिए गए हैं। उनका खान-पान 'करोटी' कहलाता है, जिससे उन्हें यह नाम मिला; दूसरी वेदी पर उनकी रक्षा है। 'पयस्सहारी' शब्द से कुम्भाण्ड लिए गए हैं, वे दानव-राक्षस हैं; तीसरी वेदी पर उनकी रक्षा है। 'मदनयुत' शब्द से यक्ष लिए गए हैं। वे विषम आचरण वाले और युद्ध-प्रेमी होते हैं; चौथी वेदी पर उनकी रक्षा है। 'चतुरो च महत्ता' से चार महाराज कहे गए हैं, पाँचवीं वेदी पर उनकी रक्षा है। इसलिए यदि असुर क्रुद्ध और व्याकुल चित्त से युद्ध के लिए देवपुर की ओर आते हैं, तो पर्वत की पहली वेदी पर नाग उन्हें रोक देते हैं। इसी प्रकार शेष (वेदियों) पर शेष (रक्षक) रोकते हैं।

තෙ පන අසුරා ආයුවණ්ණයසඉස්සරියසම්පත්තීහි තාවතිංසසදිසාව, තස්මා අන්තරා අත්තානං අජානිත්වා පාටලියා පුප්ඵිතාය ‘‘න ඉදං දෙවනගරං, තත්ථ පාරිච්ඡත්තකො පුප්ඵති, ඉධ පන චිත්තපාටලී, ජරසක්කෙනාම්හාකං සුරං පායෙත්වා වඤ්චිතා, දෙවනගරඤ්ච නො ගහිතං, ගච්ඡාම, තෙන සද්ධිං යුජ්ඣිස්සාමා’’ති හත්ථිඅස්සරථෙ ආරුය්හ සුවණ්ණරජතමණිඵලකානි ගහෙත්වා යුද්ධසජ්ජා හුත්වා අසුරභෙරියො වාදෙන්තා මහාසමුද්දෙ උදකං ද්විධා භෙත්වා උට්ඨහන්ති. තෙ දෙවෙ වුට්ඨෙ වම්මිකමක්ඛිකා [Pg.303] වම්මිකං විය සිනෙරුං ආරුහිතුං ආරභන්ති. අථ නෙසං පඨමං නාගෙහි සද්ධිං යුද්ධං හොති. තස්මිං ඛො පන යුද්ධෙ න කස්සචි ඡවි වා චම්මං වා ඡිජ්ජති, න ලොහිතං උප්පජ්ජති, කෙවලං කුමාරකානං දාරුමෙණ්ඩකයුද්ධං විය අඤ්ඤමඤ්ඤසන්තාසනමත්තමෙව හොති. කොටිසතාපි කොටිසහස්සාපි නාගා තෙහි සද්ධිං යුජ්ඣිත්වා තෙ අසුරපුරංයෙව පවෙසෙත්වා නිවත්තන්ති. යදා පන අසුරා බලවන්තො හොන්ති, අථ නාගා ඔසක්කිත්වා දුතියෙ ආලින්දෙ සුපණ්ණෙහි සද්ධිං එකතොව හුත්වා යුජ්ඣන්ති. එස නයො සුපණ්ණාදීසුපි. යදා පන තානි පඤ්චපි ඨානානි අසුරා මද්දන්ති, තදා එකතො සම්පිණ්ඩිතානිපි තානි පඤ්ච බලානි ඔසක්කන්ති. අථ චත්තාරො මහාරාජානො ගන්ත්වා සක්කස්ස තං පවත්තිං ආරොචෙන්ති. සක්කො තෙසං වචනං සුත්වා දියඩ්ඪයොජනසතිකං වෙජයන්තරථං ආරුය්හ සයං වා නික්ඛමති, එකං පුත්තං වා පෙසෙති. යදා දෙවා පුන අපච්චාගමනාය අසුරෙ ජිනිංසු, තදා සක්කො අසුරෙ පලාපෙත්වා පඤ්චසු ඨානෙසු ආරක්ඛං දත්වා වෙදියපාදෙ වජිරහත්ථා ඉන්දපටිමායො ඨපෙසි. අසුරා කාලෙන කාලං උට්ඨහිත්වා පටිමායො දිස්වා ‘‘සක්කො අප්පමත්තො තිට්ඨතී’’ති තතොව නිවත්තන්ති. ඉධ පන යදා අසුරානං ජයො අහොසි, දෙවානං පරාජයො, තං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘පරාජිතා ච, භික්ඛවෙ, දෙවා අපයිංසුයෙව උත්තරෙනාභිමුඛා, අභියිංසු අසුරා’’ති.

वे असुर आयु, वर्ण, यश और ऐश्वर्य की संपत्तियों में तावतिंस देवों के समान ही थे, इसलिए बीच में स्वयं को न पहचानते हुए, पाटलि वृक्ष के खिलने पर उन्होंने सोचा— 'यह देवनगर नहीं है, वहाँ पारिच्छत्तक खिलता है, यहाँ तो चित्त-पाटलि है; बूढ़े शक्र ने हमें मदिरा पिलाकर ठगा है और हमारा देवनगर छीन लिया है, चलो, हम उसके साथ युद्ध करेंगे।' ऐसा कहकर वे हाथी, घोड़े और रथों पर सवार होकर, सुवर्ण, रजत और मणियों के फलक (ढाल) लेकर युद्ध के लिए तैयार हो गए और असुर-भेरियाँ बजाते हुए महासमुद्र के जल को दो भागों में चीरकर ऊपर उठे। वे देवों के ऊपर वैसे ही चढ़ने लगे जैसे दीमक की मक्खियाँ दीमक के टीले पर चढ़ती हैं, वे सिनेरु पर्वत पर चढ़ने लगे। तब पहले उनका नागों के साथ युद्ध हुआ। उस युद्ध में किसी की त्वचा या चमड़ी नहीं कटती, न ही रक्त निकलता है; वह केवल बालकों के लकड़ी के भेड़ों के युद्ध की तरह एक-दूसरे को डराने मात्र का होता है। सौ करोड़ और हजार करोड़ नाग उनके साथ युद्ध करके उन्हें असुरपुर में ही प्रवेश कराकर लौट आते हैं। जब असुर शक्तिशाली होते हैं, तब नाग पीछे हटकर दूसरी वेदी (आलिन्द) पर सुपर्णों (गरुड़ों) के साथ मिलकर युद्ध करते हैं। यही क्रम सुपर्ण आदि के विषय में भी है। जब असुर उन पाँचों स्थानों को रौंद देते हैं, तब वे पाँचों सेनाएँ एक साथ मिलकर पीछे हटती हैं। तब चारों महाराज जाकर शक्र को यह समाचार देते हैं। शक्र उनकी बात सुनकर डेढ़ सौ योजन लंबे वैजयन्त रथ पर सवार होकर स्वयं निकलता है या अपने एक पुत्र को भेजता है। जब देवों ने असुरों को फिर न लौटने के लिए जीत लिया, तब शक्र ने असुरों को भगाकर पाँच स्थानों पर रक्षा की व्यवस्था की और वेदियों के चरणों में हाथ में वज्र लिए हुए इन्द्र-प्रतिमाएँ स्थापित कर दीं। असुर समय-समय पर उठकर उन प्रतिमाओं को देखकर सोचते हैं— 'शक्र प्रमाद रहित होकर खड़ा है' और वहीं से लौट जाते हैं। यहाँ जब असुरों की विजय हुई और देवों की पराजय, उसी के संदर्भ में यह कहा गया है— 'भिक्षुओं, पराजित होकर देव उत्तर की ओर भागे और असुरों ने उनका पीछा किया'।

දක්ඛිණාභිමුඛා හුත්වාති චක්කවාළපබ්බතාභිමුඛා හුත්වා. අසුරා කිර දෙවෙහි පරාජිතා පලායන්තා චක්කවාළපබ්බතාභිමුඛං ගන්ත්වා චක්කවාළමහාසමුද්දපිට්ඨියං රජතපට්ටවණ්ණෙ වාලිකාපුලිනෙ යත්ථ පණ්ණකුටියො මාපෙත්වා ඉසයො වසන්ති, තත්ථ ගන්ත්වා ඉසීනං අස්සමපදෙන ගච්ඡන්තා ‘‘සක්කො ඉමෙහි සද්ධිං මන්තෙත්වා අම්හෙ නාසෙති, ගණ්හථ පුත්තහතාය පුත්තෙ’’ති කුපිතා අස්සමපදෙ පානීයඝටචඞ්කමනපණ්ණසාලාදීනි විද්ධංසෙන්ති. ඉසයො අරඤ්ඤතො ඵලාඵලං ආදාය ආගතා දිස්වා පුන දුක්ඛෙන පටිපාකතිකං කරොන්ති, තෙපි පුනප්පුනං තථෙව පරාජිතා ගන්ත්වා විනාසෙන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘පරාජිතා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අසුරා අපයිංසුයෙව දක්ඛිණෙනාභිමුඛා’’ති. නවමං උත්තානත්ථමෙව.

'दक्षिणाभिमुखा होकर' का अर्थ है चक्रवाल पर्वत की ओर मुख करके। सुना जाता है कि देवों से पराजित होकर भागते हुए असुर चक्रवाल पर्वत की ओर जाकर, चक्रवाल महासमुद्र के तट पर चाँदी की पट्टी के समान रंग वाली बालू के मैदान में, जहाँ ऋषियों ने पर्णकुटियाँ बनाकर निवास किया था, वहाँ पहुँचे। ऋषियों के आश्रम से गुजरते हुए वे क्रोधित होकर कहने लगे— 'शक्र इनके साथ मंत्रणा करके हमें नष्ट करता है, इन पुत्र-हन्ताओं के पुत्रों को पकड़ो' और वे आश्रम में पानी के घड़ों, चंक्रमण स्थलों और पर्णशालाओं आदि को नष्ट करने लगे। ऋषि जंगल से फल-फूल लेकर आए और यह देखकर फिर से बड़े दुख के साथ उन्हें पहले जैसा ठीक करने लगे। वे असुर भी बार-बार उसी तरह पराजित होकर जाते और विनाश करते। इसीलिए कहा गया है— 'भिक्षुओं, पराजित होकर असुर दक्षिण की ओर भागे।' नौवें सूत्र का अर्थ स्पष्ट ही है।

දෙවාසුරසඞ්ගාමසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

देवासुरसंग्राम सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

10. තපුස්සසුත්තවණ්ණනා

१०. तपुस्स सुत्त की व्याख्या।

41. දසමෙ [Pg.304] පක්ඛන්දතීති පවිසති. පසීදතීති පසාදං අභිරුචිං ආපජ්ජති, පතිට්ඨාති විමුච්චතීති අත්ථො. කථාපාභතන්ති කථාය මූලං. මූලඤ්හි ‘‘පාභත’’න්ති වුච්චති. යථාහ –

४१. दसवें सूत्र में 'पक्खन्दति' का अर्थ है प्रवेश करता है। 'पसीदति' का अर्थ है प्रसन्नता या अभिरुचि प्राप्त करता है, अर्थात् प्रतिष्ठित होता है और विमुक्त होता है। 'कथापाभतं' का अर्थ है कथा का मूल। मूल को ही 'पाभत' कहा जाता है। जैसा कि कहा गया है—

‘‘අප්පකෙනපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො;

සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති. (ජා. 1.1.4);

“बुद्धिमान और चतुर व्यक्ति थोड़े से पाभत (पूँजी) से भी स्वयं को ऊपर उठा लेता है, जैसे कोई छोटी सी आग को फूँककर प्रज्वलित कर देता है।” (जातक 1.1.4);

තෙනෙවාහ ‘‘කථාපාභතන්ති කථාමූල’’න්ති. විතක්කග්ගහණෙනෙව තංසහචරිතො විචාරොපි ගහිතො. තෙනෙවෙත්ථ බහුවචනනිද්දෙසො කතොති ආහ ‘‘විතක්කෙසූති විතක්කවිචාරෙසූ’’ති.

इसीलिए कहा गया है— 'कथापाभतं का अर्थ कथा का मूल है।' वितक्क (तर्क) के ग्रहण से ही उसके साथ होने वाला विचार भी ग्रहण कर लिया गया है। इसीलिए यहाँ बहुवचन का निर्देश किया गया है, जैसा कि कहा— 'वितक्केसु का अर्थ वितर्क और विचार में है'।

තපුස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

तपुस्स सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

महावग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

5. සාමඤ්ඤවග්ගො

५. सामञ्ञ वग्ग

1-10. සම්බාධසුත්තාදිවණ්ණනා

१-१०. सम्बाध सुत्त आदि की व्याख्या

42-51. පඤ්චමස්ස පඨමෙ උදායීති තයො ථෙරා උදායී නාම කාළුදායී, ලාළුදායී, මහාඋදායීති, ඉධ කාළුදායී අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘උදායීති කාළුදායිත්ථෙරො’’ති. සම්බාධෙති සම්පීළිතතණ්හාසංකිලෙසාදිනා සඋප්පීළනතාය පරමසම්බාධෙ. අතිවිය සඞ්කරට්ඨානභූතො හි නීවරණසම්බාධො අධිප්පෙතො. ඔකාසොති ඣානස්සෙතං නාමං. නීවරණසම්බාධාභාවෙන හි ඣානං ඉධ ‘‘ඔකාසො’’ති වුත්තං. පටිලීනනිසභොති වා පටිලීනො හුත්වා සෙට්ඨො, පටිලීනානං වා සෙට්ඨොති පටිලීනනිසභො. පටිලීනා නාම පහීනමානා වුච්චන්ති මානුස්සයවසෙන උණ්ණතාභාවතො. යථාහ ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පටිලීනො හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අස්මිමානො පහීනො හොති උච්ඡින්නමූලො තාලාවත්ථුකතො අනභාවංගතො ආයතිං අනුප්පාදධම්මො’’ති (අ. නි. 4.38; මහානි. 87). සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.

पाँचवें वग्ग के पहले सुत्त में 'उदायी' के विषय में तीन स्थविर हैं— कालुदायी, लालुदायी और महाउदायी। यहाँ कालुदायी अभिप्रेत है, इसलिए कहा— 'उदायी का अर्थ कालुदायी स्थविर है।' 'सम्बाधे' का अर्थ है तृष्णा और संक्लेश आदि के द्वारा पीड़ित होने के कारण परम बाधा (संकुचित स्थान) में। यहाँ विशेष रूप से संकर स्थान बना हुआ नीवरण-सम्बाध अभिप्रेत है। 'ओकासो' यह ध्यान का नाम है। नीवरण रूपी बाधा के अभाव के कारण यहाँ ध्यान को 'ओकास' कहा गया है। 'पटिलीननिसभो' का अर्थ है एकांत में रहने वाला श्रेष्ठ, या एकांतवासियों में श्रेष्ठ। 'पटिलीन' उन्हें कहा जाता है जिनका मान नष्ट हो गया है, क्योंकि उनमें मनुष्य होने के नाते अहंकार नहीं होता। जैसा कि कहा गया है— 'भिक्षुओं, भिक्षु कैसे प्रतिलीन होता है? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु का अस्मि-मान नष्ट हो जाता है, जड़ से कट जाता है, ताड़ के ठूँठ की तरह हो जाता है, अभाव को प्राप्त हो जाता है और भविष्य में उत्पन्न न होने वाला हो जाता है।' शेष सभी जगह अर्थ स्पष्ट ही है।

සම්බාධසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सम्बाध सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

इस प्रकार मनोरथपूरणी अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथा में—

නවකනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා.

नवक निपात की व्याख्या में अस्पष्ट अर्थों का प्रकाशन समाप्त हुआ।

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

उन भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

अंगुत्तरनिकाय में

දසකනිපාත-ටීකා

दसक निपात-टीका

1. පඨමපණ්ණාසකං

१. प्रथम पण्णासक

1. ආනිසංසවග්ගො

१. आनिसंस वग्ग

1. කිමත්ථියසුත්තවණ්ණනා

१. किमत्थिय सुत्त की व्याख्या

1. දසකනිපාතස්ස [Pg.305] පඨමෙ අවිප්පටිසාරත්ථානීති අවිප්පටිසාරප්පයොජනානි. අවිප්පටිසාරානිසංසානීති අවිප්පටිසාරුදයානි. එතෙන අවිප්පටිසාරො නාම සීලස්ස උදයමත්තං, සංවද්ධිතස්ස රුක්ඛස්ස ඡායාපුප්ඵසදිසං, අඤ්ඤො එව පනානෙන නිප්ඵාදෙතබ්බො සමාධිආදිගුණොති දස්සෙති. ‘‘යාව මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි, තාව තරුණවිපස්සනා’’ති හි වචනතො උපක්කිලෙසවිමුත්තඋදයබ්බයඤාණතො පරං අයඤ්ච විපස්සනා විරජ්ජති යොගාවචරො විරත්තො පුරිසො විය භරියාය සඞ්ඛාරතො එතෙනාති විරාගො.

१. दसकनिपात के प्रथम (सुत्त) में 'अविप्पटिसारत्थानी' का अर्थ है अविप्पटिसार (पश्चाताप रहित होना) के प्रयोजन वाले। 'अविप्पटिसारानिसंसानी' का अर्थ है अविप्पटिसार के उदय (लाभ) वाले। इससे यह दिखाया गया है कि अविप्पटिसार शील का केवल उदय मात्र है, जैसे बढ़े हुए वृक्ष की छाया और पुष्प के समान है, किन्तु इसके द्वारा समाधि आदि अन्य गुणों को निष्पन्न करना चाहिए। 'जब तक मार्ग-अमार्ग ज्ञानदर्शन विशुद्धि है, तब तक तरुण विपश्यना है' - इस वचन के अनुसार उपक्लेशों से मुक्त उदयव्यय ज्ञान के बाद यह विपश्यना विरक्त होती है, जैसे कोई विरक्त पुरुष अपनी पत्नी से विरक्त हो जाता है, वैसे ही इसके द्वारा संस्कारों से विरक्त होना 'विराग' है।

කිමත්ථියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

किमत्थिय सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2-5. චෙතනාකරණීයසුත්තාදිවණ්ණනා

२-५. चेतनाकरणीय सुत्त आदि की व्याख्या।

2-5. දුතියෙ සංසාරමහොඝස්ස පරතීරභාවතො යො නං අධිගච්ඡති, තං පාරෙති ගමෙතීති පාරං, නිබ්බානං. තබ්බිදූරතාය නත්ථි එත්ථ පාරන්ති අපාරං, සංසාරො. තෙනාහ ‘‘ඔරිමතීරභූතා තෙභූමකවට්ටා’’තිආදි. තතියාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං.

२-५. दूसरे (सुत्त) में, संसार रूपी महाओघ (बाढ़) के पार का तट होने के कारण, जो इसे प्राप्त करता है, उसे पार ले जाता है, इसलिए 'पार' निर्वाण है। उससे दूर होने के कारण यहाँ पार नहीं है, इसलिए 'अपार' संसार है। इसीलिए कहा गया है - 'ओरिमतीर (इस पार का तट) त्रिभूमिक वट्ट (संसार चक्र) है' आदि। तीसरे आदि सुत्तों में कुछ विशेष कहने योग्य नहीं है।

චෙතනාකරණීයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चेतनाकरणीय सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

6. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

६. समाधि सुत्त की व्याख्या।

6. ඡට්ඨෙ සන්තං සන්තන්ති අප්පෙත්වා නිසින්නස්සාතිආදීසු සන්තං සන්තං පණීතං පණීතන්තිආදීනි වදති. ඉමිනා පන ආකාරෙන තං පටිවිජ්ඣිත්වා තත්ථ [Pg.306] චිත්තං උපසංහරතො ඵලසමාපත්තිසඞ්ඛාතො චිත්තුප්පාදො තථා පවත්තතීති වෙදිතබ්බො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.

६. छठे (सुत्त) में 'सन्तं सन्तं' (शान्त है, शान्त है) - इस प्रकार अर्पण करके बैठे हुए के लिए आदि में 'शान्त है, शान्त है, प्रणीत है, प्रणीत है' आदि कहता है। इस प्रकार से उसे प्रतिवेध कर वहाँ चित्त को लगाने वाले का फल-समापत्ति संज्ञक चित्तोत्पाद उसी प्रकार प्रवृत्त होता है, ऐसा समझना चाहिए। शेष सब जगह स्पष्ट ही है।

සමාධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

समाधि सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

ආනිසංසවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आनिसंस वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

2. නාථවග්ගො

२. नाथ वग्ग।

1-4. සෙනාසනසුත්තාදිවණ්ණනා

१-४. सेनासन सुत्त आदि की व्याख्या।

11-14. දුතියස්ස පඨමෙ නාතිදූරන්ති ගොචරට්ඨානතො අඩ්ඪගාවුතතො ඔරභාගතාය නාතිදූරං. නාච්චාසන්නන්ති පච්ඡිමෙන පමාණෙන ගොචරට්ඨානතො පඤ්චධනුසතිකතාය න අතිආසන්නං. තාය ච පන නාතිදූරනාච්චාසන්නතාය ගොචරට්ඨානපටිපරිස්සයාදිරහිතමග්ගතාය ච ගමනස්ස ච ආගමනස්ස ච යුත්තරූපත්තා ගමනාගමනසම්පන්නං. දිවසභාගෙ මහාජනසංකිණ්ණතාභාවෙන දිවා අප්පාකිණ්ණං. අභාවත්ථො හි අයං අප්ප-සද්දො ‘‘අප්පිච්ඡො’’තිආදීසු විය. රත්තියං මනුස්සසද්දාභාවෙන රත්තිං අප්පසද්දං. සබ්බදාපි ජනසන්නිපාතනිග්ඝොසාභාවෙන අප්පනිග්ඝොසං.

११-१४. दूसरे (वग्ग) के प्रथम (सुत्त) में 'नातिदूरं' (न अधिक दूर) का अर्थ है गोचर स्थान (भिक्षाटन के स्थान) से आधे गावुत (लगभग 1 मील) से कम दूरी पर होने के कारण अधिक दूर नहीं। 'नाच्चासन्नं' (न अधिक पास) का अर्थ है पिछले प्रमाण से गोचर स्थान से पाँच सौ धनुष की दूरी होने के कारण अधिक पास नहीं। उस न अधिक दूर और न अधिक पास होने से तथा गोचर स्थान के उपद्रव आदि से रहित मार्ग होने से जाने और आने के लिए उपयुक्त होने के कारण 'गमनागमनसम्पन्न' है। दिन के समय महाजनों की भीड़ न होने से 'दिवा अप्पाकिण्णं' (दिन में भीड़भाड़ रहित) है। यहाँ 'अप्प' शब्द अभाव के अर्थ में है, जैसे 'अप्पिच्छो' (अल्पेच्छ) आदि में। रात में मनुष्यों के शब्द के अभाव के कारण 'रत्तिं अप्पसद्दं' (रात में अल्प शब्द वाला) है। हमेशा ही लोगों के इकट्ठा होने के शोर के अभाव के कारण 'अप्पनिग्घोस' (अल्प घोष वाला) है।

අප්පකසිරෙනාති අකසිරෙන සුඛෙනෙව. සීලාදිගුණානං ථිරභාවප්පත්තියා ථෙරා. සුත්තගෙය්‍යාදි බහු සුතං එතෙසන්ති බහුස්සුතා. තමුග්ගහධාරණෙන සම්මදෙව ගරූනං සන්තිකෙ ආගමිතභාවෙන ච ආගතො පරියත්තිධම්මසඞ්ඛාතො ආගමො එතෙසන්ති ආගතාගමා. සුත්තාභිධම්මසඞ්ඛාතස්ස ධම්මස්ස ධාරණෙන ධම්මධරා. විනයස්ස ධාරණෙන විනයධරා. තෙසං ධම්මවිනයානං මාතිකාය ධාරණෙන මාතිකාධරා. තත්ථ තත්ථ ධම්මපරිපුච්ඡාය පරිපුච්ඡති. අත්ථපරිපුච්ඡාය පරිපඤ්හති වීමංසති විචාරෙති. ඉදං, භන්තෙ, කථං, ඉමස්ස කො අත්ථොති පරිපුච්ඡාපරිපඤ්හාකාරදස්සනං. අවිවටඤ්චෙව පාළියා අත්ථං පදෙසන්තරපාළිදස්සනෙන ආගමතො විවරන්ති. අනුත්තානීකතඤ්ච යුත්තිවිභාවනෙන උත්තානිං කරොන්ති. කඞ්ඛාඨානියෙසු ධම්මෙසු සංසයුප්පත්තියා හෙතුතාය ගණ්ඨිට්ඨානභූතෙසු පාළිප්පදෙසෙසු යාථාවතො විනිච්ඡයප්පදානෙන කඞ්ඛං පටිවිනොදෙන්ති.

'अप्पकसिरेन' का अर्थ है बिना कठिनाई के, सुखपूर्वक ही। शील आदि गुणों की स्थिरता प्राप्त करने के कारण 'थेर' (स्थविर) हैं। सुत्त, गेय आदि बहुत सुना है इन्होंने, इसलिए 'बहुस्सुता' (बहुश्रुत) हैं। उसके उद्ग्रहण और धारण द्वारा भली-भाँति गुरुओं के पास से प्राप्त होने के कारण, आगम (परियत्ति धर्म) इन्हें प्राप्त है, इसलिए 'आगतागमा' हैं। सुत्त और अभिधम्म संज्ञक धर्म को धारण करने के कारण 'धम्मधरा' हैं। विनय को धारण करने के कारण 'विनयधरा' हैं। उन धर्म और विनय की मातिका (तालिका/संक्षेप) को धारण करने के कारण 'मातिकाधरा' हैं। वे वहाँ-वहाँ धर्म के विषय में परिपृच्छा (पूछताछ) करते हैं। अर्थ की परिपृच्छा द्वारा प्रश्न करते हैं, मीमांसा करते हैं और विचार करते हैं। 'इदम, भन्ते, कथं, इमस्स को अत्थो' (भन्ते, यह कैसे है? इसका क्या अर्थ है?) - यह परिपृच्छा और परिप्रश्न के आकार का प्रदर्शन है। पालि के जो अर्थ स्पष्ट नहीं हैं, उन्हें अन्य प्रदेशों की पालि दिखाकर आगम के अनुसार स्पष्ट करते हैं। जो स्पष्ट नहीं किया गया है, उसे युक्ति के विवेचन द्वारा स्पष्ट करते हैं। शंका के स्थानों वाले धर्मों में संशय उत्पन्न होने के कारण जो गाँठ के समान पालि प्रदेश हैं, उनमें यथार्थ निश्चय प्रदान करके शंका को दूर करते हैं।

එත්ථ [Pg.307] ච නාතිදූරං නාච්චාසන්නං ගමනාගමනසම්පන්නන්ති එකං අඞ්ගං, දිවා අප්පාකිණ්ණං, රත්තිං අප්පසද්දං, අප්පනිග්ඝොසන්ති එකං, අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සන්ති එකං, තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ විහරන්තස්ස…පෙ… පරික්ඛාරාති එකං, තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ ථෙරා…පෙ… කඞ්ඛං පටිවිනොදෙන්තීති එකං. එවං පඤ්ච අඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානි.

यहाँ 'न अधिक दूर, न अधिक पास, गमनागमन सम्पन्न' - यह एक अंग है; 'दिन में भीड़भाड़ रहित, रात में अल्प शब्द वाला, अल्प घोष वाला' - यह एक (अंग) है; 'डाँस, मच्छर, हवा, धूप और सरीसृपों के स्पर्श से रहित' - यह एक (अंग) है; 'उस सेनासन में विहार करते हुए... पे... परिष्कार' - यह एक (अंग) है; 'उस सेनासन में स्थविर... पे... शंका दूर करते हैं' - यह एक (अंग) है। इस प्रकार पाँच अंग समझने चाहिए। दूसरे आदि (सुत्त) स्पष्ट अर्थ वाले हैं।

සෙනාසනසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सेनासन सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

5-6. අප්පමාදසුත්තාදිවණ්ණනා

५-६. अप्पमाद (अप्रमाद) सुत्त आदि की व्याख्या।

15-16. පඤ්චමෙ කාරාපකඅප්පමාදො නාම ‘‘ඉමෙ අකුසලා ධම්මා පහාතබ්බා, ඉමෙ කුසලා ධම්මා උපසම්පාදෙතබ්බා’’ති තංතංපරිවජ්ජෙතබ්බවජ්ජනසම්පාදෙතබ්බසම්පාදනවසෙන පවත්තො අප්පමාදො. එසාති අප්පමාදො. ලොකියොව න ලොකුත්තරො. අයඤ්චාති ච එසාති ච අප්පමාදමෙව වදති. තෙසන්ති චාතුභූමකධම්මානං. පටිලාභකත්තෙනාති පටිලාභාපනකත්තෙන.

१५-१६. पाँचवें (सुत्त) में 'कारापक-अप्पमाद' का अर्थ है - 'ये अकुशल धर्म त्यागने योग्य हैं, ये कुशल धर्म प्राप्त करने योग्य हैं' - इस प्रकार उन-उन वर्जनीय के वर्जन और सम्पादनीय के सम्पादन के वश में प्रवृत्त अप्रमाद। 'एसा' (यह) अप्रमाद है। यह लौकिक ही है, लोकोत्तर नहीं। 'अयञ्च' और 'एस' - ये दोनों अप्रमाद को ही कहते हैं। 'तेसं' का अर्थ है चतुर्भूमक धर्मों का। 'पटिलाभकत्तेन' का अर्थ है प्राप्त कराने के कारण।

ජඞ්ගලානන්ති ජඞ්ගලචාරීනං. ජඞ්ගල-සද්දො චෙත්ථ ඛරභාවසාමඤ්ඤෙන පථවීපරියායො, න අනුපට්ඨානවිදූරදෙසවාචී. තෙනාහ ‘‘පථවීතලචාරීන’’න්ති. පදානං වුච්චමානත්තා ‘‘සපාදකපාණාන’’න්ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. සමොධානන්ති අන්තොගධභාවං. තෙනාහ ‘‘ඔධානං පක්ඛෙප’’න්ති. ‘‘උපක්ඛෙප’’න්තිපි පඨන්ති, උපනෙත්වා පක්ඛිපිතබ්බන්ති අත්ථො. වස්සිකාය පුප්ඵං වස්සිකං යථා ‘‘ආමලකියා ඵලං ආමලක’’න්ති. මහාතලස්මින්ති උපරිපාසාදෙ. ඡට්ඨං උත්තානමෙව.

'जङ्गळानं' का अर्थ है जंगल में विचरने वालों का। यहाँ 'जंगल' शब्द कठोरता की समानता के कारण पृथ्वी का पर्यायवाची है, न कि अनुपस्थित या दूर देश का वाचक। इसीलिए कहा - 'पृथ्वी तल पर विचरने वालों का'। पैरों की बात कहे जाने के कारण 'सपादकपाणानं' (पैर वाले प्राणियों का) - ऐसा विशेष रूप से कहा गया है। 'समोधानं' का अर्थ है अन्तर्भाव (समाहित होना)। इसीलिए कहा - 'ओधानं पक्खेपं' (भीतर डालना)। 'उपक्खेपं' भी पढ़ते हैं, जिसका अर्थ है पास लाकर डालना। 'वस्सिका' का पुष्प 'वस्सिकं' है, जैसे 'आमलकी' का फल 'आमलक' है। 'महातलस्मिं' का अर्थ है ऊपर के प्रासाद (महल) में। छठा (सुत्त) स्पष्ट ही है।

අප්පමාදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अप्पमाद सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

7-8. පඨමනාථසුත්තාදිවණ්ණනා

७-८. प्रथम नाथ सुत्त आदि की व्याख्या।

17-18. සත්තමෙ යෙහි සීලාදීහි සමන්නාගතො භික්ඛු ධම්මසරණතාය ධම්මෙනෙව නාථති ආසීසති අභිභවතීති නාථො වුච්චති, තෙ [Pg.308] තස්ස නාථභාවකරා ධම්මා නාථකරණාති වුත්තාති ආහ ‘‘අත්තනො සනාථභාවකරා පතිට්ඨකරාති අත්ථො’’ති. තත්ථ අත්තනො පතිට්ඨකරාති යස්ස නාථභාවකරා, තස්ස අත්තනො පතිට්ඨාවිධායිනො. අප්පතිට්ඨො අනාථො, සප්පතිට්ඨො සනාථොති පතිට්ඨත්ථො නාථ-සද්දො. කල්‍යාණගුණයොගතො කල්‍යාණාති දස්සෙන්තො ‘‘සීලාදිගුණසම්පන්නා’’ති ආහ. මිජ්ජනලක්ඛණා මෙත්තා එතස්ස අත්ථීති මිත්තො. සො වුත්තනයෙන කල්‍යාණො අස්ස අත්ථීති තස්ස අත්ථිතාමත්තං කල්‍යාණමිත්තපදෙන වුත්තං. අස්ස තෙන සබ්බකාලං අවිජහිතවාසොති තං දස්සෙතුං ‘‘කල්‍යාණසහායො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘තෙවස්සා’’ති. තෙ එව කල්‍යාණමිත්තා අස්ස භික්ඛුනො. සහ අයනතොති සහ පවත්තනතො. අසමොධානෙ චිත්තෙන, සමොධානෙ පන චිත්තෙන චෙව කායෙන ච සම්පවඞ්කො. සුඛං වචො එතස්මිං අනුකූලගාහිම්හි ආදරගාරවවති පුග්ගලෙති සුවචො. තෙනාහ ‘‘සුඛෙන වත්තබ්බො’’තිආදි. ඛමොති ඛන්තො. තමෙවස්ස ඛමභාවං දස්සෙතුං ‘‘ගාළ්හෙනා’’තිආදි වුත්තං. වාමතොති මිච්ඡා, අයොනිසො වා ගණ්හාති. පටිප්ඵරතීති පටාණිකභාවෙන තිට්ඨති. පදක්ඛිණං ගණ්හාතීති සම්මා, යොනිසො වා ගණ්හාති.

सप्तम (सूत्र) में, जिन शील आदि गुणों से युक्त भिक्षु धर्म की शरण होने के कारण धर्म के द्वारा ही रक्षा करता है, आकांक्षा करता है, अभिभूत करता है, उसे 'नाथ' कहा जाता है; वे उसके लिए नाथ-भाव उत्पन्न करने वाले धर्म 'नाथकरण' कहे गए हैं, इसलिए कहा गया है— 'अपने लिए सनाथ-भाव (रक्षक-युक्त भाव) करने वाले, प्रतिष्ठा (आधार) करने वाले, यह अर्थ है'। वहाँ 'अपने लिए प्रतिष्ठा करने वाले' का अर्थ है—जिसके लिए नाथ-भाव करने वाले हैं, उसके लिए स्वयं प्रतिष्ठा (आधार) प्रदान करने वाले। बिना प्रतिष्ठा वाला 'अनाथ' है, प्रतिष्ठा सहित 'सनाथ' है, यहाँ 'नाथ' शब्द प्रतिष्ठा के अर्थ में है। कल्याण गुणों के योग से 'कल्याण' हैं, यह दिखाते हुए 'शील आदि गुणों से संपन्न' कहा गया है। स्नेह जिसका लक्षण है, वह 'मित्र' है। उक्त विधि से जिसका कल्याण (मित्र) हो, वह 'कल्याणमित्र' पद से कहा गया है। उसके साथ सदा न बिछुड़ने वाला निवास दिखाने के लिए 'कल्याणसहाय' कहा गया है। वे ही कल्याणमित्र उस भिक्षु के लिए हैं। साथ चलने (प्रवृत्त होने) के कारण 'सहायन' है। चित्त से असमाधान होने पर, और चित्त तथा काय दोनों से समाधान होने पर 'संपवंक' है। अनुकूल ग्रहण करने वाले, आदर-गौरव वाले व्यक्ति में वचन सुखद हो, तो वह 'सुवच' है। इसीलिए कहा गया है— 'सुखपूर्वक बोलने योग्य' आदि। 'खम' का अर्थ है क्षमावान। उसी के क्षमा-भाव को दिखाने के लिए 'गाळ्हेन' (दृढ़ता से) आदि कहा गया है। 'वामत' का अर्थ है मिथ्या या अयोनिशः ग्रहण करना। 'पटिप्फरति' का अर्थ है प्रतिकूल भाव से खड़ा होना। 'पदक्खिणं गण्हाति' का अर्थ है सम्यक् या योनिशः ग्रहण करना।

උච්චාවචානීති විපුලඛුද්දකානි. තත්‍රුපගමනියායාති තත්‍ර තත්‍ර මහන්තෙ ඛුද්දකෙ ච කම්මෙ සාධනවසෙන උපායෙන උපගච්ඡන්තියා, තස්ස තස්ස කම්මස්ස නිප්ඵාදනෙ සමත්ථායාති අත්ථො. තත්‍රුපායායාති වා තත්‍ර තත්‍ර කම්මෙ සාධෙතබ්බෙ උපායභූතාය.

'उच्चावचानी' का अर्थ है बड़े और छोटे। 'तत्रुपगमनियाया' का अर्थ है वहाँ-वहाँ बड़े और छोटे कार्यों को सिद्ध करने के उपाय से प्रवृत्त होने वाली, अर्थात् उस-उस कार्य को निष्पन्न करने में समर्थ। अथवा 'तत्रुपायाया' का अर्थ है वहाँ-वहाँ सिद्ध किए जाने वाले कार्यों में उपाय-भूत।

ධම්මෙ අස්ස කාමොති ධම්මකාමොති බ්‍යධිකරණානම්පි බාහිරත්ථො සමාසො හොතීති කත්වා වුත්තං. කාමෙතබ්බතො වා පියායිතබ්බතො කාමො, ධම්මො. ධම්මො කාමො අස්සාති ධම්මකාමො. ධම්මොති පරියත්තිධම්මො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘තෙපිටකං බුද්ධවචනං පියායතීති අත්ථො’’ති. සමුදාහරණං කථනං සමුදාහාරො, පියො සමුදාහාරො එතස්සාති පියසමුදාහාරො. සයඤ්චාති එත්ථ -සද්දෙන ‘‘සක්කච්ච’’න්ති පදං අනුකඩ්ඪති. තෙන සයඤ්ච සක්කච්චං දෙසෙතුකාමො හොතීති යොජනා. අභිධම්මො සත්ත පකරණානි ‘‘අධිකො අභිවිසිට්ඨො ච පරියත්තිධම්මො’’ති කත්වා. විනයො උභතොවිභඞ්ගා [Pg.309] විනයනතො කායවාචානං. අභිවිනයො ඛන්ධකපරිවාරා විසෙසතො ආභිසමාචාරිකධම්මකිත්තනතො. ආභිසමාචාරිකධම්මපාරිපූරිවසෙනෙව හි ආදිබ්‍රහ්මචරියකධම්මපාරිපූරී. ධම්මො එව පිටකද්වයස්සපි පරියත්තිධම්මභාවතො. මග්ගඵලානි අභිධම්මො ‘‘නිබ්බානධම්මස්ස අභිමුඛො’’ති කත්වා. කිලෙසවූපසමකරණං පුබ්බභාගියා තිස්සො සික්ඛා සඞ්ඛෙපතො විවට්ටනිස්සිතො සමථො විපස්සනා ච. උළාරපාමොජ්ජොති බලවපාමොජ්ජො. කාරණත්ථෙති නිමිත්තත්ථෙ. කුසලධම්මනිමිත්තං හිස්ස වීරියාරම්භො. තෙනාහ ‘‘තෙසං අධිගමත්ථායා’’ති. කුසලෙසු ධම්මෙසූති වා නිප්ඵාදෙතබ්බෙ භුම්මං යථා ‘‘චෙතසො අවූපසමෙ අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨාන’’න්ති. අට්ඨමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

'धम्मकामो' का अर्थ है जिसका धर्म में प्रेम हो—यह व्यधिकरण होने पर भी बाह्य अर्थ वाला समास है, ऐसा कहा गया है। अथवा कामना करने योग्य या प्रिय होने के कारण 'काम' धर्म है। धर्म ही काम (प्रिय) है जिसका, वह 'धम्मकामो' है। धर्म से यहाँ त्रिपिटक बुद्धवचन अभिप्रेत है, इसलिए कहा— 'त्रिपिटक बुद्धवचन को प्रिय मानता है, यह अर्थ है'। भली-भाँति उच्चारण करना 'समुदाहार' है, प्रिय है समुदाहार जिसका, वह 'पियसमुदाहारो' है। 'सयञ्च' यहाँ 'च' शब्द से 'सक्कच्चं' (सत्कारपूर्वक) पद का आकर्षण होता है। इससे 'स्वयं और सत्कारपूर्वक उपदेश देने का इच्छुक होता है', यह योजना है। 'अभिधम्म' सात प्रकरण हैं, क्योंकि यह 'अधिक और विशिष्ट परियत्ति धर्म' है। 'विनय' दोनों विभंग हैं, क्योंकि यह काय और वाणी का विनय करता है। 'अभिविनय' खन्धक और परिवार हैं, विशेष रूप से आभिसमाचारिक धर्मों के कीर्तन के कारण। आभिसमाचारिक धर्मों की परिपूर्णता से ही आदि-ब्रह्मचर्यक धर्मों की परिपूर्णता होती है। दोनों पिटकों के परियत्ति धर्म होने के कारण 'धर्म' ही है। 'अभिधम्म' मार्ग और फल हैं, क्योंकि ये 'निर्वाण धर्म के अभिमुख' हैं। क्लेशों का उपशमन करना पूर्वभागीय तीन शिक्षाएँ हैं, संक्षेप में विवर्त-निश्रित शमथ और विपश्यना। 'उळारपामोज्जो' का अर्थ है प्रबल प्रमोद। 'कारणत्थे' का अर्थ है निमित्त के अर्थ में। कुशल धर्म ही उसके वीर्यारम्भ का निमित्त है। इसीलिए कहा— 'उनकी प्राप्ति के लिए'। अथवा 'कुसलेसु धम्मेसु' यहाँ निष्पन्न किए जाने वाले अर्थ में सप्तमी है, जैसे 'चित्त के अनुपशम में अयोनिश-मनस्कार पदस्थान है'। आठवें में कुछ कहने योग्य नहीं है।

පඨමනාථසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम नाथसुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

9. පඨමඅරියාවාසසුත්තවණ්ණනා

९. प्रथम आर्यवास सुत्त की व्याख्या।

19. නවමෙ අරියානං එව ආවාසාති අරියාවාසා අනරියානං තාදිසානං අසම්භවතො. අරියාති චෙත්ථ උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන ඛීණාසවා ගහිතා. තෙ ච යස්මා තෙහි සබ්බකාලං අවිජහිතවාසා එව, තස්මා වුත්තං ‘‘තෙ ආවසිංසු ආවසන්ති ආවසිස්සන්තී’’ති. තත්ථ ආවසිංසූති නිස්සාය ආවසිංසු. පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනතාදයො හි අරියානං අපස්සයා. තෙසු පඤ්චඞ්ගවිප්පහානපච්චෙකසච්චපනොදනඑසනාඔසට්ඨානි, ‘‘සඞ්ඛායෙකං පටිසෙවති, අධිවාසෙති පරිවජ්ජෙති විනොදෙතී’’ති (දී. නි. 3.308; ම. නි. 2.168; අ. නි. 10.20) වුත්තෙසු අපස්සෙනෙසු විනොදනඤ්ච මග්ගකිච්චානෙව, ඉතරෙ මග්ගෙන ච සමිජ්ඣන්තීති.

१९. नौवें (सूत्र) में, आर्यों के ही आवास 'आर्यवास' हैं, क्योंकि अनार्यों में वैसा (आवास) संभव नहीं है। यहाँ 'आर्य' शब्द से उत्कृष्ट निर्देश द्वारा क्षीणास्त्रव (अर्हत्) लिए गए हैं। और चूँकि वे उनके द्वारा सदा न बिछुड़ने वाले निवास ही हैं, इसलिए कहा गया है— 'वे निवास करते थे, निवास करते हैं, निवास करेंगे'। वहाँ 'आवसिंसु' का अर्थ है आश्रय लेकर निवास किया। पाँच अंगों का प्रहाण आदि ही आर्यों के 'अपस्सय' (आश्रय) हैं। उनमें पाँच अंगों का प्रहाण, प्रत्येक सत्य का निराकरण, एषणाओं का त्याग, और 'सोच-समझकर एक का सेवन करता है, सहन करता है, वर्जन करता है, विनोदन करता है'—इन कहे गए आश्रयों में 'विनोदन' मार्ग के कृत्य ही हैं, शेष मार्ग से सिद्ध होते हैं।

පඨමඅරියාවාසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम आर्यवास सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

10. දුතියඅරියාවාසසුත්තවණ්ණනා

१०. द्वितीय आर्यवास सुत्त की व्याख्या।

20. දසමෙ කස්මා පන භගවා කුරුසු විහරන්තො ඉමං සුත්තං අභාසීති ආහ ‘‘යස්මා’’තිආදි. කුරුරට්ඨං කිර තදා තන්නිවාසිසත්තානං යොනිසොමනසිකාරවන්තතාදිනා [Pg.310] යෙභුය්‍යෙන සුප්පටිපන්නතාය පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතාබලෙන වා තදා උතුආදිසම්පත්තියුත්තමෙව අහොසි. කෙචි පන ‘‘පුබ්බෙ පවත්තකුරුවත්තධම්මානුට්ඨානවාසනාය උත්තරකුරු විය යෙභුය්‍යෙන උතුආදිසම්පන්නමෙව හොති. භගවතො කාලෙ සාතිසයං උතුසප්පායාදියුත්තං රට්ඨං අහොසී’’ති වදන්ති. තත්ථ භික්ඛූ භික්ඛුනියො උපාසකා උපාසිකායො උතුපච්චයාදිසම්පන්නත්තා තස්ස රට්ඨස්ස සප්පායඋතුපච්චයසෙවනෙන නිච්චං කල්ලසරීරා කල්ලචිත්තා ච හොන්ති. තෙ චිත්තසරීරකල්ලතාය අනුග්ගහිතපඤ්ඤාබලා ගම්භීරකථං පටිග්ගහෙතුං සමත්ථා පටිච්චසමුප්පාදනිස්සිතානං ගම්භීරපඤ්ඤානඤ්ච කාරකා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘කුරුරට්ඨවාසිනො භික්ඛූ ගම්භීරපඤ්ඤාකාරකා’’තිආදි.

२०. दसवें (सूत्र) में, भगवान ने कुरु देश में विहार करते हुए यह सुत्त क्यों कहा? इसके उत्तर में 'यस्मा' आदि कहा गया है। कुरु राष्ट्र उस समय वहाँ के निवासियों के योनिश-मनस्कार आदि से युक्त होने के कारण प्रायः सुप्रतिपन्न होने से, अथवा पूर्व के पुण्य-बल से उस समय ऋतु आदि की संपत्ति से युक्त ही था। कुछ लोग कहते हैं— 'पूर्व में प्रवृत्त कुरु-वर्त धर्म के अनुष्ठान की वासना से उत्तरकुरु के समान वह प्रायः ऋतु आदि से संपन्न ही होता है। भगवान के काल में वह राष्ट्र ऋतु-सपायादि से अत्यंत युक्त था'। वहाँ भिक्षु, भिक्षुणियाँ, उपासक और उपासिकाएँ ऋतु-प्रत्यय आदि की संपन्नता के कारण उस राष्ट्र की अनुकूल ऋतु और प्रत्ययों के सेवन से नित्य स्वस्थ शरीर और स्वस्थ चित्त वाले होते हैं। वे चित्त और शरीर की स्वस्थता के कारण अनुगृहीत प्रज्ञा-बल वाले होकर गंभीर कथा को ग्रहण करने में समर्थ और प्रतीत्यसमुत्पाद-निश्रित गंभीर प्रज्ञा वाले कार्यों को करने वाले होते हैं। इसीलिए कहा गया है— 'कुरु राष्ट्र के निवासी भिक्षु गंभीर प्रज्ञा वाले होते हैं' आदि।

යුත්තප්පයුත්තාති සතිපට්ඨානභාවනාය යුත්තා චෙව පයුත්තා ච. තස්මිඤ්හි (දී. නි. අට්ඨ. 2.373; ම. නි. අට්ඨ. 1.106) ජනපදෙ චතස්සො පරිසා පකතියාව සතිපට්ඨානභාවනානුයොගමනුයුත්තා විහරන්ති, අන්තමසො දාසකම්මකරපරිජනාපි සතිපට්ඨානප්පටිසංයුත්තමෙව කථං කථෙන්ති. උදකතිත්ථසුත්තකන්තනට්ඨානාදීසුපි නිරත්ථකකථා නාම නප්පවත්තති. සචෙ කාචි ඉත්ථී, ‘‘අම්ම, ත්වං කතරං සතිපට්ඨානභාවනං මනසි කරොසී’’ති පුච්ඡිතා ‘‘න කිඤ්චී’’ති වදති, තං ගරහන්ති ‘‘ධීරත්ථු තව ජීවිතං, ජීවමානාපි ත්වං මතසදිසා’’ති. අථ නං ‘‘මා දානි පුන එවමකාසී’’ති ඔවදිත්වා අඤ්ඤතරං සතිපට්ඨානං උග්ගණ්හාපෙන්ති. යා පන ‘‘අහං අසුකං සතිපට්ඨානං නාම මනසි කරොමී’’ති වදති, තස්සා ‘‘සාධු සාධූ’’ති සාධුකාරං දත්වා ‘‘තව ජීවිතං සුජීවිතං, ත්වං නාම මනුස්සත්තං පත්තා, තවත්ථාය සම්මාසම්බුද්ධො උප්පන්නො’’තිආදීහි පසංසන්ති. න කෙවලඤ්චෙත්ථ මනුස්සජාතිකායෙව සතිපට්ඨානමනසිකාරයුත්තා, තෙ නිස්සාය විහරන්තා තිරච්ඡානගතාපි.

‘युक्तप्रयुक्त’ का अर्थ है सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) भावना में युक्त और प्रयुक्त। उस जनपद में चारों परिषदें स्वभावतः सतिपट्ठान भावना के अभ्यास में लगी रहती हैं, यहाँ तक कि दास, कर्मकर और परिजन भी सतिपट्ठान से संबंधित ही बातें करते हैं। जल के घाटों और सूत कातने के स्थानों आदि पर भी निरर्थक कथा (व्यर्थ की बातें) नहीं होती। यदि कोई स्त्री पूछी जाए, ‘अम्मा, तुम किस सतिपट्ठान भावना का मनसिकार करती हो?’ और वह कहे ‘कुछ नहीं’, तो वे उसकी निंदा करते हैं— ‘तुम्हारे जीवन को धिक्कार है, जीवित होते हुए भी तुम मृत के समान हो।’ फिर उसे ‘अब दोबारा ऐसा मत करना’ कहकर उपदेश देते हैं और किसी एक सतिपट्ठान को सिखाते हैं। जो कहती है, ‘मैं अमुक सतिपट्ठान का मनसिकार करती हूँ’, उसे ‘साधु साधु’ कहकर साधुवाद देते हैं और ‘तुम्हारा जीवन सुजीवन है, तुमने मनुष्यत्व प्राप्त किया है, तुम्हारे लिए ही सम्यक्सम्बुद्ध उत्पन्न हुए हैं’ आदि कहकर प्रशंसा करते हैं। यहाँ न केवल मनुष्य जाति के लोग ही सतिपट्ठान के मनसिकार में युक्त हैं, बल्कि उनके आश्रय में रहने वाले तिर्यंच (पशु-पक्षी) भी।

තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර නටකො සුවපොතකං ගහෙත්වා සික්ඛාපෙන්තො විචරති. සො භික්ඛුනිඋපස්සයං උපනිස්සාය වසිත්වා ගමනකාලෙ සුවපොතකං පමුස්සිත්වා ගතො. තං සාමණෙරියො ගහෙත්වා පටිජග්ගිංසු, ‘‘බුද්ධරක්ඛිතො’’ති චස්ස නාමං අකංසු. තං එකදිවසං පුරතො නිසින්නං දිස්වා මහාථෙරී ආහ ‘‘බුද්ධරක්ඛිතා’’ති. කිං, අය්‍යොති. අත්ථි තෙ කොචි භාවනාමනසිකාරොති? නත්ථය්‍යෙති. ආවුසො[Pg.311], පබ්බජිතානං සන්තිකෙ වසන්තෙන නාම විස්සට්ඨඅත්තභාවෙන භවිතුං න වට්ටති, කොචිදෙව මනසිකාරො ඉච්ඡිතබ්බො, ත්වං පන අඤ්ඤං න සක්ඛිස්සසි, ‘‘අට්ඨි අට්ඨී’’ති සජ්ඣායං කරොහීති. සො ථෙරියා ඔවාදෙ ඨත්වා ‘‘අට්ඨි අට්ඨී’’ති සජ්ඣායන්තො චරති.

इस विषय में यह कथा है— कहते हैं कि एक नट तोते के बच्चे को लेकर उसे सिखाते हुए घूमता था। वह एक भिक्षुणी-आवास के पास रहकर जाते समय तोते के बच्चे को भूलकर चला गया। श्रमणेरियों ने उसे लेकर उसकी देखभाल की और उसका नाम ‘बुद्धरक्षित’ रखा। एक दिन उसे सामने बैठा देखकर महाथेरी ने कहा, ‘बुद्धरक्षित!’ उसने कहा, ‘क्या है, आर्या?’ ‘क्या तुम्हारा कोई भावना-मनसिकार है?’ ‘नहीं, आर्या।’ ‘आयुष्मन्, प्रव्रजितों के पास रहने वाले को प्रमादपूर्ण (असावधान) होकर रहना उचित नहीं है, कोई न कोई मनसिकार वांछनीय है। तुम और कुछ नहीं कर सकोगे, ‘अस्थि, अस्थि’ (हड्डी, हड्डी) का स्वाध्याय करो।’ वह थेरी के उपदेश में स्थित होकर ‘अस्थि, अस्थि’ का स्वाध्याय करते हुए रहने लगा।

තං එකදිවසං පාතොව තොරණග්ගෙ නිසීදිත්වා බාලාතපං තපමානං එකො සකුණො නඛපඤ්ජරෙන අග්ගහෙසි. සො ‘‘කිරි කිරී’’ති සද්දමකාසි. සාමණෙරියො සුත්වා, ‘‘අය්‍යෙ, බුද්ධරක්ඛිතො සකුණෙන ගහිතො, මොචෙම න’’න්ති ලෙඩ්ඩුආදීනි ගහෙත්වා අනුබන්ධිත්වා මොචෙසුං. තං ආනෙත්වා පුරතො ඨපිතං ථෙරී ආහ, ‘‘බුද්ධරක්ඛිත, සකුණෙන ගහිතකාලෙ කිං චින්තෙසී’’ති. අය්‍යෙ, න අඤ්ඤං චින්තෙසිං, ‘‘අට්ඨිපුඤ්ජොව අට්ඨිපුඤ්ජං ගහෙත්වා ගච්ඡති, කතරස්මිං ඨානෙ විප්පකිරිස්සතී’’ති එවං, අය්‍යෙ, අට්ඨිපුඤ්ජමෙව චින්තෙසින්ති. සාධු සාධු, බුද්ධරක්ඛිත, අනාගතෙ භවක්ඛයස්ස තෙ පච්චයො භවිස්සතීති. එවං තත්ථ තිරච්ඡානගතාපි සතිපට්ඨානමනසිකාරයුත්තා.

एक दिन सुबह तोरण के ऊपर बैठकर बाल-धूप (सुबह की धूप) तापते हुए उसे एक पक्षी ने अपने पंजों से पकड़ लिया। उसने ‘किरि-किरि’ की आवाज की। श्रमणेरियों ने सुनकर कहा, ‘आर्या, बुद्धरक्षित को पक्षी ने पकड़ लिया है, उसे छुड़ाते हैं’, और ढेले आदि लेकर पीछे दौड़कर उसे छुड़ा लिया। उसे लाकर सामने रखने पर थेरी ने पूछा, ‘बुद्धरक्षित, पक्षी द्वारा पकड़े जाने के समय तुमने क्या सोचा?’ ‘आर्या, मैंने और कुछ नहीं सोचा, बस यही कि ‘अस्थि-पुंज (हड्डियों का ढेर) ही अस्थि-पुंज को लेकर जा रहा है, किस स्थान पर इसे बिखेरेगा?’ इस प्रकार, आर्या, मैंने अस्थि-पुंज का ही चिंतन किया।’ ‘साधु साधु, बुद्धरक्षित! भविष्य में यह तुम्हारे भव-क्षय (संसार के अंत) का प्रत्यय (कारण) बनेगा।’ इस प्रकार वहाँ तिर्यंच भी सतिपट्ठान के मनसिकार में युक्त थे।

දීඝනිකායාදීසු මහානිදානාදීනීති දීඝනිකායෙ මහානිදානං (දී. නි. 2.95 ආදයො) සතිපට්ඨානං (දී. නි. 2.372 ආදයො) මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානං (ම. නි. 1.105 ආදයො) සාරොපමං (ම. නි. 1.307 ආදයො) රුක්ඛොපමං රට්ඨපාලං මාගණ්ඩියං ආනෙඤ්ජසප්පායන්ති (ම. නි. 3.66 ආදයො) එවමාදීනි.

दीघनिकाय आदि में ‘महानिदान’ आदि का अर्थ है— दीघनिकाय में महानिदान सुत्त, सतिपट्ठान सुत्त; मज्झिमनिकाय में सतिपट्ठान सुत्त, सारोपम सुत्त, रुक्खोपम सुत्त, रट्ठपाल सुत्त, मागण्डिय सुत्त, आनेञ्जसप्पाय सुत्त आदि।

ඤාණාදයොති ඤාණඤ්චෙව තංසම්පයුත්තධම්මා ච. තෙනාහ ‘‘ඤාණන්ති වුත්තෙ’’තිආදි. ඤාණසම්පයුත්තචිත්තානි ලබ්භන්ති තෙහි විනා සම්පජානතාය අසම්භවතො. මහාචිත්තානීති අට්ඨපි මහාකිරියචිත්තානි ලබ්භන්ති ‘‘සතතවිහාරා’’ති වචනතො ඤාණුප්පත්තිපච්චයරහිතකාලෙපි පවත්තිජොතනතො. දස චිත්තානීති අට්ඨ මහාකිරියචිත්තානි හසිතුප්පාදවොට්ඨබ්බනචිත්තෙහි සද්ධිං දස චිත්තානි ලබ්භන්ති. අරජ්ජනාදුස්සනවසෙන පවත්ති තෙසම්පි සාධාරණාති. ‘‘උපෙක්ඛකො විහරතී’’ති වචනතො ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන ආගතානං ඉමෙසං සතතවිහාරානං සොමනස්සං කථං ලබ්භතීති ආහ ‘‘ආසෙවනවසෙන ලබ්භතී’’ති. කිඤ්චාපි ඛීණාසවො ඉට්ඨානිට්ඨෙපි ආරම්මණෙ මජ්ඣත්තො විය බහුලං උපෙක්ඛකො විහරති අත්තනො පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනතො. කදාචි පන තථා චෙතොභිසඞ්ඛාරාභාවෙ යං තං සභාවතො ඉට්ඨං ආරම්මණං[Pg.312], තත්ථ යාථාවසභාවග්ගහණවසෙනපි අරහතො චිත්තං සොමනස්සසහගතං හුත්වා පවත්තතෙව, තඤ්ච ඛො පුබ්බාසෙවනවසෙන. තෙන වුත්තං ‘‘ආසෙවනවසෙන ලබ්භතී’’ති. ආරක්ඛකිච්චං සාධෙති සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තා. චරතොතිආදිනා නිච්චසමාදානං දස්සෙති, තං වික්ඛෙපාභාවෙන දට්ඨබ්බං.

‘ज्ञानादि’ का अर्थ है ज्ञान और उससे सम्प्रयुक्त धर्म। इसीलिए कहा गया है— ‘ज्ञान कहने पर’ इत्यादि। ज्ञान-सम्प्रयुक्त चित्त प्राप्त होते हैं क्योंकि उनके बिना सम्प्रजन्यता (सम्प्रजन्य) संभव नहीं है। ‘महाचित्त’ का अर्थ है आठों महाक्रिया चित्त प्राप्त होते हैं, क्योंकि ‘सतत विहार’ के वचन से ज्ञान की उत्पत्ति के प्रत्यय (कारण) के अभाव के समय भी उनकी प्रवृत्ति प्रकाशित होती है। ‘दस चित्त’ का अर्थ है आठ महाक्रिया चित्तों के साथ हसितुत्पाद और वोट्ठब्बन (व्यवस्थान) चित्तों को मिलाकर दस चित्त प्राप्त होते हैं। राग और द्वेष के अभाव के रूप में उनकी प्रवृत्ति भी साधारण है। ‘उपेक्षक होकर विहार करता है’ इस वचन से षडंग-उपेक्षा के कारण आए इन सतत विहारों में सौमनस्य कैसे प्राप्त होता है? इसके उत्तर में कहा— ‘आसेवन (अभ्यास) के कारण प्राप्त होता है।’ यद्यपि क्षीणास्त्रव (अर्हत) इष्ट और अनिष्ट आलम्बनों में मध्यस्थ की भाँति बहुधा उपेक्षक होकर विहार करता है क्योंकि वह अपने परिशुद्ध प्रकृति-भाव को नहीं छोड़ता। परंतु कभी-कभी वैसे चेतो-अभिसंस्कार के अभाव में जो स्वभावतः इष्ट आलम्बन है, वहाँ यथार्थ स्वभाव के ग्रहण के कारण भी अर्हत का चित्त सौमनस्य-सहगत होकर प्रवृत्त होता ही है, और वह पूर्व आसेवन के कारण होता है। इसीलिए कहा गया है— ‘आसेवन के कारण प्राप्त होता है।’ स्मृति की विपुलता प्राप्त होने के कारण यह आरक्षक (रक्षा का) कार्य सिद्ध करता है। ‘चरति’ (विहार करता है) आदि से नित्य समादान (निरंतर अभ्यास) को दर्शाया गया है, उसे विक्षेप के अभाव के रूप में देखा जाना चाहिए।

පබ්බජ්ජූපගතාති යං කිඤ්චි පබ්බජ්ජං උපගතා, න සමිතපාපා. භොවාදිනොති ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණෙ වදති. පාටෙක්කසච්චානීති තෙහි තෙහි දිට්ඨිගතිකෙහි පාටියෙක්කං ගහිතානි ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති අභිනිවිට්ඨානි දිට්ඨිසච්චාදීනි. තානිපි හි ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති ගහණං උපාදාය ‘‘සච්චානී’’ති වොහරීයන්ති. තෙනාහ ‘‘ඉදමෙවා’’තිආදි. නීහටානීති අත්තනො සන්තානතො නීහරිතානි අපනීතානි. ගහිතග්ගහණස්සාති අරියමග්ගාධිගමතො පුබ්බෙ ගහිතස්ස දිට්ඨිග්ගාහස්ස. විස්සට්ඨභාවවෙවචනානීති අරියමග්ගෙන සබ්බසො පරිච්චාගභාවස්ස අධිවචනානි.

"पब्बज्जूपगता" (प्रव्रज्या को प्राप्त) का अर्थ है जो किसी भी प्रकार की प्रव्रज्या को प्राप्त हुए हैं, न कि जिन्होंने पापों का शमन किया है। "भोवादी" शब्द जन्ममात्र से ब्राह्मणों के लिए कहा गया है। "पाटेक्कसच्चानि" (पृथक-पृथक सत्य) का अर्थ है उन-उन दृष्टिगतिकों (मिथ्यादृष्टि वालों) द्वारा अलग-अलग ग्रहण किए गए, "यही सत्य है" इस प्रकार अभिनिविष्ट (दृढ़ता से पकड़े गए) दृष्टि-सत्य आदि। उन्हें भी "यही सत्य है" इस ग्रहण के आधार पर "सत्य" कहा जाता है। इसीलिए "यही (सत्य है)" आदि कहा गया है। "नीहतानि" का अर्थ है अपनी सन्तान (चित्त-परम्परा) से निकाले गए या हटाए गए। "गहितग्गहणस्स" का अर्थ है आर्यमार्ग की प्राप्ति से पूर्व ग्रहण की गई दृष्टि का ग्रहण। "विस्सट्ठभाववेवचनानि" आर्यमार्ग द्वारा पूर्णतः त्याग दिए जाने के भाव के पर्यायवाची शब्द हैं।

නත්ථි එතාසං වයො වෙකල්ලන්ති අවයාති ආහ ‘‘අනූනා’’ති, අනවසෙසොති අත්ථො. එසනාති කාමෙසනාදයො. මග්ගස්ස කිච්චනිප්ඵත්ති කථිතා රාගාදීනං පහීනභාවදීපනතො. පච්චවෙක්ඛණඵලං කථිතන්ති පච්චවෙක්ඛණමුඛෙන අරියඵලං කථිතං. අධිගතෙ හි අග්ගඵලෙ සබ්බසො රාගාදීනං අනුප්පාදධම්මතං පජානාති, තඤ්ච පජානනං පච්චවෙක්ඛණඤාණන්ති.

"इनका क्षय या विकलता नहीं है" इसलिए "अव्यय" (अक्षय) कहा गया है, जिसका अर्थ "अनून" (पूर्ण) या "निरवशेष" है। "एसना" (एषणा) का अर्थ कामैषणा आदि है। राग आदि के प्रहाण (त्याग) को दर्शाने से मार्ग के कृत्य की निष्पत्ति (सिद्धि) कही गई है। "प्रत्यवेक्षण फल कहा गया है" का अर्थ है प्रत्यवेक्षण के माध्यम से आर्य फल कहा गया है। क्योंकि अग्र फल (अर्हत्व) प्राप्त होने पर, वह राग आदि के सर्वथा अनुत्पाद-धर्म (पुनः उत्पन्न न होने की प्रकृति) को जान लेता है, और वह जानना ही "प्रत्यवेक्षण ज्ञान" है।

දුතියඅරියාවාසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वितीय आर्यवास सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई।

නාථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

नाथ वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

3. මහාවග්ගො

३. महावग्ग

1. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා

१. सिंहनाद सूत्र की व्याख्या

21. තතියස්ස පඨමෙ විසමට්ඨානෙසූති පපාතාදීසු විසමට්ඨානෙසු. ‘‘අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානී’’ති කස්මා වුත්තං, නනු චෙතානි සාවකානම්පි එකච්චානං උප්පජ්ජන්තීති? කාමං උප්පජ්ජන්ති, යාදිසානි පන බුද්ධානං ඨානාට්ඨානඤාණාදීනි, න තාදිසානි තදඤ්ඤෙසං කදාචිපි උප්පජ්ජන්තීති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානීති[Pg.313]. තෙනාහ ‘‘තථාගතස්සෙව බලානී’’ති. ඉමමෙව හි යථාවුත්තලෙසං අපෙක්ඛිත්වා තදභාවතො ආසයානුසයඤාණාදීසු එව අසාධාරණසමඤ්ඤා නිරුළ්හා. කාමං ඤාණබලානං ඤාණසම්භාරො විසෙසපච්චයො, පුඤ්ඤසම්භාරොපි පන නෙසං පච්චයො එව. ඤාණසම්භාරස්සපි වා පුඤ්ඤසම්භාරභාවතො ‘‘පුඤ්ඤුස්සයසම්පත්තියා ආගතානී’’ති වුත්තං.

२१. तीसरे (वग्ग) के पहले (सूत्र) में, "विषम स्थानों में" का अर्थ है प्रपात (खाई) आदि विषम स्थानों में। "दूसरों के साथ असाधारण (असमान)" ऐसा क्यों कहा गया है, क्या ये (ज्ञान) कुछ श्रावकों को भी उत्पन्न नहीं होते? भले ही वे उत्पन्न होते हों, किन्तु बुद्धों के स्थानास्थान-ज्ञान आदि जैसे होते हैं, वैसे दूसरों को कभी उत्पन्न नहीं होते, इसलिए वे "दूसरों के साथ असाधारण" हैं। इसीलिए कहा गया है— "तथागत के ही बल हैं"। इसी पूर्वोक्त सूक्ष्म अंतर की अपेक्षा करते हुए, उनके अभाव के कारण आशयानुशय-ज्ञान आदि में ही "असाधारण" संज्ञा रूढ़ हुई है। भले ही ज्ञान-बलों का विशेष प्रत्यय (कारण) ज्ञान-सम्भार है, किन्तु पुण्य-सम्भार भी उनका प्रत्यय ही है। अथवा ज्ञान-सम्भार के भी पुण्य-सम्भार स्वरूप होने के कारण "पुण्य के संचय की सम्पत्ति से आए हुए" कहा गया है।

පකතිහත්ථිකුලන්ති (සං. නි. ටී. 2.2.22) ගිරිචරනදිචරවනචරාදිප්පභෙදා ගොචරියකාලාවකනාමා සබ්බාපි බලෙන පාකතිකා හත්ථිජාති. දසන්නං පුරිසානන්ති ථාමමජ්ඣිමානං දසන්නං පුරිසානං. එකස්ස තථාගතස්ස කායබලන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. එකස්සාති ච තථා හෙට්ඨා කථායං ආගතත්තා දෙසනාසොතෙන වුත්තං. නාරායනසඞ්ඝාතබලන්ති එත්ථ නාරා වුච්චන්ති රස්මියො. තා බහූ නානාවිධා ඉතො උප්පජ්ජන්තීති නාරායනං, වජිරං, තස්මා නාරායනසඞ්ඝාතබලන්ති වජිරසඞ්ඝාතබලන්ති අත්ථො. ඤාණබලං පන පාළියං ආගතමෙව, න කායබලං විය අට්ඨකථාරුළ්හමෙවාති අධිප්පායො.

"प्रकृति-हस्ति-कुल" का अर्थ है गिरिचर, नदीचर, वनचर आदि भेदों वाले, गोचरिय और कालावक नाम वाले, बल में सामान्य सभी हाथी की जातियाँ। "दस पुरुषों का" का अर्थ है मध्यम शक्ति वाले दस पुरुषों का। "एक तथागत का काय-बल" इस प्रकार लाकर सम्बन्ध जोड़ना चाहिए। "एक का" ऐसा नीचे कथा में आने के कारण देशना के प्रवाह में कहा गया है। "नारायण-संघात-बल" यहाँ 'नारा' रश्मियों (किरणों) को कहा जाता है। वे बहुत सी और नाना प्रकार की इससे उत्पन्न होती हैं, इसलिए 'नारायण' अर्थात् वज्र है; अतः "नारायण-संघात-बल" का अर्थ "वज्र-संघात-बल" है। अभिप्राय यह है कि ज्ञान-बल तो पालि में आया ही है, वह काय-बल की तरह केवल अट्ठकथा में ही प्रसिद्ध नहीं है।

සංයුත්තකෙ (සං. නි. 2.33) ආගතානි තෙසත්තති ඤාණානි, සත්තසත්තති ඤාණානීති වුත්තං, තත්ථ (විභ. මූලටී. 760) පන නිදානවග්ගෙ සත්තසත්තති ආගතානි චතුචත්තාරීසඤ්ච. තෙසත්තති පන පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.1) සුතමයාදීනි ආගතානි දිස්සන්ති, න සංයුත්තකෙ. අඤ්ඤානිපීති එතෙන ඤාණවත්ථුවිභඞ්ගෙ (විභ. 751 ආදයො) එකකාදිවසෙන වුත්තානි, අඤ්ඤත්ථ ච ‘‘පුබ්බන්තෙ ඤාණ’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 1063) බ්‍රහ්මජාලාදීසු ච ‘‘තයිදං තථාගතො පජානාති ‘ඉමානි දිට්ඨිට්ඨානානි එවං ගහිතානී’ති’’ආදිනා (දී. නි. 1.36) වුත්තානි අනෙකානි ඤාණප්පභෙදානි සඞ්ගණ්හාති. යාථාවප්පටිවෙධතො සයඤ්ච අකම්පියං පුග්ගලඤ්ච තංසමඞ්ගිනං නෙය්‍යෙසු අධිබලං කරොතීති ආහ ‘‘අකම්පියට්ඨෙන උපත්ථම්භනට්ඨෙන චා’’ති.

संयुत्त निकाय में तिहत्तर (73) ज्ञान और सतहत्तर (77) ज्ञान आए हैं ऐसा कहा गया है, वहाँ निदानवग्ग में सतहत्तर और चौवालीस (44) आए हैं। किन्तु तिहत्तर ज्ञान पटिसम्भिदामग्ग में श्रुतमय आदि के रूप में दिखाई देते हैं, संयुत्त निकाय में नहीं। "अन्य भी" इससे ज्ञानवस्तु-विभंग में एकक आदि के वश से कहे गए, और अन्यत्र "पूर्वान्त में ज्ञान" आदि के द्वारा तथा ब्रह्मजाल आदि सूत्रों में "तथागत इसे जानते हैं कि ये दृष्टि-स्थान इस प्रकार ग्रहण किए गए हैं" आदि के द्वारा कहे गए अनेक ज्ञान-भेदों का संग्रह होता है। यथार्थ प्रतिवेध (साक्षात्कार) के कारण स्वयं भी अकम्प्य (अविचल) होने से और उस (ज्ञान) से युक्त पुद्गल को ज्ञेय विषयों में अधिक बलवान बनाने के कारण "अकम्प्य अर्थ में और उपस्तम्भन (सहारा देने) के अर्थ में" कहा गया है।

උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං, සෙට්ඨට්ඨානං. සබ්බඤ්ඤුතාපටිජානනවසෙන අභිමුඛං ගච්ඡන්ති, අට්ඨ වා පරිසා උපසඞ්කමන්තීති ආසභා, පුබ්බබුද්ධා. ඉදං පනාති බුද්ධානං ඨානං සබ්බඤ්ඤුතමෙව වදති. තිට්ඨමානොවාති අවදන්තොපි තිට්ඨමානොව පටිජානාති නාමාති අත්ථො. උපගච්ඡතීති අනුජානාති.

साँड का जो है वह "आसभ" (ऋषभ) है, अर्थात् श्रेष्ठ स्थान। सर्वज्ञता की प्रतिज्ञा करने के कारण वे (बुद्ध) अभिमुख होकर जाते हैं, अथवा आठ परिषदों में जाते हैं, इसलिए वे "आसभ" (ऋषभ) अर्थात् पूर्व बुद्ध हैं। किन्तु यह (स्थान) बुद्धों की सर्वज्ञता को ही कहता है। "खड़े रहते हुए ही" का अर्थ है न बोलते हुए भी खड़े रहने मात्र से ही वह प्रतिज्ञा करता है। "उपगच्छति" का अर्थ है स्वीकार करता है।

අට්ඨසු [Pg.314] පරිසාසූති ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, සාරිපුත්ත, අනෙකසතං ඛත්තියපරිසං…පෙ… තත්‍ර වත මං භයං වා සාරජ්ජං වා ඔක්කමිස්සතීති නිමිත්තමෙතං, සාරිපුත්ත, න සමනුපස්සාමී’’ති (ම. නි. 1.151) වුත්තාසු අට්ඨසු පරිසාසු. අභීතනාදං නදතීති පරතො දස්සිතඤාණයොගෙන දසබලොහන්ති අභීතනාදං නදති.

आठ परिषदों में— जैसा कि कहा गया है, "हे सारिपुत्र, मैं जानता हूँ कि अनेक सौ क्षत्रिय परिषद... वहाँ मुझे भय या घबराहट होगी, ऐसा कोई निमित्त मैं नहीं देखता हूँ"— इन आठ परिषदों में। "निर्भय नाद करता है" का अर्थ है आगे दिखाए गए ज्ञान के योग से "मैं दशबल हूँ" ऐसा निर्भय नाद करता है।

පටිවෙධනිට්ඨත්තා අරහත්තමග්ගඤාණං පටිවෙධොති ‘‘ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාමා’’ති වුත්තං. තෙන පටිලද්ධස්සපි දෙසනාඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්ති පරස්ස අවබුජ්ඣනමත්තෙන හොතීති ‘‘අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්තිඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාමා’’ති වුත්තං. තතො පරං පන යාව පරිනිබ්බානා දෙසනාඤාණපවත්ති තස්සෙව පවත්තිතස්ස ධම්මචක්කස්ස ඨානන්ති වෙදිතබ්බං පවත්තිතචක්කස්ස චක්කවත්තිනො චක්කරතනස්ස ඨානං විය.

प्रतिवेध (साक्षात्कार) की पूर्णता के कारण अर्हत्व मार्ग का ज्ञान ही प्रतिवेध है, इसीलिए कहा गया है— "फल के क्षण में उत्पन्न हुआ"। उस (प्रतिवेध) से प्राप्त देशना-ज्ञान के कृत्य की निष्पत्ति दूसरे के बोध मात्र से होती है, इसीलिए कहा गया है— "आयुष्मन् कौण्डिन्य के स्रोतापत्ति फल के क्षण में प्रवृत्त हुआ"। उसके बाद परिनिर्वाण तक देशना-ज्ञान की जो प्रवृत्ति है, उसे उस प्रवर्तित धर्मचक्र का स्थान समझना चाहिए, जैसे चक्रवर्ती राजा के प्रवर्तित चक्र-रत्न का स्थान होता है।

තිට්ඨතීති වුත්තං, කිං භූමියං පුරිසො විය, නොති ආහ ‘‘තදායත්තවුත්තිතායා’’ති. ඨානන්ති චෙත්ථ අත්තලාභො ධරමානතා ච, න ගතිනිවත්තීති ආහ ‘‘උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති චා’’ති. යත්ථ පනෙතං දසබලඤාණං විත්ථාරිතං, තං දස්සෙන්තො ‘‘අභිධම්මෙ පනා’’තිආදිමාහ. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

‘तिट्ठति’ (स्थित रहता है) ऐसा कहा गया है, क्या भूमि पर मनुष्य की तरह? नहीं, इसलिए कहा ‘तदायत्तवृत्तितया’ (उस पर आश्रित होने के कारण)। यहाँ ‘ठान’ (स्थान) का अर्थ आत्म-लाभ और विद्यमानता है, न कि गति की निवृत्ति; इसीलिए कहा ‘उत्पन्न होता है और प्रवृत्त होता है’। जहाँ यह दशबल-ज्ञान विस्तार से बताया गया है, उसे दिखाते हुए ‘अभिधम्मे पना’ (अभिधम्म में तो) आदि कहा गया है। शेष में भी यही नय (विधि) है।

සමාදියන්තීති සමාදානානි, තානි පන සමාදියිත්වා කතානි හොන්තීති ආහ ‘‘සමාදියිත්වා කතාන’’න්ති. කම්මමෙව වා කම්මසමාදානන්ති එතෙන සමාදානසද්දස්ස අපුබ්බත්ථාභාවං දස්සෙති මුත්තගතසද්දෙ ගතසද්දස්ස විය. ගතීති නිරයාදිගතියො. උපධීති අත්තභාවො. කාලොති කම්මස්ස විපච්චනාරහකාලො. පයොගොති විපාකුප්පත්තියා පච්චයභූතා කිරියා.

‘समादियन्ति’ (ग्रहण करते हैं) इति ‘समादानानि’ (समादान), वे ग्रहण करके किए जाते हैं, इसलिए कहा ‘समादियित्वा कतानं’ (ग्रहण करके किए हुओं का)। अथवा कर्म ही ‘कर्म-समादान’ है, इससे ‘समादान’ शब्द का कोई अपूर्व अर्थ न होना दिखाया गया है, जैसे ‘मुत्तगत’ शब्द में ‘गत’ शब्द का। ‘गति’ का अर्थ है निरय आदि गतियाँ। ‘उपधि’ का अर्थ है आत्मभाव (शरीर)। ‘काल’ का अर्थ है कर्म के विपाक के योग्य काल। ‘प्रयोग’ का अर्थ है विपाक की उत्पत्ति में प्रत्यय-भूत क्रिया।

අගතිගාමිනින්ති නිබ්බානගාමිනිං. වුත්තඤ්හි ‘‘නිබ්බානඤ්චාහං, සාරිපුත්ත, පජානාමි නිබ්බානගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්ති (ම. නි. 1.153). බහූසුපි මනුස්සෙසු එකමෙව පාණං ඝාතෙන්තෙසු කාමං සබ්බෙසම්පි චෙතනා තස්සෙවෙකස්ස ජීවිතින්ද්‍රියාරම්මණා, තං පන කම්මං තෙසං නානාකාරං. තෙසු (විභ. අට්ඨ. 811) හි එකො ආදරෙන ඡන්දජාතො කරොති, එකො ‘‘එහි ත්වම්පි කරොහී’’ති පරෙහි නිප්පීළිතො කරොති, එකො සමානච්ඡන්දො විය හුත්වා අප්පටිබාහමානො විචරති. තෙසු එකො තෙනෙව කම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තති, එකො තිරච්ඡානයොනියං, එකො [Pg.315] පෙත්තිවිසයෙ. තං තථාගතො ආයූහනක්ඛණෙයෙව ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන ආයූහිතත්තා එස නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති, එස තිරච්ඡානයොනියං, එස පෙත්තිවිසයෙ’’ති ජානාති. නිරයෙ නිබ්බත්තමානම්පි ‘‘එස මහානිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති, එස උස්සදනිරයෙ’’ති ජානාති. තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තමානම්පි ‘‘එස අපාදකො භවිස්සති, එස ද්විපාදකො, එස චතුප්පදො, එස බහුප්පදො’’ති ජානාති. පෙත්තිවිසයෙ නිබ්බත්තමානම්පි ‘‘එස නිජ්ඣාමතණ්හිකො භවිස්සති, එස ඛුප්පිපාසිකො, එස පරදත්තූපජීවී’’ති ජානාති. තෙසු ච කම්මෙසු ‘‘ඉදං කම්මං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිස්සති, ඉදං අඤ්ඤෙන දින්නාය පටිසන්ධියා උපධිවෙපක්කං භවිස්සතී’’ති ජානාති.

‘अगतिगामिनी’ का अर्थ है निर्वाणगामिनी। क्योंकि कहा गया है— ‘हे सारिपुत्र! मैं निर्वाण को भी जानता हूँ और निर्वाणगामिनी प्रतिपदा (मार्ग) को भी’ (म. नि. १.१५३)। बहुत से मनुष्यों द्वारा एक ही प्राणी का घात किए जाने पर, यद्यपि उन सभी की चेतना उसी एक के जीवितिन्द्रिय को आरम्भण (विषय) बनाने वाली होती है, फिर भी उनका वह कर्म नाना प्रकार का होता है। उनमें से कोई आदर (उत्साह) के साथ छन्द-युक्त होकर करता है, कोई ‘आओ, तुम भी करो’—ऐसा दूसरों द्वारा प्रेरित किए जाने पर करता है, कोई समान छन्द वाला होकर बिना विरोध किए विचरण करता है। उनमें से कोई उसी कर्म से निरय (नरक) में उत्पन्न होता है, कोई तिर्यक्-योनि (पशु योनि) में, कोई प्रेत-विषय में। तथागत उसे कर्म के संचय के क्षण (आयुहन-क्षण) में ही जान लेते हैं कि ‘इस विधि से संचय किए जाने के कारण यह निरय में उत्पन्न होगा, यह तिर्यक्-योनि में, यह प्रेत-विषय में’। निरय में उत्पन्न होने वाले के विषय में भी जानते हैं कि ‘यह महानिरय में उत्पन्न होगा, यह उस्सद-निरय में’। तिर्यक्-योनि में उत्पन्न होने वाले के विषय में भी जानते हैं कि ‘यह पाद-रहित होगा, यह द्विपाद, यह चतुष्पाद, यह बहुपाद होगा’। प्रेत-विषय में उत्पन्न होने वाले के विषय में भी जानते हैं कि ‘यह निज्झामतण्हिक (तृष्णा से दग्ध) होगा, यह खुप्पिपासिक (भूख-प्यास से पीड़ित), यह परदत्तूपजीवी (दूसरों द्वारा दिए गए पर जीवित रहने वाला) होगा’। और उन कर्मों में भी जानते हैं कि ‘यह कर्म प्रतिसन्धि को खींचेगा, यह दूसरे द्वारा दी गई प्रतिसन्धि के लिए उपधि-विपाक (अस्तित्व का विपाक) होगा’।

තථා සකලගාමවාසිකෙසු එකතො පිණ්ඩපාතං දදමානෙසු කාමං සබ්බෙසම්පි චෙතනා පිණ්ඩපාතාරම්මණාව, තං පන කම්මං තෙසං නානාකාරං. තෙසු හි එකො ආදරෙන කරොතීති සබ්බං පුරිමසදිසං, තස්මා තෙසු කෙචි දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්ති, කෙචි මනුස්සලොකෙ. තං තථාගතො ආයූහනක්ඛණෙයෙව ජානාති. ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන ආයූහිතත්තා එස මනුස්සලොකෙ නිබ්බත්තිස්සති, එස දෙවලොකෙ. තත්ථාපි එස ඛත්තියකුලෙ, එස බ්‍රාහ්මණකුලෙ, එස වෙස්සකුලෙ, එස සුද්දකුලෙ, එස පරනිම්මිතවසවත්තීසු, එස නිම්මානරතීසු, එස තුසිතෙසු, එස යාමෙසු, එස තාවතිංසෙසු, එස චාතුමහාරාජිකෙසු, එස භුම්මදෙවෙසූ’’තිආදිනා තත්ථ තත්ථ හීනපණීතසුවණ්ණදුබ්බණ්ණඅප්පපරිවාරමහාපරිවාරතාදිභෙදං තං තං විසෙසං ආයූහනක්ඛණෙයෙව ජානාති.

उसी प्रकार, जब समस्त ग्रामवासी एक साथ मिलकर पिण्डपात (दान) देते हैं, तो यद्यपि उन सभी की चेतना पिण्डपात को ही आरम्भण बनाने वाली होती है, फिर भी उनका वह कर्म नाना प्रकार का होता है। उनमें से कोई आदर के साथ करता है—यह सब पूर्ववत् है; इसलिए उनमें से कुछ देवलोक में उत्पन्न होते हैं, कुछ मनुष्यलोक में। तथागत उसे संचय के क्षण में ही जान लेते हैं— ‘इस विधि से संचय किए जाने के कारण यह मनुष्यलोक में उत्पन्न होगा, यह देवलोक में’। वहाँ भी— ‘यह क्षत्रिय कुल में, यह ब्राह्मण कुल में, यह वैश्य कुल में, यह शूद्र कुल में; यह परनिर्मितवसवर्ती देवों में, यह निर्माणरति देवों में, यह तुषित देवों में, यह याम देवों में, यह तावतिंस देवों में, यह चातुमहाराजिक देवों में, यह भूम-देवों में’—इत्यादि रूप से वहाँ-वहाँ हीन-प्रणीत (नीच-श्रेष्ठ), सुवर्ण-दुर्वर्ण (सुन्दर-कुरूप), अल्प-परिवार और महा-परिवार आदि के भेद से उस-उस विशेषता को संचय के क्षण में ही जान लेते हैं।

තථා විපස්සනං පට්ඨපෙන්තෙසුයෙව ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන එස කිඤ්චි සල්ලක්ඛෙතුං න සක්ඛිස්සති, එස මහාභූතමත්තමෙව වවත්ථපෙස්සති, එස රූපපරිග්ගහෙයෙව ඨස්සති, එස අරූපපරිග්ගහෙයෙව, එස නාමරූපපරිග්ගහෙයෙව, එස පච්චයපරිග්ගහෙයෙව, එස ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනායමෙව, එස පඨමඵලෙයෙව, එස දුතියඵලෙයෙව, එස තතියඵලෙයෙව, එස අරහත්තං පාපුණිස්සතී’’ති ජානාති. කසිණපරිකම්මං කරොන්තෙසුපි ‘‘ඉමස්ස පරිකම්මමත්තමෙව භවිස්සති, එස නිමිත්තං උප්පාදෙස්සති, එස අප්පනං එව පාපුණිස්සති, එස ඣානං පාදකං කත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිස්සතී’’ති ජානාති. තෙනාහ ‘‘ඉමස්ස චෙතනා’’තිආදි.

उसी प्रकार, विपश्यना का आरम्भ करते समय ही (तथागत जानते हैं)— ‘इस विधि से यह कुछ भी लक्षित (पहचान) नहीं कर सकेगा, यह केवल महाभूतों का ही व्यवस्थान (निश्चय) करेगा, यह रूप-परिग्रह पर ही रुक जाएगा, यह अरूप-परिग्रह पर, यह नाम-रूप-परिग्रह पर, यह प्रत्यय-परिग्रह पर, यह लक्षणों को आरम्भण बनाने वाली विपश्यना पर ही, यह प्रथम फल पर ही, यह द्वितीय फल पर ही, यह तृतीय फल पर ही, यह अर्हत्त्व को प्राप्त करेगा’। कसिण-परिकर्म करते हुओं के विषय में भी जानते हैं— ‘इसका केवल परिकर्म ही होगा, यह निमित्त उत्पन्न करेगा, यह अर्पणा (समाधि) को ही प्राप्त करेगा, यह ध्यान को पादक (आधार) बनाकर विपश्यना आरम्भ कर अर्हत्त्व ग्रहण करेगा’। इसीलिए कहा— ‘इसकी चेतना’ आदि।

කාමනතො [Pg.316] කාමෙතබ්බතො කාමප්පටිසංයුත්තතො ච ධාතු කාමධාතු. ආදි-සද්දෙන බ්‍යාපාදධාතුරූපධාතුආදීනං සඞ්ගහො. විලක්ඛණතායාති විසදිසසභාවතාය. ඛන්ධායතනධාතුලොකන්ති අනෙකධාතුං නානාධාතුං ඛන්ධලොකං ආයතනලොකං ධාතුලොකං යථාභූතං පජානාතීති යොජනා. ‘‘අයං රූපක්ඛන්ධො නාම…පෙ… අයං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාම. තෙසුපි එකවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකාදසවිධෙන රූපක්ඛන්ධො. එකවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො. එකවිධෙන සඤ්ඤාක්ඛන්ධො…පෙ… සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති එවං තාව ඛන්ධලොකස්ස, ‘‘ඉදං චක්ඛායතනං නාම…පෙ… ඉදං ධම්මායතනං නාම. තත්ථ දසායතනා කාමාවචරා, ද්වෙ චාතුභූමකා’’තිආදිනා ආයතනලොකස්ස, ‘‘අයං චක්ඛුධාතු නාම…පෙ… අයං මනොවිඤ්ඤාණධාතු නාම. තත්ථ සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, ද්වෙ චාතුභූමකා’’තිආදිනා ධාතුලොකස්ස අනෙකසභාවං නානාසභාවඤ්ච පජානාති. න කෙවලං උපාදින්නසඞ්ඛාරලොකස්සෙව, අථ ඛො අනුපාදින්නකසඞ්ඛාරලොකස්සපි ‘‘ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තා ඉමස්ස රුක්ඛස්ස ඛන්ධො සෙතො, ඉමස්ස කාළො, ඉමස්ස මට්ඨො, ඉමස්ස සකණ්ටකො, ඉමස්ස බහලත්තචො, ඉමස්ස තනුත්තචො, ඉමස්ස පත්තං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන එවරූපං, ඉමස්ස පුප්ඵං නීලං පීතං ලොහිතං ඔදාතං සුගන්ධං දුග්ගන්ධං, ඉමස්ස ඵලං ඛුද්දකං මහන්තං දීඝං වට්ටං සුසණ්ඨානං දුස්සණ්ඨානං මට්ඨං ඵරුසං සුගන්ධං දුග්ගන්ධං මධුරං තිත්තකං කටුකං අම්බිලං කසාවං, ඉමස්ස කණ්ටකො තිඛිණො කුණ්ඨො උජුකො කුටිලො තම්බො කාළො ඔදාතො හොතී’’තිආදිනා පජානාති. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං එව හි එතං බලං, න අඤ්ඤෙසං.

कामना करने के कारण, कामना करने योग्य होने के कारण और काम से संबंधित होने के कारण 'कामधातु' है। 'आदि' शब्द से व्यापादधातु, रूपधातु आदि का संग्रह होता है। 'विलक्षणता' का अर्थ है विसदृश स्वभाव वाला होना। 'स्कन्ध-आयतन-धातु-लोक' का अर्थ है कि वह अनेक धातुओं, नाना धातुओं, स्कन्ध-लोक, आयतन-लोक और धातु-लोक को यथार्थ रूप में जानता है - यह योजना है। 'यह रूपस्कन्ध है... यह विज्ञानस्कन्ध है। उनमें भी एक प्रकार से रूपस्कन्ध है, ग्यारह प्रकार से रूपस्कन्ध है। एक प्रकार से वेदनास्कन्ध है, बहुप्रकार से वेदनास्कन्ध है। एक प्रकार से संज्ञास्कन्ध... संस्कारस्कन्ध... विज्ञानस्कन्ध है, बहुप्रकार से विज्ञानस्कन्ध है' - इस प्रकार पहले स्कन्ध-लोक को, 'यह चक्षु-आयतन है... यह धर्म-आयतन है। वहाँ दस आयतन कामावचर हैं, दो चतुर्भूमक हैं' आदि के द्वारा आयतन-लोक को, 'यह चक्षु-धातु है... यह मनोविज्ञान-धातु है। वहाँ सोलह धातुएँ कामावचर हैं, दो चतुर्भूमक हैं' आदि के द्वारा धातु-लोक के अनेक स्वभाव और नाना स्वभाव को जानता है। न केवल उपादिन्न (चेतन) संस्कार लोक को, बल्कि अनुपादिन्न (अचेतन) संस्कार लोक को भी - 'इस धातु की अधिकता के कारण इस वृक्ष का तना सफेद है, इसका काला है, इसका चिकना है, इसका काँटेदार है, इसकी छाल मोटी है, इसकी छाल पतली है, इसका पत्ता वर्ण और संस्थान आदि के कारण इस प्रकार का है, इसका फूल नीला, पीला, लाल, सफेद, सुगन्धित, दुर्गन्धित है, इसका फल छोटा, बड़ा, लम्बा, गोल, सुगठित, बेडौल, चिकना, खुरदरा, सुगन्धित, दुर्गन्धित, मीठा, कड़वा, तीखा, खट्टा, कसैला है, इसका काँटा तीखा, कुंठित, सीधा, टेढ़ा, ताँबे जैसा, काला, सफेद होता है' आदि के द्वारा जानता है। यह केवल सर्वज्ञ बुद्धों का ही बल है, दूसरों का नहीं।

නානාධිමුත්තිකතන්ති නානජ්ඣාසයතං. අධිමුත්ති නාම අජ්ඣාසයධාතු අජ්ඣාසයසභාවො. සො පන හීනපණීතතාසාමඤ්ඤෙන පාළියං ද්විධාව වුත්තොපි හීනපණීතාදිභෙදෙන අනෙකවිධොති ආහ ‘‘හීනාදීහි අධිමුත්තීහි නානාධිමුත්තිකභාව’’න්ති. තත්ථ යෙ යෙ සත්තා යංයංඅධිමුත්තිකා, තෙ තෙ තංතදධිමුත්තිකෙ එව සෙවන්ති භජන්ති පයිරුපාසන්ති ධාතුසභාගතො. යථා ගූථාදීනං ධාතූනං සභාවො එසො, යං ගූථාදීහි එව සංසන්දන්ති සමෙන්ති, එවං හීනජ්ඣාසයා දුස්සීලාදීහෙව සංසන්දන්ති සමෙන්ති, සම්පන්නසීලාදයො ච සම්පන්නසීලාදීහෙව. තං නෙසං නානාධිමුත්තිකතං භගවා යථාභූතං පජානාතීති.

'नानाधिमुक्तिकता' का अर्थ है नाना प्रकार के आशय (रुचि)। 'अधिमुक्ति' का अर्थ है आशय-धातु या आशय-स्वभाव। यद्यपि पालि में हीन और प्रणीत (उत्कृष्ट) की समानता के आधार पर वह दो प्रकार की ही कही गई है, फिर भी हीन-प्रणीत आदि के भेद से वह अनेक प्रकार की है, इसलिए कहा गया है - 'हीन आदि अधिमुक्तियों के कारण नानाधिमुक्तिक भाव'। वहाँ जो-जो प्राणी जिस-जिस अधिमुक्ति वाले होते हैं, वे धातु की समानता के कारण उसी-उसी अधिमुक्ति वालों की ही सेवा करते हैं, उन्हीं के साथ रहते हैं और उन्हीं की उपासना करते हैं। जैसे विष्ठा आदि धातुओं का यह स्वभाव है कि वे विष्ठा आदि के साथ ही मिलती और समान होती हैं, वैसे ही हीन आशय वाले दुःशील आदि के साथ ही मिलते और समान होते हैं, और शील-सम्पन्न आदि शील-सम्पन्न आदि के साथ ही। उनकी उस नानाधिमुक्तिकता को भगवान यथार्थ रूप में जानते हैं।

වුද්ධිං [Pg.317] හානිඤ්චාති පච්චයවිසෙසෙන සාමත්ථියතො අධිකතං අනධිකතඤ්ච. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණනිද්දෙසෙ (විභ. 814; පටි. ම. 113) ‘‘ආසයං ජානාති, අනුසයං ජානාතී’’ති ආසයාදිජානනං කස්මා නිද්දිට්ඨන්ති? ආසයජානනාදිනා යෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි පරොපරෙහි සත්තා කල්‍යාණපාපාසයාදිකා හොන්ති, තෙසං ජානනස්ස විභාවනතො. එවඤ්ච කත්වා ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තආසයානුසයඤාණානං විසුං අසාධාරණතා, ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තනානාධිමුත්තිකතාඤාණානං විසුං බලවතා ච සිද්ධා හොති. තත්ථ ආසයන්ති යත්ථ සත්තා නිවසන්ති, තං තෙසං නිවාසට්ඨානං, දිට්ඨිගතං වා යථාභූතඤාණං වා ආසයො, අනුසයො අප්පහීනභාවෙන ථාමගතො කිලෙසො. තං පන භගවා සත්තානං ආසයං ජානන්තො තෙසං තෙසං දිට්ඨිගතානං විපස්සනාමග්ගඤාණානඤ්ච අප්පවත්තික්ඛණෙපි ජානාති. වුත්තඤ්හෙතං –

'वृद्धि और हानि' का अर्थ है प्रत्यय विशेष की सामर्थ्य से अधिकता और अनधिकता। इन्द्रियपरोपरियत्त ज्ञान के निर्देश में (विभंग ८१४; प्रतिसंभिदामग्ग १.११३) 'आशय को जानता है, अनुशय को जानता है' - इस प्रकार आशय आदि का जानना क्यों निर्दिष्ट किया गया है? क्योंकि आशय-ज्ञान आदि के द्वारा जिन श्रेष्ठ और निम्न इन्द्रियों से प्राणी कल्याणकारी या पापमय आशय वाले होते हैं, उनके ज्ञान को स्पष्ट करने के लिए। ऐसा करने से इन्द्रियपरोपरियत्त और आशय-अनुशय ज्ञानों की अलग-अलग असाधारणता, तथा इन्द्रियपरोपरियत्त और नानाधिमुक्तिकता ज्ञानों की अलग-अलग प्रबलता सिद्ध होती है। वहाँ 'आशय' का अर्थ है जहाँ प्राणी निवास करते हैं, वह उनका निवास स्थान; अथवा दृष्टिगत या यथाभूत ज्ञान ही आशय है। 'अनुशय' वह क्लेश है जो प्रहीण न होने के कारण जड़ जमा चुका है। भगवान प्राणियों के उस आशय को जानते हुए, उन-उन दृष्टिगतों और विपश्यना-मार्ग-ज्ञानों के अप्रवृत्त होने के क्षण में भी जानते हैं। जैसा कि कहा गया है -

‘‘කාමං සෙවන්තංයෙව භගවා ජානාති – ‘අයං පුග්ගලො කාමගරුකො කාමාසයො කාමාධිමුත්තො’ති. කාමං සෙවන්තංයෙව ජානාති – ‘අයං පුග්ගලො නෙක්ඛම්මගරුකො නෙක්ඛම්මාසයො නෙක්ඛම්මාධිමුත්තො’ති. නෙක්ඛම්මං සෙවන්තංයෙව ජානාති. බ්‍යාපාදං, අබ්‍යාපාදං, ථිනමිද්ධං, ආලොකසඤ්ඤං සෙවන්තංයෙව ජානාති – ‘අයං පුග්ගලො ථිනමිද්ධගරුකො ථිනමිද්ධාසයො ථිනමිද්ධාධිමුත්තො’’’ති (පටි. ම. 1.113).

'काम का सेवन करने वाले को ही भगवान जानते हैं - यह पुद्गल काम-प्रधान है, काम-आशय वाला है, काम-अधिमुक्त है। काम का सेवन करने वाले को ही जानते हैं - यह पुद्गल नैष्क्रम्य-प्रधान है, नैष्क्रम्य-आशय वाला है, नैष्क्रम्य-अधिमुक्त है। नैष्क्रम्य का सेवन करने वाले को ही जानते हैं। व्यापाद, अव्यापाद, स्त्यान-मिद्ध, आलोक-संज्ञा का सेवन करने वाले को ही जानते हैं - यह पुद्गल स्त्यान-मिद्ध-प्रधान है, स्त्यान-मिद्ध-आशय वाला है, स्त्यान-मिद्ध-अधिमुक्त है' (प्रतिसंभिदामग्ग १.११३)।

පඨමාදීනං චතුන්නං ඣානානන්ති රූපාවචරානං පඨමාදීනං පච්චනීකජ්ඣාපනට්ඨෙන ආරම්මණූපනිජ්ඣාපනට්ඨෙන ච ඣානානං. චතුක්කනයෙන හෙතං වුත්තං. අට්ඨන්නං විමොක්ඛානන්ති එත්ථ පටිපාටියා සත්ත අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ පච්චනීකධම්මෙහි විමුච්චනතො ආරම්මණෙ ච අධිමුච්චනතො විමොක්ඛා නාම. අට්ඨමො පන සබ්බසො සඤ්ඤාවෙදයිතෙහි විමුත්තත්තා අපගමවිමොක්ඛො නාම. චතුක්කනයපඤ්චකනයෙසු පඨමජ්ඣානසමාධි සවිතක්කසවිචාරො නාම. පඤ්චකනයෙ දුතියජ්ඣානසමාධි අවිතක්කවිචාරමත්තො. නයද්වයෙපි උපරි තීසු ඣානෙසු සමාධි අවිතක්කඅවිචාරො. සමාපත්තීසු පටිපාටියා අට්ඨන්නං සමාධීතිපි නාමං, සමාපත්තීතිපි චිත්තෙකග්ගතාසබ්භාවතො, නිරොධසමාපත්තියා තදභාවතො න සමාධීති නාමං. හානභාගියධම්මන්ති අප්පගුණෙහි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨිතස්ස සඤ්ඤාමනසිකාරානං කාමාදිඅනුපක්ඛන්දනං. විසෙසභාගියධම්මන්ති පගුණෙහි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨිතස්ස සඤ්ඤාමනසිකාරානං [Pg.318] දුතියජ්ඣානාදිපක්ඛන්දනං. ඉති සඤ්ඤාමනසිකාරානං කාමාදිදුතියජ්ඣානාදිපක්ඛන්දනානි හානභාගියවිසෙසභාගියා ධම්මාති දස්සිතානි. තෙහි පන ඣානානං තංසභාවතා ච ධම්මසද්දෙන වුත්තා. තස්මාති වුත්තමෙවත්ථං හෙතුභාවෙන පච්චාමසති. වොදානන්ති පගුණතාසඞ්ඛාතං වොදානං. තඤ්හි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨහිත්වා දුතියජ්ඣානාදිඅධිගමස්ස පච්චයත්තා ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. කෙචි පන ‘‘නිරොධතො ඵලසමාපත්තියා වුට්ඨානන්ති පාළි නත්ථී’’ති වදන්ති. තෙ ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ඵලසමාපත්තියා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති ඉමාය පාළියා (පට්ඨා. 1.1.417) පටිසෙධෙතබ්බා. යො සමාපත්තිලාභී සමානො එව ‘‘න ලාභීම්හී’’ති, කම්මට්ඨානං සමානං එව ‘‘න කම්මට්ඨාන’’න්ති සඤ්ඤී හොති, සො සම්පත්තිංයෙව සමානං ‘‘විපත්තී’’ති පච්චෙතීති වෙදිතබ්බො.

प्रथम आदि चार ध्यानों का अर्थ है—रूपलोक के प्रथम आदि ध्यानों का, जो प्रत्यनीक (विपक्षी धर्मों) को जलाने के अर्थ में और आलम्बन के सूक्ष्म चिन्तन (उपनिध्यान) के अर्थ में 'ध्यान' कहलाते हैं। यह चतुष्क-नय (चार के क्रम) से कहा गया है। आठ विमोक्षों का अर्थ है—यहाँ क्रम से सात (विमोक्ष) अर्पणा के क्षणों में प्रत्यनीक धर्मों से मुक्त होने के कारण और आलम्बन में अधिमुक्त (दृढ़ता से स्थित) होने के कारण 'विमोक्ष' कहलाते हैं। किन्तु आठवाँ (विमोक्ष) पूरी तरह से संज्ञा और वेदयित (अनुभव) से मुक्त होने के कारण 'अपगम-विमोक्ष' कहलाता है। चतुष्क-नय और पञ्चक-नय में प्रथम ध्यान समाधि 'सवितर्क-सविचार' कहलाती है। पञ्चक-नय में द्वितीय ध्यान समाधि 'अवितर्क-विचारमात्र' है। दोनों नयों में ऊपर के तीन ध्यानों में समाधि 'अवितर्क-अविचार' है। समापत्तियों में क्रम से आठों को 'समाधि' भी कहा जाता है और 'समापत्ति' भी, क्योंकि उनमें चित्त की एकाग्रता विद्यमान होती है; किन्तु निरोध-समापत्ति में उसका (चित्त की एकाग्रता का) अभाव होने के कारण उसे 'समाधि' नहीं कहा जाता। हानभागीय धर्म का अर्थ है—अकुशल (अपूर्ण) प्रथम ध्यान आदि से व्युत्थित (बाहर निकले हुए) व्यक्ति की संज्ञा और मनसिकार का काम आदि (नीचे के स्तरों) में पुनः गिर जाना। विशेषभागीय धर्म का अर्थ है—कुशल (पूर्ण) प्रथम ध्यान आदि से व्युत्थित व्यक्ति की संज्ञा और मनसिकार का द्वितीय ध्यान आदि (ऊपर के स्तरों) में प्रवेश करना। इस प्रकार संज्ञा और मनसिकार का काम आदि में गिरना और द्वितीय ध्यान आदि में प्रवेश करना क्रमशः हानभागीय और विशेषभागीय धर्म के रूप में दिखाए गए हैं। उन ध्यानों की वह स्वभावता 'धम्म' शब्द से कही गई है। 'तस्मा' (इसलिए) पद कहे गए अर्थ को ही हेतु के रूप में संकेतित करता है। 'वोदान' का अर्थ है—कुशलता (निपुणता) संज्ञक शुद्धि। क्योंकि वह प्रथम ध्यान आदि से व्युत्थित होकर द्वितीय ध्यान आदि की प्राप्ति का प्रत्यय (कारण) होने से 'व्युत्थान' कहा गया है। किन्तु कुछ लोग कहते हैं कि 'निरोध से फल-समापत्ति का व्युत्थान होता है'—ऐसी पालि (पाठ) नहीं है। उनका इस पालि वचन से निषेध किया जाना चाहिए—'निरोध से व्युत्थित होने वाले के लिए नैवसंज्ञानासंज्ञायतन फल-समापत्ति का अनन्तर-प्रत्यय से प्रत्यय होता है' (पट्ठान १.१.४१७)। जो समापत्ति का लाभ प्राप्त होने पर भी 'मैं लाभ प्राप्त नहीं हूँ' ऐसा समझता है, और कर्मस्थान होने पर भी 'यह कर्मस्थान नहीं है' ऐसी संज्ञा वाला होता है, वह 'सम्पत्ति' को ही 'विपत्ति' मानता है—ऐसा समझना चाहिए।

න තථා දට්ඨබ්බන්ති යථා පරවාදිනා වුත්තං, තථා න දට්ඨබ්බං. සකසකකිච්චමෙව ජානාතීති ඨානාට්ඨානජානනාදිසකසකමෙව කිච්චං කාතුං ජානාති, යථාසකමෙව විසයං පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. තම්පීති තෙහි දසබලඤාණෙහි ජානිතබ්බම්පි. කම්මවිපාකන්තරමෙවාති කම්මන්තරස්ස විපාකන්තරමෙව ජානාති. චෙතනාචෙතනාසම්පයුත්තධම්මෙ නිරයාදිනිබ්බානගාමිනිප්පටිපදාභූතෙ කම්මන්ති ගහෙත්වා ආහ ‘‘කම්මපරිච්ඡෙදමෙවා’’ති. ධාතුනානත්තඤ්ච ධාතුනානත්තකාරණඤ්ච ධාතුනානත්තකාරණන්ති එකදෙසසරූපෙකසෙසො දට්ඨබ්බො. තඤ්හි ඤාණං තදුභයම්පි ජානාති. ‘‘ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තා’’තිආදිනා (විභ. අට්ඨ. 812) තථා චෙව සංවණ්ණිතං. සච්චපරිච්ඡෙදමෙවාති පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන සච්චානං පරිච්ඡින්නමෙව. අප්පෙතුං න සක්කොති අට්ඨමනවමබලානි විය තංසදිසං, ඉද්ධිවිධඤාණමිව විකුබ්බිතුං. එතෙනස්ස බලසදිසතඤ්ච නිවාරෙති. ඣානාදිඤාණං විය වා අප්පෙතුං විකුබ්බිතුඤ්ච. යදිපි හි ඣානාදිපච්චවෙක්ඛණඤාණං සත්තමබලන්ති තස්ස සවිතක්කසවිචාරතා වුත්තා, තථාපි ඣානාදීහි විනා පච්චවෙක්ඛණා නත්ථීති ඣානාදිසහගතං ඤාණං තදන්තොගධං කත්වා එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ඣානාදිකිච්චං විය න සබ්බං බලකිච්චං කාතුං සක්කොතීති දස්සෙතුං ‘‘ඣානං හුත්වා අප්පෙතුං, ඉද්ධි හුත්වා විකුබ්බිතුඤ්ච න සක්කොතී’’ති වුත්තං, න පන කස්සචි බලස්ස ඣානඉද්ධිභාවතොති දට්ඨබ්බං.

'वैसा नहीं देखना चाहिए' का अर्थ है—जैसा परवादी (दूसरे मत वाले) ने कहा है, वैसा नहीं देखना चाहिए। 'अपने-अपने कार्य को ही जानता है' का अर्थ है—स्थानास्थान (उचित-अनुचित) जानने आदि अपने-अपने कार्य को करना जानता है, अर्थात् अपने-अपने विषय का भेदन (साक्षात्कार) करता है। 'उसे भी' का अर्थ है—उन दस बल-ज्ञानों द्वारा जानने योग्य को भी। 'कर्म-विपाक के अन्तर को ही' का अर्थ है—कर्म के अन्तर और विपाक के अन्तर को ही जानता है। चेतना और चेतना-सम्प्रयुक्त धर्मों को, जो नरक आदि से लेकर निर्वाणगामी प्रतिपदा (मार्ग) स्वरूप हैं, 'कर्म' के रूप में ग्रहण करके कहा—'कर्म के परिच्छेद को ही'। धातु-नानत्व (धातुओं की विविधता) और धातु-नानत्व के कारण को 'धातु-नानत्व-कारण' के रूप में एकदेश-सरूप-एकशेष (समास) समझना चाहिए। क्योंकि वह ज्ञान उन दोनों को ही जानता है। 'इस अमुक धातु की प्रधानता के कारण' इत्यादि (विभङ्ग अट्ठकथा ८१२) के द्वारा वैसा ही वर्णन किया गया है। 'सत्य के परिच्छेद को ही' का अर्थ है—परिज्ञा-अभिसमय आदि के वश से सत्यों का परिच्छिन्न (निश्चित) ज्ञान ही। वह (सर्वज्ञता ज्ञान) आठवें और नौवें बल के समान अर्पणा करने में समर्थ नहीं है, और ऋद्धिविध-ज्ञान के समान विकुर्वण (चमत्कार) करने में समर्थ नहीं है। इससे उसकी (सर्वज्ञता ज्ञान की) बल-सदृशता का निषेध करता है। अथवा ध्यान आदि ज्ञान के समान अर्पणा करने और विकुर्वण करने में (असमर्थ है)। यद्यपि ध्यान आदि का प्रत्यवेक्षण-ज्ञान सातवाँ बल है और उसे सवितर्क-सविचार कहा गया है, तथापि ध्यान आदि के बिना प्रत्यवेक्षण नहीं होता, इसलिए ध्यान आदि के साथ रहने वाले ज्ञान को उसमें समाहित करके ऐसा कहा गया है—ऐसा समझना चाहिए। अथवा, सर्वज्ञता ज्ञान ध्यान आदि के कार्य के समान सभी बल-कार्यों को करने में समर्थ नहीं है—यह दिखाने के लिए कहा गया है कि 'वह ध्यान होकर अर्पणा करने में और ऋद्धि होकर विकुर्वण करने में समर्थ नहीं है'; किन्तु इसे किसी बल के ध्यान-ऋद्धि स्वरूप होने के रूप में नहीं देखना चाहिए।

එවං [Pg.319] කිච්චවිසෙසවසෙනපි දසබලඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණවිසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි විතක්කත්තිකභූමන්තරවසෙනපි තං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. පටිපාටියාතිආදිතො පට්ඨාය පටිපාටියා.

इस प्रकार कार्य-विशेष के वश से भी दस बल-ज्ञान और सर्वज्ञता-ज्ञान के विशेष (भेद) को दिखाकर, अब वितर्क-त्रिक और भूमि-अन्तर के वश से उसे दिखाने के लिए 'अपि च' (और भी) आदि कहा गया है। 'प्रतिपाटी' (क्रम) का अर्थ है—आदि से लेकर क्रमपूर्वक।

අනුපදවණ්ණනං ඤත්වා වෙදිතබ්බානීති සම්බන්ධො. කිලෙසාවරණං නියතමිච්ඡාදිට්ඨි. කිලෙසාවරණස්ස අභාවො ආසවක්ඛයඤාණාධිගමස්ස ඨානං, තබ්භාවො අට්ඨානං. අනධිගමස්ස පන තදුභයම්පි යථාක්කමං අට්ඨානං ඨානඤ්චාති තත්ථ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘ලොකිය…පෙ… දස්සනතො චා’’ති ආහ. තත්ථ ලොකියසම්මාදිට්ඨියා ඨිති ආසවක්ඛයාධිගමස්ස ඨානං කිලෙසාවරණාභාවස්ස කාරණත්තා. සා හි තස්මිං සති න හොති, අසති ච හොති. එතෙන තස්සා අට්ඨිතියා තස්ස අට්ඨානතා වුත්තා එව. නෙසං වෙනෙය්‍යසත්තානං. ධාතුවෙමත්තදස්සනතොති කාමධාතුආදීනං පවත්තිභෙදදස්සනතො, යදග්ගෙන ධාතුවෙමත්තං ජානාති, තදග්ගෙන චරියාදිවිසෙසම්පි ජානාති. ධාතුවෙමත්තදස්සනතොති වා ධම්මධාතුවෙමත්තදස්සනතො. සබ්බාපි හි චරියා ධම්මධාතුපරියාපන්නා එවාති. පයොගං අනාදියිත්වාපි සන්තතිමහාමත්තාදීනං විය. දිබ්බචක්ඛානුභාවතො පත්තබ්බෙනාති එත්ථ දිබ්බචක්ඛුනා පරස්ස හදයවත්ථුසන්නිස්සයලොහිතවණ්ණදස්සනමුඛෙන තදා පවත්තමානචිත්තජානනත්ථං පරිකම්මකරණං නාම සාවකානං, තඤ්ච ඛො ආදිකම්මිකානං, යතො දිබ්බචක්ඛුආනුභාවතො චෙතොපරියඤාණස්ස පත්තබ්බතා සියා. බුද්ධානං පන යදිපි ආසවක්ඛයඤාණාධිගමතො පගෙව දිබ්බචක්ඛුඤාණාධිගමො, තථාපි තථාපරිකම්මකරණං නත්ථි විජ්ජාත්තයසිද්ධියා සිජ්ඣනතො. සෙසාභිඤ්ඤාත්තයෙ චෙතොපරියඤාණං දිබ්බචක්ඛුඤාණාධිගමෙන පත්තන්ති ච වත්තබ්බතං ලභතීති තථා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

अनुपदवर्णन को जानकर समझना चाहिए - यह सम्बन्ध है। क्लेशावरण नियत मिथ्यादृष्टि है। क्लेशावरण का अभाव आस्रवक्षय ज्ञान की प्राप्ति का स्थान (अवसर) है, उसका होना अस्थान (अनवसर) है। अप्राप्ति के लिए वे दोनों क्रमशः अस्थान और स्थान हैं - वहाँ कारण दिखाते हुए 'लोकिय...पे... दस्सना च' कहा। वहाँ लौकिक सम्यग्दृष्टि की स्थिति आस्रवक्षय की प्राप्ति का स्थान है क्योंकि वह क्लेशावरण के अभाव का कारण है। वह (सम्यग्दृष्टि) उसके होने पर नहीं होती, और न होने पर होती है। इससे उसकी अस्थिति से उसकी अस्थानता कही ही गई है। उन विनेय सत्त्वों के। धातु-वैमत्य दर्शन से - कामधातु आदि की प्रवृत्ति के भेद के दर्शन से, जिस सीमा तक धातु-वैमत्य को जानता है, उस सीमा तक चर्या आदि के विशेष को भी जानता है। अथवा धातु-वैमत्य दर्शन से - धर्मधातु के वैमत्य के दर्शन से। क्योंकि सभी चर्याएँ धर्मधातु के अन्तर्गत ही हैं। प्रयोग न करते हुए भी जैसे सन्तति महामात्र आदि के समान। दिव्यचक्षु के प्रभाव से प्राप्त होने योग्य - यहाँ दिव्यचक्षु के द्वारा दूसरे के हृदय-वस्तु के आश्रित रक्त के वर्ण के दर्शन के मुख से उस समय प्रवर्तमान चित्त को जानने के लिए परिकर्म करना श्रावकों का काम है, और वह भी आदिकर्मिकों (आरम्भ करने वालों) का, जिससे दिव्यचक्षु के प्रभाव से चेतोपरिय ज्ञान की प्राप्ति हो सके। बुद्धों के लिए यद्यपि आस्रवक्षय ज्ञान की प्राप्ति से पहले ही दिव्यचक्षु ज्ञान की प्राप्ति होती है, फिर भी वैसा परिकर्म करना नहीं होता क्योंकि तीन विद्याओं की सिद्धि से ही वह सिद्ध हो जाता है। शेष तीन अभिज्ञाओं में चेतोपरिय ज्ञान दिव्यचक्षु ज्ञान की प्राप्ति से प्राप्त होता है - ऐसा कहना उचित है, ऐसा समझना चाहिए।

සීහනාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सिंहनाद सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2-4. අධිවුත්තිපදසුත්තාදිවණ්ණනා

२-४. अधिवुत्तिपद सुत्त आदि की व्याख्या।

22-24. දුතියෙ අධිවචනපදානන්ති පඤ්ඤත්තිපදානං. දාසාදීසු සිරිවඩ්ඪකාදිසද්දා විය වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තියා අධිවචනං පඤ්ඤත්ති. අථ වා අධිසද්දො උපරිභාගෙ. වුච්චතීති වචනං, උපරි වචනං අධිවචනං, උපාදාභූතරූපාදීනං [Pg.320] උපරි පඤ්ඤපියමානා උපාදාපඤ්ඤත්තීති අත්ථො, තස්මා පඤ්ඤත්තිදීපකපදානීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. තස්ස පදානි පදට්ඨානානි අධිවචනපදානි. තෙනාහ ‘‘තෙසං යෙ’’තිආදි. තෙසන්ති අධිවචනානං. යෙති ඛන්ධාදයො. අධිවුත්තිතාය අධිවුත්තියොති දිට්ඨියො වුච්චන්ති. අධිකඤ්හි සභාවධම්මෙසු සස්සතාදිං, පකතිආදිං, ද්‍රබ්‍යාදිං, ජීවාදිං, කායාදිඤ්ච, අභූතං අත්ථං අජ්ඣාරොපෙත්වා දිට්ඨියො පවත්තන්තීති. තෙනාහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. තතියචතුත්ථානි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි.

२२-२४. दूसरे में 'अधिवचनपदानि' का अर्थ है प्रज्ञप्ति पद। जैसे दासों आदि में श्रीवर्द्धक आदि शब्द केवल नाम मात्र के अधिकार से प्रवृत्त होते हैं, वैसे ही 'अधिवचन' प्रज्ञप्ति है। अथवा 'अधि' शब्द 'ऊपर' के अर्थ में है। कहा जाता है इसलिए 'वचन', ऊपर का वचन 'अधिवचन' है; उपादान-भूत रूप आदि के ऊपर प्रज्ञप्त की जाने वाली 'उपादान-प्रज्ञप्ति' यह अर्थ है, इसलिए प्रज्ञप्ति को प्रकाशित करने वाले पद - यह अर्थ समझना चाहिए। उसके पद (आधार) 'अधिवचनपद' हैं। इसीलिए कहा - 'तेसं ये' आदि। 'तेसं' अर्थात् अधिवचनों के। 'ये' अर्थात् स्कन्ध आदि। 'अधिवुत्ति' होने के कारण 'अधिवुत्तियो' दृष्टियों को कहा जाता है। क्योंकि स्वभाव धर्मों में शाश्वत आदि, प्रकृति आदि, द्रव्य आदि, जीव आदि और काय आदि जैसे असत्य अर्थों का आरोप करके दृष्टियाँ प्रवृत्त होती हैं। इसीलिए कहा - 'अथ वा' आदि। तीसरा और चौथा सुविज्ञेय (आसानी से समझने योग्य) हैं।

අධිවුත්තිපදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अधिवुत्तिपद सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

5. කසිණසුත්තවණ්ණනා

५. कसिण सुत्त की व्याख्या।

25. පඤ්චමෙ සකලට්ඨෙනාති නිස්සෙසට්ඨෙන. අනවසෙසඵරණවසෙන චෙත්ථ සකලට්ඨො වෙදිතබ්බො, අසුභනිමිත්තාදීසු විය එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනවසෙසතො ගහෙතබ්බට්ඨෙනාති අත්ථො. තදාරම්මණානං ධම්මානන්ති තං කසිණං ආරබ්භ පවත්තනකධම්මානං. ඛෙත්තට්ඨෙනාති උප්පත්තිට්ඨානට්ඨෙන. අධිට්ඨානට්ඨෙනාති පවත්තිට්ඨානභාවෙන. යථා ඛෙත්තං සස්සානං උප්පත්තිට්ඨානං වඩ්ඪනට්ඨානඤ්ච, එවමෙව තං ත ඣානං සම්පයුත්තධම්මානන්ති. යොගිනො වා සුඛවිසෙසානං කාරණභාවෙන. පරිච්ඡින්දිත්වාති ඉදං ‘‘උද්ධං අධො තිරිය’’න්ති එත්ථාපි යොජෙතබ්බං. පරිච්ඡින්දිත්වා එව හි සබ්බත්ථ කසිණං වඩ්ඪෙතබ්බං. තෙන තෙන වා කාරණෙනාති තෙන තෙන උපරිආදීසු කසිණවඩ්ඪනකාරණෙන. යථා කින්ති ආහ ‘‘ආලොකමිව රූපදස්සනකාමො’’ති. යථා දිබ්බචක්ඛුනා උද්ධං චෙ රූපං දට්ඨුකාමො, උද්ධං ආලොකං පසාරෙති. අධො චෙ, අධො. සමන්තතො චෙ රූපං දට්ඨුකාමො, සමන්තතො ආලොකං පසාරෙති, එවං සබ්බකසිණන්ති අත්ථො. එකස්සාති පථවීකසිණාදීසු එකෙකස්ස. අඤ්ඤභාවානුපගමනත්ථන්ති අඤ්ඤකසිණභාවානුපගමනදීපනත්ථං, අඤ්ඤස්ස වා කසිණභාවානුපගමනදීපනත්ථං. න හි අඤ්ඤෙන පසාරිතකසිණං තතො අඤ්ඤෙන පසාරිතකසිණභාවං උපගච්ඡති, එවම්පි නෙසං අඤ්ඤකසිණසම්භෙදාභාවො වෙදිතබ්බො. න අඤ්ඤං පථවීආදි. න හි උදකෙන ඨිතට්ඨානෙ සසම්භාරපථවී අත්ථි. අඤ්ඤකසිණසම්භෙදොති ආපොකසිණාදිනා සඞ්කරො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සෙසකසිණෙසු.

२५. पाँचवें में 'सकलट्ठेन' का अर्थ है निःशेष अर्थ से। यहाँ बिना किसी अवशेष के व्याप्त होने के कारण 'सकल' अर्थ समझना चाहिए, जैसे अशुभ निमित्त आदि में एक देश में न रहकर पूर्ण रूप से ग्रहण करने योग्य होने के कारण। 'तदारम्मणानं धम्मानं' का अर्थ है उस कसिण को आरम्भ कर (आलम्बन बना कर) प्रवृत्त होने वाले धर्मों का। 'खेत्तट्ठेन' का अर्थ है उत्पत्ति स्थान के अर्थ में। 'अधिट्ठानट्ठेन' का अर्थ है प्रवृत्ति स्थान होने के कारण। जैसे खेत फसलों का उत्पत्ति स्थान और वृद्धि का स्थान है, वैसे ही वह-वह ध्यान सम्प्रयुक्त धर्मों का है। अथवा योगियों के लिए सुख-विशेषों का कारण होने से। 'परिच्छिन्दित्वा' (परिच्छिन्न करके) - इसे 'ऊपर, नीचे, तिरछा' यहाँ भी जोड़ना चाहिए। परिच्छिन्न करके ही सर्वत्र कसिण को बढ़ाना चाहिए। 'तेन तेन वा कारणेन' अर्थात् उस-उस ऊपर आदि में कसिण बढ़ाने के कारण से। 'यथा किं' (जैसे क्या) - इसके लिए कहा 'आलोकमिव रूपदस्सनकामो' (जैसे रूप देखने की इच्छा वाला प्रकाश को)। जैसे दिव्यचक्षु से यदि ऊपर रूप देखना चाहता है, तो ऊपर प्रकाश फैलाता है। यदि नीचे, तो नीचे। यदि चारों ओर रूप देखना चाहता है, तो चारों ओर प्रकाश फैलाता है, वैसे ही सभी कसिणों के विषय में समझना चाहिए। 'एकस्स' अर्थात् पृथ्वी-कसिण आदि में से एक-एक का। 'अञ्ञभावानुपगमनत्थं' का अर्थ है अन्य कसिण भाव को प्राप्त न होने को दर्शाने के लिए, अथवा अन्य के कसिण भाव को प्राप्त न होने को दर्शाने के लिए। क्योंकि एक के द्वारा फैलाया गया कसिण दूसरे के द्वारा फैलाए गए कसिण भाव को प्राप्त नहीं होता, इस प्रकार उनका अन्य कसिणों के साथ सम्मिश्रण न होना समझना चाहिए। 'न अञ्ञं' अर्थात् पृथ्वी आदि अन्य नहीं। क्योंकि जल के रहने के स्थान पर सम्भार-पृथ्वी नहीं होती। 'अञ्ञकसिणसम्भेदो' का अर्थ है आपो-कसिण आदि के साथ संकर (मिश्रण)। 'सब्बत्थ' अर्थात् सभी शेष कसिणों में।

එකදෙසෙ [Pg.321] අට්ඨත්වා අනවසෙසඵරණං පමාණස්ස අග්ගහණතො අප්පමාණං. තෙනෙව හි නෙසං කසිණසමඤ්ඤා. තථා චාහ ‘‘තඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ චෙතසා ඵරන්තොති භාවනාචිත්තෙන ආරම්මණං කරොන්තො. භාවනාචිත්තඤ්හි කසිණං පරිත්තං වා විපුලං වා සකලමෙව මනසි කරොති, න එකදෙසං. කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ පවත්තවිඤ්ඤාණං ඵරණඅප්පමාණවසෙන විඤ්ඤාණකසිණන්ති වුත්තං. තථා හි තං විඤ්ඤාණන්ති වුච්චති. කසිණවසෙනාති උග්ඝාටිතකසිණවසෙන කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා. යත්තකඤ්හි ඨානං කසිණං පසාරිතං, තත්තකං ආකාසභාවනාවසෙන ආකාසං හොතීති. එවං යත්තකං ඨානං ආකාසං හුත්වා උපට්ඨිතං, තත්තකං සකලමෙව ඵරිත්වා විඤ්ඤාණස්ස පවත්තනතො ආගමනවසෙන විඤ්ඤාණකසිණෙපි උද්ධංඅධොතිරියතා වුත්තාති ආහ ‘‘කසිණුග්ඝාටිමාකාසවසෙන තත්ථ පවත්තවිඤ්ඤාණෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා’’ති.

एक देश (हिस्से) में न ठहरकर, बिना शेष छोड़े व्याप्त होने के कारण, प्रमाण का ग्रहण न होने से 'अप्रमाण' है। इसी कारण इनकी 'कसिण' संज्ञा है। वैसा ही कहा है— 'तञ्हि' इत्यादि। वहाँ 'चेतसा फरन्तो' (मन से व्याप्त करता हुआ) का अर्थ है— भावना-चित्त से आलम्बन करना। भावना-चित्त कसिण को थोड़ा या बहुत, सम्पूर्ण ही मन में करता है, एक देश को नहीं। कसिण-उद्घाटित आकाश में प्रवृत्त विज्ञान को 'व्याप्ति-अप्रमाण' के वश से 'विज्ञान-कसिण' कहा गया है। क्योंकि वह विज्ञान कहा जाता है। 'कसिण-वश' से अर्थात् उद्घाटित कसिण के वश से कसिण-उद्घाटित आकाश में ऊपर, नीचे और तिरछा (आड़ा) जानना चाहिए। जितना स्थान कसिण फैलाया गया है, उतना स्थान आकाश-भावना के वश से आकाश होता है। इस प्रकार जितना स्थान आकाश होकर उपस्थित हुआ है, उस सम्पूर्ण को व्याप्त कर विज्ञान के प्रवृत्त होने से, आगमन के वश से विज्ञान-कसिण में भी ऊपर, नीचे और तिरछा कहा गया है, इसीलिए कहा— 'कसिण-उद्घाटित आकाश के वश से वहाँ प्रवृत्त विज्ञान में ऊपर, नीचे और तिरछा जानना चाहिए'।

කසිණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कसिण सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

6. කාළීසුත්තවණ්ණනා

६. काली सुत्त की व्याख्या।

26. ඡට්ඨෙ අත්ථස්ස පත්තින්ති එකන්තතො හිතානුප්පත්තිං. හදයස්ස සන්තින්ති පරමචිත්තූපසමං. කිලෙසසෙනන්ති කාමගුණසඞ්ඛාතං පඨමං කිලෙසසෙනං. සා හි කිලෙසසෙනා අච්ඡරාසඞ්ඝාතසභාවාපි පටිපත්ථයමානා පියායිතබ්බඉච්ඡිතබ්බරූපසභාවතො පියරූපසාතරූපා නාම අත්තනො කිච්චවසෙන. අහං එකොව ඣායන්තොති අහං ගණසඞ්ගණිකාය කිලෙසසඞ්ගණිකාය ච අභාවතො එකො අසහායො ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන ඣායන්තො. අනුබුජ්ඣින්ති අනුක්කමෙන මග්ගපටිපාටියා බුජ්ඣිං පටිවිජ්ඣිං. ඉදං වුත්තං හොති – පියරූපං සාතරූපං සෙනං ජිනිත්වා අහං එකොව ඣායන්තො ‘‘අත්ථස්ස පත්තිං හදයස්ස සන්ති’’න්ති සඞ්ඛං ගතං අරහත්තසුඛං පටිවිජ්ඣිං, තස්මා ජනෙන මිත්තසන්ථවං න කරොමි, තෙනෙව ච මෙ කාරණෙන කෙනචි සද්ධිං සක්ඛී න සම්පජ්ජතීති. අත්ථාභිනිබ්බත්තෙසුන්ති ඉතිසද්දලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘අත්ථොති ගහෙත්වා’’ති.

२६. छठे (सुत्त) में 'अत्थस्स पत्तिं' का अर्थ है— एकान्ततः हित की प्राप्ति। 'हदयस्स सन्तिं' का अर्थ है— परम चित्त-उपशम। 'किलेससेनं' का अर्थ है— कामगुण संज्ञक प्रथम क्लेश-सेना। वह क्लेश-सेना अप्सराओं के समूह के स्वभाव वाली होने पर भी, चाही जाने वाली और प्रिय लगने वाले रूप के स्वभाव के कारण, अपने कृत्य के वश से 'पियरूप-सातरूप' (प्रिय रूप और सुखद रूप) कहलाती है। 'अहं एकोव झायन्तो' का अर्थ है— मैं गण-संगणिका और क्लेश-संगणिका के अभाव के कारण अकेला, असहाय होकर लक्षणों के उपनिध्यान (ध्यान) से ध्यान करता हुआ। 'अनुबुज्झिं' का अर्थ है— क्रम से मार्ग-परम्परा द्वारा समझा, प्रतिवेध किया। यह कहा गया है— पियरूप और सातरूप सेना को जीतकर मैं अकेला ही ध्यान करता हुआ 'अत्थस्स पत्तिं हदयस्स सन्तिं' इस संज्ञा को प्राप्त अर्हत्-सुख का प्रतिवेध किया, इसलिए मैं लोगों के साथ मित्रता और संसर्ग नहीं करता, और इसी कारण से मेरा किसी के साथ साक्ष्य (मेल) नहीं होता। 'अत्थाभिनिब्बत्तेसुं' यहाँ 'इति' शब्द के लोप से यह निर्देश है, इसलिए कहा— 'अत्थो' ऐसा ग्रहण करके।

කාළීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

काली सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

7. පඨමමහාපඤ්හසුත්තවණ්ණනා

७. प्रथम महाप्रश्न सुत्त की व्याख्या।

27. සත්තමෙ [Pg.322] වුච්චෙථාති වුච්චෙය්‍ය. දුතියපදෙපීති ‘‘අනුසාසනියා වා අනුසාසනි’’න්ති එවං දුතියවාක්‍යෙපි. තෙ කිර භික්ඛූ. න චෙව සම්පායිස්සන්තීති න චෙව සම්මදෙව පකාරෙහි ගහෙස්සන්ති ඤාපෙස්සන්ති. තෙනාහ ‘‘සම්පාදෙත්වා කථෙතුං න සක්ඛිස්සන්තී’’ති. යස්මා අවිසයෙ පඤ්හං පුච්ඡිතා හොන්ති, තස්මා විඝාතං ආපජ්ජිස්සන්තීති යොජනා. අඤ්ඤථා ආරාධනං නාම නත්ථීති ඉමිනා සපච්චයනාමරූපානං යාථාවතො අවබොධො එව ඉතො බාහිරකානං නත්ථි, කුතො පවෙදනාති දස්සෙති. ආරාධනන්ති යාථාවපවෙදනෙන චිත්තස්ස පරිතොසනං.

२७. सातवें में 'वुच्चेथा' का अर्थ है— कहा जाए। 'दुतियपदेपि' का अर्थ है— 'अनुसासनिया वा अनुसासनिं' इस प्रकार दूसरे वाक्य में भी। वे भिक्षु। 'न चेव सम्पायिस्सन्ति' का अर्थ है— भली-भाँति प्रकारों से ग्रहण नहीं करेंगे, नहीं जानेंगे। इसीलिए कहा— 'सम्पादन करके कहने में समर्थ नहीं होंगे'। चूँकि वे अविषय (जो उनके अधिकार में नहीं है) में प्रश्न पूछे गए हैं, इसलिए वे व्याघात (कष्ट/विघ्न) को प्राप्त होंगे— ऐसा योजन है। 'अञ्ञथा आराधना नाम नत्थि' इससे यह दिखाते हैं कि सप्रत्यय नाम-रूपों का यथार्थ बोध ही इससे बाहर वालों को नहीं है, तो उपदेश कहाँ से होगा? 'आराधना' का अर्थ है— यथार्थ उपदेश द्वारा चित्त को संतुष्ट करना।

එකො පඤ්හොති එකො පඤ්හමග්ගො, එකං පඤ්හගවෙසනන්ති අත්ථො. එකො උද්දෙසොති එකං උද්දිසනං අත්ථස්ස සංඛිත්තවචනං. වෙය්‍යාකරණන්ති නිද්දිසනං අත්ථස්ස විවරිත්වා කථනං. හෙතුනාති ‘‘අන්තවන්තතො අනච්චන්තිකතො තාවකාලිකතො නිච්චප්පටික්ඛෙපතො’’ති එවමාදිනා නයෙන යථා ඉමෙ සඞ්ඛාරා එතරහි, එවං අතීතෙ අනාගතෙ ච අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මාති අතීතානාගතෙසු නයෙන.

'एको पञ्हो' का अर्थ है— एक प्रश्न-मार्ग, एक प्रश्न की खोज। 'एको उद्देसो' का अर्थ है— एक उद्देश, अर्थ का संक्षिप्त कथन। 'वेय्याकरणं' का अर्थ है— निर्देश, अर्थ का विस्तार से कथन। 'हेतुना' का अर्थ है— 'अन्तवान होने से, अनत्यन्तिक होने से, तात्कालिक होने से, नित्य के प्रतिषेध से' इत्यादि नय (विधि) से जैसे ये संस्कार अभी हैं, वैसे ही अतीत और अनागत में भी अनित्य, संस्कृत, प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्मा, वयधर्मा और विरागधर्मा हैं— इस प्रकार अतीत और अनागत में नय (विधि) से।

සබ්බෙ සත්තාති අනවසෙසා සත්තා. තෙ පන භවභෙදතො සඞ්ඛෙපෙනෙව භින්දිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘කාමභවාදීසූ’’තිආදිමාහ. බ්‍යධිකරණානම්පි බාහිරත්ථසමාසො හොති යථා ‘‘උරසිලොමො’’ති ආහ ‘‘ආහාරතො ඨිති එතෙසන්ති ආහාරට්ඨිතිකා’’ති. තිට්ඨති එතෙනාති වා ඨිති, ආහාරො ඨිති එතෙසන්ති ආහාරට්ඨිතිකාති එවං වා එත්ථ සමාසවිග්ගහො දට්ඨබ්බො. ආහාරට්ඨිතිකාති පච්චයට්ඨිතිකා, පච්චයායත්තවුත්තිකාති අත්ථො. පච්චයත්ථො හෙත්ථ ආහාරසද්දො ‘‘අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස උප්පාදායා’’තිආදීසු (සං. නි. 4.232) විය. එවඤ්හි ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති ඉමිනා අසඤ්ඤසත්තා පරිග්ගහිතා හොන්ති. සා පනායං ආහාරට්ඨිතිකතා නිප්පරියායතො සඞ්ඛාරධම්මො. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘ආහාරට්ඨිතිකාති ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛාරලොකො වෙදිතබ්බො’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.1 වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා; විසුද්ධි. 1.136). යදි එවං ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති ඉදං කථන්ති? පුග්ගලාධිට්ඨානදෙසනාති නායං දොසො. තෙනෙවාහ – ‘‘එකධම්මෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො සම්මා විරජ්ජමානො සම්මා විමුච්චමානො සම්මා [Pg.323] පරියන්තදස්සාවී සම්මදත්ථං අභිසමෙච්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමස්මිං එකධම්මෙ? සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති. ය්වායං පුග්ගලාධිට්ඨානාය කථාය සබ්බෙසං සඞ්ඛාරානං පච්චයායත්තවුත්තිතාය ආහාරපරියායෙන සාමඤ්ඤතො පච්චයධම්මො වුත්තො, අයං ආහාරො නාම එකො ධම්මො.

'सब्बे सत्ता' का अर्थ है— बिना शेष सभी प्राणी। उन्हें भव-भेद से संक्षेप में ही विभाजित कर दिखाते हुए 'कामभवादीसु' इत्यादि कहा। व्यधिकरण होने पर भी बाहरी अर्थ का समास होता है जैसे 'उरसिलोमो', इसीलिए कहा— 'आहार से जिनकी स्थिति है वे आहारस्थितिक हैं'। 'तिट्ठति एतेन' (इससे ठहरता है) यह 'स्थिति' है, आहार ही जिनकी स्थिति है वे 'आहारट्ठितिका' हैं— इस प्रकार यहाँ समास-विग्रह देखना चाहिए। 'आहारट्ठितिका' का अर्थ है— प्रत्यय-स्थितिक (प्रत्ययों पर टिके हुए), प्रत्ययों के अधीन वृत्ति वाले। यहाँ 'आहार' शब्द का अर्थ 'प्रत्यय' (कारण) है, जैसे 'अयं आहारो अनुप्पन्नस्स वा कामच्छन्दस्स उप्पादाय' इत्यादि में। इस प्रकार 'सब्बे सत्ता' इससे असंज्ञी सत्त्व भी गृहीत हो जाते हैं। वह यह 'आहार-स्थितिकता' निष्पर्याय रूप से संस्कार-धर्म है। इसीलिए अट्ठकथाचार्यों ने कहा— 'आहारट्ठितिका' जहाँ आया है वहाँ 'संस्कार-लोक' समझना चाहिए। यदि ऐसा है तो 'सब्बे सत्ता' यह कैसे (कहा गया)? यह पुद्गलाधिष्ठान देशना है, इसलिए इसमें कोई दोष नहीं है। इसीलिए कहा— 'भिक्षुओं! एक धर्म में भली-भाँति निर्वेद प्राप्त करता हुआ, भली-भाँति विरक्त होता हुआ, भली-भाँति विमुक्त होता हुआ, भली-भाँति पर्यन्त को देखने वाला, भली-भाँति अर्थ का अभिसमय कर इसी जन्म में दुःख का अन्त करने वाला होता है। किस एक धर्म में? सभी प्राणी आहार-स्थितिक हैं'। जो यह पुद्गलाधिष्ठान कथा द्वारा सभी संस्कारों की प्रत्यय-अधीन वृत्ति होने के कारण आहार-पर्याय से सामान्य रूप से प्रत्यय-धर्म कहा गया है, यह आहार नामक 'एक धर्म' है।

චොදකො වුත්තම්පි අත්ථං යාථාවතො අප්පටිවිජ්ඣමානො නෙය්‍යත්ථං සුත්තපදං නීතත්ථතො දහන්තො ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති වචනමත්තෙ ඨත්වා ‘‘නනු චා’’තිආදිනා චොදෙති. ආචරියො අවිපරීතං තත්ථ යථාධිප්පෙතමත්ථං පවෙදෙන්තො ‘‘න විරුජ්ඣතී’’ති වත්වා ‘‘තෙසඤ්හි ඣානං ආහාරො හොතී’’ති ආහ. ඣානන්ති එකවොකාරභවාවහං සඤ්ඤාය විරජ්ජනවසෙන පවත්තරූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානං. පාළියං පන ‘‘අනාහාරා’’ති වචනං අසඤ්ඤභවෙ චතුන්නං ආහාරානං අභාවං සන්ධාය වුත්තං, න පච්චයාහාරස්ස අභාවතො. එවං සන්තෙපීති ඉදං සාසනෙ යෙසු ධම්මෙසු විසෙසතො ආහාරසද්දො නිරුළ්හො, ‘‘ආහාරට්ඨිතිකා’’ති එත්ථ යදි තෙයෙව ගය්හන්ති, අබ්‍යාපිතදොසමාපන්නො. අථ සබ්බොපි පච්චයධම්මො ආහාරොති අධිප්පෙතො, ඉමාය ආහාරපාළියා විරොධො ආපන්නොති දස්සෙතුං ආරද්ධං. ‘‘න විරුජ්ඣතී’’ති යෙනාධිප්පායෙන වුත්තං, තං විවරන්තො ‘‘එතස්මිඤ්හි සුත්තෙ’’තිආදිමාහ. කබළීකාරාහාරාදීනං ඔජට්ඨමකරූපාහරණාදි නිප්පරියායෙන ආහාරභාවො. යථා හි කබළීකාරාහාරො ඔජට්ඨමකරූපාහරණෙන රූපකායං උපත්ථම්භෙන්ති, එවං ඵස්සාදයො වෙදනාදිආහරණෙන නාමකායං උපත්ථම්භෙති, තස්මා සතිපි ජනකභාවෙ උපත්ථම්භකභාවො ඔජාදීසු සාතිසයො ලබ්භමානො මුඛ්‍යො ආහාරට්ඨොති තෙ එව නිප්පරියායෙන ආහාරලක්ඛණා ධම්මා වුත්තා.

आक्षेपकर्ता (चोदक) कहे गए अर्थ को यथार्थ रूप से न समझते हुए, नेय्यार्थ (व्याख्या योग्य) सूत्र-पद को नीतार्थ (निश्चित अर्थ) मानकर, 'सभी प्राणी' (सब्बे सत्ता) मात्र वचन पर टिक कर 'क्या नहीं...' आदि के द्वारा आक्षेप करता है। आचार्य वहाँ अविपरीत (सही) अभिप्रेत अर्थ को बताते हुए 'विरोध नहीं होता' कहकर कहते हैं कि 'उनके लिए ध्यान ही आहार होता है।' 'ध्यान' से तात्पर्य एकवोकार-भव (एक स्कन्ध वाले भव) को लाने वाले, संज्ञा के विराग के वश में प्रवृत्त रूपावचर चतुर्थ ध्यान से है। पालि में 'अनहारा' (आहार रहित) वचन असंज्ञी-भव में चार आहारों के अभाव के संदर्भ में कहा गया है, न कि प्रत्यय-आहार के अभाव के कारण। 'ऐसा होने पर भी' - यह शासन (बुद्ध वचन) में जिन धर्मों में विशेष रूप से 'आहार' शब्द रूढ़ है, यदि 'आहार-स्थितिक' यहाँ केवल उन्हें ही ग्रहण किया जाए, तो अव्याप्ति दोष प्राप्त होता है। यदि सभी प्रत्यय-धर्म 'आहार' के रूप में अभिप्रेत हैं, तो इस आहार-पालि के साथ विरोध प्राप्त होता है, यह दिखाने के लिए आरम्भ किया गया है। 'विरोध नहीं होता' जिस अभिप्राय से कहा गया है, उसे स्पष्ट करते हुए 'इस सूत्र में ही' आदि कहा। कवलीकार आहार आदि का ओज-अष्टमक रूप के आहरण आदि के कारण निष्पर्याय (मुख्य) रूप से आहार-भाव है। जैसे कवलीकार आहार ओज-अष्टमक रूप के आहरण द्वारा रूप-काय को उपस्तम्भित (सहारा देना) करता है, वैसे ही स्पर्श आदि वेदना आदि के आहरण द्वारा नाम-काय को उपस्तम्भित करते हैं; इसलिए जनक-भाव (उत्पन्न करने वाला) होने पर भी, ओज आदि में उपस्तम्भक-भाव (पोषक भाव) अतिशय रूप से प्राप्त होने के कारण मुख्य आहार-अर्थ है, अतः वे ही निष्पर्याय रूप से आहार-लक्षण वाले धर्म कहे गए हैं।

ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ පරියායෙන පච්චයො ආහාරොති වුත්තො, සබ්බො පච්චයධම්මො අත්තනො ඵලං ආහරතීති ඉමං පරියායං ලභතීති. තෙනාහ ‘‘සබ්බධම්මානඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ සබ්බධම්මානන්ති සබ්බෙසං සඞ්ඛතධම්මානං. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං සුත්තෙන සමත්ථෙතුං ‘‘තෙනෙවාහා’’තිආදි වුත්තං. අයන්ති පච්චයාහාරො. නිප්පරියායාහාරොපි ගහිතොව හොතීති යාවතා සොපි පච්චයභාවෙනෙව ජනකො උපත්ථම්භකො ච හුත්වා තං තං ඵලං ආහරතීති වත්තබ්බතං ලභතීති.

'यहाँ' (इध) का अर्थ है इस सूत्र में पर्याय (गौण अर्थ) से प्रत्यय को 'आहार' कहा गया है, क्योंकि सभी प्रत्यय-धर्म अपने फल को लाते (आहरति) हैं, यह पर्याय प्राप्त होती है। इसीलिए 'सभी धर्मों का ही' आदि कहा। वहाँ 'सभी धर्मों का' का अर्थ है सभी संस्कृत धर्मों का। अब पूर्वोक्त अर्थ को सूत्र से समर्थित करने के लिए 'इसीलिए कहा' आदि कहा गया है। 'यह' प्रत्यय-आहार है। निष्पर्याय-आहार भी ग्रहण किया ही गया है, क्योंकि वह भी प्रत्यय-भाव से ही जनक और उपस्तम्भक होकर उस-उस फल को लाता है, ऐसा कहने योग्य होता है।

තත්ථාති [Pg.324] පරියායාහාරො, නිප්පරියායාහාරොති ද්වීසු ආහාරෙසු අසඤ්ඤභවෙ යදිපි නිප්පරියායාහාරො න ලබ්භති, පරියායාහාරො පන ලබ්භතෙව. ඉදානි තමෙවත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘අනුප්පන්නෙ හි බුද්ධෙ’’තිආදි වුත්තං. උප්පන්නෙ බුද්ධෙ තිත්ථකරමතනිස්සිතානං ඣානභාවනාය අසිජ්ඣනතො ‘‘අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ’’ති වුත්තං. සාසනිකා තාදිසං ඣානං න නිබ්බත්තෙන්තීති ‘‘තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතා’’ති වුත්තං. තිත්ථියා හි උපපත්තිවිසෙසෙ විමුත්තිසඤ්ඤිනො සඤ්ඤාවිරාගාවිරාගෙසු ආදීනවානිසංසදස්සිනොව හුත්වා අසඤ්ඤසමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා අක්ඛණභූමියං උප්පජ්ජන්ති, න සාසනිකා. වායොකසිණෙ පරික්කම්මං කත්වාති වායොකසිණෙ පඨමාදීනි තීණි ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා තතියජ්ඣානෙ චිණ්ණවසී හුත්වා තතො වුට්ඨාය චතුත්ථජ්ඣානාධිගමාය පරිකම්මං කත්වා. තෙනෙවාහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා’’ති.

'वहाँ' अर्थात् पर्याय-आहार और निष्पर्याय-आहार इन दो आहारों में से, यद्यपि असंज्ञी-भव में निष्पर्याय-आहार प्राप्त नहीं होता, किन्तु पर्याय-आहार तो प्राप्त होता ही है। अब उसी अर्थ को विस्तार से दिखाने के लिए 'बुद्ध के अनुत्पन्न होने पर ही' आदि कहा गया है। बुद्ध के उत्पन्न होने पर तीर्थंकरों के मत के आश्रितों की ध्यान-भावना सिद्ध न होने के कारण 'बुद्ध के अनुत्पन्न होने पर' कहा गया है। शासन (बौद्ध धर्म) के अनुयायी वैसा ध्यान उत्पन्न नहीं करते, इसलिए 'तीर्थ-आयतन में प्रव्रजित' कहा गया है। क्योंकि तीर्थिक (अन्य मतावलम्बी) उत्पत्ति-विशेष में विमुक्ति की संज्ञा वाले होकर, संज्ञा के विराग और अविराग में दोष और लाभ को देखने वाले होकर, असंज्ञी-समापत्ति को उत्पन्न कर अक्षण-भूमि (अनुपयुक्त स्थान) में उत्पन्न होते हैं, शासन के अनुयायी नहीं। 'वायु-कसिण में परिकर्म करके' का अर्थ है वायु-कसिण में प्रथम आदि तीन ध्यानों को उत्पन्न कर, तृतीय ध्यान में वशीभूत (अभ्यस्त) होकर, उससे उठकर चतुर्थ ध्यान की प्राप्ति के लिए परिकर्म करके। इसीलिए कहा 'चतुर्थ ध्यान को उत्पन्न करके'।

කස්මා (දී. නි. ටී. 1.68-73; දී. නි. අභි. ටී. 1.68-73) පනෙත්ථ වායොකසිණෙයෙව පරිකම්මං වුත්තන්ති? වුච්චතෙ, යථෙව හි රූපපටිභාගභූතෙසු කසිණවිසෙසෙසු රූපවිභාවනෙන රූපවිරාගභාවනාසඞ්ඛාතො අරූපසමාපත්තිවිසෙසො සච්ඡිකරීයති, එවං අපරිබ්‍යත්තවිග්ගහතාය අරූපපටිභාගභූතෙ කසිණවිසෙසෙ අරූපවිභාවනෙන අරූපවිරාගභාවනා සඞ්ඛාතො රූපසමාපත්තිවිසෙසො අධිගමීයතීති. එත්ථ ච ‘‘සඤ්ඤා රොගො, සඤ්ඤා ගණ්ඩො’’තිආදිනා (ම. නි. 3.24), ‘‘ධි චිත්තං, ධි වතෙතං චිත්ත’’න්තිආදිනා ච නයෙන අරූපප්පවත්තියා ආදීනවදස්සනෙන තදභාවෙ ච සන්තපණීතභාවසන්නිට්ඨානෙන රූපසමාපත්තියා අභිසඞ්ඛරණං අරූපවිරාගභාවනා. රූපවිරාගභාවනා පන සද්ධිං උපචාරෙන අරූපසමාපත්තියො, තත්ථාපි විසෙසෙන පඨමාරුප්පජ්ඣානං. යදි එවං ‘‘පරිච්ඡින්නාකාසකසිණෙපී’’ති වත්තබ්බං, තස්සාපි අරූපපටිභාගතා ලබ්භතීති? ඉච්ඡිතමෙවෙතං, කෙසඤ්චි අවචනං පනෙත්ථ පුබ්බාචරියෙහි අග්ගහිතභාවෙන. යථා හි රූපවිරාගභාවනා විරජ්ජනීයධම්මාභාවමත්තෙන පරිනිප්ඵන්නා, විරජ්ජනීයධම්මපරිභාසභූතෙ ච විසයවිසෙසෙ පාතුභවති, එවං අරූපවිරාගභාවනාපීති වුච්චමානෙ න කොචි විරොධො. තිත්ථියෙහෙව පන තස්සා සමාපත්තියා පටිපජ්ජිතබ්බතාය තෙසඤ්ච විසයපථෙ සූපනිබන්ධනස්සෙව තස්ස ඣානස්ස පටිපත්තිතො දිට්ඨිවන්තෙහි පුබ්බාචරියෙහි චතුත්ථෙයෙව භූතකසිණෙ අරූපවිරාගභාවනාපරිකම්මං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කිඤ්ච [Pg.325] වණ්ණකසිණෙසු විය පුරිමභූතකසිණත්තයෙපි වණ්ණප්පටිච්ඡායාව පණ්ණත්ති ආරම්මණං ඣානස්ස ලොකවොහාරානුරොධෙනෙව පවත්තිතො. එවඤ්ච කත්වා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.57) පථවීකසිණස්ස ආදාසචන්දමණ්ඩලූපමවචනඤ්ච සමත්ථිතං හොති, චතුත්ථං පන භූතකසිණං භූතප්පටිච්ඡායමෙව ඣානස්ස ගොචරභාවං ගච්ඡතීති තස්සෙවං අරූපපටිභාගතා යුත්තාති වායොකසිණෙයෙව පරිකම්මං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

यहाँ वायु-कसिण में ही परिकर्म (प्रारंभिक अभ्यास) क्यों कहा गया है? कहा जाता है, जैसे रूप के प्रतिविम्ब स्वरूप कसिण विशेषों में रूप के विभाव (विनाश) द्वारा रूप-विराग-भावना संज्ञक अरूप-समापत्ति विशेष का साक्षात्कार किया जाता है, वैसे ही अस्पष्ट आकार होने के कारण अरूप के प्रतिविम्ब स्वरूप कसिण विशेष में अरूप के विभाव द्वारा अरूप-विराग-भावना संज्ञक रूप-समापत्ति विशेष प्राप्त किया जाता है। यहाँ 'संज्ञा रोग है, संज्ञा फोड़ा है' इत्यादि (म. नि. 3.24) और 'धिक्कार है चित्त को, धिक्कार है इस चित्त को' इत्यादि रीति से अरूप की प्रवृत्ति में दोष देखने से और उसके अभाव में शान्त-प्रणीत भाव के निश्चय से रूप-समापत्ति का अभिसंस्करण ही अरूप-विराग-भावना है। अरूप-विराग-भावना तो उपचार के साथ अरूप-समापत्तियाँ हैं, वहाँ भी विशेष रूप से प्रथम आरूप्य-ध्यान। यदि ऐसा है, तो 'परिच्छिन्नाकाश-कसिण में भी' ऐसा कहना चाहिए, क्योंकि उसमें भी अरूप-प्रतिविम्बता प्राप्त होती है? यह इष्ट ही है, किन्तु यहाँ कुछ पूर्वाचार्यों द्वारा इसे ग्रहण न करने के कारण नहीं कहा गया है। जैसे रूप-विराग-भावना विरजनीय धर्मों के अभाव मात्र से निष्पन्न होती है और विरजनीय धर्मों के आभास स्वरूप विषय विशेष में प्रादुर्भूत होती है, वैसे ही अरूप-विराग-भावना के विषय में भी कहे जाने पर कोई विरोध नहीं है। किन्तु तीर्थिकों द्वारा ही उस समापत्ति का प्रतिपादन किए जाने के कारण और उनके विषय-पथ में उस ध्यान की सुदृढ़ता से प्रतिपत्ति होने के कारण, दृष्टिमान पूर्वाचार्यों द्वारा चौथे भूत-कसिण में ही अरूप-विराग-भावना का परिकर्म कहा गया है, ऐसा समझना चाहिए। इसके अतिरिक्त, वर्ण-कसिणों के समान पहले के तीन भूत-कसिणों में भी वर्ण की छाया ही प्रज्ञप्ति ध्यान का आलम्बन है, जो लोक-व्यवहार के अनुरूप ही प्रवृत्त होता है। ऐसा करने से विशुद्धिमार्ग (विशुद्धि. 1.57) में पृथ्वी-कसिण के लिए दर्पण और चन्द्रमण्डल के समान जो वचन है, वह समर्थित होता है, किन्तु चौथा भूत-कसिण भूतों की छाया मात्र ही ध्यान का गोचर (विषय) बनता है, इसलिए उसकी इस प्रकार अरूप-प्रतिविम्बता युक्त है, अतः वायु-कसिण में ही परिकर्म कहा गया है, ऐसा जानना चाहिए।

ධීති ජිගුච්ඡනත්ථෙ නිපාතො, තස්මා ධි චිත්තන්ති චිත්තං ජිගුච්ඡාමි. ධි වතෙතං චිත්තන්ති එතං මම චිත්තං ජිගුච්ඡිතං වත හොතු. වතාති සම්භාවනෙ. තෙන ජිගුච්ඡනං සම්භාවෙන්තො වදති. නාමාති ච සම්භාවනෙ එව. තෙන චිත්තස්ස අභාවං සම්භාවෙති. චිත්තස්ස භාවාභාවෙසු ආදීනවානිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘චිත්තඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වාති චිත්තස්ස අභාවො එව සාධු සුට්ඨූති ඉමං දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තිං තත්ථ ච අභිරුචිං උප්පාදෙත්වා. තථා භාවිතස්ස ඣානස්ස ඨිතිභාගියභාවප්පත්තියා අපරිහීනජ්ඣානා. තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතස්සෙව තථා ඣානභාවනා හොතීති ආහ ‘‘මනුස්සලොකෙ’’ති. පණිහිතො අහොසීති මරණස්ස ආසන්නකාලෙ ඨපිතො අහොසි. යදි ඨානාදිනා ආකාරෙන නිබ්බත්තෙය්‍ය කම්මබලෙන, යාව භෙදා තෙනෙවාකාරෙන තිට්ඨෙය්‍යාති ආහ ‘‘තෙන ඉරියාපථෙනා’’තිආදි. එවරූපානම්පීති එවං අචෙතනානම්පි. පි-සද්දෙන පගෙව සචෙතනානන්ති දස්සෙති. කථං පන අචෙතනානං නෙසං පච්චයාහාරස්ස උපකප්පනන්ති චොදනං සන්ධාය තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙන්තො ‘‘යථා’’තිආදිමාහ. තෙන න කෙවලමාගමොයෙව, අයමෙත්ථ යුත්තීති දස්සෙති. තාව තිට්ඨන්තීති උක්කංසතො පඤ්ච මහාකප්පසතානි තිට්ඨන්ති.

'धी' (धिक्) घृणा के अर्थ में एक निपात है, इसलिए 'धि चित्तं' का अर्थ है 'मैं चित्त की निन्दा करता हूँ'। 'धि वतेतं चित्तं' का अर्थ है 'अहो, मेरा यह चित्त घृणित हो'। 'वत' सम्भावना के अर्थ में है। उससे वह घृणा की सम्भावना करते हुए कहता है। 'नाम' भी सम्भावना के अर्थ में ही है। उससे वह चित्त के अभाव की सम्भावना करता है। चित्त के होने और न होने में दोष और लाभ दिखाने के लिए 'चित्तञ्हि' इत्यादि कहा गया है। 'क्षान्ति और रुचि उत्पन्न करके' अर्थात् चित्त का अभाव ही श्रेष्ठ है, इस प्रकार की दृष्टि-निज्झान-क्षान्ति और उसमें अभिरुचि उत्पन्न करके। उस प्रकार भावित ध्यान की स्थिति-भागीय अवस्था प्राप्त होने से वे अपरिहीन-ध्यान वाले होते हैं। तीर्थायतन में प्रव्रजित व्यक्ति की ही वैसी ध्यान-भावना होती है, इसलिए 'मनुष्यलोक में' ऐसा कहा। 'स्थापित था' अर्थात् मरण के आसन्न काल में स्थापित था। यदि स्थान आदि के आकार में कर्म के बल से उत्पन्न हो, तो मृत्यु तक उसी आकार में स्थित रहे, इसलिए 'उस ईर्यापथ से' इत्यादि कहा गया है। 'इस प्रकार के सत्त्वों का भी' अर्थात् इस प्रकार के अचेतनों का भी। 'पि' शब्द से पहले ही सचेतनों का होना प्रदर्शित करता है। किन्तु उन अचेतनों के लिए प्रत्यय-आहार का उपकार कैसे होता है, इस शंका का समाधान करते हुए वहाँ उदाहरण देते हुए 'यथा' इत्यादि कहा। उससे न केवल आगम ही, बल्कि यहाँ यह युक्ति भी है, यह दर्शाता है। 'तब तक स्थित रहते हैं' अर्थात् उत्कृष्ट रूप से पाँच सौ महाकल्पों तक स्थित रहते हैं।

යෙ උට්ඨානවීරියෙන දිවසං වීතිනාමෙත්වා තස්ස නිස්සන්දඵලමත්තං කිඤ්චිදෙව ලභිත්වා ජීවිකං කප්පෙන්ති, තෙ උට්ඨානඵලූපජීවිනො. යෙ පන අත්තනො පුඤ්ඤඵලමෙව උපජීවන්ති, තෙ පුඤ්ඤඵලූපජීවිනො. නෙරයිකානං පන නෙව උට්ඨානවීරියවසෙන ජීවිකකප්පනං, පුඤ්ඤඵලස්ස පන ලෙසොපි නත්ථීති වුත්තං ‘‘යෙ පන නෙරයිකා…පෙ… ජීවීති වුත්තා’’ති. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ආහරණෙන මනොසඤ්චෙතනා ආහාරොති වුත්තා, න යස්ස කස්සචි ඵලස්සාති [Pg.326] අධිප්පායෙන ‘‘කිං පඤ්ච ආහාරා අත්ථී’’ති චොදෙති. ආචරියො නිප්පරියායාහාරෙ අධිප්පෙතෙ ‘‘සියා තව චොදනා අවසරා, සා පන එත්ථ අනවසරා’’ති ච දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්ච, න පඤ්චාති ඉදං න වත්තබ්බ’’න්ති වත්වා පරියායාහාරස්සෙව පනෙත්ථ අධිප්පෙතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘නනු පච්චයො ආහාරො’ති වුත්තමෙත’’න්ති ආහ. තස්මාති යස්ස කස්සචි පච්චයස්ස ආහාරොති ඉච්ඡිතත්තා. ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං පාළියා සමත්ථෙන්තො ‘‘යං සන්ධායා’’තිආදිමාහ.

जो उत्थान-वीर्य से दिन बिताकर उसके फल स्वरूप कुछ थोड़ा प्राप्त कर जीविका चलाते हैं, वे उत्थान-फलोपजीवी हैं। जो अपने पुण्य के फल पर ही जीवित रहते हैं, वे पुण्य-फलोपजीवी हैं। किन्तु नैरयिकों की न तो उत्थान-वीर्य के वश से जीविका होती है और न ही पुण्य-फल का लेश मात्र भी होता है, इसलिए 'किन्तु जो नैरयिक हैं...पे... जीवी कहे गए हैं' ऐसा कहा गया है। प्रतिसन्धि-विज्ञान को लाने के कारण मनःसंचेतना आहार है, ऐसा कहा गया है, न कि किसी भी फल के लिए, इस अभिप्राय से 'क्या पाँच आहार हैं?' ऐसी शंका करता है। आचार्य, जब मुख्य आहार अभिप्रेत हो, तब 'तुम्हारी शंका उचित हो सकती है, किन्तु वह यहाँ अनुचित है' यह दर्शाते हुए 'पाँच हैं, पाँच नहीं हैं, यह नहीं कहना चाहिए' कहकर यहाँ गौण आहार का ही अभिप्रेत होना दर्शाते हुए कहते हैं—'क्या यह नहीं कहा गया है कि प्रत्यय ही आहार है?' 'तस्मा' अर्थात् किसी भी प्रत्यय को आहार के रूप में स्वीकार किए जाने के कारण। अब इसी बात को पालि के माध्यम से सिद्ध करते हुए 'जिसके विषय में' इत्यादि कहा।

මුඛ්‍යාහාරවසෙනපි නෙරයිකානං ආහාරට්ඨිතිකතං දස්සෙතුං ‘‘කබළීකාරාහාරං…පෙ… සාධෙතී’’ති වුත්තං. යදි එවං නෙරයිකා සුඛප්පටිසංවෙදිනොපි හොන්තීති? නොති දස්සෙතුං ‘‘ඛෙළො හී’’තිආදි වුත්තං. තයොති තයො අරූපාහාරා කබළීකාරාහාරස්ස අභාවතො. අවසෙසානන්ති අසඤ්ඤසත්තෙහි අවසෙසානං කාමභවාදීසු නිබ්බත්තසත්තානං. පච්චයාහාරො හි සබ්බෙසං සාධාරණොති.

मुख्य आहार के रूप में भी नैरयिकों की आहार-स्थिति को दर्शाने के लिए 'कवलीकार आहार...पे... सिद्ध करता है' ऐसा कहा गया है। यदि ऐसा है, तो क्या नैरयिक सुख का अनुभव करने वाले भी होते हैं? 'नहीं' यह दर्शाने के लिए 'थूक ही' इत्यादि कहा गया है। 'तीन' अर्थात् तीन अरूप आहार, कवलीकार आहार के अभाव के कारण। 'शेष' अर्थात् असज्ञ-सत्त्वों को छोड़कर शेष कामादि भवों में उत्पन्न सत्त्वों के। क्योंकि प्रत्यय-आहार सभी के लिए साधारण है।

පඨමමහාපඤ්හසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम महाप्रश्न सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई।

8-9. දුතියමහාපඤ්හසුත්තාදිවණ්ණනා

८-९. द्वितीय महाप्रश्न सूत्र आदि की व्याख्या (वर्णना)।

28-29. අට්ඨමෙ එවංනාමකෙති කජඞ්ගලාති එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමකෙ මජ්ඣිමප්පදෙසස්ස මරියාදභූතෙ නගරෙ. ‘‘නිගමෙ’’තිපි වදන්ති, ‘‘නිචුලවනෙ’’තිපි වදන්ති. නිචුලං නාම එකා රුක්ඛජාති, ‘‘නීපරුක්ඛො’’තිපි වදන්ති. තෙන සඤ්ඡන්නො මහාවනසණ්ඩො, තත්ථ විහරතීති අත්ථො. හෙතුනා නයෙනාති ච හෙට්ඨා වුත්තමෙව. නනු ච ‘‘එසො චෙව තස්ස අත්ථො’’ති කස්මා වුත්තං. භගවතා හි චත්තාරොතිආදිපඤ්හබ්‍යාකරණා චත්තාරො ආහාරා, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො, අට්ඨ ලොකධම්මා දස්සිතා. භික්ඛුනියා පන චත්තාරො සතිපට්ඨානා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, ඡ නිස්සාරණීයා ධාතුයො, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති දස්සිතධම්මා අඤ්ඤොයෙවත්ථො භික්ඛුනියා දස්සිතොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි. නවමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

२८-२९. आठवें (सूत्र) में 'एवं नामके' का अर्थ है 'कजंगला' नामक, जो स्त्रीलिंग के रूप में प्राप्त नाम वाला मध्यदेश की सीमा पर स्थित एक नगर है। इसे 'निगम' भी कहते हैं और 'निचुलवन' भी कहते हैं। 'निचुल' एक वृक्ष की जाति है, जिसे 'नीप वृक्ष' (कदम्ब) भी कहते हैं। उससे आच्छादित महान वन-खण्ड में वह विहार करती है, यह अर्थ है। 'हेतुना नयेन' (हेतु के नियम से) आदि पहले ही कहा जा चुका है। "निश्चित ही यही उसका अर्थ है" - ऐसा क्यों कहा गया? क्योंकि भगवान द्वारा 'चार' आदि प्रश्नों के उत्तर में चार आहार, पाँच उपादान स्कन्ध, छह आध्यात्मिक आयतन, सात विज्ञान-स्थितियाँ और आठ लोकधर्म दिखाए गए हैं। किन्तु भिक्षुणी द्वारा चार स्मृतिप्रस्थान, पाँच इन्द्रियाँ, छह निस्सरणीय धातुएँ, सात बोध्यंग और आर्य अष्टांगिक मार्ग - इस प्रकार दिखाए गए धर्मों का अर्थ भिक्षुणी द्वारा दिखाया गया अन्य ही है, इस आक्षेप (चोदना) के सन्दर्भ में 'किञ्चापि' (यद्यपि) आदि कहा गया है। नौवें (सूत्र) में कुछ भी कहने योग्य (व्याख्या करने योग्य) नहीं है।

දුතියමහාපඤ්හසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वितीय महाप्रश्न सूत्र आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

10. දුතියකොසලසුත්තවණ්ණනා

१०. द्वितीय कोसल सूत्र की व्याख्या।

30. දසමෙ [Pg.327] උග්ගන්ත්වා යුජ්ඣති එතායාති උය්‍යොධිකා, සත්ථප්පහාරෙහි යුජ්ඣිතස්සෙතං අධිවචනං. උග්ගන්ත්වා යුජ්ඣනං වා උය්‍යොධිකො, සත්ථප්පහාරො. තෙනාහ ‘‘යුද්ධතො නිවත්තො’’ති. උපස්සුතිවසෙන යුජ්ඣිතබ්බාකාරං ඤත්වාති ජෙතවනෙ කිර දත්තත්ථෙරො ධනුග්ගහතිස්සත්ථෙරොති ද්වෙ මහල්ලකත්ථෙරා විහාරපච්චන්තෙ පණ්ණසාලාය වසන්ති. තෙසු ධනුග්ගහතිස්සත්ථෙරො පච්ඡිමයාමෙ පබුජ්ඣිත්වා උට්ඨාය නිසින්නො දත්තත්ථෙරං ආමන්තෙත්වා ‘‘අයං තෙ මහොදරො කොසලො භුත්තභත්තමෙව පූතිං කරොති, යුද්ධවිචාරණං පන කිඤ්චි න ජානාති, පරාජිතොත්වෙව වදාපෙතී’’ති වත්වා තෙන ‘‘කිං පන කාතුං වට්ටතී’’ති වුත්තෙ – ‘‘භන්තෙ, යුද්ධො නාම පදුමබ්‍යූහො චක්කබ්‍යූහො සකටබ්‍යූහොති තයො බ්‍යූහා හොන්ති, අජාතසත්තුං ගණ්හිතුකාමෙන අසුකස්මිං නාම පබ්බතකුච්ඡිස්මිං ද්වීසු පබ්බතභිත්තීසු මනුස්සෙ ඨපෙත්වා පුරතො දුබ්බලං දස්සෙත්වා පබ්බතන්තරං පවිට්ඨභාවං ජානිත්වා පවිට්ඨමග්ගං රුන්ධිත්වා පුරතො ච පච්ඡතො ච උභොසු පබ්බතභිත්තීසු වග්ගිත්වා නදිත්වා ජාලපක්ඛිත්තමච්ඡං විය කත්වා සක්කා ගහෙතු’’න්ති. තස්මිං ඛණෙ ‘‘භික්ඛූනං කථාසල්ලාපං සුණාථා’’ති රඤ්ඤො පෙසිතචරපුරිසා තං සුත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. තං සුත්වා රාජා සඞ්ගාමභෙරිං පහරාපෙත්වා ගන්ත්වා සකටබ්‍යූහං කත්වා අජාතසත්තුං ජීවග්ගාහං ගණ්හි. තෙන වුත්තං ‘‘උපස්සුතිවසෙ…පෙ... අජාතසත්තුං ගණ්හී’’ති.

३०. दसवें (सूत्र) में, जिससे ऊपर उठकर (आगे बढ़कर) युद्ध किया जाता है, वह 'उय्योधिका' (युद्ध-भूमि या युद्ध-व्यूह) है; यह शस्त्रों के प्रहारों से किए जाने वाले युद्ध का पर्यायवाची है। आगे बढ़कर युद्ध करना 'उय्योधिक' है, जो शस्त्र-प्रहार है। इसीलिए कहा गया - "युद्ध से निवृत्त हुआ"। 'उपश्रुति' (छिपकर सुनने) के वश से युद्ध करने के प्रकार को जानकर - ऐसा कहा गया है क्योंकि सुना जाता है कि जेतवन में दत्त स्थविर और धनुग्गहतिस्स स्थविर नामक दो वृद्ध स्थविर विहार के एक कोने में पर्णशाला में रहते थे। उनमें से धनुग्गहतिस्स स्थविर रात्रि के पिछले पहर में जागकर और उठकर बैठे हुए दत्त स्थविर को सम्बोधित कर बोले - "यह तुम्हारा पेटू (महोदर) कोसल केवल खाए हुए भोजन को ही सड़ाता है, युद्ध के संचालन के बारे में कुछ नहीं जानता, केवल पराजित ही होता रहता है।" उनके द्वारा "तो फिर क्या करना चाहिए?" ऐसा पूछने पर (उन्होंने कहा) - "भन्ते, युद्ध में पद्म-व्यूह, चक्र-व्यूह और शकट-व्यूह नामक तीन व्यूह होते हैं। अजातशत्रु को पकड़ने की इच्छा रखने वाले को अमुक पर्वत की कुक्षि (घाटी) में दो पर्वत-भित्तियों पर मनुष्यों को खड़ा कर, सामने से दुर्बलता दिखाकर, पर्वत के भीतर प्रवेश करने की बात जानकर, प्रवेश मार्ग को रोककर, आगे और पीछे दोनों पर्वत-भित्तियों से कूदकर और गर्जना कर, जाल में फँसी मछली की तरह उसे पकड़ा जा सकता है।" उस क्षण "भिक्षुओं के वार्तालाप को सुनो" - इस प्रकार राजा द्वारा भेजे गए गुप्तचरों ने उसे सुनकर राजा को सूचित किया। उसे सुनकर राजा ने युद्ध-भेरी बजवाई और जाकर शकट-व्यूह बनाकर अजातशत्रु को जीवित पकड़ लिया। इसीलिए कहा गया - "उपश्रुति के वश से... पे... अजातशत्रु को पकड़ लिया।"

දොණපාකන්ති දොණතණ්ඩුලානං පක්කභත්තං. දොණන්ති චතුනාළිකානමෙතමධිවචනං. මනුජස්සාති සත්තස්ස. තනුකස්සාති තනුකා අප්පිකා අස්ස පුග්ගලස්ස, භුත්තපච්චයා විසභාගවෙදනා න හොන්ති. සණිකන්ති මන්දං මුදුකං, අපරිස්සයමෙවාති අත්ථො. ජීරතීති පරිභුත්තාහාරො පච්චති. ආයු පාලයන්ති නිරොගො අවෙදනො ජීවිතං රක්ඛන්තො. අථ වා සණිකං ජීරතීති සො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ පුග්ගලො පරිමිතාහාරතාය සණිකං චිරෙන ජීරති ජරං පාපුණාති ජීවිතං පාලයන්තො.

'दोणपाकं' का अर्थ है एक द्रोण चावल का पका हुआ भात। 'द्रोण' चार नाली (एक माप) का पर्यायवाची है। 'मनुजस्स' का अर्थ है प्राणी का। 'तनुकस्स' का अर्थ है उस पुद्गल (व्यक्ति) के लिए जो अल्प (भोजन) करने वाला है, भोजन के कारण होने वाली विषम वेदनाएँ नहीं होतीं। 'सणिकं' का अर्थ है धीरे-धीरे, कोमलता से, बिना किसी उपद्रव के। 'जीरति' का अर्थ है खाया हुआ आहार पचता है। 'आयु पालयन्ति' का अर्थ है निरोग और वेदना-रहित होकर जीवन की रक्षा करना। अथवा 'सणिकं जीरति' का अर्थ है कि वह भोजन में मात्रा जानने वाला व्यक्ति परिमित आहार के कारण धीरे-धीरे, लम्बे समय में वृद्ध होता है (जरा को प्राप्त होता है), अपने जीवन की रक्षा करते हुए।

ඉමං ඔවාදං අදාසීති එකස්මිං කිර (ධ. ප. අට්ඨ. 2.203 පසෙනදිකොසලවත්ථු) සමයෙ රාජා තණ්ඩුලදොණස්ස ඔදනං තදුපියෙන සූපබ්‍යඤ්ජනෙන භුඤ්ජති. සො එකදිවසං භුත්තපාතරාසො [Pg.328] භත්තසම්මදං අවිනොදෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා කිලන්තරූපො ඉතො චිතො ච සම්පරිවත්තති, නිද්දාය අභිභුය්‍යමානොපි ලහුකං නිපජ්ජිතුං අසක්කොන්තො එකමන්තං නිසීදි. අථ නං සත්ථා ආහ ‘‘කිං, මහාරාජ, අවිස්සමිත්වාව ආගතොසී’’ති. ආම, භන්තෙ, භුත්තකාලතො පට්ඨාය මෙ මහාදුක්ඛං හොතීති. අථ නං සත්ථා, ‘‘මහාරාජ, අතිබහුභොජීනං එතං දුක්ඛං හොතී’’ති වත්වා –

'यह उपदेश दिया' - सुना जाता है कि एक समय राजा एक द्रोण चावल का भात और उसके अनुरूप सूप-व्यंजन खाता था। वह एक दिन सुबह का भोजन कर, भोजन के आलस्य को दूर किए बिना ही शास्ता (बुद्ध) के पास गया और थका हुआ सा इधर-उधर करवटें बदलने लगा; नींद से अभिभूत होने पर भी वह आसानी से लेट नहीं पा रहा था और एक ओर बैठ गया। तब शास्ता ने उससे कहा - "महाराज, क्या आप बिना विश्राम किए ही आ गए हैं?" "हाँ भन्ते, भोजन के समय से ही मुझे बड़ा कष्ट हो रहा है।" तब शास्ता ने उससे कहा - "महाराज, अत्यधिक भोजन करने वालों को यह दुःख होता है" - और यह कहा:

‘‘මිද්ධී යදා හොති මහග්ඝසො ච,නිද්දායිතා සම්පරිවත්තසායී;

මහාවරාහොව නිවාපපුට්ඨො,පුනප්පුනං ගබ්භමුපෙති මන්දො’’ති. (ධ. ප. 325;

නෙත්ති. 26, 90) –

"जब व्यक्ति आलसी और बहुत खाने वाला होता है, नींद में डूबा हुआ करवटें बदल-बदल कर सोता है; तो वह चारे से पुष्ट किए गए बड़े सूअर की तरह वह मन्दबुद्धि बार-बार गर्भ में आता है (पुनर्जन्म लेता है)।"

ඉමාය ගාථාය ඔවදිත්වා, ‘‘මහාරාජ, භොජනං නාම මත්තාය භුඤ්ජිතුං වට්ටති, මත්තභොජිනො හි සුඛං හොතී’’ති උත්තරිපි පුන ඔවදන්තො ‘‘මනුජස්ස සදා සතීමතො’’ති (සං. නි. 1.124) ඉමං ගාථමාහ.

इस गाथा से उपदेश देकर, "महाराज, भोजन मात्रा के अनुसार ही करना चाहिए, क्योंकि मात्रा के अनुसार भोजन करने वाले को सुख होता है" - इस प्रकार आगे भी पुनः उपदेश देते हुए "मनुजस्स सदा सतीमतो" (सदा स्मृतिमान मनुष्य के लिए) यह गाथा कही।

රාජා පන ගාථං උග්ගණ්හිතුං නාසක්ඛි, සමීපෙ ඨිතං පන භාගිනෙය්‍යං සුදස්සනං නාම මාණවං ‘‘ඉමං ගාථං උග්ගණ්හ තාතා’’ති ආහ. සො තං ගාථං උග්ගණ්හිත්වා ‘‘කිං කරොමි, භන්තෙ’’ති සත්ථාරං පුච්ඡි. අථ නං සත්ථා ආහ, ‘‘මාණව, ඉමං ගාථං නටො විය පත්තපත්තට්ඨානෙ මා අවච, රඤ්ඤො පාතරාසං භුඤ්ජනට්ඨානෙ ඨත්වා පඨමපිණ්ඩාදීසුපි අවත්වා අවසානෙ පිණ්ඩෙ ගහිතෙ වදෙය්‍යාසි, රාජා සුත්වා භත්තපිණ්ඩං ඡඩ්ඩෙස්සති. අථ රඤ්ඤො හත්ථෙසු ධොතෙසු පාතිං අපනෙත්වා සිත්ථානි ගණෙත්වා තදුපියං බ්‍යඤ්ජනං ඤත්වා පුනදිවසෙ තාවතකෙ තණ්ඩුලෙ හාරෙය්‍යාසි. පාතරාසෙ ච වත්වා සායමාසෙ මා වදෙය්‍යාසී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා තං දිවසං රඤ්ඤො පාතරාසං භුත්වා ගතත්තා සායමාසෙ භගවතො අනුසිට්ඨිනියාමෙන ගාථං අභාසි. රාජා දසබලස්ස වචනං සරිත්වා භත්තපිණ්ඩං පාතියංයෙව ඡඩ්ඩෙසි. රඤ්ඤො හත්ථෙසු ධොතෙසු පාතිං අපනෙත්වා සිත්ථානි ගණෙත්වා පුනදිවසෙ තත්තකෙ තණ්ඩුලෙ හරිංසු, සොපි මාණවො දිවසෙ දිවසෙ තථාගතස්ස සන්තිකං ගච්ඡති. දසබලස්ස විස්සාසිකො අහොසි. අථ නං එකදිවසං පුච්ඡි ‘‘රාජා කිත්තකං භුඤ්ජතී’’ති? සො ‘‘නාළිකොදන’’න්ති ආහ. වට්ටිස්සති එත්තාවතා [Pg.329] පුරිසභාගො එස, ඉතො පට්ඨාය ගාථං මා වදීති. රාජා තථෙව සණ්ඨාසි. තෙන වුත්තං ‘‘නාළිකොදනපරමතාය සණ්ඨාසී’’ති. රත්තඤ්ඤුතාය වඩ්ඪිතං සීලං අස්ස අත්ථීති වඩ්ඪිතසීලො. අපොථුජ්ජනිකෙහි සීලෙහීති චතුපාරිසුද්ධිසීලෙහි සීලං අරියං සුද්ධං. තෙන වුත්තං ‘‘අරියසීලො’’ති. තදෙකං අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලං. තෙන වුත්තං ‘‘කුසලසීලො’’ති.

राजा गाथा को सीखने में असमर्थ रहा, उसने पास खड़े अपने सुदर्शन नामक भांजे (माणवक) से कहा— "तात! इस गाथा को सीख लो।" उसने गाथा सीखकर शास्ता से पूछा— "भन्ते! मैं क्या करूँ?" तब शास्ता ने उससे कहा— "माणवक! इस गाथा को किसी नट की तरह जहाँ-तहाँ मत कहना। राजा के भोजन करने के स्थान पर खड़े होकर, पहले ग्रास आदि के समय न कहकर, अंतिम ग्रास लेते समय कहना; राजा सुनकर भोजन का ग्रास छोड़ देगा। तब राजा के हाथ धोने पर, थाली हटाकर, चावलों के दानों को गिनकर, उसके अनुरूप व्यंजन जानकर, अगले दिन उतने ही चावल मँगवाना। सुबह के भोजन के समय कहकर शाम के भोजन के समय मत कहना।" उसने "साधु" कहकर स्वीकार किया। उस दिन राजा के भोजन कर लेने के कारण, शाम के भोजन के समय भगवान के निर्देशानुसार गाथा कही। राजा ने दशबल के वचनों को याद कर भोजन का ग्रास थाली में ही छोड़ दिया। राजा के हाथ धोने पर थाली हटाकर चावलों के दानों को गिना गया और अगले दिन उतने ही चावल लाए गए। वह माणवक प्रतिदिन तथागत के पास जाता था। वह दशबल का विश्वासी हो गया। तब एक दिन (बुद्ध ने) उससे पूछा— "राजा कितना खाता है?" उसने कहा— "एक नाली चावल।" (बुद्ध ने कहा—) "इतना पुरुष के लिए पर्याप्त है, अब से गाथा मत कहना।" राजा उसी (मात्रा) पर स्थित हो गया। इसीलिए कहा गया— "नाली-भर चावल की सीमा पर स्थित हो गया।" 'रत्तञ्ञुता' (दीर्घकालीन अनुभव) से जिसका शील बढ़ा है, वह 'वर्धितशील' है। पृथग्जनों के अयोग्य शीलों से, अर्थात् चार परिशुद्धि शीलों से शील आर्य और शुद्ध है। इसीलिए कहा गया— "आर्यशील"। वह एकमात्र निर्दोष होने के कारण कुशल है। इसीलिए कहा गया— "कुशलशील"।

දුතියකොසලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वितीय कोसल सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

महावग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

4. උපාලිවග්ගො

४. उपालि वग्ग

1. උපාලිසුත්තවණ්ණනා

१. उपालि सुत्त की व्याख्या

31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ අත්ථවසෙති වුද්ධිවිසෙසෙ, සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතු අධිගමනීයෙ හිතවිසෙසෙති අත්ථො. අත්ථොයෙව වා අත්ථවසො, දස අත්ථෙ දස කාරණානීති වුත්තං හොති. අථ වා අත්ථො ඵලං තදධීනවුත්තිතාය වසො එතස්සාති අත්ථවසො, හෙතූති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘යෙ මම සොතබ්බං සද්දහාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති, තෙසං තං අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති වුත්තත්තා ‘‘යො ච තථාගතස්ස වචනං සම්පටිච්ඡති, තස්ස තං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය සංවත්තතී’’ති වුත්තං. අසම්පටිච්ඡනෙ ආදීනවන්ති භද්දාලිසුත්තෙ විය අසම්පටිච්ඡනෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා. සුඛවිහාරාභාවෙ සහජීවමානස්ස අභාවතො සහජීවිතාපි සුඛවිහාරොව වුත්තො. සුඛවිහාරො නාම චතුන්නං ඉරියාපථවිහාරානං ඵාසුතා.

३१. चौथे (वग्ग) के पहले (सुत्त) में 'अत्थवसे' का अर्थ है— वृद्धि विशेष में, शिक्षापद प्रज्ञप्ति के हेतु प्राप्त होने वाले हित विशेष में। अथवा 'अत्थ' ही 'अत्थवसो' है, दस अर्थों (प्रयोजनों) में दस कारण कहे गए हैं। अथवा 'अत्थ' फल है, उसके अधीन होने के कारण 'वसो' है, इस प्रकार यहाँ 'अत्थवसो' का अर्थ हेतु (कारण) समझना चाहिए। "जो मेरे सुनने योग्य (वचनों) पर श्रद्धा करेंगे, वह उनके लिए दीर्घकाल तक हित और सुख के लिए होगा"— ऐसा कहे जाने के कारण "जो तथागत के वचनों को स्वीकार करता है, वह उसके लिए दीर्घकाल तक हित और सुख के लिए होता है"— यह कहा गया है। 'असम्पटिच्छने आदीनवं' (स्वीकार न करने में दोष)— भद्दालि सुत्त की तरह स्वीकार न करने में दोष दिखाकर। सुखविहार के अभाव में साथ रहने वाले का अभाव होने से 'सहजीविता' को भी सुखविहार ही कहा गया है। सुखविहार का अर्थ है— चारों ईर्यापथों में विहार की सुगमता।

මඞ්කුතන්ති නිත්තෙජතං. ධම්මෙනාතිආදීසු ධම්මොති භූතං වත්ථු. විනයොති චොදනා චෙව සාරණා ච. සත්ථුසාසනන්ති ඤත්තිසම්පදා චෙව අනුස්සාවනසම්පදා ච.

'मङ्कु' का अर्थ है निस्तेज (तेजहीन)। 'धम्मेन' आदि में 'धम्म' का अर्थ है— वास्तविक वस्तु। 'विनय' का अर्थ है— चोदना (आरोप) और सारणा (स्मरण कराना)। 'सत्थुसासन' का अर्थ है— ज्ञप्ति की पूर्णता और अनुसावन की पूर्णता।

පියසීලානන්ති සික්ඛාකාමානං. තෙසඤ්හි සීලං පියං හොති. තෙනෙවාහ ‘‘සික්ඛාත්තයපාරිපූරියා ඝටමානා’’ති. සන්දිද්ධමනාති සංසයං ආපජ්ජමනා[Pg.330]. උබ්බළ්හා හොන්තීති පීළිතා හොන්ති. සඞ්ඝකම්මානීති සතිපි උපොසථපවාරණානං සඞ්ඝකම්මභාවෙ ගොබලීබද්දඤායෙන උපොසථං පවාරණඤ්ච ඨපෙත්වා උපසම්පදාදිසෙසසඞ්ඝකම්මානං ගහණං වෙදිතබ්බං. සමග්ගානං භාවො සාමග්ගී.

'पियसीलानं' का अर्थ है— शिक्षा के इच्छुक (शिक्षाकाम)। उनके लिए शील प्रिय होता है। इसीलिए कहा— "तीन शिक्षाओं की परिपूर्णता के लिए प्रयत्नशील"। 'सन्दिद्धमना' का अर्थ है— संशय में पड़े हुए। 'उब्बळ्हा होन्ति' का अर्थ है— पीड़ित होते हैं। 'सङ्घकम्मानी'— उपोसथ और प्रवारणा के संघकर्म होने पर भी, 'गोबलीवर्द' न्याय से उपोसथ और प्रवारणा को छोड़कर उपसम्पदा आदि शेष संघकर्मों का ग्रहण समझना चाहिए। समग्र (एकजुट) होने का भाव 'सामग्गी' (एकता) है।

‘‘නාහං, චුන්ද, දිට්ඨධම්මිකානංයෙව ආසවානං සංවරාය ධම්මං දෙසෙමී’’ති (දී. නි. 3.182) එත්ථ විවාදමූලභූතා කිලෙසා ආසවාති ආගතා.

"चुन्द! मैं केवल इसी जन्म (दृष्टधर्म) के आस्रवों के संवर के लिए धर्म का उपदेश नहीं देता हूँ"— यहाँ विवाद के मूल रूप क्लेशों को 'आस्रव' कहा गया है।

‘‘යෙන දෙවූපපත්‍යස්ස, ගන්ධබ්බො වා විහඞ්ගමො;

යක්ඛත්තං යෙන ගච්ඡෙය්‍යං, මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජෙ;

තෙ මය්හං ආසවා ඛීණා, විද්ධස්තා විනළීකතා’’ති. (අ. නි. 4.36) –

"जिससे देवलोक में उत्पत्ति हो, या गन्धर्व या पक्षी (योनि) प्राप्त हो; जिससे यक्षत्व को प्राप्त होऊँ, या मनुष्यता को प्राप्त होऊँ; वे मेरे आस्रव क्षीण हो गए हैं, नष्ट हो गए हैं, जड़ से उखड़ गए हैं।"

එත්ථ තෙභූමකං කම්මං අවසෙසා ච අකුසලා ධම්මා. ඉධ පන පරූපවාදවිප්පටිසාරවධබන්ධාදයො චෙව අපායදුක්ඛභූතා ච නානප්පකාරා උපද්දවා ආසවාති ආහ ‘‘අසංවරෙ ඨිතෙන තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ පත්තබ්බා’’තිආදි. යදි හි භගවා සික්ඛාපදං න ච පඤ්ඤපෙය්‍ය, තතො අසද්ධම්මප්පටිසෙවනඅදින්නාදානපාණාතිපාතාදිහෙතු යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං පරූපවාදාදයො දිට්ඨධම්මිකා නානප්පකාරා අනත්ථා, යෙ ච තන්නිමිත්තමෙව නිරයාදීසු නිබ්බත්තස්ස පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණාදිවසෙන මහාදුක්ඛානුභවනප්පකාරා අනත්ථා, තෙ සන්ධාය ඉදං වුත්තං ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති. දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛො අත්තභාවො, තත්ථ භවා දිට්ඨධම්මිකා. තෙන වුත්තං ‘‘තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ පත්තබ්බා’’ති. සම්මුඛා ගරහනං අකිත්ති, පරම්මුඛා ගරහනං අයසො. අථ වා සම්මුඛා පරම්මුඛා ගරහනං අකිත්ති, පරිවාරහානි අයසොති වෙදිතබ්බං. ආගමනමග්ගථකනායාති ආගමනද්වාරපිදහනත්ථාය. සම්පරෙතබ්බතො පෙච්ච ගන්තබ්බතො සම්පරායො, පරලොකොති ආහ ‘‘සම්පරායෙ නරකාදීසූ’’ති.

यहाँ तीनों भूमियों के कर्म और शेष अकुशल धर्म (अभिप्रेत हैं)। किन्तु यहाँ दूसरों द्वारा निन्दा, पश्चात्ताप, वध-बन्धन आदि तथा अपाय के दुःखरूप अनेक प्रकार के उपद्रव 'आस्रव' कहे गए हैं— "असंवर में स्थित व्यक्ति द्वारा इसी आत्मभाव (जीवन) में प्राप्त किए जाने वाले" इत्यादि। यदि भगवान शिक्षापद प्रज्ञप्त न करते, तो अधर्म के सेवन, चोरी, हिंसा आदि के कारण जो दूसरों द्वारा निन्दा आदि इस लोक के अनेक प्रकार के अनर्थ उत्पन्न होते, और उन्हीं के कारण नरक आदि में उत्पन्न होने पर पाँच प्रकार के बन्धन और यातनाओं के रूप में जो महान दुःख के अनुभव रूप अनर्थ होते, उन्हें लक्ष्य कर यह कहा गया है— "इस लोक के आस्रवों के संवर के लिए और परलोक के आस्रवों के विनाश के लिए"। 'दिट्ठधम्मो' प्रत्यक्ष आत्मभाव (वर्तमान जीवन) को कहा जाता है, उसमें होने वाले 'दिट्ठधम्मिका' हैं। इसीलिए कहा गया— "उसी आत्मभाव में प्राप्त होने वाले"। सामने की जाने वाली निन्दा 'अकित्ति' (अपकीर्ति) है, पीठ पीछे की जाने वाली निन्दा 'अयसो' (अयश) है। अथवा सामने और पीछे की जाने वाली निन्दा 'अकित्ति' है, और परिवार की हानि 'अयसो' है— ऐसा समझना चाहिए। 'आगमनमग्गथकनाया' का अर्थ है— आने के मार्ग को बंद करने के लिए। 'सम्परेतब्बतो' अर्थात् मरकर जाने योग्य होने के कारण 'सम्परायो' परलोक है, इसीलिए कहा— "परलोक में नरक आदि में"।

මෙථුනාදීනි රජ්ජනට්ඨානානි. පාණාතිපාතාදීනි දුස්සනට්ඨානානි.

मैथुन आदि आसक्ति के स्थान हैं। प्राणातिपात आदि द्वेष के स्थान हैं।

සංවරවිනයොති සීලසංවරො, සතිසංවරො, ඤාණසංවරො, ඛන්තිසංවරො, වීරියසංවරොති පඤ්චවිධො සංවරො. යථාසකං සංවරිතබ්බානං විනෙතබ්බානඤ්ච කායදුච්චරිතාදීනං සංවරණතො සංවරො, විනයනතො විනයොති වුච්චති[Pg.331]. පහානවිනයොති තදඞ්ගප්පහානං වික්ඛම්භනප්පහානං, සමුච්ඡෙදප්පහානං, පටිපස්සද්ධිප්පහානං, නිස්සරණප්පහානන්ති පඤ්චවිධං පහානං යස්මා චාගට්ඨෙන පහානං, විනයට්ඨෙන විනයො, තස්මා ‘‘පහානවිනයො’’ති වුච්චති. සමථවිනයොති සත්ත අධිකරණසමථා. පඤ්ඤත්තිවිනයොති සික්ඛාපදමෙව. සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා හි විජ්ජමානාය එව සික්ඛාපදසම්භවතො පඤ්ඤත්තිවිනයොපි සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා අනුග්ගහිතො හොති. සෙසමෙත්ථ වුත්තත්ථමෙව.

संवर-विनय पाँच प्रकार का संवर है—शील-संवर, सति-संवर, ज्ञान-संवर, क्षान्ति-संवर और वीर्य-संवर। अपने-अपने संवरणीय और विनेय काय-दुश्चरित आदि के संवरण करने से 'संवर' और विनय करने से 'विनय' कहा जाता है। प्रहाण-विनय पाँच प्रकार का प्रहाण है—तदङ्ग-प्रहाण, विष्खम्भन-प्रहाण, समुच्छेद-प्रहाण, प्रतिप्रश्रब्धि-प्रहाण और निस्सरण-प्रहाण; क्योंकि त्याग के अर्थ में 'प्रहाण' और विनय के अर्थ में 'विनय' है, इसलिए इसे 'प्रहाण-विनय' कहा जाता है। शमथ-विनय सात अधिकरण-शमथ हैं। प्रज्ञप्ति-विनय शिक्षापद ही है। शिक्षापद-प्रज्ञप्ति के विद्यमान होने पर ही शिक्षापद की उत्पत्ति संभव होने से प्रज्ञप्ति-विनय भी शिक्षापद-प्रज्ञप्ति के अंतर्गत ही है। शेष यहाँ कहे गए अर्थ के समान ही है।

උපාලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उपालि सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

උපාලිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उपालि वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

5. අක්කොසවග්ගො

५. अक्कोस वग्ग (आक्रोश वर्ग)

1-8. විවාදසුත්තාදිවණ්ණනා

१-८. विवाद सुत्त आदि की व्याख्या

41-48. පඤ්චමස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. ඡට්ඨෙ ඛණභඞ්ගුරතාය න නිච්චා න ධුවාති අනිච්චා. තතො එව පණ්ඩිතෙහි න ඉච්චා න උපගන්තබ්බාතිපි අනිච්චා. ස්වායං නෙසං අනිච්චට්ඨො උදයවයපරිච්ඡින්නතාය වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘හුත්වා අභාවිනො’’ති, උප්පජ්ජිත්වා විනස්සකාති අත්ථො. සාරරහිතාති නිච්චසාරධුවසාරඅත්තසාරවිරහිතා. මුසාති විසංවාදනට්ඨෙන මුසා, එකංසෙන අසුභාදිසභාවා තෙ බාලානං සුභාදිභාවෙන උපට්ඨහන්ති, සුභාදිග්ගහණස්ස පච්චයභාවෙන සත්තෙ විසංවාදෙන්ති. තෙනාහ ‘‘නිච්චසුභසුඛා වියා’’තිආදි. න පස්සනසභාවාති ඛණපභඞ්ගුරතාඉත්තරපච්චුපට්ඨානතාය දිස්සමානා විය හුත්වා අදස්සනපකතිකා. එතෙ හි ඛෙත්තං විය වත්ථු විය හිරඤ්ඤසුවණ්ණං විය ච පඤ්ඤායිත්වාපි කතිපාහෙනෙව සුපිනකෙ දිට්ඨා විය න පඤ්ඤායන්ති. සත්තමට්ඨමානි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි.

४१-४८. पाँचवें के पहले आदि स्पष्ट अर्थ वाले हैं। छठे में क्षणभंगुरता के कारण जो न नित्य हैं, न ध्रुव हैं, वे 'अनित्य' हैं। उसी कारण से पंडितों द्वारा न चाहने योग्य (न इच्चा) और न प्राप्त करने योग्य होने से भी 'अनित्य' हैं। उनका यह अनित्यता का अर्थ उदय और व्यय से परिच्छिन्न होने के कारण समझना चाहिए, इसलिए कहा गया है—'होकर न होने वाले' (हुत्वा अभाविनो), अर्थात् उत्पन्न होकर नष्ट होने वाले। 'सार-रहित' का अर्थ है नित्य-सार, ध्रुव-सार और आत्म-सार से रहित। 'मृषा' (झूठ) विसंवादन के अर्थ में मृषा है; वे निश्चित रूप से अशुचि आदि स्वभाव वाले हैं, पर वे बालकों (अज्ञानियों) को शुचि आदि भाव से प्रतीत होते हैं, शुचि आदि के ग्रहण के प्रत्यय बनकर वे सत्त्वों को धोखा देते हैं। इसीलिए कहा गया है—'नित्य, शुभ और सुख के समान' आदि। 'न देखने के स्वभाव वाले' का अर्थ है क्षणभंगुरता और अल्पकालिक उपस्थिति के कारण दिखाई देने वाले जैसे होकर भी अदृश्य स्वभाव वाले। ये खेत के समान, वास्तु के समान और स्वर्ण-चाँदी के समान प्रतीत होने पर भी कुछ ही दिनों में स्वप्न में देखी गई वस्तुओं के समान प्रतीत नहीं होते। सातवें और आठवें सुगम हैं।

විවාදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

विवाद सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

9-10. සරීරට්ඨධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

९-१०. शरीरस्थ धर्म सुत्त आदि की व्याख्या

49-50. නවමෙ [Pg.332] පුනබ්භවදානං පුනබ්භවො උත්තරපදලොපෙන, පුනබ්භවො සීලමස්සාති පොනොභවිකො, පුනබ්භවදායකොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පුනබ්භවනිබ්බත්තකො’’ති. භවසඞ්ඛරණකම්මන්ති පුනබ්භවනිබ්බත්තනකකම්මං. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

४९-५०. नौवें में उत्तरपद के लोप से 'पुनब्भव' का अर्थ पुनर्जन्म देना है; जिसका स्वभाव पुनर्जन्म है वह 'पोनोभविको' है, अर्थात् पुनर्जन्म देने वाला। इसीलिए कहा गया है—'पुनर्जन्म उत्पन्न करने वाला'। 'भवसंखरणकम्म' का अर्थ है पुनर्जन्म उत्पन्न करने वाला कर्म। दसवें में कुछ कहने योग्य नहीं है।

සරීරට්ඨධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

शरीरस्थ धर्म सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

අක්කොසවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अक्कोस वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

प्रथम पन्नासक समाप्त हुआ।

2. දුතියපණ්ණාසකං

२. द्वितीय पन्नासक

(6) 1. සචිත්තවග්ගො

(६) १. सचित्त वग्ग

1-10. සචිත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

१-१०. सचित्त सुत्त आदि की व्याख्या

51-60. දුතියස්ස [Pg.333] පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. දසමෙ පිත්තං සමුට්ඨානමෙතෙසන්ති පිත්තසමුට්ඨානා, පිත්තපච්චයාපිත්තහෙතුකාති අත්ථො. සෙම්හසමුට්ඨානාදීසුපි එසෙව නයො. සන්නිපාතිකාති තිණ්ණම්පි පිත්තාදීනං කොපෙන සමුට්ඨිතා. උතුපරිණාමජාති විසභාගඋතුතො ජාතා. ජඞ්ගලදෙසවාසීනඤ්හි අනූපදෙසෙ වසන්තානං විසභාගො ච උතු උප්පජ්ජති, අනූපදෙසවාසීනඤ්ච ජඞ්ගලදෙසෙති එවං පරසමුද්දතීරාදිවසෙනපි උතුවිසභාගතා උප්පජ්ජතියෙව. තතො ජාතාති උතුපරිණාමජා. අත්තනො පකතිචරියානං විසයානං විසමං කායපරිහරණවසෙන ජාතා විසමපරිහාරජා. තෙනාහ ‘‘අතිචිරට්ඨානනිසජ්ජාදිනා විසමපරිහාරෙන ජාතා’’ති. ආදි-සද්දෙන මහාභාරවහනසුධාකොට්ටනාදීනං සඞ්ගහො. පරස්ස උපක්කමතො නිබ්බත්තා ඔපක්කමිකා. බාහිරං පච්චයං අනපෙක්ඛිත්වා කෙවලං කම්මවිපාකතොව ජාතා කම්මවිපාකජා. තත්ථ පුරිමෙහි සත්තහි කාරණෙහි උප්පන්නා සාරීරිකා වෙදනා සක්කා පටිබාහිතුං, කම්මවිපාකජානං පන සබ්බභෙසජ්ජානිපි සබ්බපරිත්තානිපි නාලං පටිඝාතාය.

५१-६०. दूसरे के पहले आदि स्पष्ट अर्थ वाले हैं। दसवें में जिनका समुत्थान पित्त है वे 'पित्तसमुत्थाना' हैं, अर्थात् पित्त के प्रत्यय से या पित्त के हेतु से होने वाले। श्लेष्म-समुत्थान आदि में भी यही विधि है। 'सान्निपातिका' का अर्थ है तीनों पित्त आदि के कुपित होने से उत्पन्न। 'ऋतुपरिणामजा' का अर्थ है विषम ऋतु से उत्पन्न। जांगल देश के निवासियों के लिए अनूप (दलदली) देश में रहने पर विषम ऋतु उत्पन्न होती है, और अनूप देश के निवासियों के लिए जांगल देश में; इसी प्रकार समुद्र के दूसरे तट आदि के भेद से भी ऋतु की विषमता उत्पन्न होती ही है। उससे उत्पन्न होने वाले 'ऋतुपरिणामजा' हैं। अपनी स्वाभाविक चर्याओं और विषयों के विषम शरीर-परिहार (रखरखाव) के कारण उत्पन्न होने वाले 'विषमपरिहारजा' हैं। इसीलिए कहा गया है—'अत्यधिक देर तक खड़े रहने या बैठने आदि विषम परिहार से उत्पन्न'। 'आदि' शब्द से भारी बोझ ढोना, चूना कूटना आदि का संग्रह होता है। दूसरे के उपक्रम (प्रहार/प्रयत्न) से उत्पन्न 'औपक्रमिक' हैं। बाहरी प्रत्यय की अपेक्षा न कर केवल कर्म-विपाक से ही उत्पन्न 'कर्मविपाकजा' हैं। वहाँ पहले सात कारणों से उत्पन्न शारीरिक वेदनाओं को रोका जा सकता है, किन्तु कर्मविपाक से उत्पन्न वेदनाओं के लिए सभी औषधियाँ और सभी परित्त भी निवारण के लिए पर्याप्त नहीं हैं।

සචිත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सचित्त सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

සචිත්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सचित्त वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

(7) 2. යමකවග්ගො

(७) २. यमक वग्ग

1-7. අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා

१-७. अविद्या सुत्त आदि की व्याख्या

61-67. දුතියස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. සත්තමෙ නළකපානකෙති එවංනාමකෙ නිගමෙ. පුබ්බෙ කිර (ජා. අට්ඨ. 1.1.19 ආදයො) අම්හාකං බොධිසත්තො කපියොනියං නිබ්බත්තො [Pg.334] මහාකායො කපිරාජා හුත්වා අනෙකසතවානරසහස්සපරිවුතො පබ්බතපාදෙ විචරි, පඤ්ඤවා ඛො පන හොති මහාපඤ්ඤො. සො පරිසං එවං ඔවදති, ‘‘තාතා, ඉමස්මිං පබ්බතපාදෙ විසඵලානි හොන්ති, අමනුස්සපරිග්ගහිතා පොක්ඛරණිකා නාම හොන්ති, තුම්හෙ පුබ්බෙ ඛාදිතපුබ්බානෙව ඵලානි ඛාදථ, පීතපුබ්බානෙව පානීයානි පිවථ, එත්ථ වො පටිපුච්ඡිතකිච්චං නත්ථී’’ති. තෙ අපීතපුබ්බං දිස්වා සහසාව අපිවිත්වා සමන්තා පරිධාවිත්වා මහාසත්තස්ස ආගමනං ඔලොකයමානා නිසීදිංසු. මහාසත්තො ආගන්ත්වා ‘‘කිං, තාතා, පානීයං න පිවථා’’ති ආහ. තුම්හාකං ආගමනං ඔලොකෙමාති. ‘‘සාධු, තාතා’’ති සමන්තා පදං පරියෙසමානො ඔතිණ්ණපදංයෙව අද්දස, න උත්තිණ්ණපදං. අදිස්වා ‘‘සපරිස්සයා’’ති අඤ්ඤාසි. තාවදෙව ච තත්ථ අභිනිබ්බත්තඅමනුස්සො උදකං ද්වෙධා කත්වා උට්ඨාසි – සෙතමුඛො, නීලකුච්ඡි, රත්තහත්ථපාදො, මහාදාඨිකො, වන්තදාඨො, විරූපො, බීභච්ඡො, උදකරක්ඛසො. සො එවමාහ – ‘‘කස්මා පානීයං න පිවථ, මධුරං උදකං පිවථ, කිං තුම්හෙ එතස්ස වචනං සුණාථා’’ති. මහාසත්තො ආහ ‘‘ත්වං අධිවත්ථො අමනුස්සො’’ති? ආමාහන්ති. ‘‘ත්වං ඉධ ඔතිණ්ණෙ ලභසී’’ති ආහ. ආම, තුම්හෙ පන සබ්බෙ ඛාදිස්සාමීති. න සක්ඛිස්සසි යක්ඛාති. පානීයං පන පිවිස්සථාති. ආම, පිවිස්සාමාති. එවං සන්තෙ එකම්පි වානරං න මුඤ්චිස්සන්ති. ‘‘පානීයඤ්ච පිවිස්සාම, න ච තෙ වසං ගමිස්සාමා’’ති නළං ආහරාපෙත්වා කොටියං ගහෙත්වා ධමි. සබ්බො එකච්ඡිද්දො අහොසි. තීරෙ නිසීදිත්වාව පානීයං පිවි. සෙසවානරානම්පි පාටියෙක්කං නළං ආහරාපෙත්වා ධමිත්වා අදාසි. සබ්බෙ තෙ පස්සන්තස්සෙව පානීයං පිවිංසු. වුත්තම්පි චෙතං –

६१-६७. दूसरे (वर्ग) के पहले आदि (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाले हैं। सातवें में 'नलकपानक' नामक निगम में। प्राचीन काल में (जातक अट्ठकथा 1.1.19 आदि) हमारे बोधिसत्व कपि योनि में उत्पन्न हुए, एक विशालकाय वानरराज होकर अनेक सौ हजार वानरों से घिरे पर्वत की तलहटी में विचरते थे, वे प्रज्ञावान और महाप्रज्ञावान थे। उन्होंने अपनी परिषद को इस प्रकार उपदेश दिया, 'तातों, इस पर्वत की तलहटी में विषैले फल होते हैं, और अमनुष्यों (यक्षों) के अधिकार वाली पुष्करिणियाँ (पोखर) होती हैं, तुम पहले खाए हुए फलों को ही खाना, पहले पिए हुए पानी को ही पीना, यहाँ तुम्हें बिना पूछे कुछ नहीं करना चाहिए।' उन्होंने पहले न पिए हुए (पानी) को देखकर, बिना जल्दबाजी में पिए, चारों ओर घूमकर महासत्व के आने की प्रतीक्षा करते हुए बैठ गए। महासत्व ने आकर कहा, 'तातों, पानी क्यों नहीं पीते?' (उन्होंने कहा) 'हम आपके आने की प्रतीक्षा कर रहे हैं।' (महासत्व ने कहा) 'साधु, तातों', और चारों ओर पदचिह्नों को खोजते हुए उन्होंने केवल उतरने के पदचिह्न देखे, बाहर निकलने के नहीं। उन्हें न देखकर उन्होंने जान लिया कि यह 'ससंकट (खतरनाक)' है। तभी वहाँ उत्पन्न एक अमनुष्य (जल-राक्षस) पानी को दो भागों में बाँटकर खड़ा हो गया - सफेद मुख वाला, नीले पेट वाला, लाल हाथ-पैर वाला, बड़े दाँतों वाला, बाहर निकले दाँतों वाला, विरूप, वीभत्स, जल-राक्षस। उसने ऐसा कहा - 'तुम पानी क्यों नहीं पीते, मीठा पानी पियो, तुम इसकी बात क्यों सुनते हो?' महासत्व ने कहा, 'क्या तुम यहाँ रहने वाले अमनुष्य हो?' उसने कहा, 'हाँ।' (महासत्व ने) कहा, 'क्या तुम यहाँ उतरने वालों को पकड़ लेते हो?' (उसने कहा) 'हाँ, मैं तुम सबको खा जाऊँगा।' (महासत्व ने कहा) 'यक्ष, तुम समर्थ नहीं होगे।' (यक्ष ने कहा) 'तो क्या तुम पानी पियोगे?' (महासत्व ने कहा) 'हाँ, हम पिएँगे।' ऐसा होने पर वह एक भी वानर को नहीं छोड़ेगा। 'हम पानी भी पिएँगे और तुम्हारे वश में भी नहीं आएँगे', ऐसा कहकर उन्होंने एक नल (नरकुल) मँगवाया और उसे सिरे से पकड़कर फूँका। वह पूरा एक छिद्र वाला (खोखला) हो गया। किनारे पर बैठकर ही उन्होंने पानी पिया। शेष वानरों के लिए भी अलग-अलग नल मँगवाकर, फूँककर उन्हें दिया। उन सबने उसके देखते-देखते ही पानी पिया। यह कहा भी गया है -

‘‘දිස්වා පදමනුත්තිණ්ණං, දිස්වානොතරිතං පදං;

නළෙන වාරිං පිස්සාම, නෙව මං ත්වං වධිස්සසී’’ති. (ජා. 1.1.20);

'बाहर न निकले हुए पदचिह्नों को देखकर और (केवल) उतरे हुए पदचिह्नों को देखकर; हम नल (नरकुल) से पानी पिएँगे, तुम मुझे मार नहीं सकोगे'।

තතො පට්ඨාය යාව අජ්ජදිවසා තස්මිං ඨානෙ නළා එකච්ඡිද්දාව හොන්ති. ඉමස්මිඤ්හි කප්පෙ කප්පට්ඨියපාටිහාරියානි නාම චන්දෙ සසලක්ඛණං (ජා. 1.4.61 ආදයො), වට්ටජාතකෙ (ජා. 1.1.35) සච්චකිරියට්ඨානෙ අග්ගිජාලස්ස ආගමනුපච්ඡෙදො, ඝටීකාරස්ස මාතාපිතූනං වසනට්ඨානෙ අනොවස්සනං (ම. නි. 2.291), පොක්ඛරණියා තීරෙ නළානං එකච්ඡිද්දභාවොති. ඉති සා පොක්ඛරණී නළෙන පානීයස්ස පිවිතත්තා ‘‘නළකපානකා’’ති නාමං ලභි. අපරභාගෙ තං පොක්ඛරණිං නිස්සාය [Pg.335] නිගමො පතිට්ඨාසි, තස්සපි ‘‘නළකපාන’’න්ත්වෙව නාමං ජාතං. තං පන සන්ධාය වුත්තං ‘‘නළකපානෙ’’ති. පලාසවනෙති කිංසුකවනෙ.

तब से लेकर आज के दिन तक उस स्थान पर नल एक छिद्र वाले (खोखले) ही होते हैं। इस कल्प में कल्प-स्थायी प्रातिहार्य (चमत्कार) ये हैं - चन्द्रमा में शश-लक्षण (खरगोश का चिह्न), वट्ट-जातक में सत्य-क्रिया के स्थान पर अग्नि की ज्वाला का रुक जाना, घटिकार के माता-पिता के निवास स्थान पर वर्षा का न होना, और पुष्करिणी के किनारे नलों का एक छिद्र वाला होना। इस प्रकार वह पुष्करिणी नल से पानी पिए जाने के कारण 'नलकपानका' नाम से जानी गई। बाद में उस पुष्करिणी के पास एक निगम (कस्बा) बस गया, उसका नाम भी 'नलकपान' ही पड़ गया। उसी के सन्दर्भ में कहा गया है 'नलकपाने'। पलासवन में अर्थात् किंशुक (पलाश) के वन में।

තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතන්ති බ්‍යාපනිච්ඡායං ඉදං ආමෙඩිතවචනන්ති දස්සෙතුං ‘‘යං යං දිස’’න්තිආදි වුත්තං. අනුවිලොකෙත්වාති එත්ථ අනු-සද්දො ‘‘පරී’’ති ඉමිනා සමානත්ථොති ආහ ‘‘තතො තතො විලොකෙත්වා’’ති. කස්මා ආගිලායති කොටිසහස්සහත්ථිනාගානං බලං ධාරෙන්තස්සාති චොදකස්ස අධිප්පායො. ආචරියො පනස්ස ‘‘එස සඞ්ඛාරානං සභාවො, යදිදං අනිච්චතා. යෙ පන අනිච්චා, තෙ එකන්තෙනෙව උදයවයප්පටිපීළිතතාය දුක්ඛා එව. දුක්ඛසභාවෙසු තෙසු සත්ථුකායෙ දුක්ඛුප්පත්තියා අයං පච්චයො’’ති දස්සෙතුං ‘‘භගවතො’’තිආදි වුත්තං. පිට්ඨිවාතො උප්පජ්ජි, සො ච ඛො පුබ්බෙකතකම්මපච්චයා. එත්ථාහ ‘‘කිං පන තං කම්මං, යෙන අපරිමාණකාලං සක්කච්චං උපචිතවිපුලපුඤ්ඤසම්භාරො සත්ථා එවරූපං දුක්ඛවිපාකමනුභවතී’’ති? වුච්චතෙ – අයමෙව භගවා බොධිසත්තභූතො අතීතජාතියං මල්ලපුත්තො හුත්වා පාපජනසෙවී අයොනිසොමනසිකාරබහුලො චරති. සො එකදිවසං නිබ්බුද්ධෙ වත්තමානෙ එකං මල්ලපුත්තං ගහෙත්වා ගාළ්හතරං නිප්පීළෙසි. තෙන කම්මෙන ඉදානි බුද්ධො හුත්වාපි දුක්ඛමනුභවි. යථා චෙතං, එවං චිඤ්චමාණවිකාදීනමිත්ථීනං යානි භගවතො අබ්භක්ඛානාදීනි දුක්ඛානි, සබ්බානි පුබ්බෙකතස්ස විපාකාවසෙසානි, යානි කම්මපිලොතිකානීති වුච්චන්ති. වුත්තඤ්හෙතං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.39.64-96) –

'तुष्णीभूतं तुष्णीभूतं' (मौन होकर) - यह स्पष्ट करने के लिए कि यह वीप्सा (दोहराव) का शब्द है, 'यं यं दिसं' आदि कहा गया है। 'अनुविलोकत्वा' यहाँ 'अनु' शब्द 'परि' के समान अर्थ वाला है, इसलिए कहा 'ततो ततो विलोकत्वा' (वहाँ-वहाँ देखकर)। 'क्यों थक जाते हैं?' - दस हजार करोड़ हाथियों का बल धारण करने वाले (बुद्ध) के प्रति यह शंका करने वाले का अभिप्राय है। आचार्य ने इसे स्पष्ट करने के लिए कहा - 'यह संस्कारों का स्वभाव है, जो कि अनित्यता है। जो अनित्य हैं, वे निश्चित रूप से उदय और व्यय से पीड़ित होने के कारण दुःख ही हैं। उन दुःख-स्वभाव वाले (संस्कारों) में शास्ता (बुद्ध) के शरीर में दुःख की उत्पत्ति का यह प्रत्यय (कारण) है', ऐसा दिखाने के लिए 'भगवतो' आदि कहा गया है। पीठ का दर्द (पृष्ठ-वात) उत्पन्न हुआ, और वह पूर्वकृत कर्म के प्रत्यय से था। यहाँ कहा गया है - 'वह कौन सा कर्म है, जिसके कारण अपरिमेय काल तक आदरपूर्वक विशाल पुण्य-संभार संचित करने वाले शास्ता इस प्रकार के दुःख-विपाक का अनुभव करते हैं?' कहा जाता है - यही भगवान् बोधिसत्व अवस्था में पिछले जन्म में एक मल्ल-पुत्र होकर पापियों की संगति करने वाले और अयोनिशो मनसिकार (अनुचित चिन्तन) में लगे रहने वाले थे। उन्होंने एक दिन कुश्ती होने पर एक मल्ल-पुत्र को पकड़कर बहुत जोर से दबा दिया। उस कर्म के कारण अब बुद्ध होकर भी दुःख का अनुभव किया। जैसे यह है, वैसे ही चिञ्चा माणविका आदि स्त्रियों द्वारा भगवान् पर लगाए गए झूठे आरोप आदि जो दुःख हैं, वे सब पूर्वकृत कर्मों के विपाक के अवशेष हैं, जिन्हें 'कर्म-पिलोतिक' कहा जाता है। यह अपदान में कहा गया है -

‘‘අනොතත්තසරාසන්නෙ, රමණීයෙ සිලාතලෙ;

නානාරතනපජ්ජොතෙ, නානාගන්ධවනන්තරෙ.

'अनोतत्त सरोवर के समीप, रमणीय शिलातल पर; नाना रत्नों से प्रकाशित, नाना गन्धों वाले वन के भीतर।

‘‘මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන, පරෙතො ලොකනායකො;

ආසීනො බ්‍යාකරී තත්ථ, පුබ්බකම්මානි අත්තනො.

'महान भिक्षु संघ से घिरे हुए लोकनायक (बुद्ध); वहाँ बैठे हुए अपने पूर्व कर्मों की व्याख्या करने लगे।

‘‘සුණාථ භික්ඛවො මය්හං, යං කම්මං පකතං මයා;

පිලොතිකස්ස කම්මස්ස, බුද්ධත්තෙපි විපච්චති.

'हे भिक्षुओं! मेरे द्वारा किए गए उस कर्म को सुनो; उस कर्म के अवशेष (पिलोतिक कर्म) बुद्धत्व प्राप्त होने पर भी विपाक देते हैं।

1.

१.

‘‘මුනාළි නාමහං ධුත්තො, පුබ්බෙ අඤ්ඤාසු ජාතිසු;

පච්චෙකබුද්ධං සුරභිං, අබ්භාචික්ඛිං අදූසකං.

'पूर्व के अन्य जन्मों में मैं मुनालि नामक एक धूर्त था; मैंने सुरभि नामक निर्दोष प्रत्येकबुद्ध पर झूठा आरोप लगाया था।

‘‘තෙන [Pg.336] කම්මවිපාකෙන, නිරයෙ සංසරිං චිරං;

බහූ වස්සසහස්සානි, දුක්ඛං වෙදෙසි වෙදනං.

'उस कर्म के विपाक से मैं चिरकाल तक नरक में रहा; बहुत हजार वर्षों तक मैंने दुःखद वेदना का अनुभव किया।

‘‘තෙන කම්මාවසෙසෙන, ඉධ පච්ඡිමකෙ භවෙ;

අබ්භක්ඛානං මයා ලද්ධං, සුන්දරිකාය කාරණා.

'उस कर्म के अवशेष से, इस अन्तिम जन्म में; सुन्दरी (परिव्राजिका) के कारण मुझ पर झूठा आरोप लगाया गया।

2.

२.

‘‘සබ්බාභිභුස්ස බුද්ධස්ස, නන්දො නාමාසි සාවකො;

තං අබ්භක්ඛාය නිරයෙ, චිරං සංසරිතං මයා.

सर्वाभिभू बुद्ध के नन्द नाम के एक श्रावक थे; उन पर झूठा आरोप लगाने के कारण, मैंने लंबे समय तक नरक में संसार (भ्रमण) किया।

‘‘දස වස්සසහස්සානි, නිරයෙ සංසරිං චිරං;

මනුස්සභාවං ලද්ධාහං, අබ්භක්ඛානං බහුං ලභිං.

दस हजार वर्षों तक मैं लंबे समय तक नरक में रहा; मनुष्य भाव प्राप्त करने पर, मुझे बहुत से झूठे आरोपों का सामना करना पड़ा।

‘‘තෙන කම්මාවසෙසෙන, චිඤ්චමාණවිකා මමං;

අබ්භාචික්ඛි අභූතෙන, ජනකායස්ස අග්ගතො.

उस कर्म के शेष भाग के कारण, चिञ्चामाणविका ने जनसमूह के सामने मुझ पर झूठा आरोप लगाया।

3.

३.

‘‘බ්‍රාහ්මණො සුතවා ආසිං, අහං සක්කතපූජිතො;

මහාවනෙ පඤ්චසතෙ, මන්තෙ වාචෙසි මාණවෙ.

मैं एक विद्वान ब्राह्मण था, जो सत्कार और पूजा प्राप्त करता था; महावन में मैंने पाँच सौ माणवकों (युवाओं) को मन्त्रों का पाठ कराया।

‘‘තත්ථාගතො ඉසි භීමො, පඤ්චාභිඤ්ඤො මහිද්ධිකො;

තඤ්චාහං ආගතං දිස්වා, අබ්භාචික්ඛිං අදූසකං.

वहाँ पाँच अभिज्ञाओं और महान ऋद्धि वाले भीम नामक ऋषि आए; उन्हें आया हुआ देखकर, मैंने उस निर्दोष पर झूठा आरोप लगाया।

‘‘තතොහං අවචං සිස්සෙ, කාමභොගී අයං ඉසි;

මය්හම්පි භාසමානස්ස, අනුමොදිංසු මාණවා.

तब मैंने शिष्यों से कहा, 'यह ऋषि कामभोगी है'; मेरे ऐसा कहने पर, उन माणवकों ने भी मेरा समर्थन किया।

‘‘තතො මාණවකා සබ්බෙ, භික්ඛමානං කුලෙ කුලෙ;

මහාජනස්ස ආහංසු, කාමභොගී අයං ඉසි.

तब उन सभी माणवकों ने घर-घर भिक्षा माँगते हुए उस ऋषि के बारे में लोगों से कहा, 'यह ऋषि कामभोगी है'।

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, පඤ්ච භික්ඛුසතා ඉමෙ;

අබ්භක්ඛානං ලභුං සබ්බෙ, සුන්දරිකාය කාරණා.

उस कर्म के विपाक से, इन पाँच सौ भिक्षुओं को सुन्दरी (परिव्राजिका) के कारण झूठे आरोपों का सामना करना पड़ा।

4.

४.

‘‘වෙමාතුභාතරං පුබ්බෙ, ධනහෙතු හනිං අහං;

පක්ඛිපිං ගිරිදුග්ගස්මිං, සිලාය ච අපිංසයිං.

पूर्व जन्म में धन के कारण मैंने अपने सौतेले भाई की हत्या की थी; मैंने उसे पहाड़ की खाई में फेंक दिया और पत्थर से कुचल दिया।

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, දෙවදත්තො සිලං ඛිපි;

අඞ්ගුට්ඨං පිංසයී පාදෙ, මම පාසාණසක්ඛරා.

उस कर्म के विपाक से, देवदत्त ने पत्थर फेंका; पत्थर की एक किरच ने मेरे पैर के अँगूठे को कुचल दिया।

5.

५.

‘‘පුරෙහං දාරකො හුත්වා, කීළමානො මහාපථෙ;

පච්චෙකබුද්ධං දිස්වාන, මග්ගෙ සකලිකං ඛිපිං.

पूर्व में एक बालक के रूप में राजमार्ग पर खेलते हुए, एक प्रत्येकबुद्ध को देखकर मैंने मार्ग में पत्थर का टुकड़ा फेंका था।

‘‘තෙන [Pg.337] කම්මවිපාකෙන, ඉධ පච්ඡිමකෙ භවෙ;

වධත්ථං මං දෙවදත්තො, අභිමාරෙ පයොජයි.

उस कर्म के विपाक से, इस अंतिम जन्म में, देवदत्त ने मेरी हत्या के लिए हत्यारों को नियुक्त किया।

6.

६.

‘‘හත්ථාරොහො පුරෙ ආසිං, පච්චෙකමුනිමුත්තමං;

පිණ්ඩාය විචරන්තං තං, ආසාදෙසිං ගජෙනහං.

पूर्व में मैं एक हाथीवान था; भिक्षा के लिए विचरण करते हुए एक उत्तम प्रत्येकमुनि पर मैंने हाथी से हमला किया था।

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, භන්තො නාළාගිරී ගජො;

ගිරිබ්බජෙ පුරවරෙ, දාරුණො සමුපාගමි.

उस कर्म के विपाक से, मदमस्त और भयानक नालागिरि हाथी गिरिव्रज नामक श्रेष्ठ नगर में मेरे सामने आया।

7.

७.

‘‘රාජාහං පත්ථිවො ආසිං, සත්තියා පුරිසං හනිං;

තෙන කම්මවිපාකෙන, නිරයෙ පච්චිසං භුසං.

मैं एक राजा था, पृथ्वी का स्वामी; मैंने भाले से एक मनुष्य की हत्या की थी। उस कर्म के विपाक से, मैंने नरक में भारी कष्ट भोगा।

‘‘කම්මුනො තස්ස සෙසෙන, ඉදානි සකලං මම;

පාදෙ ඡවිං පකප්පෙසි, න හි කම්මං විනස්සති.

उस कर्म के शेष भाग के कारण, अब एक किरच ने मेरे पैर की त्वचा को काट दिया; क्योंकि कर्म कभी नष्ट नहीं होता।

8.

८.

‘‘අහං කෙවට්ටගාමස්මිං, අහුං කෙවට්ටදාරකො;

මච්ඡකෙ ඝාතිතෙ දිස්වා, ජනයිං සොමනස්සකං.

मैं एक मछुआरों के गाँव में मछुआरे का लड़का था; मछलियों को मरते हुए देखकर मुझे प्रसन्नता हुई थी।

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, සීසදුක්ඛං අහූ මම;

සබ්බෙ සක්කා ච හඤ්ඤිංසු, යදා හනි විටටූභො.

उस कर्म के विपाक से, मुझे सिर में दर्द हुआ; और जब विडूडभ ने शाक्यों का संहार किया, तब सभी शाक्य मारे गए।

9.

९.

‘‘ඵුස්සස්සාහං පාවචනෙ, සාවකෙ පරිභාසයිං;

යවං ඛාදථ භුඤ්ජථ, මා ච භුඤ්ජථ සාලයො.

फुस्स बुद्ध के शासन में, मैंने श्रावकों को अपशब्द कहे थे: 'तुम जौ खाओ, उसी का भोग करो, और शाली चावल मत खाओ'।

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, තෙමාසං ඛාදිතං යවං;

නිමන්තිතො බ්‍රාහ්මණෙන, වෙරඤ්ජායං වසිං තදා.

उस कर्म के विपाक से, मैंने तीन महीने तक जौ खाया; जब एक ब्राह्मण द्वारा निमंत्रित किया गया, तब मैं वेरञ्जा में रहा।

10.

१०.

‘‘නිබ්බුද්ධෙ වත්තමානම්හි, මල්ලපුත්තං නිහෙඨයිං;

තෙන කම්මවිපාකෙන, පිට්ඨිදුක්ඛං අහූ මම.

मल्ल-युद्ध (कुश्ती) के दौरान, मैंने एक मल्ल-पुत्र को पीड़ित किया था; उस कर्म के विपाक से, मुझे पीठ में दर्द हुआ।

11.

११.

‘‘තිකිච්ඡකො අහං ආසිං, සෙට්ඨිපුත්තං විරෙචයිං;

තෙන කම්මවිපාකෙන, හොති පක්ඛන්දිකා මම.

मैं एक वैद्य था, मैंने एक श्रेष्ठी-पुत्र को विरेचन (जुलाब) दिया था; उस कर्म के विपाक से, मुझे अतिसार (पेचिश) की बीमारी हुई।

12.

१२.

‘‘අවචාහං ජොතිපාලො, සුගතං කස්සපං තදා;

කුතො නු බොධි මුණ්ඩස්ස, බොධි පරමදුල්ලභා.

तब मैंने जोतिपाल के रूप में सुगत कस्सप से कहा था: 'इस मुण्डित (श्रमण) को बोधि कहाँ से मिलेगी? बोधि प्राप्त करना अत्यंत दुर्लभ है'।

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, අචරිං දුක්කරං බහුං;

ඡබ්බස්සානුරුවෙලායං, තතො බොධිමපාපුණිං.

उस कर्म के विपाक से, मैंने बहुत से दुष्कर तप किए; उरुवेला में छह वर्षों तक, उसके बाद मैंने बोधि प्राप्त की।

‘‘නාහං [Pg.338] එතෙන මග්ගෙන, පාපුණිං බොධිමුත්තමං;

කුම්මග්ගෙන ගවෙසිස්සං, පුබ්බකම්මෙන වාරිතො.

मैंने उस मार्ग से उत्तम बोधि प्राप्त नहीं की; पूर्व कर्मों द्वारा रोके जाने के कारण, मैंने कुमार्ग (गलत मार्ग) से इसकी खोज की।

‘‘පුඤ්ඤපාපපරික්ඛීණො, සබ්බසන්තාපවජ්ජිතො;

අසොකො අනුපායාසො, නිබ්බායිස්සමනාසවො.

पुण्य और पाप के क्षीण हो जाने पर, सभी संतापों से रहित; शोक रहित, व्याकुलता रहित और आस्रव रहित होकर मैं निर्वाण प्राप्त करूँगा।

‘‘එවං ජිනො වියාකාසි, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අග්ගතො;

සබ්බාභිඤ්ඤාබලප්පත්තො, අනොතත්තෙ මහාසරෙ’’ති. (අප. ථෙර 1.39.64-96);

इस प्रकार, सभी अभिज्ञाओं और बलों को प्राप्त जिन (बुद्ध) ने अनवतप्त महासरोवर के तट पर भिक्षु संघ के समक्ष यह व्याख्या की। (apa. thera 1.39.64-96);

අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अविद्या सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

9-10. පඨමකථාවත්ථුසුත්තාදිවණ්ණනා

९-१०. प्रथम कथावस्तु सुत्त आदि की व्याख्या।

69-70. නවමෙ (දී. නි. ටී. 1.17; දී. නි. අභි. ටී. 1.17; සං. නි. ටී. 2.5.1080) දුග්ගතිතො සංසාරතො ච නිය්‍යාති එතෙනාති නිය්‍යානං, සග්ගමග්ගො, මොක්ඛමග්ගො ච. තං නිය්‍යානං අරහති, නිය්‍යානෙ වා නියුත්තා, නිය්‍යානං වා ඵලභූතං එතිස්සා අත්ථීති නිය්‍යානිකා. වචීදුච්චරිතසංකිලෙසතො නිය්‍යාතීති වා ඊකාරස්ස රස්සත්තං, යකාරස්ස ච කකාරං කත්වා නිය්‍යානිකා, චෙතනාය සද්ධිං සම්ඵප්පලාපා වෙරමණි. තප්පටිපක්ඛතො අනිය්‍යානිකා, තස්සා භාවො අනිය්‍යානිකත්තං, තස්මා අනිය්‍යානිකත්තා. තිරච්ඡානභූතන්ති තිරොකරණභූතං. ගෙහස්සිතකථාති ගෙහප්පටිසංයුත්තා. කම්මට්ඨානභාවෙති අනිච්චතාපටිසංයුත්තචතුසච්චකම්මට්ඨානභාවෙ.

६९-७०. नौवें में (दी. नि. टी. 1.17; दी. नि. अभि. टी. 1.17; सं. नि. टी. 2.5.1080) जिससे दुर्गति और संसार से बाहर निकला जाता है, वह 'निर्याण' (निय्यान) है, जो स्वर्ग का मार्ग और मोक्ष का मार्ग है। उस निर्याण के योग्य, या निर्याण में नियुक्त, या जिसका फल निर्याण है, वह 'नैय्यानिका' है। अथवा वाणी के दुश्चरित्र रूपी संक्लेश से बाहर निकलता है, इसलिए 'ई' कार को ह्रस्व और 'य' कार को 'क' कार करके 'नैय्यानिका' शब्द बनता है, जो चेतना के साथ संप्रलाप (व्यर्थ प्रलाप) से विरति है। इसके विपरीत 'अनैयानिका' है, उसका भाव 'अनैयानिकत्व' है, उस अनैयानिकत्व से। 'तिरच्छानभूत' का अर्थ है आवरण स्वरूप। 'गेहस्सितकथा' का अर्थ है घर (गृहस्थी) से संबंधित कथा। 'कम्मट्ठानभावे' का अर्थ है अनित्यता से संबंधित चार आर्य सत्यों के कर्मस्थान की भावना में।

සහ අත්ථෙනාති සාත්ථකං, හිතප්පටිසංයුත්තන්ති අත්ථො. ‘‘සුරාකථා’’තිපි පාඨොති ආහ ‘‘සුරාකථන්ති පාළියං පනා’’ති. සා පනෙසා කථා ‘‘එවරූපා නවසුරා පීතා රතිජනනී හොතී’’ති අස්සාදවසෙන න වට්ටති, ආදීනවවසෙන පන ‘‘උම්මත්තකසංවත්තනිකා’’තිආදිනා නයෙන වට්ටති. තෙනාහ ‘‘අනෙකවිධං…පෙ… ආදීනවවසෙන වට්ටතී’’ති. විසිඛාති ඝරසන්නිවෙසො. විසිඛාගහණෙන ච තන්නිවාසිනො ගහිතා ‘‘ගාමො ආගතො’’තිආදීසු විය. තෙනෙවාහ ‘‘සූරා සමත්ථා’’ති ච ‘‘සද්ධා පසන්නා’’ති ච. කුම්භට්ඨානප්පදෙසෙන කුම්භදාසියො වුත්තාති ආහ ‘‘කුම්භදාසිකථා වා’’ති.

अर्थ के साथ होने से 'सार्थक' है, इसका अर्थ हित से संबंधित है। 'सुराकथा' (मदिरा की कथा) ऐसा भी पाठ है, इसलिए कहा 'पालि में तो सुराकथा है'। वह यह कथा 'इस प्रकार की नई मदिरा पीने पर रति (आनंद) उत्पन्न करने वाली होती है'—इस प्रकार आस्वाद (मजे) के वश में अनुचित है, किन्तु 'उन्मत्तता की ओर ले जाने वाली है' इत्यादि रीति से दोष (आदीनव) के वश में उचित है। इसीलिए कहा 'अनेक प्रकार से... पे... दोष के वश में उचित है'। 'विसिखा' का अर्थ घरों का विन्यास (गली) है। 'विसिखा' ग्रहण करने से वहाँ के निवासी ग्रहण किए जाते हैं, जैसे 'गाँव आया है' इत्यादि में। इसीलिए कहा 'शूर समर्थ हैं' और 'श्रद्धालु प्रसन्न हैं'। घड़े रखने के स्थान के प्रदेश से कुम्भदासियाँ (घड़ा ढोने वाली दासियाँ) कही गई हैं, इसलिए कहा 'अथवा कुम्भदासी कथा'।

රාජකථාදිපුරිමකථාය[Pg.339], ලොකක්ඛායිකාදිපච්ඡිමකථාය වා විනිමුත්තා පුරිමපච්ඡිමකථා විමුත්තා. උප්පත්තිඨිතිසංහාරාදිවසෙන ලොකං අක්ඛායතීති ලොකක්ඛායිකා. අසුකෙන නාමාති පජාපතිනා බ්‍රහ්මුනා, ඉස්සරෙන වා. විතණ්ඩසල්ලාපකථාති ‘‘අට්ඨීනං සෙතත්තා සෙතොති න වත්තබ්බො, පත්තානං කාළත්තා කාළොති පන වත්තබ්බො’’ති එවමාදිකා. ආදි-සද්දෙන ‘‘සෙලපුප්ඵලකානි විය ජීවිදාවිරපාරයත්තිවිසාලා නත්ථි, යං යො කොචි තිරියාමානා කතත්තා’’ති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සාගරදෙවෙනාති සාගරපුත්තරාජූහි. ඛතොති එතං එකවචනං තෙහි පච්චෙකං ඛතත්තා ‘‘සාගරදෙවෙන ඛතත්තා’’ති වුත්තං. සහමුද්දා සමුද්දොති වුත්තො. භවති වද්ධති එතෙනාති භවො. භවාභවා හොන්තීති ඉතිභවාභවකථා. එත්ථ ච භවොති සස්සතං, අභවොති උච්ඡෙදං. භවොති වුද්ධි, අභවොති හානි. භවොති කාමසුඛං, අභවොති අත්තකිලමථොති ඉති ඉමාය ඡබ්බිධාය ඉතිභවාභවකථාය සද්ධිං බාත්තිංස තිරච්ඡානකථා නාම හොන්ති. අථ වා පාළියං සරූපතො අනාගතාපි අරඤ්ඤපබ්බතනදීදීපකථා ඉතිසද්දෙන සඞ්ගණ්හිත්වා බාත්තිංස තිරච්ඡානකථා වුත්තා. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

राजकथा आदि पूर्व कथा से, अथवा लोकाख्यायिका आदि पश्चिम कथा से विमुक्त (रहित) पूर्व-पश्चिम कथा 'विमुक्त' है। उत्पत्ति, स्थिति और संहार आदि के वश से लोक का आख्यान किया जाता है, इसलिए 'लोकाख्यायिका' है। 'अमुक नाम वाले' अर्थात् प्रजापति ब्रह्मा द्वारा, अथवा ईश्वर द्वारा। 'वितण्डा-संलाप कथा' अर्थात् 'हड्डियों के सफेद होने से सफेद नहीं कहना चाहिए, बल्कि पत्तों के काले होने से काला कहना चाहिए' इत्यादि। 'आदि' शब्द से 'पत्थर के फूलों के समान... (जटिल दार्शनिक तर्क)' इत्यादि का संग्रह समझना चाहिए। 'सागरदेव द्वारा' अर्थात् सागरपुत्र राजाओं द्वारा। 'खत' (खोदा गया) यह एकवचन है क्योंकि उनके द्वारा प्रत्येक के द्वारा खोदे जाने के कारण 'सागरदेव द्वारा खोदा गया' ऐसा कहा गया है। मुद्रा (सीमा) के साथ होने से 'समुद्र' कहा गया है। जिससे होता है या बढ़ता है, वह 'भव' है। भव और अभव होते हैं, इसलिए 'इति-भवाभव-कथा' है। और यहाँ 'भव' का अर्थ शाश्वत है, 'अभव' का अर्थ उच्छेद है। 'भव' का अर्थ वृद्धि है, 'अभव' का अर्थ हानि है। 'भव' का अर्थ कामसुख है, 'अभव' का अर्थ आत्मक्लेश है—इस प्रकार इस छह प्रकार की 'इति-भवाभव-कथा' के साथ बत्तीस 'तिरच्छान-कथा' (हीन कथाएँ) होती हैं। अथवा पालि में साक्षात् रूप से न आने पर भी अरण्य, पर्वत, नदी, द्वीप की कथाओं को 'इति' शब्द से संगृहीत कर बत्तीस तिरच्छान-कथाएँ कही गई हैं। दसवें (सूत्र) में कुछ कहने योग्य नहीं है।

පඨමකථාවත්ථුසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम कथावस्तु सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

යමකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

यमकवग्ग की वर्णना समाप्त हुई।

(8) 3. ආකඞ්ඛවග්ගො

(८) ३. आकंखवग्ग

1-4. ආකඞ්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

१-४. आकंखसुत्त आदि की वर्णना

71-74. තතියස්ස පඨමෙ සීලස්ස අනවසෙසසමාදානෙන අඛණ්ඩාදිභාවාපත්තියා ච පරිපුණ්ණසීලා. සමාදානතො පට්ඨාය අවිච්ඡින්දනතො සීලසමඞ්ගිනො. එත්තාවතා කිරාති (අ. නි. 2.37) කිර-සද්දො අරුචිසූචනත්ථො. තෙනෙත්ථ ආචරියවාදස්ස අත්තනො අරුච්චනභාවං දීපෙති. සම්පන්නසීලාති අනාමට්ඨවිසෙසං සාමඤ්ඤතො සීලසඞ්ඛෙපෙන ගහිතං. තඤ්ච චතුබ්බිධන්ති ආචරියත්ථෙරො ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලං උද්දිසිත්වා’’ති ආහ. තත්ථාති [Pg.340] චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ. ජෙට්ඨකසීලන්ති (සං. නි. 5.412) පධානසීලං. උභයත්ථාති උද්දෙසනිද්දෙසෙ. ඉධ නිද්දෙසෙ විය උද්දෙසෙපි පාතිමොක්ඛසංවරො භගවතා වුත්තො ‘‘සම්පන්නසීලා’’ති වුත්තත්තාති අධිප්පායො. සීලග්ගහණඤ්හි පාළියං පාතිමොක්ඛසංවරවසෙන ආගතං. තෙනාහ ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරොයෙවා’’තිආදි. තත්ථ අවධාරණෙන ඉතරෙසං තිණ්ණං එකදෙසෙන පාතිමොක්ඛන්තොගධතං දීපෙති. තථා හි අනොලොකියොලොකනෙ ආජීවහෙතු ඡසික්ඛාපදවීතික්කමෙ ගිලානපච්චයස්ස අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගෙ ච ආපත්ති විහිතාති. තීණීති ඉන්ද්‍රියසංවරසීලාදීනි. සීලන්ති වුත්තට්ඨානං නාම අත්ථීති සීලපරියායෙන තෙසං කත්ථචි සුත්තෙ ගහිතට්ඨානං නාම කිං අත්ථි යථා පාතිමොක්ඛසංවරොති ආචරියස්ස සම්මුඛත්තා අප්පටික්ඛිපන්තොව උපචාරෙන පුච්ඡන්තො විය වදති. තෙනාහ ‘‘අනනුජානන්තො’’ති. ඡද්වාරරක්ඛාමත්තකමෙවාති තස්ස සල්ලහුකභාවමාහ චිත්තාධිට්ඨානමත්තෙන පටිපාකතිකභාවාපත්තිතො. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. පච්චයුප්පත්තිමත්තකන්ති ඵලෙන හෙතුං දස්සෙති. උප්පාදනහෙතුකා හි පච්චයානං උප්පත්ති. ඉදමත්ථන්ති ඉදං පයොජනං ඉමස්ස පච්චයස්ස පරිභුඤ්ජනෙති අධිප්පායො. නිප්පරියායෙනාති ඉමිනා ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනි තීණි පධානස්ස සීලස්ස පරිවාරවසෙන පවත්තියා පරියායසීලානි නාමාති දස්සෙති.

७१-७४. तीसरे (वग्ग) के प्रथम (सुत्त) में, शील के पूर्ण समादान से और अखण्ड आदि भाव की प्राप्ति से 'परिपूर्णशील' हैं। समादान से लेकर विच्छेद न होने के कारण 'शील-समङ्गी' (शील से युक्त) हैं। 'इतने मात्र से ही' (एत्तावता किर) यहाँ 'किर' शब्द अरुचि सूचक है। इससे यहाँ आचार्य के मत के प्रति अपनी अरुचि को प्रकट करते हैं। 'सम्पन्नशील' का अर्थ है—बिना किसी विशेष उल्लेख के सामान्य रूप से संक्षेप में ग्रहण किया गया शील। और वह चार प्रकार का है, ऐसा आचार्य स्थविर ने 'चतुपारिसुद्धि शील को उद्देश्य कर' कहा है। 'वहाँ' अर्थात् चतुपारिसुद्धि शील में। 'जेष्ठक शील' अर्थात् प्रधान शील। 'दोनों जगह' अर्थात् उद्देश और निर्देश में। यहाँ निर्देश के समान उद्देश में भी भगवान् द्वारा पातिमोक्ख-संवर कहा गया है, क्योंकि 'सम्पन्नशील' कहा गया है—यह अभिप्राय है। पालि में शील का ग्रहण पातिमोक्ख-संवर के वश में आया है। इसीलिए कहा 'पातिमोक्ख-संवर ही' इत्यादि। वहाँ अवधारण (निश्चय) से शेष तीन के एक अंश से पातिमोक्ख के अन्तर्गत होने को दिखाते हैं। क्योंकि न देखने योग्य को देखने में, आजीविका के हेतु छह शिक्षापदों के उल्लंघन में और ग्लान-प्रत्यय (औषधि) के बिना विचार किए उपभोग करने में आपत्ति (दोष) विहित है। 'तीन' अर्थात् इन्द्रिय-संवर शील आदि। 'शील' ऐसा कहा गया स्थान क्या कोई है—अर्थात् शील के पर्याय के रूप में उनका कहीं सुत्त में ग्रहण किया गया स्थान क्या कोई है, जैसे पातिमोक्ख-संवर का है? ऐसा आचार्य के सम्मुख होने के कारण अस्वीकार न करते हुए उपचार से पूछते हुए के समान कहते हैं। इसीलिए कहा 'अनुमति न देते हुए'। 'केवल छह द्वारों की रक्षा मात्र ही'—यह उसकी सुगमता को कहता है, क्योंकि केवल चित्त के अधिष्ठान मात्र से वह स्वाभाविक अवस्था को प्राप्त हो जाता है। दूसरों में भी यही न्याय है। 'केवल प्रत्ययों की उत्पत्ति मात्र'—इससे फल के द्वारा हेतु को दिखाते हैं। क्योंकि प्रत्ययों की उत्पत्ति उत्पादन के कारण होती है। 'इदमर्थ' (इस प्रयोजन के लिए) अर्थात् इस प्रत्यय के परिभोग का यह प्रयोजन है—यह अभिप्राय है। 'निप्परियायेन' (मुख्य रूप से) इससे यह दिखाते हैं कि इन्द्रिय-संवर आदि तीन प्रधान शील के परिवार के रूप में होने के कारण 'पर्याय-शील' कहलाते हैं।

ඉදානි පාතිමොක්ඛසංවරස්සෙව පධානභාවං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සොති පාතිමොක්ඛසංවරො. සෙසානීති ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනි. තස්සෙ වාති ‘‘සම්පන්නසීලා’’ති එත්ථ යං සීලං වුත්තං, තස්සෙව. සම්පන්නපාතිමොක්ඛාති එත්ථ පාතිමොක්ඛග්ගහණෙන වෙවචනං වත්වා තං විත්ථාරෙත්වා…පෙ… ආදිමාහ. යථා අඤ්ඤත්ථාපි ‘‘ඉධ භික්ඛු සීලවා හොතී’’ති පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය උද්දිට්ඨං සීලං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරතී’’ති (විභ. 508) නිද්දිට්ඨං. කස්මා ආරද්ධන්ති දෙසනාය කාරණපුච්ඡා. සීලානිසංසදස්සනත්ථන්ති පයොජනනිද්දෙසො. ‘‘සීලානිසංසදස්සනත්ථ’’න්ති හි එත්ථ බ්‍යතිරෙකතො යං සීලානිසංසස්ස අදස්සනං, තං ඉමිස්සා දෙසනාය කාරණන්ති කස්මා ආරද්ධන්ති? වෙනෙය්‍යානං සීලානිසංසස්ස අදස්සනතොති අත්ථතො ආපන්නො [Pg.341] එව හොති. තෙනාහ ‘‘සචෙපී’’තිආදි. සීලානිසංසදස්සනත්ථන්ති පන ඉමස්ස අත්ථං විවරිතුං ‘‘තෙස’’න්තිආදි වුත්තං. ආනිසංසොති උදයො. ‘‘සීලවා සීලසම්පන්නො කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජතී’’තිආදීසු (දී. නි. 3.316; අ. නි. 5.213; මහාව. 285) පන විපාකඵලම්පි ‘‘ආනිසංසො’’ති වුත්තං. කො විසෙසොති කො ඵලවිසෙසො. කා වඩ්ඪීති කො අබ්භුදයො. විජ්ජමානොපි ගුණො යාථාවතො විභාවිතො එව අභිරුචිං උප්පාදෙති, න අවිභාවිතො, තස්මා එකන්තතො ආනිසංසකිත්තනං ඉච්ඡිතබ්බමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘අප්පෙව නාමා’’තිආදිමාහ.

अब पातिमोक्ख-संवर की ही प्रधानता को व्यतिरेक और अन्वय के माध्यम से उपमा द्वारा स्पष्ट करने के लिए 'यस्स' आदि कहा गया है। वहाँ 'सो' का अर्थ पातिमोक्ख-संवर है। 'सेसानि' का अर्थ इन्द्रिय-संवर आदि है। 'तस्सेव' का अर्थ है 'सम्पन्नसीला' यहाँ जो शील कहा गया है, उसी का। 'सम्पन्नपातिमोक्खा' यहाँ पातिमोक्ख ग्रहण द्वारा पर्यायवाची कहकर उसे विस्तार से... आदि कहा गया है। जैसे अन्यत्र भी 'यहाँ भिक्षु शीलवान होता है' इस पुद्गलाधिष्ठान देशना में निर्दिष्ट शील को 'पातिमोक्ख-संवर से संवरित होकर विहार करता है' (विभङ्ग ५०८) ऐसा निर्दिष्ट किया गया है। 'कस्मा आरद्धं' (क्यों आरम्भ किया गया) यह देशना के कारण की पृच्छा है। 'शीलानुशंस-दर्शनार्थ' यह प्रयोजन का निर्देश है। 'शीलानुशंस-दर्शनार्थ' यहाँ व्यतिरेक से जो शील के लाभ का अदर्शन है, वह इस देशना का कारण है, तो क्यों आरम्भ किया गया? विनेय जनों द्वारा शील के लाभ का अदर्शन होने के कारण, यह अर्थतः सिद्ध ही होता है। इसीलिए 'सचेपि' आदि कहा गया है। 'शीलानुशंस-दर्शनार्थ' इस अर्थ को स्पष्ट करने के लिए 'तेसं' आदि कहा गया है। 'आनिसंसो' का अर्थ उदय (लाभ) है। 'शीलवान शील-सम्पन्न काया के भेद के बाद मृत्यु के उपरान्त सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न होता है' आदि में (दी.नि. ३.३१६; अ.नि. ५.२१३; महाव. २८५) विपाक फल को भी 'आनिसंस' कहा गया है। 'को विसेसो' का अर्थ है क्या फल-विशेष है। 'का वड्ढी' का अर्थ है क्या अभ्युदय है। विद्यमान गुण भी यथार्थ रूप से स्पष्ट किए जाने पर ही अभिरुचि उत्पन्न करता है, बिना स्पष्ट किए नहीं, इसलिए एकान्ततः शील के लाभों का कीर्तन वांछनीय ही है, यह दिखाने के लिए 'अप्पेव नामा' आदि कहा गया है।

පියොති පියායිතබ්බො. පියස්ස නාම දස්සනං එකන්තතො අභිනන්දිතබ්බං හොතීති ආහ ‘‘පියචක්ඛූහි සම්පස්සිතබ්බො’’ති. පීතිසමුට්ඨානප්පසන්නසොම්මරූපපරිග්ගහඤ්හි චක්ඛු ‘‘පියචක්ඛූ’’ති වුච්චති. තෙසන්ති සබ්‍රහ්මචාරීනං. මනවඩ්ඪනකොති පීතිමනස්ස පරිබ්‍රූහනතො උපරූපරි පීතිචිත්තස්සෙව උප්පාදනකො. ගරුට්ඨානියොති ගරුකරණස්ස ඨානභූතො. ජානං ජානාතීති ඤාණෙන ජානිතබ්බං ජානාති. යථා වා අඤ්ඤෙ අජානන්තාපි ජානන්තා විය පවත්තන්ති, න එවමයං, අයං පන ජානන්තො එව ජානාති. පස්සං පස්සතීති දස්සනභූතෙන පඤ්ඤාචක්ඛුනා පස්සිතබ්බං පස්සති, පස්සන්තො එව වා පස්සති. එවං සම්භාවනීයොති එවං විඤ්ඤුතාය පණ්ඩිතභාවෙන සම්භාවෙතබ්බො. සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරීති සීලෙසු පරිපූරකාරී එව භවෙය්‍යාති. එවං උත්තරපදාවධාරණං දට්ඨබ්බං. එවඤ්හි ඉමිනා පදෙන උපරිසික්ඛාද්වයං අනිවත්තිතමෙව හොති. යථා පන සීලෙසු පරිපූරකාරී නාම හොති, තං ඵලෙන දස්සෙතුං ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. විපස්සනාධිට්ඨානසමාධිසංවත්තනිකතාය හි ඉධ සීලස්ස පාරිපූරී, න කෙවලං අඛණ්ඩාදිභාවමත්තං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යානි ඛො පන තානි අඛණ්ඩානි…පෙ… සමාධිසංවත්තනිකානී’’ති. එවඤ්ච කත්වා උපරිසික්ඛාද්වයං සීලස්ස සම්භාරභාවෙන ගහිතන්ති සීලස්සෙවෙත්ථ පධානග්ගහණං සිද්ධං හොති. සීලානුරක්ඛකා හි චිත්තෙකග්ගතාසඞ්ඛාරපරිග්ගහා. අනූනෙනාති අඛණ්ඩාදිභාවෙන, කස්සචි වා අහාපනෙන උපපන්නෙන. ආකාරෙනාති කරණෙන සම්පාදනෙන.

'पियो' का अर्थ है प्रिय लगने योग्य। प्रिय का दर्शन निश्चित रूप से अभिनन्दनीय होता है, इसलिए कहा गया है 'प्रिय चक्षुओं से देखा जाने योग्य'। प्रीति से उत्पन्न प्रसन्न और सौम्य रूप को ग्रहण करने वाला चक्षु 'प्रिय चक्षु' कहलाता है। 'तेसं' का अर्थ है उन सब्रह्मचारियों का। 'मनवड्ढनको' का अर्थ है प्रीतिपूर्ण मन की वृद्धि करने के कारण उत्तरोत्तर प्रीति-चित्त को ही उत्पन्न करने वाला। 'गरुठ्ठानीयो' का अर्थ है गौरव (आदर) करने का स्थान। 'जानं जानाति' का अर्थ है ज्ञान से जानने योग्य को जानता है। अथवा जैसे अन्य लोग न जानते हुए भी जानते हुए के समान व्यवहार करते हैं, यह वैसा नहीं है, बल्कि यह जानते हुए ही जानता है। 'पस्सं पस्सति' का अर्थ है दर्शन-स्वरूप प्रज्ञा-चक्षु से देखने योग्य को देखता है, अथवा देखते हुए ही देखता है। 'एवं सम्भावनीयो' का अर्थ है इस प्रकार विज्ञता और पाण्डित्य के कारण सम्मानित होने योग्य। 'सीलेस्वेवस्स परिपूरकारी' का अर्थ है शीलों में परिपूरकारी ही हो। इस प्रकार उत्तर पद की अवधारणा समझनी चाहिए। इस प्रकार इस पद से ऊपर की दो शिक्षाओं की निवृत्ति नहीं होती। जैसे शीलों में परिपूरकारी होता है, उसे फल के साथ दिखाने के लिए 'अज्झत्तं' आदि कहा गया है। विपश्यना के अधिष्ठान और समाधि के संवर्तनीय होने के कारण यहाँ शील की परिपूर्णता है, न कि केवल अखण्डता आदि मात्र। जैसा कि कहा गया है— 'जो वे अखण्ड... आदि समाधि के संवर्तनीय हैं'। ऐसा करने से ऊपर की दो शिक्षाएँ शील के सम्भार के रूप में ग्रहण की गई हैं, जिससे यहाँ शील की ही प्रधानता सिद्ध होती है। शील के रक्षक ही चित्त की एकाग्रता रूपी संस्कारों का परिग्रह करते हैं। 'अनूनेन' का अर्थ है अखण्डता आदि भाव से, अथवा किसी की कमी के बिना सम्पन्न होने से। 'आकारेण' का अर्थ है कारण या सम्पादन से।

අජ්ඣත්තන්ති [Pg.342] වා අත්තනොති වා එකං එකත්ථං, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. භුම්මත්ථෙ චෙතං, ‘‘සමථ’’න්ති උපයොගවචනං ‘‘අනූ’’ති ඉමිනා උපසග්ගෙන යොගෙ සිද්ධන්ති ආහ ‘‘අත්තනො චිත්තසමථෙ යුත්තො’’ති. තත්ථ චිත්තසමථෙති චිත්තස්ස සමාධානෙ. යුත්තොති අවියුත්තො පසුතො. යො සබ්බෙන සබ්බං ඣානභාවනාය අනනුයුත්තො, සො තං බහි නීහරති නාම. යො ආරභිත්වා අන්තරා සඞ්කොචං ආපජ්ජති, සො තං විනාසෙති නාම. යො පන ඊදිසො අහුත්වා ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, සො අනිරාකතජ්ඣානොති දස්සෙන්තො ‘‘බහි අනීහටජ්ඣානො’’තිආදිමාහ. නීහරණවිනාසත්ථඤ්හි ඉදං නිරාකරණං නාම. ‘‘ථම්භං නිරංකත්වා නිවාතවුත්තී’’තිආදීසු (සු. නි. 328) චස්ස පයොගො දට්ඨබ්බො.

'अज्झत्तं' और 'अत्तनो' एक ही अर्थ वाले हैं, केवल व्यंजन (शब्द) भिन्न हैं। यह सप्तमी विभक्ति के अर्थ में है, 'समथं' यह द्वितीया विभक्ति का शब्द 'अनू' इस उपसर्ग के योग से सिद्ध होता है, इसलिए कहा गया है 'अपने चित्त के शमथ में युक्त'। वहाँ 'चित्त-शमथ' का अर्थ है चित्त का समाधान। 'युत्तो' का अर्थ है वियुक्त न होना, लगा रहना। जो पूरी तरह से ध्यान-भावना में नहीं लगा है, वह उसे बाहर निकाल देता है। जो आरम्भ करके बीच में संकोच को प्राप्त होता है, वह उसे विनाशित करता है। जो ऐसा न होकर ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है, वह 'अनिराकतज्झानो' है, यह दिखाने के लिए 'बहि अनीहटज्झानो' आदि कहा गया है। निष्कासन और विनाश के अर्थ में ही यह 'निराकरण' शब्द है। 'थम्भं निरंकत्वा निवातवुत्ती' आदि में (सुत्तनिपात ३२८) इसका प्रयोग देखा जाना चाहिए।

සත්තවිධාය අනුපස්සනායාති එත්ථ අනිච්චානුපස්සනා, දුක්ඛානුපස්සනා, අනත්තානුපස්සනා, නිබ්බිදානුපස්සනා, විරාගානුපස්සනා, නිරොධානුපස්සනා, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාති ඉමා සත්තවිධා අනුපස්සනා. සුඤ්ඤාගාරගතො භික්ඛු තත්ථ ලද්ධකායවිවෙකතාය සමථවිපස්සනාවසෙන චිත්තවිවෙකං පරිබ්‍රූහෙන්තො යථානුසිට්ඨපටිපත්තියා ලොකං සාසනඤ්ච අත්තනො විසෙසාධිගමට්ඨානභූතං සුඤ්ඤාගාරඤ්ච උපසොභයමානො ගුණවිසෙසාධිට්ඨානභාවාපාදනෙන විඤ්ඤූනං අත්ථතො තං බ්‍රූහෙන්තො නාම හොතීති වුත්තං ‘‘බ්‍රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. එකභූමකාදිපාසාදෙ කුරුමානොපි පන නෙව සුඤ්ඤාගාරානං බ්‍රූහෙතාති දට්ඨබ්බො. සුඤ්ඤාගාරග්ගහණෙන චෙත්ථ අරඤ්ඤරුක්ඛමූලාදි සබ්බං පධානානුයොගක්ඛමං සෙනාසනං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං.

'सात प्रकार की अनुपश्यना' यहाँ अनित्यानुपश्यना, दुःखानुपश्यना, अनात्मानुपश्यना, निर्विदानुपश्यना, विरागानुपश्यना, निरोधानुपश्यना और प्रतिनिसर्गानुपश्यना—ये सात प्रकार की अनुपश्यनाएँ हैं। शून्यागार में गया हुआ भिक्षु वहाँ प्राप्त काय-विवेक के कारण शमथ और विपश्यना के द्वारा चित्त-विवेक को बढ़ाते हुए, उपदेश के अनुसार प्रतिपत्ति से लोक और शासन को, तथा अपने विशेष अधिगम के स्थान स्वरूप शून्यागार को सुशोभित करता हुआ, गुण-विशेष के अधिष्ठान भाव को प्राप्त कराने से विद्वानों के लिए अर्थतः उसे बढ़ाने वाला होता है, इसलिए 'ब्रूहेता सुञ्ञागारानं' कहा गया है। इसीलिए 'एत्थ च' आदि कहा गया है। एक मंजिल वाले प्रासाद आदि बनाने वाला शून्यागारों को बढ़ाने वाला नहीं माना जाना चाहिए। यहाँ 'शून्यागार' ग्रहण करने से अरण्य, वृक्षमूल आदि वे सभी शयनासन ग्रहण किए गए हैं जो प्रधान (योग-अभ्यास) के योग्य हैं, ऐसा समझना चाहिए।

එත්තාවතා යථා තණ්හාවිචරිතදෙසනා පඨමං තණ්හාවසෙන ආරද්ධාපි තණ්හාපදට්ඨානත්තා මානදිට්ඨීනං මානදිට්ඨියො ඔසරිත්වා කමෙන පපඤ්චත්තයදෙසනා ජාතා, එවමයං දෙසනා පඨමං අධිසීලසික්ඛාවසෙන ආරද්ධාපි සීලපදට්ඨානත්තා සමථවිපස්සනානං සමථවිපස්සනායො ඔසරිත්වා කමෙන සික්ඛාත්තයදෙසනා ජාතාති වෙදිතබ්බා. එත්ථ හි ‘‘සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’ති එත්තාවතා අධිසීලසික්ඛා වුත්තා, ‘‘අජ්ඣත්තං චෙතොසමථමනුයුත්තො අනිරාකතජ්ඣානො’’ති එත්තාවතා අධිචිත්තසික්ඛා, ‘‘විපස්සනාය සමන්නාගතො’’ති එත්තාවතා අධිපඤ්ඤාසික්ඛා. ‘‘බ්‍රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති ඉමිනා පන සමථවසෙන සුඤ්ඤාගාරවඩ්ඪනෙ [Pg.343] අධිචිත්තසික්ඛා, විපස්සනාවසෙන අධිපඤ්ඤාසික්ඛාති එවං ද්වෙපි සික්ඛා සඞ්ගහෙත්වා වුත්තා. එත්ථ ච ‘‘අජ්ඣත්තං චෙතොසමථමනුයුත්තො අනිරාකතජ්ඣානො’’ති ඉමෙහි පදෙහි සීලානුරක්ඛිකා එව චිත්තෙකග්ගතා කථිතා, ‘‘විපස්සනායා’’ති ඉමිනා පදෙන සීලානුරක්ඛිකො සඞ්ඛාරපරිග්ගහො.

इतने से, जैसे तृष्णा-विचरित-देशना पहले तृष्णा के वश में आरम्भ होने पर भी तृष्णा के पदस्थान होने के कारण मान और दृष्टि के समाविष्ट होने से क्रमशः तीन प्रपंचों की देशना हो गई, वैसे ही यह देशना पहले अधिशील-शिक्षा के वश में आरम्भ होने पर भी शील के पदस्थान होने के कारण शमथ और विपश्यना के समाविष्ट होने से क्रमशः तीन शिक्षाओं की देशना हो गई, ऐसा समझना चाहिए। यहाँ 'शीलों में ही परिपूर्णकारी हो' इतने से अधिशील-शिक्षा कही गई है, 'अध्यात्म में चित्त के शमथ में लगा हुआ, ध्यान से रहित न होने वाला' इतने से अधिचित्त-शिक्षा, 'विपश्यना से युक्त' इतने से अधिप्रज्ञा-शिक्षा। 'शून्यागारों को बढ़ाने वाला' इससे तो शमथ के वश में शून्यागार की वृद्धि में अधिचित्त-शिक्षा और विपश्यना के वश में अधिप्रज्ञा-शिक्षा - इस प्रकार दोनों शिक्षाओं को संगृहीत करके कहा गया है। और यहाँ 'अध्यात्म में चित्त के शमथ में लगा हुआ, ध्यान से रहित न होने वाला' इन पदों से शील की रक्षा करने वाली ही चित्त की एकाग्रता कही गई है, 'विपश्यना' इस पद से शील का रक्षक संस्कारों का परिग्रह है।

කථං චිත්තෙකග්ගතා සීලමනුරක්ඛති? යස්ස හි චිත්තෙකග්ගතා නත්ථි, සො බ්‍යාධිම්හි උප්පන්නෙ විහඤ්ඤති, සො බ්‍යාධිවිහතො වික්ඛිත්තචිත්තො සීලං විනාසෙත්වාපි බ්‍යාධිවූපසමං කත්තා හොති. යස්ස පන චිත්තෙකග්ගතා අත්ථි, සො තං බ්‍යාධිදුක්ඛං වික්ඛම්භෙත්වා සමාපත්තිං සමාපජ්ජති, සමාපන්නක්ඛණෙ දුක්ඛං දූරගතං හොති, බලවතරං සුඛමුප්පජ්ජති. එවං චිත්තෙකග්ගතා සීලමනුරක්ඛති. කථං සඞ්ඛාරපරිග්ගහො සීලමනුරක්ඛති? යස්ස හි සඞ්ඛාරපරිග්ගහො නත්ථි, තස්ස ‘‘මම රූපං මම විඤ්ඤාණ’’න්ති අත්තභාවෙ බලවමමත්තං හොති, සො තථාරූපෙසු දුබ්භික්ඛබ්‍යාධිභයාදීසු සම්පත්තෙසු සීලං නාසෙත්වාපි අත්තභාවං පොසෙතා හොති. යස්ස පන සඞ්ඛාරපරිග්ගහො අත්ථි, තස්ස අත්තභාවෙ බලවමමත්තං වා සිනෙහො වා න හොති, සො තථාරූපෙසු දුබ්භික්ඛබ්‍යාධිභයාදීසු සම්පත්තෙසු සචෙපිස්ස අන්තානි බහි නික්ඛමන්ති, සචෙපි උස්සුස්සති විසුස්සති, ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකො වා හොති සතධාපි සහස්සධාපි, නෙව සීලං විනාසෙත්වා අත්තභාවං පොසෙතා හොති. එවං සඞ්ඛාරපරිග්ගහො සීලං අනුරක්ඛති.

चित्त की एकाग्रता शील की रक्षा कैसे करती है? जिसे चित्त की एकाग्रता नहीं है, वह व्याधि उत्पन्न होने पर दुखी होता है, वह व्याधि से पीड़ित और विक्षिप्त चित्त वाला शील का विनाश करके भी व्याधि का उपशमन करने वाला होता है। जिसे चित्त की एकाग्रता है, वह उस व्याधि के दुःख को दबाकर समापत्ति में प्रविष्ट होता है, समापत्ति के क्षण में दुःख दूर चला जाता है, और अधिक बलवान सुख उत्पन्न होता है। इस प्रकार चित्त की एकाग्रता शील की रक्षा करती है। संस्कारों का परिग्रह शील की रक्षा कैसे करता है? जिसे संस्कारों का परिग्रह नहीं है, उसे 'मेरा रूप, मेरा विज्ञान' इस प्रकार आत्मभाव में प्रबल ममत्व होता है, वह वैसे दुर्भिक्ष, व्याधि, भय आदि के उपस्थित होने पर शील को नष्ट करके भी आत्मभाव का पोषण करने वाला होता है। जिसे संस्कारों का परिग्रह है, उसे आत्मभाव में प्रबल ममत्व या स्नेह नहीं होता, वह वैसे दुर्भिक्ष, व्याधि, भय आदि के उपस्थित होने पर यदि उसकी अंतड़ियाँ बाहर निकल रही हों, यदि वह सूख रहा हो, या सौ-हजार टुकड़ों में कट रहा हो, तो भी शील का विनाश करके आत्मभाव का पोषण करने वाला नहीं होता। इस प्रकार संस्कारों का परिग्रह शील की रक्षा करता है।

‘‘බ්‍රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති ඉමිනා පන තස්සෙව උභයස්ස බ්‍රූහනා වඩ්ඪනා සාතච්චකිරියා දස්සිතා. එවං භගවා යස්මා ‘‘සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො චස්සං…පෙ… භාවනීයො චා’’ති ඉමෙ චත්තාරො ධම්මෙ ආකඞ්ඛන්තෙන නත්ථඤ්ඤං කිඤ්චි කාතබ්බං, අඤ්ඤදත්ථු සීලාදිගුණසමන්නාගතෙනෙව භවිතබ්බං. ඊදිසො හි සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො හොති මනාපො ගරු භාවනීයො. වුත්තම්පි හෙතං –

'शून्यागारों को बढ़ाने वाला' इससे उन दोनों की ही वृद्धि, संवर्धन और निरंतर क्रिया दिखाई गई है। इस प्रकार भगवान् ने चूँकि 'सब्रह्मचारियों का प्रिय होऊँ...पे... भावना करने योग्य होऊँ' इन चार धर्मों की आकांक्षा करने वाले के द्वारा अन्य कुछ नहीं किया जाना चाहिए, बल्कि शील आदि गुणों से युक्त ही होना चाहिए। ऐसा ही सब्रह्मचारी प्रिय, मनभावन, गुरु और भावना करने योग्य होता है। यह कहा भी गया है -

‘‘සීලදස්සනසම්පන්නං, ධම්මට්ඨං සච්චවෙදිනං;

අත්තනො කම්ම කුබ්බානං, තං ජනො කුරුතෙ පිය’’න්ති. (ධ. ප. 217);

'जो शील और दर्शन से संपन्न है, धर्म में स्थित है, सत्य को जानने वाला है, और अपना कर्तव्य करने वाला है, उसे लोग प्रिय मानते हैं।'

තස්මා ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො චස්සං…පෙ… සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී…පෙ… සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති වත්වා ඉදානි යස්මා පච්චයලාභාදිං [Pg.344] පත්ථයන්තෙනපි ඉදමෙව කරණීයං, න අඤ්ඤං කිඤ්චි, තස්මා ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ලාභී අස්ස’’න්තිආදිමාහ. ලාභී අස්සන්ති ලාභාසාය සංවරසීලපරිපූරණං පාළියං ආගතං. කිමීදිසං භගවා අනුජානාතීති? න භගවා සභාවෙන ඊදිසං අනුජානාති, මහාකාරුණිකතාය පන පුග්ගලජ්ඣාසයෙන එවං වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘න භගවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඝාසෙසනං ඡින්නකථො, න වාචං පයුත්තං භණෙති ඡින්නකථො මූගො විය හුත්වා ඔභාසපරිකථානිමිත්තවිඤ්ඤත්තිපයුත්තං ඝාසෙසනං වාචං න භණෙ, න කථෙය්‍යාති අත්ථො. පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙනාති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘යෙසං හී’’තිආදිමාහ. රසො සභාවභූතො ආනිසංසො රසානිසංසො.

इसलिए 'भिक्षुओ, यदि भिक्षु यह आकांक्षा करे कि मैं सब्रह्मचारियों का प्रिय होऊँ...पे... शीलों में ही परिपूर्णकारी हो...पे... शून्यागारों का' ऐसा कहकर, अब चूँकि प्रत्यय-लाभ आदि की इच्छा करने वाले के द्वारा भी यही किया जाना चाहिए, अन्य कुछ नहीं, इसलिए 'भिक्षुओ, यदि भिक्षु यह आकांक्षा करे कि मैं लाभ पाने वाला होऊँ' आदि कहा। 'लाभ पाने वाला होऊँ' यहाँ लाभ की आशा से संवर-शील की परिपूर्णता पालि में आई है। क्या भगवान् ऐसा अनुमत करते हैं? भगवान् स्वभाव से ऐसा अनुमत नहीं करते, बल्कि महाकारुणिक होने के कारण पुद्गल के आशय के वश में ऐसा कहा गया है, यह दिखाते हुए 'न भगवान्' आदि कहा। वहाँ 'घासेसना' (भोजन की खोज) में 'छिन्नकथ' (मौन), वह प्रयुक्त वाणी नहीं बोलता, छिन्नकथ गूँगे के समान होकर ओभास, परिकथा और निमित्त-विज्ञप्ति से प्रयुक्त भोजन की खोज वाली वाणी न बोले, न कहे - यह अर्थ है। 'पुद्गल के आशय के वश में' इस संक्षेप में कहे गए अर्थ का विवरण करते हुए 'येसं हि' आदि कहा। 'रस' जो स्वभावभूत है, वह 'आनृशंस' है, वह 'रसानृशंस' है।

පච්චයදානකාරාති චීවරාදිපච්චයදානවසෙන පවත්තකාරා. මහප්ඵලා මහානිසංසාති උභයමෙතං අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. ‘‘පඤ්චිමෙ, ගහපතයො, ආනිසංසා’’තිආදීසු (මහාව. 285) හි ආනිසංසසද්දො ඵලපරියායොපි හොති. මහන්තං වා ලොකියසුඛං ඵලන්ති පසවන්තීති මහප්ඵලා, මහතො ලොකුත්තරසුඛස්ස පච්චයා හොන්තීති මහානිසංසා. තෙනාහ ‘‘ලොකියසුඛෙන ඵලභූතෙනා’’තිආදි.

'प्रत्यय-दान करने वाले' अर्थात् चीवर आदि प्रत्ययों के दान के वश में प्रवृत्त करने वाले। 'महाफल और महानृशंस' - ये दोनों अर्थतः एक ही हैं, केवल शब्द भिन्न हैं। 'हे गृहपतियों, ये पाँच आनृशंस हैं' आदि में 'आनृशंस' शब्द फल का पर्यायवाची भी होता है। महान लौकिक सुख रूपी फल को उत्पन्न करते हैं, इसलिए 'महाफल' हैं; महान लोकोत्तर सुख के प्रत्यय होते हैं, इसलिए 'महानृशंस' हैं। इसीलिए कहा 'फलभूत लौकिक सुख के द्वारा' आदि।

පෙච්චභවං ගතාති පෙතූපපත්තිවසෙන නිබ්බත්තිං උපගතා. තෙ පන යස්මා ඉධ කතකාලකිරියා කාලෙන කතජීවිතුපච්ඡෙදා හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘කාලකතා’’ති. සස්සුසසුරා ච තප්පක්ඛිකා ච සස්සුසසුරපක්ඛිකා. තෙ ඤාතියොනිසම්බන්ධෙන ආවාහවිවාහසම්බන්ධවසෙන සම්බද්ධා ඤාතී. සාලොහිතාති යොනිසම්බන්ධවසෙන. එකලොහිතබද්ධාති එකෙන සමානෙන ලොහිතසම්බන්ධෙන සම්බද්ධා. පසන්නචිත්තොති පසන්නචිත්තකො. කාලකතො පිතා වා මාතා වා පෙතයොනියං උප්පන්නොති අධිකාරතො විඤ්ඤායතීති වුත්තං. මහානිසංසමෙව හොතීති තස්ස තථාසීලසම්පන්නත්තාති අධිප්පායො.

'परलोक को प्राप्त' अर्थात् प्रेत योनि में उत्पत्ति के वश में जन्म को प्राप्त। वे चूँकि यहाँ काल-क्रिया कर चुके हैं, समय पर जीवन का उच्छेद कर चुके हैं, इसलिए 'कालगत' कहा गया है। सास-ससुर और उनके पक्ष के लोग 'श्वश्रू-श्वशुर-पक्षिक' हैं। वे ज्ञाति-योनि के संबंध से और आवाह-विवाह के संबंध के वश में संबद्ध ज्ञाति हैं। 'सलोहित' योनि-संबंध के वश में। 'एकलोहितबद्ध' एक ही समान रक्त-संबंध से बँधे हुए। 'प्रसन्नचित्त' प्रसन्न मन वाला। 'कालगत पिता या माता प्रेतयोनि में उत्पन्न हुए हैं' यह प्रसंग से जाना जाता है, ऐसा कहा गया है। 'महानृशंस ही होता है' इसका अभिप्राय है कि उसके वैसे शील-संपन्न होने के कारण।

අජ්ඣොත්ථරිතාති මද්දිතා. න ච මං අරති සහෙය්‍යාති මං ච අරති න අභිභවෙය්‍ය න මද්දෙය්‍ය න අජ්ඣොත්ථරෙය්‍ය. උප්පන්නන්ති ජාතං නිබ්බත්තං. සීලාදිගුණයුත්තො හි අරතිඤ්ච රතිඤ්ච සහති අජ්ඣොත්ථරති, මද්දිත්වා තිට්ඨති, තස්මා ඊදිසමත්තානං ඉච්ඡන්තෙනපි සීලාදිගුණයුත්තෙනෙව භවිතබ්බන්ති [Pg.345] දස්සෙති. චිත්තුත්‍රාසො භායතීති භයං, ආරම්මණං භායති එතස්මාති භයං. තං දුවිධම්පි භයං භෙරවඤ්ච සහති අභිභවතීති භයභෙරවසහො. සීලාදිගුණයුත්තො හි භයභෙරවං සහති අජ්ඣොත්ථරති, මද්දිත්වා තිට්ඨති අරියකොටියවාසී මහාදත්තත්ථෙරො විය.

'अज्झोत्थरिता' का अर्थ है मर्दित (दबाया हुआ)। 'न च मं अरति सहेय्या' का अर्थ है कि अरति (अरुचि) मुझे अभिभूत न करे, मर्दित न करे, आच्छादित न करे। 'उप्पन्नं' का अर्थ है उत्पन्न, निर्वृत्त। शील आदि गुणों से युक्त व्यक्ति अरति और रति दोनों को सहन करता है, उन्हें आच्छादित करता है, उन्हें दबाकर रहता है; इसलिए ऐसा स्वयं को चाहने वाले को शील आदि गुणों से युक्त ही होना चाहिए, यह दर्शाता है। 'चित्तुत्रासो भायती' का अर्थ है भय, जिससे आलम्बन डरता है वह भय है। उस दोनों प्रकार के भय और भैरव (भयानक) को जो सहन करता है, अभिभूत करता है, वह 'भयभैरवसह' है। शील आदि गुणों से युक्त व्यक्ति भय और भैरव को सहन करता है, आच्छादित करता है, उन्हें दबाकर रहता है, जैसे अरियकोटि निवासी महादत्त स्थविर।

ථෙරො කිර මග්ගං පටිපන්නො අඤ්ඤතරං පාසාදිකං අරඤ්ඤං දිස්වා ‘‘ඉධෙවජ්ජ සමණධම්මං කත්වා ගමිස්සාමී’’ති මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදි. රුක්ඛදෙවතාය දාරකා ථෙරස්ස සීලතෙජෙන සකභාවෙන සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තා විස්සරමකංසු. දෙවතාපි සකලරුක්ඛං චාලෙසි. ථෙරො අචලොව නිසීදි. සා දෙවතා ධූමායි පජ්ජලි. නෙව සක්ඛි ථෙරං චාලෙතුං. තතො උපාසකවණ්ණෙනාගන්ත්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි. ‘‘කො එසො’’ති වුත්තා ‘‘අහං, භන්තෙ, තස්මිං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා’’ති අවොච. ත්වං එතෙ විකාරෙ අකාසීති. ආම, භන්තෙති. ‘‘කස්මා’’ති ච වුත්තා ආහ ‘‘තුම්හාකං, භන්තෙ, සීලතෙජෙන දාරකා සකභාවෙන සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තා විස්සරමකංසු, සාහං තුම්හෙ පලාපෙතුං එවමකාසි’’න්ති. ථෙරො ආහ ‘‘අථ කස්මා ‘ඉධ, භන්තෙ, මා වසථ, මය්හං අඵාසුක’න්ති පටිකච්චෙව නාවචාසි, ඉදානි පන මා මං කිඤ්චි අවච, ‘අරියකොටියමහාදත්තො අමනුස්සභයෙන ගතො’ති වචනතො ලජ්ජාමි, තෙනාහං ඉධෙව වසිස්සං, ත්වං පන අජ්ජෙකදිවසං යත්ථ කත්ථචි වසාහී’’ති. එවං සීලාදිගුණයුත්තො භයභෙරවසහො හොති, තස්මා ඊදිසමත්තානං ඉච්ඡන්තෙනපි සීලාදිගුණයුත්තෙනෙව භවිතබ්බන්ති දස්සෙති. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානි.

स्थविर मार्ग पर चलते हुए एक रमणीय अरण्य को देखकर 'यहीं आज श्रमण धर्म का पालन करूँगा' ऐसा सोचकर मार्ग से हटकर एक वृक्ष के नीचे संघाटी बिछाकर पर्यङ्क (पालथी) मारकर बैठ गए। वृक्ष देवता के बच्चे स्थविर के शील के तेज के कारण अपने स्वाभाविक रूप में नहीं रह सके और रोने लगे। देवता ने भी पूरे वृक्ष को हिला दिया। स्थविर अचल ही बैठे रहे। वह देवता धुएँ और आग की तरह प्रज्वलित हुई। फिर भी स्थविर को विचलित नहीं कर सकी। तब उपासक के वेश में आकर वन्दना कर खड़ी हो गई। 'यह कौन है?' पूछने पर उसने कहा 'भन्ते, मैं इस वृक्ष पर रहने वाली देवता हूँ'। 'क्या तुमने ये विकार किए?' 'हाँ, भन्ते'। 'क्यों?' पूछने पर उसने कहा 'भन्ते, आपके शील के तेज से मेरे बच्चे अपने स्वाभाविक रूप में नहीं रह सके और रोने लगे, इसलिए मैंने आपको भगाने के लिए ऐसा किया'। स्थविर ने कहा 'तो तुमने पहले ही क्यों नहीं कहा कि भन्ते, यहाँ मत रहिए, मुझे असुविधा है; अब मुझे कुछ मत कहो, 'अरियकोटि महादत्त अमनुष्य के भय से भाग गया' इस वचन से मुझे लज्जा आती है, इसलिए मैं यहीं रहूँगा, तुम आज एक दिन कहीं और रह लो'। इस प्रकार शील आदि गुणों से युक्त व्यक्ति भय और भैरव को सहन करने वाला होता है, इसलिए ऐसा स्वयं को चाहने वाले को शील आदि गुणों से युक्त ही होना चाहिए, यह दर्शाता है। द्वितीयादि स्पष्ट अर्थ वाले हैं।

ආකඞ්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आकङ्ख सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

5-10. මිගසාලාසුත්තාදිවණ්ණනා

५-१०. मृगशाला सुत्त आदि की वर्णना।

75-80. පඤ්චමෙ ඉමස්ස හි පුග්ගලස්ස සීලවිරහිතස්ස පඤ්ඤා සීලං පරිධොවතීති අඛණ්ඩාදිභාවාපාදනෙන සීලං ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු පඤ්ඤාය [Pg.346] සුවිසොධිතං කරොති. යස්ස හි අබ්භන්තරෙ සීලසංවරො නත්ථි, උග්ඝටිතඤ්ඤුතාය පන චාතුප්පදිකගාථාපරියොසානෙ පඤ්ඤාය සීලං ධොවිත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණාති, අයං පඤ්ඤාය සීලං ධොවති නාම සෙය්‍යථාපි සන්තතිමහාමත්තො.

७५-८०. पाँचवें में, 'इस शील रहित पुद्गल की प्रज्ञा शील को धोती है' का अर्थ है कि अखण्ड आदि भाव को प्राप्त कराकर शील को आदि, मध्य और अन्त में प्रज्ञा द्वारा भली-भाँति शुद्ध करता है। जिसके भीतर शील-संवर नहीं है, किन्तु उद्घटितज्ञता के कारण चार पदों वाली गाथा के अन्त में प्रज्ञा से शील को धोकर प्रतिसम्भिदाओं के साथ अर्हत्व प्राप्त करता है, यह 'प्रज्ञा से शील को धोना' कहलाता है, जैसे सन्तति महामात्र।

සීලවා පන පඤ්ඤං ධොවති. යස්ස (දී. නි. අට්ඨ. 1.317) හි පුථුජ්ජනස්ස සීලං සට්ඨිඅසීතිවස්සානි අඛණ්ඩං හොති, සො මරණකාලෙපි සබ්බකිලෙසෙ ඝාතෙත්වා සීලෙන පඤ්ඤං ධොවිත්වා අරහත්තං ගණ්හාති කන්දරසාලපරිවෙණෙ මහාසට්ඨිවස්සත්ථෙරො විය. ථෙරෙ කිර මරණමඤ්චෙ නිපජ්ජිත්වා බලවවෙදනාය නිත්ථුනන්තෙ තිස්සමහාරාජා ‘‘ථෙරං පස්සිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා පරිවෙණද්වාරෙ ඨිතො තං සද්දං සුත්වා පුච්ඡි ‘‘කස්ස සද්දො අය’’න්ති. ථෙරස්ස නිත්ථුනනසද්දොති. ‘‘පබ්බජ්ජාය සට්ඨිවස්සෙන වෙදනාපරිග්ගහමත්තම්පි න කතං, ඉදානි න තං වන්දිස්සාමී’’ති නිවත්තිත්වා මහාබොධිං වන්දිතුං ගතො. තතො උපට්ඨාකදහරො ථෙරං ආහ ‘‘කිං නො, භන්තෙ, ලජ්ජාපෙථ, සද්ධොපි රාජා විප්පටිසාරී හුත්වා ‘න වන්දිස්සාමී’ති ගතො’’ති. කස්මා, ආවුසොති? තුම්හාකං නිත්ථුනනසද්දං සුත්වාති. ‘‘තෙන හි මෙ ඔකාසං කරොථා’’ති වත්වා වෙදනං වික්ඛම්භෙත්වා අරහත්තං පත්වා දහරස්ස සඤ්ඤං අදාසි ‘‘ගච්ඡාවුසො, ඉදානි රාජානං අම්හෙ වන්දාපෙහී’’ති. දහරො ගන්ත්වා ‘‘ඉදානි කිර ථෙරං වන්දථා’’ති ආහ. රාජා සුසුමාරපතිතෙන ථෙරං වන්දන්තො ‘‘නාහං අය්‍යස්ස අරහත්තං වන්දාමි, පුථුජ්ජනභූමියං පන ඨත්වා රක්ඛිතසීලමෙව වන්දාමී’’ති ආහ. එවං සීලෙන පඤ්ඤං ධොවති නාම. සෙසං වුත්තමෙව. ඡට්ඨාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං.

शीलवान व्यक्ति प्रज्ञा को धोता है। जिस पृथग्जन का शील साठ या अस्सी वर्षों तक अखण्ड रहता है, वह मरण काल में भी सभी क्लेशों का नाश कर शील से प्रज्ञा को धोकर अर्हत्व प्राप्त करता है, जैसे कन्दरसाल परिवेण के महासाठवर्षीय स्थविर। स्थविर मरण-शय्या पर लेटे हुए तीव्र वेदना से कराह रहे थे, तब तिस्स महाराज 'स्थविर के दर्शन करूँगा' ऐसा सोचकर गए और परिवेण के द्वार पर खड़े होकर वह शब्द सुनकर पूछा 'यह किसका शब्द है?' 'स्थविर के कराहने का शब्द है'। 'प्रव्रज्या के साठ वर्षों में वेदना का परिग्रह (नियन्त्रण) मात्र भी नहीं किया गया, अब मैं उन्हें वन्दना नहीं करूँगा' ऐसा कहकर लौट गए और महाबोधि की वन्दना करने चले गए। तब उपस्थापक नवोदित भिक्षु ने स्थविर से कहा 'भन्ते, हमें क्यों लज्जित कर रहे हैं, श्रद्धालु राजा भी विप्रतिसारी (खिन्न) होकर 'वन्दना नहीं करूँगा' कहकर चले गए'। 'क्यों, आयुष्मान?' 'आपके कराहने का शब्द सुनकर'। 'तो मुझे अवसर दो' ऐसा कहकर वेदना को रोककर अर्हत्व प्राप्त कर नवोदित भिक्षु को संकेत दिया 'जाओ आयुष्मान, अब राजा से हमें वन्दना कराओ'। नवोदित भिक्षु ने जाकर कहा 'अब स्थविर की वन्दना करें'। राजा ने दण्डवत प्रणाम करते हुए स्थविर से कहा 'मैं आर्य के अर्हत्व की वन्दना नहीं करता, बल्कि पृथग्जन भूमि में रहकर रक्षित शील की ही वन्दना करता हूँ'। इस प्रकार शील से प्रज्ञा को धोना कहलाता है। शेष पहले कहा जा चुका है। छठे आदि में कुछ कहने योग्य नहीं है।

මිගසාලාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मृगशाला सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

ආකඞ්ඛවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आकङ्ख वग्ग की वर्णना समाप्त हुई।

(9) 4. ථෙරවග්ගො

(९) ४. थेर वग्ग।

1-8. වාහනසුත්තාදිවණ්ණනා

१-८. वाहन सुत्त आदि की वर्णना।

81-88. චතුත්ථස්ස පඨමෙ විමරියාදීකතෙනාති නිම්මරියාදීකතෙන. චෙතසාති එවංවිධෙන චිත්තෙන විහරති. තත්ථ ද්වෙ මරියාදා කිලෙසමරියාදා ච ආරම්මණමරියාදා ච. සචෙ හිස්ස රූපාදිකෙ ආරබ්භ රාගාදයො [Pg.347] උප්පජ්ජෙය්‍යුං, කිලෙසමරියාදා තෙන කතා භවෙය්‍ය. තෙසු පනස්ස එකොපි න උප්පන්නොති කිලෙසමරියාදා නත්ථි. සචෙ පනස්ස රූපාදිධම්මෙ ආවජ්ජෙන්තස්ස එකච්චෙ ආපාථං නාගච්ඡෙය්‍යුං, එවමස්ස ආරම්මණමරියාදා භවෙය්‍ය. තෙ පනස්ස ධම්මෙ ආවජ්ජෙන්තස්ස ආපාථං අනාගතධම්මො නාම නත්ථීති ආරම්මණමරියාදාපි නත්ථි. ඉධ පන කිලෙසමරියාදා අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘කිලෙසමරියාදං භින්දිත්වා’’තිආදි. තතියාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං.

८१-८८. चौथे के पहले में, 'विमरियादीकतेन' का अर्थ है मर्यादा रहित किए हुए। 'चेतसा' का अर्थ है इस प्रकार के चित्त से विहार करता है। वहाँ दो मर्यादाएँ हैं—क्लेश मर्यादा और आलम्बन मर्यादा। यदि उसके रूप आदि के प्रति राग आदि उत्पन्न हों, तो उसके द्वारा क्लेश मर्यादा बनाई गई होगी। किन्तु उनमें से एक भी उत्पन्न नहीं हुआ, इसलिए क्लेश मर्यादा नहीं है। यदि उसके रूप आदि धर्मों का आवर्जन (चिन्तन) करते समय कुछ आभास में न आएँ, तो उसकी आलम्बन मर्यादा होगी। किन्तु उन धर्मों का आवर्जन करते समय उसके लिए कोई भी धर्म आभास में न आने वाला नहीं है, इसलिए आलम्बन मर्यादा भी नहीं है। यहाँ क्लेश मर्यादा अभिप्रेत है, इसलिए कहा 'क्लेश मर्यादा को तोड़कर' आदि। तीसरे आदि में कुछ कहने योग्य नहीं है।

වාහනසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

वाहन सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

9-10. කොකාලිකසුත්තාදිවණ්ණනා

९-१०. कोकालिक सुत्त आदि की व्याख्या

89-90. නවමෙ (සං. නි. ටී. 1.1.181) කොකාලිකනාමකා ද්වෙ භික්ඛූ. තතො ඉධාධිප්පෙතං නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘කොයං කොකාලිකො’’ති පුච්ඡා. සුත්තස්ස අට්ඨුප්පත්තිං දස්සෙතුං ‘‘කස්මා ච උපසඞ්කමී’’ති පුච්ඡා. අයං කිරාතිආදි යථාක්කමං තාසං විස්සජ්ජනං. විවෙකවාසං වසිතුකාමත්තා අප්පිච්ඡතාය ච මා නො කස්සචි…පෙ… වසිංසු. ආඝාතං උප්පාදෙසි අත්තනො ඉච්ඡාවිඝාතනතො. ථෙරා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිය්‍යාදයිංසු පයුත්තවාචාය අකතත්තා ථෙරෙහි ච අදාපිතත්තා. පුබ්බෙපි…පෙ… මඤ්ඤෙති ඉමිනා ථෙරානං කොහඤ්ඤෙ ඨිතභාවං ආසඞ්කති අවණෙ වණං පස්සන්තො විය, සුපරිසුද්ධෙ ආදාසතලෙ ජල්ලං උට්ඨාපෙන්තො විය ච.

८९-९०. नौवें (सुत्त) में (सं. नि. अ. 1.1.181) कोकालिक नाम के दो भिक्षु हैं। वहाँ अभिप्रेत (कोकालिक) को निर्धारित कर दिखाने के लिए "यह कोकालिक कौन है?" यह प्रश्न है। सुत्त की उत्पत्ति दिखाने के लिए "वह क्यों आया?" यह प्रश्न है। "यह सुना जाता है" आदि क्रमशः उनका उत्तर है। विवेक-वास (एकान्त वास) में रहने की इच्छा और अल्पेच्छता के कारण "हमें कोई न (जाने)..." आदि (सोचकर) वे रहे। अपनी इच्छा के विघात (पूरा न होने) से उसने द्वेष उत्पन्न किया। भिक्षु संघ को (फल) सौंप दिया क्योंकि स्थविरों द्वारा प्रयुक्त वाणी से वह नहीं किया गया था और न ही स्थविरों द्वारा दिलाया गया था। "पहले भी..." आदि से वह स्थविरों के कपटपूर्ण व्यवहार की आशंका करता है, जैसे बिना घाव के घाव देख रहा हो, या अत्यंत शुद्ध दर्पण के तल पर मैल उठा रहा हो।

අපරජ්ඣිත්වාති භගවතො සම්මුඛා ‘‘පාපභික්ඛූ ජාතා’’ති වත්වා. මහාසාවජ්ජදස්සනත්ථන්ති මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං, අයමෙව වා පාඨො. මාහෙවන්ති මා එවමාහ, මා එවං භණි. සද්ධාය අයො උප්පාදො සද්ධායො, තං ආවහතීති සද්ධායිකොති ආහ ‘‘සද්ධාය ආගමකරො’’ති. සද්ධායිකොති වා සද්ධාය අයිතබ්බො, සද්ධෙය්‍යොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සද්ධාතබ්බවචනො වා’’ති.

'अपराद्ध होकर' (अपरज्झित्वा) का अर्थ है भगवान के सम्मुख "पापी भिक्षु उत्पन्न हो गए हैं" ऐसा कहकर। 'महासावज्जदस्सनत्थं' का अर्थ है महान दोषपूर्ण होने को दिखाने के लिए, अथवा यही पाठ है। "ऐसा मत कहो" (माहेवं) का अर्थ है ऐसा मत कहो, ऐसा मत बोलो। श्रद्धा का उदय 'श्रद्धाय' है, उसे जो लाता है वह 'श्रद्धायिक' है, इसलिए कहा "श्रद्धा उत्पन्न करने वाला"। अथवा 'श्रद्धायिक' का अर्थ है श्रद्धा करने योग्य, विश्वसनीय। इसीलिए कहा "श्रद्धा करने योग्य वचनों वाला"।

පීළකා නාම බාහිරතො පට්ඨාය අට්ඨීනි භින්දන්ති, ඉමා පන පඨමංයෙව අට්ඨීනි භින්දිත්වා උග්ගතා. තෙනාහ ‘‘අට්ඨීනි භින්දිත්වා උග්ගතාහි පිළකාහී’’ති. තරුණබෙලුවමත්තියොති තරුණබිල්ලඵලමත්තියො. විසගිලිතොති ඛිත්තපහරණො[Pg.348]. තඤ්ච බළිසං විසසමඤ්ඤා ලොකෙ. ආරක්ඛදෙවතානං සද්දං සුත්වාති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො.

'पीडका' (फोड़े) नाम के वे बाहर से शुरू होकर हड्डियों को तोड़ देते हैं, लेकिन ये पहले ही हड्डियों को तोड़कर निकले हैं। इसीलिए कहा "हड्डियों को तोड़कर निकले हुए फोड़ों से"। 'तरुणबेलुवमत्तियो' का अर्थ है कच्चे बेल के फल के समान। 'विसगिलितो' का अर्थ है फेंके गए प्रहार वाला। और उस बड़िश (मछली पकड़ने का कांटा) को लोक में विष के समान माना जाता है। "आरक्षक देवताओं के शब्द को सुनकर" इस पद को लाकर संबंध जोड़ना चाहिए।

බ්‍රහ්මලොකෙති සුද්ධාවාසලොකෙ. වරාකොති අනුග්ගහවචනමෙතං. හීනපරියායොති කෙචි. පියසීලාති ඉමිනා එතස්මිං අත්ථෙ නිරුත්තිනයෙන පෙසලාති පදසිද්ධීති දස්සෙති. කබරක්ඛීනීති බ්‍යාධිබලෙන පරිභින්නවණ්ණතාය කබරභූතානි අක්ඛීනි. යත්තකන්ති භගවතො වචනං අඤ්ඤථා කරොන්තෙන යත්තකං තයා අපරද්ධං, තස්ස පමාණං නත්ථීති අත්ථො. යස්මා අනාගාමිනො නාම පහීනකාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදා හොන්ති, ත්වඤ්ච දිට්ඨිකාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදවසෙන ඉධාගතො, තස්මා යාවඤ්ච තෙ ඉදං අපරද්ධන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

'ब्रह्मलोक में' का अर्थ है शुद्धावास लोक में। 'वराको' यह अनुकम्पा का वचन है। कुछ के अनुसार यह 'हीन' का पर्यायवाची है। 'पियसीला' (प्रियशील) इस पद से इस अर्थ में निरुक्ति के नियम से 'पेसला' (शीलवान) पद की सिद्धि होती है, यह दिखाया गया है। 'कबरक्खीनी' का अर्थ है व्याधि के बल से वर्ण के भिन्न हो जाने के कारण चितकबरी आँखों वाले। "जितना" (यत्तकं) भगवान का वचन है कि भगवान के वचन को अन्यथा (झूठा) करने वाले तुम्हारे द्वारा जितना अपराध किया गया है, उसका कोई प्रमाण (माप) नहीं है, यह अर्थ है। चूँकि अनागामी कामछन्द और व्यापाद को त्याग चुके होते हैं, और तुम दृष्टि, कामछन्द और व्यापाद के वश में होकर यहाँ आए हो, इसलिए "तुम्हारा यह अपराध जितना (बड़ा) है", यहाँ ऐसा अर्थ देखना चाहिए।

අදිට්ඨිප්පත්තොති අප්පත්තදිට්ඨිකො. ගිලිතවිසො විය විසං ගිලිත්වා ඨිතො විය. කුඨාරිසදිසා මූලපච්ඡින්දනට්ඨෙන. උත්තමත්ථෙති අරහත්තෙ. ඛීණාසවොති වදති සුනක්ඛත්තො විය අචෙලං කොරක්ඛත්තියං. යො අග්ගසාවකො විය පසංසිතබ්බො ඛීණාසවො, තං ‘‘දුස්සීලො අය’’න්ති වදති. විචිනාතීති ආචිනොති පසවති. පසංසියනින්දා තාව සම්පන්නගුණපරිධංසනවසෙන පවත්තියා සාවජ්ජතාය කටුකවිපාකා, නින්දියප්පසංසා පන කථං තාය සමවිපාකාති? තත්ථ අවිජ්ජමානගුණසමාරොපනෙන අත්තනො පරෙසඤ්ච මිච්ඡාපටිපත්තිහෙතුභාවතො පසංසියෙන තස්ස සමභාවකරණතො ච. ලොකෙපි හි අසූරං සූරෙන සමං කරොන්තො ගාරය්හො හොති, පගෙව දුප්පටිපන්නං සුප්පටිපන්නෙන සමං කරොන්තොති.

'अदिट्ठिप्पत्तो' का अर्थ है जिसने (सम्यक्) दृष्टि प्राप्त नहीं की है। 'गिळितविसो विय' का अर्थ है विष निगल कर स्थित व्यक्ति के समान। 'कुल्हाड़ी के समान' जड़ों को काटने के अर्थ में। 'उत्तम अर्थ में' का अर्थ है अर्हत्व में। 'क्षीणासव' (अर्हन्त) कहता है, जैसे सुनक्खत्त ने अचेलक कोरक्खत्तिय को कहा था। जो अग्रश्रावक के समान प्रशंसनीय क्षीणासव है, उसे "यह दुःशील है" ऐसा कहता है। 'विचिनाति' का अर्थ है संचय करता है, उत्पन्न करता है। प्रशंसनीय की निंदा तो विद्यमान गुणों के विनाश की प्रवृत्ति के कारण दोषपूर्ण होने से कड़वे विपाक वाली होती ही है, किन्तु निंदनीय की प्रशंसा कैसे उसके समान विपाक वाली होती है? वहाँ अविद्यमान गुणों के आरोपण से अपने और दूसरों के मिथ्या प्रतिपत्ति (गलत आचरण) का कारण होने से और प्रशंसनीय के साथ उसकी समानता करने के कारण। लोक में भी कायर को शूरवीर के समान करने वाला निंदनीय होता है, फिर दुराचारी को सदाचारी के समान करने वाले की तो बात ही क्या।

සකෙන ධනෙනාති අත්තනො සාපතෙය්‍යෙන. අයං අප්පමත්තකො අපරාධො දිට්ඨධම්මිකත්තා සප්පතිකාරත්තා ච තස්ස. අයං මහන්තතරො කලි කතූපචිතස්ස සම්පරායිකත්තා අප්පතිකාරත්තා ච.

'अपने धन से' का अर्थ है अपनी संपत्ति से। यह अल्प अपराध है क्योंकि यह इसी जन्म से संबंधित है और इसका प्रतिकार (सुधार) संभव है। यह 'कलि' (पाप/हार) अत्यंत महान है क्योंकि यह संचित किया गया है, परलोक से संबंधित है और इसका प्रतिकार संभव नहीं है।

නිරබ්බුදොති ගණනාවිසෙසො එසොති ආහ ‘‘නිරබ්බුදගණනායා’’ති, සතසහස්සං නිරබ්බුදානන්ති අත්ථො. යමරියගරහී නිරයං උපෙතීති එත්ථ යථාවුත්තආයුප්පමාණං පාකතිකවසෙන අරියූපවාදිනා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අග්ගසාවකානං පන ගුණමහන්තතාය තතොපි අතිවිය මහන්තතරමෙවාති වදන්ති.

'निरब्बुद' यह एक गणना विशेष है, इसलिए कहा "निरब्बुद गणना से", इसका अर्थ है एक लाख 'अब्बुद'। "जो आर्यों की निंदा करने वाला नरक को प्राप्त होता है", यहाँ यह समझना चाहिए कि आर्यों की निंदा करने वाले के लिए उक्त आयु का प्रमाण सामान्य रूप से कहा गया है। किन्तु अग्रश्रावकों के गुणों की महानता के कारण, उनके प्रति (अपराध की आयु) उससे भी कहीं अधिक महान होती है, ऐसा (आचार्य) कहते हैं।

අථ [Pg.349] ඛො බ්‍රහ්මා සහම්පතීති කො අයං බ්‍රහ්මා, කස්මා ච පන භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එතදවොචාති? අයං කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ සහකො නාම භික්ඛු අනාගාමී හුත්වා සුද්ධාවාසෙසු උප්පන්නො, තත්ථ සහම්පති බ්‍රහ්මාති සඤ්ජානන්ති. සො පනාහං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘පදුමනිරයං කිත්තෙස්සාමි, තතො භගවා භික්ඛූනං ආරොචෙස්සති, අථානුසන්ධිකුසලා භික්ඛූ තත්ථායුප්පමාණං පුච්ඡිස්සන්ති, භගවා ආචික්ඛන්තො අරියූපවාදෙ ආදීනවං පකාසෙස්සතී’’ති ඉමිනා කාරණෙන භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එතදවොච.

"तब ब्रह्मा सहम्पति" - यह ब्रह्मा कौन है, और वह भगवान के पास आकर ऐसा क्यों बोला? यह कश्यप भगवान के शासन में 'सहक' नाम का भिक्षु था जो अनागामी होकर शुद्धावासों में उत्पन्न हुआ, वहाँ उसे 'सहम्पति ब्रह्मा' के रूप में जानते हैं। उसने भगवान के पास आकर सोचा - "मैं पदुम नरक का वर्णन करूँगा, तब भगवान भिक्षुओं को बताएँगे, फिर अनुसन्धि (संदर्भ) में कुशल भिक्षु वहाँ की आयु का प्रमाण पूछेंगे, और भगवान बताते हुए आर्यों की निंदा के दोष को प्रकाशित करेंगे" - इस कारण से उसने भगवान के पास आकर ऐसा कहा।

මගධරට්ඨෙ සංවොහාරතො මාගධකො පත්ථො, තෙන. පච්චිතබ්බට්ඨානස්සාති නිරයදුක්ඛෙන පච්චිතබ්බප්පදෙසස්ස එතං අබ්බුදොති නාමං. වස්සගණනාති එකතො පට්ඨාය දසගුණිතං අබ්බුදආයුම්හි තතො අපරං වීසතිගුණිතං නිරබ්බුදාදීසු වස්සගණනා වෙදිතබ්බා. අයඤ්ච ගණනා අපරිචිතානං දුක්කරාති වුත්තං ‘‘න තං සුකරං සඞ්ඛාතු’’න්ති. කෙචි පන ‘‘තත්ථ තත්ථ පරිදෙවනානත්තෙන කම්මකාරණනානත්තෙනපි ඉමානි නාමානි ලද්ධානී’’ති වදන්ති, අපරෙ ‘‘සීතනරකා එතෙ’’ති. සබ්බත්ථාති අබබාදීසු පදුමපරියොසානෙසු සබ්බෙසු නිරයෙසු. එස නයොති හෙට්ඨිමතො උපරිමස්ස වීසතිගුණතං අතිදිසති. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

मगध राष्ट्र के व्यवहार के अनुसार 'मागधक प्रस्थ' (एक माप) है, उससे। 'पच्चितब्बट्ठानस्स' का अर्थ है नरक के दुःख से पकने (तपने) के स्थान का नाम 'अब्बुद' है। 'वर्षों की गणना' - एक से शुरू करके अब्बुद आयु में दस गुना, उसके बाद निरब्बुद आदि में बीस गुना वर्षों की गणना समझनी चाहिए। और यह गणना अपरिचितों के लिए कठिन है, इसलिए कहा "उसकी गणना करना आसान नहीं है"। कुछ लोग कहते हैं कि "वहाँ-वहाँ विभिन्न प्रकार के विलाप और विभिन्न प्रकार की कर्म-यातनाओं के कारण ये नाम पड़े हैं", दूसरे कहते हैं कि "ये शीत नरक हैं"। 'सब जगह' का अर्थ है अब्बुद से लेकर पदुम तक के सभी नरकों में। 'यही नियम है' - यह नीचे वाले से ऊपर वाले की बीस गुनी अधिकता को अतिदिष्ट करता है। दसवें (सुत्त) में कुछ कहने योग्य नहीं है।

කොකාලිකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कोकालिक सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

ථෙරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

थेरवग्ग की वर्णना समाप्त हुई।

(10) 5. උපාලිවග්ගො

(१०) ५. उपालि-वग्ग

1-4. කාමභොගීසුත්තාදිවණ්ණනා

१-४. कामभोगी-सुत्त आदि की व्याख्या

91-94. පඤ්චමස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. චතුත්ථෙ තපනං සන්තපනං කායස්ස ඛෙදනං තපො, සො එතස්ස අත්ථීති තපස්සී, තං තපස්සිං. යස්මා තථාභූතො තපනිස්සිතො, තපො වා තන්නිස්සිතො, තස්මා ආහ ‘‘තපනිස්සිතක’’න්ති. ලූඛං ඵරුසං සාධුසම්මතාචාරවිරහතො න පසාදනීයං ආජීවති වත්තතීති ලූඛාජීවී, තං ලූඛාජීවිං. උපක්කොසතීති උප්පණ්ඩෙති[Pg.350], උපහසනවසෙන පරිභාසති. උපවදතීති අවඤ්ඤාපුබ්බකං අපවදති. තෙනාහ ‘‘හීළෙති වම්භෙතී’’ති.

९१-९४. पांचवें के प्रथम आदि सुत्त स्पष्ट अर्थ वाले हैं। चौथे में, तपन (तपाना), संतापन, शरीर का खेद ही 'तप' है; वह जिसके पास है, वह 'तपस्वी' है, उस तपस्वी को। क्योंकि वह वैसा होकर तप के आश्रित है, या तप उस पर आश्रित है, इसलिए कहा गया है— 'तप-निश्रित'। जो रूखा, कठोर, साधु-सम्मत आचरण से रहित, अप्रसन्नतापूर्ण आजीविका जीता है, वह 'लूखाजीवी' है, उस लूखाजीवी को। 'उपक्कोसति' का अर्थ है उपहास करना, उपहास के वश में होकर निंदा करना। 'उपवदति' का अर्थ है अवज्ञापूर्वक बुराई करना। इसीलिए कहा गया है— 'तिरस्कार और निंदा करता है'।

කාමභොගීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कामभोगी-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

5. උත්තියසුත්තවණ්ණනා

५. उत्तिय-सुत्त की व्याख्या

95. පඤ්චමෙ පච්චන්තෙ භවං පච්චන්තිමං. පාකාරස්ස ථිරභාවං උද්ධමුද්ධං පාපෙතීති උද්ධාපං, පාකාරමූලං. ආදි-සද්දෙන පාකාරද්වාරබන්ධපරිඛාදීනං සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. පණ්ඩිතදොවාරිකට්ඨානියං කත්වා භගවා අත්තානං දස්සෙසීති දස්සෙන්තො ‘‘එකද්වාරන්ති කස්මා ආහා’’ති චොදනං සමුට්ඨාපෙසි. යස්සා පඤ්ඤාය වසෙන පුරිසො පණ්ඩිතොති වුච්චති, තං පණ්ඩිච්චන්ති ආහ ‘‘පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො’’ති. තංතංඉතිකත්තබ්බතාසු ඡෙකභාවො බ්‍යත්තභාවො වෙය්‍යත්තියං. මෙධති සම්මොහං හිංසති විධමතීති මෙධා, සා එතස්ස අත්ථීති මෙධාවී. ඨානෙ ඨානෙ උප්පත්ති එතිස්සා අත්ථීති ඨානුප්පත්තිකා, ඨානසො උප්පජ්ජනපඤ්ඤා. අනුපරියායන්ති එතෙනාති අනුපරියායො, සො එව පථොති අනුපරියායපථො, පරිතො පාකාරස්ස අනුසංයායනමග්ගො. පාකාරභාගා සන්ධාතබ්බා එත්ථාති පාකාරසන්ධි, පාකාරස්ස ඵුල්ලිතප්පදෙසො. සො පන හෙට්ඨිමන්තෙන ද්වින්නම්පි ඉට්ඨකානං විගමෙන එවං වුච්චතීති ආහ ‘‘ද්වින්නං ඉට්ඨකානං අපගතට්ඨාන’’න්ති. ඡින්නට්ඨානන්ති ඡින්නභින්නප්පදෙසො, ඡිද්දට්ඨානං වා. තඤ්හි විවරන්ති වුච්චති.

९५. पांचवें में, प्रत्यन्त (सीमावर्ती क्षेत्र) में होने वाला 'प्रत्यन्तिम' है। जो प्राकार (दीवार) की स्थिरता को ऊपर-ऊपर तक पहुँचाता है, वह 'उद्धाप' है, अर्थात् प्राकार की नींव। 'आदि' शब्द से प्राकार, द्वार, बांध, खाई आदि का संग्रह समझना चाहिए। भगवान ने स्वयं को एक चतुर द्वारपाल के स्थान पर रखकर दिखाते हुए यह प्रश्न उठाया कि 'एक द्वार' क्यों कहा गया है? जिस प्रज्ञा के कारण पुरुष 'पण्डित' कहलाता है, उसे 'पाण्डित्य' कहा गया है— 'पाण्डित्य से युक्त'। उन-उन कार्यों को करने में जो कुशलता और स्पष्टता है, वह 'वैयत्त्य' है। जो सम्मोह (अज्ञान) को नष्ट करती है, वह 'मेधा' है; वह जिसके पास है, वह 'मेधावी' है। जिसकी उत्पत्ति यथास्थान (यथासमय) होती है, वह 'स्थानोत्पत्तिक' है, अर्थात् यथास्थान उत्पन्न होने वाली प्रज्ञा। जिसके द्वारा चारों ओर घूमा जाता है, वह 'अनुपर्याय' है; वही मार्ग 'अनुपर्याय-पथ' है, अर्थात् प्राकार के चारों ओर घूमने का मार्ग। जहाँ प्राकार के भागों को जोड़ा जाना चाहिए, वह 'प्राकार-सन्धि' है, अर्थात् प्राकार का दरार वाला हिस्सा। वह नीचे के भाग में दो ईंटों के हट जाने से ऐसा कहा जाता है, इसलिए कहा— 'दो ईंटों के हटने का स्थान'। 'छिन्न-स्थान' का अर्थ है छिन्न-भिन्न प्रदेश, या छिद्र वाला स्थान। उसे ही 'विवर' कहा जाता है।

උත්තියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उत्तिय-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

6-8. කොකනුදසුත්තාදිවණ්ණනා

६-८. कोकनुद-सुत्त आदि की व्याख्या

96-98. ඡට්ඨෙ ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං ආරම්මණට්ඨෙන ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිවචනතො. අවිජ්ජාපි දිට්ඨිට්ඨානං උපනිස්සයාදිභාවෙන පවත්තනතො. යථාහ ‘‘අස්සුතවා, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො’’තිආදි (ධ. ස. 1007). ඵස්සොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථා [Pg.351] චාහ ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා (දී. නි. 1.118-130) ඵුස්ස ඵුස්ස පටිසංවෙදියන්තී’’ති (දී. නි. 1.144) ච. සඤ්ඤාපි දිට්ඨිට්ඨානං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා (සු. නි. 880; මහානි. 109), පථවිතො සඤ්ඤත්වා’’ති (ම. නි. 1.2) ච ආදි. විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨානං. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා, සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහූ’’ති (සු. නි. 892; මහානි. 121), ‘‘තක්කී හොති වීමංසී’’ති (දී. නි. 1.34) ච ආදි. අයොනිසොමනසිකාරොපි දිට්ඨිට්ඨානං. තෙනාහ භගවා – ‘‘තස්සෙවං අයොනිසො මනසිකරොතො ඡන්නං දිට්ඨීනං අඤ්ඤතරා දිට්ඨි උප්පජ්ජති, අත්ථි මෙ අත්තාති තස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’තිආදි (ම. නි. 1.19).

९६-९८. छठे में, आलम्बन के अर्थ में स्कन्ध भी दृष्टि के स्थान हैं, जैसा कि 'रूप को आत्मा के रूप में देखता है' आदि वचनों से स्पष्ट है। अविद्या भी उपनिषय आदि के रूप में प्रवृत्त होने के कारण दृष्टि का स्थान है। जैसा कि कहा गया है— 'भिक्षुओं! अश्रुतवान् पृथग्जन, जो आर्यों का दर्शन न करने वाला, आर्य धर्म में अकुशल है' आदि। स्पर्श भी दृष्टि का स्थान है। जैसा कि कहा गया है— 'वह भी स्पर्श के प्रत्यय से है, स्पर्श कर-करके वे वेदन करते हैं'। संज्ञा भी दृष्टि का स्थान है। यह कहा गया है— 'संज्ञा ही प्रपंच-संख्या का कारण है', 'पृथ्वी से संज्ञा करके' आदि। वितर्क भी दृष्टि का स्थान है। यह भी कहा गया है— 'दृष्टियों में तर्क की कल्पना करके, सत्य और मृषा—इन दो धर्मों को कहते हैं', 'तार्किक होता है, मीमांसक होता है' आदि। अयोनिशो मनसिकार भी दृष्टि का स्थान है। इसीलिए भगवान ने कहा— 'उसका इस प्रकार अयोनिशो मनसिकार करते हुए छह दृष्टियों में से कोई एक दृष्टि उत्पन्न होती है, 'मेरा आत्मा है'—ऐसी उसे सत्य और स्थिर रूप में दृष्टि उत्पन्न होती है' आदि।

යා දිට්ඨීති ඉදානි වුච්චමානානං අට්ඨාරසන්නං පදානං සාධාරණං මූලපදං. දිට්ඨියෙව දිට්ඨිගතං ගූථගතං විය, දිට්ඨීසු වා ගතං ඉදං දස්සනං ද්වාසට්ඨිදිට්ඨීසු අන්තොගධත්තාතිපි දිට්ඨිගතං, දිට්ඨියා වා ගතං දිට්ඨිගතං. ඉදඤ්හි ‘‘අත්ථි මෙ අත්තා’’තිආදි දිට්ඨියා ගමනමත්තමෙව, නත්ථෙත්ථ අත්තා වා නිච්චො වා කොචීති වුත්තං හොති. සා චායං දිට්ඨි දුන්නිග්ගමනට්ඨෙන ගහනං. දුරතික්කමට්ඨෙන සප්පටිභයට්ඨෙන ච කන්තාරො දුබ්භික්ඛකන්තාරවාළකන්තාරාදයො විය. සම්මාදිට්ඨියා විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන, විලොමනට්ඨෙන වා විසූකං. කදාචි සස්සතස්ස, කදාචි උච්ඡෙදස්ස වා ගහණතො විරූපං ඵන්දිතන්ති විප්ඵන්දිතං. බන්ධනට්ඨෙන සංයොජනං. දිට්ඨියෙව අන්තො තුදනට්ඨෙන දුන්නීහරණීයට්ඨෙන ච සල්ලන්ති දිට්ඨිසල්ලං. දිට්ඨියෙව පීළාකරණට්ඨෙන සම්බාධොති දිට්ඨිසම්බාධො. දිට්ඨියෙව මොක්ඛාවරණට්ඨෙන පලිබොධොති දිට්ඨිපලිබොධො. දිට්ඨියෙව දුම්මොචනීයට්ඨෙන බන්ධනන්ති දිට්ඨිබන්ධනං. දිට්ඨියෙව දුරුත්තරණට්ඨෙන පපාතොති දිට්ඨිපපාතො. දිට්ඨියෙව ථාමගතට්ඨෙන අනුසයොති දිට්ඨානුසයො. දිට්ඨියෙව අත්තානං සන්තාපෙතීති දිට්ඨිසන්තාපො. දිට්ඨියෙව අත්තානං අනුදහතීති දිට්ඨිපරිළාහො. දිට්ඨියෙව කිලෙසකායං ගන්ථෙතීති දිට්ඨිගන්ථො. දිට්ඨියෙව භුසං ආදියතීති දිට්ඨුපාදානං. දිට්ඨියෙව ‘‘සච්ච’’න්තිආදිවසෙන අභිනිවිසතීති දිට්ඨාභිනිවෙසො. දිට්ඨියෙව ‘‘ඉදං පර’’න්ති ආමසති, පරතො වා ආමසතීති දිට්ඨිපරාමාසො, සමුට්ඨාති එතෙනාති සමුට්ඨානං, කාරණං. සමුට්ඨානස්ස භාවො සමුට්ඨානට්ඨො, තෙන සමුට්ඨානට්ඨෙන, කාරණභාවෙනාති අත්ථො. සත්තමට්ඨමෙසු නත්ථි වත්තබ්බං.

'जो दृष्टि है' यह अब कहे जाने वाले अठारह पदों का साधारण मूल पद है। 'दृष्टि-गत' का अर्थ है दृष्टि ही, जैसे 'विष्ठा-गत'; अथवा दृष्टियों में गया हुआ, क्योंकि यह दर्शन बासठ दृष्टियों के अंतर्गत है, इसलिए भी 'दृष्टि-गत' है; अथवा दृष्टि के द्वारा प्राप्त 'दृष्टि-गत' है। क्योंकि यह 'मेरा आत्मा है' आदि केवल दृष्टि की गति मात्र है, यहाँ कोई आत्मा या नित्य कुछ भी नहीं है—यह कहा गया है। और यह दृष्टि बाहर निकलने में कठिन होने के कारण 'गहन' है। पार करने में कठिन होने और भययुक्त होने के कारण यह 'कान्तार' है, जैसे दुर्भिक्ष-कान्तार या व्याल-कान्तार आदि। सम्यक्-दृष्टि के द्वारा भेदन किए जाने के कारण, या विपरीत होने के कारण 'विसूक' है। कभी शाश्वत को और कभी उच्छेद को ग्रहण करने के कारण जो विरूप स्पन्दन है, वह 'विप्फन्दित' है। बांधने के अर्थ में 'संयोजन' है। दृष्टि ही भीतर चुभने और निकालने में कठिन होने के कारण 'शल्य' है, इसलिए 'दृष्टि-शल्य' है। दृष्टि ही पीड़ा पहुँचाने के कारण 'सम्बाध' है, इसलिए 'दृष्टि-सम्बाध' है। दृष्टि ही मोक्ष में रुकावट होने के कारण 'पलिबोध' है, इसलिए 'दृष्टि-पलिबोध' है। दृष्टि ही छुड़ाने में कठिन होने के कारण 'बन्धन' है, इसलिए 'दृष्टि-बन्धन' है। दृष्टि ही पार करने में कठिन होने के कारण 'प्रपात' है, इसलिए 'दृष्टि-प्रपात' है। दृष्टि ही दृढ़ता से स्थित होने के कारण 'अनुशय' है, इसलिए 'दृष्ट्यानुशय' है। दृष्टि ही स्वयं को संतप्त करती है, इसलिए 'दृष्टि-संताप' है। दृष्टि ही स्वयं को जलाती है, इसलिए 'दृष्टि-परिदाह' है। दृष्टि ही क्लेश-काय को बांधती है, इसलिए 'दृष्टि-ग्रन्थ' है। दृष्टि ही अत्यधिक ग्रहण करती है, इसलिए 'दृष्ट्युपादान' है। दृष्टि ही 'यही सत्य है' आदि के रूप में आग्रह करती है, इसलिए 'दृष्टि-अभिनिवेश' है। दृष्टि ही 'यह श्रेष्ठ है' ऐसा परामर्श करती है, या परतः परामर्श करती है, इसलिए 'दृष्टि-परामर्श' है; जिससे उत्पन्न होता है वह 'समुत्थान' (कारण) है। समुत्थान का भाव 'समुत्थानार्थ' है, उस समुत्थानार्थ से, अर्थात् कारण-भाव से—यह अर्थ है। सातवें और आठवें में कुछ कहने योग्य नहीं है।

කොකනුදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कोकनुद-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

9-10. උපාලිසුත්තාදිවණ්ණනා

९-१०. उपाली सुत्त आदि की व्याख्या

99-100. නවමෙ [Pg.352] අජ්ඣොගාහෙත්වා අධිප්පෙතමත්ථං සම්භවිතුං සාධෙතුං දුක්ඛානි දුරභිසම්භවානි. අට්ඨකථායං පන තත්ථ නිවාසොයෙව දුක්ඛොති දස්සෙතුං ‘‘සම්භවිතුං දුක්ඛානි දුස්සහානී’’ති වුත්තං. අරඤ්ඤවනපත්ථානීති අරඤ්ඤලක්ඛණප්පත්තානි වනසණ්ඩානි. වනපත්ථසද්දො හි සණ්ඩභූතෙ රුක්ඛසමූහෙපි වත්තතීති අරඤ්ඤග්ගහණං. පවිවෙකන්ති පකාරතො, පකාරෙහි වා විවෙචනං, රූපාදිපුථුත්තාරම්මණෙ පකාරතො ගමනාදිඉරියාපථප්පකාරෙහි අත්තනො කායස්ස විවෙචනං, ගච්ඡතොපි තිට්ඨතොපි නිසජ්ජතොපි නිපජ්ජතොපි එකස්සෙව පවත්ති. තෙනෙව හි විවෙචෙතබ්බානං විවෙචනාකාරස්ස ච භෙදතො බහුවිධත්තා තෙ එකත්තෙන ගහෙත්වා ‘‘පවිවෙක’’න්ති එකවචනෙන වුත්තං. දුක්කරං පවිවෙකන්ති වා පවිවෙකං කත්තුං න සුඛන්ති අත්ථො. එකීභාවෙති එකත්තභාවෙ. ද්වයංද්වයාරාමොති ද්වින්නං ද්වින්නං භාවාභිරතො. හරන්ති වියාති සංහරන්ති විය විඝාතුප්පාදනෙන. තෙනාහ ‘‘ඝසන්ති වියා’’ති. භයසන්තාසුප්පාදනෙන ඛාදිතුං ආගතා යක්ඛරක්ඛසපිසාචාදයො වියාති අධිප්පායො. ඊදිසස්සාති අලද්ධසමාධිනො. තිණපණ්ණමිගාදිසද්දෙහීති වාතෙරිතානං තිණපණ්ණාදීනං මිගපක්ඛිආදීනඤ්ච භීසනකෙහි භෙරවෙහි සද්දෙහි. විවිධෙහි ච අඤ්ඤෙහි ඛාණුආදීහි යක්ඛාදිආකාරෙහි උපට්ඨිතෙහි භීසනකෙහි. ඝටෙන කීළා ඝටිකාති එකෙ. දසමං උත්තානමෙව.

९९-१००. नौवें (सुत्त) में प्रवेश करके अभिप्रेत अर्थ को प्राप्त करना और सिद्ध करना कठिन (दुःखद) है। अट्ठकथा में तो वहाँ निवास करना ही दुःख है, यह दिखाने के लिए "प्राप्त करना दुःखद और दुसह है" ऐसा कहा गया है। 'अरण्यवनप्रस्थान' का अर्थ है अरण्य के लक्षणों से युक्त वन-समूह। 'वनप्रस्थ' शब्द घने वृक्ष-समूह के लिए भी प्रयुक्त होता है, इसलिए 'अरण्य' शब्द ग्रहण किया गया है। 'प्रविवेक' का अर्थ है प्रकार से या प्रकारों से पृथक् होना, रूपादि नाना प्रकार के आलम्बनों से गमन आदि ईर्यापथों के द्वारा अपने शरीर का पृथक् होना; चलते हुए, खड़े हुए, बैठे हुए या लेटे हुए भी अकेले की ही प्रवृत्ति। क्योंकि पृथक् किए जाने वाले पदार्थों और पृथक्करण के प्रकारों के भेद से वे अनेक प्रकार के हैं, उन्हें एक मानकर 'प्रविवेक' इस एकवचन में कहा गया है। 'दुष्करं प्रविवेकं' का अर्थ है प्रविवेक (एकान्तवास) करना सुखद नहीं है। 'एकीभावे' का अर्थ है एकत्व भाव में। 'द्वयंद्वयारामो' का अर्थ है दो-दो के भाव में रमण करने वाला। 'हरन्ति इव' का अर्थ है वे हरण करते हैं, जैसे व्याघात (कष्ट) उत्पन्न करके नष्ट कर देते हैं। इसीलिए कहा गया है "जैसे वे खा जाते हैं"। भय और त्रास उत्पन्न करके खाने के लिए आए हुए यक्ष, राक्षस, पिशाच आदि के समान, यह अभिप्राय है। 'इस प्रकार के' का अर्थ है जिसने समाधि प्राप्त नहीं की है। 'तृण-पर्ण-मृग आदि के शब्दों से' का अर्थ है वायु से हिलते हुए तृण-पर्ण आदि के और मृग-पक्षी आदि के भयानक और डरावने शब्दों से। और यक्ष आदि के आकार में उपस्थित ठूँठ (खूँटे) आदि अन्य विविध भयानक रूपों से। कुछ लोग कहते हैं कि घड़े से खेलना 'घटिका' है। दसवाँ (सुत्त) स्पष्ट ही है।

උපාලිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उपाली सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त।

උපාලිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उपाली वर्ग की व्याख्या समाप्त।

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

द्वितीय पणासक (पचास सुत्तों का समूह) समाप्त।

3. තතියපණ්ණාසකං

३. तृतीय पणासक

(11) 1. සමණසඤ්ඤාවග්ගො

(११) १. श्रमणसंज्ञा वर्ग

1-12. සමණසඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා

१-१२. श्रमणसंज्ञा सुत्त आदि की व्याख्या

101-112. තතියස්ස [Pg.353] පඨමාදීනි උත්තානානි. ඡට්ඨෙ නිජ්ජරකාරණානීති පජහනකාරණානි. ඉමස්මිං මග්ගො කථීයතීති කත්වා ‘‘අයං හෙට්ඨා…පෙ… පුන ගහිතා’’ති වුත්තං. කිඤ්චාපි නිජ්ජිණ්ණා මිච්ඡාදිට්ඨීති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. යථා මිච්ඡාදිට්ඨි විපස්සනාය නිජ්ජිණ්ණාපි න සමුච්ඡින්නාති සමුච්ඡෙදප්පහානදස්සනත්ථං පුන ගහිතා, එවං මිච්ඡාසඞ්කප්පාදයොපි විපස්සනාය පහීනාපි අසමුච්ඡින්නතාය ඉධ පුන ගහිතාති අයමත්ථො ‘‘මිච්ඡාසඞ්කප්පස්සා’’තිආදීසු සබ්බපදෙසු වත්තබ්බොති දස්සෙති ‘‘එවං සබ්බපදෙසු යොජෙතබ්බො’’ති ඉමිනා. එත්ථ චාති ‘‘සම්මාවිමුත්තිපච්චයා ච අනෙකෙ කුසලා ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තී’’ති එතස්මිං පාළිපදෙ. එත්ථ ච සමුච්ඡෙදවසෙන ච පටිප්පස්සද්ධිවසෙන ච පටිපක්ඛධම්මානං සම්මදෙව විමුච්චනං සම්මාවිමුත්ති. තප්පච්චයා ච මග්ගඵලෙසු අට්ඨ ඉන්ද්‍රියානි භාවනාපාරිපූරිං උපගච්ඡන්තීති මග්ගසම්පයුත්තානිපි සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි උද්ධටානි. මග්ගවසෙන හි ඵලෙසු භාවනාපාරිපූරී නාමාති. අභිනන්දනට්ඨෙනාති අතිවිය සිනෙහනට්ඨෙන. ඉදඤ්හි සොමනස්සින්ද්‍රියං උක්කංසගතසාතසභාවතො සම්පයුත්තධම්මෙ සිනෙහන්තං තෙමෙන්තං විය පවත්තති. පවත්තසන්තතිආධිපතෙය්‍යට්ඨෙනාති විපාකසන්තානස්ස ජීවනෙ අධිපතිභාවෙන. එවන්තිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස නිගමනං. සත්තමාදීනි උත්තානත්ථානි.

१०१-११२. तीसरे (पणासक) के पहले आदि (सुत्त) स्पष्ट हैं। छठे में 'निर्जरा के कारण' का अर्थ है 'त्यागने के कारण'। इसमें मार्ग कहा गया है, इसलिए "यह नीचे... पे... पुनः ग्रहण किया गया है" ऐसा कहा गया है। यद्यपि मिथ्या दृष्टि क्षीण (निर्जीर्ण) हो गई है, फिर भी उसे लाकर जोड़ना चाहिए। जैसे मिथ्या दृष्टि विपश्यना द्वारा क्षीण होने पर भी समूलोच्छेद नहीं हुई है, अतः समूच्छेद-प्रहाण दिखाने के लिए पुनः ग्रहण की गई है, इसी प्रकार मिथ्या संकल्प आदि भी विपश्यना द्वारा प्रहीण होने पर भी समूलोच्छेद न होने के कारण यहाँ पुनः ग्रहण किए गए हैं - यह अर्थ 'मिथ्या संकल्प का' आदि सभी पदों में कहना चाहिए, यह "इस प्रकार सभी पदों में जोड़ना चाहिए" इससे दिखाया गया है। और यहाँ - "सम्यक् विमुक्ति के प्रत्यय से अनेक कुशल धर्म भावना की परिपूर्णता को प्राप्त होते हैं" इस पालि पद में। और यहाँ, प्रतिपक्ष धर्मों से समूच्छेद और प्रतिप्रश्रब्धि (शान्त होने) के द्वारा भली-भाँति मुक्त होना 'सम्यक् विमुक्ति' है। उसके प्रत्यय से मार्ग और फलों में आठ इन्द्रियाँ भावना की परिपूर्णता को प्राप्त होती हैं, इस प्रकार मार्ग-सम्प्रयुक्त श्रद्धा आदि इन्द्रियाँ भी उद्धृत की गई हैं। क्योंकि मार्ग के द्वारा ही फलों में भावना की परिपूर्णता होती है। 'अभिनन्दन के अर्थ में' का अर्थ है 'अत्यधिक स्नेह के अर्थ में'। क्योंकि यह सौमनस्य इन्द्रिय उत्कृष्ट सुख स्वभाव होने के कारण सम्प्रयुक्त धर्मों को स्नेहयुक्त (गीला) करती हुई सी प्रवृत्त होती है। 'प्रवृत्ति-सन्तति के आधिपत्य के अर्थ में' का अर्थ है विपाक-सन्तति के जीवन में अधिपति होने के भाव से। 'एवं' (इस प्रकार) आदि कहे गए अर्थ का ही उपसंहार है। सातवें आदि (सुत्त) स्पष्ट अर्थ वाले हैं।

සමණසඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

श्रमणसंज्ञा सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त।

සමණසඤ්ඤාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

श्रमणसंज्ञा वर्ग की व्याख्या समाप्त।

(12) 2. පච්චොරොහණිවග්ගො

(१२) २. प्रत्यवरोहणी वर्ग

1-4. පඨමඅධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

१-४. प्रथम अधर्म सुत्त आदि की व्याख्या

113-116. දුතියස්ස පඨමදුතියානි උත්තානත්ථානි. තතියෙ ජානං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානිතබ්බං සබ්බං ජානාති එව. න හි පදෙසඤාණෙ [Pg.354] ඨිතො ජානිතබ්බං සබ්බං ජානාති. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන හි අවිසෙසග්ගහණෙන ච ‘‘ජාන’’න්ති ඉමිනා නිරවසෙසං ඤෙය්‍යජාතං පරිග්ගය්හතීති තබ්බිසයාය ජානනකිරියාය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව කරණං භවිතුං යුත්තං, පකරණවසෙන ‘‘භගවා’’ති සද්දන්තරසන්නිධානෙන ච අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. පස්සිතබ්බමෙව පස්සතීති දිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤාචක්ඛුධම්මචක්ඛුබුද්ධචක්ඛුසමන්තචක්ඛුසඞ්ඛාතෙහි ඤාණචක්ඛූහි පස්සිතබ්බං පස්සති එව. අථ වා ජානං ජානාතීති යථා අඤ්ඤෙ සවිපල්ලාසා කාමරූපපරිඤ්ඤාවාදිනො ජානන්තාපි විපල්ලාසවසෙන ජානන්ති, න එවං භගවා. භගවා පන පහීනවිපල්ලාසත්තා ජානන්තො ජානාති එව, දිට්ඨිදස්සනස්ස අභාවා පස්සන්තො පස්සතියෙවාති අත්ථො. චක්ඛු විය භූතොති දස්සනපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛු විය භූතො. යථා හි චක්ඛු සත්තානං දස්සනත්ථං පරිණෙති සාධෙති, එවං ලොකස්ස යාථාවදස්සනසාධනතොපි දස්සනකිච්චපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛු විය භූතො, පඤ්ඤාචක්ඛුමයත්තා වා සයම්භුඤාණෙන පඤ්ඤාචක්ඛුං භූතො පත්තොති වා චක්ඛුභූතො.

११३-११६. दूसरे (वर्ग) के पहले और दूसरे (सुत्त) स्पष्ट अर्थ वाले हैं। तीसरे में 'जानते हुए जानता है' का अर्थ है सर्वज्ञता-ज्ञान के द्वारा जानने योग्य सब कुछ जानता ही है। क्योंकि प्रादेशिक ज्ञान (सीमित ज्ञान) में स्थित व्यक्ति जानने योग्य सब कुछ नहीं जानता। क्योंकि उत्कृष्ट निर्देश और अविशेष ग्रहण के द्वारा 'जानते हुए' इस शब्द से सम्पूर्ण ज्ञेय समूह का परिग्रह होता है, अतः उस विषयक ज्ञान-क्रिया के लिए सर्वज्ञता-ज्ञान ही साधन होना उचित है; प्रकरण के वश से और 'भगवान' इस अन्य शब्द के सान्निध्य से यह अर्थ स्पष्ट किया जाना चाहिए। 'देखते हुए देखता ही है' का अर्थ है दिव्य-चक्षु, प्रज्ञा-चक्षु, धर्म-चक्षु, बुद्ध-चक्षु और समन्त-चक्षु नामक ज्ञान-चक्षुओं से देखने योग्य को देखता ही है। अथवा, 'जानते हुए जानता है' - जैसे अन्य विपर्यास-युक्त काम-रूप-परिज्ञावादी जानते हुए भी विपर्यास के वश से जानते हैं, भगवान वैसे नहीं हैं। भगवान तो प्रहीण-विपर्यास होने के कारण जानते हुए जानते ही हैं, और (मिथ्या) दृष्टि-दर्शन के अभाव के कारण देखते हुए देखते ही हैं - यह अर्थ है। 'चक्षु के समान हुए' का अर्थ है दर्शन के प्रणेता होने के अर्थ में चक्षु के समान हुए। जैसे चक्षु प्राणियों के लिए दर्शन (देखने) को सिद्ध करता है, वैसे ही लोक के लिए यथार्थ दर्शन सिद्ध करने से भी दर्शन-कार्य के प्रणेता होने के कारण चक्षु के समान हुए; अथवा प्रज्ञा-चक्षुमय होने के कारण, या स्वयंभू-ज्ञान के द्वारा प्रज्ञा-चक्षु को प्राप्त होने के कारण 'चक्षुभूत' हैं।

ඤාණසභාවොති විදිතකරණට්ඨෙන ඤාණසභාවො. අවිපරීතසභාවට්ඨෙන පරියත්තිධම්මප්පවත්තනතො වා හදයෙන චින්තෙත්වා වාචාය නිච්ඡාරිතධම්මමයොති ධම්මභූතො. තෙනාහ ‘‘ධම්මසභාවො’’ති. ධම්මා වා බොධිපක්ඛියා තෙහි උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො, අනඤ්ඤසාධාරණං වා ධම්මං පත්තො අධිගතොති ධම්මභූතො. සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතොති ආහ ‘‘සෙට්ඨසභාවො’’ති. අථ වා බ්‍රහ්මා වුච්චති මග්ගො, තෙන උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො, තඤ්ච සයම්භුඤාණෙන පත්තොති බ්‍රහ්මභූතො. චතුසච්චධම්මං වදතීති වත්තා. චිරං සච්චප්පටිවෙධං පවත්තෙන්තො වදතීති පවත්තා. අත්ථං නීහරිත්වාති දුක්ඛාදිඅත්ථං තත්ථාපි පීළනාදිඅත්ථං උද්ධරිත්වා. පරමත්ථං වා නිබ්බානං පාපයිතා නින්නෙතා. අමතාධිගමපටිපත්තිදෙසනාය අමතසච්ඡිකිරියං සත්තෙසු උප්පාදෙන්තො අමතං දදාතීති අමතස්ස දාතා. බොධිපක්ඛියධම්මානං තදායත්තභාවතො ධම්මසාමී. චතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

‘ज्ञानस्वभाव’ का अर्थ है जानने के स्वभाव वाला। ‘धम्मभूत’ का अर्थ है विपरीत स्वभाव न होने के कारण पर्यत्ति धर्म के प्रवर्तन से अथवा हृदय में चिन्तन कर वाणी से उच्चारित धर्ममय होना। इसीलिए कहा गया है ‘धम्मस्वभाव’। अथवा बोधिपाक्षिक धर्मों से उत्पन्न होने के कारण और लोक में उन्हें उत्पन्न करने के कारण, अथवा असाधारण धर्म को प्राप्त करने के कारण ‘धम्मभूत’ है। श्रेष्ठ होने के कारण ‘ब्रह्मभूत’ को ‘श्रेष्ठस्वभाव’ कहा गया है। अथवा ‘ब्रह्म’ मार्ग को कहा जाता है, उससे उत्पन्न होने के कारण और लोक में उसे उत्पन्न करने के कारण, और उसे स्वयंभू ज्ञान से प्राप्त करने के कारण ‘ब्रह्मभूत’ है। चार आर्य सत्यों के धर्म को बोलने वाला ‘वक्ता’ है। चिरकाल तक सत्य के प्रतिवेध को प्रवर्तित करते हुए बोलने वाला ‘प्रवक्ता’ है। ‘अर्थ का उद्धार कर’ (अत्थं नीहरित्वा) का अर्थ है दुःख आदि के अर्थ को, और उसमें भी पीड़ा आदि के अर्थ को उद्धृत कर। परमार्थ अथवा निर्वाण तक पहुँचाने वाला ‘निन्नेता’ (ले जाने वाला) है। अमृत की प्राप्ति की प्रतिपत्ति के उपदेश से सत्त्वों में अमृत का साक्षात्कार उत्पन्न करने वाला होने से ‘अमृत का दाता’ है। बोधिपाक्षिक धर्मों के उसके अधीन होने के कारण ‘धम्मस्वामी’ है। चौथे (सूत्र) में कुछ कहने योग्य नहीं है।

පඨමඅධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम अधम्म सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

5-42. සඞ්ගාරවසුත්තාදිවණ්ණනා

५-४२. संगारव सुत्त आदि की व्याख्या।

117-154. පඤ්චමෙ [Pg.355] අප්පකාති ථොකා, න බහූ. අථායං ඉතරා පජාති යා පනායං අවසෙසා පජා සක්කායදිට්ඨිතීරමෙව අනුධාවති, අයමෙව බහුතරාති අත්ථො. සම්මදක්ඛාතෙති සම්මා අක්ඛාතෙ සුකථිතෙ. ධම්මෙති තව දෙසනාධම්මෙ. ධම්මානුවත්තිනොති තං ධම්මං සුත්වා තදනුච්ඡවිකං පටිපදං පූරෙත්වා මග්ගඵලසච්ඡිකරණෙන ධම්මානුවත්තිනො. මච්චුනො ඨානභූතන්ති කිලෙසමාරසඞ්ඛාතස්ස මච්චුනො නිවාසට්ඨානභූතං. සුදුත්තරං තරිත්වා පාරමෙස්සන්තීති යෙ ජනා ධම්මානුවත්තිනො, තෙ එතං සුදුත්තරං දුරතික්කමං මාරධෙය්‍යං තරිත්වා අතික්කමිත්වා නිබ්බානපාරං ගමිස්සන්ති.

पाँचवें (सूत्र) में ‘अप्पका’ का अर्थ है थोड़े, बहुत नहीं। ‘अथायं इतरा पजा’ का अर्थ है कि यह जो शेष प्रजा है जो केवल सत्कायदृष्टि रूपी तट के पीछे दौड़ती है, यही बहुत अधिक है। ‘सम्मक्खाते’ का अर्थ है सम्यक् रूप से कहे गए, सुकथित। ‘धम्मे’ का अर्थ है आपके देशना धर्म में। ‘धम्मानुवत्तिनो’ का अर्थ है उस धर्म को सुनकर उसके अनुरूप प्रतिपत्ति को पूर्ण कर मार्ग और फल के साक्षात्कार द्वारा धर्म का अनुवर्तन करने वाले। ‘मच्चुनो ठानभूतं’ का अर्थ है क्लेशमार संज्ञक मृत्यु का निवास स्थान। ‘सुदुत्तरं तरित्वा पारमेस्सन्ति’ का अर्थ है कि जो लोग धर्मानुवर्ती हैं, वे इस सुदुस्तर (कठिनाई से पार करने योग्य) मार-क्षेत्र को पार कर, लाँघकर निर्वाण रूपी पार (दूसरे तट) पर जाएँगे।

කණ්හං ධම්මං විප්පහායාති කායදුච්චරිතාදිභෙදං අකුසලං ධම්මං ජහිත්වා. සුක්කං භාවෙථාති පණ්ඩිතො භික්ඛු අභිනික්ඛමනතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා කායසුචරිතාදිභෙදං සුක්කං ධම්මං භාවෙය්‍ය. ඔකා අනොකමාගම්මාති ඔකං වුච්චති ආලයො, අනොකං වුච්චති අනාලයො. ආලයතො නික්ඛමිත්වා අනාලයසඞ්ඛාතං නිබ්බානං පටිච්ච ආරබ්භ.

‘कण्हं धम्मं विप्पहाय’ का अर्थ है काय-दुश्चरित आदि भेदों वाले अकुशल धर्म को छोड़कर। ‘सुक्कं भावेथ’ का अर्थ है पण्डित भिक्षु अभिनिष्क्रमण (गृहत्याग) से लेकर अर्हत् मार्ग तक काय-सुचरित आदि भेदों वाले शुक्ल (कुशल) धर्म की भावना करे। ‘ओका अनोकमगाम्म’ का अर्थ है ‘ओक’ (घर/आलय) को आलय कहा जाता है, ‘अनओक’ को अनालय कहा जाता है। आलय (घर/आसक्ति) से निकलकर अनालय संज्ञक निर्वाण के प्रति आरम्भ कर (आश्रय लेकर)।

තත්‍රාභිරතිමිච්ඡෙය්‍යාති යස්මිං අනාලයසඞ්ඛාතෙ විවෙකෙ නිබ්බානෙ ඉමෙහි සත්තෙහි දුරභිරමං, තත්‍රාභිරතිමිච්ඡෙය්‍ය. දුවිධෙපි කාමෙති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙ. චිත්තක්ලෙසෙහීති පඤ්චහි නීවරණෙහි අත්තානං පරියොදපෙය්‍ය වොදාපෙය්‍ය, පරිසොධෙය්‍යාති අත්ථො.

‘तत्राभिरतिमिच्छेय्य’ का अर्थ है जिस अनालय संज्ञक विवेक रूपी निर्वाण में इन सत्त्वों के लिए रमण करना कठिन है, वहाँ अभिरति (रमण) की इच्छा करे। ‘दुविधेपि कामे’ का अर्थ है दोनों प्रकार के काम—वस्तु-काम और क्लेश-काम। ‘चित्तक्लेसेहि’ का अर्थ है पाँच नीवरणों से अपने आप को परिशुद्ध करे, निर्मल करे।

සම්බොධියඞ්ගෙසූති සම්බොජ්ඣඞ්ගෙසු. සම්මා චිත්තං සුභාවිතන්ති සම්මා හෙතුනා නයෙන චිත්තං සුට්ඨු භාවිතං වඩ්ඪිතං. ජුතිමන්තොති ආනුභාවවන්තො, අරහත්තමග්ගඤාණජුතියා ඛන්ධාදිභෙදෙ ධම්මෙ ජොතෙත්වා ඨිතාති අත්ථො. තෙ ලොකෙ පරිනිබ්බුතාති තෙ ඉමස්මිං ඛන්ධාදිලොකෙ පරිනිබ්බුතා නාම අරහත්තප්පත්තිතො පට්ඨාය කිලෙසවට්ටස්ස ඛෙපිතත්තා සඋපාදිසෙසෙන, චරිමචිත්තනිරොධෙන ඛන්ධවට්ටස්ස ඛෙපිතත්තා අනුපාදිසෙසෙන චාති ද්වීහි පරිනිබ්බානෙහි පරිනිබ්බුතා, අනුපාදානො විය පදීපො අපණ්ණත්තිකභාවං ගතාති අත්ථො.

‘संबोधियङ्गेसु’ का अर्थ है सम्बोध्यङ्गों में। ‘सम्मा चित्तं सुभावितं’ का अर्थ है सम्यक् हेतु और नय से चित्त को भली-भाँति भावित और संवर्धित किया। ‘जुतिमन्तो’ का अर्थ है अनुभावशाली, अर्हत् मार्ग के ज्ञान की ज्योति से स्कन्ध आदि भेदों वाले धर्मों को प्रकाशित कर स्थित, यह अर्थ है। ‘ते लोके परिनिब्बुता’ का अर्थ है वे इस स्कन्ध आदि रूपी लोक में परिनिर्वृत हैं, अर्थात् अर्हत् पद की प्राप्ति से क्लेश-वर्त के क्षय होने के कारण स-उपादिशेष निर्वाण से, और अन्तिम चित्त के निरोध से स्कन्ध-वर्त के क्षय होने के कारण अनुपादिशेष निर्वाण से—इन दो परिनिर्वाणों से परिनिर्वृत हैं; जैसे बिना ईंधन (उपादान) के दीपक बुझ जाता है, वैसे ही वे प्रज्ञप्ति से परे (अज्ञेय) भाव को प्राप्त हो गए हैं, यह अर्थ है।

ඉතො පරං යාව තතියො පණ්ණාසකො, තාව උත්තානත්ථමෙව.

इसके बाद तीसरे पन्नासक (पचास सूत्रों का समूह) तक अर्थ स्पष्ट ही है।

සඞ්ගාරවසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

संगारव सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

तीसरा पन्नासक समाप्त हुआ।

4. චතුත්ථපණ්ණාසකං

४. चतुर्थ पन्नासक।

155-166. චතුත්ථස්ස [Pg.356] පඨමවග්ගො උත්තානත්ථොයෙව.

१५५-१६६. चतुर्थ (पन्नासक) का प्रथम वर्ग स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

1-44. බ්‍රාහ්මණපච්චොරොහණීසුත්තාදිවණ්ණනා

१-४४. ब्राह्मणपच्चोरोहणी सुत्त आदि की व्याख्या।

167-210. දුතියෙ ච පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. දසමෙ පච්ඡාභූමිවාසිනොති පච්චන්තදෙසවාසිනො. සෙවාලමාලිකාති පාතොව උදකං ඔරොහිත්වා සෙවාලඤ්චෙව උප්පලාදීනි ච ගහෙත්වා අත්තනො උදකසුද්ධිකභාවජානනත්ථඤ්චෙව ‘‘ලොකස්ස ච උදකෙන සුද්ධි හොතී’’ති ඉමස්ස අත්ථස්ස ජානනත්ථඤ්ච මාලං කත්වා පිලන්ධනකා. උදකොරොහකාති පාතො මජ්ඣන්හෙ සායන්හෙ ච උදකඔරොහණකා. තෙනාහ ‘‘සායතතියකං උදකොරොහණානුයොගමනුයුත්තා’’ති. එකාදසමාදීනි උත්තානත්ථානි. චතුත්ථෙ පණ්ණාසකෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

१६७-२१०. दूसरे (वर्ग) में प्रथम आदि (सुत्त) स्पष्ट अर्थ वाले हैं। दसवें (सुत्त) में ‘पच्छाभूमिवासिनो’ का अर्थ है प्रत्यन्त (सीमावर्ती) देशों के निवासी। ‘सेवालमालिका’ का अर्थ है प्रातःकाल ही जल में उतरकर शैवाल और उत्पल (कमल) आदि को लेकर, अपनी जल-शुद्धि को जानने के लिए और "लोक की जल से शुद्धि होती है" इस बात को जानने के लिए माला बनाकर पहनने वाले। ‘उदकोरोहका’ का अर्थ है प्रातः, मध्याह्न और सायं जल में उतरने वाले। इसीलिए कहा गया है— "सायं-तृतीयक (दिन में तीन बार) जल में उतरने के अभ्यास में लगे हुए"। ग्यारहवें आदि (सुत्त) स्पष्ट अर्थ वाले हैं। चौथे पन्नासक में कुछ कहने योग्य नहीं है।

බ්‍රාහ්මණපච්චොරොහණීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ब्राह्मणपच्चोरोहणी सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

චතුත්ථපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

चतुर्थ पन्नासक समाप्त हुआ।

(21) 1. කරජකායවග්ගො

(२१) १. करजकाय वर्ग।

1-536. පඨමනිරයසග්ගසුත්තාදිවණ්ණනා

१-५३६. प्रथम निरय-सग्ग सुत्त आदि की व्याख्या।

211-746. පඤ්චමස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. නවමෙ යස්මිං සන්තානෙ කාමාවචරකම්මං මහග්ගතකම්මඤ්ච කතූපචිතං විපාකදානෙ ලද්ධාවසරං හුත්වා ඨිතං, තෙසු කාමාවචරකම්මං ඉතරං නීහරිත්වා සයං තත්ථ ඨත්වා අත්තනො විපාකං දාතුං න සක්කොති, මහග්ගතකම්මමෙව පන ඉතරං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකං දාතුං සක්කොති ගරුභාවතො. තෙනාහ ‘‘තං මහොඝො පරිත්තං උදකං වියා’’තිආදි. ඉතො පරං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.

२११-७४६. पाँचवें (पन्नासक) के प्रथम आदि (सुत्त) स्पष्ट अर्थ वाले हैं। नौवें (सुत्त) में जिस (चित्त-) सन्तान में कामावचर कर्म और महग्गत कर्म किए और संचित किए गए हों और विपाक देने का अवसर प्राप्त कर स्थित हों, उनमें कामावचर कर्म दूसरे (महग्गत कर्म) को हटाकर स्वयं वहाँ स्थित होकर अपना विपाक देने में समर्थ नहीं होता, बल्कि महग्गत कर्म ही दूसरे को रोककर अपने भारीपन (गरुभाव) के कारण अपना विपाक देने में समर्थ होता है। इसीलिए कहा गया है— "वह महाओघ (बाढ़) के समान थोड़े जल को (बहा ले जाता है)" आदि। इसके बाद सब जगह (अर्थ) स्पष्ट ही है।

පඨමනිරයසග්ගසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम निरय-सग्ग सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

इस प्रकार मनोरथपूरणी नामक अङ्गुत्तर निकाय की अट्ठकथा में—

දසකනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා.

दसक निपात की व्याख्या में अस्पष्ट अर्थों का स्पष्टीकरण समाप्त हुआ।

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

उन भगवान् अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

अङ्गुत्तर निकाय में।

එකාදසකනිපාත-ටීකා

एकादसक निपात टीका।

1. නිස්සයවග්ගො

१. निस्सयवग्गो

1-10. කිමත්ථියසුත්තාදිවණ්ණනා

१-१०. किमत्थियसुत्तादिवण्णना

1-10. එකාදසකනිපාතස්ස [Pg.357] පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. දසමෙ ජනිතස්මින්ති කම්මකිලෙසෙහි නිබ්බත්තෙ, ජනෙ එතස්මින්ති වා ජනෙතස්මිං, මනුස්සෙසූති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යෙ ගොත්තපටිසාරිනො’’ති. ජනිතස්මිං-සද්දො එව වා ඉ-කාරස්ස එ-කාරං කත්වා ‘‘ජනෙතස්මි’’න්ති වුත්තො. ජනිතස්මින්ති ච ජනස්මින්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. ජනිතස්මින්ති සාමඤ්ඤග්ගහණෙපි යත්ථ චතුවණ්ණසමඤ්ඤා, තත්ථෙව මනුස්සලොකෙ. ඛත්තියො සෙට්ඨොති අයං ලොකසමඤ්ඤාපි මනුස්සලොකෙයෙව, න දෙවකායෙ බ්‍රහ්මකායෙ වාති දස්සෙතුං ‘‘යෙ ගොත්තපටිසාරිනො’’ති වුත්තං. පටිසරන්තීති ‘‘අහං ගොතමො, අහං කස්සපො’’ති පටි පටි අත්තනො ගොත්තං අනුස්සරන්ති පටිජානන්ති වාති අත්ථො.

१-१०. एकादसकनिपात के प्रथम आदि (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं। दसवें (सूत्र) में 'जनितस्मिं' का अर्थ है—कर्म-क्लेशों से उत्पन्न; अथवा 'जने एतस्मिं' अर्थात् 'जने तस्मिं' (उस जन में), जिसका अर्थ है मनुष्यों में। इसीलिए कहा गया है—"ये गोत्तपटिसारिनो" (जो गोत्र का अनुसरण करते हैं)। 'जनितस्मिं' शब्द में ही 'इ' कार को 'ए' कार करके 'जनेतस्मिं' कहा गया है। 'जनितस्मिं' का अर्थ 'जनस्मिं' (लोगों में) समझना चाहिए। 'जनितस्मिं' सामान्य ग्रहण होने पर भी जहाँ चार वर्णों की संज्ञा है, वहीं मनुष्य लोक में (यह घटित होता है)। "क्षत्रिय श्रेष्ठ है"—यह लोक-संज्ञा भी मनुष्य लोक में ही है, देव-निकाय या ब्रह्म-निकाय में नहीं, यह दिखाने के लिए "ये गोत्तपटिसारिनो" कहा गया है। 'पटिसरन्ति' का अर्थ है—"मैं गौतम हूँ, मैं काश्यप हूँ"—इस प्रकार बार-बार अपने गोत्र का स्मरण करते हैं या प्रतिज्ञा करते हैं।

කිමත්ථියසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

किमत्थियसुत्तादिवण्णना समाप्त।

නිස්සයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

निस्सयवग्गवण्णना समाप्त।

2. අනුස්සතිවග්ගො

२. अनुस्सतिवग्गो

1-4. පඨමමහානාමසුත්තාදිවණ්ණනා

१-४. पठममहानामसुत्तादिवण्णना

11-14. දුතියස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. තතියෙ කබළීකාරාහාරභක්ඛානන්ති කබළීකාරාහාරූපජීවීනං. කො පන දෙවානං ආහාරො, කා ආහාරවෙලාති? සබ්බෙසම්පි කාමාවචරදෙවානං සුධා ආහාරො. සා හෙට්ඨිමෙහි හෙට්ඨිමෙහි උපරිමානං උපරිමානං පණීතතමා හොති, තං යථාසකං දිවසවසෙනෙව දිවසෙ දිවසෙ භුඤ්ජන්ති. කෙචි පන ‘‘බිළාරපදප්පමාණං සුධාහාරං භුඤ්ජන්ති, සො ජිව්හාය ඨපිතමත්තො යාව කෙසග්ගනඛග්ගා කායං ඵරති, තෙසංයෙව දිවසවසෙන [Pg.358] සත්ත දිවසෙ යාපනසමත්ථො හොතී’’ති වදන්ති. අසමයවිමුත්තියා විමුත්තොති මග්ගවිමොක්ඛෙන විමුත්තො. අට්ඨන්නඤ්හි සමාපත්තීනං සමාපජ්ජනස්ස සමයොපි අත්ථි තස්ස අසමයොපි, මග්ගවිමොක්ඛෙන පන විමුච්චනස්ස සමයො වා අසමයො වා නත්ථි. යස්ස සද්ධා බලවතී, විපස්සනා ච ආරද්ධා, තස්ස ගච්ඡන්තස්ස තිට්ඨන්තස්ස නිසීදන්තස්ස නිපජ්ජන්තස්ස ඛාදන්තස්ස භුඤ්ජන්තස්ස ච මග්ගඵලප්පටිවෙධො නාම න හොතීති න වත්තබ්බං. ඉති මග්ගවිමොක්ඛෙන විමුච්චන්තස්ස සමයො වා අසමයො වා නත්ථීති මග්ගවිමොක්ඛො අසමයවිමුත්ති නාම. චතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

११-१४. दूसरे (वर्ग) के प्रथम आदि (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाले हैं। तीसरे (सूत्र) में 'कबालीकाराहारभक्खानं' का अर्थ है—कबालीकार (कवल/ग्रास) आहार पर जीवित रहने वाले। देवों का आहार क्या है और आहार का समय क्या है? सभी कामावचर देवों का आहार 'सुधा' (अमृत) है। वह नीचे-नीचे के देवों की तुलना में ऊपर-ऊपर के देवों के लिए अधिक प्रणीत (उत्तम) होता है, जिसे वे अपने-अपने दिन के अनुसार प्रतिदिन खाते हैं। कुछ लोग कहते हैं—"वे बिल्ली के पद के परिमाण के बराबर सुधा-आहार खाते हैं, जो जिह्वा पर रखते ही बालों के अग्र भाग और नाखूनों के अग्र भाग तक शरीर में व्याप्त हो जाता है, और उनके अपने दिन के अनुसार सात दिनों तक यापन (निर्वाह) करने में समर्थ होता है।" 'असमयविमुत्तिया विमुत्तो' का अर्थ है—मार्ग-विमोक्ष (मार्ग-मुक्ति) से मुक्त। आठ समापत्तियों की प्राप्ति का समय भी होता है और असमय भी, किन्तु मार्ग-विमोक्ष से मुक्त होने का न तो कोई (निश्चित) समय है और न असमय। जिसकी श्रद्धा बलवती है और विपश्यना आरब्ध (शुरू) हो चुकी है, उसके चलते, खड़े होते, बैठते, लेटते, खाते और पीते समय मार्ग-फल का प्रतिवेध (साक्षात्कार) नहीं होता—ऐसा नहीं कहा जा सकता। इस प्रकार मार्ग-विमोक्ष से मुक्त होने वाले का न समय है न असमय, इसलिए मार्ग-विमोक्ष को 'असमय-विमुक्ति' कहा जाता है। चौथे (सूत्र) में कुछ कहने योग्य नहीं है।

පඨමමහානාමසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पठममहानामसुत्तादिवण्णना समाप्त।

5. මෙත්තාසුත්තවණ්ණනා

५. मेत्तासुत्तवण्णना

15. පඤ්චමෙ සෙසජනාති මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියා අලාභිනො. සම්පරිවත්තමානාති දක්ඛිණෙනෙව පස්සෙන අසයිත්වා සබ්බසො පරිවත්තමානා. කාකච්ඡමානාති ඝුරුඝුරුපස්සාසවසෙන විස්සරං කරොන්තා. සුඛං සුපතීති එත්ථ දුවිධා සුපනා සයනෙ පිට්ඨිප්පසාරණලක්ඛණා කිරියාමයචිත්තෙහි අවොකිණ්ණභවඞ්ගප්පවත්තිලක්ඛණා ච. තත්ථායං උභයත්ථාපි සුඛමෙව සුපති. යස්මා සණිකං නිපජ්ජිත්වා අඞ්ගපච්චඞ්ගානි සමොධාය පාසාදිකෙන ආකාරෙන සයති, නිද්දොක්කමනෙපි ඣානං සමාපන්නො විය හොති. තෙනාහ ‘‘එවං අසුපිත්වා’’තිආදි.

१५. पाँचवें (सूत्र) में 'सेसजना' का अर्थ है—मैत्री-चेतोविमुक्ति को प्राप्त न करने वाले। 'सम्पनिवत्तमाना' का अर्थ है—केवल दाहिनी करवट से न सोकर पूरी तरह करवटें बदलते हुए। 'काकच्छमाना' का अर्थ है—घुर-घुर की श्वास के कारण विकृत स्वर (खर्राटे) करते हुए। 'सुखं सुपति'—यहाँ सोना दो प्रकार का है: शय्या पर पीठ फैलाना रूपी क्रिया और क्रियामय चित्तों से रहित भवाङ्ग की प्रवृत्ति। वहाँ इन दोनों ही स्थितियों में वह सुखपूर्वक सोता है। क्योंकि धीरे से लेटकर, अंगों-प्रत्यंगों को व्यवस्थित कर, वह शांत (प्रासादिक) तरीके से सोता है, नींद आने पर भी वह ध्यान में समाहित व्यक्ति के समान होता है। इसीलिए कहा गया है—"एवं असुपित्वा" (इस प्रकार न सोकर) आदि।

නිද්දාකාලෙ සුඛං අලභිත්වා දුක්ඛෙන සුත්තත්තා එව පටිබුජ්ඣනකාලෙ සරීරඛෙදෙන නිත්ථුනනං විජම්භනං ඉතො චිතො ච විපරිවත්තනඤ්ච හොතීති ආහ ‘‘නිත්ථුනන්තා විජම්භන්තා සම්පරිවත්තන්තා දුක්ඛං පටිබුජ්ඣන්තී’’ති. අයං පන සුඛෙන සුත්තත්තා සරීරඛෙදාභාවතො නිත්ථුනනාදිවිරහිතොව පටිබුජ්ඣති. තෙන වුත්තං ‘‘එවං අප්පටිබුජ්ඣිත්වා’’තිආදි. සුඛප්පටිබොධො ච සරීරවිකාරාභාවෙනාති ආහ ‘‘සුඛං නිබ්බිකාර’’න්ති.

निद्रा के समय सुख न पाकर दुःख से सोने के कारण ही जागने के समय शरीर की थकान से कराहना, जम्हाई लेना और इधर-उधर करवट बदलना होता है, इसीलिए कहा—"कराहते हुए, जम्हाई लेते हुए, करवट बदलते हुए दुःखपूर्वक जागते हैं।" किन्तु यह (मैत्री भावना वाला) सुखपूर्वक सोने के कारण शरीर की थकान के अभाव से कराहने आदि से रहित होकर ही जागता है। इसीलिए कहा गया—"एवं अप्पटिबुज्झित्वा" (इस प्रकार न जागकर) आदि। और सुखपूर्वक जागना शरीर के विकार के अभाव के कारण होता है, इसीलिए कहा—"सुखं निब्बिकारं" (सुखपूर्वक बिना किसी विकार के)।

භද්දකමෙව සුපිනං පස්සතීති ඉදං අනුභූතපුබ්බවසෙන දෙවතූපසංහාරවසෙන චස්ස භද්දකමෙව සුපිනං හොති, න පාපකන්ති කත්වා වුත්තං. තෙනාහ ‘‘චෙතියං වන්දන්තො වියා’’තිආදි. ධාතුක්ඛොභහෙතුකම්පි චස්ස බහුලං භද්දකමෙව සියා යෙභුය්‍යෙන චිත්තජරූපානුගුණතාය උතුආහාරජරූපානං.

'भद्दकमेव सुपिनं पस्सति' (वह केवल कल्याणकारी स्वप्न ही देखता है)—यह पूर्व अनुभवों के कारण और देवताओं के सहयोग के कारण उसे केवल कल्याणकारी स्वप्न ही होते हैं, पापमय (बुरे) नहीं, यह सोचकर कहा गया है। इसीलिए कहा—"चैत्य की वंदना करते हुए के समान" आदि। धातु-क्षोभ (शारीरिक दोषों की विषमता) के कारण भी उसके स्वप्न प्रायः कल्याणकारी ही होंगे, क्योंकि ऋतु और आहार से उत्पन्न रूप अधिकांशतः चित्तज रूप के अनुकूल होते हैं।

උරෙ [Pg.359] ආමුක්කමුත්තාහාරො වියාති ගීවාය බන්ධිත්වා උරෙ ලම්බිතමුත්තාහාරො වියාති කෙහිචි තං එකාවලිවසෙන වුත්තං සියා, අනෙකරතනාවලිසමූහභූතො පන මුත්තාහාරො අංසප්පදෙසතො පට්ඨාය යාව කටිප්පදෙසස්ස හෙට්ඨාභාගා පලම්බන්තො උරෙ ආමුක්කොයෙව නාම හොති.

'उरे आमुक्कमुत्ताहारो विय' (छाती पर पहने हुए मोतियों के हार के समान)—इसका अर्थ है गर्दन में बाँधकर छाती पर लटकते हुए मोतियों के हार के समान। कुछ लोगों द्वारा इसे एक लड़ी (एकावली) के रूप में कहा गया होगा, किन्तु अनेक रत्नों की लड़ियों के समूह वाला मोतियों का हार, जो कंधे के प्रदेश से शुरू होकर कमर के प्रदेश के निचले भाग तक लटकता है, वह 'छाती पर पहना हुआ' ही कहलाता है।

විසාඛත්ථෙරො වියාති (විසුද්ධි. 1.258) සො කිර පාටලිපුත්තෙ කුටුම්බියො අහොසි. සො තත්ථෙව වසමානො අස්සොසි ‘‘තම්බපණ්ණිදීපො කිර චෙතියමාලාලඞ්කතො කාසාවපජ්ජොතො, ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානෙයෙවෙත්ථ සක්කා නිසීදිතුං වා නිපජ්ජිතුං වා, උතුසප්පායං සෙනාසනසප්පායං පුග්ගලසප්පායං ධම්මස්සවනසප්පායන්ති සබ්බමෙත්ථ සුලභ’’න්ති. සො අත්තනො භොගක්ඛන්ධං පුත්තදාරස්ස නිය්‍යාතෙත්වා දුස්සන්තෙ බද්ධෙන එකකහාපණෙනෙව ඝරා නික්ඛමිත්වා සමුද්දතීරෙ නාවං උදික්ඛමානො එකං මාසං වසි. සො වොහාරකුසලතාය ඉමස්මිං ඨානෙ භණ්ඩං කිණිත්වා අසුකස්මිං වික්කිණන්තො ධම්මිකාය වණිජ්ජාය තෙනෙවන්තරමාසෙන සහස්සං අභිසංහරි. ඉති අනුපුබ්බෙන මහාවිහාරං ගන්ත්වා පබ්බජ්ජං යාචති. සො පබ්බාජනත්ථාය සීමං නීතො තං සහස්සත්ථවිකං ඔවට්ටිකන්තරෙන භූමියං පාතෙසි. ‘‘කිමෙත’’න්ති ච වුත්තෙ ‘‘කහාපණසහස්සං, භන්තෙ’’ති වත්වා, ‘‘උපාසක, පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය න සක්කා විචාරෙතුං, ඉදානෙව නං විචාරෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘විසාඛස්ස පබ්බජ්ජට්ඨානං ආගතා මා රිත්තහත්ථා ගමිංසූ’’ති මුඤ්චිත්වා සීමාමාළකෙ වික්කිරිත්වා පබ්බජිත්වා උපසම්පන්නො. සො පඤ්චවස්සො හුත්වා ද්වෙමාතිකා පගුණා කත්වා අත්තනො සප්පායං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා එකෙකස්මිං විහාරෙ චත්තාරො චත්තාරො මාසෙ සමපවත්තවාසං වසමානො චරි. එවං චරමානො –

विशाख स्थविर की तरह (विशुद्धिमार्ग 1.258)। वे पाटलिपुत्र में एक गृहपति (कुटुम्बी) थे। वहाँ रहते हुए उन्होंने सुना कि 'ताम्रपर्णी द्वीप (श्रीलंका) चैत्यों की मालाओं से अलंकृत है और काषाय वस्त्रों (भिक्षुओं) से प्रकाशित है। वहाँ जहाँ चाहें वहाँ बैठना या लेटना संभव है। वहाँ ऋतु-अनुकूलता, आवास-अनुकूलता, पुद्गल-अनुकूलता और धर्म-श्रवण की अनुकूलता—सब कुछ सुलभ है।' उन्होंने अपनी धन-सम्पत्ति अपने पुत्र और पत्नी को सौंप दी और वस्त्र के छोर में बँधे केवल एक कार्षापण के साथ घर से निकल पड़े। समुद्र तट पर जहाज की प्रतीक्षा करते हुए वे एक महीने तक रहे। व्यापार में कुशल होने के कारण, उन्होंने उस स्थान पर सामान खरीदकर और दूसरे स्थान पर बेचकर, धार्मिक व्यापार के माध्यम से उसी एक महीने के भीतर एक हजार (कार्षापण) अर्जित कर लिए। इस प्रकार क्रमशः महाविहार पहुँचकर उन्होंने प्रव्रज्या की याचना की। प्रव्रज्या के लिए सीमा में ले जाए जाने पर, उन्होंने वह हजार (कार्षापणों) की थैली अपनी कमर के फेंटे से भूमि पर गिरा दी। 'यह क्या है?' पूछे जाने पर उन्होंने कहा, 'भन्ते, एक हजार कार्षापण हैं।' 'उपासक, प्रव्रजित होने के समय से इनका प्रबंधन करना संभव नहीं है, अभी ही इनका निपटारा कर दो'—ऐसा कहे जाने पर, 'विशाख के प्रव्रज्या स्थल पर आए हुए लोग खाली हाथ न जाएँ'—यह कहकर उन्होंने उन्हें खोलकर सीमा-प्रांगण में बिखेर दिया और प्रव्रजित होकर उपसम्पदा प्राप्त की। वे पाँच वर्ष के (भिक्षु) होकर, दो मातृकाओं (विनय) में निपुण होकर, अपने अनुकूल कर्मस्थान लेकर, प्रत्येक विहार में चार-चार महीने समान रूप से निवास करते हुए विचरण करने लगे। इस प्रकार विचरण करते हुए—

‘‘වනන්තරෙ ඨිතො ථෙරො, විසාඛො ගජ්ජමානකො;

අත්තනො ගුණමෙසන්තො, ඉමමත්ථං අභාසථ.

'वन के भीतर स्थित, गर्जना करते हुए स्थविर विशाख ने अपने गुणों का अन्वेषण करते हुए यह बात कही:

‘‘යාවතා උපසම්පන්නො, යාවතා ඉධ මාගතො;

එත්ථන්තරෙ ඛලිතං නත්ථි, අහො ලාභො තෙ මාරිසා’’ති. (විසුද්ධි. 1.258);

'जब से उपसम्पन्न हुआ हूँ और जब से यहाँ आया हूँ, इस बीच कोई स्खलन (चूक) नहीं हुई है। अहो! हे मित्र, यह तुम्हारे लिए महान लाभ है।' (विशुद्धिमार्ग 1.258);

සො චිත්තලපබ්බතවිහාරං ගච්ඡන්තො ද්වෙධාපථං පත්වා ‘‘අයං නු ඛො මග්ගො, උදාහු අය’’න්ති චින්තයන්තො අට්ඨාසි. අථස්ස පබ්බතෙ අධිවත්ථා දෙවතා [Pg.360] හත්ථං පසාරෙත්වා ‘‘එසො මග්ගො’’ති දස්සෙති. සො චිත්තලපබ්බතවිහාරං ගන්ත්වා තත්ථ චත්තාරො මාසෙ වසිත්වා ‘‘පච්චූසෙ ගමිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා නිපජ්ජි. චඞ්කමසීසෙ මණිලරුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා සොපානඵලකෙ නිසීදිත්වා පරොදි. ථෙරො ‘‘කො එසො’’ති ආහ. අහං, භන්තෙ, මණිලියාති. කිස්ස රොදසීති? තුම්හාකං ගමනං පටිච්චාති. මයි ඉධ වසන්තෙ තුම්හාකං කො ගුණොති? තුම්හෙසු, භන්තෙ, ඉධ වසන්තෙසු අමනුස්සා අඤ්ඤමඤ්ඤං මෙත්තං පටිලභන්ති, තෙ දානි තුම්හෙසු ගතෙසු කලහං කරිස්සන්ති, දුට්ඨුල්ලම්පි කථයිස්සන්තීති. ථෙරො ‘‘සචෙ මයි ඉධ වසන්තෙ තුම්හාකං ඵාසුවිහාරො හොති, සුන්දර’’න්ති වත්වා අඤ්ඤෙපි චත්තාරො මාසෙ තත්ථෙව වසිත්වා පුන තථෙව ගමනචිත්තං උප්පාදෙසි. දෙවතාපි පුන තථෙව පරොදි. එතෙනෙව උපායෙන ථෙරො තත්ථෙව වසිත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායීති. එවං ධමත්තාවිහාරී භික්ඛු අමනුස්සානං පියො හොති.

वे चित्तलपर्वत विहार जाते समय एक दोराहे पर पहुँचे और 'क्या यह मार्ग है या वह?'—ऐसा सोचते हुए खड़े हो गए। तब पर्वत पर रहने वाली एक देवता ने हाथ बढ़ाकर 'यह मार्ग है'—ऐसा दिखाया। वे चित्तलपर्वत विहार जाकर वहाँ चार महीने रहे और 'भोर में जाऊँगा'—ऐसा सोचकर लेट गए। चंक्रमण के सिरे पर स्थित मणिल वृक्ष पर रहने वाली देवता सीढ़ी के पायदान पर बैठकर रोने लगी। स्थविर ने पूछा—'यह कौन है?' 'भन्ते, मैं मणिलिया हूँ।' 'क्यों रो रही हो?' 'आपके जाने के कारण।' 'मेरे यहाँ रहने से तुम्हारा क्या लाभ है?' 'भन्ते, आपके यहाँ रहने से अमनुष्य (यक्ष आदि) एक-दूसरे के प्रति मैत्री प्राप्त करते हैं; अब आपके चले जाने पर वे कलह करेंगे और अपशब्द भी कहेंगे।' स्थविर ने 'यदि मेरे यहाँ रहने से तुम्हारा सुखपूर्वक निवास होता है, तो अच्छा है'—यह कहकर वहाँ और चार महीने रहे और फिर से जाने का विचार किया। देवता फिर से वैसे ही रोने लगी। इसी उपाय से स्थविर वहीं रहते हुए वहीं परिनिर्वाण को प्राप्त हुए। इस प्रकार धर्म-विहारी भिक्षु अमनुष्यों का प्रिय होता है।

බලවපියචිත්තතායාති ඉමිනා බලවපියචිත්තතාමත්තෙනපි සත්ථං න කමති, පගෙව මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියාති දස්සෙති. ඛිප්පමෙව චිත්තං සමාධියති, කෙනචි පරිපන්ථෙන පරිහීනජ්ඣානස්ස බ්‍යාපාදස්ස දූරසමුස්සාරිතභාවතො ඛිප්පමෙව සමාධියති, ‘‘ආසවානං ඛයායා’’ති කෙචි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. එත්ථ ච කිඤ්චාපි ඉතො අඤ්ඤකම්මට්ඨානවසෙන අධිගතජ්ඣානානම්පි සුඛසුපනාදයො ආනිසංසා ලබ්භන්ති. යථාහ –

'प्रबल प्रियचित्तता के कारण'—इससे यह दिखाया गया है कि केवल प्रबल प्रियचित्तता मात्र से भी शस्त्र (शरीर पर) काम नहीं करता, फिर मैत्री की चेतोविमुक्ति के बारे में तो कहना ही क्या! चित्त शीघ्र ही समाहित हो जाता है; किसी अन्तराय के कारण नष्ट हुए ध्यान वाले के भी व्यापाद (द्वेष) के दूर हट जाने से चित्त शीघ्र ही समाहित हो जाता है। कुछ लोग 'आस्रवों के क्षय के लिए' ऐसा कहते हैं। शेष समझने में सरल ही है। और यहाँ, यद्यपि इससे भिन्न अन्य कर्मस्थानों के माध्यम से प्राप्त ध्यानों वालों को भी सुखपूर्वक सोने आदि के लाभ प्राप्त होते हैं। जैसा कि कहा गया है—

‘‘සුඛං සුපන්ති මුනයො, අජ්ඣත්තං සුසමාහිතා;

සුප්පබුද්ධං පබුජ්ඣන්ති, සදා ගොතමසාවකා’’ති. (විසුද්ධි. මහාටී. 1.258);

ච ආදි –

'मुनि सुखपूर्वक सोते हैं, जो भीतर से भली-भाँति समाहित हैं; गौतम के श्रावक सदा सुखपूर्वक जागते हैं।' (विशुद्धिमार्ग महाटीका 1.258); इत्यादि—

තථාපිමෙ ආනිසංසා බ්‍රහ්මවිහාරලාභිනො අනවසෙසා ලබ්භන්ති බ්‍යාපාදාදීනං උජුවිපච්චනීකභාවතො බ්‍රහ්මවිහාරානං. තෙනෙවාහ ‘‘නිස්සරණං හෙතං, ආවුසො, බ්‍යාපාදස්ස, යදිදං මෙත්තාචෙතොවිමුත්තී’’තිආදි (දී. නි. 3.326; අ. නි. 6.13). බ්‍යාපාදාදිවසෙන ච සත්තානං දුක්ඛසුපනාදයොති තප්පටිපක්ඛභූතෙසු බ්‍රහ්මවිහාරෙසු සිද්ධෙසු සුඛසුපනාදයො හත්ථගතා එව හොන්තීති.

फिर भी ये लाभ ब्रह्मविहार प्राप्त करने वालों को पूर्ण रूप से प्राप्त होते हैं, क्योंकि ब्रह्मविहार व्यापाद (द्वेष) आदि के सीधे विरोधी हैं। इसीलिए कहा गया है—'हे आवुसो, यह मैत्री-चेतोविमुक्ति व्यापाद का निस्तारण (छुटकारा) है' इत्यादि (दीघ निकाय 3.326; अंगुत्तर निकाय 6.13)। और व्यापाद आदि के कारण ही प्राणियों को दुःखपूर्वक सोना आदि होता है, अतः उनके प्रतिपक्षभूत ब्रह्मविहारों के सिद्ध होने पर सुखपूर्वक सोना आदि हस्तगत (प्राप्त) ही हो जाते हैं।

මෙත්තාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मैत्री सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

6. අට්ඨකනාගරසුත්තවණ්ණනා

६. अट्ठकनागर सुत्त की वर्णना

16. ඡට්ඨෙ [Pg.361] බෙලුවගාමකෙති වෙසාලියා දක්ඛිණපස්සෙ අවිදූරෙ බෙලුවගාමකො නාම අත්ථි, තං ගොචරගාමං කත්වාති අත්ථො. සාරප්පත්තකුලගණනායාති මහාසාරමහප්පත්තකුලගණනාය. දසමෙ ඨානෙති අඤ්ඤෙ අඤ්ඤෙති දසගණනට්ඨානෙ. අට්ඨකනගරෙ ජාතො භවොති අට්ඨකනාගරො. කුක්කුටාරාමොති පාටලිපුත්තෙ කුක්කුටාරාමො, න කොසම්බියං.

१६. छठे (सुत्त) में 'बेलुवगामक'—वैशाली के दक्षिण पार्श्व में पास ही बेलुवगामक नामक गाँव है, उसे गोचर-ग्राम बनाकर—यह अर्थ है। 'सारप्पत्तकुलगणनाय'—महान सार को प्राप्त कुलों की गणना में। 'दसमे ठाने'—अन्यों के बीच दसवें स्थान पर। 'अट्ठकनगर' में उत्पन्न होने वाला 'अट्ठकनागर' है। 'कुक्कुटाराम'—पाटलिपुत्र का कुक्कुटाराम, कौशाम्बी का नहीं।

පකතත්ථප්පටිනිද්දෙසො ත-සද්දොති තස්ස ‘‘භගවතා’’තිආදීහි පදෙහි සමානාධිකරණභාවෙන වුත්තස්ස යෙන අභිසම්බුද්ධභාවෙන භගවා පකතො අධිගතො සුපාකටො ච, තං අභිසම්බුද්ධභාවං සද්ධිං ආගමනීයපටිපදාය අත්ථභාවෙනෙව දස්සෙන්තො ‘‘යො සො…පෙ… අභිසම්බුද්ධො’’ති ආහ. සතිපි ඤාණදස්සනසද්දානං ඉධ පඤ්ඤාවෙවචනභාවෙ තෙන තෙන විසෙසෙන නෙසං විසයවිසෙසෙ පවත්තිදස්සනත්ථං අසාධාරණඤාණවිසෙසවසෙන, විජ්ජාත්තයවසෙන, විජ්ජාභිඤ්ඤානාවරණවසෙන, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමංසචක්ඛුවසෙන පටිවෙධදෙසනාඤාණවසෙන ච තදත්ථං යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තෙසං තෙස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ආසයානුසයං ජානතා ආසයානුසයඤාණෙන, සබ්බඤෙය්‍යධම්මං පස්සතා සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණෙහි. පුබ්බෙනිවාසාදීහීති පුබ්බෙනිවාසාසවක්ඛයඤාණෙහි. පටිවෙධපඤ්ඤායාති අරියමග්ගපඤ්ඤාය. දෙසනාපඤ්ඤාය පස්සතාති දෙසෙතබ්බධම්මානං දෙසෙතබ්බප්පකාරං බොධනෙය්‍යපුග්ගලානඤ්ච ආසයානුසයචරිතාධිමුත්තිආදිභෙදං ධම්මං දෙසනාපඤ්ඤාය යාථාවතො පස්සතා. අරීනන්ති කිලෙසාරීනං, පඤ්චවිධමාරානං වා සාසනස්ස වා පච්චත්ථිකානං අඤ්ඤතිත්ථියානං. තෙසං පන හනනං පාටිහාරියෙහි අභිභවනං අප්පටිභානතාකරණං අජ්ඣුපෙක්ඛණඤ්ච. කෙසිවිනයසුත්තඤ්චෙත්ථ නිදස්සනං. තථා ඨානාට්ඨානාදීනි ජානතා. යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පස්සතා. සවාසනානමාසවානං ඛීණත්තා අරහතා. අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභෙදෙ ධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිතො අවිපරීතාවබොධතො සම්මාසම්බුද්ධෙන.

'त' (वह) शब्द प्रकट अर्थ का प्रतिनिर्देश है। 'भगवता' आदि पदों के साथ समानाधिकरण भाव से कहे गए जिस अभिसम्बुद्ध भाव के कारण भगवान प्रकट, अधिगत और सुप्रकट हुए हैं, उसी अभिसम्बुद्ध भाव को आगमनीय प्रतिपदा के अर्थ के साथ ही दिखाते हुए 'यो सो...पे... अभिसम्बुद्धो' (जो वह... अभिसम्बुद्ध है) ऐसा कहा। यद्यपि यहाँ ज्ञान और दर्शन शब्द प्रज्ञा के ही पर्यायवाची हैं, तथापि उन-उन विशेषताओं के द्वारा उनके विषय-विशेष में प्रवृत्ति दिखाने के लिए असाधारण ज्ञान विशेष के वश से, त्रिविद्या के वश से, विद्या-अभिज्ञा के अनावरण के वश से, सर्वज्ञता ज्ञान और मांस-चक्षु के वश से तथा प्रतिवेध और देशना ज्ञान के वश से, उस अर्थ को जोड़कर दिखाते हुए 'तेसं तेसं' (उन-उन का) आदि कहा। वहाँ आशयानुशय को जानने वाले के द्वारा 'आशयानुशय ज्ञान' से, समस्त ज्ञेय धर्मों को देखने वाले के द्वारा 'सर्वज्ञता-अनावरण ज्ञान' से। 'पुब्बेनिवासादीहि' का अर्थ है पूर्वनिवास और आस्रवक्षय ज्ञान से। 'प्रतिवेध प्रज्ञा' से अर्थात् आर्यमार्ग की प्रज्ञा से। 'देशना प्रज्ञा से देखते हुए' अर्थात् देशना करने योग्य धर्मों के देशना के प्रकार को और बोध प्राप्त करने वाले पुद्गलों के आशय, अनुशय, चरित और अधिमुक्ति आदि के भेद वाले धर्म को देशना प्रज्ञा से यथार्थ रूप में देखते हुए। 'अरीणं' अर्थात् क्लेश रूपी शत्रुओं का, अथवा पाँच प्रकार के मारों का, अथवा शासन के प्रतिपक्षी अन्यतीर्थियों का। उनका 'हनन' अर्थात् प्रातिहार्यों द्वारा अभिभूत करना, उन्हें निरुत्तर करना और उनकी उपेक्षा करना है। यहाँ 'केसिविनय सुत्त' निदर्शन (उदाहरण) है। उसी प्रकार स्थान और अस्थान आदि को जानने वाले के द्वारा। कर्म के अनुसार गति प्राप्त सत्त्वों को देखने वाले के द्वारा। वासना सहित आस्रवों के क्षीण होने से 'अर्हत्' के द्वारा। अभिज्ञेय आदि भेदों वाले धर्मों को अभिज्ञेय आदि के रूप में विपरीत रहित बोध होने से 'सम्यक्सम्बुद्ध' के द्वारा।

අථ වා තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණතාය ජානතා. කායකම්මාදිවසෙන තිණ්ණම්පි කම්මානං ඤාණානුපරිවත්තිතො නිසම්මකාරිතාය පස්සතා. දවාදීනම්පි අභාවසාධිකාය පහානසම්පදාය අරහතා. ඡන්දාදීනං [Pg.362] අහානිහෙතුභූතාය අක්ඛයපටිභානසාධිකාය සබ්බඤ්ඤුතාය සම්මාසම්බුද්ධෙනාති එවං දසබලඅට්ඨාරසආවෙණිකබුද්ධධම්මවසෙනපි යොජනා කාතබ්බා.

अथवा तीन कालों में अप्रतिहत ज्ञान होने के कारण जानने वाले के द्वारा। काय-कर्म आदि के वश से तीनों ही कर्मों के ज्ञान के अनुवर्ती होने से, विचारपूर्वक कार्य करने के कारण देखने वाले के द्वारा। क्रीड़ा आदि के अभाव को सिद्ध करने वाली प्रहाण-सम्पदा के कारण 'अर्हत्' के द्वारा। छन्द आदि की अहानि (कमी न होना) के हेतुभूत अक्षय प्रतिभा को सिद्ध करने वाली सर्वज्ञता के कारण 'सम्यक्सम्बुद्ध' के द्वारा—इस प्रकार दशबल और अठारह आवेणिक बुद्ध धर्मों के वश से भी योजना करनी चाहिए।

අභිසඞ්ඛතන්ති අත්තනො පච්චයෙහි අභිසම්මුඛභාවෙන සමෙච්ච සම්භුය්‍ය කතං. ස්වාස්ස කතභාවො උප්පාදනෙන වෙදිතබ්බො, න උප්පන්නස්ස පටිසඞ්ඛරණෙනාති ආහ ‘‘උප්පාදිත’’න්ති. තෙ චස්ස පච්චයා චෙතනාපධානාති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘අභිසඞ්ඛතං අභිසඤ්චෙතයිත’’න්ති වුත්තන්ති ‘‘චෙතයිතං කප්පයිත’’න්ති අත්ථමාහ. අභිසඞ්ඛතං අභිසඤ්චෙතයිතන්ති ච ඣානස්ස පාතුභාවදස්සනමුඛෙන විද්ධංසනභාවං උල්ලිඞ්ගෙති. යඤ්හි අහුත්වා සම්භවති, තං හුත්වා පටිවෙති. තෙනාහ පාළියං ‘‘යං ඛො පනා’’තිආදි. සමථවිපස්සනාධම්මෙ ඨිතොති එත්ථ සමථධම්මෙ ඨිතත්තා සමාහිතො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අනිච්චානුපස්සනාදීහි නිච්චසඤ්ඤාදයො පජහන්තො අනුක්කමෙන තං අනුලොමඤාණං පාපෙතා හුත්වා විපස්සන්නාධම්මෙ ඨිතො. සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙසු ධම්මෙසු රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො. නන්දනට්ඨෙන නන්දී. තත්ථ සුඛුමා අපෙක්ඛා වුත්තා. යා නිකන්තීති වුච්චති.

'अभिसंस्कृत' का अर्थ है अपने प्रत्ययों (कारणों) के द्वारा सम्मुख भाव से मिलकर और एकत्रित होकर किया गया। उसका 'कृत' (किया हुआ) होना उत्पत्ति से समझना चाहिए, न कि उत्पन्न हुए के संस्कार (मरम्मत) से, इसलिए 'उत्पादित' कहा। और वे उसके प्रत्यय 'चेतना' प्रधान हैं, यह दिखाने के लिए पालि में 'अभिसङ्खतं अभिसञ्चेतयितं' कहा गया है, जिसका अर्थ 'चेतयितं कप्पयितं' (चेतित और कल्पित) कहा है। 'अभिसङ्खतं अभिसञ्चेतयितं' यह ध्यान के प्रादुर्भाव को दिखाने के माध्यम से उसके विनाशशील स्वभाव को सूचित करता है। क्योंकि जो न होकर उत्पन्न होता है, वह होकर नष्ट हो जाता है। इसीलिए पालि में 'यं खो पना' आदि कहा गया है। 'शमथ-विपश्यना धर्मों में स्थित' यहाँ शमथ धर्म में स्थित होने के कारण समाहित होकर, विपश्यना को आरम्भ कर अनित्यानुपश्यना आदि के द्वारा नित्य-संज्ञा आदि का त्याग करते हुए, क्रमशः उस अनुलोम ज्ञान को प्राप्त होकर विपश्यना धर्म में स्थित है। शमथ और विपश्यना संज्ञक धर्मों में रञ्जन (रँगने) के अर्थ में 'राग' है। नन्दन (अभिनन्दन) के अर्थ में 'नन्दी' है। वहाँ सूक्ष्म अपेक्षा (तृष्णा) कही गई है, जिसे 'निकान्ति' कहा जाता है।

එවං සන්තෙති එවං යථාරුතවසෙනෙව ඉමස්ස සුත්තපදස්ස අත්ථෙ ගහෙතබ්බෙ සති. සමථවිපස්සනාසු ඡන්දරාගො කත්තබ්බොති අනාගාමිඵලං අනිබ්බත්තෙත්වා තදත්ථාය සමථවිපස්සනාපි අනිබ්බත්තෙත්වා කෙවලං තත්ථ ඡන්දරාගො කත්තබ්බො භවිස්සති. කස්මා? තෙසු සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙසු ධම්මෙසු ඡන්දරාගමත්තෙන අනාගාමිනා ලද්ධබ්බස්ස අලද්ධඅනාගාමිඵලෙනපි ලද්ධබ්බත්තා. තථා සති තෙන අනාගාමිඵලම්පි ලද්ධබ්බමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘අනාගාමිඵලං පටිලද්ධං භවිස්සතී’’ති. සභාවතො රසිතබ්බත්තා අවිපරීතො අත්ථො එව අත්ථරසො.

'ऐसा होने पर' अर्थात् इस प्रकार यथाश्रुत (शब्दशः) के वश से ही इस सुत्त-पद का अर्थ ग्रहण करने पर। 'शमथ और विपश्यना में छन्दराग करना चाहिए'—तो अनागामी फल को उत्पन्न किए बिना और उसके लिए शमथ-विपश्यना को भी उत्पन्न किए बिना केवल वहाँ छन्दराग करना होगा। क्यों? क्योंकि उन शमथ-विपश्यना संज्ञक धर्मों में मात्र छन्दराग से अनागामी द्वारा प्राप्त किए जाने वाले फल को, अनागामी फल प्राप्त न करने वाले के द्वारा भी प्राप्त कर लिया जाएगा। वैसा होने पर उसके द्वारा अनागामी फल भी प्राप्त ही हो जाता है। इसीलिए कहा—'अनागामी फल प्राप्त हो जाएगा'। स्वभाव से आस्वादन करने योग्य होने के कारण अविपरीत (यथार्थ) अर्थ ही 'अर्थरस' है।

අඤ්ඤාපි කාචි සුගතියොති විනිපාතිකෙ සන්ධායාහ. අඤ්ඤාපි කාචි දුග්ගතියොති අසුරකායමාහ.

'अन्य भी कोई सुगतियाँ'—यह विनिपातिकों (देवों के एक वर्ग) के सन्दर्भ में कहा है। 'अन्य भी कोई दुर्गतियाँ'—यह असुरकाय के लिए कहा है।

අප්පං යාචිතෙන බහුං දෙන්තෙන උළාරපුරිසෙන විය එකං ධම්මං පුච්ඡිතෙන ‘‘අයම්පි එකධම්මො’’ති කථිතත්තා එකාදසපි ධම්මා පුච්ඡාවසෙන එකධම්මො නාම ජාතො පච්චෙකං වාක්‍යපරිසමාපනඤායෙන. පුච්ඡාවසෙනාති ‘‘අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ ආනන්ද, තෙන…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධෙන එකධම්මො සම්මදක්ඛාතො’’ති එවං [Pg.363] පවත්තපුච්ඡාවසෙන. අමතුප්පත්තිඅත්ථෙනාති අමතභාවස්ස උප්පත්තිහෙතුතාය, සබ්බානිපි කම්මට්ඨානානි එකරසාපි අමතාධිගමස්ස පටිපත්තියාති අත්ථො. එවමෙත්ථ අග්ගඵලභූමි අනාගාමිඵලභූමීති ද්වෙව භූමියො සරූපතො ආගතා, නානන්තරියතාය පන හෙට්ඨිමාපි ද්වෙ භූමියො අත්ථතො ආගතා එවාති දට්ඨබ්බාති. පඤ්ච සතානි අග්ඝො එතස්සාති පඤ්චසතං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

थोड़ा माँगने पर बहुत देने वाले उदार पुरुष की तरह, एक धर्म पूछने पर 'यह भी एक धर्म है' ऐसा कहे जाने के कारण, ग्यारह धर्म भी पृच्छा (प्रश्न) के वश से 'एक धर्म' नाम वाले हो गए, प्रत्येक वाक्य की समाप्ति के न्याय से। 'पृच्छा के वश से' अर्थात् 'भन्ते आनन्द, क्या उस... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा कोई एक धर्म भली-भाँति कहा गया है'—इस प्रकार प्रवृत्त पृच्छा के वश से। 'अमृत-उत्पत्ति के अर्थ से' अर्थात् अमृतत्व की उत्पत्ति का हेतु होने के कारण; सभी कर्मस्थान एकरस होने पर भी अमृत की प्राप्ति की प्रतिपत्ति (साधना) के लिए हैं—यह अर्थ है। इस प्रकार यहाँ अग्रफल भूमि (अर्हत् पद) और अनागामी फल भूमि—ये दो ही भूमियाँ स्वरूप से आई हैं, किन्तु निरन्तरता (नान्तर्यता) के कारण नीचे की दो भूमियाँ भी अर्थतः आ ही गई हैं—ऐसा समझना चाहिए। 'पाँच सौ जिसका मूल्य है' वह 'पञ्चसत' है। शेष यहाँ स्पष्ट ही है।

අට්ඨකනාගරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अट्ठकनागर सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

7. ගොපාලසුත්තවණ්ණනා

७. गोपाल सुत्त की वर्णना।

17. සත්තමෙ තිස්සො කථාති තිස්සො අට්ඨකථා, තිවිධා සුත්තස්ස අත්ථවණ්ණනාති අත්ථො. එකෙකං පදං නාළං මූලං එතිස්සාති එවංසඤ්ඤිතා එකනාළිකා. එකෙකං වා පදං නාළං අත්ථනිග්ගමනමග්ගො එතිස්සාති එකනාළිකා. තෙනාහ ‘‘එකෙකස්ස පදස්ස අත්ථකථන’’න්ති. චත්තාරො අංසා භාගා අත්ථසල්ලක්ඛණූපායා එතිස්සාති චතුරස්සා. තෙනාහ ‘‘චතුක්කං බන්ධිත්වා කථන’’න්ති. නියමතො නිසින්නස්ස ආරද්ධස්ස වත්තො සංවත්තො එතිස්සා අත්ථීති නිසින්නවත්තිකා, යථාරද්ධස්ස අත්ථස්ස විසුං විසුං පරියොසාපිකාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පණ්ඩිතගොපාලකං දස්සෙත්වා’’තිආදි. එකෙකස්සපි පදස්ස පිණ්ඩත්ථදස්සනවසෙන බහූනං පදානං එකජ්ඣං අත්ථං අකථෙත්වා එකමෙකස්ස පදස්ස අත්ථවණ්ණනා අයං සබ්බත්ථ ලබ්භති. චතුක්කං බන්ධිත්වාති කණ්හපක්ඛෙ උපමොපමෙය්‍යද්වයං, තථා සුක්කපක්ඛෙති ඉදං චතුක්කං යොජෙත්වා. අයං එදිසෙසු එව සුත්තෙසු ලබ්භති. පරියොසානගමනන්ති කෙචි තාව ආහු ‘‘කණ්හපක්ඛෙ උපමං දස්සෙත්වා උපමා ච නාම යාවදෙව උපමෙය්‍යසම්පටිපාදනත්ථාති උපමෙය්‍යත්ථං ආහරිත්වා සංකිලෙසපක්ඛනිද්දෙසො ච වොදානපක්ඛවිභාවනත්ථායාති සුක්කපක්ඛම්පි උපමොපමෙය්‍යවිභාගෙන ආහරිත්වා සුත්තත්ථස්ස පරියොසාපනං. කණ්හපක්ඛෙ උපමෙය්‍යං දස්සෙත්වා පරියොසානගමනාදීසුපි එසෙව නයො’’ති. අපරෙ පන ‘‘කණ්හපක්ඛෙ, සුක්කපක්ඛෙ ච තංතංඋපමූපමෙය්‍යත්ථානං විසුං විසුං පරියොසාපෙත්වාව කථනං පරියොසානගමන’’න්ති වදන්ති. අයන්ති නිසින්නවත්තිකා. ඉධාති ඉමස්මිං ගොපාලකසුත්තෙ. සබ්බාචරියානං ආචිණ්ණාති සබ්බෙහිපි පුබ්බාචරියෙහි ආචරිතා සංවණ්ණිතා, තථා චෙව පාළි පවත්තාති.

१७. सातवें में 'तिस्सो कथा' (तीन कथाएँ) का अर्थ है तीन अट्ठकथाएँ, अर्थात् सूत्र की तीन प्रकार की अर्थ-वर्णना। 'एकनाळिका' उसे कहते हैं जिसका प्रत्येक पद एक ही नली (मार्ग) या मूल वाला हो। अथवा, जिसका प्रत्येक पद अर्थ तक पहुँचने का एक ही मार्ग (नली) हो, वह 'एकनाळिका' है। इसीलिए कहा गया है— 'एक-एक पद की अर्थ-व्याख्या'। जिसके चार अंश या भाग अर्थ-निर्धारण के उपाय हों, वह 'चतुरस्सा' (चतुष्कोणीय) है। इसीलिए कहा गया है— 'चार-चार (पदों) को बाँधकर कहना'। नियमपूर्वक बैठे हुए और आरम्भ किए गए विषय का जो वर्णन (वृत्त) चलता है, वह जिसमें हो, वह 'निसिन्नवत्तिका' है; इसका अर्थ है आरम्भ किए गए अर्थ को अलग-अलग समाप्त करने वाली। इसीलिए 'पण्डितगोपालक को दिखाकर' आदि कहा गया है। प्रत्येक पद के पिण्डार्थ (सामूहिक अर्थ) को दिखाने के वश से, बहुत से पदों का एक साथ अर्थ न कहकर, एक-एक पद की जो अर्थ-वर्णना है, वह सब जगह प्राप्त होती है। 'चार को बाँधकर' का अर्थ है— कृष्णपक्ष में उपमान और उपमेय का जोड़ा, तथा उसी प्रकार शुक्लपक्ष में— इस प्रकार इस चतुष्क को जोड़कर। यह इस प्रकार के सूत्रों में ही प्राप्त होता है। 'परियोसानगमन' (समाप्ति तक पहुँचना) के विषय में कुछ लोग कहते हैं— 'कृष्णपक्ष में उपमान दिखाकर, और उपमान केवल उपमेय के प्रतिपादन के लिए ही होता है, अतः उपमेय के अर्थ को लाकर, और संक्लेशपक्ष का निर्देश व्यवदानपक्ष (शुद्धिपक्ष) की स्पष्टता के लिए होता है, अतः शुक्लपक्ष को भी उपमान-उपमेय के विभाग से लाकर सूत्र के अर्थ को समाप्त करना। कृष्णपक्ष में उपमेय दिखाकर समाप्ति तक पहुँचने आदि में भी यही विधि है।' दूसरे लोग कहते हैं— 'कृष्णपक्ष और शुक्लपक्ष में उन-उन उपमान-उपमेय के अर्थों को अलग-अलग समाप्त करके ही कहना परियोसानगमन है।' यह 'निसिन्नवत्तिका' है। 'यहाँ' का अर्थ है इस गोपालक सूत्र में। 'सब्बाचरियानं आचिण्णा' का अर्थ है सभी पूर्वाचार्यों द्वारा आचरित और वर्णित, और उसी प्रकार पालि (मूल पाठ) प्रवृत्त है।

අඞ්ගීයන්ති [Pg.364] අවයවභාවෙන ඤායන්තීති අඞ්ගානි, කොට්ඨාසා. තානි පනෙත්ථ යස්මා සාවජ්ජසභාවානි, තස්මා ආහ ‘‘අඞ්ගෙහීති අගුණකොට්ඨාසෙහී’’ති. ගොමණ්ඩලන්ති ගොසමූහං. පරිහරිතුන්ති රක්ඛිතුං. තං පන පරිහරණං පරිග්ගහෙත්වා විචරණන්ති ආහ ‘‘පරිග්ගහෙත්වා විචරිතු’’න්ති. වඩ්ඪින්ති ගුන්නං බහුභාවං බහුගොරසතාසඞ්ඛාතං පරිවුද්ධිං. ‘‘එත්තකමිද’’න්ති රූපීයතීති රූපං, පරිමාණපරිච්ඡෙදොපි සරීරරූපම්පීති ආහ ‘‘ගණනතො වා වණ්ණතො වා’’ති. න පරියෙසති විනට්ඨභාවස්සෙව අජානනතො. නීලාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන සෙතසබලාදිවණ්ණං සඞ්ගණ්හාති.

'अङ्ग' वे हैं जो अवयव के रूप में जाने जाते हैं, अर्थात् भाग या कोष्ठक। यहाँ वे क्योंकि दोषपूर्ण स्वभाव वाले हैं, इसलिए कहा— 'अङ्गेहीति' अर्थात् 'दुर्गुणों के भागों से'। 'गोमण्डल' का अर्थ है गायों का समूह। 'परिहरितुं' का अर्थ है रक्षा करना। उस रक्षा को 'परिग्रह (देखभाल) करके विचरण करना' कहा गया है। 'वड्ढिं' का अर्थ है गायों की बहुलता, जो बहुत अधिक गोरस (दूध आदि) के रूप में होने वाली वृद्धि है। 'यह इतना है' इस प्रकार जो मापा (रूपित) जाता है वह 'रूप' है, परिमाण का परिच्छेद भी और शरीर का रूप भी, इसीलिए कहा— 'गणना से या वर्ण (रंग) से'। वह खोज नहीं करता क्योंकि उसे नष्ट हुए के बारे में पता ही नहीं चलता। 'नीला' यहाँ 'इति' शब्द आदि के अर्थ में है। उससे सफेद, चितकबरे आदि रंगों का भी ग्रहण होता है।

ධනුසත්තිසූලාදීති එත්ථ ඉස්සාසාචරියානං ගාවීසු කතං ධනුලක්ඛණං. කුමාරභත්තිගණානං ගාවීසු කතං සත්තිලක්ඛණං. ඉස්සරභත්තිගණානං ගාවීසු කතං සූලලක්ඛණන්ති යොජනා. ආදි-සද්දෙන රාමවාසුදෙවගණාදීනං ගාවීසු කතං ඵරසුචක්කාදිලක්ඛණං සඞ්ගණ්හාති.

'धनुसत्तिसूलदी' यहाँ धनुर्विद्या के आचार्यों द्वारा गायों पर बनाया गया 'धनुष' का चिह्न है। कुमारभत्ति गणों द्वारा गायों पर बनाया गया 'शक्ति' (भाला) का चिह्न है। ईश्वरभत्ति गणों द्वारा गायों पर बनाया गया 'शूल' (त्रिशूल) का चिह्न है— ऐसा सम्बन्ध जोड़ना चाहिए। 'आदि' शब्द से राम-वासुदेव गणों आदि की गायों पर बनाए गए फरसा, चक्र आदि चिह्नों का ग्रहण होता है।

නීලමක්ඛිකාති පිඞ්ගලමක්ඛිකා, ඛුද්දකමක්ඛිකා එව වා. සටති රුජති එතායාති සාටිකා, සංවඩ්ඪා සාටිකා ආසාටිකා. තෙනාහ ‘‘වඩ්ඪන්තී’’තිආදි. හාරෙතාති අපනෙතා.

'नीलमक्खिका' का अर्थ है भूरी मक्खियाँ, अथवा छोटी मक्खियाँ ही। जिससे सड़न या पीड़ा होती है वह 'साटिका' है, और बढ़ी हुई साटिका 'आसाटिका' (कीड़े/मैगट्स) है। इसीलिए कहा— 'बढ़ते हैं' आदि। 'हारेता' का अर्थ है दूर करने वाला।

වාකෙනාති වාකපට්ටෙන. චීරකෙනාති පිලොතිකෙන. අන්තොවස්සෙති වස්සකාලස්ස අබ්භන්තරෙ. නිග්ගාහන්ති සුසුමාරාදිග්ගාහරහිතං. පීතන්ති පානීයස්ස පීතභාවං. සීහබ්‍යග්ඝාදිපරිස්සයෙන සාසඞ්කො සප්පටිභයො.

'वाकेन' का अर्थ है वल्कल (पेड़ की छाल) के पट्टे से। 'चीरकेन' का अर्थ है फटे हुए कपड़े के टुकड़े से। 'अन्तोवस्से' का अर्थ है वर्षा ऋतु के भीतर। 'निग्गाहं' का अर्थ है मगरमच्छ आदि ग्राहों से रहित। 'पीतं' का अर्थ है पानी का पिया जाना। सिंह, व्याघ्र आदि के भय के कारण जो आशंकित हो, वह 'सप्पटिभयो' (भययुक्त) है।

පඤ්ච අහානි එකස්සාති පඤ්චාහිකො, සො එව වාරොති, පඤ්චාහිකවාරො. එවං සත්තාහිකවාරොපි වෙදිතබ්බො. චිණ්ණට්ඨානන්ති චරිතට්ඨානං ගොචරග්ගහිතට්ඨානං.

एक के लिए पाँच दिन 'पञ्चाहिको' है, वही जो बारी (वार) है वह 'पञ्चाहिकवारो' है। इसी प्रकार 'सत्ताहिकवार' (सात दिन की बारी) भी समझना चाहिए। 'चिण्णट्ठानं' का अर्थ है विचरण करने का स्थान या चराई का स्थान।

පිතිට්ඨානන්ති පිතරා කාතබ්බට්ඨානං, පිතරා කාතබ්බකිච්චන්ති අත්ථො. යථාරුචිං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තීති ගුන්නං රුචිඅනුරූපං ගොචරභූමිං වා නදිපාරං වා ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. ගොභත්තන්ති කප්පාසට්ඨිකාදිමිස්සං ගොභුඤ්ජිතබ්බං භත්තං. භත්තග්ගහණෙනෙව යාගුපි සඞ්ගහිතා.

'पितिट्ठानं' का अर्थ है पिता द्वारा किया जाने वाला स्थान, अर्थात् पिता द्वारा किया जाने वाला कर्तव्य। 'यथारुचिं गहेत्वा गच्छन्ति' का अर्थ है गायों की रुचि के अनुसार चराई की भूमि या नदी के पार ले जाकर जाते हैं। 'गोभत्तं' का अर्थ है बिनौले आदि से मिला हुआ गायों के खाने योग्य भोजन। 'भत्त' (भोजन) के ग्रहण से ही 'यागु' (कांजी/पेय) का भी संग्रह हो जाता है।

ද්වීහාකාරෙහීති වුත්තං ආකාරද්වයං දස්සෙතුං ‘‘ගණනතො වා සමුට්ඨානතො වා’’ති වුත්තං. එවං පාළියං ආගතාති ‘‘උපචයො සන්තතී’’ති ජාතිං ද්විධා භින්දිත්වා හදයවත්ථුං අග්ගහෙත්වා දසායතනානි පඤ්චදස [Pg.365] සුඛුමරූපානීති එවං රූපකණ්ඩපාළියං (ධ. ස. 666) ආගතා. පඤ්චවීසති රූපකොට්ඨාසාති සලක්ඛණතො අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරාභාවතො රූපභාගා. රූපකොට්ඨාසාති වා විසුං විසුං අප්පවත්තිත්වා කලාපභාවෙනෙව පවත්තනතො රූපකලාපා. කොට්ඨාසාති ච අංසා අවයවාති අත්ථො. කොට්ඨන්ති වා සරීරං, තස්ස අංසා කෙසාදයො කොට්ඨාසාති අඤ්ඤෙපි අවයවා කොට්ඨාසා විය කොට්ඨාසා.

'दो प्रकारों से'— इन दो प्रकारों को दिखाने के लिए 'गणना से या समुत्थान से' कहा गया है। इस प्रकार पालि में आया है— 'उपचय और सन्तति'— इस प्रकार जाति को दो भागों में बाँटकर, हृदय-वस्तु को न लेकर, दस आयतन और पन्द्रह सूक्ष्म रूप— इस प्रकार रूपकाण्ड पालि (धम्मसङ्गणी ६६६) में आया है। 'पच्चवीसति रूपकोट्ठासा' का अर्थ है अपने लक्षणों के कारण एक-दूसरे से असङ्कीर्ण (न मिलने वाले) रूप के भाग। अथवा 'रूपकोट्ठासा' का अर्थ है अलग-अलग प्रवृत्त न होकर समूह (कलाप) के रूप में ही प्रवृत्त होने के कारण 'रूप-कलाप'। 'कोट्ठासा' का अर्थ अंश या अवयव है। अथवा 'कोट्ठ' का अर्थ शरीर है, उसके अंश केश आदि 'कोट्ठासा' हैं, जैसे अन्य अवयव कोष्ठक (भाग) होते हैं।

සෙය්‍යථාපීතිආදි උපමාසංසන්දනං. තත්ථ රූපං පරිග්ගහෙත්වාති යථාවුත්තං රූපං සලක්ඛණතො ඤාණෙන පරිග්ගණ්හිත්වා. අරූපං වවත්ථපෙත්වාති තං රූපං නිස්සාය ආරම්මණඤ්ච කත්වා පවත්තමානෙ වෙදනාදිකෙ චත්තාරො ඛන්ධෙ අරූපන්ති වවත්ථපෙත්වා. රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වාති පුන තත්ථ යං රූප්පනලක්ඛණං, තං රූපං. තදඤ්ඤං අරූපං. උභයවිනිමුත්තං කිඤ්චි නත්ථි අත්තා වා අත්තනියං වාති එවං රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වා. තදුභයඤ්ච අවිජ්ජාදිනා පච්චයෙන සපච්චයන්ති පච්චයං සල්ලක්ඛෙත්වා, අනිච්චතාදිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා යො කලාපසම්මසනාදික්කමෙන කම්මට්ඨානං මත්ථකං පාපෙතුං න සක්කොති, සො න වඩ්ඪතීති යොජනා.

‘सेय्यथापि’ (जैसे कि) इत्यादि उपमा की तुलना है। वहाँ ‘रूपं परिग्गहेत्वा’ का अर्थ है—यथोक्त रूप को उसके लक्षणों के साथ ज्ञान से ग्रहण करके। ‘अरूपं ववत्थपेत्वा’ का अर्थ है—उस रूप के आश्रय से और उसे आलम्बन बनाकर प्रवृत्त होने वाले वेदना आदि चार स्कन्धों को ‘अरूप’ के रूप में व्यवस्थित (निर्धारित) करके। ‘रूपारूपं परिग्गहेत्वा’ का अर्थ है—पुनः वहाँ जो ‘रुप्पन’ (विकारग्रस्त होने) का लक्षण है, वह रूप है; उससे अन्य अरूप है। इन दोनों से मुक्त और कुछ भी नहीं है, न आत्मा है और न आत्मीय—इस प्रकार रूप और अरूप को ग्रहण करके। उन दोनों को अविद्या आदि प्रत्ययों के कारण ‘सप्रत्यय’ (कारण-सहित) जानकर, अनित्यता आदि लक्षणों का आरोपण करके, जो कलाप-सम्मसन (समूह-सम्दर्शन) आदि के क्रम से कर्मस्थान को पराकाष्ठा तक पहुँचाने में समर्थ नहीं होता, वह वृद्धि नहीं करता—यह योजना है।

එත්තකං රූපං එකසමුට්ඨානන්ති චක්ඛායතනං, සොතායතනං, ඝානායතනං, ජිව්හායතනං, කායායතනං, ඉත්ථින්ද්‍රියං, පුරිසින්ද්‍රියං, ජීවිතින්ද්‍රියන්ති අට්ඨවිධං කම්මවසෙන; කායවිඤ්ඤත්ති, වචීවිඤ්ඤත්තීති ඉදං ද්වයං චිත්තවසෙනාති එත්තකං රූපං එකසමුට්ඨානං. සද්දායතනමෙකං උතුචිත්තවසෙන ද්විසමුට්ඨානං. රූපස්ස ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතාති එත්තකං රූපං උතුචිත්තාහාරවසෙන තිසමුට්ඨානං. රූපායතනං, ගන්ධායතනං, රසායතනං, ඵොට්ඨබ්බායතනං, ආකාසධාතු, ආපොධාතු, කබළීකාරො ආහාරොති එත්තකං රූපං උතුචිත්තාහාරකම්මවසෙන චතුසමුට්ඨානං. උපචයො, සන්තති, ජරතා, රූපස්ස අනිච්චතාති එත්තකං රූපං න කුතොචි සමුට්ඨාතීති න ජානාති. සමුට්ඨානතො රූපං අජානන්තොතිආදීසු වත්තබ්බං ‘‘ගණනතො රූපං අජානන්තො’’තිආදීසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

‘इतना रूप एक-समुत्थान वाला है’—चक्षु-आयतन, श्रोत्र-आयतन, घ्राण-आयतन, जिह्वा-आयतन, काय-आयतन, स्त्री-इन्द्रिय, पुरुष-इन्द्रिय, जीवित-इन्द्रिय—ये आठ प्रकार कर्म के वश से; काय-विज्ञप्ति और वची-विज्ञप्ति—ये दो चित्त के वश से; इतना रूप एक-समुत्थान वाला है। एक शब्द-आयतन ऋतु और चित्त के वश से द्वि-समुत्थान वाला है। रूप की लघुता, मृदुता और कर्मण्यता—इतना रूप ऋतु, चित्त और आहार के वश से त्रि-समुत्थान वाला है। रूप-आयतन, गन्ध-आयतन, रस-आयतन, स्प्रष्टव्य-आयतन, आकाश-धातु, आप-धातु और कवलीकार आहार—इतना रूप ऋतु, चित्त, आहार और कर्म के वश से चतु-समुत्थान वाला है। उपचय, सन्तति, जरता और रूप की अनित्यता—इतना रूप किसी से भी उत्पन्न नहीं होता—यह वह नहीं जानता। ‘समुत्थान से रूप को न जानते हुए’ इत्यादि में वही कहना चाहिए जो ‘गणना से रूप को न जानते हुए’ इत्यादि में कहे गए नय (विधि) के अनुसार समझना चाहिए।

කම්මලක්ඛණොති අත්තනා කතං දුච්චරිතකම්මං ලක්ඛණං එතස්සාති කම්මලක්ඛණො, බාලො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, බාලස්ස බාලලක්ඛණානි. කතමානි තීණි? දුච්චින්තිතචින්තී හොති, දුබ්භාසිතභාසී, දුක්කටකම්මකාරී[Pg.366]. ඉමානි ඛො…පෙ… ලක්ඛණානී’’ති (ම. නි. 3.246; අ. නි. 3.3). අත්තනා කතං සුචරිතකම්මං ලක්ඛණං එතස්සාති කම්මලක්ඛණො, පණ්ඩිතො. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතස්ස පණ්ඩිතලක්ඛණානි. කතමානි තීණි? සුචින්තිතචින්තී හොති, සුභාසිතභාසී, සුකතකම්මකාරී. ඉමානි ඛො…පෙ… පණ්ඩිතලක්ඛණානී’’ති (ම. නි. 3.253; අ. නි. 3.3). තෙනාහ ‘‘කුසලාකුසලකම්මං පණ්ඩිතබාලලක්ඛණ’’න්ති.

‘कर्म-लक्षण’ का अर्थ है—स्वयं के द्वारा किया गया दुश्चरित कर्म जिसका लक्षण है, वह ‘कर्म-लक्षण’ वाला बाल (मूर्ख) है। जैसा कि कहा गया है—‘भिक्षुओं! बाल के ये तीन बाल-लक्षण हैं। कौन से तीन? वह दुश्चिन्तित-चिन्ती (बुरा सोचने वाला), दुर्भाषित-भाषी (बुरा बोलने वाला) और दुष्कृत-कर्मकारी (बुरा करने वाला) होता है। ये ही... पे... लक्षण हैं।’ स्वयं के द्वारा किया गया सुचरित कर्म जिसका लक्षण है, वह ‘कर्म-लक्षण’ वाला पण्डित है। यह भी कहा गया है—‘भिक्षुओं! पण्डित के ये तीन पण्डित-लक्षण हैं। कौन से तीन? वह सुचिन्तित-चिन्ती (अच्छा सोचने वाला), सुभाषित-भाषी (अच्छा बोलने वाला) और सुकृत-कर्मकारी (अच्छा करने वाला) होता है। ये ही... पे... पण्डित-लक्षण हैं।’ इसीलिए कहा गया है—‘कुशल और अकुशल कर्म ही पण्डित और बाल के लक्षण हैं’।

බාලෙ වජ්ජෙත්වා පණ්ඩිතෙ න සෙවතීති යං බාලපුග්ගලෙ වජ්ජෙත්වා පණ්ඩිතසෙවනං අත්ථකාමෙන කාතබ්බං, තං න කරොති. තථාභූතස්ස ච අයමාදීනවොති දස්සෙතුං පුන ‘‘බාලෙ වජ්ජෙත්වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යං භගවතා ‘‘ඉදං වො කප්පතී’’ති අනුඤ්ඤාතං, තදනුලොමඤ්චෙ, තං කප්පියං. යං ‘‘ඉදං වො න කප්පතී’’ති පටික්ඛිත්තං, තදනුලොමඤ්චෙ, තං අකප්පියං. යං කොසල්ලසම්භූතං, තං කුසලං, තප්පටිපක්ඛං අකුසලං. තදෙව සාවජ්ජං, කුසලං අනවජ්ජං. ආපත්තිතො ආදිතො ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා ගරුකං, තදඤ්ඤං ලහුකං. ධම්මතො මහාසාවජ්ජං ගරුකං, අප්පසාවජ්ජං ලහුකං. සප්පටිකාරං සතෙකිච්ඡං, අප්පටිකාරං අතෙකිච්ඡං. ධම්මතානුගතං කාරණං, ඉතරං අකාරණං. තං අජානන්තොති කප්පියාකප්පියං, ගරුක-ලහුකං, සතෙකිච්ඡාතෙකිච්ඡං අජානන්තො සුවිසුද්ධං කත්වා සීලං රක්ඛිතුං න සක්කොති. කුසලාකුසලං, සාවජ්ජානවජ්ජං, කාරණාකාරණං අජානන්තො ඛන්ධාදීසු අකුසලතාය රූපාරූපපරිග්ගහම්පි කාතුං න සක්කොති, කුතො තස්ස කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪනා. තෙනාහ ‘‘කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොතී’’ති.

‘बालों (मूर्खों) को छोड़कर पण्डितों की सेवा नहीं करता’ का अर्थ है—जो मूर्ख व्यक्तियों को छोड़कर पण्डितों की सेवा कल्याण चाहने वाले को करनी चाहिए, वह उसे नहीं करता। और वैसे व्यक्ति के लिए यह दोष है, यह दिखाने के लिए पुनः ‘बालों को छोड़कर’ इत्यादि कहा गया है। वहाँ जो भगवान द्वारा ‘यह तुम्हारे लिए कल्प्य (उचित) है’ कहकर अनुमत है, और जो उसके अनुकूल है, वह ‘कल्प्य’ है। जो ‘यह तुम्हारे लिए अकल्प्य (अनुचित) है’ कहकर प्रतिषिद्ध है, और जो उसके अनुकूल है, वह ‘अकल्प्य’ है। जो कुशलता से उत्पन्न है, वह ‘कुशल’ है, उसका विपरीत ‘अकुशल’ है। वही (अकुशल) ‘सावद्य’ (दोषपूर्ण) है, और कुशल ‘अनवद्य’ (निर्दोष) है। आपत्ति (नियम-उल्लंघन) की दृष्टि से, आदि के दो आपत्ति-स्कन्ध ‘गुरु’ (भारी) हैं, उससे अन्य ‘लघु’ (हल्के) हैं। धर्म की दृष्टि से, महा-सावद्य ‘गुरु’ है, अल्प-सावद्य ‘लघु’ है। जो प्रतिकार-सहित है वह ‘सप्रतिकार’ (सतेकिच्छ), जो प्रतिकार-रहित है वह ‘अप्रतिकार’ (अतेकिच्छ) है। जो धर्म के अनुकूल है वह ‘कारण’ है, दूसरा ‘अकारण’ है। उसे न जानते हुए—अर्थात कल्प्य-अकल्प्य, गुरु-लघु, सप्रतिकार-अप्रतिकार को न जानते हुए वह शील को सुविशुद्ध करके उसकी रक्षा नहीं कर सकता। कुशल-अकुशल, सावद्य-अनवद्य, कारण-अकारण को न जानते हुए, स्कन्धों आदि में अकुशल होने के कारण वह रूप-अरूप का परिग्रह भी नहीं कर सकता, फिर उसके लिए कर्मस्थान को ग्रहण कर उसकी वृद्धि करना तो दूर की बात है। इसीलिए कहा गया है—‘कर्मस्थान को ग्रहण कर बढ़ाने में समर्थ नहीं होता’।

ගොවණසදිසෙ අත්තභාවෙ උප්පජ්ජිත්වා තත්ථ දුක්ඛුප්පත්තිහෙතුතො මිච්ඡාවිතක්කා ආසාටිකා වියාති ආසාටිකාති ආහ ‘‘අකුසලවිතක්කං ආසාටිකං අහාරෙත්වා’’ති.

गाय के घाव के समान इस आत्मभाव (शरीर) में उत्पन्न होकर, वहाँ दुःख की उत्पत्ति के हेतु होने के कारण मिथ्या-वितर्क ‘आसाटिका’ (कीड़ों/मक्खी के अण्डों) के समान हैं, इसीलिए ‘अकुशल वितर्क रूपी आसाटिका को न हटाकर’ ऐसा कहा गया है।

‘‘ගණ්ඩොති ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චන්නෙතං උපාදානක්ඛන්ධානං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 4.103; අ. නි. 8.56; 9.15) වචනතො ඡහි වණමුඛෙහි විස්සන්දමානයූසො ගණ්ඩො විය පිලොතිකාඛණ්ඩෙන ඡද්වාරෙහි විස්සන්දමානකිලෙසාසුචි අත්තභාවවණො සතිසංවරෙන පිදහිතබ්බො, අයං පන එවං න කරොතීති ආහ ‘‘යථා සො ගොපාලකො වණං න පටිච්ඡාදෙති, එවං සංවරං න සම්පාදෙතී’’ති.

‘भिक्षुओं! गण्ड (फोड़ा) इन पाँच उपादान-स्कन्धों का ही नाम है’—इस वचन के अनुसार, छह घाव-मुखों से बहते हुए मवाद वाले फोड़े के समान, छह द्वारों से बहते हुए क्लेश-रूपी अशुचि वाले इस आत्मभाव-रूपी घाव को स्मृति-संवर से ढंकना चाहिए; किन्तु यह ऐसा नहीं करता, इसीलिए कहा गया है—‘जैसे वह चरवाहा घाव को नहीं ढंकता, वैसे ही यह संवर को सम्पादित नहीं करता’।

යථා [Pg.367] ධූමො ඉන්ධනං නිස්සාය උප්පජ්ජමානො සණ්හො සුඛුමො, තං තං විවරං අනුපවිස්ස බ්‍යාපෙන්තො සත්තානං ඩංසමකසාදිපරිස්සයං විනොදෙති, අග්ගිජාලාසමුට්ඨානස්ස පුබ්බඞ්ගමො හොති, එවං ධම්මදෙසනාඤාණස්ස ඉන්ධනභූතං රූපාරූපධම්මජාතං නිස්සාය උප්පජ්ජමානා සණ්හා සුඛුමා තං තං ඛන්ධන්තරං ආයතනන්තරඤ්ච අනුපවිස්ස බ්‍යාපෙති, සත්තානං මිච්ඡාවිතක්කාදිපරිස්සයං විනොදෙති, ඤාණග්ගිජාලාසමුට්ඨාපනස්ස පුබ්බඞ්ගමො හොති, තස්මා ධූමො වියාති ධූමොති ආහ ‘‘ගොපාලකො ධූමං විය ධම්මදෙසනාධූමං න කරොතී’’ති. අත්තනො සන්තිකං උපගන්ත්වා නිසින්නස්ස කාතබ්බා තදනුච්ඡවිකා ධම්මකථා උපනිසින්නකකථා. කතස්ස දානාදිපුඤ්ඤස්ස අනුමොදනකථා අනුමොදනා. තතොති ධම්මකථාදීනං අකරණතො. ‘‘බහුස්සුතො ගුණවාති න ජානන්තී’’ති කස්මා වුත්තං? නනු අත්තනො ජානාපනත්ථං ධම්මකථාදි න කාතබ්බමෙවාති? සච්චං න කාතබ්බමෙව, සුද්ධාසයෙන පන ධම්මෙ කථිතෙ තස්ස ගුණජානනං සන්ධායෙතං වුත්තං. තෙනාහ භගවා –

जैसे ईंधन के आश्रय से उत्पन्न होने वाला धुआँ सूक्ष्म और कोमल होता है, वह उन-उन छिद्रों में प्रवेश कर व्याप्त होकर प्राणियों के डाँस-मच्छर आदि के कष्टों को दूर करता है और अग्नि की ज्वाला के प्रकट होने का अग्रगामी होता है, वैसे ही धर्मदेशना-ज्ञान के ईंधन स्वरूप रूप-अरूप धर्मों के आश्रय से उत्पन्न होने वाली सूक्ष्म और कोमल (देशना) उन-उन स्कन्धों और आयतनों के बीच प्रवेश कर व्याप्त होती है, प्राणियों के मिथ्या-वितर्क आदि के कष्टों को दूर करती है और ज्ञान-अग्नि की ज्वाला को प्रकट करने की अग्रगामी होती है। इसलिए धुएँ के समान होने के कारण 'धुआँ' कहा गया है— 'ग्वाला धुएँ के समान धर्मदेशना रूपी धुआँ नहीं करता है।' अपने पास आकर बैठे हुए व्यक्ति के लिए की जाने वाली उचित धर्मकथा 'उपनिषन्नक-कथा' है। किए गए दान आदि पुण्य की अनुमोदना के लिए की गई कथा 'अनुमोदना' है। 'ततः' का अर्थ है धर्मकथा आदि न करने से। 'वह बहुश्रुत और गुणवान है, ऐसा नहीं जानते' ऐसा क्यों कहा गया? क्या अपने आप को जनाने के लिए धर्मकथा आदि नहीं करनी चाहिए? सत्य है, (अपने प्रदर्शन के लिए) नहीं करनी चाहिए, किन्तु शुद्ध आशय से धर्म का कथन करने पर उसके गुणों के ज्ञान के सन्दर्भ में यह कहा गया है। इसीलिए भगवान ने कहा है—

‘‘නාභාසමානං ජානන්ති, මිස්සං බාලෙහි පණ්ඩිතං;

භාසයෙ ජොතයෙ ධම්මං, පග්ගණ්හෙ ඉසිනං ධජ’’න්ති.

जब तक वह बोलता नहीं, तब तक मूर्खों के बीच मिले हुए पण्डित को लोग नहीं जानते; इसलिए धर्म का भाषण करे, उसे प्रकाशित करे और ऋषियों की ध्वजा (धर्म) को धारण करे।

තරන්ති ඔතරන්ති එත්ථාති තිත්ථං, නදිතළාකාදීනං නහානපානාදිඅත්ථං ඔතරණට්ඨානං. යථා පන තං උදකෙන ඔතිණ්ණසත්තානං සරීරමලං පවාහෙති, පරිස්සමං විනොදෙති, විසුද්ධිං උප්පාදෙති, එවං බහුස්සුතා අත්තනො සමීපං ඔතිණ්ණසත්තානං ධම්මොදකෙන චිත්තමලං පවාහෙන්ති, පරිස්සමං විනොදෙන්ති, විසුද්ධිං උප්පාදෙන්ති, තස්මා තෙ තිත්ථං වියාති තිත්ථං. තෙනාහ ‘‘තිත්ථභූතෙ බහුස්සුතභික්ඛූ’’ති. බ්‍යඤ්ජනං කථං රොපෙතබ්බන්ති, භන්තෙ, ඉදං බ්‍යඤ්ජනං අයං සද්දො කථං ඉමස්මිං අත්ථෙ රොපෙතබ්බො, කෙන පකාරෙන ඉමස්ස අත්ථස්ස වාචකො ජාතො. ‘‘නිරූපෙතබ්බ’’න්ති වා පාඨො, නිරූපෙතබ්බං අයං සභාවනිරුත්ති කථමෙත්ථ නිරූළ්හාති අධිප්පායො. ඉමස්ස භාසිතස්ස කො අත්ථොති සද්දත්ථං පුච්ඡති. ඉමස්මිං ඨානෙති ඉමස්මිං පාළිප්පදෙසෙ. පාළි කිං වදතීති භාවත්ථං පුච්ඡති. අත්ථො කිං දීපෙතීති භාවත්ථං වා? සඞ්කෙතත්ථං වා. න පරිපුච්ඡතීති විමතිච්ඡෙදනපුච්ඡාවසෙන සබ්බසො පුච්ඡං න කරොති. න පරිපඤ්හතීති පරි පරි අත්තනො ඤාතුං ඉච්ඡං න ආචික්ඛති, න විභාවෙති. තෙනාහ ‘‘න ජානාපෙතී’’ති. තෙති බහුස්සුතභික්ඛූ. විවරණං නාම අත්ථස්ස විභජිත්වා [Pg.368] කථනන්ති ආහ ‘‘භාජෙත්වා න දෙසෙන්තී’’ති. අනුත්තානීකතන්ති ඤාණෙන අපාකටීකතං ගුය්හං පටිච්ඡන්නං. න උත්තානිං කරොන්තීති සිනෙරුපාදමූලෙ වාලිකං උද්ධරන්තො විය පථවීසන්ධාරොදකං විවරිත්වා දස්සෙන්තො විය ච උත්තානං න කරොන්ති.

जहाँ से पार उतरते हैं या जहाँ उतरते हैं, वह 'तीर्थ' है; जैसे नदी, तालाब आदि में स्नान और पान आदि के लिए उतरने का स्थान। जैसे वह जल में उतरे हुए प्राणियों के शरीर के मैल को बहा देता है, थकान दूर करता है और शुद्धि उत्पन्न करता है, वैसे ही बहुश्रुत (भिक्षु) अपने पास आए हुए प्राणियों के चित्त के मैल को धर्म-रूपी जल से बहा देते हैं, उनकी थकान दूर करते हैं और शुद्धि उत्पन्न करते हैं, इसलिए वे तीर्थ के समान होने के कारण 'तीर्थ' कहलाते हैं। इसीलिए कहा गया है— 'तीर्थ-स्वरूप बहुश्रुत भिक्षु।' 'व्यंजन कैसे आरोपित करना चाहिए' का अर्थ है— भन्ते, यह व्यंजन, यह शब्द इस अर्थ में कैसे आरोपित किया जाना चाहिए, किस प्रकार से यह इस अर्थ का वाचक हुआ? 'निरूपेतब्बं' ऐसा भी पाठ है, जिसका अभिप्राय है कि यह स्वाभाविक निरुक्ति यहाँ कैसे रूढ़ हुई, इसका निरूपण करना चाहिए। 'इस भाषित का क्या अर्थ है'— यह शब्दार्थ पूछता है। 'इस स्थान पर'— इस पालि प्रदेश में। 'पालि क्या कहती है'— यह भावार्थ पूछता है। 'अर्थ क्या प्रकाशित करता है'— यह भावार्थ या संकेतार्थ पूछता है। 'परिपृच्छा नहीं करता'— संशय दूर करने के उद्देश्य से पूरी तरह से प्रश्न नहीं करता। 'परिपञ्हति' (व्याख्या) नहीं करता— अपनी जानने की इच्छा को बार-बार नहीं कहता, स्पष्ट नहीं करता। इसीलिए कहा— 'नहीं जनाता है।' 'वे' अर्थात् बहुश्रुत भिक्षु। 'विवरण' का अर्थ है अर्थ को विभाजित करके कहना, इसीलिए कहा— 'विभाजित करके उपदेश नहीं देते।' 'अनुत्तानीकृत' का अर्थ है जो ज्ञान के द्वारा प्रकट नहीं किया गया, जो गुप्त और ढका हुआ है। 'उत्तान (स्पष्ट) नहीं करते'— जैसे सुमेरु पर्वत की जड़ में बालू को हटाते हुए या पृथ्वी को धारण करने वाले जल को खोलकर दिखाते हुए, वैसे वे स्पष्ट नहीं करते।

එවං යස්ස ධම්මස්ස වසෙන බහුස්සුතා ‘‘තිත්ථ’’න්ති වුත්තා පරියායතො. ඉදානි තමෙව ධම්මං නිප්පරියායතො ‘‘තිත්ථ’’න්ති දස්සෙතුං ‘‘යථා වා’’තිආදි වුත්තං. ධම්මො හි තරන්ති ඔතරන්ති එතෙන නිබ්බානං නාම තළාකන්ති ‘‘තිත්ථ’’න්ති වුච්චති. තෙනාහ භගවා සුමෙධභූතො –

इस प्रकार जिस धर्म के कारण बहुश्रुत भिक्षुओं को पर्याय (अप्रत्यक्ष) रूप से 'तीर्थ' कहा गया है। अब उसी धर्म को निष्पर्याय (प्रत्यक्ष) रूप से 'तीर्थ' दिखाने के लिए 'यथा वा' आदि कहा गया है। धर्म ही वह है जिसके द्वारा निर्वाण रूपी तालाब में उतरते या पार करते हैं, इसलिए उसे 'तीर्थ' कहा जाता है। इसीलिए सुमेध-स्वरूप भगवान ने कहा है—

‘‘එවං කිලෙසමලධොවං, විජ්ජන්තෙ අමතන්තළෙ;

න ගවෙසති තං තළාකං, න දොසො අමතන්තළෙ’’ති. (බු. වං. 2.14) –

इसी प्रकार क्लेश रूपी मैल को धोने वाले अमृत-सरोवर (निर्वाण) के विद्यमान होने पर भी यदि कोई उस सरोवर को नहीं खोजता है, तो इसमें अमृत-सरोवर का कोई दोष नहीं है।

ධම්මස්සෙව නිබ්බානස්සොතරණතිත්ථභූතස්ස ඔතරණාකාරං අජානන්තො ‘‘ධම්මතිත්ථං න ජානාතී’’ති වුත්තො.

निर्वाण में उतरने के तीर्थ-स्वरूप धर्म के ही उतरने के प्रकार को न जानने वाला 'धर्म-तीर्थ को नहीं जानता' ऐसा कहा गया है।

පීතාපීතන්ති ගොගණෙ පීතං අපීතඤ්ච ගොරූපං න ජානාති, න වින්දති. අවින්දන්තො හි ‘‘න ලභතී’’ති වුත්තො. ‘‘ආනිසංසං න වින්දතී’’ති වත්වා තස්ස අවින්දනාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘ධම්මස්සවනග්ගං ගන්ත්වා’’තිආදිමාහ.

'पीतापीत' का अर्थ है— गायों के झुण्ड में पीली और जो पीली नहीं है, ऐसी गायों को नहीं जानता, नहीं पहचानता। न पहचानते हुए ही 'नहीं प्राप्त करता' ऐसा कहा गया है। 'आशंस (लाभ) को नहीं प्राप्त करता' ऐसा कहकर उसके न प्राप्त करने के प्रकार को दिखाते हुए 'धर्म-श्रवण के स्थान पर जाकर' आदि कहा गया है।

අයං ලොකුත්තරොති පදං සන්ධායාහ ‘‘අරිය’’න්ති. පච්චාසත්තිඤායෙන අනන්තරස්ස හි විප්පටිසෙධො වා. අරියසද්දො වා නිද්දොසපරියායො දට්ඨබ්බො. අට්ඨඞ්ගිකන්ති ච විසුං එකජ්ඣඤ්ච අට්ඨඞ්ගිකං උපාදාය ගහෙතබ්බං, අට්ඨඞ්ගතා බාහුල්ලතො ච. එවඤ්ච කත්වා සත්තඞ්ගස්සපි අරියමග්ගස්ස සඞ්ගහො සිද්ධො හොති.

यह लोकोत्तर है इस पद के सन्दर्भ में 'आर्य' कहा गया है। प्रत्यासत्ति न्याय से यह अनन्तर (निकटवर्ती) का निषेध है। अथवा 'आर्य' शब्द को निर्दोष का पर्यायवाची समझना चाहिए। 'अष्टाङ्गिक' को अलग-अलग और एक साथ आठ अंगों वाला ग्रहण करना चाहिए, क्योंकि इसमें आठ अंगों की प्रधानता है। ऐसा करने से सात अंगों वाले आर्य मार्ग का भी संग्रह सिद्ध हो जाता है।

චත්තාරො සතිපට්ඨානෙතිආදීසු අවිසෙසෙන සතිපට්ඨානා වුත්තා. තත්ථ කායවෙදනාචිත්තධම්මාරම්මණා සතිපට්ඨානා ලොකියා, තත්ථ සම්මොහවිද්ධංසනවසෙන පවත්තා නිබ්බානාරම්මණා ලොකුත්තරාති එවං ‘‘ඉමෙ ලොකියා, ඉමෙ ලොකුත්තරා’’ති යථාභූතං නප්පජානාති.

चार स्मृतिप्रस्थान आदि में सामान्य रूप से स्मृतिप्रस्थान कहे गए हैं। उनमें काया, वेदना, चित्त और धर्म के आलम्बन वाले स्मृतिप्रस्थान लौकिक हैं, और उनमें सम्मोह के विनाश के लिए प्रवृत्त निर्वाण के आलम्बन वाले लोकोत्तर हैं— इस प्रकार 'ये लौकिक हैं, ये लोकोत्तर हैं' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता है।

අනවසෙසං දුහතීති පටිග්ගහණෙ මත්තං අජානන්තො කිස්මිඤ්චි දායකෙ සද්ධාහානියා, කිස්මිඤ්චි පච්චයහානියා අනවසෙසං දුහති. වාචාය අභිහාරො වාචාභිහාරො. පච්චයානං අභිහාරො පච්චයාභිහාරො.

पूर्ण रूप से दुहता है का अर्थ है— ग्रहण करने में मात्रा को न जानते हुए, किसी दायक की श्रद्धा की हानि से और किसी के प्रत्ययों (संसाधनों) की हानि से पूर्ण रूप से दुहता है। वाणी के द्वारा लाया जाना 'वाचाभिहार' है। प्रत्ययों का लाया जाना 'प्रत्ययाभिहार' है।

‘‘ඉමෙ [Pg.369] අම්හෙසු ගරුචිත්තීකාරං න කරොන්තී’’ති ඉමිනා නවකානං භික්ඛූනං සම්මාපටිපත්තියා අභාවං දස්සෙති ආචරියුපජ්ඣායෙසු පිතුපෙමස්ස අනුපට්ඨාපනතො, තෙන ච සික්ඛාගාරවතාභාවදීපනෙන සඞ්ගහස්ස අභාජනභාවං, තෙන ථෙරානං තෙසු අනුග්ගහාභාවං. න හි සීලාදිගුණෙහි සාසනෙ ථිරභාවප්පත්තා අනනුග්ගහෙතබ්බෙ සබ්‍රහ්මචාරී අනුග්ගණ්හන්ති, නිරත්ථකං වා අනුග්ගහං කරොන්ති. තෙනාහ ‘‘නවකෙ භික්ඛූ’’තිආදි. ධම්මකථාබන්ධන්ති පවෙණිආගතං පකිණ්ණකධම්මකථාමග්ගං. සච්චසත්තප්පටිසන්ධිපච්චයාකාරප්පටිසංයුත්තං සුඤ්ඤතාදීපනං ගුළ්හගන්ථං. වුත්තවිපල්ලාසවසෙනාති ‘‘න රූපඤ්ඤූ’’තිආදීසු වුත්තස්ස පටිසෙධස්ස පටික්ඛෙපවසෙන අග්ගහණවසෙන. යොජෙත්වාති ‘‘රූපඤ්ඤූ හොතීති ගණනතො වා වණ්ණතො වා රූපං ජානාතී’’තිආදිනා, ‘‘තස්ස ගොගණොපි න පරිහායති, පඤ්චගොරසපරිභොගතොපි න පරිබාහිරො හොතී’’තිආදිනා ච අත්ථං යොජෙත්වා. වෙදිතබ්බොති තස්මිං තස්මිං පදෙ යථාරහං අත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

“ये हममें गौरव और सत्कार नहीं करते” - इस (कथन) के द्वारा नवीन भिक्षुओं की सम्यक् प्रतिपत्ति (सही आचरण) के अभाव को दिखाया गया है, क्योंकि वे आचार्यों और उपाध्यायों में पिता के समान प्रेम स्थापित नहीं करते। उस शिक्षा के प्रति गौरव के अभाव को प्रकट करने से वे (वरिष्ठों की) सहायता के पात्र नहीं रह जाते, और इस कारण स्थविरों द्वारा उन पर अनुग्रह का अभाव होता है। वास्तव में, जो शील आदि गुणों के कारण शासन में स्थिरता प्राप्त कर चुके हैं, वे अनुग्रह के अयोग्य साथी भिक्षुओं पर अनुग्रह नहीं करते, अथवा निरर्थक अनुग्रह नहीं करते। इसीलिए कहा गया है “नवक भिक्षु” इत्यादि। “धम्मकथाबन्ध” का अर्थ है परम्परा से प्राप्त प्रकीर्णक धर्मकथा का मार्ग। “सच्चसत्तप्पटिसन्धि...” का अर्थ है सत्य, सत्त्व, प्रतिसन्धि और प्रत्ययाकार (प्रतीत्यसमुत्पाद) से संबंधित शून्यता को प्रकाशित करने वाला गूढ़ ग्रन्थ। “वुत्तविपल्लासवसेन” का अर्थ है “न रूपञ्ञू” इत्यादि में कहे गए निषेध के प्रतिषेध के रूप में, ग्रहण न करने के रूप में। “योजेत्वा” का अर्थ है “रूपञ्ञू होता है - गणना से या वर्ण से रूप को जानता है” इत्यादि के द्वारा, और “उसका गो-समूह भी नष्ट नहीं होता, वह पंच-गोरस के उपभोग से भी बाहर नहीं होता” इत्यादि के द्वारा अर्थ को जोड़कर। “वेदितब्बो” का अर्थ है उस-उस पद में यथायोग्य अर्थ समझना चाहिए। शेष सब जगह स्पष्ट ही है।

ගොපාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

गोपाल सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

इस प्रकार मनोरथपूरणी अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथा में...

එකාදසකනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා.

एकादक निपात की व्याख्या में अस्पष्ट अर्थों का प्रकाशन समाप्त हुआ।

නිට්ඨිතා ච මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

और मनोरथपूरणी अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथा समाप्त हुई।

අනුත්තානත්ථපදවණ්ණනා.

अस्पष्ट अर्थ वाले पदों की व्याख्या।

නිගමනකථාවණ්ණනා

निगमन कथा (उपसंहार) की व्याख्या।

මහාඅට්ඨකථාය [Pg.370] සාරන්ති අඞ්ගුත්තරමහාඅට්ඨකථාය සාරං. එකූනසට්ඨිමත්තොති ථොකං ඌනභාවතො මත්තසද්දග්ගහණං. මූලට්ඨකථාසාරන්ති පුබ්බෙ වුත්තඅඞ්ගුත්තරමහාඅට්ඨකථාය සාරමෙව අනුනිගමවසෙන වදති. අථ වා මූලට්ඨකථාසාරන්ති පොරාණට්ඨකථාසු අත්ථසාරං. තෙනෙදං දස්සෙති – අඞ්ගුත්තරමහාඅට්ඨකථාය අත්ථසාරං ආදාය ඉමං මනොරථපූරණිං කරොන්තො සෙසමහානිකායානම්පි මූලට්ඨකථාසු ඉධ විනියොගක්ඛමං අත්ථසාරං ආදාය එවමකාසින්ති. මහාවිහාරාධිවාසීනන්ති ච ඉදං පුරිමපච්ඡිමපදෙහි සද්ධිං සම්බන්ධිතබ්බං ‘‘මහාවිහාරාධිවාසීනං සමයං පකාසයන්තී, මහාවිහාරාධිවාසීනං මූලට්ඨකථාසාරං ආදායා’’ති. තෙනාති පුඤ්ඤෙන. හොතු සබ්බො සුඛී ලොකොති කාමාවචරාදිවිභාගො සබ්බො සත්තලොකො යථාරහං බොධිත්තයාධිගමවසෙන සම්පත්තෙන නිබ්බානසුඛෙන සුඛී සුඛිතො හොතූති සදෙවකස්ස ලොකස්ස අච්චන්තං සුඛාධිගමාය අත්තනො පුඤ්ඤං පරිණාමෙති.

“महाअट्ठकथा का सार” अर्थात् अंगुत्तर महाअट्ठकथा का सार। “एकूनसट्ठिमत्तो” (लगभग उनसठ) - यहाँ 'मत्त' शब्द का प्रयोग थोड़े कम होने के कारण किया गया है। “मूलअट्ठकथा का सार” - पहले कही गई अंगुत्तर महाअट्ठकथा के सार को ही उपसंहार के रूप में कहते हैं। अथवा “मूलअट्ठकथा का सार” का अर्थ है पुरानी अट्ठकथाओं में अर्थ का सार। इससे यह दिखाया गया है - अंगुत्तर महाअट्ठकथा के अर्थ-सार को लेकर इस मनोरथपूरणी को करते हुए, अन्य महानिकायों की मूल अट्ठकथाओं में से भी यहाँ उपयोग के योग्य अर्थ-सार को लेकर इस प्रकार (इस ग्रन्थ की रचना) की गई है। “महाविहार के निवासियों का” - इसे पूर्व और उत्तर पदों के साथ जोड़ना चाहिए: “महाविहार के निवासियों के सिद्धान्त को प्रकाशित करते हुए, महाविहार के निवासियों की मूल अट्ठकथा के सार को लेकर”। “तेन” अर्थात् उस पुण्य से। “सब लोक सुखी हो” - कामावचर आदि भेदों वाला सारा सत्त्व-लोक यथायोग्य तीन बोधियों की प्राप्ति के द्वारा प्राप्त निर्वाण-सुख से सुखी हो - इस प्रकार देवों सहित लोक के अत्यंत सुख की प्राप्ति के लिए अपने पुण्य का परिणामन (अर्पण) करते हैं।

එත්තාවතා සමත්තාව, සබ්බසො වණ්ණනා අයං;

වීසතියා සහස්සෙහි, ගන්ථෙහි පරිමාණතො.

यहाँ तक यह संपूर्ण व्याख्या समाप्त हुई; परिमाण में यह बीस हजार ग्रन्थों (श्लोकों) के बराबर है।

පොරාණානං කථාමග්ග-සාරමෙත්ථ යතො ඨිතං;

තස්මා සාරත්ථමඤ්ජූසා, ඉති නාමෙන විස්සුතා.

चूँकि इसमें प्राचीन कथा-मार्ग का सार स्थित है, इसलिए यह 'सारत्थमञ्जूसा' (सार-अर्थ की मंजूषा) नाम से प्रसिद्ध है।

අජ්ඣෙසිතො නරින්දෙන, සොහං පරක්කමබාහුනා;

සද්ධම්මට්ඨිතිකාමෙන, සාසනුජ්ජොතකාරිනා.

सद्धर्म की स्थिति चाहने वाले और शासन को प्रकाशित करने वाले राजा पराक्रमबाहु द्वारा मैं (इस कार्य के लिए) प्रेरित किया गया।

තෙනෙව කාරිතෙ රම්මෙ, පාසාදසතමණ්ඩිතෙ;

නානාදුමගණාකිණ්ණෙ, භාවනාභිරතාලයෙ.

उन्हीं के द्वारा बनवाए गए रमणीय, सैकड़ों महलों से सुसज्जित, नाना वृक्षों के समूहों से व्याप्त, भावना (ध्यान) में रत रहने वालों के आवास...

සීතලූදකසම්පන්නෙ, වසං ජෙතවනෙ ඉමං;

අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං, අකාසිං සාධුසම්මතං.

शीतल जल से संपन्न इस जेतवन (विहार) में रहते हुए, मैंने अर्थ और व्यंजन (शब्द) से संपन्न, सज्जनों द्वारा सम्मत इस (ग्रन्थ) की रचना की।

යං සිද්ධං ඉමිනා පුඤ්ඤං, යං චඤ්ඤං පසුතං මයා;

එතෙන පුඤ්ඤකම්මෙන, දුතියෙ අත්තසම්භවෙ.

इस (कार्य) से जो पुण्य सिद्ध हुआ है और जो अन्य (पुण्य) मेरे द्वारा संचित किया गया है; उस पुण्यकर्म से, दूसरे जन्म में...

තාවතිංසෙ පමොදෙන්තො, සීලාචාරගුණෙ රතො;

අලග්ගො පඤ්චකාමෙසු, පත්වාන පඨමං ඵලං.

तावतिंस (स्वर्ग) में प्रमोद करते हुए, शील और आचार के गुणों में रत, पाँच काम-गुणों में आसक्ति रहित होकर, प्रथम फल (स्रोतापत्ति) को प्राप्त कर...

අන්තිමෙ [Pg.371] අත්තභාවම්හි, මෙත්තෙය්‍යං මුනිපුඞ්ගවං;

ලොකග්ගපුග්ගලං නාථං, සබ්බසත්තහිතෙ රතං.

अंतिम आत्मभाव (जन्म) में, मुनियों में श्रेष्ठ, लोक के अग्र पुरुष, नाथ, सभी प्राणियों के हित में रत मैत्रेय (बुद्ध) को...

දිස්වාන තස්ස ධීරස්ස, සුත්වා සද්ධම්මදෙසනං;

අධිගන්ත්වා ඵලං අග්ගං, සොභෙය්‍යං ජිනසාසනං.

उन धीर (बुद्ध) के दर्शन कर और उनके सद्धर्म-देशना को सुनकर, अग्र फल (अर्हत्व) को प्राप्त कर, मैं जिन-शासन को सुशोभित करूँ।

සදා රක්ඛන්තු රාජානො, ධම්මෙනෙව ඉමං පජං;

නිරතා පුඤ්ඤකම්මෙසු, ජොතෙන්තු ජිනසාසනං.

राजा लोग सदा धर्मपूर्वक इस प्रजा की रक्षा करें; पुण्यकर्मों में निरत होकर वे जिन-शासन को प्रकाशित करें।

ඉමෙ ච පාණිනො සබ්බෙ, සබ්බදා නිරුපද්දවා;

නිච්චං කල්‍යාණසඞ්කප්පා, පප්පොන්තු අමතං පදන්ති.

और ये सभी प्राणी सदा उपद्रव रहित हों; नित्य कल्याणकारी संकल्पों वाले होकर वे अमृत पद (निर्वाण) को प्राप्त करें।

අඞ්ගුත්තරටීකා සමත්තා.

अंगुत्तर-टीका समाप्त हुई।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
巴利義註複註藏外典籍
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

한국인
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi