. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. ඒ භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

Aṅguttaranikāye

අංගුත්තර නිකායෙහි

Aṭṭhakanipāta-ṭīkā

අෂ්ටක නිපාත ටීකාව

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය

1. Mettāvaggo

1. මෙත්තා වර්ගය

1. Mettāsuttavaṇṇanā

1. මෙත්තා සූත්‍ර වර්ණනාව

1. Aṭṭhakanipātassa [Pg.203] paṭhame vaḍḍhitāyāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitāya. Punappunaṃ katāyāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitāya. Yuttayānasadisakatāyāti yathā yuttaājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathāruci pavattārahataṃ gamitāya. Patiṭṭhānaṭṭhenāti sabbasampattiadhiṭṭhānaṭṭhena. Paccupaṭṭhitāyāti bhāvanābahulīkārehi pati pati upaṭṭhitāya avijahitāya. Samantato citāyāti sabbabhāgena bhāvanānurūpaṃ cayaṃ gamitāya. Tenāha ‘‘upacitāyā’’ti. Suṭṭhu samāraddhāyāti ativiya sammadeva nibbattigatāya.

1. අෂ්ටක නිපාතයේ පළමු (සූත්‍රයෙහි) 'වද්ධිතාය' (වැඩූ බැවින්) යනු භාවනාවේ පාරිපූර්ණත්වය මඟින් මැනවින් වර්ධනය කරන ලද බැවිනි. 'පුනප්පුනං කතාය' (නැවත නැවත කරන ලද) යනු භාවනාව බහුල වශයෙන් කිරීමෙන් නැවත නැවතත් පවත්වන ලද බැවිනි. 'යුත්තයානසදිසකතාය' (යෙදූ වාහනයක් හා සමාන කරන ලද) යනු දක්ෂ සාරථියෙකු විසින් මෙහෙයවන ලද, මැනවින් යෙදූ ආජාන්‍ය වාහනයක් තමන්ට රුචි පරිදි ගමන් කරන්නාක් මෙන්, රුචි පරිදි පැවැත්විය හැකි තත්ත්වයට පත් වූ බැවිනි. 'පතිට්ඨානට්ඨේන' (පිහිටක් වන අර්ථයෙන්) යනු සියලු සම්පත්වලට පදනම වන අර්ථයෙනි. 'පච්චුපට්ඨිතාය' (එළඹ සිටි බැවින්) යනු භාවනාව බහුලව වැඩීමෙන් නැවත නැවතත් එළඹ සිටි හෙවත් අත් නොහළ බැවිනි. 'සමන්තතෝ චිතාය' (සෑම අතින්ම රැස් කරන ලද) යනු සෑම අයුරින්ම භාවනාවට අනුකූලව වර්ධනයට පැමිණි බැවිනි. ඒ නිසාම 'උපචිතාය' (රැස් කරන ලද) යයි කියන ලදී. 'සුට්ඨු සමාරද්ධාය' (මැනවින් ආරම්භ කරන ලද) යනු ඉතා මැනවින්ම නිපදවන ලද බැවිනි.

Yo ca mettaṃ bhāvayatītiādīsu yo koci gahaṭṭho vā pabbajito vā. Mettanti mettājhānaṃ.

'යෝ ච මෙත්තං භාවයති' (යමෙක් මෙත්තාව වඩයිද) යනාදී තන්හි 'යෝ' යනු ගිහි වූ හෝ පැවිදි වූ හෝ යමෙකු වේ. 'මෙත්තං' යනු මෙත්තා ධ්‍යානයයි.

Appamāṇanti bhāvanāvasena ārammaṇavasena ca appamāṇaṃ. Asubhabhāvanādayo viya hi ārammaṇe ekadesaggahaṇaṃ akatvā anavasesapharaṇavasena anodhiso pharaṇavasena ca, appamāṇārammaṇatāya paguṇabhāvanāvasena ca appamāṇaṃ. Tanū saṃyojanā hontīti mettaṃ pādakaṃ katvā sammasitvā heṭṭhime ariyamagge adhigacchantassa sukheneva paṭighasaṃyojanādayo pahīyamānā tanū hontīti evamettha attho daṭṭhabbo.

'අප්පමාණං' (අප්‍රමාණ) යනු භාවනාව වශයෙන් ද අරමුණ වශයෙන් ද අප්‍රමාණ වූ බැවිනි. අසුභ භාවනා ආදියේදී මෙන් අරමුණෙහි එක් කොටසක් පමණක් ග්‍රහණය නොකොට, ශේෂයක් නොමැතිව පැතිරවීමෙන් සහ සීමාවක් නොමැතිව පැතිරවීමෙන් ද, අප්‍රමාණ අරමුණු ඇති ප්‍රගුණ භාවනාව නිසා ද එය අප්‍රමාණ වේ. 'තනූ සංයෝජනා හොන්ති' (සංයෝජන තුනී වෙති) යනු මෙත්තාව පාදක කරගෙන (විදර්ශනා මඟින්) මෙනෙහි කොට යටත් මාර්ගයන් ලබන්නාට පහසුවෙන්ම පටිඝ සංයෝජන ආදිය ප්‍රහීණ වෙමින් තුනී වන බව මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය.

Evaṃ kilesappahānañca nibbānādhigamañca mettābhāvanāya sikhāppattamānisaṃsaṃ dassetvā idāni aññepi ānisaṃse dassetuṃ ‘‘ekampi ce’’tiādi vuttaṃ. Tattha aduṭṭhacittoti mettābalena suṭṭhu vikkhambhitabyāpādatāya byāpādena adūsitacitto. Mettāyatīti hitapharaṇavasena mettaṃ [Pg.204] karoti. Kusalīti atisayena kusalavā mahāpuñño, paṭighādianatthavigamena khemī. Sabbe ca pāṇeti ca-saddo byatireko. Manasānukampīti cittena anukampanto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ekasattavisayāpi tāva mettā mahākusalarāsi, sabbe pana pāṇe attano puttaṃ viya hitapharaṇena manasā anukampanto pahukaṃ pahuṃ anappakaṃ apariyantaṃ catusaṭṭhimahākappepi attano vipākappabandhaṃ pavattetuṃ samatthaṃ uḷāraṃ puññaṃ ariyo parisuddhacitto puggalova karoti nipphādetīti. Sattabharitanti sattehi aviraḷaṃ, ākiṇṇamanussanti attho.

මෙලෙස මෙත්තා භාවනාවේ අග්‍රඵලය වන කෙලෙස් ප්‍රහීණ කිරීම සහ නිවන් අවබෝධය පෙන්වා දී, දැන් අනෙකුත් ආනිසංස ද පෙන්වීමට 'ඒකම්පි චේ' (එක් සත්වයෙකු කෙරෙහි වුව ද) යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'අදුට්ඨචිත්තෝ' (දූෂිත නොවූ සිතැති) යනු මෛත්‍රී බලයෙන් මැනවින් ව්‍යාපාදය යටපත් කරන ලද බැවින් ව්‍යාපාදයෙන් දූෂිත නොවූ සිතයි. 'මෙත්තායති' (මෛත්‍රී කරයි) යනු හිතසුව පැතිරවීමෙන් මෛත්‍රිය කරයි. 'කුසලී' (කුසල් ඇත්තා) යනු අතිශයින් කුසල් ඇති මහා පුණ්‍යවන්තයායි, පටිඝාදී අනර්ථයන් පහව ගිය බැවින් සුරක්ෂිත තැනැත්තායි. 'සබ්බේ ච පාණේ' (සියලු ප්‍රාණීන්ද) යන මෙහි 'ච' ශබ්දය විශේෂ අර්ථයක් දෙයි. 'මනසානුකම්පී' (සිතින් අනුකම්පා කරන්නේ) යනු සිතින් අනුකම්පා කරන බවයි. මෙයින් මෙසේ පවසන ලදී - එක් සත්වයෙකු විෂයෙහි වුව ද පවත්වන මෛත්‍රිය මහා කුසල් රැසකි. එසේ නම් සියලු සතුන් කෙරෙහි තම පුත්‍රයාට මෙන් හිතසුව පැතිරවීමෙන් යුත් සිතින් අනුකම්පා කරන්නා වූ, පිරිසිදු සිතක් ඇති ආර්ය පුද්ගලයා, මහා කල්ප හැට හතරක් වුව ද තමාගේ විපාක පරම්පරාව පැවැත්වීමට සමත් වූ ප්‍රභූ වූ, අප්‍රමාණ වූ, අපර්යන්ත වූ උදාර පිනක් සිදු කරයි, නිපදවයි. 'සත්තභරිතං' (සත්වයන්ගෙන් පිරුණු) යනු සත්වයන්ගෙන් ගහන වූ, මිනිසුන්ගෙන් පිරුණු යන අර්ථයයි.

Saṅgahavatthūnīti (saṃ. ni. ṭī. 1.1.120) lokassa saṅgaṇhanakāraṇāni. Nipphannasassato nava bhāge kassakassa datvā raññaṃ ekabhāgaggahaṇaṃ dasamabhāgaggahaṇaṃ. Evaṃ kassakā haṭṭhatuṭṭhā sassāni sampādentīti āha ‘‘sassasampādane medhāvitāti attho’’ti. Tato orabhāge kira chabhāgaggahaṇaṃ jātaṃ. Chamāsikanti channaṃ channaṃ māsānaṃ pahonakaṃ. Pāsetīti pāsagate viya karoti. Vācāya piyaṃ vācāpiyaṃ, tassa kammaṃ vācāpeyyaṃ. Sabbaso raṭṭhassa iddhādibhāvato khemaṃ. Nirabbudaṃ coriyābhāvato. Iddhañhi raṭṭhaṃ acoriyaṃ. ‘‘Niraggaḷa’’nti vuccati apārutagharabhāvato.

'සංගහවත්ථූනි' (සංග්‍රහ වස්තූන්) යනු ලෝකයා සංග්‍රහ කිරීමේ කරුණු වේ. නිපදවන ලද අස්වැන්නෙන් කොටස් නවයක් ගොවියාට දී රජු විසින් එක් කොටසක් හෙවත් දසයෙන් එකක් ගැනීම (එක් ක්‍රමයකි). මෙසේ ගොවීන් හට සතුටු සිතින් අස්වැන්න නිපදවිය හැකි බැවින් 'අස්වනු නිපදවීමෙහි ඇති දක්ෂතාවය අර්ථයයි' පවසන ලදී. පසුව එම ප්‍රමාණයෙන් සය භාගයකින් එකක් ගැනීම ද සිදු වූ බව කියවේ. 'ඡමාසිකං' (හය මසකට වරක්) යනු මාස හයෙන් හයට ප්‍රමාණවත් වන බවයි. 'පාසේති' (බඳියි) යනු මල පුඩුවකට හසු වූවාක් මෙන් කරයි. වචනයෙන් ප්‍රිය වීම 'වාචාපිය' නම් වේ, එහි ක්‍රියාව 'වාචාපෙය්‍ය' (ප්‍රිය වචනය) වේ. රටේ දියුණුව ආදිය නිසා සෑම අයුරින්ම ඇති වන ආරක්ෂාව 'ඛේම' නම් වේ. සොරකම් නොමැති බැවින් 'නිරබ්බුද' (උවදුරු රහිත) වේ. දියුණු රටක සොරකම් නැත. දොරවල් විවෘතව තැබිය හැකි බැවින් 'නිරග්ගළ' (අගුළු රහිත) යයි කියනු ලැබේ.

Uddhaṃmūlakaṃ katvāti ummūlaṃ katvā. Dvīhi pariyaññehīti mahāyaññassa pubbabhāge pacchā ca pavattetabbehi dvīhi parivārayaññehi. Satta…pe… bhīsanassāti sattanavutādhikānaṃ pañcannaṃ pasusatānaṃ māraṇena bheravassa pāpabhīrukānaṃ bhayāvahassa. Tathā hi vadanti –

'උද්ධංමූලකං කත්වා' (උඩට මුල් ඇද දමා) යනු මුලිනුපුටා දමා යන්නයි. 'ද්වීහි පරියඤ්ඤේහි' (යාග දෙකකින්) යනු මහා යාගයට පෙර සහ පසුව පැවැත්විය යුතු පරිවාර යාග දෙක මඟිනි. 'සත්ත...පේ... භීසනස්ස' (සත්ත...පේ... භයානක වූ) යනු පන්සිය අනූ හතක් සතුන් මැරීම නිසා භයානක වූ, පව් බිය ඇත්තන්ට බිය ගෙන දෙන සුළු වූ යන්නයි. එය මෙසේ පවසති –

‘‘Chasatāni niyujjanti, pasūnaṃ majjhime hani;

Assamedhassa yaññassa, ūnāni pasūhi tīhī’’ti. (saṃ. ni. ṭī. 1.1.120;

a. ni. ṭī. 2.4.39);

"අශ්වමේධ යාගයෙහි මධ්‍යම දිනයේදී සතුන් හයසියයකින් තුනක් අඩු (එනම් 597ක්) සත්තු (බිල්ල සඳහා) බැඳ තබනු ලැබෙති."

Sammanti yugacchidde pakkhipitabbadaṇḍakaṃ. Pāsantīti khipanti. Saṃhārimehīti sakaṭehi vahitabbehi. Pubbe kira eko rājā sammāpāsaṃ yajanto sarassatinaditīre pathaviyā vivare dinne nimuggoyeva ahosi. Andhabālabrāhmaṇā gatānugatigatā ‘‘ayaṃ tassa saggagamanamaggo’’ti saññāya tattha sammāpāsaṃ yaññaṃ paṭṭhapenti. Tena vuttaṃ ‘‘nimuggokāsato pabhutī’’ti[Pg.205]. Ayūpo appakadivaso yāgo, sayūpo bahudivasaṃ sādheyyo satrayāgo. Mantapadābhisaṅkhatānaṃ sappimadhūnaṃ ‘‘vāja’’miti samaññā. Hiraññasuvaṇṇagomahiṃsādi sattarasakadakkhiṇassa. Sāragabbhakoṭṭhāgārādīsu natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo. Tattha kira yaññe attano sāpateyyaṃ anavasesato anigūhitvā niyyātīyati.

'සම්ම' යනු වියගහේ සිදුරට දමන ලී කැබැල්ලයි. 'පාසන්ති' යනු දමති. 'සංහාරිමේහි' යනු කරත්තවලින් ගෙන යා යුතු දෑය. පෙර එක් රජෙක් 'සම්මාපාස' යාගය පවත්වන කල්හි සරස්වතී නදී තීරයේ පොළොව විවර වූ විට එහි ගිලී ගියේය. අන්ධ බාල බ්‍රාහ්මණයෝ පරම්පරාවෙන් එන විශ්වාසය අනුව 'මෙය ඔහුට ස්වර්ගයට යාමේ මගයි' යන හැඟීමෙන් එහි සම්මාපාස යාගය පවත්වති. ඒ නිසා 'ගිලී ගිය ස්ථානය පටන්' යයි කියන ලදී. 'අයූප' යනු ස්වල්ප දිනක් පවත්වන යාගයකි, 'සයූප' යනු බොහෝ දිනක් සිදු කළ යුතු සත්‍ර යාගයකි. මන්ත්‍ර පදවලින් පිළියෙළ කරන ලද ගිතෙල් සහ මී පැණිවලට 'වාජ' යයි නමකි. රන්, රිදී, ගව, මී ගව ආදී දාහතක් වස්තූන් 'දක්ෂිණාව' වේ. සාරවත් ගබඩාගාර ආදියේ මෙහි අගුළු නැති බැවින් 'නිරග්ගළ' නම් වේ. එහිදී ඒ යාගයේදී තමන්ගේ දේපළ කිසිවක් සඟවා නොතබා ඉතිරි නොවන සේ පරිත්‍යාග කරනු ලැබේ.

Candappabhāti (itivu. aṭṭha. 27) candimasseva pabhāya. Tārāgaṇāva sabbeti yathā sabbepi tārāgaṇā candimasobhāya soḷasimpi kalaṃ nāgghanti, evaṃ te assamedhādayo yaññā mettassa cittassa vuttalakkhaṇena subhāvitassa soḷasimpi kalaṃ nānubhavanti, na pāpuṇanti, nāgghantīti attho.

'චන්දප්පභා' යනු චන්ද්‍රයාගේම ප්‍රභාවයි. 'තාරාගණාව සබ්බේ' යනු සියලු තාරකා සමූහයන් චන්ද්‍රයාගේ ශෝභාවෙන් දහසයෙන් කොටසක් වුව ද නොවටින්නාක් මෙන්, එම අශ්වමේධාදී යාගයන් ද ඉහත කී ලක්ෂණයෙන් යුත් මැනවින් වැඩූ මෛත්‍රී සිතින් දහසයෙන් කොටසක් තරම් වත් අගයක් නොදරන බවත්, එයට ළඟා නොවන බවත් අර්ථයයි.

Idāni aparepi diṭṭhadhammikasamparāyike mettābhāvanāya ānisaṃse dassetuṃ ‘‘yo na hantī’’tiādi vuttaṃ. Tattha yoti mettābrahmavihārabhāvanānuyutto puggalo. Na hantīti teneva mettābhāvanānubhāvena dūravikkhambhitabyāpādatāya na kañci sattaṃ hiṃsati, leḍḍudaṇḍādīhi na vibādhati vā. Na ghātetīti paraṃ samādapetvā na satte mārāpeti na vibādhāpeti ca. Na jinātīti sārambhaviggāhikakathādivasena na kañci jināti sārambhasseva abhāvato, jānikaraṇavasena vā aṭṭakaraṇādinā na kañci jināti. Tenāha ‘‘na attanā parassa jāniṃ karotī’’ti. Na jāpayeti parehi payojetvā paresampi dhanajāniṃ na kārāpeyya. Tenāha ‘‘na parena parassa jāniṃ kāretī’’ti. Mettāya vā aṃso aviheṭhanaṭṭhena avayavabhūtoti mettaṃso.

දැන් මෙලොව හා පරලොව වශයෙන් මෙත්තා භාවනාවේ තවත් ආනිශංස දැක්වීම සඳහා "යො න හන්ති" (යමෙක් හිංසා නොකෙරේ ද) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "යො" යනු මෙත්තා බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාවෙහි නියුක්ත පුද්ගලයා ය. "න හන්ති" යනු එම මෙත්තා භාවනාවේ ආනුභාවයෙන් ව්‍යාපාදය දුරින්ම දුරු කළ බැවින් කිසිදු සත්ත්වයකුට හිංසා නොකරයි, කැට කැබලිති හෝ මුගුරු ආදියෙන් පීඩා නොකරයි. "න ඝාතේති" යනු අන්‍යයන් පොළඹවා සත්ත්වයන් මැරවීම හෝ පීඩා කරවීම නොකරයි. "න ජිනාති" යනු වාද විවාද ආදියේදී කිසිවකු පරාජය නොකරයි, මන්ද ඔහු තුළ පරාජය කිරීමේ අභිලාෂයක් නැති බැවිනි. නැතහොත් අලාභහානි කිරීම් හෝ නඩුහබ ආදියෙන් කිසිවකු පරාජය නොකරයි. එබැවින් "තමා විසින් අන්‍යයෙකුට හානියක් සිදු නොකරයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. "න ජාපයේති" යනු අන්‍යයන් ලවා අන්‍යයන්ගේ ධනයට හානි නොකරවයි. එබැවින් "අන්‍යයෙකු ලවා අන්‍යයෙකුට හානියක් සිදු නොකරවයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. මෛත්‍රියෙහි කොටසක් වූ, නොවෙහෙසන ස්වභාවය ඇති බැවින් "මෙත්තංස" (මෛත්‍රී කොටසක් ඇති තැනැත්තා) නම් වේ.

Mettāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මෙත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2-4. Paññāsuttādivaṇṇanā

2-4. පඤ්ඤා සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව.

2-4. Dutiye ādibrahmacariyikāyāti ādibrahmacariyameva ādibrahmacariyikā. Tenāha ‘‘maggabrahmacariyassa ādibhūtāyā’’ti. Ariyoti niddoso parisuddho. Tuṇhībhāvo na titthiyānaṃ mūgabbatagahaṇaṃ viya aparisuddhoti ariyo tuṇhībhāvo. Catutthajjhānanti ukkaṭṭhaniddesenetaṃ vuttaṃ, paṭhamajjhānādīnipi ariyo tuṇhībhāvotveva saṅkhaṃ [Pg.206] gacchanti. Jānanti idaṃ kammasādhananti āha ‘‘jānitabbakaṃ jānātī’’ti. Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti, passantopi na passati, na evamayaṃ. Ayaṃ pana jānanto jānāti, passanto passatīti evamettha daṭṭhabbo. Tatiyādīni suviññeyyāni.

2-4. දෙවන සූත්‍රයෙහි "ආදිබ්‍රහ්මචරියිකාය" යනු ආදිබ්‍රහ්මචර්යාවම ය. එබැවින් "මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට ආදිකාලීන වූ" යැයි පවසන ලදී. "අරියෝ" යනු නිර්දෝෂ වූ, පිරිසිදු වූ යන්නයි. "තුණ්හීභාවෝ" (නිශ්ශබ්දතාවය) යනු තීර්ථකයන්ගේ ගොළු ව්‍රතය මෙන් අපිරිසිදු නොවූ ආර්ය නිශ්ශබ්දතාවයයි. "චතුත්ථජ්ඣානන්ති" යනු මෙහි උසස්ම අවස්ථාව දැක්වීම සඳහා වදාරන ලද්දකි; ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදිය ද ආර්ය නිශ්ශබ්දතාවය ලෙසම ගණන් ගැනේ. "ජානන්ති" යනු කර්ම සාධනයක් ලෙස දක්වමින් "දත යුතු දෙය දනී" යැයි පවසන ලදී. යම් කෙනෙකු වැරදි ලෙස වටහා ගන්නා විට ඔහු දැන සිටියත් නොදනියි, දකිමින් සිටියත් නොදකියි. නමුත් මොහු එසේ නොවේ. මොහු වනාහි දැනගන්නා විට නියම ලෙස දනී, දකින විට නියම ලෙස දකියි යනුවෙන් මෙහි දත යුතුය. තුන්වන සූත්‍රය ආදිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Paññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

පඤ්ඤා සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā

5. ප්‍රථම ලෝකධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාව.

5. Pañcame lokassa dhammāti sattalokassa avassaṃbhāvidhammā. Tenāha ‘‘etehi muttā nāma natthi’’tiādi. Ghāsacchādanādīnaṃ laddhi lābho, tāni eva vā laddhabbato lābho, tadabhāvo alābho, lābhaggahaṇena cettha tabbisayo anurodho gahito, alābhaggahaṇena virodho. Yasmā lohite sati tadupaghātavasena pubbo viya anurodho laddhāvasaro eva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘lābhe āgate alābho āgatoyevā’’ti. Esa nayo yasādīsupi. Sesaṃ suviññeyyameva.

5. පස්වන සූත්‍රයෙහි "ලෝකස්ස ධම්මා" යනු සත්ත්ව ලෝකයට අනිවාර්යයෙන්ම උදාවන ධර්මතාවයෝය. එබැවින් "මොවුන්ගෙන් මිදුණු කිසිවෙක් නැත" යනාදිය වදාරන ලදී. ආහාර පාන හා ඇඳුම් පැළඳුම් ආදිය ලැබීම "ලාභය" යි. නැතහොත් ලැබිය යුතු දේ ලැබීම ලාභයයි. ඒවා නොලැබීම "අලාභය" යි. මෙහි ලාභය යන වචනයෙන් එයට ඇති කැමැත්ත ද, අලාභය යන වචනයෙන් එයට ඇති විරෝධය ද ගනු ලැබේ. ශරීරයෙහි ලේ පවතින කල්හි එය නරක් වීමෙන් සැරව හටගන්නා සේම, ලාභය ඇති කල්හි අලාභය ද නිතැතින්ම උදාවන බැවින් "ලාභය පැමිණි කල්හි අලාභය ද පැමිණ තිබේම ය" යැයි වදාරන ලදී. යසස ආදියේදී ද ක්‍රමය මෙයම වේ. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රථම ලෝකධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6-8. Dutiyalokadhammasuttādivaṇṇanā

6-8. ද්විතීය ලෝකධම්ම සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව.

6-8. Chaṭṭhe adhikaṃ payasati payujjati etenāti adhippayāso, savisesaṃ itikattabbakiriyā. Tenāha ‘‘adhikappayogo’’ti. Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ.

6-8. හයවන සූත්‍රයෙහි "අධිප්පයාසෝ" යනු මෙයින් වඩාත් උත්සාහ කරයි, නිරත වෙයි යන්නයි; විශේෂයෙන් කළ යුතු කාර්යයෙහි යෙදීමයි. එබැවින් "අධික ප්‍රයෝගය" යැයි පවසන ලදී. හත්වන සහ අටවන සූත්‍රවල අමුතුවෙන් කිව යුත්තක් නැත.

Dutiyalokadhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ද්විතීය ලෝකධම්ම සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. Nandasuttavaṇṇanā

9. නන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව.

9. Navame duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ācārakulaputtā ca. Tattha ‘‘tena kho pana samayena raṭṭhapālo kulaputto tasmiṃyeva thullakoṭṭhike [Pg.207] aggakulikassa putto’’ti (ma. ni. 2.294) evaṃ āgatā uccākulaputtā jātikulaputtā. ‘‘Saddhāyete kulaputtā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’’ti (ma. ni. 3.78) evaṃ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārakulaputtā nāma. Idha pana uccākulappasutataṃ sandhāya ‘‘kulaputtoti, bhikkhave, nandaṃ sammā vadamāno vadeyyā’’ti bhagavatā vuttanti āha ‘‘jātikulaputto’’ti. Ubhohipi pana kāraṇehi tassa kulaputtabhāvoyeva. Sesamettha uttānameva.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි කුලපුත්‍රයෝ දෙවර්ගයකි: ජාති කුලපුත්‍රයෝ සහ ආචාර කුලපුත්‍රයෝ ය. එහි "එසමයෙහි රට්ඨපාල කුලපුත්‍රයා එම ථුල්ලකෝට්ඨිතයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ කුලයක පුත්‍රයෙක් විය" යනුවෙන් දක්වා ඇති පරිදි උසස් කුලයක උපන් අය "ජාති කුලපුත්‍රයෝ" වෙති. "මේ කුලපුත්‍රයෝ ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූහ" යනුවෙන් දක්වා ඇති පරිදි, කිනම් කුලයක උපන්නද උතුම් හැසිරීම් ඇති අය "ආචාර කුලපුත්‍රයෝ" නම් වෙති. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නන්ද තෙරුන් උසස් කුලයක උපන් බව අදහස් කරමින් "මහණෙනි, නන්ද කුලපුත්‍රයෙකැයි නිවැරදිව පවසන්නා පවසන්නේය" යැයි වදාළ හෙයින් "ජාති කුලපුත්‍රයෙක්" යැයි දක්වන ලදී. එහෙත් මේ කරුණු දෙකෙන්ම ඔහු තුළ කුලපුත්‍ර භාවය පවතී. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි ය.

Nandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

නන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā

10. කාරණ්ඩව සූත්‍ර වර්ණනාව.

10. Dasame paṭicaratīti paṭicchādanavasena carati pavattati. Paṭicchādanaṭṭho eva vā carati-saddo anekatthattā dhātūnanti āha ‘‘paṭicchādetī’’ti. Aññenāññanti pana paṭicchādanākāradassananti āha ‘‘aññena kāraṇenā’’tiādi. Tattha aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vāti yaṃ codakena cuditakassa dosavibhāvanaṃ kāraṇaṃ, vacanaṃ vā vuttaṃ, taṃ tato aññeneva kāraṇena, vacanena vā paṭicchādeti. Kāraṇenāti codanāya amūlāya amūlikabhāvadīpaniyā yuttiyā vā. Vacanenāti tadatthabodhakena vacanena. ‘‘Ko āpanno’’tiādinā codanaṃ vissajjetvāva vikkhepāpajjanaṃ aññenāññaṃ paṭicaraṇaṃ. Bahiddhā kathāpanāmanā nāma ‘‘itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī’’ti vutte – ‘‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’’tiādinā codanaṃ vissajjetvāti ayameva viseso. Yo hi ‘‘āpattiṃ āpannosī’’ti vutto ‘‘ko āpanno, kiṃ āpanno, kismiṃ āpannā, kaṃ bhaṇatha, kiṃ bhaṇathā’’ti vā vadati, ‘‘evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭha’’nti vutte ‘‘na suṇāmī’’ti sotaṃ vā upaneti, ayaṃ aññenāññaṃ paṭicarati nāma. Yo pana ‘‘itthannāmaṃ nāma āpattiṃ āpannosī’’ti puṭṭho ‘‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’’ti vatvā puna ‘‘na tava pāṭaliputtagamanaṃ pucchāma, āpattiṃ pucchāmā’’ti vutte tato ‘‘rājagahaṃ gatomhi. Rājagahaṃ vā yāhi brāhmaṇagahaṃ vā, āpattiṃ āpannosīti. Taṃ tattha me sūkaramaṃsaṃ laddha’’ntiādīni vadati, ayaṃ bahiddhā kathaṃ apanāmeti nāma[Pg.208]. Samaṇakacavaroti samaṇavesadhāraṇena samaṇappatirūpakatāya samaṇānaṃ kacavarabhūtaṃ.

10. දසවන සූත්‍රයෙහි "පටිචරති" යනු වසාගැනීමේ අදහසින් හැසිරෙයි, පවතියි. ධාතුන්ගේ අර්ථ බොහෝ බැවින් "පටිච්ඡාදේති" (වසාගනියි) යන අර්ථයෙහි ද "චරති" ශබ්දය යෙදෙන බව පවසන ලදී. "අඤ්ඤේනඤ්ඤං" යනු වරද වසාගැනීමේ ආකාරය දක්වමින් "වෙනත් කරුණකින්" යනාදිය පවසන ලදී. එහි වෙනත් කරුණක් හෝ වචනයක් යනු චෝදනා කරන්නා විසින් වරදකරුගේ දෝෂය පැහැදිලි කිරීමට යොදාගත් කරුණ හෝ වචනයයි; එය වෙනත් කරුණකින් හෝ වචනයකින් වසාගනියි. "කරුණකින්" යනු චෝදනාව අමූලික බව දැක්වීමට යොදාගන්නා යුක්තියෙනි. "වචනයෙන්" යනු එම අර්ථය හැඟවෙන වචනයෙනි. "කවුද ඇවැතට පත්වුණේ" යනාදී වශයෙන් චෝදනාවට පිළිතුරු නොදී මගහැරීම "අඤ්ඤේනඤ්ඤං පටිචරණ" නම් වේ. "බහිද්ධා කථාපනාමන" නම්, "මීට අදාළ ඇවැතකට ඔබ පත්වී ඇත" යැයි කී විට, "මම පාඨලීපුත්‍රයට ගියෙමි" යනාදී වශයෙන් චෝදනාව මගහැරීමයි; මෙය මෙහි විශේෂත්වයයි. යමෙකුට "ඔබ ඇවැතකට පත්වී ඇත" යැයි කී විට, "කවුද පත්වුණේ, මොකක්ද පත්වුණේ, කුමකටද පත්වුණේ, කාටද කියන්නේ, මොනවද කියන්නේ" යැයි පවසයි ද, නැතහොත් "මෙවැනි දෙයක් ඔබ දැක්කාද" යැයි ඇසූ විට "මට ඇහෙන්නේ නැහැ" යැයි කන් යොමු කරයි ද, මෙය "අඤ්ඤේනඤ්ඤං පටිචරණ" නම් වේ. යමෙක් "අසවල් ඇවැතකට ඔබ පත්වී ඇත" යැයි ඇසූ විට "මම පාඨලීපුත්‍රයට ගියෙමි" යැයි පවසයි; එවිට නැවතත් "අපි අහන්නේ ඔබ පාඨලීපුත්‍රයට ගිය එක ගැන නෙවෙයි, ඇවැත ගැනයි" යැයි කී විට, "මම රජගහ නුවරට ගියෙමි. රජගහට හෝ වේවා බ්‍රාහ්මණගාමයට හෝ වේවා, ඔබ ඇවැතකට පත්වී ඇත" යැයි කී විට "එහිදී මට ඌරු මස් ලැබුණා" යනාදිය පවසයි ද, මෙය "බහිද්ධා කථාපනාමන" නම් වේ. "සමණකචවරෝ" යනු ශ්‍රමණ වේශය දරා සිටියත් ශ්‍රමණයන්ට නුසුදුසු බැවින් ශ්‍රමණයන් අතර කුණු කසළ වැනි වූ තැනැත්තා ය.

Kāraṇḍavaṃ (su. ni. aṭṭha. 2.283-284) niddhamathāti vipannasīlatāya kacavarabhūtaṃ puggalaṃ kacavaramiva anapekkhā apanetha. Kasambuṃ apakassathāti kasambubhūtañca naṃ khattiyādīnaṃ majjhagataṃ pabhinnapaggharitakuṭṭhaṃ caṇḍālaṃ viya apakaḍḍhatha. Kiṃ kāraṇaṃ? Saṅghārāmo nāma sīlavantānaṃ kato, na dussīlānaṃ. Yato etadeva sandhāyāha ‘‘tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine’’ti. Yathā palāpā antosārarahitā ataṇḍulā bahi thusena vīhī viya dissanti, evaṃ pāpabhikkhū anto sīlarahitāpi bahi kāsāvādiparikkhārena bhikkhū viya dissanti, tasmā ‘‘palāpā’’ti vuccanti. Te palāpe vāhetha opunatha vidhamatha, paramatthato assamaṇe samaṇavesamattena samaṇamānine. Kappayavhoti kappetha, karothāti vuttaṃ hoti. Patissatāti sappatissā. Vaṭṭadukkhassa antaṃ karissatha, parinibbānaṃ pāpuṇissathāti attho.

‘කාරණ්ඩවං නිද්ධමථ’ (කුණු කසළ බැහැර කරනු) යනු දුශ්ශීල භාවය නිසා කුණු කසළ බවට පත්ව සිටින පුද්ගලයා, කුණු කසළ මෙන් කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව බැහැර කරනු යන්නයි. ‘කසම්බුං අපකස්සථ’ (ජරාව ඉවත් කරනු) යනු ක්ෂත්‍රියාදීන් මැදට පැමිණි, කුෂ්ඨ රෝගයෙන් සිරුර වැගිරෙන සැඩොලෙකු ඉවත් කරන්නාක් මෙන් ඔහු ඉවත් කරනු යන්නයි. ඒ මන්ද? සංඝාරාමය යනු සිල්වතුන් උදෙසා කරන ලද්දකි, දුශ්ශීලයන් උදෙසා නොවේ. ඒ නිසාම මෙය අරභයා ‘එබැවින් මහණ යැයි කියා ගන්නා අමණයන් වූ බොල් වී වැනි වූ ඔවුන් බැහැර කරනු’ යැයි වදාරන ලදී. යම් සේ බොල් වී යනු ඇතුළත හරයක් නැති, සහල් රහිත, බාහිරින් දහයියා සහිතව වී මෙන් පෙනෙන දෙයක්ද, එසේම පාපී භික්ෂූන් ද ඇතුළතින් සිල් රහිත වුවද බාහිරින් සිවුරු පිරිකර දරා සිටින බැවින් භික්ෂූන් සේ පෙනෙති. එබැවින් ඔවුහු ‘පලාප’ (බොල් වී) යැයි කියනු ලබති. ඒ බොල් වී බැහැර කරනු, පොළා දමනු, විනාශ කරනු. පරමාර්ථ වශයෙන් මහණ නොවන, ශ්‍රමණ වේශය මාත්‍රයකින් තමන් මහණ යැයි සලකන ඔවුන් ඉවත් කරනු. ‘කප්පයවො’ යනු (පිරිසිදු පිරිසක් ලෙස) සකස් කරනු, කරනු යන්නයි. ‘පටිස්සතා’ යනු ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව (සිහියෙන් යුක්තව) යන්නයි. වට්ට දුක්ඛයාගේ කෙළවර කරන්නාහුය, එනම් පරිනිර්වාණයට පත්වන්නාහුය යනු අර්ථයයි.

Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

කාරණ්ඩව සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

Mettāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

මෙත්තා වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදී.

2. Mahāvaggo

2. මහාවග්ගය

1. Verañjasuttavaṇṇanā

1. වේරඤ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාව

11. Dutiyassa paṭhame verañjāyaṃ viharatīti (pārā. aṭṭha. 1.1) ettha verañjāti tassa nagarassetaṃ adhivacanaṃ, tassaṃ verañjāyaṃ. Samīpatthe bhummavacanaṃ. Naḷerupucimandamūleti ettha naḷeru nāma yakkho. Pucimandoti nimbarukkho. Mūlanti samīpaṃ. Ayañhi mūla-saddo ‘‘mūlāni uddhareyya antamaso usīranāḷimattānipī’’tiādīsu (a. ni. 4.195) mūlamūle dissati. ‘‘Lobho akusalamūla’’ntiādīsu (dī. ni. 3.305; pari. 323) asādhāraṇahetumhi. ‘‘Yāva majjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūla’’ntiādīsu (pārā. 494) samīpe. Idha pana samīpe [Pg.209] adhippeto, tasmā naḷeruyakkhena adhiggahitassa pucimandassa samīpeti evamettha attho daṭṭhabbo. So kira pucimando ramaṇīyo pāsādiko anekesaṃ rukkhānaṃ ādhipaccaṃ viya kurumāno tassa nagarassa avidūre gamanāgamanasampanne ṭhāne ahosi. Atha bhagavā verañjaṃ gantvā patirūpe ṭhāne viharanto tassa rukkhassa samīpe heṭṭhābhāge vihāsi. Tena vuttaṃ ‘‘verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle’’ti.

11. දෙවන (වර්ගයේ) පළමු සූත්‍රයෙහි ‘වේරඤ්ජායං විහරති’ යන්නෙහි ‘වේරඤ්ජා’ යනු ඒ නගරයට නමකි, ඒ වේරඤ්ජා නුවර යන්නයි. මෙහි සප්තමී විභක්තිය සමීප අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. ‘නළේරුපුචිමන්දමූලේ’ යන්නෙහි ‘නළේරු’ යනු යක්ෂයෙකුගේ නමකි. ‘පුචිමන්ද’ යනු කොහොඹ ගසයි. ‘මූල’ යනු සමීපයයි. මෙම ‘මූල’ ශබ්දය ‘මූලානි උද්ධරෙය්‍ය’ (මුල් උදුරා දැමිය යුතුය) ආදී තැන්වල මුල යන අර්ථයෙහි ද, ‘ලෝභෝ අකුසලමූලං’ ආදී තැන්වල අසාධාරණ හේතුව යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. එහෙත් ‘යම්තාක් සෙවණ පැතිරේ ද... එපමණක් රුක් මුල වේ’ ආදී තැන්වල සමීපය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහි ද අදහස් කළේ සමීපය යන අර්ථයයි. එබැවින් නළේරු යක්ෂයා අරක්ගත් කොහොඹ ගස සමීපයෙහි යනු මෙහි අර්ථයයි. ඒ කොහොඹ ගස ඉතා රමණීය වූ, ප්‍රසාදජනක වූ, අනෙක් ගස් වලට අධිපති වන්නාක් වැනි වූ, නගරයට නුදුරු ගමනාගමනයෙන් පහසු ස්ථානයක පිහිටා තිබුණි. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේරඤ්ජාවට වැඩම කොට සුදුසු ස්ථානයක් සොයා ඒ වෘක්ෂය සමීපයෙහි වැඩසිටි සේක. එය ‘වේරඤ්ජායං විහරති නළේරුපුචිමන්දමූලේ’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

Paccuṭṭhānaṃ (sārattha. ṭī. 1.2) nāma āsanā vuṭṭhānanti āha ‘‘nāsanā vuṭṭhātī’’ti. Nisinnāsanato na vuṭṭhahatīti attho. Ettha ca jiṇṇe…pe… vayoanuppatteti upayogavacanaṃ āsanā vuṭṭhānakiriyāpekkhaṃ na hoti. Tasmā ‘‘jiṇṇe…pe… vayoanuppatte disvā’’ti ajjhāhāraṃ katvā attho veditabbo. Atha vā paccuggamanakiriyāpekkhaṃ upayogavacanaṃ, tasmā na paccuṭṭhātīti uṭṭhāya paccuggamanaṃ na karotīti attho veditabbo. Paccuggamanampi hi paccuṭṭhānanti vuccati. Vuttañhetaṃ ‘‘ācariyaṃ pana dūratova disvā paccuṭṭhāya paccuggamanakaraṇaṃ paccuṭṭhānaṃ nāmā’’ti. Nāsanā vuṭṭhātīti iminā pana paccuggamanābhāvassa upalakkhaṇamattaṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ. Vibhāvane nāma attheti pakativibhāvanasaṅkhāte atthe. Na abhivādeti vāti na abhivādetabbanti vā sallakkhetīti vuttaṃ hoti.

‘පච්චුට්ඨානං’ යනු අසුනින් නැගී සිටීම බව පවසමින් ‘අසුනින් නැගී නොසිටියි’ යන්න දැක්වීය. වාඩි වී සිටින අසුනින් නැගී නොසිටියි යනු අර්ථයයි. මෙහි ‘ජිණ්ණේ... වයෝඅනුප්පත්තේ’ යන පද, අසුනින් නැගී සිටීමේ ක්‍රියාවට අපේක්ෂිත කර්මයක් නොවේ. එබැවින් ‘ජිණ්ණේ... වයෝඅනුප්පත්තේ දිස්වා’ (මහලු වූ... වයසට පත් වූවන් දැක) යනුවෙන් පද එක්කර අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. එසේත් නැතිනම් ‘පච්චුග්ගමන’ (පෙරගමන් කිරීම) ක්‍රියාව අපේක්ෂාවෙන් වූවක් බැවින්, ‘න පච්චුට්ඨාති’ යනු නැගී සිට පෙරගමන් නොකරයි යනුවෙන් ද අර්ථය ගත හැකිය. පෙරගමන් කිරීමට ද ‘ප්‍රත්‍යුත්ථානය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ආචාර්යවරයා දුරදීම දැක අසුනින් නැගී පෙරගමන් කිරීම ප්‍රත්‍යුත්ථානය නම් වේ’ යැයි වදාරන ලදී. ‘අසුනින් නැගී නොසිටියි’ යන්නෙන් පෙරගමන් නොකිරීම ද උපලක්ෂණය කළ බව දත යුතුය. ‘විභාවනේ’ යනු ප්‍රකෘතිය පැහැදිලි කිරීම නම් වූ අර්ථයෙහි ය. ‘න අභිවාදේති’ යනු නොවඳියි හෝ වැඳිය යුතු නැතැයි සලකයි යන්නයි.

Taṃ aññāṇanti ‘‘ayaṃ mama abhivādanādīni kātuṃ araharūpo na hotī’’ti ajānanavasena pavattaṃ aññāṇaṃ. Olokentoti ‘‘dukkhaṃ kho agāravo viharati appatisso, kiṃ nu kho ahaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkareyyaṃ garuṃ kareyya’’ntiādisuttavaseneva (a. ni. 4.21) ñāṇacakkhunā olokento. Nipaccakārārahanti paṇipātārahaṃ. Sampatijātoti muhuttajāto, jātasamanantaramevāti vuttaṃ hoti. Uttarena mukhoti uttaradisābhimukho. ‘‘Sattapadavītihārena gantvā sakalaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokesi’’nti idaṃ –

‘තං අඤ්ඤාණං’ යනු ‘මොහු මට වැඳුම් පිදුම් කිරීමට සුදුස්සෙකු නොවේ’ යැයි නොදැනීම නිසා ඇතිවන අඥානකමයි. ‘ඔලෝකෙන්තෝ’ යනු ‘මහණෙනි, ගෞරව රහිතව, යටහත් බවක් නැතිව වාසය කිරීම දුකකි, මම කවර මහණෙකුට හෝ බමුණෙකුට සත්කාර ගරුකාර කරන්නෙම්ද’ ආදී සූත්‍රයන්ට අනුව ඥාන චක්ෂුසින් බලන්නේ යන්නයි. ‘නිපච්චකාරාරහං’ යනු වැඳ වැටී නමස්කාර කිරීමට සුදුසු තැනැත්තා යන්නයි. ‘සම්පතිජාතෝ’ යනු උපන් මොහොතේම, උපන් සැණින්ම යන්නයි. ‘උත්තරේන මුඛෝ’ යනු උතුරු දිශාවට අභිමුඛව යන්නයි. ‘සත් පියවරක් වැඩි ගමනින් දසදහසක් ලෝකධාතුව බැලූ සේක’ යන්න මෙයයි -

‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, sampatijāto bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati, setamhi chatte anudhāriyamāne sabbā disā viloketi, āsabhiñca vācaṃ bhāsatī’’ti (dī. ni. 2.31) –

“මහණෙනි, මෙය ධර්මතාවයකි; උපන් සැණින් බෝසතාණන් වහන්සේ සම පාදයෙන් පොළොවේ පිහිටා උතුරු දෙස බලා සත් පියවරක් වඩිති, සුදු සේසත් දරනු ලබද්දී සියලු දිශාවන් බලති, ආසභි වාචාව පවසති.”

Evaṃ [Pg.210] pāḷiyaṃ sattapadavītihārupari ṭhitassa viya sabbādisānulokanassa kathitattā vuttaṃ, na panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ sattapadavītihārato pageva disāvilokanassa katattā. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimaṃ disaṃ olokesi, anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā, ‘‘mahāpurisa, idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā, catasso anudisā, heṭṭhā, uparīti dasapi disā anuviloketvā attano sadisaṃ adisvā ‘‘ayaṃ uttaradisā’’ti sattapadavītihārena agamāsīti veditabbā. Olokesinti mama puññānubhāvena lokavivaraṇapāṭihāriye jāte paññāyamānaṃ dasasahassilokadhātuṃ maṃsacakkhunāva olokesinti attho.

මෙසේ පාලියෙහි සත් පියවරක් වඩා අවසානයේ සිට සියලු දිශාවන් බැලූ බව පවසා ඇතත්, එය එසේ නොදත යුතුය. සත් පියවරක් වැඩීමට පෙර දිශාවන් බැලීම සිදු විය. මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ මිනිසුන්ගේ දෑතින් මිදී පෙරදිග බැලූ සේක, එවිට දසදහස් ගණන් සක්වළවල් එකම මිදුලක් මෙන් (පැහැදිලිව) දිස්විය. එහි සිටි දෙවි මිනිසුන් සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදමින්, ‘මහාපුරුෂයාණෙනි, මෙහි ඔබට සමාන වූවෙකු පවා නැත, ඔබට වඩා උතුම් වූවෙකු කොයින්ද?’ යැයි පැවසූහ. මෙසේ සතර දිශාව ද, සතර අනුදිශාව ද, උඩ සහ යට ද යන දස දිශාවම බලා තමන්ට සමාන කෙනෙකු නොදැක, ‘මේ උතුරු දිශාවයි’ කියා සත් පියවරක් වැඩියහ. ‘ඔලෝකේසිං’ යනු මාගේ පින් බලයෙන් ලෝක විවරණ ප්‍රාතිහාර්යය සිදු වූ කල්හි, දෘශ්‍යමාන වූ දසදහසක් ලෝකධාතුව මාංස චක්ෂුසින්ම බැලූහ යන්න අර්ථයයි.

Mahāpurisoti jātigottakulappadesādivasena mahantapuriso. Aggoti guṇehi sabbappadhāno. Jeṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṃ vuddhatamo, guṇehi mahallakatamoti vuttaṃ hoti. Seṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṃ pasatthatamo. Atthato pana pacchimāni dve purimasseva vevacanānīti veditabbaṃ. Tayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Uttaritaroti adhikataro. Patimānesīti pūjesi. Āsabhinti uttamaṃ. Mayhaṃ abhivādanādiraho puggaloti mayhaṃ abhivādanādikiriyāya araho anucchaviko puggalo. Niccasāpekkhatāya panettha samāso daṭṭhabbo. Tathāgatāti tathāgatato, tathāgatassa santikāti vuttaṃ hoti. Evarūpanti abhivādanādisabhāvaṃ. Paripākasithilabandhananti paripākena sithilabandhanaṃ.

‘මහාපුරුෂ’ යනු ජාතිය, ගෝත්‍රය, කුලය, ප්‍රදේශය ආදිය හේතුවෙන් උතුම් වූ පුරුෂයාය. ‘අග්ග’ යනු ගුණයෙන් සියල්ලන්ටම ප්‍රධාන වූ තැනැත්තාය. ‘ජෙට්ඨ’ යනු ගුණ වශයෙන්ම සියල්ලන්ටම වඩා වැඩිමහල් වූ, එනම් ගුණයෙන් ඉතාම මහලු වූ තැනැත්තා යැයි කියන ලදී. ‘සෙට්ඨ’ යනු ගුණ වශයෙන්ම සියල්ලන්ටම වඩා ප්‍රශස්තම වූ තැනැත්තාය. අර්ථ වශයෙන් ගත්කල, අවසාන වචන දෙක (ජෙට්ඨ, සෙට්ඨ) පළමු වචනයටම (අග්ග) පර්යාය වචන බව දත යුතුය. ‘තයා’ යනු නිපාතය හා බැඳුණු කරණ විභක්ති වචනයකි. ‘උත්තරිතර’ යනු වඩාත් අධික වූ යන්නයි. ‘පතිමානේසි’ යනු පිදුවේය යන්නයි. ‘ආසභිං’ යනු උත්තම වූ යන්නයි. ‘මාගේ අභිවාදනාදියට සුදුසු පුද්ගලයා’ යනු මාගේ වැඳීම් පිදීම් ආදී ක්‍රියාවන්ට සුදුසු වූ, අනුරූප වූ පුද්ගලයාය. මෙහි නිරන්තර අපේක්ෂාවෙන් යුක්ත බැවින් සමාසය දත යුතුය. ‘තථාගතා’ යනු තථාගතයන් වහන්සේගෙන් හෙවත් තථාගතයන් වහන්සේ සමීපයෙන් යන්නයි. ‘එවන් රූපයක්’ යනු අභිවාදනාදී ස්වභාවයයි. ‘පරිපාකසිථිලබන්ධන’ යනු මෝරා යාමෙන් ලිහිල් වූ බැඳුම් ඇත්තා යන්නයි.

Taṃ vacananti ‘‘nāhaṃ taṃ brāhmaṇā’’tiādivacanaṃ. ‘‘Nāhaṃ arasarūpo, mādisā vā arasarūpā’’ti vutte brāhmaṇo thaddho bhaveyya. Tena vuttaṃ ‘‘cittamudubhāvajananattha’’nti.

‘ඒ වචනය’ යනු “බ්‍රාහ්මණය, මම එසේ නොවෙමි” යනාදී වචනයයි. “මම රස රහිත වූවෙක් නොවෙමි, මා වැන්නෝ රස රහිත නොවෙති” යි පැවසූ විට බ්‍රාහ්මණයා දැඩි විය හැකිය. එබැවින් “සිතෙහි මෘදු බව ඇති කිරීම පිණිස” යැයි කියන ලදී.

Katamo pana soti pariyāyāpekkho pulliṅganiddeso, katamo so pariyāyoti attho? Jātivasenāti khattiyādijātivasena. Upapattivasenāti devesu upapattivasena. Seṭṭhasammatānampīti api-saddena pageva aseṭṭhasammatānanti dasseti. Abhinandantānanti sappītikataṇhāvasena pamodamānānaṃ. Rajjantānanti balavarāgavasena rajjantānaṃ. Rūpaparibhogena uppannataṇhāsampayuttasomanassavedanā rūpato nibbattitvā hadayatappanato [Pg.211] ambarasādayo viya rūparasāti vuccanti. Āviñcantīti ākaḍḍhanti. Vatthārammaṇādisāmaggiyanti vatthuārammaṇādikāraṇasāmaggiyaṃ. Anukkhipantoti attukkaṃsanavasena kathite brāhmaṇassa asappāyabhāvato attānaṃ anukkhipanto anukkaṃsento.

‘කවරෙක්ද ඔහු?’ යනු පර්යාය අපේක්ෂා කරන පුරුෂ ලිංග නිර්දේශයකි. ඒ පර්යාය කුමක්ද? ජාති වශයෙන් යනු ක්ෂත්‍රිය ආදී ජාති වශයෙනි. උත්පත්ති වශයෙන් යනු දෙවියන් අතර උත්පත්තිය වශයෙනි. ‘ශ්‍රේෂ්ඨ සම්මතයන්ට පවා’ යන මෙහි ‘අපි’ (පවා) යන ශබ්දයෙන් අශ්‍රේෂ්ඨ සම්මතයන් ද කලින්ම දක්වයි. ‘අභිනන්දනය කරන්නවුන්ගේ’ යනු ප්‍රීතිය හා තණ්හාවෙන් යුක්තව සතුටු වන්නවුන්ගේය. ‘ඇලෙන්නවුන්ගේ’ යනු බලවත් රාගය නිසා ඇලෙන්නවුන්ගේය. රූප පරිභෝජනයෙන් හටගත් තණ්හාව හා සම්ප්‍රයුක්ත සොමනස්ස වේදනාවන්, රූපයෙන් හටගෙන හදවත තෘප්තිමත් කරන බැවින් අඹ රස ආදිය මෙන් ‘රූප රස’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ආවිඤ්චන්ති’ යනු ඇද ගනිති යන්නයි. ‘වස්තු ආරම්මණාදී සාමග්‍රියෙහි’ යනු වස්තුව සහ අරමුණු ආදී කරුණු වල එකතුවෙහි යන්නයි. ‘තමා ඔසවා නොතබන්නේ’ යනු බ්‍රාහ්මණයා විසින් තමා උසස් කොට කතා කළ බැවින්, එය ඔහුට අනුචිත නිසා තමා උසස් නොකරන්නේ හෙවත් අත්තුක්කංසනය නොකරන්නේ යන්නයි.

Etasmiṃ panatthe karaṇe sāmivacananti ‘‘jahitā’’ti etasmiṃ atthe tathāgatassāti karaṇe sāmivacanaṃ, tathāgatena jahitāti attho. Mūlanti bhavamūlaṃ. ‘‘Tālavatthukatā’’ti vattabbe ‘‘oṭṭhamukho’’tiādīsu viya majjhepadalopaṃ katvā a-kārañca dīghaṃ katvā ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuttanti āha ‘‘tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti tālāvatthukatā’’ti. Tattha tālassa vatthu tālavatthu. Yathā ārāmassa vatthubhūtapubbo padeso ārāmassa abhāve ‘‘ārāmavatthū’’ti vuccati, evaṃ tālassa patiṭṭhitokāso samūlaṃ uddharite tāle padesamatte ṭhite tālassa vatthubhūtapubbattā ‘‘tālavatthū’’ti vuccati. Nesanti rūparasādīnaṃ. Kathaṃ pana tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti āha ‘‘yathā hī’’tiādi. Rūpādiparibhogena uppannataṇhāyuttasomanassavedanāsaṅkhātarūparasādīnaṃ cittasantānassa adhiṭṭhānabhāvato vuttaṃ ‘‘tesaṃ pubbe uppannapubbabhāvena vatthumatte cittasantāne kate’’ti. Tattha pubbeti pure, sarāgakāleti vuttaṃ hoti. Tālāvatthukatāti vuccantīti tālavatthu viya attano vatthussa katattā rūparasādayo ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuccanti. Etena pahīnakilesānaṃ puna uppattiyā abhāvo dassito.

මේ අර්ථයෙහි ‘කරණ’ අර්ථයෙහි සාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) යෙදී ඇත. ‘ප්‍රහීණ කරන ලද’ යන මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රහීණ කරන ලද යන අර්ථයයි. ‘මූලය’ යනු භව මූලයයි. ‘තාලවත්ථුකතා’ යන්නෙහි ‘ඔට්ඨමුඛ’ ආදියෙහි මෙන් මධ්‍ය පද ලෝප කර ‘අ’ කාරය දීර්ඝ කොට ‘තාලාවත්ථුකතා’ යැයි කියන ලද බව දක්වමින් “තල් ගසක බිම මෙන් ඔවුන්ගේ වස්තුව කරන ලද බැවින් තාලාවත්ථුකතා” යැයි කීහ. එහි තල් ගස පිහිටි භූමිය තාලවත්ථු නම් වේ. යම් සේ ආරාමයක් පැවති ප්‍රදේශය ආරාමය නැති කල්හි ‘ආරාම වත්ථු’ (ආරාම භූමිය) යැයි කියනු ලැබේද, එසේම තල් ගස පිහිටි ස්ථානය මුල් සහිතව උදුරා දැමූ පසු ඒ ඉතිරි වූ පෙදෙස කලින් තල් ගස තිබූ තැන නිසා ‘තාලවත්ථු’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ඔවුන්ගේ’ යනු රූප රස ආදියෙහි ය. කෙසේ නම් තල් ගසක බිම මෙන් ඔවුන්ගේ වස්තුව කරන ලදදැයි යන්න ‘යථා හි’ යනාදියෙන් දක්වයි. රූප පරීභෝගයෙන් උපන් තණ්හාව හා යුක්ත වූ සොමනස්ස වේදනා සංඛ්‍යාත රූප රස ආදියට සිතේ පැවැත්ම පදනම වන බැවින්, “ඔවුන්ට පෙර උපන් ස්වභාවයෙන් යුක්තව වස්තු මාත්‍රයක් වූ සිතේ පැවැත්ම කළ කල්හි” යැයි කියන ලදී. එහි ‘පෙර’ යනු අතීතයෙහි, එනම් රාගය සහිත කාලයෙහි යන්නයි. තල් ගසක බිම මෙන් තමාගේ පදනම කරන ලද බැවින් රූප රස ආදිය ‘තාලාවත්ථුකතා’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙයින් ක්ලේශයන් ප්‍රහීණ කළ උතුමන්ට නැවත ඉපදීමක් නොමැති බව දක්වන ලදී.

Aviruḷhidhammattāti aviruḷhisabhāvatāya. Matthakacchinno tālo pattaphalādīnaṃ avatthubhūto tālāvatthūti āha ‘‘matthakacchinnatālo viya katā’’ti. Etena ‘‘tālāvatthu viya katāti tālāvatthukatā’’ti ayaṃ viggaho dassito. Ettha pana ‘‘avatthubhūto tālo viya katāti avatthutālakatā’’ti vattabbe visesanassa paranipātaṃ katvā ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Iminā panatthena idaṃ dasseti – rūparasādivacanena vipākadhammadhammā hutvā pubbe uppannakusalākusalā dhammā gahitā, te uppannāpi matthakasadisānaṃ taṇhāvijjānaṃ maggasatthena chinnattā āyatiṃ tālapattasadise vipākakkhandhe nibbattetuṃ asamatthā jātā, tasmā tālāvatthu viya katāti tālāvatthukatā rūparasādayoti[Pg.212]. Imasmiṃ atthe ‘‘abhinandantāna’’nti iminā padena kusalasomanassampi saṅgahitanti vadanti. Anabhāvaṃ katāti ettha anu-saddo pacchāsaddena samānatthoti āha ‘‘yathā nesaṃ pacchābhāvo na hotī’’tiādi.

‘අවිරූළ්හිධම්මත්තා’ යනු නැවත නොවැඩෙන ස්වභාවය ඇති බැවිනි. මුදුන සිඳ දැමූ තල් ගස පත්‍ර ඵල ආදියට පදනමක් නොවන බැවින් ‘තාලවත්ථු’ යැයි කියන ලදී. “තල් ගසක බිම මෙන් කරන ලද බැවින් තාලවත්ථුකතා” යන විග්‍රහය මෙයින් දක්වන ලදී. මෙහිදී “පදනමක් නොවන තල් ගසක් මෙන් කරන ලද බැවින් අවත්ථුතාලකතා” යැයි කිව යුතු තැන විශේෂණය පසුව යොදා ‘තාලවත්ථුකතා’ යැයි කී බව දත යුතුය. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි – රූප රස ආදී වචනයෙන් විපාක දෙන ධර්මයන් වී පෙර උපන් කුසල් අකුසල් ධර්මයන් ගන්නා ලදී. ඒවා උපන්නද, මුදුන වැනි වූ තණ්හා සහ අවිද්‍යාවන් මාර්ග ඥානය නමැති ආයුධයෙන් සිඳ දැමූ බැවින්, මතු තල් පත්ර වැනි වූ විපාකස්කන්ධයන් ඉපදවීමට අසමත් වෙති. එබැවින් රූප රස ආදිය තල් ගසක බිම මෙන් කරන ලද හෙයින් ‘තාලවත්ථුකතා’ නම් වේ. මේ අර්ථයෙහි ‘අභිනන්දන්තී’ යන පදයෙන් කුසල් සොමනස්සය ද ගන්නා ලද්දේ යැයි කියති. ‘අනභාවංගතා’ යන මෙහි ‘අනු’ ශබ්දය ‘පච්ඡා’ (පසු) ශබ්දය හා සමාන අර්ථ දෙයි. එබැවින් “යම් සේ ඔවුන්ගේ පසුකාලීන පැවැත්මක් නොවන්නේද” යනාදිය කියන ලදී.

Yañca kho tvaṃ sandhāya vadesi, so pariyāyo na hotīti yaṃ vandanādisāmaggirasābhāvasaṅkhātaṃ kāraṇaṃ arasarūpatāya vadesi, taṃ kāraṇaṃ na hoti, na vijjatīti attho. Nanu cāyaṃ brāhmaṇo yaṃ vandanādisāmaggirasābhāvasaṅkhātapariyāyaṃ sandhāya ‘‘arasarūpo bhavaṃ gotamo’’ti āha, ‘‘so pariyāyo natthī’’ti vutte vandanādīni bhagavā karotīti āpajjatīti imaṃ aniṭṭhappasaṅgaṃ dassento āha ‘‘nanu cā’’tiādi.

“ඔබ යමක් අරමුණු කර පවසයිද, ඒ පර්යාය (කරුණ) නොවෙයි” යනු වැඳීම් ආදී සාමග්‍රී රසය නොමැති වීම සංඛ්‍යාත වූ යම් කරුණක් නිසා ‘රස රහිත’ යැයි පවසන්නේ නම්, ඒ කරුණ විද්‍යමාන නොවන බවයි. මේ බ්‍රාහ්මණයා වැඳීම් ආදී සාමග්‍රී රසය නොමැති බව නමැති කරුණ අරමුණු කොට “භවත් ගෝතමයන් වහන්සේ රස රහිතය” යැයි කීවේය. “ඒ පර්යාය නැත” යැයි කී විට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳීම් ආදිය කරන්නේ යැයි අනිසි නිගමනයකට එළඹේ ද යන්න පෙන්වීමට “නනු ච” යනාදිය පැවසීය.

Sabbapariyāyesūti sabbavāresu. Sandhāyabhāsitamattanti yaṃ sandhāya brāhmaṇo ‘‘nibbhogo bhavaṃ gotamo’’tiādimāha. Bhagavā ca yaṃ sandhāya nibbhogatādiṃ attani anujānāti, taṃ sandhāyabhāsitamattaṃ. Chandarāgaparibhogoti chandarāgavasena paribhogo. Aparaṃ pariyāyanti aññaṃ kāraṇaṃ.

‘සියලු පර්යායයන්හි’ යනු සියලු වාරයන්හි යන්නයි. ‘අරමුණු කර පැවසූ මාත්‍රය’ යනු බ්‍රාහ්මණයා යමක් අරමුණු කොට “භවත් ගෝතමයන් වහන්සේ භෝග රහිතය” යනාදිය පැවසුවේද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද තමන් තුළ යමක් අරමුණු කොට භෝග රහිත බව ආදිය පිළිගන්නේද, එය අරමුණු කර පැවසූ මාත්‍රයයි. ‘ඡන්දරාග පරිභෝගය’ යනු ඡන්දරාගය (ඇල්ම) හේතුවෙන් අනුභව කිරීමයි. ‘අනෙක් පර්යාය’ යනු වෙනත් කරුණකි.

Kulasamudācārakammanti kulācārasaṅkhātaṃ kammaṃ, kulacārittanti attho. Akiriyanti akaraṇabhāvaṃ. ‘‘Anekavihitānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammāna’’nti sāmaññavacanepi pārisesañāyato vuttāvasesā akusaladhammā gahetabbāti āha ‘‘ṭhapetvā te dhamme’’tiādi, te yathāvuttakāyaduccaritādike akusaladhamme ṭhapetvāti attho. Anekavihitāti anekappakārā.

‘කුලසමුදාචාර කර්මය’ යනු කුලාචාර (කුල සිරිත්) සංඛ්‍යාත ක්‍රියාවයි, කුල චාරිත්‍රය යන අර්ථයයි. ‘අකිරිය’ යනු නොකිරීමේ ස්වභාවයයි. “අනේකවිධ ලාමක අකුසල ධර්මයන්ගේ” යන සාමාන්‍ය වචනයෙහිදී ද, ඉතිරි වූ අකුසල ධර්මයන් ගත යුතු බව පෙන්වීමට “ඒ ධර්මයන් හැර” යනාදිය පැවසීය. ඒ කියන ලද කාය දුශ්චරිත ආදී අකුසල ධර්මයන් හැර යනු අර්ථයයි. ‘අනේකවිහිත’ යනු නොයෙක් ප්‍රකාර වූ යන්නයි.

Ayaṃ lokatantīti ayaṃ vuḍḍhānaṃ abhivādanādikiriyalakkhaṇā lokappaveṇī. Anāgāmibrahmānaṃ alaṅkārādīsu anāgāmibhikkhūnañca cīvarādīsu nikantivasena rāguppatti hotīti anāgāmimaggena pañcakāmaguṇikarāgasseva pahānaṃ veditabbanti āha ‘‘pañcakāmaguṇikarāgassā’’ti. Rūpādīsu pañcasu kāmaguṇesu vatthukāmakoṭṭhāsesu uppajjamāno rāgo ‘‘pañcakāmaguṇikarāgo’’ti veditabbo. Koṭṭhāsavacano hettha [Pg.213] guṇa-saddo ‘‘vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.4) viya. Akusalacittadvayasampayuttassāti domanassasahagatacittadvayasampayuttassa. Mohassa sabbākusalasādhāraṇattā āha ‘‘sabbākusalasambhavassā’’ti. Avasesānanti sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ.

"මෙය ලෝක තන්ත්‍රයයි" යනු වැඩිහිටියන්ට වැඳීම් පිදුම් කිරීම් ආදී ක්‍රියා ලක්ෂණ කොට ඇති ලෝක සම්ප්‍රදායයි. අනාගාමී බ්‍රහ්මයන්ට ආභරණ ආදියෙහි ද අනාගාමී භික්ෂූන්ට සිවුරු ආදියෙහි ද ඇලීම් වශයෙන් රාගය උපදින බැවින්, අනාගාමී මාර්ගයෙන් පංච කාමගුණික රාගයම ප්‍රහාණය වන බව දත යුතු යැයි "පංචකාමගුණිකරාගස්ස" යනුවෙන් වදාළහ. රූප ආදී පංච කාමගුණයන් කෙරෙහි හෙවත් වස්තු කාම කොටස් කෙරෙහි උපදින රාගය "පංචකාමගුණික රාගය" ලෙස දත යුතු ය. මෙහි "ගුණ" ශබ්දය "වයෝගුණා අනුපුබ්බං ජහන්ති" (වයස් කොටස් අනුපිළිවෙළින් අත්හරිති) යනාදියෙහි මෙන් "කොටස" යන අර්ථය දෙයි. "අකුසල චිත්ත ද්වය සම්ප්‍රයුක්ත වූවහුගේ" යනු දෝමනස්ස සහගත සිත් දෙක හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවහුගේ යන්නයි. මෝහය සියලු අකුසලයන්ට පොදු බැවින් "සියලු අකුසලයන්ට උපත වූ" යැයි වදාළහ. "අවශේෂයන්ගේ" යනු සක්කායදිට්ඨි ආදීන්ගේ ය.

Jigucchati maññeti ahamabhijāto rūpavā paññavā kathaṃ nāma aññesaṃ abhivādanādiṃ kareyyanti jigucchati viya, jigucchatīti vā sallakkhemi. Akusaladhamme jigucchamāno tesaṃ samaṅgibhāvampi jigucchatīti vuttaṃ ‘‘akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā jigucchatī’’ti. Samāpattīti etasseva vevacanaṃ samāpajjanā samaṅgibhāvoti. Maṇḍanajātikoti maṇḍanakasabhāvo, maṇḍanakasīloti attho. Jegucchitanti jigucchanasīlataṃ.

"පිළිකුල් කරයි, හෙවත් සිතයි" - මා උසස් කුලයක උපන්, රූපවත්, ප්‍රඥාවන්ත අයෙක්ව සිටියදී කෙසේ නම් අන් අයට වැඳීම් ආදිය කරන්නදැයි පිළිකුල් කරන්නාක් මෙන් වේ, එසේත් නැත්නම් පිළිකුල් කරයි කියා සලකමි. අකුසල ධර්මයන් පිළිකුල් කරන තැනැත්තා එම අකුසලයන් හා එක්වීම ද පිළිකුල් කරන බැවින් "අකුසල ධර්මයන්ගේ පැමිණීම (සමාපත්තිය) පිළිකුල් කරයි" යැයි කියන ලදී. "සමාපත්ති" යනු මෙයටම පර්යාය වචනයක් වන අතර එයට "සමාපජ්ජනා" හෙවත් "එක්වීම" (සමංගීභාවය) යනු අර්ථයයි. "මණ්ඩනජාතිකයෙක්" යනු සැරසෙන ස්වභාවය ඇති, සැරසෙන සුලු යන අර්ථයයි. "ජේගුච්ඡිත" යනු පිළිකුල් කරන සුලු බවයි.

Lokajeṭṭhakakammanti lokajeṭṭhakānaṃ kattabbakammaṃ, loke vā seṭṭhasammataṃ kammaṃ. Tatrāti tesu dvīsupi atthavikappesu. Padābhihito attho padattho, byañjanatthoti vuttaṃ hoti. Vinayaṃ vā arahatīti ettha vinayanaṃ vinayo, niggaṇhananti attho. Tenāha ‘‘niggahaṃ arahatīti vuttaṃ hotī’’ti. Nanu ca paṭhamaṃ vuttesu dvīsupi atthavikappesu sakatthe arahatthe ca taddhitapaccayo saddalakkhaṇato dissati, na pana ‘‘vinayāya dhammaṃ desetī’’ti imasmiṃ atthe. Tasmā kathamettha taddhitapaccayoti āha ‘‘vicitrā hi taddhitavuttī’’ti. Vicitratā cettha lokappamāṇato veditabbā. Tathā hi yasmiṃ yasmiṃ atthe taddhitappayogo lokassa, tattha tattha taddhitavutti lokato siddhāti vicitrā taddhitavutti, tasmā yathā ‘‘mā saddamakāsī’’ti vadanto ‘‘māsaddiko’’ti vuccati, evaṃ vinayāya dhammaṃ desetīti venayikoti vuccatīti adhippāyo.

"ලෝක ජේෂ්ඨක කර්මය" යනු ලෝකයේ ජේෂ්ඨයන් (වැඩිහිටියන්) විසින් කළ යුතු කර්මයයි, එසේ නැතහොත් ලෝකයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි සම්මත කර්මයයි. "එහි" යනු ඒ අර්ථ විකල්ප දෙකෙහිම ය. පදයෙන් කියන ලද අර්ථය "පදත්ථ" (පදාර්ථය) හෙවත් ව්‍යඤ්ජනාර්ථය (අකුරු අර්ථය) යැයි කියන ලදී. "විනයට සුදුසු වේ" යන මෙහි විනයනය කිරීම "විනය" නම් වේ, එයින් අදහස් වන්නේ දමනය කිරීමයි. එබැවින් "දමනයට සුදුසු වේ යැයි කියන ලදී" යනුවෙන් පැවසූහ. පළමුව කියන ලද අර්ථ විකල්ප දෙකෙහිම "තද්ධිත ප්‍රත්‍යය" ස්වකීය අර්ථයෙහි සහ සුදුසු (අර්හ) යන අර්ථයෙහි ශබ්ද ලක්ෂණ අනුව පෙනේ. නමුත් "විනය සඳහා ධර්මය දේශනා කරයි" යන අර්ථයෙහි එසේ නොපෙනේ. එබැවින් මෙහි කෙසේ තද්ධිත ප්‍රත්‍යයක් වන්නේ දැයි විමසා "තද්ධිත වෘත්තිය විසිතුරු ය" (විවිධ ය) යනුවෙන් පැවසූහ. මෙහි විසිතුරු බව ලෝක සම්මතය අනුව දත යුතුය. එනම්, යම් යම් අර්ථයන්හි ලෝකයා තද්ධිත යොදන්නේ ද, ඒ ඒ තැන්හි තද්ධිත වෘත්තිය ලෝක සම්මතයෙන්ම සිද්ධ වන බැවින් තද්ධිත වෘත්තිය විසිතුරු වේ. එබැවින් "ශබ්ද කරන්න එපා" (මා සද්දමකාසි) යැයි කියන්නා "මා සද්දික" (නිහඬ වන්නා) යැයි කියනු ලබන්නා සේ, විනය සඳහා ධර්මය දේශනා කරන්නා "වේනයික" යැයි කියනු ලබන බව අදහසයි.

Kapaṇapurisoti guṇavirahitatāya dīnamanusso. Byañjanāni avicāretvāti tissadattādisaddesu viya ‘‘imasmiṃ atthe ayaṃ nāma paccayo’’ti evaṃ byañjanavicāraṃ akatvā, anipphannapāṭipadikavasenāti vuttaṃ hoti.

"කපණ පුරුෂයා" යනු ගුණයන්ගෙන් තොර බැවින් අසරණ වූ මනුෂ්‍යයා ය. "ව්‍යඤ්ජනයන් (අකුරු) විමසන්නේ නැතිව" යනු තිස්සදත්ත ආදී ශබ්දයන්හි මෙන් "මෙම අර්ථයෙහි මේ නම් ප්‍රත්‍යය වේ" යැයි මෙසේ ව්‍යඤ්ජන විමසීමක් නොකර, සිද්ධ නොවූ ප්‍රාතිපදික (මූල පද) වශයෙන් යැයි පවසන ලදී.

‘‘Devalokagabbhasampattiyā’’ti vatvāpi ṭhapetvā bhummadeve sesadevesu gabbhaggahaṇassa abhāvato paṭisandhiyevettha gabbhasampattīti veditabbāti vuttamevatthaṃ vivaritvā dassento āha ‘‘devalokapaṭisandhipaṭilābhāya saṃvattatī’’ti. Assāti abhivādanādisāmīcikammassa. Mātukucchismiṃ [Pg.214] paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassentoti mātito aparisuddhabhāvaṃ dassento, akkositukāmassa dāsiyā puttoti dāsikucchimhi nibbattabhāve dosaṃ dassetvā akkosanaṃ viya bhagavato mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassetvā akkosantopi evamāhāti adhippāyo. Gabbhatoti devalokappaṭisandhito. Tenevāha ‘‘abhabbo devalokūpapattiṃ pāpuṇitunti adhippāyo’’ti. ‘‘Hīno vā gabbho assāti apagabbho’’ti imassa viggahassa ekena pariyāyena adhippāyaṃ dassento āha ‘‘devalokagabbhaparibāhirattā āyatiṃ hīnagabbhapaṭilābhabhāgī’’ti. Iti-saddo hetuattho. Yasmā āyatimpi hīnagabbhapaṭilābhabhāgī, tasmā hīno vā gabbho assāti apagabbhoti adhippāyo. Puna tasseva viggahassa ‘‘kodhavasena…pe… dassento’’ti heṭṭhā vuttanayassa anurūpaṃ katvā adhippāyaṃ dassento āha ‘‘hīno vāssa mātukucchismiṃ gabbhavāso ahosīti adhippāyo’’ti. Gabbha-saddo atthi mātukucchipariyāyo ‘‘gabbhe vasati māṇavo’’tiādīsu (jā. 1.15.363) viya. Atthi mātukucchismiṃ nibbattasattapariyāyo ‘‘antamaso gabbhapātanaṃ upādāyā’’tiādīsu (mahāva. 129) viya. Tattha mātukucchipariyāyaṃ gahetvā atthaṃ dassento āha ‘‘anāgate gabbhaseyyā’’ti. Gabbhe seyyā gabbhaseyyā. Anuttarena maggenāti aggamaggena. Kammakilesānaṃ maggena vihatattā āha ‘‘vihatakāraṇattā’’ti. Itarā tissopīti aṇḍajasaṃsedajaopapātikā. Ettha ca yadipi ‘‘apagabbho’’ti imassa anurūpato gabbhaseyyā eva vattabbā, pasaṅgato pana labbhamānaṃ sabbampi vattuṃ vaṭṭatīti punabbhavābhinibbattipi vuttāti veditabbā.

"දේව ලෝක ගැබ් සම්පත්තියෙන්" යැයි පැවසුව ද භූමාටු දේවතාවන් හැර අන් දෙවියන් කෙරෙහි මවුකුසක පිළිසිඳ ගැනීමක් (ගබ්භ) නොමැති බැවින්, මෙහි ගැබ් සම්පත්තිය යනු ප්‍රතිසන්ධියම බව දත යුතු යැයි පවසා එම අර්ථයම විස්තර කරමින් "දේව ලෝක ප්‍රතිසන්ධිය ලැබීම පිණිස පවතී" යැයි වදාළහ. "ඔහුගේ" යනු ඒ වැඳීම් පිදුම් ආදී ගෞරව දැක්වීමේ කර්මයේ ය. මවුකුසක ප්‍රතිසන්ධිය ලැබීමෙහි ඇති දෝෂය දක්වන්නේ මවගේ පැත්තෙන් පවතින අපිරිසිදු බව දක්වයි. යමකුට බැණ වැදීමට කැමති තැනැත්තා "දාසියකගේ පුත්‍රයා" යැයි දාසියකගේ කුසෙහි උපන් බවෙහි දෝෂ දක්වා බැණ වදින්නා සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මවුකුසක පිළිසිඳ ගැනීමෙහි දෝෂ දක්වා ආක්‍රෝශ කරන්නා ද මෙසේ කී බව අදහසයි. "ගැබෙන්" යනු දේව ලෝක ප්‍රතිසන්ධියෙන් ය. එබැවින් "දේව ලෝකයේ ඉපදීමට අභව්‍යය (නොහැකිය) යනු අදහසයි" යනුවෙන් පැවසූහ. "හීන වූ හෝ ගැබක් ඔහුට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් අපගබ්භ වේ" යන මෙම විග්‍රහයේ එක් අයුරකින් අදහස දක්වමින් "දේව ලෝක ගැබෙන් බැහැර බැවින් මතු කාලයෙහි හීන ගැබක් ලැබීමට හිමිකම් ඇත්තෙකි" යැයි වදාළහ. "ඉති" ශබ්දය මෙහි හේතු අර්ථය දෙයි. යම් හෙයකින් මතු කාලයෙහි හීන ගැබක් ලැබීමට හිමිකම් ඇත්තේ ද, එබැවින් "හීන වූ ගැබක් ඔහුට ඇත්තේය යනු අපගබ්භ වේ" යනු අදහසයි. නැවත එම විග්‍රහයේම "ක්‍රෝධය නිසා...පෙ... දක්වමින්" යැයි කලින් කී ක්‍රමයට අනුකූලව අදහස දක්වමින් "ඔහුගේ මවුකුසෙහි වාසය කිරීම හීන වූවක් විය යනු අදහසයි" යනුවෙන් වදාළහ. "ගබ්භ" ශබ්දය "ගබ්භ වසති මාණවෝ" යනාදියෙහි මෙන් මවුකුසට පර්යාය වචනයක් ලෙස යෙදේ. "අන්තමසෝ ගබ්භපාතනං උපාදාය" යනාදියෙහි මෙන් මවුකුසෙහි උපන් සත්ත්වයාට ද පර්යාය වචනයක් ලෙස යෙදේ. එහි මවුකුස යන අර්ථය ගෙන අර්ථ දක්වමින් "අනාගතයෙහි ගර්භ ශය්‍යාව (කුසෙහි සැතපීම)" යැයි වදාළහ. ගැබෙහි සැතපීම "ගබ්භසෙය්‍යාව" නම් වේ. "අනුත්තර මාර්ගයෙන්" යනු අග්‍ර මාර්ගය වූ අර්හත් මාර්ගයෙන් ය. කර්ම ක්ලේෂයන් මාර්ගයෙන් විනාශ කරන ලද බැවින් "විනාශ කරන ලද හේතු ඇත්තක් බැවින්" යැයි පැවසූහ. "අනෙක් තිදෙනා ද" යනු අණ්ඩජ, සංසේදජ සහ ඕපපාතික යන තිදෙනා ය. මෙහි "අපගබ්භ" යන්නට අනුකූලව ගර්භ ශය්‍යාව ගැනම කිව යුතු වුවත්, ප්‍රසංගයට අනුව ලැබෙන සියල්ල පැවසීම සුදුසු බැවින් පුනර්භවයෙහි ඉපදීම ගැන ද පවසන ලද බව දත යුතුය.

Idāni sattapariyāyassa gabbha-saddassa vasena viggahanānattaṃ dassento āha ‘‘apicā’’tiādi. Imasmiṃ pana vikappe gabbhaseyyā punabbhavābhinibbattīti ubhayampi gabbhaseyyavaseneva vuttantipi vadanti. Nanu ca ‘‘āyatiṃ gabbhaseyyā pahīnā’’ti vuttattā gabbhassa seyyā eva pahīnā, na pana gabbhoti āpajjatīti āha ‘‘yathā cā’’tiādi. Atha ‘‘abhinibbattī’’ti ettakameva avatvā punabbhavaggahaṇaṃ kimatthanti āha ‘‘abhinibbatti ca nāmā’’tiādi. Apunabbhavabhūtāti khaṇe khaṇe uppajjamānānaṃ dhammānaṃ abhinibbatti.

දැන් "සත්ත්වයා" යන අර්ථය දෙන "ගබ්භ" ශබ්දය අනුව විග්‍රහ කිරීමේ වෙනස දක්වමින් "තවද" (අපිච) යනාදිය වදාළහ. මෙම විකල්පයේදී "ගර්භ ශය්‍යාව" සහ "පුනර්භවයෙහි ඉපදීම" යන දෙකම ගර්භ ශය්‍යා වශයෙන්ම පවසන ලදැයි ද කියති. "මතු කාලයෙහි ගර්භ ශය්‍යාව ප්‍රහීණ කරන ලදී" යනුවෙන් පැවසූ බැවින් ගැබෙහි සැතපීම පමණක් ප්‍රහීණ වූ බවත්, ගැබ ප්‍රහීණ නොවූ බවත් අදහස් වන්නේ නේදැයි විමසා "යම් සේ ද" (යථා ච) යනාදිය පැවසූහ. එසේ නම් "ඉපදීම" (අභිනිබ්බත්ති) යනුවෙන් පමණක් නොකියා "පුනර්භවය" යැයි පැවසීම කුමන අර්ථයකින් දැයි විමසා "අභිනිබ්බත්ති නම්..." යනාදිය පැවසූහ. "අපුනර්භව භූත වූ" (නැවත උත්පත්තියක් නොවන) යනු මොහොතක් පාසා උපදින ධර්මයන්ගේ ඉපදීමයි.

Dhammadhātunti [Pg.215] ettha dhamme anavasese dhāreti yāthāvato upadhāretīti dhammadhātu, dhammānaṃ yathāsabhāvato avabujjhanasabhāvo, sabbaññutaññāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Paṭivijjhitvāti sacchikatvā, paṭilabhitvāti attho, paṭilābhahetūti vuttaṃ hoti. Desanāvilāsappatto hotīti rucivasena parivattetvā dassetuṃ samatthatā desanāvilāso, taṃ patto adhigatoti attho. Karuṇāvipphāranti sabbasattesu mahākaruṇāya pharaṇaṃ. Tādilakkhaṇameva puna upamāya vibhāvetvā dassento āha ‘‘pathavīsamacittata’’nti. Yathā pathavī suciasucinikkhepacchedanabhedanādīsu na vikampati, anurodhavirodhaṃ na pāpuṇāti, evaṃ iṭṭhāniṭṭhesu lābhālābhādīsu anurodhavirodhappahānato avikampitacittatāya pathavīsamacittatanti attho. Akuppadhammatanti ettha akuppadhammo nāma phalasamāpattīti keci vadanti. ‘‘Paresu pana akkosantesupi attano pathavīsamacittatāya akuppanasabhāvatanti evamettha attho gahetabbo’’ti amhākaṃ khanti. Jarāya anusaṭanti jarāya paliveṭhitaṃ. Brāhmaṇassa vuddhatāya āsannavuttimaraṇanti sambhāvanavasena ‘‘ajja maritvā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Mahantena kho pana ussāhenā’’ti sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti evaṃ sañjātamahussāhena. Appaṭisamaṃ purejātabhāvanti anaññasādhāraṇaṃ purejātabhāvaṃ. Natthi etassa paṭisamoti appaṭisamo, purejātabhāvo.

ධර්මධාතුව යනු මෙහි ශේෂයක් නොමැතිව ධර්මයන් දරන හෙයින්ද, තත්ත්වාකාරයෙන් දරන හෙයින්ද ධර්මධාතුව නම් වේ. එය ධර්මයන්ගේ යථා ස්වභාවය අවබෝධ කරගන්නා වූ ස්වභාවයයි. මෙය සර්වඥතා ඥානයට පර්යාය නාමයකි. 'පටිවිජ්ඣිත්වා' යනු සාක්ෂාත් කරගෙන හෙවත් 'පටිලභිත්වා' (ලබාගෙන) යන අර්ථයයි; ලබා ගැනීමට හේතුව යනුවෙන් මෙහි අදහස් වේ. 'දේසනාවිලාසප්පත්තෝ හෝති' යනු තම අභිමතය පරිදි දහම් කරුණු විවිධාකාරයෙන් විස්තර කර පෙන්වීමට ඇති දක්ෂතාව දේශනා විලාසයයි, එය ලබා ගත්තේය යන්න අර්ථයයි. 'කරුණාවිප්ඵාරං' යනු සියලු සත්වයන් කෙරෙහි පතළ වූ මහා කරුණාවයි. එම ලක්ෂණයම නැවත උපමාවකින් පැහැදිලි කරමින් 'පඨවීසමචිත්තතං' (පොළොව වැනි සමාන සිතැති බව) යයි වදාළ සේක. යම් සේ පොළොව පිරිසිදු හෝ අපිරිසිදු දෑ දැමීමේදී ද, කැපීම් බිඳීම් ආදියේදී ද කම්පා නොවේද, අනුරෝධ (ඇලීම) හෝ විරෝධ (ගැටීම) ඇති කර නොගනීද, එසේම ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට වූ ලාභ අලාභ ආදියේදී අනුරෝධ විරෝධයන් ප්‍රහාණය කළ බැවින් නොසැලෙන සිත් ඇති බව 'පඨවීසමචිත්තතං' නම් වේ. 'අකුප්පධම්මතං' යන්නෙහි අකුප්පධර්මය යනු ඵල සමාපත්තිය යැයි ඇතැමෙක් පවසති. එහෙත් 'අන්‍යන් ආක්‍රෝශ කරන කල්හි පවා තමාගේ පොළොව වැනි සමාන සිත නිසා කෝපයට පත් නොවන ස්වභාවය' යන අර්ථය මෙහි ගත යුතු යැයි අපගේ කැමැත්තයි (ක්ෂාන්තියයි). 'ජරාය අනුසටං' යනු ජරාවෙන් වෙළී ගිය යන්නයි. බ්‍රාහ්මණයාගේ මහලු බව නිසා මරණය ආසන්න බව පෙන්වීමට 'අද මැරෙයි' යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. 'මහන්තේන ඛෝ පන උස්සාහේනා' යනු 'එබඳු රහතන් වහන්සේලා දැකීම සැබවින්ම යහපත්ය' යනුවෙන් ඇති වූ මහත් උත්සාහයෙනි. 'අප්පටිසමං පුරේජාතභාවං' යනු අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන අසමසම පූර්වජාත භාවයයි. මෙයට සමානත්වයක් නැති බැවින් 'අප්පටිසම' නම් වේ.

Pakkhe vidhunantāti patte cālentā. Nikkhamantānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ, nikkhantesūti attho.

'පක්ඛේ විධුනන්තා' යනු පියාපත් සලමින් යන්නයි. 'නික්ඛමන්තානං' යනු නික්ම යන්නවුන් අතුරින් යන අර්ථය දෙන නිර්ධාරණ සප්තමී විභක්තියකි, එනම් නික්මුණු කල්හි යන අර්ථයයි.

So jeṭṭho iti assa vacanīyoti yo paṭhamataraṃ aṇḍakosato nikkhanto kukkuṭapotako, so jeṭṭhoti vacanīyo assa, bhaveyyāti attho. Sampaṭipādentoti saṃsandento. Tibhūmapariyāpannāpi sattā avijjākosassa anto paviṭṭhā tattha tattha appahīnāya avijjāya veṭhitattāti āha ‘‘avijjākosassa anto paviṭṭhesu sattesū’’ti aṇḍakosanti bījakapālaṃ. Lokasannivāseti lokoyeva saṅgamma samāgamma nivāsanaṭṭhena lokasannivāso, sattanikāyo. Sammāsambodhinti ettha sammāti aviparītattho, saṃ-saddo sāmanti imamatthaṃ dīpeti. Tasmā sammā aviparītenākārena [Pg.216] sayameva cattāri saccāni bujjhati paṭivijjhatīti sammāsambodhīti maggo vuccati. Tenāha ‘‘sammā sāmañca bodhi’’nti, sammā sayameva ca bujjhanakanti attho. Sammāti vā pasatthavacano, saṃ-saddo sundaravacanoti āha ‘‘atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhi’’nti.

යමෙක් පළමුව බිත්තර කටුවෙන් නික්මුණේ නම් ඒ කුකුළු පැටවා 'ජ්‍යෙෂ්ඨයා' යැයි කිය යුතු වේ යන්න අර්ථයයි. 'සම්පටිපාදෙන්තෝ' යනු සසඳමින් පෙන්වීමයි. ත්‍රෛභූමික ලෝකයට අයත් සත්වයන් අවිද්‍යා නැමති කටුව තුළට පිවිස, ඒ ඒ භවයන්හි ප්‍රහාණය නොකළ අවිද්‍යාවෙන් වෙළී සිටින බැවින් 'අවිජ්ජාකෝසස්ස අන්තෝ පවිට්ඨේසු සත්තේසු' (අවිද්‍යා කටුව තුළට පිවිසි සත්වයන් අතර) යයි වදාළ සේක. 'අණ්ඩකෝසං' යනු බිත්තර කටුවයි. 'ලෝකසන්නිවාසෝ' යනු ලෝකයෙහිම එක්ව වාසය කරන බැවින් ලෝකසන්නිවාසය නම් වූ සත්ව සමූහයායි. 'සම්මාසම්බෝධිං' යන්නෙහි 'සම්මා' යනු නිවැරදි යන අර්ථයයි. 'සං' යන ශබ්දයෙන් 'සාමං' (තමාම) යන අර්ථය දක්වයි. එබැවින් නිවැරදි ආකාරයෙන් තමා විසින්ම චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගන්නා බැවින් මාර්ගය 'සම්මාසම්බෝධි' යයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'සම්මා සාමඤ්ච බෝධිං' යනු නිවැරදිව හා තමා විසින්ම අවබෝධ කර ගැනීම යන අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් 'සම්මා' යනු ප්‍රශස්ත බව හඟවන වචනයකි, 'සං' ශබ්දය සුන්දර යන අර්ථය දේ. ඒ අනුව 'ප්‍රශස්ත වූ ද සුන්දර වූ ද අවබෝධය' යනු අර්ථයයි.

Asabbaguṇadāyakattāti sabbaguṇānaṃ adāyakattā. Sabbaguṇe na dadātīti hi asabbaguṇadāyako, asamatthasamāsoyaṃ gamakattā yathā ‘‘asūriyapassāni mukhānī’’ti. Tisso vijjāti upanissayavato saheva arahattaphalena tisso vijjā deti. Nanu cettha tīsu vijjāsu āsavakkhayañāṇassa maggapariyāpannattā kathametaṃ yujjati ‘‘maggo tisso vijjā detī’’ti? Nāyaṃ doso. Satipi āsavakkhayañāṇassa maggapariyāpannabhāve aṭṭhaṅgike magge sati maggañāṇena saddhiṃ tisso vijjā paripuṇṇā hontīti ‘‘maggo tisso vijjā detī’’ti vuccati. Cha abhiññāti etthāpi eseva nayo. Sāvakapāramiñāṇanti aggasāvakehi paṭilabhitabbameva lokiyalokuttarañāṇaṃ. Paccekabodhiñāṇanti etthāpi imināva nayena attho veditabbo. Abbhaññāsinti jāniṃ. Jānanañca na anussavādivasenāti āha ‘‘paṭivijjhi’’nti, paccakkhamakāsinti attho. Paṭivedhopi na dūre ṭhitassa lakkhaṇappaṭivedho viyāti āha ‘‘pattomhī’’ti, pāpuṇinti attho. Pāpuṇanañca na sayaṃ gantvāti āha ‘‘adhigatomhī’’ti, santāne uppādanavasena paṭilabhinti attho.

'අසබ්බගුණදායකත්තා' යනු සියලු ගුණයන් ලබා නොදෙන බැවිනි. සියලු ගුණ ලබා නොදෙන බැවින් 'අසබ්බගුණදායක' නම් වේ. මෙය 'අසූරියපස්සානි මුඛානී' (හිරු නොදකින මුහුණු) යන්න මෙන් ගම්‍යමාන අර්ථ ඇති අසමර්ථ සමාසයකි. 'තිස්සෝ විජ්ජා' යනු උපනිශ්‍රය ඇති තැනැත්තාට අර්හත් ඵලය සමඟම ත්‍රිවිද්‍යාවන් ලබා දෙන බවයි. මෙහි ත්‍රිවිද්‍යාවන් අතර ඇති ආසවක්ඛය ඥානය මාර්ගයට අයත් වන බැවින්, 'මාර්ගය ත්‍රිවිද්‍යාවන් ලබා දෙයි' යන්න කෙසේ ගැළපේද? එහි දෝෂයක් නැත. ආසවක්ඛය ඥානය මාර්ගයට අයත් වුවද, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ඇති කල්හි මාර්ග ඥානය සමඟ ත්‍රිවිද්‍යාවන් පරිපූර්ණ වන බැවින් 'මාර්ගය ත්‍රිවිද්‍යාවන් ලබා දෙයි' යයි කියනු ලැබේ. 'ඡ අභිඤ්ඤා' (සය වැදෑරුම් අභිඥා) යන්නෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. 'සාවකපාරමීඤාණං' යනු අග්‍රශ්‍රාවකයන් විසින් ලැබිය යුතු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ඥානයයි. 'පච්චේකබෝධිඤාණං' යන්නෙහිද මේ ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය දත යුතුය. 'අබ්භඤ්ඤාසිං' යනු දැනගත්තෙමි යන්නයි. ඒ දැනගැනීම පරම්පරාගත ශ්‍රවණය ආදියෙන් නොවූ බැවින් 'පටිවිජ්ඣිං' (අවබෝධ කළෙමි) යයි වදාළ සේක, එනම් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළෙමි යන්නයි. ප්‍රතිවේධය (අවබෝධය) යනු දුර සිට ලක්ෂණ හඳුනා ගැනීමක් වැනි නොවන බැවින් 'පත්තෝම්හි' (පැමිණියෙමි) යයි වදාළ සේක, එනම් ලබා ගත්තෙමි යන්නයි. එම පැමිණීම (ලඟා වීම) යනු තමාම ගොස් ලඟා වීමක් නොවන බැවින් 'අධිගතෝම්හි' (අධිගමනය කළෙමි) යයි වදාළ සේක, එනම් තම සන්තානයෙහි උපදවා ගැනීමෙන් ලබා ගත්තෙමි යනු අර්ථයයි.

Opammasampaṭipādananti opammatthassa upameyyena sammadeva paṭipādanaṃ. Atthenāti upameyyatthena. Yathā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyākaraṇaṃ kukkuṭacchāpakānaṃ aṇḍakosato nikkhamanassa mūlakāraṇaṃ, evaṃ bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanākaraṇaṃ avijjaṇḍakosato nikkhamanassa mūlakāraṇanti āha ‘‘yathā hi tassā kukkuṭiyā…pe… tividhānupassanākaraṇa’’nti. ‘‘Santāne’’ti vuttattā aṇḍasadisatā santānassa, bahi nikkhantakukkuṭacchāpakasadisatā buddhaguṇānaṃ, buddhaguṇāti ca atthato buddhoyeva ‘‘tathāgatassa kho etaṃ, vāseṭṭha, adhivacanaṃ dhammakāyo itipī’’ti vacanato. Avijjaṇḍakosassa tanubhāvoti balavavipassanāvasena avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, paṭicchādanasāmaññena ca avijjāya aṇḍakosasadisatā. Mudubhūtassapi kharabhāvāpatti hotīti [Pg.217] tannivattanatthaṃ ‘‘thaddhakharabhāvo’’ti vuttaṃ. Tikkhakharavippasannasūrabhāvoti ettha pariggayhamānesu saṅkhāresu vipassanāñāṇassa samādhindriyavasena sukhānuppaveso tikkhatā, anupavisitvāpi satindriyavasena anatikkamanato akuṇṭhatā kharabhāvo. Tikkhopi hi ekacco saro lakkhaṃ patvā kuṇṭho hoti, na tathā idaṃ. Satipi kharabhāve sukhumappavattivasena kilesasamudācārasaṅkhobharahitatāya saddhindriyavasena pasannabhāvo, satipi pasannabhāve antarā anosakkitvā kilesapaccatthikānaṃ suṭṭhu abhibhavanato vīriyindriyavasena sūrabhāvo veditabbo. Evamimehi pakārehi saṅkhārupekkhāñāṇameva gahitanti daṭṭhabbaṃ. Vipassanāñāṇassa pariṇāmakāloti vipassanāya vuṭṭhānagāminibhāvāpatti. Tadā ca sā maggañāṇagabbhaṃ dhārentī viya hotīti āha ‘‘gabbhaggahaṇakālo’’ti. Gabbhaṃ gaṇhāpetvāti saṅkhārupekkhāya anantaraṃ sikhāppattaanulomavipassanāvasena maggavijāyanatthaṃ gabbhaṃ gaṇhāpetvā. Abhiññāpakkheti lokiyābhiññāpakkhe. Lokuttarābhiññā hi avijjaṇḍakosaṃ padālitā. Potthakesu pana katthaci ‘‘chābhiññāpakkhe’’ti likhanti, so apāṭhoti veditabbo.

‘උපම්මසම්පටිපාදන’ යනු උපමාවේ අර්ථය උපමේයය (සසඳන දෙය) සමඟ මනා සේ ගැලපීමයි. ‘අත්ථෙන’ යනු උපමේය අර්ථයෙනි. යම් සේ කිකිළියක බිත්තර කෙරෙහි තෙවැදෑරුම් ක්‍රියාවන් (බිත්තර රැකීම ආදිය) කිරීම කුකුළු පැටවුන් බිත්තර කටුවෙන් පිටතට පැමිණීමේ මූලික හේතුව වන්නේ ද, එසේම බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ තෙවැදෑරුම් අනුපස්සනාවන් සිදු කිරීම අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුවෙන් නික්ම යාමේ මූලික හේතුව බව පැවසීමට “යථා හි තස්සා කුක්කුටියා... පෙ... තිවිධානුපස්සනාකරණං” යනාදිය වදාරන ලදී. ‘සන්තානයෙහි’ යයි කී බැවින් සන්තානය බිත්තරයකට සමාන වේ. බාහිරව නික්මුණු කුකුළු පැටවුන්ට සමාන වන්නේ බුදුගුණයි. ‘බුදුගුණ’ යනු අර්ථ වශයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේමය. මන්ද, “වාසෙට්ඨය, තථාගතයන් වහන්සේට ධර්මකාය යනු නමකි” යන වචනයට අනුවය. අවිද්‍යා බිත්තර කටුව තුනී වීම යනු ප්‍රබල විපස්සනා බලයෙන් අවිද්‍යා බිත්තර කටුව තුනී කිරීමයි. වැසී පැවතීමේ සමානත්වය නිසා අවිද්‍යාව බිත්තර කටුවකට සමාන වේ. මෘදු වූ දෙයකට වුව ද රළු බවක් ඇති විය හැකි බැවින්, එය වැළැක්වීම පිණිස ‘තද රළු බව’ (ථද්ධඛරභාවෝ) යයි පවසන ලදී. තීක්ෂණ, රළු, ප්‍රසන්න සහ ශූර බව යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: පිරිසිඳ දකින සංස්කාරයන් කෙරෙහි විපස්සනා ඥානය සමාධි ඉන්ද්‍රියයේ බලයෙන් සැපසේ ඇතුළු වීම ‘තීක්ෂණ බව’ වේ. එසේ ඇතුළු වී ද සති ඉන්ද්‍රියයේ බලයෙන් අරමුණ ඉක්මවා නොයන බැවින් මොට නොවන ස්වභාවය ‘රළු බව’ (ඛරභාවය) වේ. ඇතැම් තියුණු ඊතලයක් වුව ද ඉලක්කයට වැදුණු විට මොට වේ, නමුත් මෙම ඥානය එසේ නොවේ. රළු බවක් තිබුණ ද, සියුම් ලෙස පැවැතීම නිසා කෙලෙස් වැඩීමෙන් වන කැළඹීමක් නොමැති බැවින් සද්ධින්ද්‍රියය (ශ්‍රද්ධා ඉන්ද්‍රිය) හේතුවෙන් ‘ප්‍රසන්න බව’ ඇති වේ. ප්‍රසන්න බවක් තිබියදීත්, අතරමගදී පසුබට නොවී කෙලෙස් නමැති සතුරන් මැනවින් මැඩපවත්වන බැවින් විරියින්ද්‍රිය (වීර්ය ඉන්ද්‍රිය) හේතුවෙන් ‘ශූර බව’ තේරුම් ගත යුතුය. මෙසේ මෙම ක්‍රමයන්ගෙන් සංස්කාරුපෙක්ඛා ඥානයම ගන්නා ලද බව දත යුතුය. විපස්සනා ඥානය මේරූ කාලය යනු විපස්සනාව වුට්ඨානගාමිනී බවට (මාර්ගයට පමුණුවන බවට) පත්වීමයි. එකල එය මාර්ග ඥානය නමැති ගැබ දරා සිටින්නාක් වැනි බැවින් ‘ගැබ්ගත් කාලය’ යයි පවසන ලදී. ‘ගැබ් ගැන්වීම’ යනු සංස්කාරුපෙක්ඛා ඥානයට අනතුරුව අග්‍රප්‍රාප්ත අනුලෝම විපස්සනා බලයෙන් මාර්ගය ප්‍රසූත කිරීම (උපදවා ගැනීම) සඳහා ගැබ් ගැන්වීමයි. ‘අභිඥා පක්ෂය’ යනු ලෞකික අභිඥා පක්ෂයයි. ලෝකෝත්තර අභිඥාවන් විසින් අවිද්‍යා බිත්තර කටුව පළා දමන ලදී. ඇතැම් පොත්වල ‘ෂඩ් අභිඥා පක්ෂය’ යයි ලියා ඇතත්, එය වැරදි පාඨයක් බව දත යුතුය.

Jeṭṭho seṭṭhoti vuddhatamattā jeṭṭho, sabbaguṇehi uttamattā pasatthatamoti seṭṭho.

‘ජෙට්ඨ’ (වැඩිමහල්) සහ ‘සෙට්ඨ’ (ශ්‍රේෂ්ඨ) යනු: වඩාත්ම වැඩිමහල් (පැරණිතම) බැවින් ජෙට්ඨ නම් වේ. සියලු ගුණයන්ගෙන් උතුම් බැවින් වඩාත්ම ප්‍රශංසනීය නිසා සෙට්ඨ නම් වේ.

Idāni ‘‘āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇa, vīriya’’ntiādikāya desanāya anusandhiṃ dassento āha ‘‘evaṃ bhagavā’’tiādi. Tattha pubbabhāgato pabhutīti bhāvanāya pubbabhāgīyavīriyārambhādito paṭṭhāya. Muṭṭhassatināti vinaṭṭhassatinā, sativirahitenāti attho. Sāraddhakāyenāti sadarathakāyena. Bodhimaṇḍeti bodhisaṅkhātassa ñāṇassa maṇḍabhāvappatte ṭhāne. Bodhīti hi paññā vuccati. Sā ettha maṇḍā pasannā jātāti so padeso ‘‘bodhimaṇḍo’’ti paññāto. Paggahitanti ārambhaṃ sithilaṃ akatvā daḷhaparakkamasaṅkhātussahanabhāvena gahitaṃ. Tenāha ‘‘asithilappavattita’’nti. Asallīnanti asaṅkucitaṃ kosajjavasena saṅkocaṃ anāpannaṃ. Upaṭṭhitāti ogāhanasaṅkhātena apilāpanabhāvena ārammaṇaṃ upagantvā ṭhitā. Tenāha ‘‘ārammaṇābhimukhībhāvenā’’ti. Sammosassa viddhaṃsanavasena pavattiyā na sammuṭṭhāti asammuṭṭhā. Kiñcāpi cittappassaddhivasena cittameva passaddhaṃ, kāyappassaddhivaseneva ca kāyo passaddho hoti[Pg.218], tathāpi yasmā kāyappassaddhi uppajjamānā cittappassaddhiyā saheva uppajjati, na vinā, tasmā vuttaṃ ‘‘kāyacittappassaddhivasenā’’ti. Kāyappassaddhiyā ubhayesampi kāyānaṃ passambhanāvahattā vuttaṃ ‘‘rūpakāyopi passaddhoyeva hotī’’ti.

දැන් “බ්‍රාහ්මණය, මා විසින් වීර්යය අරඹන ලදී” යනාදී දේශනාවේ පූර්වාපර සම්බන්ධය දක්වමින් “එවං භගවා” යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘පූර්ව භාගයේ සිට’ යනු භාවනාවේ පූර්ව භාග වීර්යය ආරම්භ කළ තැන සිටය. ‘මුට්ඨස්සතිනා’ යනු සිහිය නැති වූ, සිහියෙන් තොර වූ යන්නයි. ‘සාරද්ධ කායෙන’ යනු විඩාවට පත් ශරීරයෙනි. ‘බෝධි මණ්ඩපයේ’ යනු බෝධිය නම් වූ ඥානය සාරවත් බවට පත් ස්ථානයෙහිය. ‘බෝධි’ යනු ප්‍රඥාවට නමකි. එය එහිදී මනාව පිරිසිදු (ප්‍රසන්න) වූ බැවින් එම ප්‍රදේශය ‘බෝධි මණ්ඩලය’ ලෙස ප්‍රකට විය. ‘පග්ගහිත’ යනු ආරම්භය ලිහිල් නොකර දෘඪ පරාක්‍රමය නම් වූ උත්සාහයෙන් යුක්තව පවත්වන ලද වීර්යයයි. එබැවින් “ලිහිල් නොවන සේ පවත්වන ලද” යයි පවසන ලදී. ‘අසල්ලීන’ යනු හැකිළුණු බවක් නැති, කුසීතකම නිසා පසුබෑමකට පත් නොවූ යන්නයි. ‘උපට්ඨිතා’ (එළඹ සිටි) යනු අරමුණට මනාව බැසගෙන එය අභිමුඛව සිටීමයි. එබැවින් “අරමුණට අභිමුඛ වීමෙන්” යයි කීවේය. මුළාව විනාශ කරමින් පවතින බැවින් මුළා නොවීම ‘අසම්මුට්ඨා’ නම් වේ. සිතේ සන්සුන් බව (චිත්ත පස්සද්ධිය) නිසා සිතම සන්සුන් වුවත්, කයේ සන්සුන් බව (කාය පස්සද්ධිය) නිසාම කය ද සන්සුන් වුවත්, කාය පස්සද්ධිය උපදින විට චිත්ත පස්සද්ධිය සමඟම මිස එයින් තොරව උපදින්නේ නැති බැවින් “කාය චිත්ත පස්සද්ධියෙන්” යයි පවසන ලදී. කාය පස්සද්ධිය මගින් නාම-රූප යන කයවල් දෙකෙහිම සංසිඳීම ඇති කරන බැවින් “රූප කාය ද සන්සුන් වන්නේමය” යයි කියන ලදී.

So ca khoti so ca kho kāyo. Vigatadarathoti vigatakilesadaratho. Nāmakāye hi vigatadarathe rūpakāyopi vūpasantadarathapariḷāho hoti. Sammā āhitanti nānārammaṇesu vidhāvanasaṅkhātaṃ vikkhepaṃ vicchinditvā ekasmiṃyeva ārammaṇe avikkhittabhāvāpādanena sammadeva āhitaṃ ṭhapitaṃ. Tenāha ‘‘suṭṭhu ṭhapita’’ntiādi. Cittassa anekaggabhāvo vikkhepavasena cañcalatā, sā sati ekaggatāya na hotīti āha ‘‘ekaggaṃ acalaṃ nipphandana’’nti. Ettāvatāti ‘‘āraddhaṃ kho panā’’tiādinā vīriyasatipassaddhisamādhīnaṃ kiccasiddhidassanena. Nanu ca saddhāpaññānampi kiccasiddhi jhānassa pubbabhāgappaṭipadāya icchitabbāti? Saccaṃ, sā pana nānantarikabhāvena avuttasiddhāti na gahitā. Asati hi saddhāya vīriyārambhādīnaṃ asambhavoyeva, paññāpariggahe ca nesaṃ asati ñāyārambhādibhāvo na siyā, tathā asallīnāsammosatādayo vīriyādīnanti asallīnatādiggahaṇenevettha paññākiccasiddhi gahitāti daṭṭhabbaṃ. Jhānabhāvanāyaṃ vā samādhikiccaṃ adhikaṃ icchitabbanti dassetuṃ samādhipariyosānāva jhānassa pubbabhāgappaṭipadā kathitāti daṭṭhabbaṃ.

‘සො ච ඛො’ යනු ඒ කයයි. ‘විගතදරථ’ යනු කෙලෙස් විඩාව පහ වූ බවයි. නාම කයේ කෙලෙස් විඩාව පහ වූ විට රූප කයෙහි ද පීඩාව සහ දැවිල්ල සංසිඳේ. ‘සම්මා ආහිත’ (මනාව පිහිටුවන ලද) යනු විවිධ අරමුණු කරා විසිරීම සිඳ දමා එක් අරමුණකම නොසැලෙන ලෙස මනාව පිහිටුවීමයි. එබැවින් “මැනවින් පිහිටුවන ලද” යනාදිය කීවේය. සිතේ ඒකාග්‍ර බවක් නොමැතිකම යනු විසිරීම නිසා ඇතිවන චංචල බවයි, ඒකාග්‍රතාවය ඇති විට එය සිදු නොවන බැවින් “ඒකාග්‍ර වූ, නොසැලෙන, නිශ්චල වූ” යයි පවසන ලදී. ‘මෙපමණකින්’ යනු “වීර්යය අරඹන ලදී” යනාදීන් වීර්යය, සිහිය, පස්සද්ධිය සහ සමාධිය යන ධර්මයන්ගේ කෘත්‍ය සිද්ධිය දැක්වීමෙනි. යෝගාවචරයාගේ ධ්‍යාන වැඩීමේ පූර්ව භාග ප්‍රතිපදාව සඳහා ශ්‍රද්ධාව සහ ප්‍රඥාව යන ධර්මයන්ගේ කෘත්‍ය සිද්ධිය ද අවශ්‍ය නොවේද? සත්‍යයකි, නමුත් එම ධර්මයන් අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම පවතින බැවින් වෙනම සඳහන් නොකළ ද ඒවායේ සිද්ධිය මෙහි ඇතුළත් වී ඇත. ශ්‍රද්ධාව නැති විට වීර්යය පටන් ගැනීම ආදිය සිදු නොවේ. ප්‍රඥාවෙන් ග්‍රහණය කර ගැනීම නොමැති විට ඒවා නිවැරදි මගෙහි යෙදවීමක් සිදු නොවේ. එසේම වීර්යය ආදියෙහි පවතින පසුබට නොවන බව සහ මුළා නොවන බව ආදියෙන් ද මෙහි ප්‍රඥාවේ කෘත්‍යය ද ඇතුළත් වී ඇති බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් ධ්‍යාන භාවනාවෙහිදී සමාධියේ කෘත්‍යය වැඩියෙන් අපේක්ෂා කරන බව දැක්වීමට සමාධිය අවසානය කොට ඇති ධ්‍යාන පූර්ව භාග ප්‍රතිපදාව පවසන ලද බව දත යුතුය.

Atītabhave khandhā tappaṭibaddhāni nāmagottāni ca sabbaṃ pubbenivāsaṃtveva gahitanti āha ‘‘kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsa’’nti. Moho paṭicchādakaṭṭhena tamo viya tamoti āha ‘‘sveva moho’’ti. Obhāsakaraṇaṭṭhenāti kātabbato karaṇaṃ. Obhāsova karaṇaṃ obhāsakaraṇaṃ. Attano paccayehi obhāsabhāvena nibbattetabbaṭṭhenāti attho. Sesaṃ pasaṃsāvacananti paṭipakkhavidhamanapavattivisesānaṃ bodhanato vuttaṃ. Avijjā vihatāti etena vijānanaṭṭhena vijjāti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kasmā? Yasmā vijjā uppannā’’ti etena vijjāpaṭipakkhā avijjā. Paṭipakkhatā cassā pahātabbabhāvena vijjāya ca pahāyakabhāvenāti dasseti. Esa nayo itarasmimpi padadvayeti iminā ‘‘tamo vihato vinaṭṭho. Kasmā? Yasmā āloko uppanno’’ti imamatthaṃ atidisati. Kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhena [Pg.219] vīriyaṃ ātāpoti āha ‘‘vīriyātāpena ātāpino’’ti, vīriyavatoti attho. Pesitattassāti yathādhippetatthasiddhiṃ pati vissaṭṭhacittassa. Yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharatoti aññassapi kassaci mādisassāti adhippāyo. Padhānānuyogassāti sammappadhānamanuyuttassa.

අතීත භවයන්හි ස්කන්ධයන් ද ඒවාට සම්බන්ධ වූ නාම ගෝත්‍රයන් ද යන සියල්ලම 'පූර්වේනිවාස' යනුවෙන් ගන්නා ලදැයි කියා 'කුමක් දනගන්නේද? පූර්වේනිවාසයයි' කියා වදාළ සේක. මෝහය ආවරණය කරන අර්ථයෙන් අන්ධකාරය වැනි බැවින් 'එම මෝහයම අන්ධකාරයයි' කියා වදාළ සේක. 'ආලෝකය ඇති කිරීමේ අර්ථයෙන්' යනු කළ යුතු බැවින් කිරීමයි. ආලෝකයම කිරීම ආලෝකකරණයයි. තම ප්‍රත්‍යයන් මගින් ආලෝක ස්වභාවයෙන් ඉපදවිය යුතු අර්ථයෙන් යනු මෙහි අදහසයි. ඉතිරිය ප්‍රශංසා වචනයක් වන්නේ ප්‍රතිපක්ෂයන් විනාශ කිරීමේ හා විශේෂ පැවැත්මක් ඇති කරන බව පෙන්වන නිසා වදාරන ලද්දකි. අවිද්‍යාව නැසූ බැවින්, මෙම 'දැනගැනීමේ' අර්ථයෙන් 'විද්‍යාව' යන මෙම අර්ථය ද මෙහිදී ප්‍රකාශ කරන ලදැයි දත යුතුය. 'ඇයි? යම් හෙයකින් විද්‍යාව උපන්නේද' යන මෙයින් විද්‍යාවට ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ අවිද්‍යාවයි. ඇයගේ ප්‍රහීණ කළ යුතු බවත්, විද්‍යාවෙහි ප්‍රහීණ කරන්නා වූ බවත් පෙන්වයි. සෙසු පද දෙකෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙයින් 'අන්ධකාරය නැසී විනාශ විය. ඇයි? යම් හෙයකින් ආලෝකය උපන්නේද' යන මෙම අර්ථය අතිදේශ කරයි. කෙලෙසුන් තැවීම හා දැවීම යන අර්ථයෙන් වීර්යය 'ආතාප' නම් වේ, එබැවින් 'වීර්යය නමැති ආතාපයෙන් යුක්ත වූවන්' යයි කී සේක, එනම් වීර්යවන්තයා යන්නයි. 'පහිතත්තස්ස' යනු අභිප්‍රේත අර්ථය සිද්ධ කර ගැනීම උදෙසා යොමු කරන ලද සිතක් ඇති තැනැත්තාටයි. නොපමා වූ, කෙලෙස් තවන වීර්යය ඇති, නිවනට යොමු කළ සිතින් යුක්තව වාසය කරන්නා වූ මා වැනි වෙනත් යමෙකුට වුවද යනු මෙහි අදහසයි. 'පධානනුයෝගස්ස' යනු සම්‍යප්‍රධාන වීර්යයෙහි යෙදුණු තැනැත්තාටයි.

Paccavekkhaṇañāṇapariggahitanti na paṭhamadutiyañāṇadvayādhigamaṃ viya kevalanti adhippāyo. Dassentoti nigamanavasena dassento. Sarūpato hi pubbe dassitamevāti.

'පච්චවෙක්ඛණ ඥානයෙන් පිරිසිඳ ගන්නා ලද්දේය' යනු පළමු හා දෙවන ඥාන දෙක ලැබීම මෙන් පමණක් නොවන බව අදහසයි. 'දක්වන්නේ' යනු නිගමනයක් වශයෙන් දක්වන්නා වූ බවයි. එහි ස්වරූපය කලින්ම දක්වන ලද බැවිනි.

Tikkhattuṃ jātoti iminā pana idaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ, brāhmaṇa, paṭhamavijjāya jātoyeva purejātassa sahajātassa vā abhāvato sabbesaṃ vuddho mahallako, kimaṅgaṃ pana tīhi vijjāhi tikkhattuṃ jāto’’ti. Pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇanti atītārammaṇasabhāgatāya tabbhāvibhāvato ca pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ pakāsetvāti yojetabbaṃ. Tattha atītaṃsañāṇanti atītakkhandhāyatanadhātusaṅkhāte atīte koṭṭhāse appaṭihatañāṇaṃ. Dibbacakkhuñāṇassa paccuppannārammaṇattā yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ca dibbacakkhuvaseneva ijjhanato dibbacakkhuno paribhaṇḍañāṇattā dibbacakkhumhiyeva ca ṭhitassa cetopariyañāṇasiddhito vuttaṃ ‘‘dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇa’’nti. Tattha dibbacakkhunāti saparibhaṇḍena dibbacakkhuñāṇena. Paccuppannaṃso ca anāgataṃso ca paccuppannānāgataṃsaṃ, tattha ñāṇaṃ paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ. Āsavakkhayañāṇādhigameneva sabbaññutaññāṇassa viya sesāsādhāraṇachañāṇadasabalañāṇaāveṇikabuddhadhammādīnampi anaññasādhāraṇānaṃ buddhaguṇānaṃ ijjhanato vuttaṃ ‘‘āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇa’’nti. Tenāha ‘‘sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā’’ti.

'තෙවරක් උපන්නේය' යන්නෙන් මෙය දක්වයි - 'බ්‍රාහ්මණය, මම ප්‍රථම විද්‍යාවෙන් උපන්නේම වෙමි, මීට පෙර උපන් හෝ සහජාත කෙනෙකු නැති බැවින් මම සැමටම වඩා වැඩිමහල් වෙමි, එසේ නම් විද්‍යාවන් තුනෙන් තෙවරක් උපන් කල්හි කවර කතාද' යනුයි. පූර්වේනිවාසඥානයෙන් අතීත කාලය පිළිබඳ ඥානය ප්‍රකාශ කළ බව මෙසේ ගළපා ගත යුතුය - අතීත අරමුණු වලට සමාන ස්වභාවයක් ඇති බැවින් හා එම ස්වභාවය විදහා දක්වන බැවිනි. එහි 'අතීත කාලය පිළිබඳ ඥානය' යනු අතීත ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු නමැති අතීත කොටස් පිළිබඳව වූ බාධාවන්ගෙන් තොර ඥානයයි. දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානය වර්තමාන අරමුණු ඇත්තක් වන බැවින් ද, කම්මූපග ඥානය හා අනාගත කාලය පිළිබඳ ඥානය දිව්‍ය චක්ෂුසය මගින්ම සිද්ධ වන බැවින් ද, දිව්‍ය චක්ෂුසයෙහිම පිහිටා චේතෝපරිය ඥානය සිද්ධ වන බැවින් ද 'දිව්‍ය චක්ෂුසින් වර්තමාන හා අනාගත කාලය පිළිබඳ ඥානය' යයි වදාරන ලදී. එහි 'දිව්‍ය චක්ෂුසින්' යනු පිරිවාර සහිත වූ දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානයෙනි. වර්තමාන කාලයත් අනාගත කාලයත් යන දෙක 'වර්තමානානාගත' නම් වේ, එහි ඥානය 'වර්තමානානාගත කාලය පිළිබඳ ඥානය' වේ. ආසවක්ඛය ඥානය ලැබීමෙන්ම සර්වඥතා ඥානය මෙන්ම සෙසු අසාධාරණ ඥාන හය, දස බල ඥාන සහ ආවේණික බුද්ධ ධර්ම ආදී වූ අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන බුදුගුණ ද සිද්ධ වන බැවින් 'ආසවක්ඛය ඥානයෙන් සියලු ලෞකික ලෝකෝත්තර ගුණ' යයි පවසන ලදී. ඒ නිසාම 'සියලු සර්වඥ ගුණයන් ප්‍රකාශ කොට' යයි වදාළ සේක.

Pītivipphāraparipuṇṇagattacittoti pītipharaṇena paripuṇṇakāyacitto. Aññāṇanti aññāṇassāti attho. Dhi-saddayogato hi sāmiatthe etaṃ upayogavacanaṃ. Sesamettha suviññeyyameva.

'පීතිවිප්ඵාරපරිපුණ්ණගත්තචිත්තෝ' යනු ප්‍රීතිය පැතිරීමෙන් පිරී ගිය කය හා සිත ඇත්තේ යන්නයි. 'අඥානය' යනු අඥානයාගේ යන්නයි. 'ධී' යන ශබ්දය සමග යෙදෙන විට එය ස්වාමි අර්ථයෙහි මෙම උපයෝගී වචනය යෙදේ. මෙහි ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Verañjasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

වේරඤ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

2. Sīhasuttavaṇṇanā

2. සීහ සූත්‍ර වර්ණනාව

12. Dutiye [Pg.220] santhāgāraṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.22; saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.243) nāma ekā mahāsālāva. Uyyogakālādīsu hi rājāno tattha ṭhatvā ‘‘ettakā purato gacchantu, ettakā pacchā’’tiādinā tattha nisīditvā santhaṃ karonti, mariyādaṃ bandhanti, tasmā taṃ ṭhānaṃ ‘‘santhāgāra’’nti vuccati. Uyyogaṭṭhānato ca āgantvā yāva gehe gomayaparibhaṇḍādivasena paṭijagganaṃ karonti, tāva ekaṃ dve divase te rājāno tattha santhambhantītipi santhāgāraṃ. Tesaṃ rājūnaṃ saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāraṃ. Gaṇarājāno hi te, tasmā uppannaṃ kiccaṃ ekassa vasena na sijjhati, sabbesaṃ chando laddhuṃ vaṭṭati, tasmā sabbe tattha sannipatitvā anusāsanti. Tena vuttaṃ ‘‘saha atthānusāsanaṃ agāra’’nti. Yasmā vā tattha sannipatitvā ‘‘imasmiṃ kāle kasituṃ vaṭṭati, imasmiṃ kāle vapitu’’ntiādinā nayena gharāvāsakiccāni sammantayanti, tasmā chiddāvachiddaṃ gharāvāsaṃ santharantītipi santhāgāraṃ.

12. දෙවැන්නෙහි 'සන්ථාගාරය' නම් වූයේ එක්තරා මහා ශාලාවකි. පිටත්ව යන කාල ආදියේදී රජවරු එහි සිට 'මෙපමණ පිරිසක් ඉදිරියෙන් යත්වා, මෙපමණ පිරිසක් පසුපසින් යත්වා' ආදී වශයෙන් එහි වාඩි වී සම්මුතීන් කරති, සීමාවන් පනවති, එබැවින් එම ස්ථානය 'සන්ථාගාරය' යයි කියනු ලැබේ. පිටත්ව ගිය ස්ථානයේ සිට පැමිණ නිවසේ ගොම පිරිබඩ ආදිය ගා පිරිසිදු කරන තෙක් දිනක් හෝ දෙකක් රජවරු එහි රැඳී සිටින බැවින් ද එය 'සන්ථාගාරය' නම් වේ. එම රජවරුන්ගේ සාමූහික අර්ථ අනුශාසනා ශාලාව ද 'සන්ථාගාරය' වේ. ඔවුන් ගණ රජවරු බැවින්, පැන නැගුණු කටයුත්තක් එක් අයෙකුගේ කැමැත්තෙන් පමණක් සිදු කළ නොහැක, සියලු දෙනාගේම කැමැත්ත ලබා ගත යුතුය, එබැවින් සියලු දෙනා එහි රැස්ව අනුශාසනා කරති. ඒ නිසාම 'සාමූහික අර්ථ අනුශාසනා කරන ශාලාව' යයි පවසන ලදී. එසේත් නැත්නම් එහි රැස්ව 'මේ කාලයේ සී සෑම කළ යුතුය, මේ කාලයේ වැපිරීම කළ යුතුය' ආදී වශයෙන් ගෘහ ජීවිතයේ කටයුතු පිළිබඳව සාකච්ඡා කරන බැවින් ද, සිදුරු සහිත වූ ගෘහ ජීවිතයේ කටයුතු පිළිවෙළකට සකස් කරන බැවින් ද 'සන්ථාගාරය' යයි කියනු ලැබේ.

Puttadāradhanādiupakaraṇapariccāgo pāramiyo. Attano aṅgapariccāgo upapāramiyo. Attanova jīvitapariccāgo paramatthapāramiyo. Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā. Lokassa atthacariyā lokatthacariyā. Kammassakatañāṇavasena anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena khandhāyatanādiparicayavasena lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro buddhacariyā. Aṅganayanadhanarajjaputtadāraparijjāgavasena pañca mahāpariccāge pariccajantena. Satipi mahāpariccāgānaṃ dānapāramibhāve pariccāgavisesasabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca pañcamahāpariccāgānaṃ visuṃ gahaṇaṃ, tatoyeva ca aṅgapariccāgato visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ. Pariccāgabhāvasāmaññepi dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgaggahaṇañca visuṃ kataṃ. Pabbajjāva saṅkhepo.

අඹුදරුවන් ධනය ආදී උපකරණ පරිත්‍යාග කිරීම පාරමිතා නම් වේ. තමන්ගේ ශරීර අවයව පරිත්‍යාග කිරීම උපපාරමිතා නම් වේ. තමන්ගේම ජීවිතය පරිත්‍යාග කිරීම පරමත්ථ පාරමිතා නම් වේ. නෑයන් වෙනුවෙන් අර්ථවත් දේ කිරීම ඥාතත්ථචරියාවයි. ලෝකයා උදෙසා අර්ථවත් දේ කිරීම ලෝකත්ථචරියාවයි. කම්මස්සකතා ඥානය මගින් නිවැරදි කර්මාන්ත හා ශිල්ප ශාස්ත්‍ර හැදෑරීමෙන් ද, ස්කන්ධ ආයතන ආදිය පිළිබඳ පුහුණුවෙන් ද, ත්‍රිලක්ෂණය තීරණය කිරීමේ ඥාන චාරය ද බුද්ධ චරියාව නම් වේ. ඇස්, අවයව, ධනය, රාජ්‍යය සහ අඹුදරුවන් යන පංච මහා පරිත්‍යාගයන් පරිත්‍යාග කරන්නා වූ තැනැත්තා විසිනි. පංච මහා පරිත්‍යාගයන් දාන පාරමිතා ස්වභාවයෙහි තිබුණද, පරිත්‍යාගයන්ගේ විශේෂ ස්වභාවය පෙන්වීමටත්, ඒවා කිරීමේ අතිශය දුෂ්කර බව පෙන්වීමටත් පංච මහා පරිත්‍යාගයන් වෙන් කොට ගන්නා ලදී. එබැවින්ම අවයව පරිත්‍යාගයට වඩා ඇස් පරිත්‍යාගය වෙන් කොට ගන්නා ලදී. පරිත්‍යාග ස්වභාවයෙන් පොදු වුවද, ධනය හා රාජ්‍යය පරිත්‍යාග කිරීමට වඩා අඹුදරුවන් පරිත්‍යාග කිරීම වෙන් කොට දක්වන ලදී. පැවිද්ද යනු සංක්ෂේපයයි.

Sattasu anupassanāsūti aniccānupassanā, dukkhānupassanā, anattānupassanā, nibbidānupassanā, virāgānupassanā, nirodhānupassanā, paṭinissaggānupassanāti imāsu sattasu anupassanāsu.

'සත් වැදෑරුම් අනුපස්සනාවන්හි' යනු අනිච්චානුපස්සනාව, දුක්ඛානුපස්සනාව, අනත්තානුපස්සනාව, නිබ්බිදානුපස්සනාව, විරාගානුපස්සනාව, නිරෝධානුපස්සනාව, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාව යන මෙම සප්ත අනුපස්සනාවන් කෙරෙහිය.

Anuviccakāranti [Pg.221] aveccakaraṇaṃ. Dvīhi kāraṇehi aniyyānikasāsane ṭhitā attano sāvakattaṃ upagate paggaṇhanti, tāni dassetuṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ.

'අනුවිච්චකාරං' යනු විමසා බලා කටයුතු කිරීමයි. කරුණු දෙකක් නිසා විමුක්තියක් නොලැබෙන ශාසන වල සිටින්නන් තමන්ගේ ශ්‍රාවක බවට පත් වූවන් උසස් කොට සලකති, එය පෙන්වීම සඳහා 'කස්මා' යනාදිය වදාරන ලදී.

Anupubbiṃ kathanti (dī. ni. ṭī. 2.75-76) anupubbaṃ kathetabbakathaṃ. Kā pana sāti? Dānādikathā. Tattha dānakathā tāva pacurajanesupi pavattiyā sabbasattasādhāraṇattā sukarattā sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca ādito kathitā. Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakappaṭiggāhakavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato kiriyādhammaṃ vatvā akiriyādhammavacanato, bhogasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā. ‘‘Tañca sīlaṃ vaṭṭanissitaṃ, ayaṃ bhavasampatti tassa phala’’nti dassanatthaṃ. ‘‘Imehi ca dānasīlamayehi paṇītapaṇītatarādibhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītapaṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā dibbabhogasampattiyo laddhabbā’’ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathā. ‘‘Svāyaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho, sabbathānupakkiliṭṭho ariyamaggo’’ti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggo, maggañca kathentena tadadhigamūpāyasandassanatthaṃ saggapariyāpannāpi pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā aniccā addhuvā vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo. ‘‘Hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā’’ti tesaṃ okāro lāmakabhāvo. Sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso. Sabbaso saṃkilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho maggantīti ettha iti-saddena ādi-atthena dīpitoti veditabbaṃ.

අනුපුබ්බී කථා (දී. නි. ටී. 2.75-76) යනු අනුපිළිවෙළින් කිව යුතු කථාවයි. එය කුමක්ද? දානාදී කථාවයි. එහි දාන කථාව සාමාන්‍ය ජනයා අතර පවා පවතින බැවින් ද, සියලු සත්වයන්ට පොදු වූ බැවින් ද, පහසුවෙන් කළ හැකි බැවින් ද සහ සීලයෙහි පිහිටීමට උපකාරී වන බැවින් ද ප්‍රථමයෙන් පවසන ලදී. පරිත්‍යාගශීලී පුද්ගලයා පරිභෝග වස්තූන් කෙරෙහි ඇලීමක් නැති බැවින් ඉතා පහසුවෙන් සීලයන් සමාදන් වෙයි, එහි මනාව පිහිටයි. සීලය මගින් දායකයාගේ හා ප්‍රතිග්‍රාහකයාගේ පිරිසිදු බව නිසා අනුන්ට අනුග්‍රහයක් සිදුවන බව පවසා, පරපීඩාවෙන් වැළකීම ගැන පවසන බැවින් ක්‍රියා ධර්මය (පුණ්‍ය ක්‍රියාව) පවසා අක්‍රිය ධර්මය (පාපය) ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ද, භෝග සම්පත්වලට හේතුව පවසා භව සම්පත්වලට හේතුව පැවසීමෙන් ද දාන කථාවට පසුව සීල කථාව පවසන ලදී. එම සීලය වෘත්තය (සංසාරය) ඇසුරු කළ එකක් බවත්, මෙම භව සම්පත්තිය එහි ඵලය බවත් පෙන්වීම සඳහා ය. මෙම ඉතා උසස් හා උත්කෘෂ්ට වූ දාන සීලමය පුණ්‍යක්‍රියාවන් තුළින් චාතුම්මහාරාජිකාදී දිව්‍ය ලෝකයන්හි උසස් වූත්, අපරිමිත වූත් දිව්‍ය සම්පත් ලැබිය හැකි බව පෙන්වීමට ඉන්පසු සග්ග (ස්වර්ග) කථාව පවසන ලදී. "මෙම ස්වර්ගය රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් කිලිටි වූවකි, සියලු ආකාරයෙන්ම පිරිසිදු වූයේ ආර්ය මාර්ගයයි" යන බව පෙන්වීමට ස්වර්ග කථාවට පසුව මාර්ගය (මග්ග කථාව) පවසන ලදී. මාර්ගය ගැන පවසන විට එය අවබෝධ කරගැනීමේ උපක්‍රමය පෙන්වීම සඳහා ස්වර්ගයට අයත් වූ ද, අනෙකුත් සියලුම දෑ ද වූ ද කාමයෝ බොහෝ ආදීනව ඇත්තාහ, අනිත්‍යයහ, අස්ථිරයහ, වෙනස් වන ස්වභාව ඇත්තාහ යනුවෙන් කාමයන්ගේ ආදීනවය පවසයි. "හීන වූ, ග්‍රාම්‍ය වූ, පෘථග්ජනයන්ට අයත් වූ, ආර්ය නොවන, අනර්ථවත් වූ" යනුවෙන් ඒවායේ පහත් බව (ඕකාරය) පවසයි. සියලු භවයන් කෙලෙසුන්ට වස්තු වන බැවින් එහි ඇති සංකිලේශය (කෙලෙස් සහිත බව) පවසයි. සියලු ආකාරයෙන්ම කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු නිවන නෙක්ඛම්මයේ (ගිහිගෙයින් නික්මීමේ) ආනිසංසය ලෙස කිව යුතු ය. මේ අර්ථය 'මග්ගන්ති' යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දයෙන් ආදී යන අර්ථය දක්වන බව දත යුතු ය.

Sukhānaṃ nidānanti diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānaṃ nibbānupasaṃhitānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ. Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma, taṃ sabbaṃ dānādhīnanti pākaṭoyamattho. Yaṃ pana jhānavipassanāmaggaphalanibbānappaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ, tassapi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyeva. Sampattīnaṃ mūlanti yā imā loke padesarajjasirissariyasattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo, yā ca cātumahārājikādigatā dibbasampattiyo, yā vā panaññāpi sampattiyo[Pg.222], tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ mūlakāraṇaṃ. Bhogānanti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogo’’ti laddhanāmānaṃ piyamanāpiyarūpādīnaṃ tannissayānaṃ vā upabhogasukhānaṃ patiṭṭhā niccalādhiṭṭhānatāya. Visamagatassāti byasanappattassa. Tāṇanti rakkhā, tato paripālanato. Leṇanti byasanehi paripātiyamānassa olīyanappadeso. Gatīti gantabbaṭṭhānaṃ. Parāyaṇanti paṭisaraṇaṃ. Avassayoti vinipatituṃ adento nissayo. Ārammaṇanti olubbhārammaṇaṃ.

'සැපයට නිධානයකි' යනු මෙලොව, පරලොව හා නිවනට සම්බන්ධ වූ සියලු සැපයන්ට හේතුවයි. ලෝකයේ යම්කිසි භෝග සැපයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල දානය මත පදනම් වූවක් බව පැහැදිලි කරුණකි. යම් ධ්‍යාන, විදර්ශනා, මාර්ග, ඵල හා නිවන් හා සම්බන්ධ සැපයක් වේ නම්, දානය ඊට ද උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'සම්පත්වල මූලය' යනු ලෝකයේ පවතින ප්‍රදේශ රාජ්‍ය, මහා රාජ්‍ය, සත් රුවනින් බබළන සක්විති සම්පත් ආදී වූ මානුෂික සම්පත් ද, චාතුම්මහාරාජිකාදී දිව්‍ය සම්පත් ද, වෙනත් යම් සම්පත් වේ ද ඒ සියල්ලට ම දානය මූලික හේතුවයි. 'භෝගයන්ගේ' යනු අනුභව කළ යුතු අර්ථයෙන් 'භෝග' නම් වූ, ප්‍රිය මනාප රූප ආදියෙහි හෝ ඒවා ඇසුරු කළ පරිභෝජන සැපයන්ගේ නිසලව පිහිටීමයි. 'විසමගතියට පත් වූවන්ට' යනු ව්‍යසනයට පත් වූවන්ට ය. 'තාණ' යනු රක්ෂාවයි, එයින් ආරක්ෂා කරන බැවිනි. 'ලේණ' යනු ව්‍යසනයන්ගෙන් පීඩා විඳින්නෙකු සැඟවෙන ස්ථානයයි. 'ගති' යනු යා යුතු ගමනාන්තයයි. 'පරායණ' යනු පිළිසරණයි. 'අවස්සය' යනු විපතට වැටීමට ඉඩ නොදී දරා සිටින උපකාරයයි. 'ආරම්මණ' යනු එල්ලී සිටිය හැකි අරමුණයි.

Ratanamayasīhāsanasadisanti sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ. Evaṃ hissa mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ appadānaṭṭho dīpito hoti. Mahāpathavīsadisaṃ gatagataṭṭhāne patiṭṭhānassa labhāpanato. Yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato tiṭṭhato ca upatthambho, evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave upapattiyā ṭhitiyā ca paccayoti āha ‘‘ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisa’’nti. Dukkhanittharaṇaṭṭhenāti duggatidukkhaṭṭhānanittharaṇaṭṭhena. Samassāsanaṭṭhenāti lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato samassāsanaṭṭhena. Bhayaparittāṇaṭṭhenāti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena. Maccheramalādīhīti maccheralobhadosamadaissāmicchādiṭṭhivicikicchādicittamalehi. Anupalittaṭṭhenāti anupakkiliṭṭhatāya. Tesanti maccheramalādīnaṃ. Tesaṃ eva durāsadaṭṭhena. Asantāsanaṭṭhenāti santāsahetuabhāvena. Yo hi dāyako dānapati, so sampatipi na kutoci santasati, pageva āyatiṃ. Balavantaṭṭhenāti mahābalavatāya. Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti, āyatiṃ pana kāyabalādīhipi. Abhimaṅgalasammataṭṭhenāti ‘‘vaḍḍhikāraṇa’’nti abhisammatabhāvena. Vipattibhavato sampattibhavūpanayanaṃ khemantabhūmisampāpanaṃ.

'රත්නමය සිංහාසනයක් බඳුය' යනු සප්ත රත්නයෙන් යුත් මහා සිංහාසනයක් බඳු වීමයි. මෙසේ එය ඉතා අගනා දෙයක් වන බැවින් කිසිසේත් පරිහානියට පත් නොවන (නොවැටෙන) ස්වභාවය දක්වයි. යන යන තැන පිහිට ලැබෙන බැවින් 'මහා පෘථිවිය බඳුය'. දුබල මිනිසෙකුට නැගී සිටින විට හා සිටගෙන සිටින විට රුකුලක් වන ආධාරක වැලක් මෙන්, දානය සත්වයන්ට සම්පත් භවයන්හි ඉපදීමට හා පැවැත්මට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් 'අලම්බන රජ්ජු (ආධාරක වැල) බඳුය' යැයි කියන ලදී. 'දුකෙන් එතෙර කරන අර්ථයෙන්' යනු දුගති දුකෙන් එතෙර කරවන බැවිනි. 'සැනසීම ලබා දෙන අර්ථයෙන්' යනු ලෝභය, මසුරුකම ආදී සතුරන්ගේ පීඩාවෙන් සනසන බැවිනි. 'භයෙන් ආරක්ෂා කරන අර්ථයෙන්' යනු දිළිඳුකම නමැති භයෙන් ආරක්ෂා කරන බැවිනි. 'මසුරු මල ආදියෙන්' යනු මසුරුකම, ලෝභය, දෝෂය, මදය, ඊර්ෂ්‍යාව, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය හා විචිකිච්ඡාව ආදී චිත්ත මලයන්ගෙනි. 'නොතැවරුණු අර්ථයෙන්' යනු කෙලෙසුන්ගෙන් කිලිටි නොවන බැවිනි. 'ඔවුන්ගේ' යනු එම මසුරු මල ආදියේ ය. ඒවාට මැඩපැවැත්විය නොහැකි බැවිනි. 'තැති නොගන්නා අර්ථයෙන්' යනු තැති ගැනීමට හේතුවක් නැති බැවිනි. යම් දායකයෙක් හෝ දානපතියෙක් වේ ද, ඔහු වර්තමානයෙහි ද කිසිවකින් බිය නොවෙයි, මතු ගැන කවර කතා ද? 'බලවත් අර්ථයෙන්' යනු මහත් ශක්තිමත් බවයි. දායකයා වර්තමානයේ පිරිවර බලයෙන් බලවත් වන අතර, මතු කාලයේදී කාය බල ආදියෙන් ද බලවත් වෙයි. 'අභිමංගල සම්මත අර්ථයෙන්' යනු දියුණුවේ හේතුව ලෙස පිළිගත් බැවිනි. විපත්ති භවයෙන් සම්පත් භවයට පමුණුවන, නිර්භය භූමියට (නිවනට) පමුණුවන දෙයයි.

Idāni mahābodhicariyabhāvenapi dānaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘dānaṃ nāmeta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha attānaṃ niyyātentenāti etena ‘‘dānaphalaṃ sammadeva passantā mahāpurisā attano jīvitampi pariccajanti, tasmā ko nāma viññujātiko bāhire vatthusmiṃ pageva saṅgaṃ kareyyā’’ti ovādaṃ deti. Idāni yā lokiyā lokuttarā ca ukkaṃsagatā sampattiyo, tā sabbā dānatoyeva pavattantīti dassento ‘‘dānañhī’’tiādimāha. Tattha [Pg.223] sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva, cakkavattisampatti pana attahitāya parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato cakkavattisampatti vuttā. Etā lokiyā, imā pana lokuttarāti dassetuṃ ‘‘sāvakapāramiñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tāsupi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamataṃ dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ. Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vuttoyeva. Eteneva tassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo.

දැන් මහා බෝධිචර්යාවන් (මහා බෝසත් පිළිවෙත්) මගින් ද දානයේ ගුණය දැක්වීමට "දානය නම් මෙයයි" යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'තමා පූජා කරමින්' යන්නෙන් "දාන ඵලය මනාව දකින මහා පුරුෂයෝ තමන්ගේ ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කරති, එසේ තිබියදී කවර නම් බුද්ධිමත් මනුෂ්‍යයෙක් බාහිර වස්තූන් කෙරෙහි ඇලීමක් කරන්නේද?" යන්නෙන් අවවාද ලබා දෙයි. දැන් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වූ උසස්ම සම්පත් සියල්ල දානය නිසාම පවතින බව පෙන්වීමට "දානය වනාහි" යනාදිය පවසන ලදී. එහි ශක්‍ර, මාර හා බ්‍රහ්ම සම්පත් තමන්ගේ යහපත පිණිසම වන අතර, සක්විති සම්පත්තිය තමාගේ මෙන්ම අනුන්ගේ ද යහපත පිණිස වන බව පෙන්වීමට එම සම්පත්වලට පසුව සක්විති සම්පත්තිය ගැන පවසන ලදී. මේවා ලෞකික සම්පත් ය, මේවා ලෝකෝත්තර සම්පත් යැයි පෙන්වීමට "ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය" යනාදිය පවසන ලදී. ඒවා අතරින් ද වඩාත් උසස් බව පෙන්වීමට පිළිවෙළින් ඥාන තුන (ශ්‍රාවක, පසේබුදු, සම්මාසම්බුදු) පවසන ලදී. ඒවාට දානය හේතු වන ආකාරය පෙර පවසන ලදී. මෙයින් ම එම බ්‍රහ්ම සම්පත්තියට ද දානය හේතුවක් වන බව දත යුතු ය.

Dānañca nāma dakkhiṇeyyesu hitajjhāsayena pūjanajjhāsayena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ, tasmā dāyako purisapuggalo pare hanti, paresaṃ vā santakaṃ haratīti aṭṭhānametanti āha ‘‘dānaṃ dento sīlaṃ samādātuṃ sakkotī’’ti. Sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi sobhāvisesāvahattā sīlassa. Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthīti etthāpi eseva nayo. Sīlagandhasadiso gandho natthīti ettha ‘‘candanaṃ tagaraṃ vāpī’’tiādikā (dha. pa. 55) gāthā – ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’tiādikā (jā. 2.17.55) jātakagāthāyo ca āharitvā vattabbā. Sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca parassa dassanīyabhāvāvahañca. Tenāha ‘‘sīlālaṅkārena hī’’tiādi.

දානය නම් දක්ෂිණෙය්‍යයන් (දන් පිළිගැනීමට සුදුස්සන්) විෂයෙහි යහපත කිරීමේ අදහසින් හෝ පිදීමේ අදහසින් හෝ තමා සතු දෙය අන් අයට පරිත්‍යාග කිරීමයි. එබැවින් දන් දෙන පුද්ගලයා අන් අයව නසන්නේ හෝ අන් සතු දේ පැහැර ගන්නේ හෝ යන මෙය කිසිසේත් විය නොහැක්කක් බව සලකා ‘දන් දෙන්නා සිල් සමාදන් වීමට සමත් වෙයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. සීලය නමැති අලංකාරයට බඳු වූ වෙනත් අලංකාරයක් නැත. මන්දයත්, සීලය විශේෂ වූ ශෝභාවක් ගෙන දෙන බැවිනි. සීලය නමැති මලට සමාන වූ මලක් නැත යන මෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. සීලයෙහි සුවඳට සමාන වූ සුවඳක් නැත යන මෙහි දී ‘චන්දනං තගරං වාපි’ යනාදී ධම්මපද ගාථාව ද (ධ.ප. 55), ‘බොහෝ කලක් තපස් රැකි ඉසිවරුන්ගේ කයෙන් නික්මෙන සුවඳ සුළඟ සමග හමා යයි’ යනාදී (ජා. 2.17.55) ජාතක ගාථාවන් ද ගෙන හැර දක්වා විස්තර කළ යුතුය. සැබවින්ම සීලය සත්වයන්ට ආභරණයක් ද අලංකාරයක් ද සුවඳ විලෙවුන් ද වන අතර අන් අයට ප්‍රිය දර්ශනීය බවක් ද ගෙන දෙයි. එබැවින් ‘සීලය නමැති අලංකාරයෙන්’ යනාදිය පවසන ලදී.

Ayaṃ saggo labbhatīti idaṃ majjhimehi āraddhaṃ sīlaṃ sandhāyāha. Tenevāha sakko devarājā –

‘මේ ස්වර්ගය ලැබෙයි’ යන්න මධ්‍යම මට්ටමින් ආරම්භ කළ (සමාදන් වූ) සීලය අරභයා පවසන ලදී. එහෙයින්ම ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මෙසේ පැවසීය -

‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75);

‘හීන වූ (පහත්) බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් ක්ෂත්‍රිය කුලයෙහි උපදියි. මධ්‍යම බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් දෙවි බවට පත් වෙයි. උතුම් වූ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් (කෙලෙසුන්ගෙන්) විශුද්ධියට පත් වෙයි’ යනුවෙනි. (ජා. 1.8.75).

Iṭṭhoti sukho. Kantoti kamanīyo. Manāpoti manavaḍḍhanako. Taṃ pana tassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niccamettha kīḷā’’tiādi vuttaṃ.

‘ඉට්ඨ’ යනු සැප සහගත වූ යන්නයි. ‘කන්ත’ යනු කැමති විය යුතු වූ යන්නයි. ‘මනාප’ යනු සිත වඩවන්නා වූ යන්නයි. එම ස්වර්ගයෙහි ඇති ඉෂ්ටාදී ස්වභාවය පෙන්වීම පිණිස ‘මෙහි නිරන්තරයෙන් ක්‍රීඩා කරයි’ යනාදිය පවසන ලදී.

Dosoti aniccatādinā appassādādinā ca dūsitabhāvo, yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti. Atha vā ādīnaṃ vāti pavattatīti ādīnavo, paramakapaṇatā. Tathā ca kāmā yathātathaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti. Lāmakabhāvoti aseṭṭhehi sevitabbo, seṭṭhehi na sevitabbo nihīnabhāvo. Saṃkilissananti vibādhakatā upatāpakatā ca.

‘දෝෂය’ යනු අනිත්‍ය බව ආදියෙන් හා අල්ප වූ ආශ්වාදය ආදියෙන් දූෂිත වූ ස්වභාවයයි, යම් හෙයකින් එම කාමයන් පණ්ඩිතයන්ගේ සිත් නොපිනවන්නේ ද එබැවිනි. නැතහොත් ‘ආදීන’ (පහත් බව) පවතින්නේ යම් තැනක ද එය ‘ආදීනව’ නම් වේ, එනම් පරම දීන බවයි. එලෙසම කාමයන් යථා පරිදි නුවණින් විමසන්නන්ට ඒවායේ ඇති ස්වභාවය ප්‍රකට වෙයි. ‘ලාමක භාවය’ යනු උතුම් නොවන්නන් විසින් සේවනය කළ යුතු, උතුම් වූවන් විසින් සේවනය නොකළ යුතු හීන ස්වභාවයයි. ‘සංකිලිස්සන’ (කෙලෙස් සහිත බව) යනු පීඩාකාරී බව හා දැවෙන ස්වභාවයයි.

Nekkhamme [Pg.224] ānisaṃsanti ettha ‘‘yattakā kāmesu ādīnavā, tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā. Apica nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ, nikkhantaṃ kāmehi, nikkhantaṃ kāmasaññāya, nikkhantaṃ kāmavitakkehi, nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi, nikkhantaṃ byāpādasaññāyā’’tiādinā nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi. Pabbajjāyaṃ jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi. Kallacittanti kammaniyacittaṃ heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā upari desanāya bhājanabhāvūpagamena kammakkhamacittaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā assaddhiyādayo cittassa rogabhūtā, tadā te vigatā, tasmā āha ‘‘arogacitta’’nti. Diṭṭhimānādikilesavigamena muducittaṃ. Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacittaṃ. Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacittaṃ. Tattha saddhāsampattiyā pasannacittaṃ. Yadā bhagavā aññāsīti sambandho. Atha vā kallacittanti kāmacchandavigamena arogacittaṃ. Muducittanti byāpādavigamena mettāvasena akaṭhinacittaṃ. Vinīvaraṇacittanti uddhaccakukkuccavigamena avikkhepato tena apihitacittaṃ. Udaggacittanti thinamiddhavigamena sampaggahitavasena alīnacittaṃ. Pasannacittanti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacittanti evamettha sesapadānaṃ attho veditabbo.

නෙක්ඛම්මයෙහි (අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි) ආනිසංස පිළිබඳ විස්තරයේ දී, ‘කාමයන්හි යම්තාක් ආදීනව ඇද්ද, ඊට ප්‍රතිපක්ෂව නෙක්ඛම්මයෙහි එපමණම ආනිසංස ඇත්තේය. තවද මේ නෙක්ඛම්මය නම් පීඩා රහිත වූ, කෙලෙස් රහිත වූ, කාමයන්ගෙන් නික්මුණු, කාම සඤ්ඤාවන්ගෙන් නික්මුණු, කාම විතර්කයන්ගෙන් නික්මුණු, කාම පරිළාහයන්ගෙන් නික්මුණු, ව්‍යාපාද සඤ්ඤාවන්ගෙන් නික්මුණු දෙයක්’ යනාදී ක්‍රමයෙන් නෙක්ඛම්මයෙහි ආනිසංස ප්‍රකාශ කළේය. පැවිද්දෙහි ද ධ්‍යානාදී ගුණයන්හි ද අනුසස් විස්තර කරමින් වර්ණනා කළේය. ‘කල්ලචිත්ත’ යනු කර්මණ්‍ය වූ සිතයි; එනම් පෙර පවත්වන ලද දේශනාව මගින් අශ්‍රද්ධාව ආදී චිත්ත දෝෂයන් ඉවත් වූ බැවින් මතු දේශනාවන් පිළිගැනීමට සුදුසු වූ, වැඩකට ගත හැකි සිතයි. අටුවාවෙහි සඳහන් වන පරිදි, අශ්‍රද්ධාව ආදිය සිතෙහි රෝගයන් බඳු බැවින්, එකල්හි ඒවා පහව ගිය නිසා ‘නිරෝගී සිත’ යැයි පවසන ලදී. දෘෂ්ටි, මාන ආදී කෙලෙස් පහවීමෙන් වූ ‘මෘදු සිතයි’. කාමච්ඡන්දාදී නීවරණ පහවීමෙන් වූ ‘විනීවරණ සිතයි’. සම්මා ප්‍රතිපත්තියෙහි උදාර වූ ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය ලැබීමෙන් වූ ‘ප්‍රබෝධමත් (උදග්ග) සිතයි’. ශ්‍රද්ධා සම්පත්තිය නිසා වූ ‘ප්‍රසන්න සිතයි’. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් විටෙක දැනගත්තාහු ද යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. නැතහොත් ‘කල්ලචිත්ත’ යනු කාමච්ඡන්දය පහවීමෙන් වූ නිරෝගී සිතයි. ‘මෘදු සිත’ යනු ව්‍යාපාදය පහව ගොස් මෙත් සිත පැවතීම නිසා කර්කශ නොවන සිතයි. ‘විනීවරණ සිත’ යනු උද්ධච්ච කුක්කුච්ච පහවීමෙන් වික්ෂිප්ත නොවන බැවින් ආවරණය නොවූ සිතයි. ‘උදග්ග සිත’ යනු ථීනමිද්ධය පහවීමෙන් මනා වීර්යය ඇති බැවින් නොහැකුළුණු සිතයි. ‘ප්‍රසන්න සිත’ යනු විචිකිච්ඡාව පහවීමෙන් නිවැරදි පිළිවෙතෙහි බැසගත් සිතයි - මෙලෙස මෙහි සෙසු පදයන්හි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය.

Seyyathāpītiādinā upamāvasena sīhassa kilesappahānaṃ ariyamagguppādanañca dasseti. Apagatakāḷakanti vigatakāḷakaṃ. Sammadevāti suṭṭhudeva. Rajananti nīlapītalohitādiraṅgajātaṃ. Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya, pabhassaraṃ bhaveyya. Tasmiṃyeva āsaneti tassaṃyeva nisajjāyaṃ. Etenassa lahuvipassakatā tikkhapaññatā sukhappaṭipadakhippābhiññatā ca dassitā hoti. Virajanti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamena vītamalaṃ. Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā virajaṃ. Pañcavidhadussīlyamalavigamena vītamalaṃ. Tassa uppattiākāradassanatthanti kasmā vuttaṃ? Nanu maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tañhī’’tiādi. Tattha paṭivijjhantanti asammohappaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ. Tenāha ‘‘kiccavasenā’’ti. Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – vatthaṃ viya cittaṃ, vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo, dhovanasilātalaṃ viya anupubbīkathā, udakaṃ viya saddhā, udakena [Pg.225] temetvā ūsagomayachārikakhārehi kāḷake sammadditvā vatthassa dhovanappayogo viya saddhāsinehena temetvā temetvā satisamādhipaññāhi dose sithile katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho. Tena payogena vatthe kāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ, raṅgajātaṃ viya ariyamaggo, tena suddhavatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti.

‘සෙය්‍යථාපි’ යනාදී උපමාව මගින් සිංහයාගේ (බුදුරදුන්ගේ) කෙලෙස් ප්‍රහාණය හා ආර්ය මාර්ගය උපදවා ගැනීම දක්වයි. ‘අපගතකාළකං’ යනු කිලිටි නැති වූ යන්නයි. ‘සම්මදේව’ යනු මනාවම යන්නයි. ‘රජනං’ යනු නිල්, කහ, රතු ආදී සායම් වර්ගයකි. ‘පටිග්ගණ්හෙය්‍ය’ යනු පිළිගන්නේය, පැහැපත් වන්නේය යන්නයි. ‘තස්මිංයෙව ආසනෙ’ යනු එම අසුනෙහිම හිඳිමින් යන්නයි. මෙයින් ඔහුගේ ලහු විපස්සක බව (වහා විදර්ශනා වඩා හැකි බව), තියුණු ප්‍රඥාව හා සුඛා ප්‍රතිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා (පහසු පිළිවෙතින් වහා අවබෝධය ලැබීම) බව දක්වයි. ‘විරජං’ යනු අපායට පමුණුවන රාගාදී රජස් පහවීමෙන් නිර්මල වූ යන්නයි. කිසිදු ඉතිරියක් නැතිව දෘෂ්ටි හා විචිකිච්ඡා මල පහවීමෙන් ‘වීතමල’ නම් වේ. නැතහොත් ප්‍රථම මාර්ගයෙන් (සෝවාන් මගින්) නැසිය යුතු කෙලෙස් රජස් නැති බැවින් ‘විරජ’ නම් වේ. පස්වැදෑරුම් දුශ්ශීල මල පහවීමෙන් ‘වීතමල’ නම් වේ. එම මාර්ග ඥානය උපදින ආකාරය දැක්වීම පිණිස මෙය කියන ලදී. මාර්ග ඥානය අසංඛත ධර්මය (නිවන) අරමුණු කරන්නේ නොවේද යන චෝදනාව සලකා ‘තඤ්හි’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘පටිවිජ්ඣන්තං’ යනු මෝහයක් නැතිව අවබෝධ කරගැනීමේ වසයෙන් විනිවිද දකිනා යන්නයි. එබැවින් ‘කෘත්‍ය වසයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. මෙහි උපමාව සැසඳීම මෙසේය - වස්ත්‍රය බඳු වූයේ සිතයි, වස්ත්‍රයට අගන්තුක කිලුටු මගින් වන අපිරිසිදු බව බඳු වූයේ සිතේ රාගාදී මලයන්ගෙන් වන කිලුටු බවයි, රෙදි සෝදන ගල්තලාව බඳු වූයේ අනුපුබ්බී කතාවයි, ජලය බඳු වූයේ ශ්‍රද්ධාවයි, ජලයෙන් තෙමා ක්ෂාර ආදිය යොදා වස්ත්‍රයේ කිලුටු සෝදා හැරීම බඳු වූයේ ශ්‍රද්ධා නමැති ස්නේහයෙන් සිත තෙමා සති, සමාධි, ප්‍රඥාවන්ගෙන් දෝෂයන් ලිහිල් කොට ශ්‍රවණාදී ක්‍රම මගින් සිත පිරිසිදු කිරීමට වීර්යය ආරම්භ කිරීමයි. එම ප්‍රයෝගයෙන් වස්ත්‍රයේ කිලුටු පහවන්නා සේ වීර්යය ආරම්භයෙන් කෙලෙස් යටපත් වෙයි; සායම් වර්ගය බඳු වූයේ ආර්ය මාර්ගයයි, එමගින් පිරිසිදු වස්ත්‍රය පැහැපත් වන්නා සේ යටපත් කළ කෙලෙස් ඇති සිත ආර්ය මාර්ගයෙන් පිරිසිදු වෙයි.

‘‘Diṭṭhadhammo’’ti vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti tannivattanatthaṃ ‘‘pattadhammo’’ti vuttaṃ. Patti nāma ñāṇasampattito aññāpi vijjatīti tato visesanatthaṃ ‘‘viditadhammo’’ti vuttaṃ. Sā panesā viditadhammatā dhammesu ekadesenapi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ. ‘‘Pariyogāḷhadhammo’’ti vuttaṃ. Tenassa saccābhisambodhaṃyeva dīpeti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena catusaccadhammaṃ samantato ogāḷhaṃ nāma hoti. Tenāha ‘‘diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo’’ti. Tiṇṇā vicikicchāti sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā nittiṇṇā vicikicchā. Vigatā kathaṃkathāti pavattiādīsu ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho’’ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṃkathā. Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā tappaṭipakkhesu sīlādiguṇesu patiṭṭhitattā vesārajjaṃ visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto. Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na paraṃ pacceti, na cassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayo.

‘‘දැකගන්නා ලද ධර්මය ඇති’’ (දිට්ඨධම්ම) යැයි පැවසීමේදී, දැකීම නම් වූ ඤාණ දර්ශනයට වඩා වෙනත් දෙයක් ද ඇතැයි යන මතය වැළැක්වීම පිණිස ‘‘පැමිණි ධර්මය ඇති’’ (පත්තධම්ම) යැයි වදාරන ලදී. පැමිණීම (ලැබීම) යනු ඤාණ සම්පත්තියට වඩා වෙනත් ආකාරයකින් ද විය හැකි බැවින්, එය විශේෂ කොට දැක්වීම පිණිස ‘‘දන්නා ලද ධර්මය ඇති’’ (විදිතධම්ම) යැයි පවසන ලදී. ඒ ධර්මය දන්නා බව ධර්මයන්ගේ එක් කොටසකින් වුව ද විය හැකි බැවින්, කිසිදු අඩුවක් නැතිව සම්පූර්ණයෙන්ම දන්නා බව පෙන්වීමට ‘‘බැසගත් ධර්මය ඇති’’ (පරියෝගාළ්හධම්ම) යැයි වදාරන ලදී. එයින් ඔහු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගත් බවම ප්‍රකාශ කරයි. මාර්ග ඤාණය වනාහි ඒකාභිසමය (එක්විටම අවබෝධ කිරීම) මඟින් පිරිසිඳ දැකීම ආදී කෘත්‍යයන් සිදු කරමින්, කිසිදු අඩුවක් නොමැතිව සතර සත්‍ය ධර්මයෙහි හාත්පසින්ම බැසගත් ස්වභාවයක් ගනී. එබැවින් ‘‘මොහු විසින් ආර්ය සත්‍ය ධර්මය දක්නා ලදී, එහෙයින් ඔහු දිට්ඨධම්ම නම් වේ’’ යැයි වදාරන ලදී. ‘‘තරණය කරන ලද විචිකිච්ඡාව ඇති’’ යනු බියකරු කාන්තාරයක් වැනි වූ සොළොස් වැදෑරුම් (16) සහ අට වැදෑරුම් (8) වස්තූන් විෂයෙහි පැවති සැකය තරණය කළ හෙවත් සහමුලින්ම බැහැර කළ බවයි. ‘‘කෙසේ ද කෙසේ ද යන සැකය පහ වූ’’ යනු ප්‍රවෘත්ති ආදියෙහි ‘‘මෙසේ ද? මෙසේ නොවේ ද?’’ යනුවෙන් පවතින සැකය පහ වූ, සහමුලින්ම සිඳී ගිය බවයි. බිය උපදවන පාප ධර්මයන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් ද, ඊට ප්‍රතිපක්ෂ වූ සීලාදී ගුණයන්හි පිහිටි බැවින් ද විශාරද බවට හෙවත් වෛශාරද්‍යයට පැමිණියේය. තමාම ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දැක ඇති බැවින් අන්‍යයෙකුගේ උපදෙස් මත පමණක් යැපෙන්නේ නැත, අන්‍යයෙකු විසින් ඔහුට මෙසේ යැයි කියා දිය යුතු දෙයක් නැත යන අර්ථයෙන් ඔහු ‘‘අපරප්පච්චය’’ (අන්‍යයන් මත නොයැපෙන්නා) නම් වේ.

Uddisitvā katanti attānaṃ uddisitvā māraṇavasena kataṃ nibbattitaṃ maṃsaṃ. Paṭiccakammanti ettha kamma-saddo kammasādhano atītakāliko cāti āha ‘‘attānaṃ paṭiccakata’’nti. Nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ ‘‘paṭicca kammaṃ phusatī’’tiādīsu (jā. 1.4.75) viya. Nimittakammassāti nimittabhāvena laddhabbakammassa. Karaṇavasena paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsaṃ paṭiccakammaṃ yathā buddhi buddhaṃ. Taṃ etassa atthīti buddho. Sesamettha uttānameva.

‘‘උදෙසා කරන ලද’’ යනු තමා උදෙසා මැරීම මඟින් පිළියෙල කරන ලද මාංසයයි. ‘‘පටිච්චකම්ම’’ (ප්‍රතීත්‍ය කර්මය) යන්නෙහි මෙහි කර්ම ශබ්දය කර්ම සාධන අර්ථයෙන් ද අතීත කාලීන ද වේ; එබැවින් ‘‘තමා උදෙසා කරන ලද්දක්’’ යැයි පවසන ලදී. මෙය නිමිත්තක් මුල් කරගෙන කරන ලද්දක් යන අර්ථයට නමකි, ‘‘පටිච්ච කම්මං ඵුසති’’ (නිමිත්තක් මුල් කරගත් කර්මය ස්පර්ශ කරයි) යනාදී තැන්හි මෙනි. ‘‘නිමිත්තකම්මස්ස’’ යනු නිමිත්තක් වශයෙන් ලැබිය යුතු කර්මයයි. කරණ අර්ථයෙන් මෙහි පටිච්ච කර්මය ඇති බැවින් ඒ මාංසය පටිච්චකම්ම නම් වේ, එය හරියට බුද්ධිය ඇති තැනැත්තා බුද්ධ වන්නාක් මෙනි. මෙහි සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

Sīhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සීහ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3-4. Assājānīyasuttādivaṇṇanā

3-4. අස්සාජානීය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

13-14. Tatiye [Pg.226] sāṭheyyānīti saṭhattāni. Sesapadesupi eseva nayo. Tāni panassa sāṭheyyādīni kāyacittujukatāpaṭipakkhabhūtā lobhasahagatacittuppādassa pavattiākāravisesā. Tattha yassa kismiñcideva ṭhāne ṭhātukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tatheva sappaṭibhayaṭṭhāneva ṭhassāmīti na hoti, vañcanādhippāyabhāvato ṭhātukāmaṭṭhāneyeva nikhātatthambho viya cattāro pāde niccāletvā tiṭṭhati, ayaṃ saṭho nāma, imassa sāṭheyyassa pākaṭakaraṇaṃ. Tathā yassa kismiñcideva ṭhāne nivattitvā khandhagataṃ pātetukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tatheva pātessāmīti na hoti, pātetukāmaṭṭhāneyeva nivattitvā pāteti, ayaṃ kūṭo nāma. Yassa kālena vāmato, kālena dakkhiṇato, kālena ujumaggeneva ca gantukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tatheva evaṃ karissāmīti na hoti, yadicchakaṃ gantukāmaṭṭhāneyeva kālena vāmato, kālena dakkhiṇato, kālena ujumaggaṃ gacchati, tathā leṇḍaṃ vā passāvaṃ vā vissajjetukāmassa idaṃ ṭhānaṃ susammaṭṭhaṃ ākiṇṇamanussaṃ ramaṇīyaṃ. Imasmiṃ ṭhāne evarūpaṃ kātuṃ na yuttaṃ, purato gantvā paṭicchannaṭṭhāne karissāmīti na hoti, tattheva karoti, ayaṃ jimho nāma. Yassa pana kismiñci ṭhāne maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohitukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tattheva evaṃ karissāmīti na hoti, paṭimaggaṃ ārohitukāmaṭṭhāneyeva maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohati, ayaṃ vaṅko nāma. Iti imaṃ catubbidhampi kiriyaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘yāni kho panassa tāni sāṭheyyāni…pe… āvikattā hotī’’ti. Catutthe natthi vattabbaṃ.

13-14. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘‘සාඨෙය්‍යානි’’ යනු කපටි ස්වභාවයන්ය. සෙසු පදවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ඔහුගේ ඒ කපටි (ශඨ) ආදී ගුණ වනාහි කයෙහි හා සිතෙහි ඍජු බවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, ලෝභය හා සහගත වූ සිත් ඉපදීමෙහි පවතින විශේෂිත ආකාරයන්ය. එහි, යම් ස්ථානයක සිටීමට කැමති වූ අශ්වයෙකුට, මනුෂ්‍යයන්ට බිය සහිත වූ ඒ ස්ථානයෙහි ඉදිරියට ගොස් එසේම බිය සහිත තැන සිටිමි යන අදහසක් නැතිව, රැවටීමේ අදහසින් සිටීමට කැමති තැනම වල දැමූ කණුවක් මෙන් කකුල් හතරම නොසොල්වා සිටී ද, මොහු ‘‘ශඨ’’ (කපටියා) නම් වේ; මෙය ශඨ බව ප්‍රකාශ කිරීමකි. එමෙන්ම, යම් තැනක නැවතී කර මත සිටින්නා බිම හෙළීමට කැමති අශ්වයෙකුට, මනුෂ්‍යයන්ට බිය සහිත තැනකට ගොස් එසේ හෙළන්නෙමි යන අදහසක් නැතත්, බිම හෙළීමට කැමති තැනම නැවතී බිම හෙළයි ද, මොහු ‘‘කූට’’ (වංචනිකයා) නම් වේ. යම් අශ්වයෙකුට වරෙක වමෙන් ද, වරෙක දකුණෙන් ද, වරෙක ඍජු මාවතේම යාමට කැමැත්තක් තිබියදී, මනුෂ්‍යයන්ට බිය සහිත තැනකදී ඉදිරියට ගොස් එසේ කරමි යන අදහසක් නැතිව, තමාට රිසි සේ යාමට කැමති තැනකදීම වරෙක වමෙන් ද, වරෙක දකුණෙන් ද, වරෙක ඍජු මාවතේ ද යයි ද, එමෙන්ම අසූචි හෝ මුත්‍රා පිට කිරීමට කැමති වූ විට, ‘‘මේ ස්ථානය මැනවින් පිරිසිදු කරන ලද, මිනිසුන් ගැවසෙන, රමණීය තැනකි, මෙහි මෙබඳු දෙයක් කිරීම නුසුදුසුය, ඉදිරියට ගොස් ආවරණය වූ තැනක කරන්නෙමි’’ යන අදහසක් නැතිව එහිම කරයි ද, මොහු ‘‘ජිම්හ’’ (ඇද ඇති තැනැත්තා) නම් වේ. යම් අශ්වයෙක් මාර්ගයෙන් ඉවතට පැන, ආපසු හැරී පෙර ආ මඟටම පිවිසීමට කැමතිව සිටියදී, මිනිසුන්ට බිය සහිත ස්ථානයකදී ඉදිරියට ගොස් එසේ කරමි යන අදහසක් නැතිව, තමාට පෙර මඟට පිවිසීමට කැමති තැනදීම මඟින් ඉවතට පැන ආපසු හැරී ඒ මඟටම පිවිසෙයි ද, මොහු ‘‘වංක’’ (වංක තැනැත්තා) නම් වේ. මෙසේ මෙම සිව්වැදෑරුම් ක්‍රියාවන් අරභයා ‘‘ඔහුගේ ඒ කපටි ස්වභාවයන්... විවෘත කරන්නෙක් වේ’’ යැයි මෙසේ වදාරන ලදී. හතරවන සූත්‍රයෙහි විශේෂයෙන් කිව යුතු දෙයක් නැත.

Assājānīyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

අස්සාජානීය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

5-8. Malasuttādivaṇṇanā

5-8. මල සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

15-18. Pañcame (dha. pa. aṭṭha. 2.241) yā kāci pariyatti vā sippaṃ vā yasmā asajjhāyantassa ananuyuñjantassa vinassati, nirantaraṃ vā na upaṭṭhāti, tasmā ‘‘asajjhāyamalā mantā’’ti [Pg.227] vuttaṃ. Yasmā pana gharāvāsaṃ vasantassa uṭṭhāyuṭṭhāya jiṇṇappaṭisaṅkharaṇādīni akarontassa gharaṃ nāma vinassati, tasmā ‘‘anuṭṭhānamalā gharā’’ti vuttaṃ. Yasmā gihissa vā pabbajitassa vā kosajjavasena sarīrappajagganaṃ vā parikkhārappaṭijagganaṃ vā akarontassa kāyo dubbaṇṇo hoti, tasmā ‘‘malaṃ vaṇṇassa kosajja’’nti vuttaṃ. Yasmā pana gāvo rakkhantassa pamādavasena niddāyantassa vā kīḷantassa vā tā gāvo atitthapakkhandanādīhi vā vāḷamigacorādiupaddavena vā paresaṃ sālikkhettādīni otaritvā khādanavasena vā vināsamāpajjanti, sayampi daṇḍaṃ vā paribhāsaṃ vā pāpuṇāti, pabbajitaṃ vā pana chadvārādīni arakkhantaṃ pamādavasena kilesā otaritvā sāsanā cāventi, tasmā ‘‘pamādo rakkhato mala’’nti vuttaṃ. So hissa vināsāvahena malaṭṭhāniyattā malaṃ.

15-18. පස්වන සූත්‍රයෙහි, යම්කිසි පර්යාප්තියක් (ධර්ම දැනුමක්) හෝ ශිල්පයක් වේ ද, එය නොහදාරන, නිතර නිතර පුහුණු නොවන තැනැත්තාට එය නැසී යන බැවින් හෝ නිරන්තරයෙන් මනසෙහි පිහිටා නොතිබෙන බැවින් ‘‘නොහැදෑරීම මන්ත්‍රයන්ගේ මලකඩයි’’ යැයි වදාරන ලදී. ගිහි ගෙයි වසන්නා නිතර නිතර උත්සාහවත් වී දිරාපත් වූ තැන් පිළිසකර කිරීම් ආදිය නොකරන්නේ නම් ගෘහය විනාශ වන බැවින් ‘‘අකර්මණ්‍ය බව ගෘහයන්ගේ මලකඩයි’’ යැයි පවසන ලදී. ගිහියෙකු වේවා, පැවිද්දෙකු වේවා අලසකම හේතුවෙන් ශරීරය හෝ පිරිකර පිරිසිදු කරගැනීම නොකරන්නේ නම් ඔහුගේ සිරුර දුර්වර්ණ වන බැවින් ‘‘අලසකම වර්ණයට මලකඩකි’’ යැයි වදාරන ලදී. ගවයන් රකින තැනැත්තා ප්‍රමාදය නිසා නිදාගන්නේ හෝ සෙල්ලම් කරන්නේ නම්, ඒ ගවයන් වැරදි තැන්වලට පැනීමෙන් හෝ වන සතුන්ගෙන් හා සොරුන්ගෙන් උවදුරු විඳීමෙන් හෝ අනුන්ගේ කුඹුරු ආදියට වැදී ඒවා කෑමෙන් හෝ විනාශයට පත් වේ ද, තමා ද දඬුවම් හෝ නින්දා ලබයි ද, එමෙන්ම ඉන්ද්‍රියයන් ආරක්ෂා නොකරන පැවිද්දා කෙරෙහි ප්‍රමාදය නිසා කෙලෙසුන් ඇතුළු වී ශාසනයෙන් බැහැර කරවයි ද, එබැවින් ‘‘ප්‍රමාදය රකින්නාගේ මලකඩයි’’ යැයි වදාරන ලදී. එය ඔහුට විනාශය ගෙනෙන බැවින් මලකඩක් වැනි අර්ථයෙන් මලකඩ නම් වේ.

Duccaritanti aticāro. Aticāriniñhi itthiṃ sāmikopi gehā nīharati, mātāpitūnaṃ santikaṃ gatampi ‘‘tvaṃ kulassa aṅgārabhūtā, akkhīhipi na daṭṭhabbā’’ti taṃ mātāpitaropi nīharanti, sā anāthā vicarantī mahādukkhaṃ pāpuṇāti. Tenassā duccaritaṃ ‘‘mala’’nti vuttaṃ. Dadatoti dāyakassa. Yassa hi khettakasanakāle ‘‘imasmiṃ khette sampanne salākabhattādīni dassāmī’’ti cintetvāpi nipphanne sasse maccheraṃ uppajjitvā cāgacittaṃ nivāreti, so maccheravasena cāgacitte aviruhante manussasampatti, dibbasampatti, nibbānasampattīti tisso sampattiyo na labhati. Tena vuttaṃ ‘‘maccheraṃ dadato mala’’nti. Aññesupi evarūpesu eseva nayo. Pāpakā dhammāti akusalā dhammā. Te pana idhaloke paraloke ca malameva. Tatoti heṭṭhā vuttamalato. Malataranti atirekamalaṃ. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.

දුශ්චරිතය යනු වැරදි ලෙස හැසිරීමයි. වැරදි ලෙස හැසිරෙන ස්ත්‍රියක ඇගේ ස්වාමියා විසින් නිවසින් නෙරපා හරිනු ලබයි. ඇය මවුපියන් වෙත ගියද, 'තී පවුලට ගිනිකඳක් බඳුය, ඇසින්වත් නොදැක්ක යුතුය' කියා මවුපියෝ ද ඇයව නෙරපා හරිති. එවිට ඇය අනාථව සැරිසරමින් මහත් දුකට පත් වෙයි. එබැවින් ඇගේ එම දුශ්චරිතය 'කිලිටක්' (මලක්) යැයි කියනු ලැබේ. 'දෙන තැනැත්තාගේ' යනු දායකයාගේ යන්නයි. යමෙකුට කුඹුරු සීසාන කාලයේදී 'මේ කුඹුර සරු වූ පසු සලාක බත් ආදිය දෙන්නෙමි' කියා සිතුණ ද, අස්වැන්න ලැබුණු පසු මසුරුකම ඉපදී දීමේ අදහස වළක්වන්නේ නම්, ඔහු මසුරුකම නිසා දීමේ සිත වර්ධනය නොවීමෙන් මනුෂ්‍ය සම්පත්, දිව්‍ය සම්පත් හා නිවන් සම්පත් යන ත්‍රිවිධ සම්පත් නොලබයි. එබැවින් 'මසුරුකම දීමෙහි යෙදෙන්නාගේ කිලිටකි' යි වදාරන ලදී. සෙසු මෙබඳු කරුණුවලදී ද මේ ක්‍රමයම අදාළ වේ. 'පාපී ධර්ම' යනු අකුසල් ධර්මයන්ය. ඒවා මෙලොව මෙන්ම පරලොව ද කිලිටක්ම වේ. 'ඊට වඩා' යනු ඉහත සඳහන් කළ කිලිටට වඩා වැඩි වූ කිලිටක් (අධික මලයක්) යන්නයි. හයවැනි පදය ආදිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

Malasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

මල සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

9. Pahārādasuttavaṇṇanā

9. පහාරාද සූත්‍ර වර්ණනාව

19. Navame (udā. aṭṭha. 45; sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.384) asurāti devā viya na suranti na kīḷanti na virocantīti asurā. Surā nāma devā, tesaṃ paṭipakkhāti vā asurā, vepacittipahārādādayo[Pg.228]. Tesaṃ bhavanaṃ sinerussa heṭṭhābhāge. Te tattha pavisantā nikkhamantā sinerupāde maṇḍapādīni nimminitvā kīḷantā abhiramanti. Sā tattha tesaṃ abhirati. Ime guṇe disvāti āha ‘‘ye disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramantī’’ti.

19. නවවැනි සූත්‍රයෙහි: අසුරයෝ යනු දෙවියන් මෙන් ප්‍රභාමත් නොවන (නොබැබළෙන), ක්‍රීඩා නොකරන බැවින් 'අසුරයෝ' නම් වෙති. දෙවියන්ට 'සුර' යැයි කියනු ලැබේ, ඔවුන්ගේ ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් අසුරයෝ නම් වෙති. වේපචිත්ති, පහාරාද ආදීහු ඔවුහු වෙති. ඔවුන්ගේ භවනය පිහිටා ඇත්තේ මහා මේරු පර්වතයට පහළ කොටසෙහිය. ඔවුහු එහි ඇතුළු වෙමින් හා නික්මෙමින්, මේරු පර්වත පාමුල මණ්ඩප ආදිය නිර්මාණය කරගෙන ක්‍රීඩා කරමින් සතුටු වෙති. එය එහි ඔවුන්ගේ සතුටයි. මහා සමුද්‍රයෙහි පවතින මෙම ගුණ දැක, ඒ අසුරයෝ මහා සමුද්‍රයෙහි සතුටු වෙති.

Yasmā lokiyā jambudīpo, himavā tattha patiṭṭhitasamuddadahapabbatā tappabhavā nadiyoti etesu yaṃ yaṃ na manussagocaraṃ, tattha sayaṃ sammūḷhā aññepi sammohayanti, tasmā tattha sammohavidhamanatthaṃ ‘‘ayaṃ tāva jambudīpo’’tiādi āraddhaṃ. Dasasahassayojanaparimāṇo āyāmato vitthārato cāti adhippāyo. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Udakena ajjhotthaṭo tadupabhogisattānaṃ puññakkhayena. Sundaradassanaṃ kūṭanti sudassanakūṭaṃ, yaṃ loke ‘‘hemakūṭa’’nti vuccati. Mūlagandho kālānusāriyādi. Sāragandho candanādi. Pheggugandho salalādi. Tacagandho lavaṅgādi. Papaṭikāgandho kapitthādi. Rasagandho sajjulasādi. Pattagandho tamālahiriverādi. Pupphagandho nāgakusumādi. Phalagandho jātiphalādi. Gandhagandho sabbesaṃ gandhānaṃ gandho. ‘‘Sabbāni puthulato paññāsa yojanāni, āyāmato pana ubbedhato viya dviyojanasatānevā’’ti vadanti.

ලෞකික ලෝකයෙහි ජම්බුද්වීපය, හිමවන්තය, එහි පිහිටි සමුද්‍ර, විල්, පර්වත සහ ඒවායින් හටගත් ගංගා ආදිය මිනිසුන්ගේ නිරන්තර විෂය පථයට හසු නොවන බැවින්, ඒ පිළිබඳව තමන් මුළා වූවෝ අන් අයව ද මුළා කරති. එබැවින් එහි පවතින මුළාව දුරු කිරීම පිණිස 'මේ ජම්බුද්වීපය' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි අදහස නම් දිගින් හා පළලින් යොදුන් දසදහසක ප්‍රමාණයකි. එබැවින් 'එහි' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි වසන සත්ත්වයන්ගේ පින් ගෙවී යාමෙන් එය ජලයෙන් යටවී ඇත. 'සුදස්සන කූටය' යනු සුන්දර වූ දර්ශනයක් සහිත කූටයයි. එය ලෝකයෙහි 'හේමකූට' යන නමින් හැඳින්වේ. 'මූලගන්ධය' යනු කාලානුසාරිය ආදී මුල්වල සුවඳයි. 'සාරගන්ධය' යනු සඳුන් ආදී හරයෙහි සුවඳයි. 'ඵෙග්ගුගන්ධය' යනු සලල ආදී එළිපත්තේ සුවඳයි. 'තචගන්ධය' යනු කරාබුනැටි ආදී පොතුවල සුවඳයි. 'පපටිකාගන්ධය' යනු දිවුල් ආදී පතුරු සුවඳයි. 'රසගන්ධය' යනු සජ්ජුලස (දුම්මල) ආදී යුෂයන්ගේ සුවඳයි. 'පත්තගන්ධය' යනු තමාල, ඉරිවේරිය ආදී කොළවල සුවඳයි. 'පුප්ඵගන්ධය' යනු නාමල් ආදී මල්වල සුවඳයි. 'ඵලගන්ධය' යනු සාදික්කා ආදී ගෙඩිවල සුවඳයි. 'ගන්ධගන්ධය' යනු සියලු සුවඳ වර්ගවල සුවඳයි. මේ සියල්ල පළලින් යොදුන් පනහක් වන අතර, දිගින් හා උසින් යොදුන් දෙසියයක් පමණ වේ යැයි කියනු ලැබේ.

Manoharasilātalānīti ratanamayattā manuññasopānasilātalāni. Supaṭiyattānīti tadupabhogisattānaṃ sādhāraṇakammunāva suṭṭhu paṭiyattāni susaṇṭhitāni honti. Macchakacchapādīni udakaṃ malaṃ karonti, tadabhāvato phalikasadisanimmalodakāni. Tiriyato dīghaṃ uggatakūṭanti ‘‘tiracchānapabbata’’nti āha. Purimāni nāmagottānīti ettha nadī ninnagātiādikaṃ gottaṃ, gaṅgā yamunātiādikaṃ nāmaṃ.

'මනෝහර සිලාතල' යනු රත්නමය බැවින් මනස්කාන්ත වූ පියගැටපෙළ සහිත ශිලාතලයන්ය. 'යහපත් ලෙස පිළියෙළ වූ' යනු එහි වසන සත්ත්වයන්ගේ සාධාරණ කර්ම බලයෙන්ම මනාව පිහිටුවන ලද ශිලාතලයන්ය. මසුන් සහ ඉබ්බන් ආදීහු ජලය බොර කරති, ඔවුන් එහි නොමැති බැවින් පළිඟු බඳු නිර්මල ජලය පවතී. 'තිරියතෝ' යනු හරස් අතට දිගු වූ උස් කූටයන්ය, එබැවින් 'තිරච්ඡාන පබ්බත' යැයි කියන ලදී. 'පූර්වයෙහි සඳහන් නම් හා ගෝත්‍ර' යන්නෙහි 'නදී', 'නින්නගා' ආදිය ගෝත්‍ර වන අතර, 'ගංගා', 'යමුනා' ආදිය නම් වේ.

Savamānāti sandamānā. Pūrattanti puṇṇabhāvo. Masāragallaṃ ‘‘cittaphalika’’ntipi vadanti. Mahataṃ bhūtānanti mahantānaṃ sattānaṃ. Timī timiṅgalā timitimiṅgalāti tisso macchajātiyo. Timiṃ gilanasamatthā timiṅgalā. Timiñca timiṅgalañca gilanasamatthā timitimiṅgalāti vadanti.

'සවමානා' යනු ගලා බසිනා යන්නයි. 'පූරත්තං' යනු පූර්ණ බවයි. 'මසාරගල්ල' යනු චිත්‍ර පළිඟු යැයි ද කියනු ලැබේ. 'මහා භූතයන්ගේ' යනු විශාල සත්ත්වයන්ගේ යන්නයි. 'තිමි, තිමිංගල, තිමිතීතිමිංගල' යනු මත්ස්‍ය ජාති තුනකි. තිමි මසුන් ගිලීමට සමත් මසුන් තිමිංගල නම් වේ. තිමි සහ තිමිංගල යන දෙවර්ගයම ගිලීමට සමත් මසුන් තිමිතීතිමිංගල යැයි කියනු ලැබේ.

Mama [Pg.229] sāvakāti sotāpannādike ariyapuggale sandhāya vadati. Na saṃvasatīti uposathakammādivasena saṃvāsaṃ na karoti. Ukkhipatīti apaneti. Vimuttirasoti kilesehi vimuccanaraso. Sabbā hi sāsanasampatti yāvadeva anupādāya āsavehi cittassa vimuttiatthā.

'මාගේ ශ්‍රාවකයෝ' යන්නෙන් සෝවාන් ආදී ආර්ය පුද්ගලයන් අදහස් කෙරේ. 'එකට වාසය නොකරයි' යනු උපෝසථ කර්ම ආදියෙහිදී ඔවුන් සමඟ එක්ව කටයුතු නොකිරීමයි. 'බැහැර කරයි' යනු ඉවත් කරයි යන්නයි. 'විමුක්ති රසය' යනු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීමේ රසයයි. ශාසනයේ සියලු සමෘද්ධිය පවතින්නේ උපාදාන රහිතව ආශ්‍රවයන්ගෙන් සිත මිදීම පිණිසමය.

Ratanānīti ratijananaṭṭhena ratanāni. Satipaṭṭhānādayo hi bhāviyamānā pubbabhāgepi anappakaṃ pītipāmojjaṃ nibbattenti, pageva aparabhāge. Vuttañhetaṃ –

'රත්නයෝ' යනු සතුට උපදවන අර්ථයෙන් රත්නයෝ නම් වෙති. සතිපට්ඨාන ආදිය වඩන කල්හි පූර්ව භාගයෙහි පවා අපමණ ප්‍රීති ප්‍රමෝදය උපදවයි, පර භාගය ගැන කවර කතා ද? මේ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374) –

"යම් යම් විටෙක පංචස්කන්ධයන්ගේ ඇතිවීම හා නැතිවීම මෙනෙහි කරයි ද, එවිට ඔහු ප්‍රීති ප්‍රමෝදය ලබයි. එය දන්නා තැනැත්තාට එයම අමෘතය (නිවන) වෙයි."

Lokiyaratananibbattaṃ pana pītipāmojjaṃ na tassa kalabhāgampi agghati. Apica –

ලෞකික රත්නයන්ගෙන් උපදින ප්‍රීති ප්‍රමෝදය මෙහි දහසින් පංගුවක් තරම්වත් නොවටී. තවද -

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratananti pavuccati’’. (dī. ni. aṭṭha. 2.33;

saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223;

khu. pā. aṭṭha. 6.3;

su. ni. aṭṭha. 1.226;

mahāni. aṭṭha. 50);

"ගරු කරන ලද, මහඟු වූ, අසමසම වූ, දැකීමට අපහසු වූ, උත්තම සත්ත්වයන් විසින් පරිභෝජනය කරන ලද්දක් රත්නය යැයි කියනු ලැබේ."

Yadi ca cittīkatādibhāvena ratanaṃ nāma hoti, satipaṭṭhānādīnaṃyeva bhūtato ratanabhāvo. Bodhipakkhiyadhammānañhi so ānubhāvo, yaṃ sāvakā sāvakapāramiñāṇaṃ, paccekabuddhā paccekabodhiñāṇaṃ, sammāsambuddhā sammāsambodhiṃ adhigacchanti āsannakāraṇattā. Āsannakāraṇañhi dānādiupanissayoti evaṃ ratijananaṭṭhena cittīkatādiatthena ca ratanabhāvo bodhipakkhiyadhammānaṃ sātisayo. Tena vuttaṃ ‘‘tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ. Cattāro satipaṭṭhānā’’tiādi.

යම් හෙයකින් ගරුකටයුතු බව ආදිය නිසා රත්නයක් නම් වේ නම්, සතිපට්ඨාන ආදිය සැබෑ ලෙසම රත්නයෝ වෙති. ශ්‍රාවකයන් ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ද, පසේබුදුවරුන් පසේබුදු ඥානය ද, සම්මා සම්බුදුවරුන් සම්මා සම්බෝධිය ද ලබා ගන්නේ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ගේ ආනුභාවයෙනි. දානාදී උපනිශ්‍රය ධර්මයන්ට වඩා මේවා ආසන්නතම හේතු වන බැවිනි. මෙසේ සතුට උපදවන අර්ථයෙන් ද, ගරුකටයුතු බව ආදී අර්ථයෙන් ද බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ගේ රත්නභාවය ඉතා උතුම්ය. එබැවින් 'එහි මෙම රත්නයෝ වෙති, එනම් සතර සතිපට්ඨානයෝය' යනාදිය වදාරන ලදී.

Tattha ārammaṇe okkantitvā upaṭṭhānaṭṭhena upaṭṭhānaṃ, satiyeva upaṭṭhānanti satipaṭṭhānaṃ. Ārammaṇassa pana kāyādivasena catubbidhattā vuttaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti. Tathā hi kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattasaññānaṃ pahānato asubhadukkhāniccānattabhāvaggahaṇato ca nesaṃ kāyānupassanādibhāvo vibhatto.

එහි අරමුණෙහි බැසගෙන පිහිටන අර්ථයෙන් 'උපට්ඨාන' නම් වේ. සිහියම පිහිටීම වන බැවින් 'සතිපට්ඨාන' නම් වේ. අරමුණ කාය ආදී වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් වන බැවින් 'සතර සතිපට්ඨාන' යැයි කියන ලදී. එනම් කය, වේදනා, සිත හා ධර්මයන් කෙරෙහි පවතින සුභ, සුඛ, නිත්‍ය හා ආත්ම යන සංඥා දුරු කොට, ඒවා අසුභ, දුක්ඛ, අනිත්‍ය හා අනාත්ම වශයෙන් වටහා ගැනීම නිසා කායානුපස්සනාදී වශයෙන් මෙය බෙදා දක්වා ඇත.

Sammā padahanti etena, sayaṃ vā sammā padahati, pasatthaṃ sundaraṃ vā padahantīti sammappadhānaṃ, puggalassa vā sammadeva padhānabhāvakaraṇato sammappadhānaṃ [Pg.230] vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tampi anuppannuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanappahānavasena anuppannuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādanaṭṭhāpanavasena ca catukiccasādhakattā vuttaṃ ‘‘cattāro sammappadhānā’’ti.

මින් මනාකොට වීරිය කරත් ද, නැතහොත් තෙමේම මනාකොට වීරිය කෙරේ ද, ප්‍රශස්ත වූ හෝ යහපත් වූ හෝ වීරිය කිරීම 'සම්මප්පධාන' (සම්‍යක් ප්‍රධාන) නම් වේ. පුද්ගලයා මනා කොටම වීරියවන්තයකු කරන බැවින් සම්මප්පධාන යනු වීරියට නමකි. එය නූපන් අකුසල් නූපදවීමටත්, උපන් අකුසල් ප්‍රහීණ කිරීමටත්, නූපන් කුසල් උපදවා ගැනීමටත්, උපන් කුසල් පැවැත්වීමටත් වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් කාර්යයන් සාධනය කරන බැවින් 'සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන' යැයි කියනු ලැබේ.

Ijjhatīti iddhi, samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā tāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi. Iti paṭhamena atthena iddhi eva pādoti iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyena atthena iddhiyā pādo patiṭṭhā adhigamupāyoti iddhipādo. Tena hi uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti. Svāyaṃ iddhipādo yasmā chandādike cattāro adhipatidhamme dhure jeṭṭhake katvā nibbattīyati, tasmā vuttaṃ ‘‘cattāro iddhipādā’’ti.

සමෘද්ධිමත් වන බැවින් 'ඉද්ධි' නම් වේ, එනම් මනාකොට සිද්ධ වන, නිපදවන යන අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් යමකින් සත්වයෝ සඵල වූවාහු, දියුණු වූවාහු, උසස් බවට පත්වූවාහු වෙත් ද එය 'ඉද්ධි' (සෘද්ධිය) නම් වේ. මෙහි පළමු අර්ථයට අනුව සෘද්ධියම පදය (කොටස) බැවින් 'ඉද්ධිපාද' නම් වේ, එනම් සෘද්ධි කොටස යනුයි. දෙවන අර්ථයට අනුව සෘද්ධියට පාදය, එනම් පිහිට හෝ පැමිණීමේ උපාය 'ඉද්ධිපාද' නම් වේ. ඒ මගින් ඉහළ ඉහළ විශේෂිත වූ සෘද්ධියට පැමිණෙත්. මෙම ඉද්ධිපාදය ඡන්දය ආදී අධිපති ධර්ම සතර පෙරටු කොටගෙන උපදින බැවින් 'සතර ඉද්ධිපාද' යැයි කියනු ලැබේ.

Pañcindriyānīti saddhādīni pañca indriyāni. Tattha assaddhiyaṃ abhibhavitvā adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti saddhindriyaṃ. Kosajjaṃ abhibhavitvā paggahalakkhaṇe, pamādaṃ abhibhavitvā upaṭṭhānalakkhaṇe, vikkhepaṃ abhibhavitvā avikkhepalakkhaṇe, aññāṇaṃ abhibhavitvā dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti paññindriyaṃ.

පංචේන්ද්‍රියයන් යනු ශ්‍රද්ධාව ආදී ඉන්ද්‍රිය පහයි. එහිදී අශ්‍රද්ධාව මැඩපවත්වා අධිමෝක්ෂ (තීරණාත්මක විශ්වාසය) ලක්ෂණයෙන් අධිපති බව කරන බැවින් 'ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය' නම් වේ. කුසීතකම මැඩපවත්වා ප්‍රග්‍රහ (වීරිය දැරීම) ලක්ෂණයෙන් ද, ප්‍රමාදය මැඩපවත්වා එළඹ සිටි සිහිය ලක්ෂණයෙන් ද, වික්ෂේපය මැඩපවත්වා අවික්ෂේප (එකඟතාව) ලක්ෂණයෙන් ද, අඥානය මැඩපවත්වා දැකීමේ (ප්‍රඥා) ලක්ෂණයෙන් ද අධිපති බව කරන බැවින් 'ප්‍රඥේන්ද්‍රිය' නම් වේ.

Tāniyeva assaddhiyādīhi anabhibhavanīyato akampiyaṭṭhena sampayuttadhammesu thirabhāvena ca balāni veditabbāni.

එම ඉන්ද්‍රියයන්ම අශ්‍රද්ධාව ආදියෙන් මැඩපැවැත්විය නොහැකි බැවින්, අකම්පිත බවින් හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්හි ස්ථීර භාවයෙන් යුක්ත හෙයින් 'බල' (පංච බල) ලෙස දත යුතුය.

Satta bojjhaṅgāti bodhiyā, bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā. Yā hi esā dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhati, kilesaniddāya vuṭṭhahati, cattāri ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti ‘‘bodhī’’ti vuccati. Tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgātipi bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādayo viya. Yopesa vuttappakārāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako ‘‘bodhī’’ti vuccati. Tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu porāṇā ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā’’ti (vibha. aṭṭha. 466; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.182; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.17). ‘‘Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā’’tiādinā (paṭi. ma. 2.17) nayenapi bojjhaṅgattho veditabbo.

සප්ත බොජ්ඣංග යනු බෝධියට අයත් හෝ බෝධිය ලබා දෙන අංගයන් ය. ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයේදී උපදින්නා වූ, මන්දෝත්සාහී බව (ලීන), උද්ධච්චය, අත්තකිලමතානුයෝගය, කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය, උච්ඡේද හා ශාස්වත දෘෂ්ටි ආදී නොයෙක් උපද්‍රවයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ සති, ධම්මවිචය, වීරිය, පීති, පස්සද්ධි, සමාධි, උපේක්ඛා යන ධර්ම සාමග්‍රිය හේතුවෙන් ආර්ය ශ්‍රාවකයා අවබෝධය ලබයි, කෙලෙස් නින්දෙන් පිබිදෙයි, චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරයි, එසේත් නැතිනම් නිවනම සාක්ෂාත් කරයි ද, එය 'බෝධිය' යැයි කියනු ලැබේ. ධර්ම සාමග්‍රිය සංඛ්‍යාත එම බෝධියට අයත් අංග බැවින් ද ධ්‍යානාංග හා මාර්ගාංග මෙන් 'බොජ්ඣංග' නම් වේ. නැතහොත් ඉහත කී ධර්ම සාමග්‍රියෙන් අවබෝධ කරගන්නා බැවින් ආර්ය ශ්‍රාවකයා 'බෝධි' නම් වේ. ඔහුගේ අංග වන බැවින් ද සේනාංග, රථාංග මෙන් 'බොජ්ඣංග' නම් වේ. එබැවින් 'අවබෝධ කරන්නා වූ පුද්ගලයාගේ අංග බොජ්ඣංග' යැයි පුරාණාචාර්යවරු කීහ. 'අවබෝධය පිණිස පවතින බැවින් බොජ්ඣංග' යන ක්‍රමයෙන් ද බොජ්ඣංගයන්ගේ අර්ථය දත යුතුය.

Ariyo [Pg.231] aṭṭhaṅgiko maggoti taṃtaṃmaggavajjhehi kilesehi ārakattā, ariyabhāvakarattā, ariyaphalappaṭilābhakarattā ca ariyo. Sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni assa atthi, aṭṭha aṅgāniyeva vā aṭṭhaṅgiko. Mārento kilese gacchati nibbānatthikehi vā maggīyati, sayaṃ vā nibbānaṃ maggatīti maggoti evametesaṃ satipaṭṭhānādīnaṃ atthavibhāgo veditabbo.

ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය යනු, ඒ ඒ මාර්ගයෙන් දුරු කළ යුතු කෙලෙස්වලින් දුරු වූ බැවින් ද, ආර්ය භාවය ඇති කරන බැවින් ද, ආර්ය ඵල ලැබීමට උපකාරී වන බැවින් ද 'ආර්ය' නම් වේ. සම්මා දිට්ඨි ආදී අංග අටක් මෙයට ඇති බැවින් හෝ අංග අටක්ම වන බැවින් 'අෂ්ටාංගික' නම් වේ. කෙලෙස් මරමින් යන බැවින් හෝ නිවන කැමති අය විසින් සොයනු ලබන බැවින් හෝ තෙමේම නිවන සොයන බැවින් 'මාර්ගය' නම් වේ. මෙසේ සතිපට්ඨාන ආදියේ අර්ථ විභාගය දත යුතුය.

Sotāpannoti maggasaṅkhātaṃ sotaṃ āpajjitvā pāpuṇitvā ṭhito, sotāpattiphalaṭṭhoti attho. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannoti sotāpattiphalassa attapaccakkhakaraṇāya paṭipajjamāno paṭhamamaggaṭṭho, yo aṭṭhamakotipi vuccati. Sakadāgāmīti sakideva imaṃ lokaṃ paṭisandhiggahaṇavasena āgamanasīlo dutiyaphalaṭṭho. Anāgāmīti paṭisandhiggahaṇavasena kāmalokaṃ anāgamanasīlo tatiyaphalaṭṭho. Yo pana saddhānusārī dhammānusārī ekabījītievamādiko ariyapuggalavibhāgo, so etesaṃyeva pabhedoti. Sesaṃ vuttanayasadisameva.

සෝතාපන්න යනු මාර්ගය සංඛ්‍යාත ප්‍රවාහයට පැමිණ එහි පිහිටා සිටින තැනැත්තායි, එනම් සෝවාන් ඵලයේ පිහිටි තැනැත්තායි. සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කරගැනීමට පිළිපන් තැනැත්තා ප්‍රථම මාර්ගයේ සිටින්නා වන අතර ඔහු අෂ්ටමක පුද්ගලයා ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ. සකෘදාගාමී යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් එක් වරක් පමණක් මේ ලෝකයට එන ස්වභාවය ඇති දෙවන ඵලයේ පිහිටි තැනැත්තායි. අනාගාමී යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් නැවත කාම ලෝකයට නොඑන ස්වභාවය ඇති තුන්වන ඵලයේ පිහිටි තැනැත්තායි. ශ්‍රද්ධානුසාරී, ධම්මානුසාරී, ඒකබීජී ආදී වශයෙන් දක්වා ඇති ආර්ය පුද්ගල බෙදීම් ද මොවුන්ගේම ප්‍රභේද වේ. ඉතිරි කොටස පෙර කියූ ක්‍රමයට සමානමය.

Pahārādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

පහාරාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

10. Uposathasuttavaṇṇanā

10. උපෝසථ සූත්‍ර වර්ණනාව

20. Dasame tadahuposatheti (udā. aṭṭha. 45; sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.383) tasmiṃ uposathadivasabhūte ahani. Uposathakaraṇatthāyāti ovādapātimokkhaṃ uddisituṃ. Uddhastaṃ aruṇanti aruṇuggamanaṃ. Uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhanti thero bhagavantaṃ pātimokkhuddesaṃ yāci. Tasmiṃ kāle ‘‘na, bhikkhave, anuposathe uposatho kātabbo’’ti (mahāva. 136) sikkhāpadassa apaññattattā. Kasmā pana bhagavā tiyāmarattiṃ vītināmesi? Tato paṭṭhāya ovādapātimokkhaṃ anuddisitukāmo tassa vatthuṃ pākaṭaṃ kātuṃ. Addasāti kathaṃ addasa? Attano cetopariyañāṇena tassaṃ parisati bhikkhūnaṃ cittāni parijānanto tassa dussīlassa cittaṃ passi. Yasmā pana citte diṭṭhe taṃsamaṅgīpuggalo diṭṭho nāma hoti, tasmā ‘‘addasā kho āyasmā mahāmoggallāno [Pg.232] taṃ puggalaṃ dussīla’’ntiādi vuttaṃ. Yatheva hi anāgate sattasu divasesu pavattaṃ paresaṃ cittaṃ cetopariyañāṇalābhī jānāti, evaṃ atītepīti. Majjhe bhikkhusaṅghassa nisinnanti saṅghapariyāpanno viya bhikkhusaṅghassa anto nisinnaṃ. Diṭṭhosīti ayaṃ na pakatattoti bhagavatā diṭṭho asi. Yasmā ca evaṃ diṭṭho, tasmā natthi te tava bhikkhūhi saddhiṃ ekakammādisaṃvāso. Yasmā pana so saṃvāso tava natthi, tasmā uṭṭhehi, āvusoti evamettha padayojanā veditabbā.

20. දසවන සූත්‍රයේ 'තදහූපොසථෙ' යනු ඒ උපෝසථ දිනයෙහි වූ දවසෙහි ය. 'උපෝසථකරණත්ථාය' යනු ඕවාද ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසීම පිණිසයි. 'උද්ධස්තං අරුණං' යනු අරුණෝදය උදාවීමයි. ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, භික්ෂූන්ට ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන සේක්වා යැයි තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශය අයැද සිටියහ. ඒ කාලයේ "මහණෙනි, උපෝසථ නොවන දිනක උපෝසථ නොකළ යුතුය" යන ශික්ෂාපදය පනවා නොතිබුණි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රාත්‍රී යාම තුනම ඉක්මවූයේ මක් නිසාද? එතැන් පටන් ඕවාද ප්‍රාතිමෝක්ෂය දේශනා නොකිරීමට කැමති වූ බැවින් ඒ කාරණය ප්‍රකට කරනු පිණිසයි. 'අද්දසා' යනු කෙසේ දුටුවේද? තමන් වහන්සේගේ පරචිත්ත විජානන ඥානයෙන් එම පිරිසෙහි සිටි භික්ෂූන්ගේ සිත් දැනගනිමින්, ඒ දුස්සීලයාගේ සිත දුටු සේක. සිත දුටු කල්හි එයට හිමිකරු වූ පුද්ගලයා ද දක්නා ලද බැවින් "ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ඒ දුස්සීල පුද්ගලයා දුටු සේක" යනාදිය කියන ලදී. අනාගතයේ දින හතක් ඇතුළත පවතින අනුන්ගේ සිත් පරචිත්ත විජානන ඥානලාභියා දන්නා සේම, අතීතයේ ද එසේම දනියි. 'මජ්ඣේ භික්ඛුසංඝස්ස නිසින්නං' යනු සංඝයාට අයත් කෙනෙකු මෙන් භික්ෂු සංඝයා මැද හිඳගෙන සිටින බවයි. 'දිට්ඨෝසී' යනු මොහු ප්‍රකෘති භික්ෂුවක් නොවේ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දක්නා ලද්දේ වෙහිය. එසේ දක්නා ලද බැවින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ එකට පොහොය කිරීම් ආදී සාමූහික විනය කර්ම ඔබට නැත. එසේ ඔබට සංවාසයක් නොමැති බැවින්, "ඇවැත්නි, නැගිටින්න" යනුවෙන් මෙහි පද සම්බන්ධය දත යුතුය.

Tatiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosīti anekavāraṃ vatvāpi ‘‘thero sayameva nibbinno oramissatī’’ti vā, ‘‘idāni imesaṃ paṭipattiṃ jānissāmī’’ti vā adhippāyena tuṇhī ahosi. Bāhāyaṃ gahetvāti ‘‘bhagavatā mayā ca yāthāvato diṭṭho, yāvatatiyaṃ ‘uṭṭhehi, āvuso’ti ca vutto na vuṭṭhāti, idānissa nikkaḍḍhanakālo, mā saṅghassa uposathantarāyo ahosī’’ti taṃ bāhāyaṃ aggahesi, tathā gahetvā. Bahi dvārakoṭṭhakā nikkhāmetvāti dvārakoṭṭhakā dvārasālāto nikkhāmetvā. Bahīti pana nikkhāmitaṭṭhānadassanaṃ. Atha vā bahidvārakoṭṭhakāti bahidvārakoṭṭhakatopi nikkhāmetvā, na antodvārakoṭṭhakato eva. Ubhayatthāpi vihārato bahikatvāti attho. Sūcighaṭikaṃ datvāti aggaḷasūciñca uparighaṭikañca ādahitvā, suṭṭhutaraṃ kavāṭaṃ thaketvāti attho. Yāva bāhāgahaṇāpi nāmāti iminā ‘‘aparisuddhā, ānanda, parisā’’ti vacanaṃ sutvā eva hi tena pakkamitabbaṃ siyā, evaṃ apakkamitvā yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamessati, acchariyamidanti dasseti. Idañca garahanacchariyamevāti veditabbaṃ.

තුන්වන වරටත් ඒ පුද්ගලයා නිශ්ශබ්ද වූ කල්හි, 'ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන් විසින්ම කළකිරී නතර වනු ඇත' කියා හෝ 'දැන් මොවුන්ගේ පිළිවෙත දැනගන්නෙමි' යන අදහසින් (ඔහු) නිශ්ශබ්ද විය. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සහ මා විසින් ද මොහු යථාර්ථවාදීව දක්නා ලදී, තුන් වරක් 'ඇවැත්නි, නැගිටින්න' යැයි කීවත් නැගිටින්නේ නැත, දැන් මොහු පිටමං කරන කාලයයි, සංඝයාගේ උපෝසථයට බාධාවක් නොවනු පිණිස' ඔහු බාහුවෙන් අල්ලා ගත්තේය. 'බහි ද්වාරකොට්ඨකා' යනු ද්වාර මණ්ඩපයෙන් පිටතට පමුණුවා යන්නයි. 'බහි' යන්නෙන් පිටතට දැමූ ස්ථානය දක්වයි. එසේත් නැතිනම් ද්වාර මණ්ඩපයටත් පිටතින් පමුණුවා යන්නයි. දෙතැනදීම විහාරයෙන් පිටතට කළේය යන්න අදහසයි. 'සූචිඝටිකං දත්වා' යනු අගුළු සහ දොර පියන් තදින් වසා දැමීමයි. 'බාහුවෙන් අල්ලා ගැනීම දක්වාම' යන මෙයින්, 'ආනන්ද, පිරිස අපිරිසිදුය' යන වචනය ඇසූ පමණින්ම ඔහු ඉවත් විය යුතුව තිබියදී, එසේ නොවී බාහුවෙන් අල්ලා ඉවත් කරන තෙක්ම ඒ මෝඝ පුරුෂයා සිටීම පුදුමයක් බව දක්වයි. මෙය නින්දා සහගත පුදුමයක් බව දත යුතුය.

Atha bhagavā cintesi – ‘‘idāni bhikkhusaṅghe abbudo jāto, aparisuddhā puggalā uposathaṃ āgacchanti, na ca tathāgatā aparisuddhāya parisāya uposathaṃ karonti, pātimokkhaṃ uddisanti. Anuddisante ca bhikkhusaṅghassa uposatho pacchijjati. Yaṃnūnāhaṃ ito paṭṭhāya bhikkhūnaṃyeva pātimokkhuddesaṃ anujāneyya’’nti. Evaṃ pana cintetvā bhikkhūnaṃyeva pātimokkhuddesaṃ anujāni. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā…pe… pātimokkhaṃ uddiseyyāthā’’ti. Tattha na dānāhanti idāni ahaṃ uposathaṃ na [Pg.233] karissāmi, pātimokkhaṃ na uddisissāmīti paccekaṃ na-kārena sambandho. Duvidhañhi pātimokkhaṃ – āṇāpātimokkhaṃ, ovādapātimokkhanti. Tesu ‘‘suṇātu me, bhante’’tiādikaṃ (mahāva. 134) āṇāpātimokkhaṃ. Taṃ sāvakāva uddisanti, na buddhā, yaṃ anvaddhamāsaṃ uddisīyati. ‘‘Khantī paramaṃ…pe… sabbapāpassa akaraṇaṃ…pe… anupavādo anupaghāto…pe… etaṃ buddhāna sāsana’’nti (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183-185; udā. 36; netti. 30) imā pana tisso gāthā ovādapātimokkhaṃ nāma. Taṃ buddhāva uddisanti, na sāvakā, channampi vassānaṃ accayena uddisanti. Dīghāyukabuddhānañhi dharamānakāle ayameva pātimokkhuddeso, appāyukabuddhānaṃ pana paṭhamabodhiyaṃyeva. Tato paraṃ itaro. Tañca kho bhikkhūyeva uddisanti, na buddhā, tasmā amhākampi bhagavā vīsativassamattaṃ imaṃ ovādapātimokkhaṃ uddisitvā imaṃ antarāyaṃ disvā tato paraṃ na uddisi. Aṭṭhānanti akāraṇaṃ. Anavakāsoti tasseva vevacanaṃ. Kāraṇañhi yathā tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ‘‘ṭhāna’’nti vuccati, evaṃ ‘‘avakāso’’tipi vuccati. Yanti kiriyāparāmasanaṃ.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: “දැන් භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි අර්බුදයක් (කැළලක්) හටගෙන ඇත, අපිරිසිදු පුද්ගලයෝ උපෝසථයට පැමිණෙති. තථාගතයන් වහන්සේලා අපිරිසිදු පිරිසක් මැද උපෝසථ නොකරති, පාතිමොක්ඛය උදෙසීමක් නොකරති. පාතිමොක්ඛය උදෙසීමක් සිදු නොවන කල්හි භික්ෂු සංඝයාගේ උපෝසථය පිරිහෙයි. එබැවින් මම මෙතැන් පටන් භික්ෂූන්ට ම පාතිමොක්ඛය උදෙසීමට අනුදන්නෙම් නම් මැනවි” යනුවෙනි. මෙසේ සිතා භික්ෂූන්ට ම පාතිමොක්ඛය උදෙසීමට අනුදැන වදාළ සේක. එය “ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ... පාතිමොක්ඛය උදෙසන්න” යැයි වදාරන ලදී. එහි “දැන් මම උපෝසථය නොකරමි, පාතිමොක්ඛය උදෙසීමක් නොකරමි” යන්නෙන් එක් එක් පදයට ‘නොකිරීම’ සම්බන්ධ වේ. පාතිමොක්ඛය දෙවදෑරුම්ය: ආණා පාතිමොක්ඛය සහ ඕවාද පාතිමොක්ඛය යනුවෙනි. එහි “භන්තේ, සංඝයා මාගේ වචනය අසත්වා” යනාදී ලෙස අඩ මසකට වරක් උදෙසන පාතිමොක්ඛය ආණා පාතිමොක්ඛයයි. එය බුදුවරුන් නොව ශ්‍රාවකයෝ ම උදෙසති. “ඛන්තී පරමං... සබ්බපාපස්ස අකරණං... අනුපවාදෝ අනුපඝාතෝ...” යන මෙම ගාථා තුන ඕවාද පාතිමොක්ඛය නමි. එය ශ්‍රාවකයන් නොව බුදුවරුන් ම උදෙසන අතර වසර හයකට වරක් බැගින් උදෙසති. දීර්ඝායුෂ ඇති බුදුවරුන් වැඩ සිටින කාලයෙහි මෙයම පාතිමොක්ඛය වන අතර, අල්පායුෂ්ක බුදුවරුන්ගේ ප්‍රථම බෝධියෙහි මෙය පමණක් පවතී. ඉන්පසු අනෙක් පාතිමොක්ඛයයි. එය භික්ෂූන් ම උදෙසන අතර බුදුවරුන් නොවේ. එබැවින් අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද වසර විස්සක් පමණ මෙම ඕවාද පාතිමොක්ඛය උදෙසා පසුව මෙම අන්තරාය දැක එය උදෙසීම නතර කළ සේක. 'අට්ඨානං' යනු හේතුවක් නොමැති බවයි. 'අනවකාසෝ' යනු එහිම පර්යාය වචනයකි. හේතුව පවතින කල්හි එයට අදාළ ඵලය හටගන්නා බැවින් 'ස්ථානය' (ට්ඨාන) ලෙස හැඳින්වේ. 'අවකාශය' යන්න ද එසේමය. 'යං' යන්නෙන් ක්‍රියාව හඟවයි.

Aṭṭhime, bhikkhave, mahāsamuddeti ko anusandhi? Yvāyaṃ aparisuddhāya parisāya pātimokkhassa anuddeso vutto, so imasmiṃ dhammavinaye acchariyo abbhuto dhammoti taṃ aparehipi sattahi acchariyabbhutadhammehi saddhiṃ vibhajitvā dassetukāmo paṭhamaṃ tāva tesaṃ upamābhāvena mahāsamudde aṭṭha acchariyabbhutadhamme dassento satthā ‘‘aṭṭhime, bhikkhave, mahāsamudde’’tiādimāha.

“මහණෙනි, මහා සමුද්‍රයෙහි මේ අසිරිමත් කරුණු අටක් වෙති” යන්නෙහි සම්බන්ධය කුමක්ද? අපිරිසිදු පිරිසක පාතිමොක්ඛය උදෙසීමක් සිදු නොවන බවත්, එය මේ ධර්ම විනයෙහි ඇති ආශ්චර්ය අද්භූත කරුණක් බවත්, එය තවත් අසිරිමත් කරුණු හතක් සමඟ බෙදා දැක්වීමට බුදුරජාණන් වහන්සේ පළමුව ඒ සඳහා උපමාවක් ලෙස මහා සමුද්‍රයෙහි පවතින ආශ්චර්ය අද්භූත කරුණු අට දක්වමින් “මහණෙනි, මහා සමුද්‍රයෙහි...” යනාදිය වදාළ සේක.

Uposathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

උපෝසථ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහා වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. Gahapativaggo

3. ගහපති වර්ගය

1-7. Paṭhamauggasuttādivaṇṇanā

1-7. ප්‍රථම උග්ග සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

21-27. Tatiyassa paṭhamadutiyesu natthi vattabbaṃ. Tatiye ‘‘hatthago’’ti vattabbe ‘‘hatthako’’ti vuttaṃ. So hi rājapurisānaṃ hatthato [Pg.234] yakkhassa hatthaṃ, yakkhassa hatthato bhagavato hatthaṃ, bhagavato hatthato puna rājapurisānaṃ hatthaṃ gatattā nāmato hatthako āḷavakoti jāto. Tenāha ‘‘āḷavakayakkhassa hatthato hatthehi sampaṭicchitattā hatthakoti laddhanāmo rājakumāro’’ti. Catutthādīni uttānatthāneva.

21-27. තුන්වන වර්ගයේ පළමු හා දෙවන සූත්‍රවල කිවයුතු විශේෂ දෙයක් නැත. තුන්වන සූත්‍රයේ 'හත්ථගෝ' කියා කිය යුතු තැන 'හත්ථකෝ' යැයි කියන ලදී. ඔහු රජුගේ පුරුෂයන් අතින් යක්ෂයාගේ අතටත්, යක්ෂයාගේ අතින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී හස්තයටත්, එතැනින් නැවත රජ පුරුෂයන්ගේ අතටත් ගිය බැවින් ඔහු ආළවක හත්ථක නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. එබැවින් “ආළවක යක්ෂයාගේ අතින් අත් මගින් පිළිගන්නා ලද හෙයින් 'හත්ථක' යන නම ලැබූ රජකුමාරයා” යැයි කියන ලදී. හතරවන සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි සූත්‍රවල අර්ථ පැහැදිලිය.

Paṭhamauggasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රථම උග්ග සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. Dutiyabalasuttavaṇṇanā

8. ද්විතීය බල සූත්‍ර වර්ණනාව

28. Aṭṭhame khīṇāsavassa sabbesaṃ saṅkhārānaṃ aniccatā asammohavasena kiccato maggapaññāya suppaṭividdhā, vipassanāya ārammaṇakaraṇavasenapīti dassento āha ‘‘sahavipassanāya maggapaññāyā’’ti. Ime kāmāti dvepi kāme vadati. Kilesavasena uppajjamāno hi pariḷāho vatthukāmasannissayo vatthukāmavisayo vāti dvepi sapariḷāhaṭṭhena aṅgārakāsu viyāti ‘‘aṅgārakāsūpamā’’ti vuttā. Anto vuccati lāmakaṭṭhena taṇhā, byantaṃ vigatantaṃ bhūtanti byantibhūtanti āha ‘‘vigatantabhūta’’nti, nittaṇhanti attho.

28. අටවන සූත්‍රයෙහි, රහතන් වහන්සේ විසින් සියලු සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍ය බව මුළා නොවී, මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් සහ විදර්ශනාවෙන් මැනවින් අවබෝධ කරගත් ආකාරය දැක්වීම සඳහා 'විදර්ශනාව සමඟ වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන්' යැයි වදාරන ලදී. 'මේ කාමයෝ' යන්නෙන් වස්තු කාම සහ ක්ලේශ කාම යන දෙකම කියවේ. කෙලෙස් නිසා හටගන්නා දාහය වස්තු කාමයන් ඇසුරු කරන බැවින් 'ගිනි අඟුරු වළක්' වැනි යැයි වදාරන ලදී. ලාමක අර්ථයෙන් තෘෂ්ණාව 'අන්ත' ලෙස හඳුන්වන අතර, තෘෂ්ණාව පහව ගිය බැවින් 'බ්‍යන්තීභූතං' යනු තෘෂ්ණාව රහිත බවයි.

Dutiyabalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ද්විතීය බල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. Akkhaṇasuttavaṇṇanā

9. අක්ඛණ සූත්‍ර වර්ණනාව

29. Navame yasmā mahiddhikapetā devāsurānaṃ āvāhaṃ gacchanti, vivāhaṃ na gacchanti, tasmā pettivisayeneva asurakāyo gahitoti veditabbo. Petāsurā pana petā evāti tesaṃ petehi saṅgaho avuttasiddhova.

29. නවවන සූත්‍රයෙහි, මහා ඍද්ධිමත් ප්‍රේතයන් දේවාසුරයන්ගේ ආවාහ කටයුතුවලට යන මුත් විවාහ කටයුතුවලට නොයන බැවින්, අසුර කණ්ඩායම ප්‍රේත ලෝකය යටතේම ගන්නා ලද බව දත යුතුය. ප්‍රේත අසුරයන් යනු ප්‍රේතයන්ම බැවින් ඔවුන් ප්‍රේතයන් යටතේම සංග්‍රහ කිරීම අමුතුවෙන් කිවයුතු නොවේ.

Akkhaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

අක්ඛණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. Anuruddhamahāvitakkasuttavaṇṇanā

10. අනුරුද්ධ මහා විතක්ක සූත්‍ර වර්ණනාව

30. Dasame [Pg.235] appicchassāti na icchassa. Abhāvattho hettha appasaddo ‘‘appaḍaṃsamakasavātātapā’’tiādīsu (a. ni. 10.11) viya. Paccayesu appiccho paccayappiccho, cīvarādipaccayesu icchārahito. Adhigamappicchoti jhānādiadhigamavibhāvane icchārahito. Pariyattiappicchoti pariyattiyaṃ bāhusaccavibhāvane icchārahito. Dhutaṅgappicchoti dhutaṅgesu appiccho dhutaṅgabhāvavibhāvane icchārahito. Santaguṇaniguhanenāti attani saṃvijjamānānaṃ jhānādiguṇānañceva bāhusaccaguṇassa dhutaṅgaguṇassa ca niguhanena chādanena. Sampajjatīti nipphajjati sijjhati. No mahicchassāti mahatiyā icchāya samannāgatassa no sampajjati anudhammassapi anipphajjanato. Pavivittassāti pakārehi vivittassa. Tenāha ‘‘kāyacittaupadhivivekehi vivittassā’’ti. Ārambhavatthuvasenāti bhāvanābhiyogavasena ekībhāvova kāyavivekoti adhippeto, na gaṇasaṅgaṇikābhāvamattanti dasseti. Kammanti yogakammaṃ.

30. දහවන සූත්‍රයෙහි ‘අප්පිච්ඡස්ස’ (අල්පේච්ඡ පුද්ගලයාට) යනු ආශාවක් නොමැති තැනැත්තාට යන්නයි. ‘අප්ප’ යන ශබ්දය මෙහි අභාවය යන අර්ථයෙහි යෙදෙයි. එය ‘අප්පඩංසමකසවාතාතපා’ (ඩහස, මදුරු, සුළං, අව්ව ආදිය නැති) යනාදියෙහි මෙනි. ප්‍රත්‍යයන් පිළිබඳ අල්පේච්ඡතාව ‘පච්චයප්පිච්ඡ’ නමි, එනම් සිවුපසය කෙරෙහි ආශාවක් නොමැති වීමයි. ධර්මාවබෝධයෙහි අල්පේච්ඡතාව ‘අධිගමප්පිච්ඡ’ නමි, එනම් තමා ලැබූ ධ්‍යාන ආදී අවබෝධයන් ප්‍රකට කිරීමට ආශාවක් නොමැති වීමයි. පර්යාප්තියෙහි අල්පේච්ඡතාව ‘පරියත්තිඅප්පිච්ඡ’ නමි, එනම් තමාගේ බහුශ්‍රැතභාවය ප්‍රකට කිරීමට ආශාවක් නොමැති වීමයි. ධුතාංගයන්හි අල්පේච්ඡතාව ‘ධුතංගප්පිච්ඡ’ නමි, එනම් තමා ධුතාංග රකින්නෙකු බව ප්‍රකට කිරීමට ආශාවක් නොමැති වීමයි. ‘සන්තගුණනිගුහනේන’ යනු තමා තුළ පවතින ධ්‍යාන ආදී ගුණ, බහුශ්‍රැත බව සහ ධුතාංග ගුණ වසා තැබීමෙන් හෙවත් සැඟවීමෙනි. ‘සම්පජ්ජතී’ යනු නිපදවෙයි, සිද්ධ වෙයි. ‘නෝ මහිච්ඡස්ස’ යනු මහා ආශාවන් ඇති තැනැත්තාට මෙය සිද්ධ නොවේ, මන්ද යත් ඔහුට අනුධර්මය පවා සම්පූර්ණ නොවන බැවිනි. ‘පවිවිත්තස්ස’ යනු ප්‍රකාරයන්ගෙන් වෙන් වූ තැනැත්තාට යන්නයි. එබැවින් ‘කාය, චිත්ත සහ උපධි විවේකයන්ගෙන් වෙන් වූ’ යැයි පවසන ලදී. ‘ආරම්භවත්ථුවසේන’ යනු භාවනානුයෝගයෙහි යෙදීමෙන් වන ඒකීභාවය හෙවත් කායවිවේකයම මෙහි අදහස් කරන ලද්දක් බවත්, සමූහයාගෙන් වෙන්ව සිටීම පමණක් නොවන බවත් දක්වයි. ‘කම්මං’ යනු යෝග කර්මයයි.

Sattehi kilesehi ca saṅgaṇanaṃ samodhānaṃ saṅgaṇikā, sā āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti saṅgaṇikārāmo, tassa. Tenāha ‘‘gaṇasaṅgaṇikāya cevā’’tiādi. Āraddhavīriyassāti paggahitavīriyassa. Tañca kho upadhiviveke ninnatāvasena ‘‘ayaṃ dhammo’’ti vacanato. Esa nayo itaresupi. Vivaṭṭanissitaṃyeva hi samādhānaṃ idhādhippetaṃ, tathā paññāpi. Kammassa-katapaññāya hi ṭhito kammavasena bhavesu nānappakāro anatthoti jānanto kammakkhayakaraṃ ñāṇaṃ abhipattheti, tadatthañca ussāhaṃ karoti. Mānādayo sattasantānaṃ saṃsāre papañcenti vitthārentīti papañcāti āha ‘‘taṇhāmānadiṭṭhipapañcarahitattā’’tiādi. Sesamettha suviññeyyameva.

සත්වයන් සමඟ හෝ කෙලෙසුන් සමඟ එක්වීම, සම්මිශ්‍රණය වීම ‘සංගණිකා’ නම් වේ. එය ඇලුම් කළ යුතු දෙයක් ලෙස සලකා එහි ඇලී සිටීම ‘සංගණිකාරාම’ නම් වේ. එබැවින් ‘ගණසංගණිකාය චේව’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ආරද්ධවීරියස්ස’ යනු මනාව පවත්වන ලද වීර්යය ඇති තැනැත්තාට යන්නයි. එය ද උපධි විවේකය කෙරෙහි නැඹුරු වූ බැවින් ‘මෙය ධර්මයයි’ යන්නට එකඟ වේ. අනෙක් කරුණුවලදී ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙහිදී අදහස් කරන ලද්දේ විවට්ටය (නිවන) නිශ්‍රිත වූ සමාධියයි, ප්‍රඥාව ද එසේමය. කර්මඵල ප්‍රඥාවෙහි පිහිටි තැනැත්තා කර්මයේ වසඟයෙන් භවයන්හි සිදුවන නන්වැදෑරුම් අනර්ථයන් දැන, කර්මක්ෂය කරන ඥානය ප්‍රාර්ථනා කරයි, ඒ සඳහා උත්සාහ කරයි. මානය ආදිය සත්ව සන්තානය තුළ සංසාරය ප්‍රපංච කරන බැවින් හෙවත් පතුරුවන බැවින් ඒවා ප්‍රපංච නම් වේ. එබැවින් ‘තණ්හා, මාන, දිට්ඨි යන ප්‍රපංච රහිත බැවින්’ යනාදිය පවසන ලදී. සෙසු කරුණු මෙහි පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Anuruddhamahāvitakkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

අනුරුද්ධ මහා විතක්ක සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

Gahapativaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ගහපති වර්ග වර්ණනාව නිම විය.

4. Dānavaggo

4. දාන වර්ගය

1-4. Paṭhamadānasuttādivaṇṇanā

1-4. ප්‍රථම දාන සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

31-34. Catutthassa [Pg.236] paṭhame āsajjāti yassa deti, tassa āgamanahetu tena samāgamanimittaṃ. Bhayāti bhayahetu. Nanu bhayaṃ nāma laddhakāmatārāgādayo viya cetanāya avisuddhikaraṃ, taṃ kasmā idha gahitanti? Nayidaṃ tādisaṃ vohārabhayādiṃ sandhāya vuttanti dassetuṃ ‘‘ayaṃ adāyako akārako’’tiādi vuttaṃ. Adāsi meti yaṃ pubbe kataṃ upakāraṃ cintetvā dīyati, taṃ sandhāya vuttaṃ. Dassati meti paccupakārāsīsāya yaṃ dīyati, taṃ sandhāya vadati. Sāhu dānanti dānaṃ nāmetaṃ paṇḍitapaññattanti sādhusamācāre ṭhatvā deti. Alaṅkāratthanti upasobhanatthaṃ. Dānañhi datvā taṃ paccavekkhantassa pāmojjapītisomanassādayo uppajjanti, lobhadosaissāmaccherādayopi vidūrī bhavanti. Idāni dānaṃ anukūladhammaparibrūhanena paccanīkadhammavidūrīkaraṇena ca bhāvanācittassa upasobhanāya ca parikkhārāya ca hotīti ‘‘alaṅkāratthañceva parikkhāratthañca detī’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘dānañhi cittaṃ muduṃ karotī’’tiādi. Muducitto hoti laddhā dāyake ‘‘iminā mayhaṃ saṅgaho kato’’ti, dātāpi laddhari. Tena vuttaṃ ‘‘ubhinnampi cittaṃ muduṃ karotī’’ti.

31-34. සිව්වන පන්නාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘ආසජ්ජ’ යනු යමෙකුට දෙන්නේ ද, ඔහු පැමිණීම හේතුවෙන් හෙවත් ඔහු මුණගැසීම නිමිත්ත කොට ගෙන යන්නයි. ‘භයා’ යනු බිය හේතුවෙනි. බිය යනු කැමති දෑ ලැබීමේ ආශාව (රාගය) ආදිය මෙන් සිත අපිරිසිදු කරන්නක් නොවේද? එය මෙහි ගත්තේ ඇයි? මෙය එවැනි ලෝක සම්මුති බියක් අදහස් කරමින් පවසන ලද්දක් නොවන බව දැක්වීමට ‘මේ තැනැත්තා නොදෙන්නෙකි, කිසිවක් නොකරන්නෙකි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘අදාසි මේ’ යනු පෙර තමාට කළ උපකාර සලකා දෙන දානය ගැන කියන ලද්දකි. ‘දස්සති මේ’ යනු තමාට පෙරළා උපකාරයක් බලාපොරොත්තුවෙන් දෙන දානය ගැන කියන ලද්දකි. ‘සාහු දානං’ යනු දානය නම් පණ්ඩිතයන් විසින් පනවන ලද දෙයකැයි සත්පුරුෂ ආචාරයන්හි පිහිටා දීමයි. ‘අලංකාරත්ථං’ යනු සැරසීම පිණිසයි. දානය දී එය සිහි කරන්නාට ප්‍රමෝදය, ප්‍රීතිය හා සෝමනස්සය ඇති වේ. ලෝභ, ද්වේෂ, ඊර්ෂ්‍යා හා මසුරුකම් දුරු වේ. මෙසේ දානය අනුකූල ධර්මයන් වැඩීමෙන් ද, පටහැනි ධර්මයන් දුරු කිරීමෙන් ද, භාවනා චිත්තයේ අලංකාරයට හා පිරිකරට (උපකරණයට) හේතු වන බැවින් ‘අලංකාරය පිණිස ද පිරිකර පිණිස ද දෙයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එබැවින් ‘දානය සිත මෘදු කරයි’ යනාදිය පවසන ලදී. දායකයාගෙන් දෙයක් ලැබූ තැනැත්තා ‘මොහු මට සංග්‍රහ කළේය’ යි මෘදු සිතැති වෙයි, දෙන්නා ද එසේමය. එබැවින් ‘දෙදෙනාගේම සිත මෘදු කරයි’ යැයි පවසන ලදී.

Adantadamananti adantā anassavāpissa dānena dantā assavā honti, vase vattanti. Adānaṃ dantadūsakanti adānaṃ pubbe dantānaṃ assavānampi vighātuppādanena cittaṃ dūseti. Unnamanti dāyakā piyaṃvadā ca paresaṃ garucittīkāraṭṭhānatāya. Namantipaṭiggāhakā dānena piyavācāya ca laddhasaṅgahāsaṅgāhakānaṃ.

‘අදන්තදමනං’ යනු දමනය නොවූ, කීකරු නොවූ අය ද දානය නිසා දමනය වෙති, කීකරු වෙති, වසඟයෙහි පවතිති. ‘අදානං දන්තදූසකං’ යනු නොදීම කලින් දමනය වූ, කීකරු වූවන්ගේ පවා සිත පීඩාවට පත් කරමින් දූෂණය කරයි. දායකයෝ සහ ප්‍රියවචන පවසන්නෝ අන්‍යන්ගේ ගෞරවයට පාත්‍ර වන බැවින් උසස් බවට පත් වෙති. දානයෙන් හා ප්‍රියවචනයෙන් සංග්‍රහ ලැබූ ප්‍රතිග්‍රාහකයෝ (ලබන්නෝ) සංග්‍රහ කළවුන්ට නැමෙති (ගරු කරති).

Cittālaṅkāradānameva uttamaṃ anupakkiliṭṭhatāya suparisuddhatāya guṇavisesapaccayatāya ca. Dutiyādīni uttānatthāneva.

සිත අලංකාර කිරීම පිණිස දෙන දානයම කෙලෙස් රහිත බවින්, පිරිසිදු බවින් හා විශේෂ ගුණවලට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් උතුම් වේ. දෙවන සූත්‍ර ආදියෙහි අර්ථ පැහැදිලිය.

Paṭhamadānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රථම දාන සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව නිම විය.

5. Dānūpapattisuttavaṇṇanā

5. දානූපපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

35. Pañcame [Pg.237] dānapaccayāti dānakāraṇā, dānamayapuññassa katattā upacitattāti attho. Upapattiyoti manussesu devesu ca nibbattiyo. Ṭhapetīti ekavārameva anuppajjitvā yathā upari tenevākārena pavattati, evaṃ ṭhapeti. Tadeva cassa adhiṭṭhānanti āha ‘‘tasseva vevacana’’nti. Vaḍḍhetīti brūheti na hāpeti. Vimuttanti adhimuttaṃ, ninnaṃ poṇaṃ pabbhāranti attho. Vimuttanti vā vissaṭṭhaṃ. Nippariyāyato uttari nāma paṇītaṃ majjhepi hīnamajjhimavibhāgassa labbhanatoti vuttaṃ ‘‘uttari abhāvitanti tato uparimaggaphalatthāya abhāvita’’nti. Saṃvattati tathāpaṇihitaṃ dānamayaṃ cittaṃ. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘tañca kho’’tiādi vuttaṃ, taṃ tatrupapattiyā vibandhakaradussīlyābhāvadassanaparaṃ daṭṭhabbaṃ, na dānamayassa puññassa kevalassa taṃsaṃvattanatādassanaparanti daṭṭhabbaṃ. Samucchinnarāgassāti samucchinnakāmarāgassa. Tassa hi siyā brahmaloke upapatti, na samucchinnabhavarāgassa. Vītarāgaggahaṇena cettha kāmesu vītarāgatā adhippetā, yāya brahmalokūpapatti siyā. Tenāha ‘‘dānamattenevā’’tiādi. Yadi evaṃ dānaṃ tattha kimatthiyanti āha ‘‘dānaṃ panā’’tiādi. Dānena muducittoti baddhāghāte veripuggalepi attano dānasampaṭicchanena mudubhūtacitto.

35. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘දානපච්චයා’ යනු දානය හේතුවෙන්, එනම් දානමය පුණ්‍යකර්මය කළ බැවින් හා රැස් කළ බැවින් යන අර්ථයයි. ‘උපපත්තියෝ’ යනු මිනිසුන් හා දෙවියන් අතර උපත ලැබීමයි. ‘ඨපේති’ යනු එක් වරක් පමණක් උපත ලබා නොනැවතී, ඉන් පසුව ද එම ආකාරයෙන්ම පවතින සේ පිහිටුවීමයි. එයම ඔහුගේ අධිෂ්ඨානය වන බැවින් ‘තස්සේව වේවචනං’ (එයටම තවත් නමකි) යැයි පවසන ලදී. ‘වඩ්ඪේති’ යනු වැඩීමයි, පිරිහීමට ඉඩ නොදීමයි. ‘විමුත්තං’ යනු අධිමුක්ත වූ හෙවත් ඒ දෙසටම නැමුණු, බෑවුම් වූ යන්නයි. නැතහොත් ‘විමුත්තං’ යනු මිදුණු බවයි. නිෂ්පරියාය වශයෙන් ‘උත්තරි’ යනු ප්‍රණීත වූවයි, හීන මධ්‍යම බෙදීමක් පවතින බැවින් ‘උත්තරි අභාවිතං’ යනු ඉන් මතු මඟ පල ලැබීම පිණිස නොවඩන ලද්ද යන්නයි. එලෙස මෙහෙයවන ලද දානමය සිත එසේ උපත ලැබීමට පවතියි. පාලියෙහි ‘තඤ්ච ඛෝ’ යනාදිය පවසන ලද්දේ, එම උපතට බාධා පමුණුවන දුශ්ශීල බවක් නොමැති බව දැක්වීමට මිස, හුදු දානමය පින පමණක් ඒ සඳහා හේතු වන බව දැක්වීමට නොවන බව දත යුතුය. ‘සමුච්ඡින්නරාගස්ස’ යනු මුළුමනින්ම ප්‍රහීණ කළ කාමරාග ඇත්තාට යන්නයි. ඔහුට බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපත සිදු විය හැකිය, එහෙත් භවරාගය පවා සිඳී ගිය (රහත්) උතුමාට එසේ නොවේ. මෙහි ‘වීතරාග’ යන්නෙන් අදහස් කළේ බ්‍රහ්ම ලෝකෝත්පත්තියට හේතු වන කාමයන්හි වීතරාගී බවයි. එබැවින් ‘දානමත්තෙනේව’ (දානයෙන් පමණක්ම) යනාදිය පවසන ලදී. ඉදින් එසේ නම් දානය එහි කුමකටදැයි විමසන විට ‘දානං පන’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘දානයෙන් මෘදු වූ සිතැති’ යනු වෛරී පුද්ගලයෙකු වුවද තමාගේ දානය පිළිගැනීමෙන් මෘදු වූ සිතක් ඇති තැනැත්තායි.

Dānūpapattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

දානූපපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

6. Puññakiriyavatthusuttavaṇṇanā

6. පුඤ්ඤකිරියවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව

36. Chaṭṭhe pujjabhavaphalaṃ nibbattenti, attano santānaṃ punantīti vā puññāni ca tāni hetupaccayehi kattabbato kiriyā cāti puññakiriyā, tāyeva ca tesaṃ tesaṃ piyamanāpatādiānisaṃsānaṃ vatthubhāvato puññakiriyavatthūni.

36. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘පුඤ්ඤ’ යනු පූජනීය බව ඇති කරන ඵල ලබා දෙන බැවින් හෝ තමාගේ සන්තානය පිරිසිදු කරන බැවින් පිනයි. හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කළ යුතු බැවින් ඒවා ‘කිරියා’ (ක්‍රියා) නම් වේ. එම පින්කම් ඒ ඒ ප්‍රියමනාප ආනිශංසයන්ට පදනම වන බැවින් ‘පුඤ්ඤකිරියවත්ථු’ (පින්කිරියවත්) නම් වේ.

Anucchinnabhavamūlassa anuggahavasena, pūjāvasena vā attano deyyadhammassa parassa pariccāgacetanā dīyati etenāti dānaṃ, dānameva dānamayaṃ. Padapūraṇamattaṃ maya-saddo. Cīvarādīsu catūsu paccayesu (dī. ni. aṭṭha. 3.305), annādīsu vā [Pg.238] dasasu dānavatthūsu, rūpādīsu vā chasu ārammaṇesu taṃ taṃ dentassa tesaṃ uppādanato paṭṭhāya pubbabhāge pariccāgakāle pacchā somanassacittena anussaraṇe cāti tīsu kālesu pavattacetanā dānamayaṃ puññakiriyavatthu nāma.

භවයෙහි මුල සිඳ නොදැමූ තැනැත්තාගේ අනුග්‍රහය පිණිස හෝ පූජාව පිණිස හෝ තමා සතු දෙය අනෙකෙකුට පරිත්‍යාග කිරීමේ චේතනාවෙන් දෙනු ලබන බැවින් එය ‘දානය’ නම් වේ; එම දානයම ‘දානමය’ (දානයෙන් යුත්) නම් වේ. ‘මය’ යන ශබ්දය පද පූර්ණයක් පමණි. සිවුරු ආදී සතර ප්‍රත්‍යයන්හි හෝ ආහාර ආදී දස වැදෑරුම් දාන වස්තූන්හි හෝ රූප ආදී සය වැදෑරුම් අරමුණු විෂයෙහි හෝ ඒවා දෙනු ලබන තැනැත්තාට ඒවා පිළියෙළ කරන මුල් අවස්ථාවේ සිට, පරිත්‍යාග කරන අවස්ථාවේ දී සහ පසුව සොම්නස් සිතින් සිහි කරන අවස්ථාව යන මේ කාලත්‍රයෙහිම පවත්නා චේතනාව ‘දානමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුව’ නම් වේ.

Niccasīlauposathasīlādivasena pañca aṭṭha dasa vā sīlāni samādiyantassa ‘‘sīlapūraṇatthaṃ pabbajissāmī’’ti vihāraṃ gacchantassa pabbajantassa, manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā ‘‘pabbajito vatamhi sādhu suṭṭhū’’ti āvajjentassa, saddhāya pātimokkhaṃ paripūrentassa, paññāya cīvarādike paccaye paccavekkhantassa, satiyā āpāthagatesu rūpādīsu cakkhudvārādīni saṃvarantassa, vīriyena ājīvaṃ sodhentassa ca pavattacetanā sīlati, sīletīti vā sīlamayaṃ puññakiriyavatthu nāma.

නිත්‍ය ශීල, උපෝසථ ශීල වශයෙන් පංච, අෂ්ට හෝ දශ ශීලයන් සමාදන් වන්නා වූ ද, ‘ශීලය පිරීම පිණිස පැවිදි වෙමි’යි විහාරයට යන්නා වූ හා පැවිදි වන්නා වූ ද, තම අභිලාෂය මුදුන්පත් කරගෙන ‘මම මැනවින් පැවිදි වීමි’යි ආවර්ජනය කරන්නා වූ ද, ශ්‍රද්ධාවෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ ශීලය සම්පූර්ණ කරන්නා වූ ද, ප්‍රඥාවෙන් සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කරන්නා වූ ද, සිහියෙන් රූප ආදී අරමුණු හමුවේ චක්ඛුද්වාරාදී ඉන්ද්‍රියයන් සංවර කරගන්නා වූ ද, වීර්යයෙන් ආජීවය පිරිසිදු කරගන්නා වූ ද තැනැත්තා තුළ පවත්නා චේතනාව ‘ශීලය’ නම් වේ; එසේ සිල් රැකීම ‘ශීලමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුව’ නම් වේ.

Paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.48) vuttena vipassanāmaggena cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato vipassantassa, sotaṃ…pe… ghānaṃ…pe… jivhaṃ…pe… kāyaṃ…pe… rūpe…pe… dhamme…pe… cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ…pe… cakkhusamphassaṃ …pe… manosamphassaṃ…pe… cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ aniccato dukkhato anattato vipassantassa yā cetanā, yā ca pathavīkasiṇādīsu sabbāsu aṭṭhattiṃsāya ārammaṇesu pavattā jhānacetanā, yā ca anavajjesu kammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānesu paricayamanasikārādivasena pavattā cetanā, sabbā sā bhāveti etāyāti bhāvanāmayaṃ vuttanayena puññakiriyavatthu cāti bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu.

පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි සඳහන් විදර්ශනා මාර්ගයට අනුව ඇස අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක් වශයෙන් සහ අනාත්ම වශයෙන් විදර්ශනා කරන්නා වූ ද, කන...පෙ... නාසය...පෙ... දිව...පෙ... කය...පෙ... රූප...පෙ... ධර්ම...පෙ... චක්ඛු විඤ්ඤාණය...පෙ... මනෝ විඤ්ඤාණය...පෙ... චක්ඛු සම්ඵස්සය...පෙ... මනෝ සම්ඵස්සය...පෙ... චක්ඛු සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාව...පෙ... මනෝ සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාව...පෙ... ජරා මරණ අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක් වශයෙන් හා අනාත්ම වශයෙන් විදර්ශනා කරන්නා වූ ද යම් චේතනාවක් වේද, පඨවි කසිණ ආදී තිස් අට වැදෑරුම් කමටහන් අරමුණෙහි පවත්නා ධ්‍යාන චේතනාව ද, නිවැරදි වූ කර්මාන්ත, ශිල්ප හා විද්‍යාස්ථානයන්හි පුහුණුව හා මෙනෙහි කිරීම් වශයෙන් පවත්නා වූ ද යම් චේතනාවක් වේද, මේ සියල්ල භාවනාව වර්ධනය කරන බැවින් කියන ලද ක්‍රමයට ‘භාවනාමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුව’ නම් වේ.

Ekamekañcettha yathārahaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya karontassa kāyakammaṃ hoti. Tadatthaṃ vācaṃ nicchārentassa vacīkammaṃ. Kāyaṅgaṃ vācaṅgañca acopetvā manasā cintayantassa manokammaṃ. Annādīni dentassa cāpi ‘‘annadānādīni demī’’ti vā, dānapāramiṃ āvajjetvā vā dānakāle dānamayaṃ puññakiriyavatthu hoti. Yathā hi kevalaṃ ‘‘annadānādīni demī’’ti dānakāle dānamayaṃ puññakiriyavatthu hoti, evaṃ ‘‘idaṃ dānamayaṃ sammāsambodhiyā paccayo hotū’’ti dānapāramiṃ āvajjetvā dānakālepi dānasīseneva pavattitattā. Vattasīse ṭhatvā dadanto ‘‘etaṃ dānaṃ nāma mayhaṃ [Pg.239] kulavaṃsahetu paveṇicāritta’’nti cārittasīsena vā dento cārittasīlattā sīlamayaṃ. Khayato vayato sammasanaṃ paṭṭhapetvā dadato bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu hoti. Yathā hi deyyadhammapariccāgavasena vattamānāpi dānacetanā vattasīse ṭhatvā dadato sīlamayaṃ puññakiriyavatthu hoti pubbābhisaṅkhārassa aparabhāge cetanāya ca tathāpavattattā.

මෙහි එක් එක් පුණ්‍යකර්මයක් සුදුසු පරිදි පූර්ව භාගයේ සිට කරන්නා හට එය කායකර්මයක් වේ. ඒ සඳහා වචන පිට කරන්නා හට එය වචීකර්මයක් වේ. කය හෝ වචනය නොසොල්වා සිතින් පමණක් සිතන්නා හට එය මනෝකර්මයක් වේ. ආහාර ආදිය දෙන අවස්ථාවේ දී ‘ආහාරාදී දානයන් දෙමි’යි කීම හෝ දාන පාරමිතාව ආවර්ජනය කරමින් දීම දානමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුවක් වේ. යම් සේ දාන අවස්ථාවේ දී ‘ආහාරාදී දානයන් දෙමි’යි සිතීම දානමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුවක් වන්නේ ද, එසේම ‘මේ දානමය පින්කම සම්මා සම්බෝධියට ප්‍රත්‍ය වේවා’යි දාන පාරමිතාව සිහිපත් කරමින් දෙන අවස්ථාව ද දානය මුල් කොට පවතින බැවින් දානමය වේ. චාරිත්‍ර වත් පිළිවෙත්හි පිහිටා දන් දෙමින්, ‘මේ දානය අපේ කුල වංශයට හා චාරිත්‍රයට අනුව සිදුවන්නකි’යි චාරිත්‍ර ශීලය මූලිකව දන් දෙන්නේ නම්, එය ශීලමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුවක් වේ. වස්තූන්ගේ ක්ෂය වීම හා වැය වීම විමසමින් දන් දෙන තැනැත්තාට එය භාවනාමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුවක් වේ. පරිත්‍යාගයක් වශයෙන් පවත්නා දාන චේතනාව වුව ද, වත් පිළිවෙත්හි පිහිටා දන් දෙන්නා හට එය ශීලමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුවක් වන්නේ පූර්ව අභිසංස්කාරය හා පසුව ඇතිවන චේතනාව එලෙසම පවතින බැවිනි.

Puññakiriyavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

පුණ්‍යක්‍රියා වස්තු සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

7-8. Sappurisadānasuttādivaṇṇanā

7-8. සප්පුරිසදාන සූත්‍රාදී වර්ණනාව.

37-38. Sattame viceyya detīti ettha dve vicinanāni dakkhiṇeyyavicinanaṃ, dakkhiṇāvicinanañca. Tesu vipannasīle ito bahiddhā pañcanavuti pāsaṇḍabhede ca dakkhiṇeyye pahāya sīlādiguṇasampannānaṃ sāsane pabbajitānaṃ dānaṃ dakkhiṇeyyavicinanaṃ nāma. Lāmakalāmake paccaye apanetvā paṇītapaṇīte vicinitvā tesaṃ dānaṃ dakkhiṇāvicinanaṃ nāma. Tenāha ‘‘imassa dinnaṃ mahapphalaṃ bhavissatī’’tiādi. Aṭṭhame natthi vattabbaṃ.

37-38. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි ‘viceyya detī’ (විමසා දෙයි) යන්නෙහි විමසීම් දෙකකි: එනම් දක්ඛිණෙය්‍ය (ප්‍රතිග්‍රාහකයා) විමසීම සහ දක්ඛිණා (දෙන වස්තුව) විමසීමයි. ඉන් දුස්සීල වූ ශාසනයෙන් බාහිර අනූ පස් වැදෑරුම් අන්‍ය ලබ්ධිකයන් බැහැර කර, ශීලාදී ගුණයෙන් පිරිපුන් ශාසනයෙහි පැවිදි වූවන්ට දන් දීම ‘දක්ඛිණෙය්‍ය විමසීම’ නම් වේ. බාල හෝ නිසරු වස්තූන් බැහැර කර උසස් වස්තූන් තෝරා දීම ‘දක්ඛිණා විමසීම’ නම් වේ. එබැවින් ‘මොහුට දෙනු ලබන දෙය මහත්ඵල වේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. අටවැනි සූත්‍රයෙහි විශේෂ විවරණයක් නැත.

Sappurisadānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සප්පුරිසදාන සූත්‍රාදී වර්ණනාව නිම විය.

9-10. Abhisandasuttādivaṇṇanā

9-10. අභිසන්ද සූත්‍රාදී වර්ණනාව.

39-40. Navame puññābhisandāti puññanadiyo. Kusalābhisandāti kusalānaṃ pavāhā. Sukhassāhārāti sukhapaccayā. Aggānīti ñātattā aggaññāni. Cirarattaṃ ñātattā rattaññāni. Ariyānaṃ sādhūnaṃ vaṃsānīti ñātattā vaṃsaññāni. Porāṇānaṃ ādipurisānaṃ etānīti porāṇāni. Sabbaso kenacipi pakārena sādhūhi na kiṇṇāni na khittāni chaḍḍitānīti asaṃkiṇṇāni. Ayañca nayo nesaṃ yathā atīte, evaṃ etarahi anāgate cāti āha ‘‘asaṃkiṇṇapubbāni na saṃkiyanti na saṃkiyissantī’’ti. Tato eva appaṭikuṭṭhāni. Na hi kadāci viññū samaṇabrāhmaṇā hiṃsādipāpadhammaṃ anujānanti. Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ detīti sabbesu [Pg.240] bhūtesu nihitadaṇḍattā sakalassapi sattakāyassa bhayābhāvaṃ deti. Averanti verābhāvaṃ. Abyābajjhanti niddukkhataṃ. Evamettha saṅkhepato pāḷivaṇṇanā veditabbā. Dasame natthi vattabbaṃ.

39-40. නවවැනි සූත්‍රයේ ‘පුණ්ණාභිසන්දා’ යනු පින් නදීන්ය. ‘කුසලාභිසන්දා’ යනු කුසල ප්‍රවාහයන්ය. ‘සුඛස්සාහාරා’ යනු සැපයට හේතු වන්නා වූ ප්‍රත්‍යයන්ය. ‘අග්ගානි’ යනු උසස් යැයි ප්‍රකට බැවින් අග්‍ර වූ දෑය. ‘චිරරත්තං’ යනු බොහෝ කලක් ප්‍රකට බැවින් ‘රත්තඤ්ඤානි’ නම් වේ. ආර්ය සත්පුරුෂයන්ගේ පරම්පරාවන් යැයි ප්‍රකට බැවින් ‘වංසඤ්ඤානි’ නම් වේ. පැරණි ආදි පුරුෂයන්ට අයත් බැවින් ‘පෝරාණානි’ නම් වේ. කිසිම අයුරකින් සත්පුරුෂයන් විසින් මලින නොකළ, අත් නොහළ බැවින් ‘අසංකිණ්ණානි’ නම් වේ. මෙම ක්‍රමය අතීතයෙහි මෙන්ම වර්තමානයෙහි හා අනාගතයෙහි ද එලෙසම වන බැවින් ‘පෙර මලින නොවූයේය, දැන් මලින නොවේ, මතු ද මලින නොවන්නේය’යි වදාරන ලදී. එබැවින්ම ඒවා නින්දා නොකටයුතුය. නුවණැති මහණ බමුණෝ කිසිදා හිංසාදී අකුසල ධර්මයන් අනුමත නොකරති. ‘අපරිමාණ සත්වයන්ට අභය දෙයි’ යනු සියලු සත්වයන් කෙරෙහි දණ්ඩනය අත්හැර ඇති බැවින් සමස්ත සත්ව ප්‍රජාවටම භය රහිත බව ලබා දීමයි. ‘අවේරං’ යනු වෛරය නොමැති බවයි. ‘අබ්‍යාබජ්ඣං’ යනු දුක් රහිත බවයි. මෙසේ මෙහි සංක්ෂේපයෙන් පාළි වර්ණනාව දත යුතුය. දසවැනි සූත්‍රයෙහි විශේෂ විවරණයක් නැත.

Abhisandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

අභිසන්ද සූත්‍රාදී වර්ණනාව නිම විය.

Dānavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

දාන වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

5. Uposathavaggo

5. උපෝසථ වර්ගය.

1-8. Saṃkhittūposathasuttādivaṇṇanā

1-8. සංඛිත්තූපෝසථ සූත්‍රාදී වර්ණනාව.

41-48. Pañcamassa paṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. Chaṭṭhe (saṃ. ni. ṭī. 1.1.165) pañca aṅgāni etassāti pañcaṅgaṃ, pañcaṅgameva pañcaṅgikaṃ, tassa pañcaṅgikassa. Mahatī daddarī vīṇāvisesopi ātatamevāti ‘‘cammapariyonaddhesū’’ti visesanaṃ kataṃ. Ekatalatūriyaṃ kumbhathunadaddarikādi. Ubhayatalaṃ bherimudiṅgādi. Cammapariyonaddhaṃ hutvā vinibaddhaṃ ātatavitataṃ. Sabbaso pariyonaddhaṃ nāma caturassaambaṇaṃ paṇavādi ca. Gomukhīādīnampi ettheva saṅgaho daṭṭhabbo. Vaṃsādīti ādi-saddena saṅkhādīnaṃ saṅgaho. Sammādīti sammatāḷakaṃsatāḷasilāsalākatāḷādi. Tattha sammatāḷaṃ nāma dantamayatāḷaṃ. Kaṃsatāḷaṃ lohamayaṃ. Silāmayaṃ ayopattena ca vādanatāḷaṃ silāsalākatāḷaṃ. Sumucchitassāti suṭṭhu paṭiyattassa. Pamāṇeti nātidaḷhanātisithilasaṅkhāte majjhime mucchanāpamāṇe. Chekoti paṭu paṭṭho. So cassa paṭubhāvo manoharoti āha ‘‘sundaro’’ti. Rañjetunti rāgaṃ uppādetuṃ. Khamatevāti rocateva. Na nibbindatīti na tajjeti, sotasukhabhāvato piyāyitabbova hoti.

41-48. පස්වන සූත්‍රයේ පළමු ආදියෙහි පැහැදිලි කිරීමට විශේෂ යමක් නැත. හයවන සූත්‍රයෙහි, ‘පඤ්චංගික’ යනු අංග පහක් ඇත්තේ යන අර්ථයයි. ‘මහතී දද්දරී’ යනු වීණා විශේෂයකි. එය ද සමින් වසන ලද්දක් බැවින් ‘චම්මපරියෝනද්ධ’ (හමකින් වට වූ) යන විශේෂණය යොදන ලදී. ‘එකතල තූරිය’ යනු කුම්භථූන, දද්දරික ආදියයි. ‘උභයතල’ යනු බෙර, මෘදංග ආදියයි. ‘ආතත-විතත’ යනු දෙපැත්තම සමින් වසා බැඳි ඒවාය. ‘සබ්බසෝ පරියෝනද්ධ’ (සම්පූර්ණයෙන් වට කළ) යනු චතුරස්‍ර අම්බණ සහ පණව ආදියයි. ගෝමුඛී ආදිය ද මෙයටම ඇතුළත් කරගත යුතුය. ‘වංශාදී’ යන්නෙන් හක්ගෙඩි ආදිය ද, ‘සම්ම-ආදී’ යන්නෙන් සම්මතාල, ලෝකඩ තාල, ගල් තාල ආදිය ද අදහස් වේ. එහි ‘සම්මතාල’ යනු දළින් කළ තාලයයි. ‘කංසතාල’ යනු ලෝහමය තාලයයි. ‘සිලාසලාකතාල’ යනු ගල් පුවරුවක් යකඩ පත්තකින් වාදනය කිරීමයි. ‘සුමුච්ඡිතස්ස’ යනු මනාව සකස් කරන ලද යන්නයි. ‘පමාණෙ’ යනු ඉතා තද හෝ ඉතා බුරුල් නොවන මධ්‍යම ස්වර ප්‍රමාණයයි. ‘ඡේකෝ’ යනු දක්ෂ වූ යන්නයි. ඔහුගේ එම දක්ෂභාවය මනෝහර බැවින් ‘සුන්දර’ යැයි කියන ලදී. ‘රඤ්ජේතුං’ යනු ඇල්මක් (රාගයක්) ඇති කිරීමටයි. ‘ඛමතේ’ යනු රුචි වන්නේය. ‘න නිබ්බින්දති’ යනු කලකිරීමක් ඇති නොකරයි, කනට සුවදායක බැවින් ප්‍රිය කළ යුත්තක්ම වේ.

Bhattāraṃ nātimaññatīti sāmikaṃ muñcitvā aññaṃ manasāpi na pattheti. Uṭṭhāhikāti uṭṭhānavīriyasampannā. Analasāti nikkosajjā. Saṅgahitaparijjanāti sammānanādīhi ceva chaṇādīsu pesetabba-piyabhaṇḍādipaṇṇākārapesanādīhi ca saṅgahitaparijanā. Idha parijano nāma sāmikassa ceva [Pg.241] attano ca ñātijano. Sambhatanti kasivaṇijjādīni katvā ābhatadhanaṃ. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāni.

‘භත්තාරං නාතිමඤ්ඤති’ යනු ස්වාමියා කෙරෙහි අගෞරවයක් නොකරන අතර සිතින්වත් වෙනත් පුරුෂයෙකු නොපතයි. ‘උට්ඨාහිකා’ යනු උත්සාහවත් වීර්යයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තියයි. ‘අනලසා’ යනු අලස බවක් නැති තැනැත්තියයි. ‘සංගහිතපරිජනා’ යනු තම හා ස්වාමියාගේ ඥාති මිත්‍රාදීන්ට සැලකීමෙන් හා උත්සව කාලවලදී තෑගි බෝග යැවීමෙන් ඔවුන් සංග්‍රහ කරන තැනැත්තියයි. මෙහි ‘පරිජන’ යනු ස්වාමියාගේ සහ තමාගේ ඥාතීන්ය. ‘සම්භතං’ යනු ගොවිතැන් වෙළඳාම් ආදියෙන් උපයාගත් ධනයයි. හත්වන සහ අටවන සූත්‍රවල අර්ථ පැහැදිලිය.

Saṃkhittūposathasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සංඛිත්ත උපෝසථ සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9-10. Paṭhamaidhalokikasuttādivaṇṇanā

9-10. ප්‍රථම ඉධලෝකික සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

49-50. Navame idhalokavijayāyāti idhalokavijinanatthāya abhibhavatthāya. Yo hi diṭṭhadhammikaṃ anatthaṃ parivajjanavasena abhibhavati, tato eva tadatthaṃ sampādeti, so idhalokavijayāya paṭipanno nāma hoti paccatthikaniggaṇhanato sadatthasampādanato ca. Tenāha ‘‘ayaṃsa loko āraddho hotī’’ti. (Pasaṃsāvahato tayidaṃ pasaṃsāvahanaṃ kittisaddena idhaloke saddānaṃ cittatosanaviddheyyabhāvāpādanena ca hotīti daṭṭhabbaṃ.) Susaṃvihitakammantoti yāgubhattapacanakālādīni anatikkamitvā tassa tassa sādhukaṃ karaṇena suṭṭhu saṃvihitakammanto. Paralokavijayāyāti paralokassa vijinanatthāya abhibhavatthāya. Yo hi samparāyikaṃ anatthaṃ parivajjanavasena abhibhavati, tato eva tadatthaṃ sampādeti, so paralokavijayāya paṭipanno nāma hoti. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

49-50. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘ඉධලෝකවිජයාය’ යනු මෙලොව ජය ගැනීම පිණිස හෙවත් මෙලොව අයහපත මැඩපැවැත්වීම පිණිස යන්නයි. යමෙක් මෙලොව සිදුවිය හැකි අනර්ථයන් වළක්වා ගනිමින් තම අභිමථාර්ථයන් සපුරා ගන්නේ ද, හතුරන් මර්දනය කර ස්වකීය අභිවෘද්ධිය සලසා ගන්නේ ද, ඔහු මෙලොව ජයගැනීමට පිළිපන් අයෙකි. ඒ නිසා ‘මෙලොව ජයගත් අයෙකු වේ’ යැයි පවසන ලදී. මෙය කීර්තිය පැතිරීමෙන් හා මෙලොව මිනිසුන්ගේ සිත් දිනාගැනීමෙන් සිදුවන්නක් බව දත යුතුය. ‘සුසංවිහිතකම්මන්තෝ’ යනු කැඳ, බත් පිසින වේලාවන් ආදිය නොඉක්මවා, එම කටයුතු මනාව සංවිධානය කර සිදු කිරීමයි. ‘පරලෝකවිජයාය’ යනු පරලොව ජයගැනීම සඳහායි. යමෙක් පරලොවදී සිදුවිය හැකි අනර්ථයන් වළක්වා යහපත සලසා ගන්නේ ද, ඔහු පරලොව ජයගැනීමට පිළිපන් අයෙකු වේ. ඉතිරි කොටස් සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

Paṭhamaidhalokikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රථම ඉධලෝකික සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Uposathavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

උපෝසථ වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ප්‍රථම පණ්ණාසකය නිමවා ඇත.

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

2. දෙවන පණ්ණාසකය.

(6) 1. Gotamīvaggo

(6) 1. ගෝතමී වර්ගය.

1-3. Gotamīsuttādivaṇṇanā

1-3. ගෝතමී සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

51-53. Chaṭṭhassa [Pg.242] paṭhame (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.402) gotamīti gottaṃ. Nāmakaraṇadivase panassā laddhasakkārā brāhmaṇā lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘sace ayaṃ dhītaraṃ labhissati, cakkavattirañño mahesī bhavissati. Sace puttaṃ labhissati, cakkavattirājā bhavissatīti ubhayathāpi mahatīyevassā pajā bhavissatī’’ti byākariṃsu. Athassā ‘‘mahāpajāpatī’’ti nāmaṃ akaṃsu. Tenāha ‘‘puttapajāya ceva dhītupajāya ca mahantattā evaṃladdhanāmā’’ti.

51-53. හයවන නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘ගෝතමී’ යනු ඇගේ ගෝත්‍රයයි. ඇයට නම් තබන දිනයේ ලක්ෂණ පරීක්ෂා කළ බ්‍රාහ්මණයෝ ඇගේ ලක්ෂණ සම්පත්තිය දැක, “සැබවින්ම මේ දියණිය දුවක් ලැබුවහොත් ඇය සක්විති රජෙකුගේ අගමෙහෙසිය වනු ඇත, පුතෙකු ලැබුවහොත් ඔහු සක්විති රජෙකු වනු ඇත, මේ කවර අයුරකින් වුවත් ඇයට මහා පිරිසක් (පජා) ලැබෙන්නේමය” යැයි අනාවැකි පැවසූහ. ඉන්පසු ඇයට ‘මහාපජාපතී’ යනුවෙන් නම් තැබූහ. එබැවින් “පුත් පිරිස සහ දියණි පිරිස යන දෙඅංශයෙන්ම ඇති උදාරත්වය නිසා මෙම නම ලැබුණි” යැයි පවසන ලදී.

‘‘Attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ, janaṃ passatha medhagaṃ;

Saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā’’ti. (su. ni. 941;

mahāni. 170) –

“දඬුවම කෙරෙහි ඇති බියෙන් හටගත් තැතිගැනීමත්, මිනිසුන් අතර ඇතිවන කලහයත් දකින්න. මා තුළ ඇති වූ ඒ සංවේගය මම ප්‍රකාශ කරමි...” යන ආදී වශයෙන් ‘අත්තදණ්ඩ සූත්‍රය’ දේශනා කරන ලදී.

Ādinā attadaṇḍasuttaṃ kathesi. Taṃtaṃpalobhanakiriyā kāyavācāhi parakkamantiyo ukkaṇṭhantūti sāsanaṃ pesenti nāmāti katvā vuttaṃ ‘‘sāsanaṃ pesetvā’’ti. Kuṇāladahanti kuṇāladahatīraṃ. Anabhiratiṃ vinodetvāti itthīnaṃ dosadassanamukhena kāmānaṃ vokārasaṃkilesavibhāvanena anabhiratiṃ vinodetvā.

විවිධ වංචනික ක්‍රියාවලින් කයින් හා වචනයෙන් වීර්යය කරන්නියෝ කලකිරෙත්වා යැයි අනුශාසනා කළ බැවින් ‘සංදේශයක් යවා’ යැයි පවසන ලදී. ‘කුණාලදහං’ යනු කුණාල විල ඉවුරයි. ‘අනභිරතිං විනෝදෙත්වා’ යනු ස්ත්‍රීන්ගේ දෝෂ පෙන්වා දීමෙන් සහ කාමයන්ගේ කිලුටු බව පැහැදිලි කර දීමෙන් සිතේ ඇති වූ අසහනය (අනභිරතිය) දුරු කොට යන්නයි.

Āpādikāti saṃvaddhakā, tumhākaṃ hatthapādesu kiccaṃ asādhentesu hatthe ca pāde ca vaḍḍhetvā paṭijaggitāti attho. Posikāti divasassa dve tayo vāre nahāpetvā bhojetvā pāyetvā tumhe posesi. Thaññaṃ pāyesīti nandakumāro kira bodhisattato katipāheneva daharo, tasmiṃ jāte mahāpajāpatī attano puttaṃ dhātīnaṃ datvā sayaṃ bodhisattassa dhātikiccaṃ sādhayamānā attano thaññaṃ pāyesi. Taṃ sandhāya thero evamāha. Daharoti taruṇo. Yuvāti yobbaññe ṭhito. Maṇḍanakajātikoti alaṅkārasabhāvo. Tattha koci taruṇopi yuvā na hoti yathā atitaruṇo. Koci yuvāpi maṇḍanakajātiko na hoti yathā upasantasabhāvo, ālasiyabyasanādīhi vā abhibhūto. Idha pana daharo [Pg.243] ceva yuvā ca maṇḍanakajātiko ca adhippeto, tasmā evamāha. Uppalādīni maṇḍanakajātiko ca lokasammatattā vuttāni.

‘ආපාදිකා’ යනු හදාවඩා ගත් තැනැත්තියයි, එනම් ඔබේ අත්පා වලට කිසිවක් කරගත නොහැකි වූ කාලයේ ඇය ඔබව හදාවඩා ගත්තාය යන්නයි. ‘පෝසිකා’ යනු දිනකට දෙතුන් වරක් නහවා, කවා, පොවා ඔබව පෝෂණය කළ තැනැත්තියයි. ‘තඤ්ඤං පායේසි’ යනු මව්කිරි පෙවූ බවයි. නන්ද කුමාරයා බෝධිසත්වයන් වහන්සේට වඩා දින කිහිපයක් බාලය. ඔහු උපන් පසු මහාපජාපතී දේවිය තම පුත්‍රයාව කිරි මව්වරුන්ට දී, තමන් වහන්සේම බෝධිසත්වයන් හට කිරි මව් තනතුර ඉටු කරමින් තමන්ගේම මව්කිරි පෙවූහ. තේරුන් වහන්සේ එය අදහස් කොට මෙසේ පැවසූහ. ‘දහරෝ’ යනු ළපටි වූ කාලයයි. ‘යුවා’ යනු තරුණ වියයි. ‘මණ්ඩනකජාතිිකෝ’ යනු සැරසීමට ප්‍රිය කරන ස්වභාවයයි. ඇතැම් ළපටි දරුවෙකු තරුණයෙකු නොවේ, ඇතැම් තරුණයෙකු සැරසීමට කැමති නැත. නමුත් මෙහිදී ළපටි වූ, තරුණ වූ, මෙන්ම අලංකාරයට කැමති වූ කෙනෙකු අදහස් කරන ලදී. ඒ නිසා උපුල් මල් ආදියෙන් සැරසීමට කැමති වීම ලෝක සම්මතයක් ලෙස දක්වන ලදී.

Mātugāmassa pabbajitattāti idaṃ pañcavassasatato uddhaṃ aṭṭhatvā pañcasuyeva vassasatesu saddhammaṭṭhitiyā kāraṇanidassanaṃ. Paṭisambhidāpabhedappattakhīṇāsavavaseneva vuttanti ettha paṭisambhidāppattakhīṇāsavaggahaṇena jhānānipi gahitāneva honti. Na hi nijjhānakānaṃ sabbappakārasampatti ijjhatīti vadanti. Sukkhavipassakakhīṇāsavavasena vassasahassantiādinā ca yaṃ vuttaṃ, taṃ khandhakabhāṇakānaṃ matena vuttanti veditabbaṃ. Vinayaṭṭhakathāyampi (cūḷava. aṭṭha. 403) imināva nayena vuttaṃ.

ස්ත්‍රීන් පැවිදි වීම නිසා වසර දහසක් පැවතිය යුතු සද්ධර්මය වසර පන්සියයකට සීමා වීමට හේතු වූ බව පැවසේ. මෙහිදී සද්ධර්මයේ පැවැත්ම ලෙස දක්වා ඇත්තේ පටිසම්භිදා සහිත අර්හත්වයට පත්වන පිරිස පිළිබඳවය. පටිසම්භිදා පත් රහතන් වහන්සේලා ගැන සඳහන් කිරීමෙන් ධ්‍යානලාභීහු ද ඇතුළත් වෙති. මන්ද යත්, ධ්‍යාන නොමැති අයට සකලවිධ ප්‍රඥා සම්පත් ලැබිය නොහැකි බැවිනි. වියළි විදර්ශක (සුක්ඛවිපස්සක) රහතන් වහන්සේලා අනුව වසර දහසක් පවතින බවට දක්වා ඇති කරුණු ඛන්ධක භාණකයන්ගේ මතයයි. විනය අටුවාවේ ද මෙම ක්‍රමයම දක්වා ඇත.

Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.161) pana ‘‘paṭisambhidāppattehi vassasahassaṃ aṭṭhāsi, chaḷabhiññehi vassasahassaṃ, tevijjehi vassasahassaṃ, sukkhavipassakehi vassasahassaṃ, pātimokkhena vassasahassaṃ aṭṭhāsī’’ti vuttaṃ. Idhāpi sāsanantaradhānakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.130) ‘‘buddhānañhi parinibbānato vassasahassameva paṭisambhidā nibbattetuṃ sakkonti, tato paraṃ cha abhiññā, tato tāpi nibbattetuṃ asakkontā tisso vijjā nibbattenti, gacchante gacchante kāle tāpi nibbattetuṃ asakkontā sukkhavipassakā honti. Eteneva upāyena anāgāmino, sakadāgāmino, sotāpannā’’ti vuttaṃ.

දීඝනිකාය අට්ඨකතාවෙහි (දී. නි. අට්ඨ. 3.161) වනාහි මෙසේ දක්වා ඇත. 'පටිසම්භිදාප්‍රප්ත (සිව්පිළිසිඹියාපත්) රහතන් වහන්සේලාගෙන් වසර දහසක් ශාසනය පැවතියේය. ෂඩ් අභිඥාලාභීන්ගෙන් වසර දහසක් ද, ත්‍රිවිද්‍යාලාභීන්ගෙන් වසර දහසක් ද, සුක්ඛවිපස්සක (ධ්‍යාන රහිතව විදර්ශනා වඩා රහත් වූ) රහතන් වහන්සේලාගෙන් වසර දහසක් ද, ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලය රකින්නන්ගෙන් වසර දහසක් ද ශාසනය පැවතියේය' යනුවෙනි. මෙහි ද ශාසන අන්තර්ධානය පිළිබඳ කථාවෙහි (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.130) මෙසේ පවසා ඇත. 'බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ පිරිනිවන් පෑමෙන් පසුව වසර දහසක් දක්වා ම පටිසම්භිදාවන් උපදවා ගැනීමට සමත් වෙති. ඉන් පසුව ෂඩ් අභිඥාවන් ය. ඉන් පසුව ඒවා ද උපදවා ගැනීමට නොහැකිව ත්‍රිවිද්‍යාවන් උපදවති. කාලය ගතවත්ම ඒවා ද උපදවා ගත නොහැකිව සුක්ඛවිපස්සක වෙති. මේ ක්‍රමයෙන් ම අනාගාමී, සකෘදාගාමී සහ සෝතාපන්න වෙති' යනුවෙනි.

Saṃyuttanikāyaṭṭhakathāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.156) pana ‘‘paṭhamabodhiyañhi bhikkhū paṭisambhidāppattā ahesuṃ. Atha kāle gacchante paṭisambhidā pāpuṇituṃ na sakkhiṃsu, chaḷabhiññā ahesuṃ. Tato cha abhiññā pattuṃ asakkontā tisso vijjā pāpuṇiṃsu. Idāni kāle gacchante tisso vijjā pāpuṇituṃ asakkontā āsavakkhayamattaṃ pāpuṇissanti, tampi asakkontā anāgāmiphalaṃ, tampi asakkontā sakadāgāmiphalaṃ, tampi asakkontā sotāpattiphalaṃ, gacchante kāle sotāpattiphalampi pattuṃ na sakkhissantī’’ti vuttaṃ. Yasmā cetaṃ sabbaṃ aññamaññappaṭiviruddhaṃ, tasmā tesaṃ tesaṃ bhāṇakānaṃ matameva ācariyena tattha tattha dassitanti gahetabbaṃ. Aññathā hi ācariyasseva pubbāparavirodhappasaṅgo siyāti.

සංයුක්ත නිකාය අට්ඨකතාවෙහි (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.156) වනාහි මෙසේ දක්වා ඇත. 'ප්‍රථම බෝධි යුගයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා පටිසම්භිදාප්‍රප්ත වූහ. පසුව කාලය ගතවත්ම පටිසම්භිදාවන් ලැබීමට නොහැකි වී ෂඩ් අභිඥාලාභී වූහ. ඉන්පසු ෂඩ් අභිඥාවන් ලැබීමට නොහැකිව ත්‍රිවිද්‍යාලාභී වූහ. වර්තමානයෙහි කාලය ගතවත්ම ත්‍රිවිද්‍යාවන් ලැබීමට නොහැකිව ආශ්‍රවක්ෂය (රහත් බව) පමණක් ලබන්නාහ. එය ද නොහැකිව අනාගාමී ඵලය ද, එය ද නොහැකිව සකෘදාගාමී ඵලය ද, එය ද නොහැකිව සෝතාපත්ති ඵලය ද ලබන්නාහ. කාලය ගතවත්ම සෝතාපත්ති ඵලය පවා ලැබීමට නොහැකි වන්නාහ' යනුවෙනි. යම් හෙයකින් මේ සියල්ල එකිනෙකට පරස්පර බැවින්, ඒ ඒ භාණකවරුන්ගේ මතයම ආචාර්යවරයන් වහන්සේ විසින් ඒ ඒ තන්හි දක්වන ලදැයි දත යුතුය. එසේ නොමැති නම් ආචාර්යවරයාගේ ම පූර්වාපර විරෝධයක් (පෙර පසු පරස්පර බවක්) ඇති වීමට ඉඩ තිබේ.

Tāniyevāti [Pg.244] tāniyeva pañcavassasahassāni. Pariyattimūlakaṃ sāsananti āha ‘‘na hi pariyattiyā asati paṭivedho atthī’’tiādi. Pariyattiyā hi antarahitāya paṭipattiantaradhāyati, paṭipattiyā antarahitāya adhigamo antaradhāyati. Kiṃkāraṇā? Ayañhi pariyatti paṭipattiyā paccayo hoti, paṭipatti adhigamassa. Iti paṭipattitopi pariyattiyeva pamāṇaṃ. Dutiyatatiyesu natthi vattabbaṃ.

'තානියේව' යනු ඒ පන්දහසක් වසර ම ය. 'පර්යාප්තිය මූලික කොට ඇති ශාසනය' යන්න ගැන 'පර්යාප්තිය නැති කල ප්‍රතිවේධය (අවබෝධය) නැත' යනාදිය වදාරන ලදී. පර්යාප්තිය අන්තර්ධානය වීමෙන් ප්‍රතිපත්තිය අන්තර්ධානය වෙයි. ප්‍රතිපත්තිය අන්තර්ධානය වීමෙන් අධිගමය (ඵල ලැබීම) අන්තර්ධානය වෙයි. එයට හේතුව කුමක්ද? මේ පර්යාප්තිය ප්‍රතිපත්තියට ප්‍රත්‍යය වෙයි, ප්‍රතිපත්තිය අධිගමයට ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙසේ ප්‍රතිපත්තියට වඩා පර්යාප්තිය ම ප්‍රමාණය (පදනම) වෙයි. දෙවන හා තෙවන කරුණුවල විශේෂයෙන් කිව යුත්තක් නැත.

Gotamīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ගෝතමී සූත්‍රාදී වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4-5. Dīghajāṇusuttādivaṇṇanā

4-5. දීඝජාණු සූත්‍රාදී වර්ණනාව

54-55. Catutthe (dī. ni. aṭṭha. 3.265) ekena bhoge bhuñjeyyāti ekena koṭṭhāsena bhoge bhuñjeyya, vinibhuñjeyya vāti attho. Dvīhi kammanti dvīhi koṭṭhāsehi kasivaṇijjādikammaṃ payojeyya. Nidhāpeyyāti catutthakoṭṭhāsaṃ nidhetvā ṭhapeyya, nidahitvā bhūmigataṃ katvā ṭhapeyyāti attho. Āpadāsu bhavissatīti kulānañhi na sabbakālaṃ ekasadisaṃ vattati, kadāci rājaaggicoradubbhikkhādivasena āpadā uppajjanti, tasmā evaṃ āpadāsu uppannāsu bhavissatīti ekaṃ koṭṭhāsaṃ nidhāpeyyāti vuttaṃ. Imesu pana catūsu koṭṭhāsesu kataraṃ koṭṭhāsaṃ gahetvā kusalaṃ kātabbanti? ‘‘Bhoge bhuñjeyyā’’ti vuttakoṭṭhāsaṃ. Tato gaṇhitvā hi bhikkhūnampi kapaṇaddhikānampi dānaṃ dātabbaṃ, pesakāranhāpitādīnampi vetanaṃ dātabbaṃ. Samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikādīnaṃ dānavasena ceva, adhivatthadevatādīnaṃ petabalivasena, nhāpitādīnaṃ vetanavasena ca viniyogopi upayogo eva.

54-55. සිව්වැන්නෙහි (දී. නි. අට්ඨ. 3.265) 'එකෙන භෝගේ භුඤ්ජෙය්‍ය' යනු එක් කොටසකින් භෝගයන් පරිභෝජනය කළ යුතුය, වෙන් කොට තබාගත යුතුය යන්න අර්ථයයි. 'ද්වීහි කම්මං' යනු කොටස් දෙකකින් කෘෂිකර්මාන්ත වෙළඳාම් ආදී කටයුතු මෙහෙයවිය යුතුය. 'නිධාපෙය්‍ය' යනු සතරවන කොටස ඉතිරි කර තැබිය යුතුය, නිධන් කොට පොළොව යට තැබිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. 'ආපදාසු භවිස්සති' යනු කුලවතුන්ට සැමදා එකම අයුරින් කාලය නොගෙවෙන බැවින්, ඇතැම් විට රජුන්ගෙන්, ගින්නෙන්, සොරුන්ගෙන්, දුර්භික්ෂ ආදියෙන් විපත් පැමිණේ. එබැවින් එවැනි විපත් පැමිණි විට ප්‍රයෝජනයට ගැනීමට එක් කොටසක් තැන්පත් කර තැබිය යුතු බව පවසන ලදී. මේ කොටස් සතරෙන් කිනම් කොටසක් ගෙන පින්කම් කළ යුතුද? 'භෝගේ භුඤ්ජෙය්‍ය' යැයි වදාළ (පරිභෝජනය සඳහා වෙන් කළ) කොටසෙනි. එයින් ගෙන භික්ෂූන් වහන්සේලාට මෙන්ම දිළිඳු මගීන්ට ද දන් දිය යුතුය. වියන්නන්, කරණවෑමියන් ආදීන්ට ද වැටුප් දිය යුතුය. ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ට හා දිළිඳු මගීන්ට දන් දීමෙන් ද, වාසය කරන දේවතාවන්ට හා ප්‍රේතයන්ට පින් දීමෙන් ද, කරණවෑමි ආදීන්ට වැටුප් දීමෙන් ද කරන වියදම යහපත් භාවිතයකි.

Apenti gacchanti, apentā vā etehīti apāyā, apāyā eva mukhāni dvārānīti apāyamukhāni. Vināsadvārānīti etthāpi eseva nayo. Pañcame natthi vattabbaṃ.

'අපෙන්ති' යනු බැහැර වෙති, යති යන්නයි. නැතහොත් මේවායින් බැහැර වන බැවින් 'අපාය' නම් වේ. අපායවල් ම මුඛ (දොරටු) බැවින් 'අපායමුඛ' නම් වේ. විනාශයට දොරටු යන අර්ථයෙහි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. පස්වැන්නෙහි විශේෂයෙන් කිව යුත්තක් නැත.

Dīghajāṇusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

දීඝජාණු සූත්‍රාදී වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

6-8. Bhayasuttādivaṇṇanā

6-8. භය සූත්‍රාදී වර්ණනාව

56-58. Chaṭṭhe [Pg.245] gabbhavāso idha uttarapadalopena gabbho vuttoti āha ‘‘gabbhoti gabbhavāso’’ti. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāni.

56-58. හයවැන්නෙහි ගර්භවාසය (මව්කුස විසීම) යන්නෙහි අවසාන පදය ලොප් කොට 'ගබ්භ' යැයි වදාරන ලද බැවින් 'ගබ්භොති ගබ්භවාසෝ' යැයි කියන ලදී. සත්වන හා අටවන සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Bhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

භය සූත්‍රාදී වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

6-10. Puggalasuttādivaṇṇanā

6-10. පුග්ගල සූත්‍රාදී වර්ණනාව

59-60. Navame dānaṃ dadantānanti dakkhiṇeyyaṃ uddissa dānaṃ dentānaṃ. Upadhī vipaccanti etena, upadhīsu vā vipaccati, upadhayo vā vipākā etassāti upadhivipākaṃ. Saṅghe dinnaṃ mahapphalanti ariyasaṅghe dinnaṃ vipphāraṭṭhānaṃ hoti, vipulaphalanti attho. Dasame natthi vattabbaṃ.

59-60. නවවැන්නෙහි 'දානං දදන්තානං' යනු දක්ෂිණාර්හයන් උදෙසා දන් දෙන්නන්ගේ යන්නයි. 'උපධී විපච්චන්ති' යන්නෙන් මෙයින් විපාක දෙයි හෝ උපධීන්හි විපාක දෙයි හෝ මෙයට විපාක ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් 'උපධිවිපාකං' නම් වේ. 'සංඝෙ දින්නං මහප්ඵලං' යනු ආර්ය මහා සංඝයා උදෙසා දෙන ලද්ද මහත් පැතිරීමක් ඇත්තේ වෙයි, මහත් ඵල ඇත්තේ වෙයි යන්න අර්ථයයි. දසවැන්නෙහි විශේෂයෙන් කිව යුත්තක් නැත.

Puggalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

පුග්ගල සූත්‍රාදී වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Gotamīvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ගෝතමී වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

(7) 2. Bhūmicālavaggo

(7) 2. භූමිචාල වර්ගය

1-5. Icchāsuttādivaṇṇanā

1-5. ඉච්ඡා සූත්‍රාදී වර්ණනාව

61-65. Sattamassa paṭhamādīni suviññeyyāni. Pañcame (dī.ni.ṭī. 2.173) abhibhavatīti abhibhu, parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ. Atha vā ārammaṇābhibhavanato abhitu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cātipi sasampayuttajjhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Tenāha ‘‘abhibhavanakāraṇānī’’tiādi. Tāni hīti abhibhāyatanasaññitāni jhānāni. ‘‘Puggalassa ñāṇuttariyatāyā’’ti idaṃ ubhayatthāpi yojetabbaṃ. Kathaṃ? Paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni abhibhavanti. Ñāṇabaleneva hi ārammaṇābhibhavanaṃ viya paṭipakkhābhibhavopīti.

61-65. හත්වැන්නෙහි පළමුවැන්න ආදිය පහසුවෙන් දත හැකිය. පස්වැන්නෙහි (දී. නි. ටී. 2.173) යටපත් කරයි යන අර්ථයෙන් 'අභිභූ' නම් වෙයි, එනම් පරිකර්මය හෝ ඥානයයි. මේ පුද්ගලයාට අභිභූ (යටපත් කරන) ආයතනයක් ඇති බැවින් 'අභිභායතන' නම් වේ, එනම් ධ්‍යානයයි. නැතහොත් අරමුණු නම් වූ යටපත් කළ යුතු ආයතනයක් මෙයට ඇති බැවින් 'අභිභායතන' නම් වේ. එසේත් නැත්නම් අරමුණ යටපත් කරන බැවින් 'අභිභූ' ද වෙයි, යෝගාවචරයාගේ විශේෂ සුඛයන්ට පදනම වන බැවින් හා මනායතන ධම්මායතන ස්වභාවය ගන්නා බැවින් එය 'ආයතන' ද වෙයි, මෙසේ සම්ප්‍රයුක්ත ධ්‍යානය 'අභිභායතන' නම් වේ. එබැවින් 'අභිභවනයට (යටපත් කිරීමට) හේතු' යනාදිය වදාරන ලදී. 'තානි හි' යනු අභිභායතන නමින් හැඳින්වෙන ධ්‍යානයන් ය. 'පුද්ගලයාගේ ඥානයෙහි උත්තරීතර භාවය නිසා' යන මෙය දෙතැනට ම යෙදිය යුතුය. කෙසේද? ප්‍රතිපක්ෂ භාවයෙන් විරුද්ධ ධර්මයන් යටපත් කරති, පුද්ගලයාගේ ඥානයෙහි උත්තරීතර භාවය නිසා අරමුණුවල ද පරිකර්ම කරති. ඥාන බලයෙන් ම අරමුණු යටපත් කරන්නාක් මෙන් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් යටපත් කිරීම ද සිදුවේ.

Parikammavasena [Pg.246] ajjhattaṃ rūpasaññī, na appanāvasena. Na hi paṭibhāganimittārammaṇā appanā ajjhattavisayā sambhavati. Taṃ pana ajjhattaparikammavasena laddhaṃ kasiṇanimittaṃ avisuddhameva hoti, na bahiddhāparikammavasena laddhaṃ viya visuddhaṃ.

පරිකර්ම වශයෙන් අධ්‍යාත්මික රූපසංඥාව ඇති වේ, අර්පණා වශයෙන් නොවේ. ප්‍රතිභාග නිමිත්ත අරමුණු කොට ඇති අර්පණාව අධ්‍යාත්මික විෂයෙහි ඇති නොවේ. ඒ අධ්‍යාත්මික පරිකර්ම වශයෙන් ලත් කසිණ නිමිත්ත පිරිසිදු නොවූවක් ම වෙයි, බාහිර පරිකර්ම වශයෙන් ලත් නිමිත්ත මෙන් පිරිසිදු නොවේ.

Parittānīti yathāladdhāni suppasarāvamattāni. Tenāha ‘‘avaḍḍhitānī’’ti. Parittavasenevāti vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttaṃ. Parittatā hettha abhibhavanassa kāraṇaṃ. Vaṇṇābhoge satipi asatipi abhibhāyatanabhāvanā nāma tikkhapaññasseva sambhavati, na itarassāti āha ‘‘ñāṇuttariko puggalo’’ti. Abhibhavitvā samāpajjatīti ettha abhibhavanaṃ samāpajjanañca upacārajjhānādhigamasamanantarameva appanājhānuppādananti āha ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti. Saha nimittuppādenāti ca appanāparivāsābhāvassa lakkhaṇavacanametaṃ. Yo ‘‘khippābhiñño’’ti vuccati, tatopi ñāṇuttarasseva abhibhāyatanabhāvanā. Etthāti etasmiṃ nimitte. Appanaṃ pāpetīti bhāvanaṃ appanaṃ neti.

‘පරිත්තානි’ (පරිත්ත රූප) යනු ලැබූ ආකාරයෙන්ම පවත්නා කුඩා සෝපනයක් (සරාවක්) වැනි වූ රූපයන්ය. එබැවින් ‘අවඩ්ඪිතානි’ (වර්ධනය නොකරන ලද) යැයි කියන ලදී. ‘පරිත්තවසෙනෙව’ යනු වර්ණ වශයෙන් අවධානය යොමු කළ හැකි වුවද, පරිත්ත (කුඩා) වශයෙන්ම මෙම අභිභායතනය පවසන ලදී. මෙහිදී අභිභවනය කිරීමට හේතුව වන්නේ (නිමිත්තෙහි) පරිත්ත බවයි. වර්ණය කෙරෙහි අවධානය තිබුණද, නොතිබුණද අභිභායතන භාවනාව නම්‍ ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයාටම සිදුවන්නකි, අනෙක් අයට නොවේ; එබැවින් ‘ඥාණුත්තරික පුද්ගලයා’ යැයි කියන ලදී. ‘අභිභවනය කොට සමාපන්න වෙයි’ යන්නෙහි අභිභවනය කිරීම හා සමාපන්න වීම යනු උපචාර ධ්‍යානය ලැබූ සැණින් අර්පණා ධ්‍යානය උපදවා ගැනීමයි. එබැවින් ‘මෙහි නිමිත්ත උපදිනවාත් සමඟම අර්පණාවට පත් කරයි’ යැයි කියන ලදී. ‘නිමිත්ත උපදිනවාත් සමඟම’ යන්නෙන් අදහස් කළේ අර්පණාවට පෙර පවත්නා පරිකර්ම ආදියෙහි ප්‍රමාදයක් නොමැති වීමේ ලක්ෂණයයි. යමෙක් ‘ඛිප්පාභිඤ්ඤ’ (ක්‍ෂණිකව අවබෝධ කරගන්නා) යැයි කියනු ලැඛේද, ඔහුට වඩාත් ප්‍රඥාවන්ත වූවන්ටම අභිභායතන භාවනාව සිදුවේ. ‘එත්ථා’ යනු මෙම නිමිත්තෙහි යන්නයි. ‘අප්පනං පාපේති’ යනු භාවනාව අර්පණාවට පමුණුවයි යන්නයි.

Ettha ca keci ‘‘uppanne upacārajjhāne taṃ ārabbha ye heṭṭhimantena dve tayo javanavārā pavattanti, te upacārajjhānapakkhikā eva, tadanantarañca bhavaṅgaparivāsena upacārāsevanāya ca vinā appanā hoti, saha nimittuppādeneva appanaṃ pāpetī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi pārivāsikakammena appanāvāro icchito, nāpi mahaggatappamāṇajjhānesu viya upacārajjhāne ekantato paccavekkhaṇā icchitabbā, tasmā upacārajjhānādhigamato paraṃ katipayabhavaṅgacittāvasāne appanaṃ pāpuṇanto ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti vutto. ‘‘Saha nimittuppādenā’’ti ca adhippāyikamidaṃ vacanaṃ, na nītatthaṃ. Adhippāyo vuttanayeneva veditabbo.

මෙහි ඇතැම්හු මෙසේ පවසති: ‘උපචාර ධ්‍යානය උපන් කල්හි, එය අරමුණු කොට යම් අවම වශයෙන් ජවන වාර දෙකක් හෝ තුනක් පවතීද, ඒවා උපචාර ධ්‍යානයට අයත් වේ. ඉන් අනතුරුව භවාංගයට වැටීමකින් තොරව සහ උපචාර සේවනයකින් තොරව අර්පණාව සිදුවේ. එබැවින් නිමිත්ත උපදිනවාත් සමඟම අර්පණාවට පත් කරයි’ යනුවෙනි. එය ඔවුන්ගේ පෞද්ගලික මතයක් පමණි. මන්දයත් පූර්ව සූදානමකින් තොරව අර්පණා වාරයක් බලාපොරොත්තු නොවන බැවිනි. එසේම මහග්ගත ප්‍රමාණයේ ධ්‍යානයන්හි මෙන් උපචාර ධ්‍යානයෙහි ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව ද බලාපොරොත්තු නොවිය යුතුය. එබැවින් උපචාර ධ්‍යානය ලැබීමෙන් පසුව ස්වල්ප වූ භවාංග සිත් අවසානයේ අර්පණාවට පත්වන බැවින් ‘මෙහි නිමිත්ත උපදිනවාත් සමඟම අර්පණාවට පත් කරයි’ යැයි පවසන ලදී. ‘නිමිත්ත උපදිනවාත් සමඟ’ යන වචනය දේශනා විලාසය අනුව පවසන ලද්දකි (අධිප්පායික), එය අකුරටම ගත යුතු අර්ථයක් (නීතත්ථ) නොවේ. එහි අදහස පෙර කී පරිදිම දත යුතුය.

Na antosamāpattiyaṃ tadā tathārūpassa ābhogassa asambhavato, samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāya vasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 204) pana ‘‘iminā panassa pubbabhogo kathito’’ti vuttaṃ. Antosamāpattiyaṃ [Pg.247] tathā ābhogābhāve kasmā ‘‘jhānasaññāyapī’’ti vuttanti āha ‘‘abhibhavana…pe… atthī’’ti.

සමාපත්තිය තුළ එවැනි ආකාරයේ අවධානයක් යොමු කිරීමක් සිදු විය නොහැකි බැවින්, සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාගේ අවධානය පූර්ව භාග භාවනාවේ බලයෙන් ධ්‍යාන ක්‍ෂණයේ පැවති අභිභවන ආකාරය ග්‍රහණය කරගනිමින් පවතින්නේ යැයි දත යුතුය. අභිධර්ම අටුවාවෙහි (ධම්මසංගණී අට්ඨකථා 204) ‘මොහු විසින් මෙය පූර්ව භාගයෙහි පවසන ලදී’ යැයි සඳහන් වේ. සමාපත්තිය තුළ එවැනි අවධානයක් නොමැති නම් ‘ධ්‍යාන සංඥාවෙන්ද’ යැයි පැවසුවේ මක්නිසාද යන්නට ‘අභිභවනය...පෙ...ඇත’ යැයි පිළිතුරු දෙන ලදී.

Vaḍḍhitappamāṇānīti vipulappamāṇānīti attho, na ekaṅguladvaṅgulādivasena vaḍḍhiṃ pāpitānīti tathāvaḍḍhanassevettha asambhavato. Tenāha ‘‘mahantānī’’ti. Bhattavaḍḍhitakanti bhuñjanabhājane vaḍḍhitvā dinnaṃ bhattaṃ, ekāsane purisena bhuñjitabbabhattato upaḍḍhabhattanti attho.

‘වඩ්ඪිතප්පමාණානි’ යනු විපුල ප්‍රමාණ ඇති (විශාල වූ) යන්න අර්ථයයි. එය අඟලක් දෙකක් වශයෙන් වර්ධනය කරන ලද්දක් නොවේ, මන්ද යත් මෙහිදී එවැනි වර්ධනයක් සිදුවිය නොහැකි බැවිනි. එබැවින් ‘මහන්තානි’ (මහත් වූ) යැයි පවසන ලදී. ‘භත්තවඩ්ඪිතකං’ යනු අනුභව කරන භාජනයට බෙදා දෙන ලද බතයි. එයින් අදහස් කරන්නේ එක් අසුනක හිඳ පුරුෂයෙකු විසින් අනුභව කළ යුතු බතෙන් අඩක් වැනි ප්‍රමාණයකි.

Rūpe saññā rūpasaññā, sā assa atthīti rūpasaññī, na rūpasaññī arūpasaññī. Saññāsīsena jhānaṃ vadati. Rūpasaññāya anuppādanamevettha alābhitā. Bahiddhāva uppannanti bahiddhāvatthusmiṃyeva uppannaṃ. Abhidhamme (dha. sa. 204-209) pana ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti evaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā abhidhammaṭṭhakathāyaṃ ‘‘kasmā pana yathā suttante ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānītiādi vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttā’’ti codanaṃ katvā ‘‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘tattha vā idha vā bahiddhā rūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamatova vattabbānīti tatrāpi idhāpi vuttāni, ‘ajjhattaṃ rūpasaññī’ti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā’’ti vuttaṃ.

රූපයෙහි සංඥාව ‘රූපසංඥා’ නම් වේ. එය ඇත්තා ‘රූපසංඥී’ නම් වේ. රූපසංඥාවක් නැත්තා ‘අරූපසංඥී’ නම් වේ. මෙහි ‘සංඥා’ යන ප්‍රධාන නාමයෙන් ධ්‍යානය හඳුන්වයි. රූපසංඥාව උපදවා නොගැනීමම මෙහිදී (අධ්‍යාත්මික රූප පිළිබඳ) නොලැබීමයි. ‘බහිද්ධාච උප්පන්නං’ යනු බාහිර වස්තුවෙහිම උපන්නකි. අභිධර්මයෙහි (ධම්මසංගණී 204-209) ‘තමා තුළ අරූපසංඥීව බාහිරව සුන්දර වූ හෝ අසුන්දර වූ කුඩා රූප බලයි, අප්‍රමාණ වූ රූප බලයි’ යනුවෙන් අභිභායතන හතරක් පැමිණෙන බැවින් අභිධර්ම අටුවාවෙහි මෙසේ ප්‍රශ්න කර ඇත: ‘සූත්‍ර දේශනාවල අධ්‍යාත්මයෙහි රූපසංඥා ඇත්තෙක් බාහිරව කුඩා රූප බලයි යනාදී වශයෙන් පවසන ලද්දේ නම්, මෙහි අභිභායතන හතරේම අධ්‍යාත්මයෙහි අරූපසංඥී බවම පවසන්නේ මක්නිසාද?’ ඊට හේතුව ලෙස ‘අධ්‍යාත්මික රූපයන් අභිභවනය කළ නොහැකි බැවින්’ යැයි පවසා, ‘එහිදී හෝ මෙහිදී බාහිර රූපයන්ම අභිභවනය කළ යුතුය. එබැවින් ඒවා නියත වශයෙන්ම පැවසිය යුතු බැවින් එහිද මෙහිද පවසන ලදී. අධ්‍යාත්මයෙහි රූපසංඥී යන්න බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසයක් පමණි’ යැයි දක්වන ලදී.

Ettha ca vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca sabbāni ‘‘parittāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā ‘‘appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti. Atthi hi so pariyāyo ‘‘parittāni abhibhuyya, tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyā’’ti. Pariyāyakathā hi suttantadesanāti. Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni, tathā sahitāni. Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti, tathā idha pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’tiādinā paṭhamadutiyaabhibhāyatanesu paṭhamavimokkho, tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho, vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito. Abhidhamme (dha. sa. 204-209, 247-249) pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni [Pg.248] asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni. Sabbāni ca vimokkhakiccāni jhānāni vimokkhadesanāyaṃ vuttāni. Tadetaṃ ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhidhamme abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati. ‘‘Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti idaṃ abhidhamme katthacipi ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ. Tena yaṃ aññahetukaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ. Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva abhidhamme vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti.

මෙහිදී වර්ණ අවධානය රහිත වූ සහ සහිත වූ සියලු දේ ‘පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි’ යැයි පවසන ලදී. එසේම ‘අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි’ යැයිද කියන ලදී. ‘කුඩා රූපයන් අභිභවනය කොට, ඒවා කවදා හෝ වර්ණ වශයෙන් අවධානය කළේ නම් සුන්දර හෝ අසුන්දර වර්ණයන් අභිභවනය කොට’ යනුවෙන් ක්‍රමයක් (පරියාය) පවතී. සූත්‍ර දේශනා යනු පරියාය දේශනාය. අභිධර්මයෙහි නිප්පරියාය (ඍජු) දේශනා වන බැවින් වර්ණ අවධානය රහිත වූ ඒවා වෙන් වශයෙන් ද, සහිත වූ ඒවා වෙන් වශයෙන් ද පවසන ලදී. මෙම ක්‍රම දෙකෙහිම අභිභවනය කිරීමේ විශේෂත්වයක් පවතී. එසේම මෙහි පරියාය දේශනාවක් බැවින් විමොක්ඛයන්ගේ ද අභිභවන ක්‍රමයක් පවතින හෙයින්, ‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’ යනාදී ප්‍රථම සහ ද්විතීය අභිභායතනවල ප්‍රථම විමොක්ඛය ද, තෘතීය සහ චතුර්ථ අභිභායතනවල ද්විතීය විමොක්ඛය ද, වර්ණ අභිභායතනවල තෘතීය විමොක්ඛය ද අභිභවන ක්‍රියාවලිය නිසා සංග්‍රහ වී ඇත. අභිධර්මයෙහි (ධම්මසංගණී 204-209, 247-249) නිප්පරියාය දේශනාවක් වන බැවින් විමොක්ඛ සහ අභිභායතන අසංකීර්ණව පෙන්වනු පිණිස විමොක්ඛයන් හැර අභිභායතනයන් පවසන ලදී. සියලු විමොක්ඛ කෘත්‍යයන් ද ධ්‍යානයන් ද විමොක්ඛ දේශනාවේ පවසන ලදී. ‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’ යනුවෙන් ආ අභිභායතන දෙක අභිධර්මයේ අභිභායතන යටතේ සඳහන් නොවීමත්, ‘රූපී රූපපානි පස්සති’ යනාදිය සියලු විමොක්ඛ කෘත්‍යයන්ට පොදු වචන බවත් ව්‍යවස්ථාපනය කර ඇති බව වටහා ගත යුතුය. ‘අධ්‍යාත්මික රූපයන් අභිභවනය කළ නොහැකි බැවින්’ යන්න අභිධර්මයේ කිසිදු තැනක ‘අධ්‍යාත්මික රූප බලයි’ යැයි නොකියා සෑම තැනම ‘බාහිර රූප බලයි’ යැයි පැවසීමට හේතුවයි. වෙනත් හේතුවක් නිසා වූවක් එම හේතුවෙන් පවසන ලදී. අභිධර්මයේ ‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී’ බව පවසන්නේ දේශනා විලාසය හේතුවෙන් වන අතර ඒ සඳහා වෙනත් හේතුවක් සෙවිය යුතු නැති බව පෙන්වා දෙයි.

Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca tesaṃ bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo veneyyajjhāsayavasena vijjamānapariyāyakathābhāvato. ‘‘Suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti eteneva siddhattā na nīlādiabhibhāyatanāni vattabbānīti ce? Taṃ na. Nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇānaṃ parittatā vā appamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti. Etesu ca parittādikasiṇarūpesu yaṃ yaṃ caritassa imāni abhibhāyatanāni ijjhanti, taṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ. Sabbasaṅgāhikavasenāti nīlavaṇṇanīlanidassananīlanibhāsānaṃ sādhāraṇavasena. Vaṇṇavasenāti sabhāvavaṇṇavasena. Nidassanavasenāti passitabbatāvasena cakkhuviññāṇādiviññāṇavīthiyā gahetabbatāvasena. Obhāsavasenāti sappabhāsatāya avabhāsanavasena.

ආධ්‍යාත්මික රූපයන් මැඩපැවැත්විය නොහැකි බවත්, එම බාහිර රූපයන් මෙන් ප්‍රකට නොවන බැවින් දේශනා විලාසය ද ඉහත කී නිර්වචනයන් අනුව දත යුතුය. මෙය විනේය ජනයාගේ අදහස් අනුව පවතින පර්යාය කථාවක් බැවිනි. "ලස්සන හා අවලස්සන" යන්නෙන්ම එය සිද්ධ වන බැවින් නිල් ආදී අභිබ්භායතනයන් කිව යුතු නැතැයි යමෙකු පවසන්නේ නම්, එය එසේ නොවේ. නිල් ආදී වර්ණයන්හි පින්කම් (කෘතාධිකාර) කළවුන්ට ඒ නිල් ආදී ස්වභාවයම මැඩපැවැත්වීමට හේතුවන බැවිනි. එම පිරිසිදු හෝ අපිරිසිදු වර්ණයන්ගේ කුඩා බව හෝ අප්‍රමාණ බව මැඩපැවැත්වීමට හේතුවක් නොවේ, නමුත් නිල් ආදී ස්වභාවයම (වර්ණයම) එයට හේතුවයි. මේ කුඩා ආදී කසිණ රූපයන්හි යම් යම් චරිතයන්ට මෙම අභිබ්භායතනයන් සමෘද්ධිමත් වන්නේ ද, එය දැක්වීමට "මේවායෙහි වනාහි" යනාදිය පවසන ලදී. "සර්වසංග්‍රාහික" වශයෙන් යනු නිල් වර්ණ, නිල් නිදර්ශන, නිල් නිභාස යන මේවායේ සාධාරණ වශයෙන් ය. වර්ණ වශයෙන් යනු ස්වභාව වර්ණයන්ගේ වශයෙන් ය. නිදර්ශන වශයෙන් යනු දැකිය යුතු බව හෙවත් චක්ඛු විඤ්ඤාණාදී විඤ්ඤාණ වීථියට හසුවන ආකාරයෙනි. ඕභාස වශයෙන් යනු ප්‍රභා සහිතව බැබළෙන ආකාරයෙනි.

Icchāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ඉච්ඡා සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. Vimokkhasuttavaṇṇanā

6. විමොක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

66. Chaṭṭhe (dī. ni. ṭī. 2.129) kenaṭṭhenāti kena sabhāvena. Sabhāvo hi ñāṇena yāthāvato araṇīyato ñātabbato ‘‘attho’’ti vuccati, so eva [Pg.249] ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā ‘‘aṭṭho’’ti vutto. Adhimuccanaṭṭhenāti adhikaṃ savisesaṃ muccanaṭṭhena. Etena satipi sabbassapi rūpāvacarajjhānassa vikkhambhanavasena paṭipakkhato vimuttabhāve yena bhāvanāvisesena taṃ jhānaṃ sātisayaṃ paṭipakkhato vimuccitvā pavattati, so bhāvanāviseso dīpito. Bhavati hi samānajātiyuttopi bhāvanāvisesena pavattiākāraviseso. Yathā taṃ saddhāvimuttato diṭṭhippattassa, tathā paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatāya eva aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭhenapi vimokkho. Tenāha ‘‘ārammaṇe cā’’tiādi. Ayaṃ panatthoti ayaṃ adhimuccanaṭṭho pacchime vimokkhe nirodhe natthi. Kevalo vimuttaṭṭho eva tattha labbhati, taṃ sayameva parato vakkhati.

66. හයවැන්නෙහි, "කවර අර්ථයකින් ද" යනු කවර ස්වභාවයකින් ද යන්නයි. ස්වභාවය වනාහි ඥානයෙන් යථා පරිදි දත යුතු බැවින් "අර්ථ" යයි කියනු ලැබේ. එහිම 'ත' කාරයට 'ට්ඨ' කාරය ආදේශ කොට "අට්ඨ" (අර්ථ) යයි කියන ලදී. "අධිමුච්චනට්ඨෙන" (අධිමෝක්ෂ අර්ථයෙන්) යනු අධික වූ විශේෂ වූ මිදීමේ අර්ථයෙනි. මෙයින් සියලු රූපාවචර ධ්‍යානයන් විෂ්කම්භන වශයෙන් ප්‍රතිපක්ෂයන්ගෙන් මිදුණු බව පැවතිය ද, යම් භාවනා විශේෂයකින් එම ධ්‍යානය ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් අතිශයින් මිදී පවතී ද, එම භාවනා විශේෂය දක්වන ලදී. සමාන ජාතියේ වුවද භාවනා විශේෂය නිසා පැවැත්මේ ආකාරයේ වෙනසක් ඇති වේ. ශ්‍රද්ධාවිමුක්තයාට වඩා දෘෂ්ටිප්‍රාප්තයාගේ වෙනස මෙනි. එසේම ප්‍රත්‍යනීක (විරුද්ධ) ධර්මයන්ගෙන් මනාව මිදුණු බැවින් ම, මැඩපැවැත්විය නොහැකි බැවින් හා සැක රහිත බව නිසා ඇතිවන ඇල්ම (අභිරති) වශයෙන් මනාව අධිමෝක්ෂ වන බැවින් "විමොක්ඛ" (විමුක්තිය) නම් වේ. එබැවින් "ආරම්මණේ ච" (අරමුණෙහි ද) යනාදිය වදාරන ලදී. "මෙම අර්ථය වනාහි" යනු මෙම අධිමෝක්ෂ අර්ථය අවසාන විමොක්ඛය වන නිරෝධ සමාපත්තියෙහි නැත. එහි ලැබෙන්නේ හුදෙක් මිදුණු බව (විමුක්ත අර්ථය) පමණකි. එය පසුව විස්තර කරනු ඇත.

Rūpīti yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭharūpaṃ hoti, yena visiṭṭhena rūpena ‘‘rūpī’’ti vucceyya rūpīsaddassa atisayatthadīpanato, tadeva sasantatipariyāpannarūpassa vasena paṭiladdhajjhānaṃ idha paramatthato rūpibhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘ajjhatta’’ntiādi. Rūpajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena. Rūpānīti panettha purimapadalopo daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ ‘‘nīlakasiṇādīni rūpānī’’ti. Rūpe kasiṇarūpe saññā rūpasaññā, sā etassa atthīti rūpasaññī, saññāsīsena jhānaṃ vadati. Tappaṭipakkhena arūpasaññī. Tenāha ‘‘ajjhattaṃ na rūpasaññī’’tiādi.

"රූපී" යනු තමාගේ සන්තතියට අයත් යම් රූපයකින් යුක්ත වූයේ ද, එම රූපය යම් ධ්‍යානයකට හේතු වීමෙන් විශිෂ්ට රූපයක් වේ ද, එම විශිෂ්ට රූපය නිසා "රූපී" යැයි කියනු ලැබේ. "රූපී" යන වචනයෙන් අතිශය අර්ථයක් හැඟවෙන බැවින්, ස්වකීය සන්තතියට අයත් රූපය මුල් කොට ගෙන ලබන ලද ධ්‍යානය මෙහි පරමාර්ථ වශයෙන් "රූපී" බව සිදු කරන්නේ යැයි දත යුතුය. එබැවින් "ආධ්‍යාත්මිකව" යනාදිය පවසන ලදී. "රූප" යනු උත්තර පදය ලොප් වීමෙන් රූපාවචර ධ්‍යානයට කියන නමකි. "රූපයන්" යන්නෙහි මෙහි පූර්ව පදය ලොප් වී ඇති බව දත යුතුය. එබැවින් "නීල කසිණාදී රූපයන්" යයි පවසන ලදී. රූපයෙහි හෙවත් කසිණ රූපයෙහි ඇති සංඥාව "රූප සංඥාව" යි. එය ඇත්තා "රූප සංඥී" නම් වේ. සංඥාව මූලික කරගෙන ධ්‍යානය ගැන කියනු ලැබේ. එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ "අරූප සංඥී" ය. එබැවින් "ආධ්‍යාත්මිකව රූප සංඥී නොවේ" යනාදිය කියන ලදී.

Anto appanāyaṃ ‘‘subha’’nti ābhogo natthīti iminā pubbābhogavasena tathā adhimutti siyāti dasseti. Evañhettha tathāvattabbatāpatticodanā anavaṭṭhānā hoti. Yasmā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu tattha katādhikārānaṃ abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭho sambhavati, tasmā aṭṭhakathāyaṃ tathā tatiyo vimokkho saṃvaṇṇito. Yasmā pana mettādivasena pavattamānā bhāvanā satte appaṭikūlato dahanti, te subhato adhimuccitvā pavattati, tasmā paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.212-213) brahmavihārabhāvanā ‘‘subhavimokkho’’ti vuttā. Tayidaṃ ubhayampi tena tena pariyāyena vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ.

අර්පණාව තුළ "සුභ" (සුබයි) යන ආභෝගයක් (මෙනෙහි කිරීමක්) නැති බැවින්, මෙයින් පූර්ව ආභෝගය (ධ්‍යානයට පෙර මෙනෙහි කිරීම) නිසා එවැනි අධිමෝක්ෂයක් වන බව දක්වයි. එවිට එසේ පැවසීම පිළිබඳ චෝදනාව පදනම් විරහිත වේ. ඉතා පිරිසිදු නිල් ආදී වර්ණ කසිණයන්හි ඒ පිළිබඳ පුහුණුව ඇති අයට ඇතිවන ඇල්ම නිසා මනාව අධිමෝක්ෂ වන අර්ථය සම්භව වන බැවින්, අට්ඨකථාවෙහි තුන්වන විමොක්ඛය එසේ විස්තර කර ඇත. එහෙත් මෙත්තා ආදී වශයෙන් පවතින භාවනාවන් සත්ත්වයන් කෙරෙහි අප්‍රතිකූලව පවතින බැවින්, ඔවුන් සුබ ලෙස අධිමෝක්ෂ කොට පවතින බැවින් පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාව "සුභ විමොක්ඛය" ලෙස පවසන ලදී. මෙය කරුණු දෙකම ඒ ඒ පර්යායයෙන් පවසන ලද බැවින් එකිනෙකට විරුද්ධ නොවන බව දත යුතුය.

Sabbasoti [Pg.250] anavasesato. Na hi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ ekadesopi tattha avasissati. Vissaṭṭhattāti yathāparicchinnakāle nirodhitattā. Uttamo vimokkho nāma ariyeheva samāpajjitabbato ariyaphalapariyosānattā diṭṭheva dhamme nibbānappattibhāvato ca.

"සර්වප්‍රකාරයෙන්" යනු කිසිවක් ඉතිරි නොවන පරිදිය. එහි අරූපී ස්කන්ධ සතරෙන් එක දේශයක්වත් ඉතිරි නොවේ. "විස්සට්ඨත්තා" යනු නියමිත කාලයේදී නිරුද්ධ කරන ලද බැවිනි. උත්තම විමොක්ඛය නම් ආර්යයන් වහන්සේලා විසින්ම සමාපත්තියට පත්විය යුතු බැවින් ද, ආර්ය ඵලය කෙළවර කොට ඇති බැවින් ද, මෙලොවදීම නිවන් ලැබීමේ ස්වභාවය ඇති බැවින් ද වේ.

Vimokkhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

විමොක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. Anariyavohārasuttavaṇṇanā

7. අනරිය වෝහාර සූත්‍ර වර්ණනාව

67. Sattame anariyānaṃ lāmakānaṃ vohāro anariyavohāro. Diṭṭhavāditāti diṭṭhaṃ mayāti evaṃ vāditā. Evaṃ sesesupi. Ettha ca taṃtaṃsamuṭṭhāpakacetanāvasena attho veditabbo. Tenāha ‘‘yāhi cetanāhī’’tiādi.

67. හත්වැන්නෙහි, අනාර්යයන්ගේ හෙවත් ලාමක ජනයාගේ ව්‍යවහාරය "අනරිය වෝහාර" නම් වේ. "දිට්ඨවාදිතා" යනු "මා විසින් දකින ලදී" යනුවෙන් පවසන බවයි. සෙසු පදයන්හි ද එසේමය. මෙහිදී ඒ ඒ දේ පවසන චේතනාවන් අනුව අර්ථය දත යුතුය. එබැවින් "යම් චේතනාවන්ගෙන්" යනාදිය පවසන ලදී.

Anariyavohārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

අනරිය වෝහාර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. Parisāsuttavaṇṇanā

9. පරිසා සූත්‍ර වර්ණනාව

69. Navame (dī. ni. ṭī. 2.172) samāgantabbato, samāgacchatīti vā samāgamo, parisā. Bimbisārappamukho samāgamo bimbisārasamāgamo. Sesadvayepi eseva nayo. Bimbisāra…pe… samāgamasadisaṃ khattiyaparisanti yojanā. Aññesu cakkavāḷesupi labbhateva satthu khattiyaparisādiupasaṅkamanaṃ. Ādito tehi saddhiṃ satthu bhāsanaṃ ālāpo, kathanappaṭikathanaṃ sallāpo. Dhammūpasaṃhitā pucchāpaṭipucchā dhammasākacchā. Saṇṭhānaṃ paṭicca kathitaṃ saṇṭhānapariyāyattā vaṇṇa-saddassa ‘‘mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.138) viya. Tesanti padaṃ ubhayapadāpekkhaṃ ‘‘tesampi lakkhaṇasaṇṭhānaṃ viya satthu sarīrasaṇṭhānaṃ tesaṃ kevalaṃ paññāyati evā’’ti. Nāpi āmuttamaṇikuṇḍalo bhagavā hotīti yojanā. Chinnassarāti dvidhā bhinnassarā. Gaggarassarāti jajjaritassarā. Bhāsantaranti tesaṃ sattānaṃ bhāsāto aññaṃ bhāsaṃ. Vīmaṃsāti cintanā. Kimatthaṃ…pe… desetīti idaṃ nanu attānaṃ jānāpetvā dhamme kathite tesaṃ sātisayo [Pg.251] pasādo hotīti iminā adhippāyena vuttaṃ? Yesaṃ attānaṃ ajānāpetvāva dhamme kathite pasādo hoti, na jānāpetvā, tādise sandhāya satthā tathā karoti. Tattha payojanamāha ‘‘vāsanatthāyā’’ti. Evaṃ sutopīti evaṃ aviññātadesako aviññātāgamanopi suto dhammo attano dhammasudhammatāyeva anāgate paccayo hoti suṇantassa.

69. නවවන සූත්‍රයෙහි (දී. නි. ටී. 2.172), එක්විය යුතු බැවින් හෝ එක්වන බැවින් 'සමාගමය' යනු පිරිසයි. බිම්බිසාර රජු ප්‍රමුඛ වූ පිරිස බිම්බිසාර සමාගමයයි. සෙසු දෙතැන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ. 'බිම්බිසාර...පෙ... සමාගමයට සමාන වූ ක්ෂත්‍රිය පිරිස' යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. අනෙකුත් සක්වළවලද බුදුරජාණන් වහන්සේ ක්ෂත්‍රිය පිරිස් ආදිය වෙත වැඩම කිරීම සිදුවේ. ආරම්භයේදී ඔවුන් සමඟ බුදුරජාණන් වහන්සේ කරන කතාබහ 'ආලාපය' වන අතර, අසන ලද ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දීම 'සල්ලාපය' වේ. ධර්මය හා සම්බන්ධ ප්‍රශ්න විචාරීම 'ධර්ම සාකච්ඡාව' යි. 'වණ්ණ' (පැහැය හෝ ස්වරූපය) යන වචනය 'මහත් ඇතෙකුගේ ස්වභාවය මවාගෙන' යනාදියෙහි (සං. නි. 1.138) මෙන් මෙහි රූප සණ්ඨානය සම්බන්ධයෙන් යොදා ඇත. 'ඔවුන්ගේ' යන පදය (ලක්ෂණ හා සණ්ඨානය යන) වචන දෙකටම අදාළ වේ; එනම් 'ඔවුන්ගේ ලක්ෂණ හා රූප සෝභාව මෙන්ම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශරීර ස්වභාවයද ඔවුන්ට පමණක් පෙනෙන්නේය' යන්නයි. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මැණික් හා කුණ්ඩලාභරණ පැළඳූ සේක් නොවෙති' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'ඡින්නස්සරා' යනු දෙකට බෙදුණු ස්වර ඇත්තෝය. 'ගග්ගරස්සරා' යනු ගොරෝසු ස්වර ඇත්තෝය. 'භාසන්තරං' යනු එම සත්ත්වයන්ගේ භාෂාවට වඩා වෙනස් භාෂාවකි. 'වීමංසා' යනු විමසීමයි. 'කුමක් සඳහා...පෙ... දේශනා කරන්නේද?' යන්න 'තමන් කවුදැයි හඳුන්වා දී ධර්මය දේශනා කළ විට ඔවුන්ට අධික ප්‍රසාදයක් ඇති වේ' යන අදහසින් පවසන ලද්දක් නොවේද? යම් පිරිසකට තමන් කවුදැයි නොදන්වා ධර්මය දේශනා කළ විට ප්‍රසාදය ඇති වේද, දන්වා සිටි විට එසේ නොවේද, එවැනි අය උදෙසා බුදුරජාණන් වහන්සේ එසේ කරන සේක. එහි ප්‍රයෝජනය පවසමින් 'වාසනා ගුණය පිණිස' යැයි වදාළහ. 'මේ අයුරින් අසන ලද වුවද' යනු දේශනා කරන්නා කවුදැයි නොදැන, වැඩම කළේ කවුදැයි නොදැන අසන ලද ධර්මය වුවද, ධර්මයේ ඇති සුධර්ම ගුණය නිසාම අනාගතයෙහි එය අසන්නාට ප්‍රත්‍යයක් වන බවයි.

Parisāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

පරිසා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

10. Bhūmicālasuttavaṇṇanā

10. භූමිචාල සූත්‍ර වර්ණනාව

70. Dasame (dī. ni. ṭī. 2.167; saṃ. ni. ṭī. 2.5.822) udenayakkhassa cetiyaṭṭhāneti udenassa nāma yakkhassa āyatanabhāvena iṭṭhakāhi kate mahājanassa cittīkataṭṭhāne. Katavihāroti bhagavantaṃ uddissa katavihāro. Vuccatīti purimavohārena ‘‘udenaṃ cetiya’’nti vuccati. Gotamakādīsupīti ‘‘gotamakaṃ cetiya’’ntiādīsupi. Eseva nayoti cetiyaṭṭhāne katavihārabhāvaṃ atidisati. Tathā hi sattambanti kikissa rañño dhītaro satta kumāriyo saṃvegajātā gehato nikkhamitvā tattha padhānaṃ padahiṃsu, taṃ ṭhānaṃ ‘‘sattambaṃ cetiya’’nti vadanti. Bahuputtakanti ca bahupāroho eko nigrodharukkho, tasmiṃ adhivatthaṃ devataṃ bahū manussā putte patthenti, tadupādāya taṃ ṭhānaṃ ‘‘bahuputtakaṃ cetiya’’nti paññāyittha. Sārandadassa nāma yakkhassa vasitaṭṭhānaṃ, cāpālassa nāma yakkhassa vasitaṭṭhānaṃ, iti sabbānevetāni buddhuppādato pubbadevatā pariggahetvā cetiyavohārena voharitāni, bhagavato vihāre katepi tatheva sañjānanti. Ramaṇīyāti ettha vesāliyā tāva bhūmibhāgasampattiyā sulabhapiṇḍatāya ramaṇīyabhāvo veditabbo. Vihārānaṃ pana nagarato nātidūratāya naccāsannatāya gamanāgamanasampattiyā anākiṇṇavihāraṭṭhānatāya chāyudakasampattiyā pavivekapatirūpatāya ca ramaṇīyatā daṭṭhabbā.

70. දසවන සූත්‍රයෙහි (දී. නි. ටී. 2.167; සං. නි. ටී. 2.5.822), 'උදේන යක්ෂයාගේ චෛත්‍යස්ථානයෙහි' යනු උදේන නම් යක්ෂයාගේ වාසස්ථානය ලෙස ගඩොලින් කරන ලද, මහජනයා විසින් ගරු කරන ලද ස්ථානයෙහි යන්නයි. 'කරන ලද විහාරය' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා කරන ලද විහාරයයි. පෙර ව්‍යවහාරයට අනුව එයට 'උදේන චෛත්‍යය' යැයි කියනු ලැබේ. 'ගෝතමක' ආදී චෛත්‍යයන්හිද එසේමය. චෛත්‍යස්ථානයෙහි කරන ලද විහාර බව මෙහිද අදාළ වේ. එසේම 'සත්තම්බ' යනු කිිකි රජුගේ දියණියන් වන කුමාරිකාවන් සත්දෙනා සංවේගයට පත්ව ගිහිගෙයින් නික්ම ගොස් එහි භාවනා කළ බැවින් එම ස්ථානය 'සත්තම්බ චෛත්‍යය' යැයි කියති. 'බහුපුත්තක' යනු බොහෝ අතු පතර ඇති එක් නුග ගසකි; එහි වසන දේවතාවාගෙන් බොහෝ පිරිස් දරුවන් ප්‍රාර්ථනා කළ බැවින් එම ස්ථානය 'බහුපුත්තක චෛත්‍යය' යැයි ප්‍රකට විය. සාරන්දද නම් යක්ෂයා විසූ ස්ථානය මෙන්ම චාපාල නම් යක්ෂයා විසූ ස්ථානයද බුද්ධෝත්පාදයට පෙර දේවතාවන් අරක්ගත් ස්ථාන බැවින් 'චෛත්‍ය' යන නමින් හැඳින්විණි. බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා විහාර කළ පසුද එම නමින්ම හඳුන්වනු ලැබේ. 'රමණීය' යන්නෙන් මෙහි විශාලා මහනුවර භූමි භාගයේ සශ්‍රීකත්වය හා ආහාර සොයා ගැනීමේ පහසුව නිසා ඇති රමණීයත්වය දත යුතුය. විහාරස්ථාන නගරයට ඉතා ඈත නොවූත් ඉතා සමීප නොවූත් ගමනාගමන පහසුව, ජන ශුන්‍ය බව, සෙවණ හා ජලය ඇති බව සහ විවේකයට සුදුසු බව නිසා ඇති රමණීයත්වයද මෙහිලා දත යුතුය.

Vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. Yuttayānaṃ viya katāti yathā [Pg.252] yuttamājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathāruci pavattirahataṃ gamitā. Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena. Vatthu viya katāti sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisayatāya patiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katā. Adhiṭṭhitāti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā. Samantato citāti sabbabhāgena bhāvanupacayaṃ gamitā. Tenāha ‘‘suvaḍḍhitā’’ti. Suṭṭhu samāraddhāti iddhibhāvanāya sikhāppattiyā sammadeva saṃsevitā.

'වඩ්ඪිතා' යනු භාවනාව සම්පූර්ණ කිරීමෙන් ප්‍රගුණ කරන ලද යන්නයි. 'පුනප්පුනං කතා' යනු භාවනාව බහුලව කිරීමෙන් නැවත නැවත පවත්වන ලද යන්නයි. 'යුත්තයානං විය කතා' යනු දක්ෂ සාරථියෙකු විසින් මනා කොට හික්මවන ලද ආජානීය අශ්වයන් යෙදූ රථයක් තමන්ට රුචි පරිදි හසුරුවන සේ, තමන්ට රුචි පරිදි පවත්වා ගත හැකි තත්ත්වයට පත් කරන ලද යන්නයි. 'පතිට්ඨානට්ඨේන' යනු අධිෂ්ඨාන අර්ථයෙනි. 'වත්ථු විය කතා' යනු සියලු උපක්ලේෂයන් දුරු කිරීමෙන් සෘද්ධි විෂයෙහි පිහිටක් වන බැවින්, මනා කොට පිරිසිදු කරන ලද බාධාවන්ගෙන් තොර භූමියක් (පදනමක්) මෙන් කරන ලද යන්නයි. 'අධිට්ඨිතා' යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දුරු කිරීමෙන් මනා කොට වඩන ලද බැවින්, ඒ ඒ අධිෂ්ඨානයන්ට සුදුසු පරිදි තබන ලද යන්නයි. 'සමන්තතෝ චිතා' යනු සෑම අයුරකින්ම භාවනාමය දියුණුවට පත් කරන ලද යන්නයි. එබැවින් 'සුවඩ්ඪිතා' යැයි වදාළහ. 'සුට්ඨු සමාරද්ධා' යනු සෘද්ධි භාවනාවේ කෙළවරටම පැමිණෙන සේ මනා කොට සේවනය කරන ලද යන්නයි.

Aniyamenāti ‘‘yassa kassacī’’ti aniyamavacanena. Niyametvāti ‘‘tathāgatassā’’ti sarūpadassanena niyametvā. Āyuppamāṇanti (dī. ni. ṭī. 1.40; dī. ni. abhi. ṭī. 1.40) paramāyuppamāṇaṃ vadati. Kiṃ panettha paramāyu nāma, kathaṃ vā taṃ paricchinnappamāṇanti? Vuccate – yo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tasmiṃ tasmiṃ bhavavisese purimasiddhabhavapatthanūpanissayavasena sarīrāvayavavaṇṇasaṇṭhānappamāṇādivisesā viya taṃtaṃgatinikāyādīsu yebhuyyena niyataparicchedo gabbhaseyyakakāmāvacaradevarūpāvacarasattānaṃ sukkasoṇitautubhojanādiutuādipaccuppannapaccayūpatthambhito vipākappabandhassa ṭhitikālaniyamo. So yathāsakaṃ khaṇamattāvaṭṭhāyīnampi attano sahajātānaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhapanākāravuttitāya pavattanakāni rūpārūpajīvitindriyāni yasmā na kevalaṃ tesaṃ khaṇaṭhitiyā eva kāraṇabhāvena anupālakāni, atha kho yāva bhavaṅgupacchedā anupabandhassa avicchedahetubhāvenapi, tasmā āyuhetukattā kāraṇūpacārena āyu, ukkaṃsaparicchedavasena paramāyūti ca vuccati. Taṃ pana devānaṃ nerayikānaṃ uttarakurukānañca niyataparicchedaṃ. Uttarakurukānaṃ pana ekantaniyataparicchedameva, avasiṭṭhamanussapetatiracchānānaṃ pana ciraṭṭhitisaṃvattanikakammabahule kāle taṃkammasahitasantānajanitasukkasoṇitapaccayānaṃ taṃmūlakānañca candasūriyasamavisamaparivattanādijanitautuāhārādisamavisamapaccayānañca vasena cirācirakālato aniyataparicchedaṃ, tassa ca yathā purimasiddhabhavapatthanāvasena taṃtaṃgatinikāyādīsu vaṇṇasaṇṭhānādivisesaniyamo siddho dassanānussavādīhi, tathā ādito gahaṇasiddhiyā. Evaṃ tāsu tāsu upapattīsu nibbattasattānaṃ yebhuyyena samappamāṇaṭṭhitikālaṃ [Pg.253] dassanānussavehi labhitvā taṃparamataṃ ajjhosāya pavattitabhavapatthanāvasena ādito paricchedaniyamo veditabbo. Yasmā pana kammaṃ tāsu tāsu upapattīsu yathā taṃtaṃupapattiniyatavaṇṇādinibbattane samatthaṃ, evaṃ niyatāyuparicchedāsu upapattīsu paricchedātikkamena vipākanibbattane samatthaṃ na hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ, taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyyā’’ti.

‘අනියමයෙන්’ යනු ‘යම් කිසිවෙකුට’ යන අනිශ්චිත වචනයෙනි. ‘නියම කොට’ යනු ‘තථාගතයන් වහන්සේට’ යනුවෙන් ස්වරූපය දැක්වීමෙන් නියම කිරීමයි. ‘ආයු ප්‍රමාණය’ (දී. නි. ටී. 1.40) යන්නෙන් පරමායුෂ ප්‍රමාණය පවසයි. මෙහි පරමායුෂ යනු කුමක්ද, එය පරිච්ඡේද කරන ලද ප්‍රමාණයක් වන්නේ කෙසේද? මෙසේ කියනු ලැබේ - ඒ ඒ සත්වයන්ගේ ඒ ඒ භව විශේෂයන්හි පෙර සිද්ධ වූ භව ප්‍රාර්ථනා උපනිශ්‍රය වශයෙන් ශරීර අවයව, වර්ණ, සටහන්, ප්‍රමාණය ආදියේ විශේෂයන් මෙන් ඒ ඒ ගති නිකායන්හි බොහෝ සෙයින් නියම වූ සීමාවක් ඇති, මව්කුස පිළිසිඳ ගන්නා කාමාවචර දේව හා රූපාවචර සත්වයන්ගේ ශුක්‍ර-ශෝණිත, සෘතු, භෝජන ආදී වර්තමාන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපස්ථම්භනය වූ විපාක පරම්පරාවේ පැවැත්ම පිළිබඳ කාල නියමයයි. එය ඒ ඒ ක්ෂණ මාත්‍රයක් පවතින තමා හා සහජාත රූප අරූප ධර්මයන් පිහිටුවා ගැනීමේ ආකාරයෙන් පැවැත්වීමට හේතු වන රූප අරූප ජීවිතේන්ද්‍රියයන්, එම ක්ෂණික පැවැත්මට පමණක් නොව භවාංගුපච්ඡේදය දක්වා සන්තතියේ නොසිඳී පැවතීමට හේතු වන බැවින්, ආයුෂයට හේතු වන බැවින් කාරණෝපචාරයෙන් ‘ආයුෂ’ ලෙසද, උපරිම සීමාව වශයෙන් ‘පරමායුෂ’ ලෙසද කියනු ලැබේ. එය දෙවියන්ට, නිරිසතුන්ට හා උතුරුකුරු වැසියන්ට නියම වූ සීමාවකි. උතුරුකුරු වැසියන්ට නම් එය ඒකාන්තයෙන්ම නියම වූවකි. සෙසු මිනිස්, ප්‍රේත හා තිරිසන් සත්වයන්ට නම් බොහෝ කල් පැවැත්මට හේතු වන කර්ම බහුල කාලයන්හි එම කර්ම සහිත සන්තතියෙන් ජනිත වූ ශුක්‍ර-ශෝණිත ප්‍රත්‍යයන්ගේද, ඒවාට මුල් වූ චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ සම-විසම හැසිරීම් ආදියෙන් හටගත් සෘතු-ආහාර ආදී සම-විසම ප්‍රත්‍යයන්ගේද වශයෙන් දීර්ඝ හෝ කෙටි කාලීන ලෙස අනියම සීමාවකි. එය පෙර සිද්ධ වූ භව ප්‍රාර්ථනා වශයෙන් ඒ ඒ ගති නිකායන්හි වර්ණ සටහන් ආදී විශේෂයන්ගේ නියමය දර්ශන හා ශ්‍රවණාදියෙන් සිද්ධ වන්නාක් මෙන්, ආරම්භයේදීම ග්‍රහණය කරගැනීමෙන් සිද්ධ වේ. මෙසේ ඒ ඒ උප්පත්තීන්හි උපන් සත්වයන්ගේ බොහෝ සෙයින් සමාන ප්‍රමාණයක් ඇති පැවැත්මේ කාලය දර්ශනයෙන් හා ශ්‍රවණයෙන් ලබාගෙන, එම උපරිම තත්ත්වය අරමුණු කරගෙන පවත්නා භව ප්‍රාර්ථනා වශයෙන් මුල සිටම පරිච්ඡේද නියමය දත යුතුය. යම් හෙයකින් කර්මය ඒ ඒ උප්පත්තීන්හි ඒ ඒ උප්පත්තියට නියම වූ වර්ණාදිය නිපදවීමට සමත් වන්නාක් මෙන්, නියමිත ආයු සීමා ඇති උප්පත්තීන්හි එම සීමාව ඉක්මවා විපාක නිපදවීමට සමත් නොවේ. එබැවින් ‘එම ඒ කාලයන්හි මිනිසුන්ගේ යම් ආයු ප්‍රමාණයක් වේද, එය සම්පූර්ණ කරමින් වැඩ සිටින්නේය’ යයි පවසන ලදී.

Mahāsīvatthero pana ‘‘mahābodhisattānaṃ carimabhave paṭisandhidāyino kammassa asaṅkhyeyyāyukatāsaṃvattanasamatthataṃ hadaye ṭhapetvā buddhānañca āyusaṅkhārassa parissayavikkhambhanasamatthatā pāḷiyaṃ āgatā evāti imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyyā’’ti avoca. Khaṇḍiccādīhi abhibhuyyatīti etena yathā iddhibalena jarāya na paṭighāto, evaṃ tena maraṇassapi na paṭighātoti atthato āpannamevāti. ‘‘Kva saro khitto, kva ca nipatito’’ti aññathā vuṭṭhitenapi theravādena aṭṭhakathāvacanameva samatthitanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘yo pana vuccati…pe… niyāmita’’nti.

මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ පවසනුයේ ‘මහා බෝධිසත්වයන්ගේ අවසන් භවයේ ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙන කර්මයේ අසංඛ්‍යෙය ආයු කාලයක් පැවැත්වීමට ඇති සමත්කම සිතෙහි තබාගෙන, බුදුවරුන්ගේ ආයු සංස්කාරය කෙරෙහි ඇති උවදුරු දුරු කිරීමේ සමත්කම පාලියෙහිම සඳහන්ව ඇති බැවින්, උන්වහන්සේ මේ භද්‍ර කල්පය මුළුල්ලේ වුවද වැඩ සිටිය හැකිය’ යන්නයි. ‘දත් වැටීම් ආදියෙන් මැඩපැවැත්වේ’ යන්නෙන්, සෘද්ධි බලයෙන් ජරාව වැළැක්විය නොහැකි සේම මරණයද වැළැක්විය නොහැකි බව අර්ථ වශයෙන් සිද්ධ වේ. ‘ඊතලය කොහේ විදින ලද්දේද, කොහේ වැටුණේද’ යන්නෙන් වෙනත් ආකාරයකින් පැනනැඟුණු ස්ථවිරවාදයෙන් වුවද අටුවා වචනයම තහවුරු වූ බව දත යුතුය. එබැවින් ‘යමෙක් පවසයිද...පෙ... නියම කරන ලදී’ යයි පවසන ලදී.

Oḷārike nimitteti thūle saññuppādane. Thūlasaññuppādanañhetaṃ ‘‘tiṭṭhatu bhagavā kappa’’nti sakalaṃ kappaṃ avaṭṭhānayācanāya, yadidaṃ ‘‘yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā’’tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvibhāvanaṃ. Obhāseti pākaṭavacane. Pākaṭavacanañhetaṃ, yadidaṃ pariyāyaṃ muñcitvā ujukameva attano adhippāyavibhāvanaṃ. Pariyuṭṭhitacittoti yathā kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkā, evaṃ abhibhūtacitto. So pana abhibhavo mahatā udakoghena appakassa udakassa ajjhottharaṇaṃ viya ahosīti vuttaṃ ‘‘ajjhotthaṭacitto’’ti. Aññoti therato, ariyehi vā aññopi yo koci puthujjano. Puthujjanaggahaṇañcettha yathā sabbena sabbaṃ appahīnavipallāso mārena pariyuṭṭhitacitto kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkoti, evaṃ thero bhagavatā katanimittobhāsaṃ sabbaso na sallakkhesīti dassanatthaṃ. Tenāha ‘‘māro hī’’tiādi.

‘ඕලාරික නිමිත්ත’ යනු රළු වූ (පැහැදිලි) වැටහීමක් ඇති කිරීමයි. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කල්පයක් වැඩ සිටින සේක්වා’ යයි සම්පූර්ණ කල්පයක් වැඩ සිටින ලෙස ආරාධනා කරවා ගැනීම සඳහා, ‘ආනන්දය, යම් කිසිවෙකු විසින් සතර සෘද්ධිපාදයන් වඩන ලද්දේ නම්’ ආදී වශයෙන් අන්‍ය දේශනාවක මුවාවෙන් තමන් වහන්සේගේ සතර සෘද්ධිපාද භාවනාවේ ආනුභාවයෙන් කල්පයක් වැඩ සිටීමට ඇති සමත්කම ප්‍රකාශ කිරීම පැහැදිලි සංඥාවකි. ‘ඕභාස’ යනු ප්‍රකට වචනයයි. ප්‍රකට වචනය නම් පර්යාය ක්‍රම අතහැර සෘජුවම තමන්ගේ අදහස ප්‍රකාශ කිරීමයි. ‘පරියුට්ඨිත චිත්ත’ යනු යම් අර්ථයක් හෝ අනර්ථයක් වටහා ගැනීමට නොහැකි වන සේ යටපත් වූ සිතයි. එම යටපත් වීම මහා ජල කඳකින් ස්වල්ප වූ ජලය වැසී යන්නාක් වැනිය යන්න ‘අජ්ඣොත්ථටචිත්තො’ යන්නෙන් කියැවිණි. ‘අන්‍ය වූ’ යනු තෙරුන් වහන්සේට වඩා වෙනස් වූ, එසේත් නැතහොත් ආර්යයන්ට වඩා වෙනස් වූ යම් පෘථග්ජනයෙකි. මෙහි පෘථග්ජන යන්නෙන් අදහස් කළේ, සියලු ආකාරයෙන්ම විපල්ලාස ධර්මයන් ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් මාරයා විසින් වසඟ කරන ලද සිතැතිව යම් අර්ථයක් හෝ අනර්ථයක් වටහා ගැනීමට නොහැකි වන්නාක් මෙන්, තෙරුන් වහන්සේද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කළ නිමිත්ත හා ඕභාසය කිසිසේත් වටහා නොගත් බව දැක්වීම සඳහායි. එබැවින් ‘මාරයා විසින්...’ යනාදිය පවසන ලදී.

Cattāro [Pg.254] vipallāsāti asubhe ‘‘subha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāso, dukkhe ‘‘sukha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāsoti ime cattāro vipallāsā. Tenāti yadipi itare aṭṭha vipallāsā pahīnā, tathāpi yathāvuttānaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ appahīnabhāvena. Assāti therassa. Maddatīti phusanamattena maddanto viya hoti, aññathā tena maddite sattānaṃ maraṇameva siyā. Kiṃ sakkhissati, na sakkhissatīti adhippāyo. Kasmā na sakkhissati, nanu esa aggasāvakassa kucchiṃ paviṭṭhoti? Saccaṃ paviṭṭho, tañca kho attano ānubhāvadassanatthaṃ, na vibādhanādhippāyena. Vibādhanādhippāyena pana idha ‘‘kiṃ sakkhissatī’’ti vuttaṃ hadayamaddanassa adhikatattā. Nimittobhāsanti ettha ‘‘tiṭṭhatu bhagavā kappa’’nti sakalakappaṃ avaṭṭhānayācanāya ‘‘yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā’’tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvasena saññuppādanaṃ nimittaṃ. Tathā pana pariyāyaṃ muñcitvā ujukameva attano adhippāyavibhāvanaṃ obhāso. Jānantoyevāti mārena pariyuṭṭhitabhāvaṃ jānantoyeva. Attano aparādhahetuto sattānaṃ soko tanuko hoti, na balavāti āha ‘‘dosāropanena sokatanukaraṇattha’’nti. Kiṃ pana thero mārena pariyuṭṭhitacittakāle pavattiṃ pacchā jānātīti? Na jānāti sabhāvena, buddhānubhāvena pana jānāti.

විපල්ලාස සතරක් නම්: අශුභයෙහි 'ශුභය' යන සඤ්ඤා විපල්ලාසය හා චිත්ත විපල්ලාසය ද, දුක්ඛයෙහි 'සුඛය' යන සඤ්ඤා විපල්ලාසය හා චිත්ත විපල්ලාසය ද යන මේ විපල්ලාස සතරයි. 'එයින්' යනු: ඉදින් අනෙක් විපල්ලාස අටක් ප්‍රහීණ වුවද, එසේ වුවත් කලින් කී විපල්ලාස හතර අප්‍රහීණ වූ බැවිනි. 'ඔහුගේ' යනු: තෙරුන් වහන්සේගේය. 'මඩියි' යනු: ස්පර්ශ කිරීමෙන් පමණක් මඩින්නාක් මෙනි, එසේ නොවී ඔහු විසින් මඩිනු ලැබුවේ නම් සත්වයන්ගේ මරණයම සිදු වන්නේය. 'කුමක් කළ හැකි වේද, නොහැකි වනු ඇත' යනු අදහසයි. කුමක් නිසා නොහැකි වන්නේද? මොහු අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේගේ කුසට ඇතුළු වූවා නොවේද? සැබෑවකි, ඇතුළු විය, එය තමාගේ ආනුභාවය දැක්වීම පිණිස මිස පීඩා කිරීමේ අදහසින් නොවේ. පීඩා කිරීමේ අදහසින් නම් මෙහි 'කුමක් කළ හැකි වේද' යැයි පවසන ලද්දේ හෘදය පෙළීම (මඩනය) ගැන කියන බැවිනි. 'නිමිත්ත හා ඕභාසය' යන්නෙහි: 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කල්පයක් වැඩ වසන සේක්වා' යැයි මුළු කල්පයක්ම වැඩසිටින ලෙස කරන ආයාචනය සඳහා 'ආනන්දය, යමෙකු විසින් සතර සෘද්ධිපාදයන් වඩන ලද්දේද' ආදී වශයෙන් අන්‍ය ව්‍යපදේශයකින් (වක්‍රව) තමාගේ සතර සෘද්ධිපාද භාවනා ආනුභාවයෙන් කල්පයක් වැඩසිටීමට ඇති හැකියාව පිළිබඳව සංඥාවක් ඉපදවීම 'නිමිත්ත' නම් වේ. එසේ පර්යාය අතහැර සෘජුවම තමාගේ අදහස ප්‍රකාශ කිරීම 'ඕභාසය' නම් වේ. 'දැනගෙනම' යනු: මාරයා විසින් වෙළාගෙන ඇති බව දැනගෙනමය. තමාගේ වරද නිසා සත්වයන්ගේ ශෝකය අල්ප වෙයි, බලවත් නොවේ; එබැවින් 'දෝෂාරෝපණයෙන් ශෝකය අල්ප කිරීම පිණිස' යැයි පවසන ලදී. මාරයා විසින් සිත වෙළාගත් කාලයේ සිදු වූ දේ තෙරුන් වහන්සේ පසුව දැනගන්නේද? ස්වභාවයෙන්ම නොදන්නා නමුත්, බුද්ධානුභාවයෙන් දැනගන්නා සේක.

Gaccha tvaṃ, ānandāti yasmā divāvihāratthāya idhāgato, tasmā, ānanda, gaccha tvaṃ yathārucitaṭṭhānaṃ divāvihārāya. Tenāha ‘‘yassadāni kālaṃ maññasī’’ti. Anatthe niyojento guṇamāraṇena māreti, virāgavibandhanena vā jātinimittatāya tattha tattha jātaṃ mārento viya hotīti ‘‘māretīti māro’’ti vuttaṃ. Ati viya pāpatāya pāpimā. Kaṇhadhammehi samannāgato kaṇho. Virāgādiguṇānaṃ antakaraṇato antako. Sattānaṃ anatthāvahaṃ paṭipattiṃ na muñcatīti namuci. Attano mārapāsena pamatte bandhati, pamattā vā bandhū etassāti pamattabandhu. Sattamasattāhato paraṃ satta ahāni sandhāyāha ‘‘aṭṭhame sattāhe’’ti na pana pallaṅkasattāhādi viya niyatakiccassa aṭṭhamasattāhassa nāma labbhanato. Sattamasattāhassa hi parato ajapālanigrodhamūle [Pg.255] mahābrahmuno sakkassa ca devarañño paṭiññātadhammadesanaṃ bhagavantaṃ ñatvā ‘‘idāni satte dhammadesanāya mama visayaṃ samatikkamāpessatī’’ti sañjātadomanasso hutvā ṭhito cintesi – ‘‘handa dānāhaṃ naṃ upāyena parinibbāpessāmi, evamassa manoratho aññathattaṃ gamissati, mama ca manoratho ijjhissatī’’ti. Evaṃ pana cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā’’tiādinā parinibbānaṃ yāci. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘aṭṭhame sattāhe’’tiādi. Tattha ajjāti āyusaṅkhārossajjanadivasaṃ sandhāyāha. Bhagavā cassa atibandhanādhippāyaṃ jānantopi taṃ anāvikatvā parinibbānassa akālabhāvameva pakāsento yācanaṃ paṭikkhipi. Tenāha ‘‘na tāvāha’’ntiādi.

'ආනන්දය, ඔබ යන්න' යනු: යම් හෙයකින් දිවා විහරණය සඳහා මෙහි පැමිණියේද, එබැවින් ආනන්දය, ඔබ දිවා විහරණය සඳහා කැමති තැනකට යන්න. එබැවින් 'දැන් එයට කාලය යැයි සිතන්නේ නම්' යැයි වදාරන ලදී. අනර්ථයෙහි යොදවමින් ගුණ නැසීමෙන් මරයි, නැතහොත් විරාගයට බාධා කිරීමෙන් ජාති නිමිත්තක් කොට ඒ ඒ තැන්හි උපන් සත්වයා මරන්නාක් බඳු වෙයි; එබැවින් 'මරන බැවින් මාරයා' යැයි කියනු ලැබේ. අතිශයින් පාපිෂ්ඨ බැවින් 'පාපිම' නම් වේ. අකුසල ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'කණ්හ' (කළු) නම් වේ. විරාගාදී ගුණයන් අවසන් කරන බැවින් 'අන්තක' නම් වේ. සත්වයන්ට අනර්ථය ගෙන දෙන පිළිවෙත අත නොහරින බැවින් 'නමුචි' නම් වේ. තමාගේ මාර පාශයෙන් ප්‍රමාද වූවන් බඳියි, නැතහොත් ප්‍රමාද වූවන් මොහුගේ බන්ධූහු වෙති; එබැවින් 'පමත්තබන්ධු' නම් වේ. සත්වන සතියට පසුව දින හතක් අරභයා 'අටවන සතියේ' යැයි පවසන ලදී, නමුත් පර්යංක සතිය ආදිය මෙන් නියමිත කෘත්‍යයක් සහිත අටවන සතියක් නම් නොලැබේ. සත්වන සතියට පසුව අජපාල නිග්‍රෝධ මූලයේදී මහා බ්‍රහ්මයාට සහ සක් දෙවිඳුට ධර්ම දේශනා කිරීමට ප්‍රතිඥා දුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගැන දැනගෙන, 'දැන් ධර්ම දේශනාවෙන් සත්වයන් මාගේ විෂයෙන් එතෙර කරවනු ඇතැයි' දොම්නසට පත්ව සිටි මාරයා මෙසේ සිතීය - 'දැන් මම මොහු උපායකින් පිරිනිවන් පාවා ගන්නෙමි, එවිට මොහුගේ මනෝරථය වෙනස් වනු ඇත, මාගේ මනෝරථය ඉටු වනු ඇත' කියාය. මෙසේ සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ එකත්පසක සිට 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් පිරිනිවන් පාන සේක්වා' ආදී වශයෙන් පිරිනිවනට ආරාධනා කළේය. එය අරභයා 'අටවන සතියේ' ආදිය පවසන ලදී. එහි 'අද' යනු ආයු සංස්කාරය අතහළ දිනය අරභයා පවසන ලද්දකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ දැඩි බන්ධන අදහස දැනගත්තද, එය හෙළි නොකොට පිරිනිවනට මෙය කල් නොවන බව දක්වමින් එම ආරාධනය ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක. එබැවින් 'තාම නැත' ආදිය වදාරන ලදී.

Maggavasena byattāti saccasampaṭivedhaveyyattiyena byattā. Tatheva vinītāti maggavaseneva kilesānaṃ samucchedavinayena vinītā. Tathā visāradāti ariyamaggādhigameneva satthusāsane vesārajjappattiyā visāradā, sārajjakarānaṃ diṭṭhivicikicchādipāpadhammānaṃ vigamena visāradabhāvaṃ pattāti attho. Yassa sutassa vasena vaṭṭadukkhato nissaraṇaṃ sambhavati, taṃ idha ukkaṭṭhaniddesena sutanti adhippetanti āha ‘‘tepiṭakavasenā’’ti. Tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samūho tepiṭakaṃ, tīṇi vā piṭakāni tipiṭakaṃ, tipiṭakameva tepiṭakaṃ, tassa vasena. Tamevāti yaṃ taṃ tepiṭakaṃ sotabbabhāvena ‘‘suta’’nti vuttaṃ, tameva. Dhammanti pariyattidhammaṃ. Dhārentīti suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya avinassantaṃ katvā suppaguṇasuppavattibhāvena dhārenti hadaye ṭhapenti. Iti pariyattidhammavasena bahussutadhammadharabhāvaṃ dassetvā idāni paṭivedhadhammavasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Ariyadhammassāti maggaphaladhammassa, navavidhassapi vā lokuttaradhammassa. Anudhammabhūtanti adhigamāya anurūpadhammabhūtaṃ. Anucchavikappaṭipadanti ca tameva vipassanādhammamāha, chabbidhā visuddhiyo vā. Anudhammanti tassā yathāvuttappaṭipadāya anurūpaṃ abhisallekhitaṃ appichatādidhammaṃ. Caraṇasīlāti samādāya vattanasīlā. Anumaggaphaladhammo etissāti vā anudhammā, vuṭṭhānagāminī vipassanā. Tassā caraṇasīlā. Attano ācariyavādanti attano ācariyassa sammāsambuddhassa vādaṃ. Sadevakassa lokassa ācārasikkhāpanena ācariyo, bhagavā, tassa vādo, catusaccadesanā.

මාර්ගය (මාර්ගඥානය) අනුව ව්‍යක්ත යනු: සත්‍යය අවබෝධ කරගැනීමේ දක්ෂතාවයෙන් යුත් ව්‍යක්ත වූවෝය. එමෙන්ම විනීත යනු: මාර්ගය මගින්ම කෙලෙස් සමුච්ඡේද විනයෙන් හික්මවුණු විනීත වූවෝය. එමෙන්ම විශාරද යනු: ආර්ය මාර්ගය ලැබීමෙන්ම බුදු සසුනෙහි විශාරද භාවයට පත් වූ විශාරද වූවෝය, එනම් ලැජ්ජා කරවන සුළු දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡාදී පාප ධර්මයන් පහව යාමෙන් විශාරද බවට පත් වූවෝය යන්න අර්ථයයි. යම් ශ්‍රැතයක් මගින් වට්ට දුකින් නික්මීම සිදුවේද, එය මෙහි උත්කෘෂ්ට ලෙස අදහස් කරන ලදී; එබැවින් 'ත්‍රිපිටකය වශයෙන්' යැයි පවසන ලදී. පිටක තුනක සමූහය ත්‍රිපිටකයයි, නැතහොත් පිටක තුනම ත්‍රිපිටකයයි, එම ත්‍රිපිටකය මගිනි. 'එයම' යනු: ශ්‍රවණය කළ යුතු බැවින් 'ශ්‍රැතය' යැයි යමක් කියන ලද්දේද, එයමය. 'ධර්මය' යනු පර්යාප්ති ධර්මයයි. 'දරති' යනු: රන් භාජනයක දැමූ සිංහ තෙල් මෙන් විනාශ වීමට නොදී, මැනවින් ප්‍රගුණ කළ හා මැනවින් පවත්වන ස්වභාවයෙන් යුතුව හදවතෙහි දරා ගනිති. මෙසේ පර්යාප්ති ධර්මය අනුව බහුශ්‍රැත ධර්මධර භාවය දක්වා, දැන් ප්‍රතිවේධ ධර්මය අනුවද එය දැක්වීමට 'නැතහොත්' ආදිය පවසන ලදී. 'ආර්ය ධර්මයාගේ' යනු: මාර්ග ඵල ධර්මයන්ගේ, නැතහොත් නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ගේය. 'අනුධර්ම වූ' යනු: අවබෝධය පිණිස අනුරූප වූ ධර්මයයි. 'අනුච්ඡවික ප්‍රතිපදාව' යනුද එම විදර්ශනා ධර්මය හෝ සවැදෑරුම් විශුද්ධියයි. 'අනුධර්මය' යනු: එම කී පිළිවෙතට අනුරූප වූ මැනවින් පිරිසිදු කරන ලද අල්පේච්ඡතාදී ධර්මයන්ය. 'සමාදන්ව පවත්වන ස්වභාවය' ඇති වූවෝය. නැතහොත් අනුධර්ම යනු මාර්ග ඵල ධර්මයයි; එයට පෙර වූයේ වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනාවයි. එහි සමාදන්ව හැසිරෙන ස්වභාවය ඇත්තෝය. 'තමාගේ ආචාර්යවාදය' යනු: තමාගේ ආචාර්ය වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාදයයි. දෙවියන් සහිත ලෝකයාට ආචාර ශික්ෂා ඉගැන්වීමෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආචාර්ය නම් වන සේක, උන්වහන්සේගේ වාදය චතුරාර්ය සත්‍ය දේශනාවයි.

Ācikkhissantīti [Pg.256] ādito kathessanti, attanā uggahitaniyāmena pare uggaṇhāpessantīti attho. Desessantīti vācessanti, pāḷiṃ sammā pabodhessantīti attho. Paññapessantīti pajānāpessanti, saṅkāsessantīti attho. Paṭṭhapessantīti pakārehi ṭhapessanti, pakāsessantīti attho. Vivarissantīti vivaṭaṃ karissanti. Vibhajissantīti vibhattaṃ karissanti. Uttānīkarissantīti anuttānaṃ gambhīraṃ uttānaṃ pākaṭaṃ karissanti. Sahadhammenāti ettha dhamma-saddo kāraṇapariyāyo ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) viyāti āha ‘‘sahetukena sakāraṇena vacanenā’’ti. Sappāṭihāriyanti sanissaraṇaṃ. Yathā paravādaṃ bhañjitvā sakavādo patiṭṭhahati, evaṃ hetudāharaṇehi yathādhigatamatthaṃ sampādetvā dhammaṃ kathessanti. Tenāha ‘‘niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessantī’’ti, navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ pabodhessantīti attho. Ettha ca ‘‘paññapessantī’’tiādīhi chahi padehi cha atthapadāni dassitāni, ādito pana dvīhi padehi cha byañjanapadāni. Ettāvatā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṃvaṇṇanānayena saṅgahetvā dassitaṃ hoti. Vuttañhetaṃ nettiyaṃ (netti. saṅgahavāro) ‘‘dvādasa padāni suttaṃ, taṃ sabbaṃ byañjanañca attho cā’’ti.

‘ආචික්ඛිස්සන්ති’ යනු මුල සිට පවසනු ඇත, තමන් උගත් ආකාරයට අන් අයට උගන්වනු ඇත යන අර්ථයයි. ‘දේසෙස්සන්ති’ යනු දේශනා කරනු ඇත, පාලිය මැනවින් අවබෝධ කරවනු ඇත යන අර්ථයයි. ‘පඤ්ඤපෙස්සන්ති’ යනු ප්‍රඥාවෙන් දැනගන්නට සලස්වනු ඇත, පැහැදිලි කරනු ඇත යන අර්ථයයි. ‘පට්ඨපෙස්සන්ති’ යනු විවිධ ආකාරයෙන් පිහිටුවනු ඇත, ප්‍රකාශ කරනු ඇත යන අර්ථයයි. ‘විවරිස්සන්ති’ යනු වැසී තිබූ දේ විවෘත කර පෙන්වනු ඇත. ‘විභජිස්සන්ති’ යනු විග්‍රහ කර දක්වනු ඇත. ‘උත්තානීකරිස්සන්ති’ යනු ගැඹුරු වූ දේ මතුපිටට පෙනෙන සේ ප්‍රකට කරනු ඇත. ‘සහධම්මේන’ යන්නෙහි ‘ධම්ම’ ශබ්දය ‘හේතුව’ යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත. ‘හේතුව පිළිබඳ ඥානය ධම්මපටිසම්භිදාවයි’ ආදී දේශනා අනුව ‘හේතු සහිත වූ, කරුණු සහිත වූ වචනයෙන්’ යැයි මෙහි අදහස් වේ. ‘සප්පාටිහාරියං’ යනු නියත විමුක්තිය සහිතව යන්නයි. පරවාද බිඳදමා තමන්ගේ වාදය තහවුරු වන පරිදි, හේතු උදාහරණ මගින් තමන් අවබෝධ කරගත් අර්ථය සම්පූර්ණ කරමින් ධර්මය දේශනා කරනු ඇත. එබැවින් ‘සසරින් එතෙර කරවන ධර්මය දේශනා කරනු ඇත’, නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කරවනු ඇත යන අර්ථය පැවසේ. මෙහි ‘පඤ්ඤපෙස්සන්ති’ ආදී පද හයෙන් අර්ථ පද හයක් ද, මුල පද දෙකෙන් ව්‍යඤ්ජන පද හයක් ද දක්වන ලදී. මෙලෙස අටුවා ක්‍රමය අනුව ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය සංග්‍රහ කර දක්වන ලදී. මෙය නෙත්තිප්පකරණයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: ‘දොළොස් පදයකින් යුත් සූත්‍රයෙහි ඒ සියල්ල ව්‍යඤ්ජනයෙන් හා අර්ථයෙන් යුක්ත වේ’.

Sikkhāttayasaṅgahitanti adhisīlasikkhādisikkhāttayasaṅgahaṃ. Sakalaṃ sāsanabrahmacariyanti anavasesaṃ satthusāsanabhūtaṃ seṭṭhacariyaṃ. Samiddhanti sammadeva vaḍḍhitaṃ. Jhānassādavasenāti tehi tehi bhikkhūhi samadhigatajjhānasukhavasena. Vuddhippattanti uḷārapaṇītabhāvūpagamena sabbaso parivuddhimupagataṃ. Sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena abhiññāsampadāhi sāsanābhivuddhiyā matthakappattito. Patiṭṭhitavasenāti patiṭṭhānavasena, patiṭṭhappattiyāti attho. Paṭivedhavasena bahuno janassa hitanti bāhujaññaṃ. Tenāha ‘‘mahājanābhisamayavasenā’’ti. Puthu puthulaṃ bhūtaṃ jātaṃ, puthu vā puthuttaṃ pattanti puthubhūtaṃ. Tenāha ‘‘sabbā…pe... patta’’nti. Suṭṭhu pakāsitanti suṭṭhu sammadeva ādikalyāṇādibhāvena paveditaṃ.

‘සික්ඛාත්තයසංගහිතං’ යනු අධිශීල ආදී ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්ගේ සංග්‍රහයයි. ‘සකලං සාසනබ්‍රහ්මචරියං’ යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනය වූ අශේෂ වූ ශ්‍රේෂ්ඨ හැසිරීමයි. ‘සමිද්ධං’ යනු මැනවින් වැඩුණු බවයි. ‘ජානස්සාදවසෙන’ යනු ඒ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ලැබූ ධ්‍යාන සුඛයේ බලයෙනි. ‘වුද්ධිප්පත්තං’ යනු අතිශයින් ප්‍රණීත තත්ත්වයට පත්ව මුළුමනින්ම වර්ධනයට පත්වීමයි. ‘සබ්බපාලිඵුල්ලං විය’ යනු අභිඥා සම්පත් ලැබීමෙන් ශාසනික අභිවෘද්ධියේ මුදුනටම පත්වීමයි. ‘පතිට්ඨිතවසෙන’ යනු ස්ථාවරව පිහිටීම යන අර්ථයයි. ‘පටිවේධවසෙන බහුනෝ ජනස්ස හිතං’ යනු අවබෝධය තුළින් බොහෝ ජනයාට හිත වැඩ පිණිස වන බැවින් එය ‘බාහුජඤ්ඤ’ (බොහෝ දෙනාට අයිති) නම් වේ. එබැවින් ‘මහාජනයාගේ ධර්මාවබෝධය නිසා’ යැයි පවසන ලදී. ‘පුථු’ යනු පැතිරුණු, විශාල වූ හෝ බහුලත්වයට පත් වූ යන්නයි. එබැවින් ‘සෑම තැනකම... පැතිරුණු’ යැයි පවසන ලදී. ‘සුට්ඨු පකාසිතං’ යනු ආදිකල්‍යාණ ආදී වශයෙන් මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද යන්නයි.

Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvāti ayaṃ kāyādivibhāgo attabhāvasaññito dukkhabhāro mayā ettakaṃ kālaṃ vahito, idāni pana na vahitabbo, etassa avahanatthañhi cirataraṃ kālaṃ ariyamaggasambhāro sambhato, svāyaṃ ariyamaggo paṭividdho. Yato ime kāyādayo asubhādito [Pg.257] sabhāvādito sammadeva pariññātāti catubbidhampi sammāsatiṃ yatātathaṃ visaye suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā. Ñāṇena paricchinditvāti imassa attabhāvasaññitassa dukkhabhārassa vahane payojanabhūtaṃ attahitaṃ tāva bodhimūle eva parisamāpitaṃ, parahitaṃ pana buddhaveneyyavinayaṃ parisamāpitabbaṃ, taṃ idāni māsattayeneva parisamāpanaṃ pāpuṇissati, ahampi visākhāpuṇṇamāyaṃ parinibbāyissāmīti evaṃ buddhañāṇena paricchinditvā sabbabhāgena nicchayaṃ katvā. Āyusaṅkhāraṃ vissajjīti āyuno jīvitassa abhisaṅkhārakaṃ phalasamāpattidhammaṃ na samāpajjissāmīti vissajji. Taṃvissajjaneneva tena abhisaṅkhariyamānaṃ jīvitasaṅkhāraṃ ‘‘na pavattessāmī’’ti vissajji. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi.

‘සතිං සූපට්ඨිතං කත්වා’ යනු ‘ආත්මය’ යැයි සම්මත කරගත්, මේ ශරීරය ආදී විග්‍රහයන්ගෙන් යුත් දුක්ඛ භාරය මා විසින් මෙතෙක් කල් උසුලන ලදී, දැන් එය තවදුරටත් දැරිය යුතු නැත. මෙය අත්හැරීම පිණිස බොහෝ කලක් තිස්සේ රැස් කළ ආර්ය මාර්ග සම්භාරය නම් වූ ඒ ආර්ය මාර්ගය දැන් අවබෝධ කරන ලදී. මේ කය ආදිය අසුභ වශයෙන් හා ස්වභාවය අනුව මැනවින් පිරිසිඳ දන්නා ලදී. එබැවින් සිව්වැදෑරුම් සම්මා සතිය ඒ අරමුණෙහි මැනවින් පිහිටුවාගෙන යන්නයි. ‘ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා’ යනු තමන්ගේ යහපත (අත්ථහිතය) නම් වූ මේ ආත්ම සංඛ්‍යාත දුක්ඛ භාරය දැරීමේ ප්‍රයෝජනය බෝධි මූලයේදීම අවසන් කරන ලදී. දැන් කළ යුත්තේ බුදුන් වහන්සේ විසින් හික්මවිය යුතු ලෝක සත්වයා වෙනුවෙන් වූ පරහිත සේවය අවසන් කිරීමයි. එය දැන් මාස තුනකින් නිමාවට පත්වනු ඇත, මම ද වෙසක් පුන් පොහෝ දින පිරිනිවන් පාන්නෙමි යි බුද්ධ ඥානයෙන් පිරිසිඳ බලා සියලු ආකාරයෙන් තීරණය කරමිනි. ‘ආයුසංඛාරං විස්සජ්ජි’ යනු ආයුෂය පවත්වන්නා වූ ඵලසමාපත්ති ධර්මය තවදුරටත් සමාපත්ති නොවන බවට අධිෂ්ඨාන කරමින් අත්හළ සේක. ඒ අත්හැරීම තුළින්ම ජීවිත සංස්කාරය ‘නොපවත්වන්නෙමි’ යි අත්හළ සේක. ඒ බව ‘තත්ථ’ යනාදියෙන් පවසන ලදී.

Ṭhānamahantatāyapi pavattiākāramahantatāyapi mahanto pathavīkampo. Tattha ṭhānamahantatāya bhūmicālassa mahantattaṃ dassetuṃ ‘‘tadā kira…pe… kampitthā’’ti vuttaṃ. Sā pana jābhikkhettabhūtā dasasahassī lokadhātu eva, na yā kāci. Yā mahābhinīhāramahābhijātiādīsupi kampittha, tadāpi tattikāya eva kampane kiṃ kāraṇaṃ? Jātikkhettabhāvena tasseva ādito pariggahassa katattā, pariggahakaraṇaṃ cassa dhammatāvasena veditabbaṃ. Tathā hi purimabuddhānampi tāvattakameva jātikkhettaṃ ahosi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘dasasahassī lokadhātu, nissaddā hoti nirākulā…pe… mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampatī’’ti (bu. vaṃ. 2.84-91) ca ādi. Udakapariyantaṃ katvā chappakārapavedhanena avītarāge bhiṃsetīti bhiṃsano, so eva bhiṃsanakoti āha ‘‘bhayajanako’’ti. Devabheriyoti devadundubhisaddassa pariyāyavacanamattaṃ. Na cettha kāci bherī ‘‘dundubhī’’ti adhippetā, atha kho uppātabhāvena labbhamāno ākāsagato nigghosasaddo. Tenāha ‘‘devo’’tiādi. Devoti megho. Tassa hi gajjabhāvena ākāsassa vassābhāvena sukkhagajjitasaññite sadde niccharante devadundubhisamaññā. Tenāha ‘‘devo sukkhagajjitaṃ gajjī’’ti.

ස්ථානයෙහි විශාලත්වය නිසා මෙන්ම සිදුවූ ආකාරයෙහි මහා ස්වභාවය නිසාත් එය ‘මහා පෘථිවි කම්පනයක්’ විය. එහිදී ස්ථාන මහන්තභාවය නිසා ඇති වූ භූමි කම්පාවේ විශාලත්වය දැක්වීමට ‘එකල දසදහසක් ලෝකධාතුව... කම්පා විය’ යැයි කියන ලදී. එය ජාතික්ෂේත්‍රය වූ දසදහසක් ලෝකධාතුවමය මිස අන්‍ය දෙයක් නොවේ. මහා අභිනීහාර, මහා අභිජාති ආදී අවස්ථාවලදී ද කම්පා වූයේ එම ප්‍රමාණයමය. එයට හේතුව කුමක්ද? ජාතික්ෂේත්‍රය වශයෙන් එය ආරම්භයේ සිටම පිළිගෙන තිබීමයි. එම පිළිගැනීම ධර්මතාවක් ලෙස දත යුතුය. පෙර බුදුන් වහන්සේලාට ද ජාතික්ෂේත්‍රය එපමණම විය. බුද්ධවංශයෙහි ‘දසදහසක් ලෝකධාතුව නිශ්ශබ්ද වේ, නිරාකූල වේ... මහා සමුද්‍රය කැළඹේ, දසදහසක් ලෝකධාතුව කම්පා වේ’ යනාදී වශයෙන් දක්වා ඇත. ජලය කෙළවර කොට ඇති පෘථිවිය සය ආකාරයකින් වෙව්ලීමෙන් කෙලෙස් සහිත අය බිය පත් කරන බැවින් එය ‘භිංසන’ නම් වේ. එයම බිය උපදවන බැවින් ‘භයජනකෝ’ යැයි කීහ. ‘දේවභේරියෝ’ යනු දේවදුන්දුභි හඬට පර්යාය වචනයකි. මෙහිදී කිසිදු බෙරයක් අදහස් නොකෙරේ, අහසෙහි හටගන්නා අද්භූත මහා ඝෝෂාව ඒ නමින් හැඳින්වේ. ‘දේවෝ’ යනු වලාකුළයි (වැස්සයි). වැහි රහිත අහසක ඇතිවන වියළි ගෙරවුම් හඬ ‘දේවදුන්දුභි’ නමින් ප්‍රකටය. එබැවින් ‘වියළි අහස ගිගුම් දුන්නේය’ යැයි පවසන ලදී.

Pītivegavissaṭṭhanti ‘‘evaṃ cirataraṃ kālaṃ vahito ayaṃ attabhāvasaññito dukkhabhāro, idāni na cirasseva nikkhipissāmī’’ti sañjātasomanasso bhagavā sabhāveneva pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi. Evaṃ [Pg.258] pana udānentena ayampi attho sādhito hotīti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ.

‘පීතිවේගවිස්සට්ඨං’ යනු ‘බොහෝ කලක් උසුලන ලද මේ ආත්ම සංඛ්‍යාත දුක්ඛ භාරය දැන් වැඩි කලක් නොගොස් අත්හරින්නෙමි’ යි හටගත් සෝමනස්සයෙන් යුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වභාවයෙන්ම ප්‍රීති වේගයෙන් නික්මුණු උදානයක් වදාළ සේක. මෙසේ උදාන පහළ කිරීමෙන් මේ අර්ථය ද සිද්ධ වන්නේය යන්න දැක්වීමට අටුවාවෙහි ‘කස්මා’ යනාදිය දක්වන ලදී.

Tulīyatīti tulanti tula-saddo kammasādhanoti dassetuṃ ‘‘tulita’’ntiādi vuttaṃ. Appānubhāvatāya paricchinnaṃ. Tathā hi taṃ parito khaṇḍitabhāvena ‘‘paritta’’nti vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato dīghasantānatāya vipulaphalatāya ca na tulaṃ na paricchinnaṃ. Yehi kāraṇehi pubbe avisesato mahaggataṃ ‘‘atula’’nti vuttaṃ, tāni kāraṇāni rūpāvacarato arūpassa sātisayāni vijjantīti arūpāvacaraṃ ‘‘atula’’nti vuttaṃ itarañca ‘‘tula’’nti. Appavipākanti tīsupi kammesu yaṃ tanuvipākaṃ hīnaṃ, taṃ tulaṃ. Bahuvipākanti yaṃ mahāvipākaṃ paṇītaṃ, taṃ atulaṃ. Yaṃ panettha majjhimaṃ, taṃ hīnaṃ ukkaṭṭhanti dvidhā bhinditvā dvīsupi bhāgesu pakkhipitabbaṃ. Hīnattikavaṇṇanāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 14) vuttanayena vā appabahuvipākataṃ niddhāretvā tassa vasena tulātulabhāvo veditabbo. Sambhavati etasmāti sambhavoti āha ‘‘sambhavahetubhūta’’nti. Niyakajjhattaratoti sasantānadhammesu vipassanāvasena gocarāsevanāya ca nirato. Savipākampi samānaṃ pavattivipākamattadāyikammaṃ savipākaṭṭhena sambhavaṃ, na ca taṃ kāmādibhavābhisaṅkhārakanti tato visesanatthaṃ ‘‘sambhava’’nti vatvā ‘‘bhavasaṅkhāra’’nti vuttaṃ. Ossajīti ariyamaggena avassaji. Kavacaṃ viya attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhūtattā attasambhavaṃ kilesañca abhindīti kilesabhedasahabhāvikammossajjanaṃ dassento tadubhayassa kāraṇamavoca ‘‘ajjhattarato samāhito’’ti.

තූලීයති යනු කිරනු ලැබේ යන්නයි. 'තුල' යන ශබ්දය කර්ම සාධනයක් බව පෙන්වීමට 'තුලිත' යනාදිය පවසන ලදී. එය ස්වල්ප ආනුභාවයක් ඇති බැවින් සීමා සහිත වේ. එමෙන්ම එය හාත්පසින්ම සිඳී ගිය ස්වභාවයක් ඇති බැවින් 'පරිත්ත' (පරිමිත) යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් යටපත් කිරීමෙන් ද, දීර්ඝ කාලයක් පැවතීමෙන් ද, මහා ඵල ඇති බැවින් ද එය කිරා බැලිය නොහැකි (අතුල්‍ය) වූ, සීමා රහිත වූවකි. යම් කරුණු නිසා මීට පෙර පොදුවේ මහග්ගත ධර්මයන් 'අතුල' යැයි කියන ලද්දේද, රූපාවචරයට වඩා අරූපාවචර ධර්මයන්හි එම කරුණු අතිශයින් විද්‍යමාන වන බැවින් අරූපාවචරය 'අතුල' යැයි ද, අනෙක (රූපාවචරය) 'තුල' යැයි ද කියන ලදී. 'අප්පවිපාක' යනු කර්ම තුනේදීම යම් කර්මයක් අල්ප විපාක සහිත හා හීන වේ ද, එය 'තුල' නම් වේ. 'බහු විපාක' යනු යම් මහත් විපාක ඇති ප්‍රණීත කර්මයක් වේ ද එය 'අතුල' නම් වේ. මෙහි යම් මධ්‍යස්ථ කර්මයක් වේ ද, එය හීන හා උත්කෘෂ්ට වශයෙන් දෙකට බෙදා කොටස් දෙකටම ඇතුළත් කළ යුතුය. හීනත්තික වර්ණනාවෙහි දැක්වූ ක්‍රමයට අනුව හෝ අල්ප හා බහු විපාක බව තීරණය කර ඒ අනුව තුල-අතුල බව තේරුම් ගත යුතුය. මෙයින් හටගන්නා බැවින් 'සම්භව' යැයි කියනු ලැබේ, එය 'සම්භව හේතුභූත' (හටගැනීමට හේතු වූ) යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. 'නියකජ්ඣත්තරතෝ' යනු තම සන්තානයෙහි පවතින ධර්මයන් කෙරෙහි විදර්ශනා වශයෙන් හා අරමුණෙහි නිරත වීමෙන් ඇලුණු තැනැත්තා ය. විපාක සහිත වුවද පවති විපාක පමණක් ලබා දෙන කර්මය 'සම්භව' නම් වේ. එය කාම ආදී භවයන් සකස් කරන කර්මයක් නොවන බැවින්, එය විශේෂ කිරීම සඳහා 'සම්භව' යැයි කියා පසුව 'භව සංඛාර' යැයි කියන ලදී. 'ඔස්සජි' යනු ආර්ය මාර්ගයෙන් අත්හැරියේය යන්නයි. සන්නාහයක් මෙන් ආත්ම භාවය වටකරගෙන පවතින, තමා තුළම හටගත් බැවින් 'අත්තසම්භව' නම් වූ කෙලෙස් බිඳ දැමුවේය යනුවෙන් කෙලෙස් බිඳීම හා සමගාමීව සිදුවන කර්ම අත්හැරීම දක්වමින් ඒ දෙකටම හේතුව 'අජ්ඣත්තරතෝ සමාහිතෝ' (තමා තුළ ඇලුණු, සමාහිත වූ) යනුවෙන් පවසන ලදී.

Paṭhamavikappe avasajjanameva vuttaṃ, ettha avasajjanākāroti taṃ dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tattha tīrentoti ‘‘uppādo bhayaṃ, anuppādo khema’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.10) vīmaṃsanto. ‘‘Tulento tīrento’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘pañcakkhandhā’’tiādiṃ vatvā bhavasaṅkhārassa avasajjanākāraṃ sarūpato dasseti. Evantiādinā pana udānagāthāvaṇṇanāyaṃ ādito vuttamatthaṃ nigamavasena dasseti.

පළමු විකල්පයෙහි අත්හැරීම ගැනම පවසන ලදී. මෙහි අත්හැරීමේ ආකාරය පෙන්වීම සඳහා 'අථ වා' (නැතහොත්) යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'තීරෙන්තෝ' (තීරණය කරමින්) යනු 'උත්පාදය බියකි, නිරෝධය (නූපදීම) අභයකි' යනාදී වශයෙන් විමසීමයි. 'තුලෙන්තෝ තීරෙන්තෝ' යනාදී වශයෙන් සංක්ෂේපයෙන් පවසන ලද අර්ථය විස්තරාත්මකව පෙන්වීමට 'පඤ්චක්ඛන්ධා' යනාදිය පවසා භව සංස්කාරය අත්හැරීමේ ආකාරය ස්වරූපයෙන්ම දක්වයි. 'ඒවං' යනාදී වචනවලින් උදාන ගාථා වර්ණනාවෙහි මුල සිට පැවසූ අර්ථය නිගමනයක් ලෙස දක්වයි.

Yanti (dī. ni. ṭī. 2.171) karaṇe, adhikaraṇe vā paccattavacananti āha ‘‘yena samayena, yasmiṃ vā samaye’’ti. Ukkhepakavātāti udakasandhārakavātaṃ upacchinditvā ṭhitaṭṭhānato [Pg.259] khepakavātā. Saṭṭhi…pe… bahalanti idaṃ tassa vātassa ubbedhappamāṇameva gahetvā vuttaṃ, āyāmavitthārato pana dasasahassacakkavāḷappamāṇaṃ koṭisatasahassacakkavāḷappamāṇampi udakasandhārakavātaṃ upacchindatiyeva. Ākāseti pubbe vātena patiṭṭhitākāse. Puna vātoti ukkhepakavāte tathā katvā vigate udakasandhārakavāto puna ābandhitvā gaṇhāti. Yathā taṃ udakaṃ na bhassati, evaṃ upatthambhentaṃ ābandhanavitānavasena bandhitvā gaṇhāti. Tato udakaṃ uggacchatīti tato ābandhitvā gahaṇato tena vātena uṭṭhāpitaṃ udakaṃ uggacchati upari gacchati. Hotiyevāti antarantarā hotiyeva. Bahubhāvenāti mahāpathaviyā mahantabhāvena. Sakalā hi mahāpathavī tadā oggacchati ca uggacchati ca, tasmā kampanaṃ na paññāyati.

'යං' යන පදය කරණ හෝ අධිකරණ අර්ථයෙහි යෙදුණු ප්‍රථමා විභක්ති වචනයක් බව පෙන්වීමට 'යම් සමයකින් හෝ යම් සමයක' යැයි පැවසීය. 'උක්ඛේපක වාතා' යනු ජලය දරා සිටින වාතය කපා හැර, සිටි තැනින් ඉවතට විසි කරන වාතයන් ය. සැට දහසක් යනාදී වශයෙන් ඝනකම ගැන පැවසුවේ එම වාතයේ උස ප්‍රමාණය පමණක් ගෙන ය. දිගින් හා පළලින් නම් දස දහසක් සක්වල පමණ වූ ද, ලක්ෂයක් සක්වල පමණ වූ ද ජලය දරා සිටින වාතය පවා එයින් සිඳී යයි. 'ආකාසේති' යනු මීට පෙර වාතය පිහිටා තිබූ ආකාශයෙහි ය. 'පුන වාතෝ' යනු උක්ඛේපක වාතය එසේ කර පහව ගිය පසු, ජලය දරන වාතය නැවත බැඳී ජලය ග්‍රහණය කරයි. යම් සේ ඒ ජලය පහළට නොවැටේ ද, එසේ උපස්ථම්භක වෙමින් වියනක් මෙන් බැඳ ගනී. 'තතෝ උදකං උග්ගච්ඡති' යනු එසේ බැඳී ග්‍රහණය කර ගැනීම නිසා එම වාතයෙන් එසවුණු ජලය ඉහළට යන බවයි. 'හෝතියේවා' යනු අතරින් පතර සිදුවන්නේමය යන්නයි. 'බහුභාවේනා' යනු මහා පෘථිවියේ විශාලත්වය නිසා ය. එකල මුළු මහා පෘථිවියම පහළට බැසීමත් ඉහළට එසවීමත් සිදු වේ, එබැවින් කම්පනයක් වෙනම හඳුනාගත නොහැක.

Ijjhanassāti icchitatthasijjhanassa anubhavitabbassa issariyasampattiādikassa. Parittāti paṭiladdhamattā nātisubhāvitā. Tathā ca bhāvanā balavatī na hotīti āha ‘‘dubbalā’’ti. Saññāsīsena hi bhāvanā vuttā. Appamāṇāti paguṇā subhāvitā. Sā hi thirā daḷhatarā hotīti āha ‘‘balavā’’ti. ‘‘Parittā pathavīsaññā, appamāṇā āposaññā’’ti desanāmattametaṃ, āposaññāya pana subhāvitāya pathavīkampo sukheneva ijjhatīti ayamettha adhippāyo veditabbo. Saṃvejento vā dibbasampattiyā pamattaṃ sakkaṃ devarājānaṃ, vīmaṃsanto vā tāvadeva samadhigataṃ attano iddhibalaṃ. So kirāyasmā (dī. ni. aṭṭha. 2.171) khuragge arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘atthi nu kho koci bhikkhu yena pabbajitadivaseyeva arahattaṃ patvā vejayanto pāsādo kampitapubbo’’ti. Tato ‘‘natthi kocī’’ti ñatvā ‘‘ahaṃ kampessāmī’’ti abhiññābalena vejayantamatthake ṭhatvā pādena paharitvā kampetuṃ nāsakkhi. Atha naṃ sakkassa nāṭakitthiyo āhaṃsu – ‘‘putta saṅgharakkhita, tvaṃ pūtigandheneva sīsena vejayantaṃ kampetuṃ icchasi, suppatiṭṭhito, tāta, pāsādo, kathaṃ kampetuṃ sakkhissasī’’ti.

'ඉජ්ඣනස්සා' යනු විඳිය යුතු වූ ඓශ්චර්ය සම්පත් ආදී අපේක්ෂිත අර්ථයන් සිද්ධ වීමයි. 'පරිත්තා' යනු ලැබුණු මාත්‍රයක් වූ, මැනවින් ප්‍රගුණ නොකළ ධර්මයයි. එසේම භාවනාව බලවත් නොවන බැවින් 'දුර්වල' යැයි පැවසීය. මෙහි සංඥාව මූලික කරගෙන භාවනාව පවසන ලදී. 'අප්පමාණා' යනු ප්‍රගුණ කළ, මැනවින් වඩන ලද ධර්මයයි. එය ස්ථිර මෙන්ම ඉතා දැඩි වන බැවින් 'බලවත්' යැයි පැවසීය. 'පරිත්ත වූ පඨවි සංඥාව, අප්‍රමාණ වූ ආපෝ සංඥාව' යනු දේශනා මාත්‍රයකි. ආපෝ සංඥාව මැනවින් වැඩූ විට පෘථිවිය කම්පනය කිරීම පහසුවෙන් කළ හැකිය යන්න මෙහි අදහස ලෙස තේරුම් ගත යුතුය. දිව්‍ය සම්පත්තියෙන් ප්‍රමාද වූ සක් දෙවිඳුන් සංවේගයට පත් කරමින් හෝ, එසැණින් තමා ලැබූ සෘද්ධි බලය විමසමින් හෝ (එසේ කළේය). ඒ ආයුෂ්මත් සංඝරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ කරණවෑමි පිහිය මුදුනේදීම (හිස බාන අවස්ථාවේදීම) අර්හත් භාවයට පත්ව මෙසේ සිතූහ: 'පැවිදි වූ දිනම අර්හත් භාවයට පත්ව වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය කම්පනය කළ වෙනත් කිසිදු භික්ෂුවක් සිටීද?' එවිට 'කිසිවෙකු නැත' යැයි දැනගෙන, 'මම මෙය කම්පනය කරන්නෙමි' යි අභිඥා බලයෙන් වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය මුදුනෙහි සිට පයෙන් පහර දී කම්පනය කිරීමට උත්සාහ කළත් එය කළ නොහැකි විය. එවිට ශක්‍රයාගේ නාට්‍ය ස්ත්‍රීහු මෙසේ කීහ: 'පුත සංඝරක්ඛිත, ඔබ ඔය පූතිගන්ධය හමන හිසින් වෛජයන්තය කම්පනය කිරීමට කැමති වන්නෙහිද? පුත, මේ ප්‍රාසාදය ඉතා ස්ථිරව පිහිටා ඇත, මෙය කම්පනය කරන්නේ කෙසේද?'

Sāmaṇero ‘‘imā devatā mayā saddhiṃ keḷiṃ karonti, ahaṃ kho pana ācariyaṃ nālatthaṃ, kahaṃ nu kho me ācariyo sāmuddikamahānāgatthero’’ti āvajjetvā ‘‘mahāsamudde udakaleṇaṃ māpetvā divāvihāraṃ [Pg.260] nisinno’’ti ñatvā tattha gantvā theraṃ vanditvā aṭṭhāsi. Tato naṃ thero, ‘‘tāta saṅgharakkhita, asikkhitvāva yuddhaṃ paviṭṭhosī’’ti vatvā ‘‘nāsakkhi, tāta, vejayantaṃ kampetu’’nti pucchi. Ācariyaṃ, bhante, nālatthanti. Atha naṃ thero, ‘‘tāta, tumhādise akampente añño ko kampessati, diṭṭhapubbaṃ te, tāta, udakapiṭṭhe gomayakhaṇḍaṃ pilavantaṃ, tāta, kapallapūvaṃ paccantaṃ antantena paricchinnanti iminā opammena jānāhī’’ti āha. So ‘‘vaṭṭissati, bhante, ettakenā’’ti vatvā ‘‘pāsādena patiṭṭhitokāsaṃ udakaṃ hotū’’ti adhiṭṭhāya vejayantābhimukho agamāsi. Devadhītaro taṃ disvā ‘‘ekavāraṃ lajjitvā gato, punapi sāmaṇero eti, punapi etī’’ti vadiṃsu. Sakko devarājā ‘‘mā mayhaṃ puttena saddhiṃ kathayittha, idāni tena ācariyo laddho khaṇena pāsādaṃ kampessatī’’ti āha. Sāmaṇeropi pādaṅguṭṭhena pāsādathūpikaṃ pahari, pāsādo catūhi disāhi oṇamati. Devatā ‘‘patiṭṭhātuṃ dehi, tāta, pāsādassa, patiṭṭhātuṃ dehi, tāta, pāsādassā’’ti viraviṃsu. Sāmaṇero pāsādaṃ yathāṭhāne ṭhapetvā pāsādamatthake ṭhatvā udānaṃ udānesi –

එවිට සාමණේරයන් වහන්සේ, ‘මේ දෙවඟනෝ මා සමඟ සෙල්ලම් කරති. මට මාගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ මුණගැසුණේ නැත. මාගේ ආචාර්ය වූ සාමුද්දික මහානාග තෙරුන් වහන්සේ කොහි වැඩ වසනවා ඇද්ද?’ යි මෙනෙහි කළහ. උන්වහන්සේ මහා සමුද්‍රයේ දිය යට ලෙනක් මවාගෙන දිවා විහරණය සඳහා වැඩ සිටින බව දැන එහි ගොස්, තෙරුන් වහන්සේට වැඳ එකත්පසක සිටියහ. එවිට තෙරුන් වහන්සේ, ‘පුත සංඝරක්ඛිත, ඔබ පුහුණුවක් නොලබාම යුද්ධයට පිවිසුණේහිය’ යි පවසා, ‘පුත, වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය කම්පා කිරීමට ඔබට නොහැකි වූයේද?’ යි ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි, මට ආචාර්යයන් වහන්සේ මුණගැසුණේ නැත’ යි සාමණේරයන් වහන්සේ කීහ. එකල තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: ‘පුත, ඔබ වැනි අයකුට එය කම්පා කළ නොහැකි නම් වෙන කවරෙකුට කළ හැකිද? පුත, ඔබ මීට පෙර දිය මතුපිට පාවෙන ගොම පිඩක් දැක තිබේද? දරුව, කබලක අප්ප පිසින විට එහි දාරයෙන් එය වෙන් වන ආකාරයත් ඔබ දැක ඇති. මේ උපමාවෙන් එය තේරුම් ගන්න.’ එවිට උන්වහන්සේ, ‘ස්වාමීනි, මට මේ ප්‍රමාණය සෑහේ’ යි පවසා, ‘ප්‍රාසාදය පිහිටා ඇති ස්ථානයේ ජලය ඇති වේවා’ යි අධිෂ්ඨානය කර වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය දෙසට වැඩම කළහ. දිව්‍ය කන්‍යාවෝ උන්වහන්සේ දැක, ‘එක් වරක් ලැජ්ජාවට පත්ව ගොස් නැවතත් මේ සාමණේරයා එයි, නැවතත් එයි’ යි කීහ. එවිට ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා, ‘මාගේ පුතණුවන් සමඟ මෙලෙස කතා නොකරන්න. දැන් ඔහුට ඔහුගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ මුණගැසී ඇත. මොහොතකින් ඔහු මේ ප්‍රාසාදය කම්පා කරනු ඇත’ යි කීවේය. සාමණේරයන් වහන්සේද පාදයේ මහපටැඟිල්ලෙන් ප්‍රාසාදයේ කොතට පහරක් දුන්හ. එවිට ප්‍රාසාදය සතර දිශාවෙන්ම නැඹුරු විය. ‘දරුව, ප්‍රාසාදයට ස්ථාවරව තිබෙන්නට ඉඩ දෙන්න, දරුව, ප්‍රාසාදයට ස්ථාවරව තිබෙන්නට ඉඩ දෙන්න’ යි දෙවිවරු කෑ ගැසූහ. සාමණේරයන් වහන්සේ ප්‍රාසාදය තිබූ පරිදිම තබා, ප්‍රාසාදය මුදුනේ සිට මෙසේ උදානයක් පළ කළහ:

‘‘Ajjevāhaṃ pabbajito, ajja pattāsavakkhayaṃ;

Ajja kampemi pāsādaṃ, aho buddhassuḷāratā.

‘අදම මම පැවිදි වූයෙමි. අදම මම සියලු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කොට රහත් බවට පත් වූයෙමි. අදම මම ප්‍රාසාදය කම්පා කරමි. අහෝ! බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උදාරත්වය ආශ්චර්යයකි!’

‘‘Ajjevāhaṃ pabbajito, ajja pattāsavakkhayaṃ;

Ajja kampemi pāsādaṃ, aho dhammassuḷāratā.

‘අදම මම පැවිදි වූයෙමි. අදම මම සියලු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කොට රහත් බවට පත් වූයෙමි. අදම මම ප්‍රාසාදය කම්පා කරමි. අහෝ! ධර්මයේ උදාරත්වය ආශ්චර්යයකි!’

‘‘Ajjevāhaṃ pabbajito, ajja pattāsavakkhayaṃ;

Ajja kampemi pāsādaṃ, aho saṅghassuḷāratā’’ti.

‘අදම මම පැවිදි වූයෙමි. අදම මම සියලු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කොට රහත් බවට පත් වූයෙමි. අදම මම ප්‍රාසාදය කම්පා කරමි. අහෝ! සංඝයා වහන්සේගේ උදාරත්වය ආශ්චර්යයකි!’

‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto tusitakāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamatī’’ti (dī. ni. 2.18) vatvā ‘‘ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhī’’ti (dī. ni. 2.18), tathā ‘‘dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamatī’’ti (dī. ni. 2.32) vatvā ‘‘ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhī’’ti (dī. ni. 2.32) ca mahāsattassa gabbhokkantiyaṃ abhijātiñca dhammatāvasena mahāpadāne pathavīkampassa vuttattā itaresupi catūsu ṭhānesu pathavīkampo dhammatāvasenevāti atthato vuttametanti daṭṭhabbaṃ.

‘මහණෙනි, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තුසිත භවයෙන් චුතව මව් කුස පිළිසිඳ ගන්නා විට මෙය ධර්මතාවයකි’ (දී. නි. 2.18) යි වදාරා, ‘මෙම දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා විය, දැඩි ලෙස කම්පා විය, වෙවුලුම් කෑවේය’ (දී. නි. 2.18) යන්නත්, එමෙන්ම ‘මහණෙනි, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මව් කුසින් නික්මෙන (උපදින) විට මෙය ධර්මතාවයකි’ (දී. නි. 2.32) යි වදාරා, ‘මෙම දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා විය, දැඩි ලෙස කම්පා විය, වෙවුලුම් කෑවේය’ (දී. නි. 2.32) යන්නත්, මහාපදාන සූත්‍රයෙහි මහාසත්වයන් වහන්සේගේ පිළිසිඳ ගැනීම සහ උත්පත්තිය යන අවස්ථාවල ධර්මතාවයක් ලෙස සිදුවන භූමි කම්පාවන් ගැන සඳහන් කර ඇති බැවින්, සෙසු අවස්ථා සතරේද භූමි කම්පාව සිදුවන්නේ ධර්මතාවයෙන්ම බව මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය.

Idāni [Pg.261] nesaṃ pathavīkampānaṃ kāraṇato pavattiākārato ca vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘iti imesū’’tiādi vuttaṃ. Dhātukopenāti ukkhepakavātasaṅkhātāya vāyodhātuyā pakopena. Iddhānubhāvenāti ñāṇiddhiyā, kammavipākajiddhiyā vā sabhāvena, tejenāti attho. Puññatejenāti puññānubhāvena, mahābodhisattassa puññabalenāti attho. Ñāṇatejenāti anaññasādhāraṇena paṭivedhañāṇānubhāvena. Sādhukāradānavasenāti yathā anaññasādhāraṇappaṭivedhañāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī abhisambodhiyaṃ kampittha, evaṃ anaññasādhāraṇena desanāñāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī kampittha, taṃ panassā sādhukāradānaṃ viya hotīti ‘‘sādhukāradānavasenā’’ti vuttaṃ.

දැන් එම භූමි කම්පාවන්ගේ හේතුව සහ සිදුවන ආකාරය පිළිබඳ විභාගය පෙන්වා දීම සඳහා ‘ඉති ඉමේසු’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ධාතු කෝපයෙන්’ යනු උත්ක්ෂේපක වාතය නම් වූ වායෝ ධාතුව කිපීමෙනි. ‘සෘද්ධි අනුභාවයෙන්’ යනු ඥාන සෘද්ධියෙන් හෝ කර්ම විපාකජ සෘද්ධියේ ස්වභාවයෙන් වන තේජස යන්නයි. ‘පුණ්‍ය තේජසින්’ යනු පින් බලයෙන් හෙවත් මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ පින් බලයෙන් යන්නයි. ‘ඥාන තේජසින්’ යනු අන් අයට සාධාරණ නොවන (අසදෘශ) ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයේ අනුභාවයයි. ‘සාධුකාර දීමේ වසයෙන්’ යනු, අසදෘශ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයේ අනුභාවයෙන් පහර වැදුණු මහා පොළොව සම්බුද්ධත්වයේදී කම්පා වූවා සේම, අසදෘශ දේශනා ඥානයේ අනුභාවයෙන් පහර වැදුණු මහා පොළොව (ප්‍රථම ධර්ම දේශනාවේදී) කම්පා විය. එය උන්වහන්සේට සාධුකාර දීමක් මෙන් වන බැවින් ‘සාධුකාර දීමේ වසයෙන්’ යැයි කියන ලදී.

Yena pana bhagavā asītianubyañjanappaṭimaṇḍitadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicitrarūpakāyo sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanasamiddhidhammakāyo puññamahattathāmamahattaiddhimahattayasamahattapaññāmahattānaṃ paramukkaṃsagato asamo asamasamo appaṭipuggalo arahaṃ sammāsambuddho attano attabhāvasaññitaṃ khandhapañcakaṃ kappaṃ vā kappāvasesaṃ vā ṭhapetuṃ samatthopi saṅkhatadhammaparijigucchanākārappavattena ñāṇavisesena tiṇāyapi amaññamāno āyusaṅkhārossajjanavidhinā nirapekkho ossajji. Tadanubhāvābhihatā mahāpathavī āyusaṅkharossajjane akampittha. Taṃ panassā kāruññasabhāvasaṇṭhitā viya hotīti vuttaṃ ‘‘kāruññabhāvenā’’ti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අසූවක් අනුව්‍යංජනයන්ගෙන් විසිතුරු වූද, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් සැරසුණා වූද රූප කායකින් යුක්තය. උන්වහන්සේ සියලු ආකාරයෙන් පරිශුද්ධ වූ සීලක්ඛන්ධාදී ගුණ රත්නයන්ගෙන් සමෘද්ධ වූ ධර්ම කායක් ඇති, පින් මහිමයෙන්, බල මහිමයෙන්, සෘද්ධි මහිමයෙන්, යස මහිමයෙන් සහ ප්‍රඥා මහිමයෙන් පරම උත්කෘෂ්ට භාවයට පත් වූ, අසම වූ, අසමසම වූ, අසහාය පුද්ගල වූ, අර්හත් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ පඤ්චස්කන්ධය කල්පයක් හෝ කල්පයකට මඳක් වැඩි කාලයක් හෝ පවත්වා ගැනීමට සමර්ථ වුවද, සංඛත ධර්මයන් කෙරෙහි වූ කලකිරීම් සහගත ස්වභාවය ඇති කරන විශේෂ ඥානයෙන් යුතුව, එය තණ පතක් තරම්වත් නොසලකා, ආයු සංස්කාරය අත්හැරීමේ ක්‍රමවේදයෙන් කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව ආයුෂ අත්හළ සේක. එම අනුභාවයෙන් පහර වැදුණු මහා පොළොව ආයු සංස්කාරය අත්හරින අවස්ථාවේදී කම්පා විය. එය පොළොවට ඇති වූ කරුණාවන්ත ස්වභාවයක් මෙන් වූ බැවින් ‘කරුණා ස්වභාවයෙන්’ යැයි පවසන ලදී.

Yasmā bhagavā parinibbānasamaye catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo samāpajji, antarantarā phalasamāpattisamāpajjanena tassa pubbabhāge sātisayaṃ tikkhaṃ sūraṃ vipassanāñāṇañca pavattesi. ‘‘Yadatthañca mayā evaṃ sucirakālaṃ anaññasādhāraṇo paramukkaṃsagato ñāṇasambhāro sambhato, anuttaro ca vimokkho samadhigato, tassa vata me sikhāppattaphalabhūtā accantaniṭṭhā anupādisesaparinibbānadhātu ajja samijjhatī’’ti bhiyyo ativiya somanassappattassa bhagavato pītivipphārādiguṇavipulatarānubhāvo parehi asādhāraṇañāṇātisayo udapādi, yassa samāpattibalasamupabrūhitassa ñāṇātisayassa ānubhāvaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘dveme piṇḍapātā samasamaphalā samasamavipākā’’tiādi [Pg.262] (udā. 75), tasmā tassānubhāvena samabhihatā mahāpathavī akampittha, taṃ panassā tassaṃ velāyaṃ ārodanākārappatti viya hotīti ‘‘aṭṭhamo ārodanenā’’ti vuttaṃ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාන අවස්ථාවේදී විසිහතර ලක්ෂ කෝටියක් සමාපත්තිවලට සම වැදුණු සේක. අතරින් පතර ඵල සමාපත්තිවලට සමවැදීමෙන්, එහි පූර්ව භාගයේදී අතිශයින් තියුණු වූත්, ශූර වූත් විදර්ශනා ඥානය පැවැත්වූ සේක. ‘යම් අර්ථයක් සඳහා මා විසින් මෙතරම් දීර්ඝ කාලයක් අසදෘශ වූද, පරම උත්කෘෂ්ට වූද ඥාන සම්භාරයන් රැස් කරන ලද්දේද, අනුත්තර වූ විමුක්තියක් සාක්ෂාත් කරන ලද්දේද, මාගේ ඒ ශිඛප්‍රාප්ත (උච්චතම) ඵලය වූ අවසාන නිෂ්ඨාව වන අනුපාදිශේෂ පරිනිර්වාණ ධාතුව අද සමෘද්ධිමත් වන්නේය’ යි අතිශයින්ම සොම්නසට පත් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රීති විප්ඵාරාදී ගුණයන්ගේ විපුලතර අනුභාවයෙන්, අන් අයට අසාධාරණ වූ ඥාන අතිශයයක් උපන්නේය. සමාපත්ති බලයෙන් වර්ධනය වූ ඒ ඥාන අතිශයයේ අනුභාවය අරභයා ‘මේ පිණ්ඩපාත දෙකම සමාන ඵල ඇත්තේය, සමාන විපාක ඇත්තේය’ යනාදිය (උදා. 75) වදාරන ලදී. එබැවින් උන්වහන්සේගේ එම අනුභාවයෙන් මහා පොළොව තදින් කම්පා විය. එය ඒ අවස්ථාවේදී පොළොව හඬන්නාක් වැනි ස්වභාවයක් ගත් බැවින් ‘අටවැන්න හැඬීමේ ස්වභාවයෙන්’ යැයි පවසන ලදී.

Idāni saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘mātukucchiṃ okkamante’’tiādimāha. Ayaṃ panatthoti ‘‘sādhukāradānavasenā’’tiādinā vutta attho. Pathavīdevatāya vasenāti ettha samuddadevatā viya mahāpathaviyā adhidevatā kira nāma atthi, tādise kāraṇe sati tassā cittavasena ayaṃ mahāpathavī saṅkampati sampakampati sampavedhati. Yathā vātavalāhakadevatānaṃ cittavasena vātā vāyanti, sītuṇhaabbhavassavalāhakadevatānaṃ cittavasena sītādayo bhavanti, tathā hi visākhapuṇṇamāyaṃ abhisambodhiatthaṃ bodhirukkhamūle nisinnassa lokanāthassa antarāyakaraṇatthaṃ upaṭṭhitaṃ mārabalaṃ vidhamituṃ –

දැන් 'මව්කුසට පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි' යනාදිය පවසමින් සැකෙවින් කී කරුණු විස්තර කරයි. 'අයං පනත්ථෝ' යනු 'සාධුකාර දීමක් සහ දානයක් දීමක් වශයෙන්' යනාදියෙන් දැක්වෙන අර්ථයයි. 'පෘථිවි දේවතාවියගේ බලයෙන්' යන්නෙහි අර්ථය: සමුද්‍ර දේවතාවන් මෙන්ම මහා පෘථිවියට අධිගෘහිත දේවතාවෝ ද සිටිති. එවැනි කරුණක් ඇති වූ විට ඒ දේවතාවියගේ චිත්ත බලයෙන් මේ මහා පෘථිවිය කම්පා වෙයි, දැඩි ලෙස කම්පා වෙයි, වෙවුලුම් දෙයි. සුළඟට අධිගෘහිත වලාහක දේවතාවන්ගේ සිතැඟි පරිදි සුළං හමන්නාක් මෙන් ද, සීතල, උණුසුම, වලාකුළු සහ වැස්සට අධිගෘහිත වලාහක දේවතාවන්ගේ කැමැත්ත පරිදි සීතල ආදිය ඇති වන්නාක් මෙන් ද, එසේම වෙසක් පුන් පොහෝ දින බෝධි වෘක්ෂ මූලයෙහි බුද්ධත්වය පිණිස වැඩ සිටිනා ලෝකනාථයන් වහන්සේට බාධා කිරීමට පැමිණි මාර සේනාව පරාජය කිරීමේ අරමුණින් -

‘‘Acetanāyaṃ pathavī, aviññāya sukhaṃ dukhaṃ;

Sāpi dānabalā mayhaṃ, sattakkhattuṃ pakampathā’’ti. (cariyā. 1.124) –

'මේ මහා පෘථිවිය අචේතනිකය, සැප දුක පිළිබඳ වැටහීමක් නැත. එහෙත් මාගේ දාන පාරමිතාවේ බලයෙන් එය සත් වරක් කම්පා විය.' (චරියාපිටකය 1.124) -

Vacanasamanantaraṃ mahāpathavī bhijjitvā saparisaṃ māraṃ parivattesi. Etanti sādhukāradānādi. Yadipi natthi acetanattā, dhammatāvasena pana vuttanayena siyāti sakkā vattuṃ. Dhammatā pana atthato dhammabhāvo, so puññadhammassa vā ñāṇadhammassa vā ānubhāvasabhāvoti. Tayidaṃ sabbaṃ vicāritameva. Evañca katvā –

මේ වචන පැවසූ සැණින් මහා පෘථිවිය පැලී ගොස් පිරිවර සහිත මාරයා යටපත් කළේය. මෙය සාධුකාර දීම් සහ දානයන් ආදිය නිසාවෙනි. පෘථිවිය අචේතනික වුවද, ධර්මතාවයේ බලයෙන් ඉහත කී පරිදි සිදුවිය හැකි බව පැවසිය හැකිය. ධර්මතාවය යනු අර්ථය අතින් ගත් කල ධර්ම ස්වභාවයයි. එය පුණ්‍ය ධර්මයේ හෝ ඥාන ධර්මයේ ඇති අනුහස් ස්වභාවයයි. මේ සියල්ල විමසා බැලිය යුත්තකි. මෙසේ සලකා -

‘‘Ime dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe;

Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampathā’’ti. (bu. vaṃ. 2.166) –

'ස්වභාව, රස සහ ලක්ෂණ සහිතව මේ ධර්මයන් මෙනෙහි කරන කල්හි, ධර්ම තේජසින් දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා විය.' (බුද්ධවංශය 2.166) -

Ādivacanañca samatthitaṃ hoti.

යන ආදී වචන ද ස්ථිර කෙරෙයි.

Ayaṃ pana (dī. ni. aṭṭha. 1.149) mahāpathavī aparesupi aṭṭhasu ṭhānesu akampittha mahābhinikkhamane bodhimaṇḍūpasaṅkamane paṃsukūlaggahaṇe paṃsukūladhovane kāḷakārāmasutte gotamakasutte vessantarajātake brahmajāleti. Tattha mahābhinikkhamanabodhimaṇḍūpasaṅkamanesu vīriyabalena akampittha. Paṃsukūlaggahaṇe ‘‘dvisahassadīpaparivāre nāma cattāro mahādīpe pahāya pabbajitvā susānaṃ gantvā paṃsukūlaṃ gaṇhantena dukkaraṃ bhagavatā [Pg.263] kata’’nti acchariyavegābhihatā akampittha. Paṃsukūladhovanavessantarajātakesu akālakampanena akampittha. Kāḷakārāmagotamakasuttesu (a. ni. 4.24; 3.126) ‘‘ahaṃ sakkhī bhagavā’’ti sakkhibhāvena akampittha. Brahmajāle (dī. ni. 1.147) pana dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu vijaṭetvā niggumbaṃ katvā desiyamānesu sādhukāradānavasena akampitthāti veditabbā.

මේ මහා පෘථිවිය තවත් ස්ථාන අටකදී කම්පා විය. එනම්: මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය, බෝධි මණ්ඩපයට වැඩම කිරීම, පාංශුකූල සිවුරු පිළිගැනීම, පාංශුකූල සිවුරු සේදීම, කාලකාරාම සූත්‍රය දේශනා කිරීම, ගෝතමක සූත්‍රය දේශනා කිරීම, වෙස්සන්තර ජාතකය සහ බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දේශනා කිරීම යන අවස්ථාවලදීය. එහිදී මහාභිනිෂ්ක්‍රමණයේදී සහ බෝධි මණ්ඩපයට වැඩම කිරීමේදී වීර්ය බලයෙන් කම්පා විය. පාංශුකූල සිවුරු පිළිගැනීමේදී 'දෙදහසක් දූපත් පිරිවර සහිත සතර මහා දීපයන් හැරදමා පැවිදිව සොහොනට ගොස් පාංශුකූල සිවුරු ගන්නා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දේ ඉතා දුෂ්කර කාර්යයකි' යන විස්මය දනවන වේගයෙන් කම්පා විය. පාංශුකූල සිවුරු සේදීමේදී සහ වෙස්සන්තර ජාතකයේදී අකාල කම්පනයෙන් කම්පා විය. කාලකාරාම සහ ගෝතමක සූත්‍රවලදී 'මම සාක්ෂිකරුවෙමි' යන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සාක්ෂි දැරීමේ ස්වභාවයෙන් කම්පා විය. බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයේදී දෙසැටක් දෘෂ්ටි ජාලයන් ලිහා දමා නිර්මලව දේශනා කරන කල්හි සාධුකාර දීමේ බලයෙන් කම්පා වූ බව දත යුතුය.

Na kevalañca etesuyeva ṭhānesu pathavī akampittha, atha kho tīsu saṅgahesupi mahāmahindattherassa imaṃ dīpaṃ āgantvā jotivane nisīditvā dhammaṃ desitadivasepi akampittha. Kalyāṇiyamahāvihāre ca piṇḍapātiyattherassa cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā tattheva nisīditvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā imaṃ suttantaṃ āraddhassa suttapariyosāne udakapariyantaṃ katvā akampittha. Lohapāsādassa pācīnaambalaṭṭhikaṭṭhānaṃ nāma ahosi, tattha nisīditvā dīghabhāṇakattherā brahmajālasuttaṃ ārabhiṃsu. Tesaṃ sajjhāyapariyosānepi udakapariyantameva katvā pathavī akampittha.

මේ ස්ථානවලදී පමණක් නොව, මහා මහින්ද රහතන් වහන්සේ මේ ලංකාදීපයට වැඩම කර ජෝතිවනයෙහි වැඩ හිඳ ධර්මය දේශනා කළ දිනයෙහි ද පෘථිවිය කම්පා විය. තවද කල්‍යාණි මහා විහාරයේ පිණ්ඩපාතික තෙරුන් වහන්සේ සේල චෛත්‍යංගණය පිරිසිදු කර එහි වැඩ හිඳ බුද්ධානුස්සති ප්‍රීතිය උපදවාගෙන මේ සූත්‍රය ආරම්භ කළ කල්හි, සූත්‍රය අවසානයේ දිය කෙළවර වන තෙක් පෘථිවිය කම්පා විය. ලෝවාමහාපායේ නැගෙනහිර අම්බලට්ඨිකා නම් ස්ථානයක් තිබුණි. එහි වැඩ හිඳ දීඝභාණක තෙරුන් වහන්සේලා බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය සජ්ඣායනා කළහ. එම සජ්ඣායනය අවසානයේ ද දිය කෙළවර වන තෙක් පෘථිවිය කම්පා විය.

Yadi evaṃ ‘‘aṭṭhime, ānanda, hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti kasmā aṭṭheva hetū vuttāti? Niyamahetubhāvato. Imeyeva hi aṭṭha hetū niyamanti, nāññe. Te hi kadāci sambhavantīti aniyamabhāvato na gaṇitā. Vuttañhetaṃ nāgasenattherena milindapañhe (mi. pa. 4.1.4) –

ඉදින් එසේ නම්, 'ආනන්දය, මහා භූමිකම්පාවක් ඇතිවීමට මේ කරුණු අටක් සහ ප්‍රත්‍ය අටක් වෙති' යි කරුණු අටක්ම වදාළේ කුමක් නිසාද? එය නියමිත හේතු නිසාය. මේ හේතු අටම නියත වශයෙන් සිදුවන අතර අනෙක් ඒවා එසේ නොවේ. ඒවා කිසියම් අවස්ථාවක පමණක් සිදුවන බැවින් අනිශ්චිත භාවය නිසා ගණන් නොගන්නා ලදී. නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ විසින් මිලින්ද ප්‍රශ්නයේදී මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyāti. Yaṃ vessantarena raññā mahādāne dīyamāne sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, tañca pana akālikaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ, tasmā agaṇitaṃ aṭṭhahi hetūhi.

'මහණෙනි, මහා භූමිකම්පාවක් ඇතිවීමට මේ හේතු අටක් සහ ප්‍රත්‍ය අටක් ඇත. වෙස්සන්තර රජු මහා දානය දෙන කල්හි සත් වරක් මහා පෘථිවිය කම්පා වූයේ ද, එය අකාලික වූ, කලාතුරකින් සිදුවන, මේ හේතු අටෙන් බැහැර වූවකි. එබැවින් එය ඒ හේතු අටට ගණන් නොගැනේ.'

‘‘Yathā, mahārāja, loke tayoyeva meghā gaṇīyanti vassiko, hemantiko, pāvusakoti. Yadi te muñcitvā añño megho pavassati, na so megho gaṇīyati sammatehi meghehi, akālameghotveva saṅkhaṃ gacchati, evameva kho, mahārāja, vessantarena raññā mahādāne dīyamāne [Pg.264] yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ, na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhi.

'මහරජතුමනි, ලෝකයෙහි වැසි වලාකුළු වර්ග තුනක් පමණක් ගණන් ගැනේ. එනම්: වස්සාන කාලයට, හේමන්ත කාලයට සහ ගිම්හාන කාලයට අදාළ වලාකුළුයි. ඒවා හැර වෙනත් වලාකුළකින් වැසි වැසහොත්, එය සම්මත වලාකුළු අතරට ගණන් නොගැනේ. එය අකාල මේඝයක් ලෙසම හඳුන්වනු ලැබේ. එලෙසම මහරජතුමනි, වෙස්සන්තර රජු මහා දානය දෙන කල්හි මහා පෘථිවිය සත් වරක් කම්පා වූයේ ද, එය අකාලික වූ, කලාතුරකින් සිදුවන, හේතු අටෙන් බැහැර වූවකි. එය හේතු අටට ගණන් නොගැනේ.'

‘‘Yathā vā pana, mahārāja, himavantā pabbatā pañca nadisatāni sandanti, tesaṃ, mahārāja, pañcannaṃ nadisatānaṃ daseva nadiyo nadigaṇanāya gaṇīyanti. Seyyathidaṃ – gaṅgā, yamunā, aciravatī, sarabhū, mahī, sindhu, sarassatī, vetravatī, vītaṃsā, candabhāgāti. Avasesā nadiyo nadigaṇanāya agaṇitā. Kiṃkāraṇā? Na tā nadiyo dhuvasalilā, evameva kho, mahārāja, vessantarena raññā mahādāne dīyamāne yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ, na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhi.

'එසේම මහරජතුමනි, හිමාල පර්වතයෙන් ගංගා පන්සියයක් ගලා යයි. මහරජතුමනි, ඒ පන්සියයක් ගංගා අතුරින් ගංගා ගණනය කිරීමේදී ගණන් ගනු ලබන්නේ දහයක් පමණි. එනම්: ගංගා, යමුනා, අචිරවතී, සරභූ, මහී, සින්ධු, සරස්වතී, වෙත්‍රවතී, වීතංසා සහ චන්දභාගා යනුවෙනි. ඉතිරි ගංගා ගණන් නොගැනේ. ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද? එම ගංගාවල නිරන්තරයෙන් ජලය නොපවතින බැවිනි. එලෙසම මහරජතුමනි, වෙස්සන්තර රජු මහා දානය දෙන කල්හි මහා පෘථිවිය සත් වරක් කම්පා වූයේ ද, එය අකාලික වූ, කලාතුරකින් සිදුවන, හේතු අටෙන් බැහැර වූවකි. එය හේතු අටට ගණන් නොගැනේ.'

‘‘Yathā vā pana, mahārāja, rañño satampi dvisatampi tisatampi amaccā honti, tesaṃ chayeva janā amaccagaṇanāya gaṇīyanti. Seyyathidaṃ – senāpati, purohito, akkhadasso, bhaṇḍāgāriko, chattaggāhako, khaggaggāhako, eteyeva amaccagaṇanāya gaṇīyanti. Kiṃkāraṇā? Yuttattā rājaguṇehi. Avasesā agaṇitā, sabbe amaccātveva saṅkhaṃ gacchanti, evameva kho, mahārāja, vessantarena raññā mahādāne dīyamāne yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ, na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhī’’ti.

'තවද මහරජතුමනි, රජකුට සියයක්, දෙසියයක් හෝ තුන්සියයක් අමාත්‍යවරු සිටිති. ඔවුන් අතරින් අමාත්‍ය ගණනයට ගනු ලබන්නේ හය දෙනෙකු පමණි. එනම්: සේනාපති, පුරෝහිත, විනිසුරු, භාණ්ඩාගාරික, සේසත් දරන්නා සහ කඩු දරන්නා යනුවෙනි. ඔවුන් පමණක් අමාත්‍ය ගණනයට ගැනේ. ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද? ඔවුන් රාජ්‍ය ගුණාංගවලින් යුක්ත බැවිනි. ඉතිරි අය ගණන් නොගැනේ, ඔවුන් සියල්ලෝම අමාත්‍යවරු යන පොදු නාමයෙන් හැඳින්වේ. එලෙසම මහරජතුමනි, වෙස්සන්තර රජු මහා දානය දෙන කල්හි මහා පෘථිවිය සත් වරක් කම්පා වූයේ ද, එය අකාලික වූ, කලාතුරකින් සිදුවන, හේතු අටෙන් බැහැර වූවකි. එය හේතු අටට ගණන් නොගැනේ.'

Bhūmicālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

භූමිචාල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

Cāpālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

චාපාල වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදී.

(8) 3. Yamakavaggo

(8) 3. යමක වර්ගය

1-10. Saddhāsuttādivaṇṇanā

1-10. සද්ධා සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

71-80. Aṭṭhamassa paṭhamādīni uttānatthāneva. Dasame kucchitaṃ sīdatīti kusīto da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Yassa dhammassa vasena [Pg.265] puggalo ‘‘kusīto’’ti vuccati, so kusitabhāvo idha kusita-saddena vutto. Vināpi hi bhāvajotanasaddaṃ bhāvattho viññāyati yathā ‘‘paṭassa sukka’’nti, tasmā kusītabhāvavatthūnīti attho. Tenāha ‘‘kosajjakāraṇānīti attho’’ti. Kammaṃ nāma samaṇasāruppaṃ īdisanti āha ‘‘cīvaravicāraṇādī’’ti. Vīriyanti padhānavīriyaṃ. Taṃ pana caṅkamanavasena karaṇe kāyikantipi vattabbataṃ labhatīti āha ‘‘duvidhampī’’ti. Pattiyāti pāpuṇanatthaṃ. Osīdananti bhāvanānuyoge saṅkoco. Māsehi ācitaṃ nicitaṃ viyāti māsācitaṃ, taṃ maññe. Yasmā māsā tintā visesena garukā honti, tasmā ‘‘yathā tintamāso’’tiādi vuttaṃ. Vuṭṭhito hoti gilānabhāvāti adhippāyo.

71-80. අටවන සූත්‍රයෙහි පළමු කරුණු ආදිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'ලාමක ලෙස ගිලෙයි' (කුච්ඡිතං සීදති) යන අර්ථයෙන් 'කුසීත' නම් වේ, මෙහි 'ද' කාරය 'ත' කාරය බවට පත් කර ඇත. යම් ධර්මයක් නිසා පුද්ගලයා 'කුසීත' (අලසයා) යැයි කියනු ලැබේද, ඒ කුසීත භාවය මෙහි 'කුසීත' යන වචනයෙන් කියැවේ. 'භාව' යන්න හඟවන වචනයක් නොමැති වුවද 'රෙදියේ සුද' යන්නෙහි මෙන් භාවාර්ථය වටහාගත හැකිය, එබැවින් 'කුසීත භාවයට හේතු වන කරුණු' යනු අර්ථයයි. එහෙයින් 'අලසකමට හේතු' යනු අර්ථය යැයි (අටුවාවෙහි) පවසන ලදී. මහණකමට සුදුසු මෙබඳු කර්මය (වැඩය) 'සිවුරු පිළියෙළ කිරීම් ආදිය' යැයි පවසන ලදී. වීර්යය යනු ප්‍රධාන වීර්යයයි (භාවනා වීර්යයයි). එය සක්මන් කිරීම් වශයෙන් කරන කල්හි කායික වීර්යය ලෙසද හැඳින්විය හැකි බැවින් 'දෙවැදෑරුම් වූද' යැයි පවසන ලදී. 'පත්තියා' යනු (අරමුණට) පැමිණීම පිණිසයි. 'ඕසීදන' යනු භාවනානුයෝගයෙහි පසුබෑමයි. 'මෑ කරල් ආදියෙන් පුරවන ලද්දක් මෙන්' යනු 'මසාචිත' යන්නයි. තෙත් වූ මෑ කරල් විශේෂයෙන් බර වන බැවින් 'තෙත් වූ මෑ කරලක් මෙන්' යනාදිය පවසන ලදී. 'වුට්ඨිතෝ හෝති' යනු ගිලන් බවින් නැගී සිටියේ වෙයි යන්න අදහසයි.

Tesanti ārambhavatthūnaṃ. Imināva nayenāti iminā kusītavatthūsu vutteneva nayena ‘‘duvidhampi vīriyaṃ ārabhatī’’tiādinā. Idaṃ paṭhamanti ‘‘idaṃ, handāhaṃ, vīriyaṃ ārabhāmī’’ti, ‘‘evaṃ bhāvanāya abbhussahanaṃ paṭhamaṃ ārambhavatthū’’tiādinā ca attho veditabbo. Yathā tathā paṭhamaṃ pavattaṃ abbhussahanañhi upari vīriyārambhassa kāraṇaṃ hoti. Anurūpapaccavekkhaṇasahitāni hi abbhussahanāni tammūlakāni vā paccavekkhaṇāni aṭṭha ārambhavatthūnīti veditabbāni.

'තේසං' යනු ඒ ආරම්භ වස්තූන්ගේ (වීර්යය ඇරඹීමට හේතු වන කරුණු වල) ය. 'මේ ක්‍රමයෙන්ම' යනු කුසීත වස්තූන්හි කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම 'දෙවැදෑරුම් වීර්යය ආරම්භ කරයි' යනාදියයි. 'මෙය පළමුවැන්නයි' යනු 'මෙන්න මම වීර්යය ආරම්භ කරමි' යනාදී වශයෙන් භාවනාවෙහි උනන්දු වීම පළමු ආරම්භ වස්තුවයි යනුවෙන් අර්ථ දැක්විය යුතුය. යම් යම් ආකාරයකින් පළමුව ඇති වන උනන්දුව මතු වීර්යය ආරම්භ කිරීමට හේතුවක් වේ. අනුරූප ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවන් සහිත උනන්දුව හෝ ඒ මුල් කරගත් ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවන් අට ආරම්භ වස්තූන් ලෙස දත යුතුය.

Saddhāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සද්ධා සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Yamakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

යමක වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

81-626. Sesaṃ uttānameva.

81-626. ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

මෙසේ මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි,

Aṭṭhakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

අට්ඨක නිපාත වර්ණනාවෙහි නොපැහැදිලි අර්ථ පැහැදිලි කිරීම අවසන්ය.

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

Aṅguttaranikāye

අංගුත්තර නිකායෙහි,

Navakanipāta-ṭīkā

නවක නිපාත ටීකාව,

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය,

1. Sambodhivaggo

1. සම්බෝධි වර්ගය,

1-2. Sambodhisuttādivaṇṇanā

1-2. සම්බෝධි සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

1-2. Navakanipātassa [Pg.267] paṭhamadutiyesu natthi vattabbaṃ.

1-2. නවක නිපාතයේ පළමු හා දෙවන සූත්‍රවල අමුතුවෙන් කිවයුත්තක් නැත.

3. Meghiyasuttavaṇṇanā

3. මේඝිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

3. Tatiye (udā. aṭṭha. 31) meghiyoti tassa therassa nāmaṃ. Upaṭṭhāko hotīti paricārako hoti. Bhagavato hi paṭhamabodhiyaṃ upaṭṭhākā anibaddhā ahesuṃ. Ekadā nāgasamalo, ekadā nāgito, ekadā upavāṇo, ekadā sunakkhatto, ekadā cundo samaṇuddeso, ekadā sāgato, ekadā meghiyo, tadāpi meghiyattherova upaṭṭhāko hoti. Tenāha ‘‘tena kho pana samayena āyasmā meghiyo bhagavato upaṭṭhāko hotī’’ti.

3. තුන්වැන්නෙහි (මේඝිය සූත්‍රයෙහි) 'මේඝිය' යනු ඒ තෙරුන්ගේ නමයි. 'උපට්ඨාකෝ හෝති' යනු උපස්ථායකයකු වෙයි යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වයෙන් පසු මුල් අවධියෙහි ස්ථිර උපස්ථායකයෙක් නොවීය. එක් කාලයක නාගසමාල තෙරුන්ද, එක් කලෙක නාගිත තෙරුන්ද, එක් කලෙක උපවාණ තෙරුන්ද, එක් කලෙක සුනක්ඛත්ත තෙරුන්ද, එක් කලෙක චුන්ද සාමණේරයන් වහන්සේද, එක් කලෙක සාගත තෙරුන්ද, එක් කලෙක මේඝිය තෙරුන්ද උපස්ථායක වූහ. එකල මේඝිය තෙරුන් වහන්සේම උපස්ථායක වූ සේක. එබැවින් 'එකල්හි ආයුෂ්මත් මේඝිය තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උපස්ථායකව වූ සේක' යැයි පවසන ලදී.

Kimikāḷāyāti kāḷakimīnaṃ bahulatāya ‘‘kimikāḷā’’ti laddhanāmāya nadiyā. Jaṅghāvihāranti ciranisajjāya jaṅghāsu uppannakilamathavinodanatthaṃ vicaraṇaṃ. Pāsādikanti aviraḷarukkhatāya siniddhapattatāya ca passantānaṃ pasādaṃ āvahatīti pāsādikaṃ. Sandacchāyatāya manuññabhūmibhāgatāya ca anto paviṭṭhānaṃ pītisomanassajananaṭṭhena cittaṃ rametīti ramaṇīyaṃ. Alanti pariyattaṃ, yuttantipi attho. Padhānatthikassāti padhānena bhāvanānuyogena atthikassa. Yasmā so padhānakamme yutto padhānakammiko nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘padhānakammikassā’’ti. Āgaccheyyāhanti āgaccheyyaṃ ahaṃ. Therena kira pubbe taṃ ṭhānaṃ anuppaṭipāṭiyā pañca jātisatāni raññā eva satā anubhūtapubbaṃ uyyānaṃ ahosi, tenassa diṭṭhamatteyeva tattha viharituṃ cittaṃ nami.

'කිමිකාලා' යනු කළු පණුවන් බහුල වීම නිසා 'කිමිකාලා' යන නම ලැබූ ගඟයි. 'ජංඝාවිහාරං' යනු බොහෝ වේලාවක් වාඩි වී සිටීමෙන් කෙණ්ඩාවල ඇති වූ විඩාව දුරු කරගනු පිණිස ඇවිදීමයි. 'පාසාදිකං' යනු ඝන වූ ගස් ඇති බැවින් සහ සිනිඳු පත්‍ර ඇති බැවින් බලන්නන්ගේ ප්‍රසාදය උපදවන සුලු බැවින් ප්‍රසාදජනක යන්නයි. සෙවණ ඇති බැවින් හා මනෝඥ භූමි භාගයක් ඇති බැවින් ඇතුළු වූවන්ගේ ප්‍රීති සෝමනස්සය ඇති කරන අර්ථයෙන් 'රමණීය' වේ. 'අලං' යනු සෑහේ හෝ සුදුසුයි යන අර්ථයයි. 'පධානත්ථිකස්ස' යනු ප්‍රධාන වීර්යය වූ භාවනානුයෝගය අපේක්ෂා කරන්නා හටය. ඔහු භාවනා වැඩෙහි යෙදුණු බැවින් 'පධානකම්මික' නම් වේ, එබැවින් 'පධානකම්මිකස්ස' යැයි පවසන ලදී. 'ආගච්ඡෙය්‍යාහං' යනු මම එන්නෙමි යන්නයි. ඒ තෙරුන් වහන්සේ පෙර ආත්ම භව පන්සියයකදී අනුපිළිවෙලින් රජව සිටිද්දී අත්විඳින ලද උයනක් වූ බැවින්, එය දුටු පමණින්ම එහි වාසය කිරීමට සිත නැමුණි.

Yāva [Pg.268] aññopi koci bhikkhu āgacchatīti añño kocipi bhikkhu mama santikaṃ yāva āgacchati, tāva āgamehīti attho. ‘‘Koci bhikkhu dissatī’’tipi pāṭho, ‘‘āgacchatū’’tipi paṭhanti, tathā ‘‘dissatū’’tipi. Natthi kiñci uttari karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññādīnaṃ soḷasannaṃ kiccānaṃ katattā abhisambodhiyā vā adhigatattā tato aññaṃ uttari karaṇīyaṃ nāma natthi. Catūsu saccesu catunnaṃ kiccānaṃ katattāti idaṃ pana maggavasena labbhabhānaṃ bhedaṃ anupekkhitvā vuttaṃ. Atthi katassa paṭicayoti mayhaṃ santāne nipphāditassa sīlādidhammassa ariyamaggassa anadhigatattā tadatthaṃ puna vaḍḍhanasaṅkhāto paṭicayo atthi, icchitabboti attho.

'අන්‍ය වූ කිසිදු භික්ෂුවක් එනතෙක්' යනු වෙනත් යම් භික්ෂුවක් මා වෙත එන තුරු රැඳී සිටින්න යන අර්ථයයි. 'කෝචි භික්ඛු දිස්සති' යන පාඨයද, 'ආගච්ඡතු' හා 'දිස්සතු' යන පාඨයන්ද පවතී. 'මීට වඩා කළ යුත්තක් නැත' යනු සතර සත්‍යයන්හි සතර මාර්ගවලින් පිරිඥා ආදී සොළොස් වැදෑරුම් කිස නිම කළ බැවින් හෝ සම්බෝධිය අවබෝධ කළ බැවින්, ඉන් මත්තෙහි කළ යුතු වෙනත් දෙයක් නැති බවයි. සතර සත්‍යයන්හි සතර වැදෑරුම් කිස අවසන් කළ බැවින් යන්න මාර්ග වශයෙන් ලබන භේදයන් නොතකා පවසන ලද්දකි. 'කළ දෙයට රැස්කිරීමක් ඇත' යනු මා තුළ නිපදවාගත් සීලාදී ධර්මයන්ගෙන් (තවමත්) ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කරගෙන නොමැති බැවින්, ඒ සඳහා නැවත වර්ධනය කිරීමක් අවශ්‍යය යන්නයි.

Tividhanāṭakaparivāroti mahantitthiyo majjhimitthiyo atitaruṇitthiyoti evaṃ vadhūkumārikakaññāvatthāhi tividhāhi nāṭakitthīhi parivuto. Akusalavitakkehīti yathāvuttehi kāmavitakkādīhi. Apare pana ‘‘tasmiṃ vanasaṇḍe pupphaphalapallavādīsu lobhavasena kāmavitakko, kharassarānaṃ pakkhiādīnaṃ saddassavanena byāpādavitakko, leḍḍuādīhi tesaṃ viheṭhanādhippāyena vihiṃsāvitakko. ‘Idhevāhaṃ vaseyya’nti tattha sāpekkhatāvasena vā kāmavitakko, vanacarake tattha tattha disvā tesu cittadubbhanena byāpādavitakko, tesaṃ viheṭhanādhippāyena vihiṃsāvitakko tassa uppajjatī’’ti vadanti. Yathā tathā vā tassa micchāvitakkappavattiyeva acchariyakāraṇaṃ. Acchariyaṃ vata, bhoti garahaṇacchariyaṃ nāma kiretaṃ. Yathā āyasmā ānando bhagavato valiyagattaṃ disvā avoca ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.511). Samparivāritāti vokiṇṇā. Attani garumhi ca ekattepi bahuvacanaṃ dissati. ‘‘Anvāsatto’’tipi pāṭho. Kasmā panassa bhagavā tattha gamanaṃ anujāni? ‘‘Ananuññātopi cāyaṃ maṃ ohāya gacchissateva, paricārakāmatāya maññe bhagavā gantuṃ na detīti cassa siyā aññathattaṃ, tadassa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvatteyyā’’ti anujāni.

'ත්‍රිවිධ නාටක පරිවාර' යනු මහලු ස්ත්‍රීන්, මධ්‍යම වයසේ ස්ත්‍රීන් සහ ඉතා තරුණ ස්ත්‍රීන් යනුවෙන් තරුණ බිරිඳ, කුමරියන් සහ කන්‍යාවන් යන අවස්ථා තුනෙහි නළඟනන් පිරිවරා සිටීමයි. 'අකුසල විතර්කයන්ගෙන්' යනු ඉහත කී කාම විතර්කාදීන්ගෙනි. අන්‍යයෝ මෙසේ කියති: ඒ වන ලැහැබෙහි මල්, ඵල, ලා දළු ආදිය කෙරෙහි ඇති වූ ලෝභය නිසා කාම විතර්කයද, ගොරෝසු හඬක් ඇති පක්ෂීන් ආදීන්ගේ ශබ්දය ඇසීමෙන් ව්‍යාපාද විතර්කයද, කැට කැබිලිති ආදියෙන් ඔවුන්ට හිංසා කිරීමේ අදහසින් විහිංසා විතර්කයද (ඇති විය). 'මෙහිය මම වාසය කරමි' යන්න කෙරෙහි ඇති අපේක්ෂාව නිසා කාම විතර්කයද, එහි යන එන වනචාරීන් දැක ඔවුන් කෙරෙහි ද්වේෂයෙන් ව්‍යාපාද විතර්කයද, ඔවුන්ට හිංසා කිරීමේ අදහසින් විහිංසා විතර්කයද ඔහුට උපදින බව කියති. කොයි හැටි වුවද ඔහු තුළ මිථ්‍යා විතර්ක ඇති වීමම පුදුමයට කරුණකි. 'පින්වත, ඒකාන්තයෙන්ම පුදුමයකි' යනු ගර්හා (නින්දා) කිරීමේ ස්වරූපයේ පුදුමයකි. ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රැළි වැටුණු ශරීරය දැක 'ස්වාමීනි, පුදුමයකි, ස්වාමීනි, අද්භූතයකි' යැයි කීවාක් මෙනි. 'සම්පරිවාරිතා' යනු මිශ්‍ර වූ යන්නයි. තමා ගැන සහ ගෞරවණීය පුද්ගලයන් ගැන කතා කිරීමේදී ඒක වචනය වෙනුවට බහු වචනය යෙදීම දක්නට ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට එහි යෑමට අවසර දුන්නේ මන්ද? 'අවසර නොදුන්නද මොහු මා හැර යනු ඇත, උපස්ථායකකම නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට යෑමට ඉඩ නොදෙන්නේ යැයි ඔහුට සිතෙන්නට පුළුවන, එය ඔහුට බොහෝ කල් අහිත පිණිස දුක් පිණිස පවතිනු ඇතැයි' සලකා අවසර දුන් සේක.

Evaṃ tasmiṃ attano pavattiṃ ārocetvā nisinne athassa bhagavā sappāyadhammaṃ desento ‘‘aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā’’tiādimāha. Tattha ‘‘aparipakkāyā’’ti paripākaṃ appattāya. Cetovimuttiyāti [Pg.269] kilesehi cetaso vimuttiyā. Pubbabhāge hi tadaṅgavasena ceva vikkhambhanavasena ca cetaso vimutti hoti, aparabhāge samucchedavasena ceva paṭippassaddhivasena ca. Sāyaṃ vimutti heṭṭhā vitthārato kathitāva, tasmā tattha vuttanayena veditabbā. Tattha vimuttiparipācanīyehi dhammehi āsaye paripācite sodhite vipassanāya maggagabbhaṃ gaṇhantiyā paripākaṃ gacchantiyā cetovimutti paripakkā nāma hoti, tadabhāve aparipakkā.

මෙලෙස ඔහු තමන්ගේ පවත්නා තත්ත්වය දන්වා අසුන් ගෙන සිටියදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට සුදුසු ධර්මය දේශනා කරමින් ‘‘මේඝිය, මෝරා නොගිය සිතේ මිදීම (චේතෝවිමුක්තිය) පිණිස...’’ යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි ‘‘මෝරා නොගිය (අපරිපක්කාය)’’ යනු පරිපාකයට (මුහුකුරා යාමට) පත් නොවූ යන්නයි. ‘‘චේතෝවිමුක්තිය’’ යනු කෙලෙසුන්ගෙන් සිත මිදීමයි. මක්නිසාද යත්, මුල් භාගයේදී තදංග වශයෙන් ද විෂ්කම්භන වශයෙන් ද සිතේ මිදීම සිදුවේ. පසු කාලයේදී සමුච්ඡේද වශයෙන් ද පටිප්පස්සද්ධි වශයෙන් ද සිදු වේ. එම මිදීම (විමුක්තිය) යට විස්තරාත්මකව පවසා ඇති බැවින්, එහි සඳහන් ක්‍රමයටම දත යුතුය. විමුක්තිය මෝරා යාමට උපකාරී වන ධර්මයන් මගින් ආශයන් මෝරා ගිය කල්හි, පිරිසිදු වූ විදර්ශනාව මගින් මාර්ග ගර්භය පිළිසිඳ ගන්නා විට, පරිපාකයට පත්වන විමුක්තිය ‘‘පරිපක්ක චේතෝවිමුක්තිය’’ නමි. එය නොමැති කල්හි ‘‘අපරිපක්ක’’ (මෝරා නොගිය) නම් වේ.

Katame pana vimuttiparipācanīyā dhammā? Saddhindriyādīnaṃ visuddhikaraṇavasena pannarasa dhammā veditabbā. Vuttañhetaṃ –

විමුක්තිය මෝරා යාමට උපකාර වන ධර්මයන් කවරේද? ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය ආදිය පිරිසිදු කිරීමේ ක්‍රමය අනුව ධර්මයන් පහළොවක් (15) දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Assaddhe puggale parivajjayato, saddhe puggale sevato bhajato payirupāsato, pasādanīye suttante paccavekkhato imehi tīhākārehi saddhindriyaṃ visujjhati.

‘‘ශ්‍රද්ධාව නැති පුද්ගලයන් මඟ හැරීමෙන් ද, ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන්, ඇසුරු කිරීමෙන් හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, පැහැදීම ඇති කරවන සූත්‍ර දේශනාවන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම කරුණු තුනෙන් ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය පිරිසිදු වේ.’’

‘‘Kusīte puggale parivajjayato, āraddhavīriye puggale sevato bhajato payirupāsato, sammappadhāne paccavekkhato imehi tīhākārehi vīriyindriyaṃ visujjhati.

‘‘කුසීත (කලකිරුණු/අලස) පුද්ගලයන් මඟ හැරීමෙන් ද, ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන්, ඇසුරු කිරීමෙන් හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, සතර සම්‍යක්ප්‍රධානයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම කරුණු තුනෙන් වීර්යින්ද්‍රිය පිරිසිදු වේ.’’

‘‘Muṭṭhassatī puggale parivajjayato, upaṭṭhitassatī puggale sevato bhajato payirupāsato, satipaṭṭhāne paccavekkhato imehi tīhākārehi satindriyaṃ visujjhati.

‘‘සිහිය මුළා වූ පුද්ගලයන් මඟ හැරීමෙන් ද, එළඹ සිටි සිහිය ඇති පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන්, ඇසුරු කිරීමෙන් හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, සතර සතිපට්ඨානයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම කරුණු තුනෙන් සතින්ද්‍රිය පිරිසිදු වේ.’’

‘‘Asamāhite puggale parivajjayato, samāhite puggale sevato bhajato payirupāsato, jhānavimokkhe paccavekkhato imehi tīhākārehi samādhindriyaṃ visujjhati.

‘‘සිත සමාහිත නොවූ (සමාධියක් නැති) පුද්ගලයන් මඟ හැරීමෙන් ද, සමාහිත වූ පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන්, ඇසුරු කිරීමෙන් හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, ධ්‍යාන විමෝක්ෂයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම කරුණු තුනෙන් සමාධින්ද්‍රිය පිරිසිදු වේ.’’

‘‘Duppaññe puggale parivajjayato, paññavante puggale sevato bhajato payirupāsato, gambhīrañāṇacariyaṃ paccavekkhato imehi tīhākārehi paññindriyaṃ visujjhati.

‘‘ප්‍රඥාව නැති පුද්ගලයන් මඟ හැරීමෙන් ද, ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන්, ඇසුරු කිරීමෙන් හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, ගැඹුරු ඥාන විෂයයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම කරුණු තුනෙන් ප්‍රඥින්ද්‍රිය පිරිසිදු වේ.’’

‘‘Iti ime pañca puggale parivajjayato, pañca puggale sevato bhajato payirupāsato, pañca suttante paccavekkhato imehi pannarasahi ākārehi imāni pañcindriyāni visujjhantī’’ti (paṭi. ma. 1.185).

‘‘මෙසේ මේ (අශ්‍රද්ධාවන්ත ආදී) පුද්ගලයන් පස්දෙනෙකු මඟ හැරීමෙන් ද, (ශ්‍රද්ධාවන්ත ආදී) පුද්ගලයන් පස්දෙනෙකු සේවනය කිරීමෙන්, ඇසුරු කිරීමෙන් හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, සූත්‍ර දේශනා (කරුණු) පසක් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම ආකාර පහළොවෙන් (15) මේ ඉන්ද්‍රිය පහ පිරිසිදු වේ.’’ (පටිසම්භිදාමග්ග)

Aparehipi [Pg.270] pannarasahi ākārehi imāni pañcindriyāni visujjhanti. Aparepi pannarasa dhammā vimuttiparipācanīyā. Saddhāpañcamāni indriyāni, aniccasaññā anicce, dukkhasaññā dukkhe, anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññāti imā pañca nibbedhabhāgiyā saññā, kalyāṇamittatā, sīlasaṃvaro, abhisallekhatā, vīriyārambho, nibbedhikapaññāti. Tesu veneyyadamanakusalo satthā veneyyassa meghiyattherassa ajjhāsayavasena idha kalyāṇamittatādayo vimuttiparipācanīye dhamme dassento ‘‘pañca dhammā paripakkāya saṃvattantī’’ti vatvā te vitthārento ‘‘idha, meghiya, bhikkhu kalyāṇamitto hotī’’tiādimāha.

තවත් ආකාර පහළොවකින් ද (15) මෙම ඉන්ද්‍රිය පහ පිරිසිදු වේ. තවත් ධර්මයන් පහළොවක් ද විමුක්තිය මෝරා යාමට උපකාරී වේ. එනම්: ශ්‍රද්ධාව ආදී ඉන්ද්‍රිය පහ, අනිත්‍ය සඥාව, දුක්ඛ සඥාව, අනාත්ම සඥාව, ප්‍රහාණ සඥාව සහ විරාග සඥාව යන විනිවිද දකින (නිබ්බේධභාගිය) සඥා පහ, කල්‍යාණමිත්‍රතාව, ශීල සංවරය, අභිසල්ලේඛතාව (කෙලෙස් සිඳලීම), වීර්යය ආරම්භ කිරීම සහ විනිවිද දකින ප්‍රඥාව යන මේවාය. ඒ අතරින් හික්මවිය යුත්තන් දමනය කිරීමෙහි දක්ෂ වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ, හික්මවිය යුතු මේඝිය තෙරුන්ගේ අදහසට අනුව මෙහිදී කල්‍යාණමිත්‍රතාව ආදී විමුක්තිය මෝරා යන ධර්මයන් පෙන්වා දෙමින්, ‘‘ධර්මයන් පහක් (විමුක්තිය) මෝරා යාම පිණිස පවතී’’ යයි වදාරා, ඒවා විස්තර කරමින් ‘‘මේඝිය, මෙහි මහණ තෙමේ කල්‍යාණමිත්‍රයෙකු වෙයි’’ යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha kalyāṇamittoti kalyāṇo bhaddo sundaro mitto etassāti kalyāṇamitto. Yassa sīlādiguṇasampanno ‘‘aghassa tātā hitassa vidhātā’’ti evaṃ sabbākārena upakāro mitto hoti, so puggalo kalyāṇamittova. Yathāvuttehi kalyāṇapuggaleheva sabbiriyāpathesu saha ayati pavattati, na vinā tehīti kalyāṇasahāyo. Kalyāṇapuggalesu eva cittena ceva kāyena ca ninnapoṇapabbhārabhāvena pavattatīti kalyāṇasampavaṅko. Padattayena kalyāṇamittasaṃsagge ādaraṃ uppādeti. Ayaṃ kalyāṇamittatāsaṅkhāto brahmacariyavāsassa ādibhāvato sabbesañca kusaladhammānaṃ bahukāratāya padhānabhāvato ca imesu pañcasu dhammesu ādito vuttattā paṭhamo anavajjadhammo avisuddhānaṃ saddhādīnaṃ visuddhikaraṇavasena cetovimuttiyā paripakkāya saṃvattati. Ettha ca kalyāṇamittassa bahukāratā padhānatā ca ‘‘upaḍḍhamidaṃ, bhante, brahmacariyassa yadidaṃ kalyāṇamittatā’’ti vadantaṃ dhammabhaṇḍāgārikaṃ ‘‘mā hevaṃ, ānandā’’ti dvikkhatuṃ paṭisedhetvā ‘‘sakalameva hidaṃ, ānanda, brahmacariyaṃ yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā’’ti – ādisuttapadehi (saṃ. ni. 1.129; 5.2) veditabbā.

එහි ‘‘කල්‍යාණමිත්‍ර’’ යනු යමෙකුට යහපත්, භද්‍ර වූ, සුන්දර මිත්‍රයෙකු සිටී ද හෙතෙමේ කල්‍යාණමිත්‍රයෙකි. ශීලාදී ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වූ, ‘‘පව්වලින් වළක්වන්නා වූ ද යහපත සලසන්නා වූ ද’’ මෙලෙස සියලු ආකාරයෙන් උපකාර කරන මිත්‍රයා යමෙකුට වේ ද, ඒ පුද්ගලයා කල්‍යාණමිත්‍රයෙක්ම වේ. ඉහත කී යහපත් පුද්ගලයන් සමඟම සියලු ඉරියව්වලදී වාසය කරයි ද, ඔවුන් නොමැතිව නොවේ ද, හෙතෙමේ ‘‘කල්‍යාණ සහායක’’ නම් වේ. යහපත් පුද්ගලයන් කෙරෙහිම සිතින් හා කයින් නැඹුරු වූ, බෑවුම් වූ ස්වභාවයෙන් පවතී ද, හෙතෙමේ ‘‘කල්‍යාණ සම්පවංක’’ නම් වේ. මෙම පද තුනෙන් කල්‍යාණමිත්‍ර ඇසුර කෙරෙහි ආදරයක් (උනන්දුවක්) ඇති කරයි. කල්‍යාණමිත්‍රතාව යයි කියනු ලබන මෙය, බ්‍රහ්මචර්යාවේ ආරම්භය වන බැවින් ද, සියලු කුසල් දහමුන්ගේ මහත් උපකාරයට ප්‍රධාන වන බැවින් ද, මෙම ධර්ම පහ අතර මුලින්ම පවසා ඇති බැවින් පළමු නිවැරදි ධර්මය වන අතර, පිරිසිදු නොවූ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් පිරිසිදු කිරීම මගින් චේතෝවිමුක්තිය මෝරා යාම පිණිස පවතී. මෙහි කල්‍යාණමිත්‍රයාගේ ඇති බහුල උපකාරී බව සහ ප්‍රධානත්වය, ‘‘ස්වාමීනි, මේ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් අඩක්ම කල්‍යාණමිත්‍රතාවයයි’’ කියා පැවසූ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික (ආනන්ද හිමියන්) හට, ‘‘ආනන්දය, එසේ නොකියන්න’’ යයි දෙවරක් වළක්වා, ‘‘ආනන්දය, මේ මුළු බ්‍රහ්මචර්යාවම කල්‍යාණමිත්‍රතාවයයි, කල්‍යාණ සහායතාවයයි’’ යනාදී සූත්‍ර පාඨයන්ගෙන් දත යුතුය.

Puna caparanti puna ca aparaṃ dhammajātaṃ. Sīlavāti ettha kenaṭṭhena sīlaṃ? Sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Kimidaṃ sīlanaṃ nāma? Samādhānaṃ, kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Atha vā upadhāraṇaṃ, jhānādikusaladhammānaṃ patiṭṭhānavasena ādhārabhāvoti attho. Tasmā sīleti, sīlatīti vā sīlaṃ. Ayaṃ tāva saddalakkhaṇanayena sīlaṭṭho. Apare [Pg.271] pana ‘‘siraṭṭho sīlaṭṭho, sītalaṭṭho, sīlaṭṭho’’ti niruttinayena atthaṃ vaṇṇenti. Tayidaṃ pāripūrito atisayato vā sīlaṃ assa atthīti sīlavā, sīlasampannoti attho.

‘‘නැවත ද (පුන චාපරං)’’ යනු නැවත ද තවත් ධර්ම සමූහයකි. ‘‘සීලවන්ත (සීලවා)’’ යන්නෙහි කිනම් අර්ථයකින් ශීලය නම් වේ ද? සීලන අර්ථයෙන් ශීලය නම් වේ. මේ සීලනය යනු කුමක්ද? සමාදානයයි, එනම් කාය කර්ම ආදිය යහපත් ස්වභාවය නිසා විසිරී නොගිය බවයි. එසේත් නැතිනම් උපධාරණයයි, එනම් ධ්‍යානාදී කුසල් දහම් පිහිටන බැවින් ආධාරකයක් වීම යන අර්ථයයි. එබැවින් (පිහිටන අර්ථයෙන්) සීලෙති හෝ සීලති යනු ශීලයයි. මෙය වචන ලක්ෂණ ක්‍රමයට අනුව ශීලයේ අර්ථයයි. තවත් අය ‘‘ශීර්ෂ (ප්‍රධාන) අර්ථයෙන් ශීලය ද, සීතල අර්ථයෙන් ශීලය ද’’ වන්නේ යයි නිරුක්ති ක්‍රමයට අර්ථ වර්ණනා කරති. එම ශීලය සම්පූර්ණ වශයෙන් හෝ අතිශය උසස් ලෙස යමෙකුට ඇත් ද, හෙතෙමේ ‘‘සීලවන්ත’’ (සීලවා) නම් වේ, ශීලයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා යනු අර්ථයයි.

Yathā ca sīlavā hoti sīlasampanno, taṃ dassetuṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’tiādi vuttaṃ. Tattha pātimokkhanti sikkhāpadasīlaṃ. Tañhi yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkhaṃ. Saṃvaraṇaṃ saṃvaro, kāyavācāhi avītikkamo. Pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro, tena saṃvuto pihitakāyavācoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto. Idamassa tasmiṃ sīle patiṭṭhitabhāvaparidīpanaṃ. Viharatīti tadanurūpavihārasamaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Ācāragocarasampannoti heṭṭhā pātimokkhasaṃvarassa upari visesānaṃ yogassa ca upakāradhammaparidīpanaṃ. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti pātimokkhasīlato acavanadhammatāparidīpanaṃ. Samādāyāti sikkhāpadānaṃ anavasesato ādānaparidīpanaṃ. Sikkhatīti sikkhāya samaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Sikkhāpadesūti sikkhitabbadhammaparidīpanaṃ.

යම් හෙයකින් ශීලවන්ත වේද, ශීලයෙන් සම්පූර්ණ වූවෙක් වේද, එය දැක්වීම පිණිස ‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුත’ (පාතිමොක්ඛ සංවරයෙන් සංවර වූ) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘පාතිමොක්ඛ’ යනු ශික්ෂාපද ශීලයයි. යමෙක් එය රකියිද, එය ඔහු අපායාදී දුක්වලින් මුදවන බැවින් (පාති - රකියි, මොක්ඛ - මුදවයි) ‘පාතිමොක්ඛ’ නම් වේ. සංවර කිරීම ‘සංවර’ නම් වේ, එනම් කය හා වචනයෙන් සිදුකරන වැරදිවලින් වැළකීමයි. පාතිමොක්ඛයම සංවරය වන බැවින් එය ‘පාතිමොක්ඛ සංවරය’ යි. එයින් වසා ගන්නා ලද (හික්මවන ලද) කාය වාග් ද්වාර ඇත්තේ ‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුත’ නම් වේ. මෙය එම ශීලයෙහි පිහිටි බව ප්‍රකාශ කිරීමකි. ‘විහරති’ (වාසය කරයි) යන්නෙන් ඒ ශීලයට අනුරූප විහරණයෙන් යුක්ත බව ප්‍රකාශ කරයි. ‘ආචාරගෝචරසම්පන්න’ යන්නෙන් පහළ මට්ටමේ පාතිමොක්ඛ සංවරයට වඩා ඉහළ විශේෂත්වයන් හා භාවනාවට උපකාරී වන ධර්මයන් ප්‍රකාශ කරයි. ‘අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී’ (ස්වල්ප වූ වරදෙහි පවා බිය දක්නා සුලු) යන්නෙන් පාතිමොක්ඛ ශීලයෙන් නොපිරිහෙන ස්වභාවය දක්වයි. ‘සමාදාය’ යන්නෙන් ශික්ෂාපදයන් ඉතිරි නැතිවම සමාදන් වීම දක්වයි. ‘සික්ඛති’ (හික්මෙයි) යන්නෙන් ශික්ෂාවෙන් යුක්ත බව ප්‍රකාශ කරයි. ‘සික්ඛාපදෙසු’ (ශික්ෂාපදයන්හි) යන්නෙන් හික්මිය යුතු ධර්මයන් ප්‍රකාශ කරයි.

Aparo nayo – kilesānaṃ balavabhāvato pāpakiriyāya sukarabhāvato puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī, puthujjano. Aniccatāya vā bhavādīsu kammavegukkhitto ghaṭiyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī. Maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa patanasīlo vā pātī, sattasantāno, cittameva vā. Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ. Cittassa hi vimokkhena satto ‘‘vimutto’’ti vuccati. Vuttañhi ‘‘cittavodānā visujjhantī’’ti (saṃ. ni. 3.100), ‘‘anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti (mahāva. 28) ca.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - කෙලෙස්වල බලවත් බව නිසාත්, පාපී ක්‍රියාවන් කිරීම පහසු නිසාත්, පින්කම් කිරීම අපහසු නිසාත්, බොහෝ වාරයක් අපායෙහි වැටෙන (පතන) ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘පාතී’ යනු පෘථග්ජනයාය. එසේත් නැතහොත් අනිත්‍ය බව නිසා භවයන්හි කර්ම වේගයෙන් විසි කරන ලදුව, කුඹල් සකක් මෙන් නොනැවතී භ්‍රමණය වෙමින් ගමන් කරන ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘පාතී’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත් මරණය හේතුවෙන් ඒ ඒ සත්ව නිකායවල ආත්මභාවය වැටෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘පාතී’ යනු සත්ව සන්තතියයි, නැතහොත් සිතම වේ. ඒ ‘පතනය වන සත්වයා’ සංසාර දුකෙන් මුදවන බැවින් ‘පාතිමොක්ඛ’ නම් වේ. සිතේ මිදීමෙන් (විමුක්තියෙන්) සත්වයා ‘මුදුණු තැනැත්තා’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සිතේ පිරිසිදු වීමෙන් සත්වයෝ පිරිසිදු වෙති’ යන්නත්, ‘උපාදාන රහිතව ආශ්‍රවයන්ගෙන් සිත මිදුණි’ යන්නත් ඒ බව සනාථ කරයි.

Atha vā avijjādihetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pāti. ‘‘Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti (saṃ. ni. 2.124) hi vuttaṃ. Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkhaṃ.

එසේත් නැතහොත් අවිද්‍යාව ආදී හේතූන් නිසා සංසාරයෙහි වැටෙන, යන, පවතින බැවින් ‘පාතී’ නම් වේ. ‘අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු, තෘෂ්ණාවෙන් බැඳුණු සත්වයෝ සංසාරයෙහි සැරිසරති’ යන්න වදාරන ලදී. ඒ පතනය වන සත්වයා තෘෂ්ණාව ආදී තෙවැදෑරුම් කෙලෙස්වලින් මුදවන බැවින් මෙය ‘පාතිමොක්ඛ’ නම් වේ.

Atha [Pg.272] vā pāteti vinipāteti dukkheti pāti, cittaṃ. Vuttañhi ‘‘cittena nīyatī loko, cittena parikassatī’’ti (saṃ. ni. 1.62). Tassa pātino mokkho etenāti pātimokkhaṃ. Patati vā etena apāyadukkhe saṃsāradukkhe cāti pāti, taṇhādisaṃkileso. Vuttañhi ‘‘taṇhā janeti purisaṃ (saṃ. ni. 1.55). Taṇhādutiyo puriso’’ti (a. ni. 4.9; itivu. 15, 105) ca ādi. Tato pātito mokkhoti pātimokkhaṃ.

නැතහොත් (අපායෙහි) පතනය කරවන, දුකට පමුණුවන බැවින් ‘පාතී’ යනු සිතයි. ‘සිත විසින් ලෝකය පමුණුවනු ලබයි, සිත විසින් ඇදගෙන යනු ලබයි’ යන්න වදාරන ලදී. ඒ පතනය වන සිත මුදවන බැවින් මෙය ‘පාතිමොක්ඛ’ නම් වේ. නැතහොත් මෙයින් අපාය දුකෙහි හා සංසාර දුකෙහි වැටෙන බැවින් ‘පාතී’ යනු තෘෂ්ණාදී කෙලෙස්ය. ‘තෘෂ්ණාව පුරුෂයා උපදවයි, පුරුෂයා තෘෂ්ණාව දෙවැනියා කොට ඇත්තේය’ යනාදිය වදාරන ලදී. ඒ පතනය කරවන කෙලෙස්වලින් මුදවන බැවින් ‘පාතිමොක්ඛ’ නම් වේ.

Atha vā patati etthāti pāti, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Vuttañhi ‘‘chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhava’’nti (su. ni. 171). Tato chaajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti pātimokkhaṃ. Atha vā pāto vinipāto assa atthīti pātī, saṃsāro. Tato mokkhoti pātimokkhaṃ. Atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā patīti vuccati, muccati etenāti mokkho, patino mokkho tena paññattattāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttenatthena mokkho cāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pātimokkhanti ādimetaṃ mukhametaṃ pamukhameta’’nti (mahāva. 135) vitthāro.

නැතහොත් මෙහි (සංසාරයෙහි) වැටෙන බැවින් ‘පාතී’ යනු ඇතුළත හා පිටත ආයතන සයයි. ‘ආයතන සයෙහි ලෝකය උපන්නේය, ආයතන සයෙහි ඇසුර කරයි’ යන්න වදාරන ලදී. ඒ ඇතුළත හා පිටත ආයතන සංඛ්‍යාත පතනයෙන් මුදවන බැවින් ‘පාතිමොක්ඛ’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත් වැටීම (පතනය) හෙවත් විනාශය ඇති බැවින් ‘පතී’ යනු සංසාරයයි. එයින් මුදවන බැවින් ‘පාතිමොක්ඛ’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත් සියලු ලෝකාධිපති බැවින් ධර්මේශ්වර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘පතී’ (ස්වාමියා) යැයි කියනු ලැබේ, මෙයින් මිදෙන බැවින් ‘මොක්ඛ’ නම් වේ. ඒ ස්වාමියා (බුදුරජාණන් වහන්සේ) විසින් පනවන ලද බැවින් ‘පතිමොක්ඛ’ නම් වේ, පතිමොක්ඛයම ‘පාතිමොක්ඛ’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත් සියලු ගුණයන්ගේ මූලිකත්වය නිසා උත්තම අර්ථයෙන් ‘පති’ ද, ඉහත කී අර්ථයෙන් ‘මොක්ඛ’ ද වන බැවින් ‘පතිමොක්ඛ’ නම් වේ, පතිමොක්ඛයම ‘පාතිමොක්ඛ’ නම් වේ. ‘පාතිමොක්ඛය යනු මෙයට ආදියයි, මුඛයයි (ප්‍රවේශයයි), ප්‍රමුඛයයි’ යන විස්තරය එහෙයිනි.

Atha vā pa-iti pakāre, atīti accantatthe nipāto, tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkhaṃ. Idañhi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena, samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena samucchedavasena accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkhaṃ. Pati pati mokkhoti vā patimokkho, tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhoti attho. Patimokkho eva pātimokkhaṃ. Mokkhoti vā nibbānaṃ, tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkho. Sīlasaṃvaro hi sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgova yathārahaṃ kilesanibbāpanato. Patimokkhoyeva pātimokkhaṃ. Atha vā mokkhaṃ pati vattati, mokkhābhimukhanti vā patimokkhaṃ, patimokkhameva pātimokkhanti evaṃ tāva ettha pātimokkhasaddassa attho veditabbo.

නැතහොත් ‘ප’ යනු ප්‍රකාර (විවිධ) අර්ථයෙහි ද, ‘අති’ යනු අතිශය (සම්පූර්ණ) අර්ථයෙහි ද යෙදෙන බැවින්, විවිධ ආකාරයෙන් අතිශයින්ම මුදවන බැවින් ‘පාතිමොක්ඛ’ නම් වේ. මෙම ශීලය තමා විසින්ම ‘තදංග’ වශයෙන් ද, සමාධිය හා ප්‍රඥාව සහිත වූ විට ‘විෂ්කම්භන’ හා ‘සමුච්ඡේද’ වශයෙන් ද අතිශයින්ම මුදවන බැවින් ‘පාතිමොක්ඛ’ නම් වේ. එක් එක් වරදින් මුදවන බැවින් ‘පති පති මොක්ඛ’ හෙවත් ‘පතිමොක්ඛ’ නම් වේ, එනම් ඒ ඒ ඇවැත් දොස්වලින් වෙන් වෙන්ව මුදවන බවයි. පතිමොක්ඛයම ‘පාතිමොක්ඛ’ නම් වේ. නැතහොත් ‘මොක්ඛ’ යනු නිර්වාණයයි, එම නිවනෙහි ප්‍රතිබිම්බයක් බඳු බැවින් ‘පතිමොක්ඛ’ නම් වේ. හිරු උදාවට පෙර අරුණෝදය මෙන්, ශීල සංවරය නිර්වාණයේ උදාවට සමාන වේ, මන්ද එය සුදුසු පරිදි කෙලෙස් නිවා දමන බැවිනි. පතිමොක්ඛයම ‘පාතිමොක්ඛ’ නම් වේ. නැතහොත් නිර්වාණය (මොක්ඛය) කරා පවතින බැවින් හෝ නිවනට අභිමුඛව පවතින බැවින් ‘පතිමොක්ඛ’ නම් වේ. පතිමොක්ඛයම ‘පාතිමොක්ඛ’ යනුවෙන් මෙහි පාතිමොක්ඛ ශබ්දයේ අර්ථය දත යුතුය.

Saṃvarati [Pg.273] pidahati etenāti saṃvaro, pātimokkhameva saṃvaroti pātimokkhasaṃvaro. Atthato pana tato tato vītikkamitabbato viratiyo cetanā ca, tena pātimokkhasaṃvarena upeto samannāgato pātimokkhasaṃvarasaṃvuto. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upagato sampanno samannāgato, tena vuccati pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti (vibha. 511).

මෙයින් වසයි (සංවර කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘සංවර’ නම් වේ. පාතිමොක්ඛයම සංවරය වන බැවින් ‘පාතිමොක්ඛ සංවරය’ යි. අර්ථය වශයෙන් ගත්කල, ඒ ඒ වැරදිවලින් වැළකීම (විරති) සහ චේතනාවයි. ඒ පාතිමොක්ඛ සංවරයෙන් යුක්ත වූයේ ‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුත’ නම් වේ. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී - ‘මෙම පාතිමොක්ඛ සංවරයෙන් යුක්ත වූයේ, මැනවින් යුක්ත වූයේ, එළඹියේ, සම්පූර්ණ වූයේ, සමන්නාගත වූයේ වේද, එබැවින් පාතිමොක්ඛසංවරසංවුත යැයි කියනු ලැබේ’.

Viharatīti iriyāpathavihārena viharati iriyati vattati. Ācāragocarasampannoti veḷudānādimicchājīvassa kāyapāgabbhiyādīnañca akaraṇena sabbaso anācāraṃ vajjetvā kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamoti evaṃ vuttabhikkhu sāruppaācārasampattiyā vesiyādiagocaraṃ vajjetvā piṇḍapātādiatthaṃ upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānasaṅkhātagocaracaraṇena ca sampannattā ācāragocarasampanno.

‘විහරති’ යන්නෙන් ඉරියාපථ (ඉරියව්) විහරණයෙන් වාසය කරයි, පවතියි. ‘ආචාරගෝචරසම්පන්න’ යනු උණ බට දීම ආදී වැරදි ජීවිකාවන් සහ කායික අශික්ෂිත බව ආදිය නොකිරීමෙන් සියලු ආකාර අනාචාරයන් දුරු කොට, කායික වැරදිවලින් තොර වීම, වාචසික වැරදිවලින් තොර වීම, කායික වාචසික යන දෙකෙන්ම වැරදිවලින් තොර වීමයි. මෙසේ කියන ලද භික්ෂුව සුදුසු හැසිරීම් සම්පත්තියෙන් යුක්තව, වෙසඟනන් වැනි නොසුදුසු ස්ථාන (අගෝචර) මග හැර, පිණ්ඩපාතාදී කටයුතු සඳහා යාමට සුදුසු ස්ථාන සංඛ්‍යාත ගෝචර හැසිරීමෙන් සම්පූර්ණ වූ බැවින් ‘ආචාරගෝචරසම්පන්න’ නම් වේ.

Apica yo bhikkhu satthari sagāravo sappatisso sabrahmacārīsu sagāravo sappatisso hirottappasampanno sunivattho supāruto pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena iriyāpathasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyaṃ anuyutto satisampajaññena samannāgato appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho ābhisamācārikesu sakkaccakārī garucittīkārabahulo viharati, ayaṃ vuccati ācārasampanno.

තවද, යම් මහණෙක් ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරව සහිතව, යටහත් පැවැත්මෙන් යුක්තව, සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි ගෞරව සහිතව, යටහත් පැවැත්මෙන් යුක්තව, හිරි-ඔතප් දෙකින් සමන්විතව, මැනවින් හැඳ පෙරවාගෙන, ප්‍රසාදජනක ලෙස ඉදිරියට යාමෙන් හා ආපසු ඒමෙන් ද, බැලීමෙන් හා මෑත් වී බැලීමෙන් ද, අත් පා හැකිලීමෙන් හා දිගු කිරීමෙන් ද යුක්ත වූ ඉරියව් සම්පත්තියෙන් යුතු වන්නේ ද, ඉන්ද්‍රියයන්හි පියවූ දොරටු ඇත්තේ ද, භෝජනයෙහි පමණ දන්නේ ද, නිදි වැරීමේ (ජාගරියානුයෝගයේ) යෙදුණේ ද, සතිසම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූයේ ද, අල්පේච්ඡව, සතුටින්, විවේකීව, (ගිහි පැවිදි පිරිස් සමඟ) මිශ්‍ර නොවී, ආභිසමාචාරික සීලයන් මැනවින් ඉටු කරමින්, ගුරු පූජා බහුලව වෙසෙන්නේ ද, ඔහු 'ආචාරසම්පන්න' පුද්ගලයෙකැයි කියනු ලැබේ.

Gocaro pana upanissayagocaro, ārakkhagocaro, upanibandhagocaroti tividho. Tattha yo dasakathāvatthuguṇasamannāgato vuttalakkhaṇo kalyāṇamitto, yaṃ nissāya assutaṃ suṇāti, sutaṃ pariyodāpeti, kaṅkhaṃ vitarati, diṭṭhiṃ ujuṃ karoti, cittaṃ pasādeti, yassa ca anusikkhanto saddhāya vaḍḍhati, sīlena, sutena, cāgena, paññāya vaḍḍhati, ayaṃ vuccati upanissayagocaro.

ගෝචරය යනු උපනිශ්‍රය ගෝචරය, ආරක්ඛ ගෝචරය සහ උපනිබන්ධ ගෝචරය යැයි තෙවැදෑරුම් වේ. එහිලා දස කථාවස්තූන්ගෙන් යුක්ත වූ, කලින් සඳහන් කළ ලක්ෂණ සහිත යම් කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු ඇසුරු කරමින්, නොඇසූ දෙය අසයි ද, ඇසූ දෙය පිරිසිදු කරගනියි ද, සැකය දුරු කරයි ද, දෘෂ්ටිය සෘජු කරගනියි ද, සිත පහදවා ගනියි ද, යමෙකු අනුව හික්මෙමින් ශ්‍රද්ධාවෙන්, සීලයෙන්, ශ්‍රුතයෙන්, ත්‍යාගයෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් වැඩෙයි ද, මොහු 'උපනිශ්‍රය ගෝචරය' යැයි කියනු ලැබේ.

Yo bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno okkhittacakkhu yugamattadassī saṃvuto gacchati, na hatthiṃ olokento, na assaṃ, na rathaṃ[Pg.274], na pattiṃ, na itthiṃ, na purisaṃ olokento, na uddhaṃ ullokento, na adho olokento, na disāvidisaṃ pekkhamāno gacchati, ayaṃ ārakkhagocaro.

යම් මහණෙක් ගම් මැදට පිවිස, වීදියට බැස, බිමට යොමු කළ දෑසින් යුතුව, වියදණ්ඩක පමණ දුර බලමින්, සංවරව යයි ද; ඇතුන්, අසුන්, රියන් හෝ පාබල සේනා නොබලමින් ද; ස්ත්‍රීන් හෝ පුරුෂයන් නොබලමින් ද; උඩ බැලීමෙන්, පහත බැලීමෙන් හෝ දිශා අනුදිශා බැලීමෙන් තොරව යයි ද, මෙය 'ආරක්ඛ ගෝචරය' නම් වේ.

Upanibandhagocaro pana cattāro satipaṭṭhānā, yattha bhikkhu attano cittaṃ upanibandhati. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā’’ti (saṃ. ni. 5.372). Tattha upanissayagocarassa pubbe vuttattā itaresaṃ vasenettha gocaro veditabbo. Iti yathāvuttāya ācārasampattiyā imāya ca gocarasampattiyā samannāgatattā ācāragocarasampanno.

'උපනිබන්ධ ගෝචරය' යනු සතර සතිපට්ඨානයයි. මහණ තෙමේ එහි තමාගේ සිත බැඳ තබා ගනියි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය මෙසේ වදාරන ලදී: "මහණෙනි, මහණෙකුට අයත් ගෝචරය වූ, තමාගේ පියාගෙන් උරුම වූ විෂය කුමක්ද? එනම් සතර සතිපට්ඨානයයි." මෙහිදී උපනිශ්‍රය ගෝචරය පිළිබඳව පෙර සඳහන් කළ බැවින්, සෙසු ගෝචරයන් මගින් මෙහි 'ගෝචරය' යන්න වටහා ගත යුතුය. මෙසේ ඉහත කී ආචාර සම්පත්තියෙන් හා මෙම ගෝචර සම්පත්තියෙන් යුක්ත වන බැවින් 'ආචාරගෝචරසම්පන්න' යැයි කියනු ලැබේ.

Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti appamattakattā aṇuppamāṇesu assatiyā asañcicca āpannasekhiyaakusalacittuppādādibhedesu vajjesu bhayadassanasīlo. Yo hi bhikkhu paramāṇumattaṃ vajjaṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhasinerupabbatarājasadisaṃ katvā passati, yopi sabbalahukaṃ dubbhāsitamattaṃ pārājikasadisaṃ katvā passati, ayampi aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī nāma. Samādāya sikkhati sikkhāpadesūti yaṃkiñci sikkhāpadesu sikkhitabbaṃ, taṃ sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ anavasesaṃ samādiyitvā sikkhati, vattati pūretīti attho.

'අණුමාත්‍ර වූ වරදෙහි පවා බිය දක්නා සුලු' යනු ඉතා සුළු වූ, පරමාණු බඳු වූ, අසංවේදීව හෝ නොදැනුවත්ව සිදුවන සේඛියා හෝ අකුසල් සිත් ඉපදීම් ආදී වැරදිවල පවා බිය දකින ස්වභාවයයි. යම් මහණෙක් පරමාණු මාත්‍ර වූ වරදක් පවා යොදුන් එක්ලක්ෂ අසූදහසක් උසැති මහා මේරු පර්වත රාජයා හා සමාන කොට දකියි ද, ඉතා සැහැල්ලු වූ දුෂ්භාෂිත (වරදක්) පවා පරාජිකා ඇවතක් හා සමාන කොට දකියි ද, ඔහු 'අණුමාත්‍ර වරදෙහි පවා බිය දක්නා සුලු' පුද්ගලයා නම් වේ. 'සිකපදයන්හි සමාදන්ව හික්මෙයි' යන්නෙහි අර්ථය නම්, ශික්ෂා පදයන්හි හික්මිය යුතු යම්තාක් දෑ වේ ද, ඒ සියල්ල මුළුමනින්ම, සෑම අයුරකින්ම, ශේෂයක් නොතබා සමාදන්ව හික්මෙයි, පිළිපදියි, පුරයි යන්නයි.

Abhisallekhikāti ativiya kilesānaṃ sallekhanīyā, tesaṃ tanubhāvāya pahānāya yuttarūpā. Cetovivaraṇasappāyāti cetaso paṭicchādakānaṃ nīvaraṇānaṃ dūrībhāvakaraṇena cetovivaraṇasaṅkhātānaṃ samathavipassanānaṃ sappāyā, samathavipassanācittasseva vā vivaraṇāya pākaṭīkaraṇāya vā sappāyā upakārikāti cetovivaraṇasappāyā.

'අභිසල්ලේඛික' යනු කෙලෙස් අතිශයින්ම සිඳලන්නා වූ, ඒවා තුනී කිරීමට හා ප්‍රහීණ කිරීමට උචිත වූ කතාය. 'චේතෝවිවරණසප්පාය' යනු සිත වසාගන්නා වූ නීවරණයන් දුරු කිරීම මගින් චිත්ත විවරණය (සිත විවෘත කිරීම) නමින් හැඳින්වෙන සමථ-විපස්සනාවන්ට හිතකර වූ ද, සමථ-විපස්සනා සිත් විවරණය කිරීමට හෝ ප්‍රකට කිරීමට උපකාරී වන්නා වූ ද කතාය.

Idāni yena nibbidādiāvahaṇena ayaṃ kathā abhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā ca nāma hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘ekantanibbidāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekantanibbidāyāti ekaṃseneva vaṭṭadukkhato nibbindanatthāya. Virāgāya nirodhāyāti tasseva virajjanatthāya ca nirujjhanatthāya ca. Upasamāyāti sabbakilesavūpasamāya. Abhiññāyāti sabbassapi [Pg.275] abhiññeyyassa abhijānanāya. Sambodhāyāti catumaggasambodhāya. Nibbānāyāti anupādisesanibbānāya. Etesu hi ādito tīhi padehi vipassanā vuttā, dvīhi nibbānaṃ vuttaṃ. Samathavipassanā ādiṃ katvā nibbānapariyosāno ayaṃ sabbo uttarimanussadhammo dasakathāvatthulābhino sijjhatīti dasseti.

දැන්, යම් කලකිරීමක් (නිබ්බිදාව) ආදිය ඇති කිරීමක් නිසා මෙම කතාව 'අභිසල්ලේඛික' හා 'චේතෝවිවරණසප්පාය' වන්නේ ද, එය පෙන්වා දීම පිණිස 'ඒකාන්තයෙන්ම කලකිරීම පිණිස' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ඒකාන්තයෙන්ම කලකිරීම පිණිස' යනු ඒකාන්තයෙන්ම වට්ට දුක්ඛයෙන් (සංසාර දුකෙන්) කලකිරීම පිණිසය. 'නොඇලීම පිණිස හා නිරුද්ධ වීම පිණිස' යනු එහිම නොඇලීම හා නිරුද්ධ කිරීම පිණිසය. 'සන්සිඳීම පිණිස' යනු සියලු කෙලෙස් සංසිඳුවීම පිණිසය. 'විශේෂඥානය පිණිස' යනු දත යුතු සියල්ල අවබෝධ කරගැනීම පිණිසය. 'අවබෝධය පිණිස' යනු සිවු මඟ ඥානය (සම්බෝධිය) පිණිසය. 'නිර්වාණය පිණිස' යනු අනුපාදිශේෂ නිර්වාණය පිණිසය. මෙහි මුල් පද තුනෙන් විපස්සනාව ද, පද දෙකකින් නිර්වාණය ද කියැවේ. සමථ-විපස්සනාවෙන් පටන් ගෙන නිර්වාණය අවසාන කොට ඇති මේ සියලු උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයෝ දස කථාවස්තූන් ලබාගත් තැනැත්තාට සිද්ධ වන බව මෙයින් දක්වයි.

Idāni taṃ kathaṃ vibhajitvā dassento ‘‘appicchakathā’’tiādimāha. Tattha appicchoti niiccho, tassa kathā appicchakathā, appicchabhāvappaṭisaṃyuttakathā vā appicchakathā. Ettha ca atriccho, pāpiccho, mahiccho, appicchoti icchāvasena cattāro puggalā. Tesu attanā yathāladdhena lābhena atitto uparūpari lābhaṃ icchanto atriccho nāma. Yaṃ sandhāya –

දැන් එම කතාව බෙදා දක්වමින් 'අල්පේච්ඡ කතාව' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'අල්පේච්ඡ' යනු ආශාවන් නැති තැනැත්තාය. ඔහුගේ කතාව හෝ අල්පේච්ඡ බව හා සම්බන්ධ කතාව 'අල්පේච්ඡ කතාව' නම් වේ. මෙහිදී ආශාවන් අනුව පුද්ගලයෝ සිව්දෙනෙකි; එනම් අත්‍රිච්ඡ (ලැබුණු දෙයින් සතුටු නොවන්නා), පාපිච්ඡ (පවිටු ආශා ඇත්තා), මහිච්ඡ (මහා ආශා ඇත්තා) සහ අප්පිච්ඡ (අල්පේච්ඡ තැනැත්තා) යන්නයි. ඔවුන් අතරින් තමාට ලැබුණු දෙයින් සතුටු නොවී, වඩ වඩාත් ලාභ ප්‍රාර්ථනා කරන්නා 'අත්‍රිච්ඡ' නම් වේ. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhipi ca soḷasa;

Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado;

Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.5.103) ca;

"හතරෙන් අටක් ලැබුණි, අටෙන් දහසයක් ලැබුණි, දහසයෙන් තිස් දෙකක් ලැබුණි. මෙසේ අධික තණ්හාවෙන් යුතු තැනැත්තා වෙත (පෙළෙන) චක්‍රය පැමිණියේය. තණ්හාවෙන් මැඬුණු මිනිසාගේ හිස මත චක්‍රය කැරකෙයි."

‘‘Atricchaṃ atilobhena, atilobhamadena cā’’ti. ca vuttaṃ;

"අධික ලෝභය නිසා හා අධික ලෝභයේ මදය (මත්වීම) නිසා අධික ආශාව (ඇතිවේ)" යැයි ද වදාරන ලදී.

Lābhasakkārasilokanikāmayamānāya asantaguṇasambhāvanādhippāyo pāpiccho. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘idhekacco assaddho samāno ‘saddhoti maṃ jano jānātū’ti icchati, dussīlo samāno ‘sīlavāti maṃ jano jānātū’ti icchatī’’tiādi (vibha. 851).

ලාභ සත්කාර හා කීර්තිය ප්‍රාර්ථනා කරමින්, තමා තුළ නැති ගුණධර්ම ඇති බව පෙන්වීමට අදහස් කරන්නා 'පාපිච්ඡ' නම් වේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී: "මෙහි ඇතැමෙක් ශ්‍රද්ධාව නැත්තෙකු වුව ද 'ජනයා මා ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු ලෙස හඳුනා ගනිත්වා' යි ප්‍රාර්ථනා කරයි, දුස්සීලයෙකු වුව ද 'ජනයා මා සිලවන්තයෙකු ලෙස හඳුනා ගනිත්වා' යි ප්‍රාර්ථනා කරයි" යනාදියයි.

Santaguṇasambhāvanādhippāyo paṭiggahaṇe amattaññū mahiccho, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘idhekacco saddho samāno ‘saddhoti maṃ jano jānātū’ti icchati, sīlavā samāno ‘sīlavāti maṃ jano jānātū’ti icchatī’’tiādi. Duttappiyatāya hissa vijātamātāpi cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Tenetaṃ vuccati –

තමා තුළ ඇති ගුණධර්ම ප්‍රකට කිරීමට අදහස් කරන්නා වූ ද, (පිරිකර ආදිය) පිළිගැනීමේදී පමණ නොදන්නා වූ ද තැනැත්තා 'මහිච්ඡ' (මහා ආශා ඇත්තා) නම් වේ. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ වදාරන ලදී: "මෙහි ඇතැමෙක් ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු වුව ද 'ජනයා මා ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු ලෙස හඳුනා ගනිත්වා' යි ප්‍රාර්ථනා කරයි, සීලවන්තයෙකු වුව ද 'ජනයා මා සීලවන්තයෙකු ලෙස හඳුනා ගනිත්වා' යි ප්‍රාර්ථනා කරයි" යනාදියයි. ඔහු සතුටු කිරීමේ අපහසුතාව නිසා වැදූ මවට පවා ඔහුගේ සිත දිනාගත නොහැකිය. එබැවින් මෙය කියන ලදී:

‘‘Aggikkhandho samuddo ca, mahiccho cāpi puggalo;

Sakaṭena paccaye dentu, tayopete atappayā’’ti.

"ගිනි කඳ ද, සාගරය ද, මහා ආශා ඇති පුද්ගලයා ද යන මොවුන් තිදෙනාට කරත්ත පිටින් (පිරිකර ආදිය) දුන්න ද මොවුහු සෑහීමකට පත් නොවෙති."

Ete pana atricchatādayo dose ārakā vivajjetvā santaguṇaniguhanādhippāyo paṭiggahaṇe ca mattaññū appiccho. Attani vijjamānampi guṇaṃ [Pg.276] paṭicchādetukāmatāya saddho samāno ‘‘saddhoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati, sīlavā, bahussuto, pavivitto, āraddhavīriyo, upaṭṭhitassati, samāhito, paññavā samāno ‘‘paññavāti maṃ jano jānātū’’ti na icchati. Svāyaṃ paccayappiccho, dhutaṅgappiccho, pariyattiappiccho adhigamappicchoti catubbidho. Tattha catūsu paccayesu appiccho paccayadāyakaṃ deyyadhammaṃ attano thāmañca oloketvā sacepi hi deyyadhammo bahu hoti, dāyako appaṃ dātukāmo, dāyakassa vasena appameva gaṇhāti. Deyyadhammo ce appo, dāyako bahuṃ dātukāmo, deyyadhammassa vasena appameva gaṇhāti. Deyyadhammopi ce bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, attano thāmaṃ ñatvā pamāṇayuttameva gaṇhāti. Evarūpo hi bhikkhu anuppannaṃ lābhaṃ uppādeti, uppannaṃ lābhaṃ thāvaraṃ karoti, dāyakānaṃ cittaṃ ārādheti. Dhutaṅgasamādānassa pana attani atthibhāvaṃ na jānāpetukāmo dhutaṅgappiccho. Yo attano bahussutabhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ pariyattiappiccho. Yo pana sotāpannādīsu aññataro hutvā sabrahmacārīnampi attano sotāpannādibhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ adhigamappiccho. Evametesaṃ appicchānaṃ yā appicchatā, tassā saddhiṃ sandassanādividhinā anekākāravokārānisaṃsavibhāvanavasena sappaṭipakkhassa atricchatādibhedassa icchācārassa ādīnavavibhāvanavasena ca pavattā kathā appicchakathā.

අධික ආශාව ආදී වූ එම දෝෂයන් දුරින්ම දුරු කොට, තම යහපත් ගුණ සඟවා ගැනීමේ අදහස ඇතිව, ප්‍රත්‍ය පිළිගැනීමේදී පමණ දැන කටයුතු කිරීම අල්පේච්ඡතාවයි. තමා තුළ ගුණධර්ම පවතිද්දී පවා ඒවා සඟවා ගැනීමේ කැමැත්ත නිසා, ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු වුවද 'ජනයා මා ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු ලෙස හඳුනා ගනිත්වා' යි ඔහු කැමති නොවේ. එසේම සිල්වත් වූ, බහුශ්‍රුත වූ, විවේකී වූ, ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති, එළඹ සිටි සිහිය ඇති, සමාහිත වූ හා ප්‍රඥාවන්ත වූ තැනැත්තෙකු වුවද 'ජනයා මා ප්‍රඥාවන්තයෙකු ලෙස හඳුනා ගනිත්වා' යි ඔහු කැමති නොවේ. එම අල්පේච්ඡතාව ප්‍රත්‍ය අල්පේච්ඡතාව, ධුතාංග අල්පේච්ඡතාව, පර්යාප්ති අල්පේච්ඡතාව සහ අධිගම අල්පේච්ඡතාව යැයි සිව්වැදෑරුම් වේ. එහිදී සිව්පසය සම්බන්ධයෙන් අල්පේච්ඡ වූ තැනැත්තා, ප්‍රත්‍ය දායකයා, දිය යුතු දෙය සහ තමාගේ ශක්තිය දෙස බලා කටයුතු කරයි. ඉදින් දිය යුතු දෙය බොහෝ වුවත්, දායකයා ස්වල්පයක් දීමට කැමති නම්, ඔහු දායකයාගේ කැමැත්ත පරිදි ස්වල්පයක්ම පිළිගනී. දිය යුතු දෙය ස්වල්ප වූත්, දායකයා බොහෝ දීමට කැමති වූත් විට, ලැබෙන දෙයෙහි ප්‍රමාණයට අනුව ස්වල්පයක්ම පිළිගනී. දිය යුතු දෙයත් බොහෝ වී, දායකයාත් බොහෝ දීමට කැමති වූ විට, තමාගේ අවශ්‍යතාවය දැන ප්‍රමාණවත් පරිදිම පිළිගනී. මෙබඳු වූ භික්ෂුව නොලැබුණු ලාභය උපදවයි, ලැබුණු ලාභය ස්ථාවර කරයි, දායකයන්ගේ සිත සතුටු කරයි. තමා ධුතාංග සමාදන්ව සිටින බව අන් අයට දැන ගැනීමට ඉඩ නොදෙනු කැමැත්ත ධුතාංග අල්පේච්ඡතාවයි. තමාගේ බහුශ්‍රුත භාවය අන් අයට දැන ගැනීමට ඉඩ නොදෙනු කැමැත්ත පර්යාප්ති අල්පේච්ඡතාවයි. යමෙක් සෝවාන් ආදී උතුම් මගඵල ලැබූවෙකු වීත්, තම සබ්‍රහ්මචාරීන්ට පවා තමා සෝවාන් ආදී තත්ත්වයට පත් වූ බව දැන ගැනීමට ඉඩ නොදෙනු කැමැත්ත අධිගම අල්පේච්ඡතාවයි. මෙසේ මෙම අල්පේච්ඡ පුද්ගලයන්ගේ යම් අල්පේච්ඡතාවයක් වේද, එය මනාව පෙන්වා දීමෙන් ලැබෙන නොයෙක් ආකාර වූ ආනිශංස විස්තර කිරීම් මගින් සහ එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අධික ආශාවන්හි (ඉච්ඡාචාරයේ) ආදීනව විස්තර කිරීම් මගින් පවත්වනු ලබන කථාව 'අල්පේච්ඡ කථාව' නම් වේ.

Santuṭṭhikathāti ettha santuṭṭhīti sakena attanā laddhena tuṭṭhi santuṭṭhi. Atha vā visamaṃ paccayicchaṃ pahāya samaṃ tuṭṭhi santuṭṭhi, santena vā vijjamānena tuṭṭhi santuṭṭhi. Vuttañcetaṃ –

සන්තුට්ඨි කථාව යනු මෙහිදී 'සන්තුට්ඨි' යනු තමාට ලැබුණු දෙයින් සතුටු වීමයි. එසේත් නැතිනම්, විෂම වූ ප්‍රත්‍ය කෙරෙහි ඇති ආශාව අතහැර සමව සතුටු වීම සන්තුට්ඨියයි. පවතින දෙයින් සතුටු වීම සන්තුට්ඨියයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Atītaṃ nānubaddho so, nappajappamanāgataṃ;

Paccuppannena yāpento, santuṭṭhoti pavuccatī’’ti.

“ඔහු අතීතය පසුපස හඹා නොයයි, අනාගතය ගැන පතා නොවෙහෙසෙයි; වර්තමානයෙන් යැපෙන්නේ යමෙක්ද, ඔහු සතුටු වූවෙකැයි (සන්තුට්ඨ) කියනු ලැබේ.”

Sammā vā ñāyena bhagavatā anuññātavidhinā paccayehi tuṭṭhi santuṭṭhi, atthato itarītarapaccayasantoso, so dvādasavidho hoti. Kathaṃ? Cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho. Evaṃ piṇḍapātādīsu.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාළ ක්‍රමයට අනුව, නිවැරදිව හා ධාර්මිකව ලත් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් සතුටු වීම සන්තුට්ඨියයි. අර්ථය අතින් ගත්කල එය තමාට ලැබෙන ඕනෑම ප්‍රත්‍යයකින් සතුටු වීමයි. එය දොළොස් වැදෑරුම් වේ. ඒ කෙසේද? සිවුර සම්බන්ධයෙන් යථාලාභ සන්තෝෂය, යථාබල සන්තෝෂය, යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය කියා තෙවැදෑරුම් වේ. පිණ්ඩපාතාදී අනෙක් ප්‍රත්‍යයන්හිද එසේමය.

Tatrāyaṃ [Pg.277] pabhedavaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā, garucīvaraṃ pārupanto kilamati, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṇītapaccayalābhī hoti, so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ bahūni vā labhitvā ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ dubbalānaṃ appalābhīnaṃ hotū’’ti tesaṃ datvā attanā saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ katvā tesaṃ vā purāṇacīvarāni gahetvā dhārentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

එහි මේ විස්තරාත්මක විග්‍රහයයි - මෙහි භික්ෂුවක් යහපත් වූ හෝ අයහපත් වූ හෝ සිවුරක් ලබයි. ඔහු එයින්ම යැපෙයි, වෙනත් එකක් ප්‍රාර්ථනා නොකරයි, ලැබුණත් පිළි නොගනී. මෙය ඔහුට සිවුර සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථාලාභ සන්තෝෂය'යි. ඉදින් යම් භික්ෂුවක් සහජයෙන්ම දුර්වල හෝ ව්‍යාධියකින් හෝ ජරාවෙන් පෙළෙන්නෙකු හෝ වේද, බර සිවුරක් පෙරවීමේදී වෙහෙසට පත් වේද, ඔහු සමාන අදහස් ඇති භික්ෂුවක් සමඟ එය මාරු කරගෙන සැහැල්ලු සිවුරකින් යැපෙන්නේ වුවද ඔහු සතුටු වූවෙකි. මෙය ඔහුට සිවුර සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථාබල සන්තෝෂය'යි. තවත් අයෙක් ප්‍රණීත ප්‍රත්‍යයන් ලබන්නෙක් වෙයි. ඔහු පට සිවුරු ආදී ඉතා වටිනා සිවුරු බොහෝ ලැබී, 'මෙය බොහෝ කලක් පැවිදි වූ, බහුශ්‍රුත වූ මහා තෙරවරුන්ට සුදුසුය, මෙය ගිලන් වූ, දුර්වල වූ, ලාභ සත්කාර අඩු භික්ෂූන්ට වේවා' යි පවසා ඒවා පූජා කරයි. තමා වත්තෙන් හෝ කුණු ගොඩකින් රෙදි කැබලි එකතු කර සඟල සිවුරක් සාදා ගෙන හෝ, ඔවුන්ගේ පරණ සිවුරු ගෙන පරිහරණය කරමින් සතුටු වෙයි. මෙය ඔහුට සිවුර සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය'යි.

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko hoti, lūkhaṃ paṇītaṃ pakativiruddhaṃ byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ bhuñjitvā gāḷhaṃ vā rogābādhaṃ pāpuṇāti, so sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so ‘‘ayaṃ piṇḍapāto cirapabbajitānaṃ anurūpo’’ti cīvaraṃ viya tesaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ attanā piṇḍāya caritvā missakāhāraṃ vā bhuñjantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

මෙහි භික්ෂුවක් රූක්ෂ වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ පිණ්ඩපාතයක් ලබයි. ඔහු එයින්ම යැපෙයි, වෙනත් එකක් ප්‍රාර්ථනා නොකරයි, ලැබුණත් පිළි නොගනී. මෙය ඔහුට පිණ්ඩපාතය සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථාලාභ සන්තෝෂය'යි. ඉදින් යම් භික්ෂුවක් ගිලන් වූවෙක් වෙයිද, ඔහු රූක්ෂ වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ තම ස්වභාවයට අහිතකර වූ හෝ ව්‍යාධියට අහිතකර වූ හෝ ආහාර අනුභව කිරීමෙන් දැඩි රෝගාබාධයකට පත් වේ නම්, ඔහු එම ආහාරය සමාන අදහස් ඇති භික්ෂුවකට දී, උන්වහන්සේගේ අතින් තමාට සුදුසු (සප්පාය) ආහාරයක් ගෙන අනුභව කරමින් මහණදම් පුරයිද, ඔහුත් සතුටු වූවෙකි. මෙය ඔහුට පිණ්ඩපාතය සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථාබල සන්තෝෂය'යි. තවත් අයෙක් බොහෝ ප්‍රණීත පිණ්ඩපාතය ලබයි. ඔහු 'මෙම පිණ්ඩපාතය බොහෝ කලක් පැවිදි වූ අයට සුදුසුය' කියා සිවුරු මෙන්ම ඒවා ද පූජා කරයි. තමා ඔවුන්ගෙන් ඉතිරි වූ දෙයක් හෝ තමාම පිණ්ඩපාතයේ හැසිරී ලැබුණු මිශ්‍ර ආහාරයක් හෝ අනුභව කරමින් සතුටු වෙයි. මෙය ඔහුට පිණ්ඩපාතය සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය'යි.

Idha pana bhikkhuno senāsanaṃ pāpuṇāti manāpaṃ vā āmanāpaṃ vā antamaso tiṇasanthārakampi, so teneva santussati, puna aññaṃ sundarataraṃ pāpuṇāti, taṃ na gaṇhāti, ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko hoti dubbalo vā, pakativiruddhaṃ vā so byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa [Pg.278] senāsane yathābalasantoso. Aparo sundaraṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati ‘‘paṇītasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhāna’’nti, mahāpuññatāya vā leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati, so tāni cīvarādīni viya cirapabbajitādīnaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso.

මෙහි භික්ෂුවකට මනාප වූ හෝ අමනාප වූ හෝ අවසාන වශයෙන් තණ ඇතිරියක් පමණ වූ සෙනසුනක් හෝ ලැබෙයි. ඔහු එයින්ම සතුටු වෙයි. නැවත වඩාත් යහපත් එකක් ලැබුණද ඔහු එය පිළි නොගනී. මෙය ඔහුට සෙනසුන සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථාලාභ සන්තෝෂය'යි. ඉදින් භික්ෂුව ගිලන් වූ හෝ දුර්වල වූ හෝ කෙනෙකු වී, තමාගේ ස්වභාවයට හෝ ව්‍යාධියට අහිතකර වූ, එහි වාසය කිරීම අපහසු වූ සෙනසුනක් ලබයි නම්, ඔහු එය සමාන අදහස් ඇති භික්ෂුවකට දී, උන්වහන්සේ සතු සප්පාය සෙනසුනක වාසය කරමින් මහණදම් පුරයිද, ඔහුත් සතුටු වූවෙකි. මෙය ඔහුට සෙනසුන සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථාබල සන්තෝෂය'යි. තවත් අයෙක් යහපත් සෙනසුනක් ලැබුණද, 'ප්‍රණීත සෙනසුන යනු ප්‍රමාදයට කරුණකි'යි සිතා එය පිළිගන්නේ නැත. මහා පින් ඇති බැවින් ලෙන්, මණ්ඩප, කූටාගාර ආදී බොහෝ ප්‍රණීත සෙනසුන් ලැබුණද, ඔහු ඒවා සිවුරු ආදිය මෙන්ම බොහෝ කලක් පැවිදි වූ අයට දී තමා කොතැනක හෝ වාසය කරමින් සතුටු වෙයි. මෙය ඔහුට සෙනසුන සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය'යි.

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva tussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayaṃ gilānapaccaye yathālābhasantoso. Atha pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati, so yaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telena bhesajjaṃ katvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati, so taṃ cīvarādīni viya cirapabbajitādīnaṃ datvā tesaṃ ābhatakena yena kenaci bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharītakaṃ, ekasmiṃ catumadhuraṃ ṭhapetvā ‘‘gaṇhatha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno ‘‘sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, idaṃ muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇita’’nti, ‘‘pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā, tattha te yāvajīvaṃ ussāho karaṇīyo’’ti (mahāva. 128) vacanaṃ anussaranto catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakena bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.

මෙහි මහණෙක් රළු වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ ගිලන්පසක් ලබයිද, ඔහු එයින්ම සතුටු වෙයි, වෙනත් දෙයක් ප්‍රාර්ථනා නොකරයි, ලැබුණද එය නොගනියි, මෙය ගිලානප්‍රත්‍යයෙහි 'යථාලාභසන්තෝෂය'යි. යම් හෙයකින් තෙල් අවශ්‍ය වූවෙක් හකුරු ලබයිද, ඔහු තමාට ලැබුණු දේ සමාන වූ වෙනත් භික්ෂුවකට දී, උන්වහන්සේගෙන් තෙල් ලබාගෙන බෙහෙත් කොට මහණදම් පුරමින් වුවද සන්තෝෂයෙන් වසයි නම්, මෙය ඔහුගේ ගිලානප්‍රත්‍යයෙහි 'යථාබලසන්තෝෂය'යි. තවත් මහා පිනැති භික්ෂුවක් තෙල්, මීපැණි, හකුරු ආදී බොහෝ ප්‍රණීත බෙහෙත් ලබයි. උන්වහන්සේ එය සිවුරු පිරිකර මෙන් බොහෝ කල් පැවිදි වූ හිමිවරුන්ට දී, ඔවුන් විසින් ගෙන එන ලද යම් කිසි බෙහෙතකින් ප්‍රතිකාර කරමින් වුවද සතුටින් වසයි. යමෙක් එක් බඳුනක මූත්‍රයෙන් පෙඟවූ අරළුද, තවත් බඳුනක චතුමධුරද තබා 'ස්වාමීනි, කැමති දෙයක් ගන්න' යැයි කී කල්හි, 'ඉදින් මෙයින් එකකින් රෝගය සන්සිඳෙන්නේ නම්, බුද්ධාදී උතුමන් විසින් වර්ණනා කරන ලද්දේ මේ මූත්‍රයෙන් පෙඟවූ අරළුය' කියාත්, 'කුණුමූත්‍ර බෙහෙත් නිසය කොට පැවිද්ද ලැබිය යුතුය, එහි ජීවිතාන්තය දක්වා උත්සාහ කළ යුතුය' යන මහාවග්ග පාලියේ වචනය සිහිපත් කරමින් චතුමධුර ප්‍රතික්ෂේප කර මූත්‍රයෙන් පෙඟවූ අරළුවලින් බෙහෙත් කරමින් පරම සන්තෝෂයට පත් වෙයිද, මෙය ඔහුගේ ගිලානප්‍රත්‍යයෙහි 'යථාසාරුප්පසන්තෝෂය'යි.

So evaṃpabhedo sabbopi santoso santuṭṭhīti pavuccati. Tena vuttaṃ ‘‘atthato itarītarapaccayasantoso’’ti. Tassā santuṭṭhiyā saddhiṃ sandassanādividhinā ānisaṃsavibhāvanavasena tappaṭipakkhassa atricchatādibhedassa icchācārassa ādīnavavibhāvanavasena ca pavattā kathā santuṭṭhikathā. Ito parāsupi kathāsu eseva nayo. Visesamattameva vakkhāma.

මේ ආකාර වූ සියලු ප්‍රභේද සහිත සන්තෝෂය 'සන්තුට්ඨි' (සතුට) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'අර්ථය වශයෙන් ගත් කල මෙය ඉතරීතර ප්‍රත්‍යය සන්තෝෂයයි' යනුවෙන් කියන ලදී. ඒ සන්තෝෂය පිළිබඳව ආනිසංස දැක්වීම් ආදී ක්‍රම මගින්ද, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ අධික ආශාවන් සහිත අකුසල සහගත පැවැත්මේ ආදීනව දැක්වීම් මගින්ද පවත්වනු ලබන කථාව 'සන්තුට්ඨිකථාව' නම් වේ. මින් පසුව එන කථාවන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ. එහි ඇති විශේෂ කරුණු පමණක් මින් ඉදිරියට දක්වන්නෙමු.

Pavivekakathāti ettha kāyaviveko, cittaviveko, upadhivivekoti tayo vivekā. Tesu eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati[Pg.279], eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko abhikkamati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, eko viharati, evaṃ sabbiriyāpathesu sabbakiccesu gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vivittavāso kāyaviveko nāma. Aṭṭha samāpattiyo pana cittaviveko nāma. Nibbānaṃ upadhiviveko nāma. Vuttañhetaṃ ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 57). Vivekoyeva paviveko, paviveke paṭisaṃyuttā kathā pavivekakathā.

පවිවේකකථා යන්නෙහි කායවිවේකය, චිත්තවිවේකය, උපධිවිවේකය යැයි විවේකයන් තිදෙනෙකි. ඔවුන් අතරෙන් තනිවම ගමන් කරයිද, තනිවම සිටියිද, තනිවම හිඳියිද, තනිවම සැතපෙයිද, තනිවම පිඬු පිණිස ගමට පිවිසෙයිද, තනිවම ආපසු එයිද, තනිවම ඉදිරියට යයිද, තනිවම සක්මන් කරයිද, තනිවම හැසිරෙයිද, තනිවම වෙසෙයිද, මෙසේ සියලු ඉරියව්වලදී සහ සියලු කටයුතුවලදී පිරිස් සමඟ එක්ව විසීම අතහැර හුදෙකලාව විසීම 'කායවිවේකය' නම් වේ. අෂ්ට සමාපත්ති 'චිත්තවිවේකය' නම් වේ. නිර්වාණය 'උපධිවිවේකය' නම් වේ. මේ බව මහානිද්දේස පාලියෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: 'කායවිවේකය වනාහි නෙක්ඛම්මයෙහි (පැවිදිවීමෙහි) ඇලුනු විවේකයෙහි පිහිටි ශරීර ඇති පුද්ගලයන්ටය, චිත්තවිවේකය වනාහි පරම පිරිසිදු බවට පත් වූ පිරිසිදු සිත් ඇති අයටය, උපධිවිවේකය වනාහි කෙලෙස් රහිත වූ සංස්කාරයන්ගෙන් තොර නිවනට ගිය පුද්ගලයන්ටය' යනුවෙනි. විවේකයම පවිවේකයයි, ඒ පවිවේකය හා සම්බන්ධ කථාව 'පවිවේකකථාව' නම් වේ.

Asaṃsaggakathāti ettha savanasaṃsaggo, dassanasaṃsaggo, samullapanasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggoti pañca saṃsaggā. Tesu idhekacco bhikkhu suṇāti ‘‘amukasmiṃ ṭhāne gāme vā nigame vā itthī abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’’ti, so taṃ sutvā saṃsīdati visīdati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati, evaṃ visabhāgārammaṇassavanena uppannakilesasanthavo savanasaṃsaggo nāma. Na heva kho bhikkhu suṇāti, apica kho sāmaṃ passati itthiṃ abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ, so taṃ disvā saṃsīdati visīdati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati, evaṃ visabhāgārammaṇadassanena uppannakilesasanthavo dassanasaṃsaggo nāma. Disvā pana aññamaññaṃ ālāpasallāpavasena uppanno kilesasanthavo samullapanasaṃsaggo nāma. Sañjagghanādipi eteneva saṅgayhati. Attano pana santakaṃ yaṃ kiñci mātugāmassa datvā adatvā vā tena dinnassa vanabhaṅginiyādino paribhogavasena uppanno kilesasanthavo sambhogasaṃsaggo nāma. Mātugāmassa hatthaggāhādivasena uppannakilesasanthavo kāyasaṃsaggo nāma.

අසංසග්ගකථා යන්නෙහි සවනසංසග්ගය (ඇසීමෙන් වන ඇලීම), දස්සනසංසග්ගය (දැකීමෙන් වන ඇලීම), සමුල්ලපනසංසග්ගය (කතා කිරීමෙන් වන ඇලීම), සම්භෝගසංසග්ගය (පරිභෝග කිරීමෙන් වන ඇලීම) සහ කායසංසග්ගය (ශරීර ස්පර්ශයෙන් වන ඇලීම) යැයි පංචවිධ සංසග්ගයන් ඇත. ඔවුන් අතරෙහි, මෙහි ඇතැම් භික්ෂුවක් 'අසවල් ස්ථානයක ගමක හෝ නියම්ගමක ඉතා රූමත්, දැකීමට ප්‍රියජනක, ප්‍රසාද එළවන, උතුම් වර්ණ සෞන්දර්යයෙන් යුත් ස්ත්‍රියක් වසන්නීය' කියා අසයි. ඔහු එය අසා පසුබට වෙයි, ක්ලාන්ත වෙයි, බඹසර රැක ගැනීමට අපොහොසත් වෙයි, ශික්ෂා පද අත්හැර හීන වූ ගිහිගෙට හැරෙයි. මෙසේ විෂභාග අරමුණක් ඇසීමෙන් හටගන්නා කෙලෙස් සබඳතාව 'සවනසංසග්ගය' නම් වේ. භික්ෂුවක් අසන්නේම නැත, එහෙත් උතුම් වර්ණ සෞන්දර්යයෙන් යුත් ඉතා රූමත් ස්ත්‍රියක් සියැසින්ම දකියි. ඔහු ඇය දැක පසුබට වෙයි, ක්ලාන්ත වෙයි, බඹසර රැක ගැනීමට අපොහොසත් වෙයි, ශික්ෂා පද අත්හැර හීන වූ ගිහිගෙට හැරෙයි. මෙසේ විෂභාග අරමුණක් දැකීමෙන් හටගන්නා කෙලෙස් සබඳතාව 'දස්සනසංසග්ගය' නම් වේ. දැකීමෙන් පසුව අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් පිළිසඳර කතා පැවැත්වීමෙන් හටගන්නා කෙලෙස් සබඳතාව 'සමුල්ලපනසංසග්ගය' නම් වේ. සිනාසීම ආදියද මෙයටම ඇතුළත් වේ. තමා සතු යමක් මාතෘගාමයාට දී හෝ නොදී හෝ, ඇය විසින් දෙන ලද මල් මාලා ආදිය පරිභෝජනය කිරීම නිසා හටගන්නා කෙලෙස් සබඳතාව 'සම්භෝගසංසග්ගය' නම් වේ. මාතෘගාමයාගේ අතින් ඇල්ලීම ආදිය නිසා හටගන්නා කෙලෙස් සබඳතාව 'කායසංසග්ගය' නම් වේ.

Yopi cesa ‘‘gihīhi saṃsaṭṭho viharati ananulomikena saṃsaggena sahasokī sahanandī sukhitesu sukhito dukkhitesu dukkhito uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā vo yogaṃ āpajjatī’’ti (saṃ. ni. 3.3; mahāni. 164) evaṃ [Pg.280] vutto ananulomiko gihisaṃsaggo nāma, yo ca sabrahmacārīhipi kilesuppattihetubhūto saṃsaggo, taṃ sabbaṃ pahāya yvāyaṃ saṃsāre thirataraṃ saṃvegasaṅkhāresu tibbaṃ bhayasaññaṃ sarīre paṭikkūlasaññaṃ sabbākusalesu jigucchāpubbaṅgamaṃ hirottappaṃ sabbakiriyāsu satisampajaññanti sabbaṃ paccupaṭṭhapetvā kamaladale jalabindu viya sabbattha alaggabhāvo, ayaṃ sabbasaṃsaggappaṭipakkhatāya asaṃsaggo, tappaṭisaṃyuttā kathā asaṃsaggakathā.

'යමෙක් ගිහියන් සමඟ අනුලෝම නොවන (නොගැලපෙන) ඇසුරකින් යුක්තව වෙසෙයිද, ඔවුන් සමඟ එක්ව ශෝක කරයිද, එක්ව සතුටු වෙයිද, ඔවුන්ගේ සැපයේදී සැපවත් වෙයිද, ඔවුන්ගේ දුකේදී දුක් වෙයිද, ඔවුන්ගේ කටයුතුවලදී තමාම ඉදිරිපත් වී කටයුතු කරයිද' යනුවෙන් දක්වා ඇති අනුලෝම නොවන ගිහි ඇසුර මෙන්ම, සබ්‍රහ්මචාරීන් සමඟ වුවද කෙලෙස් ඉපදීමට හේතු වන යම් ඇසුරක් වේද, ඒ සියල්ල අත්හැර දමා, සංසාරය කෙරෙහි ස්ථිර වූ සංවේගය, සංස්කාරයන් කෙරෙහි තදබල බිය සංඥාව, ශරීරය කෙරෙහි පිළිකුල් සංඥාව, සියලු අකුසලයන් කෙරෙහි පිළිකුල පෙරදැරි කරගත් හිරිඔතප් සහ සියලු ක්‍රියාවන්හි සිහි නුවණ (සතිසම්පජඤ්ඤය) යන මේ සියල්ල එළඹ සිටුවාගෙන, නෙළුම් පතෙහි දියබින්දුවක් මෙන් කොතැනකවත් නොඇලී සිටීම සියලු ඇසුරට (සංසග්ගයට) ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ 'අසංසග්ගය' නම් වේ. ඒ හා සම්බන්ධ කථාව 'අසංසග්ගකථාව'යි.

Vīriyārambhakathāti ettha vīrassa bhāvo, kammanti vā vīriyaṃ, vidhinā īretabbaṃ pavattetabbanti vā vīriyaṃ, vīriyañca taṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya ārabhanaṃ vīriyārambho. Svāyaṃ kāyiko, cetasiko cāti duvidho, ārambhadhātu, nikkamadhātu, parakkamadhātu, cāti tividho, sammappadhānavasena catubbidho. So sabbopi yo bhikkhu gamane uppannakilesaṃ ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti, ṭhāne uppannaṃ nisajjaṃ, nisajjāya uppannaṃ sayanaṃ pāpuṇituṃ na deti, tattha tattheva ajapadena daṇḍena kaṇhasappaṃ uppīḷetvā gaṇhanto viya tikhiṇena asinā amittaṃ gīvāya paharanto viya sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā vīriyabalena niggaṇhāti, tassevaṃ vīriyārambho āraddhavīriyassa vasena veditabbo, tappaṭisaṃyuttā kathā vīriyārambhakathā.

වීර්යාරම්භ කථා යනු මෙහි වීර්යවන්තයාගේ ස්වභාවයයි. ක්‍රියාව වීර්යයයි, නැතහොත් ක්‍රමානුකූලව පැවැත්විය යුතු දෙය වීර්යයයි. එමෙන්ම අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීම පිණිසත්, කුසල ධර්මයන් උපදවා ගැනීම පිණිසත් වීර්යය ආරම්භ කිරීම ‘වීර්යාරම්භය’ නම් වේ. එය කායික හා චෛතසික වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන අතර ආරම්භ ධාතු, නික්කම ධාතු, පරක්කම ධාතු වශයෙන් තෙවැදෑරුම් ද, සම්මප්පධාන වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් ද වේ. යම් මහණෙක් ගමනේදී උපන් ක්ලේශයන්ට සිට ගැනීමට ඉඩ නොදෙයිද, සිටගෙන සිටින විට උපන් ක්ලේශයන්ට හිඳ ගැනීමට ඉඩ නොදෙයිද, හිඳගෙන සිටින විට උපන් ක්ලේශයන්ට නිදා ගැනීමට ඉඩ නොදෙයිද, ඒ ඒ තැනදීම එළු පය ඇති දණ්ඩකින් කළු සර්පයෙකු මිරිකා අල්ලා ගන්නාක් මෙන් ද, මුවහත් අසිපතකින් සතුරාගේ ගෙලට පහර දෙන්නාක් මෙන් ද, හිස එසවීමට ඉඩ නොදී වීර්ය බලයෙන් ක්ලේශයන් මැඩපවත්වයිද, ඔහුගේ එම වීර්යාරම්භය ‘ආරද්ධ වීර්යය’ (මනාව පටන් ගත් වීර්යය) වශයෙන් දත යුතුය. ඒ හා සම්බන්ධ කථාව වීර්යාරම්භ කථාවයි.

Sīlakathātiādīsu duvidhaṃ sīlaṃ lokiyaṃ lokuttarañca. Tattha lokiyaṃ pātimokkhasaṃvarādi catupārisuddhisīlaṃ. Lokuttaraṃ maggasīlaṃ phalasīlañca. Tathā samādhipi. Vipassanāya pādakabhūtā saha upacārena aṭṭha samāpattiyo lokiyo samādhi, maggasampayutto panettha lokuttaro samādhi nāma. Tathā paññāpi. Lokiyā sutamayā, cintāmayā, jhānasampayuttā, vipassanāñāṇañca. Visesato panettha vipassanāpaññā gahetabbā. Lokuttarā maggapaññā phalapaññā ca. Vimutti ariyaphalavimutti nibbānañca. Apare pana tadaṅgavikkhambhanasamucchedavimuttīnampi vasenettha atthaṃ saṃvaṇṇenti. Vimuttiñāṇadassanampi ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Iti imesaṃ sīlādīnaṃ saddhiṃ sandassanādividhinā anekākāravokāraānisaṃsavibhāvanavasena ceva tappaṭipakkhānaṃ dussīlyādīnaṃ ādīnavavibhāvanavasena ca pavattā kathā, tappaṭisaṃyuttā kathā vā sīlādikathā nāma.

ශීල කථා ආදියේදී ශීලය ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ලෞකික ශීලය යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලය ආදී සිවුපිරිසුදු ශීලයයි. ලෝකෝත්තර ශීලය යනු මාර්ග ශීලය හා ඵල ශීලයයි. සමාධිය ද එසේමය. විදර්ශනාවට පදනම් වූ උපචාර සමාධිය සමඟ අෂ්ට සමාපත්තීන් ලෞකික සමාධිය වන අතර, මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සමාධිය ලෝකෝත්තර සමාධිය නම් වේ. ප්‍රඥාව ද එසේමය. ලෞකික ප්‍රඥාව යනු ශ්‍රැතමය, චින්තාමය, ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව හා විදර්ශනා ඥානයයි. මෙහිදී විශේෂයෙන් විදර්ශනා ප්‍රඥාව ගත යුතුය. ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව යනු මාර්ග ප්‍රඥාව හා ඵල ප්‍රඥාවයි. විමුක්තිය යනු ආර්ය ඵල විමුක්තිය හා නිවනයි. තවත් සමහරු මෙහිදී තදංග, විෂ්කම්භන හා සමුච්ඡේද විමුක්ති වශයෙන් ද අර්ථ වර්ණනා කරති. විමුක්ති ඥානදර්ශනය යනු දහනව වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. මෙලෙස මෙම ශීලාදී ගුණධර්මයන්ගේ විවිධ ආකාර වූ ආනිශංස පෙන්වා දීමෙන් ද, ඒවාට පටහැනි දුශ්ශීලභාවය ආදියේ ආදීනව පෙන්වා දීමෙන් ද පවත්වන කථාව ශීලාදී කථාව නම් වේ.

Ettha [Pg.281] ca ‘‘attanā ca appiccho hoti, appiccha kathañca paresaṃ kattā’’ti (ma. ni. 1.252; a. ni. 10.70) ‘‘santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’’ti (saṃ. ni. 2.144; cūḷani. khaggavisāṇapucchāniddeso 128) ca ādivacanato sayañca appicchatādiguṇasamannāgatena paresampi tadatthāya hitajjhāsayena pavattetabbā tathārūpī kathā. Yā idha abhisallekhikādibhāvena visesetvā vuttā appicchakathādīti veditabbā. Kārakasseva hi kathā visesato adhippetatthasādhinī. Tathā hi vakkhati – ‘‘kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ…pe… akasiralābhī’’ti (a. ni. 9.3).

මෙහි ‘තමා ද අල්පේච්ඡ වන්නේය, අන් අයට ද අල්පේච්ඡ කථාව කරන්නේය’, ‘ලැබෙන කුමන හෝ සිවුරකින් සතුටු වන්නේය, එවැනි සතුටෙහි ගුණ පවසන්නේය’ යන ආදී වචනයන්ට අනුව, තමා අල්පේච්ඡතාදී ගුණයෙන් යුක්තව, අන් අයගේ ද යහපත උදෙසා පවත්වනු ලබන කථාව එබඳු කථාවකි. මෙහි අභිසල්ලේඛික (කෙලෙස් සිඳලන) ආදී වශයෙන් විශේෂ කොට දක්වා ඇති අල්පේච්ඡ කථාව ආදිය මෙසේ දත යුතුය. මන්ද යත්, ගුණධර්මයන් පුරුදු කරන තැනැත්තාගේ කථාවම විශේෂයෙන් අරමුණු ඉටු කර දෙන බැවිනි. ඒ බව ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාරන සේක: ‘මේඝිය, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු සිටින මහණෙකුට මෙසේ බලාපොරොත්තු විය හැකිය... ක්ලේශ රහිතව ලැබෙන්නේය’ ආදී වශයෙනි.

Evarūpiyāti īdisāya yathāvuttāya. Nikāmalābhīti yathicchitalābhī yathārucilābhī, sabbakālaṃ imaṃ kathaṃ sotuṃ vicāretuñca yathāsukhaṃ labhanto. Akicchalābhīti nidukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī.

‘එබඳු වූ’ යනු ඉහත කී පරිදි වූ කථාවයි. ‘නිකාමලාභී’ යනු තමා කැමති පරිදි, රුචි පරිදි, සෑම කල්හිම මෙම කථාව ඇසීමට හා ඒ ගැන විමසීමට පහසුවෙන් අවස්ථාව ලබන බවයි. ‘අකිච්ඡලාභී’ යනු දුකක් රහිතව ලැබීමයි. ‘අකසිරලාභී’ යනු බොහෝ සෙයින් (අපහසුවකින් තොරව) ලැබීමයි.

Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo. Akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāyāti akosallasambhūtaṭṭhena akusalānaṃ pāpadhammānaṃ pajahanatthāya. Kusalānaṃ dhammānanti kucchitānaṃ salanādiatthena anavajjaṭṭhena ca kusalānaṃ sahavipassanānaṃ maggaphaladhammānaṃ. Upasampadāyāti sampādanāya attano santāne uppādanāya. Thāmavāti ussoḷhisaṅkhātena vīriyathāmena samannāgato. Daḷhaparakkamoti thiraparakkamo asithilavīriyo. Anikkhittadhuroti anorohitadhuro anosakkavīriyo.

‘ආරද්ධ වීර්යය’ යනු දැඩිව ගත් වීර්යයයි. ‘අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස’ යනු අකුසලයෙන් උපන් පවිටු ධර්මයන් අත්හැරීම පිණිසයි. ‘කුසල ධර්මයන්’ යනු නින්දිත කෙලෙස් දුරු කරන අර්ථයෙන් සහ නිවැරදි අර්ථයෙන් කුසල් වූ, විදර්ශනාව සහිත මාර්ග ඵල ධර්මයන්ය. ‘උපසම්පදාය’ යනු සම්පාදනය කර ගැනීම හෙවත් තම සන්තානය තුළ උපදවා ගැනීමයි. ‘ථාමවා’ යනු උත්සාහය නම් වූ වීර්ය ශක්තියෙන් යුක්ත වීමයි. ‘දළ්හ පරක්කමෝ’ යනු ස්ථීර පරාක්‍රමයෙන් හෙවත් ලිහිල් නොවන වීර්යයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘අනික්ඛිත්තධුරෝ’ යනු බහා නොතැබූ ධූරය (වගකීම) ඇති, පසුබට නොවන වීර්යය ඇති බවයි.

Paññavāti vipassanāpaññāya paññavā. Udayatthagāminiyāti pañcannaṃ khandhānaṃ udayañca vayañca paṭivijjhantiyā. Ariyāyāti vikkhambhanavasena kilesehi ārakā dūre ṭhitāya niddosāya. Nibbedhikāyāti nibbedhabhāgiyāya. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti vaṭṭadukkhassa khepanato ‘‘dukkhakkhayo’’ti laddhanāmaṃ ariyamaggaṃ sammā hetunā nayena gacchantiyā. Imesu ca pana pañcasu dhammesu sīlaṃ vīriyaṃ paññā ca yogino ajjhattikaṃ aṅgaṃ, itaradvayaṃ bāhiraṃ aṅgaṃ. Tatthāpi kalyāṇamittasannissayeneva sesaṃ catubbidhaṃ ijjhati, kalyāṇamittassevettha bahukārataṃ dassento satthā ‘‘kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkha’’ntiādinā desanaṃ vaḍḍhesi. Tattha pāṭikaṅkhanti ekaṃsena icchitabbaṃ, avassaṃbhāvīti attho. Yanti kiriyāparāmasanaṃ[Pg.282]. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sīlavā bhavissatī’’ti ettha yadetaṃ kalyāṇamittassa bhikkhuno sīlavantatāya bhavanaṃ sīlasampannattaṃ, tassa bhikkhuno sīlasampannattā etaṃ tassa pāṭikaṅkhaṃ, avassaṃbhāvī ekaṃseneva tassa tattha niyojanatoti adhippāyo. Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatītiādīsupi eseva nayo.

‘ප්‍රඥාවන්ත’ යනු විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත තැනැත්තායි. ‘උදයත්ථගාමිනී’ යනු පංචස්කන්ධයේ ඇති වීම හා නැති වීම අවබෝධ කරගන්නා වූ ප්‍රඥාවයි. ‘ආර්ය’ යනු විෂ්කම්භන වශයෙන් කෙලෙස්වලින් දුරු වූ, නිවැරදි වූ ප්‍රඥාවයි. ‘නිබ්බේධිකා’ යනු කෙලෙස් විනිවිද යන ස්වභාවය ඇති ප්‍රඥාවයි. ‘සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනී’ යනු වට්ට දුක ක්ෂය කරන බැවින් ‘දුක්ඛක්ඛය’ නම් වූ ආර්ය මාර්ගයට නිවැරදි හේතු යුක්තව පැමිණෙන ප්‍රඥාවයි. මෙම ධර්ම පහ අතුරින් ශීලය, වීර්යය හා ප්‍රඥාව යනු යෝගාවචරයාගේ ආධ්‍යාත්මික අංග වන අතර, අනෙක් කරුණු දෙක බාහිර අංග වේ. එහිදී ද කල්‍යාණ මිත්‍ර ඇසුර නිසාම සෙසු සිවු වැදෑරුම් අංගයන් සිද්ධ වේ. මෙහිදී කල්‍යාණ මිත්‍රයාගේ ඇති බහුපකාරී බව පෙන්වා දෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ ‘මේඝිය, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු සිටින මහණෙකුට මෙසේ බලාපොරොත්තු විය හැකිය’ ආදී වශයෙන් දේශනාව වර්ධනය කළ සේක. එහි ‘පාටිකංඛං’ යනු ඒකාන්තයෙන් කැමති විය යුතු, අනිවාර්යයෙන්ම සිදුවන යන අර්ථයයි. ‘යං’ යන්නෙන් ක්‍රියාව පරාමර්ශනය කෙරේ. මෙහි අදහස නම් ‘ශීලවන්ත වන්නේය’ යන තැන කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු ඇති මහණාගේ ශීලවන්ත භාවය, එම මහණාගේ ශීල සම්පන්න බව නිසා ඒකාන්තයෙන්ම සිදුවන්නක් බවයි. ‘ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සංවුතව වෙසෙයි’ යන ආදී තැන්වලදී ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

Evaṃ bhagavā sadevake loke uttamakalyāṇamittasaṅkhātassa attano vacanaṃ anādiyitvā taṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā tādisaṃ vippakāraṃ pattassa āyasmato meghiyassa kalyāṇamittatādinā sakalaṃ sāsanasampadaṃ dassetvā idānissa tattha ādarajātassa pubbe yehi kāmavitakkādīhi upaddutattā kammaṭṭhānaṃ na sampajjati, tassa tesaṃ ujuvipaccanīkabhūtattā ca bhāvanānayaṃ pakāsetvā tato paraṃ arahattassa kammaṭṭhānaṃ ācikkhanto ‘‘tena ca pana, meghiya, bhikkhunā imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhāya cattāro dhammā uttari bhāvetabbā’’tiādimāha. Tattha tenāti evaṃ kalyāṇamittasannissayena yathāvuttasīlādiguṇasamannāgatena. Tenevāha ‘‘imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhāyā’’ti. Uttarīti āraddhataruṇavipassanassa rāgādiparissayā ce uppajjeyyuṃ, tesaṃ visodhanatthaṃ tato uddhaṃ cattāro dhammā bhāvetabbā uppādetabbā vaḍḍhetabbā ca.

මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි උතුම්ම කල්‍යාණ මිත්‍රයාණන් ලෙස සැලකෙන තමන් වහන්සේගේ වචනය නොපිළිගෙන, ඒ වන ලැහැබට පිවිස එබඳු විපතකට පත් වූ ආයුෂ්මත් මේඝිය තෙරුන්ට කල්‍යාණ මිත්‍රත්වය ආදියෙන් සකල ශාසන සම්පත්තියම පෙන්වා දී, දැන් එහිලා ශාසනය කෙරෙහි ගෞරවය ඇති වූ ඒ තෙරුන්ට, පෙර යම් කාම විතර්කාදියෙන් පීඩා විඳි නිසා කමටහන් වැඩීම සාර්ථක නොවූයේ ද, ඒ කෙලෙස්වලට සෘජු ප්‍රතිපක්ෂ වූ භාවනා ක්‍රමය ප්‍රකාශ කොට, ඉන් පසුව අර්හත්වය සඳහා වන කමටහන් පෙන්වා දෙමින් "මේඝිය, ඒ මහණා විසින් මේ ධර්ම පහෙහි පිහිටා තවදුරටත් ධර්ම හතරක් වැඩිය යුතුය" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'තේන' (ඒ මහණා විසින්) යනු මෙසේ කල්‍යාණ මිත්‍ර ඇසුරෙන් යුක්තව ඉහත කී සීලාදී ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වූ තැනැත්තා විසිනි. එහෙයින් "මේ ධර්ම පහෙහි පිහිටා" යැයි වදාළ සේක. 'උත්තරී' (තවදුරටත්) යනු අරඹන ලද තරුණ විපස්සනාව ඇත්තහුට රාගාදී උපද්‍රවයන් උපදින්නේ නම්, ඒවා පිරිසිදු කරගැනීම පිණිස ඉන් පසුව ධර්ම සතරක් වැඩිය යුතුය, උපදවා ගත යුතුය, දියුණු කළ යුතුය යන්නයි.

Asubhāti ekādasasu asubhakammaṭṭhānesu yathārahaṃ yattha katthaci asubhabhāvanā. Rāgassa pahānāyāti kāmarāgassa pajahanatthāya. Ayamattho sālilāvakopamāya vibhāvetabbo. Evaṃbhūtaṃ bhāvanāvidhiṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyā’’ti. Mettāti mettākammaṭṭhānaṃ. Byāpādassa pahānāyāti vuttanayeneva uppannassa kopassa pajahanatthāya. Ānāpānassatīti soḷasavatthukā ānāpānassati. Vitakkupacchedāyāti vuttanayeneva uppannānaṃ vitakkānaṃ pacchedanatthāya. Asmimānasamugghātāyāti ‘‘asmī’’ti uppajjanakassa navavidhassa mānassa samucchedanatthāya.

'අසුභා' යනු එකොළොස් වැදෑරුම් අසුභ කමටහන් අතුරින් සුදුසු පරිදි යම් කිසි අසුභ භාවනාවකි. 'රාගස්ස පහානාය' යනු කාමරාගය ප්‍රහීණය කිරීම පිණිසයි. මේ අර්ථය 'සාලිලාවක' (ඇල් ගොයම් කපන්නාගේ) උපමාවෙන් තේරුම් ගත යුතුය. මෙබඳු වූ භාවනා ක්‍රමය අරභයා "රාගය ප්‍රහීණය කිරීම පිණිස අසුභය වැඩිය යුතුය" යැයි වදාරන ලදී. 'මෙත්තා' යනු මෙත්තා කමටහනයි. 'බ්‍යාපාදස්ස පහානාය' යනු ඉහත කී ක්‍රමයටම උපන් කෝපය දුරු කිරීම පිණිසයි. 'ආනාපානස්සතී' යනු සොළොස් වැදෑරුම් ආකාර වූ ආනාපානසතියයි. 'විතක්කුපච්ඡේදාය' යනු කලින් කී ලෙසම උපන්නා වූ විතර්කයන් සිඳලීම පිණිසයි. 'අස්මිමානසමුග්ඝාතාය' යනු 'මම වෙමි' (අස්මි) යනුවෙන් උපදනා නවවිධ මානය සහමුලින්ම උදුරා දැමීම පිණිසයි.

Aniccasaññinoti hutvā abhāvato udayabbayavantato pabhaṅguto tāvakālikato niccappaṭikkhepato ca ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti (dha. pa. 277; cūḷani. hemakamāṇavapucchāniddeso 56) pavattaaniccānupassanāvasena [Pg.283] aniccasaññino. Anattasaññā saṇṭhātīti asārakato avasavattanato parato rittato tucchato suññato ca ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti (dha. pa. 279; cūḷani. hemakamāṇavapucchāniddeso 56) evaṃ pavattaanattānupassanāsaṅkhātā anattasaññā citte saṇṭhahati atidaḷhaṃ patiṭṭhahati. Aniccalakkhaṇe hi diṭṭhe anattalakkhaṇaṃ diṭṭhameva hoti. Tīsu lakkhaṇesu hi ekasmiṃ diṭṭhe itaradvayaṃ diṭṭhameva hoti. Tena vuttaṃ ‘‘aniccasaññino, meghiya, anattasaññā saṇṭhātī’’ti. Anattalakkhaṇe sudiṭṭhe ‘‘asmī’’ti uppajjanakamāno suppajahova hotīti āha ‘‘anattasaññī asmimānasamugghātaṃ pāpuṇātī’’ti. Diṭṭheva dhamme nibbānanti diṭṭheva dhamme imasmiṃyeva attabhāve apaccayaparinibbānaṃ pāpuṇāti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana asubhādibhāvanānayo visuddhimagge vuttanayena veditabbo.

'අනිච්චසඤ්ඤිනෝ' යනු ඇති වී නැති වන බැවින් ද, ඇති වීම හා බිඳී යාම සහිත බැවින් ද, බිඳෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් ද, තාවකාලික බැවින් ද සහ නිත්‍ය බව ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවින් ද "සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයෝය" යනුවෙන් පවතින අනිත්‍යානුපස්සනා වශයෙන් අනිත්‍ය සංඥාව ඇත්තා යන්නයි. 'අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාති' යනු හරයක් නැති බැවින් ද, වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බැවින් ද, අන්‍ය දෙයක් ලෙස පවතින බැවින් ද, හිස් බැවින් ද, තුච්ඡ බැවින් ද සහ ශූන්‍ය බැවින් ද "සියලු ධර්මයෝ අනාත්මයෝය" යනුවෙන් මෙසේ පවතින අනාත්මානුපස්සනාව යැයි කියනු ලබන අනාත්ම සංඥාව සිතෙහි මනාකොට පිහිටයි, ඉතා තදින් පිහිටයි යන්නයි. අනිත්‍ය ලක්ෂණය දුටු කල්හි අනාත්ම ලක්ෂණය දක්නා ලද්දක්ම වෙයි. ත්‍රිලක්ෂණයන්ගෙන් එක් ලක්ෂණයක් දුටු කල ඉතිරි දෙකම දක්නා ලද්දක්ම වේ. එහෙයින් "මේඝිය, අනිත්‍ය සංඥාව ඇත්තාට අනාත්ම සංඥාව පිහිටයි" යැයි වදාරන ලදී. අනාත්ම ලක්ෂණය මැනවින් දුටු කල්හි "මම වෙමි" යනුවෙන් උපදින මානය ඉතා පහසුවෙන් දුරු කළ හැක්කක්ම වන හෙයින් "අනාත්ම සංඥාව ඇත්තා අස්මිමානය උදුරා දැමීමට පැමිණෙයි" යැයි වදාළ සේක. 'දිට්ඨේව ධම්මේ නිබ්බානං' යනු මේ ආත්මයේදීම, මේ අත්බැවේදීම ප්‍රත්‍ය රහිත වූ පරිනිර්වාණයට පැමිණෙයි යන්නයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි; විස්තර වශයෙන් නම් අසුභාදී භාවනා ක්‍රමය විශුද්ධිමාර්ගයෙහි පවසා ඇති පරිදි දත යුතුය.

Meghiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මේඝිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4-5. Nandakasuttādivaṇṇanā

4-5. නන්දක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

4-5. Catutthe āgamayamānoti olokayamāno, buddho sahasā apavisitvā yāva sā kathā niṭṭhāti, tāva aṭṭhāsīti attho. Tenāha ‘‘idamavocāti idaṃ kathāvasānaṃ udikkhamāno’’ti. Aniccadukkhādivasena sabbadhammasantīraṇaṃ adhipaññāvipassanāti āha ‘‘saṅkhārapariggahavipassanāñāṇassā’’ti. Mānasanti rāgopi cittampi arahattampi. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) ettha rāgo mānasaṃ. ‘‘Cittaṃ mano mānasa’’nti (dha. sa. 6) ettha cittaṃ. ‘‘Appattamānaso sekho, kālaṃ kayirā jane sutā’’ti (saṃ. ni. 1.159) ettha arahattaṃ. Idhāpi arahattameva adhippetaṃ. Tenāha ‘‘appattamānasāti appattaarahattā’’ti. Appattaṃ mānasaṃ arahattaṃ etehīti appattamānasā. Idāni cittapariyāyameva mānasasaddaṃ sandhāyāha ‘‘arahattaṃ vā’’tiādi. Pañcamaṃ suviññeyyameva.

4-5. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'ආගමයමානෝ' යනු බලා සිටින්නා වූ යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ හදිසියේ ඇතුළු නොවී, ඒ කථාව අවසන් වන තෙක් රැඳී සිටි සේක යන්න අර්ථයයි. එහෙයින් "'ඉදමවෝච' යන මේ කථාව අවසන් වන තෙක් බලාපොරොත්තුව සිටින්නා වූ" යැයි පවසන ලදී. අනිත්‍ය දුක්ඛ ආදී වශයෙන් සියලු ධර්මයන් පිරික්සීම අධිප්‍රඥා විපස්සනාව බැවින් "සංස්කාරයන් පිරිසිඳ ගන්නා වූ විපස්සනා ඥානය ගැන" යැයි පවසන ලදී. 'මානස' යනු රාගය ද, සිත ද, අර්හත්වය ද වෙයි. "අහසෙහි හැසිරෙන යම් මේ රාග නමැති මෑනයක් ඇද්ද" යන මෙහි රාගය 'මානස' යන්නෙන් අදහස් වේ. "චිත්තං මනෝ මානසං" යන මෙහි සිත 'මානස' නම් වේ. "අර්හත්වයට පත් නොවූ ශෛක්ෂ පුද්ගලයා..." යන මෙහි අර්හත්වය 'මානස' නම් වේ. මෙහිද අර්හත්වයම අදහස් කරන ලදී. එහෙයින් "'අප්පත්තමානසා' යනු අර්හත්වයට පත් නොවූවන්" යැයි පවසන ලදී. අර්හත්වය නමැති මානසය (මනස) ලබා නොගන්නා ලද බැවින් ඔවුහු 'අප්පත්තමානසා' නම් වෙති. දැන් චිත්ත පර්යායයෙන්ම 'මානස' ශබ්දය අරභයා "අර්හත්වය හෝ..." යනාදිය පවසන ලදී. පස්වන සූත්‍රය පහසුවෙන් දත හැක.

Nandakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

නන්දක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. Sevanāsuttavaṇṇanā

6. සේවනා සූත්‍ර වර්ණනාව

6. Chaṭṭhe [Pg.284] jīvitasambhārāti jīvitappavattiyā sambhārā paccayā. Samudānetabbāti sammā ñāyena anavajjauñchācariyādinā uddhamuddhamānetabbā pāpuṇitabbā. Te pana samudānitā samāhatā nāma hontīti āha ‘‘samāharitabbā’’ti. Dukkhena uppajjantīti sulabhuppādā na honti. Etena gocaraasappāyādibhāvaṃ dasseti. Rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vāti bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘rattikoṭṭhāse vā divasakoṭṭhāse vā’’ti. Rattiṃyeva pakkamitabbaṃ samaṇadhammassa tattha anipphajjanato. Saṅkhāpīti ‘‘yadatthamahaṃ pabbajito, na metaṃ idha nipphajjati, cīvarādi pana samudāgacchati, nāhaṃ tadatthaṃ pabbajito, kiṃ me idha vāsenā’’ti paṭisaṅkhāyapi. Tenāha ‘‘sāmaññatthassa bhāvanāpāripūriagamanaṃ jānitvā’’ti. Anantaravāre saṅkhāpīti samaṇadhammassa nipphajjanabhāvaṃ jānitvā. So puggalo anāpucchā pakkamitabbaṃ, nānubandhitabboti ‘‘so puggalo’’ti padassa ‘‘nānubandhitabbo’’ti iminā sambandho. Yassa yena hi sambandho, dūraṭṭhenapi so bhavati. Taṃ puggalanti so puggaloti paccattavacanaṃ upayogavasena pariṇāmetvā taṃ puggalaṃ anāpucchā pakkamitabbanti attho. Atthavasena hi vibhattipariṇāmoti. Āpucchā pakkamitabbanti ca kataññukataveditāya niyojanaṃ. Evarūpoti yaṃ nissāya bhikkhuno guṇehi vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, paccayehi na parissayo, evarūpo daṇḍakammādīhi niggaṇhāti cepi, na pariccajitabboti dasseti ‘‘sacepī’’tiādinā.

6. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘ජීවිතසම්භාරා’ යනු ජීවිතය පවත්වාගෙන යාමට අවශ්‍ය ප්‍රත්‍යයන් හෙවත් හේතූන්ය. ‘සමුදානේතබ්බා’ යනු නිවැරදි ක්‍රමයෙන්, නිවැරදි වූ පිණ්ඩපාතය සෙවීමේ චර්යාවෙන් ක්‍රමයෙන් ලබාගත යුතුය, පැමිණිය යුතුය යන්නයි. එසේ රැස් කරගත් දේ ‘සමාහත’ නම් වන බැවින් ‘සමාහරිතබ්බා’ (එක්රැස් කරගත යුතුය) යැයි වදාළහ. ‘දුක්ඛේන උප්පජ්ජන්ති’ යනු පහසුවෙන් උපදින්නේ (ලැබෙන්නේ) නැති බවයි. මෙයින් ගොදුරු ගමෙහි අසප්පාය බව ආදිය දක්වයි. ‘රත්තිභාගං වා දිවසභාගං වා’ යනු කාලාර්ථයෙහි යෙදුණු උපයෝග වචනයක් බැවින් ‘රාත්‍රී කොට්ඨාසයෙහි හෝ දහවල් කොට්ඨාසයෙහි හෝ’ යැයි අරුත් දැක්විය යුතුය. එහිදී මහණදම් සම්පූර්ණ නොවන බැවින් රාත්‍රියෙහිම පිටත්ව යා යුතුය. ‘සංඛාපි’ යනු ‘මා යම් අරමුණක් සඳහා පැවිදි වූයෙම්ද, එය මෙහිදී සම්පූර්ණ නොවේ, සිවුරු ආදිය පමණක් ලැබේ, මා පැවිදි වූයේ ඒවා සඳහා නොවේ, මෙහි වාසය කිරීමෙන් මට ඇති පලය කිමද?’ යැයි නුවණින් සලකා බැලීමයි. එබැවින් ‘ශ්‍රමණ ධර්මයේ භාවනාව සම්පූර්ණ කිරීමට නොහැකි බව දැන’ යැයි වදාළහ. ඊළඟ වාරයෙහි ‘සංඛාපි’ යනු මහණදම් සම්පූර්ණ නොවන බව දැන ගැනීමයි. ‘සෝ පුග්ගලෝ’ යන්න ‘නානුබන්ධිතබ්බෝ’ යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. එනම් එම පුද්ගලයාගෙන් අසා නොසිට පිටත්ව යා යුතුය, ඔහු පසුපස නොයා යුතුය යන්නයි. යමෙකු සමඟ යමක සම්බන්ධයක් ඇත්ද, එය දුරින් තිබුණද සම්බන්ධ වේ. ‘තං පුග්ගලං’ යන්නෙහි ‘සෝ පුග්ගලෝ’ යන ප්‍රථමා විභක්තිය උපයෝග විභක්ති අර්ථයෙන් ගෙන ‘එම පුද්ගලයාගෙන් අසා නොසිට පිටත්ව යා යුතුය’ යනු අර්ථයයි. අර්ථය අනුව විභක්ති පෙරළීම සිදුවේ. ‘ආපුච්ඡා පක්කමිතබ්බං’ යන්නෙන් කෘතවේදී බව නිසා එසේ කළ යුතු බව දක්වයි. ‘එවරූපෝ’ යනු යම් පුද්ගලයෙකු ඇසුරු කිරීමෙන් භික්ෂුවගේ ගුණධර්මයන්ගේ වර්ධනයක්ම අපේක්ෂා කළ හැකි නම්, ප්‍රත්‍යයන් පිළිබඳ පීඩාවක් නැත්නම්, එවැනි පුද්ගලයා දඬුවම් කිරීම් ආදියෙන් නිග්‍රහ කළත් අත් නොහළ යුතු බව ‘සචේපි’ යනාදියෙන් දක්වයි.

Sevanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සේවනා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

7-10. Sutavāsuttādivaṇṇanā

7-10. සුතවා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

7-10. Sattame abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇantiādi desanāsīsameva, sotāpannādayopi pana abhabbāva, puthujjanakhīṇāsavānaṃ nindāpasaṃsatthampi evaṃ vuttaṃ. Puthujjano nāma gārayho mātughātādīni karoti, khīṇāsavo pana pāsaṃso kunthakipillikaghātādīnipi na karotīti. Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjitunti yathā gihibhūto sannidhiṃ katvā vatthukāme paribhuñjati, evaṃ tilataṇḍulasappinavanītādīni sannidhiṃ [Pg.285] katvā idāni paribhuñjituṃ abhabboti attho. Vatthukāme pana nidahitvā paribhuñjantā tannissitaṃ kilesakāmampi nidahitvā paribhuñjanti nāmāti āha ‘‘vatthukāmakilesakāme’’ti. Nanu ca khīṇāsavasseva vasanaṭṭhāne tilataṇḍulādayo paññāyantīti? Na pana te attano atthāya nidhenti, aphāsukapabbajitādīnaṃ atthāya nidhenti. Anāgāmissa kathanti? Tassapi pañca kāmaguṇā sabbasova pahīnā, dhammena pana laddhaṃ vicāretvā paribhuñjati. Akappiyakāmaguṇe sandhāyetaṃ vuttaṃ, na mañcapīṭhaattharaṇapāvuraṇādisannissitaṃ. Seyyāthāpi pubbe agāriyabhūtoti yathā pubbe gihibhūto paribhuñjati, evaṃ paribhuñjituṃ abhabbo. Agāramajjhe vasantā hi sotāpannādayo yāvajīvaṃ gihibyañjanena tiṭṭhanti. Khīṇāsavo pana arahattaṃ patvāva manussabhūto parinibbāti vā pabbajati vā. Cātumahārājikādīsu kāmāvacaradevesu muhuttampi na tiṭṭhati. Kasmā? Vivekaṭṭhānassa abhāvā. Bhummadevattabhāve pana ṭhito arahattaṃ patvāpi tiṭṭhati vivekaṭṭhānasambhavā. Aṭṭhamādīni uttānatthāneva.

7-10. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘අභබ්බෝ ඛීණාසවෝ භික්ඛු සංචිච්ච පාණං’ යනාදිය දේශනා මාතෘකාවම වේ. සෝවාන් ආදී ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ ද මෙයට අභව්‍ය වෙති. පෘථග්ජන හා ක්ෂීණාස්‍රවයන් පිළිබඳ නින්දා පසංසා පිණිස මෙසේ වදාරන ලදි. පෘථග්ජනයා නින්දිත වූ මව් මැරීම ආදිය පවා කරයි, ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේ ප්‍රශංසනීය වෙති, උන්වහන්සේ කූඹි, පත්තෑ ආදී සතුන් පවා නොමරති. ‘සන්නිධිකාරකං කාමේ පරිභුඤ්ජිතුං’ යනු ගිහියෙකු මෙන් වස්තූන් රැස්කර තබාගෙන පරිභෝජනය කිරීමයි. තල, සහල්, ගිතෙල්, වෙඬරු ආදිය රැස්කර තබාගෙන දැන් පරිභෝජනය කිරීමට උන්වහන්සේ අභව්‍ය වෙති. වස්තුකාමයන් නිදන් කර තබාගෙන පරිභෝජනය කරන්නෝ ඒ ඇසුරු කළ කෙලෙස් කාමයන්ද නිදන් කර පරිභෝජනය කරති යන අදහසින් ‘වස්තුකාම කෙලෙස්කාම’ යැයි වදාළහ. ‘ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේලා වාසය කරන ස්ථානවල ද තල සහල් ආදිය දක්නට ලැබේ නොවේද?’ යත්, ඒවා උන්වහන්සේලා තමන් උදෙසා රැස්කර තබා නොගනිති. අපහසුතා ඇති පැවිද්දන් ආදීන් උදෙසා රැස් කරති. ‘අනාගාමී තැනැත්තා පිළිබඳව කෙසේද?’ යත්, ඔහුට පංච කාමගුණයන් සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රහීණය. ධර්මානුකූලව ලැබුණු දේ විමසා බලා පරිභෝජනය කරයි. මෙය අකැප කාමගුණයන් අරභයා පවසන ලද්දකි; ඇඳ, පුටු, ඇතිරිලි, පෙරවීම් ආදිය අරභයා නොවේ. ‘සෙය්‍යථාපි පුබ්බේ අගාරියභූතෝ’ යනු පෙර ගිහියෙකුව සිටියදී පරිභෝජනය කළාක් මෙන් පරිභෝජනය කිරීමට අභව්‍ය බවයි. ගිහිගෙයි වසන සෝවාන් ආදීහු දිවි හිමියෙන් ගිහි ලක්ෂණවලින් යුක්තව සිටිති. ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේ වනාහි අර්හත්වය ලබා හෝ මනුෂ්‍යයෙකු ලෙස පිරිනිවන් පාති, නැතහොත් පැවිදි වෙති. චාතුම්මහාරාජික ආදී කාමාවචර දෙව්ලොවක මොහොතක්වත් නොසිටිති. ඒ මන්ද? විවේක ස්ථානයක් නොමැති බැවිනි. භුම්මදේව ආත්මභාවයක සිටියදී අර්හත්වය ලැබූවද, විවේක ස්ථාන තිබිය හැකි බැවින් එහි රැඳී සිටිති. අටවන සූත්‍රය ආදිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

Sutavāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සුතවා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

Sambodhivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

සම්බෝධි වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

2. Sīhanādavaggo

2. සීහනාද වර්ගය.

1. Sīhanādasuttavaṇṇanā

1. සීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව.

11. Dutiyassa paṭhame avāpurenti vivaranti dvāraṃ etenāti avāpuraṇaṃ. Rajaṃ haranti etenāti rajoharaṇaṃ. Kaḷopihatthoti vilīvamayabhājanahattho, ‘‘cammamayabhājanahattho’’ti ca vadanti. Chinnāni visāṇāni etassāti chinnavisāṇo, usabho ca so chinnavisāṇo cāti usabhachinnavisāṇo. Visesanaparoyaṃ samāso. Ahikuṇapena vātiādi atijegucchappaṭikūlakuṇapadassanatthaṃ vuttaṃ. Kaṇṭhe āsattenāti kenacideva paccatthikena ānetvā kaṇṭhe baddhena, omukkenāti attho. Aṭṭo āturo duggandhapīḷāya pīḷito. Accayassa paṭiggaṇhanaṃ vā adhivāsanaṃ. Evañhi so kāraṇe desiyamāne tato [Pg.286] vigato nāma hoti. Tenāha ‘‘paṭiggaṇhatūti khamatū’’ti. Sesamettha suviññeyyameva.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘අවාපුරේන්ති’ යනු මෙයින් දොර විවෘත කරයි යන අර්ථයෙන් ‘යතුර’ (අවාපුරණ) යන්නයි. ‘රජං හරන්ති’ යනු මෙයින් දූවිලි ඉවත් කරයි යන අර්ථයෙන් ‘දූවිලි පිසදමන රෙදිකඩ’ (රජෝහරණ) යන්නයි. ‘කළෝපිහත්ථෝ’ යනු වේවැල් බඳුනක් අතින් ගත් තැනැත්තායි. ‘සම් බඳුනක් අතින් ගත් තැනැත්තා’ යැයි ද කියති. ‘ඡින්නානි විසාණානි’ යනු අං කැඩුණු යන අර්ථයයි; අං කැඩුණු වෘෂභයා ‘උසභඡින්නවිසාණෝ’ නම් වේ. මෙය විශේෂණ පද සහිත සමාසයකි. ‘අහිකුණපේන වා’ යනාදිය අතිශයින් පිළිකුල් සහගත මළකුණු දැක්වීම පිණිස වදාරන ලදි. ‘කණ්ඨේ ආසත්තේන’ යනු යම් සතුරෙකු විසින් ගෙනැවිත් බෙල්ලේ බඳින ලද හෙවත් බෙල්ලේ දැමූ (ඕමුක්කේන) යන අර්ථයයි. ‘අට්ටෝ’ යනු දුගඳ නිසා පීඩාවට පත් වූ ආතුරයායි. ‘අච්චයස්ස පටිග්ගහණං’ යනු වරද පිළිගැනීම හෙවත් ඉවසීමයි. මෙසේ කරුණු දක්වන කල්හි එම දොසින් නිදහස් වූයේ නම් වේ. එබැවින් ‘පටිග්ගණ්හතූති ඛමතූ’ (පිළිගනීවා, ඉවසාවා) යැයි වදාළහ. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

Sīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

2. Saupādisesasuttavaṇṇanā

2. සඋපාදිසේස සූත්‍ර වර්ණනාව.

12. Dutiye bhavassa appamattakatā nāma ittarakālatāyāti āha ‘‘accharāsaṅghātamattampī’’ti.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි භවයෙහි අල්ප බව සුළු කාලයක් බැවින් ‘අච්ඡරාසංඝාතමත්තම්පි’ (ඇඟිලි ගැසීමක් වැනි සුළු කාලයක් වුවද) යැයි වදාළහ.

Saupādisesasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සඋපාදිසේස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

3. Koṭṭhikasuttavaṇṇanā

3. කොට්ඨික සූත්‍ර වර්ණනාව.

13. Tatiye diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto attabhāvo, tasmiṃ veditabbaṃ phalaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ. Tenāha ‘‘imasmiṃyeva attabhāve’’ti. Catuppañcakkhandhaphalatāya saññābhavūpagaṃ kammaṃ bahuvedanīyaṃ. Ekakkhandhaphalattā asaññābhavūpagaṃ kammaṃ ‘‘appavedanīya’’nti vuttaṃ. Keci pana ‘‘arūpāvacarakammaṃ bahukālaṃ veditabbaphalattā bahuvedanīyaṃ, itaraṃ appavedanīyaṃ. Rūpārūpāvacarakammaṃ vā bahuvedanīyaṃ, parittaṃ kammaṃ appavedanīya’’nti vadanti. Vedanīyanti paccayantarasamavāye vipākuppādanasamatthaṃ, na āraddhavipākameva. Avedanīyanti paccayavekallena vipaccituṃ asamatthaṃ ahosikammādibhedaṃ.

13. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘දිට්ඨධම්මෝ’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ ආත්මභාවයයි. එහි විපාක ලැබිය යුතු ඵලය ‘දිට්ඨධම්මවේදනීය’ නම් වේ. එබැවින් ‘ඉමස්මිංයේව අත්තභාවේ’ (මේ ආත්මභාවයේදීම) යැයි වදාළහ. ස්කන්ධ හතරක් හෝ පහක් සහිතව විපාක දෙන බැවින් සංඥා භවයට පැමිණෙන කර්මය ‘බහු වේදනීය’ නම් වේ. එක ස්කන්ධයක් පමණක් විපාක දෙන බැවින් අසංඥ භවයට පැමිණෙන කර්මය ‘අප්ප වේදනීය’ යැයි පවසන ලදි. ඇතැම්හු වනාහි ‘අරූපාවචර කර්මය බොහෝ කාලයක් විපාක දෙන බැවින් බහු වේදනීය වන අතර අනෙක අප්ප වේදනීය වේ’ යැයි පවසති. නැතහොත් ‘රූප අරූපාවචර කර්ම බහු වේදනීය වන අතර පරීත්ත කර්මය අප්ප වේදනීය වේ’ යැයි පවසති. ‘වේදනීය’ යනු අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන් එක්වූ කල්හි විපාක දීමට සමර්ථ වූ කර්මය මිස, විපාක දීම ආරම්භ කළ කර්මයම නොවේ. ‘අවේදනීය’ යනු ප්‍රත්‍යයන්ගේ අඩුව නිසා විපාක දීමට අසමත් වූ අහෝසි කර්ම ආදියයි.

Koṭṭhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

කොට්ඨික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

4. Samiddhisuttavaṇṇanā

4. සමිද්ධි සූත්‍ර වර්ණනාව.

14. Catutthe samiddhīti therassa kira attabhāvo samiddho abhirūpo pāsādiko, tasmā samiddhītveva saṅkhāto. Tenāha ‘‘attabhāvasamiddhatāyā’’tiādi. Rūpadhātuādīsūti ādi-saddena saddadhātuādiṃ saṅgaṇhāti.

14. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘සමිද්ධි’ යනු තෙරුන් වහන්සේගේ ආත්මභාවය මැනවින් සමෘද්ධ වූ, අභිරූප වූ, ප්‍රසාදජනක එකක් වූ බැවින් උන්වහන්සේ ‘සමිද්ධි’ යන නමින් හඳුන්වන ලදි. එබැවින් ‘අත්තභාවසමිද්ධතායා’ යනාදිය වදාළහ. ‘රූපධාතුආදීසූ’ යන්නෙහි ‘ආදී’ ශබ්දයෙන් ශබ්ද ධාතුව ආදිය සංග්‍රහ වේ.

Samiddhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සමිද්ධි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

5-9. Gaṇḍasuttādivaṇṇanā

5-9. ගණ්ඩ සූත්‍රය ආදී සූත්‍රයන්හි වර්ණනාව.

15-19. Pañcame [Pg.287] mātāpettikasambhavassāti mātito ca pitito ca nibbattena mātāpettikena sukkasoṇitena sambhūtassa. Ucchādanadhammassāti ucchādetabbasabhāvassa. Parimaddanadhammassāti parimadditabbasabhāvassa. Ettha ca odanakummāsūpacayaucchādanapadehi vaḍḍhi kathitā, aniccabhedanaviddhaṃsanapadehi hāni. Purimehi vā samudayo, pacchimehi atthaṅgamoti evaṃ cātumahābhūtikassa kāyassa vaḍḍhiparihāninibbattibhedā dassitā. Sesaṃ suviññeyyameva. Chaṭṭhādīni uttānatthāni.

15-19. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'මවුපියන්ගෙන් හටගත්' යනු මවගෙන් සහ පියාගෙන් උපන්, මවුපියන්ගේ ශුක්‍ර හා ශෝණිතයෙන් හටගත් යන්නයි. 'උද්වර්තනය (ඇඟ පිරිමැදීම) කළ යුතු ස්වභාවය ඇති' යනු ඇඟ පිරිමැදිය යුතු ස්වභාවය ඇති යන්නයි. 'සම්බාහනය කළ යුතු ස්වභාවය ඇති' යනු පිරිමැදිය යුතු ස්වභාවය ඇති යන්නයි. මෙහි බත් සහ කොල්ලු (කැවිලි) අනුභවය හා ඇඟ පිරිමැදීම යන පදවලින් වර්ධනය පැවසෙන අතර, අනිත්‍ය බව, බිඳී යාම හා විනාශය යන පදවලින් පිරිහීම කියැවේ. මුල් පදවලින් හටගැනීමත්, පසු පදවලින් විනාශයත් යනුවෙන් සතර මහා භූතයන්ගෙන් යුත් ශරීරයේ වර්ධනය, පිරිහීම, හටගැනීම හා බිඳීම දක්වන ලදි. ඉතිරිය පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය. හයවන සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි ඒවා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Gaṇḍasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ගණ්ඩ සූත්‍රය ආදී සූත්‍රයන්හි වර්ණනාව නිමවා ලදි.

10. Velāmasuttavaṇṇanā

10. වේලාම සූත්‍ර වර්ණනාව.

20. Dasame sakuṇḍakabhattanti sakuṇḍakaṃ uttaṇḍulabhattaṃ. Parittehi sakuṇḍehi taṇḍulehipi saddhiṃ vipakkabhattaṃ uttaṇḍulameva hoti. Biḷaṅgaṃ vuccati āranāḷaṃ, biḷaṅgato nibbattanato tadeva kañjiyato jātanti kañjiyaṃ, taṃ dutiyaṃ etassāti biḷaṅgadutiyaṃ, taṃ kañjiyadutiyanti vuttaṃ. Asakkaritvāti deyyadhammampi puggalampi asakkaritvā. Deyyadhammassa asakkaraṇaṃ asampannakāro, puggalassa asakkaraṇaṃ agarukaraṇaṃ. Deyyadhammaṃ asakkaronto hi uttaṇḍulādidosasamannāgataṃ āhāraṃ deti, na sampannaṃ karoti. Puggalaṃ asakkaronto nisīdanaṭṭhānaṃ asammajjitvā yattha tattha vā nisīdāpetvā yaṃ vā taṃ vā dārakaṃ pesetvā deti. Acittīkatvāti na cittiṃ katvā, na pūjetvāti attho. Pūjento hi pūjetabbavatthuṃ citte ṭhapeti, na tato bahi karoti. Cittaṃ vā acchariyaṃ katvā paṭipatti cittīkaraṇaṃ sambhāvanakiriyā, tappaṭikkhepato acittīkaraṇaṃ asambhāvanakiriyā. Apaviddhanti ucchiṭṭhādichaḍḍanīyadhammaṃ viya avakhittakaṃ. Yo hi chaḍḍetukāmo hutvā rogino sarīre odanādīni majjitvā vammike rogaṃ pakkhipanto viya deti, ayaṃ apaviddhaṃ deti nāma. Anāgamanadiṭṭhikoti ‘‘addhā imassa dānassa phalaṃ mama āgacchatī’’ti evaṃ yassa kammassakatadiṭṭhi atthi, so āgamanadiṭṭhiko. Ayaṃ pana na tādisoti anāgamanadiṭṭhiko, phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ hutvā na detīti attho. Tenāha ‘‘na kammañca phalañca saddahitvā detī’’ti.

20. දහවන සූත්‍රයෙහි ‘සකුණ්ඩකභත්තං’ යනු තල සහල් කුඩු මිශ්‍ර බතයි. ස්වල්ප වූ කුඩු සහ සහල් සමඟ පිසින ලද බත තල සහල් බතම වෙයි. ‘බිළංග’ යනු කාඩි (ඇඹුල් දියරය) යැයි කියනු ලැබේ. එයින් හටගත් බැවින් එය ‘කංජිය’ (කැඳ) නමින් ද හැඳින්වේ. එය දෙවැන්න කොට ඇති බැවින් ‘බිළංගදුතියං’ නම් වේ. ‘අසක්කරිත්වා’ යනු දාන වස්තුවට හෝ පුද්ගලයාට සත්කාර නොකරම යන්නයි. දාන වස්තුවට සත්කාර නොකිරීම නම් එය මනා කොට පිළියෙළ නොකිරීමයි. පුද්ගලයාට සත්කාර නොකිරීම නම් ගරු නොකිරීමයි. දාන වස්තුවට සත්කාර නොකරන්නා තල සහල් ආදී දෝෂ සහිත ආහාර දෙයි, ප්‍රණීතව සකස් නොකරයි. පුද්ගලයාට සත්කාර නොකරන්නා අසුන් ගන්නා තැන අතුගා පිරිසිදු නොකොට, එහි කොතැනක හෝ වාඩි කරවා, කවර හෝ දරුවෙකු ලවා එය දෙවයි. ‘අචිත්තීකත්වා’ යනු ගෞරවයක් නොකොට, පූජා නොකොට යන අර්ථයයි. පූජා කරන්නා පූජා කළ යුතු වස්තුව සිතෙහි තබා ගනියි, එයින් බැහැර නොකරයි. සිතෙහි විස්මයක් ඇති කොට පිළිපැදීම ‘චිත්තීකාර’ නම් වේ. එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ‘අචිත්තීකාර’ නම් වේ. ‘අපවිද්ධං’ යනු ඉඳුල් ආදී ඉවත දැමිය යුතු දෙයක් මෙන් විසිකර දැමූවක් වැනි ය. යමෙක් බැහැර කිරීමට කැමතිව, රෝගියෙකුගේ ශරීරයේ බත් ආදිය ගා, වේයෙකුගේ ගුලට රෝගය දමන්නාක් මෙන් දෙයි නම්, මෙය ‘අපවිද්ධ’ දානයයි. ‘අනාගමනදිට්ඨිකෝ’ යනු ‘ඒකාන්තයෙන් ම මේ දානයේ ඵලය මට ලැබෙන්නේය’ යන කර්මඵල විශ්වාසය යමෙකුට ඇත්ද, ඔහු ‘ආගමනදිට්ඨික’ නම් වේ. මොහු එසේ නොවන බැවින් ‘අනාගමනදිට්ඨික’ නම් වේ, එනම් විපාක අපේක්ෂාවෙන් තොරව නොදෙයි යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘කර්මය හා ඵලය අදහා නොදෙයි’ යැයි පවසන ලදි.

Velāmoti [Pg.288] ettha mā-saddo paṭisedhavacano. Jātigottarūpabhogādiguṇānaṃ velā mariyādā natthi etasminti velāmo. Atha vā yathāvuttaguṇānaṃ velā mariyādā amati osānaṃ gacchati etasminti velāmo, velaṃ vā mariyādaṃ amati gacchati atikkamatīti velāmo. Tenāha ‘‘jātigotta…pe… evaṃladdhanāmo’’ti. Dīyatīti dānaṃ, dānavatthu. Taṃ aggīyati nissajjīyati etthāti dānaggaṃ. Dānaṃ vā gaṇhanti etthāti dānaggaṃ, evaṃ bhattaggaṃ, parivesanaṭṭhānaṃ. Dukūlasandanānīti rajatabhājanādinissite dukūle khīrassa sandanaṃ etesanti dukūlasandanāni. Kaṃsūpadhāraṇānīti rajatamayadohabhājanāni. Tenāha ‘‘rajatamayakhīrapaṭicchakānī’’ti. Rajatamayāni khīrapaṭicchakāni khīrapaṭiggahabhājanāni etesanti rajatamayakhīrapaṭicchakāni. Sodheyyāti mahapphalabhāvakaraṇena visodheyya. Mahapphalabhāvappattiyā hi dakkhiṇā visujjhati nāma.

‘වේලාම’ යන මෙහි ‘මා’ ශබ්දය ප්‍රතිෂේධ අර්ථය දෙයි. ජාති, ගෝත්‍ර, රූප, සම්පත් ආදී ගුණයන්ගේ සීමාවක් (වේලාවක්) මොහුට නැති බැවින් වේලාම නම් වේ. එසේත් නැතිනම් ඉහත කී ගුණයන්ගේ සීමාව මොහු කෙරෙහි අවසන් වන බැවින් වේලාම නම් වේ. එසේත් නැතිනම් සීමාව ඉක්මවා යන බැවින් වේලාම නම් වේ. එබැවින් ‘ජාතිගොත්ත...පෙ... මෙබඳු නමක් ලැබුණි’ යැයි කියන ලදි. ‘දීයතීති දානං’ යනු දාන වස්තුවයි. එය පිළිගන්නා හෝ පිරිනමන ස්ථානය ‘දානග්ග’ (දාන ශාලාව) නම් වේ. එසේම ‘භත්තග්ග’ යනු බත් බෙදන ස්ථානයයි. ‘දුකූලසන්දනානි’ යනු රිදී භාජන ආදියෙහි එලූ දුහුල් වස්ත්‍ර මතින් කිරි වැගිරෙන බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. ‘කංසූපධාරණානි’ යනු රිදී මය දෝනා භාජනයි. එබැවින් ‘රිදී කිරි පිළිගන්නා භාජන’ යැයි කියන ලදි. ‘සෝධෙය්‍යා’ යනු මහානිශංස බවට පත් කිරීමෙන් පිරිසිදු කරන්නේය යන්නයි. දක්ෂිණාව පිරිසිදු වන්නේ මහානිශංස බවට පත්වීමෙනි.

Maggenāgataṃ anivattanasaraṇanti iminā lokuttarasaraṇagamanaṃ dīpeti. Aparetiādinā lokiyasaraṇagamanaṃ vuttaṃ. Saraṇaṃ nāma tiṇṇaṃ ratanānaṃ jīvitapariccāgamayaṃ puññaṃ sabbasampattiṃ deti, tasmā mahapphalataranti adhippāyo. Idañca – ‘‘sace tvaṃ yathā gahitaṃ saraṇaṃ na bhindissasi, evāhaṃ taṃ māremī’’ti yadipi koci tiṇhena satthena jīvitā voropeyya, tathāpi ‘‘nevāhaṃ buddhaṃ na buddhoti, dhammaṃ na dhammoti, saṅghaṃ na saṅghoti vadāmī’’ti daḷhataraṃ katvā gahitassa vasena vuttaṃ. Maggenāgatanti lokuttarasīlaṃ sandhāya vadati. Aparetiādinā pana lokiyasīlaṃ vuttaṃ. Sabbesaṃ sattānaṃ jīvitadānādinihitadaṇḍatāya sakalalokiyalokuttaraguṇādhiṭṭhānato cassa mahapphalamahānisaṃsatā veditabbā.

‘මග්ගේනාගතං අනිවත්තනසරණං’ යන්නෙන් ලෝකෝත්තර සරණාගමනය දක්වයි. ‘අපරේති’ ආදී පදවලින් ලෞකික සරණාගමනය පවසන ලදි. සරණාගමනය නම් තෙරුවන් වෙනුවෙන් ජීවිතය පරිත්‍යාග කරමින් ලබන පින් සියලු සම්පත් ලබා දෙන බැවින්, එය දානයට වඩා මහත්ඵල වේ යන අදහසයි. මෙය මෙසේය - ‘ඔබ ගත් සරණාගමනය බිඳින්නේ නැතිනම්, මම ඔබව මරමි’ යැයි යමෙකු තියුණු ආයුධයකින් ජීවිතයෙන් තොර කළත්, ‘මම කිසිසේත් බුදුරජාණන් වහන්සේ බුදුන් නොවේ යැයි හෝ, ශ්‍රී සද්ධර්මය දහම නොවේ යැයි හෝ, මහා සංඝරත්නය සඟුන් නොවේ යැයි හෝ නොකියමි’ යැයි දැඩි ලෙස ගත් සරණාගමනය අදහස් කරයි. ‘මග්ගේනාගතං’ යන්නෙන් ලෝකෝත්තර සීලය අදහස් කරයි. ‘අපරේති’ ආදී පදවලින් ලෞකික සීලය පවසන ලදි. සියලු සතුන්ට අභයදානය දීමෙන් දණ්ඩනය බැහැර කරන බැවින් ද, සියලු ලෞකික ලෝකෝත්තර ගුණයන්ට අධිෂ්ඨානයක් වන බැවින් ද මෙහි මහානිශංස බව දත යුතුය.

Upasiṅghanamattanti ghāyanamattaṃ. Gaddohanamattanti pāṭhantare godohanamattaṃ kālanti attho. So ca na sakalo godohanakkhaṇo adhippetoti dassetuṃ ‘‘gāviyā ekavāraṃ thanaañchanamatta’’nti attho vutto. Añchanamattanti ākaḍḍhanamattaṃ. Gāviyā thanaṃ gahetvā ekakhīrabinduduhanakālamattampi gadduhanamattanti vadanti. Ettakampi hi kālaṃ yo vasanagabbhapariveṇavihārūpacāraparicchedena vā aparimāṇāsu lokadhātūsu [Pg.289] sabbasatte hitapharaṇaṃ mettacittaṃ bhāvetuṃ sakkoti. Idaṃ tato yathāvuttadānādito mahapphalataraṃ.

‘උපසිංඝනමත්තං’ යනු ආඝ්‍රාණය කරන (ඉඹින) මාත්‍රයක් වූ කාලයයි. ‘ගද්දොහනමත්තං’ යනු වෙනත් පාඨයක ‘ගෝදෝහනමත්තං’ (ගවයෙකුගෙන් කිරි දෝනා කාලය) යන අර්ථයයි. මුළු කිරි දෝනා කාලයම මෙයින් අදහස් නොවන බව පෙන්වීමට ‘එළදෙනකගේ තනෙන් එක් වරක් ඇදීම පමණක් වූ’ යන අර්ථය දක්වන ලදි. ‘අංචනමත්තං’ යනු ඇදීම පමණක් වූ කාලයයි. එළදෙනකගේ තනය ගෙන එක් කිරි බින්දුවක් දෝනා කාලය ‘ගද්දුහනමත්තං’ යැයි පවසති. වාසය කරන කාමරය, විහාර සීමාව හෝ අපරිමාණ වූ ලෝක ධාතුවල සියලු සතුන් කෙරෙහි හිතසුව පතුරුවමින් මෛත්‍රී සිත වැඩීමට මෙපමණ කාලයක් හෝ යමෙකුට හැක්කේ නම්, මෙය ඉහත කී දානයන්ට වඩා මහත්ඵල වන්නේය.

Velāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

වේලාම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

Sīhanādavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

සීහනාද වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

3. Sattāvāsavaggo

3. සත්තාවාස වර්ගය.

1. Tiṭhānasuttavaṇṇanā

1. තිථාන සූත්‍ර වර්ණනාව.

21. Tatiyassa paṭhame amamāti vatthābharaṇapānabhojanādīsupi mamattavirahitā. Apariggahāti itthipariggahena apariggahā. Tesaṃ kira ‘‘ayaṃ mayhaṃ bhariyā’’ti mamattaṃ na hoti, mātaraṃ vā bhaginiṃ vā disvā chandarāgo na uppajjati. Dhammatāsiddhassa sīlassa ānubhāvena putte diṭṭhamatte eva mātuthanato thaññaṃ paggharati, tena saññāṇena nesaṃ mātari puttassa mātusaññā, mātu ca putte puttasaññā paccupaṭṭhitāti keci.

21. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘අමමා’ යනු වස්ත්‍රාභරණ හා ආහාර පාන ආදියෙහි පවා ‘මගේය’ යන මමත්වය රහිත වූවෝ යන්නයි. ‘අපරිග්ගහා’ යනු ස්ත්‍රී පරිග්‍රහය (අඹු-සැමි සබඳතා) නැති බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. ඔවුන්ට ‘මේ මාගේ බිරිඳයි’ යන මමත්වය නැත. මවක් හෝ සහෝදරියක් දුටු විට කාමරාගයක් ඇති නොවේ. ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වූ සීලයේ ආනුභාවයෙන් පුත්‍රයා දුටු මාත්‍රයෙන් ම මවගේ පියයුරුවලින් කිරි වෑස්සේ. ඒ සලකුණෙන් ඔවුන් අතර මවට පුත්‍ර සංඥාව ද, පුත්‍රයාට මව පිළිබඳ සංඥාව ද ඇතිවන බව සමහරු පවසති.

Apicettha (sārattha. ṭī. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā) uttarakurukānaṃ puññānubhāvasiddho ayampi viseso veditabbo. Tattha kira tesu tesu padesesu ghananicitapattasañchannasākhāpasākhā kūṭāgārasamā manoramā rukkhā tesaṃ manussānaṃ nivesanakiccaṃ sādhenti. Yattha sukhaṃ nivasanti, aññepi tattha rukkhā sujātā sabbadāpi pupphitaggā tiṭṭhanti. Jalāsayāpi vikasitakamalakuvalayapuṇḍarīkasogandhikādipupphasañchannā sabbakālaṃ paramasugandhaṃ samantato pavāyantā tiṭṭhanti. Sarīrampi tesaṃ atidīghādidosarahitaṃ ārohapariṇāhasampannaṃ jarāya anabhibhūtattā valitapalitādidosavirahitaṃ yāvatāyukaṃ aparikkhīṇajavabalaparakkamasobhameva hutvā tiṭṭhati. Anuṭṭhānaphalūpajīvitāya na ca nesaṃ kasivaṇijjādivasena āhārapariyeṭṭhivasena dukkhaṃ atthi, tato eva na dāsadāsikammakarādipariggaho atthi, na ca tattha sītuṇhaḍaṃsamakasavātātapasarīsapavāḷādiparissayo atthi. Yathā nāmettha gimhānaṃ pacchime māse paccūsavelāyaṃ samasītuṇho utu [Pg.290] hoti, evameva sabbakālaṃ tattha samasītuṇhova utu hoti, na ca nesaṃ koci upaghāto vihesā vā uppajjati. Akaṭṭhapākimeva sāliṃ akaṇaṃ athusaṃ suddhaṃ sugandhaṃ taṇḍulapphalaṃ paribhuñjanti. Taṃ bhuñjantānaṃ nesaṃ kuṭṭhaṃ, gaṇḍo, kilāso, soso, kāso, sāso, apamāro, jaroti evamādiko na koci rogo uppajjati, na ca te khujjā vā vāmanā vā kāṇā vā kuṇī vā khañjā vā pakkhahatā vā vikalaṅgā vā vikalindriyā vā honti.

මෙහි තවද (සාරත්ථදීපනී ටීකාවේ වේරංජකණ්ඩ වර්ණනාවෙහි සඳහන් පරිදි) උත්තරකුරු දිවයින්වැසියන්ගේ පින් බලයෙන් සිදුවන මෙම සුවිශේෂී කරුණු ද දත යුතුය. එහි ඒ ඒ ප්‍රදේශයන්හි ඝන පත්‍රවලින් වැසුණු අතුපතරින් යුත්, මාලිගා බඳු මනෝඥ වෘක්ෂයෝ එම මිනිසුන්ගේ නිවාස අවශ්‍යතාව සපුරාලති. ඔවුහු එහි සුවසේ වෙසෙති. එහි අනෙකුත් වෘක්ෂයෝ ද මැනවින් වැඩුණු, නිරන්තරයෙන් ම මල් පල දරන ඒවා වෙති. ජලාශයන් ද විකසිත නෙළුම්, මානෙල් ආදී මල්වලින් ගැවසී ගත්, සෑම කල්හි ම සිසාරා හමන උතුම් සුවඳින් යුක්ත වේ. ඔවුන්ගේ ශරීරය ද ඉතා උස වීම ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොරව, මනා උස මහතින් යුක්තව, ජරාවට පත් නොවන බැවින් රැළි වැටීම් හෝ හිස කෙස් පැසීම් ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොරව, ආයුෂ පවතින තාක් පිරිහී නොගිය වේගය, බලය, වීරිය හා ශෝභාවෙන් යුක්තව පවතී. උත්සාහයකින් තොරව ලැබෙන පලවැලින් ජීවත් වන බැවින්, ඔවුන්ට ගොවිතැන් හෝ වෙළඳාම් ආදී ආහාර සෙවීමේ දුකක් නැත. එබැවින් ම දාස දාසියන් හෝ සේවකයන් පිරිවරා ගැනීමක් ද නැත. එහි ශීත, උෂ්ණ, මැසි මදුරු, සුළං, අව්ව හෝ සර්පයන් ආදී පීඩා ද නැත. මෙහි ගිම්හාන සෘතුවේ අවසාන මාසයේ අලුයම් කාලයෙහි පවතින මධ්‍යස්ථ උෂ්ණත්වය මෙන්, එහි සෑම කල්හි ම පවතින්නේ මධ්‍යස්ථ දේශගුණයකි. ඔවුන්ට කිසිදු උපද්‍රවයක් හෝ පීඩාවක් ඇති නොවේ. ඔවුහු සී සෑමකින් තොරව ඉබේ පැසෙන, නිවුඩු හෝ දහයියා නැති, පිරිසිදු, සුවඳවත් සහල් පරිභෝජනය කරති. එය අනුභව කරන ඔවුන්ට කුෂ්ඨ, ගෙඩි, ඇලි රෝග, ක්ෂය රෝග, කැස්ස, ඇදුම, මීමැස්මොරය, ජරාව ආදී කිසිදු රෝගයක් ඇති නොවේ. එමෙන්ම ඔවුහු කුදු වූ, මිටි වූ, කණ වූ, කොර වූ හෝ විකල වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තෝ ද නොවෙති.

Itthiyopi tattha nātidīghā, nātirassā, nātikisā, nātithūlā, nātikāḷā, naccodātā, sobhaggappattarūpā honti. Tathā hi dīghaṅgulī, tambanakhā, alambathanā, tanumajjhā, puṇṇacandamukhī, visālakkhī, mudugattā, sahitorū, odātadantā, gambhīranābhī, tanujaṅghā, dīghanīlavellitakesī, puthulasussoṇī, nātilomā, nālomā, subhagā, utusukhasamphassā, saṇhā, sakhilā, sukhasambhāsā, nānābharaṇavibhūsitā vicaranti. Sabbadāpi soḷasavassuddesikā viya honti, purisā ca pañcavīsativassuddesikā viya. Na puttadāresu rajjanti. Ayaṃ tattha dhammatā.

එහි ස්ත්‍රීහු ද ඉතා උස නොවූ, ඉතා මිටි නොවූ, ඉතා කෙට්ටු නොවූ, ඉතා මහත නොවූ, ඉතා කළු නොවූ මෙන්ම ඉතා සුදු ද නොවූ, අතිශයින් සෝභාග්‍ය සම්පන්න රූපයකින් යුක්ත වෙති. ඔවුහු දිගු ඇඟිලි ඇති, තඹවන් නිය ඇති, මනා පියයුරු ඇති, සිහින්ඟඟ ඇති, පුන් සඳ වැනි මුහුණක් ඇති, විශාල නෙත් ඇති, සුමුදු ශරීර ඇති, මනාව පිහිටි කලවා ඇති, සුදු දත් ඇති, ගැඹුරු නාභියක් ඇති, සිහින් කෙණ්ඩ ඇති, දිගු නිල්වන් රුළි සහිත කෙස් ඇති, පෘථුල ශ්‍රෝණි ඇති, ශරීරයෙහි අධික රෝම හෝ රෝම රහිත බවක් නැති, සුන්දර වූ, සෘතු හිතකර ස්පර්ශ ඇති, සිනිඳු වූ, මිහිරි වචන ඇති, ප්‍රියමනාප ලෙස කතා කරන, නානාවිධ ආභරණයෙන් සැරසී හැසිරෙන්නෝ වෙති. ඔවුහු නිරන්තරයෙන් ම දහසය හැවිරිදි වියේ පසුවන්නියන් මෙන් ද, පුරුෂයෝ විසිපස් හැවිරිදි වියේ පසුවන්නන් මෙන් ද වෙති. ඔවුහු අඹුදරුවන් කෙරෙහි දැඩිව නොඇලෙති. එය එහි පවතින ධර්මතාවකි.

Sattāhikameva ca tattha itthipurisā kāmaratiyā viharanti. Tato vītarāgā viya yathāsakaṃ gacchanti, na tattha idha viya gabbhokkantimūlakaṃ, gabbhapariharaṇamūlakaṃ, vijāyanamūlakaṃ vā dukkhaṃ hoti. Rattakañcukato kañcanapaṭimā viya dārakā mātukucchito amakkhitā eva semhādinā sukheneva nikkhamanti. Ayaṃ tattha dhammatā.

එහි ස්ත්‍රී පුරුෂයෝ සත් දිනක් පමණක් කාම රතියෙහි වෙසෙති. ඉන්පසු වීතරාගීන් මෙන් තම තමන් රිසි පරිදි හැසිරෙති. එහි මෙලොව මෙන් පිළිසිඳ ගැනීම, ගර්භය දැරීම හෝ ප්‍රසූත කිරීම නිසා ඇති වන දුක් නැත. රතු කවරයකින් මතු වන රන් පිළිමයක් මෙන්, දරුවෝ මව්කුසින් කිසිදු සෙම් සොටු ආදියෙන් තොරව ඉතා පහසුවෙන් බිහි වෙති. එය එහි පවතින ධර්මතාවකි.

Mātā pana puttaṃ vā dhītaraṃ vā vijāyitvā te vicaraṇakappadese ṭhapetvā anapekkhā yathāruci gacchati. Tesaṃ tattha sayitānaṃ ye passanti purisā vā itthiyo vā, te attano aṅguliyo upanāmenti. Tesaṃ kammabalena tato khīraṃ pavattati, tena te dārakā yāpenti. Evaṃ pana vaḍḍhentā katipayadivaseheva laddhabalā hutvā dārikā itthiyo upagacchanti, dārakā purise. Kapparukkhato eva ca tesaṃ tattha vatthābharaṇāni nipphajjanti. Nānāvirāgavaṇṇavicittāni hi sukhumāni mudusukhasamphassāni vatthāni tattha tattha kapparukkhesu olambantāni tiṭṭhanti. Nānāvidharasmijālasamujjalavividhavaṇṇaratanavinaddhāni [Pg.291] anekavidhamālākammalatākammabhittikammavicittāni sīsūpagagīvūpagahatthūpagakaṭūpagapādūpagāni sovaṇṇamayāni ābharaṇāni kapparukkhato olambanti. Tathā vīṇāmudiṅgapaṇavasammatāḷasaṅkhavaṃsavetāḷaparivādinīvallakīpabhutikā tūriyabhaṇḍāpi tato tato olambanti. Tattha bahū phalarukkhā kumbhamattāni phalāni phalanti madhurarasāni, yāni paribhuñjitvā te sattāhampi khuppipāsāhi na bādhīyanti.

මව පුතෙකු හෝ දියණියක ප්‍රසූත කළ පසු, ඔවුන් මිනිසුන් ගැවසෙන තැනක තබා කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව රිසි පරිදි යයි. එහි වැතිර සිටින ඒ දරුවන් දකින යම් පුරුෂයෝ හෝ ස්ත්‍රීහු වෙත් ද, ඔවුහු තමන්ගේ ඇඟිලි දරුවාගේ මුඛයට දෙති. ඔවුන්ගේ කර්ම බලයෙන් එම ඇඟිලිවලින් කිරි වැගිරෙයි. එමඟින් ඒ දරුවෝ යැපෙති. මෙලෙස වැඩෙන ඔවුහු දින කිහිපයකින් ම ශක්තිමත් වී, ගැහැණු දරුවෝ ස්ත්‍රීන් අතරට ද, පිරිමි දරුවෝ පුරුෂයන් අතරට ද යති. ඔවුන්ගේ වස්ත්‍ර හා ආභරණ කල්ප වෘක්ෂයන්ගෙන්ම නිෂ්පාදනය වේ. විවිධ වර්ණයෙන් යුත්, ඉතා සියුම්, සුමුදු ස්පර්ශ සහිත වස්ත්‍ර ඒ ඒ කල්ප වෘක්ෂයන්හි එල්ලෙමින් පවතී. නානාවිධ රශ්මි මාලාවන්ගෙන් බබළන, විවිධ වර්ණ රත්නයන්ගෙන් විසිතුරු කරන ලද, මල් හා ලතා කර්මාන්තයෙන් යුත් හිසට, ගෙලට, අතට, ඉණට හා පයට පළඳින රන්මය ආභරණ ද කල්ප වෘක්ෂයන්ගෙන් එල්ලී පවතී. එසේම වීණා, මෘදංග, පණව ආදී විවිධ වූ තූර්ය භාණ්ඩ ද එහි එල්ලී පවතී. එහි බොහෝ ඵල වෘක්ෂයන්හි කළ ගෙඩි වැනි විශාල වූ, මිහිරි රසැති පලතුරු හටගනී. ඒවා අනුභව කිරීමෙන් සත් දිනක් යනතුරු ද බඩගින්න හෝ පිපාසය ඇති නොවේ.

Najjopi tattha suvisuddhajalā suppatitthā ramaṇīyā akaddamā vālukatalā nātisītā naccuṇhā surabhigandhīhi jalajapupphehi sañchannā sabbakālaṃ surabhī vāyantiyo sandanti, na tattha kaṇṭakikā kakkhaḷagacchalatā honti, akaṇṭakā pupphaphalasampannā eva honti, candananāgarukkhā sayameva rasaṃ paggharanti, nahāyitukāmā ca nadititthe ekajjhaṃ vatthābharaṇāni ṭhapetvā nadiṃ otaritvā nhatvā uttiṇṇuttiṇṇā upariṭṭhimaṃ upariṭṭhimaṃ vatthābharaṇaṃ gaṇhanti, na tesaṃ evaṃ hoti ‘‘idaṃ mama, idaṃ parassā’’ti. Tato eva na tesaṃ koci viggaho vā vivādo vā. Sattāhikā eva ca nesaṃ kāmaratikīḷā hoti, tato vītarāgā viya vicaranti. Yattha ca rukkhe sayitukāmā honti, tattheva sayanaṃ upalabbhati. Mate ca satte disvā na rodanti na socanti. Tañca maṇḍayitvā nikkhipanti. Tāvadeva ca nesaṃ tathārūpā sakuṇā upagantvā mataṃ dīpantaraṃ nenti, tasmā susānaṃ vā asuciṭṭhānaṃ vā tattha natthi, na ca tato matā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjanti. Dhammatāsiddhassa pañcasīlassa ānubhāvena te devaloke nibbattantīti vadanti. Vassasahassameva ca nesaṃ sabbakālaṃ āyuppamāṇaṃ, sabbametaṃ tesaṃ pañcasīlaṃ viya dhammatāsiddhamevāti.

එහි ගංගාවෝ ද ඉතා පිරිසිදු ජලය ඇති, රමණීය තොටුපළවල් ඇති, මඩ රහිත වැලි තලාවන්ගෙන් යුක්ත වෙති. ඉතා ශීත හෝ උෂ්ණ නොවූ ද, සුවඳැති ජලජ පුෂ්පයන්ගෙන් වැසුණු ද ඒ ගංගාවෝ නිරන්තරයෙන් සුවඳ හමමින් ගලා බසිති. එහි කටු සහිත රළු පඳුරු හෝ වැල් නැත. කටු රහිත මල් පලින් පිරි ගස්වැල් ම පවතී. සඳුන් හා නා වෘක්ෂයන්ගෙන් ඉබේම යුෂ වැගිරේ. ස්නානය කිරීමට කැමති අය ගංතොටෙහි සිය වස්ත්‍රාභරණ තබා ගඟට බැස ස්නානය කර, ඉන් ගොඩ වූ පසු තමන්ට හමුවන ඕනෑම වස්ත්‍රාභරණයක් පැළඳ ගනිති. "මෙය මගේය, මෙය අනුන්ගේය" යන හැඟීමක් ඔවුන්ට නැත. එබැවින් ම ඔවුන් අතර කිසිදු විරෝධයක් හෝ විවාදයක් නැත. ඔවුන්ගේ කාම රතිය සත් දිනකට පමණක් සීමා වන අතර, ඉන්පසු වීතරාගීන් මෙන් හැසිරෙති. යම් ගසක් යට නිදා ගැනීමට රිසි වන්නේ ද, එහි ම නිදන යහන් ලැබේ. යම් සත්වයෙකු මියගිය විට ඔවුහු නොහඬති, ශෝක නොකරති. සිරුර සරසා පසෙක තබති. එවිට ම පක්ෂීන් පැමිණ ඒ මළසිරුරු වෙනත් දිවයිනකට රැගෙන යති. එබැවින් එහි සොහොන් බිම් හෝ අශුචි තැන් නැත. මියගිය පසු ඔවුන් නිරයෙහි, තිරිසන් යෝනියෙහි හෝ ප්‍රේත ලෝකයෙහි උපදින්නේ නැත. ස්වභාවයෙන් ම පිහිටි පංචසීලයේ ආනුභාවයෙන් ඔවුහු දෙව්ලොව උපදින බව කියනු ලැබේ. ඔවුන්ගේ ආයුෂ නිරන්තරයෙන් වසර දහසකි. මේ සියල්ල ඔවුන්ගේ පංචසීලය මෙන් ස්වභාවයෙන් ම සිදුවන ධර්මතාවකි.

Tiṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

තිට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

3. Taṇhāmūlakasuttavaṇṇanā

3. තණ්හාමූලක සූත්‍ර වර්ණනාව

23. Tatiye (dī. ni. ṭī. 2.103) esanataṇhāti bhogānaṃ pariyesanavasena pavattā taṇhā. Esitataṇhāti pariyiṭṭhesu bhogesu uppajjamānataṇhā. Paritassanavasena [Pg.292] pariyesati etāyāti pariyesanā, āsayato payogato ca pariyesanā tathāpavatto cittuppādo. Tenāha ‘‘taṇhāya sati hotī’’ti. Rūpādiārammaṇappaṭilābhoti savatthukānaṃ rūpādiārammaṇānaṃ gavesanavasena paṭilābho. Yaṃ pana apariyiṭṭhaṃyeva labbhati, tampi atthato pariyesanāya laddhameva nāma tathārūpassa kammassa pubbekatattā eva labbhanato. Tenāha ‘‘so hi pariyesanāya sati hotī’’ti.

23. තෘතීයයෙහි (දී. නි. ටී. 2.103) 'එසනතණ්හා' යනු භෝගයන් සෙවීමේ (පර්යේෂණ) වශයෙන් පවත්නා තණ්හාවයි. 'එසිතතණ්හා' යනු පර්යේෂණය කොට ලබාගත් භෝගයන් කෙරෙහි උපදින්නා වූ තණ්හාවයි. සොයන ස්වභාවයෙන් යුක්තව මෙයින් සොයනු ලබන බැවින් 'පරියේසනා' නම් වේ. එය අදහස (ආශය) වශයෙන් හා ප්‍රයත්නය (ප්‍රයෝගය) වශයෙන් සෙවීම පිණිස එලෙස පවත්නා වූ චිත්තෝත්පාදයයි. එහෙයින් 'තණ්හාව ඇති කල්හි (පර්යේෂණය) වෙයි' යනුවෙන් වදාළහ. 'රූප ආදී අරමුණු ලැබීම' යනු වස්තූන් සහිත වූ රූප ආදී අරමුණු ගවේෂණය කිරීමේ වශයෙන් ප්‍රතිලාභ ලැබීමයි. යමක් පර්යේෂණය නොකරම ලැබෙන්නේ ද, එය ද අර්ථ වශයෙන් පර්යේෂණයෙන්ම ලැබූවක් නම් වේ. මන්ද යත්, එවැනි ස්වභාවයකින් යුත් කර්මයක් පෙර කරන ලද බැවින්ම එය ලැබෙන හෙයිනි. එහෙයින් 'එය සැබවින්ම පර්යේෂණය ඇති කල්හි (ලාභය) වෙයි' යනුවෙන් වදාළහ.

Sukhavinicchayanti sukhaṃ visesato nicchinotīti sukhavinicchayo. Sukhaṃ sabhāvato samudayato atthaṅgamato ādīnavato nissaraṇato ca yāthāvato jānitvā pavattañāṇaṃva sukhavinicchayaṃ. Jaññāti jāneyya. ‘‘Subhaṃ sukha’’ntiādikaṃ ārammaṇe abhūtākāraṃ vividhaṃ ninnabhāvena cinoti āropetīti vinicchayo, assādānupassanā taṇhā. Diṭṭhiyāpi evameva vinicchayabhāvo veditabbo. Imasmiṃ pana sutte vitakkoyeva āgatoti yojanā. Imasmiṃ pana sutteti sakkapañhasutte (dī. ni. 2.358). Tattha hi ‘‘chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti āgataṃ. Idhāti imasmiṃ sutte. Vitakkeneva vinicchinantīti etena ‘‘vinicchinati etenāti vinicchayo’’ti vinicchayasaddassa karaṇasādhanamāha. Ettakantiādi vinicchayanākāradassanaṃ.

සැපය විශේෂයෙන් විනිශ්චය කරන බැවින් 'සුඛවිනිච්ඡය' නම් වේ. සැපය එහි ස්වභාවය, සමුදය (හටගැනීම), අත්ථංගම (නිරුද්ධ වීම), ආදීනව (දෝෂ) සහ නිස්සරණ (මිදීම) වශයෙන් යථා පරිදි දැන පවත්නා වූ ඥානයම 'සුඛවිනිච්ඡය' නම් වේ. 'ජඤ්ඤා' යනු දැනගත යුතුය යන්නයි. 'සුබයි, සැපයි' ආදී වශයෙන් අරමුණෙහි නැති ආකාරයක් විවිධාකාරයෙන් නැමී ගිය ස්වභාවයෙන් ගොඩනගන බැවින් හෝ ආරෝපණය කරන බැවින් 'විනිච්ඡය' යනු ආශ්වාදානුපස්සනා සහිත තණ්හාවයි. දෘෂ්ටිය සම්බන්ධයෙන් ද මෙසේම විනිශ්චය ස්වභාවය දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි (සක්කපඤ්හ සූත්‍රයෙහි) නම් විතර්කයම අදහස් කර ඇතැයි යෙදුම දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි යනු සක්කපඤ්හ සූත්‍රයෙහි (දී. නි. 2.358) ය. එහි 'දේවේන්ද්‍රය, ඡන්දය විතර්කය නිදාන (හේතු) කොට ඇත්තේය' යනුවෙන් සඳහන් වේ. 'ඉධ' යනු මෙම සූත්‍රයෙහි ය. 'විතර්කයෙන්ම විනිශ්චය කරති' යන්නෙන් 'මොහුගෙන් (විතර්කයෙන්) විනිශ්චය කරයි යනුවෙන් විනිච්ඡය' යැයි විනිච්ඡය යන වචනයේ කරණ සාධනය (හේතුව) කියන ලදී. 'එත්තකං' (මෙපමණක්) ආදියෙන් විනිශ්චය කරන ආකාරය දක්වන ලදී.

Chandanaṭṭhena chando, evaṃ rañjanaṭṭhena rāgoti chandarāgo. Svāyaṃ anāsevanatāya mando hutvā pavatto idhādhippetoti āha ‘‘dubbalarāgassādhivacana’’nti. Ajjhosānanti taṇhādiṭṭhivasena abhinivesanaṃ. ‘‘Mayhaṃ ida’’nti hi taṇhāgāho yebhuyyena attaggāhasannissayova hoti. Tenāha ‘‘ahaṃ mamantī’’ti. Balavasanniṭṭhānanti ca tesaṃ gāhānaṃ thirabhāvappattimāha. Taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇanti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānavasena abhiniviṭṭhassa attattaniyaggāhavatthuno aññāsādhāraṇaṃ viya katvā pariggahetvā ṭhānaṃ, tathāpavatto lobhasahagatacittuppādo. Attanā pariggahitassa vatthuno yassa vasena parehi sādhāraṇabhāvassa asahamāno hoti puggalo, so dhammo asahanatā. Evaṃ vacanatthaṃ vadanti niruttinayena. Saddalakkhaṇena pana yassa dhammassa vasena macchariyayogato puggalo maccharo[Pg.293], tassa bhāvo, kammaṃ vā macchariyaṃ, maccharo dhammo. Macchariyassa balavabhāvato ādarena rakkhaṇaṃ ārakkhoti āha ‘‘dvāra…pe… suṭṭhu rakkhaṇa’’nti.

ඡන්දය යන අර්ථයෙන් ඡන්දය ද, ඇලෙන සුළු අර්ථයෙන් රාගය ද යනුවෙන් 'ඡන්දරාගය' නම් වේ. එය මෙහිදී සේවනය නොකිරීම නිසා මදව පවත්නා වූවක් අදහස් කරන ලදී, එහෙයින් 'දුබල රාගයට නමකි' යි වදාළහ. 'අජ්ඣෝසාන' යනු තණ්හා හා දෘෂ්ටි වශයෙන් දැඩිව අල්ලා ගැනීමයි. 'මෙය මගේ ය' යන තණ්හා ග්‍රහණය බොහෝ විට ආත්ම දෘෂ්ටිය ඇසුරු කරගෙනම පවතී. එහෙයින් 'අහං මම' (මම, මගේ) යැයි වදාළහ. 'බලවත් සන්නිට්ඨානය' යන්නෙන් එම ග්‍රහණයන්ගේ ස්ථිර භාවයට පත්වීම කියන ලදී. 'තණ්හා දෘෂ්ටි වශයෙන් පරිග්‍රහ කිරීම' යනු 'මම, මගේ' යන බලවත් ස්ථිර නිශ්චය වශයෙන් දැඩිව අල්ලාගත් ආත්ම සහ ආත්මීය වස්තූන් අන්සතු නොවන සේ තමාටම අයිති කරගෙන සිටීමයි. එවැනි ආකාරයෙන් පවත්නා ලෝභ සහගත චිත්තෝත්පාදය මීට අයත් වේ. තමා විසින් තමන් සතු කරගන්නා ලද වස්තුව, වෙනත් අය හා සාධාරණ වීම (බෙදා ගැනීමට) ඉවසාගත නොහැකි වන යම් ස්වභාවයක් ඇද්ද, එම ධර්මය 'අසහනතා' (නොඉවසීම) නම් වේ. මෙසේ නිරුක්ති නයට අනුව අර්ථ පවසති. ශබ්ද ලක්ෂණයට අනුව නම් යම් ධර්මයක් නිසා මසුරුකම හා යෙදීමෙන් පුද්ගලයා මසුරු වේ ද, ඔහුගේ එම ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව 'මච්ඡරිය' (මසුරුකම) නම් වේ. මසුරුකම බලවත් වීම නිසා ආදරයෙන් ආරක්ෂා කිරීම 'ආරක්ඛ' නම් වේ, එබැවින් 'දොරටු...පෙ... මනාව රැකීම' යැයි වදාළහ.

Attano phalaṃ karotīti karaṇaṃ, yaṃ kiñci kāraṇaṃ. Adhikaṃ karaṇanti adhikaraṇaṃ, visesakāraṇaṃ. Visesakāraṇañca bhogānaṃ ārakkhadaṇḍādānādianatthasambhavassāti vuttaṃ ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’ntiādi. Paranisedhanatthanti māraṇādinā paresaṃ vibādhanatthaṃ. Ādiyanti etenāti ādānaṃ, daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ, daṇḍaṃ āharitvā paraviheṭhanacittuppādo. Satthādānepi eseva nayo. Hatthaparāmāsādivasena kāyena kātabbo kalaho kāyakalaho. Mammaghaṭṭanādivasena vācāya kātabbo kalaho vācākalaho. Virujjhanavasena virūpaṃ gaṇhāti etenāti viggaho. Viruddhaṃ vadati etenāti vivādo. ‘‘Tuvaṃ tuva’’nti agāravavacanasahacaraṇato tuvaṃtuvaṃ. Sabbepi te tathāpavattadosasahagatā cittuppādā veditabbā. Tenāha bhagavā ‘‘aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’’ti.

තමාට ඵලයක් කරන බැවින් 'කරණ' නම් වේ, එනම් යම්කිසි හේතුවකි. අධික වූ කරණය 'අධිකරණ' නම් වේ, එනම් විශේෂ හේතුවයි. භෝගයන් රැකීම හේතු කොටගෙන දණ්ඩෙන් පහර දීම ආදී අනර්ථයන් හටගන්නා බැවින් 'ආරක්ඛාධිකරණ' (ආරක්ෂාව මුල් කොටගත් කරුණු) යැයි කියන ලදී. 'පරනිසේධනත්ථං' යනු මරා දැමීම් ආදියෙන් අනුන් පෙළීම සඳහා ය. 'ආදියන්ති' (ගනිති) යන මෙයින් 'ආදාන' නම් වේ, දණ්ඩ (මුගුර) ගැනීම 'දණ්ඩදානය' යි. මුගුර ගෙන අනුන් පෙළීමේ චිත්තෝත්පාදය එයයි. අවි ආයුධ ගැනීමෙහි (සත්ථදාන) ද මෙම ක්‍රමයම වේ. අතින් අල්ලා ගැනීම් ආදියෙන් කය මූලික කරගෙන කරන කළහය 'කායකළහ' නම් වේ. මර්මස්ථානවලට පහර දීම් ආදී වචනයෙන් කරන කළහය 'වාචාකළහ' නම් වේ. විරුද්ධ වීම් වශයෙන් විරූපව (දැඩිව) අල්ලාගන්නා බැවින් 'විග්ගහ' (විග්‍රහ/අරගල) නම් වේ. විරුද්ධව කථා කරන බැවින් 'විවාද' නම් වේ. 'තෝ, තෝ' යන අගෞරවනීය වචන සහිතව පවතින බැවින් 'තුවංතුවං' නම් වේ. ඒ සියල්ල එලෙස පවත්නා දෝෂ සහිත චිත්තෝත්පාදයන් බව දත යුතුය. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අනේකවිධ පාපී අකුසල ධර්මයන් හටගනිති' යි වදාළහ.

Taṇhāmūlakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

තණ්හාමූලක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4-5. Sattāvāsasuttādivaṇṇanā

4-5. සත්තාවාස සූත්‍රාදි වර්ණනාව.

24-25. Catutthe sattā āvasanti etesūti sattāvāsā, nānattasaññiādibhedā sattanikāyā. Yasmā te te sattanivāsā tappariyāpannānaṃ sattānaṃ tāya eva tappariyāpannatāya ādhāro viya vattabbataṃ arahanti. Samudāyācāro hi avayavassa yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti, tasmā ‘‘sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho’’ti vuttaṃ. Suddhāvāsāpi sattāvāsova ‘‘na so, bhikkhave, sattāvāso sulabharūpo, yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī’’ti (dī. ni. 2.91) vacanato. Yadi evaṃ te kasmā idha na gahitāti tattha kāraṇamāha ‘‘asabbakālikattā’’tiādi. Vehapphalā pana catuttheyeva sattāvāse bhajantīti daṭṭhabbaṃ. Pañcamaṃ uttānameva.

24-25. සිව්වැන්නෙහි සත්වයෝ මෙහි වසන බැවින් 'සත්තාවාස' නම් වේ. නානත්තසඤ්ඤී ආදී වශයෙන් බෙදුණු සත්ව නිකායයන් ය. යම් හෙයකින් ඒ ඒ සත්ව වාසයන් එහි ඇතුළත් සත්වයන්ට එම ඇතුළත් වීමේ ස්වභාවය නිසා ආධාරයක් බඳු බැවින් (වාසය) යැයි කීමට සුදුසු වේ. සමූහයක හැසිරීම එහි කොටසක ද පවතී, 'ගසෙහි අත්ත' යන්නාක් මෙනි. එබැවින් 'සත්වයන්ගේ ආවාසයන්, වසන ස්ථානයන් යනු අර්ථයයි' වදාළහ. 'මහණෙනි, මා විසින් මේ දීර්ඝ කාලය පුරා ශුද්ධාවාස දෙවියන් වසන තැන් හැර අන්‍ය වූ යම් සත්වාවාසයකට නොපැමිණියේ ද, එවැනි සත්වාවාසයක් පහසුවෙන් ලැබිය හැක්කක් නොවේ' (දී. නි. 2.91) යන වචනයට අනුව ශුද්ධාවාසය ද සත්වාවාසයකි. එසේ නම් ඒවා මෙහි ඇයි නොගත්තේ? 'සියලු කාලයන්හි නොපවතින බැවින්' (අසබ්බකාලිකත්තා) යනාදිය එහි හේතුව ලෙස දක්වා ඇත. වේහප්ඵල දෙවියන් සිව්වන සත්වාවාසයෙහි ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. පස්වැන්න පැහැදිලි සහිතය.

Sattāvāsasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සත්තාවාස සූත්‍රාදි වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. Silāyūpasuttavaṇṇanā

6. සිලායූප සූත්‍ර වර්ණනාව.

26. Chaṭṭhe [Pg.294] pamāṇamajjhimassa purisassa catuvīsataṅguliko hattho kukku, ‘‘kakkū’’tipi tasseva nāmaṃ. Aṭṭha kukkū upari nemassāti aṭṭha hatthā āvāṭassa upari uggantvā ṭhitā bhaveyyuṃ. Sesamettha uttānameva.

26. හයවැන්නෙහි, ප්‍රමාණවත් මධ්‍යම පුරුෂයෙකුගේ අඟල් විසිහතරක ප්‍රමාණය 'කුක්කු' (රියනක්) නම් වේ. 'කක්කූ' යනු ද එයටම නමකි. 'අට රියනක් පදනමට ඉහළින්' යනු පදනමෙන් උඩට අට රියනක් උසට නැගී සිටිය යුතු බවයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි සහිතය.

Silāyūpasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සිලායූප සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. Paṭhamaverasuttavaṇṇanā

7. පඨමවේර සූත්‍ර වර්ණනාව.

27. Sattame (saṃ. ni. ṭī. 2.241) yatoti yasmiṃ kāle. Ayañhi to-saddo dā-saddo viya idha kālavisayo, yadāti vuttaṃ hoti. Bhayāni verānīti bhīyate bhayaṃ, bhayena yogā, bhāyitabbena vā bhayaṃ eva verappasavaṭṭhena veranti ca laddhanāmā cetanādayo. Pāṇātipātādayo hi yassa pavattanti, yañca uddissa pavattīyanti, ubhayesañca verāvahā, tato eva cete bhāyitabbā verasañjanakā nāmāti. Sotassa ariyamaggassa ādito pajjanaṃ paṭipatti adhigamo sotāpatti. Tadatthāya tattha patiṭṭhitassa ca aṅgāni sotāpattiyaṅgāni. Duvidhañhi (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.41) sotāpattiyaṅgaṃ sotāpattiatthāya ca aṅgaṃ kāraṇaṃ, yaṃ sotāpattimaggappaṭilābhato pubbabhāge sotāpattippaṭilābhāya saṃvattati, ‘‘sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammapaṭipattī’’ti (dī. ni. 3.311) evaṃ āgataṃ. Paṭiladdhaguṇassa ca sotāpattiṃ patvā ṭhitassa aṅgaṃ, yaṃ ‘‘sotāpannassa aṅga’’ntipi vuccati ‘‘sotāpanno aṅgīyati ñāyati etenā’’ti katvā, buddhe aveccappasādādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Idamidhādhippetaṃ.

27. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි (සං. නි. ටී. 2.241) ‘යතො’ යනු යම් කාලයක යන්නයි. මෙහි ‘තො’ ශබ්දය ‘දා’ ශබ්දය මෙන් කාලය අර්ථවත් කරයි, එනම් ‘යදා’ (යම් කලෙක) යන්නයි. ‘භයානි වේරානි’ යනු භය ඇති කරන බැවින් ‘භය’ නම් වේ, භය සමඟ යෙදෙන බැවින් හෝ බිය විය යුතු බැවින් ‘භය’ නම් වේ. වෛරය ප්‍රසූත කරන (හටගන්වන) අර්ථයෙන් ‘වේර’ යන නම ලත් චේතනා ආදියයි. ප්‍රාණඝාත ආදිය යමෙකු තුළ පවතී ද, යමෙකු උදෙසා පවතී ද, ඒ දෙපාර්ශවයටම වෛරය පමුණුවන බැවින් ද, එමෙන්ම බිය විය යුතු බැවින් ද මේවා ‘වෛර ජනක’ (වෛරය උපදවන්නා වූ) දේවල් ලෙස හැඳින්වේ. ‘සොත’ නම් වූ ආර්ය මාර්ගයට ආරම්භයේ සිටම පැමිණීම, පිළිපැදීම හෝ අවබෝධ කර ගැනීම ‘සෝතාපත්ති’ (සෝවාන් වීම) නම්‍ වේ. ඒ සඳහා එහි පිහිටි තැනැත්තාගේ අංග ‘සෝතාපත්තියංග’ නම් වේ. සෝතාපත්තියංග දෙවැදෑරුම් වේ. සෝතාපත්තිය සඳහා වූ අංග හෙවත් කරුණු, එනම් සෝවාන් මාර්ගය ලැබීමට පෙර භාගයෙහි සෝවාන් ඵලය ලැබීම පිණිස පවතින ‘සත්පුරුෂ සේවනය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, යෝනිසෝ මනසිකාරය, ධම්මානුධම්ම පටිපත්තිය’ යනුයි. ගුණාංග ලබා ගත් සෝවාන් ඵලයට පත්ව සිටින තැනැත්තාගේ අංග ‘සෝතාපන්නයාගේ අංග’ ලෙස ද හැඳින්වේ. ‘සෝතාපන්නයා මෙයින් හැඳින්වේ, දැනගත හැකිය’ යන අර්ථයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති අචල ප්‍රසාදය ආදියට මෙය නමකි. මෙහි අදහස් කරන්නේ ද එයයි.

Khīṇanirayotiādīsu āyatiṃ tattha anuppajjanatāya khīṇo nirayo mayhati, so ahaṃ khīṇanirayo. Esa nayo sabbattha. Sotāpannoti maggasotaṃ āpanno. Avinipātadhammoti na vinipātasabhāvo. Niyatoti paṭhamamaggasaṅkhātena sammattaniyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhāto sambodhi paraṃ ayanaṃ [Pg.295] mayhanti sohaṃ sambodhiparāyaṇo, sambodhiṃ avassaṃ abhisambujjhanakoti attho.

‘ඛීණනිරයො’ යනාදී තැන්වල, මතු එහි නූපදින බැවින් මට නිරය ක්ෂය විය, එබඳු මම ‘ඛීණනිරය’ (නිරය ක්ෂය කළ තැනැත්තා) වෙමි. මේ ක්‍රමය සෑම තැනකම අදාළ වේ. ‘සොතාපන්නො’ යනු මාර්ග සංඛ්‍යාත ප්‍රවාහයට (සෝතයට) පත් වූ තැනැත්තාය. ‘අවිනිපාතධම්මො’ යනු සතර අපායෙහි වැටෙන ස්වභාවයක් නැති තැනැත්තාය. ‘නියතො’ යනු ප්‍රථම මාර්ගය (සෝවාන් මාර්ගය) නම් වූ සම්‍යක්ත්ව නියාමයට පත් වූ බැවින් ඒකාන්තයෙන් නිර්වාණය කරා යන තැනැත්තාය. ‘සම්බෝධිපරායණො’ යනු ඉහළ මාර්ග තුන නම් වූ සම්බෝධිය උතුම්ම පිහිට කොට ඇත්තා වූ, ඒකාන්තයෙන් සම්බෝධිය අවබෝධ කරන්නා වූ තැනැත්තා යන අර්ථයයි.

Pāṇātipātapaccayāti pāṇātipātakammassa karaṇahetu. Bhayaṃ veranti atthato ekaṃ. Veraṃ vuccati virodho, tadeva bhāyitabbato ‘‘bhaya’’nti vuccati. Tañca panetaṃ duvidhaṃ hoti – bāhiraṃ, ajjhattikanti. Ekena hi ekassa pitā mārito hoti. So cinteti ‘‘etena kira me pitā mārito, ahampi taṃyeva māressāmī’’ti nisitaṃ satthaṃ ādāya carati. Yā tassa abbhantare uppannā veracetanā, idaṃ bāhiraṃ veraṃ nāma tassa verassa mūlabhūtato verakārakapuggalato bahibhāvattā. Yā pana itarassa ‘‘ayaṃ kira maṃ māressāmīti carati, ahameva naṃ paṭhamataraṃ māressāmī’’ti cetanā uppajjati, idaṃ ajjhattikaṃ veraṃ nāma. Idaṃ tāva ubhayampi diṭṭhadhammikameva. Yā pana taṃ niraye uppannaṃ disvā ‘‘etaṃ paharissāmī’’ti jalitaṃ ayamuggaraṃ gaṇhantassa nirayapālassa cetanā uppajjati, idamassa samparāyikaṃ bāhiraṃ veraṃ. Yā cassa ‘‘ayaṃ niddosaṃ maṃ paharissāmīti āgacchati, ahameva naṃ paṭhamataraṃ paharissāmī’’ti cetanā uppajjati, idamassa samparāyikaṃ ajjhattaṃ veraṃ. Yaṃ panetaṃ bāhiraṃ veraṃ, taṃ aṭṭhakathāsu ‘‘puggalavera’’nti vuccati. Dukkhaṃ domanassanti atthato ekameva. Yathā cettha, evaṃ sesesupi ‘‘iminā mama bhaṇḍaṃ haṭaṃ, mayhaṃ dāresu cārittaṃ āpannaṃ, musā vatvā attho bhaggo, surāmadamattena idaṃ nāma kata’’ntiādinā nayena verappavatti veditabbā.

‘පාණාතිපාතපච්චයා’ යනු ප්‍රාණඝාත කර්මය සිදු කිරීමේ හේතුවෙනි. ‘භය’ සහ ‘වේර’ යනු අර්ථයෙන් එකකි. විරෝධය ‘වේර’ (වෛරය) යැයි කියනු ලැබේ, එයම බිය විය යුතු බැවින් ‘භය’ යැයි කියනු ලැබේ. එය බාහිර හා ආධ්‍යාත්මික වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එක් අයෙකු විසින් තවෙකෙකුගේ පියා මරා දමන ලදී. ඔහු ‘මොහු මගේ පියා මැරුවේය, මම ද මොහුවම මරා දමන්නෙමි’ යි සිතා මුවහත් ආයුධයක් ගෙන හැසිරෙයි. ඔහු තුළ උපන් ඒ වෛරී චේතනාව, වෛරයට මුල් වූ වෛරකාරී පුද්ගලයාගෙන් බාහිරව පවතින බැවින් ‘බාහිර වෛරය’ නම් වේ. අනෙක් තැනැත්තා තුළ ‘මොහු මාව මරන්නට හැසිරෙයි, මමම මොහුව පළමුව මරා දමන්නෙමි’ යි චේතනාවක් උපදී ද, එය ‘ආධ්‍යාත්මික වෛරය’ නම් වේ. මේ දෙකම දිට්ඨධම්මවේදනීය (මේ ආත්මයේම විපාක දෙන) ඒවාය. යමෙක් නිරයේ උපන් බව දැක ‘මොහුට පහර දෙන්නෙමි’ යි සිතා දිළිසෙන යකඩ මුගුරක් ගන්නා නිරය පාලකයාගේ චේතනාව, මොහුගේ ‘සම්පරායික බාහිර වෛරය’ (මතු ආත්මයේ බාහිර වෛරය) වේ. ‘මොහු නිදොස් වූ මට පහර දෙන්නට එයි, මමම මොහුව පළමුව පහර දෙන්නෙමි’ යි ඔහු තුළ ඇති වන චේතනාව ‘සම්පරායික ආධ්‍යාත්මික වෛරය’ වේ. යම් බාහිර වෛරයක් වේ ද, එය අටුවාවල ‘පුද්ගල වෛරය’ ලෙස හැඳින්වේ. ‘දුක්ඛං දොමනස්සං’ යනු අර්ථයෙන් එකකි. මෙහි මෙන්ම සෙසු කරුණුවලදී ද ‘මොහු මාගේ බඩු පැහැරගත්තේය, මාගේ භාර්යාවන් කෙරෙහි වැරදි ලෙස හැසිරුණේය, මුසාවාද කියා අර්ථය නැති කළේය, රහමෙර බීමෙන් මත් වී මේ දේ කළේය’ යනාදී ක්‍රමයෙන් වෛරයේ පැවැත්ම දත යුතුය.

Aveccappasādenāti adhigatena acalappasādena. Ariyakantehīti pañcahi sīlehi. Tāni hi ariyānaṃ kantāni piyāni bhavanti, bhavantaragatāpi ariyā tāni na vijahanti, tasmā ‘‘ariyakantānī’’ti vuccanti. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge anussatiniddese vuttanti veditabbaṃ.

‘අවෙච්චප්පසාදෙන’ යනු අවබෝධයෙන් යුතුව ලැබූ අචල ප්‍රසාදයෙනි. ‘අරියකන්තෙහි’ යනු පංච ශීලයෙනි. ඒවා ආර්යයන්ට ප්‍රිය මනාප බැවින් ද, වෙනත් භවයකට ගිය ද ආර්යයන් ඒවා අත් නොහරින බැවින් ද ‘ආර්ය කාන්ත’ ශීලයන් යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි කිව යුතු ඉතිරි සියලු කරුණු විසුද්ධිමාර්ගයේ අනුස්සති නිද්දේසයෙහි පවසා ඇති පරිදි දත යුතුය.

Paṭhamaverasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රථම වේර සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

9. Āghātavatthusuttavaṇṇanā

9. ආඝාතවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව

29. Navame [Pg.296] vasati ettha phalaṃ tannimittatāya pavattatīti vatthu, kāraṇanti āha ‘‘āghātavatthūnī’’ti. Kopo nāmāyaṃ yasmiṃ vatthusmiṃ uppajjati, na tattha ekavārameva uppajjati, atha kho punapi uppajjatevāti vuttaṃ ‘‘bandhatī’’ti. Atha vā yo paccayavisesena uppajjamāno āghāto savisaye baddho viya na vigacchati, punapi uppajjateva. Taṃ sandhāyāha ‘‘āghātaṃ bandhatī’’ti. Taṃ panassa paccayavasena nibbattanaṃ uppādanamevāti vuttaṃ ‘‘uppādetī’’ti.

29. නවවැනි සූත්‍රයෙහි, මෙහි ඵලය වසන බැවින් හෙවත් එයට නිමිති වී පවතින බැවින් ‘වත්ථු’ (කරුණ/පදනම) නම් වේ. එබැවින් ‘ආඝාත වස්තූන්’ යනු කෝපයට හේතු යැයි කීහ. ක්‍රෝධය යනු යම් කරුණක උපදී ද, එය එහි එක් වරක් පමණක් උපදින්නේ නොවේ, නැවත නැවතත් උපදින්නේය යන අර්ථයෙන් ‘බඳියි’ (සම්බන්ධ කරයි) යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතිනම්, විශේෂ ප්‍රත්‍යයන් නිසා උපදින ආඝාතය (තරහව) තම විෂයයෙහි බැඳුණාක් මෙන් ඉවත් නොවේ, නැවත නැවතත් උපදී. එය අරභයා ‘ආඝාතය බඳියි’ යැයි කීහ. එය ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙන් හටගැනීමම ‘උපදවයි’ යන්නෙන් අදහස් කෙරේ.

Āghātavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ආඝාතවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

10. Āghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā

10. ආඝාතපටිවිනය සූත්‍ර වර්ණනාව

30. Dasame taṃ kutettha labbhāti ettha tanti kiriyāparāmasanaṃ. Padajjhāhārena ca attho veditabboti ‘‘taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosī’’tiādimāha. Kena kāraṇena laddhabbaṃ niratthakabhāvato. Kammassakā hi sattā. Te kassa ruciyā dukkhitā sukhitā vā bhavanti, tasmā kevalaṃ tasmiṃ mayhaṃ anatthacaraṇaṃ, taṃ kutettha labbhāti adhippāyo. Atha vā taṃ kopakāraṇaṃ ettha puggale kuto labbhā paramatthato kujjhitabbassa kujjhanakassa ca abhāvato. Saṅkhāramattañhetaṃ, yadidaṃ khandhapañcakaṃ yaṃ ‘‘satto’’ti vuccati, te saṅkhārā ittarakhaṇikā, kassa ko kujjhatīti attho. Lābhā nāma ke siyuṃ aññatra anatthuppattito.

30. දසවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’ (එය මෙහි කොයින් ලැබිය හැකිද?) යන්නෙන් එම ක්‍රියාව (ක්‍රෝධ කිරීම) පිළිබඳව කියැවේ. පද එකතු කිරීමෙන් අර්ථය දත යුතුය, එනම් ‘එම අනර්ථය සිදු නොවේවා’ යනාදියයි. කිනම් කරුණක් නිසා එය ලැබිය යුතු ද යත්, එය නිශ්ඵල බැවිනි. සත්ත්වයෝ කර්මය ස්වකීය කරගත්තෝ වෙති. ඔවුන් කවරෙකුගේ රුචිය පරිදි දුක් හෝ සැප විඳින්නෝ වෙත්ද? එබැවින් ‘ඔහු කෙරෙහි මාගේ එම අනර්ථය සිදු කිරීමක් කොයින් ලැබිය හැකිද’ යනු අදහසයි. එසේත් නැතිනම්, පරමාර්ථ වශයෙන් ක්‍රෝධ කළ යුත්තෙකු හෝ ක්‍රෝධ කරන්නෙකු නොමැති බැවින්, මේ පුද්ගලයා කෙරෙහි ක්‍රෝධයට හේතුවක් කොයින් ලැබිය හැකිද? ‘සත්ත්වයා’ යැයි කියනු ලබන මේ පංචස්කන්ධය සංස්කාර මාත්‍රයක්ම වේ. එම සංස්කාරයෝ ද ඉතිරි නොවී ක්ෂණයෙන් බිඳී යති, එවිට කවරෙකු කවරෙකුට ක්‍රෝධ කරයිද? අනර්ථයක් ඇති වීම හැර අන් කවර ලාභයක් නම් වේද?

Āghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ආඝාතපටිවිනය සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

11. Anupubbanirodhasuttavaṇṇanā

11. අනුපුබ්බනිරෝධ සූත්‍ර වර්ණනාව

31. Ekādasame anupubbanirodhāti anupubbena anukkamena pavattetabbanirodhā. Tenāha ‘‘anupaṭipāṭinirodhā’’ti.

31. එකොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහි, ‘අනුපුබ්බනිරෝධා’ යනු අනුපිළිවෙළින්, අනුක්‍රමයෙන් පැවැත්විය යුතු නිරෝධයන්ය. එබැවින් ‘පිළිවෙළින් නිරෝධ කිරීම’ යැයි පවසන ලදී.

Anupubbanirodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

අනුපුබ්බනිරෝධ සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

Sattāvāsavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

සත්තාවාස වග්ග වර්ණනාව නිම විය.

4. Mahāvaggo

4. මහා වර්ගය

1. Anupubbavihārasuttavaṇṇanā

1. අනුපුබ්බවිහාර සූත්‍ර වර්ණනාව

32. Catutthassa [Pg.297] paṭhame anupubbato viharitabbāti anupubbavihārā. Anupaṭipāṭiyāti anukkamena. Samāpajjitabbavihārāti samāpajjitvā samaṅgino hutvā viharitabbavihārā.

32. හතරවැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, අනුපිළිවෙළින් වාසය කළ යුතු බැවින් ‘අනුපුබ්බවිහාර’ නම් වේ. අනුපිළිවෙළින්, අනුක්‍රමයෙන් සමාපත්තියට පත්ව, එමගින් යුක්තව වාසය කළ යුතු වාසස්ථාන (විහරණ) යනු අර්ථයයි.

Anupubbavihārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

අනුපුබ්බවිහාරසූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2-3. Anupubbavihārasamāpattisuttādivaṇṇanā

2-3. අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිසූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

33-34. Dutiye chātaṃ vuccati taṇhādiṭṭhiyo kāmānaṃ pātabbato tāsaṃ vasena vattanato, tanninnattā natthi etesu chātanti nicchātā. Tenāha ‘‘taṇhādiṭṭhicchātāna’’ntiādi. Tatiye natthi vattabbaṃ.

33-34. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි, 'ඡාත' යනු තෘෂ්ණාව හා දෘෂ්ටියයි. කාමයන් අනුභව කිරීමට ඇති ආශාව නිසාත්, ඒවායේ වසඟයෙහි පවතින නිසාත් 'ඡාත' (බඩගින්න වැනි ස්වභාවය) යැයි කියනු ලැබේ. ඒවා මේ (රහතන් වහන්සේලා) තුළ නොමැති බැවින් 'නිච්ඡාත' නම් වේ. එබැවින් 'තණ්හාදිට්ඨිච්ඡාතානං' යනාදිය පවසන ලදී. තුන්වැනි සූත්‍රයෙහි විශේෂයෙන් කිව යුත්තක් නැත.

Anupubbavihārasamāpattisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිසූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. Gāvīupamāsuttavaṇṇanā

4. ගාවීඋපමාසූත්‍ර වර්ණනාවයි.

35. Catutthe pabbatacārinīti pakatiyā pabbate bahulacārinī. Akhettaññūti (visuddhi. mahāṭī. 1.77) agocaraññū. Samādhiparipantānaṃ visodhanānabhiññatāya bālo. Jhānassa paguṇabhāvāpādanaveyyattiyassa abhāvena abyatto. Uparijhānassa padaṭṭhānabhāvānavabodhena akhettaññū. Sabbathāpi samāpattikosallābhāvena akusalo. Samādhinimittassa vā anāsevanāya bālo. Abhāvanāya abyatto. Abahulīkārena akhettaññū. Sammadeva anadhiṭṭhānato akusaloti yojetabbaṃ. Ubhato bhaṭṭhoti ubhayato jhānato bhaṭṭho. So hi appaguṇatāya na suppatiṭṭhitatāya saussāhopi vināsato asāmatthiyato ca jhānadvayato parihīno.

35. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'පබ්බතචාරිනී' යනු ස්වභාවයෙන්ම පර්වතයන්හි බහුලව හැසිරෙන (එළදෙන) යන්නයි. 'අඛෙත්තඤ්ඤූ' යනු ගොදුරු බිම පිළිබඳ අවබෝධයක් නැති බවයි. සමාධියේ අන්තරායන් පිරිසිදු කිරීමට නොදන්නා බැවින් 'බාල' නම් වේ. ධ්‍යානය පුහුණු කිරීමේ නිපුණත්වය නොමැති බැවින් 'අබ්‍යත්ත' නම් වේ. ඉහළ ධ්‍යානයන්ට පාදක වන කරුණු අවබෝධ නොවීමෙන් 'අඛෙත්තඤ්ඤූ' නම් වේ. සෑම අයුරින්ම සමාපත්ති කුසලතාව නොමැති බැවින් 'අකුසල' නම් වේ. සමාධි නිමිත්ත නැවත නැවත සේවනය නොකිරීමෙන් 'බාල' ද, භාවනා නොකිරීමෙන් 'අබ්‍යත්ත' ද, බහුලව පුහුණු නොකිරීමෙන් 'අඛෙත්තඤ්ඤූ' ද වේ. නිසි ලෙස අධිෂ්ඨාන නොකිරීමෙන් 'අකුසල' ලෙස යෙදිය යුතුය. 'උභතො භට්ඨෝ' යනු දෙපසින්ම හෙවත් ධ්‍යාන දෙකෙන්ම පිරිහුණු බවයි. යෝගියාගේ අපරිණත බව හා මනා ස්ථාවරත්වයක් නොමැති වීම නිසා වීර්යය තිබුණත්, එය රැක ගැනීමට නොහැකි වීමෙන් ධ්‍යාන දෙකෙන්ම ඔහු පිරිහෙයි.

Gāvīupamāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ගාවීඋපමාසූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. Jhānasuttavaṇṇanā

5. ඣානසූත්‍ර වර්ණනාවයි.

36. Pañcame [Pg.298] aniccatoti iminā niccappaṭikkhepato tesaṃ aniccatamāha. Tato eva udayavayavantato vipariṇāmato tāvakālikato ca te aniccāti jotitaṃ hoti. Yañhi niccaṃ na hoti, taṃ udayavayaparicchinnajarāya maraṇena cāti dvedhā vipariṇataṃ ittarakkhaṇameva ca hoti. Dukkhatoti na sukhato. Iminā sukhappaṭikkhepato tesaṃ dukkhatamāha. Tato eva ca abhiṇhappaṭipīḷanato dukkhavatthuto ca te dukkhāti jotitaṃ hoti. Udayavayavantatāya hi te abhiṇhappaṭipīḷanato nirantaradukkhatāya dukkhasseva ca adhiṭṭhānabhūto. Paccayayāpanīyatāya rogamūlatāya ca rogato. Dukkhatāsūlayogato kilesāsucipaggharato uppādajarābhaṅgehi uddhumātapakkabhijjanato ca gaṇḍato. Pīḷājananato antotudanato dunnīharaṇato ca sallato. Avaḍḍhiāvahanato aghavatthuto ca aghato. Aseribhāvajananato ābādhappatiṭṭhānatāya ca ābādhato. Avasavattanato avidheyyatāya ca parato. Byādhijarāmaraṇehi palujjanīyatāya palokato. Sāminivāsīkārakavedakaadhiṭṭhāyakavirahato suññato. Attappaṭikkhepaṭṭhena anattato. Rūpādidhammāpi yathā na ettha attā atthīti anattā, evaṃ sayampi attā na hontīti anattā. Tena abyāpārato nirīhato tucchato anattāti dīpitaṃ hoti.

36. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'අනිච්චතො' යන්නෙන් නිත්‍ය බව ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ඒවායේ අනිත්‍ය බව පවසයි. එමගින්ම හටගැනීම හා බිඳීම සහිත බව, විපරීත වන සුලු බව සහ තාවකාලික බව නිසා ඒවා අනිත්‍ය බව ප්‍රකාශ වේ. යමක් නිත්‍ය නොවේද, එය ජරාවෙන් හා මරණයෙන් විපරීත වන අතර ඉතා කෙටි කාලයක් පමණක් පවතියි. 'දුක්ඛතො' යනු සැප වශයෙන් නොවේ. මෙයින් සැප බව ප්‍රතික්ෂේප කරමින් දුක්ඛ බව පවසයි. නිරන්තරයෙන් පෙළීම හා දුකට වස්තුවක් වීම නිසා ඒවා දුක්ඛ බව ප්‍රකාශ වේ. හටගැනීම හා බිඳීම සහිත බැවින් නිරන්තර පීඩාවෙන් යුක්ත වන අතර දුකටම පදනමක් වේ. ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් යැපෙන බැවින් හා රෝගයට මුල් වන බැවින් 'රොගතො' (රෝගයක් ලෙස) නම් වේ. දුක්ඛ ස්වභාවය නමැති හුලින් යුක්ත බැවින්ද, ක්ලේශ නමැති අශුචි වැගිරෙන බැවින්ද, උත්පාද-ජරා-භංගයන්ගෙන් ඉදිමී බිඳෙන බැවින්ද 'ගණ්ඩතො' (ගෙඩියක් ලෙස) නම් වේ. පීඩා කරන බැවින්ද, ඇතුළතින් අනින බැවින්ද, ඉවත් කිරීමට අපහසු බැවින්ද 'සල්ලතො' (හුලක් ලෙස) නම් වේ. විපත්තියට කරුණක් වන බැවින් 'අඝතො' ද, ආබාධවලට තෝතැන්නක් වන බැවින් 'ආබාධතො' ද වේ. වසඟයේ නොපවතින බැවින් 'පරතො' (පර අයෙකු ලෙස) ද, ව්‍යාධි-ජරා-මරණවලින් විනාශ වන බැවින් 'පලොකතො' ද වේ. හිමිකරුවෙකු හෝ කරවන්නෙකු නැති බැවින් 'සුඤ්ඤතො' (හිස් බව) වේ. 'ආත්ම' යන්න ප්‍රතික්ෂේප කරන අර්ථයෙන් 'අනත්තතො' (අනාත්ම ලෙස) වේ. රූප ආදී ධර්මයන්හි ආත්මයක් නැතිවා සේම, ඒවා ස්වයංවද ආත්ම නොවන බැවින් අනාත්ම වේ. මෙයින් ක්‍රියාවක් නැති, හිස් වූ අනාත්ම බව දක්වන ලදී.

Lakkhaṇattayameva sukhāvabodhanatthaṃ ekādasahi padehi vibhajitvā gahitanti dassetuṃ ‘‘yasmā aniccato’’tiādi vuttaṃ. Antosamāpattiyanti samāpattīnaṃ sahajātatāya samāpattīnaṃ abbhantare cittaṃ paṭisaṃharatīti tappaṭibaddhachandarāgādikilesavikkhambhanena vipassanācittaṃ paṭisaṃharati. Tenāha ‘‘moceti apanetī’’ti. Savanavasenāti ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’tiādinā savanavasena. Thutivasenāti tatheva thomanāvasena guṇato saṃkittanavasena. Pariyattivasenāti tassa dhammassa pariyāpuṇanavasena. Paññattivasenāti tadatthassa paññāpanavasena. Ārammaṇakaraṇavaseneva upasaṃharati maggacittaṃ, ‘‘etaṃ santa’’ntiādi pana avadhāraṇanivattitatthadassanaṃ. Yathā vipassanā ‘‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇīta’’ntiādinā asaṅkhatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharati, evaṃ maggo nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena abhisamento tattha labbhamāne sabbepi visese [Pg.299] asammohato paṭivijjhanto tattha cittaṃ upasaṃharati. Tenāha ‘‘iminā pana ākārenā’’tiādi.

ලක්ෂණ තුන (ත්‍රිලක්ෂණය) පහසුවෙන් අවබෝධ කරගනු පිණිස පද එකොළසකට බෙදා දක්වන ලද්දේය යන්න 'යස්මා අනිච්චතො' යනාදියෙන් දක්වන ලදී. 'අන්තොසමාපත්තියං' යනු සමාපත්තීන් හා සහජාත වූ සමාපත්තිය තුළ සිත හකුළුවා ගනියි යන්නයි. එනම් එම ධර්මයන්ට බැඳුණු ඡන්දය, රාගය ආදී ක්ලේශයන් යටපත් කිරීමෙන් විදර්ශනා සිත හකුළුවා ගනියි. එබැවින් 'මුදවයි, ඉවත් කරයි' යැයි කියන ලදී. 'සවණවසේන' යනු ධර්මය ඇසීමෙනි. 'ථුතිවසේන' යනු එහි ගුණයන් වර්ණනා කිරීමෙනි. 'පරියත්තිවසේන' යනු එම ධර්මය ඉගෙනීමෙනි. 'පඤ්ඤත්තිවසේන' යනු එහි අර්ථය පැනවීමෙනි. අරමුණු කිරීමේ වසයෙන්ම මාර්ග සිත නිවනට යොමු කරයි. 'එතං සන්තං' යනාදිය ඒකාන්තයෙන්ම ශාන්ත බව දැක්වීම සඳහා වේ. විදර්ශනාව 'එය ශාන්තය, එය ප්‍රණීතය' යනාදී වශයෙන් අසංඛත ධාතුවෙහි සිත යොමු කරන්නා සේ, මාර්ගයද නිවන සාක්ෂාත් කිරීමේ අවබෝධය වසයෙන් එහි ඇති සියලු විශේෂයන් මුළා නොවී පසක් කරමින් එහි සිත යොමු කරයි. එබැවින් 'මේ ආකාරයෙන්' යනාදිය කියන ලදී.

So tattha ṭhitoti so adandhavipassako yogī tattha tāya aniccādilakkhaṇattayārammaṇāya vipassanāya ṭhito. Sabbasoti sabbattha tassa tassa maggassa adhigamāya nibbattitasamathavipassanāsu. Asakkonto anāgāmī hotīti heṭṭhimamaggāvahāsu eva samathavipassanāya chandarāgaṃ pahāya aggamaggāvahāsu nikantiṃ pariyādātuṃ asakkonto anāgāmitāyameva saṇṭhāti.

'සො තත්ථ ඨිතො' යනු ඒ යෝගියා එහි එම අනිත්‍ය ආදී ත්‍රිලක්ෂණ අරමුණු කොට ඇති විදර්ශනාවෙහි පිහිටියේය යන්නයි. 'සබ්බසො' යනු හැම අයුරින්ම ඒ ඒ මාර්ගයන් ලබා ගැනීම සඳහා උපදවා ගත් සමථ විදර්ශනාවන්හිය. රහත් විය නොහැකිව අනාගාමී වෙයි යනු පහළ මාර්ග ලබා දෙන සමථ විදර්ශනාවන්හි ඡන්ද රාගය ප්‍රහාණය කොට අග්‍ර මාර්ගය ලබා දෙන විදර්ශනාවන්හි ඇල්ම ක්ෂය කිරීමට අපොහොසත් වුවහොත් අනාගාමී තත්ත්වයෙහිම රැඳෙයි.

Samatikkantattāti samathavasena vipassanāvasena cāti sabbathāpi rūpassa samatikkantattā. Tenāha ‘‘ayaṃ hī’’tiādi. Anenāti yoginā. Taṃ atikkammāti idaṃ yo paṭhamaṃ pañcavokāraekavokārapariyāpanne dhamme sammadeva sammasitvā te vissajjetvā tato arūpasamāpattiṃ samāpajjitvā arūpadhamme sammasati, taṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘idāni arūpaṃ sammasatī’’ti.

'සමතික්කන්තත්තා' යනු සමථ හා විදර්ශනා යන දෙයාකාරයෙන්ම රූපය ඉක්මවා ගිය බැවිනි. එබැවින් 'අයං හි' යනාදිය කියන ලදී. 'අනේන' යනු යෝගියා විසිනි. 'තං අතික්කම්ම' යනු යමෙක් පළමුව පඤ්චවෝකාර හා ඒකවෝකාර භවයන්ට අයත් ධර්මයන් මනාව මෙනෙහි කොට ඒවා අත්හැර, ඉන්පසු අරූප සමාපත්තිවලට සමවැදී අරූප ධර්මයන් මෙනෙහි කරයිද, එය අරභයා පවසන ලද්දකි. එබැවින් 'දැන් අරූපය මෙනෙහි කරයි' යැයි කියන ලදී.

Jhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ඣානසූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. Ānandasuttavaṇṇanā

6. ආනන්දසූත්‍ර වර්ණනාවයි.

37. Chaṭṭhe okāsaṃ avasaraṃ adhigacchati etenāti okāsādhigamo, maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato vā okāso, tassa adhigamo okāsādhigamo. Ettha ca dīghanikāyeneva (dī. ni. 2.288) pana suttantadesanāyaṃ paṭhamajjhānaṃ, catutthajjhānaṃ, arahattamaggoti tayo okāsādhigamā āgatā. Tattha (dī. ni. aṭṭha. 2.288) paṭhamaṃ jhānaṃ pañca nīvaraṇāni vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhatīti ‘‘paṭhamo okāsādhigamo’’ti vuttaṃ. Catutthajjhānaṃ pana sukhadukkhaṃ vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhatīti dutiyo okāsādhigamo. Arahattamaggo sabbakilese vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhatīti ‘‘tatiyo okāsādhigamo’’ti vutto. Idha pana vakkhamānāni tīṇi arūpajjhānāni sandhāya ‘‘okāsādhigamo’’ti vuttaṃ. Tesaṃyeva ca gahaṇe kāraṇaṃ sayameva vakkhati.

37. හයවැනි සූත්‍රයෙහි, 'ඕකාසාධිගමො' යනු මෙයින් අවස්ථාව ලබා ගනියි යන්නයි. මාර්ග ඵල සැප ලබා ගැනීමට අවකාශයක් වන බැවින් 'ඕකාස' නම් වේ, එය ලබා ගැනීම ඕකාසාධිගමයයි. මෙහිදී දීඝ නිකායෙහි සූත්‍රාන්ත දේශනාවලට අනුව ප්‍රථම ධ්‍යානය, චතුර්ථ ධ්‍යානය සහ අර්හත් මාර්ගය යනුවෙන් ඕකාසාධිගම තුනක් දක්වා ඇත. එහිදී ප්‍රථම ධ්‍යානය පංච නීවරණයන් යටපත් කොට තමාට අවකාශ ලබා ගන්නා බැවින් 'ප්‍රථම ඕකාසාධිගමය' ලෙස හඳුන්වයි. චතුර්ථ ධ්‍යානය සැප දුක් යටපත් කොට තමාට අවකාශය ලබා ගන්නා බැවින් දෙවැනි ඕකාසාධිගමය වේ. අර්හත් මාර්ගය සියලු කෙලෙසුන් යටපත් කොට තමාට අවකාශය ලබා ගන්නා බැවින් 'තෙවන ඕකාසාධිගමය' ලෙස හැඳින්වේ. මෙහිදී පවසනු ලබන අරූප ධ්‍යාන තුන අරභයා 'ඕකාසාධිගම' යැයි කියන ලදී. ඒවා ලබා ගැනීමට හේතුව ඉදිරියේදී පැහැදිලි වනු ඇත.

Sattānaṃ [Pg.300] visuddhiṃ pāpanatthāyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi ca upakkilesehi kiliṭṭhacittānaṃ sattānaṃ visuddhipāpanatthāya samatikkamanatthāya. Āyatiṃ anuppajjanañhi idha ‘‘samatikkamo’’ti vuttaṃ. Atthaṃ gamanatthāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho. Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo, samucchedabhāvo ariyamaggoti āha ‘‘sahavipassanakassa maggassā’’ti. Paccakkhakaraṇatthāyāti attapaccakkhatāya. Parapaccayena vinā paccakkhakaraṇañhi ‘‘sacchikiriyā’’ti vuccati. Asambhinnanti pittasemhādīhi apalibuddhaṃ anupahataṃ.

සත්ත්වයන්ගේ buddhistපිරිසිදු වීම පිණිස යනු රාගාදී මලයන්ගෙන් හා අභිජ්ඣා විෂමලෝභාදී උපක්ලේශයන්ගෙන් කිලිටි වූ සිත් ඇති සත්ත්වයන්ගේ පිරිසිදු බව ලබා ගැනීම පිණිස සහ (දුක්) ඉක්මවා යාම පිණිසයි. මතු නූපදනා බව මෙහි 'ඉක්මවා යාම' (සමතික්කම) ලෙස වදාරන ලදී. 'අභාවයට යෑම පිණිස' යනු කායික දුක්ඛ සහ චෛතසික දෝමනස්ස යන මේ දෙකෙහි අභාවය හෙවත් නිරෝධය පිණිස යන අර්ථයයි. නිශ්චය වශයෙන් නිවනට යන බැවින් හෝ මෙයින් නිවන අවබෝධ කරන බැවින් 'ඤාය' නම් වේ. එය විපස්සනාව සහිත මාර්ගයෙහි ප්‍රභේදයක් වූ අරිය මාර්ගය බව දක්වමින් 'සහවිපස්සනකස්ස මග්ගස්ස' යැයි වදාළහ. 'ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම පිණිස' යනු තමාටම ප්‍රත්‍යක්ෂ වීම පිණිසයි. අන්‍යයන්ගේ ප්‍රත්‍යයක් (උදව්වක්) නොමැතිව ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම 'සච්ඡිකිරියා' (සාක්ෂාත් කිරීම) යැයි කියනු ලැබේ. 'අසම්භින්න' යනු පිත, සෙම ආදියෙන් අවහිර නොවූ, පීඩාවට පත් නොවූ යන්නයි.

Rāgānugato samādhi abhinato nāma hoti ārammaṇe abhimukhābhāvena pavattiyā, dosānugato pana apanato apagamanavasena pavattiyā, tadubhayappaṭikkhepena ‘‘na cābhinato na cāpanato’’ti vuttanti āha ‘‘rāgavasenā’’tiādi. Na sasaṅkhāraniggayhavāritagatoti lokiyajjhānacittāni viya na sasaṅkhārena sappayogena tadaṅgappahānavikkhambhanappahānavasena ca niggahetvā vāretvā ṭhito. Kiñcarahi kilesānaṃ chinnante uppanno. Tathābhūtaṃ phalasamādhiṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘na sasaṅkhārena…pe… chinnante uppanno’’ti.

රාගය අනුව ගිය සමාධිය අරමුණ කෙරෙහි අභිමුඛව පැවතීම නිසා 'අභිනත' (නැඹුරු වූ) නම් වේ. ද්වේෂය අනුව ගිය සමාධිය අරමුණෙන් ඉවත්ව පැවතීම නිසා 'අපානත' (ඉවත්ව ගිය) නම් වේ. ඒ දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් 'අභිනත ද නොවේ, අපානත ද නොවේ' යැයි වදාළ බව 'රාගවසෙනා' යනාදී වශයෙන් දක්වන ලදී. 'සසංඛාරනිග්ගය්හවාරිතගත' නොවේ යනු ලෞකික දැහැනක් මෙන් සසංඛාරව, උත්සාහයෙන් යුක්තව, තදංග ප්‍රහාණය හෝ විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය මගින් (කෙලෙස්) මැඩපවත්වා හෝ වළක්වා නොසිටින ලද්දකි. එසේ නම් එය කෙලෙස් මුළුමනින්ම සිඳී ගිය කෙළවරක උපන්නේය. එබඳු වූ ඵල සමාධිය අරමුණු කරගෙන මෙය වදාරන ලදී. එබැවින් 'සසංඛාරයෙන් නොව... කෙලෙස් සිඳී ගිය කෙළවර උපන්නේය' යැයි වදාළහ.

Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. Lokāyatikasuttavaṇṇanā

7. ලෝකායතික සූත්‍ර වර්ණනාව

38. Sattame lokāyatavādakāti āyatiṃ hitaṃ loko na yatati na viruhati etenāti lokāyataṃ, vitaṇḍasatthaṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi na uppādenti, taṃ vadantīti lokāyatavādakā.

38. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි 'ලෝකායතවාදකා' යනු, මෙයින් ලෝකය මතු හිත සුවය පිණිස උත්සාහ නොකරයි, දියුණු නොවේ යන අර්ථයෙන් 'ලෝකායත' නම් වූ විතණ්ඩ ශාස්ත්‍රයයි. ඒ ග්‍රන්ථය ඇසුරු කරගෙන සත්ත්වයෝ පින්කම් කිරීම සඳහා සිතක්වත් උපදවා නොගනිති. එය පවසන අය 'ලෝකායතවාදීහු' වෙති.

Daḷhaṃ thiraṃ dhanu etassāti daḷhadhanvā (a. ni. ṭī. 2.4.45-46; saṃ. ni. ṭī. 1.1.107), so eva ‘‘daḷhadhammā’’ti vutto. Paṭisattuvidhamanatthaṃ dhanuṃ gaṇhātīti dhanuggaho. So eva usuṃ saraṃ asati khipatīti issāso. Dvisahassathāmanti lohādibhāraṃ vahituṃ samatthaṃ dvisahassathāmaṃ. Tenāha ‘‘dvisahassathāmaṃ nāmā’’tiādi. Daṇḍeti dhanudaṇḍe. Yāva kaṇḍappamāṇāti dīghato yattakaṃ kaṇḍassa pamāṇaṃ, tattake [Pg.301] dhanudaṇḍe ukkhittamatte āropitesuyeva jiyādaṇḍesu so ce bhāro pathavito muccati, evaṃ idaṃ dvisahassathāmaṃ nāma dhanūti daṭṭhabbaṃ. Uggahitasippoti uggahitadhanusippo. Katahatthoti thirataraṃ lakkhesu avirajjhanasarakkhepo. Īdiso pana tattha vasibhūto katahattho nāma hotīti āha ‘‘ciṇṇavasibhāvo’’ti. Kataṃ rājakulādīsu upecca asanaṃ etena so katūpāsanoti āha ‘‘rājakulādīsu dassitasippo’’ti. Evaṃ katanti evaṃ antosusirakaraṇādinā sallahukaṃ kataṃ.

දැඩි වූ ද ස්ථිර වූ ද දුන්නක් ඇත්තේ 'දළ්හධන්වා' නම් වේ. ඔහුම 'දළ්හධම්මා' ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ. ප්‍රතිපක්ෂ සතුරන් විනාශ කිරීම පිණිස දුන්න ගන්නා තැනැත්තා 'ධනුග්ගහ' නම් වේ. ඔහුම හීයක් විදින බැවින් 'ඉස්සාස' නම් වේ. 'ද්විසහස්සථාම' යනු ලෝහ ආදී බර ප්‍රමාණයක් ඉසිලිය හැකි, මිනිසුන් දෙදහසකගේ ශක්තිය ඇති යන්නයි. එබැවින් 'ද්විසහස්සථාම නාම' යනාදිය වදාරන ලදී. 'දණ්ඩේ' යනු දුනු දණ්ඩෙහි ය. 'හීයක ප්‍රමාණය දක්වා' යනු දිගින් හීයක ප්‍රමාණය යම් පමණ ද, එපමණ වූ දුනු දණ්ඩක් එසවූ සැණින්, දුනු දිය ආරෝපණය කළ සැණින් ඒ බර පොළොවෙන් එසවේ නම්, මෙය 'ද්විසහස්සථාම' නම් දුන්නක් යැයි දත යුතුය. 'උග්ගහිතසිප්ප' යනු දුනු ශිල්පය උගත් තැනැත්තාය. 'කතහත්ථ' යනු ඉලක්කයන් වැරදීමකින් තොරව විදීමෙහි ඉතා ස්ථිර වූ අත් ඇති තැනැත්තාය. මෙබඳු වූ ඒ ශිල්පයෙහි වසඟ බවට පත් වූ තැනැත්තා 'කතහත්ථ' නම් වන බව 'චිණ්ණවසිභාවෝ' (පුහුණු කළ වසඟ බව ඇති) යන්නෙන් දැක්වේ. රජකුල ආදියේදී ශිල්ප දක්වා කරන ලද ගරු බුහුමන් ඇත්තේ 'කතූපාසන' නම් වේ. එය 'රාජකුල ආදියේදී ශිල්ප දැක්වූ' යන්නෙන් පැහැදිලි කෙරේ. 'මෙලෙස සාදන ලද' යනු ඇතුළත සිදුරු කිරීම් ආදියෙන් ඉතා සැහැල්ලු ලෙස සාදන ලද යන්නයි.

Lokāyatikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ලෝකායතික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8-9. Devāsurasaṅgāmasuttādivaṇṇanā

8-9. දේවාසුර සංග්‍රාම සූත්‍රාදී වර්ණනාව

39-40. Aṭṭhame abhiyiṃsūti kadā abhiyiṃsu? Yadā balavanto ahesuṃ, tadā. Tatrāyamanupubbikathā (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.247; sārattha. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanā) – sakko kira magadharaṭṭhe macalagāmake magho nāma māṇavo hutvā tettiṃsa purise gahetvā kalyāṇakammaṃ karonto satta vatapadāni pūretvā tattha kālaṅkato devaloke nibbatti. Taṃ balavakammānubhāvena saparisaṃ sesadevatā dasahi ṭhānehi adhigaṇhantaṃ disvā ‘‘āgantukadevaputtā āgatā’’ti nevāsikā gandhapānaṃ sajjayiṃsu. Sakko sakaparisāya saññaṃ adāsi ‘‘mārisā mā gandhapānaṃ pivittha, pivanākāramattameva dassethā’’ti. Te tathā akaṃsu. Nevāsikadevatā suvaṇṇasarakehi upanītaṃ gandhapānaṃ yāvadatthaṃ pivitvā mattā tattha tattha suvaṇṇapathaviyaṃ patitvā sayiṃsu. Sakko ‘‘gaṇhatha puttahatāya putte’’ti te pādesu gahetvā sinerupāde khipāpesi. Sakkassa puññatejena tadanuvattakāpi sabbe tattheva patiṃsu. Te sineruvemajjhakāle saññaṃ labhitvā, ‘‘tātā, suraṃ na pivimha, suraṃ na pivimhā’’ti āhaṃsu. Tato paṭṭhāya asurā nāma jātā. Atha nesaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ sinerussa heṭṭhimatale dasayojanasahassaṃ asurabhavanaṃ nibbatti. Sakko tesaṃ nivattitvā anāgamanatthāya ārakkhaṃ ṭhapesi. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

39-40. අටවැනි සූත්‍රයෙහි 'අභියිංසු' (ආක්‍රමණය කළහ) යනු කවදා ආක්‍රමණය කළාහුද? ඔවුන් බලවත් වූ විටයි. එහි අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය - සක්දෙවිඳු පෙර මගධ රට මචල ගමෙහි 'මඝ' නම් මාණවකයෙකු වී, තිස් තුන් දෙනෙකු පිරිස පිරිවරාගෙන පින්කම් කරමින් වත්පද සතක් පුරා මියගොස් දෙව්ලොව උපන්නේය. ඒ බලවත් කර්මානුභාවයෙන් සිය පිරිස සමඟ සෙසු දෙවියන් දස කරුණකින් අබිබවා යනු දැක, 'ආගන්තුක දෙවිවරු පැමිණියහ' යි එහි පෙර සිටි දෙවිවරු සුවඳ පැන් පිළියෙළ කළහ. සක්දෙවිඳු සිය පිරිසට මෙසේ උපදෙස් දුන්නේය: 'නිදොස් වූවනි, මේ සුවඳ පැන් (මත්පැන්) බොන්න එපා, බොන ආකාරයක් පමණක් දක්වන්න'. ඔවුහු එසේ කළහ. එහි පෙර සිටි දෙවිවරු රන් තැටිවලින් පිළිගැන්වූ සුවඳ පැන් රිසි සේ පානය කර මත්ව රන් පොළොවෙහි තැන තැන වැටී නිදාගත්හ. සක්දෙවිඳු 'මේ පුත්‍රයන් විසින් නසන ලද පුත්‍රයන් අල්ලා ගනිව්' යැයි කියා ඔවුන් පාවලින් අල්ලා සිනේරු පර්වත පාමුලට දැමුවේය. සක්දෙවිඳුගේ පින් තේජසින් ඔහුගේ අනුගාමිකයෝ ද එහිම වැටුණහ. ඔවුහු සිනේරු පර්වතය මධ්‍යයේදී සිහිය ලබා, 'පින්වතුනි, අපි මත්පැන් (සුරා) නොබොමු, අපි මත්පැන් නොබොමු' යැයි පැවසූහ. එතැන් පටන් ඔවුහු 'අසුර' (සුරා නොබොන්නන්) නම් වූහ. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් හා ඍතු සමුට්ඨානයෙන් සිනේරු පර්වතයට යටින් යොදුන් දස දහසක් පමණ වූ අසුර භවනය පහළ විය. සක්දෙවිඳු ඔවුන් නැවත නොපැමිණීම පිණිස ආරක්ෂාව යෙදවීය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Antarā [Pg.302] dvinnaṃ ayujjhapurānaṃ,Pañcavidhā ṭhapitā abhirakkhā;

Uraga-karoṭi-payassa ca hārī,Madanayutā caturo ca mahatthā’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.247;

sārattha. ṭī. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā);

‘දෙපාර්ශවයක පුරවරයන් දෙක අතර, පංචවිධ ආරක්ෂාවක් යොදවන ලදී; නාග, ගරුඩ, කුම්භාණ්ඩ, යක්ෂ සහ මහා තේජසින් යුත් සතර වරම් දෙවිවරු එහි රැකවල් ලා සිටිති.’

Dve nagarāni hi yuddhena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya ayujjhapurāni nāma jātāni devanagarañca asuranagarañca. Yadā hi asurā balavanto honti, atha devehi palāyitvā devanagaraṃ pavisitvā dvāre pidahite asurānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti. Yadā devā balavanto honti, athāsurehi palāyitvā asuranagarassa dvāre pidahite sakkānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti. Iti imāni dve nagarāni ayujjhapurāni nāma. Tesaṃ antarā etesu uragādīsu pañcasu ṭhānesu sakkena ārakkhā ṭhapitā. Tattha uragasaddena nāgā gahitā. Te hi udake balavanto honti, tasmā sinerussa paṭhamālinde etesaṃ ārakkhā. Karoṭisaddena supaṇṇā gahitā. Tesaṃ kira karoṭi nāma pānabhojanaṃ, tena taṃ nāmaṃ labhiṃsu, dutiyālinde tesaṃ ārakkhā. Payassahārisaddena kumbhaṇḍā gahitā, dānavarakkhasā kira te, tatiyālinde tesaṃ ārakkhā. Madanayutasaddena yakkhā gahitā. Visamacārino kira te yujjhasoṇḍā, catutthālinde tesaṃ ārakkhā. Caturo ca mahattāti cattāro mahārājāno vuttā, pañcamālinde tesaṃ ārakkhā, tasmā yadi asurā kupitāvilacittā devapuraṃ upayanti yujjhituṃ. Yaṃ girino paṭhamaṃ paribhaṇḍaṃ, taṃ uragā paṭibāhayanti. Evaṃ sesesu sesā.

යුද්ධයෙන් අත්පත් කරගත නොහැකි බැවින්, දේව නගරය සහ අසුර නගරය යන නගර දෙක 'අයුජ්ඣපුර' (යුද්ධයෙන් ජයගත නොහැකි නගර) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. අසුරයන් බලවත් වන විට දෙවියන් පලා ගොස් දේව නගරයට වැදී දොරටු වසා ගත් කල්හි, අසුරයන් ලක්ෂයකට වුවද කිසිවක් කළ නොහැකිය. දෙවියන් බලවත් වන විට අසුරයන් පලා ගොස් අසුර නගරයේ දොරටු වසා ගත් කල්හි, සක්දෙවිඳුන් ලක්ෂයකට වුවද කිසිවක් කළ නොහැකිය. මෙසේ මේ නගර දෙක අයුජ්ඣපුර නම් වේ. ඒ නගර අතර පිහිටි උරගාදී ස්ථාන පහක සක්දෙවිඳුන් විසින් ආරක්ෂාව යොදවා ඇත. එහි 'උරග' ශබ්දයෙන් නාගයන් ගැනේ. ඔවුන් ජලයෙහි බලවත් බැවින් මහාමේරු පර්වතයේ පළමු අලින්දයේ (මහලේ) ඔවුන්ගේ ආරක්ෂාව යොදවා ඇත. 'කරෝටි' ශබ්දයෙන් සුපර්ණයන් (ගුරුළන්) ගැනේ. ඔවුන්ගේ පානභෝජනය 'කරෝටි' නම් වන බැවින් ඔවුන්ට ඒ නම ලැබුණි. දෙවන අලින්දයේ ඔවුන්ගේ ආරක්ෂාව යොදවා ඇත. 'පයස්සහාරි' ශබ්දයෙන් කුම්භාණ්ඩයන් ගැනේ. ඔවුන් දානව රාක්ෂසයන් වැනිය. තෙවන අලින්දයේ ඔවුන්ගේ ආරක්ෂාව යොදවා ඇත. 'මදනයුත' ශබ්දයෙන් යක්ෂයන් ගැනේ. ඔවුන් විෂම හැසිරීම් ඇති යුද්ධයට ලොල් වූවෝය. සිව්වන අලින්දයේ ඔවුන්ගේ ආරක්ෂාව යොදවා ඇත. 'සතර මහා ආත්ම' යන්නෙන් සතරවරම් මහරජවරු අදහස් කෙරේ. පස්වන අලින්දයේ ඔවුන්ගේ ආරක්ෂාව යොදවා ඇත. එබැවින් අසුරයන් කෝපයෙන් හා කැළඹුණු සිතින් යුද්ධ කිරීම පිණිස දේව පුරයට පැමිණෙන්නේ නම්, මහාමේරු පර්වතයේ පළමු ආරක්ෂක වළල්ල වන නාගයෝ ඔවුන් වළක්වති. සෙසු ස්ථානවලදී සෙස්සෝද එසේම කරති.

Te pana asurā āyuvaṇṇayasaissariyasampattīhi tāvatiṃsasadisāva, tasmā antarā attānaṃ ajānitvā pāṭaliyā pupphitāya ‘‘na idaṃ devanagaraṃ, tattha pāricchattako pupphati, idha pana cittapāṭalī, jarasakkenāmhākaṃ suraṃ pāyetvā vañcitā, devanagarañca no gahitaṃ, gacchāma, tena saddhiṃ yujjhissāmā’’ti hatthiassarathe āruyha suvaṇṇarajatamaṇiphalakāni gahetvā yuddhasajjā hutvā asurabheriyo vādentā mahāsamudde udakaṃ dvidhā bhetvā uṭṭhahanti. Te deve vuṭṭhe vammikamakkhikā [Pg.303] vammikaṃ viya sineruṃ āruhituṃ ārabhanti. Atha nesaṃ paṭhamaṃ nāgehi saddhiṃ yuddhaṃ hoti. Tasmiṃ kho pana yuddhe na kassaci chavi vā cammaṃ vā chijjati, na lohitaṃ uppajjati, kevalaṃ kumārakānaṃ dārumeṇḍakayuddhaṃ viya aññamaññasantāsanamattameva hoti. Koṭisatāpi koṭisahassāpi nāgā tehi saddhiṃ yujjhitvā te asurapuraṃyeva pavesetvā nivattanti. Yadā pana asurā balavanto honti, atha nāgā osakkitvā dutiye ālinde supaṇṇehi saddhiṃ ekatova hutvā yujjhanti. Esa nayo supaṇṇādīsupi. Yadā pana tāni pañcapi ṭhānāni asurā maddanti, tadā ekato sampiṇḍitānipi tāni pañca balāni osakkanti. Atha cattāro mahārājāno gantvā sakkassa taṃ pavattiṃ ārocenti. Sakko tesaṃ vacanaṃ sutvā diyaḍḍhayojanasatikaṃ vejayantarathaṃ āruyha sayaṃ vā nikkhamati, ekaṃ puttaṃ vā peseti. Yadā devā puna apaccāgamanāya asure jiniṃsu, tadā sakko asure palāpetvā pañcasu ṭhānesu ārakkhaṃ datvā vediyapāde vajirahatthā indapaṭimāyo ṭhapesi. Asurā kālena kālaṃ uṭṭhahitvā paṭimāyo disvā ‘‘sakko appamatto tiṭṭhatī’’ti tatova nivattanti. Idha pana yadā asurānaṃ jayo ahosi, devānaṃ parājayo, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘parājitā ca, bhikkhave, devā apayiṃsuyeva uttarenābhimukhā, abhiyiṃsu asurā’’ti.

ඒ අසුරයන් ද ආයුෂ, වර්ණය, යසස හා අෛශ්චර්ය සම්පත්වලින් තාවතිංස වැසි දෙවියන්ට සමානය. එබැවින් දෙවියන් හා තමන් අතර වෙනස හඳුනාගත නොහැකිව සිටින ඔවුහු, පළොල් (පාඨලී) ගස් මල් පිපුණු කල්හි, "මේ දේව නගරය නොවේ, එහි පරසතු ගස් (පාරිච්ඡත්තක) මල් පිපෙයි, මෙහි පිපී ඇත්තේ චිත්ත පාඨලී මල්ය. මහලු සක්දෙවිඳු අපට සුරා පොවා අප රවටා ඇත. අපට දේව නගරය අහිමි විය. යමු, ඔහු සමඟ යුද්ධ කරමු" යි කියා ඇත්, අස්, රියවල නැගී රන්, රිදී, මිණි පලක ගෙන යුද්ධයට සූදානම්ව, අසුර බෙර වයමින් මහා සමුද්‍රයේ ජලය දෙබෑ කරමින් නැගී සිටිති. වැසි වැටුණු කල වේයෝ තුඹසට නගින්නාක් මෙන් ඔවුහු මහාමේරු පර්වතයට නැගීමට පටන් ගනිති. එවිට ඔවුන්ට මුලින්ම නාගයන් සමඟ යුද්ධ කිරීමට සිදු වේ. ඒ යුද්ධයේදී කිසිවෙකුගේ සිවියක් හෝ සමක් නොකැපෙයි, ලේ නොඑයි. එය හුදෙක් කුඩා දරුවන් ලී බැටළුවන්ගෙන් කරන සෙල්ලම් යුද්ධයක් මෙන් එකිනෙකා බිය ගැන්වීමක් පමණි. කෝටි සිය ගණන් දහස් ගණන් නාගයෝ ඔවුන් සමඟ යුද්ධ කර ඔවුන් අසුර පුරයටම පලවා හැර ආපසු එති. අසුරයන් බලවත් වන විට නාගයෝ පසුබැස දෙවන අලින්දයේදී සුපර්ණයන් සමඟ එක්ව යුද්ධ කරති. සුපර්ණාදීන් සම්බන්ධයෙන් ද ක්‍රමය මෙයම වේ. අසුරයන් ඒ ස්ථාන පහම මර්දනය කරන විට, ඒ පස් වැදෑරුම් බලඇණි එක්ව පසුබසිති. එවිට සතරවරම් මහරජවරු ගොස් සක්දෙවිඳුන්ට ඒ බව දැනුම් දෙති. සක්දෙවිඳුන් ඔවුන්ගේ වචනය අසා යොදුන් එකහමාරක් දිග වෛජයන්ත රථයට නැගී තමන්ම නික්මෙයි, නැතහොත් එක් පුත්‍රයෙකු යවයි. දෙවියන් නැවත නොඑන ලෙස අසුරයන් පැරදවූ කල්හි, සක්දෙවිඳුන් අසුරයන් පලවා හැර ස්ථාන පහක ආරක්ෂාව යොදවා වේදිකා පාමුල වජ්‍රායුධය අතින් ගත් ඉන්ද්‍ර ප්‍රතිමා (සක්දෙවිඳුගේ රූප) තැබවීය. අසුරයෝ කලින් කලට නැගී අවුත් ඒ ප්‍රතිමා දැක "සක්දෙවිඳු අප්‍රමාදව සිටින්නේය" යි සිතා එතැනින්ම ආපසු යති. මෙහි අසුරයන්ට ජය අත්වී දෙවියන් පරාජය වූ අවස්ථාවක් අරභයා මෙසේ වදාරන ලදී - "මහණෙනි, පරාජයට පත් දෙවියෝ උතුරු දෙස බලා පලා ගියහ, අසුරයෝ ඔවුන් ලුහුබැඳ ගියහ."

Dakkhiṇābhimukhā hutvāti cakkavāḷapabbatābhimukhā hutvā. Asurā kira devehi parājitā palāyantā cakkavāḷapabbatābhimukhaṃ gantvā cakkavāḷamahāsamuddapiṭṭhiyaṃ rajatapaṭṭavaṇṇe vālikāpuline yattha paṇṇakuṭiyo māpetvā isayo vasanti, tattha gantvā isīnaṃ assamapadena gacchantā ‘‘sakko imehi saddhiṃ mantetvā amhe nāseti, gaṇhatha puttahatāya putte’’ti kupitā assamapade pānīyaghaṭacaṅkamanapaṇṇasālādīni viddhaṃsenti. Isayo araññato phalāphalaṃ ādāya āgatā disvā puna dukkhena paṭipākatikaṃ karonti, tepi punappunaṃ tatheva parājitā gantvā vināsenti. Tena vuttaṃ – ‘‘parājitā ca kho, bhikkhave, asurā apayiṃsuyeva dakkhiṇenābhimukhā’’ti. Navamaṃ uttānatthameva.

"දකුණට මුහුණ ලා" යනු සක්වළ පර්වතය දෙසට මුහුණ ලා යන්නයි. අසුරයන් දෙවියන්ගෙන් පරාජය වී පලා යන විට සක්වළ පර්වතය දෙසට ගොස්, සක්වළ මහා සමුද්‍රය මතුපිට රිදී තහඩුවක් වැනි වැලි තලාවෙහි ඉසිවරුන් පන්සල් සාදාගෙන වසන තැනට පැමිණෙති. එහි ඉසිවරුන්ගේ අසපුව මැදින් යන ඔවුහු "සක්දෙවිඳු මොවුන් සමඟ මන්ත්‍රණය කර අප විනාශ කරයි, මොවුන්ව අල්ලාගනිමු" යි කියා කෝපයෙන් අසපුවල පැන් කළ, සක්මන් මලු සහ පන්සල් ආදිය විනාශ කරති. වනයෙන් පලවැල නෙළාගෙන එන ඉසිවරු එය දැක දැඩි දුකෙන් නැවතත් ඒවා යථා තත්ත්වයට පත් කරති. අසුරයෝ ද නැවත නැවතත් එසේම පරාජය වී ගොස් ඒවා විනාශ කරති. ඒ නිසා "මහණෙනි, පරාජිත අසුරයෝ දකුණු දෙස බලා පලා ගියහ" යි වදාරන ලදී. නවවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Devāsurasaṅgāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

දේවාසුරසංගාම සූත්‍ර අටුවා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. Tapussasuttavaṇṇanā

10. තපුස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව

41. Dasame [Pg.304] pakkhandatīti pavisati. Pasīdatīti pasādaṃ abhiruciṃ āpajjati, patiṭṭhāti vimuccatīti attho. Kathāpābhatanti kathāya mūlaṃ. Mūlañhi ‘‘pābhata’’nti vuccati. Yathāha –

41. දසවන සූත්‍රයේ 'පක්ඛන්දති' යනු පිවිසෙයි යන්නයි. 'පසීදති' යනු පහදියි, කැමැත්ත ඇති කර ගනියි, පිහිටයි, මිදෙයි යන්න අර්ථයයි. 'කථාපාභත' යනු කථාවේ මූලයයි (කථාවට මුල්වන කරුණයි). මූලය 'පාභත' යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී -

‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);

"නුවණැති දක්ෂ තැනැත්තා අල්ප වූද වස්තුවෙන් (ප්‍රාග්ධනයෙන්/මූලයකින්), කුඩා ගින්නක් පිඹ මහා ගින්නක් කරන්නාක් මෙන් තමා උසස් තත්ත්වයට පත් කර ගනියි."

Tenevāha ‘‘kathāpābhatanti kathāmūla’’nti. Vitakkaggahaṇeneva taṃsahacarito vicāropi gahito. Tenevettha bahuvacananiddeso katoti āha ‘‘vitakkesūti vitakkavicāresū’’ti.

එබැවිනුම "කථාපාභත යනු කථාවේ මූලය" යි කියන ලදී. 'විතක්ක' යන ග්‍රහණයෙන්ම ඒ හා සහචර වූ 'විචාරය' ද ගන්නා ලදී. එබැවින් මෙහි "විතක්කේසූති විතක්ක විචාරේසූ" යි බහුවචනයෙන් දක්වන ලදී.

Tapussasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

තපුස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාවග්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. Sāmaññavaggo

5. සාමඤ්ඤ වර්ගය

1-10. Sambādhasuttādivaṇṇanā

1-10. සම්බාධ සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

42-51. Pañcamassa paṭhame udāyīti tayo therā udāyī nāma kāḷudāyī, lāḷudāyī, mahāudāyīti, idha kāḷudāyī adhippetoti āha ‘‘udāyīti kāḷudāyitthero’’ti. Sambādheti sampīḷitataṇhāsaṃkilesādinā sauppīḷanatāya paramasambādhe. Ativiya saṅkaraṭṭhānabhūto hi nīvaraṇasambādho adhippeto. Okāsoti jhānassetaṃ nāmaṃ. Nīvaraṇasambādhābhāvena hi jhānaṃ idha ‘‘okāso’’ti vuttaṃ. Paṭilīnanisabhoti vā paṭilīno hutvā seṭṭho, paṭilīnānaṃ vā seṭṭhoti paṭilīnanisabho. Paṭilīnā nāma pahīnamānā vuccanti mānussayavasena uṇṇatābhāvato. Yathāha ‘‘kathañca, bhikkhave, bhikkhu paṭilīno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno asmimāno pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃgato āyatiṃ anuppādadhammo’’ti (a. ni. 4.38; mahāni. 87). Sesaṃ sabbattha uttānameva.

42-51. පස්වන (වග්ගයේ) පළමු සූත්‍රයේ 'උදායී' යනු - කාලුදායී, ලාලුදායී සහ මහාඋදායී යනුවෙන් උදායී නමින් තෙරවරුන් තිදෙනෙකි. මෙහි කාලුදායී තෙරුන් අදහස් කරන බැවින් 'උදායී යනු කාලුදායී තෙරුන්ය' යි කියන ලදී. 'සම්බාධයෙහි' යනු තණ්හාව සහ කෙලෙස් ආදිය නිසා ඇතිවන පීඩාවෙන් යුක්ත වූ අතිශය පීඩාකාරී වූ සම්බාධයෙහි ය. මෙහිදී අදහස් කළේ කෙලෙස් අවහිරතාවන් නිසා ඇතිවන අතිශය පටු වූ ස්ථානයයි. 'අවකාශය' යනු ධ්‍යානයට නමකි. නීවරණ නමැති බාධාවන් නොමැති බැවින් ධ්‍යානය මෙහි 'අවකාශය' යි කියනු ලැබේ. 'පටිලීනනිසභො' යනු හුදකලා වී ශ්‍රේෂ්ඨ වූ හෝ හුදකලා වූවන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ තැනැත්තා ය. මානය නැති කළ බැවින් තවදුරටත් උඩඟු නොවන නිසා ඔවුහු 'පටිලීන' (හුදකලා වූවෝ) යයි කියනු ලබති. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත: 'මහණෙනි, භික්ෂුවක් හුදකලා වන්නේ කෙසේද? මහණෙනි, මෙහි භික්ෂුවගේ අස්මිමානය ප්‍රහීණ වී ඇත, මුලින්ම සිඳ දමන ලදී, තල් කඳක් මෙන් කරන ලදී, නැවත ඇති නොවන ස්වභාවයට පත් කරන ලදී' (අං. නි. 4.38; මහානි. 87). ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකම පැහැදිලිය.

Sambādhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සම්බාධ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

මනෝරථපූරණී නම් අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි,

Navakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

නවක නිපාත වර්ණනාවෙහි නොපැහැදිලි අර්ථ දැක්වීම නිම විය.

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේ වා!

Aṅguttaranikāye

අංගුත්තර නිකායෙහි,

Dasakanipāta-ṭīkā

දසක නිපාත ටීකාව,

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය,

1. Ānisaṃsavaggo

1. ආනිසංස වග්ගය,

1. Kimatthiyasuttavaṇṇanā

1. කිමත්ථිය සූත්‍ර වර්ණනාව.

1. Dasakanipātassa [Pg.305] paṭhame avippaṭisāratthānīti avippaṭisārappayojanāni. Avippaṭisārānisaṃsānīti avippaṭisārudayāni. Etena avippaṭisāro nāma sīlassa udayamattaṃ, saṃvaddhitassa rukkhassa chāyāpupphasadisaṃ, añño eva panānena nipphādetabbo samādhiādiguṇoti dasseti. ‘‘Yāva maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, tāva taruṇavipassanā’’ti hi vacanato upakkilesavimuttaudayabbayañāṇato paraṃ ayañca vipassanā virajjati yogāvacaro viratto puriso viya bhariyāya saṅkhārato etenāti virāgo.

1. දසක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'අවිප්පටිසාරත්ථානි' යනු නොවිපිළිසර බව (මනස්තාපයක් නොවීම) ප්‍රයෝජනය කොට ඇත්තා වූ යන්නයි. 'අවිප්පටිසාරානිසංසානි' යනු නොවිපිළිසර බව ආනිසංසය (ප්‍රතිඵලය) කොට ඇත්තා වූ යන්නයි. මෙයින් සීලයෙහි අනුසසක් පමණක් වන නොවිපිළිසර බව, වැඩුණු ගසක සෙවනැල්ල හා මල් වැනි බවත්, මෙයින් සිද්ධ කළ යුතු අනෙක් දෙය නම් සමාධිය ආදී ගුණධර්ම බවත් දක්වයි. 'මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධිය තෙක් වන්නේ තරුණ විදර්ශනාවයි' යන වචනයට අනුව, උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු උදයබ්බය ඥානයෙන් පසුව මෙම විදර්ශනාව සංස්කාරයන් කෙරෙහි කලකිරෙයි. භාර්යාව කෙරෙහි කලකිරුණු පුරුෂයෙකු මෙන්, මේ නිසා විරාගය නම් වේ.

Kimatthiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

කිමත්ථිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2-5. Cetanākaraṇīyasuttādivaṇṇanā

2-5. චේතනාකරණීය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව.

2-5. Dutiye saṃsāramahoghassa paratīrabhāvato yo naṃ adhigacchati, taṃ pāreti gametīti pāraṃ, nibbānaṃ. Tabbidūratāya natthi ettha pāranti apāraṃ, saṃsāro. Tenāha ‘‘orimatīrabhūtā tebhūmakavaṭṭā’’tiādi. Tatiyādīsu natthi vattabbaṃ.

2-5. දෙවන සූත්‍රයෙහි සංසාර මහෝඝයේ එතෙර ඉවුර වන නිර්වාණයට යමෙක් පැමිණේද, එය ඔහු එතෙර කරවන බැවින් 'පාර' (එතෙර) නම් වේ. එයින් බොහෝ ඈත බැවින් මෙහි එතෙරක් නැත යන අර්ථයෙන් 'අපාර' යනු සංසාරයයි. ඒ නිසාම 'මෙතෙර ඉවුර වූ ත්‍රෛභූමක වෘත්තය' යනාදිය කියන ලදී. තුන්වන සූත්‍රය ආදියේ කිවයුතු විශේෂයක් නැත.

Cetanākaraṇīyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

චේතනාකරණීය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. Samādhisuttavaṇṇanā

6. සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව.

6. Chaṭṭhe santaṃ santanti appetvā nisinnassātiādīsu santaṃ santaṃ paṇītaṃ paṇītantiādīni vadati. Iminā pana ākārena taṃ paṭivijjhitvā tattha [Pg.306] cittaṃ upasaṃharato phalasamāpattisaṅkhāto cittuppādo tathā pavattatīti veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

6. හයවන සූත්‍රයෙහි 'ශාන්තයි ශාන්තයි' කියා අර්පණාවට පත්ව හුන් තැනැත්තාට යනාදියේදී 'ශාන්තයි ශාන්තයි, ප්‍රණීතයි ප්‍රණීතයි' යනාදිය කියයි. මේ ආකාරයෙන් එය අවබෝධ කරගෙන එහි සිත යොමු කරන්නා වූ තැනැත්තාගේ ඵලසමාපත්ති සංඛ්‍යාත චිත්තෝත්පාදය එලෙස පවතින බව දත යුතුය. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලිය.

Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Ānisaṃsavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ආනිසංස වග්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Nāthavaggo

2. නාථ වග්ගය.

1-4. Senāsanasuttādivaṇṇanā

1-4. සේනාසන සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව.

11-14. Dutiyassa paṭhame nātidūranti gocaraṭṭhānato aḍḍhagāvutato orabhāgatāya nātidūraṃ. Nāccāsannanti pacchimena pamāṇena gocaraṭṭhānato pañcadhanusatikatāya na atiāsannaṃ. Tāya ca pana nātidūranāccāsannatāya gocaraṭṭhānapaṭiparissayādirahitamaggatāya ca gamanassa ca āgamanassa ca yuttarūpattā gamanāgamanasampannaṃ. Divasabhāge mahājanasaṃkiṇṇatābhāvena divā appākiṇṇaṃ. Abhāvattho hi ayaṃ appa-saddo ‘‘appiccho’’tiādīsu viya. Rattiyaṃ manussasaddābhāvena rattiṃ appasaddaṃ. Sabbadāpi janasannipātanigghosābhāvena appanigghosaṃ.

11-14. දෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'නෑතිදූරං' (අතිශයින් දුර නොවන) යනු ගොදුරු ගමෙන් අඩ ගාවුතකට වඩා අඩු දුරකින් යුක්ත බැවින් ඉතා දුර නොවන බවයි. 'නාච්චාසන්නං' (අතිශයින් සමීප නොවන) යනු අඩුම වශයෙන් ගොදුරු ගමේ සිට දුනු පන්සියයක දුරක් ඇති බැවින් ඉතා ආසන්න නොවන බවයි. ඒ ඉතා දුර නොවන හා ඉතා සමීප නොවන බව නිසාත්, ගොදුරු ගමට යන මඟ උපද්‍රව රහිත වූ බැවින් ඒම සහ යෑමට සුදුසු බැවින් 'ගමනාගමනසම්පන්න' නම් වේ. දහවල් කාලයේ මහජනයාගෙන් ගැවසී නොගන්නා බැවින් 'දිවා අප්පාකිණ්ණ' නම් වේ. මෙහි 'අප්ප' යන වචනය 'අප්පිච්ඡ' (අල්පේච්ඡ) යනාදියේ මෙන් නැතිකම යන අර්ථයෙහි යෙදේ. රාත්‍රියේ මිනිස් හඬ නොමැති බැවින් 'රාත්‍රියෙහි ශබ්ද අඩු' නම් වේ. සෑම කල්හිම ජනයා එක්රැස් වීමෙන් ඇතිවන ඝෝෂාව නැති බැවින් 'අල්ප නිඝෝෂ' නම් වේ.

Appakasirenāti akasirena sukheneva. Sīlādiguṇānaṃ thirabhāvappattiyā therā. Suttageyyādi bahu sutaṃ etesanti bahussutā. Tamuggahadhāraṇena sammadeva garūnaṃ santike āgamitabhāvena ca āgato pariyattidhammasaṅkhāto āgamo etesanti āgatāgamā. Suttābhidhammasaṅkhātassa dhammassa dhāraṇena dhammadharā. Vinayassa dhāraṇena vinayadharā. Tesaṃ dhammavinayānaṃ mātikāya dhāraṇena mātikādharā. Tattha tattha dhammaparipucchāya paripucchati. Atthaparipucchāya paripañhati vīmaṃsati vicāreti. Idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko atthoti paripucchāparipañhākāradassanaṃ. Avivaṭañceva pāḷiyā atthaṃ padesantarapāḷidassanena āgamato vivaranti. Anuttānīkatañca yuttivibhāvanena uttāniṃ karonti. Kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu saṃsayuppattiyā hetutāya gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu pāḷippadesesu yāthāvato vinicchayappadānena kaṅkhaṃ paṭivinodenti.

'අප්පකසිරේන' යනු අපහසුවකින් තොරව පහසුවෙන්ම යන්නයි. සීලාදී ගුණවල ස්ථිර බවට පත් වූ බැවින් 'තෙරවරු' නම් වෙති. සූත්‍ර ගෙය්‍ය ආදී බොහෝ දේ අසා ඇති බැවින් 'බහුස්සුත' නම් වෙති. ඒවා ඉගෙනීමෙන්, මතක තබා ගැනීමෙන් සහ ගුරුවරුන් සමීපයෙන් නිසි ලෙස ලබාගත් බැවින් ප්‍රහීණ කළ යුතු පර්යාප්ති ධර්ම සංඛ්‍යාත ආගම ඇති බැවින් 'ආගතාගම' නම් වෙති. සූත්‍ර සහ අභිධර්ම සංඛ්‍යාත ධර්මය දරන බැවින් 'ධර්මධර' නම් වෙති. විනය දරන බැවින් 'විනයධර' නම් වෙති. ඒ ධර්ම විනයන්ගේ මාතෘකාවන් දරන බැවින් 'මාතිකාධර' නම් වෙති. ඒ ඒ තැන්හි ධර්මය පිළිබඳව විමසති. අර්ථය පිළිබඳව විමසමින් පරීක්ෂා කරති, විචාරය කරති. 'ස්වාමීනි, මෙය කෙසේද? මෙහි අර්ථය කුමක්ද?' යනුවෙන් විමසන ආකාරය දක්වයි. අපැහැදිලි පාළියෙහි අර්ථය අනෙක් පාළි පාඨයන් දැක්වීමෙන් පැහැදිලි කරති. තර්කානුකූලව විග්‍රහ කිරීමෙන් අපැහැදිලි දේ පැහැදිලි කරති. සැක උපදවන ධර්මයන්හි හෝ ගැටලු සහගත පාළි පාඨයන්හි නිවැරදි තීරණය ලබා දීමෙන් සැකය දුරු කරති.

Ettha [Pg.307] ca nātidūraṃ nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannanti ekaṃ aṅgaṃ, divā appākiṇṇaṃ, rattiṃ appasaddaṃ, appanigghosanti ekaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassanti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa…pe… parikkhārāti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane therā…pe… kaṅkhaṃ paṭivinodentīti ekaṃ. Evaṃ pañca aṅgāni veditabbāni. Dutiyādīni uttānatthāni.

මෙහිදී ඉතා දුර නොවන, ඉතා සමීප නොවන, ගමනාගමනයට පහසු බව එක් අංගයකි. දහවල් ජනයාගෙන් ගැවසී නොගැනීම, රාත්‍රියේ ශබ්ද අඩු බව සහ ඝෝෂා රහිත බව එක් අංගයකි. ඩහ ලේ පණුවන්, මදුරුවන්, සුළඟ, අව්ව සහ සර්පයන්ගෙන් කරදර නොවීම එක් අංගයකි. ඒ සේනාසනයෙහි වෙසෙන්නාට අවශ්‍ය පිරිකර ලැබීම එක් අංගයකි. ඒ සේනාසනයෙහි තෙරවරුන් වැඩ සිටිමින් සැක දුරු කිරීම එක් අංගයකි. මෙසේ අංග පහ දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රය ආදිය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

Senāsanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සේනාසන සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5-6. Appamādasuttādivaṇṇanā

5-6. අප්පමාද සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව.

15-16. Pañcame kārāpakaappamādo nāma ‘‘ime akusalā dhammā pahātabbā, ime kusalā dhammā upasampādetabbā’’ti taṃtaṃparivajjetabbavajjanasampādetabbasampādanavasena pavatto appamādo. Esāti appamādo. Lokiyova na lokuttaro. Ayañcāti ca esāti ca appamādameva vadati. Tesanti cātubhūmakadhammānaṃ. Paṭilābhakattenāti paṭilābhāpanakattena.

15-16. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'කාරාපකඅප්පමාද' යනු 'මේ අකුසල් දහම් ප්‍රහීණ කළ යුතුය, මේ කුසල් දහම් උපදවා ගත යුතුය' යනුවෙන් ඒ ඒ අත්හැරිය යුතු දේ අත්හැරීම හා සම්පාදනය කළ යුතු දේ සම්පාදනය කිරීම් වශයෙන් පවතින අප්‍රමාදයයි. මෙය ලෞකික අප්‍රමාදයක් මිස ලෝකෝත්තර නොවේ. මෙහි 'අයඤ්ච' සහ 'එසා' යන වචන දෙකෙන්ම අප්‍රමාදයම කියනු ලැබේ. 'තේසං' යනු චතුර්භූමක ධර්මයන්ගේය. 'පටිලාභකත්තෙන' යනු ලබා දෙන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවිනි.

Jaṅgalānanti jaṅgalacārīnaṃ. Jaṅgala-saddo cettha kharabhāvasāmaññena pathavīpariyāyo, na anupaṭṭhānavidūradesavācī. Tenāha ‘‘pathavītalacārīna’’nti. Padānaṃ vuccamānattā ‘‘sapādakapāṇāna’’nti visesetvā vuttaṃ. Samodhānanti antogadhabhāvaṃ. Tenāha ‘‘odhānaṃ pakkhepa’’nti. ‘‘Upakkhepa’’ntipi paṭhanti, upanetvā pakkhipitabbanti attho. Vassikāya pupphaṃ vassikaṃ yathā ‘‘āmalakiyā phalaṃ āmalaka’’nti. Mahātalasminti uparipāsāde. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

‘ජංගලානං’ යනු වනයෙහි හැසිරෙන්නන් සම්බන්ධයෙනි. මෙහි ‘ජංගල’ යන වචනය එහි පවතින රළු බව නිසා පෘථිවියට සමාන පදයක් ලෙස යෙදී ඇති අතර, එය මඟ පෙන්වීමක් නැති දුර බැහැර ප්‍රදේශයක් ගැන කියැවෙන්නක් නොවේ. එබැවින් ‘පොළොව මත හැසිරෙන්නන්’ යැයි පවසන ලදී. පදයන් සඳහන් කර ඇති බැවින් ‘පාද සහිත ප්‍රාණීන්’ යැයි විශේෂ කොට දක්වන ලදී. ‘සමෝධානං’ යනු ඇතුළත් බවයි. එබැවින් ‘ඕධානං පක්ඛේපං’ (ඇතුළත් කිරීම) යැයි කියන ලදී. ‘උපක්ඛේපං’ කියා ද කියවති, එහි අර්ථය ළං කොට ඇතුළත් කළ යුතුය යන්නයි. ‘වස්සිකාය පුප්ඵං වස්සිකං’ යනු සමන් පිච්ච මල යන්නයි, එය ‘ඇඹුල් ඇටකෙහි ඵලය ඇඹුල්’ යන්නාක් මෙනි. ‘මහාතලස්මිං’ යනු මාලිගාවේ ඉහළ මාලයෙහි ය. හයවැන්න පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තකි.

Appamādasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

අප්පමාද සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

7-8. Paṭhamanāthasuttādivaṇṇanā

7-8. ප්‍රථම නාථ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

17-18. Sattame yehi sīlādīhi samannāgato bhikkhu dhammasaraṇatāya dhammeneva nāthati āsīsati abhibhavatīti nātho vuccati, te [Pg.308] tassa nāthabhāvakarā dhammā nāthakaraṇāti vuttāti āha ‘‘attano sanāthabhāvakarā patiṭṭhakarāti attho’’ti. Tattha attano patiṭṭhakarāti yassa nāthabhāvakarā, tassa attano patiṭṭhāvidhāyino. Appatiṭṭho anātho, sappatiṭṭho sanāthoti patiṭṭhattho nātha-saddo. Kalyāṇaguṇayogato kalyāṇāti dassento ‘‘sīlādiguṇasampannā’’ti āha. Mijjanalakkhaṇā mettā etassa atthīti mitto. So vuttanayena kalyāṇo assa atthīti tassa atthitāmattaṃ kalyāṇamittapadena vuttaṃ. Assa tena sabbakālaṃ avijahitavāsoti taṃ dassetuṃ ‘‘kalyāṇasahāyo’’ti vuttanti āha ‘‘tevassā’’ti. Te eva kalyāṇamittā assa bhikkhuno. Saha ayanatoti saha pavattanato. Asamodhāne cittena, samodhāne pana cittena ceva kāyena ca sampavaṅko. Sukhaṃ vaco etasmiṃ anukūlagāhimhi ādaragāravavati puggaleti suvaco. Tenāha ‘‘sukhena vattabbo’’tiādi. Khamoti khanto. Tamevassa khamabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘gāḷhenā’’tiādi vuttaṃ. Vāmatoti micchā, ayoniso vā gaṇhāti. Paṭippharatīti paṭāṇikabhāvena tiṭṭhati. Padakkhiṇaṃ gaṇhātīti sammā, yoniso vā gaṇhāti.

17-18. සත්වැනි සූත්‍රයේ, යම් ශීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත භික්ෂුව ධර්මය සරණ කොට ගැනීමෙන්, ධර්මය මඟින්ම පිහිට ලබයි ද, බලාපොරොත්තු තබයි ද, අකුසල් මැඩපවත්වයි ද, ඔහු ‘නාථ’ (පිහිටක් ඇති තැනැත්තා) යැයි කියනු ලැබේ. එම නිසා ඔහුට පිහිට බව ඇති කරන ඒ ධර්මයන් ‘නාථකරණ’ ධර්මයන් යැයි පවසන ලද බැවින් ‘තමන්ට පිහිට වන්නා වූ, පිළිසරණ වන්නා වූ යන අර්ථයයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එහි ‘තමන්ට පිළිසරණ වන්නා’ යනු යමෙකුට පිහිට බව ඇති කරයි ද, ඔහුට තමාව පිහිටෙහි පිහිටුවා ගන්නා වූ යන්නයි. පිළිසරණක් නැති තැනැත්තා ‘අනාථ’ වන අතර, පිළිසරණක් ඇති තැනැත්තා ‘සනාථ’ වේ. මෙහි ‘නාථ’ ශබ්දය පිළිසරණ යන අර්ථයෙහි වැටේ. යහපත් ගුණධර්මයන් හා එක්වීම නිසා ‘කල්‍යාණ’ බව දක්වමින් ‘ශීලාදී ගුණයන්ගෙන් සමන්විත’ යැයි පවසන ලදී. සෙනෙහස ඇති ලක්ෂණය ‘මෙත්තා’ වන අතර එය ඇත්තා ‘මිත්ත’ (මිතුරා) වේ. පවසන ලද පරිදි, යහපත් බව ඔහු සතු බැවින් ‘කල්‍යාණ මිත්ත’ යන පදයෙන් එම යහපත් මිතුරාගේ පැවැත්ම පමණක් කියැවිණි. ඔහු සමඟ සැමකල්හි වෙන් නොවී වාසය කිරීම හැඟවීම පිණිස ‘කල්‍යාණ සහාය’ යැයි පවසන ලද බව ‘තෙවස්සා’ යනාදියෙන් දක්වන ලදී. එම කල්‍යාණ මිතුරන්ම ඒ භික්ෂුවට වෙති. එකට ගමන් කරන බැවින් ‘සහ අයන’ නම් වේ. සිතින් වෙන්ව නොසිටීම ද, කයින් සහ සිතින් එක්ව සිටීම ද ‘සම්පවංක’ නම් වේ. අනුකූලව කරුණු පිළිගන්නා වූ, ආදර ගෞරව ඇති පුද්ගලයා කෙරෙහි වචනය සැපදායක වේ ද, ඔහු ‘සුවච’ (කීකරු) නම් වේ. එබැවින් ‘පහසුවෙන් කිව හැකි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ඛමෝ’ යනු ඉවසීමයි. ඔහුගේ එම ඉවසන සුළු බව පෙන්වීමට ‘ගාළ්හේන’ (තදින්/රළු ලෙස) යනාදිය පවසන ලදී. ‘වාමතෝ’ යනු වැරදි ලෙස හෝ අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් ග්‍රහණය කිරීමයි. ‘පටිප්ඵරති’ යනු විරුද්ධ පක්ෂයෙහි සිටීමයි. ‘පදක්ඛිණං ගණ්හාති’ යනු නිවැරදි ලෙස හෝ යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් පිළිගැනීමයි.

Uccāvacānīti vipulakhuddakāni. Tatrupagamaniyāyāti tatra tatra mahante khuddake ca kamme sādhanavasena upāyena upagacchantiyā, tassa tassa kammassa nipphādane samatthāyāti attho. Tatrupāyāyāti vā tatra tatra kamme sādhetabbe upāyabhūtāya.

‘උච්චාවචානී’ යනු විශාල හා කුඩා වූ කටයුතු ය. ‘තත්‍රූපගමනියායා’ යනු ඒ ඒ විශාල හා කුඩා වූ කටයුතු ඉටු කිරීමේ මඟක් ලෙස එළඹෙන, ඒ ඒ කටයුත්ත නිම කිරීමට සමර්ථ වූ යන අර්ථයයි. ‘තත්‍රූපයායා’ යන්නෙන් ද ඒ ඒ කටයුතු සාක්ෂාත් කර ගැනීමට උපක්‍රමයක් බඳු වූ යන අර්ථය දේ.

Dhamme assa kāmoti dhammakāmoti byadhikaraṇānampi bāhirattho samāso hotīti katvā vuttaṃ. Kāmetabbato vā piyāyitabbato kāmo, dhammo. Dhammo kāmo assāti dhammakāmo. Dhammoti pariyattidhammo adhippetoti āha ‘‘tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ piyāyatīti attho’’ti. Samudāharaṇaṃ kathanaṃ samudāhāro, piyo samudāhāro etassāti piyasamudāhāro. Sayañcāti ettha ca-saddena ‘‘sakkacca’’nti padaṃ anukaḍḍhati. Tena sayañca sakkaccaṃ desetukāmo hotīti yojanā. Abhidhammo satta pakaraṇāni ‘‘adhiko abhivisiṭṭho ca pariyattidhammo’’ti katvā. Vinayo ubhatovibhaṅgā [Pg.309] vinayanato kāyavācānaṃ. Abhivinayo khandhakaparivārā visesato ābhisamācārikadhammakittanato. Ābhisamācārikadhammapāripūrivaseneva hi ādibrahmacariyakadhammapāripūrī. Dhammo eva piṭakadvayassapi pariyattidhammabhāvato. Maggaphalāni abhidhammo ‘‘nibbānadhammassa abhimukho’’ti katvā. Kilesavūpasamakaraṇaṃ pubbabhāgiyā tisso sikkhā saṅkhepato vivaṭṭanissito samatho vipassanā ca. Uḷārapāmojjoti balavapāmojjo. Kāraṇattheti nimittatthe. Kusaladhammanimittaṃ hissa vīriyārambho. Tenāha ‘‘tesaṃ adhigamatthāyā’’ti. Kusalesu dhammesūti vā nipphādetabbe bhummaṃ yathā ‘‘cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhāna’’nti. Aṭṭhame natthi vattabbaṃ.

ධර්මය කෙරෙහි ඔහුට ඇති ආශාව ‘ධම්මකාම’ නම් වේ. මෙය විභක්ති පද මඟින් වෙන් වූවත් බාහිර අර්ථය ගෙන දෙන සමාසයක් බව සලකා පවසන ලදී. එසේත් නැතිනම් කැමති විය යුතු හෝ ආදරය කළ යුතු නිසා ‘කාම’ යනු ධර්මයයි. ධර්මය ප්‍රිය කරන්නා ‘ධම්මකාම’ වේ. මෙහි ධර්මය යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පර්යාප්ති ධර්මය බව පෙන්වීමට ‘ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයට ප්‍රිය කරයි යන අර්ථයයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘සමුදාහරණ’ යනු කීමයි, කීම ප්‍රිය කරන්නා ‘පියසමුදාහාර’ නම් වේ. ‘සයඤ්ච’ යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘සක්කච්චං’ (ගෞරව සහිතව) යන පදය ද ඇද ගනියි. එබැවින් ඔහු තමාම ගෞරවයෙන් ධර්මය දේශනා කිරීමට කැමති වන්නේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘අභිධර්මය’ යනු අතිරේක හා විශිෂ්ට පර්යාප්ති ධර්මය යන අරුතින් ප්‍රකරණ හතයි. ‘විනය’ යනු කය හා වචනය විනයනය කරන (හික්මවන) නිසා උභතෝ විභංගයි. ‘අභිවිනය’ යනු විශේෂයෙන් ආභිසමාචාරික ධර්මයන් ප්‍රකාශ වන නිසා ඛන්ධක හා පරිවාර පාලියයි. ආභිසමාචාරික ධර්ම සම්පූර්ණ කිරීමෙන්ම ආදිබ්‍රහ්මචාරික ධර්ම සම්පූර්ණ වේ. පිටක දෙකෙහිම පර්යාප්ති ධර්ම ස්වභාවය පවතින බැවින් එයම ‘ධර්මය’ වේ. ‘අභිධර්මය’ යනු නිර්වාණ ධර්මයට අභිමුඛ වූ බැවින් මාර්ග ඵලයන් ය. කෙලෙස් සංසිඳුවන පූර්වභාගීය වූ ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් කෙටියෙන් විවර්තය (නිවන) ඇසුරු කළ සමථය හා විපස්සනාවයි. ‘උළාරපාමොජ්ජෝ’ යනු බලවත් ප්‍රමෝදයයි. ‘කāraණත්තේ’ යනු නිමිත්ත යන අර්ථයෙනි. කුසල් දහම් යන නිමිත්ත නිසාම ඔහුගේ වීර්යය ආරම්භ කිරීම සිදු වේ. එබැවින් ‘ඒවා අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස’ යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතිනම් ‘කුසල ධර්මයන්හි’ යන්නෙන් සම්පාදනය කළ යුතු දෙයෙහි සප්තමී විභක්තිය යෙදී ඇත, එය ‘සිත නොසන්සුන් කල්හි අයෝනිසෝ මනසිකාරය පදනම වේ’ යන්නාක් මෙනි. අටවැන්නෙහි අමුතුවෙන් කිව යුත්තක් නැත.

Paṭhamanāthasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රථම නාථ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

9. Paṭhamaariyāvāsasuttavaṇṇanā

9. ප්‍රථම අරියවාස සූත්‍ර වර්ණනාව.

19. Navame ariyānaṃ eva āvāsāti ariyāvāsā anariyānaṃ tādisānaṃ asambhavato. Ariyāti cettha ukkaṭṭhaniddesena khīṇāsavā gahitā. Te ca yasmā tehi sabbakālaṃ avijahitavāsā eva, tasmā vuttaṃ ‘‘te āvasiṃsu āvasanti āvasissantī’’ti. Tattha āvasiṃsūti nissāya āvasiṃsu. Pañcaṅgavippahīnatādayo hi ariyānaṃ apassayā. Tesu pañcaṅgavippahānapaccekasaccapanodanaesanāosaṭṭhāni, ‘‘saṅkhāyekaṃ paṭisevati, adhivāseti parivajjeti vinodetī’’ti (dī. ni. 3.308; ma. ni. 2.168; a. ni. 10.20) vuttesu apassenesu vinodanañca maggakiccāneva, itare maggena ca samijjhantīti.

19. නවවැනි සූත්‍රයේ, ආර්යයන්ගේම වාසස්ථාන බැවින් ‘අරියවාස’ නම් වේ, අනාර්යයන් හට එවැනි වාසස්ථාන නොමැති බැවිනි. මෙහි ‘ආර්ය’ යනුවෙන් උසස්ම දේශනාවට අනුව රහතන් වහන්සේලා අදහස් කෙරේ. උන්වහන්සේලා සැමකල්හිම ඒවා අත්නොහැර වාසය කරන බැවින් ‘වාසය කළහ, වාසය කරති, වාසය කරන්නාහුය’ යැයි පවසන ලදී. එහි ‘ආවසිංසු’ යනු ඒ ගුණධර්ම නිශ්‍රය කරගෙන වාසය කළහ යන්නයි. පඤ්චාංග විප්පහීනතා (පංචාංගයන් ප්‍රහීණ කිරීම) ආදිය ආර්යයන්ගේ පිළිසරණයි. ඒ අතරින් පංචාංග ප්‍රහාණය, පච්චේකසච්ච දුරු කිරීම සහ ඒසනා අත්හැරීම ද, ‘නුවණින් සලකා එකක් සේවනය කරයි, ඉවසයි, දුරු කරයි, විනෝදනය කරයි’ යනුවෙන් වදාළ පිළිසරණ අතරින් විනෝදනය කිරීම ද මාර්ග කෘත්‍යයන්ම වේ. සෙසු කරුණු මාර්ගය මඟින්ම සම්පූර්ණ වේ.

Paṭhamaariyāvāsasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රථම අරියවාස සූත්‍ර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

10. Dutiyaariyāvāsasuttavaṇṇanā

10. දුතිය අරියවාස සූත්‍ර වර්ණනාව.

20. Dasame kasmā pana bhagavā kurusu viharanto imaṃ suttaṃ abhāsīti āha ‘‘yasmā’’tiādi. Kururaṭṭhaṃ kira tadā tannivāsisattānaṃ yonisomanasikāravantatādinā [Pg.310] yebhuyyena suppaṭipannatāya pubbe ca katapuññatābalena vā tadā utuādisampattiyuttameva ahosi. Keci pana ‘‘pubbe pavattakuruvattadhammānuṭṭhānavāsanāya uttarakuru viya yebhuyyena utuādisampannameva hoti. Bhagavato kāle sātisayaṃ utusappāyādiyuttaṃ raṭṭhaṃ ahosī’’ti vadanti. Tattha bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo utupaccayādisampannattā tassa raṭṭhassa sappāyautupaccayasevanena niccaṃ kallasarīrā kallacittā ca honti. Te cittasarīrakallatāya anuggahitapaññābalā gambhīrakathaṃ paṭiggahetuṃ samatthā paṭiccasamuppādanissitānaṃ gambhīrapaññānañca kārakā honti. Tenāha ‘‘kururaṭṭhavāsino bhikkhū gambhīrapaññākārakā’’tiādi.

20. දසවැනි සූත්‍රයේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුරු රටෙහි වැඩවසමින් කුමක් හෙයින් මේ සූත්‍රය දේශනා කළ සේක් ද යත්: ‘යස්මා’ යනාදිය පවසන ලදී. එකල කුරු රට වැසියන් යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් යුක්ත වීම ආදිය නිසා බොහෝ සෙයින් මනා පිළිවෙත් පුරන්නන් වූ අතර, පෙර කළ පින් බලයෙන් ද එකල දේශගුණය (ඍතු) ආදී සියලු පහසුවෙන් යුක්ත විය. ඇතැම්හු මෙසේ පවසති: ‘පෙර පටන් පැවති කුරුවත් ධර්මයන් අනුගමනය කිරීමේ වාසනාව නිසා, උතුරුකුරු දිවයින මෙන් බොහෝ සෙයින් සෘතු ආදී සම්පත්වලින් යුක්ත වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි එම රට ඉතා අධික ලෙස සෘතු සප්පාය ආදියෙන් යුක්ත විය.’ එහි වෙසෙන භික්ෂු, භික්ෂුණී, උපාසක, උපාසිකාවෝ ද සෘතු හා ප්‍රත්‍ය පහසුකම් ඇති බැවින්, එම රටේ සප්පාය සෘතු හා ප්‍රත්‍ය පරිභෝජනය කිරීමෙන් නිරන්තරයෙන් නිරෝගී ශරීර හා නිරෝගී සිත් ඇත්තෝ වූහ. ඔවුහු කායික හා මානසික නිරෝගී බව නිසා දියුණු වූ ප්‍රඥා බලයෙන් යුක්තව ගැඹුරු ධර්ම කරුණු වටහා ගැනීමට සමර්ථ වූහ, එමෙන්ම පටිච්චසමුප්පාදය ඇසුරු කළ ගැඹුරු ප්‍රඥාවෙහි යෙදෙන්නෝ වූහ. එබැවින් ‘කුරු රට වැසි භික්ෂූහු ගැඹුරු ප්‍රඥාව ඇති කරන්නෝය’ යනාදිය පවසන ලදී.

Yuttappayuttāti satipaṭṭhānabhāvanāya yuttā ceva payuttā ca. Tasmiñhi (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106) janapade catasso parisā pakatiyāva satipaṭṭhānabhāvanānuyogamanuyuttā viharanti, antamaso dāsakammakaraparijanāpi satipaṭṭhānappaṭisaṃyuttameva kathaṃ kathenti. Udakatitthasuttakantanaṭṭhānādīsupi niratthakakathā nāma nappavattati. Sace kāci itthī, ‘‘amma, tvaṃ kataraṃ satipaṭṭhānabhāvanaṃ manasi karosī’’ti pucchitā ‘‘na kiñcī’’ti vadati, taṃ garahanti ‘‘dhīratthu tava jīvitaṃ, jīvamānāpi tvaṃ matasadisā’’ti. Atha naṃ ‘‘mā dāni puna evamakāsī’’ti ovaditvā aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti. Yā pana ‘‘ahaṃ asukaṃ satipaṭṭhānaṃ nāma manasi karomī’’ti vadati, tassā ‘‘sādhu sādhū’’ti sādhukāraṃ datvā ‘‘tava jīvitaṃ sujīvitaṃ, tvaṃ nāma manussattaṃ pattā, tavatthāya sammāsambuddho uppanno’’tiādīhi pasaṃsanti. Na kevalañcettha manussajātikāyeva satipaṭṭhānamanasikārayuttā, te nissāya viharantā tiracchānagatāpi.

"යුත්තප්පයුත්තා" යනු සතිපට්ඨාන භාවනාවෙහි යෙදුණු සහ මැනවින් නිරත වූ යන අර්ථයයි. ඒ (කුරු) ජනපදයෙහි සිවුපිරිස ස්වභාවයෙන්ම සතිපට්ඨාන භාවනාවෙහි නිරතව වාසය කරති. අවසානයේ වැඩකරන දාසයන් සහ සේවක පිරිස පවා සතිපට්ඨානයට සම්බන්ධ කතාබහම කරති. දිය තොටවල්, නූල් කටින ස්ථාන ආදියෙහි පවා පලක් නැති නිසරු කතා ඇති නොවේ. ඉදින් යම් ස්ත්‍රියකගෙන්, "මෑණියනි, ඔබ කිනම් සතිපට්ඨාන භාවනාවක් මෙනෙහි කරන්නේද?" යි විමසූ කල, "කිසිවක් නැතැ" යි ඇය පැවසුවහොත්, ඇයට මෙසේ ගර්හා කරති: "ඔබේ ජීවිතයට නින්දා වේවා! ඔබ ජීවත් වුවත් මළකඳක් වැන්න." ඉක්බිති ඇයට "දැන් නැවත මෙසේ නොකරන්න" යැයි අවවාද කොට යම් සතිපට්ඨානයක් උගන්වති. යම් තැනැත්තියක් "මම අසවල් සතිපට්ඨානය මෙනෙහි කරමි" යි පවසන්නේ නම්, ඇයට "සාධු සාධු" යැයි සාධුකාර දී, "ඔබේ ජීවිතය සුජීවිතයකි, ඔබ සැබෑ මිනිසත් බවක් ලැබුවාය, ඔබ වෙනුවෙන්ම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ උපන් සේක" යනාදී වශයෙන් පසසති. මෙහි සතිපට්ඨාන මනසිකාරයෙහි යෙදුණේ මනුෂ්‍යයෝ පමණක් නොව, ඔවුන් ඇසුරු කරමින් වාසය කළ තිරිසන් සත්තු පවා එසේ වූහ.

Tatridaṃ vatthu – eko kira naṭako suvapotakaṃ gahetvā sikkhāpento vicarati. So bhikkhuniupassayaṃ upanissāya vasitvā gamanakāle suvapotakaṃ pamussitvā gato. Taṃ sāmaṇeriyo gahetvā paṭijaggiṃsu, ‘‘buddharakkhito’’ti cassa nāmaṃ akaṃsu. Taṃ ekadivasaṃ purato nisinnaṃ disvā mahātherī āha ‘‘buddharakkhitā’’ti. Kiṃ, ayyoti. Atthi te koci bhāvanāmanasikāroti? Natthayyeti. Āvuso[Pg.311], pabbajitānaṃ santike vasantena nāma vissaṭṭhaattabhāvena bhavituṃ na vaṭṭati, kocideva manasikāro icchitabbo, tvaṃ pana aññaṃ na sakkhissasi, ‘‘aṭṭhi aṭṭhī’’ti sajjhāyaṃ karohīti. So theriyā ovāde ṭhatvā ‘‘aṭṭhi aṭṭhī’’ti sajjhāyanto carati.

ඒ පිළිබඳ මේ කතාවයි: එක් නළුවෙක් ගිරා පැටවෙකු ගෙන පුහුණු කරමින් ඇවිදියි. ඔහු මෙහෙණවරක් ඇසුරු කොට වාසය කර, යන කල ඒ ගිරා පැටවා අමතක වී දමා ගියේය. සාමණේරී මෙහෙණින් වහන්සේලා ඌව ගෙන පෝෂණය කළහ; ඌට "බුද්ධරක්ඛිත" යැයි නම තැබූහ. එක් දිනක ඌ ඉදිරියෙහි හිඳිනු දැක මහා තෙරණිය, "බුද්ධරක්ඛිත" යැයි ඇමතුවාය. "ඇයි මෑණියනි?" (ගිරවා ඇසීය). "ඔබට කිසියම් භාවනා මනසිකාරයක් තිබේද?" "නැත මෑණියනි." "ඇවැත්නි, පැවිද්දන් සමීපයෙහි වසන්නන් විසින් ප්‍රමාදීව (නොසැලකිලිමත්ව) සිටීම සුදුසු නැත. කිසියම් මනසිකාරයක් තිබිය යුතුය. ඔබට අන් යමක් කළ නොහැකි බැවින් 'ඇටය, ඇටය' (අට්ඨි අට්ඨි) යැයි සජ්ඣායනා කරන්න" යැයි පැවසුවාය. ඒ ගිරවා තෙරණියගේ අවවාදයෙහි පිහිටා "ඇටය, ඇටය" යැයි සජ්ඣායනා කරමින් හැසිරෙයි.

Taṃ ekadivasaṃ pātova toraṇagge nisīditvā bālātapaṃ tapamānaṃ eko sakuṇo nakhapañjarena aggahesi. So ‘‘kiri kirī’’ti saddamakāsi. Sāmaṇeriyo sutvā, ‘‘ayye, buddharakkhito sakuṇena gahito, mocema na’’nti leḍḍuādīni gahetvā anubandhitvā mocesuṃ. Taṃ ānetvā purato ṭhapitaṃ therī āha, ‘‘buddharakkhita, sakuṇena gahitakāle kiṃ cintesī’’ti. Ayye, na aññaṃ cintesiṃ, ‘‘aṭṭhipuñjova aṭṭhipuñjaṃ gahetvā gacchati, katarasmiṃ ṭhāne vippakirissatī’’ti evaṃ, ayye, aṭṭhipuñjameva cintesinti. Sādhu sādhu, buddharakkhita, anāgate bhavakkhayassa te paccayo bhavissatīti. Evaṃ tattha tiracchānagatāpi satipaṭṭhānamanasikārayuttā.

එක් දිනක් උදෑසන තොරණක් මත හිඳ ළා හිරු රැස් තපිමින් සිටි ඒ ගිරවාව එක් උකුස්සෙක් නිය පහුරෙන් අල්ලා ගත්තේය. ඌ "කිරි කිරි" යැයි ශබ්ද කළේය. සාමණේරී මෙහෙණින් වහන්සේලා එය අසා, "මෑණියනි, බුද්ධරක්ඛිතව පක්ෂියෙකු අල්ලා ගත්තා, ඌව බේරා ගනිමු" යැයි කියා කැට කැබලිලි ආදිය ගෙන පන්නා ගොස් බේරා ගත්හ. ඌව ගෙනැවිත් ඉදිරියෙහි තැබූ කල තෙරණිය, "බුද්ධරක්ඛිත, පක්ෂියා අල්ලා ගත් වෙලාවේ ඔබ කුමක් සිතුවෙහිද?" යි ඇසුවාය. "මෑණියනි, මම අන් කිසිවක් නොසිතුවෙමි. 'ඇට ගොඩක් විසින් තවත් ඇට ගොඩක් අල්ලාගෙන යනු ලැබේ, කිනම් ස්ථානයක මේවා විසිරී යනු ඇත්ද?' යි මෙසේ ඇට ගොඩක් ගැනම සිතුවෙමි" යි පැවසීය. "සාධු සාධු බුද්ධරක්ඛිත, අනාගතයෙහි එය ඔබේ භවය ක්ෂය වීමට හේතු වනු ඇත" යැයි පැවසුවාය. මෙසේ එහි තිරිසන් සත්තු පවා සතිපට්ඨාන මනසිකාරයෙහි යෙදුණහ.

Dīghanikāyādīsu mahānidānādīnīti dīghanikāye mahānidānaṃ (dī. ni. 2.95 ādayo) satipaṭṭhānaṃ (dī. ni. 2.372 ādayo) majjhimanikāye satipaṭṭhānaṃ (ma. ni. 1.105 ādayo) sāropamaṃ (ma. ni. 1.307 ādayo) rukkhopamaṃ raṭṭhapālaṃ māgaṇḍiyaṃ āneñjasappāyanti (ma. ni. 3.66 ādayo) evamādīni.

දීඝ නිකාය ආදියෙහි මහානිදාන සූත්‍රය ආදිය යනු: දීඝ නිකායෙහි මහානිදාන සූත්‍රය, සතිපට්ඨාන සූත්‍රය ද, මජ්ඣිම නිකායෙහි සතිපට්ඨාන සූත්‍රය, සාරෝපම සූත්‍රය, රුක්ඛෝපම සූත්‍රය, රට්ඨපාල සූත්‍රය, මාගණ්ඩිය සූත්‍රය, ආනෙඤ්ජසප්පාය සූත්‍රය යනාදියයි.

Ñāṇādayoti ñāṇañceva taṃsampayuttadhammā ca. Tenāha ‘‘ñāṇanti vutte’’tiādi. Ñāṇasampayuttacittāni labbhanti tehi vinā sampajānatāya asambhavato. Mahācittānīti aṭṭhapi mahākiriyacittāni labbhanti ‘‘satatavihārā’’ti vacanato ñāṇuppattipaccayarahitakālepi pavattijotanato. Dasa cittānīti aṭṭha mahākiriyacittāni hasituppādavoṭṭhabbanacittehi saddhiṃ dasa cittāni labbhanti. Arajjanādussanavasena pavatti tesampi sādhāraṇāti. ‘‘Upekkhako viharatī’’ti vacanato chaḷaṅgupekkhāvasena āgatānaṃ imesaṃ satatavihārānaṃ somanassaṃ kathaṃ labbhatīti āha ‘‘āsevanavasena labbhatī’’ti. Kiñcāpi khīṇāsavo iṭṭhāniṭṭhepi ārammaṇe majjhatto viya bahulaṃ upekkhako viharati attano parisuddhapakatibhāvāvijahanato. Kadāci pana tathā cetobhisaṅkhārābhāve yaṃ taṃ sabhāvato iṭṭhaṃ ārammaṇaṃ[Pg.312], tattha yāthāvasabhāvaggahaṇavasenapi arahato cittaṃ somanassasahagataṃ hutvā pavattateva, tañca kho pubbāsevanavasena. Tena vuttaṃ ‘‘āsevanavasena labbhatī’’ti. Ārakkhakiccaṃ sādheti sativepullappattattā. Caratotiādinā niccasamādānaṃ dasseti, taṃ vikkhepābhāvena daṭṭhabbaṃ.

"ඤාණාදයෝ" (ඥානය ආදිය) යනු ඥානය සහ එයට සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ය. එබැවින් "ඥානය යැයි කී කල්හි" යනාදිය පැවසීය. ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත සිත් මෙහි ලැබෙන්නේ, ඒවා රහිතව සම්පජන්‍යය (මැනවින් දැනීම) ඇති විය නොහැකි බැවිනි. "මහා සිත්" යනු අටක් වූ මහා ක්‍රියා සිත් ය. "සතත විහාරී" (නිරන්තර වාසය) යන වචනයෙන් ඥානය ඉපදීමට හේතු රහිත කාලයෙහි ද පවතින බව දක්වන බැවින් ඒවා ද ලැබේ. "සිත් දසය" යනු අටක් වූ මහා ක්‍රියා සිත්, හසිතොප්පාද සිත සහ වොට්ඨබ්බන සිත සමඟ සිත් දසයකි. ඇලීමෙන් හෝ ගැටීමෙන් තොරව පැවැත්ම ඔවුන්ට ද පොදු බැවිනි. "උපේක්ෂාවෙන් වෙසෙයි" යන වචනයෙන් ෂඩංග උපේක්ෂාව වශයෙන් පැමිණි මේ සතත විහාරයන්ට සෝමනස්සය කෙසේ ලැබේද යත්, "ආසේවන (නැවත නැවත පුරුදු කිරීම) වශයෙන් ලැබේ" යැයි පැවසීය. රහතන් වහන්සේ ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට අරමුණකදී වුවද තමන්ගේ පිරිසිදු ස්වභාවය අත් නොහරින බැවින් බොහෝ සෙයින් උපේක්ෂාවෙන් ම වාසය කරති. එහෙත් යම් අවස්ථාවක එවැනි චේතෝ අභිසංස්කාරයන් නොමැති විට, ස්වභාවයෙන්ම ඉෂ්ට වූ අරමුණකදී එහි යථා ස්වභාවය ග්‍රහණය කරගැනීම නිසා රහතන් වහන්සේගේ සිත සෝමනස්ස සහගතව ද පවතී; එය ද පෙර ආසේවනය (පුරුද්ද) නිසාමය. එබැවින් "ආසේවන වශයෙන් ලැබේ" යැයි කීහ. සතියේ විපුල බවට පත්වීම නිසා ආරක්ෂා කිරීමේ කෘත්‍යය සිදු කරයි. "චරති" (හැසිරෙයි) යන්නෙන් නිරන්තර සමාදානය දක්වයි, එය වික්ෂේපයක් නොමැති බව ලෙස දත යුතුය.

Pabbajjūpagatāti yaṃ kiñci pabbajjaṃ upagatā, na samitapāpā. Bhovādinoti jātimattabrāhmaṇe vadati. Pāṭekkasaccānīti tehi tehi diṭṭhigatikehi pāṭiyekkaṃ gahitāni ‘‘idameva sacca’’nti abhiniviṭṭhāni diṭṭhisaccādīni. Tānipi hi ‘‘idameva sacca’’nti gahaṇaṃ upādāya ‘‘saccānī’’ti voharīyanti. Tenāha ‘‘idamevā’’tiādi. Nīhaṭānīti attano santānato nīharitāni apanītāni. Gahitaggahaṇassāti ariyamaggādhigamato pubbe gahitassa diṭṭhiggāhassa. Vissaṭṭhabhāvavevacanānīti ariyamaggena sabbaso pariccāgabhāvassa adhivacanāni.

"පබ්බජ්ජූපගතා" යනු යම්කිසි පැවිද්දකට පැමිණි අයයි, පාපයන් සංසිඳුවා ගත් අය (ශ්‍රමණයන්) නොවේ. "භෝවාදී" යනු උපතින් පමණක් බ්‍රාහ්මණයන් වූ අයට කියන නමකි. "පාටේක්ක සච්චානි" යනු ඒ ඒ දෘෂ්ටිගත වූවන් විසින් වෙන් වෙන්ව ගන්නා ලද, "මෙයම සත්‍යය" යැයි දැඩිව ගත් දෘෂ්ටි සත්‍යයන් ය. "මෙයම සත්‍යය" යැයි දැඩිව ගැනීම නිසා ඒවා ද "සත්‍යයන්" යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. එබැවින් "මෙයම..." යනාදිය පැවසීය. "නීහටානි" යනු තමන්ගේ සන්තානයෙන් බැහැර කරන ලද, ඉවත් කරන ලද දේවල් ය. "ගහිතග්ගහණස්ස" යනු ආර්ය මාර්ගය ලැබීමට පෙර ගන්නා ලද දෘෂ්ටි ග්‍රහණයන් ය. "විස්සට්ඨභාව වේවචනානි" යනු ආර්ය මාර්ගයෙන් සියලු ආකාරයෙන් අත්හැරීමේ ස්වභාවයට කියන පර්යාය වචනයි.

Natthi etāsaṃ vayo vekallanti avayāti āha ‘‘anūnā’’ti, anavasesoti attho. Esanāti kāmesanādayo. Maggassa kiccanipphatti kathitā rāgādīnaṃ pahīnabhāvadīpanato. Paccavekkhaṇaphalaṃ kathitanti paccavekkhaṇamukhena ariyaphalaṃ kathitaṃ. Adhigate hi aggaphale sabbaso rāgādīnaṃ anuppādadhammataṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ paccavekkhaṇañāṇanti.

මේවායේ පරිහානියක් හෝ අඩුපාඩුවක් නැත යන අර්ථයෙන් "අවයා" යන්නට "අනූනා" (අඩු නැති) යැයි කීහ, එහි අර්ථය ශේෂයක් නැති බවයි. "ඒසනා" යනු කාමේෂණා ආදියයි. රාගාදීන් ප්‍රහීණ වීම පෙන්වීමෙන් මාර්ගයේ කෘත්‍ය සිද්ධිය පවසන ලදී. "පච්චවෙක්ඛණ ඵලය" යන්නෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා මුඛයෙන් ආර්ය ඵලය පවසන ලදී. අග්‍ර ඵලය (අර්හත් ඵලය) ලැබූ කල්හි සියලු ආකාරයෙන් රාගාදීන්ගේ නොපවතින ස්වභාවය දැනගනියි, ඒ දැනගැනීම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි.

Dutiyaariyāvāsasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන අරියවාස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

Nāthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

නාථ වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදී.

3. Mahāvaggo

3. මහා වර්ගය

1. Sīhanādasuttavaṇṇanā

1. සීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව

21. Tatiyassa paṭhame visamaṭṭhānesūti papātādīsu visamaṭṭhānesu. ‘‘Aññehi asādhāraṇānī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu cetāni sāvakānampi ekaccānaṃ uppajjantīti? Kāmaṃ uppajjanti, yādisāni pana buddhānaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇādīni, na tādisāni tadaññesaṃ kadācipi uppajjantīti aññehi asādhāraṇānīti[Pg.313]. Tenāha ‘‘tathāgatasseva balānī’’ti. Imameva hi yathāvuttalesaṃ apekkhitvā tadabhāvato āsayānusayañāṇādīsu eva asādhāraṇasamaññā niruḷhā. Kāmaṃ ñāṇabalānaṃ ñāṇasambhāro visesapaccayo, puññasambhāropi pana nesaṃ paccayo eva. Ñāṇasambhārassapi vā puññasambhārabhāvato ‘‘puññussayasampattiyā āgatānī’’ti vuttaṃ.

21. "විසමට්ඨානේසූති" යනු ප්‍රපාතාදී විෂම ස්ථානයන්හිය. "අන්‍යයන් හා අසාධාරණ වූ" යයි කුමක් හෙයින් කියන ලද්දේද? මේවා ශ්‍රාවකයන්ට ද ඇතැම් විට උපදින්නේ නොවේද? කැමති පරිදි (එය) උපදියි. එහෙත් බුදුවරුන්ගේ ස්ථානාස්ථාන ඥානාදිය යම්බඳුද, එවැනි ඥානයෝ අන්‍යයන්ට කිසි කලෙකත් නූපදින බැවින් "අන්‍යයන් හා අසාධාරණ වූ" යයි කියන ලදී. එහෙයින් "තථාගතයන් වහන්සේගේම බලයන්ය" යි වදාළහ. මෙසේ කියන ලද ආකාරය අපේක්ෂා කොට, (අන්‍යයන් කෙරෙහි) ඒවායේ අභාවය නිසා ආශයානුසය ඥානාදියෙහිම "අසාධාරණ" යන සාමාන්‍ය නාමය රූඪ විය. සැබවින්ම ඥාන බලයන්ට ඥාන සම්භාරය විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වුවද, පින් සම්භාරය ද ඒවාට ප්‍රත්‍යයක්ම වේ. ඥාන සම්භාරය ද පින් සම්භාරයක් වන බැවින් "පින් රැස් කිරීමේ සම්පත්තියෙන් පැමිණි ඒවා" යයි කියන ලදී.

Pakatihatthikulanti (saṃ. ni. ṭī. 2.2.22) giricaranadicaravanacarādippabhedā gocariyakālāvakanāmā sabbāpi balena pākatikā hatthijāti. Dasannaṃ purisānanti thāmamajjhimānaṃ dasannaṃ purisānaṃ. Ekassa tathāgatassa kāyabalanti ānetvā sambandho. Ekassāti ca tathā heṭṭhā kathāyaṃ āgatattā desanāsotena vuttaṃ. Nārāyanasaṅghātabalanti ettha nārā vuccanti rasmiyo. Tā bahū nānāvidhā ito uppajjantīti nārāyanaṃ, vajiraṃ, tasmā nārāyanasaṅghātabalanti vajirasaṅghātabalanti attho. Ñāṇabalaṃ pana pāḷiyaṃ āgatameva, na kāyabalaṃ viya aṭṭhakathāruḷhamevāti adhippāyo.

"පකතිහත්ථිකුලන්ති" යනු ගිරිචරණ, නදීචරණ, වනචරණ ආදී ප්‍රභේද ඇති, ගෝචරිය, කාලාවක යන නාම ඇති සියලුම බලයෙන් ප්‍රකෘති වූ ඇත් කුලයන්ය. "දස දෙනෙකුගේ පුරුෂයන්ගේ" යනු මධ්‍යම ශක්තිය ඇති පුරුෂයන් දස දෙනෙකුගේය. "එක් තථාගතයන් වහන්සේනමකගේ කාය බලය" යන්න ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. "එක්කස්සාති" යනු එසේම යට කථාවෙහි පැමිණි බැවින් දේශනා ශෛලියෙන් වදාරන ලද්දකි. "නාරායණසංඝාතබලන්ති" මෙහි "නාරා" යනු රශ්මීන් යැයි කියනු ලැබේ. ඒවා බොහෝ වූ විවිධ ආකාරයෙන් මෙයින් උපදින බැවින් "නාරායණ" නම් වේ, එනම් වජ්‍රයයි. එබැවින් "නාරායණසංඝාත බලය" යනු "වජ්‍ර සංඝාත බලය" යන්න අර්ථයයි. ඥාන බලය පාලියෙහිම පැමිණි එකකි, එය කාය බලය මෙන් අටුවාවෙහි පමණක් රූඪ වූවක් නොවේ යනු මෙහි අදහසයි.

Saṃyuttake (saṃ. ni. 2.33) āgatāni tesattati ñāṇāni, sattasattati ñāṇānīti vuttaṃ, tattha (vibha. mūlaṭī. 760) pana nidānavagge sattasattati āgatāni catucattārīsañca. Tesattati pana paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.1) sutamayādīni āgatāni dissanti, na saṃyuttake. Aññānipīti etena ñāṇavatthuvibhaṅge (vibha. 751 ādayo) ekakādivasena vuttāni, aññattha ca ‘‘pubbante ñāṇa’’ntiādinā (dha. sa. 1063) brahmajālādīsu ca ‘‘tayidaṃ tathāgato pajānāti ‘imāni diṭṭhiṭṭhānāni evaṃ gahitānī’ti’’ādinā (dī. ni. 1.36) vuttāni anekāni ñāṇappabhedāni saṅgaṇhāti. Yāthāvappaṭivedhato sayañca akampiyaṃ puggalañca taṃsamaṅginaṃ neyyesu adhibalaṃ karotīti āha ‘‘akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena cā’’ti.

සංයුත්ත නිකායෙහි පැමිණි හැත්තෑ තුන් ඥානයෝය, හැත්තෑ හතක් ඥානයෝයයි කියන ලදී. එහි (විභංග මූලටීකාවෙහි) නිදාන වර්ගයෙහි හැත්තෑ හතක් සහ හතළිස් හතරක් පැමිණ ඇත. හැත්තෑ තුනක් වූ (ඥානයෝ) පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි ශ්‍රැතමය ආදී වශයෙන් පැමිණ ඇති බව පෙනේ, සංයුත්තයෙහි නොවේ. "අන්‍ය වූ ද" යන්නෙන් ඥානවස්තු විභංගයෙහි ඒකක ආදී වශයෙන් වදාරන ලද, අන් තැන්හි ද "පූර්වාන්තයෙහි ඥානය" යනාදී වශයෙන් ද බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රාදියෙහි "මෙය තථාගතයන් වහන්සේ දන්නා සේක, මේ දෘෂ්ටි ස්ථානයන් මෙසේ ගන්නා ලදී" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද අනේක විධ ඥාන ප්‍රභේදයන් සංග්‍රහ කරයි. තත්ත්වාකාරයෙන් අවබෝධ කරගන්නා බැවින් තමා ද කම්පිත නොවන, එම ඥානයෙන් යුක්ත පුද්ගලයා ද දතයුතු දේ කෙරෙහි අධික බලවත් කරන බැවින් "කම්පිත නොවන අර්ථයෙන් සහ උපස්ථම්භන අර්ථයෙන්" යැයි වදාළහ.

Usabhassa idanti āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ. Sabbaññutāpaṭijānanavasena abhimukhaṃ gacchanti, aṭṭha vā parisā upasaṅkamantīti āsabhā, pubbabuddhā. Idaṃ panāti buddhānaṃ ṭhānaṃ sabbaññutameva vadati. Tiṭṭhamānovāti avadantopi tiṭṭhamānova paṭijānāti nāmāti attho. Upagacchatīti anujānāti.

"උසභස්ස ඉදන්ති" යනු ආසභ (වෘෂභයා සතු) වූ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයයි. සර්වඥතා ඥානය ප්‍රතිඥා දීමෙන් (එය කරා) අභිමුඛව යන බැවින් හෝ අෂ්ට පිරිස් කරා එළඹෙන බැවින් "ආසභ" නම් වූයේ පූර්ව බුදුවරුන්ය. "ඉදං පනාති" යන්නෙන් බුදුවරුන්ගේ ස්ථානය වූ සර්වඥතාවම පවසයි. "සිටිනා සේක්ම" යනු නොපැවසුවද සිටිනා සේක්ම ප්‍රතිඥා දෙන සේක යන අර්ථයයි. "උපගච්ඡති" යනු අනුමත කරයි (පිළිගනී).

Aṭṭhasu [Pg.314] parisāsūti ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, anekasataṃ khattiyaparisaṃ…pe… tatra vata maṃ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā okkamissatīti nimittametaṃ, sāriputta, na samanupassāmī’’ti (ma. ni. 1.151) vuttāsu aṭṭhasu parisāsu. Abhītanādaṃ nadatīti parato dassitañāṇayogena dasabalohanti abhītanādaṃ nadati.

"අෂ්ට පිරිස්හි" යනු "සාරිපුත්තයෙනි, මම ක්ෂත්‍රිය පිරිස් සිය ගණනක් අභිජානනය කරමි... එහිදී මට බියක් හෝ තැතිගැනීමක් ඇතිවේය යන නිමිත්තක්, සාරිපුත්තයෙනි, මම නොදකිමි" යි වදාරන ලද අෂ්ට පිරිස්හි ය. "අභීත නාද පවත්වයි" යනු මතු දැක්වෙන ඥාන යෝගයෙන් "මම දසබලධාරී වෙමි" යි බිය රහිත නාද පවත්වයි.

Paṭivedhaniṭṭhattā arahattamaggañāṇaṃ paṭivedhoti ‘‘phalakkhaṇe uppannaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tena paṭiladdhassapi desanāñāṇassa kiccanipphatti parassa avabujjhanamattena hotīti ‘‘aññāsikoṇḍaññassa sotāpattiphalakkhaṇe pavattaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tato paraṃ pana yāva parinibbānā desanāñāṇapavatti tasseva pavattitassa dhammacakkassa ṭhānanti veditabbaṃ pavattitacakkassa cakkavattino cakkaratanassa ṭhānaṃ viya.

අවබෝධයේ නිමාව බැවින් අර්හත් මාර්ග ඥානය "පටිවේධ" (අවබෝධය) නම් වේ. එබැවින් එය "ඵලක්ෂණයෙහි උපන්නකි" යි කියන ලදී. ඒ මගින් ලබන ලද දේශනා ඥානයෙහි කෘත්‍ය සිද්ධිය අන්‍යයන්ගේ අවබෝධය මතම සිදුවන බැවින් "අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන්ගේ සෝවාන් ඵලක්ෂණයෙහි පැවතියේය" යි කියන ලදී. එයින් පසුව පිරිනිවන් පෑම දක්වා දේශනා ඥානය පැවැත්ම, ඒ පවත්වන ලද ධර්ම චක්‍රයාගේ ස්ථානය (පැවැත්ම) ලෙස දත යුතුය. එය සක්විති රජුගේ පවත්වන ලද චක්‍ර රත්නයේ පැවැත්ම මෙනි.

Tiṭṭhatīti vuttaṃ, kiṃ bhūmiyaṃ puriso viya, noti āha ‘‘tadāyattavuttitāyā’’ti. Ṭhānanti cettha attalābho dharamānatā ca, na gatinivattīti āha ‘‘uppajjati ceva pavattati cā’’ti. Yattha panetaṃ dasabalañāṇaṃ vitthāritaṃ, taṃ dassento ‘‘abhidhamme panā’’tiādimāha. Sesesupi eseva nayo.

"සිටියි" (තිට්ඨති) යයි කියන ලදී. එය පොළොවෙහි මිනිසෙකු සිටින්නාක් මෙන්ද? නැත, එහෙයින් "එයට යටත් පැවැත්මක් ඇති බැවින්" යයි කීහ. මෙහි "ස්ථානය" (ඨාන) යනු තමා ලැබීම සහ පවතින බවය, ගමන නැවැත්වීම නොවේ. එබැවින් "උපදී ද පවතී ද" යයි වදාළහ. යම් තැනක මේ දසබල ඥානය විස්තර කරන ලද්දේද, එය දක්වමින් "අභිධර්මයෙහි වනාහි" යනාදිය වදාළහ. සෙසු තැන්හි ද මේ නයම වේ.

Samādiyantīti samādānāni, tāni pana samādiyitvā katāni hontīti āha ‘‘samādiyitvā katāna’’nti. Kammameva vā kammasamādānanti etena samādānasaddassa apubbatthābhāvaṃ dasseti muttagatasadde gatasaddassa viya. Gatīti nirayādigatiyo. Upadhīti attabhāvo. Kāloti kammassa vipaccanārahakālo. Payogoti vipākuppattiyā paccayabhūtā kiriyā.

"සමාදියන්ති" යනු සමාදානයන්ය. ඒවා සමාදන් වී කරන ලද බැවින් "සමාදන් වී කරන ලද්දවුන්ගේ" යයි කීහ. කර්මයම "කර්ම සමාදානය" වේ. මෙයින් සමාදාන ශබ්දයට අමුතු අර්ථයක් නැති බව "මුත්තගත" ශබ්දයෙහි "ගත" ශබ්දය මෙන් පෙන්වා දෙයි. "ගති" යනු නිරයාදී ගතීන්ය. "උපධි" යනු ආත්මභාවය (ශරීරය) යි. "කාල" යනු කර්මය විපාක දීමට සුදුසු කාලයයි. "ප්‍රයෝග" යනු විපාකය ඉපදීමට ප්‍රත්‍ය වූ ක්‍රියාවයි.

Agatigāmininti nibbānagāminiṃ. Vuttañhi ‘‘nibbānañcāhaṃ, sāriputta, pajānāmi nibbānagāminiñca paṭipada’’nti (ma. ni. 1.153). Bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu kāmaṃ sabbesampi cetanā tassevekassa jīvitindriyārammaṇā, taṃ pana kammaṃ tesaṃ nānākāraṃ. Tesu (vibha. aṭṭha. 811) hi eko ādarena chandajāto karoti, eko ‘‘ehi tvampi karohī’’ti parehi nippīḷito karoti, eko samānacchando viya hutvā appaṭibāhamāno vicarati. Tesu eko teneva kammena niraye nibbattati, eko tiracchānayoniyaṃ, eko [Pg.315] pettivisaye. Taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇeyeva ‘‘iminā nīhārena āyūhitattā esa niraye nibbattissati, esa tiracchānayoniyaṃ, esa pettivisaye’’ti jānāti. Niraye nibbattamānampi ‘‘esa mahāniraye nibbattissati, esa ussadaniraye’’ti jānāti. Tiracchānayoniyaṃ nibbattamānampi ‘‘esa apādako bhavissati, esa dvipādako, esa catuppado, esa bahuppado’’ti jānāti. Pettivisaye nibbattamānampi ‘‘esa nijjhāmataṇhiko bhavissati, esa khuppipāsiko, esa paradattūpajīvī’’ti jānāti. Tesu ca kammesu ‘‘idaṃ kammaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhissati, idaṃ aññena dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkaṃ bhavissatī’’ti jānāti.

‘අගතිගාමිනී’ යනු නිවනට පමුණුවන මාර්ගයයි. ‘සාරිපුත්තය, මම නිවනත්, නිවනට පමුණුවන ප්‍රතිපදාවත් දනිමි’ (මජ්ඣිම නිකාය 1.153) යනුවෙන් දේශනා කර ඇත. බොහෝ මිනිසුන් එක් ප්‍රාණියෙකු මරණ කල්හි, ඔවුන් සියල්ලන්ගේම චේතනාව එම එකම ප්‍රාණියාගේ ජීවිත ඉන්ද්‍රිය අරමුණු කොට පවතී. එහෙත් එම කර්මය ඔවුන්ට අනුව විවිධ වේ. ඔවුන් අතුරින් එක් අයෙකු කැමැත්තෙන් හා උනන්දුවෙන් එය කරයි. තවකෙකු ‘එන්න, ඔබත් මෙය කරන්න’ යැයි අන් අයගේ බලකිරීම මත කරයි. තවකෙකු සමාන අදහස් ඇති අයෙකු ලෙසින් වැළැක්වීමක් නොකර හැසිරෙයි. ඔවුන් අතුරින් එක් අයෙකු එම කර්මයෙන්ම නිරයෙහි උපදී, තවකෙකු තිරිසන් යෝනියෙහි උපදී, තවකෙකු ප්‍රේත ලෝකයෙහි උපදී. තථාගතයන් වහන්සේ එම කර්මය රැස් කරන මොහොතේම, ‘මේ ක්‍රමය අනුව කර්ම රැස් කිරීම නිසා මොහු නිරයෙහි උපදින්නේය, මොහු තිරිසන් යෝනියෙහි උපදින්නේය, මොහු ප්‍රේත ලෝකයෙහි උපදින්නේය’ යි දැනගන්නා සේක. නිරයෙහි උපදින්නන් ගැන ද ‘මොහු මහා නිරයෙහි උපදින්නේය, මොහු උස්සද නිරයෙහි උපදින්නේය’ යි දැනගන්නා සේක. තිරිසන් යෝනියෙහි උපදින්නන් ගැන ද ‘මොහු පා නැති සතෙකු වන්නේය, මොහු දෙපතුළ ඇති සතෙකු වන්නේය, මොහු සිවුපාවෙකු වන්නේය, මොහු බොහෝ පා ඇති සතෙකු වන්නේය’ යි දැනගන්නා සේක. ප්‍රේත ලෝකයෙහි උපදින්නන් ගැන ද ‘මොහු නිජ්ඣාමතණ්හික ප්‍රේතයෙකු වන්නේය, මොහු කුප්පිපාසික ප්‍රේතයෙකු වන්නේය, මොහු පරදත්තූපජීවී ප්‍රේතයෙකු වන්නේය’ යි දැනගන්නා සේක. එම කර්මයන් අතුරින් ද ‘මේ කර්මය ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙයි, මේ කර්මය වෙනත් කර්මයකින් දුන් ප්‍රතිසන්ධියට උපස්ථම්භක විපාකයක් වන්නේය’ යි දැනගන්නා සේක.

Tathā sakalagāmavāsikesu ekato piṇḍapātaṃ dadamānesu kāmaṃ sabbesampi cetanā piṇḍapātārammaṇāva, taṃ pana kammaṃ tesaṃ nānākāraṃ. Tesu hi eko ādarena karotīti sabbaṃ purimasadisaṃ, tasmā tesu keci devaloke nibbattanti, keci manussaloke. Taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇeyeva jānāti. ‘‘Iminā nīhārena āyūhitattā esa manussaloke nibbattissati, esa devaloke. Tatthāpi esa khattiyakule, esa brāhmaṇakule, esa vessakule, esa suddakule, esa paranimmitavasavattīsu, esa nimmānaratīsu, esa tusitesu, esa yāmesu, esa tāvatiṃsesu, esa cātumahārājikesu, esa bhummadevesū’’tiādinā tattha tattha hīnapaṇītasuvaṇṇadubbaṇṇaappaparivāramahāparivāratādibhedaṃ taṃ taṃ visesaṃ āyūhanakkhaṇeyeva jānāti.

එලෙසම මුළු ගම්වැසියන් එක්ව පිණ්ඩපාත දානයක් පිරිනමන කල්හි, ඔවුන් සියල්ලන්ගේම චේතනාව පිණ්ඩපාතය අරමුණු කොට පවතී. එහෙත් එම කර්මය ඔවුන්ට අනුව විවිධ වේ. ඔවුන් අතුරින් එක් අයෙකු ගෞරවයෙන් දානය දෙයි යනාදී සියල්ල පෙර කී පරිදිම වේ. එබැවින් ඔවුන් අතුරින් ඇතැමෙක් දෙව්ලොව උපදිති, ඇතැමෙක් මනුෂ්‍ය ලොව උපදිති. තථාගතයන් වහන්සේ එම කර්ම රැස් කරන මොහොතේම එය දැනගන්නා සේක. ‘මේ ක්‍රමය අනුව රැස් කළ බැවින් මොහු මනුෂ්‍ය ලොව උපදින්නේය, මොහු දෙව්ලොව උපදින්නේය’ යනුවෙනි. එහිදී ද ‘මොහු ක්ෂත්‍රිය කුලයෙහි, මොහු බ්‍රාහ්මණ කුලයෙහි, මොහු වෛශ්‍ය කුලයෙහි, මොහු ශුද්‍ර කුලයෙහි, මොහු පරනිම්මිතවසවත්ති දෙව්ලොව, මොහු නිම්මාණරති දෙව්ලොව, මොහු තුසිතයෙහි, මොහු යාමයෙහි, මොහු තාවතිංසයෙහි, මොහු චාතුම්මහාරාජිකයෙහි, මොහු භූමාටු දෙවියන් අතර උපදින්නේය’ ආදී වශයෙන් ඒ ඒ තන්හි හීන, ප්‍රණීත, රූපවත්, විරූපී, පිරිවර අඩු, පිරිවර බොහෝ ආදී විවිධ භේදයන් කර්මය රැස් කරන මොහොතේම දැනගන්නා සේක.

Tathā vipassanaṃ paṭṭhapentesuyeva ‘‘iminā nīhārena esa kiñci sallakkhetuṃ na sakkhissati, esa mahābhūtamattameva vavatthapessati, esa rūpapariggaheyeva ṭhassati, esa arūpapariggaheyeva, esa nāmarūpapariggaheyeva, esa paccayapariggaheyeva, esa lakkhaṇārammaṇikavipassanāyameva, esa paṭhamaphaleyeva, esa dutiyaphaleyeva, esa tatiyaphaleyeva, esa arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti jānāti. Kasiṇaparikammaṃ karontesupi ‘‘imassa parikammamattameva bhavissati, esa nimittaṃ uppādessati, esa appanaṃ eva pāpuṇissati, esa jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ gaṇhissatī’’ti jānāti. Tenāha ‘‘imassa cetanā’’tiādi.

එසේම විදර්ශනාව ආරම්භ කරන විටම, ‘මේ ක්‍රමය අනුව මොහුට කිසිවක් වටහා ගැනීමට නොහැකි වනු ඇත, මොහු මහාභූතයන් පමණක් තීරණය කරනු ඇත, මොහු රූප පරිග්ගහයේම නතර වනු ඇත, මොහු අරූප පරිග්ගහයේම නතර වනු ඇත, මොහු නාමරූප පරිග්ගහයේම නතර වනු ඇත, මොහු ප්‍රත්‍ය පරිග්ගහයේම නතර වනු ඇත, මොහු ලක්ෂණ අරමුණු කරන විදර්ශනාවෙහිම නතර වනු ඇත, මොහු ප්‍රථම ඵලයෙහිම, මොහු ද්විතීය ඵලයෙහිම, මොහු තෘතීය ඵලයෙහිම නතර වනු ඇත, මොහු අර්හත්ත්වයට පත් වනු ඇත’ යි දැනගන්නා සේක. කසිණ පරිකර්ම කරන්නන් ගැන ද ‘මොහුට පරිකර්මය පමණක් වනු ඇත, මොහු නිමිත්ත උපදවා ගනු ඇත, මොහු අර්පණාවටම පත්වනු ඇත, මොහු ධ්‍යානය පාදක කොට විදර්ශනාව ආරම්භ කර අර්හත්ත්වය ලබා ගනු ඇත’ යි දැනගන්නා සේක. එබැවින් ‘මොහුගේ චේතනාව’ යනාදිය වදාළ සේක.

Kāmanato [Pg.316] kāmetabbato kāmappaṭisaṃyuttato ca dhātu kāmadhātu. Ādi-saddena byāpādadhāturūpadhātuādīnaṃ saṅgaho. Vilakkhaṇatāyāti visadisasabhāvatāya. Khandhāyatanadhātulokanti anekadhātuṃ nānādhātuṃ khandhalokaṃ āyatanalokaṃ dhātulokaṃ yathābhūtaṃ pajānātīti yojanā. ‘‘Ayaṃ rūpakkhandho nāma…pe… ayaṃ viññāṇakkhandho nāma. Tesupi ekavidhena rūpakkhandho, ekādasavidhena rūpakkhandho. Ekavidhena vedanākkhandho, bahuvidhena vedanākkhandho. Ekavidhena saññākkhandho…pe… saṅkhārakkhandho…pe… viññāṇakkhandho, bahuvidhena viññāṇakkhandho’’ti evaṃ tāva khandhalokassa, ‘‘idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma…pe… idaṃ dhammāyatanaṃ nāma. Tattha dasāyatanā kāmāvacarā, dve cātubhūmakā’’tiādinā āyatanalokassa, ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāma…pe… ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma. Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve cātubhūmakā’’tiādinā dhātulokassa anekasabhāvaṃ nānāsabhāvañca pajānāti. Na kevalaṃ upādinnasaṅkhāralokasseva, atha kho anupādinnakasaṅkhāralokassapi ‘‘imāya nāma dhātuyā ussannattā imassa rukkhassa khandho seto, imassa kāḷo, imassa maṭṭho, imassa sakaṇṭako, imassa bahalattaco, imassa tanuttaco, imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ, imassa pupphaṃ nīlaṃ pītaṃ lohitaṃ odātaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ, imassa phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ dussaṇṭhānaṃ maṭṭhaṃ pharusaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ ambilaṃ kasāvaṃ, imassa kaṇṭako tikhiṇo kuṇṭho ujuko kuṭilo tambo kāḷo odāto hotī’’tiādinā pajānāti. Sabbaññubuddhānaṃ eva hi etaṃ balaṃ, na aññesaṃ.

කාමයෙන් යුතු හෙයින් ද, කැමති විය යුතු හෙයින් ද, කාමයට සම්බන්ධ හෙයින් ද ‘කාම ධාතුව’ නම් වේ. ‘ආදි’ යන වචනයෙන් ව්‍යාපාද ධාතුව, රූප ධාතුව ආදිය ද ඇතුළත් වේ. ‘විලක්ඛණතායා’ යනු අසමාන ස්වභාවය නිසා යන්නයි. විවිධ ධාතූන්ගෙන් යුත්, නානා ධාතූන්ගෙන් යුත් ස්කන්ධ ලෝකය, ආයතන ලෝකය සහ ධාතු ලෝකය තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘මේ රූප ස්කන්ධයයි... මේ විඤ්ඤාණ ස්කන්ධයයි. එහි ද එක් ආකාරයකින් රූප ස්කන්ධය ද, එකොළොස් ආකාරයකින් රූප ස්කන්ධය ද වේ. එක් ආකාරයකින් වේදනා ස්කන්ධය ද, බහුවිධ ආකාරයකින් වේදනා ස්කන්ධය ද වේ. එක් ආකාරයකින් සංඥා ස්කන්ධය ද... සංස්කාර ස්කන්ධය ද... විඤ්ඤාණ ස්කන්ධය ද, බහුවිධ ආකාරයකින් විඤ්ඤාණ ස්කන්ධය ද වේ’ යැයි පළමුව ස්කන්ධ ලෝකය ගැන ද, ‘මේ චක්ඛායතනයයි... මේ ධම්මායතනයයි. එහි ආයතන දහයක් කාමාවචර වේ, දෙකක් සිවුභූමික වේ’ යනාදී වශයෙන් ආයතන ලෝකය ගැන ද, ‘මේ චක්ඛු ධාතුවයි... මේ මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවයි. එහි ධාතූන් දහසයක් කාමාවචර වේ, දෙකක් සිවුභූමික වේ’ යනාදී වශයෙන් ධාතු ලෝකයේ අනේකවිධ හා නානාවිධ ස්වභාවය දැනගන්නා සේක. උපාදින්නක (සත්ත්ව) සංස්කාර ලෝකය ගැන පමණක් නොව, අනුපාදින්නක (අචේතනික) සංස්කාර ලෝකය ගැන ද උන්වහන්සේ දන්නා සේක. එනම් ‘මේ ධාතුව බහුල වීම නිසා මේ ගසේ කඳ සුදු පාටය, මෙහි කඳ කළු පාටය, මෙහි කඳ සිනිඳුය, මෙහි කඳ කටු සහිතය, මෙහි පොත්ත ඝනය, මෙහි පොත්ත තුනීය, මෙහි පත්‍රය වර්ණය හා හැඩය අනුව මෙබඳුය, මෙහි මල නිල්ය, කහය, රතුය, සුදුය, සුවඳය, දුගඳය, මෙහි ඵලය කුඩාය, මහත්ය, දිගය, වටකුරුය, ලස්සනය, අවලස්සනය, සිනිඳුය, රළුය, සුවඳය, දුගඳය, මිහිරිය, තිත්තය, කටුකය, ඇඹුල්ය, කහටය, මෙහි කටුව තියුණුය, මොට්ටය, කෙළින්ය, ඇදය, රතුය, කළුය, සුදුය’ ආදී වශයෙන් දැනගන්නා සේක. මෙය සර්වඥ බුදුවරුන්ටම පමණක් ඇති බලයකි, අන් අයට නැත.

Nānādhimuttikatanti nānajjhāsayataṃ. Adhimutti nāma ajjhāsayadhātu ajjhāsayasabhāvo. So pana hīnapaṇītatāsāmaññena pāḷiyaṃ dvidhāva vuttopi hīnapaṇītādibhedena anekavidhoti āha ‘‘hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāva’’nti. Tattha ye ye sattā yaṃyaṃadhimuttikā, te te taṃtadadhimuttike eva sevanti bhajanti payirupāsanti dhātusabhāgato. Yathā gūthādīnaṃ dhātūnaṃ sabhāvo eso, yaṃ gūthādīhi eva saṃsandanti samenti, evaṃ hīnajjhāsayā dussīlādīheva saṃsandanti samenti, sampannasīlādayo ca sampannasīlādīheva. Taṃ nesaṃ nānādhimuttikataṃ bhagavā yathābhūtaṃ pajānātīti.

‘නානාධිමුත්තික’ යනු විවිධ වූ අදහස් ඇති බවයි. අධිමුක්තිය යනු අදහස නැමති ධාතුව හෙවත් අදහසෙහි ස්වභාවයයි. එය හීන හා ප්‍රණීත වශයෙන් පාලියෙහි දෙවැදෑරුම්ව පැවසුව ද, හීන ප්‍රණීත ආදී භේදයන්ගෙන් එය අනේකවිධ වන බැවින් ‘හීන ආදී අධිමුක්තීන්ගෙන් නානාධිමුත්තික භාවය’ යැයි කියන ලදී. එහි යම් යම් සත්ත්වයෝ යම් යම් අදහස් ඇත්තෝ වෙත් ද, ඔවුහු ධාතු වශයෙන් සමාන ස්වභාවය නිසා එම එම අදහස් ඇත්තවුන්ම සේවනය කරති, භජනය කරති, ඇසුරු කරති. අශුචි ආදී ධාතූන්ගේ ස්වභාවය අශුචි ආදිය සමඟම එක්වීම හා සමාන වීම යම් සේද, එලෙසම හීන අදහස් ඇති අය දුශ්ශීලයන් සමඟම එක්වෙති, සමාන වෙති. සිල්වත් ආදී ගුණධර්ම ඇති අය සිල්වතුන් සමඟම එක්වෙති. ඔවුන්ගේ එම නානාධිමුත්තික භාවය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගන්නා සේක.

Vuddhiṃ [Pg.317] hāniñcāti paccayavisesena sāmatthiyato adhikataṃ anadhikatañca. Indriyaparopariyattañāṇaniddese (vibha. 814; paṭi. ma. 113) ‘‘āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānātī’’ti āsayādijānanaṃ kasmā niddiṭṭhanti? Āsayajānanādinā yehi indriyehi paroparehi sattā kalyāṇapāpāsayādikā honti, tesaṃ jānanassa vibhāvanato. Evañca katvā indriyaparopariyattaāsayānusayañāṇānaṃ visuṃ asādhāraṇatā, indriyaparopariyattanānādhimuttikatāñāṇānaṃ visuṃ balavatā ca siddhā hoti. Tattha āsayanti yattha sattā nivasanti, taṃ tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ, diṭṭhigataṃ vā yathābhūtañāṇaṃ vā āsayo, anusayo appahīnabhāvena thāmagato kileso. Taṃ pana bhagavā sattānaṃ āsayaṃ jānanto tesaṃ tesaṃ diṭṭhigatānaṃ vipassanāmaggañāṇānañca appavattikkhaṇepi jānāti. Vuttañhetaṃ –

දියුණුව සහ පිරිහීම යනු ප්‍රත්‍යයන්ගේ විශේෂත්වය නිසා ඇති වන හැකියාවෙහි දියුණුව හෝ පිරිහීමයි. ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥාන නිද්දේසයෙහි 'ආශය දනී, අනුසය දනී' යැයි ආශය ආදිය දැනීම ගැන සඳහන් කළේ ඇයි? ආශය දැනගැනීම ආදියෙන්, යම් ඉන්ද්‍රියයන්ගේ උසස් හෝ පහත් බව නිසා සත්ත්වයෝ යහපත් හෝ අයහපත් ආශය ඇත්තෝ වෙත්ද, ඒ බව පැහැදිලි කිරීම පිණිසයි. මෙසේ කිරීමෙන් ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය සහ ආශය-අනුසය ඥානයන්ගේ වෙන් වෙන් වශයෙන් වූ අසාධාරණ බව ද, ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය සහ නානාධිමුත්තිකතා ඥානයන්ගේ වෙන් වෙන් වූ බලවත් බව ද සිද්ධ වේ. එහි 'ආශය' යනු සත්ත්වයෝ යමක වෙසෙත්ද, එය ඔවුන්ගේ වාසස්ථානයයි; එනම් දෘෂ්ටිගතය හෝ යථාභූත ඥානය ආශයයි. 'අනුසය' යනු ප්‍රහාණය නොවීම නිසා තදින් පවතින කෙලෙස්ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්ත්වයන්ගේ ඒ ආශය දැනගන්නා සේක්, ඒ ඒ දෘෂ්ටිගතයන් සහ විපස්සනා මාර්ග ඥානයන් ක්‍රියාත්මක නොවන අවස්ථාවන්හිදී පවා ඒවා දැනගන්නා සේක. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Kāmaṃ sevantaṃyeva bhagavā jānāti – ‘ayaṃ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto’ti. Kāmaṃ sevantaṃyeva jānāti – ‘ayaṃ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto’ti. Nekkhammaṃ sevantaṃyeva jānāti. Byāpādaṃ, abyāpādaṃ, thinamiddhaṃ, ālokasaññaṃ sevantaṃyeva jānāti – ‘ayaṃ puggalo thinamiddhagaruko thinamiddhāsayo thinamiddhādhimutto’’’ti (paṭi. ma. 1.113).

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාමයන් සේවනය කරන්නා වූ ම පුද්ගලයා ගැන, 'මොහු කාමයන් ගරු කරන, කාමයෙහි ඇලුණු, කාමයෙහි අධිමුක්ත වූ (එය ම පිහිට කොට ගත්) පුද්ගලයෙකි' යි දැන වදාරන සේක. කාමයන් සේවනය කරන්නා වූ ම පුද්ගලයා ගැන ද, 'මොහු නෙක්ඛම්මය (අභිනිෂ්ක්‍රමණය) ගරු කරන, නෙක්ඛම්මයෙහි ඇලුණු, නෙක්ඛම්මයෙහි අධිමුක්ත වූ පුද්ගලයෙකි' යි දැන වදාරන සේක. නෙක්ඛම්මය සේවනය කරන්නා වූ පුද්ගලයා ද එලෙස ම දැන වදාරන සේක. ව්‍යාපාදය, අව්‍යාපාදය, ථීනමිද්ධය සහ ආලෝක සංඥාව සේවනය කරන්නා වූ පුද්ගලයා ගැන ද, 'මොහු ථීනමිද්ධය ගරු කරන, ථීනමිද්ධයෙහි ඇලුණු, ථීනමිද්ධයෙහි අධිමුක්ත වූ පුද්ගලයෙකි' යි දැන වදාරන සේක (පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා 1.113).

Paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānanti rūpāvacarānaṃ paṭhamādīnaṃ paccanīkajjhāpanaṭṭhena ārammaṇūpanijjhāpanaṭṭhena ca jhānānaṃ. Catukkanayena hetaṃ vuttaṃ. Aṭṭhannaṃ vimokkhānanti ettha paṭipāṭiyā satta appitappitakkhaṇe paccanīkadhammehi vimuccanato ārammaṇe ca adhimuccanato vimokkhā nāma. Aṭṭhamo pana sabbaso saññāvedayitehi vimuttattā apagamavimokkho nāma. Catukkanayapañcakanayesu paṭhamajjhānasamādhi savitakkasavicāro nāma. Pañcakanaye dutiyajjhānasamādhi avitakkavicāramatto. Nayadvayepi upari tīsu jhānesu samādhi avitakkaavicāro. Samāpattīsu paṭipāṭiyā aṭṭhannaṃ samādhītipi nāmaṃ, samāpattītipi cittekaggatāsabbhāvato, nirodhasamāpattiyā tadabhāvato na samādhīti nāmaṃ. Hānabhāgiyadhammanti appaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādianupakkhandanaṃ. Visesabhāgiyadhammanti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ [Pg.318] dutiyajjhānādipakkhandanaṃ. Iti saññāmanasikārānaṃ kāmādidutiyajjhānādipakkhandanāni hānabhāgiyavisesabhāgiyā dhammāti dassitāni. Tehi pana jhānānaṃ taṃsabhāvatā ca dhammasaddena vuttā. Tasmāti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati. Vodānanti paguṇatāsaṅkhātaṃ vodānaṃ. Tañhi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādiadhigamassa paccayattā ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Keci pana ‘‘nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhānanti pāḷi natthī’’ti vadanti. Te ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti imāya pāḷiyā (paṭṭhā. 1.1.417) paṭisedhetabbā. Yo samāpattilābhī samāno eva ‘‘na lābhīmhī’’ti, kammaṭṭhānaṃ samānaṃ eva ‘‘na kammaṭṭhāna’’nti saññī hoti, so sampattiṃyeva samānaṃ ‘‘vipattī’’ti paccetīti veditabbo.

ප්‍රථමධ්‍යානාදී සතර ධ්‍යානයන් යනු රූපාවචර වූ ප්‍රථමධ්‍යානාදියයි. ඒවා ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දවාලන (පච්චනීකජ්ඣාපන) අර්ථයෙන් සහ අරමුණ කෙරෙහි එළඹ සිහිකරන (ආරම්මණූපනිජ්ඣාපන) අර්ථයෙන් 'ධ්‍යාන' නම් වේ. මෙය සතර ආකාර ක්‍රමයකින් (චතුක්කනය) වදාරන ලද්දකි. 'අෂ්ට විමෝක්ෂයන්' යන්නෙහි දී, පිළිවෙළින් සප්ත සමාපත්තීන්හි දී ඒ ඒ ක්ෂණයන්හි දී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදෙන බැවින් සහ අරමුණෙහි අධිමුක්ත වන බැවින් 'විමෝක්ෂ' නම් වේ. අටවැන්න වනාහි සම්පූර්ණයෙන්ම සංඥා වේදයිතයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් 'අපගම විමෝක්ෂ' (නික්මීමේ මිදීම) නම් වේ. සතර ආකාර හා පංච ආකාර ක්‍රමයන්හි දී ප්‍රථමධ්‍යාන සමාධිය සවිතක්ක සවිචාර නම් වේ. පංච ආකාර ක්‍රමයේ දී ද්විතීයක ධ්‍යාන සමාධිය අවිතක්ක විචාරමත්ත (විතර්ක රහිත විචාර පමණක් ඇති) වේ. ක්‍රම දෙකෙහි ම ඉහළ ධ්‍යාන තුනෙහි දී සමාධිය අවිතක්ක අවිචාර වේ. අෂ්ට සමාපත්තීන්හි දී අනුපිළිවෙළින් ඇති වන ඒවාට 'සමාධි' කියා ද, චිත්ත ඒකාග්‍රතාව පවතින බැවින් 'සමාපත්ති' කියා ද කියනු ලැබේ. නිරෝධ සමාපත්තියෙහි එම ස්වභාවය නැති බැවින් 'සමාධි' යැයි නොකියනු ලැබේ. 'හානභාගිය ධර්ම' යනු ප්‍රගුණ නොවූ ප්‍රථමධ්‍යානාදියෙන් නැගී සිටින්නා වූ පුද්ගලයාගේ සංඥා මනසිකාරයන් කාමයන් ආදියෙහි ඇලී යෑමයි. 'විශේෂභාගිය ධර්ම' යනු ප්‍රගුණ වූ ප්‍රථමධ්‍යානාදියෙන් නැගී සිටින්නාගේ සංඥා මනසිකාරයන් ද්විතීයක ධ්‍යානය ආදියට පිවිසීමයි. මෙලෙස සංඥා මනසිකාරයන් කාමාදියට සහ ද්විතීයක ධ්‍යානය ආදියට පිවිසීම හානභාගිය හා විශේෂභාගිය ධර්ම ලෙස දක්වන ලදී. එම ධ්‍යානයන්ගේ එම ස්වභාවය ද 'ධර්ම' යන වචනයෙන් කියන ලදී. 'එබැවින්' යන්නෙන් වදාරන ලද එම අර්ථය ම හේතුවක් ලෙස නැවත දක්වයි. 'වෝදානය' යනු ප්‍රගුණ බව හෙවත් පාරිශුද්ධියයි. ප්‍රථමධ්‍යානාදියෙන් නැගී සිට ද්විතීයක ධ්‍යානය ආදිය ලැබීමට එය ප්‍රත්‍ය වන බැවින් 'වුට්ඨානය' (නැගී සිටීම) යැයි කියන ලදී. සමහරු 'නිරෝධ සමාපත්තියෙන් ඵල සමාපත්තියට නැගී සිටීම ගැන පෙළ දහමෙහි නැතැ'යි පවසති. ඔවුන්ව, 'නිරෝධයෙන් නැගී සිටින්නාට නේවසංඥානාසංඥායතනය ඵල සමාපත්තියට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යන මේ (පට්ඨාන 1.1.417) පෙළ දහමෙන් ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතුය. යම් සමාපත්තිලාභියෙක්ව සිටියදී ම 'මම ලාභියෙක් නොවෙමි' යි ද, කර්මස්ථානය පවතිද්දී ම 'කර්මස්ථානයක් නැත' යන සංඥාව ඇත්තෙකු වේ ද, ඔහු සම්පත්තිය පවතිද්දී ම එය 'විපත්තියක්' ලෙස සලකන බව දත යුතුය.

Na tathā daṭṭhabbanti yathā paravādinā vuttaṃ, tathā na daṭṭhabbaṃ. Sakasakakiccameva jānātīti ṭhānāṭṭhānajānanādisakasakameva kiccaṃ kātuṃ jānāti, yathāsakameva visayaṃ paṭivijjhatīti attho. Tampīti tehi dasabalañāṇehi jānitabbampi. Kammavipākantaramevāti kammantarassa vipākantarameva jānāti. Cetanācetanāsampayuttadhamme nirayādinibbānagāminippaṭipadābhūte kammanti gahetvā āha ‘‘kammaparicchedamevā’’ti. Dhātunānattañca dhātunānattakāraṇañca dhātunānattakāraṇanti ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo. Tañhi ñāṇaṃ tadubhayampi jānāti. ‘‘Imāya nāma dhātuyā ussannattā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 812) tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ. Saccaparicchedamevāti pariññābhisamayādivasena saccānaṃ paricchinnameva. Appetuṃ na sakkoti aṭṭhamanavamabalāni viya taṃsadisaṃ, iddhividhañāṇamiva vikubbituṃ. Etenassa balasadisatañca nivāreti. Jhānādiñāṇaṃ viya vā appetuṃ vikubbituñca. Yadipi hi jhānādipaccavekkhaṇañāṇaṃ sattamabalanti tassa savitakkasavicāratā vuttā, tathāpi jhānādīhi vinā paccavekkhaṇā natthīti jhānādisahagataṃ ñāṇaṃ tadantogadhaṃ katvā evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā sabbaññutaññāṇaṃ jhānādikiccaṃ viya na sabbaṃ balakiccaṃ kātuṃ sakkotīti dassetuṃ ‘‘jhānaṃ hutvā appetuṃ, iddhi hutvā vikubbituñca na sakkotī’’ti vuttaṃ, na pana kassaci balassa jhānaiddhibhāvatoti daṭṭhabbaṃ.

පරවාදීන් විසින් පවසන ලද පරිදි එය එසේ නොදැක්ක යුතුය. 'තම තමන්ගේ ම කෘත්‍යය දන්නේය' යනු ස්ථානාස්ථාන දැනගැනීම ආදී වූ ස්වකීය කෘත්‍යය කිරීමට දන්නා බවයි; එනම් තම තමන්ගේ විෂය පථය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගන්නා බවයි. දසබල ඤාණයන්ගෙන් දතයුතු දෙය ද ඔහු (සර්වඥයන් වහන්සේ) දන්නේ ම ය. 'කර්ම විපාකයන්ගේ වෙනස ම' යන්නෙන් කර්මයන්ගේ වෙනස හා විපාකයන්ගේ වෙනස ම දන්නා බව අදහස් වේ. චේතනා හා චේතනා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්, නිරයාදී හෝ නිර්වාණගාමී ප්‍රතිපදාවන් කර්මය ලෙස ගෙන 'කර්ම පරිච්ඡේදය ම යැයි' පවසන ලදී. 'ධාතු නානත්වය' හා 'ධාතු නානත්වයේ හේතුව' ද යන දෙක ම එම ඤාණයෙන් දන්නේ ය. 'සත්‍ය පරිච්ඡේදය ම' යනු පිරිඤ්ඤා අභිසමය ආදිය මගින් සත්‍යයන් වෙන් කර හඳුනා ගැනීමයි. සර්වඥතා ඤාණයට අටවන හා නවවන බලයන් මෙන් සමවැදීමට (අප්පේතුං) හෝ සෘද්ධිවිධ ඤාණය මෙන් විපර්යාසයන් (විකුර්වණයන්) කිරීමට නොහැකිය. මෙයින් එම ඤාණය බලයන්ට දක්වන සමානත්වය වළක්වයි. ධ්‍යානාදී ඤාණයන් මෙන් සමවැදීමට හෝ විකුර්වණය කිරීමට ද නොහැකිය. ධ්‍යානාදී ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණය සත්වන බලය ලෙස දක්වා ඇති බැවින් එහි සවිතක්ක සවිචාර බව වදාරන ලදී, එසේ වුවත් ධ්‍යානයන්ගෙන් තොරව ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවක් නැති බැවින් ධ්‍යාන සහගත ඤාණය එහි ම ඇතුළත් කර මෙලෙස පවසන ලද බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් සර්වඥතා ඤාණයට ධ්‍යාන කෘත්‍යය මෙන් සියලු බලයන්ගේ කෘත්‍යය කළ නොහැකි බව දැක්වීමට 'ධ්‍යානයක් වී සමවැදීමට හෝ සෘද්ධියක් වී විකෘති කිරීමට නොහැකිය' යි පවසන ලදී. එහෙත් එය කිසිදු බලයක ධ්‍යාන හෝ සෘද්ධිමය ස්වභාවය නිසා නොවන බව දත යුතුය.

Evaṃ [Pg.319] kiccavisesavasenapi dasabalañāṇasabbaññutaññāṇavisesaṃ dassetvā idāni vitakkattikabhūmantaravasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Paṭipāṭiyātiādito paṭṭhāya paṭipāṭiyā.

මෙලෙස කෘත්‍යයන්ගේ විශේෂත්වය අනුව දසබල ඤාණය හා සර්වඥතා ඤාණය අතර වෙනස දක්වා, දැන් විතක්කත්‍රික භූමි අන්තරය අනුව ද එය දැක්වීමට 'අපිච' යනාදිය වදාරන ලදී. 'පිළිවෙළින්' යනු ආරම්භයේ සිට අනුපිළිවෙළින් යන්නයි.

Anupadavaṇṇanaṃ ñatvā veditabbānīti sambandho. Kilesāvaraṇaṃ niyatamicchādiṭṭhi. Kilesāvaraṇassa abhāvo āsavakkhayañāṇādhigamassa ṭhānaṃ, tabbhāvo aṭṭhānaṃ. Anadhigamassa pana tadubhayampi yathākkamaṃ aṭṭhānaṃ ṭhānañcāti tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘lokiya…pe… dassanato cā’’ti āha. Tattha lokiyasammādiṭṭhiyā ṭhiti āsavakkhayādhigamassa ṭhānaṃ kilesāvaraṇābhāvassa kāraṇattā. Sā hi tasmiṃ sati na hoti, asati ca hoti. Etena tassā aṭṭhitiyā tassa aṭṭhānatā vuttā eva. Nesaṃ veneyyasattānaṃ. Dhātuvemattadassanatoti kāmadhātuādīnaṃ pavattibhedadassanato, yadaggena dhātuvemattaṃ jānāti, tadaggena cariyādivisesampi jānāti. Dhātuvemattadassanatoti vā dhammadhātuvemattadassanato. Sabbāpi hi cariyā dhammadhātupariyāpannā evāti. Payogaṃ anādiyitvāpi santatimahāmattādīnaṃ viya. Dibbacakkhānubhāvato pattabbenāti ettha dibbacakkhunā parassa hadayavatthusannissayalohitavaṇṇadassanamukhena tadā pavattamānacittajānanatthaṃ parikammakaraṇaṃ nāma sāvakānaṃ, tañca kho ādikammikānaṃ, yato dibbacakkhuānubhāvato cetopariyañāṇassa pattabbatā siyā. Buddhānaṃ pana yadipi āsavakkhayañāṇādhigamato pageva dibbacakkhuñāṇādhigamo, tathāpi tathāparikammakaraṇaṃ natthi vijjāttayasiddhiyā sijjhanato. Sesābhiññāttaye cetopariyañāṇaṃ dibbacakkhuñāṇādhigamena pattanti ca vattabbataṃ labhatīti tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ.

අනුපදවර්ණනාව දැනගත යුතු බව මෙහි සම්බන්ධයයි. කෙලෙස් ආවරණය යනු නියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි. කෙලෙස් ආවරණය නොමැති වීම ආසවක්ඛය ඥානය (ආශ්‍රවක්ෂය කරන ඥානය) ලැබීමට සුදුසු අවස්ථාවයි (ස්ථානයයි), එය පැවතීම නුසුදුසු අවස්ථාවයි (අස්ථානයයි). අවබෝධ නොවීම සම්බන්ධයෙන් ඒ දෙකම අනුපිළිවෙලින් අස්ථානය හා ස්ථානය වේ. එහි හේතුව දක්වමින් ‘ලෝකීය...පෙ...දැකීමෙන් ද’ යනාදිය පැවසූහ. එහි ලෝකීය සම්මා දිට්ඨියෙහි පිහිටීම ආසවක්ඛය අවබෝධයට ස්ථානයක් (හේතුවක්) වන්නේ කෙලෙස් ආවරණය නැති කිරීමට හේතුවන බැවිනි. එය (ලෝකීය සම්මා දිට්ඨිය) ඇති කල්හි කෙලෙස් ආවරණය නොවේ, එය නැති කල්හි (කෙලෙස් ආවරණය) වේ. එමගින් ඒ (සම්මා දිට්ඨියෙහි) නොපිහිටීම අස්ථානයක් ලෙස පවසන ලද්දේමය. ‘නෙසං’ යනු ඒ වෙනෙය්‍ය සත්ත්වයන්ටයි. ධාතුන්ගේ නානත්වය (වෙනස් බව) දැකීමෙන් යනු කාම ධාතු ආදියේ පැවැත්මේ වෙනස දැකීමෙනි, යම් ප්‍රමාණයකින් ධාතුන්ගේ නානත්වය දන්නේද, ඒ ප්‍රමාණයෙන්ම චර්යා ආදියේ විශේෂයද දන්නේය. එසේත් නැතිනම් ධාතුන්ගේ නානත්වය දැකීම යනු ධර්ම ධාතුන්ගේ නානත්වය දැකීමයි. සියලුම චර්යාවන් ධර්ම ධාතුවටම ඇතුළත් වන්නේමය. ප්‍රයෝගයක් (උත්සාහයක්) නොගෙන පවා සන්තති මහාමාත්‍ය ආදීන්ට මෙන් (අවබෝධය විය හැක). දිව්‍ය චක්ෂුසයේ අනුභාවයෙන් ලැබිය යුතු බව මෙහිදී දිව්‍ය චක්ෂුසින් අන්‍යයන්ගේ හෘදය වස්තුව ඇසුරු කළ ලේ වල වර්ණය දැකීම මගින් එවිට පවතින සිත දැනගැනීම සඳහා පූර්ව කර්ම (පරිකර්ම) කිරීම ශ්‍රාවකයන්ට වේ. එයද ආදිකම්මිකයන්ටයි (ආරම්භකයන්ටයි). එහෙයින් දිව්‍ය චක්ෂු අනුභාවයෙන් චේතෝපරිය ඥානය ලැබිය හැකි වේ. බුදුවරුන්ට නම් ආසවක්ඛය ඥානය ලැබීමටත් පෙර දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය ලැබුණද, විද්‍යාත්‍රය (ත්‍රිවිද්‍යාව) සිද්ධ වීමෙන්ම එය සිද්ධ වන බැවින් එවැනි පරිකර්ම කිරීමක් නැත. සෙසු අභිඥා තුනේදී චේතෝපරිය ඥානය දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය ලැබීමෙන් ලබන බව පැවසිය හැකි බැවින් එසේ පවසන ලදැයි දත යුතුය.

Sīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

2-4. Adhivuttipadasuttādivaṇṇanā

2-4. අධිවුත්තිපද සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

22-24. Dutiye adhivacanapadānanti paññattipadānaṃ. Dāsādīsu sirivaḍḍhakādisaddā viya vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattiyā adhivacanaṃ paññatti. Atha vā adhisaddo uparibhāge. Vuccatīti vacanaṃ, upari vacanaṃ adhivacanaṃ, upādābhūtarūpādīnaṃ [Pg.320] upari paññapiyamānā upādāpaññattīti attho, tasmā paññattidīpakapadānīti attho daṭṭhabbo. Tassa padāni padaṭṭhānāni adhivacanapadāni. Tenāha ‘‘tesaṃ ye’’tiādi. Tesanti adhivacanānaṃ. Yeti khandhādayo. Adhivuttitāya adhivuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti. Adhikañhi sabhāvadhammesu sassatādiṃ, pakatiādiṃ, drabyādiṃ, jīvādiṃ, kāyādiñca, abhūtaṃ atthaṃ ajjhāropetvā diṭṭhiyo pavattantīti. Tenāha ‘‘atha vā’’tiādi. Tatiyacatutthāni suviññeyyāni.

22-24. දෙවන (සූත්‍රයෙහි) ‘අධිවචනපදානං’ යනු ප්‍රඥප්ති පදයන්ගේ යන්නයි. දාසයන් ආදීන් කෙරෙහි ‘සිරිවඩ්ඪක’ ආදී නාමයන් මෙන් කථාව මාත්‍රයක්ම අධිකාර කොට (මූලික කොට) පැවැත්ම අධිවචන ප්‍රඥප්තියයි. එසේත් නැතිනම් ‘අධි’ ශබ්දය ඉහළ යන අර්ථයෙහි වේ. ‘වුච්චති’ යනු වචනයයි, ඉහළින් කියන වචනය ‘අධිවචන’ වේ. උපාදා රූප ආදිය මතුපිට පනවනු ලබන උපාදා ප්‍රඥප්තිය යන්න අර්ථයයි. එබැවින් ප්‍රඥප්ති ප්‍රකාශ කරන පදයන් යනු අර්ථය බව දත යුතුය. එහි පදයන් එනම් පදස්ථානයන් ‘අධිවචනපද’ නම් වේ. එහෙයින් ‘තේසං යේ’ යනාදිය පැවසූහ. ‘තේසං’ යනු ඒ අධිවචනයන්ගේය. ‘යේ’ යනු යම් ස්කන්ධ ආදියයි. අධිවෘත්ති භාවය නිසා ‘අධිවුත්තියෝ’ යනු දෘෂ්ටි විශේෂයන්ට කියනු ලැබේ. ස්වභාව ධර්මයන් කෙරෙහි ශාස්වත ආදියද, ප්‍රකෘති ආදියද, ද්‍රව්‍ය ආදියද, ජීව ආදියද, කාය ආදියද යන නොවූ අර්ථයන් ආරෝපණය කරමින් දෘෂ්ටීන් පවතින බැවින් එය (අධිවෘත්ති) නම් වේ. එහෙයින් ‘අථ වා’ යනාදිය පැවසූහ. තුන්වන හා හතරවන (සූත්‍ර) පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

Adhivuttipadasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

අධිවුත්තිපද සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

5. Kasiṇasuttavaṇṇanā

5. කසිණ සූත්‍ර වර්ණනාව

25. Pañcame sakalaṭṭhenāti nissesaṭṭhena. Anavasesapharaṇavasena cettha sakalaṭṭho veditabbo, asubhanimittādīsu viya ekadese aṭṭhatvā anavasesato gahetabbaṭṭhenāti attho. Tadārammaṇānaṃ dhammānanti taṃ kasiṇaṃ ārabbha pavattanakadhammānaṃ. Khettaṭṭhenāti uppattiṭṭhānaṭṭhena. Adhiṭṭhānaṭṭhenāti pavattiṭṭhānabhāvena. Yathā khettaṃ sassānaṃ uppattiṭṭhānaṃ vaḍḍhanaṭṭhānañca, evameva taṃ ta jhānaṃ sampayuttadhammānanti. Yogino vā sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvena. Paricchinditvāti idaṃ ‘‘uddhaṃ adho tiriya’’nti etthāpi yojetabbaṃ. Paricchinditvā eva hi sabbattha kasiṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Tena tena vā kāraṇenāti tena tena upariādīsu kasiṇavaḍḍhanakāraṇena. Yathā kinti āha ‘‘ālokamiva rūpadassanakāmo’’ti. Yathā dibbacakkhunā uddhaṃ ce rūpaṃ daṭṭhukāmo, uddhaṃ ālokaṃ pasāreti. Adho ce, adho. Samantato ce rūpaṃ daṭṭhukāmo, samantato ālokaṃ pasāreti, evaṃ sabbakasiṇanti attho. Ekassāti pathavīkasiṇādīsu ekekassa. Aññabhāvānupagamanatthanti aññakasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ, aññassa vā kasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ. Na hi aññena pasāritakasiṇaṃ tato aññena pasāritakasiṇabhāvaṃ upagacchati, evampi nesaṃ aññakasiṇasambhedābhāvo veditabbo. Na aññaṃ pathavīādi. Na hi udakena ṭhitaṭṭhāne sasambhārapathavī atthi. Aññakasiṇasambhedoti āpokasiṇādinā saṅkaro. Sabbatthāti sabbesu sesakasiṇesu.

25. පස්වන (සූත්‍රයෙහි) ‘සකලට්ඨේන’ යනු සම්පූර්ණ අර්ථයෙනි. මෙහි කිසිවක් ඉතිරි නොවන සේ පැතිරීම යන අර්ථයෙන් ‘සකලට්ඨ’ යන්න දත යුතුය. අසුභ නිමිති ආදියේදී මෙන් එක් දේශයක (කොටසක) නොසිට සම්පූර්ණයෙන්ම ගත යුතු අර්ථයෙනි. ‘තදාරම්මණානං ධම්මානං’ යනු එම කසිණය අරමුණු කර පවතින ධර්මයන්ගේ යන්නයි. ‘ඛෙත්තට්ඨේන’ යනු උපදින ස්ථානය යන අර්ථයෙනි. ‘අධිට්ඨානට්ඨේන’ යනු පවතින ස්ථානයක් වීමෙනි. කුඹුර (ක්ෂේත්‍රය) වගාවන්ගේ උපදින ස්ථානය හා වැඩෙන ස්ථානය වන්නා සේම, එම ඒ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ටද එය එසේමය. එසේත් නැතිනම් යෝගීන්ගේ සුව විශේෂයන්ට හේතුවක් වීමෙනි. ‘පරිච්ඡින්දිත්වා’ (පිරිසිඳ/සීමා කොට) යන්න ‘උඩ, යට, සිරස’ යන මෙතැනටද සම්බන්ධ කළ යුතුය. සීමා සහිතවම සෑම තැනකම කසිණය වැඩිය යුතුය. ඒ ඒ හේතුවෙන් යනු ඒ ඒ උඩ ආදී දිශාවන්හි කසිණය වැඩීමේ හේතුවෙනි. කෙසේද යත්? ‘ආලෝකය මෙන් රූප දැකීමට කැමති තැනැත්තා’ යැයි පැවසූහ. යම් සේ දිව්‍ය චක්ෂුසින් උඩ රූපයක් දැකීමට කැමති නම් උඩට ආලෝකය පතුරවයි. යට නම් යටටයි. හාත්පස රූප දැකීමට කැමති නම් හාත්පස ආලෝකය පතුරවයි, එලෙසම සියලු කසිණයන්හිද අර්ථය දත යුතුය. ‘එකස්ස’ යනු පඨවි කසිණ ආදියේ එකකටය. ‘අඤ්ඤභාවානුපගමනත්ථං’ යනු වෙනත් කසිණ භාවයකට පත් නොවන බව දැක්වීමටයි, නැතහොත් වෙනත් දෙයකට කසිණ භාවය පත් නොවන බව දැක්වීමටයි. එක් අයෙකු විසින් පතුරුවන ලද කසිණය වෙනත් අයෙකු විසින් පතුරුවන ලද කසිණ බවට පත් නොවේ, මෙසේ ඒවායේ වෙනත් කසිණ සමග මිශ්‍ර වීමක් නොමැති බව දත යුතුය. පඨවි ආදියට වඩා වෙනස් දෙයක් නැත. ජලය පවතින තැන සහජාත පඨවියක් නැත. ‘අඤ්ඤකසිණසම්භේදෝ’ යනු ආපෝ කසිණ ආදිය සමග මිශ්‍ර වීමයි. ‘සබ්බත්ථ’ යනු සෙසු සියලු කසිණයන්හිදීය.

Ekadese [Pg.321] aṭṭhatvā anavasesapharaṇaṃ pamāṇassa aggahaṇato appamāṇaṃ. Teneva hi nesaṃ kasiṇasamaññā. Tathā cāha ‘‘tañhī’’tiādi. Tattha cetasā pharantoti bhāvanācittena ārammaṇaṃ karonto. Bhāvanācittañhi kasiṇaṃ parittaṃ vā vipulaṃ vā sakalameva manasi karoti, na ekadesaṃ. Kasiṇugghāṭimākāse pavattaviññāṇaṃ pharaṇaappamāṇavasena viññāṇakasiṇanti vuttaṃ. Tathā hi taṃ viññāṇanti vuccati. Kasiṇavasenāti ugghāṭitakasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse uddhaṃadhotiriyatā veditabbā. Yattakañhi ṭhānaṃ kasiṇaṃ pasāritaṃ, tattakaṃ ākāsabhāvanāvasena ākāsaṃ hotīti. Evaṃ yattakaṃ ṭhānaṃ ākāsaṃ hutvā upaṭṭhitaṃ, tattakaṃ sakalameva pharitvā viññāṇassa pavattanato āgamanavasena viññāṇakasiṇepi uddhaṃadhotiriyatā vuttāti āha ‘‘kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā’’ti.

එක් දේශයක නොසිට ශේෂයක් නොමැතිව පැතිරීම ප්‍රමාණය නොගන්නා බැවින් ‘අප්‍රමාණ’ නම් වේ. එබැවින්ම ඒවාට කසිණ යන නාමය ලැබේ. එහෙයින් ‘තං හි’ යනාදිය පැවසූහ. එහි ‘චේතසා ඵරන්තෝ’ (සිතින් පතුරුවන්නේ) යනු භාවනා සිතින් අරමුණු කරන්නේ යන්නයි. භාවනා සිත කසිණය කුඩා හෝ මහත් හෝ වේවා, සම්පූර්ණයෙන්ම මෙනෙහි කරයි, එක දේශයක් (කොටසක්) පමණක් නොවේ. කසිණය ඉවත් කළ පසු ආකාශයෙහි පවතින විඤ්ඤාණය පැතිරීමේ අප්‍රමාණ බව නිසා ‘විඤ්ඤාණ කසිණ’ යැයි පවසන ලදී. මන්ද යත් එය ‘විඤ්ඤාණය’ යැයි කියනු ලබන බැවිනි. ‘කසිණවසේන’ යනු ඉවත් කරන ලද කසිණයේ වශයෙන් කසිණය ඉවත් කළ ආකාශයෙහි උඩ, යට, හරහට යන බව දත යුතුය. යම් ප්‍රමාණයක ස්ථානයක කසිණය පතුරුවන ලද්දේ ද, ඒ ප්‍රමාණයම ආකාශ භාවනා වශයෙන් ආකාශය වේ. මෙලෙස යම් ප්‍රමාණයක ස්ථානයක් ආකාශය වී වැටහුණේද, ඒ සියල්ලම පතුරුවා විඤ්ඤාණය පැවතීමෙන් පැමිණීමේ වශයෙන් විඤ්ඤාණ කසිණයෙහිද උඩ, යට, හරහට යන බව පවසන ලදී. එහෙයින් ‘කසිණය ඉවත් කළ ආකාශය වශයෙන් එහි පවතින විඤ්ඤාණයෙහි උඩ, යට, හරහට යන බව දත යුතුය’ යැයි පැවසූහ.

Kasiṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

කසිණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

6. Kāḷīsuttavaṇṇanā

6. කාලී සූත්‍ර වර්ණනාව

26. Chaṭṭhe atthassa pattinti ekantato hitānuppattiṃ. Hadayassa santinti paramacittūpasamaṃ. Kilesasenanti kāmaguṇasaṅkhātaṃ paṭhamaṃ kilesasenaṃ. Sā hi kilesasenā accharāsaṅghātasabhāvāpi paṭipatthayamānā piyāyitabbaicchitabbarūpasabhāvato piyarūpasātarūpā nāma attano kiccavasena. Ahaṃ ekova jhāyantoti ahaṃ gaṇasaṅgaṇikāya kilesasaṅgaṇikāya ca abhāvato eko asahāyo lakkhaṇūpanijjhānena jhāyanto. Anubujjhinti anukkamena maggapaṭipāṭiyā bujjhiṃ paṭivijjhiṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – piyarūpaṃ sātarūpaṃ senaṃ jinitvā ahaṃ ekova jhāyanto ‘‘atthassa pattiṃ hadayassa santi’’nti saṅkhaṃ gataṃ arahattasukhaṃ paṭivijjhiṃ, tasmā janena mittasanthavaṃ na karomi, teneva ca me kāraṇena kenaci saddhiṃ sakkhī na sampajjatīti. Atthābhinibbattesunti itisaddalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘atthoti gahetvā’’ti.

26. හයවැනි ගාථාවෙහි 'atthassa patti' (අර්ථය ලැබීම) යනු ඒකාන්තයෙන්ම හිතසුව (යහපත) ලැබීමයි. 'Hadayassa santi' (හෘදයෙහි ශාන්තිය) යනු උතුම් වූ චිත්ත උපශමයයි (සිතේ සංසිඳීමයි). 'Kilesasena' (කෙලෙස් සේනාව) යනු කාමගුණ නමින් හැඳින්වෙන පළමු කෙලෙස් සේනාවයි. එම කෙලෙස් සේනාව වූ කලී අසුරු සැණක් වැනි ස්වභාවයක් ඇත්තී වුවද, ප්‍රාර්ථනා කරනු ලබන, ප්‍රිය කළ යුතු සහ කැමති විය යුතු රූප ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින්, තම කෘත්‍යය වශයෙන් 'ප්‍රිය රූප ශාත රූප' (ප්‍රියමනාප ස්වභාවයන්) නමින් හැඳින්වේ. 'Ahaṃ ekova jhāyanto' (මම තනිවම ධ්‍යාන වඩමින්) යනු මම පිරිස් සමඟ එක්වීමේ (ගණ සංගණිකා) සහ කෙලෙස් සමඟ එක්වීමේ (කෙලෙස් සංගණිකා) අභාවය නිසා, හුදකලා වූවෙක්ව ලක්ෂණ උපනිජ්ඣානයෙන් (ලක්ෂණ මෙනෙහි කරමින්) ධ්‍යාන වඩන්නෙමි. 'Anubujjhiṃ' (අවබෝධ කළෙමි) යනු අනුපිළිවෙලින් මාර්ග ප්‍රතිපදාව මඟින් අවබෝධ කළෙමි, ප්‍රතිවේධ කළෙමි යන්නයි. මෙහි අදහස මෙයයි: ප්‍රිය ස්වභාව ඇති, මිහිරි ස්වභාව ඇති (කෙලෙස්) සේනාව ජයගෙන මම තනිවම ධ්‍යාන වඩමින්, 'අර්ථය ලැබීම සහ හෘදයෙහි ශාන්තිය' යන සංඛ්‍යාවට (නමට) පත් වූ අරහත් සුඛය ප්‍රතිවේධ කළෙමි. එබැවින් ජනයා සමඟ මිත්‍ර සන්ථවයක් නොකරමි, එම කාරණය නිසාම මට කිසිවෙකු සමඟ මිත්‍රත්වයක් ඇති නොවේ. 'Atthābhinibbattesū' යන්නෙහි 'iti' ශබ්දය ලොප් වී ඇති නිර්දේශයක් බැවින් 'අර්ථය (වැඩපිළිවෙළ) ගෙන' යැයි පවසන ලදී.

Kāḷīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

කාලී සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. Paṭhamamahāpañhasuttavaṇṇanā

7. ප්‍රථම මහාපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාව.

27. Sattame [Pg.322] vuccethāti vucceyya. Dutiyapadepīti ‘‘anusāsaniyā vā anusāsani’’nti evaṃ dutiyavākyepi. Te kira bhikkhū. Na ceva sampāyissantīti na ceva sammadeva pakārehi gahessanti ñāpessanti. Tenāha ‘‘sampādetvā kathetuṃ na sakkhissantī’’ti. Yasmā avisaye pañhaṃ pucchitā honti, tasmā vighātaṃ āpajjissantīti yojanā. Aññathā ārādhanaṃ nāma natthīti iminā sapaccayanāmarūpānaṃ yāthāvato avabodho eva ito bāhirakānaṃ natthi, kuto pavedanāti dasseti. Ārādhananti yāthāvapavedanena cittassa paritosanaṃ.

27. සත්වැනි සූත්‍රයේ 'vuccetha' යනු කියන්නේය යන්නයි. 'Dutiyapadepi' යනු 'අනුශාසනාවෙහි හෝ අනුශාසනාව' යනුවෙන් දෙවැනි වාක්‍යයෙහිද එසේමය. ඒ භික්ෂූහු (එය) මනාව වූ ආකාරවලින් වටහා නොගන්නාහ (දන්වා නොසිටින්නාහ). එබැවින් 'සම්පාදනය කර කීමට නොහැකි වන්නාහ' යැයි පවසන ලදී. යම් හෙයකින් තමන්ගේ විෂය පථය නොවන ප්‍රශ්නයක් අසන ලද්දේ ද, එබැවින් වෙහෙසට (විඝාතයට) පත්වන්නාහ යනු සම්බන්ධයයි. 'අන්‍යාකාරයකින් සතුටු කිරීමක් නැත' යන්නෙන් පෙන්වා දෙන්නේ ප්‍රත්‍ය සහිත නාම රූපයන් පිළිබඳව යථාභූත අවබෝධයක් මෙයින් පරිබාහිර අයට නැති බවයි; එසේ නම් (අන් අයට) දේශනා කිරීමක් කොහින්ද? 'Ārādhana' යනු යථාර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් සිත සතුටු කිරීමයි.

Eko pañhoti eko pañhamaggo, ekaṃ pañhagavesananti attho. Eko uddesoti ekaṃ uddisanaṃ atthassa saṃkhittavacanaṃ. Veyyākaraṇanti niddisanaṃ atthassa vivaritvā kathanaṃ. Hetunāti ‘‘antavantato anaccantikato tāvakālikato niccappaṭikkhepato’’ti evamādinā nayena yathā ime saṅkhārā etarahi, evaṃ atīte anāgate ca aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammāti atītānāgatesu nayena.

'Eko pañho' යනු එකම ප්‍රශ්න මාර්ගයයි, එනම් එකම ප්‍රශ්න ගවේෂණයයි. 'Eko uddeso' යනු එක් උදේසනයකි, එනම් අර්ථය පිළිබඳ සංක්ෂිප්ත ප්‍රකාශයයි. 'Veyyākaraṇa' යනු විස්තරාත්මකව අර්ථය විවරණය කර කීමයි. 'Hetunā' යනු 'අන්තවත් බවෙන්, අනාත්‍යනික බවෙන්, තාවකාලික බවෙන්, නිත්‍ය බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්' යනාදී ක්‍රමයෙන්, යම් සේ මේ සංස්කාරයෝ දැන් පවතී ද, එසේම අතීතයෙහි සහ අනාගතයෙහි ද අනිත්‍ය වූ, සංඛත වූ, ප්‍රතීත්‍යසමුප්පන්න වූ, ක්ෂය වන සුළු වූ, වැය වන සුළු වූ, විරාග ධර්මයන් යැයි අතීත අනාගත දෙකෙහි නය වශයෙන් දත යුතුය.

Sabbe sattāti anavasesā sattā. Te pana bhavabhedato saṅkhepeneva bhinditvā dassento ‘‘kāmabhavādīsū’’tiādimāha. Byadhikaraṇānampi bāhiratthasamāso hoti yathā ‘‘urasilomo’’ti āha ‘‘āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā’’ti. Tiṭṭhati etenāti vā ṭhiti, āhāro ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikāti evaṃ vā ettha samāsaviggaho daṭṭhabbo. Āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā, paccayāyattavuttikāti attho. Paccayattho hettha āhārasaddo ‘‘ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāyā’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.232) viya. Evañhi ‘‘sabbe sattā’’ti iminā asaññasattā pariggahitā honti. Sā panāyaṃ āhāraṭṭhitikatā nippariyāyato saṅkhāradhammo. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘āhāraṭṭhitikāti āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo’’ti (pārā. aṭṭha. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā; visuddhi. 1.136). Yadi evaṃ ‘‘sabbe sattā’’ti idaṃ kathanti? Puggalādhiṭṭhānadesanāti nāyaṃ doso. Tenevāha – ‘‘ekadhamme, bhikkhave, bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā [Pg.323] pariyantadassāvī sammadatthaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Katamasmiṃ ekadhamme? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti. Yvāyaṃ puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbesaṃ saṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitāya āhārapariyāyena sāmaññato paccayadhammo vutto, ayaṃ āhāro nāma eko dhammo.

'Sabbe sattā' යනු ඉතිරි රහිතව සියලුම සත්ත්වයන්ය. ඔවුන් භව භේදයන්ගෙන් සංක්ෂිප්තව බෙදා පෙන්වන්නේ 'කාමභව ආදියෙහි' යනාදියෙනි. 'Urasilomo' යන්නෙහි මෙන් විභක්ති පද දෙකකින් (Byadhikaraṇa) බාහිර අර්ථ සමාසයක් වන බැවින්, 'ආහාරය නිසා මොවුන්ගේ පැවැත්ම ඇද්ද, ඔවුහු ආහාරට්ඨිතිකයෝය' (ආහාරයෙන් පවතින්නෝය) යැයි පවසන ලදී. එසේම, මෙයින් (ආහාරයෙන්) පවතී ද එය 'ඨිති' (පැවැත්ම) නම් වේ; ආහාරය මොවුන්ගේ පැවැත්මයි, එබැවින් 'ආහාරට්ඨිතික' වේ. මෙසේ මෙහි සමාස විග්‍රහය දත යුතුය. 'Āhāraṭṭhitikā' යනු ප්‍රත්‍යයන් නිසා පවතින්නෝ, ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් පැවැත්මක් ඇත්තෝ යන අර්ථයයි. 'අසංඥාත වූ කාමච්ඡන්දයේ උපත පිණිස මේ ආහාරය පවතී' යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි ආහාර ශබ්දයෙන් අදහස් වන්නේ 'ප්‍රත්‍ය' (හේතු) යන්නයි. මෙසේ 'සියලු සත්ත්වයෝ' යන්නෙන් අසංඥ සත්ත්වයෝ ද ඇතුළත් වෙති. එම ආහාරට්ඨිතික බව නිපර්යාය වශයෙන් (ඍජුවම) සංස්කාර ධර්මයකි. එබැවින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා පැවසුවේ: 'ආහාරට්ඨිතිකා යන්න පැමිණි තැන සංස්කාර ලෝකය දත යුතුය' යනුවෙනි. ඉදින් එසේ නම් 'සියලු සත්ත්වයෝ' යන මෙය කෙසේ දැයි (යමෙකු ඇසිය හැක). මෙය පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවක් බැවින් එහි දොසක් නැත. එබැවින් 'මහණෙනි, එක් ධර්මයක් පිළිබඳව භික්ෂුව මනාව කලකිරෙන්නේ, මනාව නොඇලෙන්නේ, මනාව මිදෙන්නේ, මනාව කෙළවර දක්නේ, මනාව අර්ථය අවබෝධ කරගන්නේ මේ ජීවිතයේදීම දුකේ කෙළවර කරන්නෙක් වෙයි. කවර එක් ධර්මයක් ද? සියලු සත්ත්වයෝ ආහාරයෙන් පවතින්නෝය' යැයි වදාරන ලදී. යම් මේ පුද්ගලාධිෂ්ඨාන කථාවකින් සියලු සංස්කාරයන් ප්‍රත්‍යයන්ට යටත්ව පැවතීම ආහාර පර්යායෙන් සාමාන්‍ය ප්‍රත්‍ය ධර්මයක් ලෙස දක්වන ලද්දේ ද, මේ ආහාරය නම් වූ එකම ධර්මයයි.

Codako vuttampi atthaṃ yāthāvato appaṭivijjhamāno neyyatthaṃ suttapadaṃ nītatthato dahanto ‘‘sabbe sattā’’ti vacanamatte ṭhatvā ‘‘nanu cā’’tiādinā codeti. Ācariyo aviparītaṃ tattha yathādhippetamatthaṃ pavedento ‘‘na virujjhatī’’ti vatvā ‘‘tesañhi jhānaṃ āhāro hotī’’ti āha. Jhānanti ekavokārabhavāvahaṃ saññāya virajjanavasena pavattarūpāvacaracatutthajjhānaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘anāhārā’’ti vacanaṃ asaññabhave catunnaṃ āhārānaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na paccayāhārassa abhāvato. Evaṃ santepīti idaṃ sāsane yesu dhammesu visesato āhārasaddo niruḷho, ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti ettha yadi teyeva gayhanti, abyāpitadosamāpanno. Atha sabbopi paccayadhammo āhāroti adhippeto, imāya āhārapāḷiyā virodho āpannoti dassetuṃ āraddhaṃ. ‘‘Na virujjhatī’’ti yenādhippāyena vuttaṃ, taṃ vivaranto ‘‘etasmiñhi sutte’’tiādimāha. Kabaḷīkārāhārādīnaṃ ojaṭṭhamakarūpāharaṇādi nippariyāyena āhārabhāvo. Yathā hi kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāharaṇena rūpakāyaṃ upatthambhenti, evaṃ phassādayo vedanādiāharaṇena nāmakāyaṃ upatthambheti, tasmā satipi janakabhāve upatthambhakabhāvo ojādīsu sātisayo labbhamāno mukhyo āhāraṭṭhoti te eva nippariyāyena āhāralakkhaṇā dhammā vuttā.

චෝදකයා පවසන ලද අර්ථය යථා පරිදි අවබෝධ කර නොගෙන, නෙය්‍යත්ථ (අරුත් පැහැදිලි කළ යුතු) සූත්‍ර පදය නීතත්ථ (පැහැදිලි වූ අරුත් ඇති) ලෙස ගෙන 'සියලු සත්ත්වයෝ' යන වචන මාත්‍රයෙහි පිහිටා 'නොවේද' යනාදී වශයෙන් චෝදනා කරයි. ආචාර්යවරයා එහි අදහස් කරන ලද නිවැරදි අර්ථය පෙන්වා දෙමින් 'විරුද්ධ නොවේ' යැයි පවසා 'ඔවුන්ට ධ්‍යානය ආහාරය වේ' යැයි පැවසූහ. 'Jhānaṃ' (ධ්‍යානය) යනු ඒකවෝකාර භවය (අසංඥ භවය) ගෙන දෙන, සංඥාව කෙරෙහි විරාගී වීම් වශයෙන් පවතින රූපාවචර සිව්වන ධ්‍යානයයි. පාලියෙහි 'anāhārā' (ආහාර රහිත) යන වචනය අසංඥ භවයෙහි (කබලිංකාරාදී) සිව්වැදෑරුම් ආහාරයන්ගේ අභාවය උදෙසා පවසන ලද්දකි මිස, ප්‍රත්‍ය සංඛ්‍යාත ආහාරයන්ගේ අභාවය නිසා නොවේ. 'මෙසේ වුවද' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, ශාසනයෙහි යම් ධර්මයන් විෂයෙහි ආහාර ශබ්දය විශේෂයෙන් ප්‍රකටව (නිරූඪව) පවතී ද, 'āhāraṭṭhitikā' යන්නෙහි ඒවාම ගනු ලැබුවහොත් (අසංඥ සත්ත්වයන් කෙරෙහි) ව්‍යාප්ත නොවීමේ දෝෂය පැමිණෙයි. ඉදින් සියලු ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් ආහාර ලෙස අදහස් කළේ නම්, මේ ආහාර පාලිය සමඟ විරෝධයක් ඇති වන බව පෙන්වීමට ආරම්භ කරන ලදී. 'විරුද්ධ නොවේ' යැයි කිනම් අදහසකින් පවසන ලද්දේ දැයි විවෘත කරමින් 'etasmiñhi sutte' යනාදිය පැවසූහ. කබලිංකාර ආහාර ආදියේ ඕජාෂ්ඨමක රූප ලබාදීම ආදිය නිපර්යාය වශයෙන් (ඍජුවම) ආහාර බවයි. යම් සේ කබලිංකාර ආහාරය ඕජාෂ්ඨමක රූප ලබාදීමෙන් රූප කය පෝෂණය කරයි ද, එසේම ස්පර්ශ ආදිය වේදනා ආදිය ලබාදීමෙන් නාම කය පෝෂණය කරයි. එබැවින් ජනක (උපදවන) ස්වභාවය තිබියදීත් උපස්තම්භක (පෝෂණය කරන) ස්වභාවය ඕජා ආදියෙහි අතිශයින් ලැබෙන බැවින් එය ප්‍රධාන ආහාර අර්ථය වෙයි. එහෙයින් එම ධර්මයන් ආහාර ලක්ෂණ ඇති ධර්මයන් යැයි නිපර්යාය වශයෙන් (ඍජුවම) පවසන ලදී.

Idhāti imasmiṃ sutte pariyāyena paccayo āhāroti vutto, sabbo paccayadhammo attano phalaṃ āharatīti imaṃ pariyāyaṃ labhatīti. Tenāha ‘‘sabbadhammānañhī’’tiādi. Tattha sabbadhammānanti sabbesaṃ saṅkhatadhammānaṃ. Idāni yathāvuttamatthaṃ suttena samatthetuṃ ‘‘tenevāhā’’tiādi vuttaṃ. Ayanti paccayāhāro. Nippariyāyāhāropi gahitova hotīti yāvatā sopi paccayabhāveneva janako upatthambhako ca hutvā taṃ taṃ phalaṃ āharatīti vattabbataṃ labhatīti.

මෙහි 'ඉධ' යනු මෙම සූත්‍රයෙහි පර්යාය වශයෙන් ප්‍රත්‍යය 'ආහාරය' යැයි කියන ලදී. සියලු ප්‍රත්‍ය ධර්ම තමන්ගේ ඵලය රැගෙන එන හෙයින් මෙම පර්යාය (ක්‍රමය) ලැබේ. එහෙයින් 'සබ්බධම්මානඤ්හි' (සියලු ධර්මයන්ගේ) යනාදිය වදාළහ. එහි 'සබ්බධම්මානං' යනු සියලු සංඛත ධර්මයන්ගේ යන්නයි. දැන් ඉහත කී අර්ථය සූත්‍රය මගින් තහවුරු කිරීමට 'තෙනේවාහ' (එහෙයින්ම වදාළහ) යනාදිය කියන ලදී. 'අයං' (මේ) යනු ප්‍රත්‍ය ආහාරයයි. නිපර්යාය ආහාරය (සැබෑ ආහාරය) ද මෙහිලා ගන්නා ලදී; මන්ද යත්, එය ද ප්‍රත්‍ය භාවයෙන්ම ජනක හා උපත්ථම්භක වී ඒ ඒ ඵලය රැගෙන එන බැවින්, එසේ කිව හැකි බැවිනි.

Tatthāti [Pg.324] pariyāyāhāro, nippariyāyāhāroti dvīsu āhāresu asaññabhave yadipi nippariyāyāhāro na labbhati, pariyāyāhāro pana labbhateva. Idāni tamevatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘anuppanne hi buddhe’’tiādi vuttaṃ. Uppanne buddhe titthakaramatanissitānaṃ jhānabhāvanāya asijjhanato ‘‘anuppanne buddhe’’ti vuttaṃ. Sāsanikā tādisaṃ jhānaṃ na nibbattentīti ‘‘titthāyatane pabbajitā’’ti vuttaṃ. Titthiyā hi upapattivisese vimuttisaññino saññāvirāgāvirāgesu ādīnavānisaṃsadassinova hutvā asaññasamāpattiṃ nibbattetvā akkhaṇabhūmiyaṃ uppajjanti, na sāsanikā. Vāyokasiṇe parikkammaṃ katvāti vāyokasiṇe paṭhamādīni tīṇi jhānāni nibbattetvā tatiyajjhāne ciṇṇavasī hutvā tato vuṭṭhāya catutthajjhānādhigamāya parikammaṃ katvā. Tenevāha ‘‘catutthajjhānaṃ nibbattetvā’’ti.

එහි 'තත්ථ' යනු පර්යාය ආහාරය හා නිපර්යාය ආහාරය යන ආහාර දෙක අතුරින්, අසඤ්ඤ භවයෙහි නිපර්යාය ආහාරය නොලැබුණ ද, පර්යාය ආහාරය වනාහි ලැබෙන්නේමය. දැන් එම අර්ථයම විස්තරාත්මකව දැක්වීමට 'අනුප්පන්නේ හි බුද්ධෙ' (බුදුරජාණන් වහන්සේ නූපන් කල්හි) යනාදිය කියන ලදී. බුදුරජාණන් වහන්සේ උපන් කල්හි තීර්ථකරයන්ගේ මතයන්ට අනුව යමින් ධ්‍යාන භාවනාවන් සිද්ධ නොවන බැවින් 'බුදුරජාණන් වහන්සේ නූපන් කල්හි' යැයි කියන ලදී. ශාසනිකයෝ (බුදු සසුනෙහි වූවෝ) එවැනි ධ්‍යාන උපදවා නොගන්නා බැවින් 'තීර්ථකායතනයෙහි පැවිදි වූවෝ' යැයි කියන ලදී. තීර්ථකයෝ වනාහි උප්පත්ති විශේෂයන්හි විමුක්තිය ඇතැයි යන සංඥාවෙන් යුක්තව, සංඥාව කෙරෙහි විරාගය හා අවිරාගය පිළිබඳව ආදීනව හා ආනිසංස දක්නාහු වී, අසඤ්ඤ සමාපත්තිය උපදවා අක්ෂණ භූමියෙහි උපදින්නාහ; ශාසනිකයෝ එසේ නොවෙති. 'වායෝ කසිණයෙහි පරිකර්ම කොට' යනු වායෝ කසිණයෙහි ප්‍රථම ආදී ධ්‍යාන තුන උපදවා, තෘතීය ධ්‍යානයෙහි වශීභාවයට පත්ව, එයින් නැගී සිව්වන ධ්‍යානය ලැබීම පිණිස පරිකර්ම කොට යන්නයි. එහෙයින්ම 'සිව්වන ධ්‍යානය උපදවා' යැයි කීහ.

Kasmā (dī. ni. ṭī. 1.68-73; dī. ni. abhi. ṭī. 1.68-73) panettha vāyokasiṇeyeva parikammaṃ vuttanti? Vuccate, yatheva hi rūpapaṭibhāgabhūtesu kasiṇavisesesu rūpavibhāvanena rūpavirāgabhāvanāsaṅkhāto arūpasamāpattiviseso sacchikarīyati, evaṃ aparibyattaviggahatāya arūpapaṭibhāgabhūte kasiṇavisese arūpavibhāvanena arūpavirāgabhāvanā saṅkhāto rūpasamāpattiviseso adhigamīyatīti. Ettha ca ‘‘saññā rogo, saññā gaṇḍo’’tiādinā (ma. ni. 3.24), ‘‘dhi cittaṃ, dhi vatetaṃ citta’’ntiādinā ca nayena arūpappavattiyā ādīnavadassanena tadabhāve ca santapaṇītabhāvasanniṭṭhānena rūpasamāpattiyā abhisaṅkharaṇaṃ arūpavirāgabhāvanā. Rūpavirāgabhāvanā pana saddhiṃ upacārena arūpasamāpattiyo, tatthāpi visesena paṭhamāruppajjhānaṃ. Yadi evaṃ ‘‘paricchinnākāsakasiṇepī’’ti vattabbaṃ, tassāpi arūpapaṭibhāgatā labbhatīti? Icchitamevetaṃ, kesañci avacanaṃ panettha pubbācariyehi aggahitabhāvena. Yathā hi rūpavirāgabhāvanā virajjanīyadhammābhāvamattena parinipphannā, virajjanīyadhammaparibhāsabhūte ca visayavisese pātubhavati, evaṃ arūpavirāgabhāvanāpīti vuccamāne na koci virodho. Titthiyeheva pana tassā samāpattiyā paṭipajjitabbatāya tesañca visayapathe sūpanibandhanasseva tassa jhānassa paṭipattito diṭṭhivantehi pubbācariyehi catuttheyeva bhūtakasiṇe arūpavirāgabhāvanāparikammaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kiñca [Pg.325] vaṇṇakasiṇesu viya purimabhūtakasiṇattayepi vaṇṇappaṭicchāyāva paṇṇatti ārammaṇaṃ jhānassa lokavohārānurodheneva pavattito. Evañca katvā visuddhimagge (visuddhi. 1.57) pathavīkasiṇassa ādāsacandamaṇḍalūpamavacanañca samatthitaṃ hoti, catutthaṃ pana bhūtakasiṇaṃ bhūtappaṭicchāyameva jhānassa gocarabhāvaṃ gacchatīti tassevaṃ arūpapaṭibhāgatā yuttāti vāyokasiṇeyeva parikammaṃ vuttanti veditabbaṃ.

මෙහි කුමන කරුණක් නිසා වායෝ කසිණයෙහිම පරිකර්ම කිරීම කියන ලද්දේ ද? එයට පිළිතුර මෙසේය: රූප ප්‍රතිභාග වූ කසිණ විශේෂයන්හි රූප විභාවනයෙන් (රූපය පහ කිරීමෙන්) රූප විරාග භාවනාව නම් වූ අරූප සමාපත්ති විශේෂයන් සාක්ෂාත් කරනු ලබන්නා සේම, ඉතා පැහැදිලි රූපයක් නැති බැවින් අරූප ප්‍රතිභාග වූ කසිණ විශේෂයන්හි අරූප විභාවනයෙන් අරූප විරාග භාවනාව නම් වූ රූප සමාපත්ති විශේෂය අධිගමනය කරනු ලැබේ. මෙහි ද 'සංඥාව රෝගයකි, සංඥාව ගෙඩියකි' යනාදී වශයෙන් ද, 'චිත්තයට ධික් වේවා' යනාදී ක්‍රමයෙන් ද අරූප පැවැත්මෙහි ආදීනව දැකීමෙන් සහ එහි අභාවයෙහි ශාන්ත ප්‍රණීත භාවය තීරණය කිරීමෙන් රූප සමාපත්තිය අභිසංස්කරණය කිරීම අරූප විරාග භාවනාවයි. රූප විරාග භාවනාව වනාහි උපචාරය සමඟ වූ අරූප සමාපත්තීන් වන අතර, එහිදී ද විශේෂයෙන් ප්‍රථම අරූපාවචර ධ්‍යානයයි. ඉදින් එසේ නම් 'පරිච්ඡින්නාකාශ කසිණයෙහි ද' යැයි කිව යුතුය, මන්ද එයට ද අරූප ප්‍රතිභාගී බව ලැබෙන බැවිනි. එය එසේම පිළිගත යුතුය; එහෙත් ඇතැම් තැනක පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් එය නොගන්නා ලද්දේය. යම් සේ රූප විරාග භාවනාව විරාගය විය යුතු ධර්මයන්ගේ අභාවය මාත්‍රයෙන් සිද්ධ වේද, විරාගය විය යුතු ධර්මයන්ගේ විරුද්ධ වූ විෂය විශේෂයන්හි පහළ වේද, අරූප විරාග භාවනාව ද එසේමය. තීර්ථකයන් විසින්ම එම සමාපත්තියට පිළිපැදිය යුතු බැවින් ද, ඔවුන්ගේ විෂය පථයෙහි එම ධ්‍යානයේ පිළිවෙත මැනවින් බැඳී පවතින බැවින් ද, දෘෂ්ටි ඇති පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් සතරවන භූත කසිණයෙහිම අරූප විරාග භාවනා පරිකර්මය කියන ලදැයි දත යුතුය. තවද වර්ණ කසිණයන්හි මෙන්ම මුල් භූත කසිණ තුනෙහි ද වර්ණ ප්‍රතිඡායාවම ධ්‍යානයට අරමුණු වන ප්‍රඥප්තිය ලෝක ව්‍යවහාරයට අනුකූලව පවතී. මෙසේ කිරීමෙන් විසුද්ධිමාර්ගයෙහි පඨවි කසිණයට කණ්ණාඩියක හෝ චන්ද්‍ර මණ්ඩලයක උපමාව පැවසීම ද තහවුරු වෙයි. සතරවන භූත කසිණය වනාහි භූත ප්‍රතිඡායාවම ධ්‍යානයේ ගෝචර බවට පත්වන බැවින්, එයට මෙසේ අරූප ප්‍රතිභාගී බව ලැබීම සුදුසු යැයි ද, එහෙයින් වායෝ කසිණයෙහිම පරිකර්මය කියන ලදැයි ද දත යුතුය.

Dhīti jigucchanatthe nipāto, tasmā dhi cittanti cittaṃ jigucchāmi. Dhi vatetaṃ cittanti etaṃ mama cittaṃ jigucchitaṃ vata hotu. Vatāti sambhāvane. Tena jigucchanaṃ sambhāvento vadati. Nāmāti ca sambhāvane eva. Tena cittassa abhāvaṃ sambhāveti. Cittassa bhāvābhāvesu ādīnavānisaṃse dassetuṃ ‘‘cittañhī’’tiādi vuttaṃ. Khantiṃ ruciṃ uppādetvāti cittassa abhāvo eva sādhu suṭṭhūti imaṃ diṭṭhinijjhānakkhantiṃ tattha ca abhiruciṃ uppādetvā. Tathā bhāvitassa jhānassa ṭhitibhāgiyabhāvappattiyā aparihīnajjhānā. Titthāyatane pabbajitasseva tathā jhānabhāvanā hotīti āha ‘‘manussaloke’’ti. Paṇihito ahosīti maraṇassa āsannakāle ṭhapito ahosi. Yadi ṭhānādinā ākārena nibbatteyya kammabalena, yāva bhedā tenevākārena tiṭṭheyyāti āha ‘‘tena iriyāpathenā’’tiādi. Evarūpānampīti evaṃ acetanānampi. Pi-saddena pageva sacetanānanti dasseti. Kathaṃ pana acetanānaṃ nesaṃ paccayāhārassa upakappananti codanaṃ sandhāya tattha nidassanaṃ dassento ‘‘yathā’’tiādimāha. Tena na kevalamāgamoyeva, ayamettha yuttīti dasseti. Tāva tiṭṭhantīti ukkaṃsato pañca mahākappasatāni tiṭṭhanti.

'ධී' යනු පිළිකුල් කිරීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි, එබැවින් 'ධි චිත්තං' යනු සිත පිළිකුල් කරමි යන්නයි. 'ධි වතේතං චිත්තං' යනු ඒකාන්තයෙන්ම මාගේ මේ සිත පිළිකුල් කටයුතු වේවා යන්නයි. 'වත' යනු සම්භාවනා අර්ථයෙහි යෙදේ. එයින් පිළිකුල් කිරීම තහවුරු කරමින් පවසයි. 'නාම' යන්න ද සම්භාවනා අර්ථයෙහිමය. එයින් සිතේ අභාවය තහවුරු කරයි. සිතේ පැවැත්මේ හා නොපැවැත්මේ ආදීනව හා ආනිසංස දැක්වීමට 'චිත්තඤ්හි' යනාදිය කියන ලදී. 'ක්ෂාන්තිය හා රුචිය උපදවා' යනු සිතේ අභාවයම යහපත්ය යන මෙම දෘෂ්ටි නිජ්ඣාන ක්ෂාන්තිය හා එහි අභිරුචිය උපදවා ගෙන යන්නයි. එසේ වඩන ලද ධ්‍යානය ස්ථිති භාගීය බවට පත්වීමෙන් නොපිරිහුණු ධ්‍යාන ඇත්තෝ වෙති. තීර්ථකායතනයෙහි පැවිදි වූවන්ටම එවැනි ධ්‍යාන භාවනා ඇති වන බැවින් 'මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි' යැයි පැවසීය. 'පණිහිතො අහොසි' (පිහිටුවන ලදී) යනු මරණාසන්න කාලයෙහි පිහිටුවන ලදී. ඉදින් කර්ම බලයෙන් යම් ඉරියව්වකින් උපදී නම්, විනාශ වන තුරු එම ඉරියව්වෙන්ම පවතී යන අර්ථයෙන් 'තේන ඉරියාපථේන' (එම ඉරියව්වෙන්) යනාදිය කියන ලදී. 'එව රූපීනම්පි' යනු මෙසේ අචේතනික වූවන්ටත් යන්නයි. 'පි' ශබ්දයෙන් සචේතනික වූවන් ගැන කියනුම කවරේදැයි දක්වයි. අචේතනික වූ ඔවුන්ට ප්‍රත්‍ය ආහාරය කෙසේ උපකාරී වන්නේද යන චෝදනාව සලකා එහි නිදර්ශනය දක්වමින් 'යථා' යනාදිය වදාළහ. එයින් මෙය කේවල ආගම පාඨයක් පමණක් නොව, මෙහි මෙබඳු යුක්තියක් ද ඇතැයි දක්වයි. 'තාව තිට්ඨන්ති' යනු උපරිම වශයෙන් මහා කල්ප පන්සියයක් පවතිති යන්නයි.

Ye uṭṭhānavīriyena divasaṃ vītināmetvā tassa nissandaphalamattaṃ kiñcideva labhitvā jīvikaṃ kappenti, te uṭṭhānaphalūpajīvino. Ye pana attano puññaphalameva upajīvanti, te puññaphalūpajīvino. Nerayikānaṃ pana neva uṭṭhānavīriyavasena jīvikakappanaṃ, puññaphalassa pana lesopi natthīti vuttaṃ ‘‘ye pana nerayikā…pe… jīvīti vuttā’’ti. Paṭisandhiviññāṇassa āharaṇena manosañcetanā āhāroti vuttā, na yassa kassaci phalassāti [Pg.326] adhippāyena ‘‘kiṃ pañca āhārā atthī’’ti codeti. Ācariyo nippariyāyāhāre adhippete ‘‘siyā tava codanā avasarā, sā pana ettha anavasarā’’ti ca dassento ‘‘pañca, na pañcāti idaṃ na vattabba’’nti vatvā pariyāyāhārasseva panettha adhippetabhāvaṃ dassento ‘‘nanu paccayo āhāro’ti vuttameta’’nti āha. Tasmāti yassa kassaci paccayassa āhāroti icchitattā. Idāni vuttamevatthaṃ pāḷiyā samatthento ‘‘yaṃ sandhāyā’’tiādimāha.

යම් කෙනෙක් උත්සාහය හා වීර්යය මගින් දවස ගෙවා එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ලැබෙන ස්වල්ප දෙයකින් ජීවත් වෙත් ද, ඔවුහු 'උත්ථාන ඵලූපජීවීහු' (වීර්යයේ ඵලයෙන් ජීවත් වන්නෝ) වෙති. යම් කෙනෙක් තමන්ගේම පුණ්‍ය ඵලයෙන් ජීවත් වෙත් ද, ඔවුහු 'පුණ්‍ය ඵලූපජීවීහු' වෙති. නිරයගාමී සත්වයන්ට වීර්යය මගින් ජීවිකාව සැකසීමක් නැත, පුණ්‍ය ඵලයක ලේශයක්වත් ඔවුන්ට නැත. එබැවින් 'නිරයගාමීහු... යනාදිය' පවසන ලදී. ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය ගෙන එන බැවින් මනෝසංචේතනාව 'ආහාර' යැයි කියනු ලැබේ. ආචාර්යවරුන් මෙහිදී අදහස් කළේ පරියාය වශයෙන් (වෙනත් ක්‍රමයකින්) ආහාර ලෙස හැඳින්විය හැකි දේ ගැනයි. 'ප්‍රත්‍යය ම ආහාරය වේ' යනුවෙන් වදාරන ලද්දේ එබැවිනි. යම් කරුණක් අරභයා මෙය පවසන ලද්දේ ද, එය දැන් පෙළ දහම මගින් තහවුරු කරමින් 'යං සන්ධාය' යනාදිය පවසන ලදී.

Mukhyāhāravasenapi nerayikānaṃ āhāraṭṭhitikataṃ dassetuṃ ‘‘kabaḷīkārāhāraṃ…pe… sādhetī’’ti vuttaṃ. Yadi evaṃ nerayikā sukhappaṭisaṃvedinopi hontīti? Noti dassetuṃ ‘‘kheḷo hī’’tiādi vuttaṃ. Tayoti tayo arūpāhārā kabaḷīkārāhārassa abhāvato. Avasesānanti asaññasattehi avasesānaṃ kāmabhavādīsu nibbattasattānaṃ. Paccayāhāro hi sabbesaṃ sādhāraṇoti.

ප්‍රධාන ආහාරය වශයෙන් ද නිරිසතුන් ආහාරයෙන් යැපෙන බව දැක්වීමට ‘‘කබළීකාරාහාරය...පෙ... සාධනය කරයි’’ යැයි වදාරන ලදී. ඉදින් එසේ නම් නිරිසත්තු සැප විඳින්නෝ ද වෙත් ද? නැතැයි දැක්වීමට ‘‘ඛෙළො හි’’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘තුනක්’ යනු කබළීකාරාහාරය නොමැති බැවින් අරූපී ආහාර තුනයි. ‘අවශේෂයන්ට’ යනු අසඤ්ඤසත්තයන් හැර කාම භව ආදියෙහි උපන් සෙසු සත්වයන්ට ය. ප්‍රත්‍ය ආහාරය (හේතු ආහාරය) සැමට ම පොදු බැවිනි.

Paṭhamamahāpañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමු මහාපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

8-9. Dutiyamahāpañhasuttādivaṇṇanā

8-9. දෙවන මහාපඤ්හ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

28-29. Aṭṭhame evaṃnāmaketi kajaṅgalāti evaṃ itthiliṅgavasena laddhanāmake majjhimappadesassa mariyādabhūte nagare. ‘‘Nigame’’tipi vadanti, ‘‘niculavane’’tipi vadanti. Niculaṃ nāma ekā rukkhajāti, ‘‘nīparukkho’’tipi vadanti. Tena sañchanno mahāvanasaṇḍo, tattha viharatīti attho. Hetunā nayenāti ca heṭṭhā vuttameva. Nanu ca ‘‘eso ceva tassa attho’’ti kasmā vuttaṃ. Bhagavatā hi cattārotiādipañhabyākaraṇā cattāro āhārā, pañcupādānakkhandhā, cha ajjhattikāni āyatanāni, satta viññāṇaṭṭhitiyo, aṭṭha lokadhammā dassitā. Bhikkhuniyā pana cattāro satipaṭṭhānā, pañcindriyāni, cha nissāraṇīyā dhātuyo, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti dassitadhammā aññoyevattho bhikkhuniyā dassitoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Navame natthi vattabbaṃ.

28-29. අටවන සූත්‍රයෙහි, ‘එබඳු නමක් ඇති’ යනු ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ලද නම ඇති මධ්‍ය දේශයෙහි සීමාවෙහි පිහිටි කජංගලා නම් නගරයෙහි ය. ‘නියම්ගමක’ යැයි ද පවසති, ‘නිචුල වනයක’ යැයි ද පවසති. නිචුල යනු එක්තරා වෘක්ෂ ජාතියකි, ‘නීප වෘක්ෂය’ යැයි ද පවසති. එයින් ගැවසුණු මහ වනයෙහි වසන සේක යනු අර්ථයයි. ‘හේතු වශයෙන් සහ ක්‍රමවේදය වශයෙන්’ යනු කලින් පවසන ලද්දමයි. "එයම එහි අර්ථයයි" කියා පැවසුවේ ඇයි? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ‘හතරකි’ යනාදි ප්‍රශ්න විසඳීම් මගින් ආහාර සතරක්, පඤ්ච උපාදානස්කන්ධයන්, ආධ්‍යාත්මික ආයතන හයක්, විඤ්ඤාණට්ඨිති හතක් සහ අෂ්ට ලෝක ධර්මයන් දක්වන ලදී. මෙහෙණිය විසින් සතර සතිපට්ඨානයන්, පඤ්චේන්ද්‍රියයන්, නිස්සාරණීය ධාතු හයක්, සප්ත බොජ්ඣංගයන් සහ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය දක්වන ලදී. මෙසේ මෙහෙණිය විසින් දක්වන ලද්දේ වෙනත් අර්ථයක් නේදැයි යන චෝදනාව නිසා ‘යම් හෙයකින්’ යනාදිය පවසන ලදී. නවවන සූත්‍රයෙහි විශේෂයෙන් කිවයුත්තක් නැත.

Dutiyamahāpañhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන මහාපඤ්හ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

10. Dutiyakosalasuttavaṇṇanā

10. දෙවන කෝසල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

30. Dasame [Pg.327] uggantvā yujjhati etāyāti uyyodhikā, satthappahārehi yujjhitassetaṃ adhivacanaṃ. Uggantvā yujjhanaṃ vā uyyodhiko, satthappahāro. Tenāha ‘‘yuddhato nivatto’’ti. Upassutivasena yujjhitabbākāraṃ ñatvāti jetavane kira dattatthero dhanuggahatissattheroti dve mahallakattherā vihārapaccante paṇṇasālāya vasanti. Tesu dhanuggahatissatthero pacchimayāme pabujjhitvā uṭṭhāya nisinno dattattheraṃ āmantetvā ‘‘ayaṃ te mahodaro kosalo bhuttabhattameva pūtiṃ karoti, yuddhavicāraṇaṃ pana kiñci na jānāti, parājitotveva vadāpetī’’ti vatvā tena ‘‘kiṃ pana kātuṃ vaṭṭatī’’ti vutte – ‘‘bhante, yuddho nāma padumabyūho cakkabyūho sakaṭabyūhoti tayo byūhā honti, ajātasattuṃ gaṇhitukāmena asukasmiṃ nāma pabbatakucchismiṃ dvīsu pabbatabhittīsu manusse ṭhapetvā purato dubbalaṃ dassetvā pabbatantaraṃ paviṭṭhabhāvaṃ jānitvā paviṭṭhamaggaṃ rundhitvā purato ca pacchato ca ubhosu pabbatabhittīsu vaggitvā naditvā jālapakkhittamacchaṃ viya katvā sakkā gahetu’’nti. Tasmiṃ khaṇe ‘‘bhikkhūnaṃ kathāsallāpaṃ suṇāthā’’ti rañño pesitacarapurisā taṃ sutvā rañño ārocesuṃ. Taṃ sutvā rājā saṅgāmabheriṃ paharāpetvā gantvā sakaṭabyūhaṃ katvā ajātasattuṃ jīvaggāhaṃ gaṇhi. Tena vuttaṃ ‘‘upassutivase…pe... ajātasattuṃ gaṇhī’’ti.

30. දසවන සූත්‍රයෙහි, ‘උය්‍යොධිකා’ යනු නැගී සිට සටන් කරන බැවින් යුද්ධයයි. අවි ආයුධ පහරින් කරන සටනට මෙය නමකි. ‘නැගී සිට සටන් කිරීම’ හෝ ‘අවි පහර’ යනු උය්‍යොධිකයයි. එහෙයින් ‘යුද්ධයෙන් වැළකුණු’ යැයි පවසන ලදී. රහසින් අසා සටන් කළ යුතු ආකාරය දැනගෙන යනු: ජේතවනයෙහි දත්ත තෙරුන් සහ ධනුග්ගහතිස්ස තෙරුන් නමින් මහලු තෙරවරු දෙනමක් විහාර කෙළවර පන්සලක වසති. ඔවුන් අතරින් ධනුග්ගහතිස්ස තෙරණුවෝ අලුයම අවදි වී නැගිට හිඳගෙන දත්ත තෙරුන් අමතා, "මේ මහෝදර කෝසල රජු අනුභව කළ බතම කුණු කරයි, යුද්ධ කිරීම ගැන කිසිවක් නොදනී, පැරදුණා යැයි ම පවසයි" කියා, "කුමක් කළ යුතු ද?" කියා ඇසූ විට, "ස්වාමීනි, යුද්ධයෙහි පදුම ව්‍යුහය, චක්ක ව්‍යුහය, ශකට ව්‍යුහය කියා ව්‍යුහයන් තුනක් ඇත. අජාසත්ත රජු අල්ලා ගැනීමට රුචි නම් අසවල් පර්වත කුහරයෙහි පර්වත බිත්ති දෙකේ මිනිසුන් රඳවා, ඉදිරියෙන් දුර්වල බව පෙන්වා පර්වත අතරට පිවිසි බව දැන, පිවිසි මග අවහිර කොට, ඉදිරියෙන් හා පසුපසින් පර්වත බිත්ති දෙකෙන් පැන කෑගසා දැලකට හසු වූ මාළුවෙකු මෙන් කර අල්ලා ගත හැකිය" කියා පැවසූහ. ඒ මොහොතේ "භික්ෂූන්ගේ කථා සල්ලාපයට සවන් දෙන්න" කියා රජු විසින් යැවූ චරපුරුෂයෝ එය අසා රජුට සැළ කළහ. එය ඇසූ රජු යුද බෙර වයා ගොස් ශකට ව්‍යුහය කොට අජාසත්ත රජු ජීවග්‍රහයෙන් අල්ලා ගත්තේය. එහෙයින් ‘රහසින් අසා...පෙ... අජාසත් රජු අල්ලා ගත්තේය’ යි පවසන ලදී.

Doṇapākanti doṇataṇḍulānaṃ pakkabhattaṃ. Doṇanti catunāḷikānametamadhivacanaṃ. Manujassāti sattassa. Tanukassāti tanukā appikā assa puggalassa, bhuttapaccayā visabhāgavedanā na honti. Saṇikanti mandaṃ mudukaṃ, aparissayamevāti attho. Jīratīti paribhuttāhāro paccati. Āyu pālayanti nirogo avedano jīvitaṃ rakkhanto. Atha vā saṇikaṃ jīratīti so bhojane mattaññū puggalo parimitāhāratāya saṇikaṃ cirena jīrati jaraṃ pāpuṇāti jīvitaṃ pālayanto.

‘දෝණපාක’ යනු දෝණයක් සහල්වලින් පිසූ බතයි. ‘දෝණයක්’ යනු නැළි හතරකට නමකි. ‘මනුෂ්‍යයාගේ’ යනු සත්වයාගේ ය. ‘ස්වල්ප’ (තනුක) යනු එම පුද්ගලයාට ස්වල්ප වූ ආහාරයයි, අනුභවය නිසා අසමතුලිත වේදනා ඇති නොවේ. ‘සෙමෙන්’ යනු මෘදුව හෙමින් යන්නයි, පීඩාවක් නොමැතිව යන අර්ථයයි. ‘ජීරණය වෙයි’ යනු අනුභව කළ ආහාරය පැසවයි. ‘ආයුෂ රකී’ යනු නිරෝගීව වේදනා රහිතව ජීවිතය ආරක්ෂා කරමිනි. එසේත් නැතිනම් ‘සෙමෙන් ජීරණය වෙයි’ යනු ඒ භෝජනයෙහි මාත්‍රඥ පුද්ගලයා පරිමිත ආහාර ඇති බැවින් ජීවිතය ආරක්ෂා කරමින් සෙමෙන් (බොහෝ කලකින්) දිරාපත් වීමට (මහලු වීමට) පැමිණෙයි.

Imaṃ ovādaṃ adāsīti ekasmiṃ kira (dha. pa. aṭṭha. 2.203 pasenadikosalavatthu) samaye rājā taṇḍuladoṇassa odanaṃ tadupiyena sūpabyañjanena bhuñjati. So ekadivasaṃ bhuttapātarāso [Pg.328] bhattasammadaṃ avinodetvā satthu santikaṃ gantvā kilantarūpo ito cito ca samparivattati, niddāya abhibhuyyamānopi lahukaṃ nipajjituṃ asakkonto ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ satthā āha ‘‘kiṃ, mahārāja, avissamitvāva āgatosī’’ti. Āma, bhante, bhuttakālato paṭṭhāya me mahādukkhaṃ hotīti. Atha naṃ satthā, ‘‘mahārāja, atibahubhojīnaṃ etaṃ dukkhaṃ hotī’’ti vatvā –

මේ අවවාදය දෙන ලදී: එක් සමයක රජතුමා සහල් දෝණයක බත් ඒ සඳහා සුදුසු ව්‍යංජන සමඟ අනුභව කරයි. ඔහු එක් දිනක් උදෑසන ආහාර අනුභව කොට බත් මත නිසා ඇති වන නිදිබර ගතිය දුරු නොකොටම ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් ක්ලාන්ත ස්වභාවයෙන් යුතුව එහා මෙහා පෙරළෙමින්, නින්දෙන් මැඩෙනු ලැබුව ද සැහැල්ලුවෙන් වැතිරීමට නොහැකිව එකත්පසක හිඳගත්තේය. එකල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගෙන්, "මහරජ, විවේක නොගෙනම ආවාද?" කියා ඇසූ සේක. "එසේය ස්වාමීනි, ආහාර අනුභව කළ වේලාවේ පටන් මට මහත් දුකක් ඇති වෙයි" කියා පැවසීය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ, "මහරජ, අධික ලෙස අනුභව කරන්නන්ට මේ දුක ඇති වන්නේය" යැයි පවසා -

‘‘Middhī yadā hoti mahagghaso ca,Niddāyitā samparivattasāyī;

Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho,Punappunaṃ gabbhamupeti mando’’ti. (dha. pa. 325;

netti. 26, 90) –

"යම් කලෙක අලස වූයේ ද, අධික ලෙස අනුභව කරන්නේ ද, නිදිකිරමින් එහා මෙහා පෙරළෙමින් වැතිරෙන්නේ ද, ගොදුරෙන් පෝෂණය වූ මහ ඌරෙකු මෙන් වූ ඒ අනුවණයා නැවත නැවතත් ගැබ්ගෙට (උප්පත්තියට) පැමිණෙයි."

Imāya gāthāya ovaditvā, ‘‘mahārāja, bhojanaṃ nāma mattāya bhuñjituṃ vaṭṭati, mattabhojino hi sukhaṃ hotī’’ti uttaripi puna ovadanto ‘‘manujassa sadā satīmato’’ti (saṃ. ni. 1.124) imaṃ gāthamāha.

මේ ගාථාවෙන් අවවාද කොට, "මහරජ, භෝජනය ප්‍රමාණය දැන අනුභව කළ යුතුය, පමණ දැන අනුභව කරන්නාට සැපයක් වන්නේය" යැයි තවදුරටත් අවවාද කරමින් "සෑම කල්හි සිහිය ඇති මනුෂ්‍යයාගේ" යනාදි මේ ගාථාව වදාළ සේක.

Rājā pana gāthaṃ uggaṇhituṃ nāsakkhi, samīpe ṭhitaṃ pana bhāgineyyaṃ sudassanaṃ nāma māṇavaṃ ‘‘imaṃ gāthaṃ uggaṇha tātā’’ti āha. So taṃ gāthaṃ uggaṇhitvā ‘‘kiṃ karomi, bhante’’ti satthāraṃ pucchi. Atha naṃ satthā āha, ‘‘māṇava, imaṃ gāthaṃ naṭo viya pattapattaṭṭhāne mā avaca, rañño pātarāsaṃ bhuñjanaṭṭhāne ṭhatvā paṭhamapiṇḍādīsupi avatvā avasāne piṇḍe gahite vadeyyāsi, rājā sutvā bhattapiṇḍaṃ chaḍḍessati. Atha rañño hatthesu dhotesu pātiṃ apanetvā sitthāni gaṇetvā tadupiyaṃ byañjanaṃ ñatvā punadivase tāvatake taṇḍule hāreyyāsi. Pātarāse ca vatvā sāyamāse mā vadeyyāsī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā taṃ divasaṃ rañño pātarāsaṃ bhutvā gatattā sāyamāse bhagavato anusiṭṭhiniyāmena gāthaṃ abhāsi. Rājā dasabalassa vacanaṃ saritvā bhattapiṇḍaṃ pātiyaṃyeva chaḍḍesi. Rañño hatthesu dhotesu pātiṃ apanetvā sitthāni gaṇetvā punadivase tattake taṇḍule hariṃsu, sopi māṇavo divase divase tathāgatassa santikaṃ gacchati. Dasabalassa vissāsiko ahosi. Atha naṃ ekadivasaṃ pucchi ‘‘rājā kittakaṃ bhuñjatī’’ti? So ‘‘nāḷikodana’’nti āha. Vaṭṭissati ettāvatā [Pg.329] purisabhāgo esa, ito paṭṭhāya gāthaṃ mā vadīti. Rājā tatheva saṇṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘nāḷikodanaparamatāya saṇṭhāsī’’ti. Rattaññutāya vaḍḍhitaṃ sīlaṃ assa atthīti vaḍḍhitasīlo. Apothujjanikehi sīlehīti catupārisuddhisīlehi sīlaṃ ariyaṃ suddhaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘ariyasīlo’’ti. Tadekaṃ anavajjaṭṭhena kusalaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘kusalasīlo’’ti.

රජතුමාට ගාථාව පාඩම් කරගැනීමට නොහැකි විය. ඒ අසල සිටි සුදස්සන නම් වූ සිය බෑණනුවන් හට "පුතණුවෙනි, මේ ගාථාව ඉගෙන ගන්න" යැයි පැවසීය. ඔහු එම ගාථාව ඉගෙන ගෙන "ස්වාමීනි, මම කුමක් කළ යුතුද?" යි ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් විමසීය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ වදාළ සේක: "මානවකය, නළුවෙකු මෙන් සුදුසු නුසුදුසු සෑම තැනකදීම මෙම ගාථාව නොකියන්න. රජතුමා උදෑසන ආහාරය ගන්නා අවස්ථාවේදී ඔහු අසල සිට, පළමු බත් පිණ්ඩයේදී හෝ අතරතුරදී නොකියා, අවසාන බත් පිණ්ඩය අතට ගත් විට මෙය පැවසිය යුතුය. එවිට රජු එය අසා අතේ තිබූ බත් පිණ්ඩය පසෙක තබනු ඇත. රජු දෑත් සෝදාගත් පසු, බඳුන ඉවත් කර, එහි ඉතිරිව ඇති බත් ඇට ගණන් කර, ඊට සරිලන ව්‍යංජන ප්‍රමාණය තේරුම් ගෙන, පසුදින එපමණ සහල් ප්‍රමාණයක් පමණක් පිසීමට දිය යුතුය. උදෑසන ආහාර වේලෙහිදී මෙය පවසා, සන්ධ්‍යා ආහාර වේලෙහිදී නොපැවසිය යුතුය." ඔහු "යහපති" යි පිළිගෙන, එදින රජු උදෑසන ආහාර ගෙන ගොස් සිටි බැවින්, සන්ධ්‍යා කාලයේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනුශාසනය පරිදි එම ගාථාව දේශනා කළේය. රජතුමා දසබලයන් වහන්සේගේ වචනය සිහිපත් කර බත් පිණ්ඩය බඳුනෙහිම අතහැරියේය. රජු අත් සේදූ පසු බඳුන ඉවත් කර බත් ඇට ගණන් කර, පසුදින ඒ හා සමාන සහල් ප්‍රමාණයක් පිසූහ. එම මානවකයා ද දිනපතා තථාගතයන් වහන්සේ වෙත යයි. ඔහු දසබලයන් වහන්සේගේ විශ්වාසවන්තයෙකු විය. දිනක් උන්වහන්සේ ඔහුගෙන් "රජු කොපමණ ප්‍රමාණයක් අනුභව කරයිද?" යි විමසූහ. ඔහු "නැළියක බත්" යැයි පැවසීය. "එය පුරුෂයෙකුට සුදුසු ප්‍රමාණයකි, මෙතැන් සිට ගාථාව නොකියන්න" යැයි වදාළ සේක. රජු එම ප්‍රමාණයෙන්ම ආහාර ගත්තේය. එබැවින් "නැළියක බත් ප්‍රමාණයෙන් සෑහීමට පත් විය" යැයි කියනු ලැබේ. බොහෝ කලක් පුරුදු කරන ලද ශීලය ඔහුට ඇති බැවින් ඔහු 'වැඩි දියුණු කළ ශීලයක් ඇත්තෙකි' (වඩ්ඪිතසීලො). පෘථග්ජනයන්ට නොමැති වූ සිවුපිරිසිදු ශීලයෙන් යුක්ත බැවින් ඒ ශීලය ආර්ය වූද පිරිසිදු වූද වේ. එබැවින් 'ආර්ය ශීලයක් ඇත්තෙකි' (අරියසීලො) යැයි කියන ලදී. එය නිවැරදි අර්ථයෙන් කුසල් වේ. එබැවින් 'කුසල ශීලයක් ඇත්තෙකි' (කුසලසීලො) යැයි කියන ලදී.

Dutiyakosalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන කෝසල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාවග්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. Upālivaggo

4. උපාලි වර්ගය

1. Upālisuttavaṇṇanā

1. උපාලි සූත්‍ර වර්ණනාව

31. Catutthassa paṭhame atthavaseti vuddhivisese, sikkhāpadapaññattihetu adhigamanīye hitaviseseti attho. Atthoyeva vā atthavaso, dasa atthe dasa kāraṇānīti vuttaṃ hoti. Atha vā attho phalaṃ tadadhīnavuttitāya vaso etassāti atthavaso, hetūti evampettha attho daṭṭhabbo. ‘‘Ye mama sotabbaṃ saddahātabbaṃ maññissanti, tesaṃ taṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti vuttattā ‘‘yo ca tathāgatassa vacanaṃ sampaṭicchati, tassa taṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattatī’’ti vuttaṃ. Asampaṭicchane ādīnavanti bhaddālisutte viya asampaṭicchane ādīnavaṃ dassetvā. Sukhavihārābhāve sahajīvamānassa abhāvato sahajīvitāpi sukhavihārova vutto. Sukhavihāro nāma catunnaṃ iriyāpathavihārānaṃ phāsutā.

31. සතරවන (වර්ගයේ) පළමු (සූත්‍රයේ) 'අත්ථවසෙ' යනු වෘද්ධි විශේෂය හෙවත් දියුණුවේ විශේෂත්වයයි. ශික්ෂාපද පැනවීමට හේතු වූ, පැමිණිය යුතු යහපතේ විශේෂත්වය යන්න අර්ථයයි. නැතහොත් 'අර්ථය' යනුම 'අර්ථවස' යන්නයි. කරුණු දසයක් (දස අර්ථ) යන්න මෙයින් අදහස් වේ. එසේත් නැතහොත් අර්ථය යනු ඵලයයි, එයට යටත්ව පවතින බැවින් අර්ථවස (හේතුව) යැයි ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය. "යම් කෙනෙකු මාගේ වචනය ඇසිය යුතු යැයි, විශ්වාස කළ යුතු යැයි සලකත්ද, ඔවුන්ට එය බොහෝ කලක් හිත පිණිස සුව පිණිස පවතින්නේය" යැයි වදාළ බැවින්, "යමෙක් තථාගතයන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගන්නේද, ඔහුට එය බොහෝ කලක් හිත සුව පිණිස පවතී" යැයි කියන ලදී. 'අසම්පටිච්ඡනෙ ආදීනවා' යන්නෙන් භද්දාලි සූත්‍රයේ මෙන් පිළි නොගැනීමේ දෝෂය දක්වා ඇත. සුවසේ විසීමක් නොමැති කල්හි සහජීවනයක් (එකට විසීමක්) නොමැති බැවින්, සහජීවනය ද 'සුඛ විහාරය' (සුවසේ විසීම) ලෙසම දක්වන ලදී. සුවසේ විසීම යනු සිවු වැදෑරුම් ඉරියව් පැවැත්වීමේ පහසුවයි.

Maṅkutanti nittejataṃ. Dhammenātiādīsu dhammoti bhūtaṃ vatthu. Vinayoti codanā ceva sāraṇā ca. Satthusāsananti ñattisampadā ceva anussāvanasampadā ca.

'මංකු' යනු තේජසක් නැති බවයි. 'ධම්මේන' ආදී තැන්හි 'ධර්මය' යනු සත්‍ය වූ කරුණයි. 'විනය' යනු චෝදනා කිරීම හා සිහිපත් කරවීමයි. 'ශාස්තෘ ශාසනය' යනු ඤත්ති සම්පත්තිය සහ අනුශ්‍රාවණ සම්පත්තියයි.

Piyasīlānanti sikkhākāmānaṃ. Tesañhi sīlaṃ piyaṃ hoti. Tenevāha ‘‘sikkhāttayapāripūriyā ghaṭamānā’’ti. Sandiddhamanāti saṃsayaṃ āpajjamanā[Pg.330]. Ubbaḷhā hontīti pīḷitā honti. Saṅghakammānīti satipi uposathapavāraṇānaṃ saṅghakammabhāve gobalībaddañāyena uposathaṃ pavāraṇañca ṭhapetvā upasampadādisesasaṅghakammānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Samaggānaṃ bhāvo sāmaggī.

'පියසීලානං' යනු ශික්ෂාවට ලැදි අය සඳහාය. ඔවුන්ට ශීලය ප්‍රිය වේ. එබැවින් "ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව සම්පූර්ණ කිරීමට උත්සාහ කරන්නා වූ" යැයි පවසන ලදී. 'සන්දිද්ධමනා' යනු සැකයට පත් වූ සිත් ඇති අයයි. 'උබ්බළ්හා හොන්ති' යනු පීඩාවට පත් වෙති යන්නයි. 'සංඝ කර්ම' යන්නෙහිදී, උපෝසථ හා පවාරණ සංඝ කර්ම වුවද, ගෝබලීබද්ද න්‍යාය (ගොනුන් හා ගොන් රැල න්‍යාය) අනුව උපෝසථය හා පවාරණය හැර උපසම්පදාව ආදී සෙසු සංඝ කර්ම මෙහිලා ගත යුතු බව දත යුතුය. සමගි සම්පන්න බව 'සාමග්ගී' නම් වේ.

‘‘Nāhaṃ, cunda, diṭṭhadhammikānaṃyeva āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃ desemī’’ti (dī. ni. 3.182) ettha vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā.

"චුන්දය, මම වර්තමාන ජීවිතයට අදාළ ආශ්‍රවයන්ගේම සංවරය පිණිස ධර්මය දේශනා නොකරමි" යන්නෙහි විවාදයට මුල් වන කෙලෙස් 'ආශ්‍රව' ලෙස දක්වා ඇත.

‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;

Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;

Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36) –

"යමෙකුට දෙවියෙකු වීමට, ගාන්ධර්වයෙකු වීමට හෝ අහසින් යන පක්ෂියෙකු වීමට හේතු වේද; යක්ෂයෙකු වීමට හෝ මනුෂ්‍යයෙකු වීමට හේතු වේද; මාගේ ඒ ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වූහ, විනාශ වූහ, මුලිනුපුටා දමන ලදහ."

Ettha tebhūmakaṃ kammaṃ avasesā ca akusalā dhammā. Idha pana parūpavādavippaṭisāravadhabandhādayo ceva apāyadukkhabhūtā ca nānappakārā upaddavā āsavāti āha ‘‘asaṃvare ṭhitena tasmiṃyeva attabhāve pattabbā’’tiādi. Yadi hi bhagavā sikkhāpadaṃ na ca paññapeyya, tato asaddhammappaṭisevanaadinnādānapāṇātipātādihetu ye uppajjeyyuṃ parūpavādādayo diṭṭhadhammikā nānappakārā anatthā, ye ca tannimittameva nirayādīsu nibbattassa pañcavidhabandhanakammakāraṇādivasena mahādukkhānubhavanappakārā anatthā, te sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvo, tattha bhavā diṭṭhadhammikā. Tena vuttaṃ ‘‘tasmiṃyeva attabhāve pattabbā’’ti. Sammukhā garahanaṃ akitti, parammukhā garahanaṃ ayaso. Atha vā sammukhā parammukhā garahanaṃ akitti, parivārahāni ayasoti veditabbaṃ. Āgamanamaggathakanāyāti āgamanadvārapidahanatthāya. Samparetabbato pecca gantabbato samparāyo, paralokoti āha ‘‘samparāye narakādīsū’’ti.

මෙහිදී 'තේභූමක' කර්ම සහ සෙසු අකුසල් ධර්මයන් ද අදහස් වේ. මෙහිදී අනුන්ගේ උපවාද, පසුතැවිලි වීම්, මැරුම් කෑම, බැඳුම් වැටීම ආදිය ද අපාය දුක් වූ නානාවිධ උපද්‍රව ද 'ආශ්‍රව' ලෙස හඳුන්වයි. ඒවා "අසංවරව සිටින්නා විසින් එම ආත්ම භවයේදීම ලැබිය යුතු දේ" ලෙස දක්වා ඇත. ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශික්ෂාපද පනවා වදාළේ නැතහොත්, අසද්ධර්මයේ හැසිරීම, අදත්තාදානය, ප්‍රාණාතිපාතය ආදී හේතු නිසා යම් අන්‍යයන්ගේ උපවාද ආදී වර්තමාන ලෝකයේ නානාවිධ අනර්ථයන් ඇතිවේද, එමෙන්ම එම හේතුවෙන් නිරයාදියේ උපත ලබා පංචවිධ බන්ධනවලට හසුවීම ආදියෙන් යම් මහා දුක් අනුභව කිරීම් නම් වූ අනාගත අනර්ථයන් ඇතිවේද, ඒ සියල්ල අරභයා "වර්තමාන භවයේ ඇති වන ආශ්‍රවයන්ගේ සංවරය පිණිසත්, මතු භවයන්හි ඇති වන ආශ්‍රවයන් නැති කිරීම පිණිසත්" යැයි පවසන ලදී. 'දිට්ඨධම්ම' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ මෙම ආත්ම භවයයි, එහි පවතින දෑ 'දිට්ඨධම්මික' වේ. එබැවින් "එම ආත්ම භවයේදීම ලැබිය යුතු" යැයි කියන ලදී. මුහුණට මුහුණ ලා කෙරෙන ගර්හාව 'අකීර්තිය' වන අතර, අභූත චෝදනා (නොපෙනෙන තැන කරන ගර්හාව) 'අයස' වේ. එසේත් නැතහොත් මුහුණට හා පිටුපසින් කෙරෙන ගර්හාව අකීර්තිය ලෙසත්, පිරිවර අහිමි වීම අයස ලෙසත් දත යුතුය. 'පැමිණෙන මාර්ගය වැසීම පිණිස' යනු පැමිණෙන දොරටු වැසීම සඳහාය. මරණින් මතු යා යුතු බැවින් 'සම්පරාය' යනු පරලොවයි, එබැවින් "මතු පරලොව නරකාදියේදී" යැයි පවසන ලදී.

Methunādīni rajjanaṭṭhānāni. Pāṇātipātādīni dussanaṭṭhānāni.

මෛථුනය ආදිය රාගය උපදවන කරුණුය. ප්‍රාණාතිපාතය ආදිය ද්වේෂය (දූෂණය) උපදවන කරුණුය.

Saṃvaravinayoti sīlasaṃvaro, satisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañcavidho saṃvaro. Yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaro, vinayanato vinayoti vuccati[Pg.331]. Pahānavinayoti tadaṅgappahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭipassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti pañcavidhaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Samathavinayoti satta adhikaraṇasamathā. Paññattivinayoti sikkhāpadameva. Sikkhāpadapaññattiyā hi vijjamānāya eva sikkhāpadasambhavato paññattivinayopi sikkhāpadapaññattiyā anuggahito hoti. Sesamettha vuttatthameva.

සංවර විනය යනු සීල සංවරය, සති සංවරය, ඥාන සංවරය, ඛන්ති සංවරය සහ වීර්ය සංවරය යන පස්වැදෑරුම් සංවරයයි. ඒ ඒ සංවරයන් මගින් හික්මවිය යුතු වූ කාය දුශ්චරිතාදිය සංවර කරන (වළක්වන) බැවින් සංවරය කියා ද, විනයනය කරන (හික්මවන) බැවින් විනය කියා ද කියනු ලැබේ. ප්‍රහාණ විනය යනු තදංග ප්‍රහාණය, විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය, සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය, පටිපස්සද්ධි ප්‍රහාණය සහ නිස්සරණ ප්‍රහාණය යන පස්වැදෑරුම් ප්‍රහාණයයි. අත්හැරීමේ අර්ථයෙන් ප්‍රහාණය ද, හික්මවීමේ අර්ථයෙන් විනය ද වන බැවින් එය 'ප්‍රහාණ විනය' යයි කියනු ලැබේ. සමථ විනය යනු සප්ත අධිකරණ සමථයන් ය. ප්‍රඥප්ති විනය යනු ශික්ෂාපදම වේ. ශික්ෂාපද ප්‍රඥප්තිය ඇති කල්හිම ශික්ෂාපදයන්ට පැවැත්මක් ඇති බැවින්, ප්‍රඥප්ති විනය ද ශික්ෂාපද ප්‍රඥප්තියටම ඇතුළත් වේ. ඉතිරි කොටස මෙහි කියන ලද අර්ථ ඇත්තේම ය.

Upālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

උපාලි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

Upālivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

උපාලි වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදී.

5. Akkosavaggo

5. අක්කෝස වර්ගය

1-8. Vivādasuttādivaṇṇanā

1-8. විවාද සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව

41-48. Pañcamassa paṭhamādīni uttānatthāni. Chaṭṭhe khaṇabhaṅguratāya na niccā na dhuvāti aniccā. Tato eva paṇḍitehi na iccā na upagantabbātipi aniccā. Svāyaṃ nesaṃ aniccaṭṭho udayavayaparicchinnatāya veditabboti āha ‘‘hutvā abhāvino’’ti, uppajjitvā vinassakāti attho. Sārarahitāti niccasāradhuvasāraattasāravirahitā. Musāti visaṃvādanaṭṭhena musā, ekaṃsena asubhādisabhāvā te bālānaṃ subhādibhāvena upaṭṭhahanti, subhādiggahaṇassa paccayabhāvena satte visaṃvādenti. Tenāha ‘‘niccasubhasukhā viyā’’tiādi. Na passanasabhāvāti khaṇapabhaṅguratāittarapaccupaṭṭhānatāya dissamānā viya hutvā adassanapakatikā. Ete hi khettaṃ viya vatthu viya hiraññasuvaṇṇaṃ viya ca paññāyitvāpi katipāheneva supinake diṭṭhā viya na paññāyanti. Sattamaṭṭhamāni suviññeyyāni.

41-48. පස්වන සූත්‍රයේ පටන් පළමු වැන්නාදී සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය. හයවැන්නෙහි, ක්ෂණභංගුර ස්වභාවය නිසා නිත්‍ය නොවන බැවින් ද, ස්ථිර නොවන බැවින් ද 'අනිත්‍ය' නම් වේ. එමෙන්ම, පණ්ඩිතයන් විසින් කැමති නොවිය යුතු බැවින් ද 'අනිත්‍ය' නම් වේ. එම ධර්මයන්ගේ අනිත්‍ය බව උදයව්‍යය (හටගැනීම හා බිඳීම) මගින් පිරිසිඳ දත යුතු බව දැක්වීමට 'හටගෙන නැති වන සුළු' (හුත්වා අභාවිනෝ) යැයි වදාරන ලදී. එහි අර්ථය නම් ඉපිද විනාශ වන්නා වූ යන්නයි. 'සාර රහිත' යනු නිත්‍ය සාරයෙන්, ස්ථිර සාරයෙන් හා ආත්ම සාරයෙන් තොර වූ බවයි. 'මුසාව' යනු රවටන අර්ථයෙනි. ඒකාන්තයෙන්ම අශුභ වූ ස්වභාවයන් ඇති මේ ධර්මයන්, බාලයන්ට ශුභ ආදී වශයෙන් පෙනී සිටිමින්, ශුභ යයි ගන්නා වූ වැරදි වැටහීමට හේතු වෙමින් සත්ත්වයන් රවටයි. එබැවින් 'නිත්‍ය, ශුභ, සැප ලෙස පෙනෙයි' ආදී වශයෙන් වදාරන ලදී. 'නොපෙනෙන ස්වභාවය' යනු ක්ෂණභංගුර බව නිසා ඉතා කෙටි කලක් පමණක් පවතින බැවින්, පෙනෙන්නාක් මෙන් වුව ද සැබැවින්ම දැකිය නොහැකි ස්වභාවයයි. මේවා කෙතක් මෙන්, වස්තුවක් මෙන්, රන් රිදී මෙන් පෙනුණ ද, ස්වල්ප දිනකින්ම සිහිනයක දුටු දේ මෙන් නොපෙනී යයි. හත්වන හා අටවන සූත්‍ර පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැක.

Vivādasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

විවාද සූත්‍රාදී වර්ණනාව නිමවා ලදී.

9-10. Sarīraṭṭhadhammasuttādivaṇṇanā

9-10. ශරීරට්ඨධම්ම සූත්‍රාදී වර්ණනාව

49-50. Navame [Pg.332] punabbhavadānaṃ punabbhavo uttarapadalopena, punabbhavo sīlamassāti ponobhaviko, punabbhavadāyakoti attho. Tenāha ‘‘punabbhavanibbattako’’ti. Bhavasaṅkharaṇakammanti punabbhavanibbattanakakammaṃ. Dasame natthi vattabbaṃ.

49-50. නවවැන්නෙහි, පුනර්භවය ලබාදෙන බැවින් 'පොනෝභවික' නම් වේ. මෙහි උත්තර පදය ලොප් වීමෙන් 'පුනර්භවය' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ පුනර්භවය ලබාදෙන්නා වූ යන්නයි. එබැවින් 'පුනර්භවය උපදවන්නා වූ' යයි කියන ලදී. 'භවසංඛාරක කර්මය' යනු පුනර්භවය උපදවන කර්මයයි. දසවැන්නෙහි විශේෂයෙන් කිව යුත්තක් නැත.

Sarīraṭṭhadhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ශරීරට්ඨධම්ම සූත්‍රාදී වර්ණනාව නිමවා ලදී.

Akkosavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

අක්කෝස වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදී.

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ප්‍රථම පණ්ණාසකය නිමවා ලදී.

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

2. ද්විතීය පණ්ණාසකය

(6) 1. Sacittavaggo

(6) 1. සචිත්ත වර්ගය

1-10. Sacittasuttādivaṇṇanā

1-10. සචිත්ත සූත්‍රාදී වර්ණනාව

51-60. Dutiyassa [Pg.333] paṭhamādīni uttānatthāni. Dasame pittaṃ samuṭṭhānametesanti pittasamuṭṭhānā, pittapaccayāpittahetukāti attho. Semhasamuṭṭhānādīsupi eseva nayo. Sannipātikāti tiṇṇampi pittādīnaṃ kopena samuṭṭhitā. Utupariṇāmajāti visabhāgaututo jātā. Jaṅgaladesavāsīnañhi anūpadese vasantānaṃ visabhāgo ca utu uppajjati, anūpadesavāsīnañca jaṅgaladeseti evaṃ parasamuddatīrādivasenapi utuvisabhāgatā uppajjatiyeva. Tato jātāti utupariṇāmajā. Attano pakaticariyānaṃ visayānaṃ visamaṃ kāyapariharaṇavasena jātā visamaparihārajā. Tenāha ‘‘aticiraṭṭhānanisajjādinā visamaparihārena jātā’’ti. Ādi-saddena mahābhāravahanasudhākoṭṭanādīnaṃ saṅgaho. Parassa upakkamato nibbattā opakkamikā. Bāhiraṃ paccayaṃ anapekkhitvā kevalaṃ kammavipākatova jātā kammavipākajā. Tattha purimehi sattahi kāraṇehi uppannā sārīrikā vedanā sakkā paṭibāhituṃ, kammavipākajānaṃ pana sabbabhesajjānipi sabbaparittānipi nālaṃ paṭighātāya.

51-60. දෙවන පණ්ණාසකයේ පළමු වැන්නාදී සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය. දසවැන්නෙහි, පිත මූලිකව හටගන්නා බැවින් 'පිත්තසමුට්ඨාන' නම් වේ. පිත ප්‍රත්‍ය කොට ගත්, පිත හේතු කොට ගත් යනු අර්ථයයි. සෙමෙන් හටගන්නා රෝග ආදියේ ද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'සන්නිපාතික' යනු පිත, සෙම, වාතය යන තුනම කිපීමෙන් හටගත් රෝගයි. 'උතුපරිණාමජ' යනු විෂම දේශගුණයෙන් (ඍතු විපර්යාසයෙන්) උපන් රෝගයි. වියළි ප්‍රදේශවල වසන්නන්ට තෙතමනය සහිත ප්‍රදේශවල විසීමේදී ද, තෙතමනය සහිත ප්‍රදේශවල වසන්නන්ට වියළි ප්‍රදේශවල විසීමේදී ද ඍතු විපර්යාසයන් ඇති වේ. මෙලෙසින්ම මුහුදු වෙරළ ආදී විවිධ ප්‍රදේශ අතර මාරුවීමේදී ද ඍතු විෂමතාවන් ඇති වේ. එයින් උපන් රෝග උතුපරිණාමජ නම් වේ. ශරීරය වැරදි ලෙස පරිහරණය කිරීමෙන් උපන් රෝග 'විසමපරිහාරජ' නම් වේ. එබැවින් 'අධික වේලාවක් සිටගෙන සිටීම, වාඩි වී සිටීම ආදී විෂම ඉරියව් පැවැත්වීමෙන් උපන්' යැයි කියන ලදී. 'ආදී' ශබ්දයෙන් බර ඉසිලීම, බදාම කෙටීම ආදිය ද ඇතුළත් වේ. අනෙකෙකුගේ උපක්‍රමයකින් හටගත් රෝග 'ඕපක්කමික' නම් වේ. බාහිර ප්‍රත්‍යයක් අපේක්ෂා නොකොට හුදෙක් කර්ම විපාකයෙන්ම උපන් රෝග 'කර්මවිපාකජ' නම් වේ. එහිදී පළමු කාරණා සතෙන් උපන් ශාරීරික වේදනා වළක්වා ගත හැකිය. නමුත් කර්ම විපාකයෙන් උපන් රෝගයන් පලවා හැරීමට කිසිදු ඖෂධයකින් හෝ කිසිදු පිරිතකින් හෝ නොහැකි වේ.

Sacittasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සචිත්ත සූත්‍රාදී වර්ණනාව නිමවා ලදී.

Sacittavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

සචිත්ත වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදී.

(7) 2. Yamakavaggo

(7) 2. යමක වර්ගය

1-7. Avijjāsuttādivaṇṇanā

1-7. අවිජ්ජා සූත්‍රාදී වර්ණනාව

61-67. Dutiyassa paṭhamādīni uttānatthāni. Sattame naḷakapānaketi evaṃnāmake nigame. Pubbe kira (jā. aṭṭha. 1.1.19 ādayo) amhākaṃ bodhisatto kapiyoniyaṃ nibbatto [Pg.334] mahākāyo kapirājā hutvā anekasatavānarasahassaparivuto pabbatapāde vicari, paññavā kho pana hoti mahāpañño. So parisaṃ evaṃ ovadati, ‘‘tātā, imasmiṃ pabbatapāde visaphalāni honti, amanussapariggahitā pokkharaṇikā nāma honti, tumhe pubbe khāditapubbāneva phalāni khādatha, pītapubbāneva pānīyāni pivatha, ettha vo paṭipucchitakiccaṃ natthī’’ti. Te apītapubbaṃ disvā sahasāva apivitvā samantā paridhāvitvā mahāsattassa āgamanaṃ olokayamānā nisīdiṃsu. Mahāsatto āgantvā ‘‘kiṃ, tātā, pānīyaṃ na pivathā’’ti āha. Tumhākaṃ āgamanaṃ olokemāti. ‘‘Sādhu, tātā’’ti samantā padaṃ pariyesamāno otiṇṇapadaṃyeva addasa, na uttiṇṇapadaṃ. Adisvā ‘‘saparissayā’’ti aññāsi. Tāvadeva ca tattha abhinibbattaamanusso udakaṃ dvedhā katvā uṭṭhāsi – setamukho, nīlakucchi, rattahatthapādo, mahādāṭhiko, vantadāṭho, virūpo, bībhaccho, udakarakkhaso. So evamāha – ‘‘kasmā pānīyaṃ na pivatha, madhuraṃ udakaṃ pivatha, kiṃ tumhe etassa vacanaṃ suṇāthā’’ti. Mahāsatto āha ‘‘tvaṃ adhivattho amanusso’’ti? Āmāhanti. ‘‘Tvaṃ idha otiṇṇe labhasī’’ti āha. Āma, tumhe pana sabbe khādissāmīti. Na sakkhissasi yakkhāti. Pānīyaṃ pana pivissathāti. Āma, pivissāmāti. Evaṃ sante ekampi vānaraṃ na muñcissanti. ‘‘Pānīyañca pivissāma, na ca te vasaṃ gamissāmā’’ti naḷaṃ āharāpetvā koṭiyaṃ gahetvā dhami. Sabbo ekacchiddo ahosi. Tīre nisīditvāva pānīyaṃ pivi. Sesavānarānampi pāṭiyekkaṃ naḷaṃ āharāpetvā dhamitvā adāsi. Sabbe te passantasseva pānīyaṃ piviṃsu. Vuttampi cetaṃ –

61-67. දෙවන වර්ගයේ පළමු වැන්නාදී සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය. හත්වැන්නෙහි, 'නළකපාන' නම් වූ නියම්ගමෙහි දී ය. පෙර කාලයක අප මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වඳුරු යෝනියෙහි ඉපිද, මහා ශරීරයක් ඇති වානර රාජයෙකු වී, වානරයන් දහස් ගණනක් පිරිවරාගෙන පර්වත පාමුලක වාසය කළහ. උන්වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්තයෝ වූහ. උන්වහන්සේ පිරිසට මෙසේ අවවාද කළහ: 'දරුවෙනි, මේ පර්වත පාමුල විෂ සහිත ඵල ඇති ගස් තිබේ. අමනුෂ්‍යයන් විසින් අල්ලා ගන්නා ලද පොකුණු තිබේ. ඔබලා මින් පෙර අනුභව කළ පලතුරුම අනුභව කරන්න, මින් පෙර පානය කළ ජලයම පානය කරන්න. කිසිවක් නොවිමසා නොකරන්න.' ඔවුන් මින් පෙර නොබීපු පොකුණක් දැක, වහා ජලය නොබී සතර වටින් රැස්වී මහාසත්වයන්ගේ පැමිණීම බලා සිටියහ. මහාසත්වයන් පැමිණ 'දරුවෙනි, ඇයි ජලය නොබොන්නේ?' යැයි විමසීය. 'අපි ඔබ වහන්සේගේ පැමිණීම බලා සිටියෙමු' යැයි ඔවුහු කීහ. 'හොඳයි දරුවෙනි' යැයි පවසා වටපිට බලන මහ බෝසතාණන් වහන්සේ, ජලයට බැස ඇති පිය සටහන් දුටු නමුත්, ගොඩට ආ පිය සටහන් නොදුටුවේය. එය දැක 'මෙහි අනතුරක් ඇතැයි' තේරුම් ගත්තේය. එවිටම එහි වසන අමනුෂ්‍යයා වතුර දෙබෑ කරමින් ඉස්මතු විය - ඔහු සුදු පැහැති මුහුණක්, නිල් පැහැති උදරයක්, රතු පැහැති අත් පා, විශාල දළ ඇති, භයානක දිය රකුසෙකි. ඔහු මෙසේ කීය - 'ඇයි ජලය නොබොන්නේ? මිහිරි ජලය පානය කරන්න. ඔබලා මොහුගේ වචන අසන්නේ ඇයි?' එවිට මහාසත්වයන් ඇසුවේ 'තෝ මෙහි වසන අමනුෂ්‍යයා ද?' කියාය. 'ඔව්, මමයි' යැයි ඔහු කීය. 'මෙහි ජලයට බසින ඕනෑම කෙනෙකු තොට අයිති ද?' 'ඔව්, මම ඔබ සියලු දෙනාවම කන්නෙමි' යැයි ඔහු කීය. 'යක්ෂය, තොට එය කළ නොහැකිය' යැයි බෝසතුන් කීහ. 'නමුත් ඔබලා ජලය බොනවා නේද?' 'ඔව්, අපි ජලය බොන්නෙමු' යැයි බෝසතුන් පැවසූහ. එසේ කළහොත් එක් වඳුරෙකුටවත් ගැලවිය නොහැකි බව සිතූ බෝසතුන්, 'අපි ජලයත් බොන්නෙමු, ඔබේ වසඟයටත් පත් නොවන්නෙමු' යැයි පවසා බට දණ්ඩක් ගෙන්වා එහි කෙළවරකින් අල්ලා පිම්බේය. එවිට මුළු බට දණ්ඩම සිදුරක් බවට පත් විය. ඉන්පසු ඉවුරේ සිටම ජලය පානය කළහ. සෙසු වඳුරන්ට ද වෙන වෙනම බට දඬු ගෙන්වා ගෙන පිඹ සකස් කර දුන්හ. ඔවුන් සියල්ලෝම දිය රකුසා බලා සිටියදීම ජලය පානය කළහ. මේ බව මෙසේ ද කියන ලදී -

‘‘Disvā padamanuttiṇṇaṃ, disvānotaritaṃ padaṃ;

Naḷena vāriṃ pissāma, neva maṃ tvaṃ vadhissasī’’ti. (jā. 1.1.20);

“දියට නොබැසූ පියසටහන් දැක, එතෙර නොවූ පියසටහන් දැක, බටලීයෙන් පැන් බොන්නෙමු; එහෙත් ඔබ මා මරන්නේ නැතැ”යි (පැවසීය).

Tato paṭṭhāya yāva ajjadivasā tasmiṃ ṭhāne naḷā ekacchiddāva honti. Imasmiñhi kappe kappaṭṭhiyapāṭihāriyāni nāma cande sasalakkhaṇaṃ (jā. 1.4.61 ādayo), vaṭṭajātake (jā. 1.1.35) saccakiriyaṭṭhāne aggijālassa āgamanupacchedo, ghaṭīkārassa mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhāne anovassanaṃ (ma. ni. 2.291), pokkharaṇiyā tīre naḷānaṃ ekacchiddabhāvoti. Iti sā pokkharaṇī naḷena pānīyassa pivitattā ‘‘naḷakapānakā’’ti nāmaṃ labhi. Aparabhāge taṃ pokkharaṇiṃ nissāya [Pg.335] nigamo patiṭṭhāsi, tassapi ‘‘naḷakapāna’’ntveva nāmaṃ jātaṃ. Taṃ pana sandhāya vuttaṃ ‘‘naḷakapāne’’ti. Palāsavaneti kiṃsukavane.

එතැන් පටන් අද දක්වා ඒ ස්ථානයේ බටලී ඒකාබද්ධ සිදුරු ඇති (සිදුරු සහිත) ඒවා වෙයි. මේ කල්පයේ කල්පස්ථායී ප්‍රාතිහාර්යයන් නම් හඳෙහි සාවාගේ ලකුණ, වට්ට ජාතකයේ සත්‍යක්‍රියා කළ ස්ථානයේ ගිනිජාලාව නිවී යාම, ඝටීකාරයන්ගේ මවුපියන් විසූ තැනට වැසි නොවැටීම සහ මේ පොකුණේ බටලී මැද සිදුරු ඇති ඒවා වීමයි. ඒ පොකුණ බටලීයෙන් පැන් පානය කළ බැවින් 'නළකපාන' යන නම ලැබීය. පසු කාලයක ඒ පොකුණ ඇසුරු කරගෙන ජනපදයක් ඇති විය, එයටද 'නළකපාන' යන නමම ලැබිණි. එය අරභයා 'නළකපානයෙහි' යැයි කියන ලදී. 'පලාසවනේ' යනු කිංසුක (ඇටේරියා) වනයේය.

Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti byāpanicchāyaṃ idaṃ āmeḍitavacananti dassetuṃ ‘‘yaṃ yaṃ disa’’ntiādi vuttaṃ. Anuviloketvāti ettha anu-saddo ‘‘parī’’ti iminā samānatthoti āha ‘‘tato tato viloketvā’’ti. Kasmā āgilāyati koṭisahassahatthināgānaṃ balaṃ dhārentassāti codakassa adhippāyo. Ācariyo panassa ‘‘esa saṅkhārānaṃ sabhāvo, yadidaṃ aniccatā. Ye pana aniccā, te ekanteneva udayavayappaṭipīḷitatāya dukkhā eva. Dukkhasabhāvesu tesu satthukāye dukkhuppattiyā ayaṃ paccayo’’ti dassetuṃ ‘‘bhagavato’’tiādi vuttaṃ. Piṭṭhivāto uppajji, so ca kho pubbekatakammapaccayā. Etthāha ‘‘kiṃ pana taṃ kammaṃ, yena aparimāṇakālaṃ sakkaccaṃ upacitavipulapuññasambhāro satthā evarūpaṃ dukkhavipākamanubhavatī’’ti? Vuccate – ayameva bhagavā bodhisattabhūto atītajātiyaṃ mallaputto hutvā pāpajanasevī ayonisomanasikārabahulo carati. So ekadivasaṃ nibbuddhe vattamāne ekaṃ mallaputtaṃ gahetvā gāḷhataraṃ nippīḷesi. Tena kammena idāni buddho hutvāpi dukkhamanubhavi. Yathā cetaṃ, evaṃ ciñcamāṇavikādīnamitthīnaṃ yāni bhagavato abbhakkhānādīni dukkhāni, sabbāni pubbekatassa vipākāvasesāni, yāni kammapilotikānīti vuccanti. Vuttañhetaṃ apadāne (apa. thera 1.39.64-96) –

“නිශ්ශබ්ද වූයේ නිශ්ශබ්ද වූයේ” යන්නෙන් අදහස් විමසීම සඳහා “ඒ ඒ දිශාව” යනාදිය දක්වන ලදී. “අනුවිලෝකෙත්වා” යන්නෙහි “අනු” ශබ්දය “පරි” යන්නට සමාන අර්ථයක් දෙන බැවින් “එතැනින් එතැනින් බලා” යැයි දක්වන ලදී. කෝටි දහසක් ඇතුන්ගේ ශක්තිය දරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙලෙස වෙහෙස දැනෙන්නේ ඇයිදැයි කෙනෙකුට ප්‍රශ්න කළ හැකිය. ඊට ආචාර්යවරුන්ගේ පිළිතුර වන්නේ, මෙය සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍ය ස්වභාවය පෙන්වීම බවයි. යම් සංස්කාරයක් අනිත්‍යද, එය උදයව්‍යය (ඉපදීම හා විනාශය) මගින් පීඩා විඳින බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම දුකකි. දුක් සහිත වූ ඒ සංස්කාරයන් නිසා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශරීරයෙහි දුකක් උපදින්නට හේතුව පෙන්වීමට “භාග්‍යවතුන් වහන්සේට” යනාදිය දක්වන ලදී. එහිදී උන්වහන්සේට කොන්දේ වාතයක් හටගත්තේය, එය පෙර කළ කර්මයක ප්‍රත්‍යයෙනි. පින්කම් සම්භාරයන් රැස් කළ ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙවැනි දුක් විපාකයක් විඳින්නේ කුමන කර්මයක් නිසාදැයි මෙහිදී විමසනු ලැබේ. ඊට පිළිතුර මෙසේය: මෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේම පෙර ජාතියක මල්ලව පුත්‍රයෙකු වී පවිටු මිනිසුන් ඇසුරු කරමින් අයෝනිසෝමනසිකාරයෙන් ක්‍රියා කළහ. ඔහු දිනක් මල්ලවපොර ක්‍රීඩාවකදී එක් මල්ලවයෙකු අල්ලා තදින් මිරිකීය. ඒ කර්මය නිසා දැන් බුදු වී සිටියදීත් එම දුක් වේදනාව වින්හ. චිංචිමානවිකාව ආදී ස්ත්‍රීන්ගෙන් පැමිණි අභූත චෝදනා ආදී සියලු දුක් ද උන්වහන්සේ පෙර කළ කර්මවල ඉතිරි විපාකයන්ය. ඒවා ‘කම්මපිලොතික’ (කර්ම පොටවල්) ලෙස හැඳින්වේ. එය අපදානයෙහි මෙසේ සඳහන් වේ:

‘‘Anotattasarāsanne, ramaṇīye silātale;

Nānāratanapajjote, nānāgandhavanantare.

“අනවතප්ත විල අසල, රමණීය වූ ශිලා තලයක, විවිධ රත්නයන්ගෙන් බබළන, විවිධ සුවඳැති වනාන්තර මධ්‍යයෙහි;

‘‘Mahatā bhikkhusaṅghena, pareto lokanāyako;

Āsīno byākarī tattha, pubbakammāni attano.

මහත් වූ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගත් ලෝකනායකයන් වහන්සේ එහි වැඩහිඳ තමන් වහන්සේගේ පෙර කර්මයන් ප්‍රකාශ කළ සේක.

‘‘Suṇātha bhikkhavo mayhaṃ, yaṃ kammaṃ pakataṃ mayā;

Pilotikassa kammassa, buddhattepi vipaccati.

මහණෙනි, මා විසින් කරන ලද ඒ කර්මය අසන්න. ඒ සුළු කර්මයක (කර්ම පොටක) විපාකය බුදු වූ පසුවත් විපාක දෙයි.

1.

1.

‘‘Munāḷi nāmahaṃ dhutto, pubbe aññāsu jātisu;

Paccekabuddhaṃ surabhiṃ, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ.

මම පෙර ජාතිවල ‘මුනාලි’ නම් ධූර්තයෙක්ව සිටියෙමි. එකල කිසිදු වරදක් නැති, සිල්වත් වූ ‘සුරභි’ නම් පසේබුදුන් වහන්සේට අභූතයෙන් චෝදනා කළෙමි.

‘‘Tena [Pg.336] kammavipākena, niraye saṃsariṃ ciraṃ;

Bahū vassasahassāni, dukkhaṃ vedesi vedanaṃ.

එම කර්ම විපාකයෙන් බොහෝ කලක් නිරයෙහි සැරිසැරුවෙමි. වසර දහස් ගණනක් දුක් වේදනා වින්දෙමි.

‘‘Tena kammāvasesena, idha pacchimake bhave;

Abbhakkhānaṃ mayā laddhaṃ, sundarikāya kāraṇā.

එම කර්මයේ ඉතිරි කොටසින්, මේ අවසන් භවයේදී සුන්දරිකාව නිසා මට අභූත චෝදනා ලැබුණි.

2.

2.

‘‘Sabbābhibhussa buddhassa, nando nāmāsi sāvako;

Taṃ abbhakkhāya niraye, ciraṃ saṃsaritaṃ mayā.

සබ්බාභිභූ බුදුන් වහන්සේගේ ‘නන්ද’ නම් ශ්‍රාවකයාට අභූතයෙන් චෝදනා කොට බොහෝ කලක් නිරයෙහි සැරිසැරුවෙමි.

‘‘Dasa vassasahassāni, niraye saṃsariṃ ciraṃ;

Manussabhāvaṃ laddhāhaṃ, abbhakkhānaṃ bahuṃ labhiṃ.

වසර දස දහසක් නිරයෙහි සැරිසැරුවෙමි. පසුව මිනිසත් බව ලැබූ මම බොහෝ අභූත චෝදනා ලැබුවෙමි.

‘‘Tena kammāvasesena, ciñcamāṇavikā mamaṃ;

Abbhācikkhi abhūtena, janakāyassa aggato.

එම කර්මයේ ඉතිරි විපාකයෙන් චිංචිමානවිකාව මහජනයා ඉදිරියේ මට අභූතයෙන් චෝදනා කළාය.

3.

3.

‘‘Brāhmaṇo sutavā āsiṃ, ahaṃ sakkatapūjito;

Mahāvane pañcasate, mante vācesi māṇave.

මම පෙර උගත් බ්‍රාහ්මණයෙක්ව සිටියෙමි. මහජනයා විසින් පුදන ලද්දෙක්ව මහා වනයේ පන්සියයක් ශිෂ්‍යයන්ට මන්ත්‍ර ඉගැන්වූයෙමි.

‘‘Tatthāgato isi bhīmo, pañcābhiñño mahiddhiko;

Tañcāhaṃ āgataṃ disvā, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ.

එහි පැමිණි පංචාභිඥාලාභී මහා සෘද්ධිමත් ‘භීම’ නම් සෘෂිවරයා දැක, නිවැරදි වූ ඔහුට අභූතයෙන් චෝදනා කළෙමි.

‘‘Tatohaṃ avacaṃ sisse, kāmabhogī ayaṃ isi;

Mayhampi bhāsamānassa, anumodiṃsu māṇavā.

මෙම සෘෂිවරයා කාමභෝගියෙකැයි මම ශිෂ්‍යයන්ට කීවෙමි. මා එසේ පවසද්දී මාගේ ශිෂ්‍යයෝ ද එය අනුමත කළහ.

‘‘Tato māṇavakā sabbe, bhikkhamānaṃ kule kule;

Mahājanassa āhaṃsu, kāmabhogī ayaṃ isi.

ඉන්පසු ඒ සියලු ශිෂ්‍යයෝ ගෙයක් ගෙයක් පාසා පිඬු සිඟා වඩින එම සෘෂිවරයා කාමභෝගියෙකැයි මහජනයාට කීහ.

‘‘Tena kammavipākena, pañca bhikkhusatā ime;

Abbhakkhānaṃ labhuṃ sabbe, sundarikāya kāraṇā.

එම කර්ම විපාකයෙන් මේ පන්සියයක් භික්ෂූන්ට සුන්දරිකාව නිසා අභූත චෝදනා ලැබීමට සිදු විය.

4.

4.

‘‘Vemātubhātaraṃ pubbe, dhanahetu haniṃ ahaṃ;

Pakkhipiṃ giriduggasmiṃ, silāya ca apiṃsayiṃ.

පෙර ජාතියක ධනය නිසා මම මගේ එකම පියාගේ වෙනත් මවකගේ පුතා (සොහොයුරා) මරා දැමුවෙමි. ඔහු දුෂ්කර පර්වත මුදුනකින් පහළට දමා ගලකින් තලා දැමුවෙමි.

‘‘Tena kammavipākena, devadatto silaṃ khipi;

Aṅguṭṭhaṃ piṃsayī pāde, mama pāsāṇasakkharā.

එම කර්ම විපාකයෙන් දේවදත්ත ගල් පෙරළුවේය. ඉන් විසි වූ ගල් පතුරකින් මගේ පයෙහි මහපටැඟිල්ල තැලී ගියේය.

5.

5.

‘‘Purehaṃ dārako hutvā, kīḷamāno mahāpathe;

Paccekabuddhaṃ disvāna, magge sakalikaṃ khipiṃ.

මම පෙර කුඩා දරුවකුව මහමග සෙල්ලම් කරන විට, පසේබුදුන් වහන්සේ නමක දැක මගට ගල් පතුරක් දැමුවෙමි.

‘‘Tena [Pg.337] kammavipākena, idha pacchimake bhave;

Vadhatthaṃ maṃ devadatto, abhimāre payojayi.

එම කර්ම විපාකයෙන් මේ අවසන් භවයේදී දේවදත්ත මා මැරවීමට මිනීමරුවන් යෙදෙව්වේය.

6.

6.

‘‘Hatthāroho pure āsiṃ, paccekamunimuttamaṃ;

Piṇḍāya vicarantaṃ taṃ, āsādesiṃ gajenahaṃ.

මම පෙර ඇත්ගොව්වෙකුව සිටියදී, පිඬු සිඟා වැඩිය උතුම් පසේබුදුන් වහන්සේ නමකට ඇතෙකු ලවා තැති ගැන්වූයෙමි.

‘‘Tena kammavipākena, bhanto nāḷāgirī gajo;

Giribbaje puravare, dāruṇo samupāgami.

එම කර්ම විපාකයෙන් කුලල්ගිරි (ගිරිව්‍රජ) පුරවරයේදී දරුණු වූ නාලාගිරි ඇතා මා ඉදිරියට පැමිණියේය.

7.

7.

‘‘Rājāhaṃ patthivo āsiṃ, sattiyā purisaṃ haniṃ;

Tena kammavipākena, niraye paccisaṃ bhusaṃ.

මම රජකුව සිටියදී හෙල්ලකින් මිනිසෙකු මැරුවෙමි. එම කර්ම විපාකයෙන් නිරයෙහි දැඩි ලෙස පැසුණෙමි.

‘‘Kammuno tassa sesena, idāni sakalaṃ mama;

Pāde chaviṃ pakappesi, na hi kammaṃ vinassati.

එම කර්මයේ ඉතිරි කොටසින් දැන් මගේ පතුලේ සම සිදුරු විය. කර්මය කෙදිනකවත් විනාශ වී නොයයි.

8.

8.

‘‘Ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako;

Macchake ghātite disvā, janayiṃ somanassakaṃ.

මම ධීවර ගමක ධීවර දරුවකුව ඉපිද, මසුන් මරනු දැක සතුටක් ඇති කර ගත්තෙමි.

‘‘Tena kammavipākena, sīsadukkhaṃ ahū mama;

Sabbe sakkā ca haññiṃsu, yadā hani viṭaṭūbho.

එම කර්ම විපාකයෙන් මට හිසරදය ඇති විය. විඩූඪභ ශාක්‍යයන් මරා දමන විට සියලු ශාක්‍යයෝද විනාශ වූහ.

9.

9.

‘‘Phussassāhaṃ pāvacane, sāvake paribhāsayiṃ;

Yavaṃ khādatha bhuñjatha, mā ca bhuñjatha sālayo.

ඵුස්ස බුදුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන්ට 'යව අනුභව කරව්, හැල් බත් අනුභව නොකරව්' යැයි නින්දා කළෙමි.

‘‘Tena kammavipākena, temāsaṃ khāditaṃ yavaṃ;

Nimantito brāhmaṇena, verañjāyaṃ vasiṃ tadā.

එම කර්ම විපාකයෙන් වේරංජාවේදී බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ ආරාධනයෙන් වසන කල්හි, මාස තුනක් යව ආහාරයට ගැනීමට සිදු විය.

10.

10.

‘‘Nibbuddhe vattamānamhi, mallaputtaṃ niheṭhayiṃ;

Tena kammavipākena, piṭṭhidukkhaṃ ahū mama.

මල්ලවපොර ක්‍රීඩාවකදී මම මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයෙකුට පීඩා කළෙමි. එම කර්ම විපාකයෙන් මට කොන්දේ රුජාව ඇති විය.

11.

11.

‘‘Tikicchako ahaṃ āsiṃ, seṭṭhiputtaṃ virecayiṃ;

Tena kammavipākena, hoti pakkhandikā mama.

“මම (පෙර ආත්මයකදී) වෙදකු වී සිටියෙමි. එහිදී එක් සිටුපුත්‍රයෙකුට විරේක බෙහෙත් දුන්නෙමි. ඒ කර්ම විපාකයෙන් මට (මේ ආත්මයේදී) අතීසාර රෝගය වැළඳුණි.”

12.

12.

‘‘Avacāhaṃ jotipālo, sugataṃ kassapaṃ tadā;

Kuto nu bodhi muṇḍassa, bodhi paramadullabhā.

“එකල මම ජෝතිපාලව සිටියදී, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙසේ කීවෙමි: ‘මේ හිස මුඩු කළ මහණාට බෝධියක් (බුදු බවක්) කොයින්ද? බෝධිය ලැබීම අතිශයින්ම දුර්ලභය’.”

‘‘Tena kammavipākena, acariṃ dukkaraṃ bahuṃ;

Chabbassānuruvelāyaṃ, tato bodhimapāpuṇiṃ.

“ඒ කර්ම විපාකයෙන් (බුද්ධත්වයට පෙර) උරුවෙල් දනව්වෙහිදී සය වසක් මුළුල්ලේ බොහෝ දුෂ්කර ක්‍රියාවල නිරත වීමට සිදු විය. ඉන්පසුව මම බුද්ධත්වයට පත් වුණෙමි.”

‘‘Nāhaṃ [Pg.338] etena maggena, pāpuṇiṃ bodhimuttamaṃ;

Kummaggena gavesissaṃ, pubbakammena vārito.

“මම ඒ (දුෂ්කර ක්‍රියා) මාර්ගයෙන් උතුම් බුද්ධත්වයට පත් නොවූයෙමි. පෙර කරන ලද අකුසල කර්මයකින් වළක්වන ලද්දේ වැරදි මාර්ගයක සත්‍යය සෙව්වෙමි.”

‘‘Puññapāpaparikkhīṇo, sabbasantāpavajjito;

Asoko anupāyāso, nibbāyissamanāsavo.

“පින් පව් දෙකම ක්ෂය කළා වූ, සියලු කෙලෙස් තැවුල් දුරු කළා වූ, ශෝක රහිත වූ, පීඩා රහිත වූ, ආශ්‍රව රහිත වූ මම පිරිනිවන් පාන්නෙමි.”

‘‘Evaṃ jino viyākāsi, bhikkhusaṅghassa aggato;

Sabbābhiññābalappatto, anotatte mahāsare’’ti. (apa. thera 1.39.64-96);

“සියලු අභිඥා හා බලයන්ට පැමිණි ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ, අනවතප්ත මහා විල අසලදී භික්ෂු සංඝයා ඉදිරියෙහි මෙසේ ප්‍රකාශ කළ සේක.”

Avijjāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

අවිද්‍යා සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9-10. Paṭhamakathāvatthusuttādivaṇṇanā

9-10. ප්‍රථම කථාවත්ථු සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව.

69-70. Navame (dī. ni. ṭī. 1.17; dī. ni. abhi. ṭī. 1.17; saṃ. ni. ṭī. 2.5.1080) duggatito saṃsārato ca niyyāti etenāti niyyānaṃ, saggamaggo, mokkhamaggo ca. Taṃ niyyānaṃ arahati, niyyāne vā niyuttā, niyyānaṃ vā phalabhūtaṃ etissā atthīti niyyānikā. Vacīduccaritasaṃkilesato niyyātīti vā īkārassa rassattaṃ, yakārassa ca kakāraṃ katvā niyyānikā, cetanāya saddhiṃ samphappalāpā veramaṇi. Tappaṭipakkhato aniyyānikā, tassā bhāvo aniyyānikattaṃ, tasmā aniyyānikattā. Tiracchānabhūtanti tirokaraṇabhūtaṃ. Gehassitakathāti gehappaṭisaṃyuttā. Kammaṭṭhānabhāveti aniccatāpaṭisaṃyuttacatusaccakammaṭṭhānabhāve.

69-70. නවවන සූත්‍රයේ (දීඝ නිකාය ටීකා ආදියෙහි එන පරිදි): දුගතියෙන් හා සංසාරයෙන් පිටවී යාමට හේතු වන බැවින් ‘නිය්‍යාන’ නම් වේ. එය ස්වර්ග මාර්ගය හා මෝක්ෂ මාර්ගයයි. ඒ නිර්වාණ මාර්ගයට සුදුසු වූ හෝ නිර්වාණයෙහි යෙදුණු හෝ ඵලයක් ලෙස නිර්වාණය ඇති බැවින් ‘නිය්‍යානිකා’ නම් වේ. නැතහොත් වාග් දුශ්චරිත කෙලෙස්වලින් නික්මෙන බැවින් ‘ඊ’ කාරය ලුහු කොට ‘ය’ කාරය වෙනුවට ‘ක’ කාරය යොදා ‘නිය්‍යානිකා’ යයි කියනු ලැබේ. මෙය චේතනාව සමඟ ඇති සම්ඵප්ප්‍රලාපයෙන් වැළකීමයි. එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූයේ ‘අනිය්‍යානිකා’ ය. එහි ස්වභාවය අනිය්‍යානික බවයි. ‘තිරච්ඡානභූත’ යනු (නිවන් මග) වසා සිටින බවයි. ‘ගෙහස්සිතකථා’ යනු ගිහි ගෙයට සම්බන්ධ කතාවන්ය. ‘කම්මට්ඨානභාවේ’ යනු අනිත්‍යතාව හා සබැඳි සිවුසච්ච කමටහන් වැඩීමෙහිදීය.

Saha atthenāti sātthakaṃ, hitappaṭisaṃyuttanti attho. ‘‘Surākathā’’tipi pāṭhoti āha ‘‘surākathanti pāḷiyaṃ panā’’ti. Sā panesā kathā ‘‘evarūpā navasurā pītā ratijananī hotī’’ti assādavasena na vaṭṭati, ādīnavavasena pana ‘‘ummattakasaṃvattanikā’’tiādinā nayena vaṭṭati. Tenāha ‘‘anekavidhaṃ…pe… ādīnavavasena vaṭṭatī’’ti. Visikhāti gharasanniveso. Visikhāgahaṇena ca tannivāsino gahitā ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu viya. Tenevāha ‘‘sūrā samatthā’’ti ca ‘‘saddhā pasannā’’ti ca. Kumbhaṭṭhānappadesena kumbhadāsiyo vuttāti āha ‘‘kumbhadāsikathā vā’’ti.

අර්ථය සහිත බැවින් ‘සාත්ථක’ නම් වේ, මෙයින් අදහස් කරන්නේ වැඩදායී බවයි. ‘සුරාකථා’ යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතී. ‘මෙවැනි අලුත් සුරාවන් බීමෙන් සතුටක් ඇති වේ’ යනුවෙන් ආශ්වාද වශයෙන් කරන කථාව සුදුසු නැත. එහෙත් ‘මෙය උමතුවට පමුණුවන්නකි’ යනුවෙන් ආදීනව වශයෙන් කරන කථාව සුදුසුය. ඒ නිසා ‘අනේකවිධ... ආදීනව වශයෙන් සුදුසු වේ’ යැයි පැවසුණි. ‘විසිඛා’ යනු නිවාස පිහිටි වීදියයි. ‘ගම පැමිණියේය’ යන්නෙන් ගම්වැසියන් අදහස් වන්නා සේ විසිඛා යනුවෙන් එහි වෙසෙන්නන් අදහස් වේ. ඒ නිසා ‘සූරයෝය, සමර්ථයෝය’ සහ ‘ශ්‍රද්ධාවන්තයෝය, ප්‍රසන්නයෝය’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘කුම්භට්ඨාන’ යන ප්‍රදේශ නාමයෙන් කල ගෙඩි දිය ගෙන යන දාසියන් අදහස් කරන බැවින් ‘කුම්භදාසිකථා’ යයි කියන ලදී.

Rājakathādipurimakathāya[Pg.339], lokakkhāyikādipacchimakathāya vā vinimuttā purimapacchimakathā vimuttā. Uppattiṭhitisaṃhārādivasena lokaṃ akkhāyatīti lokakkhāyikā. Asukena nāmāti pajāpatinā brahmunā, issarena vā. Vitaṇḍasallāpakathāti ‘‘aṭṭhīnaṃ setattā setoti na vattabbo, pattānaṃ kāḷattā kāḷoti pana vattabbo’’ti evamādikā. Ādi-saddena ‘‘selapupphalakāni viya jīvidāvirapārayattivisālā natthi, yaṃ yo koci tiriyāmānā katattā’’ti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sāgaradevenāti sāgaraputtarājūhi. Khatoti etaṃ ekavacanaṃ tehi paccekaṃ khatattā ‘‘sāgaradevena khatattā’’ti vuttaṃ. Sahamuddā samuddoti vutto. Bhavati vaddhati etenāti bhavo. Bhavābhavā hontīti itibhavābhavakathā. Ettha ca bhavoti sassataṃ, abhavoti ucchedaṃ. Bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Bhavoti kāmasukhaṃ, abhavoti attakilamathoti iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsa tiracchānakathā nāma honti. Atha vā pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā itisaddena saṅgaṇhitvā bāttiṃsa tiracchānakathā vuttā. Dasame natthi vattabbaṃ.

රාජකථා ආදී වූ පූර්ව කථාවෙන් හෝ ලෝකක්ඛායිකා ආදී වූ අපර කථාවෙන් මිදුණේ ‘පූර්ව-අපර කථා විමුක්ත’ නම් වේ. ලෝකයේ උපත, පැවැත්ම සහ විනාශය ආදිය ගැන කියැවෙන බැවින් ‘ලෝකක්ඛායිකා’ නම් වේ. යම් කිසි ප්‍රජාපති බ්‍රහ්මයෙකු හෝ ඊශ්වරයෙකු විසින් (ලෝකය මවන ලදැයි කීම) මීට අයත් වේ. ‘විතණ්ඩසල්ලාපකථා’ යනු ‘ඇට සුදු නිසා ඒවා සුදු යැයි නොකිය යුතුය, කොළ කළු නිසා ඒවා කළු යැයි කිව යුතුය’ ආදී වශයෙන් කරනු ලබන කථායි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සෙලපුප්ඵලකයන් මෙන් ජීවිතය පරලොවට ගෙන යන විශාල වූ කිසිවක් නැත යනාදී තර්ක සංග්‍රහ වේ. ‘සාගරදේව’ යනු සාගර පුත්‍ර රජවරුන් විසිනි. ඔවුන් එක් එක් අය විසින් වෙන් වෙන්ව කණින ලද බැවින් ඒක වචනයෙන් ‘සාගරදේවේන ඛතත්තා’ (සාගර දේවයා විසින් කණින ලද බැවින්) යයි කීහ. මුහුද සමඟ පවතින බැවින් ‘සමුද්‍ර’ යයි කියනු ලැබේ. මෙයින් වැඩෙන බැවින් ‘භව’ නම් වේ. ‘භව’ සහ ‘අභව’ ඇති වන බැවින් ‘ඉතිභවාභවකථා’ නම් වේ. මෙහි ‘භව’ යනු ශාස්වත දෘෂ්ටියයි, ‘අභව’ යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. ‘භව’ යනු දියුණුවයි, ‘අභව’ යනු පිරිහීමයි. ‘භව’ යනු කාමසුඛල්ලිකානුයෝගයයි, ‘අභව’ යනු අත්තකිලමථානුයෝගයයි. මෙසේ මේ සය වැදෑරුම් ඉතිභවාභව කථාව සමඟ තිස් දෙවැදෑරුම් තිරශ්චීන කථා වේ. එසේත් නැත්නම් පෙළ දහමෙහි කෙලින්ම සඳහන් නොවූවත් අරණ්‍ය, පර්වත, නදී, ද්වීප කථා ආදිය ද ‘ඉති’ ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කොට තිස් දෙවැදෑරුම් තිරශ්චීන කථා දක්වන ලදී. දසවන සූත්‍රයෙහි විශේෂ විස්තරයක් නැත.

Paṭhamakathāvatthusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රථම කථාවත්ථු සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Yamakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

යමක වග්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

(8) 3. Ākaṅkhavaggo

(8) 3. ආකංඛ වග්ගය

1-4. Ākaṅkhasuttādivaṇṇanā

1-4. ආකංඛ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

71-74. Tatiyassa paṭhame sīlassa anavasesasamādānena akhaṇḍādibhāvāpattiyā ca paripuṇṇasīlā. Samādānato paṭṭhāya avicchindanato sīlasamaṅgino. Ettāvatā kirāti (a. ni. 2.37) kira-saddo arucisūcanattho. Tenettha ācariyavādassa attano aruccanabhāvaṃ dīpeti. Sampannasīlāti anāmaṭṭhavisesaṃ sāmaññato sīlasaṅkhepena gahitaṃ. Tañca catubbidhanti ācariyatthero ‘‘catupārisuddhisīlaṃ uddisitvā’’ti āha. Tatthāti [Pg.340] catupārisuddhisīle. Jeṭṭhakasīlanti (saṃ. ni. 5.412) padhānasīlaṃ. Ubhayatthāti uddesaniddese. Idha niddese viya uddesepi pātimokkhasaṃvaro bhagavatā vutto ‘‘sampannasīlā’’ti vuttattāti adhippāyo. Sīlaggahaṇañhi pāḷiyaṃ pātimokkhasaṃvaravasena āgataṃ. Tenāha ‘‘pātimokkhasaṃvaroyevā’’tiādi. Tattha avadhāraṇena itaresaṃ tiṇṇaṃ ekadesena pātimokkhantogadhataṃ dīpeti. Tathā hi anolokiyolokane ājīvahetu chasikkhāpadavītikkame gilānapaccayassa apaccavekkhitaparibhoge ca āpatti vihitāti. Tīṇīti indriyasaṃvarasīlādīni. Sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthīti sīlapariyāyena tesaṃ katthaci sutte gahitaṭṭhānaṃ nāma kiṃ atthi yathā pātimokkhasaṃvaroti ācariyassa sammukhattā appaṭikkhipantova upacārena pucchanto viya vadati. Tenāha ‘‘ananujānanto’’ti. Chadvārarakkhāmattakamevāti tassa sallahukabhāvamāha cittādhiṭṭhānamattena paṭipākatikabhāvāpattito. Itaresupi eseva nayo. Paccayuppattimattakanti phalena hetuṃ dasseti. Uppādanahetukā hi paccayānaṃ uppatti. Idamatthanti idaṃ payojanaṃ imassa paccayassa paribhuñjaneti adhippāyo. Nippariyāyenāti iminā indriyasaṃvarādīni tīṇi padhānassa sīlassa parivāravasena pavattiyā pariyāyasīlāni nāmāti dasseti.

71-74. තුන්වන (නිපාතයේ) පළමු සූත්‍රයෙහි: ශීලයෙහි ඉතිරි නොමැතිව සමාදන් වීමෙන් හා එය කණ්ඩිත නොවී පැවතීමෙන් පරිපූර්ණ වූ ශීල ඇත්තෝ ‘පරිපුණ්ණසීලා’ නම් වෙති. සමාදන් වූ තැන් පටන් නොසිඳී පවත්නා බැවින් ශීලයෙන් යුක්ත වූවෝ ‘සීලසමංගිනෝ’ නම් වෙති. ‘එත්තාවතා කිර’ යන්නෙහි ‘කිර’ ශබ්දය අරුචිය හැඟවීම පිණිස යෙදේ. එයින් ආචාර්යවාදය පිළිබඳ තම අකමැත්ත ප්‍රකාශ කරයි. ‘සම්පන්නසීලා’ යනු විශේෂ කොට නොදක්වා ශීලය පොදුවේ ගැනීමයි. එය සිවු වැදෑරුම් බව ‘සතර සංවර ශීලය උදෙසා’ යැයි ආචාර්ය ස්ථවිරයන් වහන්සේ පැවසූහ. එහි ‘ජෙට්ඨකසීල’ යනු ප්‍රධාන ශීලයයි. ‘උභයත්ථ’ යනු උද්දේශයෙහි සහ නිද්දේශයෙහි ය. මෙහි නිද්දේශයෙහි මෙන්ම උද්දේශයෙහි ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘සම්පන්නසීලා’ යනුවෙන් ප්‍රකාශ කළ බැවින් පාතිමොක්ඛ සංවරය වදාරන ලදැයි අදහස් වේ. මන්දයත් පෙළ දහමෙහි ‘ශීලය’ යන්නෙන් ගැනෙන්නේ පාතිමොක්ඛ සංවර ශීලයයි. ඒ නිසා ‘පාතිමොක්ඛ සංවරයම වේ’ යනාදිය පැවසූහ. එහි ඇති අවධාරණයෙන් ඉතිරි තිදෙනා (ඉන්ද්‍රිය සංවරය ආදිය) එක් කොටසකින් පාතිමොක්ඛයට අන්තර්ගත වන බව දක්වයි. එසේම අනුචිත ලෙස බැලීම, දිවි පැවැත්ම උදෙසා කරන සය වැදෑරුම් ශික්ෂාපද ඉක්මවීම සහ ගිලන්පස පිළිබඳව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකොට පරිහරණය කිරීමෙහි ආපත්තියක් පනවා ඇත. ‘තීණි’ යනු ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලය ආදියයි. පාතිමොක්ඛ සංවරය මෙන් ඉතිරි ශීලයන් පෙළ දහමෙහි ‘ශීල’ යන නාමයෙන් හඳුන්වා ඇති තැනක් ඇද්දැයි ආචාර්යවරයාගෙන් අසන්නාක් මෙන් පවසයි. ඒ නිසා ‘අනුමත නොකරන්නාක් මෙන්’ යැයි කීහ. හුදෙක් සය දොර ආරක්ෂා කිරීම මාත්‍රයක් බැවින් සිතේ අධිෂ්ඨානයෙන්ම එය සිදුවන නිසා එහි ඇති සැහැල්ලු බව පවසයි. අනෙක් කරුණුවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘පච්චයුප්පත්තිමත්තකං’ යනු ඵලයෙන් හේතුව දැක්වීමයි. ප්‍රත්‍යයන්ගේ ඉපදීම ඇති වන්නේ ඒවා ඉපදවීමේ හේතුව මතය. ‘ඉදමත්ථං’ යනු මේ ප්‍රත්‍යය පරිභෝජනය කිරීමේ මේ ප්‍රයෝජනයයි අදහස් වේ. ‘නිප්පරියායේන’ යන්නෙන් ඉන්ද්‍රිය සංවරය ආදී තිදෙනා ප්‍රධාන ශීලයට පිරිවාර වශයෙන් පවතින බැවින් ඒවා පර්යාය ශීලයන් ලෙස හඳුන්වන බව දක්වයි.

Idāni pātimokkhasaṃvarasseva padhānabhāvaṃ byatirekato anvayato ca upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yassā’’tiādimāha. Tattha soti pātimokkhasaṃvaro. Sesānīti indriyasaṃvarādīni. Tasse vāti ‘‘sampannasīlā’’ti ettha yaṃ sīlaṃ vuttaṃ, tasseva. Sampannapātimokkhāti ettha pātimokkhaggahaṇena vevacanaṃ vatvā taṃ vitthāretvā…pe… ādimāha. Yathā aññatthāpi ‘‘idha bhikkhu sīlavā hotī’’ti puggalādhiṭṭhānāya desanāya uddiṭṭhaṃ sīlaṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī’’ti (vibha. 508) niddiṭṭhaṃ. Kasmā āraddhanti desanāya kāraṇapucchā. Sīlānisaṃsadassanatthanti payojananiddeso. ‘‘Sīlānisaṃsadassanattha’’nti hi ettha byatirekato yaṃ sīlānisaṃsassa adassanaṃ, taṃ imissā desanāya kāraṇanti kasmā āraddhanti? Veneyyānaṃ sīlānisaṃsassa adassanatoti atthato āpanno [Pg.341] eva hoti. Tenāha ‘‘sacepī’’tiādi. Sīlānisaṃsadassanatthanti pana imassa atthaṃ vivarituṃ ‘‘tesa’’ntiādi vuttaṃ. Ānisaṃsoti udayo. ‘‘Sīlavā sīlasampanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’’tiādīsu (dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213; mahāva. 285) pana vipākaphalampi ‘‘ānisaṃso’’ti vuttaṃ. Ko visesoti ko phalaviseso. Kā vaḍḍhīti ko abbhudayo. Vijjamānopi guṇo yāthāvato vibhāvito eva abhiruciṃ uppādeti, na avibhāvito, tasmā ekantato ānisaṃsakittanaṃ icchitabbamevāti dassetuṃ ‘‘appeva nāmā’’tiādimāha.

දැන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයේම ඇති ප්‍රධානත්වය, අන්වය (ධනාත්මක සම්බන්ධය) සහ ව්‍යතිරේක (ප්‍රතිවිරුද්ධ සම්බන්ධය) යන ක්‍රම මගින් උපමාවකින් විස්තර කිරීමට 'යස්සා' යනාදී පදය වදාරන ලදී. එහි 'සෝ' යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයයි. 'සෙසානි' යනු ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලයාදී සෙසු ශීලයන්ය. 'තස්සේව' යනු 'සම්පන්නසීලා' යන මෙහි යම් ශීලයක් පවසන ලද්දේ ද, එයටම ය. 'සම්පන්න ප්‍රාතිමෝක්ෂ' යන මෙහි ප්‍රාතිමෝක්ෂය යන වචනය භාවිත කිරීමෙන් එහි පර්යාය වචනයක් පවසා, එය විස්තර කර...පෙ... ආරම්භය වදාරන ලදී. අනෙක් තැනක ද 'මෙහි මහණතෙමේ සිල්වත් වෙයි' යනුවෙන් පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන් දක්වන ලද ශීලය, 'ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් සංවර වූයේ වෙසෙයි' යනුවෙන් විභංග ප්‍රකරණයේ නිර්දේශ කර ඇත. 'කස්මා ආරද්ධං' යනු දේශනාවේ හේතුව විමසීමයි. 'සීලානිසංස දස්සනත්ථං' යනු එහි ප්‍රයෝජනය දැක්වීමයි. 'ශීලයේ ආනිසංස දැක්වීම පිණිස' යන මෙහි ව්‍යතිරේක වශයෙන් ශීලයේ ආනිසංස නොදැකීම මෙම දේශනාවට හේතුව බව, 'ඇයි ආරම්භ කළේ?' යන ප්‍රශ්නයෙන් කියවේ. එනම්, වෙනෙය්‍ය ජනයා ශීලයේ ආනිසංස නොදකින බැවින් යන අර්ථය මෙහි අන්තර්ගත වේ. එබැවින් 'සචේපි' යනාදිය වදාරන ලදී. ශීලයේ ආනිසංස දැක්වීම පිණිස යන මෙහි අර්ථය විවෘත කිරීමට 'තේසං' යනාදිය පවසන ලදී. 'ආනිසංස' යනු අභිවෘද්ධියයි. 'සිල්වතා, සිල් සම්පන්න තැනැත්තා ශරීරය බිඳී මරණින් මතු සුගති සංඛ්‍යාත ස්වර්ග ලෝකයේ උපදී' යනාදී තැන්වල විපාක ඵලය ද 'ආනිසංස' ලෙස හඳුන්වයි. 'කෝ විසේසෝ' යනු කවර ඵල විශේෂයක් ද යන්නයි. 'කා වඩ්ඪී' යනු කවර අභිවෘද්ධියක් ද යන්නයි. පවතින ගුණය වුව ද යථා පරිදි විස්තර කළ විටම රුචිය උපදවයි, විස්තර නොකළ විට එසේ නොවේ. එබැවින් ඒකාන්තයෙන්ම ආනිසංස වර්ණනා කිරීම අපේක්ෂා කළ යුත්තක්ම බව දැක්වීමට 'අප්පේව නාම' යනාදිය වදාරන ලදී.

Piyoti piyāyitabbo. Piyassa nāma dassanaṃ ekantato abhinanditabbaṃ hotīti āha ‘‘piyacakkhūhi sampassitabbo’’ti. Pītisamuṭṭhānappasannasommarūpapariggahañhi cakkhu ‘‘piyacakkhū’’ti vuccati. Tesanti sabrahmacārīnaṃ. Manavaḍḍhanakoti pītimanassa paribrūhanato uparūpari pīticittasseva uppādanako. Garuṭṭhāniyoti garukaraṇassa ṭhānabhūto. Jānaṃ jānātīti ñāṇena jānitabbaṃ jānāti. Yathā vā aññe ajānantāpi jānantā viya pavattanti, na evamayaṃ, ayaṃ pana jānanto eva jānāti. Passaṃ passatīti dassanabhūtena paññācakkhunā passitabbaṃ passati, passanto eva vā passati. Evaṃ sambhāvanīyoti evaṃ viññutāya paṇḍitabhāvena sambhāvetabbo. Sīlesvevassa paripūrakārīti sīlesu paripūrakārī eva bhaveyyāti. Evaṃ uttarapadāvadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evañhi iminā padena uparisikkhādvayaṃ anivattitameva hoti. Yathā pana sīlesu paripūrakārī nāma hoti, taṃ phalena dassetuṃ ‘‘ajjhatta’’ntiādi vuttaṃ. Vipassanādhiṭṭhānasamādhisaṃvattanikatāya hi idha sīlassa pāripūrī, na kevalaṃ akhaṇḍādibhāvamattaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘yāni kho pana tāni akhaṇḍāni…pe… samādhisaṃvattanikānī’’ti. Evañca katvā uparisikkhādvayaṃ sīlassa sambhārabhāvena gahitanti sīlassevettha padhānaggahaṇaṃ siddhaṃ hoti. Sīlānurakkhakā hi cittekaggatāsaṅkhārapariggahā. Anūnenāti akhaṇḍādibhāvena, kassaci vā ahāpanena upapannena. Ākārenāti karaṇena sampādanena.

'පියෝ' යනු ආදරය කළ යුතු තැනැත්තායි. ප්‍රිය පුද්ගලයෙකු දැකීම ඒකාන්තයෙන්ම සතුටට කරුණක් බැවින් 'ප්‍රිය ඇසින් බැලිය යුතු' යැයි පවසන ලදී. ප්‍රීතිය නිසා උපන් පහන් වූ මෘදු පෙනුමකින් යුත් ඇස 'ප්‍රිය චක්ඛු' (ප්‍රිය ඇස) ලෙස හැඳින්වේ. 'තේසං' යනු ඒ සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ ය. 'මනවඩ්ඪනකෝ' යනු ප්‍රීතිමත් මනස වර්ධනය කරන බැවින්, නැවත නැවතත් ප්‍රීති සහගත සිතම උපදවන තැනැත්තා ය. 'ගරුට්ඨානියෝ' යනු ගෞරව කිරීමට සුදුසු ස්ථානයක (ගුරු තැනක) සිටින තැනැත්තා ය. 'ජානං ජානාති' යනු ඥානයෙන් දැනගත යුතු දේ දැනගනියි. ඇතැම් අය නොදැන සිටියත් දන්නා සේ හැසිරුණ ද, මොහු එසේ නොවේ; මොහු දැනගෙනම දැනගනියි. 'පස්සං පස්සති' යනු දර්ශන ස්වභාවය ඇති ප්‍රඥා ඇසින් දැකිය යුතු දේ දකියි, නැතහොත් දකිමින්ම දකියි. 'ඒවං සම්භාවනීයෝ' යනු මෙලෙස නුවණැති බවින් හා පණ්ඩිත බවින් ගරු කළ යුතු තැනැත්තා ය. 'සීලේස්වේවස්ස පරිපූරකාරී' යනු ශීලයන්හිම සම්පූර්ණයෙන් පිළිපදින්නෙකු විය යුතුය යන්නයි. මෙහි අවධාරණය යොමු වී ඇත්තේ ශීලය කෙරෙහිමය. මේ මගින් ඉහළ ශික්ෂා දෙක (සමාධි, ප්‍රඥා) බැහැර නොවන බව දත යුතුය. යම් පරිද්දකින් ශීලයන්හි පරිපූර්ණව පිළිපදින්නෙක් වේ ද, එය ඵල සහිතව දැක්වීමට 'අජ්ඣත්තං' යනාදිය පවසන ලදී. මෙහි ශීලයේ පරිපූර්ණත්වය යනු විදර්ශනාවට හා අධිෂ්ඨාන සමාධියට පවතින හිතකර බවයි; එය හුදෙක් ශීලය කඩ නොකිරීම පමණක්ම නොවේ. 'යම් ඒ ශීලයන් අඛණ්ඩව...පෙ... සමාධිය පිණිස පවතිත් ද' යනුවෙන් මෙය වදාරන ලදී. මෙසේ උසස් ශික්ෂා ද්වය ශීලයේ උපකරණ ලෙස ගැනීමෙන් මෙහි ශීලයටම ප්‍රධානත්වය දීම සිද්ධ වේ. මක්නිසාද යත්, ශීලය රකින්නෝ චිත්ත ඒකාග්‍රතාවය සංඛ්‍යාත ධර්මයන් පිරිසිඳ ගන්නා බැවිනි. 'අනූනේන' යනු අඛණ්ඩ ආදී භාවයෙන් හෙවත් කිසිවක් අඩු නොකර සම්පූර්ණ කිරීමෙන් ය. 'ආකාරේන' යනු ක්‍රියාවෙන් සම්පූර්ණ කිරීමයි.

Ajjhattanti [Pg.342] vā attanoti vā ekaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānaṃ. Bhummatthe cetaṃ, ‘‘samatha’’nti upayogavacanaṃ ‘‘anū’’ti iminā upasaggena yoge siddhanti āha ‘‘attano cittasamathe yutto’’ti. Tattha cittasamatheti cittassa samādhāne. Yuttoti aviyutto pasuto. Yo sabbena sabbaṃ jhānabhāvanāya ananuyutto, so taṃ bahi nīharati nāma. Yo ārabhitvā antarā saṅkocaṃ āpajjati, so taṃ vināseti nāma. Yo pana īdiso ahutvā jhānaṃ upasampajja viharati, so anirākatajjhānoti dassento ‘‘bahi anīhaṭajjhāno’’tiādimāha. Nīharaṇavināsatthañhi idaṃ nirākaraṇaṃ nāma. ‘‘Thambhaṃ niraṃkatvā nivātavuttī’’tiādīsu (su. ni. 328) cassa payogo daṭṭhabbo.

'අජ්ඣත්තං' හෝ 'අත්තනෝ' යන පද දෙකම එකම අර්ථය ලබා දෙයි, වෙනස් වන්නේ අකුරු පමණි. මෙය සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි පවතින අතර, 'සමථං' යන ද්විතීයා විභක්ති පදය 'අනු' යන උපසර්ගය හා යෙදීමෙන් 'තම සිතේ සමථයෙහි (සංහිඳියාවෙහි) යෙදුණු' යන අර්ථය සිද්ධ වන බව පවසන ලදී. එහි 'චිත්ත සමථ' යනු සිතේ සමාධියයි. 'යුත්තෝ' යනු එයින් වෙන් නොවී නිරත වූ තැනැත්තායි. යමෙක් මුළුමනින්ම ධ්‍යාන භාවනාවේ නොයෙදේ ද, ඔහු එය තමාගෙන් බැහැර කරයි. යමෙක් භාවනාව ආරම්භ කර අතරමගදී පසුබට වේ ද, ඔහු එය විනාශ කරයි. එබඳු නොවී ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරන්නා ධ්‍යානය බැහැර නොකරන්නෙකු බව පෙන්වීමට 'බහි අනීහටජ්ඣානෝ' (පිටතට නොදැමූ ධ්‍යාන ඇත්තා) යනාදිය වදාරන ලදී. බැහැර කිරීම යනු ඉවත් කිරීම හා විනාශ කිරීමයි. 'තම්භං නිරංකත්වා නිවාතවුත්ති' (තම්භය හෙවත් දැඩි බව බැහැර කර නිහතමානීව වෙසෙන) යනාදී තැන්වල ද මෙහි භාවිතය දත යුතුය.

Sattavidhāya anupassanāyāti ettha aniccānupassanā, dukkhānupassanā, anattānupassanā, nibbidānupassanā, virāgānupassanā, nirodhānupassanā, paṭinissaggānupassanāti imā sattavidhā anupassanā. Suññāgāragato bhikkhu tattha laddhakāyavivekatāya samathavipassanāvasena cittavivekaṃ paribrūhento yathānusiṭṭhapaṭipattiyā lokaṃ sāsanañca attano visesādhigamaṭṭhānabhūtaṃ suññāgārañca upasobhayamāno guṇavisesādhiṭṭhānabhāvāpādanena viññūnaṃ atthato taṃ brūhento nāma hotīti vuttaṃ ‘‘brūhetā suññāgārāna’’nti. Tenāha ‘‘ettha cā’’tiādi. Ekabhūmakādipāsāde kurumānopi pana neva suññāgārānaṃ brūhetāti daṭṭhabbo. Suññāgāraggahaṇena cettha araññarukkhamūlādi sabbaṃ padhānānuyogakkhamaṃ senāsanaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ.

'සප්තවිධ අනුපස්සනාවෙන්' යන මෙහි අනිච්චානුපස්සනාව, දුක්ඛානුපස්සනාව, අනත්තානුපස්සනාව, නිබ්බිදානුපස්සනාව, විරාගානුපස්සනාව, නිරෝධානුපස්සනාව සහ පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාව යන අනුපස්සනා හත අදහස් වේ. ශුන්‍යාගාරයකට (පාළු ස්ථානයකට) ගිය මහණතෙමේ එහිදී ලැබූ කාය විවේකය නිසා සමථ විදර්ශනා මගින් චිත්ත විවේකය වර්ධනය කරමින්, අනුශාසනා කළ පරිදි පිළිපැදීමෙන් ලෝකයත්, ශාසනයත්, තම විශේෂ අධිගමයන්ට හේතු වූ ඒ ශුන්‍යාගාරයත් අලංකාර කරයි. ගුණ විශේෂයන් වැඩීමෙන් සැබෑ අර්ථයෙන් ඒ ස්ථානය වර්ධනය කරන්නෙකු වන බැවින් 'බෲහේතා සුඤ්ඤාගාරානං' (ශුන්‍යාගාර වර්ධනය කරන්නා) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'එත්ථ ච' යනාදිය වදාරන ලදී. තනි මහලක් ඇති ප්‍රාසාද ආදිය ඉදිකරන්නා සැබෑ ලෙස ශුන්‍යාගාර වර්ධනය කරන්නෙකු නොවන බව දත යුතුය. 'ශුන්‍යාගාර' යන වචනයෙන් අරණ්‍ය, රුක්ඛමූල ආදී ප්‍රධාන වශයෙන් යෝගාභ්‍යාසයට සුදුසු සියලු සේනාසන ගැනෙන බව දත යුතුය.

Ettāvatā yathā taṇhāvicaritadesanā paṭhamaṃ taṇhāvasena āraddhāpi taṇhāpadaṭṭhānattā mānadiṭṭhīnaṃ mānadiṭṭhiyo osaritvā kamena papañcattayadesanā jātā, evamayaṃ desanā paṭhamaṃ adhisīlasikkhāvasena āraddhāpi sīlapadaṭṭhānattā samathavipassanānaṃ samathavipassanāyo osaritvā kamena sikkhāttayadesanā jātāti veditabbā. Ettha hi ‘‘sīlesvevassa paripūrakārī’’ti ettāvatā adhisīlasikkhā vuttā, ‘‘ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno’’ti ettāvatā adhicittasikkhā, ‘‘vipassanāya samannāgato’’ti ettāvatā adhipaññāsikkhā. ‘‘Brūhetā suññāgārāna’’nti iminā pana samathavasena suññāgāravaḍḍhane [Pg.343] adhicittasikkhā, vipassanāvasena adhipaññāsikkhāti evaṃ dvepi sikkhā saṅgahetvā vuttā. Ettha ca ‘‘ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno’’ti imehi padehi sīlānurakkhikā eva cittekaggatā kathitā, ‘‘vipassanāyā’’ti iminā padena sīlānurakkhiko saṅkhārapariggaho.

මෙතෙක් දක්වන ලද තෘෂ්ණා විචරිත දේශනාව ප්‍රථමයෙන් තෘෂ්ණාව මූලික කොට ආරම්භ කළ ද, තෘෂ්ණාව පදට්ඨාන (ආසන්න හේතුව) කරගත් මාන හා දෘෂ්ටි දෙසට ගලා ගොස් පිළිවෙළින් ප්‍රපංචත්‍රය (තෘෂ්ණා, මාන, දෘෂ්ටි) දේශනාවක් බවට පත් වූවා සේ ම, මෙම දේශනාව ද ප්‍රථමයෙන් අධිසීල ශික්ෂාව මූලික කොට ආරම්භ කළ ද, සීලය පදට්ඨාන කරගත් සමථ විපස්සනාවන් කරා ගලා ගොස් පිළිවෙළින් ශික්ෂාත්‍රය දේශනාවක් බවට පත් වූ බව දත යුතුය. මෙහි "සීලයන්හි ම පරිපූර්ණව කටයුතු කරන්නෙකු විය යුතුය" යන්නෙන් අධිසීල ශික්ෂාව ද, "අභ්‍යන්තර චිත්ත සමථයෙහි යෙදුණු, ධ්‍යානයෙන් තොර නොවූ" යන්නෙන් අධිචිත්ත ශික්ෂාව ද, "විපස්සනාවෙන් යුක්ත වූ" යන්නෙන් අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව ද කියන ලදී. "හිස් ගෙවල් (ශූන්‍යාගාර) වඩන්නෙකු" යන්නෙන් සමථය මගින් ශූන්‍යාගාර වැඩීම අධිචිත්ත ශික්ෂාව ලෙස ද, විපස්සනාව මගින් එය වැඩීම අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව ලෙස ද යන ශික්ෂා දෙක ම සංග්‍රහ කොට දක්වන ලදී. මෙහි "අභ්‍යන්තර චිත්ත සමථයෙහි යෙදුණු, ධ්‍යානයෙන් තොර නොවූ" යන පදවලින් සීලය ආරක්ෂා කරන චිත්ත ඒකාග්‍රතාව කියන ලද අතර, "විපස්සනාවෙන් යුක්ත වූ" යන පදයෙන් සීලය ආරක්ෂා කරන සංස්කාර පරිග්ගහය (සංස්කාරයන් වටහා ගැනීම) කියන ලදී.

Kathaṃ cittekaggatā sīlamanurakkhati? Yassa hi cittekaggatā natthi, so byādhimhi uppanne vihaññati, so byādhivihato vikkhittacitto sīlaṃ vināsetvāpi byādhivūpasamaṃ kattā hoti. Yassa pana cittekaggatā atthi, so taṃ byādhidukkhaṃ vikkhambhetvā samāpattiṃ samāpajjati, samāpannakkhaṇe dukkhaṃ dūragataṃ hoti, balavataraṃ sukhamuppajjati. Evaṃ cittekaggatā sīlamanurakkhati. Kathaṃ saṅkhārapariggaho sīlamanurakkhati? Yassa hi saṅkhārapariggaho natthi, tassa ‘‘mama rūpaṃ mama viññāṇa’’nti attabhāve balavamamattaṃ hoti, so tathārūpesu dubbhikkhabyādhibhayādīsu sampattesu sīlaṃ nāsetvāpi attabhāvaṃ posetā hoti. Yassa pana saṅkhārapariggaho atthi, tassa attabhāve balavamamattaṃ vā sineho vā na hoti, so tathārūpesu dubbhikkhabyādhibhayādīsu sampattesu sacepissa antāni bahi nikkhamanti, sacepi ussussati visussati, khaṇḍākhaṇḍiko vā hoti satadhāpi sahassadhāpi, neva sīlaṃ vināsetvā attabhāvaṃ posetā hoti. Evaṃ saṅkhārapariggaho sīlaṃ anurakkhati.

සිතේ ඒකාග්‍රතාව කෙසේ නම් සීලය ආරක්ෂා කරයි ද? යමෙකුට සිතේ ඒකාග්‍රතාවක් නැද්ද, ඔහු රෝගයක් හටගත් කල්හි පීඩාවට පත් වෙයි. රෝගයෙන් පීඩිත වූ, විසිරුණු සිත් ඇති ඔහු සීලය විනාශ කරමින් වුව ද රෝගය සන්සිඳුවා ගැනීමට උත්සාහ කරයි. නමුත් යමෙකුට සිතේ ඒකාග්‍රතාව ඇද්ද, ඔහු එම රෝගී දුක මැඩපවත්වා සමාපත්තියට සමවදී. සමාවන් මොහොතේ දුක දුරු වී යයි, බලවත් සැපයක් උපදී. මෙසේ සිතේ ඒකාග්‍රතාව සීලය ආරක්ෂා කරයි. සංස්කාර පරිග්ගහය (සංස්කාර වටහා ගැනීම) කෙසේ නම් සීලය ආරක්ෂා කරයි ද? යමෙකුට සංස්කාර පරිග්ගහය නැද්ද, ඔහුට "මගේ රූපය, මගේ විඤ්ඤාණය" යැයි මේ ආත්මභාවය කෙරෙහි බලවත් මමත්වයක් පවතී. ඔහු දුර්භික්ෂ, රෝග, භය ආදිය පැමිණි කල්හි සීලය නසා හෝ තමාගේ ශරීරය පෝෂණය කරයි. නමුත් යමෙකුට සංස්කාර පරිග්ගහය ඇද්ද, ඔහුට තමාගේ ශරීරය කෙරෙහි බලවත් මමත්වයක් හෝ සෙනෙහසක් නැත. ඔහු දුර්භික්ෂ, රෝග, භය ආදිය පැමිණි කල්හි, ඉදින් ඔහුගේ බඩවැල් පිටතට පැමිණිය ද, ශරීරය වියළී ගිය ද, ශරීරය කැබලිවලට කැඩී සීයකට දහසකට බිඳී ගිය ද, කිසිසේත් සීලය විනාශ කර තමාගේ ශරීරය පෝෂණය නොකරයි. මෙසේ සංස්කාර පරිග්ගහය සීලය ආරක්ෂා කරයි.

‘‘Brūhetā suññāgārāna’’nti iminā pana tasseva ubhayassa brūhanā vaḍḍhanā sātaccakiriyā dassitā. Evaṃ bhagavā yasmā ‘‘sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ…pe… bhāvanīyo cā’’ti ime cattāro dhamme ākaṅkhantena natthaññaṃ kiñci kātabbaṃ, aññadatthu sīlādiguṇasamannāgateneva bhavitabbaṃ. Īdiso hi sabrahmacārīnaṃ piyo hoti manāpo garu bhāvanīyo. Vuttampi hetaṃ –

"හිස් ගෙවල් වඩන්නෙකු" යන්නෙන් එම (සමථ විපස්සනා) දෙකෙහි ම වැඩීම, දියුණු කිරීම හා නිරන්තර උත්සාහය දක්වන ලදී. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් හෙයකින් "සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රිය වන්නෙමි... ගෞරව කටයුතු වන්නෙමි" යන මේ කරුණු සතර කැමති වන්නා විසින් වෙනත් කිසිවක් නොකළ යුතු බවත්, ඒකාන්තයෙන් සීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත විය යුතු බවත් වදාළ සේක. මෙබඳු තැනැත්තා ම සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රිය වූ, මනාප වූ, ගෞරව කටයුතු වූ තැනැත්තෙක් වෙයි. මේ බව වදාරන ලදී -

‘‘Sīladassanasampannaṃ, dhammaṭṭhaṃ saccavedinaṃ;

Attano kamma kubbānaṃ, taṃ jano kurute piya’’nti. (dha. pa. 217);

"සීලයෙන් හා දර්ශනයෙන් (ප්‍රඥාවෙන්) යුක්ත වූ, ධර්මයෙහි පිහිටි, සත්‍යය අවබෝධ කළ, තමාගේ කටයුතු (සික පද) මැනවින් ඉටු කරන තැනැත්තාට ලෝකයා ප්‍රිය කරයි." (ධම්මපදය 217).

Tasmā ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ…pe… sīlesvevassa paripūrakārī…pe… suññāgārāna’’nti vatvā idāni yasmā paccayalābhādiṃ [Pg.344] patthayantenapi idameva karaṇīyaṃ, na aññaṃ kiñci, tasmā ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu lābhī assa’’ntiādimāha. Lābhī assanti lābhāsāya saṃvarasīlaparipūraṇaṃ pāḷiyaṃ āgataṃ. Kimīdisaṃ bhagavā anujānātīti? Na bhagavā sabhāvena īdisaṃ anujānāti, mahākāruṇikatāya pana puggalajjhāsayena evaṃ vuttanti dassento ‘‘na bhagavā’’tiādimāha. Tattha ghāsesanaṃ chinnakatho, na vācaṃ payuttaṃ bhaṇeti chinnakatho mūgo viya hutvā obhāsaparikathānimittaviññattipayuttaṃ ghāsesanaṃ vācaṃ na bhaṇe, na katheyyāti attho. Puggalajjhāsayavasenāti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘yesaṃ hī’’tiādimāha. Raso sabhāvabhūto ānisaṃso rasānisaṃso.

එබැවින් "මහණෙනි, ඉදින් භික්ෂුවක් සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රිය වන්නෙමි... සීලයන්හි ම පිරිබුන්ව කටයුතු කරන්නෙකු වන්නෙමි... ශූන්‍යාගාර වඩන්නෙකු වන්නෙමි" යැයි වදාරා, දැන් යම් හෙයකින් ප්‍රත්‍ය ලාභය ආදිය පතන්නෙකු විසින් ද මෙය ම කළ යුතු බැවින්, වෙනත් දෙයක් නොවන බැවින්, "මහණෙනි, ඉදින් භික්ෂුවක් ප්‍රත්‍ය ලාභියෙකු වන්නෙමි" යනාදිය වදාළ සේක. 'ප්‍රත්‍ය ලාභියෙකු වන්නෙමි' යන්නෙන් ප්‍රත්‍ය ලැබීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් සංවර සීලය පිරීම පාලියෙහි ආවේය. මෙබඳු දෙයක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුමත කරන්නේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වභාවයෙන් මෙබඳු දෙයක් අනුමත නොකරති. එහෙත් මහා කරුණාවෙන් පුද්ගලයන්ගේ අභිලාෂයන් අනුව මෙසේ වදාළ බව දැක්වීමට "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නොවේ" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ගාසෙසනං ඡින්නකථො' යනු සිඟමන (ආහාර සෙවීම) සම්බන්ධයෙන් කථාව නතර කළ, ප්‍රකාශ කළ යුතු වචන නොකියන, ගොළුවෙකු මෙන් වී ආහාර ලබා ගැනීම සඳහා කරන සංඥා හෝ අඟවන වචන භාවිතා නොකරන, කථා නොකරන යන අර්ථයයි. 'පුද්ගලයන්ගේ අභිලාෂය අනුව' යන්නෙන් සැකෙවින් පැවසූ අර්ථය විවරණය කරමින් "යම් කෙනෙකුට ද" යනාදිය වදාළ සේක. 'රසානිසංස' යනු ස්වභාවිකව පවතින ආනිසංසයයි.

Paccayadānakārāti cīvarādipaccayadānavasena pavattakārā. Mahapphalā mahānisaṃsāti ubhayametaṃ atthato ekaṃ, byañjanameva nānaṃ. ‘‘Pañcime, gahapatayo, ānisaṃsā’’tiādīsu (mahāva. 285) hi ānisaṃsasaddo phalapariyāyopi hoti. Mahantaṃ vā lokiyasukhaṃ phalanti pasavantīti mahapphalā, mahato lokuttarasukhassa paccayā hontīti mahānisaṃsā. Tenāha ‘‘lokiyasukhena phalabhūtenā’’tiādi.

'පච්චයදානකාරා' යනු චීවරාදී ප්‍රත්‍යයන් දීමෙන් උදව් උපකාර කරන්නෝ ය. 'මහප්ඵලා මහානිසංසා' යන මේ පද දෙක ම අර්ථයෙන් එකක් වුව ද අකුරුවලින් (ව්‍යඤ්ජන) වෙනස් ය. "ගෘහපතිවරුනි, මේ ආනිසංස පසකි" යනාදී තැන්හි 'ආනිසංස' ශබ්දය 'ඵල' යන්නට පර්යාය වචනයක් ද වෙයි. මහත් වූ ලෞකික සැපය ඵල වශයෙන් උපදවන බැවින් 'මහප්ඵලා' ද, මහත් වූ ලෝකෝත්තර සැපයට හේතු වන බැවින් 'මහානිසංසා' ද වෙති. එහෙයින් "ඵලයක් වූ ලෞකික සැපය මගින්" යනාදිය වදාළ සේක.

Peccabhavaṃ gatāti petūpapattivasena nibbattiṃ upagatā. Te pana yasmā idha katakālakiriyā kālena katajīvitupacchedā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘kālakatā’’ti. Sassusasurā ca tappakkhikā ca sassusasurapakkhikā. Te ñātiyonisambandhena āvāhavivāhasambandhavasena sambaddhā ñātī. Sālohitāti yonisambandhavasena. Ekalohitabaddhāti ekena samānena lohitasambandhena sambaddhā. Pasannacittoti pasannacittako. Kālakato pitā vā mātā vā petayoniyaṃ uppannoti adhikārato viññāyatīti vuttaṃ. Mahānisaṃsameva hotīti tassa tathāsīlasampannattāti adhippāyo.

'පෙච්චභාවං ගතා' යනු ප්‍රේත ලෝකයෙහි උත්පත්තිය ලැබූවෝ ය. ඔවුන් මෙහි කාලක්‍රියා කළ (මියගිය) බැවින් 'කාලකතා' යැයි කියන ලදී. 'සස්සුසසුරා ච තප්පක්ඛිකා ච' යනු නැන්දම්මා, මාමණ්ඩි සහ ඔවුන්ගේ පාර්ශවයේ පිරිසයි. ඔවුන් ඥාති සම්බන්දයෙන් එනම් ආවාහ විවාහ සම්බන්ධයෙන් බැඳුණු ඥාතීහු ය. 'සාලෝහිතා' යනු ජන්ම සම්බන්ධයෙනි. 'එකලෝහිතබද්ධා' යනු එකම ලේ සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු අයයි. 'පසන්නචිත්තෝ' යනු පැහැදුණු සිතැති තැනැත්තා ය. මෙහි ප්‍රකරණය අනුව මියගිය පියා හෝ මව ප්‍රේත යෝනියක ඉපදුණු බව දත යුතු බව පවසන ලදී. ඒ තැනැත්තා එසේ සීල සම්පන්න වූ බැවින් "මහානිසංසම වේ" යනු එහි අදහසයි.

Ajjhottharitāti madditā. Na ca maṃ arati saheyyāti maṃ ca arati na abhibhaveyya na maddeyya na ajjhotthareyya. Uppannanti jātaṃ nibbattaṃ. Sīlādiguṇayutto hi aratiñca ratiñca sahati ajjhottharati, madditvā tiṭṭhati, tasmā īdisamattānaṃ icchantenapi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti [Pg.345] dasseti. Cittutrāso bhāyatīti bhayaṃ, ārammaṇaṃ bhāyati etasmāti bhayaṃ. Taṃ duvidhampi bhayaṃ bheravañca sahati abhibhavatīti bhayabheravasaho. Sīlādiguṇayutto hi bhayabheravaṃ sahati ajjhottharati, madditvā tiṭṭhati ariyakoṭiyavāsī mahādattatthero viya.

‘අජ්ඣොත්ථරිතා’ යනු මැඩලන ලද යන්නයි. ‘න ච මං අරති සහෙය්‍ය’ යන්නෙන් ‘අරතිය මා මැඩපවත්වන්නේ නැත, මඩින්නේ නැත, යටපත් කරන්නේ නැත’ යන්න අදහස් කෙරේ. ‘උප්පන්නං’ යනු උපන් හෙවත් හටගත් බවයි. සීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත පුද්ගලයා අරතිය මෙන්ම රතිය ද ඉවසයි, යටපත් කරයි, මැඩගෙන සිටියි. එබැවින් තමා කෙරෙහි එවැනි තත්ත්වයක් අපේක්ෂා කරන්නෙකු විසින් ද සීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත විය යුතු බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි. ‘චිත්තුත්‍රාසෝ භායති’ යනු බියයි; යමකින් අරමුණ කෙරෙහි බියක් ඇති වේ ද එය බියයි. ඒ දෙවදෑරුම් වූ බිය සහ තැතිගැනීම (භය හා භේරව) ඉවසන්නේ ද මැඩපවත්වන්නේ ද එබැවින් ඔහු ‘භයභේරව සහෝ’ (භය හා තැතිගැනීම් මැඩපවත්වන්නා) නම් වේ. සීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත තැනැත්තා අරියකෝටියවාසී මහාදත්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙන් භය හා තැතිගැනීම් ඉවසයි, යටපත් කරයි, මැඩපවත්වා සිටියි.

Thero kira maggaṃ paṭipanno aññataraṃ pāsādikaṃ araññaṃ disvā ‘‘idhevajja samaṇadhammaṃ katvā gamissāmī’’ti maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle saṅghāṭiṃ paññapetvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Rukkhadevatāya dārakā therassa sīlatejena sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā vissaramakaṃsu. Devatāpi sakalarukkhaṃ cālesi. Thero acalova nisīdi. Sā devatā dhūmāyi pajjali. Neva sakkhi theraṃ cāletuṃ. Tato upāsakavaṇṇenāgantvā vanditvā aṭṭhāsi. ‘‘Ko eso’’ti vuttā ‘‘ahaṃ, bhante, tasmiṃ rukkhe adhivatthā devatā’’ti avoca. Tvaṃ ete vikāre akāsīti. Āma, bhanteti. ‘‘Kasmā’’ti ca vuttā āha ‘‘tumhākaṃ, bhante, sīlatejena dārakā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā vissaramakaṃsu, sāhaṃ tumhe palāpetuṃ evamakāsi’’nti. Thero āha ‘‘atha kasmā ‘idha, bhante, mā vasatha, mayhaṃ aphāsuka’nti paṭikacceva nāvacāsi, idāni pana mā maṃ kiñci avaca, ‘ariyakoṭiyamahādatto amanussabhayena gato’ti vacanato lajjāmi, tenāhaṃ idheva vasissaṃ, tvaṃ pana ajjekadivasaṃ yattha katthaci vasāhī’’ti. Evaṃ sīlādiguṇayutto bhayabheravasaho hoti, tasmā īdisamattānaṃ icchantenapi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti dasseti. Dutiyādīni uttānatthāni.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ මාවතේ වඩිනා අතරතුර එක්තරා රමණීය වනයක් දැක, ‘අද මෙහිම මහණදම් පුරා වඩින්නෙමි’ යි සිතා මාවතෙන් බැස එක්තරා රුක් මුලක සඟල සිවුර පනවා පර්යංකයෙන් හිඳගත්හ. වෘක්ෂ දේවතාවියගේ දරුවෝ තෙරුන් වහන්සේගේ සීල තේජස නිසා තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් සිටීමට නොහැකිව හඬා වැලපුණහ. දේවතාවිය ද මුළු ගසම සෙලවූවාය. තෙරුන් වහන්සේ නිසලවම වැඩසිටියහ. ඒ දේවතාවිය දුම් පිට කරමින් ගිනි ඇවිළුවාය. එහෙත් තෙරුන් වහන්සේ සෙලවීමට ඇයට නොහැකි විය. පසුව ඇය උපාසකයෙකුගේ වෙස් ගෙන අවුත් වැඳ සිටියාය. ‘මොහු කවුදැ’යි විමසූ විට, ‘ස්වාමීනි, මම මේ ගසෙහි වසන දේවතාවිය වෙමි’යි පැවසුවාය. ‘ඔබ මේ විකාර කළෙහිද?’ යි ඇසූ විට, ‘එසේය ස්වාමීනි’යි කීවාය. ‘කුමක් නිසාදැ’යි විමසූ විට ඇය මෙසේ පැවසුවාය: ‘ස්වාමීනි, ඔබගේ සීල තේජස නිසා මාගේ දරුවන්ට ස්වභාවිකව සිටීමට නොහැකිව ඔවුහු හඬා වැලපුණහ. මම ඔබව පලවා හැරීම සඳහා මෙසේ කළෙමි.’ එවිට තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: ‘එසේ නම් මුලදීම “ස්වාමීනි, මෙහි නොවැඩ සිටින්න, මට අපහසුවක් වේ” යැයි මට නොකීවේ මන්ද? දැන් මට කිසිවක් නොකියන්න. “අරියකෝටිය මහාදත්ත තෙරුන් අමනුෂ්‍ය බිය නිසා පලා ගියේය” යන කතාවට මම ලැජ්ජා වෙමි. එබැවින් මම මෙහිම වසන්නෙමි. ඔබ අද දින කොහේ හෝ තැනක සිටින්න.’ මෙසේ සීලාදී ගුණයෙන් යුක්ත තැනැත්තා භය හා භේරවයන් මැඩපවත්වන්නෙකු වේ. එබැවින් තමා එසේ වීමට කැමති තැනැත්තා විසින් සීලාදී ගුණයෙන් යුක්ත විය යුතු බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි. දෙවන ආදී සූත්‍රයන්හි අර්ථය පැහැදිලි බැවින් පහසුය.

Ākaṅkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ආකංඛ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5-10. Migasālāsuttādivaṇṇanā

5-10. මිගසාලා සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

75-80. Pañcame imassa hi puggalassa sīlavirahitassa paññā sīlaṃ paridhovatīti akhaṇḍādibhāvāpādanena sīlaṃ ādimajjhapariyosānesu paññāya [Pg.346] suvisodhitaṃ karoti. Yassa hi abbhantare sīlasaṃvaro natthi, ugghaṭitaññutāya pana cātuppadikagāthāpariyosāne paññāya sīlaṃ dhovitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ paññāya sīlaṃ dhovati nāma seyyathāpi santatimahāmatto.

75-80. පස්වන (මිගසාලා) සූත්‍රයෙහි ‘ඉමස්ස හි පුග්ගලස්ස සීලවිරහිතස්ස පඤ්ඤා සීලං පරිධෝවතී’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, අඛණ්ඩ ආදී භාවයට පැමිණවීමෙන් සීලය මුල, මැද, අග යන අවස්ථාවන්හි ප්‍රඥාවෙන් මනාව පිරිසිදු කරන බවයි. යම් කෙනෙකු තුළ සීල සංවරය නැති වුවද, කෙටි දේශනාවකින් අවබෝධ කරගන්නා බව නිසා සිවුපද ගාථාවක් අවසානයේ ප්‍රඥාවෙන් සීලය පිරිසිදු කර සිවුපිළිසිඹියාපත් මහරහත් බවට පත්වේ නම්, එය ප්‍රඥාවෙන් සීලය සේදීම (පිරිසිදු කිරීම) නමින් හැඳින්වේ. සන්තති මහා ඇමතිවරයා මීට නිදසුනකි.

Sīlavā pana paññaṃ dhovati. Yassa (dī. ni. aṭṭha. 1.317) hi puthujjanassa sīlaṃ saṭṭhiasītivassāni akhaṇḍaṃ hoti, so maraṇakālepi sabbakilese ghātetvā sīlena paññaṃ dhovitvā arahattaṃ gaṇhāti kandarasālapariveṇe mahāsaṭṭhivassatthero viya. There kira maraṇamañce nipajjitvā balavavedanāya nitthunante tissamahārājā ‘‘theraṃ passissāmī’’ti gantvā pariveṇadvāre ṭhito taṃ saddaṃ sutvā pucchi ‘‘kassa saddo aya’’nti. Therassa nitthunanasaddoti. ‘‘Pabbajjāya saṭṭhivassena vedanāpariggahamattampi na kataṃ, idāni na taṃ vandissāmī’’ti nivattitvā mahābodhiṃ vandituṃ gato. Tato upaṭṭhākadaharo theraṃ āha ‘‘kiṃ no, bhante, lajjāpetha, saddhopi rājā vippaṭisārī hutvā ‘na vandissāmī’ti gato’’ti. Kasmā, āvusoti? Tumhākaṃ nitthunanasaddaṃ sutvāti. ‘‘Tena hi me okāsaṃ karothā’’ti vatvā vedanaṃ vikkhambhetvā arahattaṃ patvā daharassa saññaṃ adāsi ‘‘gacchāvuso, idāni rājānaṃ amhe vandāpehī’’ti. Daharo gantvā ‘‘idāni kira theraṃ vandathā’’ti āha. Rājā susumārapatitena theraṃ vandanto ‘‘nāhaṃ ayyassa arahattaṃ vandāmi, puthujjanabhūmiyaṃ pana ṭhatvā rakkhitasīlameva vandāmī’’ti āha. Evaṃ sīlena paññaṃ dhovati nāma. Sesaṃ vuttameva. Chaṭṭhādīsu natthi vattabbaṃ.

සීලවන්තයා ප්‍රඥාව පිරිසිදු කරයි. යම් පෘථග්ජන පුද්ගලයෙකුගේ සීලය සැටක් හෝ අසූවක් වසරක් අඛණ්ඩව සුරැකේ නම්, ඔහු මරණාසන්න මොහොතේදී පවා සියලු කෙලෙස් නසා සීලයෙන් ප්‍රඥාව පිරිසිදු කර රහත් බව ලබා ගනියි. කන්දරසාල පරිවෙණවාසී මහාසට්ඨිවස්ස තෙරුන් වහන්සේ මීට නිදසුනකි. තෙරුන් වහන්සේ මරණ මංචකයෙහි වැතිර සිටින විට ඇති වූ දැඩි වේදනාව නිසා කෙඳිරිගෑහ. තිස්ස මහරජු ‘තෙරුන් වහන්සේ බලන්නට යන්නෙමි’යි ගොස් පරිවෙණ ද්වාරයෙහි සිට ඒ හඬ ඇසී ‘මේ කාගේ හඬක්ද?’ යි විමසීය. ‘තෙරුන් වහන්සේ කෙඳිරිගාන හඬ’ යැයි පැවසූහ. ‘පැවිදි වී වසර හැටක් ගත වීත් වේදනාව විඳගැනීමට තරම්වත් ශක්තියක් නැත; දැන් මම උන්වහන්සේට වඳින්නේ නැත’ යි පවසා ආපසු හැරී මහා බෝධිය වන්දනා කිරීමට ගියේය. එවිට උවටැන් කරන දහරා භික්ෂුව තෙරුන් වහන්සේට මෙසේ කීවේය: ‘ස්වාමීනි, අපව ලැජ්ජාවට පත් කරන්නේ කුමක් නිසාද? ශ්‍රද්ධාවන්ත රජතුමා පවා පසුතැවිලි වී “වඳින්නේ නැතැයි” පවසා ගියේය.’ ‘ඇවැත්නි, ඒ මන්ද?’ යි ඇසූහ. ‘ඔබ වහන්සේගේ කෙඳිරිගාන හඬ ඇසීම නිසා’ යැයි කීය. ‘එසේ නම් මට අවකාශ දෙන්න’ යැයි පවසා, වේදනාව මැඩපවත්වා රහත් බවට පැමිණ දහරා භික්ෂුවට සංඥා කළහ: ‘ඇවැත්නි, දැන් ගොස් රජතුමාට මා වැඳීමට පවසන්න.’ දහරා භික්ෂුව ගොස් ‘දැන් තෙරුන් වහන්සේට වඳින්න’ යැයි පැවසීය. රජතුමා බිම දිගා වී තෙරුන් වහන්සේ වඳිමින්, ‘මම ඔබ වහන්සේගේ රහත් බවට වඳින්නේ නැත, පෘථග්ජන භූමියෙහි සිට රැකගත් ඒ සීලයටම වඳින්නෙමි’ යි පැවසීය. මෙසේ සීලයෙන් ප්‍රඥාව පිරිසිදු කිරීම නම් වේ. ඉතිරි කොටස පවසන ලද පරිදිමය. හයවන ආදී සූත්‍රවල විශේෂයෙන් කිව යුතු යමක් නැත.

Migasālāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

මිගසාලා සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Ākaṅkhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ආකංඛ වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

(9) 4. Theravaggo

(9) 4. ථේර වර්ගය

1-8. Vāhanasuttādivaṇṇanā

1-8. වාහන සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

81-88. Catutthassa paṭhame vimariyādīkatenāti nimmariyādīkatena. Cetasāti evaṃvidhena cittena viharati. Tattha dve mariyādā kilesamariyādā ca ārammaṇamariyādā ca. Sace hissa rūpādike ārabbha rāgādayo [Pg.347] uppajjeyyuṃ, kilesamariyādā tena katā bhaveyya. Tesu panassa ekopi na uppannoti kilesamariyādā natthi. Sace panassa rūpādidhamme āvajjentassa ekacce āpāthaṃ nāgaccheyyuṃ, evamassa ārammaṇamariyādā bhaveyya. Te panassa dhamme āvajjentassa āpāthaṃ anāgatadhammo nāma natthīti ārammaṇamariyādāpi natthi. Idha pana kilesamariyādā adhippetāti āha ‘‘kilesamariyādaṃ bhinditvā’’tiādi. Tatiyādīsu natthi vattabbaṃ.

81-88. සතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘විමරියාදීකතේන’ යනු සීමා රහිත කරන ලද යන්නයි. ‘චේතසා’ යනු එවැනි වූ සිතින් යුක්තව වසයි. එහි සීමා (මරියාදා) දෙකකි: කෙලෙස් සීමාව සහ අරමුණු සීමාවයි. ඉදින් ඔහුට රූප ආදිය අරමුණු කරගෙන රාගාදී කෙලෙස් උපදින්නේ නම්, ඔහු විසින් කෙලෙස් සීමාව ඇති කරන ලද්දේ වෙයි. එහෙත් ඔහු තුළ ඉන් එකක්වත් නූපදින නිසා කෙලෙස් සීමාවක් නැත. ඉදින් රූප ආදී ධර්ම මෙනෙහි කරන ඔහුට ඇතැම් ධර්මයක් වැටහෙන්නේ නැතිනම්, එවිට ඔහුට අරමුණු සීමාවක් ඇති වන්නේය. එහෙත් ධර්මයන් මෙනෙහි කරන ඔහුට අවබෝධ නොවන කිසිදු ධර්මයක් නැති බැවින් අරමුණු සීමාවක් ද නැත. මෙහිදී අදහස් කළේ කෙලෙස් සීමාවයි; එබැවින් ‘කෙලෙස් සීමාව බිඳ’ යනාදිය පවසන ලදී. තුන්වන ආදී සූත්‍රවල අමුතුවෙන් කිව යුතු දෙයක් නැත.

Vāhanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

වාහන සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9-10. Kokālikasuttādivaṇṇanā

9-10. කෝකාලික සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

89-90. Navame (saṃ. ni. ṭī. 1.1.181) kokālikanāmakā dve bhikkhū. Tato idhādhippetaṃ niddhāretvā dassetuṃ ‘‘koyaṃ kokāliko’’ti pucchā. Suttassa aṭṭhuppattiṃ dassetuṃ ‘‘kasmā ca upasaṅkamī’’ti pucchā. Ayaṃ kirātiādi yathākkamaṃ tāsaṃ vissajjanaṃ. Vivekavāsaṃ vasitukāmattā appicchatāya ca mā no kassaci…pe… vasiṃsu. Āghātaṃ uppādesi attano icchāvighātanato. Therā bhikkhusaṅghassa niyyādayiṃsu payuttavācāya akatattā therehi ca adāpitattā. Pubbepi…pe… maññeti iminā therānaṃ kohaññe ṭhitabhāvaṃ āsaṅkati avaṇe vaṇaṃ passanto viya, suparisuddhe ādāsatale jallaṃ uṭṭhāpento viya ca.

89-90. නවවැනි සූත්‍රයෙහි (සං. නි. ටී. 1.1.181) කොකාලික නමින් භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමක් වෙති. එම නිසා මෙහි අදහස් කරන පුද්ගලයා වෙන්කර දැක්වීම පිණිස ‘මේ කොකාලික කවුද?’ යන ප්‍රශ්නය නගන ලදී. සූත්‍රය දේශනා කිරීමට හේතුව දැක්වීමට ‘කුමක් නිසා එළඹියේද?’ යන ප්‍රශ්නය නගන ලදී. ‘මොහු කියනුයේ’ යනාදිය පිළිවෙළින් ඒවාට දෙන ලද පිළිතුරු වේ. විවේකීව වාසය කිරීමට ඇති කැමැත්ත සහ අල්පේච්ඡතාවය නිසා ‘කිසිවෙකු අපව නොදැනේවා’ ...පෙ... යනුවෙන් වාසය කළහ. තමාගේ කැමැත්ත ඉටු නොවීම නිසා වෛරයක් ඇති කරගත්තේය. වචනයෙන් ප්‍රකාශ නොකළ බැවින් සහ තෙරුන් වහන්සේලා විසින් එය පවරා නොදුන් බැවින්, තෙරුන් වහන්සේලා එය භික්ෂු සංඝයාට පවරා දුන්හ. ‘පෙරත්...පෙ... හඟියි’ යන්නෙන් තෙරුන් වහන්සේලා කෙරෙහි වංචනික බවක් ඇති බව ඔහු සැක කරයි; එය වණයක් නැති තැන වණයක් දකින්නාක් මෙන් ද, ඉතා පිරිසිදු කැඩපත් තලයක කිලුටක් ඇති කරන්නාක් මෙන් ද වේ.

Aparajjhitvāti bhagavato sammukhā ‘‘pāpabhikkhū jātā’’ti vatvā. Mahāsāvajjadassanatthanti mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ, ayameva vā pāṭho. Māhevanti mā evamāha, mā evaṃ bhaṇi. Saddhāya ayo uppādo saddhāyo, taṃ āvahatīti saddhāyikoti āha ‘‘saddhāya āgamakaro’’ti. Saddhāyikoti vā saddhāya ayitabbo, saddheyyoti attho. Tenāha ‘‘saddhātabbavacano vā’’ti.

‘අපරජ්ඣිත්වා’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ‘පාපී භික්ෂූහු උපන්හ’ යි පවසා වරදක් කිරීමයි. ‘මහාසාවජ්ජදස්සනත්ථං’ යනු මහත් වූ දොස් ඇති බව දැක්වීම පිණිසයි, මෙයම හෝ පාඨයයි. ‘මාහේවං’ යනු මෙසේ නොකියන්න, මෙසේ නොපවසන්න යන්නයි. ශ්‍රද්ධාවේ උපත ‘සද්ධාය’ නම් වේ, එය පමුණුවන (ඇති කරන) බැවින් ‘සද්ධායික’ යැයි පැවසීය; එනම් ‘ශ්‍රද්ධාව ඇති කරන්නා’ යන්නයි. නැතහොත් ‘සද්ධායික’ යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් යා යුතු හෙවත් විශ්වාස කළ යුතු, එනම් ‘සද්ධෙය්‍ය’ යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘විශ්වාස කටයුතු වචන ඇත්තා’ යැයි පවසන ලදී.

Pīḷakā nāma bāhirato paṭṭhāya aṭṭhīni bhindanti, imā pana paṭhamaṃyeva aṭṭhīni bhinditvā uggatā. Tenāha ‘‘aṭṭhīni bhinditvā uggatāhi piḷakāhī’’ti. Taruṇabeluvamattiyoti taruṇabillaphalamattiyo. Visagilitoti khittapaharaṇo[Pg.348]. Tañca baḷisaṃ visasamaññā loke. Ārakkhadevatānaṃ saddaṃ sutvāti padaṃ ānetvā sambandho.

‘පීළකා’ නම් සාමාන්‍යයෙන් පිටත සිට හටගෙන ඇට බිඳිති, නමුත් මේවා පළමුවෙන්ම ඇට බිඳගෙන මතු විය. එබැවින් ‘ඇට බිඳගෙන මතු වූ ගෙඩිවලින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘තරුණබේලුවමත්තියෝ’ යනු ළපටි බෙලි ගෙඩි පමණ වූ යන්නයි. ‘විසගිලිතෝ’ යනු විසි කරන ලද ආයුධයක් වැන්න. ලෝකයෙහි එම බිලී කොක්ක විෂ හා සමාන යැයි සලකති. ‘ආරක්ඛදේවතානං සද්දං සුත්වා’ (ආරක්ෂක දේවතාවන්ගේ හඬ අසා) යන පදය ගෙනවුත් සම්බන්ධ කළ යුතුය.

Brahmaloketi suddhāvāsaloke. Varākoti anuggahavacanametaṃ. Hīnapariyāyoti keci. Piyasīlāti iminā etasmiṃ atthe niruttinayena pesalāti padasiddhīti dasseti. Kabarakkhīnīti byādhibalena paribhinnavaṇṇatāya kabarabhūtāni akkhīni. Yattakanti bhagavato vacanaṃ aññathā karontena yattakaṃ tayā aparaddhaṃ, tassa pamāṇaṃ natthīti attho. Yasmā anāgāmino nāma pahīnakāmacchandabyāpādā honti, tvañca diṭṭhikāmacchandabyāpādavasena idhāgato, tasmā yāvañca te idaṃ aparaddhanti evamettha attho daṭṭhabbo.

‘බ්‍රහ්මලෝකේ’ යනු ශුද්ධාවාස ලෝකයෙහි ය. ‘වරාකෝ’ යනු අනුකම්පා කටයුතු බව පවසන වචනයකි. ඇතැම්හු මෙය ‘හීන’ යන්නට පර්යාය වචනයක් යැයි කියති. ‘පියසීලා’ යන්නෙන් මෙම අර්ථයෙහි නිරුක්ති ක්‍රමයට ‘පේසල’ යන පදයේ සිද්ධිය දක්වයි. ‘කබරක්ඛීනී’ යනු රෝගී තත්ත්වය නිසා වර්ණය වෙනස් වූ බැවින් ලප කැළැල් සහිත වූ ඇස් ය. ‘යත්තකං’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය වෙනස් කරමින් ඔබ විසින් යම් වරදක් කරන ලද ද, එහි ප්‍රමාණය මෙපමණකැයි කිව නොහැකි බවයි. යම් හෙයකින් අනාගාමීහු වනාහි ප්‍රහීණ කළ කාමච්ඡන්ද හා ව්‍යාපාද ඇත්තෝ වෙති; ඔබ වනාහි දෘෂ්ටි, කාමච්ඡන්ද හා ව්‍යාපාද වසයෙන් මෙහි පැමිණියෙහිය, එබැවින් ඔබට මෙම වරද සිදු වූ බව මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

Adiṭṭhippattoti appattadiṭṭhiko. Gilitaviso viya visaṃ gilitvā ṭhito viya. Kuṭhārisadisā mūlapacchindanaṭṭhena. Uttamattheti arahatte. Khīṇāsavoti vadati sunakkhatto viya acelaṃ korakkhattiyaṃ. Yo aggasāvako viya pasaṃsitabbo khīṇāsavo, taṃ ‘‘dussīlo aya’’nti vadati. Vicinātīti ācinoti pasavati. Pasaṃsiyanindā tāva sampannaguṇaparidhaṃsanavasena pavattiyā sāvajjatāya kaṭukavipākā, nindiyappasaṃsā pana kathaṃ tāya samavipākāti? Tattha avijjamānaguṇasamāropanena attano paresañca micchāpaṭipattihetubhāvato pasaṃsiyena tassa samabhāvakaraṇato ca. Lokepi hi asūraṃ sūrena samaṃ karonto gārayho hoti, pageva duppaṭipannaṃ suppaṭipannena samaṃ karontoti.

‘අදිට්ඨිප්පත්තෝ’ යනු සත්‍යාවබෝධයට පත් නොවූ තැනැත්තායි. ‘ගිලිතවිසෝ විය’ යනු විෂ ගිලගෙන සිටින්නාක් මෙන් ය. මූලය සිඳින අර්ථයෙන් පොරවක් වැනි ය. ‘උත්තමත්ථේ’ යනු අර්හත්ත්වයෙහි ය. සුනක්ඛත්ත නිරුවත් කෝරක්ඛත්තියයා ගැන පවසන්නාක් මෙන් රහතන් වහන්සේ නමකැයි පවසයි. අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේ නමක මෙන් පැසසිය යුතු වූ යම් රහතන් වහන්සේ නමක් වේ ද, උන්වහන්සේට ‘මොහු දුශ්ශීලයෙකැ’ යි පවසයි. ‘විචිනාති’ යනු රැස් කරයි හෙවත් පව් උපදවයි. ගුණ සම්පන්නයන්ට නින්දා කිරීම, ගුණ විනාශ කිරීමේ ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් සහ සාවද්‍ය බැවින් කටුක විපාක දෙන්නකි. එසේ නම් නින්දා කළ යුත්තාට ප්‍රශංසා කිරීම කෙසේ නම් ඒ හා සමාන විපාක දෙන්නක් වේ ද? එහි නැති ගුණ ආරෝපණය කිරීමෙන් තමාගේ හා අනුන්ගේ මිත්‍යා පිළිවෙතට හේතු වන බැවින් ද, පැසසිය යුත්තා හා ඔහු සමාන කරන බැවින් ද එය එසේ වේ. ලෝකයෙහි ද වීරයෙකු නොවන්නෙකු වීරයෙකු හා සමාන කරන්නා ගැරහිය යුත්තෙක් වේ; වැරදි පිළිවෙත් පුරන්නෙකු නිවැරදි පිළිවෙත් පුරන්නෙකු හා සමාන කරන්නා ගැන කවර කතා ද?

Sakena dhanenāti attano sāpateyyena. Ayaṃ appamattako aparādho diṭṭhadhammikattā sappatikārattā ca tassa. Ayaṃ mahantataro kali katūpacitassa samparāyikattā appatikārattā ca.

‘සකේන ධනේන’ යනු තමාගේම වස්තුවෙන් යන්නයි. මෙම වරද දිට්ඨධම්මවේදනීය බැවින් සහ පිළියම් කළ හැකි බැවින් අල්ප මාත්‍ර වූවකි. මෙම ආර්යෝපවාදය වනාහි කර්මය රැස් කරගත් බැවින් ද, පරලොව විපාක දෙන බැවින් ද, පිළියම් කළ නොහැකි බැවින් ද ඉතා මහත් වූ පාපයකි (කලි).

Nirabbudoti gaṇanāviseso esoti āha ‘‘nirabbudagaṇanāyā’’ti, satasahassaṃ nirabbudānanti attho. Yamariyagarahī nirayaṃ upetīti ettha yathāvuttaāyuppamāṇaṃ pākatikavasena ariyūpavādinā vuttanti veditabbaṃ. Aggasāvakānaṃ pana guṇamahantatāya tatopi ativiya mahantataramevāti vadanti.

‘නිරබ්බුදෝ’ යනු සංඛ්‍යා විශේෂයෙකැයි ‘නිරබ්බුද ගණනාවෙන්’ යනුවෙන් පැවසීය; ලක්ෂයක් නිරබ්බුද වේ යන අර්ථයයි. ‘ආර්යයන්ට ගරහන්නා නිරයට යයි’ යන මෙහි සඳහන් ආයු ප්‍රමාණය සාමාන්‍යයෙන් ආර්යෝපවාද කරන්නෙකු සම්බන්ධයෙන් කියන ලද්දක් බව දත යුතුය. අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාගේ ගුණ මහත් බැවින් උන්වහන්සේලාට අපහාස කිරීමේ විපාකය මීටත් වඩා අතිශයින් මහත් බව පවසති.

Atha [Pg.349] kho brahmā sahampatīti ko ayaṃ brahmā, kasmā ca pana bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etadavocāti? Ayaṃ kassapassa bhagavato sāsane sahako nāma bhikkhu anāgāmī hutvā suddhāvāsesu uppanno, tattha sahampati brahmāti sañjānanti. So panāhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘padumanirayaṃ kittessāmi, tato bhagavā bhikkhūnaṃ ārocessati, athānusandhikusalā bhikkhū tatthāyuppamāṇaṃ pucchissanti, bhagavā ācikkhanto ariyūpavāde ādīnavaṃ pakāsessatī’’ti iminā kāraṇena bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etadavoca.

‘අථ ඛෝ බ්‍රහ්මා සහම්පතී’ යනු මේ බ්‍රහ්මයා කවුද, කුමක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ මෙය පැවසුවේද? මොහු කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයේ සහක නම් භික්ෂුවක්ව අනාගාමී වී ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උපත ලැබීය; එහි ඔහු ‘සහම්පති බ්‍රහ්ම’ යැයි හඳුන්වනු ලබයි. ඔහු වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ‘මම පදුම නිරය ගැන පවසන්නෙමි, එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට එය වදාරන සේක, එවිට අනුසන්ධි කුසල භික්ෂූහු එහි ආයු ප්‍රමාණය විමසන්නාහ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය පවසමින් ආර්යෝපවාදයේ (ආර්යයන්ට ගැරහීමේ) ආදීනව ප්‍රකාශ කරන සේකැ’ යි යන මෙම අරමුණ ඇතිව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ මෙය පැවසීය.

Magadharaṭṭhe saṃvohārato māgadhako pattho, tena. Paccitabbaṭṭhānassāti nirayadukkhena paccitabbappadesassa etaṃ abbudoti nāmaṃ. Vassagaṇanāti ekato paṭṭhāya dasaguṇitaṃ abbudaāyumhi tato aparaṃ vīsatiguṇitaṃ nirabbudādīsu vassagaṇanā veditabbā. Ayañca gaṇanā aparicitānaṃ dukkarāti vuttaṃ ‘‘na taṃ sukaraṃ saṅkhātu’’nti. Keci pana ‘‘tattha tattha paridevanānattena kammakāraṇanānattenapi imāni nāmāni laddhānī’’ti vadanti, apare ‘‘sītanarakā ete’’ti. Sabbatthāti ababādīsu padumapariyosānesu sabbesu nirayesu. Esa nayoti heṭṭhimato uparimassa vīsatiguṇataṃ atidisati. Dasame natthi vattabbaṃ.

මගධ රටේ ව්‍යවහාරයේ පවතින මාගධික නැළියෙන් (ප්‍රස්ථයෙන්) ය. ‘පච්චිතබ්බට්ඨානස්ස’ යනු නිරය දුකෙන් තැවිය යුතු ප්‍රදේශයට කියන ‘අබ්බුද’ යන නාමයයි. ‘වස්සගණනා’ යනු එකේ සිට ආරම්භ කර දස ගුණයකින් වැඩි වූ අබ්බුද ආයුෂය ද, ඉන්පසු විසි ගුණයකින් වැඩි වූ නිරබ්බුද ආදී නිරයන්හි වර්ෂ ගණන ද දත යුතුය. මෙම ගණනය කිරීම පුරුදු නැති අයට දුෂ්කර බැවින් ‘එය ගණන් කිරීම පහසු නැත’ යැයි පවසන ලදී. ඇතැම්හු ‘එම නිරයන්හි විවිධ වැලපීම් හා විවිධ දඬුවම් පමුණුවන බැවින් මෙම නම් ලැබී ඇතැ’ යි පවසති; තවත් සමහරු ‘මොවුහු ශීත නරකයෝය’ යි පවසති. ‘සබ්බත්ථ’ යනු අබබයේ සිට පදුමය දක්වා වූ සියලුම නිරයන්හි ය. ‘එස නයෝ’ යන්නෙන් පහළ නිරයට වඩා ඉහළ නිරය විසි ගුණයකින් වැඩි වන ආකාරය දක්වයි. දසවැනි සූත්‍රයෙහි විශේෂයෙන් කිව යුත්තක් නැත.

Kokālikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

කොකාලික සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

Theravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ථේර වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

(10) 5. Upālivaggo

(10) 5. උපාලි වර්ගය.

1-4. Kāmabhogīsuttādivaṇṇanā

1-4. කාමභෝගී සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

91-94. Pañcamassa paṭhamādīni uttānatthāni. Catutthe tapanaṃ santapanaṃ kāyassa khedanaṃ tapo, so etassa atthīti tapassī, taṃ tapassiṃ. Yasmā tathābhūto tapanissito, tapo vā tannissito, tasmā āha ‘‘tapanissitaka’’nti. Lūkhaṃ pharusaṃ sādhusammatācāravirahato na pasādanīyaṃ ājīvati vattatīti lūkhājīvī, taṃ lūkhājīviṃ. Upakkosatīti uppaṇḍeti[Pg.350], upahasanavasena paribhāsati. Upavadatīti avaññāpubbakaṃ apavadati. Tenāha ‘‘hīḷeti vambhetī’’ti.

91-94. පස්වැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍ර ආදියෙහි අර්ථ පැහැදිලිය. සිව්වැන්නෙහි තපනය හෙවත් සන්තාපය වූ කය වෙහෙසීම ‘තපස’ නම් වේ; එය ඔහුට ඇති බැවින් ‘තපස්සී’ නම් වේ, ඒ තපස්වියායි. යම් හෙයකින් එබඳු වූ තපස ඇසුරු කළේ ද, නැතහොත් තපස ඔහුව ඇසුරු කළේ ද, එබැවින් ‘තපස ඇසුරු කළා වූ’ යැයි පැවසීය. ‘ලූඛං’ යනු රළු වූ, සත්පුරුෂ සම්මත ආචාරවලින් තොර බැවින් ප්‍රසාදය දනවන සුළු නොවන ජීවිකාවක් පවත්වන බැවින් ‘ලූඛාජීවී’ නම් වේ, ඒ රළු ජීවිකාව ඇත්තායි. ‘උපක්කෝසති’ යනු සමච්චල් කරමින් පරිභව කිරීමයි. ‘උපවදති’ යනු අවඥා පූර්වකව දොස් පැවසීමයි. එබැවින් ‘නින්දා කරයි, ගරහයි’ යැයි පැවසීය.

Kāmabhogīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

කාමභෝගී සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

5. Uttiyasuttavaṇṇanā

5. උත්තිය සූත්‍ර වර්ණනාව.

95. Pañcame paccante bhavaṃ paccantimaṃ. Pākārassa thirabhāvaṃ uddhamuddhaṃ pāpetīti uddhāpaṃ, pākāramūlaṃ. Ādi-saddena pākāradvārabandhaparikhādīnaṃ saṅgaho veditabbo. Paṇḍitadovārikaṭṭhāniyaṃ katvā bhagavā attānaṃ dassesīti dassento ‘‘ekadvāranti kasmā āhā’’ti codanaṃ samuṭṭhāpesi. Yassā paññāya vasena puriso paṇḍitoti vuccati, taṃ paṇḍiccanti āha ‘‘paṇḍiccena samannāgato’’ti. Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo veyyattiyaṃ. Medhati sammohaṃ hiṃsati vidhamatīti medhā, sā etassa atthīti medhāvī. Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti ṭhānuppattikā, ṭhānaso uppajjanapaññā. Anupariyāyanti etenāti anupariyāyo, so eva pathoti anupariyāyapatho, parito pākārassa anusaṃyāyanamaggo. Pākārabhāgā sandhātabbā etthāti pākārasandhi, pākārassa phullitappadeso. So pana heṭṭhimantena dvinnampi iṭṭhakānaṃ vigamena evaṃ vuccatīti āha ‘‘dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhāna’’nti. Chinnaṭṭhānanti chinnabhinnappadeso, chiddaṭṭhānaṃ vā. Tañhi vivaranti vuccati.

95. පස්වන (සූත්‍රයෙහි) 'පච්චන්තේ' යනු සීමාන්ත පෙදෙසෙහි පිහිටි යන්නයි. ප්‍රාකාරයෙහි ස්ථිරභාවය ඉහළින් ඉහළට පමුණුවන බැවින් 'උද්ධාපං' යනු ප්‍රාකාරයේ පාදය හෙවත් මුලයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් ප්‍රාකාරයේ ද්වාර, අගුළු, දිය අගල් ආදියද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. පණ්ඩිත ද්වාරපාලකයෙකුගේ ස්ථානයෙහි පිහිටා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේව දක්වමින්, 'එක් දොරක් ඇත්තේය යි කුමට කීවේද?' යැයි ප්‍රශ්නයක් මතු කළහ. යම් ප්‍රඥාවක් හේතුවෙන් පුද්ගලයෙකු 'පණ්ඩිත' යැයි කියනු ලැබේද, එය 'පාණ්ඩීත්‍යය' යි. 'පාණ්ඩීත්‍යයෙන් සමන්විත වූයේ' යැයි පැවසූයේ එයයි. ඒ ඒ කටයුතුවල දක්ෂ බව හා වියත් බව 'වෛයත්තිය' (ප්‍රතිභානය) නමි. මෝහය නසන බැවින් 'මේධා' නම් වේ, එය ඇත්තා 'මේධාවී' නම් වේ. ඒ ඒ අවස්ථාවට අනුකූලව උපදින බැවින් 'ඨානුප්පත්තිකා' නම් වේ, එය අවස්ථාවට උචිතව ක්ෂණිකව උපදින ප්‍රඥාවයි. මෙයින් වටා යන බැවින් 'අනුපරියාය' නම් වේ, එයම මාවතක් බැවින් 'අනුපරියායපථ' නම් වේ, එය ප්‍රාකාරය වටා යන මාවතයි. ප්‍රාකාරයේ කොටස් එකිනෙක සම්බන්ධ කළ යුතු තැන 'ප්‍රාකාර සන්ධි' නම් වේ, එය ප්‍රාකාරයේ පැළුණු හෝ සිදුරු වූ තැනයි. එය යට පැත්තෙන් ගඩොල් දෙකක් ඉවත් වීමෙන් සිදුවන බැවින් 'ගඩොල් දෙකක් ඉවත් වූ තැන' යැයි කීහ. 'ඡින්නට්ඨානං' යනු කැඩුණු බිඳුණු තැන හෝ සිදුරක් ඇති තැනයි. එයට 'විවරය' යැයි කියනු ලැබේ.

Uttiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

උත්තිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවුණි.

6-8. Kokanudasuttādivaṇṇanā

6-8. කොකනුද සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

96-98. Chaṭṭhe khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ ārammaṇaṭṭhena ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādivacanato. Avijjāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ upanissayādibhāvena pavattanato. Yathāha ‘‘assutavā, bhikkhave, puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido’’tiādi (dha. sa. 1007). Phassopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Yathā [Pg.351] cāha ‘‘tadapi phassapaccayā (dī. ni. 1.118-130) phussa phussa paṭisaṃvediyantī’’ti (dī. ni. 1.144) ca. Saññāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā (su. ni. 880; mahāni. 109), pathavito saññatvā’’ti (ma. ni. 1.2) ca ādi. Vitakkopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Vuttampi cetaṃ ‘‘takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhū’’ti (su. ni. 892; mahāni. 121), ‘‘takkī hoti vīmaṃsī’’ti (dī. ni. 1.34) ca ādi. Ayonisomanasikāropi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘tassevaṃ ayoniso manasikaroto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjati, atthi me attāti tassa saccato thetato diṭṭhi uppajjatī’’tiādi (ma. ni. 1.19).

96-98. සයවන සූත්‍රයෙහි, 'රූපය ආත්මය වශයෙන් දකියි' යනාදී වචනවලින් අරමුණු වශයෙන් ස්කන්ධයෝ ද දෘෂ්ටි උපදින තැන් වෙති. අවිද්‍යාව ද උපනිශ්‍රය (තදබල හේතු) ආදී වශයෙන් පවතින බැවින් දෘෂ්ටි උපදින තැනකි. 'මහණෙනි, අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයා ආර්යයන් නොදක්නේ, ආර්ය ධර්මයෙහි අදක්ෂ වූයේ...' යනාදී වශයෙන් වදාළ පරිදිය. 'එය ද ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන... නැවත නැවත ස්පර්ශ කරමින් විඳිති' යනාදී වශයෙන් වදාළ හෙයින් ස්පර්ශය ද දෘෂ්ටි උපදින තැනකි. 'සංඥාව නිදාන කොට ඇති ප්‍රපංච සංඛ්‍යාවෝ' සහ 'පෘථිවියෙන් සංඥා කොට...' යනාදී වශයෙන් වදාළ හෙයින් සංඥාව ද දෘෂ්ටි උපදින තැනකි. 'දෘෂ්ටීන් කෙරෙහි තර්කය පමුණුවා, සත්‍යය හා අසත්‍යය යැයි ද්වය ධර්මයක් පවසති' සහ 'තර්ක කරන්නෙක් වෙයි, විමසන්නෙක් වෙයි' යනාදී වශයෙන් වදාළ හෙයින් විතර්කය ද දෘෂ්ටි උපදින තැනකි. අයෝනිසෝ මනසිකාරය ද දෘෂ්ටි උපදින තැනකි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: 'මෙසේ අයෝනිසෝ මනසිකාරය කරන්නා වූ ඔහුට දෘෂ්ටි සය අතුරෙන් එක්තරා දෘෂ්ටියක් උපදියි. මාගේ ආත්මය ඇත්තේය කියා ඔහුට සත්‍ය වශයෙන් හා ස්ථිර වශයෙන් දෘෂ්ටිය උපදියි' යනාදියයි.

Yā diṭṭhīti idāni vuccamānānaṃ aṭṭhārasannaṃ padānaṃ sādhāraṇaṃ mūlapadaṃ. Diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ gūthagataṃ viya, diṭṭhīsu vā gataṃ idaṃ dassanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhīsu antogadhattātipi diṭṭhigataṃ, diṭṭhiyā vā gataṃ diṭṭhigataṃ. Idañhi ‘‘atthi me attā’’tiādi diṭṭhiyā gamanamattameva, natthettha attā vā nicco vā kocīti vuttaṃ hoti. Sā cāyaṃ diṭṭhi dunniggamanaṭṭhena gahanaṃ. Duratikkamaṭṭhena sappaṭibhayaṭṭhena ca kantāro dubbhikkhakantāravāḷakantārādayo viya. Sammādiṭṭhiyā vinivijjhanaṭṭhena, vilomanaṭṭhena vā visūkaṃ. Kadāci sassatassa, kadāci ucchedassa vā gahaṇato virūpaṃ phanditanti vipphanditaṃ. Bandhanaṭṭhena saṃyojanaṃ. Diṭṭhiyeva anto tudanaṭṭhena dunnīharaṇīyaṭṭhena ca sallanti diṭṭhisallaṃ. Diṭṭhiyeva pīḷākaraṇaṭṭhena sambādhoti diṭṭhisambādho. Diṭṭhiyeva mokkhāvaraṇaṭṭhena palibodhoti diṭṭhipalibodho. Diṭṭhiyeva dummocanīyaṭṭhena bandhananti diṭṭhibandhanaṃ. Diṭṭhiyeva duruttaraṇaṭṭhena papātoti diṭṭhipapāto. Diṭṭhiyeva thāmagataṭṭhena anusayoti diṭṭhānusayo. Diṭṭhiyeva attānaṃ santāpetīti diṭṭhisantāpo. Diṭṭhiyeva attānaṃ anudahatīti diṭṭhipariḷāho. Diṭṭhiyeva kilesakāyaṃ ganthetīti diṭṭhigantho. Diṭṭhiyeva bhusaṃ ādiyatīti diṭṭhupādānaṃ. Diṭṭhiyeva ‘‘sacca’’ntiādivasena abhinivisatīti diṭṭhābhiniveso. Diṭṭhiyeva ‘‘idaṃ para’’nti āmasati, parato vā āmasatīti diṭṭhiparāmāso, samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ, kāraṇaṃ. Samuṭṭhānassa bhāvo samuṭṭhānaṭṭho, tena samuṭṭhānaṭṭhena, kāraṇabhāvenāti attho. Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ.

'යම් දෘෂ්ටියක්' යනු දැන් කියනු ලබන පද දහඅටටම පොදු වූ මූල පදයයි. 'දෘෂ්ටිගත' යනු දෘෂ්ටියමයි, අසූචි පිඬක් (ගූථගත) වැනි වූ දෘෂ්ටියකි. නැතහොත් දෙසැටක් වූ දෘෂ්ටීන් අතරට ඇතුළත් වූ හෙයින් දෘෂ්ටිගත නම් වේ, එසේත් නැතහොත් දෘෂ්ටියට පැමිණි බැවින් දෘෂ්ටිගත නම් වේ. 'මාගේ ආත්මය ඇත්තේය' යනාදිය දෘෂ්ටිය පැතිර පවතින ආකාරය පමණකි, මෙහි ආත්මයක් හෝ නිත්‍ය වූ කිසිවෙකු නැති බව මින් අදහස් කෙරේ. ඒ මෙම දෘෂ්ටිය බැහැර කිරීමට අපහසු බැවින් 'ගහනයක්' (කැලෑවක්) වැනිය. ඉක්මවීමට අපහසු බැවින් සහ බිය සහිත බැවින්, දුර්භික්ෂ සහිත හෝ වන මෘගයන් සහිත කාන්තාරයක් මෙන් 'කාන්තාරයක්' වැනිය. සම්මා දෘෂ්ටිය විනිවිද යන බැවින් හෝ එයට විරුද්ධ බැවින් 'විසූකයක්' (විකාරයක්) වැනිය. ඇතැම් විට ශාස්වතය හා ඇතැම් විට උච්ඡේදය ගැනීම නිසා විකෘති ලෙස සැලෙන බැවින් 'විප්ඵන්දිතයක්' (දැඟලීමක්) වැනිය. බැඳ තබන බැවින් 'සංයෝජනයක්' වැනිය. දෘෂ්ටියම ඇතුළත රිදවන බැවින් හා ඉවත් කිරීමට අපහසු බැවින් 'දෘෂ්ටි සල්ලයක්' (දෘෂ්ටි හුලක්) නම් වේ. දෘෂ්ටියම පීඩා කරන බැවින් 'දෘෂ්ටි සම්බාධයක්' නම් වේ. දෘෂ්ටියම විමුක්තිය ආවරණය කරන බැවින් 'දෘෂ්ටි පලිබෝධයක්' නම් වේ. දෘෂ්ටියම මුදා ගැනීමට අපහසු බැවින් 'දෘෂ්ටි බන්ධනයක්' නම් වේ. දෘෂ්ටියම එතෙර වීමට අපහසු බැවින් 'දෘෂ්ටි ප්‍රපාතයක්' (අගාධයක්) නම් වේ. දෘෂ්ටියම බලවත්ව පවතින බැවින් 'දෘෂ්ටි අනුසයක්' නම් වේ. දෘෂ්ටියම තමන්ව තවවන බැවින් 'දෘෂ්ටි සන්තාපයක්' නම් වේ. දෘෂ්ටියම තමන්ව දවන බැවින් 'දෘෂ්ටි පරිළාහයක්' නම් වේ. දෘෂ්ටියම කෙලෙස් කය ගැටගසන බැවින් 'දෘෂ්ටි ග්‍රන්ථයක්' නම් වේ. දෘෂ්ටියම තදින් ගන්නා බැවින් 'දෘෂ්ටි උපාදානයක්' නම් වේ. දෘෂ්ටියම 'මෙය සත්‍යය' යනාදී වශයෙන් දැඩිව ගන්නා බැවින් 'දෘෂ්ටි අභිනිවේශයක්' නම් වේ. දෘෂ්ටියම 'මෙය උතුම්' යැයි පරාමර්ශනය කරන බැවින් හෝ බැහැරින් පරාමර්ශනය කරන බැවින් 'දෘෂ්ටි පරාමාසයක්' නම් වේ. මෙයින් උපදින බැවින් 'සමුට්ඨානය' යනු හේතුවයි. සමුට්ඨාන බව 'සමුට්ඨානට්ඨ' නම් වේ, එහි අර්ථය හේතු ස්වභාවය යන්නයි. හත්වන හා අටවන සූත්‍රවල විශේෂයෙන් පැවසිය යුත්තක් නැත.

Kokanudasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

කොකනුද සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවුණි.

9-10. Upālisuttādivaṇṇanā

9-10. උපාලි සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

99-100. Navame [Pg.352] ajjhogāhetvā adhippetamatthaṃ sambhavituṃ sādhetuṃ dukkhāni durabhisambhavāni. Aṭṭhakathāyaṃ pana tattha nivāsoyeva dukkhoti dassetuṃ ‘‘sambhavituṃ dukkhāni dussahānī’’ti vuttaṃ. Araññavanapatthānīti araññalakkhaṇappattāni vanasaṇḍāni. Vanapatthasaddo hi saṇḍabhūte rukkhasamūhepi vattatīti araññaggahaṇaṃ. Pavivekanti pakārato, pakārehi vā vivecanaṃ, rūpādiputhuttārammaṇe pakārato gamanādiiriyāpathappakārehi attano kāyassa vivecanaṃ, gacchatopi tiṭṭhatopi nisajjatopi nipajjatopi ekasseva pavatti. Teneva hi vivecetabbānaṃ vivecanākārassa ca bhedato bahuvidhattā te ekattena gahetvā ‘‘paviveka’’nti ekavacanena vuttaṃ. Dukkaraṃ pavivekanti vā pavivekaṃ kattuṃ na sukhanti attho. Ekībhāveti ekattabhāve. Dvayaṃdvayārāmoti dvinnaṃ dvinnaṃ bhāvābhirato. Haranti viyāti saṃharanti viya vighātuppādanena. Tenāha ‘‘ghasanti viyā’’ti. Bhayasantāsuppādanena khādituṃ āgatā yakkharakkhasapisācādayo viyāti adhippāyo. Īdisassāti aladdhasamādhino. Tiṇapaṇṇamigādisaddehīti vāteritānaṃ tiṇapaṇṇādīnaṃ migapakkhiādīnañca bhīsanakehi bheravehi saddehi. Vividhehi ca aññehi khāṇuādīhi yakkhādiākārehi upaṭṭhitehi bhīsanakehi. Ghaṭena kīḷā ghaṭikāti eke. Dasamaṃ uttānameva.

99-100. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘අජ්ඣෝගාහෙත්වා’ (ඇතුළු වී) යන්නෙන් අදහස් කළ අර්ථය උපදවා ගැනීමට හෝ සාක්ෂාත් කර ගැනීමට ඇති දුක්ඛයන් ඉවසා සිටීම දුෂ්කරය. අටුවාවෙහි එහි වාසය කිරීම ම දුකක් බව දැක්වීමට ‘සම්භවිතුං දුක්ඛානි දුස්සහානි’ (ඉපදීමට ඇති දුක් ඉවසනු නොහැකිය) යයි පවසන ලදී. ‘අරඤ්ඤවනපත්ථානි’ යනු අරණ්‍ය ලක්ෂණයෙන් යුත් වන ලැහැබ් ය. ‘වනපත්ථ’ ශබ්දය ඝන වෘක්ෂ සමූහය සඳහා ද යෙදෙන බැවින් ‘අරඤ්ඤ’ යන පදය යොදන ලදී. ‘පවිවේකං’ යනු ප්‍රකාරයකින් හෝ ආකාරයන්ගෙන් වෙන්වීමයි. රූප ආදී නානාවිධ අරමුණුවලින් ප්‍රකාර වශයෙන් ද ගමන් ආදී ඉරියව් ආකාරවලින් ද තමාගේ කය වෙන් කර ගැනීමයි. එනම් ඇවිදින විට ද සිටින විට ද හිඳින විට ද සැතපෙන විට ද තනිවම පැවතීමයි. එම නිසා ම වෙන් විය යුතු දෑ සහ වෙන් වීමේ ආකාරයන්ගේ භේදය නිසා විවිධ වූ ඒවා ‘පවිවේකං’ යනුවෙන් ඒක වචනයෙන් දක්වන ලදී. ‘දුක්කරං පවිවේකං’ යනු පවිවේකය (හුදෙකලාව) ඇති කර ගැනීම පහසු නැත යන අර්ථයයි. ‘එකීභාවේ’ යනු තනිව සිටීමයි. ‘ද්වයංද්වයාරාමෝ’ යනු දෙදෙනා බැගින් සිටින බවට ඇලුම් කරන්නා ය. ‘හරන්ති විය’ යනු වෙහෙස උපදවීම මගින් විනාශ කරන්නාක් මෙන් යන්නයි. එබැවින් ‘ඝසන්ති විය’ (ගිලින්නාක් මෙන්) යැයි කියන ලදී. භය හා තැතිගැන්ම ඇති කිරීමෙන් කෑමට පැමිණි යක්ෂ, රක්ෂස, පිසාචාදීන් මෙන් යනු අදහසයි. ‘ඊදිසස්ස’ යනු සමාධියක් නොලැබූ තැනැත්තාට ය. ‘තිණපණ්ණමිගාදිසද්දේහි’ යනු සුළඟින් සෙලවෙන තණකොළ, කොළ ආදියේ හා මුවන් පක්ෂීන් ආදීන්ගේ භයානක ශබ්දයන්ගෙන් ය. ‘විවිධෙහි ච අඤ්ඤෙහි’ යනු වෙනත් විවිධ වූ කණු ආදියේ යක්ෂාදී ආකාරයෙන් පෙනෙන භයානක දේවලිනි. ‘ඝටේන කීළා ඝටිකා’ යනු කළයකින් ක්‍රීඩා කිරීම ‘ඝටිකා’ නම් වන බව ඇතැම්හු පවසති. දසවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

Upālisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

උපාලි සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Upālivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

උපාලි වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

දෙවන පණ්ණාසකය නිමවා ඇත.

3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ

3. තෙවන පණ්ණාසකය.

(11) 1. Samaṇasaññāvaggo

(11) 1. සමණසඤ්ඤා වර්ගය.

1-12. Samaṇasaññāsuttādivaṇṇanā

1-12. සමණසඤ්ඤා සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව.

101-112. Tatiyassa [Pg.353] paṭhamādīni uttānāni. Chaṭṭhe nijjarakāraṇānīti pajahanakāraṇāni. Imasmiṃ maggo kathīyatīti katvā ‘‘ayaṃ heṭṭhā…pe… puna gahitā’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi nijjiṇṇā micchādiṭṭhīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Yathā micchādiṭṭhi vipassanāya nijjiṇṇāpi na samucchinnāti samucchedappahānadassanatthaṃ puna gahitā, evaṃ micchāsaṅkappādayopi vipassanāya pahīnāpi asamucchinnatāya idha puna gahitāti ayamattho ‘‘micchāsaṅkappassā’’tiādīsu sabbapadesu vattabboti dasseti ‘‘evaṃ sabbapadesu yojetabbo’’ti iminā. Ettha cāti ‘‘sammāvimuttipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchantī’’ti etasmiṃ pāḷipade. Ettha ca samucchedavasena ca paṭippassaddhivasena ca paṭipakkhadhammānaṃ sammadeva vimuccanaṃ sammāvimutti. Tappaccayā ca maggaphalesu aṭṭha indriyāni bhāvanāpāripūriṃ upagacchantīti maggasampayuttānipi saddhādīni indriyāni uddhaṭāni. Maggavasena hi phalesu bhāvanāpāripūrī nāmāti. Abhinandanaṭṭhenāti ativiya sinehanaṭṭhena. Idañhi somanassindriyaṃ ukkaṃsagatasātasabhāvato sampayuttadhamme sinehantaṃ tementaṃ viya pavattati. Pavattasantatiādhipateyyaṭṭhenāti vipākasantānassa jīvane adhipatibhāvena. Evantiādi vuttasseva atthassa nigamanaṃ. Sattamādīni uttānatthāni.

101-112. තෙවන පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍ර ආදියේ අර්ථ පැහැදිලිය. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘නිජ්ජරකාරණානි’ යනු ප්‍රහාණය කිරීමේ හේතුන් ය. මෙහි මාර්ගය ගැන කියවෙන බැවින් ‘මෙය යට... පේ... නැවත ගන්නා ලදී’ යයි කියන ලදී. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ක්ෂය වුවද යන්න ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. යම් සේ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය විදර්ශනාවෙන් ක්ෂය වුවද සහමුලින් ම ප්‍රහීණය නොවූ බැවින් සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය දැක්වීම පිණිස නැවත ගන්නා ලදී ද, එසේම මිථ්‍යා සංකල්ප ආදිය ද විදර්ශනාවෙන් ප්‍රහීණය වුවද සහමුලින් ම ප්‍රහීණ නොවීම හේතුවෙන් මෙහි නැවත ගන්නා ලදී යන අර්ථය ‘මිච්ඡාසංකප්පස්ස’ ආදී සියලු පදයන්හි පැවසිය යුතු බව ‘එවං සබ්බපදේසු යොජේතබ්බෝ’ යන්නෙන් දක්වයි. ‘එත්ථ ච’ යනු ‘සම්මාවිමුත්තිපච්චයා ච අනේකේ කුසලා ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති’ යන මේ පාළි පාඨයෙහි ය. මෙහි සමුච්ඡේද වශයෙන් සහ ප්‍රතිප්‍රස්සද්ධි වශයෙන් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මනාව මිදීම සම්මා විමුක්තියයි. එම ප්‍රත්‍යයෙන් මාර්ග ඵලයන්හි ඉන්ද්‍රිය අටක් භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙන බැවින් මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වූ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් ද සඳහන් කරන ලදී. මාර්ගය හේතුවෙන් ඵලයන්හි භාවනා සම්පූර්ණ වීම සිදු වේ. ‘අභිනන්දනට්ඨේන’ යනු අතිශයින්ම ප්‍රිය කරන (ස්නේහ කරන) අර්ථයෙනි. මක්නිසාද යත්, මේ සෝමනස්ස ඉන්ද්‍රියය උත්කෘෂ්ට සැප ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි ස්නේහය ඇති කරමින් තෙත් කරන්නාක් මෙන් පවතී. ‘පවත්තසන්තතිආධිපතෙය්‍යට්ඨේන’ යනු විපාක පරම්පරාවේ පැවැත්ම කෙරෙහි අධිපති භාවයෙනි. ‘එවං’ ආදිය පවසන ලද අර්ථයේ ම නිගමනයයි. හත්වන සූත්‍රය ආදියේ අර්ථ පැහැදිලිය.

Samaṇasaññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සමණසඤ්ඤා සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Samaṇasaññāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

සමණසඤ්ඤා වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

(12) 2. Paccorohaṇivaggo

(12) 2. පච්චෝරොහණි වර්ගය.

1-4. Paṭhamaadhammasuttādivaṇṇanā

1-4. පළමු අධම්ම සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව.

113-116. Dutiyassa paṭhamadutiyāni uttānatthāni. Tatiye jānaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ sabbaṃ jānāti eva. Na hi padesañāṇe [Pg.354] ṭhito jānitabbaṃ sabbaṃ jānāti. Ukkaṭṭhaniddesena hi avisesaggahaṇena ca ‘‘jāna’’nti iminā niravasesaṃ ñeyyajātaṃ pariggayhatīti tabbisayāya jānanakiriyāya sabbaññutaññāṇameva karaṇaṃ bhavituṃ yuttaṃ, pakaraṇavasena ‘‘bhagavā’’ti saddantarasannidhānena ca ayamattho vibhāvetabbo. Passitabbameva passatīti dibbacakkhupaññācakkhudhammacakkhubuddhacakkhusamantacakkhusaṅkhātehi ñāṇacakkhūhi passitabbaṃ passati eva. Atha vā jānaṃ jānātīti yathā aññe savipallāsā kāmarūpapariññāvādino jānantāpi vipallāsavasena jānanti, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana pahīnavipallāsattā jānanto jānāti eva, diṭṭhidassanassa abhāvā passanto passatiyevāti attho. Cakkhu viya bhūtoti dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhu viya bhūto. Yathā hi cakkhu sattānaṃ dassanatthaṃ pariṇeti sādheti, evaṃ lokassa yāthāvadassanasādhanatopi dassanakiccapariṇāyakaṭṭhena cakkhu viya bhūto, paññācakkhumayattā vā sayambhuñāṇena paññācakkhuṃ bhūto pattoti vā cakkhubhūto.

113-116. දෙවන සූත්‍රයෙහි පළමු හා දෙවන කරුණු වල අර්ථ පැහැදිලිය. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘ජානං ජානාති’ යනු සර්වඥතා ඥානයෙන් දැනගත යුතු සියල්ල දන්නේ ම ය. ප්‍රදේශ ඥානයෙහි පිහිටා දැනගත යුතු සියල්ල නොදනී. උත්කෘෂ්ට නිර්දේශයෙන් හා සාමාන්‍යයෙන් ගැනීමෙන් ‘ජානං’ යන්නෙන් සියලු ඤෙය්‍ය ධර්මයන් පිරිසිඳ ගන්නා බැවින්, ඒ සම්බන්ධ දැනීමේ ක්‍රියාවට සර්වඥතා ඥානය ම කරණය වීම සුදුසුය. ප්‍රකරණය අනුව ‘භගවා’ යන ශබ්දයේ සමීපත්වය නිසා ද මෙම අර්ථය පැහැදිලි කළ යුතුය. ‘පස්සිතබ්බමේව පස්සති’ යනු දිව්‍ය චක්ෂුස, ප්‍රඥා චක්ෂුස, ධර්ම චක්ෂුස, බුද්ධ චක්ෂුස හා සමන්ත චක්ෂුස යන ඥාන චක්ෂුස් මගින් දැකිය යුතු දේ ම දකියි. එසේත් නැතහොත් ‘ජානං ජානාති’ යනු කාම රූප පිරිසිඳ දැකීම ගැන වාද කරන්නන් වැරදි වැටහීම් සහිතව දැනගත්ත ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ නොවෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රහීණ කළ විපල්ලාස ඇති බැවින් දන්නා වූයේ ම දනියි, දෘෂ්ටි දර්ශනයක් නොමැති බැවින් දක්නා වූයේ ම දකියි යනු අර්ථයයි. ‘චක්ඛු විය භූතෝ’ යනු දැකීමට මඟ පෙන්වන අර්ථයෙන් ඇසක් වැනි වූයේ යන්නයි. යම් සේ ඇස සත්ත්වයන්ට දැකීම සලසා දෙයි ද, එසේම ලෝකයාට යථාර්ථ දර්ශනය සලසා දීමෙන් දැකීමේ කෘත්‍යය මෙහෙයවන බැවින් ඇසක් වැනි වූ සේක. ප්‍රඥා ඇසින් යුක්ත බැවින් හෝ ස්වයංභූ ඥානයෙන් ප්‍රඥා ඇසක් බවට පත් වූ බැවින් ‘චක්ඛුභූත’ නම් වේ.

Ñāṇasabhāvoti viditakaraṇaṭṭhena ñāṇasabhāvo. Aviparītasabhāvaṭṭhena pariyattidhammappavattanato vā hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti dhammabhūto. Tenāha ‘‘dhammasabhāvo’’ti. Dhammā vā bodhipakkhiyā tehi uppannattā lokassa ca taduppādanato, anaññasādhāraṇaṃ vā dhammaṃ patto adhigatoti dhammabhūto. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtoti āha ‘‘seṭṭhasabhāvo’’ti. Atha vā brahmā vuccati maggo, tena uppannattā lokassa ca taduppādanato, tañca sayambhuñāṇena pattoti brahmabhūto. Catusaccadhammaṃ vadatīti vattā. Ciraṃ saccappaṭivedhaṃ pavattento vadatīti pavattā. Atthaṃ nīharitvāti dukkhādiatthaṃ tatthāpi pīḷanādiatthaṃ uddharitvā. Paramatthaṃ vā nibbānaṃ pāpayitā ninnetā. Amatādhigamapaṭipattidesanāya amatasacchikiriyaṃ sattesu uppādento amataṃ dadātīti amatassa dātā. Bodhipakkhiyadhammānaṃ tadāyattabhāvato dhammasāmī. Catutthe natthi vattabbaṃ.

‘ඤාණසභාවෝ’ යනු සියල්ල දැන ගැනීමේ අර්ථයෙන් ඥාන ස්වභාවයයි. අවිපරීත ස්වභාවය නිසා හෝ පර්යාප්ති ධර්මය පවත්වන බැවින් හෝ හදවතින් සිතා වචනයෙන් ප්‍රකාශ කළ ධර්මමය ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘ධම්මභූත’ නම් වේ. එබැවින් ‘ධම්මසභාවෝ’ යයි පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ගෙන් උපන් බැවින් හා ලෝකයාට ඒවා උපදවා දෙන බැවින් ද, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන ධර්මය අධිගමනය කළ බැවින් ද ‘ධම්මභූත’ නම් වේ. ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් ‘බ්‍රහ්මභූත’ යන්න ‘ශ්‍රේෂ්ඨ ස්වභාවය’ යයි පැවසීය. එසේත් නැතහොත් ‘බ්‍රහ්ම’ යනු මාර්ගයයි, එයින් උපන් බැවින් හා ලෝකයාට එය උපදවා දෙන බැවින් ද එය ස්වයංභූ ඥානයෙන් ලැබූ බැවින් ද ‘බ්‍රහ්මභූත’ නම් වේ. සිවුසච්ච ධර්මය පවසන බැවින් ‘වත්තා’ නම් වේ. දීර්ඝ කාලයක් සත්‍යාවබෝධය පවත්වමින් පවසන බැවින් ‘පවත්තා’ නම් වේ. ‘අත්ථං නීහරිත්වා’ යනු දුක්ඛාදී අර්ථයන්හිදී පීඩන අර්ථය ආදිය මතු කර පෙන්වීමයි. පරමාර්ථය වූ නිවනට පමුණුවන්නා හෝ යොමු කරන්නා ය. අමෘතය ලබා ගැනීමේ ප්‍රතිපත්තිය දේශනා කිරීමෙන් සත්ත්වයන් තුළ අමෘත සාක්ෂාත් කර ගැනීම උපදවන බැවින් ‘අමතස්ස දාතා’ නම් වේ. බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් තමන් වහන්සේට ම අයත් බැවින් ‘ධම්මසාමී’ නම් වේ. හතරවන සූත්‍රයෙහි කිව යුතු විශේෂයක් නැත.

Paṭhamaadhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රථම අධම්ම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

5-42. Saṅgāravasuttādivaṇṇanā

5-42. සගාරව සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

117-154. Pañcame [Pg.355] appakāti thokā, na bahū. Athāyaṃ itarā pajāti yā panāyaṃ avasesā pajā sakkāyadiṭṭhitīrameva anudhāvati, ayameva bahutarāti attho. Sammadakkhāteti sammā akkhāte sukathite. Dhammeti tava desanādhamme. Dhammānuvattinoti taṃ dhammaṃ sutvā tadanucchavikaṃ paṭipadaṃ pūretvā maggaphalasacchikaraṇena dhammānuvattino. Maccuno ṭhānabhūtanti kilesamārasaṅkhātassa maccuno nivāsaṭṭhānabhūtaṃ. Suduttaraṃ taritvā pāramessantīti ye janā dhammānuvattino, te etaṃ suduttaraṃ duratikkamaṃ māradheyyaṃ taritvā atikkamitvā nibbānapāraṃ gamissanti.

117-154. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'අප්පකා' යනු ස්වල්ප වූ, බොහෝ නොවන යන්නයි. ඉතිරි සෙසු ප්‍රජාව සක්කායදිට්ඨිය නැමැති තීරය (ගොඩබිම) අනුව ම දිව යයි, මෙය ම ඉතා බොහෝ වේ යනු අර්ථයයි. 'සම්මදක්ඛාතේ' යනු මැනවින් කියන ලද, මැනවින් දේශනා කරන ලද යන්නයි. 'ධම්මේ' යනු ඔබ වහන්සේගේ දේශනා ධර්මයෙහි ය. 'ධම්මානුවත්තිනෝ' යනු ඒ ධර්මය අසා ඊට අනුරූප ප්‍රතිපදාව පුරමින් මාර්ගඵල සාක්ෂාත් කිරීමෙන් ධර්මය අනුව හැසිරෙන්නෝ ය. 'මච්චුනෝ ඨානභූතං' යනු කෙලෙස් මාරයා යනුවෙන් හැඳින්වෙන මාරයාගේ වාසස්ථානය වූ යන්නයි. 'සුදුත්තරං තරිත්වා පාරමෙස්සන්ති' යනු යම් ධර්මානුවර්තී ජනයෝ වෙත් ද, ඔවුහු ඉතා දුතර වූ, ඉක්මවීමට අපහසු වූ ඒ මාර විෂය තරණය කොට, ඉක්මවා ගොස් නිර්වාණ පාරයට (එතෙරට) පැමිණෙන්නාහ.

Kaṇhaṃ dhammaṃ vippahāyāti kāyaduccaritādibhedaṃ akusalaṃ dhammaṃ jahitvā. Sukkaṃ bhāvethāti paṇḍito bhikkhu abhinikkhamanato paṭṭhāya yāva arahattamaggā kāyasucaritādibhedaṃ sukkaṃ dhammaṃ bhāveyya. Okā anokamāgammāti okaṃ vuccati ālayo, anokaṃ vuccati anālayo. Ālayato nikkhamitvā anālayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ paṭicca ārabbha.

'කණ්හං ධම්මං විප්පහාය' යනු කාය දුශ්චරිතාදී භේද ඇති අකුසල ධර්මයන් අත්හැර යන්නයි. 'සුක්කං භාවේථ' යනු පණ්ඩිත භික්ෂුව අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි (මහණ වීමෙහි) පටන් අරහත් මාර්ගය දක්වා කාය සුචරිතාදී භේද ඇති ශුක්ල (කුසල) ධර්මයන් වැඩිය යුතු ය. 'ඕකා අනෝකමාගම්ම' යනු 'ඕක' යයි කියනු ලබන්නේ ආලය (ගෙය/ඇලීම) යි, 'අනෝක' යයි කියනු ලබන්නේ ආලය රහිත බව (නිවන) යි. ආලයෙන් නික්ම ආලය රහිත වූ නිර්වාණය උදෙසා (පැමිණිම) යන්නයි.

Tatrābhiratimiccheyyāti yasmiṃ anālayasaṅkhāte viveke nibbāne imehi sattehi durabhiramaṃ, tatrābhiratimiccheyya. Duvidhepi kāmeti vatthukāmakilesakāme. Cittaklesehīti pañcahi nīvaraṇehi attānaṃ pariyodapeyya vodāpeyya, parisodheyyāti attho.

'තත්‍රාභිරතිමිච්ඡෙය්‍ය' යනු ආලය රහිත වූ විවේකය නම් වූ යම් නිර්වාණයක මේ සත්වයන් විසින් ඇලීම දුෂ්කර ද, එහි ඇලීම කැමති විය යුතු ය. 'දුවිධේපි කාමේ' යනු වස්තු කාම සහ ක්ලේශ කාම යන දෙවර්ගයේ ම කාමයන් ය. 'චිත්තක්ලේශේහි' යනු පංච නීවරණයන්ගෙන් තමා පිරිසිදු කරගත යුතුය, විශෝධනය කරගත යුතුය යනු අර්ථයයි.

Sambodhiyaṅgesūti sambojjhaṅgesu. Sammā cittaṃ subhāvitanti sammā hetunā nayena cittaṃ suṭṭhu bhāvitaṃ vaḍḍhitaṃ. Jutimantoti ānubhāvavanto, arahattamaggañāṇajutiyā khandhādibhede dhamme jotetvā ṭhitāti attho. Te loke parinibbutāti te imasmiṃ khandhādiloke parinibbutā nāma arahattappattito paṭṭhāya kilesavaṭṭassa khepitattā saupādisesena, carimacittanirodhena khandhavaṭṭassa khepitattā anupādisesena cāti dvīhi parinibbānehi parinibbutā, anupādāno viya padīpo apaṇṇattikabhāvaṃ gatāti attho.

'සම්බෝධියංග්ගේසු' යනු සම්බොජ්ඣංගයන්හි ය. 'සම්මා චිත්තං සුභාවිතං' යනු නිවැරදි හේතු ක්‍රමයෙන් සිත මැනවින් වඩන ලද, දියුණු කරන ලද යන්නයි. 'ජුතිමන්තෝ' යනු ආනුභාව සම්පන්න වූ, අර්හත් මාර්ග ඥාන නැමැති දීප්තියෙන් ස්කන්ධ ආදී ප්‍රභේද ඇති ධර්මයන් ආලෝකවත් කරමින් සිටින්නාහ යනු අර්ථයයි. 'තේ ලෝකේ පරිනිබ්බුතා' යනු ඔවුහු මේ ස්කන්ධ ආදී ලෝකයෙහි පිරිනිවුණාහු නම් වෙති. අර්හත් භාවයට පැමිණි තැන් පටන් කෙලෙස් වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) ගෙවා දැමූ බැවින් සඋපාදිශේෂ නිර්වාණයෙන් ද, අවසාන චිත්ත නිරුද්ධියෙන් ස්කන්ධ වෘත්තය ගෙවා දැමූ බැවින් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණයෙන් ද යන පරිනිර්වාණ ද්විත්වයෙන් ම පිරිනිවුණාහු ය. තෙල් නැති පහනක් මෙන් පැනවීමක් නැති (අප්‍රඥප්තික) භාවයට පැමිණියාහු යනු අර්ථයයි.

Ito paraṃ yāva tatiyo paṇṇāsako, tāva uttānatthameva.

මෙතැන් සිට තුන්වන පණ්ණාසකය දක්වා ඇති කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ම ය.

Saṅgāravasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සංගාරව සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

තුන්වන පණ්ණාසකය නිමවන ලදී.

4. Catutthapaṇṇāsakaṃ

4. හතරවන පණ්ණාසකය

155-166. Catutthassa [Pg.356] paṭhamavaggo uttānatthoyeva.

155-166. හතරවන පණ්ණාසකයේ පළමු වර්ගය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ම ය.

1-44. Brāhmaṇapaccorohaṇīsuttādivaṇṇanā

1-44. බ්‍රාහ්මණපච්චෝරෝහණී සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

167-210. Dutiye ca paṭhamādīni uttānatthāni. Dasame pacchābhūmivāsinoti paccantadesavāsino. Sevālamālikāti pātova udakaṃ orohitvā sevālañceva uppalādīni ca gahetvā attano udakasuddhikabhāvajānanatthañceva ‘‘lokassa ca udakena suddhi hotī’’ti imassa atthassa jānanatthañca mālaṃ katvā pilandhanakā. Udakorohakāti pāto majjhanhe sāyanhe ca udakaorohaṇakā. Tenāha ‘‘sāyatatiyakaṃ udakorohaṇānuyogamanuyuttā’’ti. Ekādasamādīni uttānatthāni. Catutthe paṇṇāsake natthi vattabbaṃ.

167-210. දෙවන වර්ගයේ ද පළමු සූත්‍ර ආදිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය. දසවන සූත්‍රයෙහි 'පච්ඡාභූමිවාසිනෝ' යනු ප්‍රත්‍යන්ත දේශවාසීන් ය. 'සේවාලමාලිකා' යනු අලුයම දියට බැස සෙවෙල ද උපුල් ආදිය ද රැගෙන තමාගේ දියෙන් පිරිසිදු වන බව දැනගනු පිණිසත්, 'ලෝකයාට දියෙන් පිරිසිදු වීම වේ' යන මේ අර්ථය දැනගනු පිණිසත් මාලා සාදා පළඳින්නෝ ය. 'උදකෝරෝහකා' යනු උදය, මද්දහන සහ සවස් කාලයේ දියට බසින්නෝ ය. ඒ බව "සවස් කාලය තුන්වන කොට ඇති දියට බැසීමේ ව්‍රතයෙහි යෙදුණා වූ" යැයි කියන ලදී. එකොළොස්වන සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය. හතරවන පණ්ණාසකයෙහි කිවයුතු විශේෂ යමක් නැත.

Brāhmaṇapaccorohaṇīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

බ්‍රාහ්මණපච්චෝරෝහණී සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

හතරවන පණ්ණාසකය නිමවන ලදී.

(21) 1. Karajakāyavaggo

(21) 1. කරජකාය වර්ගය

1-536. Paṭhamanirayasaggasuttādivaṇṇanā

1-536. පළමු නිරය සග්ග සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

211-746. Pañcamassa paṭhamādīni uttānatthāni. Navame yasmiṃ santāne kāmāvacarakammaṃ mahaggatakammañca katūpacitaṃ vipākadāne laddhāvasaraṃ hutvā ṭhitaṃ, tesu kāmāvacarakammaṃ itaraṃ nīharitvā sayaṃ tattha ṭhatvā attano vipākaṃ dātuṃ na sakkoti, mahaggatakammameva pana itaraṃ paṭibāhitvā attano vipākaṃ dātuṃ sakkoti garubhāvato. Tenāha ‘‘taṃ mahogho parittaṃ udakaṃ viyā’’tiādi. Ito paraṃ sabbattha uttānameva.

211-746. පස්වන පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍ර ආදිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය. නවවන සූත්‍රයෙහි, යම් සන්තානයක කාමාවචර කර්ම සහ මහග්ගත කර්ම රැස් කොට විපාක දීමට අවස්ථාව ලබා තිබේ ද, ඒ අතරින් කාමාවචර කර්මය අනෙක් (මහග්ගත) කර්මය බැහැර කොට තමා එහි සිට විපාක දීමට සමර්ථ නොවේ. එහෙත් මහග්ගත කර්මය ම අනෙක් කර්මය වළක්වා එහි ගරු (බලවත්) භාවය නිසා තමාගේ විපාකය දීමට සමර්ථ වෙයි. ඒ බව "එය මහා සැඩ පහරක් කුඩා දිය ප්‍රමාණයක් මෙන්" යනාදියෙන් වදාරන ලදී. මෙතැන් සිට සෑම තැනක ම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ම ය.

Paṭhamanirayasaggasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමු නිරය සග්ග සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

මෙසේ මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි,

Dasakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

දසක නිපාත වර්ණනාවෙහි අපැහැදිලි අර්ථ පැහැදිලි කිරීම අවසන් විය.

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යයක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

Aṅguttaranikāye

අංගුත්තර නිකායෙහි

Ekādasakanipāta-ṭīkā

ඒකාදසක නිපාත ටීකාව

1. Nissayavaggo

1. නිස්සය වර්ගය

1-10. Kimatthiyasuttādivaṇṇanā

1-10. කිමත්ථිය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

1-10. Ekādasakanipātassa [Pg.357] paṭhamādīni uttānatthāneva. Dasame janitasminti kammakilesehi nibbatte, jane etasminti vā janetasmiṃ, manussesūti attho. Tenāha ‘‘ye gottapaṭisārino’’ti. Janitasmiṃ-saddo eva vā i-kārassa e-kāraṃ katvā ‘‘janetasmi’’nti vutto. Janitasminti ca janasminti attho veditabbo. Janitasminti sāmaññaggahaṇepi yattha catuvaṇṇasamaññā, tattheva manussaloke. Khattiyo seṭṭhoti ayaṃ lokasamaññāpi manussalokeyeva, na devakāye brahmakāye vāti dassetuṃ ‘‘ye gottapaṭisārino’’ti vuttaṃ. Paṭisarantīti ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti paṭi paṭi attano gottaṃ anussaranti paṭijānanti vāti attho.

1-10. ඒකාදසක නිපාතයෙහි පළමු සූත්‍ර ආදිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ම ය. දසවන සූත්‍රයෙහි 'ජනිතස්මිං' යනු කර්ම ක්ලේශයන්ගෙන් උපන් කල්හි ය, නැතහොත් මේ ජනයා උපන් කල්හි ය, එනම් මිනිසුන් අතර යනු අර්ථයයි. ඒ බව "යම් කෙනෙක් ගෝත්‍රය අනුව යන්නෝ වෙත් ද" යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'ජනිතස්මිං' යන වචනයෙහිම 'ඉ' කාරයට 'එ' කාරය යොදා 'ජනේතස්මිං' යැයි ද කියන ලදී. 'ජනිතස්මිං' යන්නෙන් 'ජනස්මිං' (ජනයා කෙරෙහි) යන අර්ථය දත යුතු ය. 'ජනිතස්මිං' යනුවෙන් සාමාන්‍යයෙන් හැඳින්වුව ද, යම් තැනක සිව් වැදෑරුම් වර්ණ සම්මුතීන් ඇද්ද, ඒ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ම ය. 'ක්ෂත්‍රියයා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ' යන මේ ලෝක සම්මුතිය ද මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ම මිස දේව නිකායෙහි හෝ බ්‍රහ්ම නිකායෙහි නොවන බව දැක්වීමට "යම් කෙනෙක් ගෝත්‍රය අනුව යන්නෝ වෙත් ද" යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'පටිසරන්ති' යනු "මම ගෞතම වෙමි, මම කාශ්‍යප වෙමි" යනාදී වශයෙන් නැවත නැවත තමාගේ ගෝත්‍රය සිහි කරති හෝ පිළිගනිති යනු අර්ථයයි.

Kimatthiyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

කිමත්ථිය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Nissayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

නිස්සය වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. Anussativaggo

2. අනුස්සති වර්ගය

1-4. Paṭhamamahānāmasuttādivaṇṇanā

1-4. ප්‍රථම මහානාම සූත්‍රාදියේ වර්ණනාව

11-14. Dutiyassa paṭhamādīni uttānatthāni. Tatiye kabaḷīkārāhārabhakkhānanti kabaḷīkārāhārūpajīvīnaṃ. Ko pana devānaṃ āhāro, kā āhāravelāti? Sabbesampi kāmāvacaradevānaṃ sudhā āhāro. Sā heṭṭhimehi heṭṭhimehi uparimānaṃ uparimānaṃ paṇītatamā hoti, taṃ yathāsakaṃ divasavaseneva divase divase bhuñjanti. Keci pana ‘‘biḷārapadappamāṇaṃ sudhāhāraṃ bhuñjanti, so jivhāya ṭhapitamatto yāva kesagganakhaggā kāyaṃ pharati, tesaṃyeva divasavasena [Pg.358] satta divase yāpanasamattho hotī’’ti vadanti. Asamayavimuttiyā vimuttoti maggavimokkhena vimutto. Aṭṭhannañhi samāpattīnaṃ samāpajjanassa samayopi atthi tassa asamayopi, maggavimokkhena pana vimuccanassa samayo vā asamayo vā natthi. Yassa saddhā balavatī, vipassanā ca āraddhā, tassa gacchantassa tiṭṭhantassa nisīdantassa nipajjantassa khādantassa bhuñjantassa ca maggaphalappaṭivedho nāma na hotīti na vattabbaṃ. Iti maggavimokkhena vimuccantassa samayo vā asamayo vā natthīti maggavimokkho asamayavimutti nāma. Catutthe natthi vattabbaṃ.

11-14. දෙවන සූත්‍රයේ ආරම්භය ආදිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. තුන්වන සූත්‍රයේ 'කබළීකාරාහාර භක්ඛානං' යනු කබළීකාර ආහාරයෙන් යැපෙන්නන් පිළිබඳවයි. දෙවියන්ගේ ආහාරය කුමක්ද? ආහාර ගන්නා වේලාව කවදාද? සියලුම කාමාවචර දෙවියන්ගේ ආහාරය 'සුධා' (දිව්‍ය භෝජනය) නම් වේ. එය පහළ මට්ටම්වල සිට ඉහළට යද්දී වඩ වඩාත් ප්‍රණීත වේ. එය ඔවුහු තම දින ගණනය අනුව දිනපතා අනුභව කරති. ඇතැමෙක් පවසන්නේ 'බළල් පියවරක් පමණ වූ දිව්‍ය භෝජනයක් අනුභව කළ විට, එය දිවෙහි තැබූ සැණින් කෙස් අග සිට නිය අග දක්වා ශරීරය පුරා පැතිර යන බවත්, එය ඔවුන්ගේ දිනවලින් දින හතක් යැපීමට සමත් වන බවත්' ය. 'අසමය විමුක්තියෙන් මිදුණු' යනු මාර්ග විමෝක්ෂයෙන් මිදුණු තැනැත්තායි. අෂ්ට සමාපත්තීන්ට සමවැදීමට සුදුසු කාලයක් මෙන්ම නුසුදුසු කාලයක් ද ඇත. නමුත් මාර්ග විමෝක්ෂයෙන් මිදීමට එවැනි කාලයක් හෝ අකාලයක් නැත. යමෙකුට ශ්‍රද්ධාව බලවත් නම්, විදර්ශනාව ආරම්භ කර ඇත්නම්, ඔහු ඇවිදින විට, සිටගෙන සිටින විට, වාඩි වී සිටින විට, නිදා සිටින විට හෝ අනුභව කරන විට පවා මාර්ග ඵල ප්‍රතිවේධය සිදු නොවේ යැයි පැවසිය නොහැක. මෙසේ මාර්ග විමෝක්ෂයෙන් මිදෙන්නාට කාලයක් හෝ අකාලයක් නොමැති බැවින් මාර්ග විමෝක්ෂය 'අසමය විමුක්තිය' නම් වේ. හතරවන සූත්‍රයෙහි විශේෂයෙන් කිව යුතු දෙයක් නැත.

Paṭhamamahānāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රථම මහානාම සූත්‍රාදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. Mettāsuttavaṇṇanā

5. මෙත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාව

15. Pañcame sesajanāti mettāya cetovimuttiyā alābhino. Samparivattamānāti dakkhiṇeneva passena asayitvā sabbaso parivattamānā. Kākacchamānāti ghurughurupassāsavasena vissaraṃ karontā. Sukhaṃ supatīti ettha duvidhā supanā sayane piṭṭhippasāraṇalakkhaṇā kiriyāmayacittehi avokiṇṇabhavaṅgappavattilakkhaṇā ca. Tatthāyaṃ ubhayatthāpi sukhameva supati. Yasmā saṇikaṃ nipajjitvā aṅgapaccaṅgāni samodhāya pāsādikena ākārena sayati, niddokkamanepi jhānaṃ samāpanno viya hoti. Tenāha ‘‘evaṃ asupitvā’’tiādi.

15. පස්වන සූත්‍රයේ 'සෙසු ජනයා' යනු මෙත්තා චේතෝ විමුක්තිය ලබා නොගත් අයයි. 'සම්පරිවත්තමානා' යනු දකුණු පසින් පමණක් සැතපෙන්නේ නැතිව සෑම පැත්තකටම පෙරළෙමින් සිටින අයයි. 'කාකච්ඡමානා' යනු ගෙරවුම් හඬ නගමින් හුස්ම හෙළීම නිසා විකෘති ශබ්ද නගන්නෝ ය. 'සුවසේ නිදයි' යන්නෙහි නිදාගැනීම දෙවදෑරුම් වේ: යහනෙහි අත් පා දිගහැර සිටීම යන ඉරියව්ව සහ භවංග සිතින් පැවතීම යන ලක්ෂණයයි. එහිදී මෛත්‍රිය වඩන්නා මේ ආකාර දෙකෙන්ම සුවසේ නිදයි. මන්ද, ඔහු සෙමෙන් සැතපී, අත් පා මැනවින් තබාගෙන, ප්‍රසාදජනක ලෙස නිදාගන්නා බැවින්, නින්දට වැටීමේදී ද ධ්‍යානයකට සම වැදුණෙකු මෙන් වෙයි. එබැවින් 'මෙසේ නිදා නොගෙන' යනාදිය පැවසීය.

Niddākāle sukhaṃ alabhitvā dukkhena suttattā eva paṭibujjhanakāle sarīrakhedena nitthunanaṃ vijambhanaṃ ito cito ca viparivattanañca hotīti āha ‘‘nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhantī’’ti. Ayaṃ pana sukhena suttattā sarīrakhedābhāvato nitthunanādivirahitova paṭibujjhati. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ appaṭibujjhitvā’’tiādi. Sukhappaṭibodho ca sarīravikārābhāvenāti āha ‘‘sukhaṃ nibbikāra’’nti.

නින්දේදී සුවයක් නොලැබීම නිසාත්, දුකසේ නිදාගන්නා නිසාත්, අවදි වන විට ශරීරයේ වෙහෙස නිසා කෙඳිරිගෑම, අතපය ඇඹරීම සහ එහා මෙහා පෙරළීම සිදු වන බව හැඟවීමට 'කෙඳිරිගාමින්, අතපය අඹරමින්, එහා මෙහා පෙරළෙමින් දුකසේ අවදි වෙති' යයි පැවසීය. නමුත් මොහු සුවසේ නිදාගත් නිසා ශරීරයේ වෙහෙසක් නොමැති බැවින් කෙඳිරිගෑම් ආදියෙන් තොරවම අවදි වෙයි. එබැවින් 'මෙසේ අවදි නොවී' යනාදිය පැවසුණි. ශරීරයේ විකෘති බවක් නොමැති නිසා සුවසේ අවදි වීම සිදුවන බැවින් 'සුවසේ විකෘති නොවී' යැයි කියන ලදී.

Bhaddakameva supinaṃ passatīti idaṃ anubhūtapubbavasena devatūpasaṃhāravasena cassa bhaddakameva supinaṃ hoti, na pāpakanti katvā vuttaṃ. Tenāha ‘‘cetiyaṃ vandanto viyā’’tiādi. Dhātukkhobhahetukampi cassa bahulaṃ bhaddakameva siyā yebhuyyena cittajarūpānuguṇatāya utuāhārajarūpānaṃ.

යහපත් සිහිනම දකියි යනු, පෙර අත්දැකීම් අනුව හෝ දේවතාවන්ගේ මඟපෙන්වීම් අනුව මොහු දකින්නේ යහපත් සිහිනම මිස පාපී සිහින නොවන නිසා පවසන ලද්දකි. එබැවින් 'චෛත්‍යයක් වඳින්නාක් මෙන්' යනාදිය කියන ලදී. ධාතු කෝප වීම නිසා දකින සිහින ද මොහුට බොහෝ විට යහපත් ඒවාම වෙයි. මන්ද බොහෝ දුරට සිතින් හටගත් රූපවලට අනුකූලව සෘතු හා ආහාරයෙන් හටගත් රූප ද පවතින බැවිනි.

Ure [Pg.359] āmukkamuttāhāro viyāti gīvāya bandhitvā ure lambitamuttāhāro viyāti kehici taṃ ekāvalivasena vuttaṃ siyā, anekaratanāvalisamūhabhūto pana muttāhāro aṃsappadesato paṭṭhāya yāva kaṭippadesassa heṭṭhābhāgā palambanto ure āmukkoyeva nāma hoti.

ළයෙහි පැළඳි මුතු මාලයක් මෙන් යනු බෙල්ලේ බැඳ පපුව මත එල්ලෙන මුතු මාලයක් මෙනි. ඇතැම්හු එය තනි මාලයක් ලෙස පවසති. එහෙත් නොයෙක් මැණික් වර්ගවලින් යුත් මුතු මාලය උරහිස ප්‍රදේශයේ සිට ඉණ ප්‍රදේශයේ පහළ කොටස දක්වා පපුව මත එල්ලෙමින් පවතින්නේ 'ළයෙහි පැළඳි' (උරේ ආමුක්ක) නම් වේ.

Visākhatthero viyāti (visuddhi. 1.258) so kira pāṭaliputte kuṭumbiyo ahosi. So tattheva vasamāno assosi ‘‘tambapaṇṇidīpo kira cetiyamālālaṅkato kāsāvapajjoto, icchiticchitaṭṭhāneyevettha sakkā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā, utusappāyaṃ senāsanasappāyaṃ puggalasappāyaṃ dhammassavanasappāyanti sabbamettha sulabha’’nti. So attano bhogakkhandhaṃ puttadārassa niyyātetvā dussante baddhena ekakahāpaṇeneva gharā nikkhamitvā samuddatīre nāvaṃ udikkhamāno ekaṃ māsaṃ vasi. So vohārakusalatāya imasmiṃ ṭhāne bhaṇḍaṃ kiṇitvā asukasmiṃ vikkiṇanto dhammikāya vaṇijjāya tenevantaramāsena sahassaṃ abhisaṃhari. Iti anupubbena mahāvihāraṃ gantvā pabbajjaṃ yācati. So pabbājanatthāya sīmaṃ nīto taṃ sahassatthavikaṃ ovaṭṭikantarena bhūmiyaṃ pātesi. ‘‘Kimeta’’nti ca vutte ‘‘kahāpaṇasahassaṃ, bhante’’ti vatvā, ‘‘upāsaka, pabbajitakālato paṭṭhāya na sakkā vicāretuṃ, idāneva naṃ vicārehī’’ti vutte ‘‘visākhassa pabbajjaṭṭhānaṃ āgatā mā rittahatthā gamiṃsū’’ti muñcitvā sīmāmāḷake vikkiritvā pabbajitvā upasampanno. So pañcavasso hutvā dvemātikā paguṇā katvā attano sappāyaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā ekekasmiṃ vihāre cattāro cattāro māse samapavattavāsaṃ vasamāno cari. Evaṃ caramāno –

විශාඛ තෙරුන් මෙන් යනු (විශුද්ධි මග්ග 1.258) - එතුමා පාටලීපුත්‍රයේ සිටි පවුල් ප්‍රධානියෙකි. එහි වෙසෙන ඔහුට මෙසේ අසන්නට ලැබුණි: 'ශ්‍රී ලංකා ද්වීපය චෛත්‍ය මාලාවන්ගෙන් අලංකාර වූ, කාසාවත් දීප්තියෙන් බැබළෙන තැනකි. එහි තමන් කැමති කැමති තැනක වාඩි වීමට හෝ සැතපීමට හැකිය. සෘතු සප්පාය, සේනාසන සප්පාය, පුද්ගල සප්පාය සහ ධර්ම ශ්‍රවණ සප්පාය යන සියල්ල එහි පහසුවෙන් ලැබේ' කියායි. ඔහු සිය ධන සම්පත් අඹුදරුවන්ට පවරා දී, වස්ත්‍රයේ කෙළවරක බැඳගත් එක් කහවණුවක් පමණක් රැගෙන ගෙයින් නික්ම මුහුදු වෙරළේ නැවක් එනතුරු බලා සිටිමින් මාසයක් වාසය කළේය. ඔහු වෙළඳාමෙහි දක්ෂයෙකු බැවින් එම ස්ථානයේ බඩු මිලදී ගෙන වෙනත් තැනක විකුණමින් ධාර්මික වෙළඳාමෙන් එම මාසය ඇතුළත දහසක මුදලක් උපයා ගත්තේය. මෙසේ පිළිවෙළින් මහා විහාරයට ගොස් පැවිදි වීමට අයැද සිටියේය. පැවිදි කිරීම සඳහා සීමාවට ගෙන ගිය විට, ඔහු ඒ දහසක් වූ මුදල් මල්ල ඉණෙහි සිට බිමට දැමීය. 'මොනවාද මේ?' යි ඇසූ විට, 'ස්වාමීනි, කහවණු දහසකි' යි පැවසීය. 'උපාසකය, පැවිදි වූ දින සිට මේවා පරිහරණය කළ නොහැක, දැනටම මේවා පිළිබඳව යමක් කරන්න' යි පැවසූ විට, 'විශාඛගේ පැවිදි වීමේ ස්ථානයට ආ අය හිස් අතින් නොයත්වා' යි පවසා, ඒවා ලිහා සීමා මළුවෙහි විසුරුවා හැර පැවිදි වී උපසම්පදාව ලැබීය. ඔහු පස් වසක් ගත වූ පසු මාතෘකා දෙක ප්‍රගුණ කොට, තමන්ට ගැලපෙන කර්මස්ථානය ලබාගෙන, එක් එක් විහාරයක මාස හතර බැගින් සමාන කාලයක් වාසය කරමින් සැරිසැරීය. මෙසේ සැරිසරන ඔහු -

‘‘Vanantare ṭhito thero, visākho gajjamānako;

Attano guṇamesanto, imamatthaṃ abhāsatha.

''වනාන්තරය මැද සිටි විශාඛ තෙරුණුවෝ ප්‍රීතියෙන් ගර්ජනා කරමින්, තම ගුණධර්මයන් පිරික්සමින් මේ අදහස පැවසූහ:

‘‘Yāvatā upasampanno, yāvatā idha māgato;

Etthantare khalitaṃ natthi, aho lābho te mārisā’’ti. (visuddhi. 1.258);

''යම් දිනක උපසම්පදා වූයේ ද, යම් දිනක මෙහි පැමිණියේ ද, ඒ අතර කාලය තුළ කිසිදු වරදක් සිදු නොවීය. පින්වත, ඔබට කෙතරම් ලාභයක්ද!'' (විශුද්ධි මග්ග 1.258);

So cittalapabbatavihāraṃ gacchanto dvedhāpathaṃ patvā ‘‘ayaṃ nu kho maggo, udāhu aya’’nti cintayanto aṭṭhāsi. Athassa pabbate adhivatthā devatā [Pg.360] hatthaṃ pasāretvā ‘‘eso maggo’’ti dasseti. So cittalapabbatavihāraṃ gantvā tattha cattāro māse vasitvā ‘‘paccūse gamissāmī’’ti cintetvā nipajji. Caṅkamasīse maṇilarukkhe adhivatthā devatā sopānaphalake nisīditvā parodi. Thero ‘‘ko eso’’ti āha. Ahaṃ, bhante, maṇiliyāti. Kissa rodasīti? Tumhākaṃ gamanaṃ paṭiccāti. Mayi idha vasante tumhākaṃ ko guṇoti? Tumhesu, bhante, idha vasantesu amanussā aññamaññaṃ mettaṃ paṭilabhanti, te dāni tumhesu gatesu kalahaṃ karissanti, duṭṭhullampi kathayissantīti. Thero ‘‘sace mayi idha vasante tumhākaṃ phāsuvihāro hoti, sundara’’nti vatvā aññepi cattāro māse tattheva vasitvā puna tatheva gamanacittaṃ uppādesi. Devatāpi puna tatheva parodi. Eteneva upāyena thero tattheva vasitvā tattheva parinibbāyīti. Evaṃ dhamattāvihārī bhikkhu amanussānaṃ piyo hoti.

ඔහු චිත්තලපබ්බත විහාරයට යන අතරමගදී මංසන්ධියකට පැමිණ, "මේ මාර්ගයද නැතහොත් අර මාර්ගයද?"යි සිතමින් නැවතුණේය. එවිට පර්වතයෙහි අධිගෘහිත දේවතාවිය අත දිගු කොට, "මේ මාර්ගයයි" පෙන්වීය. ඔහු චිත්තලපබ්බත විහාරයට ගොස් එහි මාස හතරක් වාසය කොට, "අලුයම පිටත් වන්නෙමි"යි සිතා නිදාගත්තේය. සක්මන් මළුව කෙළවර පිහිටි මැණික් ලී (කිරිපලු) රුකෙහි අධිගෘහිත දේවතාවිය තරප්පු පඩියක හිඳගෙන හැඬුවාය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ "මේ කවුද?"යි විමසූහ. "ස්වාමීනි, මම මැණිලියා වෙමි"යි ඇය කීවාය. "කුමකට හඬන්නෙහිද?" "ඔබ වහන්සේගේ නික්මයාම නිසාය." "මා මෙහි වාසය කිරීමෙන් ඔබට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?" "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මෙහි වසන කල්හි අමනුෂ්‍යයෝ ඔවුනොවුන් කෙරෙහි මෙත් සිත පතුරුවති. දැන් ඔබ වහන්සේ නික්ම ගිය පසු ඔවුහු කලහ කරති, රළු වචන කතා කරති." තෙරුන් වහන්සේ, "මා මෙහි වාසය කිරීමෙන් ඔබට පහසුවක් වේ නම්, එය මැනවි"යි පවසා තවත් මාස හතරක් එහිම වාසය කොට, නැවතත් යාමේ අදහසක් ඇති කරගත්හ. දේවතාවිය නැවතත් පෙර සේම හැඬුවාය. මේ උපායෙන්ම තෙරුන් වහන්සේ එහිම වාසය කරමින් එහිදීම පිරිනිවන් පෑහ. මෙසේ ධර්මයේ හැසිරෙන භික්ෂුව අමනුෂ්‍යයන්ටද ප්‍රියමනාප වන්නේය.

Balavapiyacittatāyāti iminā balavapiyacittatāmattenapi satthaṃ na kamati, pageva mettāya cetovimuttiyāti dasseti. Khippameva cittaṃ samādhiyati, kenaci paripanthena parihīnajjhānassa byāpādassa dūrasamussāritabhāvato khippameva samādhiyati, ‘‘āsavānaṃ khayāyā’’ti keci. Sesaṃ suviññeyyameva. Ettha ca kiñcāpi ito aññakammaṭṭhānavasena adhigatajjhānānampi sukhasupanādayo ānisaṃsā labbhanti. Yathāha –

'බලවන්ත වූ ප්‍රියජනක සිත ඇති බැවින්' යන මෙයින්, බලවත් වූ ප්‍රිය සිතක් තිබීම පමණකින් වුවද අවි ආයුධවලින් පීඩා නොවන බවත්, මෙත්තා චේතෝ විමුක්තිය ලැබූ විට ඒ ගැන කිවයුතුම නොවන බවත් දක්වයි. සිත වහා සමාධිගත වෙයි. කිසියම් අන්තරායකින් පිරිහුණු ධ්‍යාන ඇති තැනැත්තාගේ ව්‍යාපාදය (තරහව) දුරින්ම බැහැර කළ බැවින් සිත වහාම සමාධිගත වෙයි. ඇතැමෙක් "ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම සඳහා" යැයි පවසති. සෙසු කොටස පැහැදිලි බැවින් වටහා ගැනීම පහසුය. මෙහිදී අන් කිසිදු කමටහනක් මගින් ධ්‍යාන ලැබූවන්ට වුවද සුවසේ නිදාගැනීම ආදී ආනිසංස ලැබෙන්නාහ. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘Sukhaṃ supanti munayo, ajjhattaṃ susamāhitā;

Suppabuddhaṃ pabujjhanti, sadā gotamasāvakā’’ti. (visuddhi. mahāṭī. 1.258);

Ca ādi –

"අධ්‍යාත්මය මැනවින් සමාහිත කරගත් මුනිවරු සුවසේ නිදාගනිති. ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝ සැමකල්හි මැනවින් අවදි වෙති."

Tathāpime ānisaṃsā brahmavihāralābhino anavasesā labbhanti byāpādādīnaṃ ujuvipaccanīkabhāvato brahmavihārānaṃ. Tenevāha ‘‘nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, byāpādassa, yadidaṃ mettācetovimuttī’’tiādi (dī. ni. 3.326; a. ni. 6.13). Byāpādādivasena ca sattānaṃ dukkhasupanādayoti tappaṭipakkhabhūtesu brahmavihāresu siddhesu sukhasupanādayo hatthagatā eva hontīti.

එසේ වුවද, බ්‍රහ්මවිහාරයන් ව්‍යාපාදාදී අකුසලයන්ට ඍජුවම ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් බ්‍රහ්මවිහාර ලාභීන්ට මේ සියලුම ආනිසංස ඉතිරි රහිතවම ලැබෙයි. එබැවින්ම "ඇවැත්නි, යම් මේ මෙත්තා චේතෝ විමුක්තියක් ඇද්ද, මෙය ව්‍යාපාදයෙන් නිදහස් වීමේ මග වේ" යනාදිය වදාරන ලදී. ව්‍යාපාදය නිසා සත්ත්වයන්ට නින්ද නොයාම ආදිය සිදුවන අතර, ඊට ප්‍රතිපක්ෂ වූ බ්‍රහ්මවිහාරයන් සම්පූර්ණ වූ කල්හි සුවසේ නිදාගැනීම ආදී ආනිසංස නිතැතින්ම අත්පත් වේ.

Mettāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මෙත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

6. Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā

6. අට්ඨකනාගර සූත්‍ර වර්ණනාව.

16. Chaṭṭhe [Pg.361] beluvagāmaketi vesāliyā dakkhiṇapasse avidūre beluvagāmako nāma atthi, taṃ gocaragāmaṃ katvāti attho. Sārappattakulagaṇanāyāti mahāsāramahappattakulagaṇanāya. Dasame ṭhāneti aññe aññeti dasagaṇanaṭṭhāne. Aṭṭhakanagare jāto bhavoti aṭṭhakanāgaro. Kukkuṭārāmoti pāṭaliputte kukkuṭārāmo, na kosambiyaṃ.

16. හයවන සූත්‍රයේ 'බේලුවගාමකේ' යනු, වෛශාලියට දකුණු පසින් නුදුරුව බෙලුවගාමක නම් ගමක් ඇත, එය පිඬු පිණිස වඩින ගම කරගෙන යන්නයි අර්ථය. 'සාරප්පත්තකුලගණනායාති' යනු, මහාසාර (මහා බලසම්පන්න) කුලයන්ගේ ගණනය කිරීමෙනි. 'දසමේ ඨානේ' යනු, අනෙක් දසවන ස්ථානයන්හි යන්නයි. අට්ඨක නගරයෙහි උපන් හෙයින් 'අට්ඨකනාගර' නම් වේ. 'කුක්කුටාරාමෝති' යනු, පාටලීපුත්‍රයෙහි පිහිටි කුක්කුටාරාමයයි, කොසඹෑ නුවර එක නොවේ.

Pakatatthappaṭiniddeso ta-saddoti tassa ‘‘bhagavatā’’tiādīhi padehi samānādhikaraṇabhāvena vuttassa yena abhisambuddhabhāvena bhagavā pakato adhigato supākaṭo ca, taṃ abhisambuddhabhāvaṃ saddhiṃ āgamanīyapaṭipadāya atthabhāveneva dassento ‘‘yo so…pe… abhisambuddho’’ti āha. Satipi ñāṇadassanasaddānaṃ idha paññāvevacanabhāve tena tena visesena nesaṃ visayavisese pavattidassanatthaṃ asādhāraṇañāṇavisesavasena, vijjāttayavasena, vijjābhiññānāvaraṇavasena, sabbaññutaññāṇamaṃsacakkhuvasena paṭivedhadesanāñāṇavasena ca tadatthaṃ yojetvā dassento ‘‘tesaṃ tesa’’ntiādimāha. Tattha āsayānusayaṃ jānatā āsayānusayañāṇena, sabbañeyyadhammaṃ passatā sabbaññutānāvaraṇañāṇehi. Pubbenivāsādīhīti pubbenivāsāsavakkhayañāṇehi. Paṭivedhapaññāyāti ariyamaggapaññāya. Desanāpaññāya passatāti desetabbadhammānaṃ desetabbappakāraṃ bodhaneyyapuggalānañca āsayānusayacaritādhimuttiādibhedaṃ dhammaṃ desanāpaññāya yāthāvato passatā. Arīnanti kilesārīnaṃ, pañcavidhamārānaṃ vā sāsanassa vā paccatthikānaṃ aññatitthiyānaṃ. Tesaṃ pana hananaṃ pāṭihāriyehi abhibhavanaṃ appaṭibhānatākaraṇaṃ ajjhupekkhaṇañca. Kesivinayasuttañcettha nidassanaṃ. Tathā ṭhānāṭṭhānādīni jānatā. Yathākammūpage satte passatā. Savāsanānamāsavānaṃ khīṇattā arahatā. Abhiññeyyādibhede dhamme abhiññeyyādito aviparītāvabodhato sammāsambuddhena.

ප්‍රකට අර්ථය නැවත දැක්වීම සඳහා 'ත' (ඒ) යන ශබ්දය යෙදී ඇත. එය 'භගවතා' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්) යනාදී පදයන් සමග සමානාධිකරණ වශයෙන් වදාරන ලදී. යම් සම්බුදු බවක් හේතුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රකට වූ සේක්ද, මැනවින් ප්‍රසිද්ධ වූ සේක්ද, ඒ සම්බුදු බව පැමිණිය යුතු පිළිවෙතෙහි අර්ථය සහිතවම දක්වමින් "යමෙක් ඒ... පෙ... අභිසම්බුද්ධ වූ" යැයි වදාළ සේක. මෙහි ඥාන සහ දර්ශන යන ශබ්ද ප්‍රඥාවට පර්යාය වුවද, එකී විශේෂණයන්ගෙන් ඒ ඒ විෂයයන්හි පැවැත්ම දැක්වීම පිණිස, අසාධාරණ ඥාන විශේෂයන් වශයෙන්ද, ත්‍රිවිද්‍යාවන් වශයෙන්ද, විද්‍යා හා අභිඥා ආවරණ රහිත වීම් වශයෙන්ද, සර්වඥතා ඥානය හා මාංස චක්ෂුස වශයෙන්ද, අවබෝධය හා දේශනා ඥානයන් වශයෙන්ද තේරුම් ගැන්වීම පිණිස "තේසං තේසං" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ආසයානුසය' දන්නා බැවින් 'ආසයානුසය ඥානයෙන්' ද, සියලු දතයුතු දෑ දක්නා බැවින් 'සර්වඥතා ඥානයෙන් හා අනාවරණ ඥානයෙන්' ද (දක්වන ලදී). 'පුබ්බේනිවාසාදීහි' යනු, පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානය හා ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥානයන්ගෙනි. 'පටිවේධපඤ්ඤායා' යනු, ආර්ය මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. දේශනා ප්‍රඥාවෙන් දක්නා යනු, දේශනා කළ යුතු ධර්මයන් දේශනා කළ යුතු ආකාරයත්, අවබෝධය ලැබිය හැකි පුද්ගලයන්ගේ ආසයානුසය, චරිත හා අධිමුක්ති ආදී භේදයන් දේශනා ප්‍රඥාවෙන් නිවැරදිව දක්නා බැවිනි. 'අරීනං' යනු, ක්ලේශ නමැති සතුරන්ගේ හෝ, පස්මරුන්ගේ හෝ, ශාසනයේ සතුරන් වූ අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ හෝ (වශයෙනි). ඔවුන් නැසීම නම්, ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් මැඬලීම, පිළිතුරු දිය නොහැකි තත්ත්වයට පත් කිරීම සහ උපේක්ෂා කිරීමයි. මෙහිදී 'කේසිවිනය සූත්‍රය' උදාහරණයකි. එසේම ස්ථානාස්ථානාදිය දන්නා බැවිනි. කර්මයට අනුකූලව ගමන් කරන සත්ත්වයන් දක්නා බැවිනි. වාසනා (සංස්කාර) සහිතවම ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වූ බැවින් 'අර්හත්' නම් වන සේක. විශේෂයෙන් දතයුතු ආදී ධර්මයන් නිවැරදිව අවබෝධ කළ බැවින් 'සම්මා සම්බුද්ධ' නම් වන සේක.

Atha vā tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāya jānatā. Kāyakammādivasena tiṇṇampi kammānaṃ ñāṇānuparivattito nisammakāritāya passatā. Davādīnampi abhāvasādhikāya pahānasampadāya arahatā. Chandādīnaṃ [Pg.362] ahānihetubhūtāya akkhayapaṭibhānasādhikāya sabbaññutāya sammāsambuddhenāti evaṃ dasabalaaṭṭhārasaāveṇikabuddhadhammavasenapi yojanā kātabbā.

එසේත් නැතහොත් අතීත, වර්තමාන, අනාගත යන කාලත්‍රයෙහි අප්‍රතිහත ඥානයක් ඇති බැවින් 'දන්නා' සේක. කායකර්මාදිය වශයෙන් තුන් කර්මයන්ම ඥානය අනුව පවතින බැවින්, විමසා කටයුතු කරන හෙයින් 'දක්නා' සේක. ක්‍රීඩා ආදියෙහි පවා රහිත බව සාධනය කරන ප්‍රහාණ සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් 'අර්හත්' නම් වන සේක. ඡන්දය ආදියේ නොපිරිහීමට හේතු වූ අක්ෂය වූ ප්‍රතිභානය සාධනය කරන සර්වඥතාවෙන් යුක්ත බැවින් 'සම්මා සම්බුද්ධ' වන සේක. මෙසේ දසබල හා අෂ්ටාදශ ආවේණික බුද්ධ ධර්මයන්ගේ වශයෙන්ද විග්‍රහය කළ යුතුය.

Abhisaṅkhatanti attano paccayehi abhisammukhabhāvena samecca sambhuyya kataṃ. Svāssa katabhāvo uppādanena veditabbo, na uppannassa paṭisaṅkharaṇenāti āha ‘‘uppādita’’nti. Te cassa paccayā cetanāpadhānāti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘abhisaṅkhataṃ abhisañcetayita’’nti vuttanti ‘‘cetayitaṃ kappayita’’nti atthamāha. Abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitanti ca jhānassa pātubhāvadassanamukhena viddhaṃsanabhāvaṃ ulliṅgeti. Yañhi ahutvā sambhavati, taṃ hutvā paṭiveti. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘yaṃ kho panā’’tiādi. Samathavipassanādhamme ṭhitoti ettha samathadhamme ṭhitattā samāhito vipassanaṃ paṭṭhapetvā aniccānupassanādīhi niccasaññādayo pajahanto anukkamena taṃ anulomañāṇaṃ pāpetā hutvā vipassannādhamme ṭhito. Samathavipassanāsaṅkhātesu dhammesu rañjanaṭṭhena rāgo. Nandanaṭṭhena nandī. Tattha sukhumā apekkhā vuttā. Yā nikantīti vuccati.

අභිසංඛත යනු තම ප්‍රත්‍යයන්ගේ අභිමුඛ භාවයෙන් එක්වී හෙවත් සාමූහිකව කරන ලද්දකි. එහි කරන ලද බව උපදවා ගැනීමෙන් මිස උපන් දෙය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමෙන් නොවන බව දත යුතු යැයි පවසා ‘උප්පාදිත’ (උපදවන ලද) යැයි කීහ. එම ප්‍රත්‍යයන් අතර චේතනාව ප්‍රධාන බව දැක්වීමට පාලියෙහි ‘අභිසංඛතං අභිසඤ්චේතයිතං’ (අභිසංඛත වූ, අභිසඤ්චේතයිත වූ) ලෙස වදාළ බැවින් ‘කල්පනා කරන ලද, සිතන ලද’ යන්න අර්ථයයි. අභිසංඛත සහ අභිසඤ්චේතයිත යන වචන මගින් ධ්‍යානය පහළ වීම දැක්වීම තුළින් එහි විනාශ වන ස්වභාවය ද හඟවයි. යමක් කලින් නොතිබී හටගන්නේ ද, එය හටගෙන නැති වී යයි. එබැවින් පාලියෙහි ‘යං ඛෝ පනා’ (යමක් වනාහි) යනාදිය වදාළහ. ‘සමථවිපස්සනාධම්මේ ඨිතෝ’ යන්නෙහි සමථ ධර්මයෙහි පිහිටි බැවින් සමාහිතව, විදර්ශනාව පටන් ගෙන අනිච්චානුපස්සනා ආදියෙන් නිත්‍ය සංඥා ආදිය ප්‍රහීණ කරමින් අනුපිළිවෙලින් එම අනුලෝම ඤාණයට පැමිණ විදර්ශනා ධර්මයෙහි පිහිටියේ වෙයි. සමථ විදර්ශනා සංඛ්‍යාත ධර්මයන්හි ඇලෙන අර්ථයෙන් ‘රාගය’ ද, නන්දනය (සතුටු වීම) කරන අර්ථයෙන් ‘නන්දි’ ද වේ. එහි සූක්ෂ්ම අපේක්ෂාව හෙවත් බලාපොරොත්තුව ප්‍රකාශ කරන ලදී. එය ‘නිකන්ති’ යැයි කියනු ලැබේ.

Evaṃ santeti evaṃ yathārutavaseneva imassa suttapadassa atthe gahetabbe sati. Samathavipassanāsu chandarāgo kattabboti anāgāmiphalaṃ anibbattetvā tadatthāya samathavipassanāpi anibbattetvā kevalaṃ tattha chandarāgo kattabbo bhavissati. Kasmā? Tesu samathavipassanāsaṅkhātesu dhammesu chandarāgamattena anāgāminā laddhabbassa aladdhaanāgāmiphalenapi laddhabbattā. Tathā sati tena anāgāmiphalampi laddhabbameva hoti. Tenāha ‘‘anāgāmiphalaṃ paṭiladdhaṃ bhavissatī’’ti. Sabhāvato rasitabbattā aviparīto attho eva attharaso.

එසේ ඇති කල්හි, එනම් මෙම සූත්‍ර පදයේ අර්ථය එහි අකුරු අනුවම ගත යුතු වන කල්හි, සමථ විදර්ශනාවන්හි ඡන්ද රාගය ඇති කර ගත යුතුය. එසේ කරන්නේ අනාගාමි ඵලය උපදවා නොගෙන, ඒ සඳහා සමථ විදර්ශනාවන්ද උපදවා නොගෙන හුදෙක් එහි ඡන්ද රාගය පමණක් ඇති කර ගැනීමෙනි. ඒ මන්ද? එම සමථ විදර්ශනා සංඛ්‍යාත ධර්මයන්හි ඡන්ද රාගය මාත්‍රයකින්, අනාගාමි පුද්ගලයා විසින් ලැබිය යුතු වූ ද, තවමත් නොලැබූ අනාගාමි ඵලය ලැබිය හැකි බැවිනි. එසේ වූ විට ඔහුට අනාගාමි ඵලය ද ලැබෙන්නේමය. එබැවින් ‘අනාගාමි ඵලය ප්‍රතිලබ්ධ වනු ඇත’ (ලැබෙනු ඇත) යැයි වදාළහ. ස්වභාවයෙන්ම රස විඳිය යුතු බැවින් අවිපරීත අර්ථයම ‘අර්ථ රසය’ නම් වේ.

Aññāpi kāci sugatiyoti vinipātike sandhāyāha. Aññāpi kāci duggatiyoti asurakāyamāha.

‘වෙනත් කිසියම් සුගතියක්’ යන්නෙන් විනිපාතිකයන් (දෙවියන්) අදහස් කෙරේ. ‘වෙනත් කිසියම් දුග්ගතියක්’ යන්නෙන් අසුර කාය පවසන ලදී.

Appaṃ yācitena bahuṃ dentena uḷārapurisena viya ekaṃ dhammaṃ pucchitena ‘‘ayampi ekadhammo’’ti kathitattā ekādasapi dhammā pucchāvasena ekadhammo nāma jāto paccekaṃ vākyaparisamāpanañāyena. Pucchāvasenāti ‘‘atthi nu kho, bhante ānanda, tena…pe… sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto’’ti evaṃ [Pg.363] pavattapucchāvasena. Amatuppattiatthenāti amatabhāvassa uppattihetutāya, sabbānipi kammaṭṭhānāni ekarasāpi amatādhigamassa paṭipattiyāti attho. Evamettha aggaphalabhūmi anāgāmiphalabhūmīti dveva bhūmiyo sarūpato āgatā, nānantariyatāya pana heṭṭhimāpi dve bhūmiyo atthato āgatā evāti daṭṭhabbāti. Pañca satāni aggho etassāti pañcasataṃ. Sesamettha uttānameva.

ස්වල්පයක් ඉල්ලූ කල බොහෝ දේ ලබා දෙන උදාර පුරුෂයෙකු මෙන්, එක් ධර්මයක් පිළිබඳව විමසූ කල ‘මෙය ද එක් ධර්මයකි’ යි පැවසූ බැවින් ප්‍රශ්න අනුව ධර්ම එකොළහම එක් ධර්මයක් ලෙස සලකා වාක්‍ය අවසන් කිරීමේ න්‍යාය අනුව දක්වන ලදී. ‘ස්වාමීනි ආනන්දයෙනි, ඒ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මනා කොට දේශනා කරන ලද එක් ධර්මයක් ඇද්ද?’ යනාදී වශයෙන් පැවති ප්‍රශ්නය හේතුවෙන් ‘ප්‍රශ්න කිරීමේ වසයෙන්’ යැයි කීහ. ‘අමතුප්පත්තිඅත්ථේන’ යනු අමෘත තත්ත්වය (නිවන) ඇතිවීමට හේතු වන බැවිනි. සියලුම කර්මස්ථාන එක් රසයක් වුවද, නිවන අවබෝධ කර ගැනීමේ පිළිවෙතක් ලෙස අදහස් වේ. මෙලෙස මෙහි අග්‍ර ඵල භූමිය (අර්හත් ඵලය) සහ අනාගාමි ඵල භූමිය යන භූමි ද්විත්වය සෘජුවම පැමිණ ඇති අතර, ආනන්තරීය (අඛණ්ඩ) බව නිසා පහළ භූමි දෙක ද අර්ථ වශයෙන් පැමිණ ඇති බව දත යුතුය. පන්සීයක් අගය ඇති බැවින් ‘පඤ්චසතං’ (පන්සීයක්) නම් වේ. මෙහි සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

අට්ඨකනාගර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. Gopālasuttavaṇṇanā

7. ගෝපාල සූත්‍ර වර්ණනාව

17. Sattame tisso kathāti tisso aṭṭhakathā, tividhā suttassa atthavaṇṇanāti attho. Ekekaṃ padaṃ nāḷaṃ mūlaṃ etissāti evaṃsaññitā ekanāḷikā. Ekekaṃ vā padaṃ nāḷaṃ atthaniggamanamaggo etissāti ekanāḷikā. Tenāha ‘‘ekekassa padassa atthakathana’’nti. Cattāro aṃsā bhāgā atthasallakkhaṇūpāyā etissāti caturassā. Tenāha ‘‘catukkaṃ bandhitvā kathana’’nti. Niyamato nisinnassa āraddhassa vatto saṃvatto etissā atthīti nisinnavattikā, yathāraddhassa atthassa visuṃ visuṃ pariyosāpikāti attho. Tenāha ‘‘paṇḍitagopālakaṃ dassetvā’’tiādi. Ekekassapi padassa piṇḍatthadassanavasena bahūnaṃ padānaṃ ekajjhaṃ atthaṃ akathetvā ekamekassa padassa atthavaṇṇanā ayaṃ sabbattha labbhati. Catukkaṃ bandhitvāti kaṇhapakkhe upamopameyyadvayaṃ, tathā sukkapakkheti idaṃ catukkaṃ yojetvā. Ayaṃ edisesu eva suttesu labbhati. Pariyosānagamananti keci tāva āhu ‘‘kaṇhapakkhe upamaṃ dassetvā upamā ca nāma yāvadeva upameyyasampaṭipādanatthāti upameyyatthaṃ āharitvā saṃkilesapakkhaniddeso ca vodānapakkhavibhāvanatthāyāti sukkapakkhampi upamopameyyavibhāgena āharitvā suttatthassa pariyosāpanaṃ. Kaṇhapakkhe upameyyaṃ dassetvā pariyosānagamanādīsupi eseva nayo’’ti. Apare pana ‘‘kaṇhapakkhe, sukkapakkhe ca taṃtaṃupamūpameyyatthānaṃ visuṃ visuṃ pariyosāpetvāva kathanaṃ pariyosānagamana’’nti vadanti. Ayanti nisinnavattikā. Idhāti imasmiṃ gopālakasutte. Sabbācariyānaṃ āciṇṇāti sabbehipi pubbācariyehi ācaritā saṃvaṇṇitā, tathā ceva pāḷi pavattāti.

17. සත්වන සූත්‍රයෙහි ‘තිස්සෝ කථා’ යනු අටුවා වර්ග තුනකි, සූත්‍රයේ අර්ථ වර්ණනා තුන් වැදෑරුම් වේ යන්න අර්ථයයි. එක් එක් පදයක් පාදක (නාල) කරගත් මුලක් ඇයට ඇති බැවින් ‘ඒකනාලිකා’ නම් වේ. නැතහොත් එක් එක් පදය අර්ථය නික්මෙන මාර්ගය (නාලය) බැවින් ‘ඒකනාලිකා’ වේ. එබැවින් ‘එක් එක් පදයේ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම’ යැයි කීහ. අර්ථය සලකුණු කර ගැනීමේ ක්‍රම හෙවත් අංශ හතරක් මෙයට ඇති බැවින් ‘චතුරස්සා’ (සතරැස්) නම් වේ. එබැවින් ‘හතරක් බැගින් එක් කොට ප්‍රකාශ කිරීම’ යැයි කීහ. නියමිත පරිදි හිඳ ආරම්භ කළ කථාව ඒ අනුවම පවත්වන බව මෙයට ඇති බැවින් ‘නිසින්නවත්තිකා’ නම් වේ. ආරම්භ කළ අර්ථය වෙන් වෙන් වශයෙන් අවසානයට පත් කරන බැවින් එම අර්ථය වේ. එබැවින් ‘පණ්ඩිත ගොපල්ලෙකු දක්වා’ යනාදිය වදාළහ. එක් එක් පදයේ පිණ්ඩත්ථය (සමස්ත අර්ථය) දැක්වීමේ වසයෙන් බොහෝ පදයන් එක් කොට අර්ථ නොකියා, එකින් එක පදයේ අර්ථ වර්ණනා කිරීම සෑම තැනකදීම ලැබේ. ‘හතරක් බැගින් එක් කොට’ යනු අකුසල පක්ෂයෙහි උපමා උපමේය යුගලය සහ කුසල පක්ෂයෙහි ද එසේම උපමා උපමේය යුගලය යොදා ගැනීමයි. මෙය මෙවැනි සූත්‍රවල පමණක් ලැබේ. ‘පරියෝසානගමනං’ (අවසානයට පැමිණීම) යන්න ගැන ඇතැම්හු මෙසේ පවසති: ‘අකුසල පක්ෂයෙහි උපමාව දක්වා උපමාව යනු උපමේයය පැහැදිලි කිරීම සඳහාම බැවින් උපමේය අර්ථය ගෙන හැර දක්වා, සංක්ලේශ පක්ෂය නිර්දේශ කිරීම වෝදාන පක්ෂය පැහැදිලි කිරීම සඳහා වන බැවින් කුසල පක්ෂය ද උපමා උපමේය විභාගයෙන් ගෙන හැර දක්වා සූත්‍ර අර්ථය අවසන් කිරීමයි. අකුසල පක්ෂයෙහි උපමේය දක්වා අවසානයට පැමිණීම ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.’ තවත් පිරිසක් පවසන්නේ ‘අකුසල පක්ෂයෙහි සහ කුසල පක්ෂයෙහි ඒ ඒ උපමා උපමේය අර්ථයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් අවසන් කර කීම පරියෝසානගමනය’ කියා ය. මෙය ‘නිසින්නවත්තිකා’ නම් වේ. ‘මෙහි’ යනු මෙම ගෝපාලක සූත්‍රයෙහි ය. ‘සබ්බාචරියානං ආචිණ්ණා’ යනු සියලු පූර්වාචාර්යවරයන් විසින් පුරුදු කරන ලද හෝ වර්ණනා කරන ලද, පාලියෙහි එන පරිදිම වූ යන්නයි.

Aṅgīyanti [Pg.364] avayavabhāvena ñāyantīti aṅgāni, koṭṭhāsā. Tāni panettha yasmā sāvajjasabhāvāni, tasmā āha ‘‘aṅgehīti aguṇakoṭṭhāsehī’’ti. Gomaṇḍalanti gosamūhaṃ. Pariharitunti rakkhituṃ. Taṃ pana pariharaṇaṃ pariggahetvā vicaraṇanti āha ‘‘pariggahetvā vicaritu’’nti. Vaḍḍhinti gunnaṃ bahubhāvaṃ bahugorasatāsaṅkhātaṃ parivuddhiṃ. ‘‘Ettakamida’’nti rūpīyatīti rūpaṃ, parimāṇaparicchedopi sarīrarūpampīti āha ‘‘gaṇanato vā vaṇṇato vā’’ti. Na pariyesati vinaṭṭhabhāvasseva ajānanato. Nīlāti ettha iti-saddo ādiattho. Tena setasabalādivaṇṇaṃ saṅgaṇhāti.

අවයව වශයෙන් දන්නා බැවින් ‘අංග’ හෙවත් කොටස් නම් වේ. මෙහි ඒවා දොස් සහිත ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ‘අංගයන්ගෙන් හෙවත් අගුණ කොටස්වලින්’ යැයි කීහ. ‘ගෝමණ්ඩලං’ යනු ගව සමූහයයි. ‘පරිහරිතුං’ යනු රැකබලා ගැනීමයි. එම රැකබලා ගැනීම නම් ඔවුන් පිරිවරා ගෙන හැසිරීම බැවින් ‘පිරිවරා ගෙන හැසිරීමට’ යැයි කීහ. ‘වඩ්ඪිං’ යනු ගවයන්ගේ බහුල බව හෙවත් කිරි, මීකිරි ආදියෙන් ලැබෙන වෘද්ධියයි. ‘මෙපමණක් වේ’ යැයි මනිනු ලබන බැවින් ‘රූප’ නම් වේ. ප්‍රමාණයේ සීමාව ද ශරීරයේ රූපය ද බැවින් ‘ගණනින් හෝ වර්ණයෙන්’ යැයි කීහ. නැති වූ බව නොදන්නා බැවින් සොයන්නේ නැත. ‘නීලා’ යන්නෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය ‘ආදී’ යන අර්ථය දෙයි. එයින් සුදු, කබර ආදී වර්ණ ද ඇතුළත් වේ.

Dhanusattisūlādīti ettha issāsācariyānaṃ gāvīsu kataṃ dhanulakkhaṇaṃ. Kumārabhattigaṇānaṃ gāvīsu kataṃ sattilakkhaṇaṃ. Issarabhattigaṇānaṃ gāvīsu kataṃ sūlalakkhaṇanti yojanā. Ādi-saddena rāmavāsudevagaṇādīnaṃ gāvīsu kataṃ pharasucakkādilakkhaṇaṃ saṅgaṇhāti.

දුනු, හෙළි, හූල් ආදිය යන්නෙහි දුනු ශිල්පීන්ගේ ගවයන් කෙරෙහි කරන ලද දුනු සලකුණයි. කුමාරවරුන්ට සේවය කරන පිරිස්වල ගවයන් කෙරෙහි කරන ලද හෙළි (සත්ති) සලකුණයි. අධිපතීන්ගේ සේවය කරන පිරිස්වල ගවයන් කෙරෙහි කරන ලද හූල් (සූල) සලකුණයි. ‘ආදී’ ශබ්දයෙන් රාම, වාසුදේව ආදී පිරිස්වල ගවයන් කෙරෙහි කරන ලද පොරෝ, චක්‍ර ආදී සලකුණු ඇතුළත් වේ.

Nīlamakkhikāti piṅgalamakkhikā, khuddakamakkhikā eva vā. Saṭati rujati etāyāti sāṭikā, saṃvaḍḍhā sāṭikā āsāṭikā. Tenāha ‘‘vaḍḍhantī’’tiādi. Hāretāti apanetā.

නීලමක්ඛිකා යනු රන්වන් (දුඹුරු) පැහැති මැස්සන්ය, නැතහොත් කුඩා මැස්සන්මය. මෙයින් තුවාල ඇති කරන හෙයින් ‘සාටිකා’ (කීටයන්) නම් වේ. වැඩුණු සාටිකා ‘ආසාටිකා’ නම් වේ. එබැවින් ‘වැඩෙන්නා වූ’ යනාදිය වදාළහ. ‘හාරේතා’ යනු ඉවත් කරන්නාය.

Vākenāti vākapaṭṭena. Cīrakenāti pilotikena. Antovasseti vassakālassa abbhantare. Niggāhanti susumārādiggāharahitaṃ. Pītanti pānīyassa pītabhāvaṃ. Sīhabyagghādiparissayena sāsaṅko sappaṭibhayo.

'වක්කේන' යනු පට්ටාවලින් ය. 'චීරකේන' යනු රෙදි කැබලිවලින් (නොහොත් පට්ටාවලින්) ය. 'අන්තෝවස්සේ' යනු වැසි කාලය ඇතුළත ය. 'නිග්ගාහං' යනු කිඹුලන් වැනි ග්‍රාහකයන් (සතුන්) රහිත බවයි. 'පීතං' යනු පැන් පානය කළ බවයි. 'සීහබ්‍යග්ඝාදිපරිස්සයේන' යනු සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර ආදීන්ගෙන් පැමිණෙන උවදුරු පිළිබඳව සැක සහිත වූ හා බිය සහිත වූ බවයි.

Pañca ahāni ekassāti pañcāhiko, so eva vāroti, pañcāhikavāro. Evaṃ sattāhikavāropi veditabbo. Ciṇṇaṭṭhānanti caritaṭṭhānaṃ gocaraggahitaṭṭhānaṃ.

එක් අයෙකුට දින පහක් යනු 'පංචාහික' නම් වේ, එයම වාරය බැවින් 'පංචාහිකවාර' නම් වේ. මෙලෙසම සත්තාහික (සත් දින) වාරය ද දත යුතු ය. 'චිණ්ණට්ඨානං' යනු හැසිරුණු ස්ථානය හෙවත් ගොදුරු සොයා ගිය ස්ථානයයි.

Pitiṭṭhānanti pitarā kātabbaṭṭhānaṃ, pitarā kātabbakiccanti attho. Yathāruciṃ gahetvā gacchantīti gunnaṃ rucianurūpaṃ gocarabhūmiṃ vā nadipāraṃ vā gahetvā gacchanti. Gobhattanti kappāsaṭṭhikādimissaṃ gobhuñjitabbaṃ bhattaṃ. Bhattaggahaṇeneva yāgupi saṅgahitā.

'පිටිට්ඨානං' යනු පියා විසින් කළ යුතු ස්ථානය හෙවත් පියා විසින් කළ යුතු කාර්යය යන අර්ථයයි. 'යථාරුචිං ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති' යනු ගවයන්ගේ රුචිය පරිදි ගොදුරු බිම් හෝ ගඟේ එතෙර හෝ බලා යති යන්නයි. 'ගෝභත්තං' යනු කපු ඇට ආදිය මිශ්‍ර කළ ගවයන් විසින් අනුභව කළ යුතු ආහාරයයි. 'භත්ත' (බත්) යන ග්‍රහණයෙන් කැඳ ද ඇතුළත් වේ.

Dvīhākārehīti vuttaṃ ākāradvayaṃ dassetuṃ ‘‘gaṇanato vā samuṭṭhānato vā’’ti vuttaṃ. Evaṃ pāḷiyaṃ āgatāti ‘‘upacayo santatī’’ti jātiṃ dvidhā bhinditvā hadayavatthuṃ aggahetvā dasāyatanāni pañcadasa [Pg.365] sukhumarūpānīti evaṃ rūpakaṇḍapāḷiyaṃ (dha. sa. 666) āgatā. Pañcavīsati rūpakoṭṭhāsāti salakkhaṇato aññamaññasaṅkarābhāvato rūpabhāgā. Rūpakoṭṭhāsāti vā visuṃ visuṃ appavattitvā kalāpabhāveneva pavattanato rūpakalāpā. Koṭṭhāsāti ca aṃsā avayavāti attho. Koṭṭhanti vā sarīraṃ, tassa aṃsā kesādayo koṭṭhāsāti aññepi avayavā koṭṭhāsā viya koṭṭhāsā.

'ද්වීහාකාරේහි' (ආකාර දෙකකින්) යැයි කීවේ ඒ ආකාර දෙක දැක්වීමට 'ගණනාවෙන් හෝ සමුට්ඨානයෙන් (හටගැනීමෙන්) හෝ' යනුවෙනි. මෙසේ පාලියෙහි එන 'උපචය සන්තති' වශයෙන් ජාතිය (ඉපදීම) දෙවදෑරුම් ලෙස බෙදා, හෘදය වස්තුව නොගෙන දස ආයතන හා පසළොස් සියුම් රූප වශයෙන් රූපකණ්ඩ පාළියෙහි එයි. 'පංචවීසති රූපකොට්ඨාසා' යනු ස්වලක්ෂණයෙන් එකිනෙක මිශ්‍ර නොවීම හේතුවෙන් වූ රූප කොටස් ය. රූප කොට්ඨාස යනු වෙන් වෙන්ව නොවී කලාප වශයෙන් පවතින හෙයින් රූප කලාපයෝ ය. 'කොට්ඨාස' යනු අංශ හෙවත් අවයව යන අර්ථයයි. 'කොට්ඨ' යනු ශරීරයයි, එහි කොටස් වන කෙස් ආදිය මෙන්ම අනෙකුත් අවයව ද කොට්ඨාස වැනි බැවින් කොට්ඨාස නම් වේ.

Seyyathāpītiādi upamāsaṃsandanaṃ. Tattha rūpaṃ pariggahetvāti yathāvuttaṃ rūpaṃ salakkhaṇato ñāṇena pariggaṇhitvā. Arūpaṃ vavatthapetvāti taṃ rūpaṃ nissāya ārammaṇañca katvā pavattamāne vedanādike cattāro khandhe arūpanti vavatthapetvā. Rūpārūpaṃ pariggahetvāti puna tattha yaṃ rūppanalakkhaṇaṃ, taṃ rūpaṃ. Tadaññaṃ arūpaṃ. Ubhayavinimuttaṃ kiñci natthi attā vā attaniyaṃ vāti evaṃ rūpārūpaṃ pariggahetvā. Tadubhayañca avijjādinā paccayena sapaccayanti paccayaṃ sallakkhetvā, aniccatādilakkhaṇaṃ āropetvā yo kalāpasammasanādikkamena kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetuṃ na sakkoti, so na vaḍḍhatīti yojanā.

'සෙය්‍යථාපි' යනාදිය උපමාවන් සැසඳීමකි. එහි 'රූපං පරිග්ගහෙත්වා' යනු කලින් කියන ලද රූපය එහි ස්වලක්ෂණයෙන් යුතුව නුවණින් පිරිසිඳ දැකීමයි. 'අරූපං වවත්ථපෙත්වා' යනු ඒ රූපය නිශ්ශය කොට (ඇසුරු කොට) හා අරමුණු කොට පවතින වේදනාදී සතර අරූපී ස්කන්ධයන් අරූපය ලෙස නිර්වචනය කිරීමයි. 'රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වා' යනු නැවත එහි රූපණ ලක්ෂණය ඇත්තේ යමක් ද, එය රූපය බවත්, එයින් අන්‍ය දේ අරූපය බවත්, මේ දෙකෙන් බැහැර වූ ආත්මයක් හෝ ආත්මයට අයත් වූවක් නොමැති බවත් මෙසේ රූප හා අරූප පිරිසිඳ දැකීමයි. ඒ දෙකම අවිද්‍යාව ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් යුක්ත යැයි ප්‍රත්‍යයන් සලකා බලා, අනිත්‍යතාදී ලක්ෂණයන් ආරෝපණය කොට, යමෙක් කලාප සම්මර්ශනාදී ක්‍රමයෙන් කමටහන මුදුන් පමුණුවා ගැනීමට අසමත් වේ ද, ඔහු දියුණු නොවේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

Ettakaṃ rūpaṃ ekasamuṭṭhānanti cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyanti aṭṭhavidhaṃ kammavasena; kāyaviññatti, vacīviññattīti idaṃ dvayaṃ cittavasenāti ettakaṃ rūpaṃ ekasamuṭṭhānaṃ. Saddāyatanamekaṃ utucittavasena dvisamuṭṭhānaṃ. Rūpassa lahutā, mudutā, kammaññatāti ettakaṃ rūpaṃ utucittāhāravasena tisamuṭṭhānaṃ. Rūpāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, ākāsadhātu, āpodhātu, kabaḷīkāro āhāroti ettakaṃ rūpaṃ utucittāhārakammavasena catusamuṭṭhānaṃ. Upacayo, santati, jaratā, rūpassa aniccatāti ettakaṃ rūpaṃ na kutoci samuṭṭhātīti na jānāti. Samuṭṭhānato rūpaṃ ajānantotiādīsu vattabbaṃ ‘‘gaṇanato rūpaṃ ajānanto’’tiādīsu vuttanayeneva veditabbaṃ.

මෙපමණ වූ රූපයෝ එක් සමුට්ඨානයකින් (එක් හේතුවකින්) උපදින්නාහ: චක්ඛායතනය, සෝතායතනය, ඝාණායතනය, ජිව්හායතනය, කායායතනය, ඉත්ථින්ද්‍රිය, පුරිසින්ද්‍රිය, ජීවිතින්ද්‍රිය යන අටවැදෑරුම් රූප කර්මය නිසා උපදී. කාය විඤ්ඤත්ති, වචී විඤ්ඤත්ති යන මේ දෙක සිත නිසා උපදී. මෙසේ මේ රූප එක සමුට්ඨානයකින් උපදී. ශබ්දායතනය (ශබ්දය) සෘතු හා සිත යන ප්‍රත්‍ය දෙකෙන් උපදී. රූපයේ ලහුතා (සැහැල්ලු බව), මුදුතා (මෘදු බව), කම්මඤ්ඤතා (කර්මණ්‍ය බව) යන මේ රූප කොටස සෘතු, සිත හා ආහාර යන සමුට්ඨාන තුනෙන් උපදී. රූප ආයතනය, ගන්ධ ආයතනය, රස ආයතනය, ස්පර්ශ ආයතනය, ආකාශ ධාතුව, ආපෝ ධාතුව, කබලිංකාර ආහාරය යන මෙපමණ රූප සෘතු, සිත, ආහාර හා කර්මය යන සමුට්ඨාන හතරෙන්ම උපදී. උපචය, සන්තති, ජරතා, රූපයේ අනිත්‍යතාව යන මෙපමණ රූප කිසිදු සමුට්ඨානයකින් හට නොගන්නා බව ඔහු නොදනී. 'සමුට්ඨානයෙන් රූපය නොදන්නා' යනාදී තැන්වලදී කිව යුතු කරුණු 'ගණනාවෙන් රූපය නොදන්නා' යනාදී තැන්වල කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Kammalakkhaṇoti attanā kataṃ duccaritakammaṃ lakkhaṇaṃ etassāti kammalakkhaṇo, bālo. Vuttañhetaṃ – ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, bālassa bālalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Duccintitacintī hoti, dubbhāsitabhāsī, dukkaṭakammakārī[Pg.366]. Imāni kho…pe… lakkhaṇānī’’ti (ma. ni. 3.246; a. ni. 3.3). Attanā kataṃ sucaritakammaṃ lakkhaṇaṃ etassāti kammalakkhaṇo, paṇḍito. Vuttampi cetaṃ ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Sucintitacintī hoti, subhāsitabhāsī, sukatakammakārī. Imāni kho…pe… paṇḍitalakkhaṇānī’’ti (ma. ni. 3.253; a. ni. 3.3). Tenāha ‘‘kusalākusalakammaṃ paṇḍitabālalakkhaṇa’’nti.

'කම්මලක්ඛණෝ' යනු තමා විසින් කරන ලද දුසිරිත් කර්මය ලක්ෂණය කොට ඇත්තේ යමෙකුට ද, හෙතෙම අඥානයා (බාලයා) වේ. මේ බව මෙසේ වදාරන ලදී - "මහණෙනි, බාලයාගේ බාල ලක්ෂණ තුනකි. කවර තුනක් ද? නරක දේ සිතන්නෙක් වෙයි, නරක දේ පවසන්නෙක් වෙයි, නරක දේ කරන්නෙක් වෙයි... (පෙ)... මේවා ලක්ෂණයෝ ය." තමා විසින් කරන ලද සුසිරිත් කර්මය ලක්ෂණය කොට ඇත්තේ යමෙකුට ද, හෙතෙම පණ්ඩිතයා වේ. මෙය ද මෙසේ වදාරන ලදී - "මහණෙනි, පණ්ඩිතයාගේ පණ්ඩිත ලක්ෂණ තුනකි. කවර තුනක් ද? යහපත් දේ සිතන්නෙක් වෙයි, යහපත් දේ පවසන්නෙක් වෙයි, යහපත් දේ කරන්නෙක් වෙයි... (පෙ)... මේවා පණ්ඩිත ලක්ෂණයෝ ය." එහෙයින් "කුසල් හා අකුසල් කර්මය පණ්ඩිත හා බාලයාගේ ලක්ෂණයයි" පවසන ලදී.

Bāle vajjetvā paṇḍite na sevatīti yaṃ bālapuggale vajjetvā paṇḍitasevanaṃ atthakāmena kātabbaṃ, taṃ na karoti. Tathābhūtassa ca ayamādīnavoti dassetuṃ puna ‘‘bāle vajjetvā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yaṃ bhagavatā ‘‘idaṃ vo kappatī’’ti anuññātaṃ, tadanulomañce, taṃ kappiyaṃ. Yaṃ ‘‘idaṃ vo na kappatī’’ti paṭikkhittaṃ, tadanulomañce, taṃ akappiyaṃ. Yaṃ kosallasambhūtaṃ, taṃ kusalaṃ, tappaṭipakkhaṃ akusalaṃ. Tadeva sāvajjaṃ, kusalaṃ anavajjaṃ. Āpattito ādito dve āpattikkhandhā garukaṃ, tadaññaṃ lahukaṃ. Dhammato mahāsāvajjaṃ garukaṃ, appasāvajjaṃ lahukaṃ. Sappaṭikāraṃ satekicchaṃ, appaṭikāraṃ atekicchaṃ. Dhammatānugataṃ kāraṇaṃ, itaraṃ akāraṇaṃ. Taṃ ajānantoti kappiyākappiyaṃ, garuka-lahukaṃ, satekicchātekicchaṃ ajānanto suvisuddhaṃ katvā sīlaṃ rakkhituṃ na sakkoti. Kusalākusalaṃ, sāvajjānavajjaṃ, kāraṇākāraṇaṃ ajānanto khandhādīsu akusalatāya rūpārūpapariggahampi kātuṃ na sakkoti, kuto tassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhanā. Tenāha ‘‘kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkotī’’ti.

'බාලේ වජ්ජෙත්වා පණ්ඩිතේ න සේවති' යනු අර්ථ කැමති අයෙකු විසින් අඥාන පුද්ගලයන් දුරු කොට පණ්ඩිතයන් සේවනය කළ යුතු වුව ද, එය නොකිරීමයි. එසේ වන්නාට සිදුවන ආදීනව දැක්වීමට නැවත 'බාලේ වජ්ජෙත්වා' යනාදිය පවසන ලදී. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මෙය තොපට කැපය" යැයි අනුදැන වදාළ දෙයට අනුකූල වන්නේ නම් එය 'කැප' දෙයකි. "මෙය තොපට අකැපය" යැයි ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද දෙයට අනුකූල වන්නේ නම් එය 'අකැප' දෙයකි. යමක් කුසලතාවයෙන් හටගන්නේ ද එය 'කුසල්' ය, එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ දේ 'අකුසල්' ය. එයම 'සාවද්‍ය' වන අතර, කුසලය 'අනිරවද්‍ය' වේ. ඇවැත් අතුරින් ආරම්භයේ එන ඇවැත් කඳන් දෙක 'ගරුක' වන අතර, අනෙක් ඒවා 'ලහුක' වේ. ධර්මානුකූලව මහා සාවද්‍ය දේ 'ගරුක' වන අතර, ස්වල්ප සාවද්‍ය දේ 'ලහුක' වේ. පිළියම් සහිත දේ 'සතේකිච්ඡ' වන අතර, පිළියම් රහිත දේ 'අතේකිච්ඡ' වේ. ධර්මතාවයට අනුකූල වූ දෙය 'කාරණ' වන අතර, අනෙක 'අකාරණ' වේ. ඒ බව නොදන්නා තැනැත්තා කැප-අකැප දේ, ගරු-ලහු ඇවැත්, පිළියම් කළ හැකි හා නොහැකි දේ නොදන්නේ සීලය ඉතා පිරිසිදුව රැකීමට අසමත් වෙයි. කුසල්-අකුසල්, වරද සහිත-රහිත දේ, කාරණ-අකාරණ දේ නොදන්නා ඔහු ස්කන්ධ ආදීන් කෙරෙහි අදක්ෂ භාවය නිසා රූප-අරූප පිරිසිඳ ගැනීමක් කිරීමට ද අසමත් වෙයි, එවැන්නෙකුට කමටහනක් ගෙන දියුණු කිරීමක් කොහින් ද? එබැවින් "කමටහනක් ගෙන දියුණු කිරීමට අසමත් වෙයි" යැයි පවසන ලදී.

Govaṇasadise attabhāve uppajjitvā tattha dukkhuppattihetuto micchāvitakkā āsāṭikā viyāti āsāṭikāti āha ‘‘akusalavitakkaṃ āsāṭikaṃ ahāretvā’’ti.

ගව තුවාලයකට බඳු වූ මේ ආත්ම භාවයෙහි උපත ලබා, එහි දුක ඉපදීමට හේතු වන බැවින් මිථ්‍යා විතර්කයෝ පණුවන් වැනි යැයි සලකා "අකුසල් විතර්ක නමැති පණුවන් ඉවත් නොකොට" යැයි පැවසීය.

‘‘Gaṇḍoti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.103; a. ni. 8.56; 9.15) vacanato chahi vaṇamukhehi vissandamānayūso gaṇḍo viya pilotikākhaṇḍena chadvārehi vissandamānakilesāsuci attabhāvavaṇo satisaṃvarena pidahitabbo, ayaṃ pana evaṃ na karotīti āha ‘‘yathā so gopālako vaṇaṃ na paṭicchādeti, evaṃ saṃvaraṃ na sampādetī’’ti.

"මහණෙනි, ගෙඩියක් (ගණ්ඩයක්) යනුවෙන් පංච උපාදානස්කන්ධයන්ට නමකි" යන වචනයට අනුව, වණ මුව හයකින් සැරව වැගිරෙන ගෙඩියක් මෙන්, රෙදි කැබැල්ලකින් ද්වාර හයෙන් වැගිරෙන කෙලෙස් අශුචි වසාගත යුතු ශරීරය නැමැති වණය සති සංවරයෙන් වැසිය යුතු ය, එහෙත් මොහු එසේ නොකරන්නේ යැයි පැවසීමට "යම් සේ ඒ ගොපල්ලා වණය වසා නොගන්නේ ද, එමෙන්ම සංවරය සම්පූර්ණ නොකරයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Yathā [Pg.367] dhūmo indhanaṃ nissāya uppajjamāno saṇho sukhumo, taṃ taṃ vivaraṃ anupavissa byāpento sattānaṃ ḍaṃsamakasādiparissayaṃ vinodeti, aggijālāsamuṭṭhānassa pubbaṅgamo hoti, evaṃ dhammadesanāñāṇassa indhanabhūtaṃ rūpārūpadhammajātaṃ nissāya uppajjamānā saṇhā sukhumā taṃ taṃ khandhantaraṃ āyatanantarañca anupavissa byāpeti, sattānaṃ micchāvitakkādiparissayaṃ vinodeti, ñāṇaggijālāsamuṭṭhāpanassa pubbaṅgamo hoti, tasmā dhūmo viyāti dhūmoti āha ‘‘gopālako dhūmaṃ viya dhammadesanādhūmaṃ na karotī’’ti. Attano santikaṃ upagantvā nisinnassa kātabbā tadanucchavikā dhammakathā upanisinnakakathā. Katassa dānādipuññassa anumodanakathā anumodanā. Tatoti dhammakathādīnaṃ akaraṇato. ‘‘Bahussuto guṇavāti na jānantī’’ti kasmā vuttaṃ? Nanu attano jānāpanatthaṃ dhammakathādi na kātabbamevāti? Saccaṃ na kātabbameva, suddhāsayena pana dhamme kathite tassa guṇajānanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tenāha bhagavā –

යම් සේ දර ඇසුරු කොට හටගන්නා දුම ඉතා සිහින් හා සියුම් වෙයි ද, එය ඒ ඒ සිදුරු තුළට ඇතුළු වී පැතිර යමින් සත්ත්වයන්ගේ දෂ්ට මදුරු ආදී පීඩා දුරු කරයි ද, ගිනි දැල් පැන නැගීමට පෙරටුව යන්නේ වෙයි ද, එලෙසම ධර්ම දේශනා ඥානයට ඉන්ධන බඳු වූ රූප අරූප ධර්මයන් ඇසුරු කොට හටගන්නා වූ (ධර්ම දේශනා දුම) ඉතා සියුම්ව ඒ ඒ ස්කන්ධයන් හා ආයතනයන් අතරට ඇතුළු වී පැතිර යයි, සත්ත්වයන්ගේ මිථ්‍යා විතර්ක ආදී පීඩා දුරු කරයි, ඥාන නමැති ගිනි දැල් පැන නැගීමට පෙරටුගාමී වෙයි. එබැවින් දුම වැනි නිසා 'දුම' යැයි කියන ලදී. 'ගොපල්ලා දුම (කළමනාකරණය) කරන්නාක් මෙන් ධර්ම දේශනා නමැති දුම නොකරයි' යන්න මෙයින් අදහස් වේ. තමන් වෙත පැමිණ අසුන් ගත් අයට කළ යුතු ඒ සඳහා සුදුසු ධර්ම කථාව 'උපනිසින්නක කථා' නම් වේ. කරන ලද දානාදී පින්කම්වල ආනිසංස පවසා සතුටු වීම 'අනුමෝදනා කථා' නම් වේ. එයින් (තතෝ) යනු ධර්ම කථා ආදිය නොකිරීමෙනි. 'බහුශ්‍රුතයෙක් හෝ ගුණවතෙක් යැයි (අන් අය) නොදනිති' යන්න පැවසුවේ කුමක් නිසාද? තමන්ව හඳුන්වා දීම සඳහා ධර්ම කථා ආදිය නොකළ යුතු නොවේද? සැබෑය, (තමා ප්‍රසිද්ධ වීමට) නොකළ යුතුය. එහෙත් පිරිසිදු අදහසින් ධර්මය දේශනා කළ විට ඔහුගේ ගුණ ප්‍රකට වීම අදහස් කර මෙය පවසන ලදී. ඒ පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘Nābhāsamānaṃ jānanti, missaṃ bālehi paṇḍitaṃ;

Bhāsaye jotaye dhammaṃ, paggaṇhe isinaṃ dhaja’’nti.

'කතා නොකරන තාක් කල්, මෝඩයන් අතර සිටින පණ්ඩිතයා හඳුනාගත නොහැකිය. එබැවින් ධර්මය දේශනා කළ යුතුය, ධර්මය බැබළවිය යුතුය, සෘෂිවරුන්ගේ (රහතන් වහන්සේලාගේ) ධජය (ධර්මය) ඔසවා තැබිය යුතුය.'

Taranti otaranti etthāti titthaṃ, naditaḷākādīnaṃ nahānapānādiatthaṃ otaraṇaṭṭhānaṃ. Yathā pana taṃ udakena otiṇṇasattānaṃ sarīramalaṃ pavāheti, parissamaṃ vinodeti, visuddhiṃ uppādeti, evaṃ bahussutā attano samīpaṃ otiṇṇasattānaṃ dhammodakena cittamalaṃ pavāhenti, parissamaṃ vinodenti, visuddhiṃ uppādenti, tasmā te titthaṃ viyāti titthaṃ. Tenāha ‘‘titthabhūte bahussutabhikkhū’’ti. Byañjanaṃ kathaṃ ropetabbanti, bhante, idaṃ byañjanaṃ ayaṃ saddo kathaṃ imasmiṃ atthe ropetabbo, kena pakārena imassa atthassa vācako jāto. ‘‘Nirūpetabba’’nti vā pāṭho, nirūpetabbaṃ ayaṃ sabhāvanirutti kathamettha nirūḷhāti adhippāyo. Imassa bhāsitassa ko atthoti saddatthaṃ pucchati. Imasmiṃ ṭhāneti imasmiṃ pāḷippadese. Pāḷi kiṃ vadatīti bhāvatthaṃ pucchati. Attho kiṃ dīpetīti bhāvatthaṃ vā? Saṅketatthaṃ vā. Na paripucchatīti vimaticchedanapucchāvasena sabbaso pucchaṃ na karoti. Na paripañhatīti pari pari attano ñātuṃ icchaṃ na ācikkhati, na vibhāveti. Tenāha ‘‘na jānāpetī’’ti. Teti bahussutabhikkhū. Vivaraṇaṃ nāma atthassa vibhajitvā [Pg.368] kathananti āha ‘‘bhājetvā na desentī’’ti. Anuttānīkatanti ñāṇena apākaṭīkataṃ guyhaṃ paṭicchannaṃ. Na uttāniṃ karontīti sinerupādamūle vālikaṃ uddharanto viya pathavīsandhārodakaṃ vivaritvā dassento viya ca uttānaṃ na karonti.

යමකින් එතෙර වෙත්ද, යම් තැනකින් බසිත්ද එය 'තිත්ථ' (තොටුපළ) නම් වේ. එනම් ගංගා ඇළ දොළ ආදියේ ස්නානය කිරීමට හෝ පැන් බීමට බසින ස්ථානයයි. යම් සේ එම ජලය ජලයට බැසගත් සත්ත්වයන්ගේ ශරීරයේ කුණු සෝදා හරීද, විඩාව දුරු කරයිද, පිරිසිදු බව ඇති කරයිද, එලෙසම බහුශ්‍රුතයෝ තමන් වෙත පැමිණි සත්ත්වයන්ගේ සිත්හි කෙලෙස් නමැති කුණු ධර්ම නමැති ජලයෙන් සෝදා හරිති, විඩාව දුරු කරති, පිරිසිදු බව ඇති කරති. එබැවින් ඔවුහු තොටුපළක් වැනි බැවින් 'තිත්ථ' නම් වෙති. ඒ නිසා 'තොටුපළක් බඳු බහුශ්‍රුත භික්ෂූන්' යැයි කියන ලදී. බ්‍යඤ්ජනය කෙසේ යෙදිය යුතුද යත්, 'ස්වාමීනි, මේ බ්‍යඤ්ජනය නොහොත් මේ ශබ්දය මේ අර්ථයෙහි කෙසේ පිහිටුවිය යුතුද, කුමන ආකාරයකින් මෙය මේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නක් වූයේද?' යන්නයි. 'නිරූපේතබ්බං' (නිරූපණය කළ යුතුය) යනුද පාඨයකි. මේ ස්වභාව නිරුක්තිය මෙහි කෙසේ පිහිටියේද යන්න එහි අදහසයි. 'මේ දේශනාවේ අර්ථය කුමක්ද?' කියා ශබ්දාර්ථ විමසයි. 'මේ ස්ථානයෙහි' යනු මේ පාළි පෙළෙහි ය. 'පාළියෙන් කුමක් කියැවෙන්නේද?' යන්නෙන් එහි අදහස (භාවය) විමසයි. 'අර්ථයෙන් කුමක් දක්වන්නේද?' යන්නෙන් භාවාර්ථය හෝ සංකේත අර්ථය විමසයි. 'න පරිපුච්ඡති' යනු සැක දුරු කරගැනීමේ අදහසින් කිසිසේත් විමසීමක් නොකිරීමයි. 'න පරිපඤ්හති' යනු තමාට දැනගැනීමට ඇති කැමැත්ත ප්‍රකාශ නොකිරීමයි, විස්තර නොකිරීමයි. ඒ නිසා 'නොදන්වයි' (න ජානාපේති) යැයි පවසන ලදී. 'තේ' යනු ඒ බහුශ්‍රුත භික්ෂූන් වහන්සේලාය. 'විවරණය' යනු අර්ථය බෙදා දැක්වීමයි, එබැවින් 'බෙදා දේශනා නොකරති' යැයි පවසන ලදී. 'අනුත්තානීකතං' යනු ඥානයෙන් ප්‍රකට නොකළ, රහසිගත වූ හෝ සැඟවුණු දෙයයි. 'ප්‍රකට නොකරති' (න උත්තානිං කරොන්ති) යනු මහා මේරු පර්වත පාමුල වැලි ඉවත් කරන්නාක් මෙන් හෝ පොළොව යට ජලය විවර කර දක්වන්නාක් මෙන් පැහැදිලි කර නොදැක්වීමයි.

Evaṃ yassa dhammassa vasena bahussutā ‘‘tittha’’nti vuttā pariyāyato. Idāni tameva dhammaṃ nippariyāyato ‘‘tittha’’nti dassetuṃ ‘‘yathā vā’’tiādi vuttaṃ. Dhammo hi taranti otaranti etena nibbānaṃ nāma taḷākanti ‘‘tittha’’nti vuccati. Tenāha bhagavā sumedhabhūto –

මෙසේ යම් ධර්මයක් නිසා බහුශ්‍රුතයන් 'තොටුපළ' යැයි පර්යාය වශයෙන් (වක්‍රව) පවසන ලදී. දැන් එම ධර්මයම සෘජු අර්ථයෙන් 'තොටුපළ' ලෙස දැක්වීමට 'යථා වා' යනාදිය පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, නිවන නමැති විලට බසිනුයේ හෝ එතෙර වනුයේ යම් ධර්මයක් මගින්ද, එය 'තොටුපළ' (තිත්ථ) යැයි කියනු ලැබේ. සුමේධ තාපසව සිටි කාලයේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘Evaṃ kilesamaladhovaṃ, vijjante amatantaḷe;

Na gavesati taṃ taḷākaṃ, na doso amatantaḷe’’ti. (bu. vaṃ. 2.14) –

'එසේ ක්ලේශ මල සෝදා හරින අමෘත තටාකය (නිවන) පවතිද්දී, යමෙක් එම තටාකය සොයා නොයයි නම්, එය අමෘත තටාකයේ වරදක් නොවේ.'

Dhammasseva nibbānassotaraṇatitthabhūtassa otaraṇākāraṃ ajānanto ‘‘dhammatitthaṃ na jānātī’’ti vutto.

නිවනට බැසීමට ඇති තොටුපළ බඳු වූ ධර්මයෙහි බැසගන්නා ආකාරය නොදන්නා තැනැත්තා 'ධර්ම තොටුපළ නොදනී' යැයි කියනු ලැබේ.

Pītāpītanti gogaṇe pītaṃ apītañca gorūpaṃ na jānāti, na vindati. Avindanto hi ‘‘na labhatī’’ti vutto. ‘‘Ānisaṃsaṃ na vindatī’’ti vatvā tassa avindanākāraṃ dassento ‘‘dhammassavanaggaṃ gantvā’’tiādimāha.

පීතාපීතං යනු ගව සමූහයා අතර පැන් බී ඇති හා පැන් නොබී ඇති ගවයන් හඳුනා නොගැනීමයි. හඳුනා නොගන්නා බැවින් 'නොලබයි' යැයි කියන ලදී. 'ආනිසංසයක් නොලබයි' යැයි පවසා, ඔහුට එය නොලැබෙන ආකාරය දැක්වීමට 'ධර්ම ශ්‍රවණ ශාලාවට ගොස්' යනාදිය පවසන ලදී.

Ayaṃ lokuttaroti padaṃ sandhāyāha ‘‘ariya’’nti. Paccāsattiñāyena anantarassa hi vippaṭisedho vā. Ariyasaddo vā niddosapariyāyo daṭṭhabbo. Aṭṭhaṅgikanti ca visuṃ ekajjhañca aṭṭhaṅgikaṃ upādāya gahetabbaṃ, aṭṭhaṅgatā bāhullato ca. Evañca katvā sattaṅgassapi ariyamaggassa saṅgaho siddho hoti.

මේ ලෝකෝත්තරයි යන පදය අදහස් කර 'ආර්ය' යැයි පවසන ලදී. ආසන්න න්‍යායට අනුව එය අනතුරුව එන දෙයෙහි ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් හෝ වේ. එසේත් නැතිනම් 'ආර්ය' ශබ්දය නිර්දෝෂී බවට පර්යාය වචනයක් ලෙස දත යුතුය. 'අෂ්ටාංගික' යන්නෙන් වෙන් වෙන් වශයෙන් හෝ එකට ගත් අංග අටක් ඇති මාර්ගය ගත යුතුය. මෙසේ ගැනීමෙන් සප්ත අංගයකින් යුත් ආර්ය මාර්ගයද ඇතුළත් වේ.

Cattāro satipaṭṭhānetiādīsu avisesena satipaṭṭhānā vuttā. Tattha kāyavedanācittadhammārammaṇā satipaṭṭhānā lokiyā, tattha sammohaviddhaṃsanavasena pavattā nibbānārammaṇā lokuttarāti evaṃ ‘‘ime lokiyā, ime lokuttarā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti.

සතර සතිපට්ඨාන ආදියේදී විශේෂ කිරීමකින් තොරව සතිපට්ඨාන ගැන පවසන ලදී. එහිදී කාය, වේදනා, චිත්ත, ධම්ම යන අරමුණු වල පවතින සතිපට්ඨාන ලෞකික වන අතර, මෝහය දුරු කිරීම පිණිස පවතින නිවන අරමුණු කරගත් සතිපට්ඨාන ලෝකෝත්තර වේ. මෙසේ 'මේවා ලෞකිකයි, මේවා ලෝකෝත්තරයි' කියා තත්ත්වාකාරයෙන් නොදනී.

Anavasesaṃ duhatīti paṭiggahaṇe mattaṃ ajānanto kismiñci dāyake saddhāhāniyā, kismiñci paccayahāniyā anavasesaṃ duhati. Vācāya abhihāro vācābhihāro. Paccayānaṃ abhihāro paccayābhihāro.

ඉතිරි නැතිව දොවයි (අනවසේසං දුහති) යනු පිළිගැනීමේ ප්‍රමාණය නොදැනීම නිසා ඇතැම් දායකයන්ගේ ශ්‍රද්ධාව පිරිහීමට හෝ ඇතැම් විට ප්‍රත්‍ය පහසුකම් පිරිහීමට හේතු වන ලෙස සියල්ලම ලබා ගැනීමයි. වචනයෙන් ඉදිරිපත් කිරීම 'වාචාභිහාර' නම් වේ. ප්‍රත්‍යයන් ගෙනවිත් දීම 'පච්චයාභිහාර' නම් වේ.

‘‘Ime [Pg.369] amhesu garucittīkāraṃ na karontī’’ti iminā navakānaṃ bhikkhūnaṃ sammāpaṭipattiyā abhāvaṃ dasseti ācariyupajjhāyesu pitupemassa anupaṭṭhāpanato, tena ca sikkhāgāravatābhāvadīpanena saṅgahassa abhājanabhāvaṃ, tena therānaṃ tesu anuggahābhāvaṃ. Na hi sīlādiguṇehi sāsane thirabhāvappattā ananuggahetabbe sabrahmacārī anuggaṇhanti, niratthakaṃ vā anuggahaṃ karonti. Tenāha ‘‘navake bhikkhū’’tiādi. Dhammakathābandhanti paveṇiāgataṃ pakiṇṇakadhammakathāmaggaṃ. Saccasattappaṭisandhipaccayākārappaṭisaṃyuttaṃ suññatādīpanaṃ guḷhaganthaṃ. Vuttavipallāsavasenāti ‘‘na rūpaññū’’tiādīsu vuttassa paṭisedhassa paṭikkhepavasena aggahaṇavasena. Yojetvāti ‘‘rūpaññū hotīti gaṇanato vā vaṇṇato vā rūpaṃ jānātī’’tiādinā, ‘‘tassa gogaṇopi na parihāyati, pañcagorasaparibhogatopi na paribāhiro hotī’’tiādinā ca atthaṃ yojetvā. Veditabboti tasmiṃ tasmiṃ pade yathārahaṃ attho veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

"මොවුහු අප කෙරෙහි ගුරු සිතක් (ගෞරවයක්) නොදක්වති" යන මෙයින්, ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් කෙරෙහි පිය සෙනෙහසක් ඇති නොකර ගැනීම හේතුවෙන් නවක භික්ෂූන්ගේ සම්මා ප්‍රතිපත්තිය (නිවැරදි පිළිවෙත) නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. ඒ හරහා ශික්ෂාව කෙරෙහි ගෞරවයක් නොමැති බව හෙළි වන බැවින් ඔවුන් සංග්‍රහ කිරීමට නුසුදුසු (අභාජන) වන අතර, ඒ හේතුවෙන් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ඔවුන්ට අනුග්‍රහ නොදක්වති. ශීලාදී ගුණයන්ගෙන් ශාසනයෙහි ස්ථිර භාවයට පත් වූවෝ, අනුග්‍රහ කිරීමට නුසුදුසු සබ්‍රහ්මචාරීන්ට අනුග්‍රහ නොදක්වති, නැතහොත් නිෂ්ඵල ලෙස අනුග්‍රහයක් නොකරති. එබැවින් "නවක භික්ෂූන්" යනාදිය වදාළහ. 'ධම්මකථාබන්ධ' යනු පරම්පරාගතව පැමිණි ප්‍රකීර්ණක ධර්ම කථා මාර්ගයයි. 'සච්චසත්තප්පටිසන්ධිපච්චයාකාරප්පටිසංයුත්තං' යනු චතුරාර්ය සත්‍යය, සත්වයා, ප්‍රතිසන්ධිය සහ ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදය හා සම්බන්ධ වූ ශූන්‍යතාවය දක්වන ගම්භීර ග්‍රන්ථයයි. 'වුත්තවිපල්ලාසවසෙන' යනු "රූපය නොදනී" යනාදී වශයෙන් වදාළ ප්‍රතිෂේධය බැහැර කිරීමේ (ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ) වශයෙන්, එනම් පිළි නොගැනීමේ වශයෙනි. 'යොජෙත්වා' යනු "රූපය දන්නා කෙනෙක් වේ" යන්න ගණනින් හෝ වර්ණයෙන් රූපය හඳුනා ගනී යනාදී ලෙස ද, "ඔහුගේ ගව රැළ පිරිහෙන්නේ නැත, පස්ගෝ රස පරිභෝජනයෙන් බැහැර වන්නේ ද නැත" යනාදී වශයෙන් අර්ථය ගලපාය. 'වෙදිතබ්බො' යනු ඒ ඒ පදයෙහි යථාපරිදි අර්ථය දත යුතුය යන්නයි. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

Gopālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ගෝපාල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අට්ඨකථාවෙහි,

Ekādasakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

එකාදසක නිපාත වර්ණනාවෙහි අපැහැදිලි අර්ථ පැහැදිලි කිරීම අවසන් විය.

Niṭṭhitā ca manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අට්ඨකථාවෙහි,

Anuttānatthapadavaṇṇanā.

අපැහැදිලි අර්ථ පද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Nigamanakathāvaṇṇanā

නිගමන කථා වර්ණනාව

Mahāaṭṭhakathāya [Pg.370] sāranti aṅguttaramahāaṭṭhakathāya sāraṃ. Ekūnasaṭṭhimattoti thokaṃ ūnabhāvato mattasaddaggahaṇaṃ. Mūlaṭṭhakathāsāranti pubbe vuttaaṅguttaramahāaṭṭhakathāya sārameva anunigamavasena vadati. Atha vā mūlaṭṭhakathāsāranti porāṇaṭṭhakathāsu atthasāraṃ. Tenedaṃ dasseti – aṅguttaramahāaṭṭhakathāya atthasāraṃ ādāya imaṃ manorathapūraṇiṃ karonto sesamahānikāyānampi mūlaṭṭhakathāsu idha viniyogakkhamaṃ atthasāraṃ ādāya evamakāsinti. Mahāvihārādhivāsīnanti ca idaṃ purimapacchimapadehi saddhiṃ sambandhitabbaṃ ‘‘mahāvihārādhivāsīnaṃ samayaṃ pakāsayantī, mahāvihārādhivāsīnaṃ mūlaṭṭhakathāsāraṃ ādāyā’’ti. Tenāti puññena. Hotu sabbo sukhī lokoti kāmāvacarādivibhāgo sabbo sattaloko yathārahaṃ bodhittayādhigamavasena sampattena nibbānasukhena sukhī sukhito hotūti sadevakassa lokassa accantaṃ sukhādhigamāya attano puññaṃ pariṇāmeti.

'මහාඅට්ඨකථාය සාරං' යනු අංගුත්තර මහා අට්ඨකථාවෙහි හරයයි. 'එකූනසට්ඨිමත්තො' යනු (ග්‍රන්ථ ප්‍රමාණය) හැටකට ස්වල්පයක් අඩු බැවින් 'පමණ' යන අර්ථය දෙන 'මත්ත' ශබ්දය යොදා ඇත. 'මූලට්ඨකථාසාරං' යනු කලින් කියන ලද අංගුත්තර මහා අට්ඨකථාවෙහි හරයම අනුනිගමන වශයෙන් පවසයි. එසේත් නැතහොත් 'මූලට්ඨකථාසාරං' යනු පුරාණ අට්ඨකථාවන්හි ඇති අර්ථ සාරයයි. මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ - අංගුත්තර මහා අට්ඨකථාවේ අර්ථ සාරය ගෙන මෙම මනෝරථපූරණිය කරද්දී, සෙසු මහා නිකායන්ගේ මූල අට්ඨකථාවන්හි ද මෙහි යෙදීමට සුදුසු අර්ථ සාරය ගෙන මෙසේ කළ බවයි. 'මහාවිහාරාධිවාසීනං' යන්න පෙර හා පසු පදයන් සමඟ මෙසේ සම්බන්ධ කළ යුතුය: "මහාවිහාරවාසීන්ගේ සම්ප්‍රදාය ප්‍රකාශ කරමින්, මහාවිහාරවාසීන්ගේ මූල අට්ඨකථා සාරය ගෙන" යනුවෙනි. 'තේන' යනු ඒ පිනෙනි. 'හොතු සබ්බෝ සුඛී ලෝකෝ' යනු කාමාවචර ආදී වශයෙන් බෙදුණු මුළු සත්ව ලෝකයම යථා පරිදි බෝධි තුනෙන් එකක් අවබෝධ කර ගැනීමෙන් ලබන නිවන් සුවයෙන් සුවපත් වේවා යැයි දෙවියන් සහිත ලෝකයාට අතිශය සැපත ලැබීම පිණිස තමන්ගේ පින පවරා දෙයි.

Ettāvatā samattāva, sabbaso vaṇṇanā ayaṃ;

Vīsatiyā sahassehi, ganthehi parimāṇato.

මෙතෙකින් ප්‍රමාණ වශයෙන් ග්‍රන්ථ විසි දහසකින් යුක්ත වූ මෙම සම්පූර්ණ වර්ණනාව සෑම අයුරින්ම නිම කරන ලදී.

Porāṇānaṃ kathāmagga-sāramettha yato ṭhitaṃ;

Tasmā sāratthamañjūsā, iti nāmena vissutā.

පුරාණාචාර්යවරුන්ගේ දේශනා මාර්ගයේ සාරය මෙහි අඩංගු වන බැවින්, මෙය 'සාරත්ථමඤ්ජූසා' යන නාමයෙන් ප්‍රසිද්ධ විය.

Ajjhesito narindena, sohaṃ parakkamabāhunā;

Saddhammaṭṭhitikāmena, sāsanujjotakārinā.

සද්ධර්මය පැවතීම කැමති වූ, ශාසනය ඒකාලෝක කරන්නා වූ, පරාක්‍රමබාහු නරේන්ද්‍රයා විසින් ආරාධනා කරන ලද මම,

Teneva kārite ramme, pāsādasatamaṇḍite;

Nānādumagaṇākiṇṇe, bhāvanābhiratālaye.

එම රජතුමා විසින්ම කරවන ලද, මනරම් වූ, ප්‍රාසාද සියයකින් අලංකාර වූ, නානා වෘක්ෂ සමූහයෙන් ගැවසුණු, භාවනාවෙහි නිරත වූවන්ට වාසස්ථාන වූ,

Sītalūdakasampanne, vasaṃ jetavane imaṃ;

Atthabyañjanasampannaṃ, akāsiṃ sādhusammataṃ.

සිසිල් ජලයෙන් සපිරි ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරමින්, අර්ථයෙන් හා ව්‍යංජනයෙන් සම්පූර්ණ වූ, සත්පුරුෂයන් විසින් සම්මත කරන ලද මෙම වර්ණනාව කළෙමි.

Yaṃ siddhaṃ iminā puññaṃ, yaṃ caññaṃ pasutaṃ mayā;

Etena puññakammena, dutiye attasambhave.

මෙය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් යම් පිනක් සිදු වූයේ ද, මා විසින් රැස් කරන ලද වෙනත් යම් පිනක් වේ ද, ඒ පින්කම් බලයෙන් දෙවන ආත්ම භවයෙහි,

Tāvatiṃse pamodento, sīlācāraguṇe rato;

Alaggo pañcakāmesu, patvāna paṭhamaṃ phalaṃ.

තව්තිසා භවනයෙහි සතුටු වෙමින්, ශීලාචාර ගුණයන්හි ඇලී, පංච කාමයන්හි නොඇලී, ප්‍රථම ඵලය (සෝවාන් ඵලය) ලබා,

Antime [Pg.371] attabhāvamhi, metteyyaṃ munipuṅgavaṃ;

Lokaggapuggalaṃ nāthaṃ, sabbasattahite rataṃ.

අවසාන ආත්ම භවයෙහිදී, මුනිවරයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, ලෝකයට අග්‍ර පුද්ගල වූ, නාථ වූ, සියලු සත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස ඇලුනු මෛත්‍රී බුදුරජාණන් වහන්සේව,

Disvāna tassa dhīrassa, sutvā saddhammadesanaṃ;

Adhigantvā phalaṃ aggaṃ, sobheyyaṃ jinasāsanaṃ.

දැක බලා, ඒ මහා ප්‍රඥාවන්තයන් වහන්සේගේ සද්ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කර, අග්‍ර ඵලය (අර්හත් ඵලය) අවබෝධ කරගෙන ජින ශාසනය බබළවන්නෙම්වා.

Sadā rakkhantu rājāno, dhammeneva imaṃ pajaṃ;

Niratā puññakammesu, jotentu jinasāsanaṃ.

රජවරු සැමදා ධර්මයෙන්ම මෙම ප්‍රජාව රකිත්වා; පින්කම්හි නිරත වෙමින් ජින ශාසනය බබළවත්වා.

Ime ca pāṇino sabbe, sabbadā nirupaddavā;

Niccaṃ kalyāṇasaṅkappā, pappontu amataṃ padanti.

මෙම සියලු ප්‍රාණීහු සැමදා උවදුරු රහිත වෙත්වා; නිරතුරුව යහපත් කල්පනා ඇත්තෝ වී අමා මහ නිවනට පැමිණෙත්වා.

Aṅguttaraṭīkā samattā.

අංගුත්තර ටීකාව නිමවා ඇත.