. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

Aṅguttaranikāye

अंगुत्तरनिकाय

Aṭṭhakanipāta-ṭīkā

अट्ठकनिपात-टीका

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

१. प्रथमपण्णासक

1. Mettāvaggo

१. मेत्तावग्ग

1. Mettāsuttavaṇṇanā

१. मेत्तासुत्तवण्णना

1. Aṭṭhakanipātassa [Pg.203] paṭhame vaḍḍhitāyāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitāya. Punappunaṃ katāyāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitāya. Yuttayānasadisakatāyāti yathā yuttaājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathāruci pavattārahataṃ gamitāya. Patiṭṭhānaṭṭhenāti sabbasampattiadhiṭṭhānaṭṭhena. Paccupaṭṭhitāyāti bhāvanābahulīkārehi pati pati upaṭṭhitāya avijahitāya. Samantato citāyāti sabbabhāgena bhāvanānurūpaṃ cayaṃ gamitāya. Tenāha ‘‘upacitāyā’’ti. Suṭṭhu samāraddhāyāti ativiya sammadeva nibbattigatāya.

१. अट्ठकनिपाताच्या पहिल्या (सुत्तात) 'वड्ढिताय' (विकसित केलेल्या) म्हणजे भावनेच्या परिपूर्णतेमुळे वृद्धिंगत केलेल्या. 'पुनप्पुनं कताय' (पुन्हा पुन्हा केलेल्या) म्हणजे भावनेच्या बहुलीकरणाने (वारंवार अभ्यास केल्याने) वारंवार प्रवृत्त केलेल्या. 'युत्तयानसदिसकताय' (योग्य वाहनासारखे केलेल्या) म्हणजे ज्याप्रमाणे कुशल सारथीने नियंत्रित केलेले योग्य व श्रेष्ठ वाहन इच्छेनुसार चालते, त्याप्रमाणे इच्छेनुसार चालण्याच्या योग्यतेला प्राप्त झालेल्या. 'पतिट्ठाणट्ठेन' (प्रतिष्ठेच्या अर्थाने/पाया असण्याच्या अर्थाने) म्हणजे सर्व संपत्तीचा (कल्याणकारी गुणांचा) आधार असण्याच्या अर्थाने. 'पच्चुपट्ठिताय' (उपस्थित केलेल्या) म्हणजे भावनेच्या बहुलीकरणाने वारंवार उपस्थित राहिलेल्या, न सोडलेल्या. 'समन्ततो चिताय' (सर्व बाजूंनी संचित केलेल्या) म्हणजे सर्व भागांनी भावनेच्या अनुरूप संचय प्राप्त झालेल्या. म्हणूनच म्हटले आहे 'उपचिताय' (उपचित केलेल्या). 'सुट्ठु समारद्धाय' (उत्कृष्ट रीतीने आरंभ केलेल्या) म्हणजे अत्यंत योग्य प्रकारेच निष्पत्तीला (सिद्धीला) प्राप्त झालेल्या.

Yo ca mettaṃ bhāvayatītiādīsu yo koci gahaṭṭho vā pabbajito vā. Mettanti mettājhānaṃ.

'यो च मेत्तं भावयति' (जो कोणी मैत्रीची भावना करतो) इत्यादींमध्ये 'यो' म्हणजे जो कोणी गृहस्थ किंवा प्रव्रजित (भिक्खू). 'मेत्तं' म्हणजे मेत्ताझान (मैत्री ध्यान).

Appamāṇanti bhāvanāvasena ārammaṇavasena ca appamāṇaṃ. Asubhabhāvanādayo viya hi ārammaṇe ekadesaggahaṇaṃ akatvā anavasesapharaṇavasena anodhiso pharaṇavasena ca, appamāṇārammaṇatāya paguṇabhāvanāvasena ca appamāṇaṃ. Tanū saṃyojanā hontīti mettaṃ pādakaṃ katvā sammasitvā heṭṭhime ariyamagge adhigacchantassa sukheneva paṭighasaṃyojanādayo pahīyamānā tanū hontīti evamettha attho daṭṭhabbo.

'अप्पमाणं' (अप्रमाण/अमर्याद) म्हणजे भावनेच्या दृष्टीने आणि आलंबनाच्या (विषयाच्या) दृष्टीने अमर्याद. कारण, अशुभादी भावनेप्रमाणे आलंबनाचा एक भाग ग्रहण न करता, संपूर्णपणे पसरवण्याच्या (अनवसेसफरण) आणि अमर्यादपणे पसरवण्याच्या (अनोधिसो फरण) दृष्टीने, तसेच अमर्याद आलंबन असल्यामुळे कुशल भावनेच्या दृष्टीने ते 'अमर्याद' आहे. 'तनू संयोजना होन्ति' (संयोजने क्षीण/पातळ होतात) म्हणजे मैत्रीला आधार (पादक) बनवून, विपश्यना करून, खालच्या आर्यमार्गांना प्राप्त करणाऱ्या व्यक्तीचे प्रतिघ-संयोजन (द्वेष-बंधने) इत्यादी सहजपणे नष्ट होऊन क्षीण होतात, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे.

Evaṃ kilesappahānañca nibbānādhigamañca mettābhāvanāya sikhāppattamānisaṃsaṃ dassetvā idāni aññepi ānisaṃse dassetuṃ ‘‘ekampi ce’’tiādi vuttaṃ. Tattha aduṭṭhacittoti mettābalena suṭṭhu vikkhambhitabyāpādatāya byāpādena adūsitacitto. Mettāyatīti hitapharaṇavasena mettaṃ [Pg.204] karoti. Kusalīti atisayena kusalavā mahāpuñño, paṭighādianatthavigamena khemī. Sabbe ca pāṇeti ca-saddo byatireko. Manasānukampīti cittena anukampanto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ekasattavisayāpi tāva mettā mahākusalarāsi, sabbe pana pāṇe attano puttaṃ viya hitapharaṇena manasā anukampanto pahukaṃ pahuṃ anappakaṃ apariyantaṃ catusaṭṭhimahākappepi attano vipākappabandhaṃ pavattetuṃ samatthaṃ uḷāraṃ puññaṃ ariyo parisuddhacitto puggalova karoti nipphādetīti. Sattabharitanti sattehi aviraḷaṃ, ākiṇṇamanussanti attho.

अशा प्रकारे क्लेशांचा नाश आणि निर्वाणाची प्राप्ती हा मैत्री भावनेचा सर्वोच्च फायदा (शिखाप्राप्त आनिशंस) दाखवून, आता इतरही फायदे दाखवण्यासाठी 'एकम्पि चे' (जरी एकावरही...) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'अदुट्ठचित्तो' (अदूषित चित्त असलेला) म्हणजे मैत्रीच्या बलाने व्यापाद (द्वेष) चांगल्या प्रकारे दाबला गेल्यामुळे व्यापादाने दूषित न झालेले चित्त. 'मेत्तायति' (मैत्री करतो) म्हणजे हिताचा प्रसार करण्याच्या दृष्टीने मैत्री करतो. 'कुसली' (कुशलवान) म्हणजे अत्यंत कुशलवान, महापुण्यवान, प्रतिघ (द्वेष) इत्यादी अनर्थ दूर झाल्यामुळे सुरक्षित (खेमी). 'सब्बे च पाणे' (आणि सर्व प्राणी) यातील 'च' हा शब्द विशेष अर्थ दर्शवतो. 'मनसानुकम्पी' म्हणजे मनाने अनुकंपा (करुणा) करणारा. हे असे म्हटले आहे – एका प्राण्याच्या बाबतीतही केलेली मैत्री हा मोठा कुशल समूह आहे; परंतु सर्व प्राण्यांवर आपल्या पुत्राप्रमाणे हिताचा प्रसार करून मनाने अनुकंपा करणारा, आर्य आणि अत्यंत शुद्ध चित्त असलेला व्यक्तीच विपुल, अमर्याद, अनंत आणि चौसष्ट महाकल्पांपर्यंत आपल्या विपाकाची (फलाची) मालिका चालू ठेवण्यास समर्थ असलेले उदात्त पुण्य करतो, ते निष्पन्न करतो. 'सत्तभरितं' (प्राण्यांनी भरलेले) म्हणजे प्राण्यांनी गजबजलेले, माणसांनी दाटलेले, असा अर्थ आहे.

Saṅgahavatthūnīti (saṃ. ni. ṭī. 1.1.120) lokassa saṅgaṇhanakāraṇāni. Nipphannasassato nava bhāge kassakassa datvā raññaṃ ekabhāgaggahaṇaṃ dasamabhāgaggahaṇaṃ. Evaṃ kassakā haṭṭhatuṭṭhā sassāni sampādentīti āha ‘‘sassasampādane medhāvitāti attho’’ti. Tato orabhāge kira chabhāgaggahaṇaṃ jātaṃ. Chamāsikanti channaṃ channaṃ māsānaṃ pahonakaṃ. Pāsetīti pāsagate viya karoti. Vācāya piyaṃ vācāpiyaṃ, tassa kammaṃ vācāpeyyaṃ. Sabbaso raṭṭhassa iddhādibhāvato khemaṃ. Nirabbudaṃ coriyābhāvato. Iddhañhi raṭṭhaṃ acoriyaṃ. ‘‘Niraggaḷa’’nti vuccati apārutagharabhāvato.

'संगहवत्थूनि' (संग्रहवस्तू) म्हणजे जगाचा संग्रह करण्याची (लोकांना आपलेसे करण्याची) कारणे. पिकलेल्या धान्यातून नऊ भाग शेतकऱ्याला देऊन राजाने एक भाग म्हणजेच दहावा भाग घेणे. अशा प्रकारे शेतकरी हर्षित व संतुष्ट होऊन धान्य पिकवतात, म्हणून म्हटले आहे 'धान्य उत्पादनातील बुद्धिमत्ता असा अर्थ आहे'. त्यानंतरच्या काळात सहावा भाग घेणे सुरू झाले असे म्हणतात. 'छमासिकं' (सहामाही) म्हणजे सहा-सहा महिन्यांसाठी पुरेसे असणारे. 'पासेति' म्हणजे पाशात (जाळ्यात) अडकवल्यासारखे करतो. वाणीने प्रिय ते 'वाचाप्रिय', त्याचे कर्म म्हणजे 'वाचापेय्य' (प्रिय बोलणे). राज्याच्या समृद्धीमुळे (इद्धि) सर्व प्रकारे लाभलेली सुरक्षा (खेम). चोरी नसल्यामुळे 'निरब्बुद' (उपद्रवरहित). कारण समृद्ध राज्य हे चोरीमुक्त असते. उघड्या घरांच्या स्थितीमुळे 'निरग्गळ' (अर्गळ नसलेले/कुलूप नसलेले) असे म्हटले जाते.

Uddhaṃmūlakaṃ katvāti ummūlaṃ katvā. Dvīhi pariyaññehīti mahāyaññassa pubbabhāge pacchā ca pavattetabbehi dvīhi parivārayaññehi. Satta…pe… bhīsanassāti sattanavutādhikānaṃ pañcannaṃ pasusatānaṃ māraṇena bheravassa pāpabhīrukānaṃ bhayāvahassa. Tathā hi vadanti –

'उद्धंमूलकं कत्वा' (उखडून टाकून) म्हणजे समूळ नष्ट करून (उन्मूलन करून). 'द्वीहि परियञ्ञेहि' (दोन परिवारात्मक यज्ञांद्वारे) म्हणजे महायज्ञाच्या पूर्वभागात आणि नंतर करायच्या दोन दुय्यम यज्ञांद्वारे. 'सत्त...पे... भीसनस्स' (भयानक...) म्हणजे पाचशे सत्त्याण्णव (५९७) पशूंच्या हत्येमुळे भयानक, पापभीरू लोकांना भीतीदायक असणाऱ्या. कारण ते असे म्हणतात –

‘‘Chasatāni niyujjanti, pasūnaṃ majjhime hani;

Assamedhassa yaññassa, ūnāni pasūhi tīhī’’ti. (saṃ. ni. ṭī. 1.1.120;

a. ni. ṭī. 2.4.39);

'अश्वमेध यज्ञाच्या मध्य दिवशी सहाशे पशूंमध्ये तीन कमी (म्हणजे ५९७) पशू बांधले जातात.'

Sammanti yugacchidde pakkhipitabbadaṇḍakaṃ. Pāsantīti khipanti. Saṃhārimehīti sakaṭehi vahitabbehi. Pubbe kira eko rājā sammāpāsaṃ yajanto sarassatinaditīre pathaviyā vivare dinne nimuggoyeva ahosi. Andhabālabrāhmaṇā gatānugatigatā ‘‘ayaṃ tassa saggagamanamaggo’’ti saññāya tattha sammāpāsaṃ yaññaṃ paṭṭhapenti. Tena vuttaṃ ‘‘nimuggokāsato pabhutī’’ti[Pg.205]. Ayūpo appakadivaso yāgo, sayūpo bahudivasaṃ sādheyyo satrayāgo. Mantapadābhisaṅkhatānaṃ sappimadhūnaṃ ‘‘vāja’’miti samaññā. Hiraññasuvaṇṇagomahiṃsādi sattarasakadakkhiṇassa. Sāragabbhakoṭṭhāgārādīsu natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo. Tattha kira yaññe attano sāpateyyaṃ anavasesato anigūhitvā niyyātīyati.

'सम्मा' (शंकू/मेख) म्हणजे जूच्या छिद्रात टाकायची लहान लाकडी मेख. 'पासन्ति' म्हणजे फेकतात. 'संहारिमेहि' म्हणजे गाड्यांमधून वाहून नेण्याजोग्या वस्तूंनी. पूर्वी म्हणे, एक राजा सरस्वती नदीच्या तीरावर 'सम्मापास' यज्ञ करत असताना, पृथ्वीला तडा गेल्यामुळे त्यात बुडालाच. आंधळेपणाने अनुकरण करणाऱ्या मूर्ख ब्राह्मणांनी 'हा त्याचा स्वर्गात जाण्याचा मार्ग आहे' या समजुतीने तिथे 'सम्मापास' यज्ञ सुरू केला. म्हणूनच म्हटले आहे 'बुडाल्याच्या स्थानापासून'. 'अयुप' म्हणजे कमी दिवसांचा यज्ञ, 'सयुप' म्हणजे अनेक दिवस चालणारा सत्रयज्ञ. मंत्रांनी संस्कारित केलेल्या तूप आणि मधाला 'वाज' अशी संज्ञा आहे. चांदी, सोने, गायी, म्हशी इत्यादी सतरा प्रकारच्या दक्षिणेचा. मौल्यवान वस्तूंच्या कोठारांना कुलूप (अर्गळ) नसणे म्हणजे 'निरग्गळ' (अर्गळरहित). कारण त्या यज्ञात आपले सर्व धन काहीही न लपवता पूर्णपणे दान केले जाते.

Candappabhāti (itivu. aṭṭha. 27) candimasseva pabhāya. Tārāgaṇāva sabbeti yathā sabbepi tārāgaṇā candimasobhāya soḷasimpi kalaṃ nāgghanti, evaṃ te assamedhādayo yaññā mettassa cittassa vuttalakkhaṇena subhāvitassa soḷasimpi kalaṃ nānubhavanti, na pāpuṇanti, nāgghantīti attho.

'चंदप्पभा' (चंद्रप्रभा) म्हणजे चंद्राच्याच प्रकाशाने. 'तारागणा व सब्बे' (सर्व तारागण) म्हणजे ज्याप्रमाणे सर्व तारागण चंद्राच्या शोभेच्या सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाहीत, त्याचप्रमाणे ते अश्वमेध इत्यादी यज्ञ, वर सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त अशा चांगल्या प्रकारे भावित केलेल्या मैत्रीपूर्ण चित्ताच्या (मेत्ता-चित्त) सोळाव्या भागाचाही अनुभव घेऊ शकत नाहीत, तिथे पोहोचू शकत नाहीत, त्याची बरोबरी करू शकत नाहीत, असा अर्थ आहे.

Idāni aparepi diṭṭhadhammikasamparāyike mettābhāvanāya ānisaṃse dassetuṃ ‘‘yo na hantī’’tiādi vuttaṃ. Tattha yoti mettābrahmavihārabhāvanānuyutto puggalo. Na hantīti teneva mettābhāvanānubhāvena dūravikkhambhitabyāpādatāya na kañci sattaṃ hiṃsati, leḍḍudaṇḍādīhi na vibādhati vā. Na ghātetīti paraṃ samādapetvā na satte mārāpeti na vibādhāpeti ca. Na jinātīti sārambhaviggāhikakathādivasena na kañci jināti sārambhasseva abhāvato, jānikaraṇavasena vā aṭṭakaraṇādinā na kañci jināti. Tenāha ‘‘na attanā parassa jāniṃ karotī’’ti. Na jāpayeti parehi payojetvā paresampi dhanajāniṃ na kārāpeyya. Tenāha ‘‘na parena parassa jāniṃ kāretī’’ti. Mettāya vā aṃso aviheṭhanaṭṭhena avayavabhūtoti mettaṃso.

आता मैत्री भावनेचे या जन्मातील (दिट्ठधम्मिक) आणि परलोकातील (साम्परायिक) इतरही फायदे दाखवण्यासाठी 'यो न हन्ति' (जो मारत नाही) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'यो' म्हणजे मैत्री-ब्रह्मविहार भावनेत मग्न असलेला व्यक्ती. 'न हन्ति' (मारत नाही) म्हणजे त्या मैत्री भावनेच्या प्रभावानेच व्यापाद (द्वेष) दूर सारला गेल्यामुळे तो कोणत्याही प्राण्याची हिंसा करत नाही, किंवा ढेकूळ, काठी इत्यादींनी कोणाला त्रास देत नाही. 'न घातेति' (मारण्यास प्रवृत्त करत नाही) म्हणजे दुसऱ्याला प्रवृत्त करून प्राण्यांना मारत नाही आणि त्यांना त्रासही देत नाही. 'न जिनाति' (जिंकत नाही/नुकसान करत नाही) म्हणजे आक्रमक व वादविवादाच्या संभाषणाने तो कोणावर विजय मिळवण्याचा प्रयत्न करत नाही, कारण त्याच्यात आक्रमकता नसते; किंवा खटला इत्यादींद्वारे कोणाचे नुकसान करत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे 'तो स्वतः दुसऱ्याचे नुकसान करत नाही'. 'न जापयेति' (नुकसान करवत नाही) म्हणजे इतरांना प्रवृत्त करून दुसऱ्यांच्या धनाचा नाश करवत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे 'तो दुसऱ्याद्वारे दुसऱ्याचे नुकसान करवत नाही'. किंवा अहिंसेच्या अर्थाने मैत्रीचा भाग असलेला तो 'मेत्तंसो' (मैत्रीचा अंश असलेला).

Mettāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मेत्तसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

2-4. Paññāsuttādivaṇṇanā

२-४. पञ्ञासुत्तादींची व्याख्या

2-4. Dutiye ādibrahmacariyikāyāti ādibrahmacariyameva ādibrahmacariyikā. Tenāha ‘‘maggabrahmacariyassa ādibhūtāyā’’ti. Ariyoti niddoso parisuddho. Tuṇhībhāvo na titthiyānaṃ mūgabbatagahaṇaṃ viya aparisuddhoti ariyo tuṇhībhāvo. Catutthajjhānanti ukkaṭṭhaniddesenetaṃ vuttaṃ, paṭhamajjhānādīnipi ariyo tuṇhībhāvotveva saṅkhaṃ [Pg.206] gacchanti. Jānanti idaṃ kammasādhananti āha ‘‘jānitabbakaṃ jānātī’’ti. Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti, passantopi na passati, na evamayaṃ. Ayaṃ pana jānanto jānāti, passanto passatīti evamettha daṭṭhabbo. Tatiyādīni suviññeyyāni.

२-४. दुसऱ्या (सुत्तात) 'आदिब्रह्मचर्यिकाय' म्हणजे आदिब्रह्मचर्यच (प्रारंभिक ब्रह्मचर्यच) आदिब्रह्मचर्यिका होय. म्हणूनच म्हटले आहे - "मार्ग-ब्रह्मचर्याची आदिभूत (प्रारंभिक अवस्था) असलेली". 'अरियो' (आर्य) म्हणजे निर्दोष, परिशुद्ध. 'तुण्हीभावो' (मौन धारण करणे) हे अन्यतीर्थिकांच्या मुकव्रत (मौनव्रत) धारण करण्यासारखे अपवित्र नाही, म्हणून याला 'आर्य मौन' (अरियो तुण्हीभावो) म्हटले आहे. 'चतुत्थज्झानं' (चौथे ध्यान) हे उत्कृष्ट निर्देशाने म्हटले आहे, परंतु प्रथम ध्यानादींना देखील 'आर्य मौन' असेच म्हटले जाते. 'जानाति' (जाणतो) हे कर्माचे साधन आहे, म्हणून म्हटले आहे - "जाणण्यायोग्य गोष्टीला जाणतो". किंवा जसे एखादा मनुष्य विपरीत (चुकीचे) ग्रहण करत असताना जाणत असूनही जाणत नाही, पाहत असूनही पाहत नाही, तसे हे नाही. परंतु हा जाणत असताना जाणतो, पाहत असताना पाहतो, असे येथे समजले पाहिजे. तिसरे इत्यादी (सूत्रे) सहज समजण्यासारखे आहेत.

Paññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्ञासुत्तादींची व्याख्या समाप्त झाली.

5. Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā

५. प्रथमलोकधम्मसुत्तवण्णना

5. Pañcame lokassa dhammāti sattalokassa avassaṃbhāvidhammā. Tenāha ‘‘etehi muttā nāma natthi’’tiādi. Ghāsacchādanādīnaṃ laddhi lābho, tāni eva vā laddhabbato lābho, tadabhāvo alābho, lābhaggahaṇena cettha tabbisayo anurodho gahito, alābhaggahaṇena virodho. Yasmā lohite sati tadupaghātavasena pubbo viya anurodho laddhāvasaro eva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘lābhe āgate alābho āgatoyevā’’ti. Esa nayo yasādīsupi. Sesaṃ suviññeyyameva.

५. पाचव्या (सुत्तात) 'लोकस्स धम्मा' (लोकाचे धर्म) म्हणजे प्राणीलोकाचे अपरिहार्य (अवश्यंभावी) धर्म होत. म्हणूनच म्हटले आहे - "यांच्यापासून मुक्त असे कोणीही नाही" इत्यादी. अन्न-वस्त्र इत्यादींची प्राप्ती म्हणजे 'लाभ' होय, किंवा मिळवण्यायोग्य गोष्टी मिळणे म्हणजे 'लाभ' आणि त्यांचा अभाव म्हणजे 'अलाभ' (नुकसान) होय. येथे 'लाभ' या शब्दाच्या ग्रहणाने त्यासंबंधीचा अनुनय (अनुकूलता/आकर्षण) घेतला आहे आणि 'अलाभ' या शब्दाच्या ग्रहणाने विरोध (प्रतिकूलता) घेतला आहे. ज्या अर्थी आसक्ती (राग) असताना, त्याच्या बाधेमुळे पूर्वीप्रमाणेच अनुनयाला (अनुकूलतेला) संधी मिळते, म्हणूनच म्हटले आहे - "लाभ आला असता अलाभ आलेलाच असतो". हाच नियम यश इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमलोकधम्मसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

6-8. Dutiyalokadhammasuttādivaṇṇanā

६-८. द्वितीयलोकधम्मसुत्तादींची व्याख्या

6-8. Chaṭṭhe adhikaṃ payasati payujjati etenāti adhippayāso, savisesaṃ itikattabbakiriyā. Tenāha ‘‘adhikappayogo’’ti. Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ.

६-८. सहाव्या (सुत्तात) 'अधिप्पयासो' म्हणजे ज्याच्याद्वारे अधिक प्रयत्न केला जातो किंवा प्रवृत्त केले जाते, ती विशेष कर्तव्यक्रिया होय. म्हणूनच म्हटले आहे - "अधिकप्पयोगो" (विशेष प्रयत्न). सातव्या आणि आठव्या (सुत्तांमध्ये) काही विशेष सांगण्यासारखे नाही.

Dutiyalokadhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीयलोकधम्मसुत्तादींची व्याख्या समाप्त झाली.

9. Nandasuttavaṇṇanā

९. नन्दसुत्तवण्णना

9. Navame duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ācārakulaputtā ca. Tattha ‘‘tena kho pana samayena raṭṭhapālo kulaputto tasmiṃyeva thullakoṭṭhike [Pg.207] aggakulikassa putto’’ti (ma. ni. 2.294) evaṃ āgatā uccākulaputtā jātikulaputtā. ‘‘Saddhāyete kulaputtā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’’ti (ma. ni. 3.78) evaṃ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārakulaputtā nāma. Idha pana uccākulappasutataṃ sandhāya ‘‘kulaputtoti, bhikkhave, nandaṃ sammā vadamāno vadeyyā’’ti bhagavatā vuttanti āha ‘‘jātikulaputto’’ti. Ubhohipi pana kāraṇehi tassa kulaputtabhāvoyeva. Sesamettha uttānameva.

९. नवव्या (सुत्तात) दोन प्रकारचे कुलपुत्र सांगितले आहेत - जातिकुलपुत्र आणि आचारकुलपुत्र. त्यामध्ये, "त्या वेळी राष्ट्रपाल कुलपुत्र त्याच थुल्लकोट्ठिक नगरात श्रेष्ठ कुलाचा पुत्र होता" (म. नि. २.२९४) अशा प्रकारे आलेले उच्च कुळातील पुत्र हे 'जातिकुलपुत्र' होत. परंतु, "हे कुलपुत्र श्रद्धेने घराबाहेर पडून अनगारिक (गृहहीन) प्रव्रजित झाले आहेत" (म. नि. ३.७८) अशा प्रकारे आलेले, कोणत्याही कुळात जन्मलेले असले तरी, 'आचारकुलपुत्र' होत. परंतु येथे उच्च कुळातील जन्माचा संदर्भ घेऊन भगवंतांनी "भिक्खूंनो, नंदाला योग्य प्रकारे कुलपुत्र म्हणणारा म्हणू शकतो" असे म्हटले आहे, म्हणून 'जातिकुलपुत्र' असे म्हटले आहे. परंतु या दोन्ही कारणांमुळे त्याचा कुलपुत्रभावच सिद्ध होतो. येथील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Nandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नन्दसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

10. Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā

१०. कारंडवसुत्तवण्णना

10. Dasame paṭicaratīti paṭicchādanavasena carati pavattati. Paṭicchādanaṭṭho eva vā carati-saddo anekatthattā dhātūnanti āha ‘‘paṭicchādetī’’ti. Aññenāññanti pana paṭicchādanākāradassananti āha ‘‘aññena kāraṇenā’’tiādi. Tattha aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vāti yaṃ codakena cuditakassa dosavibhāvanaṃ kāraṇaṃ, vacanaṃ vā vuttaṃ, taṃ tato aññeneva kāraṇena, vacanena vā paṭicchādeti. Kāraṇenāti codanāya amūlāya amūlikabhāvadīpaniyā yuttiyā vā. Vacanenāti tadatthabodhakena vacanena. ‘‘Ko āpanno’’tiādinā codanaṃ vissajjetvāva vikkhepāpajjanaṃ aññenāññaṃ paṭicaraṇaṃ. Bahiddhā kathāpanāmanā nāma ‘‘itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī’’ti vutte – ‘‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’’tiādinā codanaṃ vissajjetvāti ayameva viseso. Yo hi ‘‘āpattiṃ āpannosī’’ti vutto ‘‘ko āpanno, kiṃ āpanno, kismiṃ āpannā, kaṃ bhaṇatha, kiṃ bhaṇathā’’ti vā vadati, ‘‘evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭha’’nti vutte ‘‘na suṇāmī’’ti sotaṃ vā upaneti, ayaṃ aññenāññaṃ paṭicarati nāma. Yo pana ‘‘itthannāmaṃ nāma āpattiṃ āpannosī’’ti puṭṭho ‘‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’’ti vatvā puna ‘‘na tava pāṭaliputtagamanaṃ pucchāma, āpattiṃ pucchāmā’’ti vutte tato ‘‘rājagahaṃ gatomhi. Rājagahaṃ vā yāhi brāhmaṇagahaṃ vā, āpattiṃ āpannosīti. Taṃ tattha me sūkaramaṃsaṃ laddha’’ntiādīni vadati, ayaṃ bahiddhā kathaṃ apanāmeti nāma[Pg.208]. Samaṇakacavaroti samaṇavesadhāraṇena samaṇappatirūpakatāya samaṇānaṃ kacavarabhūtaṃ.

१०. दहाव्या (सुत्तात) 'पटिचरति' (टाळाटाळ करतो/लपवतो) म्हणजे लपवण्याच्या उद्देशाने वागतो किंवा प्रवृत्त होतो. किंवा धातूंचे अनेक अर्थ असल्यामुळे 'चरति' हा शब्द लपवण्याच्या अर्थातच वापरला आहे, म्हणून म्हटले आहे - "लपवतो" (पटिच्छादेति). 'अञ्ञेनञ्ञं' (एका गोष्टीने दुसरी गोष्ट) हे लपवण्याचा प्रकार दर्शवण्यासाठी आहे, म्हणून म्हटले आहे - "दुसऱ्या कारणाने" इत्यादी. त्यामध्ये 'दुसरे कारण किंवा वचन' म्हणजे चोदकाने (आरोप करणाऱ्याने) आरोपीचा दोष स्पष्ट करण्यासाठी जे कारण किंवा वचन सांगितले आहे, त्याला तो त्यापेक्षा वेगळ्याच कारणाने किंवा वचनाने लपवतो. 'कारणाने' म्हणजे आरोपाच्या अमूलकतेचा (निराधाराचा) खुलासा करणाऱ्या युक्तीने. 'वचनाने' म्हणजे त्याचा अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या वचनाने. "कोणाला आपत्ती (दोष) आली आहे?" इत्यादी बोलून आरोपाचे उत्तर न देता विषयांतर करणे म्हणजे 'एका गोष्टीने दुसरी गोष्ट लपवणे' (अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणं) होय. 'बाहेरची गोष्ट काढणे' (बहिद्धा कथापनमनं) म्हणजे "तू अमुक-अमुक आपत्तीत (दोषात) पडला आहेस" असे म्हटले असता, "मी पाटलीपुत्राला गेलो होतो" इत्यादी बोलून आरोपाचे उत्तर न देणे; हाच यात फरक आहे. कारण जो "तू आपत्तीत पडला आहेस" असे विचारले असता, "कोण पडला आहे? काय आपत्ती आली आहे? कशामध्ये पडला आहे? तुम्ही कोणाबद्दल बोलत आहात? काय बोलत आहात?" असे म्हणतो, किंवा "असे काही तुझ्याकडून पाहिले गेले आहे का?" असे विचारले असता "मला ऐकू येत नाही" असे म्हणून कान जवळ करतो, तो 'एका गोष्टीने दुसरी गोष्ट लपवतो' (अञ्ञेनञ्ञं पटिचरति) असे म्हटले जाते. परंतु ज्याला "तू अमुक-अमुक आपत्तीत पडला आहेस" असे विचारले असता, तो "मी पाटलीपुत्राला गेलो होतो" असे म्हणतो, आणि पुन्हा "आम्ही तुझ्या पाटलीपुत्र प्रवासाबद्दल विचारत नाही, तर आपत्तीबद्दल विचारत आहोत" असे विचारले असता, त्यावर "मी राजगृहाला गेलो होतो. राजगृहाला जा किंवा ब्राह्मणाच्या घरी जा, तू आपत्तीत पडला आहेस. तिथे मला डुकराचे मांस मिळाले" इत्यादी बोलतो, तो 'बाहेरची गोष्ट काढतो' (बहिद्धा कथं अपनामेति) असे म्हटले जाते. 'समणकचवरो' (श्रमण-कचरा) म्हणजे श्रमणवेष धारण करून श्रमणांसारखे सोंग आणल्यामुळे श्रमणांमधील कचऱ्यासारखा झालेला.

Kāraṇḍavaṃ (su. ni. aṭṭha. 2.283-284) niddhamathāti vipannasīlatāya kacavarabhūtaṃ puggalaṃ kacavaramiva anapekkhā apanetha. Kasambuṃ apakassathāti kasambubhūtañca naṃ khattiyādīnaṃ majjhagataṃ pabhinnapaggharitakuṭṭhaṃ caṇḍālaṃ viya apakaḍḍhatha. Kiṃ kāraṇaṃ? Saṅghārāmo nāma sīlavantānaṃ kato, na dussīlānaṃ. Yato etadeva sandhāyāha ‘‘tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine’’ti. Yathā palāpā antosārarahitā ataṇḍulā bahi thusena vīhī viya dissanti, evaṃ pāpabhikkhū anto sīlarahitāpi bahi kāsāvādiparikkhārena bhikkhū viya dissanti, tasmā ‘‘palāpā’’ti vuccanti. Te palāpe vāhetha opunatha vidhamatha, paramatthato assamaṇe samaṇavesamattena samaṇamānine. Kappayavhoti kappetha, karothāti vuttaṃ hoti. Patissatāti sappatissā. Vaṭṭadukkhassa antaṃ karissatha, parinibbānaṃ pāpuṇissathāti attho.

'कारण्डवं निद्धमथ' (कारंडव बाहेर फेका) म्हणजे शीलभ्रष्टतेमुळे कचऱ्यासारख्या झालेल्या व्यक्तीला कचऱ्याप्रमाणे कोणतीही अपेक्षा न ठेवता बाहेर काढून टाका. 'कसम्बुं अपकस्सथ' (घाण/कचरा दूर करा) म्हणजे त्या कचऱ्यासारख्या झालेल्या व्यक्तीला, क्षत्रिय इत्यादींच्या मध्ये आलेल्या आणि कुष्ठरोगाने ग्रस्त असलेल्या चांडाळाप्रमाणे दूर खेचा. कारण काय? संघाराम (विहार) हा शीलवंतांसाठी बनवला आहे, दुःशीलांसाठी (शीलहीनांसाठी) नाही. म्हणूनच याला उद्देशून म्हटले आहे - "त्यानंतर त्या भुसाला (फोलकटांना) बाहेर फेका, जे श्रमण नसतानाही स्वतःला श्रमण मानतात". ज्याप्रमाणे भुस (फोलकट) आतून साररहित (तांदूळ नसलेले) असूनही बाहेरून तुसामुळे धानासारखे (भातासारखे) दिसते, त्याचप्रमाणे पापी भिक्खू आतून शीलरहित असूनही बाहेरून काषाय वस्त्र इत्यादी उपकरणांमुळे भिक्खूंसारखे दिसतात, म्हणून त्यांना 'पलापा' (भुस/फोलकट) म्हटले जाते. त्या भुसाला (फोलकटांना) बाहेर फेका, पाखडा आणि नष्ट करा, जे परमार्थतः श्रमण नसून केवळ श्रमणवेष धारण केल्यामुळे स्वतःला श्रमण मानतात. 'कप्पयव्हो' म्हणजे कल्पित करा, करा, असा अर्थ आहे. 'पतिस्सता' म्हणजे आदरयुक्त (सप्रतीश). "संसारदुःखाचा अंत कराल, परिनिर्वाण प्राप्त कराल" असा याचा अर्थ आहे.

Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कारंडवसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

Mettāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

मेत्तावग्गवण्णना समाप्त झाली.

2. Mahāvaggo

२. महावग्गो

1. Verañjasuttavaṇṇanā

१. वेरंजसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

11. Dutiyassa paṭhame verañjāyaṃ viharatīti (pārā. aṭṭha. 1.1) ettha verañjāti tassa nagarassetaṃ adhivacanaṃ, tassaṃ verañjāyaṃ. Samīpatthe bhummavacanaṃ. Naḷerupucimandamūleti ettha naḷeru nāma yakkho. Pucimandoti nimbarukkho. Mūlanti samīpaṃ. Ayañhi mūla-saddo ‘‘mūlāni uddhareyya antamaso usīranāḷimattānipī’’tiādīsu (a. ni. 4.195) mūlamūle dissati. ‘‘Lobho akusalamūla’’ntiādīsu (dī. ni. 3.305; pari. 323) asādhāraṇahetumhi. ‘‘Yāva majjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūla’’ntiādīsu (pārā. 494) samīpe. Idha pana samīpe [Pg.209] adhippeto, tasmā naḷeruyakkhena adhiggahitassa pucimandassa samīpeti evamettha attho daṭṭhabbo. So kira pucimando ramaṇīyo pāsādiko anekesaṃ rukkhānaṃ ādhipaccaṃ viya kurumāno tassa nagarassa avidūre gamanāgamanasampanne ṭhāne ahosi. Atha bhagavā verañjaṃ gantvā patirūpe ṭhāne viharanto tassa rukkhassa samīpe heṭṭhābhāge vihāsi. Tena vuttaṃ ‘‘verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle’’ti.

११. दुसऱ्या (भागाच्या) पहिल्या (सुत्तात) 'वेरंजायां विहरति' (वेरंजीत विहार करतात) यात 'वेरंजा' हे त्या नगराचे नाव (अधिवचन) आहे, त्या वेरंजीत. (येथे) सप्तमी विभक्ती (भुम्मवचन) समीपतेच्या अर्थाने आहे. 'नळेरुपुचिमन्दमूले' यात 'नळेरु' नावाचा यक्ष आहे. 'पुचिमन्द' म्हणजे कडुनिंबाचे झाड (निंबवृक्ष). 'मूल' म्हणजे जवळ (समीप). कारण हा 'मूल' शब्द "मुळांपासून उपटून टाकावे, अगदी वाळ्याच्या मुळांइतकेही..." इत्यादींमध्ये (झाडाच्या) मूळ मुळाच्या अर्थाने दिसतो. "लोभ हे अकुशल मूळ आहे" इत्यादींमध्ये असाधारण कारणाच्या (हेतूच्या) अर्थाने दिसतो. "दुपारच्या वेळेपर्यंत जिथपर्यंत सावली पसरते, वारा नसताना पाने पडतात, तिथपर्यंत वृक्षाचे मूळ (समीप भाग) असते" इत्यादींमध्ये समीपतेच्या अर्थाने दिसतो. परंतु येथे समीप अर्थ अभिप्रेत आहे, म्हणून नळेरु यक्षाने अधिष्ठित केलेल्या कडुनिंबाच्या झाडाच्या जवळ, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. तो कडुनिंबाचा वृक्ष अत्यंत रमणीय, प्रसन्न आणि अनेक वृक्षांवर जणू आपले आधिपत्य गाजवणारा असा त्या नगराच्या जवळच, येण्या-जाण्यास सोयीस्कर अशा ठिकाणी होता. त्यानंतर भगवान वेरंजीत जाऊन योग्य ठिकाणी विहार करत असताना त्या वृक्षाच्या जवळ, खालील भागात राहिले. म्हणूनच म्हटले आहे - "वेरंजायां विहरति नळेरुपुचिमन्दमूले" (वेरंजीत नळेरु यक्षाच्या कडुनिंबाच्या झाडाच्या मुळाशी विहार करतात).

Paccuṭṭhānaṃ (sārattha. ṭī. 1.2) nāma āsanā vuṭṭhānanti āha ‘‘nāsanā vuṭṭhātī’’ti. Nisinnāsanato na vuṭṭhahatīti attho. Ettha ca jiṇṇe…pe… vayoanuppatteti upayogavacanaṃ āsanā vuṭṭhānakiriyāpekkhaṃ na hoti. Tasmā ‘‘jiṇṇe…pe… vayoanuppatte disvā’’ti ajjhāhāraṃ katvā attho veditabbo. Atha vā paccuggamanakiriyāpekkhaṃ upayogavacanaṃ, tasmā na paccuṭṭhātīti uṭṭhāya paccuggamanaṃ na karotīti attho veditabbo. Paccuggamanampi hi paccuṭṭhānanti vuccati. Vuttañhetaṃ ‘‘ācariyaṃ pana dūratova disvā paccuṭṭhāya paccuggamanakaraṇaṃ paccuṭṭhānaṃ nāmā’’ti. Nāsanā vuṭṭhātīti iminā pana paccuggamanābhāvassa upalakkhaṇamattaṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ. Vibhāvane nāma attheti pakativibhāvanasaṅkhāte atthe. Na abhivādeti vāti na abhivādetabbanti vā sallakkhetīti vuttaṃ hoti.

'पच्चुट्ठान' (प्रत्युत्थान) म्हणजे आसनावरून उठणे, म्हणून म्हटले आहे - "आसनावरून उठत नाही". बसलेल्या आसनावरून उठत नाही, असा याचा अर्थ आहे. आणि येथे 'जिण्णे...पे... वयोअनुप्पत्ते' (जीर्ण... वयस्कर झालेल्यांना) ही द्वितीया विभक्ती (उपयोगवचन) आसनावरून उठण्याच्या क्रियेवर अवलंबून नाही. म्हणून "जीर्ण... वयस्कर झालेल्यांना पाहून" असा अध्याहार करून अर्थ समजून घेतला पाहिजे. किंवा, द्वितीया विभक्ती ही प्रत्युद्गमन (सामोरे जाणे) या क्रियेवर अवलंबून आहे, म्हणून 'न पच्चुट्ठाति' म्हणजे उठून सामोरे जात नाही, असा अर्थ समजला पाहिजे. कारण सामोरे जाण्यालाही 'प्रत्युत्थान' म्हटले जाते. कारण असे म्हटले आहे - "आचार्यांना दुरूनच पाहून, उठून सामोरे जाणे म्हणजेच प्रत्युत्थान होय." "आसनावरून उठत नाही" याने केवळ सामोरे न जाण्याच्या अभावाचे लक्षण दर्शवले आहे, असे समजले पाहिजे. 'विभावने नाम अत्थे' म्हणजे स्वभाव स्पष्ट करण्याच्या अर्थाने. 'न अभिवादेति वा' म्हणजे अभिवादन करू नये असे मानणे, असे म्हटले आहे.

Taṃ aññāṇanti ‘‘ayaṃ mama abhivādanādīni kātuṃ araharūpo na hotī’’ti ajānanavasena pavattaṃ aññāṇaṃ. Olokentoti ‘‘dukkhaṃ kho agāravo viharati appatisso, kiṃ nu kho ahaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkareyyaṃ garuṃ kareyya’’ntiādisuttavaseneva (a. ni. 4.21) ñāṇacakkhunā olokento. Nipaccakārārahanti paṇipātārahaṃ. Sampatijātoti muhuttajāto, jātasamanantaramevāti vuttaṃ hoti. Uttarena mukhoti uttaradisābhimukho. ‘‘Sattapadavītihārena gantvā sakalaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokesi’’nti idaṃ –

'ते अज्ञान' म्हणजे "हा माझे अभिवादन इत्यादी करण्यास योग्य नाही" अशा अज्ञानामुळे निर्माण झालेले अज्ञान. 'अवलोकन करत असताना' म्हणजे "आदर आणि सन्मानाशिवाय राहणे दुःखदायक आहे, तर मग मी कोणत्या श्रमण किंवा ब्राह्मणाचा सत्कार व आदर करू?" इत्यादी सूत्रांच्या अनुसार ज्ञानचक्षूने पाहत असताना. 'निपच्चकारारहं' म्हणजे नमस्कार करण्यास योग्य (प्रणिपातार्ह). 'सम्पतिजातो' म्हणजे नुकताच जन्मलेला, जन्मानंतर लगेचच, असे म्हटले आहे. 'उत्तरेन मुखो' म्हणजे उत्तर दिशाभिमुख (उत्तरेकडे तोंड करून). "सात पावले चालून संपूर्ण दहा हजार लोकधातूंचे त्यांनी अवलोकन केले" हे -

‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, sampatijāto bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati, setamhi chatte anudhāriyamāne sabbā disā viloketi, āsabhiñca vācaṃ bhāsatī’’ti (dī. ni. 2.31) –

"भिक्खूहो, हा नियमच (धम्मता) आहे की, नुकताच जन्मलेला बोधिसत्व दोन्ही पाय जमिनीवर समतोल ठेवून, उत्तरेकडे तोंड करून सात पावले चालतो, पांढरे छत्र धरलेले असताना सर्व दिशांचे अवलोकन करतो आणि गर्जनायुक्त (श्रेष्ठ) वाणी बोलतो" (दी. नि. २.३१) -

Evaṃ [Pg.210] pāḷiyaṃ sattapadavītihārupari ṭhitassa viya sabbādisānulokanassa kathitattā vuttaṃ, na panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ sattapadavītihārato pageva disāvilokanassa katattā. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimaṃ disaṃ olokesi, anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā, ‘‘mahāpurisa, idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā, catasso anudisā, heṭṭhā, uparīti dasapi disā anuviloketvā attano sadisaṃ adisvā ‘‘ayaṃ uttaradisā’’ti sattapadavītihārena agamāsīti veditabbā. Olokesinti mama puññānubhāvena lokavivaraṇapāṭihāriye jāte paññāyamānaṃ dasasahassilokadhātuṃ maṃsacakkhunāva olokesinti attho.

अशा प्रकारे पाळीमध्ये (मूळ पाठात) सात पावले चालल्यानंतर उभे राहून सर्व दिशांचे अवलोकन केल्याचे सांगितले असल्यामुळे असे म्हटले आहे, परंतु हे असे समजू नये, कारण सात पावले चालण्यापूर्वीच दिशांचे अवलोकन केले गेले होते. कारण महासत्त्व (बोधिसत्व) मानवांच्या हातातून मुक्त होऊन पूर्व देशाकडे पाहू लागले, तेव्हा अनेक हजार चक्रवाळ एकाच अंगणासारखे झाले. तेथे देव आणि मानव गंध, पुष्प इत्यादींनी पूजा करत म्हणाले, "हे महापुरुषा! येथे तुमच्यासारखा देखील कोणी नाही, मग तुमच्यापेक्षा श्रेष्ठ कसा असणार?" अशा प्रकारे चार मुख्य दिशा, चार उपदिशा, खाली आणि वर अशा दहाही दिशांचे अवलोकन करून, स्वतःसारखा कोणीही न पाहून, "ही उत्तर दिशा आहे" असे म्हणून ते सात पावले चालत गेले, असे समजले पाहिजे. 'अवलोकन केले' म्हणजे माझ्या पुण्याच्या प्रभावाने 'लोकविवरण' नावाचा प्रातिहार्य (चमत्कार) घडल्यावर दिसणाऱ्या दहा हजार लोकधातूंचे त्यांनी चर्मचक्षूंनीच (मांसचक्षूने) अवलोकन केले, असा अर्थ आहे.

Mahāpurisoti jātigottakulappadesādivasena mahantapuriso. Aggoti guṇehi sabbappadhāno. Jeṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṃ vuddhatamo, guṇehi mahallakatamoti vuttaṃ hoti. Seṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṃ pasatthatamo. Atthato pana pacchimāni dve purimasseva vevacanānīti veditabbaṃ. Tayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Uttaritaroti adhikataro. Patimānesīti pūjesi. Āsabhinti uttamaṃ. Mayhaṃ abhivādanādiraho puggaloti mayhaṃ abhivādanādikiriyāya araho anucchaviko puggalo. Niccasāpekkhatāya panettha samāso daṭṭhabbo. Tathāgatāti tathāgatato, tathāgatassa santikāti vuttaṃ hoti. Evarūpanti abhivādanādisabhāvaṃ. Paripākasithilabandhananti paripākena sithilabandhanaṃ.

'महापुरुष' म्हणजे जात, गोत्र, कुल आणि प्रदेश इत्यादींच्या दृष्टीने महान पुरुष. 'अग्ग' (अग्र) म्हणजे गुणांनी सर्वांत प्रधान (श्रेष्ठ). 'जेठ्ठ' (ज्येष्ठ) म्हणजे गुणांच्या दृष्टीनेच सर्वांत वृद्ध (मोठा), गुणांनी सर्वांत ज्येष्ठ असलेला, असे म्हटले आहे. 'सेठ्ठ' (श्रेष्ठ) म्हणजे गुणांच्या दृष्टीनेच सर्वांत प्रशंसनीय. अर्थाच्या दृष्टीने मात्र नंतरचे दोन शब्द पहिल्या शब्दाचेच समानार्थी (वेवचन) आहेत, असे समजले पाहिजे. 'तया' (तुझ्याकडून) हे अपादान अर्थातील तृतीया विभक्तीचे (करणवचन) रूप आहे. 'उत्तरितरो' म्हणजे अधिक श्रेष्ठ. 'पतिमानेसि' म्हणजे पूजा केली (सन्मान केला). 'आसभिं' म्हणजे उत्तम (श्रेष्ठ). 'माझ्या अभिवादनादी योग्य व्यक्ती' म्हणजे माझ्या अभिवादन इत्यादी क्रियेला पात्र, योग्य व्यक्ती. आणि येथे नित्य सापेक्षतेमुळे समास झाला आहे, असे समजले पाहिजे. 'तथागता' म्हणजे तथागताकडून, तथागतांच्या जवळून, असे म्हटले आहे. 'एवरूपं' म्हणजे अभिवादन इत्यादी स्वरूपाचे. 'परिपाकसिथिलबन्धनं' म्हणजे परिपक्वतेमुळे सैल झालेले बंधन.

Taṃ vacananti ‘‘nāhaṃ taṃ brāhmaṇā’’tiādivacanaṃ. ‘‘Nāhaṃ arasarūpo, mādisā vā arasarūpā’’ti vutte brāhmaṇo thaddho bhaveyya. Tena vuttaṃ ‘‘cittamudubhāvajananattha’’nti.

'ते वचन' म्हणजे "हे ब्राह्मणा, मी तसा नाही" इत्यादी वचन. "मी अरसरूप (रसहीन) नाही, किंवा माझ्यासारखे अरसरूप नाहीत" असे म्हटल्यावर ब्राह्मण स्तब्ध (थक्क) झाला असता. म्हणूनच म्हटले आहे - "चित्तामध्ये कोमलता (मृदुभाव) निर्माण करण्यासाठी".

Katamo pana soti pariyāyāpekkho pulliṅganiddeso, katamo so pariyāyoti attho? Jātivasenāti khattiyādijātivasena. Upapattivasenāti devesu upapattivasena. Seṭṭhasammatānampīti api-saddena pageva aseṭṭhasammatānanti dasseti. Abhinandantānanti sappītikataṇhāvasena pamodamānānaṃ. Rajjantānanti balavarāgavasena rajjantānaṃ. Rūpaparibhogena uppannataṇhāsampayuttasomanassavedanā rūpato nibbattitvā hadayatappanato [Pg.211] ambarasādayo viya rūparasāti vuccanti. Āviñcantīti ākaḍḍhanti. Vatthārammaṇādisāmaggiyanti vatthuārammaṇādikāraṇasāmaggiyaṃ. Anukkhipantoti attukkaṃsanavasena kathite brāhmaṇassa asappāyabhāvato attānaṃ anukkhipanto anukkaṃsento.

पण तो कोणता पर्यायापेक्षी (दृष्टिकोनावर आधारित) पुल्लिंगी निर्देश आहे, आणि तो पर्याय कोणता आहे असा अर्थ आहे? 'जातीच्या वशाने' म्हणजे क्षत्रिय इत्यादी जातीच्या वशाने. 'उत्पत्तीच्या वशाने' म्हणजे देवांमध्ये उत्पन्न होण्याच्या वशाने. 'श्रेष्ठ मानलेल्यांचे सुद्धा' यातील 'अपि' (सुद्धा) शब्दाने आधीच जे श्रेष्ठ मानले गेलेले नाहीत, त्यांना दर्शविले आहे. 'अभिनंदन करणाऱ्यांचे' म्हणजे प्रीतीयुक्त तृष्णेच्या वशाने प्रमुदित होणाऱ्यांचे. 'आसक्त होणाऱ्यांचे' म्हणजे बलवान रागाच्या वशाने आसक्त होणाऱ्यांचे. रूपाच्या उपभोगाने उत्पन्न झालेली, तृष्णेने युक्त असणारी सोमनस्य वेदना रूपापासून उत्पन्न होऊन, हृदयाला तृप्त करत असल्यामुळे, आंब्याच्या रसाप्रमाणे 'रूपरस' म्हटली जाते. 'आविञ्चन्ति' म्हणजे आकर्षित करतात. 'वत्थारम्मणादिसामग्गियं' म्हणजे वस्तू आणि आलंबन इत्यादी कारणांच्या सामग्रीमध्ये. 'अनुक्खिपन्तो' (स्वतःला न उंचावणारे) म्हणजे आत्म-उत्कर्षाच्या वशाने बोलणाऱ्या ब्राह्मणाच्या अयोग्यतेमुळे स्वतःला न उंचावणारे, स्वतःची स्तुती न करणारे.

Etasmiṃ panatthe karaṇe sāmivacananti ‘‘jahitā’’ti etasmiṃ atthe tathāgatassāti karaṇe sāmivacanaṃ, tathāgatena jahitāti attho. Mūlanti bhavamūlaṃ. ‘‘Tālavatthukatā’’ti vattabbe ‘‘oṭṭhamukho’’tiādīsu viya majjhepadalopaṃ katvā a-kārañca dīghaṃ katvā ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuttanti āha ‘‘tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti tālāvatthukatā’’ti. Tattha tālassa vatthu tālavatthu. Yathā ārāmassa vatthubhūtapubbo padeso ārāmassa abhāve ‘‘ārāmavatthū’’ti vuccati, evaṃ tālassa patiṭṭhitokāso samūlaṃ uddharite tāle padesamatte ṭhite tālassa vatthubhūtapubbattā ‘‘tālavatthū’’ti vuccati. Nesanti rūparasādīnaṃ. Kathaṃ pana tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti āha ‘‘yathā hī’’tiādi. Rūpādiparibhogena uppannataṇhāyuttasomanassavedanāsaṅkhātarūparasādīnaṃ cittasantānassa adhiṭṭhānabhāvato vuttaṃ ‘‘tesaṃ pubbe uppannapubbabhāvena vatthumatte cittasantāne kate’’ti. Tattha pubbeti pure, sarāgakāleti vuttaṃ hoti. Tālāvatthukatāti vuccantīti tālavatthu viya attano vatthussa katattā rūparasādayo ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuccanti. Etena pahīnakilesānaṃ puna uppattiyā abhāvo dassito.

या अर्थामध्ये 'करण' (साधन) अर्थी षष्ठी विभक्ती वापरली आहे. 'जहिता' (त्याग केला) या अर्थामध्ये 'तथागतस्स' (तथागतांचे) हे करण अर्थी षष्ठी विभक्ती आहे, म्हणजेच 'तथागतांद्वारे त्याग केला गेला' असा अर्थ आहे. 'मूल' म्हणजे भव-मूळ (अस्तित्वाचे मूळ). 'तालवत्थुकता' असे म्हणायचे असताना, 'ओट्ठमुखो' (उंटासारखे मुख असलेला) इत्यादी शब्दांप्रमाणे मध्यमपदलोप करून आणि 'अ' कार दीर्घ करून 'तालावत्थुकता' असे म्हटले आहे, म्हणून सांगितले की 'ताडाच्या झाडाच्या स्थानाप्रमाणे ज्यांचे स्थान केले गेले आहे ते तालावत्थुकता होय'. तेथे ताडाचे स्थान म्हणजे 'तालवत्थु'. ज्याप्रमाणे पूर्वी आरामाचे (बागेचे) स्थान असलेला प्रदेश आरामाच्या अभावी 'आरामवत्थु' म्हटला जातो, त्याचप्रमाणे ताडाचे झाड ज्या ठिकाणी उभे होते, ते ताडाचे झाड मुळासकट उपटून टाकल्यावर केवळ तो प्रदेश शिल्लक राहिल्यावर, पूर्वी ताडाचे स्थान असल्यामुळे त्याला 'तालवत्थु' म्हटले जाते. 'नेस' (त्यांचे) म्हणजे रूप-रस इत्यादींचे. पण ताडाच्या स्थानाप्रमाणे त्यांचे स्थान कसे केले गेले? यावर 'यथा हि' (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. रूप इत्यादींच्या उपभोगाने उत्पन्न झालेल्या, तृष्णेने युक्त अशा सोमनस्य वेदनेने युक्त रूप-रस इत्यादींचे चित्तसंतती हे अधिष्ठान असल्यामुळे म्हटले आहे की, 'त्यांच्यामध्ये पूर्वी उत्पन्न झालेल्या भावामुळे चित्तसंतती केवळ वस्तू (स्थान) मात्र केली असता'. तेथे 'पुब्बे' म्हणजे पूर्वी, सराग काळात (रागाने युक्त असतानाच्या काळात) असे म्हटले आहे. 'तालावत्थुकता' म्हटले जाते कारण ताडाच्या स्थानाप्रमाणे स्वतःचे स्थान केले गेल्यामुळे रूप-रस इत्यादींना 'तालावत्थुकता' म्हटले जाते. याद्वारे नष्ट झालेल्या क्लेशांच्या पुन्हा उत्पत्तीचा अभाव दर्शविला आहे.

Aviruḷhidhammattāti aviruḷhisabhāvatāya. Matthakacchinno tālo pattaphalādīnaṃ avatthubhūto tālāvatthūti āha ‘‘matthakacchinnatālo viya katā’’ti. Etena ‘‘tālāvatthu viya katāti tālāvatthukatā’’ti ayaṃ viggaho dassito. Ettha pana ‘‘avatthubhūto tālo viya katāti avatthutālakatā’’ti vattabbe visesanassa paranipātaṃ katvā ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Iminā panatthena idaṃ dasseti – rūparasādivacanena vipākadhammadhammā hutvā pubbe uppannakusalākusalā dhammā gahitā, te uppannāpi matthakasadisānaṃ taṇhāvijjānaṃ maggasatthena chinnattā āyatiṃ tālapattasadise vipākakkhandhe nibbattetuṃ asamatthā jātā, tasmā tālāvatthu viya katāti tālāvatthukatā rūparasādayoti[Pg.212]. Imasmiṃ atthe ‘‘abhinandantāna’’nti iminā padena kusalasomanassampi saṅgahitanti vadanti. Anabhāvaṃ katāti ettha anu-saddo pacchāsaddena samānatthoti āha ‘‘yathā nesaṃ pacchābhāvo na hotī’’tiādi.

'अविरूळ्हिधम्मत्ता' म्हणजे पुन्हा न रुजण्याच्या (न वाढण्याच्या) स्वभावाचे असल्यामुळे. ज्याचा शेंडा कापला आहे असा ताड पाने, फळे इत्यादींचे स्थान न राहिल्यामुळे 'तालवत्थु' होतो, म्हणून म्हटले आहे की 'शेंडा कापलेल्या ताडाप्रमाणे केले गेले'. याद्वारे 'ताडाच्या स्थानाप्रमाणे केले गेले म्हणून तालावत्थुकता' हा विग्रह दर्शविला आहे. येथे 'स्थान नसलेल्या ताडाप्रमाणे केले गेले म्हणून अवत्थुतालकता' असे म्हणायचे असताना, विशेषणाचा परनिपात (नंतर प्रयोग) करून 'तालावत्थुकता' असे म्हटले आहे, असे समजावे. या अर्थाने हे दर्शविले आहे की – रूप-रस इत्यादी शब्दांद्वारे विपाकधर्मी धर्म होऊन पूर्वी उत्पन्न झालेले कुशल आणि अकुशल धर्म ग्रहण केले आहेत; ते उत्पन्न झाले तरी शेंड्यासारख्या असणाऱ्या तृष्णा आणि अविद्या मार्ग-शस्त्राने कापल्या गेल्यामुळे, भविष्यात ताडाच्या पानाच्या समान असणाऱ्या विपाकस्कंधांना उत्पन्न करण्यास असमर्थ झाले आहेत, म्हणून ताडाच्या स्थानाप्रमाणे केले गेल्यामुळे रूप-रस इत्यादी 'तालावत्थुकता' आहेत. या अर्थामध्ये 'अभिनन्दन्तानं' या पदाने कुशल सोमनस्य देखील समाविष्ट केले आहे, असे म्हणतात. 'अनभावं कता' (अस्तित्वहीन केले) येथे 'अनु' हा शब्द 'पच्छा' (नंतर) या शब्दाशी समान अर्थाचा आहे, म्हणून म्हटले आहे की 'ज्याप्रमाणे त्यांचा नंतरचा भाव (पुन्हा अस्तित्व) होणार नाही' इत्यादी.

Yañca kho tvaṃ sandhāya vadesi, so pariyāyo na hotīti yaṃ vandanādisāmaggirasābhāvasaṅkhātaṃ kāraṇaṃ arasarūpatāya vadesi, taṃ kāraṇaṃ na hoti, na vijjatīti attho. Nanu cāyaṃ brāhmaṇo yaṃ vandanādisāmaggirasābhāvasaṅkhātapariyāyaṃ sandhāya ‘‘arasarūpo bhavaṃ gotamo’’ti āha, ‘‘so pariyāyo natthī’’ti vutte vandanādīni bhagavā karotīti āpajjatīti imaṃ aniṭṭhappasaṅgaṃ dassento āha ‘‘nanu cā’’tiādi.

'आणि तू ज्याचा संदर्भ देऊन बोलतोस, तो पर्याय (कारण) नाही' म्हणजे वंदन इत्यादींच्या सामग्रीच्या रसाचा अभाव या स्वरूपातील जे कारण तू 'अरसरूप' (नीरस) असण्याबाबत बोलतोस, ते कारण नाही, ते अस्तित्वात नाही असा अर्थ आहे. हा ब्राह्मण वंदन इत्यादींच्या सामग्रीच्या रसाचा अभाव या स्वरूपातील ज्या पर्यायाचा संदर्भ देऊन 'श्रमण गौतम अरसरूप आहेत' असे म्हणतो, 'तो पर्याय नाही' असे म्हटल्यावर 'भगवान वंदन इत्यादी करतात' असा अनिष्ट प्रसंग (निष्कर्ष) निघतो, हा अनिष्ट प्रसंग दर्शविताना 'ननु च' (पण काय...) इत्यादी म्हटले आहे.

Sabbapariyāyesūti sabbavāresu. Sandhāyabhāsitamattanti yaṃ sandhāya brāhmaṇo ‘‘nibbhogo bhavaṃ gotamo’’tiādimāha. Bhagavā ca yaṃ sandhāya nibbhogatādiṃ attani anujānāti, taṃ sandhāyabhāsitamattaṃ. Chandarāgaparibhogoti chandarāgavasena paribhogo. Aparaṃ pariyāyanti aññaṃ kāraṇaṃ.

'सब्बपरियायेसू' म्हणजे सर्व प्रसंगी (सर्व वेळा). 'संधायभासितमत्तं' (केवळ संदर्भाने बोललेले) म्हणजे ज्याचा संदर्भ देऊन ब्राह्मण 'श्रमण गौतम भोगरहित आहेत' इत्यादी बोलतो. आणि भगवान ज्याचा संदर्भ देऊन स्वतःमध्ये भोगरहितता इत्यादी स्वीकारतात, ते केवळ संदर्भाने बोललेले आहे. 'छंदरागपरिभोगो' म्हणजे छंद-रागाच्या (इच्छा आणि आसक्तीच्या) वशाने केलेला उपभोग. 'अपरं परियायं' म्हणजे दुसरे कारण.

Kulasamudācārakammanti kulācārasaṅkhātaṃ kammaṃ, kulacārittanti attho. Akiriyanti akaraṇabhāvaṃ. ‘‘Anekavihitānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammāna’’nti sāmaññavacanepi pārisesañāyato vuttāvasesā akusaladhammā gahetabbāti āha ‘‘ṭhapetvā te dhamme’’tiādi, te yathāvuttakāyaduccaritādike akusaladhamme ṭhapetvāti attho. Anekavihitāti anekappakārā.

'कुलसमुदाचारकम्मं' म्हणजे कुलाचाराच्या स्वरूपातील कर्म, कुलाचार (कुळाची रीत) असा अर्थ आहे. 'अकिरियं' म्हणजे न करण्याची अवस्था (अक्रिया). 'अनेक प्रकारच्या पापी अकुशल धर्मांचे' या सामान्य वचनात देखील परिशेष न्यायाने (उरलेल्या नियमाने) सांगितलेले उर्वरित अकुशल धर्म ग्रहण केले पाहिजेत, म्हणून म्हटले आहे की 'ते धर्म सोडून' इत्यादी, म्हणजे आधी सांगितलेले कायदुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन) इत्यादी अकुशल धर्म सोडून असा अर्थ आहे. 'अनेकविहिता' म्हणजे अनेक प्रकारचे.

Ayaṃ lokatantīti ayaṃ vuḍḍhānaṃ abhivādanādikiriyalakkhaṇā lokappaveṇī. Anāgāmibrahmānaṃ alaṅkārādīsu anāgāmibhikkhūnañca cīvarādīsu nikantivasena rāguppatti hotīti anāgāmimaggena pañcakāmaguṇikarāgasseva pahānaṃ veditabbanti āha ‘‘pañcakāmaguṇikarāgassā’’ti. Rūpādīsu pañcasu kāmaguṇesu vatthukāmakoṭṭhāsesu uppajjamāno rāgo ‘‘pañcakāmaguṇikarāgo’’ti veditabbo. Koṭṭhāsavacano hettha [Pg.213] guṇa-saddo ‘‘vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.4) viya. Akusalacittadvayasampayuttassāti domanassasahagatacittadvayasampayuttassa. Mohassa sabbākusalasādhāraṇattā āha ‘‘sabbākusalasambhavassā’’ti. Avasesānanti sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ.

'अयं lokatantī' म्हणजे ही वृद्धांना अभिवादन इत्यादी क्रियांच्या लक्षणांनी युक्त असणारी लोकपरंपरा (लोकप्रथा) आहे. अनागामी ब्रह्मांच्या अलंकार इत्यादींवर आणि अनागामी भिक्खूंच्या चीवर इत्यादींवर आसक्तीच्या वशाने रागाची उत्पत्ती होते, म्हणून अनागामी मार्गाने केवळ पंचकामगुणांविषयीच्या रागाचाच प्रहाण (नाश) होतो असे जाणावे, म्हणून म्हटले आहे 'पंचकामगुणी रागाचा'. रूप इत्यादी पाच कामगुणांमध्ये, जे वस्तुकमाचे भाग आहेत, उत्पन्न होणारा राग 'पंचकामगुणी राग' म्हणून ओळखला जावा. येथे 'गुण' हा शब्द भागाचा (हिश्श्याचा) वाचक आहे, जसे की 'वयोगुणा अनुपुब्बं जहन्ति' (वयोरूपी भाग अनुक्रमाने सोडतात) इत्यादींमध्ये. 'अकुशलचित्तद्वयसंपयुत्तस्स' म्हणजे दोन दौर्मनस्ययुक्त (दुःखी) चित्तांशी संप्रयुक्त असणाऱ्या. मोह हा सर्व अकुशल धर्मांमध्ये साधारण (समान) असल्यामुळे म्हटले आहे 'सर्व अकुशल धर्मांचे मूळ असणाऱ्या'. 'अवसेसानं' म्हणजे उरलेल्या सत्कायदृष्टी इत्यादींचे.

Jigucchati maññeti ahamabhijāto rūpavā paññavā kathaṃ nāma aññesaṃ abhivādanādiṃ kareyyanti jigucchati viya, jigucchatīti vā sallakkhemi. Akusaladhamme jigucchamāno tesaṃ samaṅgibhāvampi jigucchatīti vuttaṃ ‘‘akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā jigucchatī’’ti. Samāpattīti etasseva vevacanaṃ samāpajjanā samaṅgibhāvoti. Maṇḍanajātikoti maṇḍanakasabhāvo, maṇḍanakasīloti attho. Jegucchitanti jigucchanasīlataṃ.

तो तिरस्कार करतो, असे मानतो की, 'मी उच्चकुलीन, रूपवान आणि प्रज्ञावान आहे, मी इतरांना अभिवादन इत्यादी कसे काय करू?' अशा प्रकारे तो तिरस्कार करतो किंवा 'तो तिरस्कार करतो' असे मी समजतो. अकुशल धर्मांचा तिरस्कार करणारा त्यांच्याशी युक्त होण्याचाही (समङ्गिभाव) तिरस्कार करतो, म्हणून म्हटले आहे - 'अकुशल धर्मांच्या समापत्तीचा (प्राप्तीचा) तिरस्कार करतो.' 'समापत्ती' हा याचाच समानार्थी शब्द आहे, ज्याचा अर्थ 'समापज्जना' (प्राप्त होणे) किंवा 'समङ्गिभाव' (युक्त होणे) असा आहे. 'मण्डनजातिको' म्हणजे सुशोभित करण्याचा स्वभाव असलेला, सुशोभनशील असा अर्थ आहे. 'जेगुच्छितं' म्हणजे तिरस्कार करण्याची शील असणे (तिरस्कारशीलता).

Lokajeṭṭhakakammanti lokajeṭṭhakānaṃ kattabbakammaṃ, loke vā seṭṭhasammataṃ kammaṃ. Tatrāti tesu dvīsupi atthavikappesu. Padābhihito attho padattho, byañjanatthoti vuttaṃ hoti. Vinayaṃ vā arahatīti ettha vinayanaṃ vinayo, niggaṇhananti attho. Tenāha ‘‘niggahaṃ arahatīti vuttaṃ hotī’’ti. Nanu ca paṭhamaṃ vuttesu dvīsupi atthavikappesu sakatthe arahatthe ca taddhitapaccayo saddalakkhaṇato dissati, na pana ‘‘vinayāya dhammaṃ desetī’’ti imasmiṃ atthe. Tasmā kathamettha taddhitapaccayoti āha ‘‘vicitrā hi taddhitavuttī’’ti. Vicitratā cettha lokappamāṇato veditabbā. Tathā hi yasmiṃ yasmiṃ atthe taddhitappayogo lokassa, tattha tattha taddhitavutti lokato siddhāti vicitrā taddhitavutti, tasmā yathā ‘‘mā saddamakāsī’’ti vadanto ‘‘māsaddiko’’ti vuccati, evaṃ vinayāya dhammaṃ desetīti venayikoti vuccatīti adhippāyo.

'लोकजेठ्ठककम्मं' म्हणजे लोकजेष्ठांचे (जगातील श्रेष्ठ व्यक्तींचे) कर्तव्य कर्म, किंवा जगात श्रेष्ठ मानले गेलेले कर्म. 'तत्र' म्हणजे त्या दोन्ही अर्थ-विकल्पांमध्ये. पदाने सांगितलेला अर्थ म्हणजे 'पदार्थ', ज्याला 'व्यंजनार्थ' (शब्दाचा अर्थ) असे म्हटले आहे. 'विनयं वा अरहति' (विनयाला पात्र असणे) यामध्ये 'विनयन' म्हणजे 'विनय', ज्याचा अर्थ 'निग्रह' (नियंत्रण) असा आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'निग्रहाला पात्र आहे, असा अर्थ होतो.' परंतु, पहिल्यांदा सांगितलेल्या दोन्ही अर्थ-विकल्पांमध्ये स्वार्थ आणि 'पात्र असणे' (अर्हत्व) या अर्थांमध्ये तद्धित प्रत्यय व्याकरणानुसार दिसतो, पण 'विनयासाठी धर्म उपदेशितात' या अर्थामध्ये नाही. म्हणून येथे तद्धित प्रत्यय कसा आला? यावर म्हटले आहे - 'तद्धित वृत्ती खरोखरच विचित्र (विविध प्रकारची) असते.' आणि येथील विचित्रता ही लोकव्यवहाराच्या प्रमाणावरून समजून घेतली पाहिजे. कारण ज्या ज्या अर्थामध्ये लोकांमध्ये तद्धित प्रत्ययाचा प्रयोग होतो, त्या त्या अर्थात तद्धित वृत्ती लोकव्यवहाराने सिद्ध होते, म्हणून तद्धित वृत्ती विचित्र आहे. म्हणून ज्याप्रमाणे 'आवाज करू नकोस' (मा सद्दं अकासि) असे म्हणणाऱ्याला 'मासद्दिको' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे 'विनयासाठी धर्म उपदेशितात' म्हणून त्यांना 'वेनयिको' म्हटले जाते, असा अभिप्राय आहे.

Kapaṇapurisoti guṇavirahitatāya dīnamanusso. Byañjanāni avicāretvāti tissadattādisaddesu viya ‘‘imasmiṃ atthe ayaṃ nāma paccayo’’ti evaṃ byañjanavicāraṃ akatvā, anipphannapāṭipadikavasenāti vuttaṃ hoti.

'कपणपुरिसो' (कृपणपुरुष) म्हणजे गुणांच्या अभावामुळे दीन झालेला मनुष्य. 'व्यंजनांचा विचार न करता' म्हणजे तिस्सदत्त इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'या अर्थामध्ये हा अमुक प्रत्यय आहे' असा व्यंजनांचा (शब्दावयवांचा) विचार न करता, अनिष्पन्न प्रातिपदिकाच्या (मूळ शब्दाच्या) आधारे, असे म्हटले आहे.

‘‘Devalokagabbhasampattiyā’’ti vatvāpi ṭhapetvā bhummadeve sesadevesu gabbhaggahaṇassa abhāvato paṭisandhiyevettha gabbhasampattīti veditabbāti vuttamevatthaṃ vivaritvā dassento āha ‘‘devalokapaṭisandhipaṭilābhāya saṃvattatī’’ti. Assāti abhivādanādisāmīcikammassa. Mātukucchismiṃ [Pg.214] paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassentoti mātito aparisuddhabhāvaṃ dassento, akkositukāmassa dāsiyā puttoti dāsikucchimhi nibbattabhāve dosaṃ dassetvā akkosanaṃ viya bhagavato mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassetvā akkosantopi evamāhāti adhippāyo. Gabbhatoti devalokappaṭisandhito. Tenevāha ‘‘abhabbo devalokūpapattiṃ pāpuṇitunti adhippāyo’’ti. ‘‘Hīno vā gabbho assāti apagabbho’’ti imassa viggahassa ekena pariyāyena adhippāyaṃ dassento āha ‘‘devalokagabbhaparibāhirattā āyatiṃ hīnagabbhapaṭilābhabhāgī’’ti. Iti-saddo hetuattho. Yasmā āyatimpi hīnagabbhapaṭilābhabhāgī, tasmā hīno vā gabbho assāti apagabbhoti adhippāyo. Puna tasseva viggahassa ‘‘kodhavasena…pe… dassento’’ti heṭṭhā vuttanayassa anurūpaṃ katvā adhippāyaṃ dassento āha ‘‘hīno vāssa mātukucchismiṃ gabbhavāso ahosīti adhippāyo’’ti. Gabbha-saddo atthi mātukucchipariyāyo ‘‘gabbhe vasati māṇavo’’tiādīsu (jā. 1.15.363) viya. Atthi mātukucchismiṃ nibbattasattapariyāyo ‘‘antamaso gabbhapātanaṃ upādāyā’’tiādīsu (mahāva. 129) viya. Tattha mātukucchipariyāyaṃ gahetvā atthaṃ dassento āha ‘‘anāgate gabbhaseyyā’’ti. Gabbhe seyyā gabbhaseyyā. Anuttarena maggenāti aggamaggena. Kammakilesānaṃ maggena vihatattā āha ‘‘vihatakāraṇattā’’ti. Itarā tissopīti aṇḍajasaṃsedajaopapātikā. Ettha ca yadipi ‘‘apagabbho’’ti imassa anurūpato gabbhaseyyā eva vattabbā, pasaṅgato pana labbhamānaṃ sabbampi vattuṃ vaṭṭatīti punabbhavābhinibbattipi vuttāti veditabbā.

'देवलोकगर्भसंपत्तीने' असे म्हटले असले तरी, भूम्य-देवांना वगळता उर्वरित देवांमध्ये गर्भधारणा होत नसल्यामुळे, येथे प्रतिसंधीलाच (पुनर्जन्मालाच) 'गर्भसंपत्ती' समजावे, हाच अर्थ स्पष्ट करून दाखवताना म्हटले आहे - 'देवलोकातील प्रतिसंधीच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत ठरते.' 'अस्स' म्हणजे अभिवादन इत्यादी आदरयुक्त कर्माचे. मातेच्या उदरात प्रतिसंधी घेण्यातील दोष दाखवताना, मातेकडून अपवित्रता (अपरिशुद्धता) दाखवत, ज्याप्रमाणे शिवीगाळ करू इच्छिणारा मनुष्य 'दासीचा मुलगा' असे म्हणून दासीच्या उदरात जन्म घेण्याच्या दोषाला दाखवून शिवी देतो, त्याचप्रमाणे भगवंतांच्या मातेच्या उदरात प्रतिसंधी घेण्यातील दोष दाखवून निंदा करणारा देखील असेच म्हणतो, असा अभिप्राय आहे. 'गर्भतः' म्हणजे देवलोकातील प्रतिसंधीपासून. म्हणूनच म्हटले आहे - 'देवलोकात जन्म घेण्यास असमर्थ आहे, असा अभिप्राय आहे.' 'ज्याचा गर्भ हीन आहे तो अपगर्भ' या विग्रहाचा एका पर्यायाने अभिप्राय स्पष्ट करताना म्हटले आहे - 'देवलोकरूपी गर्भापासून वंचित असल्यामुळे भविष्यात हीन गर्भ प्राप्त होणारा.' 'इति' हा शब्द हेतूच्या अर्थात आहे. ज्याअर्थी तो भविष्यातही हीन गर्भ प्राप्त होणारा आहे, म्हणून 'ज्याचा गर्भ हीन आहे तो अपगर्भ' असा अभिप्राय आहे. पुन्हा त्याच विग्रहाचा 'क्रोधाच्या वश होऊन... इत्यादी... दाखवणारा' या खाली सांगितलेल्या पद्धतीला अनुसरून अभिप्राय स्पष्ट करताना म्हटले आहे - 'किंवा मातेच्या उदरातील त्याचा गर्भवास हीन होता, असा अभिप्राय आहे.' 'गर्भ' हा शब्द मातेच्या उदराचा (गर्भाशयाचा) वाचक आहे, जसे की 'गर्भात (उदरात) माणवक राहतो' इत्यादींमध्ये. तो मातेच्या उदरात उत्पन्न झालेल्या जीवाचाही वाचक आहे, जसे की 'शेवटी गर्भपाताला कारणीभूत होणे' इत्यादींमध्ये. तेथे मातेच्या उदराचा वाचक अर्थ घेऊन अर्थ स्पष्ट करताना म्हटले आहे - 'भविष्यात गर्भशय्या (गर्भवास) नाही.' गर्भातील शयन (वास) म्हणजे 'गर्भशय्या'. 'अनुत्तर मार्गाने' म्हणजे अग्र मार्गाने (सर्वोच्च मार्गाने). कर्म आणि क्लेशांचा मार्गाने नाश झाल्यामुळे म्हटले आहे - 'कारण नष्ट झाल्यामुळे.' 'इतर तीनही' म्हणजे अण्डज, संसेदज आणि ओपपातिक (योनी). आणि येथे जरी 'अपगर्भ' या शब्दाच्या अनुरूप केवळ 'गर्भशय्या'च सांगायला हवी होती, तरी प्रसंगोपात प्राप्त होणारे सर्वच सांगणे योग्य असल्यामुळे 'पुनर्भव-अभिनिर्वृत्ती' (पुनर्जन्माची उत्पत्ती) देखील सांगितली आहे, असे समजावे.

Idāni sattapariyāyassa gabbha-saddassa vasena viggahanānattaṃ dassento āha ‘‘apicā’’tiādi. Imasmiṃ pana vikappe gabbhaseyyā punabbhavābhinibbattīti ubhayampi gabbhaseyyavaseneva vuttantipi vadanti. Nanu ca ‘‘āyatiṃ gabbhaseyyā pahīnā’’ti vuttattā gabbhassa seyyā eva pahīnā, na pana gabbhoti āpajjatīti āha ‘‘yathā cā’’tiādi. Atha ‘‘abhinibbattī’’ti ettakameva avatvā punabbhavaggahaṇaṃ kimatthanti āha ‘‘abhinibbatti ca nāmā’’tiādi. Apunabbhavabhūtāti khaṇe khaṇe uppajjamānānaṃ dhammānaṃ abhinibbatti.

आता 'सत्त्व' (जीव) या अर्थाच्या 'गर्भ' शब्दाच्या आधारे विग्रहातील भिन्नता दाखवताना म्हटले आहे - 'अपि च' (शिवाय) इत्यादी. परंतु या विकल्पात 'गर्भशय्या' आणि 'पुनर्भव-अभिनिर्वृत्ती' या दोन्ही गोष्टी केवळ गर्भशय्येच्या आधारेच सांगितल्या आहेत, असेही काही जण म्हणतात. 'भविष्यात गर्भशय्या नष्ट झाली आहे' असे म्हटल्यामुळे केवळ गर्भाची शय्याच नष्ट झाली आहे, गर्भ नाही, असा आक्षेप घेतला जाऊ शकतो, म्हणून म्हटले आहे - 'यथा च' (आणि ज्याप्रमाणे) इत्यादी. मग केवळ 'अभिनिर्वृत्ती' (उत्पत्ती) एवढेच न सांगता 'पुनर्भव' हा शब्द का जोडला आहे? यावर म्हटले आहे - 'अभिनिर्वृत्ती म्हणजे...' इत्यादी. जी पुनर्भव नसलेली आहे, ती क्षणाक्षणाला उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांची अभिनिर्वृत्ती (उत्पत्ती) होय.

Dhammadhātunti [Pg.215] ettha dhamme anavasese dhāreti yāthāvato upadhāretīti dhammadhātu, dhammānaṃ yathāsabhāvato avabujjhanasabhāvo, sabbaññutaññāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Paṭivijjhitvāti sacchikatvā, paṭilabhitvāti attho, paṭilābhahetūti vuttaṃ hoti. Desanāvilāsappatto hotīti rucivasena parivattetvā dassetuṃ samatthatā desanāvilāso, taṃ patto adhigatoti attho. Karuṇāvipphāranti sabbasattesu mahākaruṇāya pharaṇaṃ. Tādilakkhaṇameva puna upamāya vibhāvetvā dassento āha ‘‘pathavīsamacittata’’nti. Yathā pathavī suciasucinikkhepacchedanabhedanādīsu na vikampati, anurodhavirodhaṃ na pāpuṇāti, evaṃ iṭṭhāniṭṭhesu lābhālābhādīsu anurodhavirodhappahānato avikampitacittatāya pathavīsamacittatanti attho. Akuppadhammatanti ettha akuppadhammo nāma phalasamāpattīti keci vadanti. ‘‘Paresu pana akkosantesupi attano pathavīsamacittatāya akuppanasabhāvatanti evamettha attho gahetabbo’’ti amhākaṃ khanti. Jarāya anusaṭanti jarāya paliveṭhitaṃ. Brāhmaṇassa vuddhatāya āsannavuttimaraṇanti sambhāvanavasena ‘‘ajja maritvā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Mahantena kho pana ussāhenā’’ti sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti evaṃ sañjātamahussāhena. Appaṭisamaṃ purejātabhāvanti anaññasādhāraṇaṃ purejātabhāvaṃ. Natthi etassa paṭisamoti appaṭisamo, purejātabhāvo.

‘धम्मधातु’ (धर्मधातू) म्हणजे येथे जे धर्मांना (धम्मे) पूर्णपणे (अनवसेसे) धारण करते किंवा यथार्थपणे समजून घेते ते ‘धम्मधातु’ होय. धर्मांच्या यथास्वभावाचे (यथासभावतो) आकलन होण्याचा स्वभाव, हे ‘सब्बञ्ञुतञ्ञाण’ (सर्वज्ञता-ज्ञान) चेच अधिवाचन (पर्यायवाची नाव) आहे. ‘पटिविज्झित्वा’ (प्रतिवेध करून) म्हणजे साक्षात करून (सच्छिकत्वा), प्राप्त करून (पटिलभित्वा) असा अर्थ आहे; प्राप्तीचे कारण (पटिलाभहेतु) असे म्हटले आहे. ‘देसनाविलासप्पत्तो होति’ (देशनाविलास प्राप्त झालेला असतो) म्हणजे आवडीनुसार (रुचिवशेन) बदलून दाखवण्याची क्षमता म्हणजे ‘देशनाविलास’ होय, तो प्राप्त केलेला (अधिगतो) असा अर्थ आहे. ‘करुणाविप्फारं’ (करुणाविस्फार) म्हणजे सर्व प्राण्यांवर महाकरुणेचा वर्षाव करणे (पसरवणे). त्याच लक्षणाला पुन्हा उपमेने स्पष्ट करून दाखवताना ‘पठवीसमीचित्ततं’ (पृथ्वीसमचित्तता) असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे पृथ्वी ही स्वच्छ किंवा अस्वच्छ वस्तू टाकल्याने, कापल्याने किंवा फोडल्याने विचलित होत नाही, अनुकूलता किंवा प्रतिकूलता (अनुरोध-विरोध) प्राप्त करत नाही; त्याचप्रमाणे इष्ट-अनिष्ट, लाभ-अलाभ इत्यादींमध्ये अनुकूलता आणि प्रतिकूलतेचा त्याग केल्यामुळे विचलित न होणारे चित्त असणे म्हणजे ‘पृथ्वीसमचित्तता’ असा अर्थ आहे. ‘अकुप्पधम्मतं’ (अकोपनधर्मा) याविषयी काही जण म्हणतात की ‘अकुप्पधम्म’ म्हणजे ‘फलसमापत्ती’ होय. परंतु ‘इतरांनी शिवीगाळ केली तरीही स्वतःच्या पृथ्वीसमचित्ततेमुळे क्रोधित न होण्याचा स्वभाव, असा येथे अर्थ घ्यावा’ हे आमचे मत (खन्ति) आहे. ‘जराय अनुसटं’ म्हणजे जरेने (वृद्धत्वाने) वेढलेले. ब्राह्मणाच्या वृद्धत्वामुळे मृत्यू जवळ आलेला असताना, संभाव्यतेच्या आधारे ‘आज मरून’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘महन्तेन खो पन उस्साहेन’ (मोठ्या उत्साहाने) म्हणजे ‘अशा प्रकारच्या अर्हतांचे दर्शन होणे खरोखरच कल्याणकारी आहे’ अशा प्रकारे निर्माण झालेल्या महा-उत्साहाने. ‘अप्पटिसमं पुरेजातभावं’ (अप्रतिसम पूर्वजातभाव) म्हणजे इतरांमध्ये नसलेला असा असाधारण पूर्वजातभाव. ज्याच्याशी तुलना करता येत नाही तो ‘अप्रतिसम’ (अप्पटिसमो) - पूर्वजातभाव होय.

Pakkhe vidhunantāti patte cālentā. Nikkhamantānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ, nikkhantesūti attho.

‘पक्खे विधुनन्ता’ (पंख फडफडवणारे) म्हणजे पंख हलवणारे (पत्ते चालेन्ता). ‘निक्खमन्तानं’ (बाहेर पडणाऱ्यांचे) हे निर्धारण अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे रूप (सामिवचनं) आहे, ‘बाहेर पडलेल्यांचे’ (निक्खन्तेसु) असा अर्थ आहे.

So jeṭṭho iti assa vacanīyoti yo paṭhamataraṃ aṇḍakosato nikkhanto kukkuṭapotako, so jeṭṭhoti vacanīyo assa, bhaveyyāti attho. Sampaṭipādentoti saṃsandento. Tibhūmapariyāpannāpi sattā avijjākosassa anto paviṭṭhā tattha tattha appahīnāya avijjāya veṭhitattāti āha ‘‘avijjākosassa anto paviṭṭhesu sattesū’’ti aṇḍakosanti bījakapālaṃ. Lokasannivāseti lokoyeva saṅgamma samāgamma nivāsanaṭṭhena lokasannivāso, sattanikāyo. Sammāsambodhinti ettha sammāti aviparītattho, saṃ-saddo sāmanti imamatthaṃ dīpeti. Tasmā sammā aviparītenākārena [Pg.216] sayameva cattāri saccāni bujjhati paṭivijjhatīti sammāsambodhīti maggo vuccati. Tenāha ‘‘sammā sāmañca bodhi’’nti, sammā sayameva ca bujjhanakanti attho. Sammāti vā pasatthavacano, saṃ-saddo sundaravacanoti āha ‘‘atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhi’’nti.

‘सो जेट्ठो इति अस्स वचनीयो’ (तो ज्येष्ठ आहे असे त्याला म्हणावे) म्हणजे जो अंडकोशातून (अंड्यातून) सर्वात आधी बाहेर पडलेला कोंबडीचा पिल्लू (कुक्कुटपोतको) आहे, त्याला ‘ज्येष्ठ’ म्हणावे, असा अर्थ आहे. ‘सम्पटिपादेन्तो’ म्हणजे ताळमेळ घालणारा (संसाधणारा/तुलना करणारा). त्रिभूमीत (तिभूमपरियापन्ना) समाविष्ट असलेले प्राणी देखील अविद्यारूपी कोशाच्या आत प्रवेश केलेले आहेत, कारण तिथे तिथे नष्ट न झालेल्या अविद्येने ते वेढलेले आहेत; म्हणूनच म्हटले आहे - ‘अविद्यारूपी कोशाच्या आत प्रवेश केलेल्या प्राण्यांमध्ये’. ‘अण्डकोसं’ म्हणजे अंड्याचे कवच (बीजकपाल). ‘लोकसन्निवासे’ म्हणजे लोकच एकत्र येऊन राहण्याच्या अर्थाने ‘लोकसन्निवास’ म्हणजेच प्राणिमात्र (सत्तनिकाय) होय. ‘सम्मासंबोधिं’ यामध्ये ‘सम्मा’ म्हणजे अविपरीत (यथार्थ) अर्थ आहे. ‘सं’ हा शब्द ‘स्वतः’ (सामं) हा अर्थ दर्शवतो. म्हणून, यथार्थ रूपाने स्वतःच चार आर्यसत्यांचे आकलन करतो, प्रतिवेध करतो, म्हणून मार्गाला ‘सम्मासंबोधि’ म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘सम्मा सामञ्च बोधिं’ (सम्यक् आणि स्वतःच बोध प्राप्त करणे), म्हणजे यथार्थपणे आणि स्वतःच जाणणे असा अर्थ आहे. किंवा ‘सम्मा’ हा प्रशंसेचा शब्द आहे आणि ‘सं’ हा सुंदर शब्द आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - ‘अथवा प्रशस्त आणि सुंदर बोधी’.

Asabbaguṇadāyakattāti sabbaguṇānaṃ adāyakattā. Sabbaguṇe na dadātīti hi asabbaguṇadāyako, asamatthasamāsoyaṃ gamakattā yathā ‘‘asūriyapassāni mukhānī’’ti. Tisso vijjāti upanissayavato saheva arahattaphalena tisso vijjā deti. Nanu cettha tīsu vijjāsu āsavakkhayañāṇassa maggapariyāpannattā kathametaṃ yujjati ‘‘maggo tisso vijjā detī’’ti? Nāyaṃ doso. Satipi āsavakkhayañāṇassa maggapariyāpannabhāve aṭṭhaṅgike magge sati maggañāṇena saddhiṃ tisso vijjā paripuṇṇā hontīti ‘‘maggo tisso vijjā detī’’ti vuccati. Cha abhiññāti etthāpi eseva nayo. Sāvakapāramiñāṇanti aggasāvakehi paṭilabhitabbameva lokiyalokuttarañāṇaṃ. Paccekabodhiñāṇanti etthāpi imināva nayena attho veditabbo. Abbhaññāsinti jāniṃ. Jānanañca na anussavādivasenāti āha ‘‘paṭivijjhi’’nti, paccakkhamakāsinti attho. Paṭivedhopi na dūre ṭhitassa lakkhaṇappaṭivedho viyāti āha ‘‘pattomhī’’ti, pāpuṇinti attho. Pāpuṇanañca na sayaṃ gantvāti āha ‘‘adhigatomhī’’ti, santāne uppādanavasena paṭilabhinti attho.

‘असब्बगुणदायकत्ता’ (सर्व गुण न देणारा असणे) म्हणजे सर्व गुणांचे दान न करणे. जो सर्व गुण देत नाही तो ‘असर्वगुणदायक’ होय. हा असमर्थ समास आहे, जसे की ‘असूर्यमपश्या मुखे’ (सूर्याला न पाहिलेली मुखे). ‘तिस्सो विज्जा’ (तीन विद्या) म्हणजे उपनिषय (पात्रता) असलेल्या व्यक्तीला अर्हत्वफलासोबतच तीन विद्या देतो. परंतु, येथे तीन विद्यांमध्ये ‘आसवक्खयञाण’ (आस्रवक्षय-ज्ञान) हे मार्गात समाविष्ट असल्यामुळे ‘मार्ग तीन विद्या देतो’ हे कसे जुळते? हा दोष नाही. आस्रवक्षय-ज्ञान हे मार्गात समाविष्ट असले तरी, अष्टांगिक मार्ग असताना मार्गज्ञानासोबत तीन विद्या परिपूर्ण होतात, म्हणून ‘मार्ग तीन विद्या देतो’ असे म्हटले जाते. ‘छ अभिञ्ञा’ (सहा अभिज्ञा) यामध्येही हाच नियम आहे. ‘सावकपारमिञाणं’ (श्रावकपारमी-ज्ञान) म्हणजे अग्रश्रावकांनी प्राप्त करण्याजोगेच लौकिक आणि लोकोत्तर ज्ञान होय. ‘पच्चेकबोधिञाणं’ (प्रत्येकबोधी-ज्ञान) यामध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. ‘अब्भञ्ञासिं’ (मी जाणले) म्हणजे मी जाणले. आणि हे जाणणे ऐकीव माहिती इत्यादींच्या आधारे नाही, म्हणूनच म्हटले आहे - ‘पटिविज्झिं’ (प्रतिवेध केला), म्हणजेच प्रत्यक्ष केले असा अर्थ आहे. प्रतिवेध देखील दूर राहिलेल्याच्या लक्षण-प्रतिवेधासारखा नाही, म्हणूनच म्हटले आहे - ‘पत्तोम्हि’ (मी प्राप्त झालो आहे), म्हणजेच प्राप्त केले असा अर्थ आहे. आणि प्राप्त करणे म्हणजे स्वतः चालून जाणे नव्हे, म्हणूनच म्हटले आहे - ‘अधिगतोम्हि’ (मी अधिगत केले आहे), म्हणजेच स्वतःच्या चित्तसंततीत उत्पन्न करण्याच्या रूपाने प्राप्त केले असा अर्थ आहे.

Opammasampaṭipādananti opammatthassa upameyyena sammadeva paṭipādanaṃ. Atthenāti upameyyatthena. Yathā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyākaraṇaṃ kukkuṭacchāpakānaṃ aṇḍakosato nikkhamanassa mūlakāraṇaṃ, evaṃ bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanākaraṇaṃ avijjaṇḍakosato nikkhamanassa mūlakāraṇanti āha ‘‘yathā hi tassā kukkuṭiyā…pe… tividhānupassanākaraṇa’’nti. ‘‘Santāne’’ti vuttattā aṇḍasadisatā santānassa, bahi nikkhantakukkuṭacchāpakasadisatā buddhaguṇānaṃ, buddhaguṇāti ca atthato buddhoyeva ‘‘tathāgatassa kho etaṃ, vāseṭṭha, adhivacanaṃ dhammakāyo itipī’’ti vacanato. Avijjaṇḍakosassa tanubhāvoti balavavipassanāvasena avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, paṭicchādanasāmaññena ca avijjāya aṇḍakosasadisatā. Mudubhūtassapi kharabhāvāpatti hotīti [Pg.217] tannivattanatthaṃ ‘‘thaddhakharabhāvo’’ti vuttaṃ. Tikkhakharavippasannasūrabhāvoti ettha pariggayhamānesu saṅkhāresu vipassanāñāṇassa samādhindriyavasena sukhānuppaveso tikkhatā, anupavisitvāpi satindriyavasena anatikkamanato akuṇṭhatā kharabhāvo. Tikkhopi hi ekacco saro lakkhaṃ patvā kuṇṭho hoti, na tathā idaṃ. Satipi kharabhāve sukhumappavattivasena kilesasamudācārasaṅkhobharahitatāya saddhindriyavasena pasannabhāvo, satipi pasannabhāve antarā anosakkitvā kilesapaccatthikānaṃ suṭṭhu abhibhavanato vīriyindriyavasena sūrabhāvo veditabbo. Evamimehi pakārehi saṅkhārupekkhāñāṇameva gahitanti daṭṭhabbaṃ. Vipassanāñāṇassa pariṇāmakāloti vipassanāya vuṭṭhānagāminibhāvāpatti. Tadā ca sā maggañāṇagabbhaṃ dhārentī viya hotīti āha ‘‘gabbhaggahaṇakālo’’ti. Gabbhaṃ gaṇhāpetvāti saṅkhārupekkhāya anantaraṃ sikhāppattaanulomavipassanāvasena maggavijāyanatthaṃ gabbhaṃ gaṇhāpetvā. Abhiññāpakkheti lokiyābhiññāpakkhe. Lokuttarābhiññā hi avijjaṇḍakosaṃ padālitā. Potthakesu pana katthaci ‘‘chābhiññāpakkhe’’ti likhanti, so apāṭhoti veditabbo.

'ओपम्मसम्पटिपादनं' (उपमा-प्रतिपादन) म्हणजे उपमेच्या अर्थाचे उपमेयाशी योग्य प्रकारे प्रतिपादन करणे. 'अत्थेन' म्हणजे उपमेय अर्थाने. ज्याप्रमाणे कोंबडीने अंड्यांवर तीन प्रकारच्या क्रिया करणे हे कोंबडीच्या पिल्लांचे अंड्याच्या कवचातून बाहेर पडण्याचे मूळ कारण आहे, त्याचप्रमाणे बोधिसत्त्व असलेल्या भगवंतांनी तीन प्रकारच्या अनुपश्यना करणे हे अविद्यारूपी अंड्याच्या कवचातून बाहेर पडण्याचे मूळ कारण आहे, म्हणून म्हटले आहे - "यथा हि तस्सा कुक्कुटिया...पे... तिविधानुपस्सनाकरणं" (ज्याप्रमाणे त्या कोंबडीचे...पे... तीन प्रकारच्या अनुपश्यना करणे). 'संताने' असे म्हटल्यामुळे संतानाची (चित्तसंततीची) अंड्याशी समानता, बाहेर पडलेल्या कोंबडीच्या पिल्लांशी बुद्धगुणांची समानता आहे. आणि बुद्धगुण म्हणजे अर्थतः बुद्धच आहेत, कारण "हे वासेठ्ठ, तथागतांचे हेच नाव आहे - धम्मकाय" असे वचन आहे. 'अविज्जण्डकोसस्स तनुभावो' (अविद्यारूपी अंडकोशाचे पातळ होणे) म्हणजे प्रबळ विपश्यनेच्या प्रभावाने अविद्यारूपी अंडकोशाचे पातळ होणे, आणि झाकण्याच्या समानतेमुळे अविद्येची अंडकोशाशी समानता आहे. मृदू झालेल्यालाही कठीणपणा प्राप्त होतो, त्याचे निवारण करण्यासाठी 'थद्धखरभावो' (स्तब्ध-कठीण भाव) असे म्हटले आहे. 'तिक्खखरविप्पसन्नसूरभावो' (तीक्ष्ण, कठीण, प्रसन्न आणि शूर भाव) यामध्ये ग्रहण केल्या जाणाऱ्या संस्कारांवर विपश्यना ज्ञानाच्या समाधी इंद्रियाच्या प्रभावाने सुलभतेने प्रवेश करणे म्हणजे 'तीक्ष्णता' (तिक्खता) होय. प्रवेश करूनही स्मृती इंद्रियाच्या प्रभावाने उल्लंघन न केल्यामुळे कुंठित न होणे म्हणजे 'कठीणपणा' (खरभाव) होय. कारण एखादा तीक्ष्ण बाणही लक्ष्याला भेदून कुंठित होतो, पण हे ज्ञान तसे नाही. कठीणपणा असतानाही, सूक्ष्म प्रवृत्तीमुळे क्लेशांच्या उद्रेकाच्या क्षोभापासून रहित असल्यामुळे श्रद्धा इंद्रियाच्या प्रभावाने 'प्रसन्न भाव' (पसन्नभाव) होतो. प्रसन्न भाव असतानाही, मध्येच मागे न हटता क्लेशरूपी शत्रूंना चांगल्या प्रकारे पराभूत केल्यामुळे वीर्य इंद्रियाच्या प्रभावाने 'शूर भाव' (सूरभाव) समजावा. अशा प्रकारे या प्रकारांनी 'संखारुपेक्खाञाण' (संस्कारोपेक्षा ज्ञान) च ग्रहण केले आहे असे समजावे. 'विपस्सनाञाणस्स परिणामकालो' (विपश्यना ज्ञानाचा परिपक्व काळ) म्हणजे विपश्यनेची 'वुट्ठानगामिनी' (उत्थानगामिनी) अवस्था प्राप्त होणे. आणि त्यावेळी ती जणू मार्गज्ञानाचा गर्भ धारण करत असल्यासारखी असते, म्हणून 'गब्भगहणकालो' (गर्भधारणा काळ) असे म्हटले आहे. 'गब्भं गण्हापेत्वा' (गर्भ धारण करवून) म्हणजे संस्कारोपेक्षा ज्ञानानंतर शिखाप्राप्त अनुलोम विपश्यनेच्या द्वारे मार्ग उत्पन्न करण्यासाठी गर्भ धारण करवून. 'अभिञ्ञापक्खे' म्हणजे लौकिक अभिज्ञांच्या पक्षात. कारण लोकोत्तर अभिज्ञांनी अविद्यारूपी अंडकोश फोडला आहे. परंतु काही पुस्तकांमध्ये 'छळभिञ्ञापक्खे' (सहा अभिज्ञांच्या पक्षात) असे लिहितात, तो चुकीचा पाठ (अपाठ) समजावा.

Jeṭṭho seṭṭhoti vuddhatamattā jeṭṭho, sabbaguṇehi uttamattā pasatthatamoti seṭṭho.

'जेठ्ठो सेट्ठो' (ज्येष्ठ श्रेष्ठ) म्हणजे वयाने सर्वात मोठे असल्यामुळे 'जेठ्ठ' (ज्येष्ठ) आणि सर्व गुणांनी उत्तम असल्यामुळे अत्यंत प्रशंसनीय म्हणजेच 'सेट्ठ' (श्रेष्ठ) होय.

Idāni ‘‘āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇa, vīriya’’ntiādikāya desanāya anusandhiṃ dassento āha ‘‘evaṃ bhagavā’’tiādi. Tattha pubbabhāgato pabhutīti bhāvanāya pubbabhāgīyavīriyārambhādito paṭṭhāya. Muṭṭhassatināti vinaṭṭhassatinā, sativirahitenāti attho. Sāraddhakāyenāti sadarathakāyena. Bodhimaṇḍeti bodhisaṅkhātassa ñāṇassa maṇḍabhāvappatte ṭhāne. Bodhīti hi paññā vuccati. Sā ettha maṇḍā pasannā jātāti so padeso ‘‘bodhimaṇḍo’’ti paññāto. Paggahitanti ārambhaṃ sithilaṃ akatvā daḷhaparakkamasaṅkhātussahanabhāvena gahitaṃ. Tenāha ‘‘asithilappavattita’’nti. Asallīnanti asaṅkucitaṃ kosajjavasena saṅkocaṃ anāpannaṃ. Upaṭṭhitāti ogāhanasaṅkhātena apilāpanabhāvena ārammaṇaṃ upagantvā ṭhitā. Tenāha ‘‘ārammaṇābhimukhībhāvenā’’ti. Sammosassa viddhaṃsanavasena pavattiyā na sammuṭṭhāti asammuṭṭhā. Kiñcāpi cittappassaddhivasena cittameva passaddhaṃ, kāyappassaddhivaseneva ca kāyo passaddho hoti[Pg.218], tathāpi yasmā kāyappassaddhi uppajjamānā cittappassaddhiyā saheva uppajjati, na vinā, tasmā vuttaṃ ‘‘kāyacittappassaddhivasenā’’ti. Kāyappassaddhiyā ubhayesampi kāyānaṃ passambhanāvahattā vuttaṃ ‘‘rūpakāyopi passaddhoyeva hotī’’ti.

आता "हे ब्राह्मणा, माझे वीर्य (प्रयत्न) आरब्ध (सुरू) झाले होते" इत्यादी देशनेचा संदर्भ दाखवताना "एवं भगवा" (अशा प्रकारे भगवान) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'पुब्बभागतो पहुति' म्हणजे भावनेच्या पूर्वभागीय वीर्य-आरंभापासून घेऊन. 'मुट्ठस्सतिना' म्हणजे नष्ट झालेल्या स्मृतीवाल्याने, म्हणजेच स्मृतीरहित असलेल्याने, असा अर्थ आहे. 'सारद्धकायेन' म्हणजे पीडायुक्त (थकलेल्या) शरीराने. 'बोधिमण्डे' म्हणजे बोधी नावाच्या ज्ञानाच्या 'मंड' (सार/उत्कृष्ट) भाव प्राप्त झालेल्या ठिकाणी. कारण 'बोधी' म्हणजे प्रज्ञा म्हटले जाते. ती येथे मंड (प्रसन्न/निर्मळ) झाली आहे, म्हणून तो प्रदेश 'बोधिमंड' म्हणून ओळखला जातो. 'पग्गहितं' (प्रगृहीत) म्हणजे आरंभ शिथिल न करता, दृढ पराक्रम नावाच्या उत्साहाने ग्रहण केलेले. म्हणूनच म्हटले आहे - "असिथिलप्पवत्तितं" (अशिथिलपणे प्रवृत्त केलेले). 'असल्लीनं' म्हणजे असंकुचित, आळसामुळे संकोच न पावलेले. 'उपट्ठिता' (उपस्थित) म्हणजे अवगाहन (खोलवर जाणे) नावाच्या न वाहून जाण्याच्या भावाने आलंबनाजवळ जाऊन स्थिरावलेली. म्हणूनच म्हटले आहे - "आरम्मणाभिमुखीभावेन" (आलंबनाच्या संमुख होण्याने). संमोहाचा (विस्मृतीचा) नाश करून प्रवृत्त झाल्यामुळे जी विसरली नाही ती 'असंमुट्ठा' (असंमूढ/जागृत). जरी चित्तप्रस्रब्धीमुळे (चित्ताच्या शांततेमुळे) चित्तच शांत होते आणि कायप्रस्रब्धीमुळे (शरीराच्या शांततेमुळे) शरीरच शांत होते, तरीही ज्या अर्थी कायप्रस्रब्धी उत्पन्न होताना चित्तप्रस्रब्धीच्या सोबतच उत्पन्न होते, तिच्याशिवाय नाही, म्हणून "कायचित्तप्रस्रब्धीच्या वशाने" असे म्हटले आहे. कायप्रस्रब्धी दोन्ही कायांना (नामकलाप आणि रूपकलाप) शांतता आणणारी असल्यामुळे म्हटले आहे - "रूपकाय देखील शांतच होतो".

So ca khoti so ca kho kāyo. Vigatadarathoti vigatakilesadaratho. Nāmakāye hi vigatadarathe rūpakāyopi vūpasantadarathapariḷāho hoti. Sammā āhitanti nānārammaṇesu vidhāvanasaṅkhātaṃ vikkhepaṃ vicchinditvā ekasmiṃyeva ārammaṇe avikkhittabhāvāpādanena sammadeva āhitaṃ ṭhapitaṃ. Tenāha ‘‘suṭṭhu ṭhapita’’ntiādi. Cittassa anekaggabhāvo vikkhepavasena cañcalatā, sā sati ekaggatāya na hotīti āha ‘‘ekaggaṃ acalaṃ nipphandana’’nti. Ettāvatāti ‘‘āraddhaṃ kho panā’’tiādinā vīriyasatipassaddhisamādhīnaṃ kiccasiddhidassanena. Nanu ca saddhāpaññānampi kiccasiddhi jhānassa pubbabhāgappaṭipadāya icchitabbāti? Saccaṃ, sā pana nānantarikabhāvena avuttasiddhāti na gahitā. Asati hi saddhāya vīriyārambhādīnaṃ asambhavoyeva, paññāpariggahe ca nesaṃ asati ñāyārambhādibhāvo na siyā, tathā asallīnāsammosatādayo vīriyādīnanti asallīnatādiggahaṇenevettha paññākiccasiddhi gahitāti daṭṭhabbaṃ. Jhānabhāvanāyaṃ vā samādhikiccaṃ adhikaṃ icchitabbanti dassetuṃ samādhipariyosānāva jhānassa pubbabhāgappaṭipadā kathitāti daṭṭhabbaṃ.

'सो च खो' म्हणजे तोच तो काय (शरीर). 'विगतदरथो' म्हणजे क्लेशांच्या पीडेपासून मुक्त झालेला. कारण नामकाय क्लेशपीडेपासून मुक्त झाल्यावर रूपकायाची देखील पीडा आणि दाह शांत होतो. 'सम्मा आहितं' (सम्यक् स्थापित) म्हणजे वेगवेगळ्या आलंबनांमध्ये धावणे नावाच्या विक्षेपाला नष्ट करून एकाच आलंबनावर अविक्षिप्त भाव प्राप्त करून योग्य प्रकारे स्थापित केलेले. म्हणूनच म्हटले आहे - "सुट्ठु ठपितं" (चांगल्या प्रकारे स्थापित केलेले) इत्यादी. चित्ताची अनेकाग्रता म्हणजे विक्षेपामुळे होणारी चंचलता; ती एकाग्रता असताना होत नाही, म्हणून म्हटले आहे - "एकाग्र, अचल, निष्पंद". 'एत्तावता' (एवढ्याने) म्हणजे "आरद्धं खो पना" इत्यादींद्वारे वीर्य, स्मृती, प्रस्रब्धी आणि समाधी यांच्या कार्यसिद्धीचे दर्शन घडवल्याने. शंका: श्रद्धा आणि प्रज्ञा यांची देखील कार्यसिद्धी ध्यानाच्या पूर्वभाग प्रतिपदेसाठी अपेक्षित नाही काय? उत्तर: सत्य आहे, परंतु ती अनंतरभावाने (अव्यवहित संबंधाने) न सांगताच सिद्ध होत असल्यामुळे येथे स्वतंत्रपणे घेतली नाही. कारण श्रद्धा नसल्यास वीर्य-आरंभ इत्यादींचा असंभवच आहे, आणि प्रज्ञेचा स्वीकार नसल्यास त्यांचा योग्य मार्गावर आरंभ इत्यादी होणार नाही. तसेच वीर्य इत्यादींचे असंलीनत्व, असंमोषत्व इत्यादी गुण असल्यामुळे, येथे असंलीनत्व इत्यादींच्या ग्रहणानेच प्रज्ञेची कार्यसिद्धी गृहीत धरली आहे असे समजावे. किंवा ध्यानभावनेमध्ये समाधीचे कार्य अधिक अपेक्षित आहे हे दर्शवण्यासाठी समाधीच्या समाप्तीपर्यंतच ध्यानाची पूर्वभाग प्रतिपदा सांगितली आहे असे समजावे.

Atītabhave khandhā tappaṭibaddhāni nāmagottāni ca sabbaṃ pubbenivāsaṃtveva gahitanti āha ‘‘kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsa’’nti. Moho paṭicchādakaṭṭhena tamo viya tamoti āha ‘‘sveva moho’’ti. Obhāsakaraṇaṭṭhenāti kātabbato karaṇaṃ. Obhāsova karaṇaṃ obhāsakaraṇaṃ. Attano paccayehi obhāsabhāvena nibbattetabbaṭṭhenāti attho. Sesaṃ pasaṃsāvacananti paṭipakkhavidhamanapavattivisesānaṃ bodhanato vuttaṃ. Avijjā vihatāti etena vijānanaṭṭhena vijjāti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kasmā? Yasmā vijjā uppannā’’ti etena vijjāpaṭipakkhā avijjā. Paṭipakkhatā cassā pahātabbabhāvena vijjāya ca pahāyakabhāvenāti dasseti. Esa nayo itarasmimpi padadvayeti iminā ‘‘tamo vihato vinaṭṭho. Kasmā? Yasmā āloko uppanno’’ti imamatthaṃ atidisati. Kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhena [Pg.219] vīriyaṃ ātāpoti āha ‘‘vīriyātāpena ātāpino’’ti, vīriyavatoti attho. Pesitattassāti yathādhippetatthasiddhiṃ pati vissaṭṭhacittassa. Yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharatoti aññassapi kassaci mādisassāti adhippāyo. Padhānānuyogassāti sammappadhānamanuyuttassa.

भूतकाळातील जन्मांमधील स्कंध आणि त्यांच्याशी संबंधित नाम व गोत्र या सर्वांना 'पुब्बेनिवास' (पूर्वनिवास) असेच ग्रहण केले आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'काय जाणतो? पुब्बेनिवास (पूर्वनिवास) जाणतो'. मोह हा झाकून टाकण्याच्या अर्थाने अंधारासारखा अंधार आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'तोच मोह होय'. 'प्रकाश करण्याच्या अर्थाने' म्हणजे करण्यायोग्य कार्य करणे. प्रकाश करणे म्हणजेच प्रकाशकरण होय. आपल्या स्वतःच्या प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) प्रकाशरूपाने उत्पन्न होण्याच्या अर्थाने, असा याचा अर्थ आहे. उर्वरित भाग हा प्रशंसेचे वचन आहे, कारण तो विरोधी पक्षाचा (अविद्येचा) नाश करण्याच्या विशेष प्रवृत्तीचे ज्ञान करून देतो. 'अविद्या नष्ट झाली' याद्वारे 'विशेष जाणण्याच्या अर्थाने विद्या' हा देखील अर्थ स्पष्ट होतो, असे समजावे. 'का? कारण विद्या उत्पन्न झाली' याद्वारे विद्येची विरोधी अविद्या आहे (असे दर्शविले आहे). आणि तिची विरोधकता ही अविद्येच्या प्रहाण करण्यायोग्य (त्याग करण्यायोग्य) असण्याने आणि विद्येच्या प्रहाण करणाऱ्या (नष्ट करणाऱ्या) असण्याने दर्शविली आहे. हाच नियम इतर दोन पदांच्या बाबतीतही लागू होतो, याद्वारे 'अंधार नष्ट झाला, नाहीसा झाला. का? कारण प्रकाश उत्पन्न झाला' हा अर्थ अतिदेशित (लागू) केला आहे. क्लेशांना तापविण्याच्या आणि दग्ध करण्याच्या अर्थाने वीर्याला (उत्साहाला) 'आताप' म्हटले आहे, म्हणून 'वीर्याच्या आतापाने युक्त असणारे ते आतापी' असे म्हटले आहे, म्हणजेच वीर्यवान असा याचा अर्थ आहे. 'पहितत्तस्स' (प्रहित आत्म्याच्या/चित्ताच्या) म्हणजे इच्छित अर्थाच्या सिद्धीसाठी ज्याने आपले चित्त समर्पित केले आहे अशाचे. जसे की 'अप्रमत्त, आतापी आणि प्रहितचित्त होऊन विहार करणाऱ्या' माझ्यासारख्या इतर कोणाचेही, असा याचा अभिप्राय आहे. 'पधान अनुयोगाचे' म्हणजे सम्यक् प्रधानात (सम्यक् व्यायामात) युक्त असलेल्याचे.

Paccavekkhaṇañāṇapariggahitanti na paṭhamadutiyañāṇadvayādhigamaṃ viya kevalanti adhippāyo. Dassentoti nigamanavasena dassento. Sarūpato hi pubbe dassitamevāti.

'प्रत्यवेक्षणज्ञानाने परिग्रहित' म्हणजे केवळ पहिल्या आणि दुसऱ्या अशा दोन ज्ञानांच्या प्राप्तीसारखेच नाही, असा अभिप्राय आहे. 'दर्शविताना' म्हणजे निष्कर्षाच्या रूपाने दर्शविताना. कारण मूळ रूपाने ते आधीच दर्शविले गेले आहे.

Tikkhattuṃ jātoti iminā pana idaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ, brāhmaṇa, paṭhamavijjāya jātoyeva purejātassa sahajātassa vā abhāvato sabbesaṃ vuddho mahallako, kimaṅgaṃ pana tīhi vijjāhi tikkhattuṃ jāto’’ti. Pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇanti atītārammaṇasabhāgatāya tabbhāvibhāvato ca pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ pakāsetvāti yojetabbaṃ. Tattha atītaṃsañāṇanti atītakkhandhāyatanadhātusaṅkhāte atīte koṭṭhāse appaṭihatañāṇaṃ. Dibbacakkhuñāṇassa paccuppannārammaṇattā yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ca dibbacakkhuvaseneva ijjhanato dibbacakkhuno paribhaṇḍañāṇattā dibbacakkhumhiyeva ca ṭhitassa cetopariyañāṇasiddhito vuttaṃ ‘‘dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇa’’nti. Tattha dibbacakkhunāti saparibhaṇḍena dibbacakkhuñāṇena. Paccuppannaṃso ca anāgataṃso ca paccuppannānāgataṃsaṃ, tattha ñāṇaṃ paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ. Āsavakkhayañāṇādhigameneva sabbaññutaññāṇassa viya sesāsādhāraṇachañāṇadasabalañāṇaāveṇikabuddhadhammādīnampi anaññasādhāraṇānaṃ buddhaguṇānaṃ ijjhanato vuttaṃ ‘‘āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇa’’nti. Tenāha ‘‘sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā’’ti.

'तीन वेळा जन्मलेला' याद्वारे हे दर्शविले आहे - 'हे ब्राह्मणा, मी पहिल्या विद्येने जन्मल्यामुळेच, माझ्यापूर्वी जन्मलेल्या किंवा माझ्यासोबत जन्मलेल्या कोणाच्याही अभावामुळे सर्वांमध्ये वृद्ध आणि ज्येष्ठ आहे, मग तीन विद्यांनी तीन वेळा जन्मल्याबद्दल काय सांगावे!' 'पुब्बेनिवासज्ञानाने (पूर्वनिवासज्ञानाने) अतीतकालचे ज्ञान' म्हणजे भूतकाळातील आलंबनांच्या समानतेमुळे आणि त्या स्वरूपाचे प्रकटीकरण होत असल्यामुळे, पूर्वनिवासज्ञानाने अतीतकालचे ज्ञान प्रकाशित करून, असा संबंध जोडावा. त्यात 'अतीतकालचे ज्ञान' म्हणजे भूतकाळातील स्कंध, आयतन आणि धातू या संज्ञेच्या भूतकालीन भागांमध्ये अप्रतिहत (अबाधित) ज्ञान होय. दिव्यचक्षुज्ञानाचे आलंबन वर्तमानकालीन असल्यामुळे, यथाकर्मोपगज्ञान आणि अनागतकालचे ज्ञान हे दिव्यचक्षूच्या प्रभावानेच सिद्ध होत असल्यामुळे, दिव्यचक्षूचे ते परिभंडज्ञान (सहायक ज्ञान) असल्यामुळे आणि दिव्यचक्षूमध्येच स्थित असलेल्याला चेतोपरियज्ञान सिद्ध होत असल्यामुळे 'दिव्यचक्षूने वर्तमान व अनागतकालचे ज्ञान' असे म्हटले आहे. त्यात 'दिव्यचक्षूने' म्हणजे त्याच्या परिभंडासह (सहायक ज्ञानासह) असलेल्या दिव्यचक्षुज्ञानाने. वर्तमान काळ आणि अनागत (भविष्य) काळ म्हणजे वर्तमान-अनागत काळ, त्यातील ज्ञान म्हणजे वर्तमान-अनागतकालचे ज्ञान होय. आसवक्षयज्ञानाच्या प्राप्तीनेच, सर्वज्ञताज्ञानाप्रमाणे, इतर असाधारण सहा ज्ञाने, दहा बलज्ञाने आणि आवेणिक बुद्धधम्म इत्यादी अनन्यसाधारण बुद्धगुणांची सिद्धी होत असल्यामुळे 'आसवक्षयाने सर्व लौकिक व लोकोत्तर गुण' असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सर्व सर्वज्ञगुणांना प्रकाशित करून'.

Pītivipphāraparipuṇṇagattacittoti pītipharaṇena paripuṇṇakāyacitto. Aññāṇanti aññāṇassāti attho. Dhi-saddayogato hi sāmiatthe etaṃ upayogavacanaṃ. Sesamettha suviññeyyameva.

'प्रीतिविस्फारपरिपूर्णगात्रचित्त' म्हणजे प्रीतीच्या प्रसाराने परिपूर्ण शरीर आणि चित्त असलेला. 'अञ्ञाणं' (अज्ञान) म्हणजे अज्ञानाचे, असा अर्थ आहे. कारण 'धि' (धिक्कार) शब्दाच्या योगाने षष्ठीच्या (मालकीच्या) अर्थात हे द्वितीयेचे वचन वापरले आहे. उर्वरित भाग येथे सहज समजण्यासारखाच आहे.

Verañjasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वेरंजसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

2. Sīhasuttavaṇṇanā

२. सीहसुत्तवर्णन

12. Dutiye [Pg.220] santhāgāraṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.22; saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.243) nāma ekā mahāsālāva. Uyyogakālādīsu hi rājāno tattha ṭhatvā ‘‘ettakā purato gacchantu, ettakā pacchā’’tiādinā tattha nisīditvā santhaṃ karonti, mariyādaṃ bandhanti, tasmā taṃ ṭhānaṃ ‘‘santhāgāra’’nti vuccati. Uyyogaṭṭhānato ca āgantvā yāva gehe gomayaparibhaṇḍādivasena paṭijagganaṃ karonti, tāva ekaṃ dve divase te rājāno tattha santhambhantītipi santhāgāraṃ. Tesaṃ rājūnaṃ saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāraṃ. Gaṇarājāno hi te, tasmā uppannaṃ kiccaṃ ekassa vasena na sijjhati, sabbesaṃ chando laddhuṃ vaṭṭati, tasmā sabbe tattha sannipatitvā anusāsanti. Tena vuttaṃ ‘‘saha atthānusāsanaṃ agāra’’nti. Yasmā vā tattha sannipatitvā ‘‘imasmiṃ kāle kasituṃ vaṭṭati, imasmiṃ kāle vapitu’’ntiādinā nayena gharāvāsakiccāni sammantayanti, tasmā chiddāvachiddaṃ gharāvāsaṃ santharantītipi santhāgāraṃ.

१२. दुसऱ्या सुत्तात 'संथागार' म्हणजे एक मोठी शाळा (सभागृह) होय. कारण युद्धाच्या किंवा प्रवासाच्या वेळी राजे तेथे उभे राहून 'इतक्या लोकांनी पुढे जावे, इतक्या लोकांनी मागे जावे' इत्यादी प्रकारे तेथे बसून व्यवस्था (संथ) करतात, मर्यादा ठरवतात, म्हणून त्या स्थानाला 'संथागार' असे म्हणतात. आणि युद्धाच्या किंवा प्रवासाच्या ठिकाणाहून परत आल्यावर, जोपर्यंत घराची शेणाने सारवून स्वच्छता इत्यादीद्वारे तयारी केली जात नाही, तोपर्यंत एक-दोन दिवस ते राजे तेथे थांबतात (संथंभन्ति), म्हणूनही ते 'संथागार' होय. त्या राजांचे एकत्र येऊन हिताचा उपदेश करण्याचे गृह (सभागृह) म्हणजेही 'संथागार' होय. कारण ते गणराजे होते, त्यामुळे उद्भवलेले कार्य एकाच्या इच्छेने पूर्ण होत नाही, सर्वांचे मत मिळवणे आवश्यक असते, म्हणून सर्व जण तेथे एकत्र येऊन विचारविनिमय (अनुशासन) करतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'एकत्र येऊन हिताचा उपदेश करण्याचे गृह'. किंवा ज्या अर्थी तेथे एकत्र येऊन 'या वेळी नांगरणी करणे योग्य आहे, या वेळी पेरणी करणे योग्य आहे' इत्यादी पद्धतीने गृहस्थाश्रमाच्या कार्यांचा विचारविनिमय करतात, म्हणून विखुरलेल्या गृहस्थाश्रमाच्या व्यवस्थेला सांधतात (संथरन्ति), म्हणूनही ते 'संथागार' होय.

Puttadāradhanādiupakaraṇapariccāgo pāramiyo. Attano aṅgapariccāgo upapāramiyo. Attanova jīvitapariccāgo paramatthapāramiyo. Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā. Lokassa atthacariyā lokatthacariyā. Kammassakatañāṇavasena anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena khandhāyatanādiparicayavasena lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro buddhacariyā. Aṅganayanadhanarajjaputtadāraparijjāgavasena pañca mahāpariccāge pariccajantena. Satipi mahāpariccāgānaṃ dānapāramibhāve pariccāgavisesasabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca pañcamahāpariccāgānaṃ visuṃ gahaṇaṃ, tatoyeva ca aṅgapariccāgato visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ. Pariccāgabhāvasāmaññepi dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgaggahaṇañca visuṃ kataṃ. Pabbajjāva saṅkhepo.

पुत्र, पत्नी, धन इत्यादी उपकरणांचा (साधनांचा) त्याग करणे म्हणजे 'पारमी' (पारमिता) होय. स्वतःच्या अवयवांचा त्याग करणे म्हणजे 'उपपारमी' होय. स्वतःच्या प्राणांचा त्याग करणे म्हणजे 'परमत्थपारमी' (परमार्थ पारमिता) होय. नातलगांच्या हितासाठी केलेली चर्या (आचरण) म्हणजे 'न्यातथ्थाचरिया' (ज्ञातिकल्याणचर्या) होय. जगाच्या हितासाठी केलेली चर्या म्हणजे 'लोकतथ्थाचरिया' (लोककल्याणचर्या) होय. कर्मस्वकता ज्ञानाच्या आधारे, निर्दोष कर्मस्थान, शिल्पस्थान व विद्यास्थानांच्या परिचयाच्या आधारे, स्कंध-आयतन इत्यादींच्या परिचयाच्या आधारे आणि त्रिलक्षणांच्या (अनित्य, दुःख, अनात्म) निश्चितीच्या आधारे ज्ञानाचा जो संचार होतो, ती 'बुद्धचर्या' होय. अवयव, डोळे, धन, राज्य, पुत्र आणि पत्नी यांच्या त्यागाच्या रूपाने पाच महात्यागांचा त्याग करणाऱ्याने. महात्यागांमध्ये दानपारमितेचा भाव असूनही, त्यागाच्या विशेष स्वभावाचे दर्शन घडवण्यासाठी आणि तो अत्यंत दुष्कर असल्याचे दर्शवण्यासाठी पाच महात्यागांचे स्वतंत्रपणे ग्रहण केले आहे, आणि त्याच कारणाने अवयवत्यागापासून डोळ्यांच्या त्यागाचे स्वतंत्रपणे ग्रहण केले आहे. त्यागभावाच्या समानतेमध्येही, धन व राज्याच्या त्यागापासून पुत्र व पत्नीच्या त्यागाचे ग्रहण स्वतंत्रपणे केले आहे. प्रव्रज्या हाच संक्षेप (थोडक्यात अर्थ) आहे.

Sattasu anupassanāsūti aniccānupassanā, dukkhānupassanā, anattānupassanā, nibbidānupassanā, virāgānupassanā, nirodhānupassanā, paṭinissaggānupassanāti imāsu sattasu anupassanāsu.

'सात अनुपश्यनांमध्ये' म्हणजे अनित्यानुपश्यना, दुःखानुपश्यना, अनात्मानुपश्यना, निर्विदानुपश्यना (वैराग्यानुपश्यना), विरागानुदर्शन (विरागानुपश्यना), निरोधानुपश्यना आणि प्रतिनिसर्गानुपश्यना (त्यागानुदर्शन) या सात अनुपश्यनांमध्ये होय.

Anuviccakāranti [Pg.221] aveccakaraṇaṃ. Dvīhi kāraṇehi aniyyānikasāsane ṭhitā attano sāvakattaṃ upagate paggaṇhanti, tāni dassetuṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ.

'अनुविच्चकारं' म्हणजे विचारपूर्वक करणे. दोन कारणांमुळे अनैर्याणिक शासनात (मुक्ती न देणाऱ्या शिकवणुकीत) राहिलेले लोक आपल्याकडे आलेल्या श्रावकांचे समर्थन करतात, ते दर्शवण्यासाठी 'का?' इत्यादी म्हटले आहे.

Anupubbiṃ kathanti (dī. ni. ṭī. 2.75-76) anupubbaṃ kathetabbakathaṃ. Kā pana sāti? Dānādikathā. Tattha dānakathā tāva pacurajanesupi pavattiyā sabbasattasādhāraṇattā sukarattā sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca ādito kathitā. Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakappaṭiggāhakavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato kiriyādhammaṃ vatvā akiriyādhammavacanato, bhogasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā. ‘‘Tañca sīlaṃ vaṭṭanissitaṃ, ayaṃ bhavasampatti tassa phala’’nti dassanatthaṃ. ‘‘Imehi ca dānasīlamayehi paṇītapaṇītatarādibhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītapaṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā dibbabhogasampattiyo laddhabbā’’ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathā. ‘‘Svāyaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho, sabbathānupakkiliṭṭho ariyamaggo’’ti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggo, maggañca kathentena tadadhigamūpāyasandassanatthaṃ saggapariyāpannāpi pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā aniccā addhuvā vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo. ‘‘Hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā’’ti tesaṃ okāro lāmakabhāvo. Sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso. Sabbaso saṃkilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho maggantīti ettha iti-saddena ādi-atthena dīpitoti veditabbaṃ.

‘अनुपुब्बी कथं’ (दी. नि. टी. २.७५-७६) म्हणजे अनुक्रमाने सांगण्याची कथा (अनुक्रमिक प्रवचन) होय. ती कोणती आहे? दान इत्यादींची कथा (दानकथा). त्यामध्ये, दानकथा ही सामान्य लोकांमध्येही प्रचलित असल्यामुळे, सर्व प्राण्यांसाठी सामायिक असल्यामुळे, सुलभ असल्यामुळे आणि शीलामध्ये प्रतिष्ठित होण्याचा तो एक उपाय असल्यामुळे सुरुवातीला सांगितली आहे. कारण त्यागशील व्यक्ती ही परिग्रह वस्तूंविषयी (मालमत्तेविषयी) अनासक्त असल्यामुळे सहजतेने शीलांचे ग्रहण (समादान) करते आणि त्यात चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होते. शीलाद्वारे दाता आणि प्रतिग्राहक (स्वीकारणारा) यांच्या शुद्धीमुळे दुसऱ्यांवर अनुग्रह करण्याचे सांगून, दुसऱ्यांना पीडा देण्यापासून परावृत्त करण्याचे सांगून, क्रियाधर्माचे (करण्यायोग्य धर्माचे) प्रतिपादन करून आणि अक्रियाधर्माचे (न करण्यायोग्य धर्माचे) निषेध करून, तसेच भोगसंपत्तीचे कारण सांगून आणि भवसंपत्तीचे कारण सांगून दानकथेनंतर शीलकथा सांगितली आहे. ‘आणि ते शील संसाराश्रित (वट्टनिस्सित) आहे, ही भवसंपत्ती त्याचे फळ आहे’ हे दर्शवण्यासाठी. ‘आणि या उत्तम, अधिक उत्तम इत्यादी भेदांनी युक्त अशा दानमय व शीलमय पुण्यक्रियावस्तूंमुळे चातुर्महाराजिक इत्यादी देवलोकांमध्ये उत्तम, अधिक उत्तम इत्यादी भेदांनी युक्त अशा अमर्याद दिव्य भोगसंपत्ती प्राप्त होतात’ हे दर्शवण्यासाठी त्यानंतर स्वर्गकथा सांगितली आहे. ‘तो हा स्वर्ग राग इत्यादी क्लेशांनी मलीन (उपक्किलिट्ठ) आहे, तर आर्यमार्ग सर्व प्रकारे अमलीन आहे’ हे दर्शवण्यासाठी स्वर्गकथेनंतर मार्ग (मार्गकथा) सांगितली आहे. आणि मार्गाचे प्रतिपादन करताना, त्याच्या प्राप्तीचा उपाय दाखवण्यासाठी, स्वर्गात समाविष्ट असलेले आणि इतर सर्वच कामभोग हे अनेक दोषांनी युक्त, अनित्य, अध्रुव आणि विपरिणामधर्मी (बदलणारे) आहेत, असे सांगणे म्हणजे ‘कामांचा आदीनव’ (दोषांचे दर्शन) होय. ‘ते (कामभोग) हीन, ग्राम्य, पृथग्जनांचे, अनार्य आणि अनर्थकारक आहेत’ असा त्यांचा ‘ओकार’ म्हणजे तुच्छ भाव होय. सर्वच भव हे क्लेशांचे अधिष्ठान आहेत, म्हणून तिथे ‘संकिलेस’ (संक्लेश/मलीनता) आहे. सर्व प्रकारे संक्लेशापासून मुक्त असणारे ते ‘निब्बान’ (निर्वाण) होय, अशा प्रकारे ‘नेक्खम्म’ (नैष्क्रम्य/त्याग) मधील आनिशंस (फायदे) सांगितले पाहिजेत. हा अर्थ ‘मग्गन्ति’ यातील ‘इति’ शब्दाने ‘इत्यादी’ या अर्थाने दर्शवला आहे, असे समजावे.

Sukhānaṃ nidānanti diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānaṃ nibbānupasaṃhitānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ. Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma, taṃ sabbaṃ dānādhīnanti pākaṭoyamattho. Yaṃ pana jhānavipassanāmaggaphalanibbānappaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ, tassapi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyeva. Sampattīnaṃ mūlanti yā imā loke padesarajjasirissariyasattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo, yā ca cātumahārājikādigatā dibbasampattiyo, yā vā panaññāpi sampattiyo[Pg.222], tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ mūlakāraṇaṃ. Bhogānanti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogo’’ti laddhanāmānaṃ piyamanāpiyarūpādīnaṃ tannissayānaṃ vā upabhogasukhānaṃ patiṭṭhā niccalādhiṭṭhānatāya. Visamagatassāti byasanappattassa. Tāṇanti rakkhā, tato paripālanato. Leṇanti byasanehi paripātiyamānassa olīyanappadeso. Gatīti gantabbaṭṭhānaṃ. Parāyaṇanti paṭisaraṇaṃ. Avassayoti vinipatituṃ adento nissayo. Ārammaṇanti olubbhārammaṇaṃ.

‘सुखांचे निदान’ म्हणजे ऐहिक (दिट्ठधम्मिक), पारलौकिक (साम्परायिक) आणि निर्वाणाशी संबंधित असलेल्या सर्वच सुखांचे कारण होय. कारण जगात जे काही भोगसुख आहे, ते सर्व दानावरच अवलंबून आहे, हा अर्थ स्पष्टच आहे. परंतु, जे ध्यान, विपश्यना, मार्ग, फल आणि निर्वाण यांच्याशी संबंधित सुख आहे, त्यालाही दान हे उपनिश्रय प्रत्यय (उपनिसयपच्चय - मुख्य आधारभूत कारण) ठरतेच. ‘संपत्तीचे मूळ’ म्हणजे या जगात प्रादेशिक राज्य, ऐश्वर्य, वैभव आणि सप्त रत्नांनी देदीप्यमान अशी चक्रवर्ती संपत्ती इत्यादी प्रकारच्या मानवी संपत्ती, आणि ज्या चातुर्महाराजिक इत्यादी देवलोकांतील दिव्य संपत्ती आहेत, किंवा इतर ज्या काही संपत्ती आहेत, त्या सर्वांचे हे मूळ कारण आहे. ‘भोगांचे’ म्हणजे उपभोग घेण्याच्या अर्थाने ‘भोग’ असे नाव मिळालेल्या प्रिय व मनपसंत रूप इत्यादींचे किंवा त्यावर आधारित उपभोग्य सुखांचे स्थिर अधिष्ठान असल्यामुळे. ‘विषमगतस्य’ म्हणजे संकटात (व्यसनात) सापडलेल्याचे. ‘त्राण’ म्हणजे रक्षण, त्यापासून सांभाळ करणे. ‘लेण’ (लयन/आश्रय) म्हणजे संकटांनी पीडित झालेल्या व्यक्तीचे लपण्याचे किंवा आश्रय घेण्याचे ठिकाण. ‘गती’ म्हणजे जाण्याचे स्थान (आश्रयस्थान). ‘परायण’ म्हणजे शरण (प्रतिशरण). ‘अवस्सय’ (अपश्रय) म्हणजे अधोगतीला जाण्यापासून रोखणारा आधार. ‘आरम्मण’ (आलंबन) म्हणजे धरून ठेवण्याचा आधार (आलंबन) होय.

Ratanamayasīhāsanasadisanti sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ. Evaṃ hissa mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ appadānaṭṭho dīpito hoti. Mahāpathavīsadisaṃ gatagataṭṭhāne patiṭṭhānassa labhāpanato. Yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato tiṭṭhato ca upatthambho, evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave upapattiyā ṭhitiyā ca paccayoti āha ‘‘ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisa’’nti. Dukkhanittharaṇaṭṭhenāti duggatidukkhaṭṭhānanittharaṇaṭṭhena. Samassāsanaṭṭhenāti lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato samassāsanaṭṭhena. Bhayaparittāṇaṭṭhenāti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena. Maccheramalādīhīti maccheralobhadosamadaissāmicchādiṭṭhivicikicchādicittamalehi. Anupalittaṭṭhenāti anupakkiliṭṭhatāya. Tesanti maccheramalādīnaṃ. Tesaṃ eva durāsadaṭṭhena. Asantāsanaṭṭhenāti santāsahetuabhāvena. Yo hi dāyako dānapati, so sampatipi na kutoci santasati, pageva āyatiṃ. Balavantaṭṭhenāti mahābalavatāya. Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti, āyatiṃ pana kāyabalādīhipi. Abhimaṅgalasammataṭṭhenāti ‘‘vaḍḍhikāraṇa’’nti abhisammatabhāvena. Vipattibhavato sampattibhavūpanayanaṃ khemantabhūmisampāpanaṃ.

‘रत्नमय सिंहासनासारखे’ म्हणजे सर्व रत्नांनी बनलेल्या सप्त-अंगयुक्त महासिंहासनासारखे. कारण अशा प्रकारे ते अत्यंत मूल्यवान होऊन, सर्व प्रकारे अधोगतीला न जाऊ देण्याचा अर्थ दर्शवते. ‘महापृथ्वीसारखे’ कारण गेलेल्या प्रत्येक ठिकाणी ते प्रतिष्ठा (आधार) मिळवून देते. ज्याप्रमाणे दुर्बळ माणसाला उठताना आणि उभे राहताना आलंबन दोरी (धरण्याचा दोर) हा आधार असते, त्याचप्रमाणे दान हे प्राण्यांच्या संपत्तीयुक्त भवामध्ये उत्पत्तीसाठी आणि स्थितीसाठी कारणीभूत ठरते, म्हणून ‘आलंबन या अर्थाने आलंबन दोरीसारखे’ असे म्हटले आहे. ‘दुःख पार करण्याच्या अर्थाने’ म्हणजे दुग्गती (दुर्गती) आणि दुःखाच्या स्थानांतून पार पडण्याच्या अर्थाने. ‘आश्वासन देण्याच्या अर्थाने’ म्हणजे लोभ, मत्सर इत्यादी शत्रूंच्या उपद्रवापासून दिलासा (आश्वासन) देण्याच्या अर्थाने. ‘भयापासून रक्षण करण्याच्या अर्थाने’ म्हणजे दारिद्र्याच्या भयापासून रक्षण करण्याच्या अर्थाने. ‘मत्सर-मल इत्यादींनी’ म्हणजे मत्सर (कंजूषपणा), लोभ, द्वेष, मद, ईर्ष्या, मिथ्यादृष्टी, विचिकित्सा (शंका) इत्यादी चित्ताच्या मलांनी (मलीनतेने). ‘अलिप्त राहण्याच्या अर्थाने’ म्हणजे मलीन न होण्याच्या अर्थाने. ‘त्यां‍च्या’ म्हणजे मत्सर-मल इत्यादींच्या. त्यांच्यावर विजय मिळवणे कठीण (दुरासद) असल्याच्या अर्थाने. ‘भयभीत न होण्याच्या अर्थाने’ म्हणजे भयाचे कारण नसण्याच्या अर्थाने. कारण जो दाता, दानपती असतो, तो वर्तमानातही कशालाही घाबरत नाही, मग भविष्यात तर घाबरण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही. ‘बलवान असण्याच्या अर्थाने’ म्हणजे महाबलशाली असण्याच्या अर्थाने. कारण दाता, दानपती हा वर्तमानात मित्रबळाने (पक्षबळाने) बलवान असतो, आणि भविष्यात शारीरिक बळ इत्यादींनीही बलवान होतो. ‘अभिमांगल्य संमत असण्याच्या अर्थाने’ म्हणजे ‘वृद्धीचे कारण’ म्हणून मान्य असल्याच्या अर्थाने. विपत्तीच्या अवस्थेतून संपत्तीच्या अवस्थेकडे नेणे आणि क्षेमभूमी (सुरक्षित स्थान/निर्वाण) प्राप्त करून देणे होय.

Idāni mahābodhicariyabhāvenapi dānaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘dānaṃ nāmeta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha attānaṃ niyyātentenāti etena ‘‘dānaphalaṃ sammadeva passantā mahāpurisā attano jīvitampi pariccajanti, tasmā ko nāma viññujātiko bāhire vatthusmiṃ pageva saṅgaṃ kareyyā’’ti ovādaṃ deti. Idāni yā lokiyā lokuttarā ca ukkaṃsagatā sampattiyo, tā sabbā dānatoyeva pavattantīti dassento ‘‘dānañhī’’tiādimāha. Tattha [Pg.223] sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva, cakkavattisampatti pana attahitāya parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato cakkavattisampatti vuttā. Etā lokiyā, imā pana lokuttarāti dassetuṃ ‘‘sāvakapāramiñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tāsupi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamataṃ dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ. Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vuttoyeva. Eteneva tassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo.

आता महाबोधीचर्येच्या रूपानेही दानाचा गुण दर्शवण्यासाठी ‘दानं नामेतं’ (दान हे खरोखर...) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, ‘स्वतःला समर्पित करताना’ याने ‘दानाच्या फळाला चांगल्या प्रकारे पाहणारे महापुरुष स्वतःच्या प्राणांचाही त्याग करतात, मग कोणता सुज्ञ माणूस बाह्य वस्तूंमध्ये आसक्ती ठेवेल?’ असा उपदेश दिला आहे. आता ज्या लौकिक आणि लोकोत्तर अशा उत्कृष्ट संपत्ती आहेत, त्या सर्व दानामुळेच प्राप्त होतात, हे दर्शवण्यासाठी ‘दानं हि’ (दानच खरोखर...) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, शक्र (इंद्र), मार आणि ब्रह्मा यांची संपत्ती केवळ स्वतःच्या हितासाठीच असते, परंतु चक्रवर्ती संपत्ती ही स्वतःच्या हितासाठी आणि परहितासाठीही असते, हे दर्शवण्यासाठी त्या संपत्तींनंतर चक्रवर्ती संपत्ती सांगितली आहे. या लौकिक आहेत, आणि या लोकोत्तर आहेत, हे दर्शवण्यासाठी ‘सावकपारमिञाण’ (श्रावकपारमीज्ञान) इत्यादी म्हटले आहे. त्यांच्यामध्येही श्रेष्ठ, श्रेष्ठतर आणि श्रेष्ठतम अवस्था दर्शवण्यासाठी अनुक्रमाने तीन ज्ञाने (ज्ञानत्रय) सांगितली आहेत. आणि त्यांच्यासाठी दानाचा प्रत्ययभाव (कारणभाव) खाली सांगितलाच आहे. यावरूनच त्याचे ब्रह्मसंपत्तीसाठीही प्रत्ययभाव (कारणभाव) दर्शवला आहे, असे समजावे.

Dānañca nāma dakkhiṇeyyesu hitajjhāsayena pūjanajjhāsayena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ, tasmā dāyako purisapuggalo pare hanti, paresaṃ vā santakaṃ haratīti aṭṭhānametanti āha ‘‘dānaṃ dento sīlaṃ samādātuṃ sakkotī’’ti. Sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi sobhāvisesāvahattā sīlassa. Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthīti etthāpi eseva nayo. Sīlagandhasadiso gandho natthīti ettha ‘‘candanaṃ tagaraṃ vāpī’’tiādikā (dha. pa. 55) gāthā – ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’tiādikā (jā. 2.17.55) jātakagāthāyo ca āharitvā vattabbā. Sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca parassa dassanīyabhāvāvahañca. Tenāha ‘‘sīlālaṅkārena hī’’tiādi.

दान म्हणजे दान देण्यास योग्य असलेल्या व्यक्तींना (दक्षिणेय व्यक्तींना) हिताच्या भावनेने किंवा पूज्य भावनेने स्वतःच्या मालकीच्या वस्तूचे इतरांना त्याग करणे होय. म्हणूनच, दान देणारा पुरुष (व्यक्ती) इतरांना मारतो किंवा इतरांच्या मालकीचे हरण करतो, हे अशक्य आहे; म्हणूनच म्हटले आहे की, 'दान देणारा मनुष्य शील ग्रहण करण्यास समर्थ होतो.' शीलरूपी अलंकारासारखा दुसरा कोणताही अलंकार नाही, कारण शील हे विशेष शोभा आणणारे असते. 'शीलरूपी पुष्पासारखे दुसरे पुष्प नाही' यातही हाच नियम लागू होतो. 'शीलरूपी गंधासारखा दुसरा गंध नाही' या संदर्भात 'चंदनं तगरं वापि...' इत्यादी (धम्मपद ५५) गाथा आणि 'गन्धो इसीनां चिरदिक्खितानं, काया चुतो गच्छति मालुतेन...' इत्यादी (जातक २.१७.५५) जातकगाथा उद्धृत करून सांगाव्यात. कारण शील हे प्राण्यांचे आभूषण, अलंकार, सुगंधी विलेपन आणि इतरांना दर्शनीय (आकर्षक) बनवणारे आहे. म्हणूनच म्हटले आहे की, 'शीलरूपी अलंकारानेच...' इत्यादी.

Ayaṃ saggo labbhatīti idaṃ majjhimehi āraddhaṃ sīlaṃ sandhāyāha. Tenevāha sakko devarājā –

'हा स्वर्ग प्राप्त होतो' हे मध्यम दर्जाच्या आचरलेल्या शीलाला उद्देशून म्हटले आहे. म्हणूनच देवराज शक्राने म्हटले आहे –

‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75);

'हीन (कनिष्ठ) ब्रह्मचर्याने मनुष्य क्षत्रिय कुळात जन्म घेतो; मध्यम ब्रह्मचर्याने देवत्व (स्वर्ग) प्राप्त करतो आणि उत्तम ब्रह्मचर्याने पूर्णपणे शुद्ध (मुक्त) होतो.' (जातक १.८.७५);

Iṭṭhoti sukho. Kantoti kamanīyo. Manāpoti manavaḍḍhanako. Taṃ pana tassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niccamettha kīḷā’’tiādi vuttaṃ.

'इष्ट' म्हणजे सुखकारक. 'कांत' म्हणजे कमनीय (प्रिय). 'मनाप' म्हणजे मनाला आनंद देणारा (मन वाढवणारा). त्याचा तो इष्ट इत्यादी भाव दर्शवण्यासाठी 'येथे नेहमी क्रीडा...' इत्यादी म्हटले आहे.

Dosoti aniccatādinā appassādādinā ca dūsitabhāvo, yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti. Atha vā ādīnaṃ vāti pavattatīti ādīnavo, paramakapaṇatā. Tathā ca kāmā yathātathaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti. Lāmakabhāvoti aseṭṭhehi sevitabbo, seṭṭhehi na sevitabbo nihīnabhāvo. Saṃkilissananti vibādhakatā upatāpakatā ca.

'दोष' म्हणजे अनित्यता इत्यादींमुळे आणि अल्प आस्वाद इत्यादींमुळे दूषित झालेली अवस्था, ज्यामुळे ते सुज्ञांच्या चित्ताला संतुष्ट करत नाहीत. किंवा 'आदीन' (दीनता/दुःख) कडे जे प्रवृत्त करते तो 'आदीनव' (दोष/धोका) होय, म्हणजेच परम दीनता. आणि अशा प्रकारे, कामभोग हे यथार्थपणे निरीक्षण करणाऱ्यांच्या समोर उपस्थित होतात. 'लामकभाव' (तुच्छता) म्हणजे जे श्रेष्ठ नसलेल्यांनी (अनाऱ्यांनी) सेवन करण्यायोग्य आहे, श्रेष्ठांनी सेवन न करण्यायोग्य असा नीच भाव होय. 'संक्लिष्टता' (संकिलीसन) म्हणजे पीडादायकता आणि संतापजनकता होय.

Nekkhamme [Pg.224] ānisaṃsanti ettha ‘‘yattakā kāmesu ādīnavā, tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā. Apica nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ, nikkhantaṃ kāmehi, nikkhantaṃ kāmasaññāya, nikkhantaṃ kāmavitakkehi, nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi, nikkhantaṃ byāpādasaññāyā’’tiādinā nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi. Pabbajjāyaṃ jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi. Kallacittanti kammaniyacittaṃ heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā upari desanāya bhājanabhāvūpagamena kammakkhamacittaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā assaddhiyādayo cittassa rogabhūtā, tadā te vigatā, tasmā āha ‘‘arogacitta’’nti. Diṭṭhimānādikilesavigamena muducittaṃ. Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacittaṃ. Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacittaṃ. Tattha saddhāsampattiyā pasannacittaṃ. Yadā bhagavā aññāsīti sambandho. Atha vā kallacittanti kāmacchandavigamena arogacittaṃ. Muducittanti byāpādavigamena mettāvasena akaṭhinacittaṃ. Vinīvaraṇacittanti uddhaccakukkuccavigamena avikkhepato tena apihitacittaṃ. Udaggacittanti thinamiddhavigamena sampaggahitavasena alīnacittaṃ. Pasannacittanti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacittanti evamettha sesapadānaṃ attho veditabbo.

'नेक्खम्माचे (नैष्क्रम्याचे) फायदे' याविषयी: 'कामभोगांमध्ये जेवढे दोष आहेत, त्याच्या उलट नेक्खम्मामध्ये तेवढेच फायदे आहेत. शिवाय, नेक्खम्म म्हणजे अडथळामुक्त, संक्लेशरहित, कामभोगांतून मुक्त, कामसंज्ञेपासून मुक्त, कामवितर्कांपासून मुक्त, कामपरिदाहापासून (कामज्वरापासून) मुक्त आणि व्यापादसंज्ञेपासून (द्वेषापासून) मुक्त असणे होय' अशा पद्धतीने त्यांनी नेक्खम्माचे फायदे प्रकट केले. त्यांनी प्रव्रज्या आणि ध्यान इत्यादींमधील गुणांचे स्पष्टीकरण केले व त्यांची प्रशंसा केली. 'कल्लचित्त' (कर्मण्य चित्त) म्हणजे पूर्वी दिलेल्या उपदेशामुळे अश्रद्धा इत्यादी चित्ताचे दोष नाहीसे झाल्यामुळे, पुढील उपदेश ग्रहण करण्यास पात्र झालेले कार्यक्षम चित्त होय. परंतु अट्ठकथेमध्ये, अश्रद्धा इत्यादी चित्ताचे रोग असल्यामुळे आणि ते त्यावेळी नाहीसे झाल्यामुळे, 'अरोगचित्त' (निरोगी चित्त) असे म्हटले आहे. दृष्टी (मिथ्यादृष्टी) आणि मान (अहंकार) इत्यादी क्लेशांच्या विगमामुळे 'मदुचित्त' (मृदू चित्त) होते. कामच्छंद इत्यादींच्या विगमामुळे 'विनीवरणचित्त' (नीवरणमुक्त चित्त) होते. सम्यक प्रतिपत्तीमध्ये (योग्य आचरणात) उदार प्रीती आणि प्रामोद्याच्या योगाने 'उदग्गचित्त' (प्रफुल्लित चित्त) होते. त्यामध्ये श्रद्धासंपत्तीमुळे 'प्रसन्नचित्त' होते. 'जेव्हा भगवंतांनी जाणले' असा याचा संबंध आहे. किंवा 'कल्लचित्त' म्हणजे कामच्छंदाच्या विगमामुळे निरोगी चित्त. 'मदुचित्त' म्हणजे व्यापादाच्या (द्वेषाच्या) विगमामुळे मैत्रीच्या भावनेने अ-कठीण (कोमल) झालेले चित्त. 'विनीवरणचित्त' म्हणजे उद्धच्च-कुक्कुच्चाच्या (औद्धत्य आणि पश्चात्तापाच्या) विगमामुळे विक्षेपरहित आणि त्यामुळे आवरण नसलेले चित्त. 'उदग्गचित्त' म्हणजे थिन-मिद्धाच्या (आळस आणि ग्लानीच्या) विगमामुळे, वीर्य ग्रहण केल्याने लीन (उदास) नसलेले चित्त. 'प्रसन्नचित्त' म्हणजे विचिकित्सेच्या (शंकेच्या) विगमामुळे सम्यक प्रतिपत्तीमध्ये अधिमुक्त (समर्पित) झालेले चित्त; अशा प्रकारे येथे उर्वरित पदांचा अर्थ समजून घ्यावा.

Seyyathāpītiādinā upamāvasena sīhassa kilesappahānaṃ ariyamagguppādanañca dasseti. Apagatakāḷakanti vigatakāḷakaṃ. Sammadevāti suṭṭhudeva. Rajananti nīlapītalohitādiraṅgajātaṃ. Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya, pabhassaraṃ bhaveyya. Tasmiṃyeva āsaneti tassaṃyeva nisajjāyaṃ. Etenassa lahuvipassakatā tikkhapaññatā sukhappaṭipadakhippābhiññatā ca dassitā hoti. Virajanti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamena vītamalaṃ. Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā virajaṃ. Pañcavidhadussīlyamalavigamena vītamalaṃ. Tassa uppattiākāradassanatthanti kasmā vuttaṃ? Nanu maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tañhī’’tiādi. Tattha paṭivijjhantanti asammohappaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ. Tenāha ‘‘kiccavasenā’’ti. Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – vatthaṃ viya cittaṃ, vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo, dhovanasilātalaṃ viya anupubbīkathā, udakaṃ viya saddhā, udakena [Pg.225] temetvā ūsagomayachārikakhārehi kāḷake sammadditvā vatthassa dhovanappayogo viya saddhāsinehena temetvā temetvā satisamādhipaññāhi dose sithile katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho. Tena payogena vatthe kāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ, raṅgajātaṃ viya ariyamaggo, tena suddhavatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti.

'ज्याप्रमाणे...' इत्यादी उपमेच्या माध्यमातून सिंहाचे क्लेशप्रहाण आणि आर्यमार्गाची उत्पत्ती दर्शवली आहे. 'अपगतकाळकं' म्हणजे काळे डाग निघून गेलेले. 'सम्मदैव' म्हणजे चांगल्या प्रकारेच. 'रजं' म्हणजे निळा, पिवळा, लाल इत्यादी रंगांचे मिश्रण. 'पतिग्गण्हेय्य' म्हणजे ग्रहण करेल, प्रभास्वर होईल. 'त्याच आसनावर' म्हणजे त्याच बैठकीवर. याद्वारे त्याची शीघ्रविपश्यनाशीलता, तीक्ष्ण प्रज्ञा आणि सुखप्रतिपदा-क्षिप्रअभिज्ञा (सुलभतेने व वेगाने ज्ञान प्राप्त करण्याची क्षमता) दर्शवली आहे. 'विरजं' म्हणजे अपायकारक (नरक इत्यादी गतींमध्ये नेणाऱ्या) रागरूपी रज इत्यादींच्या विगमामुळे रजविरहित. 'वीतमलं' म्हणजे संपूर्ण दृष्टी (मिथ्यादृष्टी) आणि विचिकित्सेचा (शंकेचा) मळ नाहीसा झाल्यामुळे मळरहित. किंवा प्रथम मार्गाने (सोतापत्ती मार्गाने) नष्ट होणाऱ्या क्लेशरूपी रजाचा अभाव असल्यामुळे 'विरजं'. पाच प्रकारच्या दुःशीलरूपी मळाचा नाश झाल्यामुळे 'वीतमलं'. 'त्याच्या उत्पत्तीचा प्रकार दर्शवण्यासाठी' हे कशासाठी म्हटले आहे? 'मार्गज्ञान हे असंस्कृत धर्माला (निर्वाणाला) आलंबन बनवणारे असते' या आक्षेपाला उद्देशून 'तण्हि...' (कारण ते...) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पतिविज्झन्तं' म्हणजे संमोहरहित प्रतिवेधाच्या (साक्षात्काराच्या) द्वारे भेदून जाणारे (जाणून घेणारे). म्हणूनच म्हटले आहे, 'कृत्यवशाने' (कार्याच्या प्रभावाने). येथे ही उपमेची तुलना आहे – कपड्यासारखे चित्त आहे; कपड्याचा बाहेरील मळाने मलीन होणे हे चित्ताच्या रागादी मळाने संक्लिष्ट होण्यासारखे आहे; कपडे धुण्याची शिळा (धोपटणे) हे अनुपूर्वी कथेसारखे आहे; पाणी हे श्रद्धेसारखे आहे; पाण्याने ओले करून, खारट माती, शेण आणि राख यांच्या सहाय्याने काळे डाग घासून कपडे धुण्याचा प्रयत्न करणे, हे श्रद्धेच्या स्नेहाने वारंवार ओले करून, स्मृती, समाधी आणि प्रज्ञेच्या द्वारे दोषांना शिथिल करून, श्रवण इत्यादी विधींनी चित्त शुद्ध करण्यासाठी वीर्याचा (प्रयत्नाचा) आरंभ करण्यासारखे आहे. त्या प्रयत्नाने कपड्यावरील काळे डाग निघून जाणे हे वीर्यारंभाने क्लेशांचे विक्षंभण (दमन) होण्यासारखे आहे; रंगद्रव्य हे आर्यमार्गासारखे आहे; आणि रंगाने शुद्ध कपड्याचे प्रभास्वर होणे हे विक्षंभित क्लेश असलेल्या चित्ताचे मार्गाच्या द्वारे अत्यंत शुद्ध होण्यासारखे आहे.

‘‘Diṭṭhadhammo’’ti vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti tannivattanatthaṃ ‘‘pattadhammo’’ti vuttaṃ. Patti nāma ñāṇasampattito aññāpi vijjatīti tato visesanatthaṃ ‘‘viditadhammo’’ti vuttaṃ. Sā panesā viditadhammatā dhammesu ekadesenapi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ. ‘‘Pariyogāḷhadhammo’’ti vuttaṃ. Tenassa saccābhisambodhaṃyeva dīpeti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena catusaccadhammaṃ samantato ogāḷhaṃ nāma hoti. Tenāha ‘‘diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo’’ti. Tiṇṇā vicikicchāti sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā nittiṇṇā vicikicchā. Vigatā kathaṃkathāti pavattiādīsu ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho’’ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṃkathā. Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā tappaṭipakkhesu sīlādiguṇesu patiṭṭhitattā vesārajjaṃ visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto. Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na paraṃ pacceti, na cassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayo.

“दिट्ठधम्मो” (ज्याने धम्माला पाहिले आहे) असे म्हटल्यानंतर, 'दस्सन' (दर्शन) म्हणजे ज्ञानदर्शनापेक्षा दुसरेही काही असू शकते, त्याचे निवारण करण्यासाठी “पत्तधम्मो” (ज्याने धम्माला प्राप्त केले आहे) असे म्हटले आहे. 'पत्ति' (प्राप्ती) म्हणजे ज्ञानसंपत्तीपेक्षा इतरही काही असू शकते, त्यापासून वेगळे दर्शवण्यासाठी “विदितधम्मो” (ज्याने धम्माला जाणले आहे) असे म्हटले आहे. ती ही 'विदितधम्मता' (धम्म जाणण्याची स्थिती) धम्माच्या एका अंशातही असू शकते, म्हणून संपूर्णपणे (निप्पदेसतो) जाणलेली स्थिती दर्शवण्यासाठी “परियोगाळ्हधम्मो” (ज्याने धम्मामध्ये खोलवर प्रवेश केला आहे) असे म्हटले आहे. याने त्याचा सत्याचा साक्षात्कारच (सच्चाभिसंबोध) स्पष्ट होतो. कारण मार्गज्ञान हे एकाच अभिसमयाच्या (साक्षात्काराच्या) द्वारे परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) इत्यादी कार्ये साध्य करत असताना, संपूर्णपणे चार आर्यसत्यांच्या धम्मामध्ये सर्व बाजूंनी खोलवर प्रवेश केलेले असते. म्हणूनच म्हटले आहे - “ज्याच्याद्वारे आर्यसत्यधम्म पाहिला गेला आहे, तो 'दिट्ठधम्मो' होय.” 'तिण्णा विचिकिच्छा' (शंका-कुशंका पार केलेला) म्हणजे भययुक्त अरण्यासारख्या सोळा प्रकारच्या आणि आठ प्रकारच्या शंका-कुशंका ज्याने पार केल्या आहेत, ओलांडल्या आहेत. 'विगता कथंकथा' (द्विधा मनःस्थिती नष्ट झालेली) म्हणजे प्रवृत्ती इत्यादींमध्ये “असे आहे काय, की तसे नाही काय?” अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारी द्विधा मनःस्थिती (कथंकथा) नष्ट झाली आहे, समूळ नष्ट झाली आहे. संकोच किंवा भीती निर्माण करणाऱ्या पापधम्मांचा प्रहाण (नाश) केल्यामुळे आणि त्यांच्या विरोधी असलेल्या शील इत्यादी गुणांमध्ये प्रतिष्ठित झाल्यामुळे तो 'वेसारज्ज' (निर्भयता), विशारद भाव आणि नैपुण्याला प्राप्त झाला आहे. स्वतःच प्रत्यक्ष पाहिले असल्यामुळे तो दुसऱ्यावर विसंबून राहत नाही, आणि त्याला दुसऱ्या कोणावर विश्वास ठेवण्याची गरज नसते, म्हणून तो 'अपरप्पचयो' (दुसऱ्यांवर अवलंबून नसलेला) आहे.

Uddisitvā katanti attānaṃ uddisitvā māraṇavasena kataṃ nibbattitaṃ maṃsaṃ. Paṭiccakammanti ettha kamma-saddo kammasādhano atītakāliko cāti āha ‘‘attānaṃ paṭiccakata’’nti. Nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ ‘‘paṭicca kammaṃ phusatī’’tiādīsu (jā. 1.4.75) viya. Nimittakammassāti nimittabhāvena laddhabbakammassa. Karaṇavasena paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsaṃ paṭiccakammaṃ yathā buddhi buddhaṃ. Taṃ etassa atthīti buddho. Sesamettha uttānameva.

“उद्दिस्सित्वा कतं” (उद्देशून केलेले) म्हणजे स्वतःला उद्देशून मारण्याच्या उद्देशाने तयार केलेले, मिळवलेले मांस. “पटिच्चकम्मं” (प्रतीत्यकर्म) यामध्ये 'कम्म' हा शब्द कर्मसाधन आणि भूतकाळी आहे, म्हणून “स्वतःला उद्देशून केलेले” (अत्तानं पटिच्चकतं) असे म्हटले आहे. हे 'निमित्तकम्म' (निमित्तकर्म) याचेच समानार्थी नाव आहे, जसे की “पटिच्च कम्मं फुसति” (जातक १.४.७५) इत्यादींमध्ये आहे. 'निमित्तकम्मस्स' म्हणजे निमित्तभावाने प्राप्त होणारे कर्म. कारणाच्या स्वरूपात येथे 'पटिच्चकम्म' आहे, म्हणून ते मांस 'पटिच्चकम्म' आहे, जसे बुद्धीने युक्त तो 'बुद्ध' होय. ते ज्याच्याकडे आहे तो 'बुद्ध' होय. उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे.

Sīhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सिंहसूत्राचे वर्णन समाप्त झाले.

3-4. Assājānīyasuttādivaṇṇanā

३-४. अस्साजानीयसुत्त इत्यादींचे वर्णन

13-14. Tatiye [Pg.226] sāṭheyyānīti saṭhattāni. Sesapadesupi eseva nayo. Tāni panassa sāṭheyyādīni kāyacittujukatāpaṭipakkhabhūtā lobhasahagatacittuppādassa pavattiākāravisesā. Tattha yassa kismiñcideva ṭhāne ṭhātukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tatheva sappaṭibhayaṭṭhāneva ṭhassāmīti na hoti, vañcanādhippāyabhāvato ṭhātukāmaṭṭhāneyeva nikhātatthambho viya cattāro pāde niccāletvā tiṭṭhati, ayaṃ saṭho nāma, imassa sāṭheyyassa pākaṭakaraṇaṃ. Tathā yassa kismiñcideva ṭhāne nivattitvā khandhagataṃ pātetukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tatheva pātessāmīti na hoti, pātetukāmaṭṭhāneyeva nivattitvā pāteti, ayaṃ kūṭo nāma. Yassa kālena vāmato, kālena dakkhiṇato, kālena ujumaggeneva ca gantukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tatheva evaṃ karissāmīti na hoti, yadicchakaṃ gantukāmaṭṭhāneyeva kālena vāmato, kālena dakkhiṇato, kālena ujumaggaṃ gacchati, tathā leṇḍaṃ vā passāvaṃ vā vissajjetukāmassa idaṃ ṭhānaṃ susammaṭṭhaṃ ākiṇṇamanussaṃ ramaṇīyaṃ. Imasmiṃ ṭhāne evarūpaṃ kātuṃ na yuttaṃ, purato gantvā paṭicchannaṭṭhāne karissāmīti na hoti, tattheva karoti, ayaṃ jimho nāma. Yassa pana kismiñci ṭhāne maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohitukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tattheva evaṃ karissāmīti na hoti, paṭimaggaṃ ārohitukāmaṭṭhāneyeva maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohati, ayaṃ vaṅko nāma. Iti imaṃ catubbidhampi kiriyaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘yāni kho panassa tāni sāṭheyyāni…pe… āvikattā hotī’’ti. Catutthe natthi vattabbaṃ.

१३-१४. तिसऱ्या सूत्रात “साठेय्यानि” म्हणजे शठता (धूर्तपणा). उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. त्याच्या ती शठता इत्यादी दोष म्हणजे काय आणि चित्ताच्या सरळपणाच्या (ऋजुतेच्या) विरोधी असलेले, लोभाने युक्त अशा चित्तोत्पादाचे (चित्त उत्पन्न होण्याचे) विशेष प्रवृत्तीचे प्रकार आहेत. त्यामध्ये, ज्या (घोड्याला) एखाद्या ठिकाणी उभे राहायचे असते, आणि ते ठिकाण माणसांसाठी भययुक्त असते, तेव्हा पुढे जाऊन त्याच भययुक्त ठिकाणी मी उभा राहीन असे त्याला वाटत नाही, तर फसवणुकीच्या उद्देशामुळे ज्या ठिकाणी त्याला उभे राहायचे असते, त्याच ठिकाणी रोवलेल्या खांबासारखे आपले चारही पाय न हलवता तो उभा राहतो, याला 'सठ' (शठ/धूर्त) म्हणतात; हे त्याच्या शठतेचे प्रकटीकरण आहे. तसेच, ज्याला एखाद्या ठिकाणी वळून पाठीवरील ओझे पाडायचे असते, आणि ते ठिकाण माणसांसाठी भययुक्त असते, तेव्हा पुढे जाऊन त्याच ठिकाणी मी पाडीन असे त्याला वाटत नाही, तर ज्या ठिकाणी त्याला पाडायचे असते, त्याच ठिकाणी वळून तो पाडतो, याला 'कूट' (कपटी) म्हणतात. ज्याला कधी डावीकडून, कधी उजवीकडून, तर कधी सरळ मार्गाने जायचे असते, आणि ते ठिकाण माणसांसाठी भययुक्त असते, तेव्हा पुढे जाऊन मी तसेच करीन असे त्याला वाटत नाही, तर आपल्या इच्छेनुसार ज्या ठिकाणी त्याला जायचे असते, तिथेच तो कधी डावीकडून, कधी उजवीकडून, तर कधी सरळ मार्गाने जातो. तसेच, ज्याला लीद किंवा मूत्र विसर्जन करायचे असते, आणि ते ठिकाण स्वच्छ झाडलेले, माणसांनी गजबजलेले व सुंदर असते, तेव्हा “या ठिकाणी असे करणे योग्य नाही, पुढे जाऊन एखाद्या गुप्त ठिकाणी मी करेन” असे त्याला वाटत नाही, तर तो तिथेच करतो, याला 'जिम्ह' (कुटिल) म्हणतात. परंतु, ज्याला एखाद्या ठिकाणी मार्गावरून बाजूला होऊन, वळून उलट मार्गावर जायचे असते, आणि ते ठिकाण माणसांसाठी भययुक्त असते, तेव्हा पुढे जाऊन मी तसेच करीन असे त्याला वाटत नाही, तर उलट मार्गावर जाण्याच्या इच्छेच्या ठिकाणीच तो मार्गावरून बाजूला होऊन, वळून उलट मार्गावर जातो, याला 'वंक' (वाकडा) म्हणतात. अशा प्रकारे या चारही प्रकारच्या क्रियांना उद्देशून हे म्हटले आहे - “त्याची जी काही शठता...पे... तो प्रकट करणारा होतो.” चौथ्या सूत्रात काही सांगण्यासारखे नाही.

Assājānīyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

अस्साजानीयसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

5-8. Malasuttādivaṇṇanā

५-८. मलसुत्त इत्यादींचे वर्णन

15-18. Pañcame (dha. pa. aṭṭha. 2.241) yā kāci pariyatti vā sippaṃ vā yasmā asajjhāyantassa ananuyuñjantassa vinassati, nirantaraṃ vā na upaṭṭhāti, tasmā ‘‘asajjhāyamalā mantā’’ti [Pg.227] vuttaṃ. Yasmā pana gharāvāsaṃ vasantassa uṭṭhāyuṭṭhāya jiṇṇappaṭisaṅkharaṇādīni akarontassa gharaṃ nāma vinassati, tasmā ‘‘anuṭṭhānamalā gharā’’ti vuttaṃ. Yasmā gihissa vā pabbajitassa vā kosajjavasena sarīrappajagganaṃ vā parikkhārappaṭijagganaṃ vā akarontassa kāyo dubbaṇṇo hoti, tasmā ‘‘malaṃ vaṇṇassa kosajja’’nti vuttaṃ. Yasmā pana gāvo rakkhantassa pamādavasena niddāyantassa vā kīḷantassa vā tā gāvo atitthapakkhandanādīhi vā vāḷamigacorādiupaddavena vā paresaṃ sālikkhettādīni otaritvā khādanavasena vā vināsamāpajjanti, sayampi daṇḍaṃ vā paribhāsaṃ vā pāpuṇāti, pabbajitaṃ vā pana chadvārādīni arakkhantaṃ pamādavasena kilesā otaritvā sāsanā cāventi, tasmā ‘‘pamādo rakkhato mala’’nti vuttaṃ. So hissa vināsāvahena malaṭṭhāniyattā malaṃ.

१५-१८. पाचव्या सूत्रात (धम्मपद अट्ठकथा २.२४१) - जी कोणतीही परियत्ती (धम्मशिक्षण) किंवा कला आहे, ती सज्झाय (पुनरावृत्ती/अभ्यास) न केल्यामुळे आणि सतत सराव न केल्यामुळे नष्ट होते किंवा निरंतर स्मरणात राहत नाही, म्हणून “अभ्यास न करणे हा मंत्रांचा (विद्येचा) मळ आहे” असे म्हटले आहे. कारण गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या माणसाने वेळोवेळी उठून (उद्योगी बनून) घराची डागडुजी इत्यादी न केल्यास घर नष्ट होते, म्हणून “आळस (अनुत्थान) हा घराचा मळ आहे” असे म्हटले आहे. कारण गृहस्थ असो वा प्रव्रजित (भिक्खू), आळसामुळे शरीराची काळजी न घेतल्यास किंवा परिष्कारांची (साहित्याची) काळजी न घेतल्यास शरीर निस्तेज (दुर्वर्ण) होते, म्हणून “आळस हा सौंदर्याचा मळ आहे” असे म्हटले आहे. कारण गाईंचे रक्षण करणाऱ्याने प्रमादामुळे (दुर्लक्षामुळे) झोप घेतल्यास किंवा खेळण्यात वेळ घालवल्यास, त्या गाई अयोग्य ठिकाणी गेल्यामुळे किंवा हिंस्र पशू व चोर इत्यादींच्या उपद्रवामुळे किंवा इतरांच्या भातशेतात शिरून ते खाल्ल्यामुळे नष्ट होतात, आणि तो स्वतःही दंडाला किंवा निंदेला पात्र ठरतो; अथवा प्रव्रजिताने (भिक्खूने) आपल्या सहा इंद्रियद्वारांचे रक्षण न केल्यास, प्रमादामुळे क्लेश त्याच्यात प्रवेश करून त्याला शासनातून (धम्मातून) च्युत करतात, म्हणून “प्रमाद हा रक्षकाचा मळ आहे” असे म्हटले आहे. कारण तो (प्रमाद) त्याच्या विनाशाला कारणीभूत ठरत असल्यामुळे मळाच्या ठिकाणी असलेला मळच आहे.

Duccaritanti aticāro. Aticāriniñhi itthiṃ sāmikopi gehā nīharati, mātāpitūnaṃ santikaṃ gatampi ‘‘tvaṃ kulassa aṅgārabhūtā, akkhīhipi na daṭṭhabbā’’ti taṃ mātāpitaropi nīharanti, sā anāthā vicarantī mahādukkhaṃ pāpuṇāti. Tenassā duccaritaṃ ‘‘mala’’nti vuttaṃ. Dadatoti dāyakassa. Yassa hi khettakasanakāle ‘‘imasmiṃ khette sampanne salākabhattādīni dassāmī’’ti cintetvāpi nipphanne sasse maccheraṃ uppajjitvā cāgacittaṃ nivāreti, so maccheravasena cāgacitte aviruhante manussasampatti, dibbasampatti, nibbānasampattīti tisso sampattiyo na labhati. Tena vuttaṃ ‘‘maccheraṃ dadato mala’’nti. Aññesupi evarūpesu eseva nayo. Pāpakā dhammāti akusalā dhammā. Te pana idhaloke paraloke ca malameva. Tatoti heṭṭhā vuttamalato. Malataranti atirekamalaṃ. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.

‘दुच्चरित’ (दुराचार) म्हणजे अतिचार (व्यभिचार). कारण व्यभिचारी स्त्रीला तिचा पतीही घरातून हाकलून देतो, आणि ती आई-वडिलांकडे गेली तरी “तू कुळाला काळिमा फासणारी (अंगारभूत) आहेस, डोळ्यांनीही पाहण्यायोग्य नाहीस” असे म्हणून तिचे आई-वडीलही तिला हाकलून देतात. ती अनाथ होऊन भटकत असताना मोठे दुःख प्राप्त करते. म्हणूनच तिच्या दुराचाराला ‘मल’ (मळ/कलंक) म्हटले आहे. ‘ददतो’ म्हणजे देणाऱ्याचा. कारण ज्याला शेत नांगरण्याच्या वेळी “या शेतात पीक आल्यावर मी शलाका-भक्त (अन्नदान) इत्यादी देईन” असा विचार करूनही, पीक तयार झाल्यावर मनात मत्सर (कंजूषपणा) उत्पन्न होऊन तो त्या दानाचा विचार सोडून देतो, तो मत्सरामुळे दानचित्त विकसित न झाल्याने मनुष्यसंपत्ती, दिव्यसंपत्ती आणि निर्वाणसंपत्ती या तिन्ही संपत्ती प्राप्त करू शकत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे की, “देणाऱ्याचा मत्सर हा मल (मळ) आहे.” इतर अशाच प्रकारच्या गोष्टींमध्येही हाच नियम लागू होतो. ‘पापका धम्मा’ म्हणजे अकुशल धर्म (अकुशल कर्म). ते या लोकात आणि परलोकात मलच आहेत. ‘ततो’ म्हणजे खाली सांगितलेल्या मलापेक्षा. ‘मलतरं’ म्हणजे अधिक मोठा मल. सहावे इत्यादी गाथांचे अर्थ स्पष्टच आहेत।

Malasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

मलसुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका) समाप्त झाली।

9. Pahārādasuttavaṇṇanā

९. पहार्यादसुत्त-वर्णना (पहार्याद सुत्ताची व्याख्या)

19. Navame (udā. aṭṭha. 45; sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.384) asurāti devā viya na suranti na kīḷanti na virocantīti asurā. Surā nāma devā, tesaṃ paṭipakkhāti vā asurā, vepacittipahārādādayo[Pg.228]. Tesaṃ bhavanaṃ sinerussa heṭṭhābhāge. Te tattha pavisantā nikkhamantā sinerupāde maṇḍapādīni nimminitvā kīḷantā abhiramanti. Sā tattha tesaṃ abhirati. Ime guṇe disvāti āha ‘‘ye disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramantī’’ti.

१९. नवव्या सुत्तात (उदा. अट्ठ. ४५; सारत्थ. टी. चूळवग्ग ३.३८४) ‘असुरा’ म्हणजे जे देवांप्रमाणे शोभत नाहीत, क्रीडा करत नाहीत किंवा चमकत नाहीत ते असुर होत. ‘सुरा’ म्हणजे देव, आणि त्यांचे जे विरोधी आहेत ते असुर, जसे की वेपचित्ती, पहार्याद इत्यादी. त्यांचे निवासस्थान सिनेरू (मेरू) पर्वताच्या खालच्या भागात आहे. ते तिथे प्रवेश करताना आणि बाहेर पडताना सिनेरूच्या पायथ्याशी मंडप इत्यादी निर्माण करून खेळत रममाण होतात. ती तिथे त्यांची अभिरती (आनंद) असते. हे गुण पाहूनच म्हटले आहे की, “ज्या गुणांना पाहून असुर महासागरात रममाण होतात.”

Yasmā lokiyā jambudīpo, himavā tattha patiṭṭhitasamuddadahapabbatā tappabhavā nadiyoti etesu yaṃ yaṃ na manussagocaraṃ, tattha sayaṃ sammūḷhā aññepi sammohayanti, tasmā tattha sammohavidhamanatthaṃ ‘‘ayaṃ tāva jambudīpo’’tiādi āraddhaṃ. Dasasahassayojanaparimāṇo āyāmato vitthārato cāti adhippāyo. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Udakena ajjhotthaṭo tadupabhogisattānaṃ puññakkhayena. Sundaradassanaṃ kūṭanti sudassanakūṭaṃ, yaṃ loke ‘‘hemakūṭa’’nti vuccati. Mūlagandho kālānusāriyādi. Sāragandho candanādi. Pheggugandho salalādi. Tacagandho lavaṅgādi. Papaṭikāgandho kapitthādi. Rasagandho sajjulasādi. Pattagandho tamālahiriverādi. Pupphagandho nāgakusumādi. Phalagandho jātiphalādi. Gandhagandho sabbesaṃ gandhānaṃ gandho. ‘‘Sabbāni puthulato paññāsa yojanāni, āyāmato pana ubbedhato viya dviyojanasatānevā’’ti vadanti.

ज्या अर्थी लौकिक जम्बुद्वीप, हिमवान (हिमालय), तिथे असलेले समुद्र, तलाव, पर्वत आणि त्यापासून उगम पावणाऱ्या नद्या यांपैकी जे जे मानवाच्या आवाक्याबाहेरचे (अगोचर) आहे, त्याविषयी स्वतः संभ्रमित असलेले लोग इतरांनाही संभ्रमित करतात, म्हणून तेथील संभ्रम दूर करण्यासाठी “हा जम्बुद्वीप आहे” इत्यादी विवेचन सुरू केले आहे. लांबी आणि रुंदीने दहा हजार योजन परिमाण असलेला, असा याचा अभिप्राय आहे. म्हणूनच “तथ्य” इत्यादी म्हटले आहे. पाण्याचा पूर येणे हे तेथील उपभोग घेणाऱ्या प्राण्यांच्या पुण्याच्या क्षयामुळे होते. सुंदर दिसणारे शिखर म्हणजे ‘सुदस्सनकूट’, ज्याला जगात ‘हेमकूट’ म्हटले जाते. मूळगंध म्हणजे कालानुसारी इत्यादी. सारगंध म्हणजे चंदनादी. फेग्गुगंध (गाभ्याचा सुगंध) म्हणजे सरल (देवदार) इत्यादी. त्वचागंध (सालीचा सुगंध) म्हणजे लवंग इत्यादी. पपटिकागंध (पपुद्र्याचा सुगंध) म्हणजे कवठ इत्यादी. रसगंध म्हणजे राळ (सज्जुरस) इत्यादी. पत्तगंध (पानांचा सुगंध) म्हणजे तमालपत्र, वाळा इत्यादी. पुप्फगंध (फुलांचा सुगंध) म्हणजे नागकेशर इत्यादी. फलगंध (फळांचा सुगंध) म्हणजे जायफळ इत्यादी. गंधगंध म्हणजे सर्व गंधांचा गंध. “सर्व रुंदीने पन्नास योजन आणि लांबी व उंचीने दोनशे योजन आहेत,” असे म्हणतात।

Manoharasilātalānīti ratanamayattā manuññasopānasilātalāni. Supaṭiyattānīti tadupabhogisattānaṃ sādhāraṇakammunāva suṭṭhu paṭiyattāni susaṇṭhitāni honti. Macchakacchapādīni udakaṃ malaṃ karonti, tadabhāvato phalikasadisanimmalodakāni. Tiriyato dīghaṃ uggatakūṭanti ‘‘tiracchānapabbata’’nti āha. Purimāni nāmagottānīti ettha nadī ninnagātiādikaṃ gottaṃ, gaṅgā yamunātiādikaṃ nāmaṃ.

‘मनोहरसिलातलानि’ म्हणजे रत्नमय असल्यामुळे सुंदर पायऱ्यांचे शिलातल. ‘सुपटियत्तानि’ म्हणजे त्याचा उपभोग घेणाऱ्या प्राण्यांच्या सामायिक कर्मामुळेच चांगल्या प्रकारे तयार केलेले व सुव्यवस्थित असतात. मासे, कासव इत्यादी पाण्याला गढूळ (मलिन) करतात, त्यांच्या अभावामुळे स्फटिकासारखे निर्मळ पाणी असते. आडवे पसरलेले आणि उंच गेलेले शिखर म्हणजे ‘तिरच्छानपब्बत’ (तिर्यक पर्वत) असे म्हटले आहे. ‘पूर्वीची नामगोत्रे’ यामध्ये नदी, निम्नगा इत्यादी गोत्र (सामान्य नाव) आहे आणि गंगा, यमुना इत्यादी नाम (विशेष नाव) आहे।

Savamānāti sandamānā. Pūrattanti puṇṇabhāvo. Masāragallaṃ ‘‘cittaphalika’’ntipi vadanti. Mahataṃ bhūtānanti mahantānaṃ sattānaṃ. Timī timiṅgalā timitimiṅgalāti tisso macchajātiyo. Timiṃ gilanasamatthā timiṅgalā. Timiñca timiṅgalañca gilanasamatthā timitimiṅgalāti vadanti.

‘सवमाना’ म्हणजे वाहणारे. ‘पूरत्तं’ म्हणजे पूर्णता (भरलेले असणे). ‘मसारगल्ल’ याला ‘चित्तफलिक’ (चित्रस्फटिक) असेही म्हणतात. ‘महतां भूतानं’ म्हणजे मोठ्या प्राण्यांचे. तिमी, तिमिंगल आणि तिमितिमिंगल या माशांच्या तीन जाती आहेत. तिमी माशाला गिळण्यास समर्थ असणारा तो ‘तिमिंगल’. तिमी आणि तिमिंगल या दोघांनाही गिळण्यास समर्थ असणारा तो ‘तिमितिमिंगल’ असे म्हणतात।

Mama [Pg.229] sāvakāti sotāpannādike ariyapuggale sandhāya vadati. Na saṃvasatīti uposathakammādivasena saṃvāsaṃ na karoti. Ukkhipatīti apaneti. Vimuttirasoti kilesehi vimuccanaraso. Sabbā hi sāsanasampatti yāvadeva anupādāya āsavehi cittassa vimuttiatthā.

‘माझे श्रावक’ हे स्रोतापन्न इत्यादी आर्यपुद्गलांना उद्देशून म्हटले आहे. ‘न संवसति’ म्हणजे उपोसथकर्म इत्यादींच्या माध्यमातून एकत्र वास (सहवास) न करणे. ‘उक्खिपति’ म्हणजे बाहेर काढणे (हकालपट्टी करणे). ‘विमुत्तिरसो’ म्हणजे क्लेशांपासून विमुक्त होण्याचा रस (स्वाद). कारण संपूर्ण शासनसंपत्ती (बुद्धांचे शासन) ही आसवांपासून (चित्तमळांपासून) उपादानरहित होऊन चित्ताची विमुक्ती साधण्यासाठीच आहे।

Ratanānīti ratijananaṭṭhena ratanāni. Satipaṭṭhānādayo hi bhāviyamānā pubbabhāgepi anappakaṃ pītipāmojjaṃ nibbattenti, pageva aparabhāge. Vuttañhetaṃ –

‘रत्ने’ म्हणजे आनंद (रती) उत्पन्न करणाऱ्या अर्थाने रत्ने होत. कारण सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादींची भावना केली असता, पूर्वभागातही भरपूर प्रीती आणि प्रमोद उत्पन्न होतो, मग उत्तरभागात तर काय सांगायचे! म्हणूनच म्हटले आहे की –

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374) –

“जेव्हा जेव्हा मनुष्य स्कंधांच्या उदय आणि व्ययाचे (उत्पत्ती आणि विनाशाचे) मनन करतो, तेव्हा तेव्हा त्याला प्रीती आणि प्रमोद प्राप्त होतो. जाणणाऱ्यासाठी तेच अमृत आहे.” (धम्मपद ३७४) –

Lokiyaratananibbattaṃ pana pītipāmojjaṃ na tassa kalabhāgampi agghati. Apica –

परंतु लौकिक रत्नांपासून उत्पन्न होणारी प्रीती आणि प्रमोद याच्या सोळाव्या भागाच्या (कलाभागाच्या) बरोबरीचाही नसतो. शिवाय –

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratananti pavuccati’’. (dī. ni. aṭṭha. 2.33;

saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223;

khu. pā. aṭṭha. 6.3;

su. ni. aṭṭha. 1.226;

mahāni. aṭṭha. 50);

“जे आदरणीय (पूजनीय), अत्यंत मूल्यवान, अतुलनीय, दुर्मीळ दर्शन असलेले आणि श्रेष्ठ सत्पुरुषांद्वारे उपभोगले जाणारे असते, त्याला ‘रत्न’ म्हटले जाते.”

Yadi ca cittīkatādibhāvena ratanaṃ nāma hoti, satipaṭṭhānādīnaṃyeva bhūtato ratanabhāvo. Bodhipakkhiyadhammānañhi so ānubhāvo, yaṃ sāvakā sāvakapāramiñāṇaṃ, paccekabuddhā paccekabodhiñāṇaṃ, sammāsambuddhā sammāsambodhiṃ adhigacchanti āsannakāraṇattā. Āsannakāraṇañhi dānādiupanissayoti evaṃ ratijananaṭṭhena cittīkatādiatthena ca ratanabhāvo bodhipakkhiyadhammānaṃ sātisayo. Tena vuttaṃ ‘‘tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ. Cattāro satipaṭṭhānā’’tiādi.

आणि जर आदरणीय इत्यादी भावामुळे त्याला रत्न म्हटले जात असेल, तर खऱ्या अर्थाने सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादींचाच रत्नभाव सिद्ध होतो. कारण बोधिपक्खिय धर्मांचाच (बोधीला अनुकूल असणाऱ्या धर्मांचाच) हा प्रभाव आहे, ज्यामुळे श्रावक हे श्रावकपारमीज्ञान, प्रत्येकबुद्ध हे प्रत्येकबोधीज्ञान आणि सम्यक्संबुद्ध हे सम्यक्संबोधी प्राप्त करतात, कारण ते त्याचे आसन्नकारण (तात्कालिक कारण) आहेत. दान इत्यादी उपनिषय (सहायक कारण) हे आसन्नकारण असल्यामुळे, अशा प्रकारे आनंद उत्पन्न करण्याच्या अर्थाने आणि आदरणीय इत्यादी अर्थाने बोधिपक्खिय धर्मांचा रत्नभाव सर्वश्रेष्ठ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे की, “तिथे ही रत्ने आहेत, जसे की – चार सतिपट्ठान” इत्यादी।

Tattha ārammaṇe okkantitvā upaṭṭhānaṭṭhena upaṭṭhānaṃ, satiyeva upaṭṭhānanti satipaṭṭhānaṃ. Ārammaṇassa pana kāyādivasena catubbidhattā vuttaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti. Tathā hi kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattasaññānaṃ pahānato asubhadukkhāniccānattabhāvaggahaṇato ca nesaṃ kāyānupassanādibhāvo vibhatto.

त्यात आलंबनात (विषयात) उतरून स्थिर होण्याच्या अर्थाने ‘उपस्थान’ (उपट्ट्ठान) आणि स्मृती हेच उपस्थान असल्यामुळे त्याला ‘सतिपट्ठान’ (स्मृतिप्रस्थान) म्हणतात. आलंबन हे काय (शरीर) इत्यादींच्या भेदाने चार प्रकारचे असल्यामुळे “चार सतिपट्ठान” असे म्हटले आहे. कारण काय (शरीर), वेदना, चित्त आणि धर्म यांमध्ये अनुक्रमे शुभ, सुख, नित्य आणि आत्मसंज्ञेचा त्याग करून, ते अशुद्ध, दुःखद, अनित्य आणि अनात्म भावाने ग्रहण केल्यामुळे त्यांचा कायानुपस्सना (कायानुपश्यना) इत्यादी रूपाने विभाग केला गेला आहे।

Sammā padahanti etena, sayaṃ vā sammā padahati, pasatthaṃ sundaraṃ vā padahantīti sammappadhānaṃ, puggalassa vā sammadeva padhānabhāvakaraṇato sammappadhānaṃ [Pg.230] vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tampi anuppannuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanappahānavasena anuppannuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādanaṭṭhāpanavasena ca catukiccasādhakattā vuttaṃ ‘‘cattāro sammappadhānā’’ti.

ज्याच्याद्वारे योग्य प्रकारे प्रयत्न केला जातो, किंवा स्वतः योग्य प्रकारे प्रयत्न करतो, किंवा प्रशंसनीय व सुंदर प्रयत्न केला जातो म्हणून त्याला 'सम्माप्पधान' (सम्यक प्रयत्न) म्हणतात. किंवा पुद्गलाला (व्यक्तीला) योग्य प्रकारेच प्रयत्नशील बनवत असल्यामुळे ते 'सम्माप्पधान' आहे. हे 'वीरिय' (वीर्य/प्रयत्न) याचेच एक नाव (अधिवचन) आहे. ते देखील, अनुत्पन्न अकुशल धर्मांना उत्पन्न न होऊ देणे व उत्पन्न झालेल्या अकुशल धर्मांचा प्रहाण (त्याग) करणे, आणि अनुत्पन्न कुशल धर्मांना उत्पन्न करणे व उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांचे संवर्धन (स्थापन) करणे या चार प्रकारच्या कर्तव्यांचे साधक असल्यामुळे, 'चार सम्माप्पधान' असे म्हटले गेले आहे.

Ijjhatīti iddhi, samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā tāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi. Iti paṭhamena atthena iddhi eva pādoti iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyena atthena iddhiyā pādo patiṭṭhā adhigamupāyoti iddhipādo. Tena hi uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti. Svāyaṃ iddhipādo yasmā chandādike cattāro adhipatidhamme dhure jeṭṭhake katvā nibbattīyati, tasmā vuttaṃ ‘‘cattāro iddhipādā’’ti.

जे समृद्ध होते ते 'इद्धि' (ऋद्धी) होय, म्हणजेच ते पूर्ण होते किंवा निष्पन्न होते असा अर्थ आहे. किंवा ज्याच्याद्वारे प्राणी समृद्ध, वृद्ध आणि श्रेष्ठतेला प्राप्त होतात, ती 'इद्धि' होय. अशा प्रकारे, पहिल्या अर्थानुसार 'इद्धि' हाच पाय (भाग) आहे म्हणून तो 'इद्धिपाद' होय, म्हणजेच इद्धिचा भाग असा अर्थ आहे. दुसऱ्या अर्थानुसार, इद्धिचा पाय म्हणजे तिची प्रतिष्ठा (आधार) किंवा प्राप्तीचा उपाय म्हणजे 'इद्धिपाद' होय. कारण त्याच्याद्वारेच उत्तरोत्तर विशेष संज्ञित अशा इद्धिला प्राप्त करतात. हा इद्धिपाद ज्याअर्थी छंद इत्यादी चार अधिपती धर्मांना अग्रभागी व श्रेष्ठ ठेवून उत्पन्न होतो, म्हणून 'चार इद्धिपाद' असे म्हटले गेले आहे.

Pañcindriyānīti saddhādīni pañca indriyāni. Tattha assaddhiyaṃ abhibhavitvā adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti saddhindriyaṃ. Kosajjaṃ abhibhavitvā paggahalakkhaṇe, pamādaṃ abhibhavitvā upaṭṭhānalakkhaṇe, vikkhepaṃ abhibhavitvā avikkhepalakkhaṇe, aññāṇaṃ abhibhavitvā dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti paññindriyaṃ.

'पंचिंद्रिये' म्हणजे श्रद्धा इत्यादी पाच इंद्रिये होत. त्यामध्ये, अश्रद्धेचा पराभव करून अधिमोक्ष (दृढ निश्चय) लक्षणात इंद्रियत्व (प्रभुत्व) गाजवते ते 'सद्धिंद्रिय' (श्रद्धेंद्रिय) होय. आळसाचा पराभव करून प्रग्रह (प्रयत्न) लक्षणात, प्रमादाचा पराभव करून उपस्थान (स्मृती) लक्षणात, विक्षेपाचा पराभव करून अविक्षेप (एकाग्रता) लक्षणात, आणि अज्ञानाचा पराभव करून दर्शन (ज्ञान) लक्षणात इंद्रियत्व (प्रभुत्व) गाजवते ते 'पञ्ञिंद्रिय' (प्रज्ञेंद्रिय) होय.

Tāniyeva assaddhiyādīhi anabhibhavanīyato akampiyaṭṭhena sampayuttadhammesu thirabhāvena ca balāni veditabbāni.

तीच (इंद्रिये) अश्रद्धा इत्यादींद्वारे पराभूत न होण्याजोगी असल्यामुळे, अकंपित (अचल) असण्याच्या अर्थाने आणि संप्रयुक्त धर्मांमध्ये स्थिर भाव निर्माण करत असल्यामुळे 'बले' (बल) म्हणून जाणली पाहिजेत.

Satta bojjhaṅgāti bodhiyā, bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā. Yā hi esā dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhati, kilesaniddāya vuṭṭhahati, cattāri ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti ‘‘bodhī’’ti vuccati. Tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgātipi bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādayo viya. Yopesa vuttappakārāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako ‘‘bodhī’’ti vuccati. Tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu porāṇā ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā’’ti (vibha. aṭṭha. 466; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.182; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.17). ‘‘Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā’’tiādinā (paṭi. ma. 2.17) nayenapi bojjhaṅgattho veditabbo.

'सात बोज्झंग' (सप्त बोध्यंग) म्हणजे बोधीचे किंवा बोध प्राप्त करणाऱ्याचे अंग म्हणून 'बोज्झंग' होय. कारण जी ही धर्मसामग्री आहे, जी लोकोत्तर मार्गक्षणी उत्पन्न होते; जी आळस, उद्धतपणा, अयोग्य ठिकाणी स्थिर राहणे, अयोग्य प्रयत्न करणे, कामसुख आणि आत्मक्लेश यांचा अनुयोग, उच्छेदवाद व शाश्वतवाद इत्यादी अनेक उपद्रवांची विरोधी (प्रतिपक्ष) आहे; आणि जी स्मृती, धर्मविचय, वीर्य, प्रीती, प्रश्रब्धी, समाधी व उपेक्षा या रूपाने संज्ञित आहे; अशा धर्मसामग्रीद्वारे आर्यश्रावक जागा होतो (बोध प्राप्त करतो), क्लेशांच्या निद्रेतून उठतो, चार आर्यसत्यांचा वेध घेतो (साक्षात्कार करतो) किंवा निर्वाणाचाच प्रत्यक्ष अनुभव घेतो, तिला 'बोधी' असे म्हटले जाते. त्या धर्मसामग्रीरूप बोधीचे अंग असल्यामुळे देखील ते 'बोज्झंग' आहेत, जसे की ध्यानांग किंवा मार्गांग इत्यादी. आणि जो हा आर्यश्रावक पूर्वोक्त धर्मसामग्रीद्वारे बोध प्राप्त करतो म्हणून त्याला 'बोधी' (बोध प्राप्त करणारा) म्हटले जाते. त्या बोध प्राप्त करणाऱ्याचे अंग असल्यामुळे देखील ते 'बोज्झंग' आहेत, जसे की सैन्याचे अंग (सेनांग) किंवा रथाचे अंग (रथांग) इत्यादी. म्हणूनच प्राचीन आचार्य म्हणतात— 'बोध प्राप्त करणाऱ्या पुद्गलाची (व्यक्तीची) अंगे म्हणजे बोज्झंग होत.' 'जे बोधीसाठी कारणीभूत ठरतात ते बोज्झंग होत' इत्यादी पद्धतीने देखील बोज्झंगचा अर्थ समजून घेतला पाहिजे.

Ariyo [Pg.231] aṭṭhaṅgiko maggoti taṃtaṃmaggavajjhehi kilesehi ārakattā, ariyabhāvakarattā, ariyaphalappaṭilābhakarattā ca ariyo. Sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni assa atthi, aṭṭha aṅgāniyeva vā aṭṭhaṅgiko. Mārento kilese gacchati nibbānatthikehi vā maggīyati, sayaṃ vā nibbānaṃ maggatīti maggoti evametesaṃ satipaṭṭhānādīnaṃ atthavibhāgo veditabbo.

'आर्य अष्टांगिक मार्ग' म्हणजे— त्या त्या मार्गाने वर्ज्य करावयाच्या क्लेशांपासून दूर असल्यामुळे, आर्यभाव निर्माण करत असल्यामुळे आणि आर्यफलाची प्राप्ती करून देत असल्यामुळे तो 'आर्य' आहे. सम्यक दृष्टी इत्यादी आठ अंगे ज्याला आहेत, किंवा जे आठ अंगेच आहेत, ते 'अष्टांगिक' होय. क्लेशांना मारत (नष्ट करत) जातो, किंवा निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्यांद्वारे शोधला जातो, किंवा स्वतः निर्वाणाचा शोध घेतो म्हणून तो 'मार्ग' होय. अशा प्रकारे या सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादींचा अर्थविभाग समजून घेतला पाहिजे.

Sotāpannoti maggasaṅkhātaṃ sotaṃ āpajjitvā pāpuṇitvā ṭhito, sotāpattiphalaṭṭhoti attho. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannoti sotāpattiphalassa attapaccakkhakaraṇāya paṭipajjamāno paṭhamamaggaṭṭho, yo aṭṭhamakotipi vuccati. Sakadāgāmīti sakideva imaṃ lokaṃ paṭisandhiggahaṇavasena āgamanasīlo dutiyaphalaṭṭho. Anāgāmīti paṭisandhiggahaṇavasena kāmalokaṃ anāgamanasīlo tatiyaphalaṭṭho. Yo pana saddhānusārī dhammānusārī ekabījītievamādiko ariyapuggalavibhāgo, so etesaṃyeva pabhedoti. Sesaṃ vuttanayasadisameva.

'सोतापन्न' (स्रोतापन्न) म्हणजे मार्गसंज्ञित अशा स्रोतामध्ये (प्रवाहामध्ये) प्रवेश करून, त्याला प्राप्त करून स्थित असलेला, म्हणजेच सोतापत्तिफल प्राप्त झालेला असा अर्थ आहे. 'सोतापत्तिफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न' म्हणजे सोतापत्तिफलाचा स्वतः प्रत्यक्ष अनुभव घेण्यासाठी मार्गस्थ झालेला, प्रथम मार्गस्थ (पहिल्या मार्गावर स्थित असलेला), ज्याला 'अठ्ठमक' (आठवा पुद्गल) असेही म्हटले जाते. 'सकदागामी' (सकृदागामी) म्हणजे पुनर्जन्म घेण्याच्या दृष्टीने या लोकात केवळ एकदाच येण्याचा स्वभाव असलेला, द्वितीय फलस्थ (दुसऱ्या फलावर स्थित असलेला). 'अनागामी' म्हणजे पुनर्जन्म घेण्याच्या दृष्टीने कामलोकात परत न येण्याचा स्वभाव असलेला, तृतीय फलस्थ (तिसऱ्या फलावर स्थित असलेला). आणि जो श्रद्धानुसारी, धम्मानुसारी, एकबीजी इत्यादी आर्य पुद्गलांचा विभाग आहे, तो यांचाच प्रभेद (उपविभाग) आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे.

Pahārādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पहाराद सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

10. Uposathasuttavaṇṇanā

१०. उपोसथ सुत्ताची वर्णना (टीका)

20. Dasame tadahuposatheti (udā. aṭṭha. 45; sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.383) tasmiṃ uposathadivasabhūte ahani. Uposathakaraṇatthāyāti ovādapātimokkhaṃ uddisituṃ. Uddhastaṃ aruṇanti aruṇuggamanaṃ. Uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhanti thero bhagavantaṃ pātimokkhuddesaṃ yāci. Tasmiṃ kāle ‘‘na, bhikkhave, anuposathe uposatho kātabbo’’ti (mahāva. 136) sikkhāpadassa apaññattattā. Kasmā pana bhagavā tiyāmarattiṃ vītināmesi? Tato paṭṭhāya ovādapātimokkhaṃ anuddisitukāmo tassa vatthuṃ pākaṭaṃ kātuṃ. Addasāti kathaṃ addasa? Attano cetopariyañāṇena tassaṃ parisati bhikkhūnaṃ cittāni parijānanto tassa dussīlassa cittaṃ passi. Yasmā pana citte diṭṭhe taṃsamaṅgīpuggalo diṭṭho nāma hoti, tasmā ‘‘addasā kho āyasmā mahāmoggallāno [Pg.232] taṃ puggalaṃ dussīla’’ntiādi vuttaṃ. Yatheva hi anāgate sattasu divasesu pavattaṃ paresaṃ cittaṃ cetopariyañāṇalābhī jānāti, evaṃ atītepīti. Majjhe bhikkhusaṅghassa nisinnanti saṅghapariyāpanno viya bhikkhusaṅghassa anto nisinnaṃ. Diṭṭhosīti ayaṃ na pakatattoti bhagavatā diṭṭho asi. Yasmā ca evaṃ diṭṭho, tasmā natthi te tava bhikkhūhi saddhiṃ ekakammādisaṃvāso. Yasmā pana so saṃvāso tava natthi, tasmā uṭṭhehi, āvusoti evamettha padayojanā veditabbā.

२०. दहाव्या (सुत्तात) 'तदहुपोसथे' म्हणजे त्या उपोसथाचा दिवस असलेल्या दिवशी. 'उपोसथ करण्याच्या उद्देशाने' म्हणजे ओवादपातिमोक्ख (ओवाद प्रातिमोक्ष) उद्देशित करण्यासाठी (सांगण्यासाठी). 'उद्धस्तं अरुणं' म्हणजे अरुणोदय (पहाट) होणे. 'भंते, भगवंतांनी भिक्खूंच्या पातिमोक्खाचा उद्देश करावा (पातिमोक्ख सांगावे),' अशी थेरांनी भगवंतांना पातिमोक्ख सांगण्याची याचना केली. कारण त्या वेळी 'भिक्खूंनो, अनुपोसथ दिवशी उपोसथ करू नये' हा शिक्षापद (नियम) प्रज्ञप्त (लागू) केला गेला नव्हता. पण भगवंतांनी रात्रीचे तिन्ही प्रहर का घालवले? त्यानंतर ओवादपातिमोक्ख न सांगण्याची इच्छा असल्यामुळे, त्या प्रकरणाला (वस्तूला) प्रकट करण्यासाठी. 'पाहिले' म्हणजे कसे पाहिले? आपल्या चेतोपरियज्ञानाने (परचित्तज्ञानाने) त्या परिषदेतील भिक्खूंच्या चित्तांना जाणत असताना, त्यांनी त्या दुःशीलाचे चित्त पाहिले. आणि ज्याअर्थी चित्त पाहिले असता त्या चित्ताशी युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती) देखील पाहिला जातो, म्हणूनच 'आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी त्या दुःशील पुद्गलाला पाहिले' इत्यादी म्हटले गेले आहे. कारण ज्याप्रमाणे चेतोपरियज्ञान प्राप्त असलेला पुरुष भविष्यातील सात दिवसांत घडणारे इतरांचे चित्त जाणतो, त्याचप्रमाणे भूतकाळातील देखील जाणतो. 'भिक्खू संघाच्या मध्ये बसलेला' म्हणजे जणू काही संघाचाच एक भाग असल्यासारखा भिक्खू संघाच्या आत बसलेला. 'तू पाहिला गेला आहेस' म्हणजे हा मूळ स्वभावाचा (शुद्ध) नाही, हे भगवंतांनी पाहिले आहे. आणि ज्याअर्थी असे पाहिले गेले आहे, त्याअर्थी तुझा भिक्खूंसोबत एकत्र कर्म (संघकर्म) इत्यादींचा संवास (सहवास) नाही. आणि ज्याअर्थी तो संवास तुला नाही, म्हणून 'हे आवुस (मित्रा), उठ!' अशी येथे पदयोजना समजून घेतली पाहिजे.

Tatiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosīti anekavāraṃ vatvāpi ‘‘thero sayameva nibbinno oramissatī’’ti vā, ‘‘idāni imesaṃ paṭipattiṃ jānissāmī’’ti vā adhippāyena tuṇhī ahosi. Bāhāyaṃ gahetvāti ‘‘bhagavatā mayā ca yāthāvato diṭṭho, yāvatatiyaṃ ‘uṭṭhehi, āvuso’ti ca vutto na vuṭṭhāti, idānissa nikkaḍḍhanakālo, mā saṅghassa uposathantarāyo ahosī’’ti taṃ bāhāyaṃ aggahesi, tathā gahetvā. Bahi dvārakoṭṭhakā nikkhāmetvāti dvārakoṭṭhakā dvārasālāto nikkhāmetvā. Bahīti pana nikkhāmitaṭṭhānadassanaṃ. Atha vā bahidvārakoṭṭhakāti bahidvārakoṭṭhakatopi nikkhāmetvā, na antodvārakoṭṭhakato eva. Ubhayatthāpi vihārato bahikatvāti attho. Sūcighaṭikaṃ datvāti aggaḷasūciñca uparighaṭikañca ādahitvā, suṭṭhutaraṃ kavāṭaṃ thaketvāti attho. Yāva bāhāgahaṇāpi nāmāti iminā ‘‘aparisuddhā, ānanda, parisā’’ti vacanaṃ sutvā eva hi tena pakkamitabbaṃ siyā, evaṃ apakkamitvā yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamessati, acchariyamidanti dasseti. Idañca garahanacchariyamevāti veditabbaṃ.

“तिसऱ्यांदाही तो मनुष्य शांतच राहिला” असे अनेकदा सांगूनही, “स्थवीर स्वतःच कंटाळून थांबतील” किंवा “आता मी यांची वर्तणूक जाणीन” या हेतूने तो शांत राहिला. “बाहूंनी पकडून” म्हणजे “भगवंतांनी आणि मी प्रत्यक्ष पाहिले आहे की, तीन वेळा ‘उठ, आवुसो’ असे म्हटल्यावरही तो उठत नाही, आता याला बाहेर काढण्याची वेळ आली आहे, जेणेकरून संघाच्या उपोसथात अडथळा येऊ नये” या विचाराने त्याला बाहूंनी (हाताने) पकडले, तसे पकडून. “बाहेरच्या प्रवेशद्वारातून बाहेर काढून” म्हणजे प्रवेशद्वाराच्या दालनातून बाहेर काढून. “बाहेर” हे बाहेर काढलेल्या जागेचे दर्शन आहे. किंवा “बाहेरच्या प्रवेशद्वारातून” म्हणजे बाहेरच्या प्रवेशद्वारातूनही बाहेर काढून, केवळ आतल्या प्रवेशद्वारातून नव्हे. दोन्ही अर्थांनी विहारातून बाहेर करून असा अर्थ आहे. “कडी-कोळप लावून” म्हणजे अडसर आणि वरची कडी लावून, दरवाजा चांगल्या प्रकारे बंद करून असा अर्थ आहे. “हात धरून बाहेर काढण्यापर्यंत” याने “आनंद, परिषद अपरिशुद्ध आहे” हे वचन ऐकूनच त्याने निघून जायला हवे होते, तसे न निघून जाता हात धरून बाहेर काढण्यापर्यंत तो मोघपुरुष थांबला, हे आश्चर्यकारक आहे असे दर्शविते. आणि हे निंदात्मक आश्चर्यच आहे असे समजावे.

Atha bhagavā cintesi – ‘‘idāni bhikkhusaṅghe abbudo jāto, aparisuddhā puggalā uposathaṃ āgacchanti, na ca tathāgatā aparisuddhāya parisāya uposathaṃ karonti, pātimokkhaṃ uddisanti. Anuddisante ca bhikkhusaṅghassa uposatho pacchijjati. Yaṃnūnāhaṃ ito paṭṭhāya bhikkhūnaṃyeva pātimokkhuddesaṃ anujāneyya’’nti. Evaṃ pana cintetvā bhikkhūnaṃyeva pātimokkhuddesaṃ anujāni. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā…pe… pātimokkhaṃ uddiseyyāthā’’ti. Tattha na dānāhanti idāni ahaṃ uposathaṃ na [Pg.233] karissāmi, pātimokkhaṃ na uddisissāmīti paccekaṃ na-kārena sambandho. Duvidhañhi pātimokkhaṃ – āṇāpātimokkhaṃ, ovādapātimokkhanti. Tesu ‘‘suṇātu me, bhante’’tiādikaṃ (mahāva. 134) āṇāpātimokkhaṃ. Taṃ sāvakāva uddisanti, na buddhā, yaṃ anvaddhamāsaṃ uddisīyati. ‘‘Khantī paramaṃ…pe… sabbapāpassa akaraṇaṃ…pe… anupavādo anupaghāto…pe… etaṃ buddhāna sāsana’’nti (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183-185; udā. 36; netti. 30) imā pana tisso gāthā ovādapātimokkhaṃ nāma. Taṃ buddhāva uddisanti, na sāvakā, channampi vassānaṃ accayena uddisanti. Dīghāyukabuddhānañhi dharamānakāle ayameva pātimokkhuddeso, appāyukabuddhānaṃ pana paṭhamabodhiyaṃyeva. Tato paraṃ itaro. Tañca kho bhikkhūyeva uddisanti, na buddhā, tasmā amhākampi bhagavā vīsativassamattaṃ imaṃ ovādapātimokkhaṃ uddisitvā imaṃ antarāyaṃ disvā tato paraṃ na uddisi. Aṭṭhānanti akāraṇaṃ. Anavakāsoti tasseva vevacanaṃ. Kāraṇañhi yathā tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ‘‘ṭhāna’’nti vuccati, evaṃ ‘‘avakāso’’tipi vuccati. Yanti kiriyāparāmasanaṃ.

त्यानंतर भगवंतांनी विचार केला – “आता भिक्षुसंघात दोष (अर्बुद) निर्माण झाला आहे, अपरिशुद्ध व्यक्ती उपोसथाला येत आहेत, आणि तथागत अपरिशुद्ध परिषदेमध्ये उपोसथ करत नाहीत, पातिमोक्ख उद्देशित (पाठ) करत नाहीत. आणि पातिमोक्ख उद्देशित न केल्यास भिक्षुसंघाचा उपोसथ खंडित होईल. तर मग मी आतापासून भिक्षूंनाच पातिमोक्ख उद्देशित करण्याची अनुमती द्यावी.” असा विचार करून त्यांनी भिक्षूंनाच पातिमोक्ख उद्देशित करण्याची अनुमती दिली. म्हणूनच म्हटले आहे – “त्यानंतर भगवंतांनी...पे... पातिमोक्ख उद्देशित करावा.” तेथे “न दानाहं” म्हणजे आता मी उपोसथ करणार नाही, पातिमोक्ख उद्देशित करणार नाही, असा प्रत्येक ‘न’ काराशी संबंध आहे. पातिमोक्ख दोन प्रकारचे आहे – आण्णापातिमोक्ख (आज्ञापातिमोक्ख) आणि ओवादपातिमोक्ख (ओवादपातिमोक्ख). त्यापैकी “सुणातु मे, भन्ते” इत्यादी आण्णापातिमोक्ख आहे. ते श्रावकच उद्देशित करतात, बुद्ध नव्हे, जे दर पंधरवड्याला उद्देशित केले जाते. “खन्ती परमं...पे... सब्बपापस्स अकरणं...पे... अनुपवादो अनुपघातो...पे... एतं बुद्धान सासनं” या तीन गाथा म्हणजे ओवादपातिमोक्ख होय. ते बुद्धच उद्देशित करतात, श्रावक नव्हे, आणि ते सहा वर्षांच्या समाप्तीनंतर उद्देशित करतात. दीर्घायुषी बुद्धांच्या हयातीत हाच पातिमोक्ख उद्देश असतो, तर अल्पायुषी बुद्धांच्या बाबतीत केवळ प्रथम बोधीच्या काळातच असतो. त्यानंतर दुसरा (आण्णापातिमोक्ख) असतो. आणि तो भिक्षूच उद्देशित करतात, बुद्ध नव्हे, म्हणूनच आमच्या भगवंतांनीही सुमारे वीस वर्षे हा ओवादपातिमोक्ख उद्देशित करून, हा अडथळा पाहून त्यानंतर तो उद्देशित केला नाही. “अट्ठानं” म्हणजे अकारण (अशक्य). “अनवकासो” हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. कारण ज्याप्रमाणे येथे फळ टिकून राहते, त्याच्या अधीन राहून कार्य होते, म्हणून त्याला “ठाण” (स्थान) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे “अवकास” (अवकाश) असेही म्हटले जाते. “यं” हे क्रियेचा निर्देश करणारे आहे.

Aṭṭhime, bhikkhave, mahāsamuddeti ko anusandhi? Yvāyaṃ aparisuddhāya parisāya pātimokkhassa anuddeso vutto, so imasmiṃ dhammavinaye acchariyo abbhuto dhammoti taṃ aparehipi sattahi acchariyabbhutadhammehi saddhiṃ vibhajitvā dassetukāmo paṭhamaṃ tāva tesaṃ upamābhāvena mahāsamudde aṭṭha acchariyabbhutadhamme dassento satthā ‘‘aṭṭhime, bhikkhave, mahāsamudde’’tiādimāha.

“भिक्षूंनो, महासागरात हे आठ...” यात काय संदर्भ आहे? अपरिशुद्ध परिषदेमध्ये पातिमोक्खाचे जे अनुद्देशन (पाठ न करणे) सांगितले आहे, तो या धम्मविनयातील एक आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धम्म आहे, हे इतर सात आश्चर्यकारक व अद्भुत धम्मांसह विभागून दाखवण्याच्या इच्छेने, शास्त्यांनी (बुद्धांनी) प्रथम त्यांची उपमा देण्यासाठी महासागरातील आठ आश्चर्यकारक व अद्भुत धम्म दाखवताना “भिक्षूंनो, महासागरात हे आठ...” इत्यादी म्हटले आहे.

Uposathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपोसथसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

महावग्गवर्णना समाप्त झाली.

3. Gahapativaggo

३. गहपतिवग्ग (गृहपती वर्ग)

1-7. Paṭhamauggasuttādivaṇṇanā

१-७. प्रथम उग्गसुत्त आदि वर्णना

21-27. Tatiyassa paṭhamadutiyesu natthi vattabbaṃ. Tatiye ‘‘hatthago’’ti vattabbe ‘‘hatthako’’ti vuttaṃ. So hi rājapurisānaṃ hatthato [Pg.234] yakkhassa hatthaṃ, yakkhassa hatthato bhagavato hatthaṃ, bhagavato hatthato puna rājapurisānaṃ hatthaṃ gatattā nāmato hatthako āḷavakoti jāto. Tenāha ‘‘āḷavakayakkhassa hatthato hatthehi sampaṭicchitattā hatthakoti laddhanāmo rājakumāro’’ti. Catutthādīni uttānatthāneva.

२१-२७. तिसऱ्या (वर्गाच्या) पहिल्या आणि दुसऱ्या सुत्तात काही सांगण्यासारखे नाही. तिसऱ्या सुत्तात “हत्थगो” असे म्हणण्याऐवजी “हत्थको” असे म्हटले आहे. कारण तो राजपुरुषांच्या हातातून यक्षाच्या हातात, यक्षाच्या हातातून भगवंतांच्या हातात आणि भगवंतांच्या हातातून पुन्हा राजपुरुषांच्या हातात गेल्यामुळे त्याचे नाव ‘हत्थक आळवक’ असे पडले. म्हणूनच म्हटले आहे – “आळवक यक्षाच्या हातातून हातांनी स्वीकारला गेल्यामुळे ‘हत्थक’ हे नाव मिळालेला राजकुमार.” चौथ्या इत्यादी सुत्तांचे अर्थ स्पष्टच आहेत.

Paṭhamauggasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम उग्गसुत्त आदि वर्णना समाप्त झाली.

8. Dutiyabalasuttavaṇṇanā

८. दुतियबलसुत्तवर्णना

28. Aṭṭhame khīṇāsavassa sabbesaṃ saṅkhārānaṃ aniccatā asammohavasena kiccato maggapaññāya suppaṭividdhā, vipassanāya ārammaṇakaraṇavasenapīti dassento āha ‘‘sahavipassanāya maggapaññāyā’’ti. Ime kāmāti dvepi kāme vadati. Kilesavasena uppajjamāno hi pariḷāho vatthukāmasannissayo vatthukāmavisayo vāti dvepi sapariḷāhaṭṭhena aṅgārakāsu viyāti ‘‘aṅgārakāsūpamā’’ti vuttā. Anto vuccati lāmakaṭṭhena taṇhā, byantaṃ vigatantaṃ bhūtanti byantibhūtanti āha ‘‘vigatantabhūta’’nti, nittaṇhanti attho.

२८. आठव्या सुत्तात, क्षीणासवाच्या (अर्हताच्या) सर्व संस्कारांची अनित्यता ही संमोहविरहिततेमुळे, कृत्यांच्या दृष्टीने मार्गप्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे प्रतिवेध (साक्षात्कार) केली गेली आहे, आणि विपश्यनेच्या द्वारे आलंबन (विषय) करण्याच्या दृष्टीनेही, हे दर्शविताना म्हटले आहे – “सविपश्यना मार्गप्रज्ञेने”. “हे काम” यात दोन्ही कामांविषयी (वस्तुकॉम आणि क्लेशकाम) सांगितले आहे. क्लेशांमुळे उत्पन्न होणारा दाह हा वस्तुकमावर आश्रित असतो किंवा वस्तुकमाचा विषय असतो, म्हणून हे दोन्ही दाहयुक्त असल्यामुळे निखाऱ्यांच्या खड्ड्यासारखे आहेत, म्हणून “अंगारकासूपमा” (निखाऱ्यांच्या खड्ड्याची उपमा) असे म्हटले आहे. ‘अंत’ म्हणजे हीन अर्थाने तृष्णा, ‘ब्यन्त’ म्हणजे जिचा अंत झाला आहे अशी, म्हणून ‘ब्यन्तिभूत’ याला “विगतन्तभूत” (तृष्णारहित झालेली) असे म्हटले आहे, म्हणजेच तृष्णारहित असा अर्थ आहे.

Dutiyabalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुतियबलसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

9. Akkhaṇasuttavaṇṇanā

९. अक्खणसुत्तवर्णना

29. Navame yasmā mahiddhikapetā devāsurānaṃ āvāhaṃ gacchanti, vivāhaṃ na gacchanti, tasmā pettivisayeneva asurakāyo gahitoti veditabbo. Petāsurā pana petā evāti tesaṃ petehi saṅgaho avuttasiddhova.

२९. नवव्या सुत्तात, ज्याअर्थी महर्द्धिक (महान ऋद्धी असलेले) प्रेत हे देवांसुरांच्या विवाहासाठी (आवाहन-विवाह) जातात, परंतु स्वतः विवाह करत नाहीत, म्हणून असुरकाय हा प्रेतविषयातच (प्रेतलोकातच) समाविष्ट आहे असे समजावे. प्रेतासुर हे प्रेतच आहेत, त्यामुळे त्यांचा प्रेतांमध्ये समावेश होतो हे न सांगताही सिद्ध होते.

Akkhaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अक्खणसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

10. Anuruddhamahāvitakkasuttavaṇṇanā

१०. अनुरुद्धमहावितक्कसुत्तवर्णना

30. Dasame [Pg.235] appicchassāti na icchassa. Abhāvattho hettha appasaddo ‘‘appaḍaṃsamakasavātātapā’’tiādīsu (a. ni. 10.11) viya. Paccayesu appiccho paccayappiccho, cīvarādipaccayesu icchārahito. Adhigamappicchoti jhānādiadhigamavibhāvane icchārahito. Pariyattiappicchoti pariyattiyaṃ bāhusaccavibhāvane icchārahito. Dhutaṅgappicchoti dhutaṅgesu appiccho dhutaṅgabhāvavibhāvane icchārahito. Santaguṇaniguhanenāti attani saṃvijjamānānaṃ jhānādiguṇānañceva bāhusaccaguṇassa dhutaṅgaguṇassa ca niguhanena chādanena. Sampajjatīti nipphajjati sijjhati. No mahicchassāti mahatiyā icchāya samannāgatassa no sampajjati anudhammassapi anipphajjanato. Pavivittassāti pakārehi vivittassa. Tenāha ‘‘kāyacittaupadhivivekehi vivittassā’’ti. Ārambhavatthuvasenāti bhāvanābhiyogavasena ekībhāvova kāyavivekoti adhippeto, na gaṇasaṅgaṇikābhāvamattanti dasseti. Kammanti yogakammaṃ.

३०. दहाव्या सुत्तात 'अप्पिच्छस्स' म्हणजे इच्छा नसलेल्याचे. येथे 'अप्प' हा शब्द 'अप्पडंसमकसवातातपा' (अं. नि. १०.११) इत्यादींप्रमाणे अभावाच्या अर्थाने आहे. प्रत्ययांच्या (साधनांच्या) बाबतीत अल्पेच्छ असणारा तो 'पच्चयप्पिच्छो' (प्रत्यय-अल्पेच्छू) होय, जो चीवरादी प्रत्ययांच्या बाबतीत इच्छारहित असतो. 'अधिगमप्पिच्छो' म्हणजे ध्यानादी अधिगम (प्राप्ती) प्रकट करण्याची इच्छा नसलेला. 'परियत्तिअप्पिच्छो' म्हणजे परियत्तीमध्ये (अभ्यासात) बहुश्रुतता प्रकट करण्याची इच्छा नसलेला. 'धुतङ्गप्पिच्छो' म्हणजे धुतंगांच्या बाबतीत अल्पेच्छ असणारा, धुतंग धारण केल्याचे प्रकट करण्याची इच्छा नसलेला. 'सन्तगुणनिगुहनेन' म्हणजे स्वतःमध्ये विद्यमान असलेल्या ध्यानादी गुणांचे तसेच बहुश्रुततेच्या गुणाचे आणि धुतंगाच्या गुणाचे गोपन केल्याने, ते झाकून ठेवल्याने. 'सम्पज्जती' म्हणजे निष्पन्न होते, सिद्ध होते. 'नो महिच्छस्स' म्हणजे मोठ्या इच्छेने युक्त असलेल्याला प्राप्त होत नाही, कारण अनुधम्माचीही (अनुकूल धर्माचीही) निष्पत्ती होत नाही. 'पविवित्तस्स' म्हणजे सर्व प्रकारे विविक्त (एकांतप्रिय) असलेल्याचे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कायचित्तउपधिविवेकेहि विवित्तस्स' (काय, चित्त आणि उपधीच्या विवेकाने विविक्त असलेल्याचे). 'आरम्भवत्थुवसेन' म्हणजे भावनेच्या अभियोगाच्या (प्रयत्नाच्या) वशाने एकीभाव (एकांत) हाच 'कायविवेक' अभिप्रेत आहे, केवळ समूहाचा अभाव नव्हे, हे दर्शवितात. 'कम्मं' म्हणजे योगकर्म (साधना).

Sattehi kilesehi ca saṅgaṇanaṃ samodhānaṃ saṅgaṇikā, sā āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti saṅgaṇikārāmo, tassa. Tenāha ‘‘gaṇasaṅgaṇikāya cevā’’tiādi. Āraddhavīriyassāti paggahitavīriyassa. Tañca kho upadhiviveke ninnatāvasena ‘‘ayaṃ dhammo’’ti vacanato. Esa nayo itaresupi. Vivaṭṭanissitaṃyeva hi samādhānaṃ idhādhippetaṃ, tathā paññāpi. Kammassa-katapaññāya hi ṭhito kammavasena bhavesu nānappakāro anatthoti jānanto kammakkhayakaraṃ ñāṇaṃ abhipattheti, tadatthañca ussāhaṃ karoti. Mānādayo sattasantānaṃ saṃsāre papañcenti vitthārentīti papañcāti āha ‘‘taṇhāmānadiṭṭhipapañcarahitattā’’tiādi. Sesamettha suviññeyyameva.

प्राण्यांशी आणि क्लेशांशी एकत्र येणे, संमिश्रण होणे म्हणजे 'सङ्गणिका' (संगती) होय. ती रमणीय असल्याच्या अर्थाने ज्याचा आराम (क्रीडास्थान) आहे, तो 'सङ्गणिकाराम' होय, त्याचा. म्हणूनच म्हटले आहे - 'गणसङ्गणिकाय चेव' इत्यादी. 'आरद्धवीरियस्स' म्हणजे दृढ वीर्य (प्रयत्न) करणाऱ्याचे. आणि ते खरोखर उपधिविवेकाकडे झुकलेले असल्यामुळे 'हा धम्म आहे' असे म्हटले आहे. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. कारण येथे विवट्ट (संसारमुक्ती) आश्रित असलेलेच समाधान (समाधी) अभिप्रेत आहे, तसेच प्रज्ञाही. कर्माच्या फलाविषयीच्या प्रज्ञेवर (कम्मस्सकतपञ्ञा) स्थिर असलेला मनुष्य कर्माच्या प्रभावाने भवांमध्ये (संसारात) नाना प्रकारचे अनर्थ होतात हे जाणून कर्मक्षय करणारे ज्ञान इच्छितो आणि त्यासाठी उत्साह (प्रयत्न) करतो. मानादी क्लेश प्राण्यांच्या संतानाला (प्रवाहाला) संसारात प्रपंचित करतात, म्हणजेच विस्तारतात, म्हणून त्यांना 'प्रपंच' म्हणतात; म्हणूनच म्हटले आहे - 'तण्हामानदिट्ठिपपञ्चरहितत्ता' (तृष्णा, मान आणि दृष्टी या प्रपंचांनी रहित असल्यामुळे) इत्यादी. यातील उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

Anuruddhamahāvitakkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुरुद्धमहावितक्कसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

Gahapativaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

गृहपतिवग्गवर्णना समाप्त झाली.

4. Dānavaggo

४. दानवग्ग

1-4. Paṭhamadānasuttādivaṇṇanā

१-४. प्रथमदानसुत्त-आदींची वर्णना

31-34. Catutthassa [Pg.236] paṭhame āsajjāti yassa deti, tassa āgamanahetu tena samāgamanimittaṃ. Bhayāti bhayahetu. Nanu bhayaṃ nāma laddhakāmatārāgādayo viya cetanāya avisuddhikaraṃ, taṃ kasmā idha gahitanti? Nayidaṃ tādisaṃ vohārabhayādiṃ sandhāya vuttanti dassetuṃ ‘‘ayaṃ adāyako akārako’’tiādi vuttaṃ. Adāsi meti yaṃ pubbe kataṃ upakāraṃ cintetvā dīyati, taṃ sandhāya vuttaṃ. Dassati meti paccupakārāsīsāya yaṃ dīyati, taṃ sandhāya vadati. Sāhu dānanti dānaṃ nāmetaṃ paṇḍitapaññattanti sādhusamācāre ṭhatvā deti. Alaṅkāratthanti upasobhanatthaṃ. Dānañhi datvā taṃ paccavekkhantassa pāmojjapītisomanassādayo uppajjanti, lobhadosaissāmaccherādayopi vidūrī bhavanti. Idāni dānaṃ anukūladhammaparibrūhanena paccanīkadhammavidūrīkaraṇena ca bhāvanācittassa upasobhanāya ca parikkhārāya ca hotīti ‘‘alaṅkāratthañceva parikkhāratthañca detī’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘dānañhi cittaṃ muduṃ karotī’’tiādi. Muducitto hoti laddhā dāyake ‘‘iminā mayhaṃ saṅgaho kato’’ti, dātāpi laddhari. Tena vuttaṃ ‘‘ubhinnampi cittaṃ muduṃ karotī’’ti.

३१-३४. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'आसज्ज' म्हणजे ज्याला देतो, त्याच्या येण्याच्या हेतूने, त्याच्याशी भेटीच्या निमित्ताने. 'भया' म्हणजे भयामुळे. शंका: भय हे तर लाभ मिळवण्याची इच्छा, राग इत्यादींप्रमाणे चेतनेला अशुद्ध करणारे आहे, मग ते येथे का घेतले आहे? उत्तर: हे तशा प्रकारच्या व्यावहारिक भयादी गोष्टींना उद्देशून म्हटलेले नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'अयं अदायको अकारको' (हा न देणारा, न करणारा आहे) इत्यादी म्हटले आहे. 'अदासि मे' (त्याने मला दिले होते) म्हणजे पूर्वी केलेल्या उपकाराचा विचार करून जे दिले जाते, त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'दस्सति मे' (तो मला देईल) म्हणजे प्रत्युपकाराच्या आशेने जे दिले जाते, त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'साहु दानं' (दान देणे चांगले आहे) म्हणजे दान हे पंडितांनी प्रज्ञप्त (प्रस्थापित) केले आहे, असे मानून चांगल्या आचरणात स्थित राहून देतो. 'अलङ्कारत्थं' म्हणजे सुशोभित करण्यासाठी. कारण दान दिल्यानंतर त्याचे प्रत्यवेक्षण (चिंतन) करणाऱ्याला प्रमोद, प्रीती, सोमनस्य इत्यादी उत्पन्न होतात आणि लोभ, द्वेष, ईर्ष्या, मत्सर इत्यादी दूर होतात. आता, दान हे अनुकूल धर्माच्या वृद्धीने आणि प्रतिकूल धर्माच्या निवारणाने भावनाचित्ताच्या सुशोभनासाठी आणि परिकारासाठी (साधनासाठी) असते, म्हणून 'अलङ्कारत्थञ्चेव परिक्खारत्थञ्च देति' (सुशोभनासाठी आणि साधनासाठी देतो) असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'दानं हि चित्तं मुदुं करोति' (दान खरोखर चित्त मृदू करते) इत्यादी. दान मिळवणारा 'याने माझा संग्रह (आदर) केला' या विचाराने दात्याच्या प्रति मृदूचित्त होतो, आणि दाता देखील मिळवणाऱ्याच्या प्रति मृदूचित्त होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'उभिन्नम्पि चित्तं मुदुं करोति' (दोघांचेही चित्त मृदू करते).

Adantadamananti adantā anassavāpissa dānena dantā assavā honti, vase vattanti. Adānaṃ dantadūsakanti adānaṃ pubbe dantānaṃ assavānampi vighātuppādanena cittaṃ dūseti. Unnamanti dāyakā piyaṃvadā ca paresaṃ garucittīkāraṭṭhānatāya. Namantipaṭiggāhakā dānena piyavācāya ca laddhasaṅgahāsaṅgāhakānaṃ.

'अदन्तदमनं' म्हणजे जे अदंत (अदमित) आणि आज्ञा न पाळणारे आहेत, ते देखील दानाने दमित आणि आज्ञाधारक होतात, वश होतात. 'अदानं दन्तदूसकं' म्हणजे दान न देणे हे पूर्वी दमित आणि आज्ञाधारक असलेल्यांच्या मनातही विघ्न उत्पन्न करून चित्त दूषित करते. 'उन्नमन्ति' म्हणजे दाते आणि प्रिय बोलणारे हे इतरांच्या आदरास पात्र ठरल्यामुळे उन्नत (प्रतिष्ठित) होतात. 'नमन्ति' म्हणजे प्रतिग्राहक (दान स्वीकारणारे) हे दानाने आणि प्रिय वचनाने मिळालेल्या संग्रहामुळे (आदरामुळे) दात्यांसमोर नम्र होतात.

Cittālaṅkāradānameva uttamaṃ anupakkiliṭṭhatāya suparisuddhatāya guṇavisesapaccayatāya ca. Dutiyādīni uttānatthāneva.

चित्ताच्या सुशोभनासाठी दिलेले दानच उत्तम आहे, कारण ते क्लेशरहित, अत्यंत शुद्ध आणि विशेष गुणांचे कारण असणारे असते. दुसरी इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

Paṭhamadānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमदानसुत्त-आदींची वर्णना समाप्त झाली.

5. Dānūpapattisuttavaṇṇanā

५. दानूपपत्तिसुत्तवर्णना

35. Pañcame [Pg.237] dānapaccayāti dānakāraṇā, dānamayapuññassa katattā upacitattāti attho. Upapattiyoti manussesu devesu ca nibbattiyo. Ṭhapetīti ekavārameva anuppajjitvā yathā upari tenevākārena pavattati, evaṃ ṭhapeti. Tadeva cassa adhiṭṭhānanti āha ‘‘tasseva vevacana’’nti. Vaḍḍhetīti brūheti na hāpeti. Vimuttanti adhimuttaṃ, ninnaṃ poṇaṃ pabbhāranti attho. Vimuttanti vā vissaṭṭhaṃ. Nippariyāyato uttari nāma paṇītaṃ majjhepi hīnamajjhimavibhāgassa labbhanatoti vuttaṃ ‘‘uttari abhāvitanti tato uparimaggaphalatthāya abhāvita’’nti. Saṃvattati tathāpaṇihitaṃ dānamayaṃ cittaṃ. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘tañca kho’’tiādi vuttaṃ, taṃ tatrupapattiyā vibandhakaradussīlyābhāvadassanaparaṃ daṭṭhabbaṃ, na dānamayassa puññassa kevalassa taṃsaṃvattanatādassanaparanti daṭṭhabbaṃ. Samucchinnarāgassāti samucchinnakāmarāgassa. Tassa hi siyā brahmaloke upapatti, na samucchinnabhavarāgassa. Vītarāgaggahaṇena cettha kāmesu vītarāgatā adhippetā, yāya brahmalokūpapatti siyā. Tenāha ‘‘dānamattenevā’’tiādi. Yadi evaṃ dānaṃ tattha kimatthiyanti āha ‘‘dānaṃ panā’’tiādi. Dānena muducittoti baddhāghāte veripuggalepi attano dānasampaṭicchanena mudubhūtacitto.

३५. पाचव्या सुत्तात 'दानपच्चया' म्हणजे दानाच्या कारणाने, दानमय पुण्याचा संचय केल्यामुळे असा अर्थ आहे. 'उपपत्तियो' म्हणजे मनुष्यांमध्ये आणि देवांमध्ये उत्पन्न होणे (पुनर्जन्म). 'ठपेति' म्हणजे एकदाच उत्पन्न न होता जसे वर त्याच प्रकारे चालू राहते, तसे स्थापित करतो. तेच त्याचे अधिष्ठान आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'तस्सेव वेवचनं' (त्याचाच तो पर्याय आहे). 'वड्ढेति' म्हणजे वाढवतो, कमी करत नाही. 'विमुत्तं' म्हणजे अधिमुक्त, तिकडे झुकलेले, प्रवण, प्रभारित असा अर्थ आहे. किंवा 'विमुत्तं' म्हणजे विसर्जित (मुक्त केलेले). निप्परियाय (थेट) रूपाने 'उत्तरी' म्हणजे प्रणीत (श्रेष्ठ), कारण मध्यमातही हीन-मध्यम असा विभाग आढळतो, म्हणूनच म्हटले आहे - 'उत्तरी अभावितं' म्हणजे त्याहून वरच्या मार्ग-फलाच्या प्राप्तीसाठी भावना न केलेले. 'संवत्तति' म्हणजे तशा प्रकारे प्रणिहित (एकाग्र) केलेले दानमय चित्त संवर्तित होते (त्या गतीला प्राप्त होते). पाळीमध्ये जे 'तञ्च खो' इत्यादी म्हटले आहे, ते तेथील उत्पत्तीमध्ये अडथळा आणणाऱ्या दुःशीलाचा (सदाचारहीनतेचा) अभाव दर्शवण्यासाठी आहे असे समजावे, केवळ दानमय पुण्याच्याच त्या गतीला प्राप्त होण्याविषयीचे ते विधान नाही असे समजावे. 'समुच्छिन्नरागस्स' म्हणजे ज्याचा कामराग समूळ नष्ट झाला आहे अशाचे. कारण त्याची ब्रह्मलोकात उत्पत्ती होऊ शकते, ज्याचा भवरोग (किंवा भवराग) समूळ नष्ट झाला आहे त्याची नाही. येथे 'वीतराग' या शब्दाने कामांविषयीची वीतरागता अभिप्रेत आहे, ज्याच्याद्वारे ब्रह्मलोकात उत्पत्ती होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'दानमत्तेनेव' (केवळ दानानेच) इत्यादी. जर असे आहे, तर तेथे दानाचा काय उपयोग? यावर म्हणतात - 'दानं पन' इत्यादी. 'दानेन मुदुचित्तो' म्हणजे वैरभाव बाळगणाऱ्या शत्रू व्यक्तीच्या बाबतीतही, त्याने आपले दान स्वीकारल्यामुळे ज्याचे चित्त मृदू झाले आहे असा.

Dānūpapattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दानूपपत्तिसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

6. Puññakiriyavatthusuttavaṇṇanā

६. पुण्यकिरियवत्थुसुत्तवर्णना

36. Chaṭṭhe pujjabhavaphalaṃ nibbattenti, attano santānaṃ punantīti vā puññāni ca tāni hetupaccayehi kattabbato kiriyā cāti puññakiriyā, tāyeva ca tesaṃ tesaṃ piyamanāpatādiānisaṃsānaṃ vatthubhāvato puññakiriyavatthūni.

३६. सहाव्या सुत्तात जे पूज्य भावाचे फल उत्पन्न करतात किंवा स्वतःच्या संतानाला (प्रवाहाला) पवित्र करतात ते 'पुण्यानि' (पुण्य) होत; आणि ती हेतू-प्रत्ययांद्वारे करण्यायोग्य असल्यामुळे 'किरिया' (क्रिया) होत, म्हणून 'पुञ्ञकिरिया' (पुण्यक्रिया) होय. आणि तीच त्या त्या प्रिय, मनाजोगत्या इत्यादी आनिशंसांचे (फायद्यांचे) वस्तू (अधिष्ठान) असल्यामुळे 'पुञ्ञकिरियवत्थूनि' (पुण्यक्रियावस्तू) होत.

Anucchinnabhavamūlassa anuggahavasena, pūjāvasena vā attano deyyadhammassa parassa pariccāgacetanā dīyati etenāti dānaṃ, dānameva dānamayaṃ. Padapūraṇamattaṃ maya-saddo. Cīvarādīsu catūsu paccayesu (dī. ni. aṭṭha. 3.305), annādīsu vā [Pg.238] dasasu dānavatthūsu, rūpādīsu vā chasu ārammaṇesu taṃ taṃ dentassa tesaṃ uppādanato paṭṭhāya pubbabhāge pariccāgakāle pacchā somanassacittena anussaraṇe cāti tīsu kālesu pavattacetanā dānamayaṃ puññakiriyavatthu nāma.

ज्याचे भवाचे मूळ नष्ट झालेले नाही, अशा व्यक्तीच्या अनुग्रहापोटी किंवा पूजेपोटी आपल्या देय वस्तूचा (देय्यधम्म) दुसऱ्याला त्याग करण्याची जी चेतना असते, ज्याद्वारे दिले जाते, ते 'दान' होय. दान म्हणजेच 'दानमय' होय. 'मय' हा शब्द केवळ पदपूरक (शब्द पूर्ण करणारा) आहे. चीवर इत्यादी चार प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) बाबतीत, याशिवाय अन्नादी दहा दानवस्तूंच्या बाबतीत, किंवा रूपादी सहा आरंमणांच्या (विषयांच्या) बाबतीत, त्या त्या वस्तू देणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात तीन काळात उत्पन्न होणारी चेतना—म्हणजेच त्या वस्तूंच्या उत्पादनापासून सुरू होणाऱ्या पूर्वभागात (पूर्वकाळात), प्रत्यक्ष त्यागाच्या वेळी आणि नंतर प्रसन्न चित्ताने त्याचे स्मरण करताना—याला 'दानमय पुण्यक्रियावस्तू' असे म्हणतात.

Niccasīlauposathasīlādivasena pañca aṭṭha dasa vā sīlāni samādiyantassa ‘‘sīlapūraṇatthaṃ pabbajissāmī’’ti vihāraṃ gacchantassa pabbajantassa, manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā ‘‘pabbajito vatamhi sādhu suṭṭhū’’ti āvajjentassa, saddhāya pātimokkhaṃ paripūrentassa, paññāya cīvarādike paccaye paccavekkhantassa, satiyā āpāthagatesu rūpādīsu cakkhudvārādīni saṃvarantassa, vīriyena ājīvaṃ sodhentassa ca pavattacetanā sīlati, sīletīti vā sīlamayaṃ puññakiriyavatthu nāma.

नित्यशील, उपोसथशील इत्यादींच्या रूपाने पाच, आठ किंवा दहा शीलांचे ग्रहण करणाऱ्या, 'शील पूर्ण करण्यासाठी मी प्रव्रजित होईन' असे म्हणून विहारात जाणाऱ्या व प्रव्रजित होणाऱ्या, आपली मनोकामना पूर्ण करून 'मी खरोखर प्रव्रजित झालो आहे, हे फार चांगले व योग्य झाले' असे चिंतन करणाऱ्या, श्रद्धेने प्रातिमोक्षाचे (पातिमोक्ख) परिपालन करणाऱ्या, प्रज्ञेने चीवर इत्यादी प्रत्ययांचे (गरजांचे) प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करणाऱ्या, स्मृतीद्वारे (सती) समोर आलेल्या रूपादी विषयांच्या वेळी चक्षुद्वार इत्यादींचे संवरण (संयम) करणाऱ्या आणि वीर्याने (प्रयत्नाने) आपल्या आजीविकेचे (उपजीविकेचे) शोधन करणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात जी चेतना प्रवृत्त होते, तिला 'शील' म्हणतात; आणि यालाच 'शीलमय पुण्यक्रियावस्तू' असे म्हणतात.

Paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.48) vuttena vipassanāmaggena cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato vipassantassa, sotaṃ…pe… ghānaṃ…pe… jivhaṃ…pe… kāyaṃ…pe… rūpe…pe… dhamme…pe… cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ…pe… cakkhusamphassaṃ …pe… manosamphassaṃ…pe… cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ aniccato dukkhato anattato vipassantassa yā cetanā, yā ca pathavīkasiṇādīsu sabbāsu aṭṭhattiṃsāya ārammaṇesu pavattā jhānacetanā, yā ca anavajjesu kammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānesu paricayamanasikārādivasena pavattā cetanā, sabbā sā bhāveti etāyāti bhāvanāmayaṃ vuttanayena puññakiriyavatthu cāti bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu.

प्रतिसंभिदामग्गात (पठि. म. १.४८) सांगितलेल्या विपश्यनामार्गाने डोळ्यांना अनित्य, दुःख आणि अनात्म रूपाने पाहणाऱ्या, कानाला...पे... नाकाला...पे... जिभेला...पे... शरीराला...पे... रूपांना...पे... धर्मांना...पे... चक्षुविज्ञानाला...पे... मनोविज्ञानाला...पे... चक्षुसंस्पर्शाला...पे... मनःसंस्पर्शाला...पे... चक्षुसंस्पर्शजन्य वेदनेला...पे... मनःसंस्पर्शजन्य वेदनेला...पे... जरामरणाला अनित्य, दुःख आणि अनात्म रूपाने पाहणाऱ्या व्यक्तीची जी चेतना असते; तसेच पृथ्वीकसिण इत्यादी सर्व अडतीस आरंमणांवर (विषयांवर) प्रवृत्त होणारी जी ध्यानचेतना (झानचेतना) असते; आणि निर्दोष अशा कर्मायतन (उद्योग), शिल्पायतन (कला) व विद्यास्थानांमध्ये (ज्ञानशाखा) सराव आणि मनसिकार इत्यादींच्या द्वारे प्रवृत्त होणारी जी चेतना असते; ती सर्व जिच्याद्वारे विकसित केली जाते म्हणून 'भावना' होय, आणि सांगितलेल्या पद्धतीने ती 'भावनामय पुण्यक्रियावस्तू' होय.

Ekamekañcettha yathārahaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya karontassa kāyakammaṃ hoti. Tadatthaṃ vācaṃ nicchārentassa vacīkammaṃ. Kāyaṅgaṃ vācaṅgañca acopetvā manasā cintayantassa manokammaṃ. Annādīni dentassa cāpi ‘‘annadānādīni demī’’ti vā, dānapāramiṃ āvajjetvā vā dānakāle dānamayaṃ puññakiriyavatthu hoti. Yathā hi kevalaṃ ‘‘annadānādīni demī’’ti dānakāle dānamayaṃ puññakiriyavatthu hoti, evaṃ ‘‘idaṃ dānamayaṃ sammāsambodhiyā paccayo hotū’’ti dānapāramiṃ āvajjetvā dānakālepi dānasīseneva pavattitattā. Vattasīse ṭhatvā dadanto ‘‘etaṃ dānaṃ nāma mayhaṃ [Pg.239] kulavaṃsahetu paveṇicāritta’’nti cārittasīsena vā dento cārittasīlattā sīlamayaṃ. Khayato vayato sammasanaṃ paṭṭhapetvā dadato bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu hoti. Yathā hi deyyadhammapariccāgavasena vattamānāpi dānacetanā vattasīse ṭhatvā dadato sīlamayaṃ puññakiriyavatthu hoti pubbābhisaṅkhārassa aparabhāge cetanāya ca tathāpavattattā.

आणि येथे, योग्यतेनुसार पूर्वभागापासून सुरुवात करून प्रत्येक गोष्ट करणाऱ्याचे ते 'कायकर्म' होते. त्यासाठी वाणीचा उच्चार करणाऱ्याचे ते 'वचीकर्म' होते. कायिक आणि वाचिक हालचाल न करता केवळ मनाने विचार करणाऱ्याचे ते 'मनोकर्म' होते. अन्न इत्यादी देताना 'मी अन्नदान इत्यादी देतो' असे म्हणून किंवा दानपारमितेचे चिंतन करून दानाच्या वेळी जे केले जाते, ते 'दानमय पुण्यक्रियावस्तू' होते. ज्याप्रमाणे केवळ 'मी अन्नदान इत्यादी देतो' असे म्हणून दानाच्या वेळी ते 'दानमय पुण्यक्रियावस्तू' होते, त्याचप्रमाणे 'हे दानमय पुण्य सम्यक्संबोधीसाठी प्रत्यय (कारण) होवो' असे दानपारमितेचे चिंतन करून दानाच्या वेळी दिले तरी ते दानाच्याच मुख्य भावनेने प्रवृत्त झाल्यामुळे दानमयच असते. परंतु, कर्तव्याच्या (वत्त) शिखरावर राहून 'हे दान माझ्या कुलवंशाची परंपरा व आचार आहे' असे म्हणून आचाराच्या (चारित्त) मुख्य भावनेने देणाऱ्याचे दान, आचारशीलतेमुळे 'शीलमय' होते. क्षय आणि व्यय (नाश आणि ऱ्हास) या रूपाने मनन (संमसन) करून देणाऱ्याचे दान 'भावनामय पुण्यक्रियावस्तू' होते. कारण, देय वस्तूच्या त्यागाच्या रूपाने प्रवृत्त असणारी दानचेतनासुद्धा, कर्तव्याच्या शिखरावर राहून देणाऱ्यासाठी 'शीलमय पुण्यक्रियावस्तू' होते, कारण पूर्व-अभिसंस्कार (पूर्वतयारी) आणि नंतरच्या काळातील चेतना तशाच प्रकारे प्रवृत्त झालेली असते.

Puññakiriyavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पुण्यक्रियावस्तू सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

7-8. Sappurisadānasuttādivaṇṇanā

७-८. सप्पुरिसदान सुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका)

37-38. Sattame viceyya detīti ettha dve vicinanāni dakkhiṇeyyavicinanaṃ, dakkhiṇāvicinanañca. Tesu vipannasīle ito bahiddhā pañcanavuti pāsaṇḍabhede ca dakkhiṇeyye pahāya sīlādiguṇasampannānaṃ sāsane pabbajitānaṃ dānaṃ dakkhiṇeyyavicinanaṃ nāma. Lāmakalāmake paccaye apanetvā paṇītapaṇīte vicinitvā tesaṃ dānaṃ dakkhiṇāvicinanaṃ nāma. Tenāha ‘‘imassa dinnaṃ mahapphalaṃ bhavissatī’’tiādi. Aṭṭhame natthi vattabbaṃ.

३७-३८. सातव्या सुत्तात 'निवडून देतो' (विचेय्य देति) यामध्ये दोन प्रकारची निवड आहे: दक्षिणार्ह (पात्र) व्यक्तीची निवड आणि दक्षिणेची (दानाच्या वस्तूची) निवड. त्यापैकी, शीलभ्रष्ट आणि या शासनाबाहेरील पंच्याण्णव पाखंडी पंथांतील अपात्र लोकांना सोडून, शील इत्यादी गुणांनी संपन्न असलेल्या व शासनात प्रव्रजित झालेल्यांना दान देणे म्हणजे 'दक्षिणार्ह व्यक्तीची निवड' होय. कनिष्ठ व निकृष्ट दर्जाच्या वस्तू बाजूला सारून, उत्तम व उत्कृष्ट वस्तू निवडून त्यांचे दान देणे म्हणजे 'दक्षिणेची निवड' होय. म्हणूनच म्हटले आहे— 'याला दिलेले दान महाफळ देणारे होईल' इत्यादी. आठव्या सुत्तात काही सांगण्यासारखे नाही.

Sappurisadānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सप्पुरिसदान सुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

9-10. Abhisandasuttādivaṇṇanā

९-१०. अभिसंद सुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका)

39-40. Navame puññābhisandāti puññanadiyo. Kusalābhisandāti kusalānaṃ pavāhā. Sukhassāhārāti sukhapaccayā. Aggānīti ñātattā aggaññāni. Cirarattaṃ ñātattā rattaññāni. Ariyānaṃ sādhūnaṃ vaṃsānīti ñātattā vaṃsaññāni. Porāṇānaṃ ādipurisānaṃ etānīti porāṇāni. Sabbaso kenacipi pakārena sādhūhi na kiṇṇāni na khittāni chaḍḍitānīti asaṃkiṇṇāni. Ayañca nayo nesaṃ yathā atīte, evaṃ etarahi anāgate cāti āha ‘‘asaṃkiṇṇapubbāni na saṃkiyanti na saṃkiyissantī’’ti. Tato eva appaṭikuṭṭhāni. Na hi kadāci viññū samaṇabrāhmaṇā hiṃsādipāpadhammaṃ anujānanti. Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ detīti sabbesu [Pg.240] bhūtesu nihitadaṇḍattā sakalassapi sattakāyassa bhayābhāvaṃ deti. Averanti verābhāvaṃ. Abyābajjhanti niddukkhataṃ. Evamettha saṅkhepato pāḷivaṇṇanā veditabbā. Dasame natthi vattabbaṃ.

३९-४०. नवव्या सुत्तात 'पुण्याभिसंद' म्हणजे पुण्याच्या नद्या. 'कुशलाभिसंद' म्हणजे कुशलांचे प्रवाह. 'सुखस्याहारा' म्हणजे सुखाचे प्रत्यय (कारण). 'अग्गानि' म्हणजे श्रेष्ठ म्हणून ओळखले जाणारे. 'चिररत्तं' म्हणजे प्राचीन काळापासून ओळखले जाणारे. 'अरियानं साधूनं वंसानि' म्हणजे आर्यांचे व सज्जनांचे वंश म्हणून ओळखले जाणारे. 'पोराणानि' म्हणजे प्राचीन काळातील आदिपुरुषांचे असलेले. 'असंकिण्णानि' म्हणजे सज्जनांद्वारे कोणत्याही प्रकारे न विखुरलेले, न टाकून दिलेले किंवा न त्यागलेले. आणि हा त्यांचा नियम जसा भूतकाळात था, तसाच तो वर्तमानकाळात आणि भविष्यकाळातही आहे, म्हणूनच म्हटले आहे— 'पूर्वी कधीही न विखुरलेले, आताही न विखुरणारे आणि भविष्यातही न विखुरणारे'. म्हणूनच ते 'अप्पटिकुट्ठानि' (अनिंदित/अतिरस्कृत) आहेत. कारण सुज्ञ श्रमण-ब्राह्मण कधीही हिंसेसारख्या पापधर्माचे समर्थन करत नाहीत. 'अपरिमित प्राण्यांना अभय देतो' म्हणजे सर्व प्राण्यांच्या प्रति दंड त्यागल्यामुळे (हिंसा न केल्यामुळे) संपूर्ण प्राणीमात्रांना भयाचा अभाव (अभय) प्रदान करतो. 'अवेरं' म्हणजे वैराचा अभाव. 'अब्याबज्झं' म्हणजे दुःखाचा अभाव (पीडारहितता). अशा प्रकारे, येथे संक्षिप्त पालि वर्णना समजून घ्यावी. दहाव्या सुत्तात काही सांगण्यासारखे नाही.

Abhisandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिसंद सुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

Dānavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

दानवग्ग वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

5. Uposathavaggo

५. उपोसथवग्ग

1-8. Saṃkhittūposathasuttādivaṇṇanā

१-८. संखित्तुपोसथ सुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका)

41-48. Pañcamassa paṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. Chaṭṭhe (saṃ. ni. ṭī. 1.1.165) pañca aṅgāni etassāti pañcaṅgaṃ, pañcaṅgameva pañcaṅgikaṃ, tassa pañcaṅgikassa. Mahatī daddarī vīṇāvisesopi ātatamevāti ‘‘cammapariyonaddhesū’’ti visesanaṃ kataṃ. Ekatalatūriyaṃ kumbhathunadaddarikādi. Ubhayatalaṃ bherimudiṅgādi. Cammapariyonaddhaṃ hutvā vinibaddhaṃ ātatavitataṃ. Sabbaso pariyonaddhaṃ nāma caturassaambaṇaṃ paṇavādi ca. Gomukhīādīnampi ettheva saṅgaho daṭṭhabbo. Vaṃsādīti ādi-saddena saṅkhādīnaṃ saṅgaho. Sammādīti sammatāḷakaṃsatāḷasilāsalākatāḷādi. Tattha sammatāḷaṃ nāma dantamayatāḷaṃ. Kaṃsatāḷaṃ lohamayaṃ. Silāmayaṃ ayopattena ca vādanatāḷaṃ silāsalākatāḷaṃ. Sumucchitassāti suṭṭhu paṭiyattassa. Pamāṇeti nātidaḷhanātisithilasaṅkhāte majjhime mucchanāpamāṇe. Chekoti paṭu paṭṭho. So cassa paṭubhāvo manoharoti āha ‘‘sundaro’’ti. Rañjetunti rāgaṃ uppādetuṃ. Khamatevāti rocateva. Na nibbindatīti na tajjeti, sotasukhabhāvato piyāyitabbova hoti.

४१-४८. पाचव्या (सुत्ताच्या) पहिल्या इत्यादींमध्ये काही सांगण्यासारखे नाही. सहाव्यामध्ये (सं. नि. टी. १.१.१६५) - 'पाच अंग आहेत ज्याचे ते पंचंग', पंचंग म्हणजेच पंचंगिक, त्या पंचंगिकाचे. 'महती दद्दरि' हा वीणेचा विशेष प्रकार देखील चर्मवेष्टितच (कातड्याने मढवलेला) असतो, म्हणून 'चम्मपरियोनद्धेसु' (कातड्याने मढवलेल्यांमध्ये) असे विशेषण दिले आहे. 'एकतलतूरिय' म्हणजे कुंभथुन, दद्दरिक इत्यादी (एका बाजूने मढवलेली वाद्ये). 'उभयतल' म्हणजे भेरी, मुदिंग (मृदंग) इत्यादी (दोन्ही बाजूंनी मढवलेली वाद्ये). कातड्याने मढवून बांधलेले ते 'आतातवितत' (तातवितत). सर्व बाजूंनी मढवलेले म्हणजे चौरस अंबण, पणव इत्यादी. गोमुखी इत्यादींचा देखील येथेच संग्रह समजावा. 'वंसादि' (बांबू इत्यादी) मधील 'आदि' शब्दाने शंख इत्यादींचा संग्रह होतो. 'सम्मादि' म्हणजे सम्मताळ, कंसताळ, सिलासलाकताळ इत्यादी. त्यामध्ये 'सम्मताळ' म्हणजे हस्तिदंताचा टाळ. 'कंसताळ' म्हणजे कांस्याचा (लोखंडाचा/धातूचा) टाळ. 'सिलासलाकताळ' म्हणजे दगडाचा आणि लोखंडी पट्टीने वाजवण्याचा टाळ. 'सुमुच्छितस्स' म्हणजे चांगल्या प्रकारे तयार केलेल्या. 'पमाणे' म्हणजे अतिशय घट्ट किंवा अतिशय सैल नसलेल्या मध्यम सुरावटीच्या प्रमाणात. 'छेको' म्हणजे चतुर, कुशल. त्याचा तो चतुरपणा मनोहर असतो, म्हणून 'सुंदरो' असे म्हटले आहे. 'रंजेतुं' म्हणजे राग (आकर्षण/प्रेम) उत्पन्न करण्यासाठी. 'खमतेव' म्हणजे आवडतेच. 'न निब्बिन्दति' म्हणजे कंटाळवाणे वाटत नाही, ऐकण्यास सुखद असल्यामुळे ते प्रियच वाटते.

Bhattāraṃ nātimaññatīti sāmikaṃ muñcitvā aññaṃ manasāpi na pattheti. Uṭṭhāhikāti uṭṭhānavīriyasampannā. Analasāti nikkosajjā. Saṅgahitaparijjanāti sammānanādīhi ceva chaṇādīsu pesetabba-piyabhaṇḍādipaṇṇākārapesanādīhi ca saṅgahitaparijanā. Idha parijano nāma sāmikassa ceva [Pg.241] attano ca ñātijano. Sambhatanti kasivaṇijjādīni katvā ābhatadhanaṃ. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāni.

'भत्तारं नातिमञ्ञति' म्हणजे पतीला कमी लेखत नाही, पतीला सोडून मनात देखील दुसऱ्या कोणाची इच्छा करत नाही. 'उट्ठाहिका' म्हणजे उद्योग आणि वीर्याने संपन्न (परिश्रमी). 'अनलसा' म्हणजे आळस नसलेली. 'संगहितपरिच्चना' म्हणजे आदर-सन्मान इत्यादींद्वारे तसेच सण-उत्सवांमध्ये पाठवायच्या प्रिय वस्तू, भेटवस्तू इत्यादी पाठवून सेवक आणि नातेवाईकांचा सांभाळ करणारी. येथे 'परिजन' म्हणजे पतीचे आणि स्वतःचे नातेवाईक. 'संभतं' म्हणजे शेती, व्यापार इत्यादी करून मिळवलेले धन. सातवे आणि आठवे (सुत्त) उताण अर्थाचे (स्पष्ट अर्थाचे) आहेत.

Saṃkhittūposathasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

संखित्त-उपोसाथ सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

9-10. Paṭhamaidhalokikasuttādivaṇṇanā

९-१०. प्रथम इधलोकिक सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

49-50. Navame idhalokavijayāyāti idhalokavijinanatthāya abhibhavatthāya. Yo hi diṭṭhadhammikaṃ anatthaṃ parivajjanavasena abhibhavati, tato eva tadatthaṃ sampādeti, so idhalokavijayāya paṭipanno nāma hoti paccatthikaniggaṇhanato sadatthasampādanato ca. Tenāha ‘‘ayaṃsa loko āraddho hotī’’ti. (Pasaṃsāvahato tayidaṃ pasaṃsāvahanaṃ kittisaddena idhaloke saddānaṃ cittatosanaviddheyyabhāvāpādanena ca hotīti daṭṭhabbaṃ.) Susaṃvihitakammantoti yāgubhattapacanakālādīni anatikkamitvā tassa tassa sādhukaṃ karaṇena suṭṭhu saṃvihitakammanto. Paralokavijayāyāti paralokassa vijinanatthāya abhibhavatthāya. Yo hi samparāyikaṃ anatthaṃ parivajjanavasena abhibhavati, tato eva tadatthaṃ sampādeti, so paralokavijayāya paṭipanno nāma hoti. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

४९-५०. नवव्या सुत्तात 'इधलोकविजयाय' म्हणजे या लोकावर विजय मिळवण्यासाठी, त्याला जिंकण्यासाठी. जो खरोखर या जन्मातील अनर्थाचा त्याग करून त्यावर विजय मिळवतो आणि त्याद्वारे स्वतःचे हित साध्य करतो, तो शत्रूंचे दमन केल्यामुळे आणि स्वतःचे हित साध्य केल्यामुळे 'इहलोक विजयासाठी मार्गस्थ' झाला असे म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अयं स लोको आरद्धो होति' (हा लोक त्याच्यासाठी अनुकूल होतो). (प्रशंसा मिळवून देणारे असल्यामुळे, हे कीर्तीच्या शब्दाने या लोकात लोकांच्या मनाला संतोष आणि वश करून घेणारे ठरते, असे समजावे.) 'सुसंविहितकम्मन्तो' म्हणजे कांजी, भात शिजवण्याची वेळ इत्यादींचे उल्लंघन न करता, ते ते काम चांगल्या प्रकारे केल्यामुळे उत्तम प्रकारे नियोजित कामे असलेला. 'परलोकविजयाय' म्हणजे परलोकावर विजय मिळवण्यासाठी, त्याला जिंकण्यासाठी. जो खरोखर परलोकातील अनर्थाचा त्याग करून त्यावर विजय मिळवतो आणि त्याद्वारे स्वतःचे हित साध्य करतो, तो 'परलोक विजयासाठी मार्गस्थ' झाला असे म्हटले जाते. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Paṭhamaidhalokikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम इधलोकिक सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

Uposathavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपोसाथवग्ग वर्णन समाप्त झाले.

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

प्रथम पण्णासक समाप्त झाले.

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

२. द्वितीय पण्णासक.

(6) 1. Gotamīvaggo

(६) १. गोतमीवग्ग.

1-3. Gotamīsuttādivaṇṇanā

१-३. गोतमीसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

51-53. Chaṭṭhassa [Pg.242] paṭhame (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.402) gotamīti gottaṃ. Nāmakaraṇadivase panassā laddhasakkārā brāhmaṇā lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘sace ayaṃ dhītaraṃ labhissati, cakkavattirañño mahesī bhavissati. Sace puttaṃ labhissati, cakkavattirājā bhavissatīti ubhayathāpi mahatīyevassā pajā bhavissatī’’ti byākariṃsu. Athassā ‘‘mahāpajāpatī’’ti nāmaṃ akaṃsu. Tenāha ‘‘puttapajāya ceva dhītupajāya ca mahantattā evaṃladdhanāmā’’ti.

५१-५३. सहाव्या (वग्गाच्या) पहिल्या सुत्तात (सारत्थ. टी. चूळवग्ग ३.४०२) - 'गोतमी' हे गोत्र आहे. तिच्या नामकरणाच्या दिवशी सत्कार मिळालेल्या ब्राह्मणांनी तिची लक्षणसंपत्ती पाहून असे भाकीत केले की, 'जर हिला मुलगी झाली, तर ती चक्रवर्ती राजाची पट्टराणी होईल. जर मुलगा झाला, तर तो चक्रवर्ती राजा होईल. दोन्ही प्रकारे हिची प्रजा (संतती) खूप मोठी असेल.' म्हणून त्यांनी तिचे नाव 'महाप्रजापती' असे ठेवले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पुत्ररूप प्रजेच्या आणि कन्यारूप प्रजेच्या मोठेपणामुळे तिला हे नाव मिळाले.'

‘‘Attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ, janaṃ passatha medhagaṃ;

Saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā’’ti. (su. ni. 941;

mahāni. 170) –

'स्वतः हाती घेतलेल्या दंडापासून (हिंसेपासून) भय निर्माण झाले आहे, कलह करणाऱ्या लोकांना पहा; मला जसा संवेग (वैराग्य/उद्वेग) प्राप्त झाला, तो मी सांगतो.' (सु. नि. ९४१; महानि. १७०) -

Ādinā attadaṇḍasuttaṃ kathesi. Taṃtaṃpalobhanakiriyā kāyavācāhi parakkamantiyo ukkaṇṭhantūti sāsanaṃ pesenti nāmāti katvā vuttaṃ ‘‘sāsanaṃ pesetvā’’ti. Kuṇāladahanti kuṇāladahatīraṃ. Anabhiratiṃ vinodetvāti itthīnaṃ dosadassanamukhena kāmānaṃ vokārasaṃkilesavibhāvanena anabhiratiṃ vinodetvā.

इत्यादींद्वारे 'अत्तदंड सुत्त' सांगितले. त्या त्या प्रलोभनाच्या क्रियेसाठी काय आणि वाचेने प्रयत्न करणाऱ्या स्त्रियांनी उत्कंठित व्हावे म्हणून त्या संदेश पाठवतात, या अर्थाने 'संदेश पाठवून' (सासनं पेसेत्वा) असे म्हटले आहे. 'कुणाळदहं' म्हणजे कुणाळ सरोवराचा काठ. 'अनभिरतिं विनोदेत्वा' म्हणजे स्त्रियांचे दोष दाखवण्याच्या माध्यमातून आणि कामांच्या (वासनांच्या) दोषांचे व संक्लेशांचे प्रकटीकरण करून त्यांची अनभिरती (उदासीनता) दूर करून.

Āpādikāti saṃvaddhakā, tumhākaṃ hatthapādesu kiccaṃ asādhentesu hatthe ca pāde ca vaḍḍhetvā paṭijaggitāti attho. Posikāti divasassa dve tayo vāre nahāpetvā bhojetvā pāyetvā tumhe posesi. Thaññaṃ pāyesīti nandakumāro kira bodhisattato katipāheneva daharo, tasmiṃ jāte mahāpajāpatī attano puttaṃ dhātīnaṃ datvā sayaṃ bodhisattassa dhātikiccaṃ sādhayamānā attano thaññaṃ pāyesi. Taṃ sandhāya thero evamāha. Daharoti taruṇo. Yuvāti yobbaññe ṭhito. Maṇḍanakajātikoti alaṅkārasabhāvo. Tattha koci taruṇopi yuvā na hoti yathā atitaruṇo. Koci yuvāpi maṇḍanakajātiko na hoti yathā upasantasabhāvo, ālasiyabyasanādīhi vā abhibhūto. Idha pana daharo [Pg.243] ceva yuvā ca maṇḍanakajātiko ca adhippeto, tasmā evamāha. Uppalādīni maṇḍanakajātiko ca lokasammatattā vuttāni.

'आपादिका' म्हणजे वाढवणारी; तुमचे हात-पाय त्यांचे कार्य करण्यास असमर्थ असताना, हात आणि पाय वाढवून (मोठे करून) तुमची काळजी घेणारी, असा अर्थ आहे. 'पोसिका' म्हणजे दिवसातून दोन किंवा तीन वेळा आंघोळ घालून, भरवून आणि पाजून तुमचे पोषण करणारी. 'थञ्ञं पायेसि' (स्तनपान करवले) म्हणजे - असे म्हटले जाते की, नंदकुमार हा बोधिसत्त्वांपेक्षा काही दिवसांनी लहान होता. त्याचा जन्म झाल्यावर महाप्रजापतींनी आपल्या पुत्राला दाईच्या स्वाधीन केले आणि स्वतः बोधिसत्त्वाच्या दाईचे कार्य करत त्यांना आपले स्तनपान करवले. त्याचा संदर्भ देऊन थेरांनी असे म्हटले आहे. 'दहरो' म्हणजे तरुण (लहान बालक). 'युवा' म्हणजे तारुण्यात असलेला. 'मंडणकजातिको' म्हणजे नटण्याची, अलंकार घालण्याची आवड असलेला स्वभाव. त्यामध्ये कोणी तरुण असूनही युवा नसतो, जसे की अतिशय लहान बालक. कोणी युवा असूनही नटण्याची आवड असलेला नसतो, जसे की शांत स्वभावाचा किंवा आळस, व्यसन इत्यादींनी ग्रस्त असलेला. परंतु येथे तरुण, युवा आणि नटण्याची आवड असलेला असा अभिप्रेत आहे, म्हणून असे म्हटले आहे. उत्पल (कमळ) इत्यादी आणि नटण्याची आवड असणे हे लोकमान्यतेनुसार सांगितले आहे.

Mātugāmassa pabbajitattāti idaṃ pañcavassasatato uddhaṃ aṭṭhatvā pañcasuyeva vassasatesu saddhammaṭṭhitiyā kāraṇanidassanaṃ. Paṭisambhidāpabhedappattakhīṇāsavavaseneva vuttanti ettha paṭisambhidāppattakhīṇāsavaggahaṇena jhānānipi gahitāneva honti. Na hi nijjhānakānaṃ sabbappakārasampatti ijjhatīti vadanti. Sukkhavipassakakhīṇāsavavasena vassasahassantiādinā ca yaṃ vuttaṃ, taṃ khandhakabhāṇakānaṃ matena vuttanti veditabbaṃ. Vinayaṭṭhakathāyampi (cūḷava. aṭṭha. 403) imināva nayena vuttaṃ.

'मातुगामस्स पब्बजितत्ता' (स्त्रियांच्या प्रव्रज्येमुळे) हे पाचशे वर्षांच्या पुढे न टिकता केवळ पाचशे वर्षांपर्यंतच सद्धम्माच्या अस्तित्वाचे कारण दर्शवणारे आहे. 'पटिसंभिदापभेदप्पत्तखीणासववसेनेव वृत्तं' (प्रतिसंभिदा प्राप्त क्षीणासवांच्या संदर्भातच म्हटले आहे) यामध्ये प्रतिसंभिदा प्राप्त क्षीणासवांच्या ग्रहणाने ध्यानांचे देखील ग्रहण होतेच. कारण ध्यान नसलेल्यांना सर्व प्रकारची संपत्ती (सिद्धी) प्राप्त होत नाही, असे म्हणतात. 'सुक्खविपस्सकखीणासववसेन वस्ससहस्सं' (सुष्कविपश्यक क्षीणासवांच्या संदर्भात हजार वर्षे) इत्यादी जे म्हटले आहे, ते खंधकभाणकांच्या (खंधक पाठ करणाऱ्यांच्या) मतानुसार म्हटले आहे असे समजावे. विनयअट्ठकथेत देखील (चूळव. अट्ठ. ४०३) याच पद्धतीने सांगितले आहे.

Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.161) pana ‘‘paṭisambhidāppattehi vassasahassaṃ aṭṭhāsi, chaḷabhiññehi vassasahassaṃ, tevijjehi vassasahassaṃ, sukkhavipassakehi vassasahassaṃ, pātimokkhena vassasahassaṃ aṭṭhāsī’’ti vuttaṃ. Idhāpi sāsanantaradhānakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.130) ‘‘buddhānañhi parinibbānato vassasahassameva paṭisambhidā nibbattetuṃ sakkonti, tato paraṃ cha abhiññā, tato tāpi nibbattetuṃ asakkontā tisso vijjā nibbattenti, gacchante gacchante kāle tāpi nibbattetuṃ asakkontā sukkhavipassakā honti. Eteneva upāyena anāgāmino, sakadāgāmino, sotāpannā’’ti vuttaṃ.

दीघनिकाय अट्ठकथेत (दी. नि. अट्ठ. ३.१६१) मात्र असे म्हटले आहे की, "प्रतिसंभिदा प्राप्त (भिक्खूंद्वारे शासन) एक हजार वर्षे टिकले, षडभिज्ञा (प्राप्त भिक्खूंद्वारे) एक हजार वर्षे, त्रिविद्या (प्राप्त भिक्खूंद्वारे) एक हजार वर्षे, शुष्कविपश्यक (भिक्खूंद्वारे) एक हजार वर्षे आणि पातिमोक्खाच्या (पालनाद्वारे) एक हजार वर्षे टिकले." येथेही शासन-अंतर्धान कथेमध्ये (अ. नि. अट्ठ. १.१.१३०) म्हटले आहे की, "बुद्धांच्या परिनिर्वाणानंतर केवळ एक हजार वर्षांपर्यंतच (भिक्खू) प्रतिसंभिदा उत्पन्न करू शकतात, त्यानंतर सहा अभिज्ञा (षडभिज्ञा), त्यानंतर त्याही उत्पन्न करण्यास असमर्थ असलेले त्रिविद्या उत्पन्न करतात, काळ जसा पुढे जातो तसे त्याही उत्पन्न करण्यास असमर्थ असलेले शुष्कविपश्यक होतात. याच क्रमाने अनागामी, सकदागामी आणि सोतापन्न (होतात)."

Saṃyuttanikāyaṭṭhakathāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.156) pana ‘‘paṭhamabodhiyañhi bhikkhū paṭisambhidāppattā ahesuṃ. Atha kāle gacchante paṭisambhidā pāpuṇituṃ na sakkhiṃsu, chaḷabhiññā ahesuṃ. Tato cha abhiññā pattuṃ asakkontā tisso vijjā pāpuṇiṃsu. Idāni kāle gacchante tisso vijjā pāpuṇituṃ asakkontā āsavakkhayamattaṃ pāpuṇissanti, tampi asakkontā anāgāmiphalaṃ, tampi asakkontā sakadāgāmiphalaṃ, tampi asakkontā sotāpattiphalaṃ, gacchante kāle sotāpattiphalampi pattuṃ na sakkhissantī’’ti vuttaṃ. Yasmā cetaṃ sabbaṃ aññamaññappaṭiviruddhaṃ, tasmā tesaṃ tesaṃ bhāṇakānaṃ matameva ācariyena tattha tattha dassitanti gahetabbaṃ. Aññathā hi ācariyasseva pubbāparavirodhappasaṅgo siyāti.

संयुत्तनिकाय अट्ठकथेत (सं. नि. अट्ठ. २.२.१५६) मात्र असे म्हटले आहे की, "प्रथम बोधीच्या काळात भिक्खू प्रतिसंभिदा प्राप्त होते. नंतर काळ पुढे सरकल्यावर ते प्रतिसंभिदा प्राप्त करू शकले नाहीत, ते षडभिज्ञा प्राप्त झाले. त्यानंतर सहा अभिज्ञा प्राप्त करण्यास असमर्थ असलेले त्रिविद्या प्राप्त झाले. आता काळ पुढे सरकल्यावर त्रिविद्या प्राप्त करण्यास असमर्थ असलेले केवळ आसवक्खय (आस्रवक्षय) प्राप्त करतील, तेही करण्यास असमर्थ असलेले अनागामी फल, तेही करण्यास असमर्थ असलेले सकदागामी फल, तेही करण्यास असमर्थ असलेले सोतापत्ती फल प्राप्त करतील, आणि काळ पुढे गेल्यावर सोतापत्ती फलही प्राप्त करू शकणार नाहीत." कारण हे सर्व एकमेकांशी परस्परविरोधी आहे, म्हणून त्या त्या भाणकांचे (पाठकांचे) मतच आचार्यांनी तिथे तिथे दर्शविले आहे, असे समजले पाहिजे. अन्यथा आचार्यांच्याच विधानात पूर्वापार विरोध निर्माण होण्याचा प्रसंग येईल.

Tāniyevāti [Pg.244] tāniyeva pañcavassasahassāni. Pariyattimūlakaṃ sāsananti āha ‘‘na hi pariyattiyā asati paṭivedho atthī’’tiādi. Pariyattiyā hi antarahitāya paṭipattiantaradhāyati, paṭipattiyā antarahitāya adhigamo antaradhāyati. Kiṃkāraṇā? Ayañhi pariyatti paṭipattiyā paccayo hoti, paṭipatti adhigamassa. Iti paṭipattitopi pariyattiyeva pamāṇaṃ. Dutiyatatiyesu natthi vattabbaṃ.

"तेंच" म्हणजे तीच पाच हजार वर्षे. "शासन हे परियत्ती-मूलक आहे" म्हणून म्हटले आहे की, "परियत्ती नसताना प्रतिवेध (साक्षात्कार) असू शकत नाही" इत्यादी. कारण परियत्ती अंतर्धान पावली की प्रतिपत्ती (आचरण) अंतर्धान पावते, आणि प्रतिपत्ती अंतर्धान पावली की अधिगम (प्राप्ती) अंतर्धान पावतो. याचे कारण काय? कारण ही परियत्ती प्रतिपत्तीचा प्रत्यय (कारण) आहे, आणि प्रतिपत्ती अधिगमाचा. अशा प्रकारे, प्रतिपत्तीपेक्षाही परियत्तीच प्रमाण आहे. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या (सूत्रात) काही सांगण्यासारखे नाही.

Gotamīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

गोतमीसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

4-5. Dīghajāṇusuttādivaṇṇanā

४-५. दीघजाणू सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

54-55. Catutthe (dī. ni. aṭṭha. 3.265) ekena bhoge bhuñjeyyāti ekena koṭṭhāsena bhoge bhuñjeyya, vinibhuñjeyya vāti attho. Dvīhi kammanti dvīhi koṭṭhāsehi kasivaṇijjādikammaṃ payojeyya. Nidhāpeyyāti catutthakoṭṭhāsaṃ nidhetvā ṭhapeyya, nidahitvā bhūmigataṃ katvā ṭhapeyyāti attho. Āpadāsu bhavissatīti kulānañhi na sabbakālaṃ ekasadisaṃ vattati, kadāci rājaaggicoradubbhikkhādivasena āpadā uppajjanti, tasmā evaṃ āpadāsu uppannāsu bhavissatīti ekaṃ koṭṭhāsaṃ nidhāpeyyāti vuttaṃ. Imesu pana catūsu koṭṭhāsesu kataraṃ koṭṭhāsaṃ gahetvā kusalaṃ kātabbanti? ‘‘Bhoge bhuñjeyyā’’ti vuttakoṭṭhāsaṃ. Tato gaṇhitvā hi bhikkhūnampi kapaṇaddhikānampi dānaṃ dātabbaṃ, pesakāranhāpitādīnampi vetanaṃ dātabbaṃ. Samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikādīnaṃ dānavasena ceva, adhivatthadevatādīnaṃ petabalivasena, nhāpitādīnaṃ vetanavasena ca viniyogopi upayogo eva.

५४-५५. चौथ्या सूत्रात (दी. नि. अट्ठ. ३.२६५) "एकेना भोगा भुंजेय्य" (एका भागाने भोगांचा उपभोग घ्यावा) म्हणजे एका भागाने भोगांचा उपभोग घ्यावा किंवा त्याचा विनियोग करावा, असा अर्थ आहे. "द्वीही कम्मं" (दोन भागांनी कर्म करावे) म्हणजे दोन भागांनी शेती, व्यापार इत्यादी कर्मे करावीत. "निधापेय्य" (साठवून ठेवावे) म्हणजे चौथा भाग सुरक्षित ठेवावा, तो जमिनीत पुरून किंवा सुरक्षित ठिकाणी ठेवावा, असा अर्थ आहे. "आपत्तीच्या वेळी उपयोगी पडेल" कारण कुळांची (कुटुंबांची) स्थिती नेहमी सारखी राहत नाही, कधीकधी राजा, अग्नी, चोर, दुष्काळ इत्यादींमुळे आपत्ती ओढवतात, म्हणून अशा आपत्ती उद्भवल्यास उपयोगी पडेल या उद्देशाने एक भाग साठवून ठेवावा, असे म्हटले आहे. परंतु या चार भागांपैकी कोणता भाग घेऊन कुशल (पुण्यकर्म) करावे? "भोगांचा उपभोग घ्यावा" असे म्हटलेल्या भागातून. कारण त्यातूनच भिक्खूंना आणि गरीब व प्रवाशांना दान दिले पाहिजे, तसेच विणकर, न्हावी इत्यादींना वेतन दिले पाहिजे. श्रमण, ब्राह्मण, गरीब, प्रवासी इत्यादींना दान देण्याच्या रूपाने, तसेच तेथील अधिष्ठात्री देवता इत्यादींना प्रेतबली देण्याच्या रूपाने, आणि न्हावी इत्यादींना वेतन देण्याच्या रूपाने केलेला विनियोग हाच योग्य उपयोग आहे.

Apenti gacchanti, apentā vā etehīti apāyā, apāyā eva mukhāni dvārānīti apāyamukhāni. Vināsadvārānīti etthāpi eseva nayo. Pañcame natthi vattabbaṃ.

"अपेंति" म्हणजे जातात, किंवा ज्यांच्याद्वारे (संपत्ती) नष्ट होते ते "अपाय" होत, आणि अपाय हेच मुखे म्हणजे द्वारे आहेत म्हणून "अपायमुखे" (नाशाची द्वारे). "विनाशद्वारे" यामध्येही हाच नियम लागू होतो. पाचव्या सूत्रात काही सांगण्यासारखे नाही.

Dīghajāṇusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

दीघजाणू सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

6-8. Bhayasuttādivaṇṇanā

६-८. भय सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

56-58. Chaṭṭhe [Pg.245] gabbhavāso idha uttarapadalopena gabbho vuttoti āha ‘‘gabbhoti gabbhavāso’’ti. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāni.

५६-५८. सहाव्या सूत्रात "गर्भवास" या शब्दातील उत्तरपदाचा लोप करून येथे "गर्भ" असा शब्द वापरला आहे, म्हणून म्हटले आहे की, "गर्भ म्हणजे गर्भवास". सातवे आणि आठवे सूत्र स्पष्ट अर्थाचे आहेत.

Bhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

भय सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

6-10. Puggalasuttādivaṇṇanā

६-१०. पुग्गल सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

59-60. Navame dānaṃ dadantānanti dakkhiṇeyyaṃ uddissa dānaṃ dentānaṃ. Upadhī vipaccanti etena, upadhīsu vā vipaccati, upadhayo vā vipākā etassāti upadhivipākaṃ. Saṅghe dinnaṃ mahapphalanti ariyasaṅghe dinnaṃ vipphāraṭṭhānaṃ hoti, vipulaphalanti attho. Dasame natthi vattabbaṃ.

५९-६०. नवव्या सूत्रात "दान देणाऱ्यांचे" म्हणजे दक्षिणेय (दानास पात्र असलेल्या) व्यक्तींना उद्देशून दान देणाऱ्यांचे. "उपधी विपच्चंती" म्हणजे ज्याच्याद्वारे उपधी (क्लेश/उपाधी) परिपक्व होतात, किंवा उपधींमध्ये जे परिपक्व होते, किंवा ज्याचे विपाक हेच उपधी आहेत, ते "उपधिविपाक" होय. "संघात दिलेले दान महाफलदायी असते" म्हणजे आर्यसंघाला दिलेले दान हे व्यापक प्रभावाचे आणि विपुल फल देणारे असते, असा अर्थ आहे. दहाव्या सूत्रात काही सांगण्यासारखे नाही.

Puggalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

पुग्गल सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

Gotamīvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

गोतमी वग्गचे वर्णन समाप्त झाले.

(7) 2. Bhūmicālavaggo

(७) २. भूमीचाल वग्ग.

1-5. Icchāsuttādivaṇṇanā

१-५. इच्छा सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

61-65. Sattamassa paṭhamādīni suviññeyyāni. Pañcame (dī.ni.ṭī. 2.173) abhibhavatīti abhibhu, parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ. Atha vā ārammaṇābhibhavanato abhitu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cātipi sasampayuttajjhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Tenāha ‘‘abhibhavanakāraṇānī’’tiādi. Tāni hīti abhibhāyatanasaññitāni jhānāni. ‘‘Puggalassa ñāṇuttariyatāyā’’ti idaṃ ubhayatthāpi yojetabbaṃ. Kathaṃ? Paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni abhibhavanti. Ñāṇabaleneva hi ārammaṇābhibhavanaṃ viya paṭipakkhābhibhavopīti.

६१-६५. सातव्या वग्गातील पहिली इत्यादी सूत्रे सहज समजण्यासारखी आहेत. पाचव्या सूत्रात (दी. नि. टीका २.१७३) "अभिभवति" (अभिभूत करतो) म्हणून "अभिभू" म्हणजे परिकर्म किंवा ज्ञान होय. ज्याचे आयतन अभिभू आहे ते "अभिभायतन" म्हणजे ध्यान होय. किंवा ज्याचे अभिभूत करण्यासारखे आलंबन संज्ञक आयतन आहे ते "अभिभायतन" होय. अथवा, आलंबनाला अभिभूत करण्यामुळे आणि योगी पुरुषांच्या विशेष सुखांचे अधिष्ठान असल्यामुळे तसेच मनायतन व धम्मायतन स्वरूप असल्यामुळे, संप्रयुक्त ध्यानासह असलेले ते आयतन "अभिभायतन" होय. म्हणूनच म्हटले आहे की, "अभिभूत करण्याची कारणे" इत्यादी. "ती" म्हणजे अभिभायतन संज्ञक ध्याने होत. "पुद्गलाच्या ज्ञान-उत्कृष्टतेमुळे" हे दोन्ही ठिकाणी जोडले पाहिजे. कसे? प्रतिपक्ष भावाने ते विरोधी धर्मांना अभिभूत करतात आणि पुद्गलाच्या ज्ञान-उत्कृष्टतेमुळे आलंबनांना अभिभूत करतात. कारण ज्ञानबलानेच आलंबनांना अभिभूत करण्याप्रमाणे प्रतिपक्षालाही अभिभूत केले जाते.

Parikammavasena [Pg.246] ajjhattaṃ rūpasaññī, na appanāvasena. Na hi paṭibhāganimittārammaṇā appanā ajjhattavisayā sambhavati. Taṃ pana ajjhattaparikammavasena laddhaṃ kasiṇanimittaṃ avisuddhameva hoti, na bahiddhāparikammavasena laddhaṃ viya visuddhaṃ.

परिकर्माच्या प्रभावाने अध्यात्मिक रूपाची संज्ञा होते, अर्पणाच्या (समाधीच्या) प्रभावाने नाही. कारण प्रतिभाग-निमित्त आलंबन असलेली अर्पणा समाधी अध्यात्मिक विषयामध्ये संभवत नाही. परंतु, अध्यात्मिक परिकर्माच्या प्रभावाने प्राप्त झालेले कसिण-निमित्त हे अशुद्धच असते, बाह्य परिकर्माच्या प्रभावाने प्राप्त झालेल्या कसिण-निमित्तासारखे शुद्ध नसते.

Parittānīti yathāladdhāni suppasarāvamattāni. Tenāha ‘‘avaḍḍhitānī’’ti. Parittavasenevāti vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttaṃ. Parittatā hettha abhibhavanassa kāraṇaṃ. Vaṇṇābhoge satipi asatipi abhibhāyatanabhāvanā nāma tikkhapaññasseva sambhavati, na itarassāti āha ‘‘ñāṇuttariko puggalo’’ti. Abhibhavitvā samāpajjatīti ettha abhibhavanaṃ samāpajjanañca upacārajjhānādhigamasamanantarameva appanājhānuppādananti āha ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti. Saha nimittuppādenāti ca appanāparivāsābhāvassa lakkhaṇavacanametaṃ. Yo ‘‘khippābhiñño’’ti vuccati, tatopi ñāṇuttarasseva abhibhāyatanabhāvanā. Etthāti etasmiṃ nimitte. Appanaṃ pāpetīti bhāvanaṃ appanaṃ neti.

"परित्तानि" (मर्यादित/लहान) म्हणजे जसे प्राप्त झाले आहे तसे, केवळ चांगल्या पसरट भांड्याएवढे (किंवा लहान वाट्याएवढे). म्हणूनच म्हटले आहे - "अवड्ढितानि" (न वाढवलेले). "परित्तवसेनेव" (केवळ मर्यादित रूपानेच) म्हणजे वर्णाच्या (रंगाच्या) रूपाने आभोग (मनोयोग) विद्यमान असतानाही केवळ मर्यादित रूपानेच हे अभिभायतन (अभिभू करण्याचे स्थान) सांगितले आहे. कारण येथे मर्यादित असणे हेच अभिभू करण्याचे (पराभूत करण्याचे) कारण आहे. वर्णाचा आभोग असो वा नसो, अभिभायतन भावना ही तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेल्या व्यक्तीलाच शक्य होते, इतरांना नाही; म्हणूनच म्हटले आहे - "ञाणुत्तरिको पुग्गलो" (ज्ञानाने श्रेष्ठ असलेला पुद्गल/व्यक्ती). "अभिभवित्वा समापज्जति" (अभिभू करून समापन्न होतो) यामध्ये अभिभू करणे आणि समापन्न होणे हे उपचारध्यानाच्या प्राप्तीनंतर लगेचच अर्पणाध्यानाची उत्पत्ती करणे होय; म्हणूनच म्हटले आहे - "सह निमित्तुप्पादेनेवेत्थ अप्पनं पापेति" (येथे निमित्ताच्या उत्पत्तीसोबतच अर्पणा प्राप्त करून देतो). "सह निमित्तुप्पादेन" (निमित्ताच्या उत्पत्तीसोबतच) हे अर्पणा-परिवासाच्या (अर्पणाच्या विलंबाच्या) अभावाचे लक्षण सांगणारे वचन आहे. ज्याला "खिप्पाभिञ्ञो" (क्षिप्र-अभिज्ञ - जलद ज्ञान मिळवणारा) म्हटले जाते, त्यापेक्षाही ज्ञानोत्तर (ज्ञानाने श्रेष्ठ) असलेल्या व्यक्तीचीच ही अभिभायतन भावना असते. "एत्थ" म्हणजे या निमित्तामध्ये. "अप्पनं पापेति" म्हणजे भावनेला अर्पणावस्थेपर्यंत नेतो.

Ettha ca keci ‘‘uppanne upacārajjhāne taṃ ārabbha ye heṭṭhimantena dve tayo javanavārā pavattanti, te upacārajjhānapakkhikā eva, tadanantarañca bhavaṅgaparivāsena upacārāsevanāya ca vinā appanā hoti, saha nimittuppādeneva appanaṃ pāpetī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi pārivāsikakammena appanāvāro icchito, nāpi mahaggatappamāṇajjhānesu viya upacārajjhāne ekantato paccavekkhaṇā icchitabbā, tasmā upacārajjhānādhigamato paraṃ katipayabhavaṅgacittāvasāne appanaṃ pāpuṇanto ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti vutto. ‘‘Saha nimittuppādenā’’ti ca adhippāyikamidaṃ vacanaṃ, na nītatthaṃ. Adhippāyo vuttanayeneva veditabbo.

येथे काही लोक म्हणतात की, "उपचारध्यान उत्पन्न झाल्यावर, त्याला अनुसरून जे कमीत कमी दोन किंवा तीन जवनवार (चित्तक्षण) प्रवृत्त होतात, ते उपचारध्यानाच्या पक्षातीलच असतात; आणि त्यानंतर भवांग-परिवास (भवांग चित्ताचा विलंब) आणि उपचार-आसेवना (उपचार ध्यान सराव) यांच्याशिवाय अर्पणा होते, निमित्ताच्या उत्पत्तीसोबतच अर्पणा प्राप्त करून देतो." हे केवळ त्यांचे मत आहे. कारण पारिवासिक कर्माने (विलंब करणाऱ्या क्रियेने) अर्पणाचा वार (क्रम) इच्छित नाही, आणि महग्गत (महान) प्रमाणाच्या ध्यानांप्रमाणे उपचारध्यानात एकांताने (निश्चितपणे) प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) इच्छिले जात नाही. म्हणून, उपचारध्यानाच्या प्राप्तीनंतर काही भवांग चित्तांच्या समाप्तीनंतर अर्पणा प्राप्त करणाऱ्याला "सह निमित्तुप्पादेनेवेत्थ अप्पनं पापेति" (येथे निमित्ताच्या उत्पत्तीसोबतच अर्पणा प्राप्त करून देतो) असे म्हटले आहे. आणि "सह निमित्तुप्पादेन" हे अभिप्राय दर्शवणारे (अधिप्रायिक) वचन आहे, नीतार्थ (अक्षरशः अर्थ) नाही. याचा अभिप्राय वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Na antosamāpattiyaṃ tadā tathārūpassa ābhogassa asambhavato, samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāya vasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 204) pana ‘‘iminā panassa pubbabhogo kathito’’ti vuttaṃ. Antosamāpattiyaṃ [Pg.247] tathā ābhogābhāve kasmā ‘‘jhānasaññāyapī’’ti vuttanti āha ‘‘abhibhavana…pe… atthī’’ti.

समापत्तीच्या आत (अंतःसमापत्तीमध्ये) तशा प्रकारचा आभोग (मनोयोग) संभवत नसल्यामुळे, समापत्तीमधून उठलेल्या (व्युत्थित झालेल्या) व्यक्तीचा आभोग हा पूर्वभाग-भावनेच्या प्रभावाने ध्यानक्षणात प्रवृत्त झालेल्या अभिभवन-आकाराला (पराभूत करण्याच्या पद्धतीला) ग्रहण करून प्रवृत्त होतो, असे समजले पाहिजे. परंतु अभिधम्म-अट्ठकथेत (धम्मसंगणि अट्ठकथा २०४) "इमिना पनस्स पुब्बभोगो कथितो" (याने तर याचा पूर्वभाग सांगितले आहे) असे म्हटले आहे. अंतःसमापत्तीमध्ये तशा आभोगाचा अभाव असताना "झानसञ्ञायपि" (ध्यानसंज्ञेमध्ये सुद्धा) असे का म्हटले आहे? म्हणून सांगितले आहे - "अभिभवन...पे... अत्थि" (अभिभवन...इत्यादी... आहे).

Vaḍḍhitappamāṇānīti vipulappamāṇānīti attho, na ekaṅguladvaṅgulādivasena vaḍḍhiṃ pāpitānīti tathāvaḍḍhanassevettha asambhavato. Tenāha ‘‘mahantānī’’ti. Bhattavaḍḍhitakanti bhuñjanabhājane vaḍḍhitvā dinnaṃ bhattaṃ, ekāsane purisena bhuñjitabbabhattato upaḍḍhabhattanti attho.

"वड्ढितप्पमाणानि" (वाढवलेल्या प्रमाणाचे) म्हणजे विपुल प्रमाणाचे, असा अर्थ आहे; एक बोट, दोन बोटे इत्यादी पद्धतीने वाढवलेले नाही, कारण तशा प्रकारे वाढवणे येथे असंभव आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "महन्तानि" (मोठे). "भत्तवड्ढितकं" म्हणजे जेवणाच्या पात्रात वाढून दिलेले अन्न (भात), एका आसनावर बसून माणसाने खाण्याच्या अन्नापेक्षा अर्धे अन्न, असा अर्थ आहे.

Rūpe saññā rūpasaññā, sā assa atthīti rūpasaññī, na rūpasaññī arūpasaññī. Saññāsīsena jhānaṃ vadati. Rūpasaññāya anuppādanamevettha alābhitā. Bahiddhāva uppannanti bahiddhāvatthusmiṃyeva uppannaṃ. Abhidhamme (dha. sa. 204-209) pana ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti evaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā abhidhammaṭṭhakathāyaṃ ‘‘kasmā pana yathā suttante ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānītiādi vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttā’’ti codanaṃ katvā ‘‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘tattha vā idha vā bahiddhā rūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamatova vattabbānīti tatrāpi idhāpi vuttāni, ‘ajjhattaṃ rūpasaññī’ti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā’’ti vuttaṃ.

रूपाविषयीची संज्ञा म्हणजे "रूपसंज्ञा", ती ज्याच्याकडे आहे तो "रूपसंज्ञी"; जो रूपसंज्ञी नाही तो "अरूपसंज्ञी". संज्ञेच्या मुख्यतेने ध्यानाला सांगितले आहे. येथे रूपसंज्ञेची अनुत्पत्ती (उत्पन्न न होणे) म्हणजेच अलभ्यता (न मिळणे) होय. "बहिद्धाव उप्पन्नं" म्हणजे बाह्य वस्तूमध्येच उत्पन्न झालेले. परंतु अभिधम्मात (धम्मसंगणि २०४-२०९) "अज्झत्तं अरूपसञ्ञी बहिद्धा रूपानि पस्सति परित्तानि सुवण्णदुब्बण्णानि, अप्पमाणानि सुवण्णदुब्बण्णानि" (अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी असलेला बाह्य रूपांना पाहतो, जी मर्यादित, सुवर्ण किंवा दुर्धर्ष आहेत, अमर्यादित, सुवर्ण किंवा दुर्धर्ष आहेत) अशा प्रकारे चार अभिभायतने आल्यामुळे, अभिधम्म-अट्ठकथेत अशी शंका उपस्थित केली आहे की, "जसे सुत्तंतात 'अज्झत्तं रूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति परित्तानि' (अध्यात्मतः रूपसंज्ञी असलेला एक बाह्य रूपांना मर्यादित पाहतो) इत्यादी म्हटले आहे, तसे न सांगता येथे चारही अभिभायतनांमध्ये केवळ 'अज्झत्तं अरूपसञ्ञिता' (अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी असणे) का सांगितले आहे?" आणि त्याचे कारण "अज्झत्तरूपानां अनभिभवनीयतो" (अध्यात्म रूपांना अभिभू करता येत नसल्यामुळे) असे देऊन पुढे म्हटले आहे की, "तेथे असो वा येथे, बाह्य रूपांनाच अभिभू करायचे असते, म्हणून ती नियमानेच सांगितली पाहिजेत, म्हणूनच तेथेही आणि येथेही ती सांगितली आहेत. 'अज्झत्तं रूपसञ्ञी' हे तर शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) देशनेचे केवळ विलास (वैशिष्ट्यपूर्ण शैली) आहे."

Ettha ca vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca sabbāni ‘‘parittāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā ‘‘appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti. Atthi hi so pariyāyo ‘‘parittāni abhibhuyya, tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyā’’ti. Pariyāyakathā hi suttantadesanāti. Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni, tathā sahitāni. Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti, tathā idha pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’tiādinā paṭhamadutiyaabhibhāyatanesu paṭhamavimokkho, tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho, vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito. Abhidhamme (dha. sa. 204-209, 247-249) pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni [Pg.248] asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni. Sabbāni ca vimokkhakiccāni jhānāni vimokkhadesanāyaṃ vuttāni. Tadetaṃ ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhidhamme abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati. ‘‘Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti idaṃ abhidhamme katthacipi ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ. Tena yaṃ aññahetukaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ. Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva abhidhamme vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti.

येथे वर्णाच्या आभोगाशिवाय (रंगाच्या विचाराशिवाय) आणि आभोगासहित असलेली सर्व रूपे "परित्तानि सुवण्णदुब्बण्णानि" (मर्यादित, सुवर्ण किंवा दुर्धर्ष) अशी सांगितली आहेत, तसेच "अप्पमाणानि सुवण्णदुब्बण्णानि" (अमर्यादित, सुवर्ण किंवा दुर्धर्ष) अशीही. कारण असा पर्याय (प्रकार) आहे की, "मर्यादित रूपांना अभिभू करून, जर ती कधी वर्णाच्या रूपाने आभोगित (लक्षात घेतलेली) असतील, तर सुवर्ण आणि दुर्धर्ष रूपांना अभिभू करून." कारण सुत्तंत देशना ही पर्याय-कथा (पर्यायी किंवा व्यावहारिक देशना) आहे. परंतु अभिधम्मात निष्पर्याय-देशना (थेट किंवा परमार्थ देशना) असल्यामुळे, वर्णाच्या आभोगाशिवाय असलेली रूपे स्वतंत्रपणे सांगितली आहेत, आणि आभोगासहित असलेलीही. कारण दोन्ही ठिकाणी अभिभवनाचा (पराभूत करण्याचा) विशेष आहे. तसेच येथे पर्याय-देशना असल्यामुळे विमोक्षांचाही अभिभवन-पर्याय आहे, म्हणून "अज्झत्तं रूपसञ्ञी" इत्यादींद्वारे पहिल्या व दुसऱ्या अभिभायतनांमध्ये पहिला विमोक्ष, तिसऱ्या व चौथ्या अभिभायतनांमध्ये दुसरा विमोक्ष, आणि वर्ण-अभिभायतनांमध्ये तिसरा विमोक्ष अभिभवन प्रवृत्तीनुसार समाविष्ट केला आहे. परंतु अभिधम्मात (धम्मसंगणि २०४-२०९, २४७-२४९) निष्पर्याय-देशना असल्यामुळे विमोक्ष आणि अभिभायतने संकर न करता (एकत्र न करता) दाखवण्यासाठी विमोक्षांना वगळून केवळ अभिभायतने सांगितली आहेत. आणि विमोक्षाचे कार्य करणारी सर्व ध्याने विमोक्ष-देशनेमध्ये सांगितली आहेत. म्हणूनच, "अज्झत्तं रूपसञ्ञी" असे आलेल्या दोन अभिभायतनांचे अभिधम्मातील अभिभायतनांमध्ये वर्णन न केल्यामुळे आणि "रूपी रूपाणि पस्सति" (रूपी रूपांना पाहतो) इत्यादी सर्व विमोक्ष-कार्यांच्या साधारण वचनाच्या भावामुळे व्यवस्थापन केले आहे, असे समजते. "अज्झत्तरूपानां अनभिभवनीयतो" (अध्यात्म रूपांना अभिभू करता येत नसल्यामुळे) हे अभिधम्मात कोठेही "अज्झत्तं रूपानि पस्सति" (अध्यात्म रूपांना पाहतो) असे न म्हणता सर्वत्र जे "बहिद्धा रूपानि पस्सति" (बाह्य रूपांना पाहतो) असे म्हटले आहे, त्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. त्यामुळे जे इतर कारणाने आहे, ते त्या कारणाने सांगितले आहे. परंतु जे देशनेच्या विलासामुळे (शैलीमुळे) अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी असण्याचेच अभिधम्मात वचन आहे, त्याचे दुसरे कोणतेही कारण शोधू नये, असे हे दर्शवते.

Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca tesaṃ bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo veneyyajjhāsayavasena vijjamānapariyāyakathābhāvato. ‘‘Suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti eteneva siddhattā na nīlādiabhibhāyatanāni vattabbānīti ce? Taṃ na. Nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇānaṃ parittatā vā appamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti. Etesu ca parittādikasiṇarūpesu yaṃ yaṃ caritassa imāni abhibhāyatanāni ijjhanti, taṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ. Sabbasaṅgāhikavasenāti nīlavaṇṇanīlanidassananīlanibhāsānaṃ sādhāraṇavasena. Vaṇṇavasenāti sabhāvavaṇṇavasena. Nidassanavasenāti passitabbatāvasena cakkhuviññāṇādiviññāṇavīthiyā gahetabbatāvasena. Obhāsavasenāti sappabhāsatāya avabhāsanavasena.

अध्यात्मरूपांचे (अंतर्गत रूपांचे) अनभिभवनीयत्व (पराभूत न होणे) आणि त्या बाह्य रूपांप्रमाणेच अप्रकट असल्यामुळे देशनेचा विलास (विविधता) हा पूर्वोक्त निश्चितीनुसार आणि विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) आशयानुसार (मानसिकतेनुसार) विद्यमान असलेल्या पर्याय कथेच्या (पर्यायी उपदेशाच्या) स्वरूपात समजला पाहिजे. 'सुवर्ण-दुर्वर्ण' (सुंदर आणि कुरूप वर्ण) यानेच सिद्ध होत असल्यामुळे निळा इत्यादी अभिभायतनांचे (अभिभूय आायतनांचे) कथन करण्याची आवश्यकता नाही, असे जर म्हटले तर? ते योग्य नाही. कारण निळ्या इत्यादी वर्णांमध्ये ज्यांनी अधिकार (अभ्यास) केला आहे, त्यांच्यासाठी निळेपणा इत्यादी भावच अभिभवनाचे (पराभूत करण्याचे) कारण आहे. त्या परिशुद्ध किंवा अपरिशुद्ध वर्णांचे लहान असणे (परित्तता) किंवा अमर्याद असणे (अप्पमाणता) हे अभिभवनाचे कारण नाही, तर निळेपणा इत्यादी भावच त्याचे कारण आहे. आणि या लहान इत्यादी कसिण रूपांमध्ये ज्या ज्या चरित्राच्या (स्वभावाच्या) व्यक्तीसाठी ही अभिभायतने सिद्ध होतात, ते दर्शवण्यासाठी 'इमेसु पना' (परंतु यांच्यामध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. 'सब्बसंगाहिकवसेन' (सर्वसमावेशकतेने) म्हणजे नीलवर्ण, नीलनिदर्शन आणि नीलनिर्भास यांच्या सामायिकतेने. 'वण्णवसेन' (वर्णाच्या रूपाने) म्हणजे स्वभाव-वर्णाच्या रूपाने. 'निदस्सनवसेन' (दर्शनाच्या रूपाने) म्हणजे पाहण्यायोग्यतेच्या रूपाने, चक्षुविज्ञानादी विज्ञानवीथीद्वारे ग्रहण करण्यायोग्यतेच्या रूपाने. 'ओभासवसेन' (प्रभेच्या रूपाने) म्हणजे प्रभायुक्ततेने प्रकाशित होण्याच्या रूपाने.

Icchāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

इच्छासुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

6. Vimokkhasuttavaṇṇanā

६. विमोक्खसुत्त वर्णन

66. Chaṭṭhe (dī. ni. ṭī. 2.129) kenaṭṭhenāti kena sabhāvena. Sabhāvo hi ñāṇena yāthāvato araṇīyato ñātabbato ‘‘attho’’ti vuccati, so eva [Pg.249] ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā ‘‘aṭṭho’’ti vutto. Adhimuccanaṭṭhenāti adhikaṃ savisesaṃ muccanaṭṭhena. Etena satipi sabbassapi rūpāvacarajjhānassa vikkhambhanavasena paṭipakkhato vimuttabhāve yena bhāvanāvisesena taṃ jhānaṃ sātisayaṃ paṭipakkhato vimuccitvā pavattati, so bhāvanāviseso dīpito. Bhavati hi samānajātiyuttopi bhāvanāvisesena pavattiākāraviseso. Yathā taṃ saddhāvimuttato diṭṭhippattassa, tathā paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatāya eva aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭhenapi vimokkho. Tenāha ‘‘ārammaṇe cā’’tiādi. Ayaṃ panatthoti ayaṃ adhimuccanaṭṭho pacchime vimokkhe nirodhe natthi. Kevalo vimuttaṭṭho eva tattha labbhati, taṃ sayameva parato vakkhati.

६६. सहाव्या सुत्तात (दी. नि. टी. २.१२९) 'केनट्ठेन' (कोणत्या अर्थाने) म्हणजे कोणत्या स्वभावाने. कारण स्वभाव हा ज्ञानाने यथार्थपणे जाणण्यायोग्य (अधिगम्य) असल्यामुळे 'अत्थ' (अर्थ) असे म्हटले जाते, आणि तोच 'त्थ' काराचा 'ट्ठ' कार करून 'अट्ठ' (अर्थ) असा म्हटला आहे. 'अधिमुच्चनट्ठेन' (अधिमुक्तीच्या अर्थाने) म्हणजे अधिक सविशेष मुक्त होण्याच्या अर्थाने. याद्वारे, जरी सर्वच रूपावचर ध्यानाचा विक्षेपण (विष्कंभन) पद्धतीने प्रतिपक्षापासून (विरोधी धर्मांपासून) विमुक्त भाव असला, तरी ज्या विशिष्ट भावनेमुळे ते ध्यान प्रतिपक्षापासून अतिशय उत्कृष्टपणे विमुक्त होऊन प्रवृत्त होते, तो भावनाविशेष दर्शविला आहे. कारण समान जातीचा असला तरी भावनाविशेषाने प्रवृत्तीच्या आकाराचा (प्रकारचा) विशेष होतो. ज्याप्रमाणे श्रद्धाविमुक्तापेक्षा दृष्टीप्राप्ताचा (विशेष असतो), त्याचप्रमाणे विरोधी धर्मांपासून चांगल्या प्रकारे विमुक्त असल्यामुळेच, अनिगृहीत भावाने (अदमित स्वरूपात), नि:शंकतेने आणि अभिरुचीच्या प्रभावाने चांगल्या प्रकारे अधिमुक्त होण्याच्या अर्थाने देखील 'विमोक्ष' (विमोक्ख) आहे. म्हणूनच 'आरम्मणे च' (आणि आलंबनामध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. 'अयं पनत्तो' (परंतु हा अर्थ) म्हणजे हा अधिमुक्तीचा अर्थ शेवटच्या विमोक्षात म्हणजेच निरोधात नाही. तेथे केवळ विमुक्त अर्थच प्राप्त होतो, हे ते स्वतः पुढे सांगतील.

Rūpīti yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭharūpaṃ hoti, yena visiṭṭhena rūpena ‘‘rūpī’’ti vucceyya rūpīsaddassa atisayatthadīpanato, tadeva sasantatipariyāpannarūpassa vasena paṭiladdhajjhānaṃ idha paramatthato rūpibhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘ajjhatta’’ntiādi. Rūpajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena. Rūpānīti panettha purimapadalopo daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ ‘‘nīlakasiṇādīni rūpānī’’ti. Rūpe kasiṇarūpe saññā rūpasaññā, sā etassa atthīti rūpasaññī, saññāsīsena jhānaṃ vadati. Tappaṭipakkhena arūpasaññī. Tenāha ‘‘ajjhattaṃ na rūpasaññī’’tiādi.

'रूपी' म्हणजे ज्या स्वतःच्या संततीमध्ये (प्रवाहात) समाविष्ट असलेल्या रूपाने हा युक्त आहे, ते ज्या ध्यानाच्या हेतूभावामुळे विशिष्ट रूप होते, ज्या विशिष्ट रूपाने 'रूपी' असे म्हटले जावे - कारण 'रूपी' हा शब्द अतिशय अर्थ दर्शवणारा आहे - तेच स्वतःच्या संततीमध्ये समाविष्ट असलेल्या रूपाच्या आधारे प्राप्त झालेले ध्यान येथे परमार्थतः रूपीभावाचे साधक आहे असे मानले पाहिजे. म्हणूनच 'अज्झत्तं' (अध्यात्म/अंतर्गत) इत्यादी म्हटले आहे. उत्तरपदलोप होऊन रूपध्यान हेच 'रूप' आहे. आणि 'रूपाणि' यामध्ये पूर्वपदलोप झाला आहे असे समजावे. म्हणूनच 'नीलकसिण इत्यादी रूपे' असे म्हटले आहे. रूपामध्ये म्हणजे कसिण रूपामध्ये जी संज्ञा (जाणीव) ती 'रूपसंज्ञा', ती ज्याची आहे तो 'रूपसंज्ञी' होय; येथे संज्ञेच्या मुख्यतेने ध्यानाचा निर्देश केला आहे. त्याच्या प्रतिपक्षाने (विरोधाने) 'अरूपसंज्ञी' होतो. म्हणूनच 'अध्यात्मतः रूपसंज्ञी नसलेला' (अज्झत्तं न रूपसञ्ञी) इत्यादी म्हटले आहे.

Anto appanāyaṃ ‘‘subha’’nti ābhogo natthīti iminā pubbābhogavasena tathā adhimutti siyāti dasseti. Evañhettha tathāvattabbatāpatticodanā anavaṭṭhānā hoti. Yasmā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu tattha katādhikārānaṃ abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭho sambhavati, tasmā aṭṭhakathāyaṃ tathā tatiyo vimokkho saṃvaṇṇito. Yasmā pana mettādivasena pavattamānā bhāvanā satte appaṭikūlato dahanti, te subhato adhimuccitvā pavattati, tasmā paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.212-213) brahmavihārabhāvanā ‘‘subhavimokkho’’ti vuttā. Tayidaṃ ubhayampi tena tena pariyāyena vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ.

अर्पणेच्या (अप्पना) आत 'शुभ' असा आभोग (मनोयोग) नसतो, याद्वारे पूर्व-आभोगाच्या (पूर्व-मनोयोगाच्या) प्रभावाने तशी अधिमुक्ती असू शकते, हे दर्शविले आहे. अशा प्रकारे येथे तसे म्हणण्याच्या आक्षेपामुळे निर्माण होणारी अनवस्था टळते. ज्याअर्थी सुविशुद्ध अशा निळ्या इत्यादी वर्णकसिणांमध्ये, त्यामध्ये अधिकार (अभ्यास) केलेल्यांच्या अभिरुचीमुळे चांगल्या प्रकारे अधिमुक्त होण्याचा अर्थ संभवतो, म्हणूनच अट्ठकथेत (अष्टकथेत) तिसऱ्या विमोक्षाचे तसे वर्णन केले आहे. परंतु, ज्याअर्थी मैत्री इत्यादींच्या प्रभावाने प्रवृत्त होणारी भावना प्राण्यांना अनुकूल (अप्रतिकूल) मानून, त्यांना शुभ रूपाने अधिमुक्त करून प्रवृत्त होते, म्हणूनच पटिसंभिदामग्गात (प्रतिसंभिदामार्गात १.२१२-२१३) ब्रह्मविहार भावनेला 'शुभविमोक्ष' (सुभविमोक्ख) म्हटले आहे. हे दोन्हीही त्या त्या पर्यायाने (दृष्टिकोनाने) सांगितले असल्यामुळे परस्परांशी विरुद्ध नाहीत, असे समजले पाहिजे.

Sabbasoti [Pg.250] anavasesato. Na hi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ ekadesopi tattha avasissati. Vissaṭṭhattāti yathāparicchinnakāle nirodhitattā. Uttamo vimokkho nāma ariyeheva samāpajjitabbato ariyaphalapariyosānattā diṭṭheva dhamme nibbānappattibhāvato ca.

'सब्बसो' (सर्वथा) म्हणजे पूर्णपणे, काहीही शिल्लक न ठेवता. कारण चार अरूपस्कंधांचा एक भागही तेथे शिल्लक राहत नाही. 'विस्सट्ठत्ता' (मुक्त झाल्यामुळे) म्हणजे यथा-निश्चित काळात निरोध झाल्यामुळे. 'उत्तम विमोक्ष' म्हणजे केवळ आर्यांद्वारेच (अरिहंतांद्वारेच) समापन्न (प्राप्त) होण्यायोग्य असल्यामुळे, आर्यफलामध्ये त्याची समाप्ती होत असल्यामुळे आणि याच जन्मात (दृष्टधर्मात) निर्वाण प्राप्तीचा भाव असल्यामुळे होय.

Vimokkhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

विमोक्खसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

7. Anariyavohārasuttavaṇṇanā

७. अनारियवोहारसुत्त वर्णन

67. Sattame anariyānaṃ lāmakānaṃ vohāro anariyavohāro. Diṭṭhavāditāti diṭṭhaṃ mayāti evaṃ vāditā. Evaṃ sesesupi. Ettha ca taṃtaṃsamuṭṭhāpakacetanāvasena attho veditabbo. Tenāha ‘‘yāhi cetanāhī’’tiādi.

६७. सातव्या सुत्तात, अनार्यांचा (अधम लोकांचा) व्यवहार म्हणजे 'अनारियवोहार' (अनार्य व्यवहार) होय. 'दिट्ठवादिता' (दृष्टवादिता) म्हणजे 'मी पाहिले आहे' असे बोलणे. याचप्रमाणे उर्वरित पदांच्या बाबतीतही समजावे. आणि येथे त्या त्या समुत्थापक (उत्पन्न करणाऱ्या) चेतनेच्या आधारे अर्थ समजून घेतला पाहिजे. म्हणूनच 'याहि चेतनाहि' (ज्या चेतनांद्वारे) इत्यादी म्हटले आहे.

Anariyavohārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनारियवोहारसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

9. Parisāsuttavaṇṇanā

९. परिसासुत्त वर्णन

69. Navame (dī. ni. ṭī. 2.172) samāgantabbato, samāgacchatīti vā samāgamo, parisā. Bimbisārappamukho samāgamo bimbisārasamāgamo. Sesadvayepi eseva nayo. Bimbisāra…pe… samāgamasadisaṃ khattiyaparisanti yojanā. Aññesu cakkavāḷesupi labbhateva satthu khattiyaparisādiupasaṅkamanaṃ. Ādito tehi saddhiṃ satthu bhāsanaṃ ālāpo, kathanappaṭikathanaṃ sallāpo. Dhammūpasaṃhitā pucchāpaṭipucchā dhammasākacchā. Saṇṭhānaṃ paṭicca kathitaṃ saṇṭhānapariyāyattā vaṇṇa-saddassa ‘‘mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.138) viya. Tesanti padaṃ ubhayapadāpekkhaṃ ‘‘tesampi lakkhaṇasaṇṭhānaṃ viya satthu sarīrasaṇṭhānaṃ tesaṃ kevalaṃ paññāyati evā’’ti. Nāpi āmuttamaṇikuṇḍalo bhagavā hotīti yojanā. Chinnassarāti dvidhā bhinnassarā. Gaggarassarāti jajjaritassarā. Bhāsantaranti tesaṃ sattānaṃ bhāsāto aññaṃ bhāsaṃ. Vīmaṃsāti cintanā. Kimatthaṃ…pe… desetīti idaṃ nanu attānaṃ jānāpetvā dhamme kathite tesaṃ sātisayo [Pg.251] pasādo hotīti iminā adhippāyena vuttaṃ? Yesaṃ attānaṃ ajānāpetvāva dhamme kathite pasādo hoti, na jānāpetvā, tādise sandhāya satthā tathā karoti. Tattha payojanamāha ‘‘vāsanatthāyā’’ti. Evaṃ sutopīti evaṃ aviññātadesako aviññātāgamanopi suto dhammo attano dhammasudhammatāyeva anāgate paccayo hoti suṇantassa.

६९. नवव्या (सुत्तात) (दी. नि. टी. २.१७२) एकत्र येण्यामुळे किंवा एकत्र येतात म्हणून 'समागम' म्हणजे 'परिषद' (सभा) होय. बिंबिसार प्रमुख असलेला समागम म्हणजे 'बिंबिसार-समागम' होय. उर्वरित दोन्हीमध्येही हाच नियम लावावा. 'बिंबिसार...पे... समागमासारखी क्षत्रिय परिषद' अशी योजना करावी. इतर चक्रवाळांमध्येही शास्त्यांचे (बुद्धांचे) क्षत्रिय परिषद इत्यादींकडे जाणे घडतेच. सुरुवातीला त्यांच्याशी शास्त्यांचे बोलणे म्हणजे 'आलाप' (संभाषण) आणि प्रश्नोत्तर रूपाने बोलणे म्हणजे 'संलाप' होय. धर्माशी संबंधित प्रश्न आणि प्रतिप्रश्न म्हणजे 'धम्मसाकच्छा' (धर्मचर्चा) होय. 'वर्ण' हा शब्द आकृतीला अनुसरून वापरला आहे, जसे की “मोठ्या हत्तीराजाचे रूप (वर्ण) धारण करून” इत्यादींमध्ये (सं. नि. १.१३८) आकृतीचा पर्याय म्हणून वापरला आहे. 'तेसं' (त्यांचे) हे पद दोन्ही पदांच्या अपेक्षेने आहे, “त्यांच्या लक्षण-आकृतीप्रमाणे शास्त्यांच्या शरीराची आकृती केवळ त्यांनाच तशी दिसते.” भगवान मणिकुंडल धारण केलेले नसतात, अशी योजना आहे. 'छिन्नस्सरा' म्हणजे दोन भागात विभागलेला स्वर. 'गग्गरस्सरा' म्हणजे जर्जर झालेला स्वर. 'भाषान्तर' म्हणजे त्या प्राण्यांच्या भाषेपेक्षा वेगळी भाषा. 'वीमंसा' म्हणजे चिंतन. “कशासाठी...पे... उपदेश करतात” हे काय स्वतःची ओळख करून देऊन धम्म उपदेश केल्यावर त्यांना अत्यंत प्रसन्नता लाभते, या अभिप्रायाने म्हटले आहे काय? ज्यांना स्वतःची ओळख न करून देताच धम्म उपदेश केल्यावर प्रसन्नता लाभते, ओळख करून दिल्यावर नाही, अशांना उद्देशून शास्ते तसे करतात. तेथे प्रयोजन सांगितले आहे - “वासनेसाठी” (संस्कार दृढ करण्यासाठी). “अशा प्रकारे ऐकलेला देखील” म्हणजे अशा प्रकारे उपदेश करणाऱ्याला न ओळखता आणि त्याच्या आगमनाला न जाणताही ऐकलेला धम्म, ऐकणाऱ्यासाठी धम्माच्या उत्तम स्वरूपामुळेच भविष्यात (कल्याणाचा) हेतू ठरतो.

Parisāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

परिषदसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

10. Bhūmicālasuttavaṇṇanā

१०. भूमीचालसुत्तवर्णना

70. Dasame (dī. ni. ṭī. 2.167; saṃ. ni. ṭī. 2.5.822) udenayakkhassa cetiyaṭṭhāneti udenassa nāma yakkhassa āyatanabhāvena iṭṭhakāhi kate mahājanassa cittīkataṭṭhāne. Katavihāroti bhagavantaṃ uddissa katavihāro. Vuccatīti purimavohārena ‘‘udenaṃ cetiya’’nti vuccati. Gotamakādīsupīti ‘‘gotamakaṃ cetiya’’ntiādīsupi. Eseva nayoti cetiyaṭṭhāne katavihārabhāvaṃ atidisati. Tathā hi sattambanti kikissa rañño dhītaro satta kumāriyo saṃvegajātā gehato nikkhamitvā tattha padhānaṃ padahiṃsu, taṃ ṭhānaṃ ‘‘sattambaṃ cetiya’’nti vadanti. Bahuputtakanti ca bahupāroho eko nigrodharukkho, tasmiṃ adhivatthaṃ devataṃ bahū manussā putte patthenti, tadupādāya taṃ ṭhānaṃ ‘‘bahuputtakaṃ cetiya’’nti paññāyittha. Sārandadassa nāma yakkhassa vasitaṭṭhānaṃ, cāpālassa nāma yakkhassa vasitaṭṭhānaṃ, iti sabbānevetāni buddhuppādato pubbadevatā pariggahetvā cetiyavohārena voharitāni, bhagavato vihāre katepi tatheva sañjānanti. Ramaṇīyāti ettha vesāliyā tāva bhūmibhāgasampattiyā sulabhapiṇḍatāya ramaṇīyabhāvo veditabbo. Vihārānaṃ pana nagarato nātidūratāya naccāsannatāya gamanāgamanasampattiyā anākiṇṇavihāraṭṭhānatāya chāyudakasampattiyā pavivekapatirūpatāya ca ramaṇīyatā daṭṭhabbā.

७०. दहाव्या (सुत्तात) (दी. नि. टी. २.१६७; सं. नि. टी. २.५.८२२) 'उदेन यक्षाच्या चेतियस्थानावर' म्हणजे उदेन नावाच्या यक्षाचे आयतन (स्थान) म्हणून विटांनी बांधलेल्या आणि लोकांनी पूजलेल्या स्थानावर. 'कृतविहार' म्हणजे भगवंतांच्या उद्देशाने बांधलेला विहार. 'म्हटले जाते' म्हणजे पूर्वीच्या व्यवहाराने त्याला “उदेन चेतिय” असे म्हटले जाते. 'गोतमक इत्यादींमध्येही' म्हणजे “गोतमक चेतिय” इत्यादींमध्येही. हाच नियम आहे म्हणजे चेतियस्थानावर विहार बांधल्याच्या संदर्भात हाच नियम लागू होतो. कारण की, 'सत्तम्ब' म्हणजे किकी राजाच्या सात राजकन्यांनी संवेग प्राप्त करून घरातून गृहत्याग केला आणि तेथे ध्यान-साधना (प्रधान) केली, त्या स्थानाला “सत्तम्ब चेतिय” असे म्हणतात. आणि 'बहुपुत्तक' म्हणजे अनेक पारंब्या असलेला एक वडाचा वृक्ष, ज्यामध्ये राहणाऱ्या देवतेकडे अनेक लोक पुत्रांची प्रार्थना करत असत, त्यावरून त्या स्थानाला “बहुपुत्तक चेतिय” म्हणून ओळखले गेले. सारंदद नावाच्या यक्षाचे निवासस्थान, चापाल नावाच्या यक्षाचे निवासस्थान, ही सर्व स्थाने बुद्धोत्पत्तीच्या आधीपासूनच देवतांनी अधिष्ठित केल्यामुळे 'चेतिय' या संज्ञेने ओळखली जात होती; भगवंतांसाठी विहार बांधल्यावरही ती तशीच ओळखली जातात. 'रमणीय' या संदर्भात, वैशालीच्या भूमीच्या समृद्धीमुळे आणि सहज भिक्षा मिळण्यामुळे तिचा रमणीयपणा जाणावा. विहारांच्या बाबतीत मात्र, नगरापासून फार दूर नसणे आणि फार जवळही नसणे, येण्या-जाण्याची सुलभता, गर्दी नसलेले विहाराचे स्थान, सावली आणि पाण्याची उपलब्धता आणि एकांतासाठी योग्य असणे यांमुळे त्यांचा रमणीयपणा समजून घ्यावा.

Vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. Yuttayānaṃ viya katāti yathā [Pg.252] yuttamājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathāruci pavattirahataṃ gamitā. Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena. Vatthu viya katāti sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisayatāya patiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katā. Adhiṭṭhitāti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā. Samantato citāti sabbabhāgena bhāvanupacayaṃ gamitā. Tenāha ‘‘suvaḍḍhitā’’ti. Suṭṭhu samāraddhāti iddhibhāvanāya sikhāppattiyā sammadeva saṃsevitā.

‘वर्धित’ म्हणजे भावनेच्या परिपूर्णतेमुळे वाढवलेली. ‘पुन्हा पुन्हा केलेली’ म्हणजे भावनेच्या वारंवार अभ्यासाने पुन्हा पुन्हा प्रवृत्त केलेली. ‘जोडलेल्या रथाप्रमाणे केलेली’ म्हणजे ज्याप्रमाणे कुशल सारथीने चालवलेला उत्तम घोड्यांचा रथ इच्छेनुसार चालतो, त्याप्रमाणे इच्छेनुसार चालण्यास योग्य बनवलेली. ‘प्रतिष्ठान अर्थाने’ म्हणजे अधिष्ठान अर्थाने. ‘भूमीप्रमाणे केलेली’ म्हणजे सर्व प्रकारे उपक्लेशांचे शोधन केल्यामुळे ऋद्धीच्या विषयासाठी आधारभूत झाल्याने, उपद्रवांपासून चांगल्या प्रकारे शुद्ध केलेल्या भूमीप्रमाणे केलेली. ‘अधिष्ठित’ म्हणजे विरोधी घटकांच्या दूर होण्यामुळे आणि चांगल्या प्रकारे भावित झाल्यामुळे त्या-त्या अधिष्ठानासाठी योग्य अशा स्थितीत ठेवलेली. ‘सर्व बाजूंनी संचित केलेली’ म्हणजे सर्व बाजूंनी भावनेच्या वाढीला प्राप्त झालेली. म्हणूनच म्हटले आहे - “सुवर्धित”. ‘चांगल्या प्रकारे आरंभलेली’ म्हणजे ऋद्धीच्या भावनेच्या शिखरावर पोहोचल्यामुळे चांगल्या प्रकारे आचरलेली.

Aniyamenāti ‘‘yassa kassacī’’ti aniyamavacanena. Niyametvāti ‘‘tathāgatassā’’ti sarūpadassanena niyametvā. Āyuppamāṇanti (dī. ni. ṭī. 1.40; dī. ni. abhi. ṭī. 1.40) paramāyuppamāṇaṃ vadati. Kiṃ panettha paramāyu nāma, kathaṃ vā taṃ paricchinnappamāṇanti? Vuccate – yo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tasmiṃ tasmiṃ bhavavisese purimasiddhabhavapatthanūpanissayavasena sarīrāvayavavaṇṇasaṇṭhānappamāṇādivisesā viya taṃtaṃgatinikāyādīsu yebhuyyena niyataparicchedo gabbhaseyyakakāmāvacaradevarūpāvacarasattānaṃ sukkasoṇitautubhojanādiutuādipaccuppannapaccayūpatthambhito vipākappabandhassa ṭhitikālaniyamo. So yathāsakaṃ khaṇamattāvaṭṭhāyīnampi attano sahajātānaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhapanākāravuttitāya pavattanakāni rūpārūpajīvitindriyāni yasmā na kevalaṃ tesaṃ khaṇaṭhitiyā eva kāraṇabhāvena anupālakāni, atha kho yāva bhavaṅgupacchedā anupabandhassa avicchedahetubhāvenapi, tasmā āyuhetukattā kāraṇūpacārena āyu, ukkaṃsaparicchedavasena paramāyūti ca vuccati. Taṃ pana devānaṃ nerayikānaṃ uttarakurukānañca niyataparicchedaṃ. Uttarakurukānaṃ pana ekantaniyataparicchedameva, avasiṭṭhamanussapetatiracchānānaṃ pana ciraṭṭhitisaṃvattanikakammabahule kāle taṃkammasahitasantānajanitasukkasoṇitapaccayānaṃ taṃmūlakānañca candasūriyasamavisamaparivattanādijanitautuāhārādisamavisamapaccayānañca vasena cirācirakālato aniyataparicchedaṃ, tassa ca yathā purimasiddhabhavapatthanāvasena taṃtaṃgatinikāyādīsu vaṇṇasaṇṭhānādivisesaniyamo siddho dassanānussavādīhi, tathā ādito gahaṇasiddhiyā. Evaṃ tāsu tāsu upapattīsu nibbattasattānaṃ yebhuyyena samappamāṇaṭṭhitikālaṃ [Pg.253] dassanānussavehi labhitvā taṃparamataṃ ajjhosāya pavattitabhavapatthanāvasena ādito paricchedaniyamo veditabbo. Yasmā pana kammaṃ tāsu tāsu upapattīsu yathā taṃtaṃupapattiniyatavaṇṇādinibbattane samatthaṃ, evaṃ niyatāyuparicchedāsu upapattīsu paricchedātikkamena vipākanibbattane samatthaṃ na hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ, taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyyā’’ti.

"अनियमाने" म्हणजे "ज्या कोणाचेही" या अनियमवाचक शब्दाने. "नियमन करून" म्हणजे "तथागताचे" अशा स्वरूपाच्या दर्शनाने नियमन करून. "आयुष्यप्रमाण" (दी. नि. टी. १.४०; दी. नि. अभि. टी. १.४०) म्हणजे परम आयुष्यप्रमाण (उत्कृष्ट आयुष्य मर्यादा) असे म्हणतात. येथे 'परम आयुष्य' म्हणजे काय, आणि ते मर्यादित प्रमाण कसे असते? उत्तर दिले जाते - त्या त्या प्राण्यांच्या त्या त्या विशिष्ट भवामध्ये (अस्तित्वात), पूर्वसिद्ध भवप्रार्थना (मागील जन्मातील इच्छा) आणि उपनिषयाच्या (प्रबळ कारणाच्या) बळावर, शरीराचे अवयव, वर्ण, आकार, प्रमाण इत्यादी वैशिष्ट्यांप्रमाणेच, त्या त्या गती-निकाय (योनी) इत्यादींमध्ये बहुतांश निश्चित मर्यादा असते. गर्भशय्यक (गर्भाशयात राहणारे), कामावचर देव आणि रूपावचर प्राणी यांच्या संदर्भात, वीर्य-रक्त (शुक्र-शोणित), ऋतू, भोजन इत्यादी वर्तमानकालीन प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) साहाय्याने विपाक-प्रवाहाच्या (विपाकाच्या सातत्याच्या) स्थितीचा काळ निश्चित होतो. तो आपापल्या क्षणमात्र टिकणाऱ्या सहजात रूप आणि अरूप धर्मांच्या स्थापन करण्याच्या आणि टिकवून ठेवण्याच्या प्रवृत्तीने कार्यरत असणाऱ्या रूप आणि अरूप जीवितेंद्रियांना, केवळ त्यांच्या क्षणिक स्थितीचे कारण म्हणून सांभाळत नाही, तर जोपर्यंत भवांग-उच्छेद (चित्तप्रवाहाचा खंड) होत नाही तोपर्यंत प्रवाहाच्या अविच्छिन्नतेचे (अखंडतेचे) कारण देखील बनतो. म्हणून, आयुष्याचे कारण असल्यामुळे उपचाराने त्याला 'आयु' म्हटले जाते आणि उत्कृष्ट मर्यादेच्या दृष्टीने त्याला 'परम आयु' असे म्हटले जाते. ते देव, नारकीय (नरकातील प्राणी) आणि उत्तरकुरु येथील रहिवाशांच्या बाबतीत निश्चित मर्यादेचे असते. उत्तरकुरुच्या लोकांच्या बाबतीत तर ते अत्यंत निश्चित मर्यादेचेच असते. उर्वरित मनुष्य, प्रेत आणि तिर्यंच (प्राणी) यांच्या बाबतीत मात्र, दीर्घकाळ टिकवून ठेवणाऱ्या कर्मांचे प्राधान्य असलेल्या काळात, त्या कर्मासह संततीमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या शुक्र-शोणित प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) आधारे आणि चंद्र-सूर्याच्या सम-विषम परिवर्तनामुळे उत्पन्न होणाऱ्या ऋतू, आहार इत्यादी सम-विषम प्रत्ययांच्या आधारे, दीर्घ किंवा अल्प काळाच्या दृष्टीने ते अनिश्चित मर्यादेचे असते. आणि जसे पूर्वसिद्ध भवप्रार्थनेच्या (मागील जन्मातील इच्छेच्या) बळावर त्या त्या गती-निकाय इत्यादींमध्ये वर्ण, आकार इत्यादी वैशिष्ट्यांचा नियम दर्शन, श्रवण इत्यादींद्वारे सिद्ध होतो, तसेच सुरुवातीपासूनच ग्रहण सिद्ध होते. अशा प्रकारे, त्या त्या उत्पत्तींमध्ये जन्मलेल्या प्राण्यांच्या बहुतांश समान प्रमाण असलेल्या स्थितीचा काळ दर्शन आणि श्रवणाद्वारे प्राप्त करून, त्या परम मर्यादेला धरून प्रवृत्त झालेल्या भवप्रार्थनेच्या बळावर सुरुवातीपासूनच मर्यादेचा नियम समजून घ्यावा. कारण जसे कर्म त्या त्या उत्पत्तींमध्ये त्या त्या उत्पत्तीसाठी निश्चित असलेल्या वर्णादींना उत्पन्न करण्यास समर्थ असते, तसेच निश्चित आयुष्यमर्यादा असलेल्या उत्पत्तींमध्ये मर्यादेचे उल्लंघन करून विपाक उत्पन्न करण्यास समर्थ नसते. म्हणूनच म्हटले आहे - "त्या त्या काळात मनुष्यांचे जे आयुष्यप्रमाण असते, ते पूर्ण करत (तथागत) राहू शकतील."

Mahāsīvatthero pana ‘‘mahābodhisattānaṃ carimabhave paṭisandhidāyino kammassa asaṅkhyeyyāyukatāsaṃvattanasamatthataṃ hadaye ṭhapetvā buddhānañca āyusaṅkhārassa parissayavikkhambhanasamatthatā pāḷiyaṃ āgatā evāti imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyyā’’ti avoca. Khaṇḍiccādīhi abhibhuyyatīti etena yathā iddhibalena jarāya na paṭighāto, evaṃ tena maraṇassapi na paṭighātoti atthato āpannamevāti. ‘‘Kva saro khitto, kva ca nipatito’’ti aññathā vuṭṭhitenapi theravādena aṭṭhakathāvacanameva samatthitanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘yo pana vuccati…pe… niyāmita’’nti.

महासीव थेरांनी मात्र असे म्हटले की, "महाबोधिसत्त्वांच्या अंतिम जन्मात प्रतिसंधी देणाऱ्या कर्माची असंख्य आयुष्य निर्माण करण्याची सामर्थ्यता मनात ठेवून, आणि बुद्धांच्या आयुष्यसंस्कारातील उपद्रव दूर करण्याची सामर्थ्यता पाळीमध्ये (मूळ पाठात) आलेलीच आहे, म्हणून ते या भद्रकल्पापर्यंतच राहू शकतील." "दात पडणे इत्यादींनी (वृद्धत्वाच्या लक्षणांनी) पराभूत होते" याने जसे ऋद्धीच्या बळाने जरेचा (वृद्धत्वाचा) प्रतिकार होत नाही, तसेच त्याने मरणाचाही प्रतिकार होत नाही, हा अर्थ सिद्ध होतो. "बाण कुठे मारला आणि कुठे पडला" या प्रकारे वेगळ्या रीतीने मांडलेल्या थेरवादाने (स्थविरांच्या मताने) देखील अट्ठकथेचे (अट्टकथेचे) वचनच समर्थित केले आहे, असे समजले पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - "पण जो म्हटला जातो...पे... मर्यादित केला आहे."

Oḷārike nimitteti thūle saññuppādane. Thūlasaññuppādanañhetaṃ ‘‘tiṭṭhatu bhagavā kappa’’nti sakalaṃ kappaṃ avaṭṭhānayācanāya, yadidaṃ ‘‘yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā’’tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvibhāvanaṃ. Obhāseti pākaṭavacane. Pākaṭavacanañhetaṃ, yadidaṃ pariyāyaṃ muñcitvā ujukameva attano adhippāyavibhāvanaṃ. Pariyuṭṭhitacittoti yathā kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkā, evaṃ abhibhūtacitto. So pana abhibhavo mahatā udakoghena appakassa udakassa ajjhottharaṇaṃ viya ahosīti vuttaṃ ‘‘ajjhotthaṭacitto’’ti. Aññoti therato, ariyehi vā aññopi yo koci puthujjano. Puthujjanaggahaṇañcettha yathā sabbena sabbaṃ appahīnavipallāso mārena pariyuṭṭhitacitto kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkoti, evaṃ thero bhagavatā katanimittobhāsaṃ sabbaso na sallakkhesīti dassanatthaṃ. Tenāha ‘‘māro hī’’tiādi.

"ओळारिक (स्थूल) निमित्त" म्हणजे स्थूल संज्ञा उत्पन्न करणे. हे स्थूल संज्ञा उत्पन्न करणे म्हणजे "भगवंतांनी कल्पभर राहावे" अशी संपूर्ण कल्पभर राहण्याची याचना करण्यासाठी आहे, जे "हे आनंदा, ज्या कोणाद्वारे चार ऋद्धीपाद भाविले (विकसित केले) गेले आहेत..." इत्यादी दुसऱ्या निमित्ताने स्वतःच्या चार ऋद्धीपादांच्या भावनेच्या प्रभावाने कल्पभर राहण्याच्या सामर्थ्याचे प्रकटीकरण आहे. "ओभास" (प्रकाशित करणे/स्पष्ट करणे) म्हणजे स्पष्ट वचन. हे स्पष्ट वचन म्हणजे पर्याय (अप्रत्यक्ष मार्ग) सोडून थेट स्वतःचा अभिप्राय प्रकट करणे होय. "परियुट्टितचित्त" (मोहित किंवा वश झालेले चित्त) म्हणजे जसे काय हितकारक आहे आणि काय अहितकारक आहे हे लक्षात घेता येत नाही, तसे अभिभूत (पराजित/वश झालेले) चित्त. तो पराभव (अभिभव) म्हणजे मोठ्या पाण्याच्या प्रवाहाने थोड्या पाण्याला व्यापून टाकण्यासारखा होता, म्हणून "अज्झोत्थटचित्त" (व्यापलेले चित्त) असे म्हटले आहे. "अन्य" म्हणजे थेरांपेक्षा (स्थविरांपेक्षा) किंवा आर्यांपेक्षा वेगळा असलेला कोणताही पृथग्जन (सामान्य मनुष्य). येथे पृथग्जनाचे ग्रहण (उल्लेख) यासाठी आहे की, ज्याप्रमाणे पूर्णपणे विपर्यास नष्ट न झालेला आणि माराने वश केलेल्या चित्ताचा मनुष्य काय हितकारक आहे आणि काय अहितकारक आहे हे लक्षात घेऊ शकत नाही, त्याचप्रमाणे थेरांनी (स्थविरांनी) भगवंतांनी केलेल्या निमित्त आणि ओभासाला (संकेत आणि स्पष्टीकरणाला) पूर्णपणे लक्षात घेतले नाही, हे दर्शवण्यासाठी आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "मार खरोखर..." इत्यादी.

Cattāro [Pg.254] vipallāsāti asubhe ‘‘subha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāso, dukkhe ‘‘sukha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāsoti ime cattāro vipallāsā. Tenāti yadipi itare aṭṭha vipallāsā pahīnā, tathāpi yathāvuttānaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ appahīnabhāvena. Assāti therassa. Maddatīti phusanamattena maddanto viya hoti, aññathā tena maddite sattānaṃ maraṇameva siyā. Kiṃ sakkhissati, na sakkhissatīti adhippāyo. Kasmā na sakkhissati, nanu esa aggasāvakassa kucchiṃ paviṭṭhoti? Saccaṃ paviṭṭho, tañca kho attano ānubhāvadassanatthaṃ, na vibādhanādhippāyena. Vibādhanādhippāyena pana idha ‘‘kiṃ sakkhissatī’’ti vuttaṃ hadayamaddanassa adhikatattā. Nimittobhāsanti ettha ‘‘tiṭṭhatu bhagavā kappa’’nti sakalakappaṃ avaṭṭhānayācanāya ‘‘yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā’’tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvasena saññuppādanaṃ nimittaṃ. Tathā pana pariyāyaṃ muñcitvā ujukameva attano adhippāyavibhāvanaṃ obhāso. Jānantoyevāti mārena pariyuṭṭhitabhāvaṃ jānantoyeva. Attano aparādhahetuto sattānaṃ soko tanuko hoti, na balavāti āha ‘‘dosāropanena sokatanukaraṇattha’’nti. Kiṃ pana thero mārena pariyuṭṭhitacittakāle pavattiṃ pacchā jānātīti? Na jānāti sabhāvena, buddhānubhāvena pana jānāti.

चार विपल्लास (विपर्यास) म्हणजे: अशुभाला "शुभ" समजणे हा संज्ञा-विपल्लास आणि चित्त-विपल्लास; दुःखाला "सुख" समजणे हा संज्ञा-विपल्लास आणि चित्त-विपल्लास - हे चार विपल्लास आहेत. "त्यामुळे" म्हणजे जरी इतर आठ विपल्लास नष्ट (प्रहीण) झाले असले, तरीही वर सांगितलेल्या चार विपल्लासांच्या अप्रहीणतेमुळे (नष्ट न झाल्यामुळे). "त्याला" म्हणजे थेरांना (स्थविरांना). "मर्दन करतो" म्हणजे केवळ स्पर्शानेच मर्दन केल्यासारखे होते, अन्यथा त्याने मर्दन केल्यास प्राण्यांचा मृत्यूच होईल. "तो काय करू शकेल?" म्हणजे "तो काहीही करू शकणार नाही" असा अभिप्राय आहे. तो का करू शकणार नाही? हा (मार) अग्रश्रावकाच्या उदरात शिरला नाही का? सत्य आहे, तो शिरला आहे, पण ते केवळ स्वतःचा प्रभाव दाखवण्यासाठी, पीडा देण्याच्या हेतूने नाही. परंतु येथे पीडा देण्याच्या हेतूने "तो काय करू शकेल?" असे म्हटले आहे, कारण हृदयाचे मर्दन करणे हे मुख्य होते. "निमित्त आणि ओभास (अवभास)" यातील "भगवंतांनी पूर्ण कल्पभर राहावे" अशी कल्पभर राहण्याची याचना करण्यासाठी, "हे आनंदा, ज्या कोणाचे चार इद्धिपाद भावित आहेत..." इत्यादी अप्रत्यक्ष विधानाने (अन्यापदेशाने) स्वतःच्या चार इद्धिपादांच्या भावनेच्या प्रभावाने कल्पभर राहण्याच्या समर्थतेविषयी संज्ञा (समज) उत्पन्न करणे म्हणजे "निमित्त" होय. आणि तशा प्रकारचा पर्याय (अप्रत्यक्ष मार्ग) सोडून थेट स्वतःचा अभिप्राय प्रकट करणे म्हणजे "ओभास" होय. "जाणत असतानाच" म्हणजे माराने ग्रासले (अभिभूत झाले) असल्याचे जाणत असतानाच. स्वतःच्या अपराधामुळे प्राण्यांचा शोक सौम्य (कमी) होतो, तीव्र होत नाही, म्हणून म्हटले आहे: "दोषारोप करून शोक कमी करण्यासाठी". पण काय थेर माराने चित्त ग्रासले असतानाची घटना नंतर जाणतात का? ते स्वतःच्या स्वभावाने जाणत नाहीत, तर बुद्धांच्या प्रभावाने (बुद्धानुभावाने) जाणतात.

Gaccha tvaṃ, ānandāti yasmā divāvihāratthāya idhāgato, tasmā, ānanda, gaccha tvaṃ yathārucitaṭṭhānaṃ divāvihārāya. Tenāha ‘‘yassadāni kālaṃ maññasī’’ti. Anatthe niyojento guṇamāraṇena māreti, virāgavibandhanena vā jātinimittatāya tattha tattha jātaṃ mārento viya hotīti ‘‘māretīti māro’’ti vuttaṃ. Ati viya pāpatāya pāpimā. Kaṇhadhammehi samannāgato kaṇho. Virāgādiguṇānaṃ antakaraṇato antako. Sattānaṃ anatthāvahaṃ paṭipattiṃ na muñcatīti namuci. Attano mārapāsena pamatte bandhati, pamattā vā bandhū etassāti pamattabandhu. Sattamasattāhato paraṃ satta ahāni sandhāyāha ‘‘aṭṭhame sattāhe’’ti na pana pallaṅkasattāhādi viya niyatakiccassa aṭṭhamasattāhassa nāma labbhanato. Sattamasattāhassa hi parato ajapālanigrodhamūle [Pg.255] mahābrahmuno sakkassa ca devarañño paṭiññātadhammadesanaṃ bhagavantaṃ ñatvā ‘‘idāni satte dhammadesanāya mama visayaṃ samatikkamāpessatī’’ti sañjātadomanasso hutvā ṭhito cintesi – ‘‘handa dānāhaṃ naṃ upāyena parinibbāpessāmi, evamassa manoratho aññathattaṃ gamissati, mama ca manoratho ijjhissatī’’ti. Evaṃ pana cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā’’tiādinā parinibbānaṃ yāci. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘aṭṭhame sattāhe’’tiādi. Tattha ajjāti āyusaṅkhārossajjanadivasaṃ sandhāyāha. Bhagavā cassa atibandhanādhippāyaṃ jānantopi taṃ anāvikatvā parinibbānassa akālabhāvameva pakāsento yācanaṃ paṭikkhipi. Tenāha ‘‘na tāvāha’’ntiādi.

"तू जा, आनंदा" म्हणजे ज्याअर्थी तू येथे दिवसाच्या विहारासाठी (विश्रांतीसाठी) आला आहेस, म्हणून, हे आनंदा, तू दिवसाच्या विहारासाठी तुझ्या आवडीच्या ठिकाणी जा. म्हणूनच (भगवंतांनी) म्हटले: "आता तुला ज्याची वेळ वाटते (ते तू कर)". अनर्थात प्रवृत्त करून गुणांचा नाश करून मारतो, किंवा वैराग्याला बाधा आणून, जन्माच्या कारणांमुळे तिथे तिथे जन्मलेल्यांना मारल्यासारखे करतो, म्हणून "जो मारतो तो मार" असे म्हटले आहे. अत्यंत पापी असल्यामुळे त्याला "पापिमा" (पापी) म्हणतात. कृष्ण (अंधकारमय) धर्मांनी युक्त असल्यामुळे तो "कृष्ण" (कण्ह) होय. वैराग्य इत्यादी गुणांचा अंत करणारा असल्यामुळे तो "अंतक" होय. प्राण्यांना अनर्थाकडे नेणारे आचरण न सोडणारा असल्यामुळे तो "नमुची" होय. स्वतःच्या मारपाशाने प्रमत्तांना (बेसावध लोकांना) बांधतो, किंवा प्रमत्त लोक हेच ज्याचे बंधू (मित्र) आहेत, तो "प्रमत्तबंधू" होय. सातव्या आठवड्यानंतरच्या सात दिवसांचा संदर्भ देऊन "आठव्या आठवड्यात" असे म्हटले आहे, परंतु पर्यंक-सप्ताह इत्यादींसारख्या निश्चित कर्तव्याच्या आठव्या आठवड्याचे नाव प्राप्त झाल्यामुळे नाही. कारण सातव्या आठवड्यानंतर, अजपाल निग्रोध वृक्षाच्या मुळाशी, महाब्रह्मा आणि देवराज शक्र यांना धम्मदेशना देण्याचे वचन दिलेल्या भगवंतांना पाहून, "आता हे धम्मदेशनेद्वारे प्राण्यांना माझ्या क्षेत्राच्या पलीकडे नेतील" असे समजून तो (मार) अत्यंत दुःखी झाला आणि उभा राहून विचार करू लागला – "चला, आता मी यांना एखाद्या उपायाने परिनिर्वाण मिळवून देईन, जेणेकरून त्यांचा मनोरथ अपूर्ण राहील आणि माझा मनोरथ पूर्ण होईल." असा विचार करून तो भगवंतांच्या जवळ गेला आणि एका बाजूला उभा राहून "हे भंते, आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे" इत्यादी शब्दांत परिनिर्वाणाची याचना करू लागला. त्याचा संदर्भ देऊन "आठव्या आठवड्यात" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "आज" हा शब्द आयुष्य-संस्काराच्या त्यागाच्या (विसर्जनाच्या) दिवसाचा संदर्भ देऊन म्हटला आहे. भगवंतांनी त्याचा अत्यंत बंधनाचा हेतू जाणूनही तो उघड न करता, परिनिर्वाणाची अयोग्य वेळच प्रकट करत त्याची याचना फेटाळून लावली. म्हणूनच (भगवंतांनी) "मी तोपर्यंत नाही..." इत्यादी म्हटले.

Maggavasena byattāti saccasampaṭivedhaveyyattiyena byattā. Tatheva vinītāti maggavaseneva kilesānaṃ samucchedavinayena vinītā. Tathā visāradāti ariyamaggādhigameneva satthusāsane vesārajjappattiyā visāradā, sārajjakarānaṃ diṭṭhivicikicchādipāpadhammānaṃ vigamena visāradabhāvaṃ pattāti attho. Yassa sutassa vasena vaṭṭadukkhato nissaraṇaṃ sambhavati, taṃ idha ukkaṭṭhaniddesena sutanti adhippetanti āha ‘‘tepiṭakavasenā’’ti. Tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samūho tepiṭakaṃ, tīṇi vā piṭakāni tipiṭakaṃ, tipiṭakameva tepiṭakaṃ, tassa vasena. Tamevāti yaṃ taṃ tepiṭakaṃ sotabbabhāvena ‘‘suta’’nti vuttaṃ, tameva. Dhammanti pariyattidhammaṃ. Dhārentīti suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya avinassantaṃ katvā suppaguṇasuppavattibhāvena dhārenti hadaye ṭhapenti. Iti pariyattidhammavasena bahussutadhammadharabhāvaṃ dassetvā idāni paṭivedhadhammavasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Ariyadhammassāti maggaphaladhammassa, navavidhassapi vā lokuttaradhammassa. Anudhammabhūtanti adhigamāya anurūpadhammabhūtaṃ. Anucchavikappaṭipadanti ca tameva vipassanādhammamāha, chabbidhā visuddhiyo vā. Anudhammanti tassā yathāvuttappaṭipadāya anurūpaṃ abhisallekhitaṃ appichatādidhammaṃ. Caraṇasīlāti samādāya vattanasīlā. Anumaggaphaladhammo etissāti vā anudhammā, vuṭṭhānagāminī vipassanā. Tassā caraṇasīlā. Attano ācariyavādanti attano ācariyassa sammāsambuddhassa vādaṃ. Sadevakassa lokassa ācārasikkhāpanena ācariyo, bhagavā, tassa vādo, catusaccadesanā.

"मार्गाच्या दृष्टीने व्यक्त (कुशल)" म्हणजे सत्य-साक्षात्काराच्या कुशलतेमुळे व्यक्त (प्रगल्भ). त्याचप्रमाणे "विनीत" म्हणजे मार्गाच्याच प्रभावाने क्लेशांच्या समूच्छेद-विनयाने (पूर्ण नाशाने) विनीत झालेले. तसेच "विशारद" म्हणजे आर्यमार्गाच्या अधिगमानेच (प्राप्तीनेच) शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनात वैशारद्य (आत्मविश्वास) प्राप्त केल्यामुळे विशारद; संकोच किंवा भीती निर्माण करणाऱ्या दृष्टी (मिथ्या दृष्टी), विचिकित्सा (शंका) इत्यादी पापधर्मांच्या विगमामुळे (नष्ट झाल्यामुळे) विशारदत्व प्राप्त झालेले, असा अर्थ आहे. ज्या श्रुताच्या (ज्ञानाच्या) प्रभावाने संसार-दुःखातून सुटका (निःसरण) शक्य होते, त्याला येथे उत्कृष्ट निर्देशाने "श्रुत" असे अभिप्रेत धरून "तेपिटक (त्रिपिटक) च्या दृष्टीने" असे म्हटले आहे. तीन पिटकांचा समूह म्हणजे तेपिटक, किंवा तीन पिटके म्हणजे त्रिपिटक (तिपिटक), तिपिटक म्हणजेच तेपिटक, त्याच्या दृष्टीने. "त्यालाच" म्हणजे जे तेपिटक ऐकण्यायोग्य असल्यामुळे "श्रुत" म्हटले आहे, त्यालाच. "धम्म" म्हणजे परियत्ति-धम्म (अभ्यासण्याचा धम्म). "धारण करतात" म्हणजे सोन्याच्या पात्रात ठेवलेल्या सिंहाच्या चरबीप्रमाणे नष्ट न होऊ देता, उत्तम प्रकारे अवगत आणि प्रवाही ठेवून हृदयात धारण करतात (ठेवतात). अशा प्रकारे परियत्ति-धम्माच्या दृष्टीने बहुश्रुत-धम्मधर असणे दर्शवून, आता पटिवेध-धम्माच्या (साक्षात्कार-धम्माच्या) दृष्टीनेही ते दर्शवण्यासाठी "अथवा" इत्यादी म्हटले आहे. "आर्यधम्माचा" म्हणजे मार्ग-फल धम्माचा, किंवा नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धम्माचा. "अनुधम्मभूत" म्हणजे अधिगम (प्राप्ती) करण्यासाठी अनुरूप धम्म स्वरूप. "अनुरूप प्रतिपदा" म्हणजे त्याच विपस्सना धम्माला किंवा सहा प्रकारच्या विशुद्धींना म्हटले आहे. "अनुधम्म" म्हणजे त्या वर सांगितलेल्या प्रतिपदेला अनुरूप असा अत्यंत संलेख (क्लेश कमी करणारा), अल्पेच्छता (अप्पिच्छता) इत्यादी धम्म. "चरणशील" म्हणजे समादान करून (स्वीकारून) आचरण करण्याचा स्वभाव असलेले. किंवा जिचा अनुगामी मार्ग-फल धम्म आहे ती "अनुधम्मा" म्हणजे वुट्ठानगामिनी (उत्थानगामिनी) विपस्सना होय. तिचे आचरण करण्याचा स्वभाव असलेले. "आपल्या आचार्यांचा वाद" म्हणजे आपले आचार्य सम्यक्संबुद्धांचा वाद (सिद्धांत). देवलोकासह संपूर्ण जगाला आचाराची शिकवण देणारे असल्यामुळे भगवान हे "आचार्य" आहेत, त्यांचा वाद म्हणजे चतुरार्यसत्य देशना (चार आर्य सत्यांची देशना) होय.

Ācikkhissantīti [Pg.256] ādito kathessanti, attanā uggahitaniyāmena pare uggaṇhāpessantīti attho. Desessantīti vācessanti, pāḷiṃ sammā pabodhessantīti attho. Paññapessantīti pajānāpessanti, saṅkāsessantīti attho. Paṭṭhapessantīti pakārehi ṭhapessanti, pakāsessantīti attho. Vivarissantīti vivaṭaṃ karissanti. Vibhajissantīti vibhattaṃ karissanti. Uttānīkarissantīti anuttānaṃ gambhīraṃ uttānaṃ pākaṭaṃ karissanti. Sahadhammenāti ettha dhamma-saddo kāraṇapariyāyo ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) viyāti āha ‘‘sahetukena sakāraṇena vacanenā’’ti. Sappāṭihāriyanti sanissaraṇaṃ. Yathā paravādaṃ bhañjitvā sakavādo patiṭṭhahati, evaṃ hetudāharaṇehi yathādhigatamatthaṃ sampādetvā dhammaṃ kathessanti. Tenāha ‘‘niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessantī’’ti, navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ pabodhessantīti attho. Ettha ca ‘‘paññapessantī’’tiādīhi chahi padehi cha atthapadāni dassitāni, ādito pana dvīhi padehi cha byañjanapadāni. Ettāvatā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṃvaṇṇanānayena saṅgahetvā dassitaṃ hoti. Vuttañhetaṃ nettiyaṃ (netti. saṅgahavāro) ‘‘dvādasa padāni suttaṃ, taṃ sabbaṃ byañjanañca attho cā’’ti.

‘आचिक्खिस्सन्ति’ (ते सांगतील) म्हणजे सुरुवातीपासून सांगतील, स्वतः ज्या पद्धतीने ग्रहण केले आहे, त्याच पद्धतीने इतरांना ग्रहण करायला लावतील, असा अर्थ आहे. ‘देसेस्सन्तीति’ (ते उपदेश करतील) म्हणजे वाचन करतील, पाळीचे (मूळ पाठाचे) योग्य प्रकारे प्रबोधन करतील, असा अर्थ आहे. ‘पञ्ञपेस्सन्तीति’ (ते प्रज्ञापित करतील) म्हणजे जाणवून देतील, स्पष्टीकरण करतील, असा अर्थ आहे. ‘पट्ठपेस्सन्तीति’ (ते प्रस्थापित करतील) म्हणजे विविध प्रकारे स्थापित करतील, प्रकाशित करतील, असा अर्थ आहे. ‘विवरिस्सन्तीति’ (ते उघडे करतील) म्हणजे जे झाकलेले आहे ते उघडे करतील. ‘विभजिस्सन्तीति’ (ते विभाजन करतील) म्हणजे विभागणी करतील. ‘उत्तानीकरिस्सन्तीति’ (ते सुस्पष्ट करतील) म्हणजे जे अस्पष्ट व गंभीर (खोल) आहे, ते स्पष्ट व प्रकट करतील. ‘सधम्मेन’ (सधर्माने) यामध्ये ‘धम्म’ हा शब्द कारणाचा पर्याय आहे, जसे की ‘हेतुम्हि जाणं धम्मपटिसम्भिदा’ (हेतूचे ज्ञान ही धम्मपटिसम्भिदा होय) इत्यादींमध्ये (विभङ्ग ७२०) म्हटले आहे, म्हणून ‘सहेतुक व सकारण वचनाने’ असे म्हटले आहे. ‘सप्पाटिहारियं’ (सप्रातिहार्य) म्हणजे मुक्तीसह (सनिस्सरण). ज्याप्रमाणे परमताचे खंडन करून स्वमत प्रस्थापित होते, त्याचप्रमाणे हेतू आणि उदाहरणांद्वारे यथाधिगत (प्राप्त झालेल्या) अर्थाचे संपादन करून ते धम्माचा उपदेश करतील. म्हणूनच म्हटले आहे की, ‘मुक्तिदायी (निय्यानिक) करून धम्माचा उपदेश करतील’, म्हणजेच नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धम्माचे प्रबोधन करतील, असा अर्थ आहे. आणि येथे ‘पञ्ञपेस्सन्ति’ इत्यादी सहा पदांद्वारे सहा अर्थपदे दर्शविली आहेत, तर सुरुवातीच्या दोन पदांद्वारे सहा व्यंजनपदे दर्शविली आहेत. एवढ्याने त्रिपिटकातील बुद्धवचन स्पष्टीकरणाच्या पद्धतीने संग्रहित करून दर्शविले आहे. नेत्तिप्रकरणात (नेत्ति. संग्रहवार) असे म्हटले आहे की— ‘सुत्त हे बारा पदांचे असते, ते सर्व व्यंजन आणि अर्थ दोन्हीने युक्त असते.’

Sikkhāttayasaṅgahitanti adhisīlasikkhādisikkhāttayasaṅgahaṃ. Sakalaṃ sāsanabrahmacariyanti anavasesaṃ satthusāsanabhūtaṃ seṭṭhacariyaṃ. Samiddhanti sammadeva vaḍḍhitaṃ. Jhānassādavasenāti tehi tehi bhikkhūhi samadhigatajjhānasukhavasena. Vuddhippattanti uḷārapaṇītabhāvūpagamena sabbaso parivuddhimupagataṃ. Sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena abhiññāsampadāhi sāsanābhivuddhiyā matthakappattito. Patiṭṭhitavasenāti patiṭṭhānavasena, patiṭṭhappattiyāti attho. Paṭivedhavasena bahuno janassa hitanti bāhujaññaṃ. Tenāha ‘‘mahājanābhisamayavasenā’’ti. Puthu puthulaṃ bhūtaṃ jātaṃ, puthu vā puthuttaṃ pattanti puthubhūtaṃ. Tenāha ‘‘sabbā…pe... patta’’nti. Suṭṭhu pakāsitanti suṭṭhu sammadeva ādikalyāṇādibhāvena paveditaṃ.

‘सिक्खात्तयसङ्गहितं’ (त्रिविध शिक्षेने संग्रहित) म्हणजे अधिशील-शिक्षा इत्यादी त्रिविध शिक्षेचा संग्रह. ‘कलं सासनब्रह्मचरियं’ (संपूर्ण शासन-ब्रह्मचर्य) म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाचे संपूर्ण व श्रेष्ठ आचरण. ‘समिद्धं’ (समृद्ध) म्हणजे योग्य प्रकारे वाढलेले. ‘झानस्सादवसेन’ (ध्यानाच्या आस्वादाने) म्हणजे त्या त्या भिक्खूंनी प्राप्त केलेल्या ध्यानसुखाच्या प्रभावाने. ‘वुद्धिप्पत्तं’ (वृद्धीस प्राप्त) म्हणजे उदात्त व प्रणीत (उत्कृष्ट) अवस्थेला प्राप्त होऊन सर्वतोपरी वृद्धीस पोहोचलेले. ‘सब्बपालिफुल्लं विय’ (सर्व बाजूंनी फुलल्याप्रमाणे) म्हणजे अभिज्ञांच्या (उच्च ज्ञानाच्या) प्राप्तीमुळे, अभिज्ञांच्या समृद्धीने शासनाच्या प्रगतीच्या शिखरावर पोहोचल्यामुळे. ‘पतिट्ठितवसेन’ (प्रतिष्ठित झाल्याने) म्हणजे प्रस्थापित होण्याच्या प्रभावाने, प्रस्थापित होण्याच्या प्राप्तीने, असा अर्थ आहे. ‘पटिवेधवसेन बहुनो जनस्स हितं’ (अधिगमाच्या/साक्षात्काराच्या मार्गाने बहुजनहित) यालाच ‘बाहुजञ्ञं’ (बहुजनप्रिय/लोकप्रिय) म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘महाजनांच्या धम्माभिसमयाच्या (धम्म साक्षात्काराच्या) प्रभावाने’. ‘पुथु’ म्हणजे विस्तृत झालेले, किंवा विस्ताराला प्राप्त झालेले म्हणजे ‘पुथुभूतं’. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘सब्बा...पे... पत्तं’. ‘सुट्ठु पकासितं’ (योग्य प्रकारे प्रकाशित केलेले) म्हणजे सुरुवातीला कल्याणकारी (आदिकल्याण) इत्यादी रूपाने योग्य प्रकारे व चांगल्या रीतीने प्रवेदित (प्रकट) केलेले.

Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvāti ayaṃ kāyādivibhāgo attabhāvasaññito dukkhabhāro mayā ettakaṃ kālaṃ vahito, idāni pana na vahitabbo, etassa avahanatthañhi cirataraṃ kālaṃ ariyamaggasambhāro sambhato, svāyaṃ ariyamaggo paṭividdho. Yato ime kāyādayo asubhādito [Pg.257] sabhāvādito sammadeva pariññātāti catubbidhampi sammāsatiṃ yatātathaṃ visaye suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā. Ñāṇena paricchinditvāti imassa attabhāvasaññitassa dukkhabhārassa vahane payojanabhūtaṃ attahitaṃ tāva bodhimūle eva parisamāpitaṃ, parahitaṃ pana buddhaveneyyavinayaṃ parisamāpitabbaṃ, taṃ idāni māsattayeneva parisamāpanaṃ pāpuṇissati, ahampi visākhāpuṇṇamāyaṃ parinibbāyissāmīti evaṃ buddhañāṇena paricchinditvā sabbabhāgena nicchayaṃ katvā. Āyusaṅkhāraṃ vissajjīti āyuno jīvitassa abhisaṅkhārakaṃ phalasamāpattidhammaṃ na samāpajjissāmīti vissajji. Taṃvissajjaneneva tena abhisaṅkhariyamānaṃ jīvitasaṅkhāraṃ ‘‘na pavattessāmī’’ti vissajji. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi.

‘सतिं सूपट्ठितं कत्वा’ (स्मृती योग्य प्रकारे प्रस्थापित करून) म्हणजे— ‘आत्मभाव (अस्तित्व) म्हणून ओळखला जाणारा हा शरीरादी विभागांचा दुःखाचा भार मी इतका काळ वाहिला आहे, परंतु आता तो वाहायचा नाही. हा भार न वाहण्यासाठीच दीर्घकाळापासून आर्यमार्गाची सामग्री गोळा केली गेली होती, आणि तो आर्यमार्ग साक्षात्कृत झाला आहे. ज्याअर्थी हे शरीरादी अशुद्धतेने व स्वभावाने योग्य प्रकारे जाणले गेले आहेत, त्याअर्थी चारही प्रकारच्या सम्यक् स्मृतीला (सम्मासति) विषयावर यथार्थपणे व चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून.’ ‘ञाणेन परिच्छिन्दित्वा’ (ज्ञानाने निश्चित करून) म्हणजे— ‘आत्मभाव नावाचा हा दुःखाचा भार वाहण्यामागील प्रयोजन असलेले आत्महित तर बोधिवृक्षाच्या मुळाशीच पूर्ण झाले होते. परंतु परहित, म्हणजेच बुद्धांद्वारे विनेय (दीक्षित) होणाऱ्यांचे विनय (प्रशिक्षण) पूर्ण करायचे आहे. ते आता केवळ तीन महिन्यांतच पूर्णत्वास जाईल आणि मीसुद्धा वैशाख पौर्णिमेला परिनिर्वाण प्राप्त करीन.’ अशा प्रकारे बुद्धज्ञानाने निश्चित करून, सर्व बाजूंनी निर्णय घेऊन. ‘आयुसङ्खारं विस्सज्जी’ (आयुष्य-संस्काराचा त्याग केला) म्हणजे आयुष्याच्या (जीवनाच्या) अभिसंस्कार करणाऱ्या फलसमापत्ति-धर्माची मी आता प्राप्ती करणार नाही, असा त्याग केला. त्या त्यागामुळेच, त्याच्याद्वारे अभिसंस्कृत होणाऱ्या जीवन-संस्काराला ‘मी पुढे चालू ठेवणार नाही’ असे म्हणून त्यागले. म्हणूनच ‘तत्थ’ इत्यादी म्हटले आहे.

Ṭhānamahantatāyapi pavattiākāramahantatāyapi mahanto pathavīkampo. Tattha ṭhānamahantatāya bhūmicālassa mahantattaṃ dassetuṃ ‘‘tadā kira…pe… kampitthā’’ti vuttaṃ. Sā pana jābhikkhettabhūtā dasasahassī lokadhātu eva, na yā kāci. Yā mahābhinīhāramahābhijātiādīsupi kampittha, tadāpi tattikāya eva kampane kiṃ kāraṇaṃ? Jātikkhettabhāvena tasseva ādito pariggahassa katattā, pariggahakaraṇaṃ cassa dhammatāvasena veditabbaṃ. Tathā hi purimabuddhānampi tāvattakameva jātikkhettaṃ ahosi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘dasasahassī lokadhātu, nissaddā hoti nirākulā…pe… mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampatī’’ti (bu. vaṃ. 2.84-91) ca ādi. Udakapariyantaṃ katvā chappakārapavedhanena avītarāge bhiṃsetīti bhiṃsano, so eva bhiṃsanakoti āha ‘‘bhayajanako’’ti. Devabheriyoti devadundubhisaddassa pariyāyavacanamattaṃ. Na cettha kāci bherī ‘‘dundubhī’’ti adhippetā, atha kho uppātabhāvena labbhamāno ākāsagato nigghosasaddo. Tenāha ‘‘devo’’tiādi. Devoti megho. Tassa hi gajjabhāvena ākāsassa vassābhāvena sukkhagajjitasaññite sadde niccharante devadundubhisamaññā. Tenāha ‘‘devo sukkhagajjitaṃ gajjī’’ti.

स्थानाच्या विशालतेमुळे आणि घडण्याच्या पद्धतीच्या तीव्रतेमुळे तो भूकंप मोठा होता. तेथे स्थानाच्या विशालतेमुळे भूकंपाची तीव्रता दर्शवण्यासाठी ‘तेव्हा खरोखर... पे... कंपित झाले’ असे म्हटले आहे. ती (कंपित झालेली भूमी) कोणतीही नसून, जन्मक्षेत्र असलेली दहा हजारांची लोकधातू (दशसहस्री लोकधातू) होती. जी महाभिनिहार (महान संकल्प), महाअभिजाती (महान जन्म) इत्यादी प्रसंगीही कंपित झाली होती, तेव्हाही केवळ तेवढीच भूमी कंपित होण्याचे काय कारण होते? कारण सुरुवातीपासूनच तिचे जन्मक्षेत्र म्हणून ग्रहण केले गेले होते, आणि हे ग्रहण करणे धम्मतेच्या (नैसर्गिक नियमाच्या) प्रभावाने समजले पाहिजे. कारण पूर्वीच्या बुद्धांचेही जन्मक्षेत्र तेवढेच होते. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘दहा हजारांची लोकधातू शांत व व्याकुळतेशिवाय होते... पे... महासागर खवळतो, दहा हजारांची लोकधातू कंपित होते’ (बुद्धवंश २.८४-९१) इत्यादी. पाण्यापर्यंत मर्यादा करून, सहा प्रकारच्या कंपनाने जे अवीतरागी (रागमुक्त नसलेल्या) लोकांना भयभीत करते, ते ‘भिंसनो’ (भयानक) होय; त्यालाच ‘भिंसनको’ असे म्हटले आहे, म्हणून ‘भयजनक’ असे म्हटले आहे. ‘देवभेरि’ हा शब्द ‘देवदुंदुभी’ या शब्दाचा केवळ समानार्थी शब्द आहे. येथे कोणतीही प्रत्यक्ष भेरी किंवा ‘दुंदुभी’ अभिप्रेत नाही, तर उत्पात (अद्भूत घटना) म्हणून आकाशात निर्माण होणारा मोठा गर्जनायुक्त आवाज अभिप्रेत आहे. म्हणूनच ‘देवो’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘देव’ म्हणजे मेघ (ढग). त्याच्या गर्जनेमुळे, आकाशात पाऊस नसताना ‘सुक्खगज्जित’ (कोरडी गर्जना) नावाचा आवाज निघतो, त्याला ‘देवदुंदुभी’ अशी संज्ञा दिली जाते. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘मेघाने कोरडी गर्जना केली’.

Pītivegavissaṭṭhanti ‘‘evaṃ cirataraṃ kālaṃ vahito ayaṃ attabhāvasaññito dukkhabhāro, idāni na cirasseva nikkhipissāmī’’ti sañjātasomanasso bhagavā sabhāveneva pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi. Evaṃ [Pg.258] pana udānentena ayampi attho sādhito hotīti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ.

‘पीतिवेगविस्सट्ठं’ (प्रीतीच्या वेगाने उत्सर्जित) म्हणजे— ‘दीर्घकाळापासून वाहिला गेलेला हा आत्मभाव नावाचा दुःखाचा भार आता मी लवकरच खाली ठेवीन,’ असा आनंद उत्पन्न झाल्यामुळे भगवंतांनी स्वाभाविकपणेच प्रीतीच्या वेगाने उत्सर्जित झालेले उदान (उद्गार) काढले. अशा प्रकारे उदान काढल्याने हाही अर्थ सिद्ध होतो, हे दर्शवण्यासाठी अट्ठकथेत (टीकेत) ‘कस्मा’ (का) इत्यादी विचारले आहे.

Tulīyatīti tulanti tula-saddo kammasādhanoti dassetuṃ ‘‘tulita’’ntiādi vuttaṃ. Appānubhāvatāya paricchinnaṃ. Tathā hi taṃ parito khaṇḍitabhāvena ‘‘paritta’’nti vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato dīghasantānatāya vipulaphalatāya ca na tulaṃ na paricchinnaṃ. Yehi kāraṇehi pubbe avisesato mahaggataṃ ‘‘atula’’nti vuttaṃ, tāni kāraṇāni rūpāvacarato arūpassa sātisayāni vijjantīti arūpāvacaraṃ ‘‘atula’’nti vuttaṃ itarañca ‘‘tula’’nti. Appavipākanti tīsupi kammesu yaṃ tanuvipākaṃ hīnaṃ, taṃ tulaṃ. Bahuvipākanti yaṃ mahāvipākaṃ paṇītaṃ, taṃ atulaṃ. Yaṃ panettha majjhimaṃ, taṃ hīnaṃ ukkaṭṭhanti dvidhā bhinditvā dvīsupi bhāgesu pakkhipitabbaṃ. Hīnattikavaṇṇanāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 14) vuttanayena vā appabahuvipākataṃ niddhāretvā tassa vasena tulātulabhāvo veditabbo. Sambhavati etasmāti sambhavoti āha ‘‘sambhavahetubhūta’’nti. Niyakajjhattaratoti sasantānadhammesu vipassanāvasena gocarāsevanāya ca nirato. Savipākampi samānaṃ pavattivipākamattadāyikammaṃ savipākaṭṭhena sambhavaṃ, na ca taṃ kāmādibhavābhisaṅkhārakanti tato visesanatthaṃ ‘‘sambhava’’nti vatvā ‘‘bhavasaṅkhāra’’nti vuttaṃ. Ossajīti ariyamaggena avassaji. Kavacaṃ viya attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhūtattā attasambhavaṃ kilesañca abhindīti kilesabhedasahabhāvikammossajjanaṃ dassento tadubhayassa kāraṇamavoca ‘‘ajjhattarato samāhito’’ti.

'तुलियति' (मोजले जाते) म्हणजे 'तुलन्ति' (ते मोजतात). 'तुल' हा शब्द कर्मसाधन (कर्मवाचक) आहे हे दर्शवण्यासाठी 'तुलितं' इत्यादी म्हटले आहे. अल्प सामर्थ्यामुळे ते परिच्छिन्न (मर्यादित) आहे. म्हणूनच, चहूबाजूंनी खंडित (मर्यादित) असल्यामुळे त्याला 'परित्त' (अल्प/मर्यादित) म्हटले जाते. प्रतिपक्षाच्या (विरोधी धर्माच्या) विष्कंभनामुळे (दडपून टाकल्यामुळे), दीर्घ प्रवाहामुळे आणि विपुल फळामुळे ते मोजता येत नाही किंवा परिच्छिन्न नाही. ज्या कारणांमुळे पूर्वी सामान्यतः महग्गत (महानतेप्रत पोहोचलेल्या) चित्ताला 'अतुल' म्हटले गेले आहे, तीच कारणे रूपावचरापेक्षा अरूपावचरामध्ये अधिक प्रमाणात विद्यमान असतात; म्हणून अरूपावचराला 'अतुल' म्हटले आहे आणि दुसऱ्याला (रूपावचराला) 'तुल' म्हटले आहे. 'अप्पविपाकं' (अल्पविपाक) म्हणजे तिन्ही प्रकारच्या कर्मांमध्ये जे अल्प विपाक देणारे आणि हीन आहे, ते 'तुल' होय. 'बहुविपाकं' (बहुविपाक) म्हणजे जे महाविपाक देणारे आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) आहे, ते 'अतुल' होय. परंतु, यामध्ये जे मध्यम आहे, त्याचे 'हीन' आणि 'उत्कृष्ट' असे दोन भाग करून त्या दोन्ही भागांमध्ये समाविष्ट केले पाहिजे. 'हीनत्तिकवण्णना' (धम्मसंगणि अट्ठकथा १४) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने किंवा अल्प आणि बहु विपाकाचा निश्चय करून त्यानुसार 'तुल' आणि 'अतुल' भाव समजून घ्यावा. 'संभवति एतस्माति संभवो' (ज्यापासून उत्पन्न होते तो संभव) म्हणून म्हटले आहे - 'संभवहेतुभूतं' (उत्पत्तीचे कारण झालेले). 'नियकज्झत्तरतो' (स्वतःच्या अध्यात्मात रममाण असणारा) म्हणजे स्वतःच्या संतानातील (चित्तप्रवाहातील) धर्मांमध्ये विपस्सना पद्धतीने आणि गोचर-आसेवनामुळे (आरंभाच्या अभ्यासाने) निरत (रमलेला). सविपाक (विपाकासहित) असूनही केवळ प्रवृत्ती-विपाक देणारे कर्म सविपाकत्वामुळे 'संभव' आहे, आणि ते कामादी भवांचे अभिसंस्कार करणारे नाही, म्हणून त्यापासून वेगळे दर्शवण्यासाठी 'संभव' असे म्हणून 'भवसंखारं' (भवसंस्कार) असे म्हटले आहे. 'ओस्सजि' (त्याग केला) म्हणजे आर्यमार्गाने त्याग केला. कवचाप्रमाणे आत्मभावाला (शरीराला) वेढून राहिलेल्या आणि स्वतःमध्येच उत्पन्न झालेल्या 'अत्तसंभव' (आत्मसंभव) क्लेशाचा भेद केला (नाश केला), असे क्लेशभेदासह होणारा कर्माचा त्याग दर्शवताना त्या दोन्हीचे कारण 'अज्झत्तरतो समाहितो' (अध्यात्मरत आणि समाहित) असे सांगितले आहे.

Paṭhamavikappe avasajjanameva vuttaṃ, ettha avasajjanākāroti taṃ dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tattha tīrentoti ‘‘uppādo bhayaṃ, anuppādo khema’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.10) vīmaṃsanto. ‘‘Tulento tīrento’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘pañcakkhandhā’’tiādiṃ vatvā bhavasaṅkhārassa avasajjanākāraṃ sarūpato dasseti. Evantiādinā pana udānagāthāvaṇṇanāyaṃ ādito vuttamatthaṃ nigamavasena dasseti.

पहिल्या विकल्पात केवळ 'अवसज्जन' (त्याग करणे) सांगितले आहे, येथे त्यागाचा प्रकार दर्शवण्यासाठी 'अथ वा' (किंवा) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'तीरेन्तो' (निर्णय करणारा) म्हणजे 'उत्पाद (जन्म) हे भय आहे, अनुत्पाद (अजन्म) हे क्षेम (कल्याण) आहे' इत्यादी प्रकारे (पटिसंभिदामग्ग १.१०) विचार करणारा. 'तुलेन्तो तीरेन्तो' (तुलना करणारा आणि निर्णय करणारा) इत्यादींद्वारे संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ विस्ताराने दर्शवण्यासाठी 'पञ्चक्खन्धा' (पंचस्कंध) इत्यादी सांगून भवसंस्काराच्या त्यागाचा प्रकार प्रत्यक्ष स्वरूपात दर्शवला आहे. 'एवं' (अशा प्रकारे) इत्यादींद्वारे उदानगाथेच्या वर्णनात सुरुवातीला सांगितलेला अर्थ उपसंहाराच्या (निष्कर्ष) रूपाने दर्शवला आहे.

Yanti (dī. ni. ṭī. 2.171) karaṇe, adhikaraṇe vā paccattavacananti āha ‘‘yena samayena, yasmiṃ vā samaye’’ti. Ukkhepakavātāti udakasandhārakavātaṃ upacchinditvā ṭhitaṭṭhānato [Pg.259] khepakavātā. Saṭṭhi…pe… bahalanti idaṃ tassa vātassa ubbedhappamāṇameva gahetvā vuttaṃ, āyāmavitthārato pana dasasahassacakkavāḷappamāṇaṃ koṭisatasahassacakkavāḷappamāṇampi udakasandhārakavātaṃ upacchindatiyeva. Ākāseti pubbe vātena patiṭṭhitākāse. Puna vātoti ukkhepakavāte tathā katvā vigate udakasandhārakavāto puna ābandhitvā gaṇhāti. Yathā taṃ udakaṃ na bhassati, evaṃ upatthambhentaṃ ābandhanavitānavasena bandhitvā gaṇhāti. Tato udakaṃ uggacchatīti tato ābandhitvā gahaṇato tena vātena uṭṭhāpitaṃ udakaṃ uggacchati upari gacchati. Hotiyevāti antarantarā hotiyeva. Bahubhāvenāti mahāpathaviyā mahantabhāvena. Sakalā hi mahāpathavī tadā oggacchati ca uggacchati ca, tasmā kampanaṃ na paññāyati.

'यं' (दीघनिकाय टीका २.१७१) हे करण किंवा अधिकरण अर्थातील प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे, म्हणून 'येन समयेन, यस्मिं वा समये' (ज्या वेळी किंवा ज्या काळात) असे म्हटले आहे. 'उक्खेपकवाता' (वर फेकणारे वायू) म्हणजे पाणी धरून ठेवणाऱ्या वायूला खंडित करून मूळ स्थानावरून फेकणारे वायू. 'सठ्ठि...पे... बहलं' (साठ...पे... जाडीचे) हे त्या वायूच्या उंचीचे प्रमाण घेऊनच म्हटले आहे, परंतु लांबी आणि रुंदीच्या दृष्टीने दहा हजार चक्रवाळ प्रमाणाचा किंवा एक लाख कोटी चक्रवाळ प्रमाणाचा पाणी धरून ठेवणारा वायू देखील खंडित होतोच. 'आकासे' म्हणजे पूर्वी वायूने प्रस्थापित केलेल्या आकाशामध्ये. 'पुन वातो' म्हणजे वर फेकणाऱ्या वायूने तसे करून तो निघून गेल्यावर, पाणी धरून ठेवणारा वायू पुन्हा एकत्र येऊन धरून ठेवतो. जसे ते पाणी खाली पडणार नाही, अशा प्रकारे आधार देत तो बांधण्याच्या वितानाप्रमाणे (मंडपाप्रमाणे) बांधून धरतो. 'ततो उदकं उग्गच्छति' म्हणजे त्यानंतर एकत्र धरून ठेवल्यामुळे त्या वायूने वर उचललेले पाणी वर जाते (उग्गच्छति). 'होंतियेव' म्हणजे वेळोवेळी होतेच. 'बहुभावेन' म्हणजे महापृथ्वीच्या विशालतेमुळे. कारण संपूर्ण महापृथ्वी त्यावेळी खाली जाते आणि वर येते, त्यामुळे तिचे कंपन जाणवत नाही.

Ijjhanassāti icchitatthasijjhanassa anubhavitabbassa issariyasampattiādikassa. Parittāti paṭiladdhamattā nātisubhāvitā. Tathā ca bhāvanā balavatī na hotīti āha ‘‘dubbalā’’ti. Saññāsīsena hi bhāvanā vuttā. Appamāṇāti paguṇā subhāvitā. Sā hi thirā daḷhatarā hotīti āha ‘‘balavā’’ti. ‘‘Parittā pathavīsaññā, appamāṇā āposaññā’’ti desanāmattametaṃ, āposaññāya pana subhāvitāya pathavīkampo sukheneva ijjhatīti ayamettha adhippāyo veditabbo. Saṃvejento vā dibbasampattiyā pamattaṃ sakkaṃ devarājānaṃ, vīmaṃsanto vā tāvadeva samadhigataṃ attano iddhibalaṃ. So kirāyasmā (dī. ni. aṭṭha. 2.171) khuragge arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘atthi nu kho koci bhikkhu yena pabbajitadivaseyeva arahattaṃ patvā vejayanto pāsādo kampitapubbo’’ti. Tato ‘‘natthi kocī’’ti ñatvā ‘‘ahaṃ kampessāmī’’ti abhiññābalena vejayantamatthake ṭhatvā pādena paharitvā kampetuṃ nāsakkhi. Atha naṃ sakkassa nāṭakitthiyo āhaṃsu – ‘‘putta saṅgharakkhita, tvaṃ pūtigandheneva sīsena vejayantaṃ kampetuṃ icchasi, suppatiṭṭhito, tāta, pāsādo, kathaṃ kampetuṃ sakkhissasī’’ti.

'इज्झनस्स' (सिद्धीचे) म्हणजे इच्छित अर्थाच्या सिद्धीचे, जे ऐश्वर्यसंपत्ती इत्यादींच्या रूपात अनुभवायचे असते. 'परित्ता' (मर्यादित/अल्प) म्हणजे केवळ प्राप्त झालेली, जी चांगल्या प्रकारे भावना (अभ्यास) केलेली नाही. आणि म्हणूनच ती भावना बलवान नसते, म्हणून 'दुब्बला' (दुर्बल) असे म्हटले आहे. कारण 'संज्ञा' या मुख्य शब्दानेच भावनेचा उल्लेख केला आहे. 'अप्पमाणा' (अप्रमाण/अमर्याद) म्हणजे अभ्यस्त, चांगल्या प्रकारे भावना केलेली. कारण ती स्थिर आणि अधिक दृढ असते, म्हणून 'बलवा' (बलवान) असे म्हटले आहे. 'परित्ता पठवीसंञ्ञा, अप्पमाणा आपोसंञ्ञा' (मर्यादित पृथ्वीसंज्ञा, अमर्यादित आपसंज्ञा) हे केवळ देशनेचे (उपदेशाचे) स्वरूप आहे, परंतु आपसंज्ञेची चांगल्या प्रकारे भावना केल्यास पृथ्वीकंप सहजपणे घडून येतो, असा येथे अभिप्राय समजून घ्यावा. दिव्य संपत्तीमुळे प्रमत्त (उन्मत्त) झालेल्या देवराज शक्राला संवेगित (जागृत/भयभीत) करण्यासाठी, किंवा त्याच वेळी स्वतःला प्राप्त झालेल्या ऋद्धीबलाची परीक्षा घेण्यासाठी. असे म्हटले जाते की, त्या आयुष्मान (दीघनिकाय अट्ठकथा २.१७१) भिक्खूंनी वस्तरा चालवण्याच्या क्षणी (क्षौरकर्माच्या वेळी) अरहंतपद प्राप्त करून विचार केला - 'असा कोणी भिक्खू आहे का, ज्याने प्रव्रजित झाल्याच्या दिवशीच अरहंतपद प्राप्त करून वैजयंत प्रासाद (महाल) कंपित केला असेल?' त्यानंतर 'कोणीही नाही' हे जाणून 'मी कंपित करीन' असे म्हणून त्यांनी अभिज्ञाबलाने वैजयंत प्रासादाच्या शिखरावर उभे राहून पायाने प्रहार करून तो कंपित करण्याचा प्रयत्न केला, पण ते शक्य झाले नाही. तेव्हा शक्राच्या नर्तकींनी त्यांना म्हटले - 'बाळ संघरक्षित, तू दुर्गंधीयुक्त डोक्याने वैजयंत प्रासाद कंपित करू इच्छितोस? बाळ, हा प्रासाद अत्यंत सुप्रतिष्ठित (मजबूत पायावर उभा) आहे, तू तो कसा काय कंपित करू शकशील?'

Sāmaṇero ‘‘imā devatā mayā saddhiṃ keḷiṃ karonti, ahaṃ kho pana ācariyaṃ nālatthaṃ, kahaṃ nu kho me ācariyo sāmuddikamahānāgatthero’’ti āvajjetvā ‘‘mahāsamudde udakaleṇaṃ māpetvā divāvihāraṃ [Pg.260] nisinno’’ti ñatvā tattha gantvā theraṃ vanditvā aṭṭhāsi. Tato naṃ thero, ‘‘tāta saṅgharakkhita, asikkhitvāva yuddhaṃ paviṭṭhosī’’ti vatvā ‘‘nāsakkhi, tāta, vejayantaṃ kampetu’’nti pucchi. Ācariyaṃ, bhante, nālatthanti. Atha naṃ thero, ‘‘tāta, tumhādise akampente añño ko kampessati, diṭṭhapubbaṃ te, tāta, udakapiṭṭhe gomayakhaṇḍaṃ pilavantaṃ, tāta, kapallapūvaṃ paccantaṃ antantena paricchinnanti iminā opammena jānāhī’’ti āha. So ‘‘vaṭṭissati, bhante, ettakenā’’ti vatvā ‘‘pāsādena patiṭṭhitokāsaṃ udakaṃ hotū’’ti adhiṭṭhāya vejayantābhimukho agamāsi. Devadhītaro taṃ disvā ‘‘ekavāraṃ lajjitvā gato, punapi sāmaṇero eti, punapi etī’’ti vadiṃsu. Sakko devarājā ‘‘mā mayhaṃ puttena saddhiṃ kathayittha, idāni tena ācariyo laddho khaṇena pāsādaṃ kampessatī’’ti āha. Sāmaṇeropi pādaṅguṭṭhena pāsādathūpikaṃ pahari, pāsādo catūhi disāhi oṇamati. Devatā ‘‘patiṭṭhātuṃ dehi, tāta, pāsādassa, patiṭṭhātuṃ dehi, tāta, pāsādassā’’ti viraviṃsu. Sāmaṇero pāsādaṃ yathāṭhāne ṭhapetvā pāsādamatthake ṭhatvā udānaṃ udānesi –

सामणेराने विचार केला, 'या देवता माझ्याशी थट्टा करत आहेत, परंतु मला माझे आचार्य मिळाले नाहीत. माझे आचार्य सामुद्दिकमहानाग थेर कोठे बरे असतील?' 'ते महासमुद्रात पाण्याचे लेणे निर्माण करून दिवाविहार करत बसले आहेत' हे जाणून तो तिथे गेला आणि थेरांना वंदन करून उभा राहिला. तेव्हा थेर त्याला म्हणाले, 'वत्स संघरक्षित! तू न शिकताच युद्धात उतरला आहेस.' आणि विचारले, 'वत्सा, तू वैजयंत प्रासादाला कंपित करू शकला नाहीस का?' 'भंते, मला आचार्य मिळाले नव्हते.' तेव्हा थेर त्याला म्हणाले, 'वत्सा, तुझ्यासारख्याने कंपित केले नाही, तर दुसरा कोण कंपित करणार? वत्सा, तू पाण्यावर शेणाचा गोळा तरंगताना पाहिला आहेस का? वत्सा, खापरावर भाजली जाणारी भाकरी कडेकडेने कशी सुटी होते, या उपमेवरून तू समजून घे.' तो म्हणाला, 'भंते, एवढे पुरेसे आहे.' आणि 'प्रासाद ज्या जागेवर उभा आहे, ती जागा पाणी होवो' असा अधिष्ठान करून तो वैजयंत प्रासादाकडे गेला. देवकन्यांनी त्याला पाहून म्हटले, 'एकदा लज्जित होऊन गेला होता, आता पुन्हा हा सामणेर येत आहे, पुन्हा येत आहे!' देवराज शक्र म्हणाले, 'माझ्या पुत्राशी असे बोलू नका. आता त्याला आचार्य मिळाले आहेत, तो एका क्षणात प्रासादाला कंपित करेल.' सामणेरानेही पायाच्या अंगठ्याने प्रासादाच्या शिखरावर प्रहार केला, तेव्हा प्रासाद चारही बाजूंनी झुकू लागला. देवता ओरडू लागल्या, 'वत्सा, प्रासादाला स्थिर होऊ दे! वत्सा, प्रासादाला स्थिर होऊ दे!' सामणेराने प्रासादाला पूर्ववत जागी स्थिर केले आणि प्रासादाच्या शिखरावर उभे राहून हे उदान काढले –

‘‘Ajjevāhaṃ pabbajito, ajja pattāsavakkhayaṃ;

Ajja kampemi pāsādaṃ, aho buddhassuḷāratā.

आजच मी प्रव्रजित झालो, आजच मी आसवांचा क्षय प्राप्त केला; आजच मी प्रासादाला कंपित करत आहे, अहाहा! बुद्धांचे महात्म्य किती थोर आहे!

‘‘Ajjevāhaṃ pabbajito, ajja pattāsavakkhayaṃ;

Ajja kampemi pāsādaṃ, aho dhammassuḷāratā.

आजच मी प्रव्रजित झालो, आजच मी आसवांचा क्षय प्राप्त केला; आजच मी प्रासादाला कंपित करत आहे, अहाहा! धम्माचे महात्म्य किती थोर आहे!

‘‘Ajjevāhaṃ pabbajito, ajja pattāsavakkhayaṃ;

Ajja kampemi pāsādaṃ, aho saṅghassuḷāratā’’ti.

आजच मी प्रव्रजित झालो, आजच मी आसवांचा क्षय प्राप्त केला; आजच मी प्रासादाला कंपित करत आहे, अहाहा! संघाचे महात्म्य किती थोर आहे!

‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto tusitakāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamatī’’ti (dī. ni. 2.18) vatvā ‘‘ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhī’’ti (dī. ni. 2.18), tathā ‘‘dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamatī’’ti (dī. ni. 2.32) vatvā ‘‘ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhī’’ti (dī. ni. 2.32) ca mahāsattassa gabbhokkantiyaṃ abhijātiñca dhammatāvasena mahāpadāne pathavīkampassa vuttattā itaresupi catūsu ṭhānesu pathavīkampo dhammatāvasenevāti atthato vuttametanti daṭṭhabbaṃ.

भिक्खूहो, हा नियमच आहे की जेव्हा बोधिसत्व तुषित लोकांतून च्युत होऊन मातृकुक्षीत प्रवेश करतात... असे म्हणून आणि ही दहा हजारांची लोकधातू कंपित झाली, प्रकंपित झाली, तीव्रपणे डळमळली... तसेच भिक्खूहो, हा नियमच आहे की जेव्हा बोधिसत्व मातृकुक्षीतून बाहेर पडतात... असे म्हणून आणि ही दहा हजारांची लोकधातू कंपित झाली, प्रकंपित झाली, तीव्रपणे डळमळली... असे महासत्वाच्या गर्भप्रवेशाच्या आणि जन्माच्या वेळी धम्मतेच्या नियमानुसार 'महापदान सुत्ता'मध्ये पृथ्वीकंप झाल्याचे सांगितले असल्यामुळे, इतर चार प्रसंगी देखील पृथ्वीकंप हा धम्मतेच्या (नैसर्गिक नियमाच्या) प्रभावानेच होतो, असा याचा अर्थ समजला पाहिजे.

Idāni [Pg.261] nesaṃ pathavīkampānaṃ kāraṇato pavattiākārato ca vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘iti imesū’’tiādi vuttaṃ. Dhātukopenāti ukkhepakavātasaṅkhātāya vāyodhātuyā pakopena. Iddhānubhāvenāti ñāṇiddhiyā, kammavipākajiddhiyā vā sabhāvena, tejenāti attho. Puññatejenāti puññānubhāvena, mahābodhisattassa puññabalenāti attho. Ñāṇatejenāti anaññasādhāraṇena paṭivedhañāṇānubhāvena. Sādhukāradānavasenāti yathā anaññasādhāraṇappaṭivedhañāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī abhisambodhiyaṃ kampittha, evaṃ anaññasādhāraṇena desanāñāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī kampittha, taṃ panassā sādhukāradānaṃ viya hotīti ‘‘sādhukāradānavasenā’’ti vuttaṃ.

आता या पृथ्वीकंपांचे कारण आणि त्यांच्या घडून येण्याच्या स्वरूपाचा विभाग दर्शवण्यासाठी 'इति इमेसु' इत्यादी म्हटले आहे. 'धातूकोपाने' म्हणजे वर फेकणाऱ्या वायू नावाच्या वायूधातूच्या कोपामुळे (प्रक्षोभामुळे). 'ऋद्धीच्या प्रभावाने' म्हणजे ज्ञान-ऋद्धी किंवा कर्मविपाकजन्य ऋद्धीच्या स्वभावाने, म्हणजेच तेजाने, असा अर्थ आहे. 'पुण्यतेजाने' म्हणजे पुण्याच्या प्रभावाने, म्हणजेच महाबोधिसत्वाच्या पुण्यबलाने, असा अर्थ आहे. 'ज्ञानतेजाने' म्हणजे इतरांमध्ये नसलेल्या (असाधारण) प्रतिवेध-ज्ञानाच्या प्रभावाने. 'साधुकार देण्याच्या रूपाने' म्हणजे ज्याप्रमाणे असाधारण प्रतिवेध-ज्ञानाच्या प्रभावाने प्रभावित झालेली महापृथ्वी अभिसंबोधीच्या (ज्ञानप्राप्तीच्या) वेळी कंपित झाली, त्याचप्रमाणे असाधारण देशना-ज्ञानाच्या प्रभावाने प्रभावित झालेली महापृथ्वी कंपित झाली; आणि ते तिने दिलेला साधुकार असल्यासारखेच होते, म्हणून 'साधुकार देण्याच्या रूपाने' असे म्हटले आहे.

Yena pana bhagavā asītianubyañjanappaṭimaṇḍitadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicitrarūpakāyo sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanasamiddhidhammakāyo puññamahattathāmamahattaiddhimahattayasamahattapaññāmahattānaṃ paramukkaṃsagato asamo asamasamo appaṭipuggalo arahaṃ sammāsambuddho attano attabhāvasaññitaṃ khandhapañcakaṃ kappaṃ vā kappāvasesaṃ vā ṭhapetuṃ samatthopi saṅkhatadhammaparijigucchanākārappavattena ñāṇavisesena tiṇāyapi amaññamāno āyusaṅkhārossajjanavidhinā nirapekkho ossajji. Tadanubhāvābhihatā mahāpathavī āyusaṅkharossajjane akampittha. Taṃ panassā kāruññasabhāvasaṇṭhitā viya hotīti vuttaṃ ‘‘kāruññabhāvenā’’ti.

ज्या भगवंतांनी – जे ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित आणि बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त असा अद्भुत रूपकाय असलेले, सर्व प्रकारे अत्यंत शुद्ध अशा शीलस्कंध इत्यादी गुणरूपी रत्नांनी समृद्ध असा धम्मकाय असलेले, पुण्य-महानता, बल-महानता, ऋद्धी-महानता, यश-महानता आणि प्रज्ञा-महानता यांच्या परम उत्कर्षाला पोहोचलेले, अनुपम, अद्वितीय, असदृश, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध होते – आपल्या आत्मभाव संज्ञित अशा पंचस्कंधांना एक कल्प किंवा कल्पापेक्षा काही अधिक काळ टिकवून ठेवण्यास समर्थ असूनही, संस्कृत धर्मांविषयीच्या (अनित्य गोष्टींविषयीच्या) वैराग्यभावाने युक्त अशा विशेष ज्ञानामुळे त्याला तृणवत मानून, आयुष्यसंस्काराचा त्याग करण्याच्या विधीने निरपेक्ष होऊन त्याचा त्याग केला. त्यांच्या त्या प्रभावाने प्रभावित झालेली महापृथ्वी आयुष्यसंस्काराच्या त्यागाच्या वेळी कंपित झाली. आणि ते जणू तिच्या कारुण्य स्वभावाचे प्रकटीकरण असल्यासारखे होते, म्हणून 'कारुण्यभावाने' असे म्हटले आहे.

Yasmā bhagavā parinibbānasamaye catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo samāpajji, antarantarā phalasamāpattisamāpajjanena tassa pubbabhāge sātisayaṃ tikkhaṃ sūraṃ vipassanāñāṇañca pavattesi. ‘‘Yadatthañca mayā evaṃ sucirakālaṃ anaññasādhāraṇo paramukkaṃsagato ñāṇasambhāro sambhato, anuttaro ca vimokkho samadhigato, tassa vata me sikhāppattaphalabhūtā accantaniṭṭhā anupādisesaparinibbānadhātu ajja samijjhatī’’ti bhiyyo ativiya somanassappattassa bhagavato pītivipphārādiguṇavipulatarānubhāvo parehi asādhāraṇañāṇātisayo udapādi, yassa samāpattibalasamupabrūhitassa ñāṇātisayassa ānubhāvaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘dveme piṇḍapātā samasamaphalā samasamavipākā’’tiādi [Pg.262] (udā. 75), tasmā tassānubhāvena samabhihatā mahāpathavī akampittha, taṃ panassā tassaṃ velāyaṃ ārodanākārappatti viya hotīti ‘‘aṭṭhamo ārodanenā’’ti vuttaṃ.

कारण भगवंतांनी परिनिर्वाणाच्या वेळी चोवीस लाख कोटी समापत्तींची प्राप्ती केली, आणि मध्ये-मध्ये फल-समापत्ती प्राप्त करून त्याच्या पूर्वभागात अत्यंत तीक्ष्ण आणि प्रखर विपश्यना-ज्ञान प्रवृत्त केले. 'ज्यासाठी मी इतक्या प्रदीर्घ काळापर्यंत असाधारण आणि परम उत्कर्षाला पोहोचलेला ज्ञानसंभार गोळा केला आणि अनुत्तर विमोक्ष प्राप्त केला, माझ्या त्या शिखरास पोहोचलेल्या फळस्वरूप अत्यंत अंतिम अशी अनुपधिशेष परिनिर्वाणधातू आज सिद्ध होत आहे.' अशा प्रकारे अत्यंत आनंदित झालेल्या भगवंतांच्या ठिकाणी प्रीतीचा विस्तार इत्यादी गुणांचा विपुल प्रभाव असलेला आणि इतरांपेक्षा असाधारण असा अतिशय श्रेष्ठ ज्ञानोदय झाला, ज्या समापत्तीच्या बलाने वृद्धिंगत झालेल्या अतिशय श्रेष्ठ ज्ञानाच्या प्रभावाला उद्देशून 'हे दोन पिंडपात समान फळ देणारे आणि समान विपाक देणारे आहेत...' इत्यादी म्हटले आहे, म्हणून त्यांच्या त्या प्रभावाने अत्यंत प्रभावित झालेली महापृथ्वी कंपित झाली. आणि ते जणू त्या वेळी तिच्या रडण्याच्या (क्रंदन करण्याच्या) स्वरूपासारखे होते, म्हणून 'आठवा कंप रडण्याच्या रूपाने' असे म्हटले आहे.

Idāni saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘mātukucchiṃ okkamante’’tiādimāha. Ayaṃ panatthoti ‘‘sādhukāradānavasenā’’tiādinā vutta attho. Pathavīdevatāya vasenāti ettha samuddadevatā viya mahāpathaviyā adhidevatā kira nāma atthi, tādise kāraṇe sati tassā cittavasena ayaṃ mahāpathavī saṅkampati sampakampati sampavedhati. Yathā vātavalāhakadevatānaṃ cittavasena vātā vāyanti, sītuṇhaabbhavassavalāhakadevatānaṃ cittavasena sītādayo bhavanti, tathā hi visākhapuṇṇamāyaṃ abhisambodhiatthaṃ bodhirukkhamūle nisinnassa lokanāthassa antarāyakaraṇatthaṃ upaṭṭhitaṃ mārabalaṃ vidhamituṃ –

आता संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे विवरण करताना "मातुकुच्छिं ओक्कमन्ते" (मातेच्या कुशीत प्रवेश करताना) इत्यादी म्हटले आहे. "हा तर अर्थ" म्हणजे "साधुकार देण्याच्या प्रभावाने" इत्यादी प्रकारे सांगितलेला अर्थ होय. "पृथ्वीदेवतेच्या प्रभावाने" म्हणजे येथे समुद्रदेवतेप्रमाणे महापृथ्वीची अधिष्ठात्री देवता आहे असे म्हटले जाते, अशा प्रकारचे कारण घडल्यास तिच्या चित्ताच्या प्रभावाने ही महापृथ्वी कंपित होते, प्रकंपित होते, संप्रवेधित होते (तीव्रतेने थरथरते). ज्याप्रमाणे वातवलाहक (वारा वाहून नेणाऱ्या) देवतांच्या चित्ताच्या प्रभावाने वारे वाहतात, शीत-उष्ण-अभ्र-वृष्टी-वलाहक देवतांच्या चित्ताच्या प्रभावाने थंडी इत्यादी होतात, त्याचप्रमाणे वैशाख पौर्णिमेला अभिसंबोधी प्राप्त करण्यासाठी बोधिवृक्षाच्या मुळाशी बसलेल्या लोकनाथांच्या (बुद्धांच्या) मार्गात अडथळा आणण्यासाठी उपस्थित झालेल्या मारबळाचा (माराच्या सैन्याचा) विध्वंस करण्यासाठी –

‘‘Acetanāyaṃ pathavī, aviññāya sukhaṃ dukhaṃ;

Sāpi dānabalā mayhaṃ, sattakkhattuṃ pakampathā’’ti. (cariyā. 1.124) –

"ही पृथ्वी अचेतन आहे, तिला सुख आणि दुःख समजत नाही; तरीही माझ्या दानाच्या बलाने ती सात वेळा प्रकंपित झाली." (चरियापिटक १.१२४) –

Vacanasamanantaraṃ mahāpathavī bhijjitvā saparisaṃ māraṃ parivattesi. Etanti sādhukāradānādi. Yadipi natthi acetanattā, dhammatāvasena pana vuttanayena siyāti sakkā vattuṃ. Dhammatā pana atthato dhammabhāvo, so puññadhammassa vā ñāṇadhammassa vā ānubhāvasabhāvoti. Tayidaṃ sabbaṃ vicāritameva. Evañca katvā –

हे वचन उच्चारल्याबरोबर महापृथ्वी दुभंगली आणि तिने आपल्या परिवारासह माराला उलथवून टाकले. "हे" म्हणजे साधुकार देणे इत्यादी. जरी अचेतन असल्यामुळे (पृथ्वीला जाणीव) नसली, तरी धम्मतेच्या (धम्मतेच्या नियमाच्या) प्रभावाने वर सांगितलेल्या पद्धतीने असे घडू शकते, असे म्हणता येते. 'धम्मता' म्हणजे अर्थाच्या दृष्टीने 'धम्मभाव' (धर्माचा स्वभाव) होय, तो पुण्यधम्माचा किंवा ज्ञानधम्माचा अनुभाव-स्वभाव (प्रभाव) असतो. या सर्वांचा विचार आधीच केलेला आहे. आणि असे मानून –

‘‘Ime dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe;

Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampathā’’ti. (bu. vaṃ. 2.166) –

"स्वभाव आणि सरस लक्षणांनी युक्त असलेल्या या धम्मांचे मनन करत असताना, धम्मतेजाने ही दहा हजारांची वसुधा (दशसहस्री लोकधातू) प्रकंपित झाली." (बुद्धवंस २.१६६) –

Ādivacanañca samatthitaṃ hoti.

इत्यादी वचन समर्थित (सिद्ध) होते.

Ayaṃ pana (dī. ni. aṭṭha. 1.149) mahāpathavī aparesupi aṭṭhasu ṭhānesu akampittha mahābhinikkhamane bodhimaṇḍūpasaṅkamane paṃsukūlaggahaṇe paṃsukūladhovane kāḷakārāmasutte gotamakasutte vessantarajātake brahmajāleti. Tattha mahābhinikkhamanabodhimaṇḍūpasaṅkamanesu vīriyabalena akampittha. Paṃsukūlaggahaṇe ‘‘dvisahassadīpaparivāre nāma cattāro mahādīpe pahāya pabbajitvā susānaṃ gantvā paṃsukūlaṃ gaṇhantena dukkaraṃ bhagavatā [Pg.263] kata’’nti acchariyavegābhihatā akampittha. Paṃsukūladhovanavessantarajātakesu akālakampanena akampittha. Kāḷakārāmagotamakasuttesu (a. ni. 4.24; 3.126) ‘‘ahaṃ sakkhī bhagavā’’ti sakkhibhāvena akampittha. Brahmajāle (dī. ni. 1.147) pana dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu vijaṭetvā niggumbaṃ katvā desiyamānesu sādhukāradānavasena akampitthāti veditabbā.

ही महापृथ्वी इतरही आठ प्रसंगी कंपित झाली होती - महाभिनिष्क्रमण (महाभिनिक्खमण), बोधिमंडळाकडे गमन (बोधमण्डूपसङ्कमण), पांसुकूल ग्रहण (पंसुकूलग्gहण), पांसुकूल धुणे (पंसुकूलधोवन), काळकाराम सुत्त (काळकारामसुत्त), गोतमक सुत्त (गोतमकसुत्त), वेस्सन्तर जातक (वेस्सन्तरजातक) आणि ब्रह्मजाल सुत्त (ब्रह्मजाल). त्यापैकी महाभिनिष्क्रमण आणि बोधिमंडळाकडे गमन करताना ती वीर्यबलाने कंपित झाली. पांसुकूल ग्रहण करताना "दोन हजार बेटांच्या परिवारासह असलेल्या चार महाद्वीपांचा त्याग करून, प्रव्रजित होऊन, स्मशानात जाऊन पांसुकूल ग्रहण करणाऱ्या भगवंतांनी अत्यंत दुष्कर कार्य केले आहे" या आश्चर्याच्या वेगाने भारावून जाऊन ती कंपित झाली. पांसुकूल धुणे आणि वेस्सन्तर जातकामध्ये ती अकालकंपनाने (अवेळी कंप पावण्याने) कंपित झाली. काळकाराम आणि गोतमक सुत्तांमध्ये "मी साक्षी आहे, भगवंत!" या साक्षीभावाने ती कंपित झाली. तर ब्रह्मजाल सुत्तात बासष्ट (६२) दृष्टीगतांचे (चुकीच्या मतांचे) जाळे तोडून, त्यांना निरर्थक ठरवून जेव्हा उपदेश केला जात होता, तेव्हा साधुकार देण्याच्या प्रभावाने ती कंपित झाली, असे समजावे.

Na kevalañca etesuyeva ṭhānesu pathavī akampittha, atha kho tīsu saṅgahesupi mahāmahindattherassa imaṃ dīpaṃ āgantvā jotivane nisīditvā dhammaṃ desitadivasepi akampittha. Kalyāṇiyamahāvihāre ca piṇḍapātiyattherassa cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā tattheva nisīditvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā imaṃ suttantaṃ āraddhassa suttapariyosāne udakapariyantaṃ katvā akampittha. Lohapāsādassa pācīnaambalaṭṭhikaṭṭhānaṃ nāma ahosi, tattha nisīditvā dīghabhāṇakattherā brahmajālasuttaṃ ārabhiṃsu. Tesaṃ sajjhāyapariyosānepi udakapariyantameva katvā pathavī akampittha.

केवळ याच प्रसंगी पृथ्वी कंपित झाली नाही, तर तीन संगीतींच्या वेळीही, तसेच महामहिंद थेर (महामहिंदत्थेर) या द्वीपावर (श्रीलंकेत) येऊन जोतिवनात बसून धम्मदेशना करत होते त्या दिवशीही ती कंपित झाली होती. आणि कल्याणिय महाविहारात पिंडपातिय थेरांनी चैत्य अंगण झाडून, तिथेच बसून, बुद्धारम्मण प्रीती (बुद्धांचे आलंबन घेऊन उत्पन्न झालेली प्रीती) ग्रहण करून या सुत्ताचे पठण सुरू केले, तेव्हा सुत्ताच्या समाप्तीला पाण्याचा शेवट असणाऱ्या मर्यादेपर्यंत (समुद्राच्या मर्यादेपर्यंत) पृथ्वी कंपित झाली. लोहप्रासादाच्या पूर्व दिशेला 'अंबलठ्ठिक' नावाचे स्थान होते, तिथे बसून दीघभाणक थेरांनी ब्रह्मजाल सुत्ताचे पठण सुरू केले. त्यांच्या सज्झाय (सस्वर पठण) समाप्तीच्या वेळीही पाण्याचा शेवट असणाऱ्या मर्यादेपर्यंत पृथ्वी कंपित झाली.

Yadi evaṃ ‘‘aṭṭhime, ānanda, hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti kasmā aṭṭheva hetū vuttāti? Niyamahetubhāvato. Imeyeva hi aṭṭha hetū niyamanti, nāññe. Te hi kadāci sambhavantīti aniyamabhāvato na gaṇitā. Vuttañhetaṃ nāgasenattherena milindapañhe (mi. pa. 4.1.4) –

जर असे आहे, तर "आनंदा, महाभूकंप होण्यासाठी हे आठ हेतू आणि आठ प्रत्यय (कारण) आहेत" असे केवळ आठच हेतू का सांगितले आहेत? नियमहेतू असल्यामुळे. कारण हेच आठ हेतू निश्चित (नियम) आहेत, इतर नाहीत. ते (इतर हेतू) कधीतरीच संभवतात, म्हणून अनिश्चित असल्यामुळे त्यांची गणना केली गेली नाही. मिलिंदपन्हामध्ये (मिलिन्दपञ्ह) नागसेन थेरांनी असे म्हटलेच आहे –

‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyāti. Yaṃ vessantarena raññā mahādāne dīyamāne sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, tañca pana akālikaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ, tasmā agaṇitaṃ aṭṭhahi hetūhi.

"भिक्खूहो, महाभूकंप होण्यासाठी हे आठ हेतू आणि आठ प्रत्यय आहेत. राजा वेस्सन्तराने महादान दिले असता जी सात वेळा महापृथ्वी कंपित झाली, ती अकालिक आणि कधीतरीच घडणारी घटना होती, जी या आठ हेतूंहून वेगळी होती; म्हणूनच त्या आठ हेतूंमध्ये तिची गणना केली गेली नाही."

‘‘Yathā, mahārāja, loke tayoyeva meghā gaṇīyanti vassiko, hemantiko, pāvusakoti. Yadi te muñcitvā añño megho pavassati, na so megho gaṇīyati sammatehi meghehi, akālameghotveva saṅkhaṃ gacchati, evameva kho, mahārāja, vessantarena raññā mahādāne dīyamāne [Pg.264] yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ, na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhi.

"ज्याप्रमाणे, महाराज, जगात वर्षाऋतूचा, हेमंत ऋतूचा आणि पावसाळ्याचा (पावसाचा) असे तीनच मेघ मोजले जातात. जर त्यांना सोडून दुसरा एखादा मेघ बरसतो, तर तो मान्यताप्राप्त मेघांमध्ये मोजला जात नाही, तर त्याला केवळ 'अकालमेघ' (अवेळी आलेला पाऊस) असेच म्हटले जाते. उसीप्रमाणे, महाराज, राजा वेस्सन्तराने महादान दिले असता जी सात वेळा महापृथ्वी कंपित झाली, ती अकालिक आणि कधीतरीच घडणारी घटना होती, जी या आठ हेतूंहून वेगळी होती; म्हणूनच त्या आठ हेतूंमध्ये तिची गणना केली जात नाही."

‘‘Yathā vā pana, mahārāja, himavantā pabbatā pañca nadisatāni sandanti, tesaṃ, mahārāja, pañcannaṃ nadisatānaṃ daseva nadiyo nadigaṇanāya gaṇīyanti. Seyyathidaṃ – gaṅgā, yamunā, aciravatī, sarabhū, mahī, sindhu, sarassatī, vetravatī, vītaṃsā, candabhāgāti. Avasesā nadiyo nadigaṇanāya agaṇitā. Kiṃkāraṇā? Na tā nadiyo dhuvasalilā, evameva kho, mahārāja, vessantarena raññā mahādāne dīyamāne yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ, na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhi.

"किंवा ज्याप्रमाणे, महाराज, हिमवंत पर्वतातून पाचशे नद्या वाहतात, त्या पाचशे नद्यांपैकी केवळ दहाच नद्यांची नद्यांच्या गणनेत गणना केली जाते. जसे की - गंगा, यमुना, अचिरवती, सरभू, मही, सिंधू, सरस्वती, वेत्रवती, वीतंसा आणि चंद्रभागा. उर्वरित नद्यांची नद्यांच्या गणनेत गणना केली जात नाही. याचे कारण काय? कारण त्या नद्यांमध्ये निरंतर पाणी (ध्रुवसलिल) नसते. त्याचप्रमाणे, महाराज, राजा वेस्सन्तराने महादान दिले असता जी सात वेळा महापृथ्वी कंपित झाली, ती अकालिक आणि कधीतरीच घडणारी घटना होती, जी या आठ हेतूंहून वेगळी होती; म्हणूनच त्या आठ हेतूंमध्ये तिची गणना केली जात नाही."

‘‘Yathā vā pana, mahārāja, rañño satampi dvisatampi tisatampi amaccā honti, tesaṃ chayeva janā amaccagaṇanāya gaṇīyanti. Seyyathidaṃ – senāpati, purohito, akkhadasso, bhaṇḍāgāriko, chattaggāhako, khaggaggāhako, eteyeva amaccagaṇanāya gaṇīyanti. Kiṃkāraṇā? Yuttattā rājaguṇehi. Avasesā agaṇitā, sabbe amaccātveva saṅkhaṃ gacchanti, evameva kho, mahārāja, vessantarena raññā mahādāne dīyamāne yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ, na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhī’’ti.

"किंवा ज्याप्रमाणे, महाराज, राजाचे शंभर, दोनशे किंवा तीनशे अमात्य (मंत्री) असतात, परंतु त्यांच्यापैकी केवळ सहाच जणांची मुख्य अमात्यांच्या गणनेत गणना केली जाते. जसे की - सेनापती, पुरोहित, अक्षदर्शक (न्यायाधीश), भांडागारिक (कोषाध्यक्ष), छत्रधारक आणि खड्गधारक; केवळ यांचीच अमात्यांच्या गणनेत गणना केली जाते. याचे कारण काय? कारण ते राजगुणांनी युक्त असतात. उर्वरित लोकांची गणना केली जात नाही, जरी ते सर्व अमात्य म्हणूनच ओळखले जातात. त्याचप्रमाणे, महाराज, राजा वेस्सन्तराने महादान दिले असता जी सात वेळा महापृथ्वी कंपित झाली, ती अकालिक आणि कधीतरीच घडणारी घटना होती, जी या आठ हेतूंहून वेगळी होती; म्हणूनच त्या आठ हेतूंमध्ये तिची गणना केली जात नाही."

Bhūmicālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

भूमीचालसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

Cāpālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

चापालवग्गवर्णन समाप्त झाले.

(8) 3. Yamakavaggo

(८) ३. यमकवग्ग (यमकवर्ग)

1-10. Saddhāsuttādivaṇṇanā

१-१०. सद्धासुत्त (श्रद्धासुत्त) इत्यादींचे वर्णन।

71-80. Aṭṭhamassa paṭhamādīni uttānatthāneva. Dasame kucchitaṃ sīdatīti kusīto da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Yassa dhammassa vasena [Pg.265] puggalo ‘‘kusīto’’ti vuccati, so kusitabhāvo idha kusita-saddena vutto. Vināpi hi bhāvajotanasaddaṃ bhāvattho viññāyati yathā ‘‘paṭassa sukka’’nti, tasmā kusītabhāvavatthūnīti attho. Tenāha ‘‘kosajjakāraṇānīti attho’’ti. Kammaṃ nāma samaṇasāruppaṃ īdisanti āha ‘‘cīvaravicāraṇādī’’ti. Vīriyanti padhānavīriyaṃ. Taṃ pana caṅkamanavasena karaṇe kāyikantipi vattabbataṃ labhatīti āha ‘‘duvidhampī’’ti. Pattiyāti pāpuṇanatthaṃ. Osīdananti bhāvanānuyoge saṅkoco. Māsehi ācitaṃ nicitaṃ viyāti māsācitaṃ, taṃ maññe. Yasmā māsā tintā visesena garukā honti, tasmā ‘‘yathā tintamāso’’tiādi vuttaṃ. Vuṭṭhito hoti gilānabhāvāti adhippāyo.

७१-८०. आठव्या (सुत्ताचे) पहिले इत्यादी (भाग) स्पष्ट अर्थाचेच आहेत. दहाव्यामध्ये, 'कुच्छितं सीदति' (निंद्य गोष्टींमध्ये बुडतो) म्हणून 'कुसीतो' (आळशी), येथे 'द' काराचा 'त' कार करून (हा शब्द बनला आहे). ज्या धर्माच्या (स्वभावाच्या) प्रभावाने व्यक्तीला "कुसीत" (आळशी) म्हटले जाते, तो 'कुसीतभाव' (आळस) येथे 'कुसीत' शब्दाने सांगितला आहे. कारण भाववाचक शब्दाशिवायही भावार्थ समजतो, जसे "पटाचे पांढरेपण" (पटाचे शुक्ल), म्हणून 'कुसीतभाववत्थूनि' (आळसाची कारणे/वस्तू) असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "कोसज्जकारणानि (आळसाची कारणे) असा अर्थ आहे." श्रमणाला योग्य असे कर्म या अर्थाने "चीवर-विचारण इत्यादी" (चीवराची व्यवस्था करणे इत्यादी) असे म्हटले आहे. 'वीरियं' म्हणजे प्रधान वीर्य (प्रयत्न). आणि ते चंक्रमण (चालणे) करण्याच्या स्वरूपात शारीरिक देखील म्हटले जाऊ शकते, म्हणून "दुविधम्पि" (दोन्ही प्रकारचे) असे म्हटले आहे. 'पत्तिया' म्हणजे प्राप्त करण्यासाठी (मिळवण्यासाठी). 'ओसीदनं' म्हणजे भावनेच्या अभ्यासात संकोच (माघार घेणे/शिथिलता). उडदाने भरलेल्या किंवा साठवलेल्या पोत्याप्रमाणे 'मासाचितं' (उडदाचे पोते), असे मला वाटते. कारण ओले झालेले उडीद विशेषतः जड असतात, म्हणून "जसे ओले उडीद" इत्यादी म्हटले आहे. 'वुट्ठितो होति गिलानभावा' (आजारातून बरा होतो) असा अभिप्राय आहे.

Tesanti ārambhavatthūnaṃ. Imināva nayenāti iminā kusītavatthūsu vutteneva nayena ‘‘duvidhampi vīriyaṃ ārabhatī’’tiādinā. Idaṃ paṭhamanti ‘‘idaṃ, handāhaṃ, vīriyaṃ ārabhāmī’’ti, ‘‘evaṃ bhāvanāya abbhussahanaṃ paṭhamaṃ ārambhavatthū’’tiādinā ca attho veditabbo. Yathā tathā paṭhamaṃ pavattaṃ abbhussahanañhi upari vīriyārambhassa kāraṇaṃ hoti. Anurūpapaccavekkhaṇasahitāni hi abbhussahanāni tammūlakāni vā paccavekkhaṇāni aṭṭha ārambhavatthūnīti veditabbāni.

'तेसं' म्हणजे आरंभवस्तूंचे (प्रयत्नांच्या कारणांचे). 'इमिनाव नयेन' म्हणजे कुसीतवस्तूंमध्ये (आळसाच्या कारणांमध्ये) सांगितलेल्या याच पद्धतीने "दोन्ही प्रकारचे वीर्य (प्रयत्न) आरंभ करतो" इत्यादी. 'इदं पठमं' म्हणजे "हे पहा, मी वीर्य (प्रयत्न) आरंभ करतो", "अशा प्रकारे भावनेसाठीचा उत्साह ही पहिली आरंभवस्तू आहे" इत्यादी प्रकारे अर्थ समजून घ्यावा. कारण ज्या प्रकारे प्रथम प्रवृत्त झालेला उत्साह हा पुढील वीर्य-आरंभाचे (प्रयत्नाचे) कारण बनतो. कारण योग्य अशा प्रत्यवेक्षणाने (चिंतनाने) युक्त असलेले उत्साह किंवा त्यावर आधारित प्रत्यवेक्षणे या आठ आरंभवस्तू आहेत, असे समजावे.

Saddhāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

श्रद्धासुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

Yamakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

यमकवग्ग (यमकवर्ग) चे वर्णन समाप्त झाले.

81-626. Sesaṃ uttānameva.

८१-६२६. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

अशा प्रकारे, मनोरथपूरणी नावाच्या अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील

Aṭṭhakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

अट्ठकनिपात (अष्टकनिपात) च्या वर्णनातील अस्पष्ट अर्थांचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो.

Aṅguttaranikāye

अंगुत्तरनिकाय मधील

Navakanipāta-ṭīkā

नवकनिपात-टीका

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

१. प्रथम पण्णासक (पन्नास सुत्तांचा समूह)

1. Sambodhivaggo

१. संबोधि वग्ग (संबोधि वर्ग)

1-2. Sambodhisuttādivaṇṇanā

१-२. संबोधि सुत्त इत्यादींचे वर्णन

1-2. Navakanipātassa [Pg.267] paṭhamadutiyesu natthi vattabbaṃ.

१-२. नवकनिपाताच्या पहिल्या आणि दुसऱ्या सुत्तांमध्ये काही विशेष सांगण्यासारखे नाही.

3. Meghiyasuttavaṇṇanā

३. मेघिय सुत्ताचे वर्णन

3. Tatiye (udā. aṭṭha. 31) meghiyoti tassa therassa nāmaṃ. Upaṭṭhāko hotīti paricārako hoti. Bhagavato hi paṭhamabodhiyaṃ upaṭṭhākā anibaddhā ahesuṃ. Ekadā nāgasamalo, ekadā nāgito, ekadā upavāṇo, ekadā sunakkhatto, ekadā cundo samaṇuddeso, ekadā sāgato, ekadā meghiyo, tadāpi meghiyattherova upaṭṭhāko hoti. Tenāha ‘‘tena kho pana samayena āyasmā meghiyo bhagavato upaṭṭhāko hotī’’ti.

३. तिसऱ्या सुत्तात (उदान अट्ठकथा ३१) 'मेघिय' हे त्या थेरांचे नाव आहे. 'उपट्ठाको होति' म्हणजे परिचारक (सेवक/उपस्थायक) होते. कारण भगवंतांच्या संबोधीच्या सुरुवातीच्या काळात त्यांचे उपस्थायक (सेवक) निश्चित नव्हते. कधी नागसमल, कधी नागित, कधी उपवाण, कधी सुनक्खत्त, कधी चुन्द श्रमणोद्देश (शामणेर), कधी सागत, तर कधी मेघिय; त्या वेळी देखील मेघिय थेरच उपस्थायक होते. म्हणूनच म्हटले आहे - "त्या वेळी आयुष्यमान मेघिय भगवंतांचे उपस्थायक होते."

Kimikāḷāyāti kāḷakimīnaṃ bahulatāya ‘‘kimikāḷā’’ti laddhanāmāya nadiyā. Jaṅghāvihāranti ciranisajjāya jaṅghāsu uppannakilamathavinodanatthaṃ vicaraṇaṃ. Pāsādikanti aviraḷarukkhatāya siniddhapattatāya ca passantānaṃ pasādaṃ āvahatīti pāsādikaṃ. Sandacchāyatāya manuññabhūmibhāgatāya ca anto paviṭṭhānaṃ pītisomanassajananaṭṭhena cittaṃ rametīti ramaṇīyaṃ. Alanti pariyattaṃ, yuttantipi attho. Padhānatthikassāti padhānena bhāvanānuyogena atthikassa. Yasmā so padhānakamme yutto padhānakammiko nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘padhānakammikassā’’ti. Āgaccheyyāhanti āgaccheyyaṃ ahaṃ. Therena kira pubbe taṃ ṭhānaṃ anuppaṭipāṭiyā pañca jātisatāni raññā eva satā anubhūtapubbaṃ uyyānaṃ ahosi, tenassa diṭṭhamatteyeva tattha viharituṃ cittaṃ nami.

'किमिकाळाय' म्हणजे काळ्या किड्यांच्या (किटकांच्या) विपुलतेमुळे 'किमिकाळा' असे नाव मिळालेल्या नदीच्या काठी. 'जंघाविहारं' म्हणजे दीर्घकाळ बसल्यामुळे पायांमध्ये (जंघांमध्ये) आलेला थकवा दूर करण्यासाठी फिरणे (चळवळ करणे). 'पासादिकं' म्हणजे दाट झाडी आणि मऊ/स्निग्ध पानांमुळे पाहणाऱ्यांच्या मनात प्रसन्नता निर्माण करणारे म्हणून 'पासादिक' (प्रसन्न करणारे). दाट सावली आणि सुंदर जमिनीच्या भागामुळे आत प्रवेश करणाऱ्यांच्या मनात प्रीती आणि आनंद निर्माण करून चित्त रमवणारे म्हणून 'रमणीय'. 'अलं' म्हणजे पुरेसे, योग्य असाही अर्थ आहे. 'पधानत्थिकस्स' म्हणजे प्रधान (प्रयत्न) आणि भावनेच्या अभ्यासाची इच्छा असणाऱ्यासाठी. कारण तो प्रधानकर्मात (प्रयत्नात) युक्त असल्याने त्याला 'प्रधानकर्मिक' म्हटले जाते, म्हणून "प्रधानकर्मिकासाठी" असे म्हटले आहे. 'आगच्छेय्याहं' म्हणजे मी जावे. असे म्हटले जाते की, थेरांनी पूर्वजन्मात सलग पाचशे जन्मांपर्यंत राजा असताना त्या जागेचा उद्यान म्हणून उपभोग घेतला होता, त्यामुळे ती जागा पाहताच त्यांचे मन तिथे विहार करण्यासाठी वळले.

Yāva [Pg.268] aññopi koci bhikkhu āgacchatīti añño kocipi bhikkhu mama santikaṃ yāva āgacchati, tāva āgamehīti attho. ‘‘Koci bhikkhu dissatī’’tipi pāṭho, ‘‘āgacchatū’’tipi paṭhanti, tathā ‘‘dissatū’’tipi. Natthi kiñci uttari karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññādīnaṃ soḷasannaṃ kiccānaṃ katattā abhisambodhiyā vā adhigatattā tato aññaṃ uttari karaṇīyaṃ nāma natthi. Catūsu saccesu catunnaṃ kiccānaṃ katattāti idaṃ pana maggavasena labbhabhānaṃ bhedaṃ anupekkhitvā vuttaṃ. Atthi katassa paṭicayoti mayhaṃ santāne nipphāditassa sīlādidhammassa ariyamaggassa anadhigatattā tadatthaṃ puna vaḍḍhanasaṅkhāto paṭicayo atthi, icchitabboti attho.

'याव अञ्ञोपि कोचि भिक्खु आगच्छति' म्हणजे जोपर्यंत दुसरा कोणताही भिक्खू माझ्याकडे येत नाही, तोपर्यंत थांब, असा अर्थ आहे. "कोणी भिक्खू दिसतो" असाही पाठ आहे, काही जण "यावा" (आगच्छतु) असे वाचतात, तसेच "दिसावा" (दिस्सतु) असेही. 'नत्थि किञ्चि उत्तरि करणीयं' म्हणजे चार आर्यसत्यांमध्ये चार मार्गांद्वारे परिज्ञा इत्यादी सोळा कृत्ये पूर्ण केल्यामुळे किंवा अभिसंबोधी प्राप्त केल्यामुळे, त्यापेक्षा अधिक काहीही कर्तव्य उरलेले नाही. "चार आर्यसत्यांमध्ये चार कृत्ये पूर्ण केल्यामुळे" हे विधान मार्गांच्या आधारे मिळणाऱ्या भेदाचा विचार न करता म्हटले आहे. 'अत्थि कतस्स पटिचयो' म्हणजे माझ्या चित्तसंततीत निर्माण झालेल्या शीलादी धर्मांचा आणि आर्यमार्गाचा लाभ न झाल्यामुळे, त्यासाठी पुन्हा वाढ करणे म्हणजेच संचय (पटिचय) करणे आवश्यक आहे, असा अर्थ आहे.

Tividhanāṭakaparivāroti mahantitthiyo majjhimitthiyo atitaruṇitthiyoti evaṃ vadhūkumārikakaññāvatthāhi tividhāhi nāṭakitthīhi parivuto. Akusalavitakkehīti yathāvuttehi kāmavitakkādīhi. Apare pana ‘‘tasmiṃ vanasaṇḍe pupphaphalapallavādīsu lobhavasena kāmavitakko, kharassarānaṃ pakkhiādīnaṃ saddassavanena byāpādavitakko, leḍḍuādīhi tesaṃ viheṭhanādhippāyena vihiṃsāvitakko. ‘Idhevāhaṃ vaseyya’nti tattha sāpekkhatāvasena vā kāmavitakko, vanacarake tattha tattha disvā tesu cittadubbhanena byāpādavitakko, tesaṃ viheṭhanādhippāyena vihiṃsāvitakko tassa uppajjatī’’ti vadanti. Yathā tathā vā tassa micchāvitakkappavattiyeva acchariyakāraṇaṃ. Acchariyaṃ vata, bhoti garahaṇacchariyaṃ nāma kiretaṃ. Yathā āyasmā ānando bhagavato valiyagattaṃ disvā avoca ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.511). Samparivāritāti vokiṇṇā. Attani garumhi ca ekattepi bahuvacanaṃ dissati. ‘‘Anvāsatto’’tipi pāṭho. Kasmā panassa bhagavā tattha gamanaṃ anujāni? ‘‘Ananuññātopi cāyaṃ maṃ ohāya gacchissateva, paricārakāmatāya maññe bhagavā gantuṃ na detīti cassa siyā aññathattaṃ, tadassa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvatteyyā’’ti anujāni.

'तिविधनाटकपरिवारो' म्हणजे प्रौढ स्त्रिया, मध्यमवयीन स्त्रिया आणि अत्यंत तरुण स्त्रिया अशा वधू, कुमारी आणि कन्या या तीन अवस्थांमधील नर्तकींनी वेढलेला. 'अकुसलवितक्केहि' म्हणजे वर सांगितलेल्या कामवितर्क इत्यादींनी. इतर आचार्य म्हणतात की, "त्या वनखंडात फुले, फळे, पालवी इत्यादींवर लोभ निर्माण झाल्यामुळे कामवितर्क; कर्कश आवाज करणाऱ्या पक्षी इत्यादींचे शब्द ऐकल्यामुळे व्यापादवितर्क (द्वेष); आणि ढेकळांनी (दगडांनी) त्यांना त्रास देण्याच्या इच्छेने विहिंसावितर्क (हिंसा) उत्पन्न होतो. 'मी इथेच राहावे' अशा अपेक्षेमुळे कामवितर्क; तिथे वनचरांना (शिकारी किंवा वनवासी) पाहून त्यांच्याबद्दल मनात द्वेष निर्माण झाल्यामुळे व्यापादवितर्क; आणि त्यांना त्रास देण्याच्या इच्छेने विहिंसावितर्क त्याला उत्पन्न होतो." कोणत्याही प्रकारे असो, त्याच्या मनात मिथ्यावितर्कांचे उत्पन्न होणे हेच आश्चर्याचे कारण आहे. 'अच्छरियं वत, भो' हे निंदाव्यंजक आश्चर्य आहे. जसे आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांचे सुरकुतलेले शरीर पाहून म्हटले होते - "आश्चर्य आहे, भंते! अद्भुत आहे, भंते!" (संयुत्त निकाय ५.५११). 'सम्परीवारिता' म्हणजे वेढलेले किंवा संकीर्ण झालेले. स्वतःसाठी आणि आदरणीय व्यक्तीसाठी एकवचन असतानाही बहुवचन वापरलेले दिसते. "अन्वासत्तो" असाही पाठ आहे. पण भगवंतांनी त्याला तिथे जाण्याची परवानगी का दिली? "परवानगी न दिली तरी हा मला सोडून जाईलच, आणि 'भगवंतांना सेवकाची गरज आहे म्हणून ते मला जाऊ देत नाहीत' असा चुकीचा विचार त्याच्या मनात येईल, जे त्याच्यासाठी दीर्घकाळ अहिताचे आणि दुःखाचे ठरेल," असा विचार करून भगवंतांनी परवानगी दिली.

Evaṃ tasmiṃ attano pavattiṃ ārocetvā nisinne athassa bhagavā sappāyadhammaṃ desento ‘‘aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā’’tiādimāha. Tattha ‘‘aparipakkāyā’’ti paripākaṃ appattāya. Cetovimuttiyāti [Pg.269] kilesehi cetaso vimuttiyā. Pubbabhāge hi tadaṅgavasena ceva vikkhambhanavasena ca cetaso vimutti hoti, aparabhāge samucchedavasena ceva paṭippassaddhivasena ca. Sāyaṃ vimutti heṭṭhā vitthārato kathitāva, tasmā tattha vuttanayena veditabbā. Tattha vimuttiparipācanīyehi dhammehi āsaye paripācite sodhite vipassanāya maggagabbhaṃ gaṇhantiyā paripākaṃ gacchantiyā cetovimutti paripakkā nāma hoti, tadabhāve aparipakkā.

अशा प्रकारे त्याने स्वतःची प्रवृत्ती (वृत्तांत) सांगितल्यानंतर तो बसला असता, भगवान त्याला अनुकूल धर्माचा उपदेश करत 'हे मेघिय, अपरिपक्व चेतोविमुक्तीसाठी...' इत्यादी म्हणाले. तेथे 'अपरिपक्व' म्हणजे परिपक्वतेस न पोहोचलेली. 'चेतोविमुक्ती' म्हणजे क्लेशांपासून चित्ताची मुक्ती. पूर्वभागात (सुरुवातीला) तदंग रूपाने आणि विष्कंभन रूपाने चित्ताची मुक्ती होते, आणि उत्तरभागात (नंतर) समुच्छेद रूपाने आणि प्रतिप्रश्रब्धी रूपाने होते. ती विमुक्ती खाली सविस्तरपणे सांगितलीच आहे, म्हणून तेथे सांगितलेल्या पद्धतीने ती समजून घ्यावी. तेथे विमुक्ती परिपक्व करणाऱ्या धर्मांद्वारे आशय परिपक्व व शुद्ध केला असता, विपश्यनेद्वारे मार्गगर्भ ग्रहण करणाऱ्या आणि परिपक्वतेकडे जाणाऱ्या चेतोविमुक्तीला 'परिपक्व' असे म्हणतात, आणि त्याच्या अभावी ती 'अपरिपक्व' असते.

Katame pana vimuttiparipācanīyā dhammā? Saddhindriyādīnaṃ visuddhikaraṇavasena pannarasa dhammā veditabbā. Vuttañhetaṃ –

पण विमुक्ती परिपक्व करणारे धर्म कोणते? सद्धेंद्रिय (श्रद्धेंद्रिय) इत्यादींच्या विशुद्धीकरणाच्या दृष्टीने पंधरा धर्म समजून घ्यावेत. कारण असे म्हटले आहे –

‘‘Assaddhe puggale parivajjayato, saddhe puggale sevato bhajato payirupāsato, pasādanīye suttante paccavekkhato imehi tīhākārehi saddhindriyaṃ visujjhati.

“अश्रद्ध व्यक्तींना टाळल्याने, श्रद्धाळू व्यक्तींची सेवा, संगती आणि उपासना केल्याने, आणि प्रसन्नता देणाऱ्या सूत्तांचे चिंतन केल्याने – या तीन प्रकारांनी सद्धेंद्रिय विशुद्ध होते.

‘‘Kusīte puggale parivajjayato, āraddhavīriye puggale sevato bhajato payirupāsato, sammappadhāne paccavekkhato imehi tīhākārehi vīriyindriyaṃ visujjhati.

“आळशी व्यक्तींना टाळल्याने, वीर्य आरंभिलेल्या (प्रयत्नशील) व्यक्तींची सेवा, संगती आणि उपासना केल्याने, आणि सम्यक् प्रधानाचा विचार केल्याने – या तीन प्रकारांनी वीरियिंद्रिय विशुद्ध होते.

‘‘Muṭṭhassatī puggale parivajjayato, upaṭṭhitassatī puggale sevato bhajato payirupāsato, satipaṭṭhāne paccavekkhato imehi tīhākārehi satindriyaṃ visujjhati.

“स्मृतिभ्रष्ट व्यक्तींना टाळल्याने, स्मृती उपस्थित असलेल्या व्यक्तींची सेवा, संगती आणि उपासना केल्याने, आणि सतिपट्ठानाचा विचार केल्याने – या तीन प्रकारांनी सतिंद्रिय विशुद्ध होते.

‘‘Asamāhite puggale parivajjayato, samāhite puggale sevato bhajato payirupāsato, jhānavimokkhe paccavekkhato imehi tīhākārehi samādhindriyaṃ visujjhati.

“असमाहित व्यक्तींना टाळल्याने, समाहित व्यक्तींची सेवा, संगती आणि उपासना केल्याने, आणि ध्यान व विमोक्षांचा विचार केल्याने – या तीन प्रकारांनी समाधिंद्रिय विशुद्ध होते.

‘‘Duppaññe puggale parivajjayato, paññavante puggale sevato bhajato payirupāsato, gambhīrañāṇacariyaṃ paccavekkhato imehi tīhākārehi paññindriyaṃ visujjhati.

“दुर्प्रज्ञ व्यक्तींना टाळल्याने, प्रज्ञावान व्यक्तींची सेवा, संगती आणि उपासना केल्याने, आणि गंभीर ज्ञानचर्येचा विचार केल्याने – या तीन प्रकारांनी पञ्ञिंद्रिय विशुद्ध होते.

‘‘Iti ime pañca puggale parivajjayato, pañca puggale sevato bhajato payirupāsato, pañca suttante paccavekkhato imehi pannarasahi ākārehi imāni pañcindriyāni visujjhantī’’ti (paṭi. ma. 1.185).

“अशा प्रकारे, या पाच प्रकारच्या व्यक्तींना टाळल्याने, पाच प्रकारच्या व्यक्तींची सेवा, संगती आणि उपासना केल्याने, आणि पाच सूत्तांचा विचार केल्याने – या पंधरा प्रकारांनी ही पाच इंद्रिये विशुद्ध होतात.” (पटिसम्भिदामग्ग १.१८५)

Aparehipi [Pg.270] pannarasahi ākārehi imāni pañcindriyāni visujjhanti. Aparepi pannarasa dhammā vimuttiparipācanīyā. Saddhāpañcamāni indriyāni, aniccasaññā anicce, dukkhasaññā dukkhe, anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññāti imā pañca nibbedhabhāgiyā saññā, kalyāṇamittatā, sīlasaṃvaro, abhisallekhatā, vīriyārambho, nibbedhikapaññāti. Tesu veneyyadamanakusalo satthā veneyyassa meghiyattherassa ajjhāsayavasena idha kalyāṇamittatādayo vimuttiparipācanīye dhamme dassento ‘‘pañca dhammā paripakkāya saṃvattantī’’ti vatvā te vitthārento ‘‘idha, meghiya, bhikkhu kalyāṇamitto hotī’’tiādimāha.

इतरही पंधरा प्रकारांनी ही पाच इंद्रिये विशुद्ध होतात. इतरही पंधरा धर्म विमुक्ती परिपक्व करणारे आहेत. श्रद्धा ज्यांच्यात पाचवी आहे अशी इंद्रिये (श्रद्धा इत्यादी पाच इंद्रिये), अनित्यामध्ये अनित्यसंज्ञा, दुःखात दुःखसंज्ञा, अनात्मसंज्ञा, प्रहाणसंज्ञा, विरागसंज्ञा या पाच निर्वेधभागीय संज्ञा, कल्याणमित्रता, शीलसंवर, अभिसल्लेखता, वीर्यारंभ, आणि निर्वेधिक प्रज्ञा. त्यांमध्ये, विनेय (शिस्तबद्ध करावयाच्या) लोकांचे दमन करण्यात कुशल असलेल्या शास्त्यांनी (बुद्धांनी) विनेय मेघिय स्थविरांच्या आशयानुसार येथे कल्याणमित्रता इत्यादी विमुक्ती परिपक्व करणाऱ्या धर्मांना दाखवताना “पाच धर्म परिपक्वतेसाठी कारणीभूत ठरतात” असे सांगून, त्यांचा विस्तार करताना “येथे, हे मेघिय, भिक्खू कल्याणमित्र असतो...” इत्यादी म्हटले.

Tattha kalyāṇamittoti kalyāṇo bhaddo sundaro mitto etassāti kalyāṇamitto. Yassa sīlādiguṇasampanno ‘‘aghassa tātā hitassa vidhātā’’ti evaṃ sabbākārena upakāro mitto hoti, so puggalo kalyāṇamittova. Yathāvuttehi kalyāṇapuggaleheva sabbiriyāpathesu saha ayati pavattati, na vinā tehīti kalyāṇasahāyo. Kalyāṇapuggalesu eva cittena ceva kāyena ca ninnapoṇapabbhārabhāvena pavattatīti kalyāṇasampavaṅko. Padattayena kalyāṇamittasaṃsagge ādaraṃ uppādeti. Ayaṃ kalyāṇamittatāsaṅkhāto brahmacariyavāsassa ādibhāvato sabbesañca kusaladhammānaṃ bahukāratāya padhānabhāvato ca imesu pañcasu dhammesu ādito vuttattā paṭhamo anavajjadhammo avisuddhānaṃ saddhādīnaṃ visuddhikaraṇavasena cetovimuttiyā paripakkāya saṃvattati. Ettha ca kalyāṇamittassa bahukāratā padhānatā ca ‘‘upaḍḍhamidaṃ, bhante, brahmacariyassa yadidaṃ kalyāṇamittatā’’ti vadantaṃ dhammabhaṇḍāgārikaṃ ‘‘mā hevaṃ, ānandā’’ti dvikkhatuṃ paṭisedhetvā ‘‘sakalameva hidaṃ, ānanda, brahmacariyaṃ yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā’’ti – ādisuttapadehi (saṃ. ni. 1.129; 5.2) veditabbā.

तेथे 'कल्याणमित्र' म्हणजे ज्याचा मित्र कल्याणकारी, भद्र आणि सुंदर आहे तो कल्याणमित्र होय. ज्याचा शील इत्यादी गुणांनी संपन्न असलेला, 'दुःखाचे निवारण करणारा आणि हिताचे विधान करणारा' असा सर्व प्रकारे उपकारक मित्र असतो, ती व्यक्ती कल्याणमित्रच होय. सांगितलेल्या कल्याणकारी व्यक्तींसोबतच सर्व इर्यापथांमध्ये एकत्र राहतो, त्यांच्याशिवाय नाही, म्हणून तो 'कल्याणसहाय' होय. कल्याणकारी व्यक्तींकडेच मनाने व कायेने प्रवण, प्रवण आणि प्रभार (झुकलेला) होऊन राहतो, म्हणून तो 'कल्याणसंपवंक' होय. या तीन पदांद्वारे कल्याणमित्राच्या संसर्गाविषयी आदर निर्माण केला जातो. ही कल्याणमित्रता नावाची गोष्ट ब्रह्मचर्यवासाची सुरुवात असल्यामुळे आणि सर्व कुशल धर्मांसाठी अत्यंत उपकारक व प्रधान असल्यामुळे, या पाच धर्मांमध्ये सुरुवातीला सांगितल्याने हा पहिला अनवद्य (दोषरहित) धर्म अविशुद्ध असलेल्या श्रद्धा इत्यादींच्या विशुद्धीकरणाद्वारे चेतोविमुक्तीच्या परिपक्वतेसाठी कारणीभूत ठरतो. आणि येथे कल्याणमित्राची बहुकारकता व प्रधानता ही, 'भंते, हे जे कल्याणमित्रत्व आहे, ते ब्रह्मचर्याचे अर्धे भाग आहे' असे म्हणणाऱ्या धम्मभांडागारिक (आनंद स्थविरांना) 'आनंदा, असे म्हणू नकोस' असे दोनदा निषेध करून, 'आनंदा, हे जे कल्याणमित्रत्व, कल्याणसहायत्व आहे, ते संपूर्ण ब्रह्मचर्यच आहे' – इत्यादी सूत्तपदांवरून (सं. नि. १.१२९; ५.२) समजून घ्यावी.

Puna caparanti puna ca aparaṃ dhammajātaṃ. Sīlavāti ettha kenaṭṭhena sīlaṃ? Sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Kimidaṃ sīlanaṃ nāma? Samādhānaṃ, kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Atha vā upadhāraṇaṃ, jhānādikusaladhammānaṃ patiṭṭhānavasena ādhārabhāvoti attho. Tasmā sīleti, sīlatīti vā sīlaṃ. Ayaṃ tāva saddalakkhaṇanayena sīlaṭṭho. Apare [Pg.271] pana ‘‘siraṭṭho sīlaṭṭho, sītalaṭṭho, sīlaṭṭho’’ti niruttinayena atthaṃ vaṇṇenti. Tayidaṃ pāripūrito atisayato vā sīlaṃ assa atthīti sīlavā, sīlasampannoti attho.

'पुन्हा दुसरे' म्हणजे पुन्हा आणखी एक धर्मप्रकार. 'शीलवान' यामध्ये कोणत्या अर्थाने शील म्हटले आहे? शीलनाच्या अर्थाने शील. हे शीलन म्हणजे काय? समाधान, कायकर्म इत्यादींचे सुशीलता असल्यामुळे विखुरलेले न असणे असा अर्थ आहे. अथवा उपधारण, ध्यान इत्यादी कुशल धर्मांच्या प्रतिष्ठेच्या दृष्टीने आधारभूत असणे असा अर्थ आहे. म्हणून जे शीलते किंवा शीलते ते शील होय. हा शब्दलक्षण पद्धतीनुसार शीलाचा अर्थ झाला. इतर लोक तर 'शिर (श्रेष्ठ) अर्थाने शील, शीतल अर्थाने शील' अशा निरुक्त पद्धतीने अर्थाचे वर्णन करतात. ते हे शील परिपूर्णतेने या अतिशयतेने ज्याच्याकडे आहे तो शीलवान, म्हणजेच शीलसंपन्न असा अर्थ आहे.

Yathā ca sīlavā hoti sīlasampanno, taṃ dassetuṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’tiādi vuttaṃ. Tattha pātimokkhanti sikkhāpadasīlaṃ. Tañhi yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkhaṃ. Saṃvaraṇaṃ saṃvaro, kāyavācāhi avītikkamo. Pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro, tena saṃvuto pihitakāyavācoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto. Idamassa tasmiṃ sīle patiṭṭhitabhāvaparidīpanaṃ. Viharatīti tadanurūpavihārasamaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Ācāragocarasampannoti heṭṭhā pātimokkhasaṃvarassa upari visesānaṃ yogassa ca upakāradhammaparidīpanaṃ. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti pātimokkhasīlato acavanadhammatāparidīpanaṃ. Samādāyāti sikkhāpadānaṃ anavasesato ādānaparidīpanaṃ. Sikkhatīti sikkhāya samaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Sikkhāpadesūti sikkhitabbadhammaparidīpanaṃ.

ज्याप्रमाणे मनुष्य शीलवान आणि शीलसंपन्न असतो, ते दर्शवण्यासाठी 'पातिमोक्खसंवरसंवृतो' (पातिमोक्ख संवराने संवृत असलेला) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'पातिमोक्ख' म्हणजे शिक्षापद-शील होय. कारण, जो याचे रक्षण करतो (पालन करतो), त्याला ते अपाय (दुर्गती) इत्यादी दुःखांपासून मुक्त करते, म्हणून याला 'पातिमोक्ख' म्हणतात. संवरण म्हणजे संवर (संयम), जो काय आणि वाचेने उल्लंघन न करणे होय. पातिमोक्ख हाच संवर म्हणजे 'पातिमोक्खसंवर' होय, त्याने जो संवृत (सुरक्षित) आहे, ज्याची काय आणि वाचा नियंत्रित आहे, तो 'पातिमोक्खसंवरसंवृत' होय. हे त्याचे त्या शीलामध्ये प्रतिष्ठित असणे स्पष्ट करते. 'विहरति' (विहार करतो) म्हणजे त्यानुसार विहाराने युक्त असणे स्पष्ट करते. 'आचारगोचरसंपन्न' म्हणजे खाली सांगितलेल्या पातिमोक्ख संवराच्या वरच्या स्तरावरील विशेष गुणांच्या आणि योगाच्या (साधनेच्या) उपकारक धर्मांचे प्रकटीकरण होय. 'अणुमात्र दोषांमध्येही भय पाहणारा' म्हणजे पातिमोक्ख शीलापासून च्युत न होण्याच्या स्वभावाचे प्रकटीकरण होय. 'समादाय' (स्वीकारून) म्हणजे शिक्षापदांचे पूर्णपणे ग्रहण करणे स्पष्ट करते. 'सिक्खति' (शिकतो) म्हणजे शिक्षेमध्ये (प्रशिक्षणात) युक्त असणे स्पष्ट करते. 'शिक्षापदेषु' (शिक्षापदांमध्ये) म्हणजे शिकण्यायोग्य धर्मांचे प्रकटीकरण होय.

Aparo nayo – kilesānaṃ balavabhāvato pāpakiriyāya sukarabhāvato puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī, puthujjano. Aniccatāya vā bhavādīsu kammavegukkhitto ghaṭiyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī. Maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa patanasīlo vā pātī, sattasantāno, cittameva vā. Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ. Cittassa hi vimokkhena satto ‘‘vimutto’’ti vuccati. Vuttañhi ‘‘cittavodānā visujjhantī’’ti (saṃ. ni. 3.100), ‘‘anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti (mahāva. 28) ca.

दुसरा प्रकार असा आहे – क्लेशांच्या प्रबळतेमुळे, पापकृत्य करणे सोपे असल्यामुळे आणि पुण्यकृत्य करणे कठीण असल्यामुळे जो वारंवार अपायांमध्ये (दुर्गतीमध्ये) पडण्याच्या स्वभावाचा असतो, तो 'पाती' (पडणारा) म्हणजेच पृथग्जन (सामान्य माणूस) होय. किंवा अनित्यतेमुळे, भवांमध्ये कर्मवेगाने फेकलेला, रहाटगाडग्याप्रमाणे अस्थिरतेने फिरत राहण्याच्या स्वभावाचा असतो, तो 'पाती' होय. किंवा मरणाच्या द्वारे त्या त्या प्राणीसमूहात आत्मभावाच्या पतनाचा स्वभाव असलेला तो 'पाती' म्हणजेच सत्त्वसंतान (प्राणीप्रवाह) किंवा चित्तच होय. त्या पडणाऱ्याला संसारदुःखातून जे मुक्त करते, ते 'पातिमोक्ख' होय. कारण चित्ताच्या विमुक्तीनेच प्राण्याला 'विमुक्त' म्हटले जाते. तसेच म्हटले आहे – 'चित्ताच्या शुद्धीनेच प्राणी शुद्ध होतात' (संयुत्त निकाय ३.१००) आणि 'आसवांचे ग्रहण न करता चित्त विमुक्त झाले' (महावग्ग २८).

Atha vā avijjādihetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pāti. ‘‘Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti (saṃ. ni. 2.124) hi vuttaṃ. Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkhaṃ.

अथवा अविद्या इत्यादी कारणांमुळे जो संसारात पडतो, जातो किंवा प्रवृत्त होतो, तो 'पाती' होय. कारण असे म्हटले आहे की, 'अविद्येचे आवरण असलेल्या आणि तृष्णेचे बंधन असलेल्या प्राण्यांचे धावणे व संसरण करणे होते' (संयुत्त निकाय २.१२४). त्या पडणाऱ्या प्राण्याची तृष्णा इत्यादी तीन संक्लेशांपासून ज्याच्याद्वारे मुक्ती होते, ते 'पातिमोक्ख' होय.

Atha [Pg.272] vā pāteti vinipāteti dukkheti pāti, cittaṃ. Vuttañhi ‘‘cittena nīyatī loko, cittena parikassatī’’ti (saṃ. ni. 1.62). Tassa pātino mokkho etenāti pātimokkhaṃ. Patati vā etena apāyadukkhe saṃsāradukkhe cāti pāti, taṇhādisaṃkileso. Vuttañhi ‘‘taṇhā janeti purisaṃ (saṃ. ni. 1.55). Taṇhādutiyo puriso’’ti (a. ni. 4.9; itivu. 15, 105) ca ādi. Tato pātito mokkhoti pātimokkhaṃ.

अथवा जे पाडते, दुर्गतीत ढकलते आणि दुःखी करते, ते 'पाती' म्हणजे चित्त होय. कारण असे म्हटले आहे की, 'चित्तानेच जग नेले जाते, चित्तानेच ओढले जाते' (संयुत्त निकाय १.६२). त्या पाडणाऱ्यापासून ज्याच्याद्वारे मुक्ती होते, ते 'पातिमोक्ख' होय. किंवा ज्याच्यामुळे प्राणी अपायदुःखात आणि संसारदुःखात पडतो, तो 'पाती' म्हणजे तृष्णा इत्यादी संक्लेश होय. कारण असे म्हटले आहे की, 'तृष्णा माणसाला जन्म देते' (संयुत्त निकाय १.५५) आणि 'तृष्णेचा सोबती असलेला माणूस' (अंगुत्तर निकाय ४.९; इतिवृत्तक १५, १०५) इत्यादी. त्या पाडणाऱ्यापासून जी मुक्ती होते, ते 'पातिमोक्ख' होय.

Atha vā patati etthāti pāti, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Vuttañhi ‘‘chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhava’’nti (su. ni. 171). Tato chaajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti pātimokkhaṃ. Atha vā pāto vinipāto assa atthīti pātī, saṃsāro. Tato mokkhoti pātimokkhaṃ. Atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā patīti vuccati, muccati etenāti mokkho, patino mokkho tena paññattattāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttenatthena mokkho cāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pātimokkhanti ādimetaṃ mukhametaṃ pamukhameta’’nti (mahāva. 135) vitthāro.

अथवा ज्यामध्ये प्राणी पडतो, ते 'पाती' म्हणजे सहा आध्यात्मिक (अंतर्गत) आणि बाह्य आयतने होत. कारण असे म्हटले आहे की, 'सहा आयतनांमध्ये जग उत्पन्न होते, सहा आयतनांमध्येच ते संबंध जोडते' (सुत्तनिपात १७१). त्या सहा अंतर्गत व बाह्य आयतन नावाच्या 'पाती' पासून जी मुक्ती होते, ते 'पातिमोक्ख' होय. अथवा ज्यामध्ये पतन (विनीपात) आहे, तो 'पाती' म्हणजे संसार होय. त्यापासून जी मुक्ती होते, ते 'पातिमोक्ख' होय. अथवा सर्व लोकांचे अधिपती असल्यामुळे धम्मेश्वर भगवान यांना 'पती' (स्वामी/रक्षक) म्हटले जाते, ज्याच्याद्वारे मुक्त होतात तो 'मोक्ष' होय; पतीचा (भगवंतांचा) मोक्ष, कारण तो त्यांनी प्रज्ञप्त (नियमबद्ध) केला आहे, म्हणून तो 'पतिमोक्ख' होय, आणि पतिमोक्ख म्हणजेच 'पातिमोक्ख' होय. किंवा सर्व गुणांचे मूळ असल्यामुळे श्रेष्ठ अर्थाने तो 'पती' (मुख्य) आहे आणि वर सांगितलेल्या अर्थाने तो 'मोक्ष' आहे, म्हणून तो 'पतिमोक्ख' होय, आणि पतिमोक्ख म्हणजेच 'पातिमोक्ख' होय. तसेच म्हटले आहे की, 'पातिमोक्ख हे आदि (सुरुवात) आहे, हे मुख (द्वार) आहे, हे प्रमुख आहे' (महावग्ग १३५) इत्यादी सविस्तर.

Atha vā pa-iti pakāre, atīti accantatthe nipāto, tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkhaṃ. Idañhi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena, samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena samucchedavasena accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkhaṃ. Pati pati mokkhoti vā patimokkho, tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhoti attho. Patimokkho eva pātimokkhaṃ. Mokkhoti vā nibbānaṃ, tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkho. Sīlasaṃvaro hi sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgova yathārahaṃ kilesanibbāpanato. Patimokkhoyeva pātimokkhaṃ. Atha vā mokkhaṃ pati vattati, mokkhābhimukhanti vā patimokkhaṃ, patimokkhameva pātimokkhanti evaṃ tāva ettha pātimokkhasaddassa attho veditabbo.

अथवा 'प' (पा) हा प्रकार दर्शवणारा आणि 'अति' हा अत्यंत या अर्थाचा निपात आहे, म्हणून विविध प्रकारांनी अत्यंत (पूर्णपणे) मुक्त करते ते 'पातिमोक्ख' होय. कारण हे शील स्वतः तदंग रूपाने, आणि समाधी व प्रज्ञेसह विष्कंभन (दडपून टाकणे) व समुच्छेद (समूळ नष्ट करणे) रूपाने अत्यंत मुक्त करते, म्हणून ते 'पातिमोक्ख' होय. किंवा प्रत्येक (प्रति प्रति) दोषापासून जी मुक्ती होते, तो 'पतिमोक्ख' होय; म्हणजेच त्या त्या उल्लंघनाच्या दोषापासून प्रत्येक वेळी मिळणारी मुक्ती, असा याचा अर्थ आहे. पतिमोक्ख म्हणजेच 'पातिमोक्ख' होय. किंवा मोक्ष म्हणजे 'निब्बान' (निर्वाण) होय, त्या मोक्षाचे जे प्रतिबिंब रूप आहे, ते 'पतिमोक्ख' होय. कारण शीलसंवर हा सूर्याच्या अरुणोदयाप्रमाणे निब्बानाचा उदय दर्शवणारा आहे, आणि योग्य प्रकारे क्लेशांचे शमन करत असल्यामुळे तो त्याचाच एक भाग आहे. पतिमोक्ख म्हणजेच 'पातिमोक्ख' होय. अथवा जे मोक्षाप्रत नेते, जे मोक्षाभिमुख आहे, ते 'पतिमोक्ख' होय; पतिमोक्ख म्हणजेच 'पातिमोक्ख' होय. अशा प्रकारे येथे 'पातिमोक्ख' या शब्दाचा अर्थ समजून घ्यावा.

Saṃvarati [Pg.273] pidahati etenāti saṃvaro, pātimokkhameva saṃvaroti pātimokkhasaṃvaro. Atthato pana tato tato vītikkamitabbato viratiyo cetanā ca, tena pātimokkhasaṃvarena upeto samannāgato pātimokkhasaṃvarasaṃvuto. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upagato sampanno samannāgato, tena vuccati pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti (vibha. 511).

ज्याच्याद्वारे संवरण केले जाते (झाकले/सुरक्षित केले जाते), तो 'संवर' होय. पातिमोक्ख हाच संवर म्हणजे 'पातिमोक्खसंवर' होय. अर्थाच्या दृष्टीने पाहता, त्या त्या उल्लंघन करण्यायोग्य गोष्टींपासून विरती (दूर राहणे) आणि चेतना होय; त्या पातिमोक्ख संवराने जो युक्त व समन्वागत आहे, तो 'पातिमोक्खसंवरसंवृत' होय. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे – 'या पातिमोक्ख संवराने जो युक्त असतो, समुपेत असतो, उपगत असतो, संपन्न असतो, समन्वागत असतो, म्हणून त्याला पातिमोक्खसंवरसंवृत म्हटले जाते' (विभंग ५११).

Viharatīti iriyāpathavihārena viharati iriyati vattati. Ācāragocarasampannoti veḷudānādimicchājīvassa kāyapāgabbhiyādīnañca akaraṇena sabbaso anācāraṃ vajjetvā kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamoti evaṃ vuttabhikkhu sāruppaācārasampattiyā vesiyādiagocaraṃ vajjetvā piṇḍapātādiatthaṃ upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānasaṅkhātagocaracaraṇena ca sampannattā ācāragocarasampanno.

'विहरति' (विहार करतो) म्हणजे इरियापथ (चालणे, उभे राहणे, बसणे, निजणे या चार शारीरिक अवस्था) विहाराने राहतो, वागतो, वर्तन करतो. 'आचारगोचरसंपन्न' म्हणजे बांबूचे दान देणे इत्यादी मिथ्या आजीविका आणि कायिक प्रगल्भता (उद्धटपणा) इत्यादी न करण्याद्वारे सर्व प्रकारच्या अनाचाराचा त्याग करून, कायिक उल्लंघन न करणे, वाचिक उल्लंघन न करणे, कायिक-वाचिक उल्लंघन न करणे अशा प्रकारे सांगितलेल्या भिक्खूच्या योग्य आचारसंपत्तीने युक्त असणे; तसेच वेश्या इत्यादी अयोग्य गोचरांचा (स्थानांचा) त्याग करून, पिंडपातासाठी जाण्यास योग्य असलेल्या स्थानांच्या (गोचर) आचरणाने संपन्न असल्यामुळे तो 'आचारगोचरसंपन्न' होय.

Apica yo bhikkhu satthari sagāravo sappatisso sabrahmacārīsu sagāravo sappatisso hirottappasampanno sunivattho supāruto pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena iriyāpathasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyaṃ anuyutto satisampajaññena samannāgato appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho ābhisamācārikesu sakkaccakārī garucittīkārabahulo viharati, ayaṃ vuccati ācārasampanno.

शिवाय, जो भिक्खू शास्त्याविषयी (बुद्धांविषयी) आदरयुक्त व नम्र असतो, सब्रह्मचाऱ्यांविषयी (सहकाऱ्यांविषयी) आदरयुक्त व नम्र असतो, ह्री-ओत्तप्प (लज्जा व भय) यांनी संपन्न असतो, सुवस्त्र परिधान केलेला व व्यवस्थित पांघरलेला असतो, पुढे जाण्यात, मागे फिरण्यात, समोर पाहण्यात, बाजूला पाहण्यात, हात-पाय आखडण्यात व पसरण्यात प्रसन्नता असणारा, इरियापथ (चालण्या-बोलण्याची पद्धत) संपन्न असतो, इंद्रियांवर संयम ठेवणारा (इंद्रिये नियंत्रित ठेवणारा), भोजनात प्रमाण जाणणारा (मितहारी), जागृत राहण्यात तत्पर असणारा, स्मृती व संप्रजन्य (जागरूकता व विवेक) यांनी युक्त असणारा, अल्पेच्छ (कमी इच्छा असणारा), संतुष्ट, एकांतात राहणारा, संसर्गापासून दूर राहणारा, आचार-नियमांचे आदरपूर्वक पालन करणारा आणि आदर व सन्मान देणारा होऊन विहार करतो, त्याला 'आचारसंपन्न' म्हटले जाते.

Gocaro pana upanissayagocaro, ārakkhagocaro, upanibandhagocaroti tividho. Tattha yo dasakathāvatthuguṇasamannāgato vuttalakkhaṇo kalyāṇamitto, yaṃ nissāya assutaṃ suṇāti, sutaṃ pariyodāpeti, kaṅkhaṃ vitarati, diṭṭhiṃ ujuṃ karoti, cittaṃ pasādeti, yassa ca anusikkhanto saddhāya vaḍḍhati, sīlena, sutena, cāgena, paññāya vaḍḍhati, ayaṃ vuccati upanissayagocaro.

गोचर (विहारक्षेत्र) हे उपनिश्रयगोचर, आरक्षगोचर आणि उपनिबंधगोचर असे तीन प्रकारचे आहे. त्यापैकी, जो दहा कथावस्तूंच्या गुणांनी युक्त असलेला, सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त असलेला कल्याणमित्र असतो, ज्याचा आश्रय घेऊन मनुष्य न ऐकलेले ऐकतो, ऐकलेले शुद्ध करतो, शंकांचे निरसन करतो, आपली दृष्टी सरळ करतो, चित्त प्रसन्न करतो आणि ज्याचे अनुकरण करत श्रद्धेने वाढतो, शीलाने, श्रुताने (ज्ञानाने), त्यागाने व प्रज्ञेने वाढतो, त्याला 'उपनिश्रयगोचर' म्हटले जाते.

Yo bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno okkhittacakkhu yugamattadassī saṃvuto gacchati, na hatthiṃ olokento, na assaṃ, na rathaṃ[Pg.274], na pattiṃ, na itthiṃ, na purisaṃ olokento, na uddhaṃ ullokento, na adho olokento, na disāvidisaṃ pekkhamāno gacchati, ayaṃ ārakkhagocaro.

जो भिक्खू घरांच्या मध्ये (वस्तीत) प्रवेश करतो, रस्त्याने जाताना नजर खाली ठेवून, केवळ एका जू (सुमारे चार हात) अंतरापर्यंत पाहत, संयमित होऊन चालतो; हत्तीकडे न पाहता, घोड्याकडे न पाहता, रथाकडे न पाहता, पायदळ सैनिकाकडे न पाहता, स्त्रीकडे न पाहता, पुरुषाकडे न पाहता, वर न पाहता, खाली न पाहता, दिशा-उपदिशांकडे न पाहता चालतो, त्याला 'आरक्षगोचर' म्हटले जाते.

Upanibandhagocaro pana cattāro satipaṭṭhānā, yattha bhikkhu attano cittaṃ upanibandhati. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā’’ti (saṃ. ni. 5.372). Tattha upanissayagocarassa pubbe vuttattā itaresaṃ vasenettha gocaro veditabbo. Iti yathāvuttāya ācārasampattiyā imāya ca gocarasampattiyā samannāgatattā ācāragocarasampanno.

उपनिबंधगोचर म्हणजे चार सतिपट्ठान (स्मृतीप्रस्थान) आहेत, जिथे भिक्खू आपल्या चित्ताला बांधून ठेवतो. भगवंतांनी म्हटलेच आहे - “भिक्खूंनो, भिक्खूचे स्वतःचे आणि पितृक क्षेत्र (गोचर) कोणते आहे? ते म्हणजे हे चार सतिपट्ठान होत.” (सं. नि. ५.३७२). येथे उपनिश्रयगोचराचे वर्णन आधीच केले असल्याने, इतरांच्या संदर्भात येथे 'गोचर' समजले पाहिजे. अशा प्रकारे, वर सांगितलेल्या आचारसंपत्तीने आणि या गोचरसंपत्तीने युक्त असल्यामुळे त्याला 'आचारगोचरसंपन्न' म्हटले जाते.

Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti appamattakattā aṇuppamāṇesu assatiyā asañcicca āpannasekhiyaakusalacittuppādādibhedesu vajjesu bhayadassanasīlo. Yo hi bhikkhu paramāṇumattaṃ vajjaṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhasinerupabbatarājasadisaṃ katvā passati, yopi sabbalahukaṃ dubbhāsitamattaṃ pārājikasadisaṃ katvā passati, ayampi aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī nāma. Samādāya sikkhati sikkhāpadesūti yaṃkiñci sikkhāpadesu sikkhitabbaṃ, taṃ sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ anavasesaṃ samādiyitvā sikkhati, vattati pūretīti attho.

'अणुमात्र दोषांमध्येही भय पाहणारा' (अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावी) म्हणजे अगदी लहान, अणुप्रमाणाच्या दोषांमध्ये - जे विस्मरणामुळे, नकळत घडलेल्या सेखिय नियमांच्या उल्लंघनामुळे किंवा अकुशल चित्ताच्या उत्पत्तीमुळे होतात - भय पाहण्याचा स्वभाव असणारा. जो भिक्खू अगदी लहान, परमाणूएवढ्या दोषालाही एक लाख अडुसष्ट हजार योजन उंचीच्या सुमेरू पर्वतराजाइतके मोठे करून पाहतो, आणि जो अगदी हलक्या अशा केवळ 'दुब्भासित' (वाईट बोलणे) दोषालाही 'पाराजिक' दोषासारखे मोठे करून पाहतो, त्याला 'अणुमात्र दोषांमध्ये भय पाहणारा' असे म्हणतात. 'शिक्षानियमांचे ग्रहण करून शिकतो' (समादाय सिक्खति सिक्खापदेसू) म्हणजे शिक्षानियमांमध्ये जे काही शिकण्यासारखे आहे, ते सर्व प्रकारे, संपूर्णपणे, काहीही शिल्लक न ठेवता स्वीकारून शिकतो, त्याचे आचरण करतो आणि ते पूर्ण करतो, असा अर्थ आहे.

Abhisallekhikāti ativiya kilesānaṃ sallekhanīyā, tesaṃ tanubhāvāya pahānāya yuttarūpā. Cetovivaraṇasappāyāti cetaso paṭicchādakānaṃ nīvaraṇānaṃ dūrībhāvakaraṇena cetovivaraṇasaṅkhātānaṃ samathavipassanānaṃ sappāyā, samathavipassanācittasseva vā vivaraṇāya pākaṭīkaraṇāya vā sappāyā upakārikāti cetovivaraṇasappāyā.

'अभिसल्लेखिक' म्हणजे क्लेशांचे अत्यंत निर्मूलन (सल्लेखन) करणारे, त्यांना क्षीण करण्यासाठी व नष्ट करण्यासाठी अत्यंत योग्य असणारे. 'चेतोविवरणसप्पाय' (चित्ताचे आवरण दूर करण्यास अनुकूल) म्हणजे चित्ताला झाकून टाकणाऱ्या नीवरणांना दूर करून, चित्ताचे आवरण दूर करणाऱ्या समथ व विपश्यनेसाठी अनुकूल असणारे; किंवा समथ व विपश्यनेच्या चित्तालाच प्रकट करण्यासाठी व स्पष्ट करण्यासाठी अनुकूल आणि उपकारक असणारे, म्हणून ते 'चेतोविवरणसप्पाय' होय.

Idāni yena nibbidādiāvahaṇena ayaṃ kathā abhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā ca nāma hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘ekantanibbidāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekantanibbidāyāti ekaṃseneva vaṭṭadukkhato nibbindanatthāya. Virāgāya nirodhāyāti tasseva virajjanatthāya ca nirujjhanatthāya ca. Upasamāyāti sabbakilesavūpasamāya. Abhiññāyāti sabbassapi [Pg.275] abhiññeyyassa abhijānanāya. Sambodhāyāti catumaggasambodhāya. Nibbānāyāti anupādisesanibbānāya. Etesu hi ādito tīhi padehi vipassanā vuttā, dvīhi nibbānaṃ vuttaṃ. Samathavipassanā ādiṃ katvā nibbānapariyosāno ayaṃ sabbo uttarimanussadhammo dasakathāvatthulābhino sijjhatīti dasseti.

आता, ज्या निर्वेदादी (वैराग्यादी) गुणांना आणल्यामुळे ही कथा 'अभिसल्लेखिक' आणि 'चेतोविवरणसप्पाय' ठरते, ते दर्शवण्यासाठी “एकांतनिर्वेदासाठी” (एकन्तनिव्विदाय) इत्यादी म्हटले आहे. त्यापैकी, 'एकांतनिर्वेदासाठी' म्हणजे निश्चितपणे संसारदुःखापासून विरक्त होण्यासाठी. 'विरागासाठी व निरोधासाठी' म्हणजे त्याच दुःखाच्या विरागासाठी आणि निरोधासाठी. 'उपशमासाठी' म्हणजे सर्व क्लेशांच्या शांततेसाठी. 'अभिज्ञेसाठी' म्हणजे सर्व जाणण्यायोग्य गोष्टींच्या विशेष ज्ञानासाठी. 'संबोधासाठी' म्हणजे चार मार्गज्ञानाच्या संबोधासाठी. 'निर्वाणासाठी' म्हणजे अनुपधिशेष निर्वाणासाठी. यांपैकी पहिल्या तीन पदांनी 'विपश्यना' सांगितली आहे, आणि दोन पदांनी 'निर्वाण' सांगितले आहे. समथ व विपश्यनेपासून सुरू होऊन निर्वाणावर समाप्त होणारा हा सर्व 'उत्तरिमनुस्सधम्म' (अतिमानुष धर्म) दहा कथावस्तू प्राप्त करणाऱ्याला सिद्ध होतो, असे हे दर्शवते.

Idāni taṃ kathaṃ vibhajitvā dassento ‘‘appicchakathā’’tiādimāha. Tattha appicchoti niiccho, tassa kathā appicchakathā, appicchabhāvappaṭisaṃyuttakathā vā appicchakathā. Ettha ca atriccho, pāpiccho, mahiccho, appicchoti icchāvasena cattāro puggalā. Tesu attanā yathāladdhena lābhena atitto uparūpari lābhaṃ icchanto atriccho nāma. Yaṃ sandhāya –

आता, त्या कथेचे वर्गीकरण करून दाखवताना “अल्पेच्छकथा” (अप्पिच्छकथा) इत्यादी म्हटले आहे. त्यापैकी, 'अल्पेच्छ' म्हणजे इच्छारहित असणे, त्याची कथा ती 'अल्पेच्छकथा' किंवा अल्पेच्छभावाशी संबंधित असणारी कथा ती 'अल्पेच्छकथा' होय. येथे इच्छेच्या आधारावर अतिच्छ (अतिइच्छा असणारा), पापिच्छ (वाईट इच्छा असणारा), महेच्छ (मोठी इच्छा असणारा) आणि अल्पेच्छ (कमी इच्छा असणारा) असे चार प्रकारचे पुद्गल (व्यक्ती) आहेत. त्यापैकी, स्वतःला मिळालेल्या लाभाने संतुष्ट न होता अधिकाधिक लाभाची इच्छा करणारा तो 'अतिच्छ' होय. ज्याच्या संदर्भात म्हटले आहे की -

‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhipi ca soḷasa;

Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado;

Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.5.103) ca;

“चार वरून आठ मिळाले, आठ वरून सोळा; सोळा वरून बत्तीस मिळाले, अतिइच्छेमुळे तो चक्रापर्यंत पोहोचला; इच्छेने मारल्या गेलेल्या माणसाच्या डोक्यावर चक्र फिरते.” (जातक १.५.१०३) आणि;

‘‘Atricchaṃ atilobhena, atilobhamadena cā’’ti. ca vuttaṃ;

“अतिइच्छा ही अतिलोभामुळे आणि अतिलोभाच्या मदामुळे (गर्व) होते,” असेही म्हटले आहे;

Lābhasakkārasilokanikāmayamānāya asantaguṇasambhāvanādhippāyo pāpiccho. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘idhekacco assaddho samāno ‘saddhoti maṃ jano jānātū’ti icchati, dussīlo samāno ‘sīlavāti maṃ jano jānātū’ti icchatī’’tiādi (vibha. 851).

लाभ, सत्कार आणि कीर्तीची इच्छा धरून, स्वतःमध्ये नसलेल्या गुणांची लोकांनी प्रशंसा करावी अशी इच्छा बाळगणारा तो 'पापिच्छ' होय. ज्याच्या संदर्भात म्हटले आहे की - “येथे एखादा मनुष्य स्वतः अश्रद्ध असतानाही 'लोकांनी मला श्रद्धावान समजावे' अशी इच्छा करतो, दुःशील असतानाही 'लोकांनी मला शीलवान समजावे' अशी इच्छा करतो” इत्यादी (विभंग ८५१).

Santaguṇasambhāvanādhippāyo paṭiggahaṇe amattaññū mahiccho, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘idhekacco saddho samāno ‘saddhoti maṃ jano jānātū’ti icchati, sīlavā samāno ‘sīlavāti maṃ jano jānātū’ti icchatī’’tiādi. Duttappiyatāya hissa vijātamātāpi cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Tenetaṃ vuccati –

स्वतःमध्ये असलेल्या गुणांची लोकांनी प्रशंसा करावी अशी इच्छा बाळगणारा आणि दान स्वीकारण्यात मर्यादा न जाणणारा तो 'महेच्छ' (मह इच्छेचा) होय. ज्याच्या संदर्भात म्हटले आहे की - “येथे एखादा मनुष्य श्रद्धावान असताना 'लोकांनी मला श्रद्धावान समजावे' अशी इच्छा करतो, शीलवान असताना 'लोकांनी मला शीलवान समजावे' अशी इच्छा करतो” इत्यादी. त्याच्या अतृप्त स्वभावामुळे (दुस्तर्प्यतेमुळे) त्याला जन्म देणारी माता देखील त्याचे मन संतुष्ट करू शकत नाही. म्हणूनच असे म्हटले आहे -

‘‘Aggikkhandho samuddo ca, mahiccho cāpi puggalo;

Sakaṭena paccaye dentu, tayopete atappayā’’ti.

“अग्नीचा मोठा ढीग, समुद्र आणि महेच्छ (अतिशय लोभी) व्यक्ती; यांना गाडी भरून जरी प्रत्यय (भोगसाधने) दिले, तरी हे तिघेही अतृप्तच राहतात.”

Ete pana atricchatādayo dose ārakā vivajjetvā santaguṇaniguhanādhippāyo paṭiggahaṇe ca mattaññū appiccho. Attani vijjamānampi guṇaṃ [Pg.276] paṭicchādetukāmatāya saddho samāno ‘‘saddhoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati, sīlavā, bahussuto, pavivitto, āraddhavīriyo, upaṭṭhitassati, samāhito, paññavā samāno ‘‘paññavāti maṃ jano jānātū’’ti na icchati. Svāyaṃ paccayappiccho, dhutaṅgappiccho, pariyattiappiccho adhigamappicchoti catubbidho. Tattha catūsu paccayesu appiccho paccayadāyakaṃ deyyadhammaṃ attano thāmañca oloketvā sacepi hi deyyadhammo bahu hoti, dāyako appaṃ dātukāmo, dāyakassa vasena appameva gaṇhāti. Deyyadhammo ce appo, dāyako bahuṃ dātukāmo, deyyadhammassa vasena appameva gaṇhāti. Deyyadhammopi ce bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, attano thāmaṃ ñatvā pamāṇayuttameva gaṇhāti. Evarūpo hi bhikkhu anuppannaṃ lābhaṃ uppādeti, uppannaṃ lābhaṃ thāvaraṃ karoti, dāyakānaṃ cittaṃ ārādheti. Dhutaṅgasamādānassa pana attani atthibhāvaṃ na jānāpetukāmo dhutaṅgappiccho. Yo attano bahussutabhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ pariyattiappiccho. Yo pana sotāpannādīsu aññataro hutvā sabrahmacārīnampi attano sotāpannādibhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ adhigamappiccho. Evametesaṃ appicchānaṃ yā appicchatā, tassā saddhiṃ sandassanādividhinā anekākāravokārānisaṃsavibhāvanavasena sappaṭipakkhassa atricchatādibhedassa icchācārassa ādīnavavibhāvanavasena ca pavattā kathā appicchakathā.

परंतु, हे अति-इच्छा (अतिलोभ) इत्यादी दोषांना दूर सारून, आपल्या अंगी असलेल्या गुणांना लपविण्याच्या हेतूने आणि (दान) स्वीकारण्यात मर्यादा जाणणारा (अल्पेच्छ) असतो. स्वतःमध्ये विद्यमान असलेल्या गुणांना लपविण्याच्या इच्छेने, तो श्रद्धावान असूनही 'लोकांनी मला श्रद्धावान म्हणून ओळखावे' अशी इच्छा करत नाही; शीलवान, बहुश्रुत, एकांतप्रिय (प्रविविक्त), वीर्यवान (आरद्धवीर्य), स्मृतिमान (उपस्थितस्मृति), समाहित आणि प्रज्ञावान असूनही 'लोकांनी मला प्रज्ञावान म्हणून ओळखावे' अशी इच्छा करत नाही. तो हा प्रत्यय-अल्पेच्छ (पच्चय-अप्पिच्छ), धुतंग-अल्पेच्छ, पर्यप्ति-अल्पेच्छ आणि अधिगम-अल्पेच्छ अशा चार प्रकारचा असतो. त्यापैकी, चार प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) बाबतीत अल्पेच्छ असणारा भिक्खू, देयधर्माला (दानाला), दात्याला आणि स्वतःच्या क्षमतेला पाहून, जरी देयधर्म पुष्कळ असेल आणि दाता थोडे देण्याची इच्छा बाळगत असेल, तर दात्याच्या इच्छेनुसार थोडेच ग्रहण करतो. जर देयधर्म थोडा असेल आणि दाता पुष्कळ देण्याची इच्छा बाळगत असेल, तर देयधर्माच्या मर्यादेनुसार तो थोडेच ग्रहण करतो. जर देयधर्मही पुष्कळ असेल आणि दाताही पुष्कळ देण्याची इच्छा बाळगत असेल, तर स्वतःची क्षमता जाणून तो योग्य प्रमाणातच ग्रहण करतो. अशा प्रकारचा भिक्खू न मिळालेला लाभ उत्पन्न करतो, मिळालेला लाभ स्थिर करतो आणि दात्यांच्या मनाला प्रसन्न करतो. स्वतःमध्ये धुतंगाच्या समादानाचा (पालनाचा) अस्तित्वभाव इतरांना न कळवू इच्छिणारा तो 'धुतंग-अल्पेच्छ' होय. जो स्वतःचा बहुश्रुतपणा इतरांना कळवू इच्छित नाही, तो 'पर्यप्ति-अल्पेच्छ' होय. आणि जो सोतापन्न (स्रोतापन्न) इत्यादींपैकी एक होऊनही आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांना देखील स्वतःचा सोतापन्न इत्यादी असण्याचा भाव कळवू इच्छित नाही, तो 'अधिगम-अल्पेच्छ' होय. अशा प्रकारे, या अल्पेच्छ भिक्खूंची जी अल्पेच्छता (अप्पिच्छता) आहे, तिचे दर्शन इत्यादी विधींद्वारे अनेक प्रकारच्या गुणांचे व फायद्यांचे (आनृशंसांचे) प्रकटीकरण करून आणि तिच्या विरोधी असलेल्या अति-इच्छा इत्यादी भेद असणाऱ्या इच्छाचाराच्या (लोभाच्या) दोषांचे प्रकटीकरण करून जी चर्चा केली जाते, ती 'अल्पेच्छकथा' (अप्पिच्छकथा) होय.

Santuṭṭhikathāti ettha santuṭṭhīti sakena attanā laddhena tuṭṭhi santuṭṭhi. Atha vā visamaṃ paccayicchaṃ pahāya samaṃ tuṭṭhi santuṭṭhi, santena vā vijjamānena tuṭṭhi santuṭṭhi. Vuttañcetaṃ –

'संतुष्टिकथा' (संतुट्ठीकथा) यामध्ये 'संतुष्टि' म्हणजे स्वतःला जे काही मिळाले आहे त्याने संतुष्ट असणे होय. अथवा विषम (अयोग्य) प्रत्ययांची (वस्तूंची) इच्छा सोडून सम (योग्य) संतुष्ट असणे म्हणजे संतुष्टि होय, किंवा जे शांत (विद्यमान) आहे त्याने संतुष्ट असणे म्हणजे संतुष्टि होय. आणि हे म्हटलेच आहे –

‘‘Atītaṃ nānubaddho so, nappajappamanāgataṃ;

Paccuppannena yāpento, santuṭṭhoti pavuccatī’’ti.

“जो भूतकाळाच्या मागे धावत नाही, भविष्याची आकांक्षा करत नाही; वर्तमानकाळातील गोष्टींनीच आपली उपजीविका करतो, त्याला 'संतुष्ट' म्हटले जाते.”

Sammā vā ñāyena bhagavatā anuññātavidhinā paccayehi tuṭṭhi santuṭṭhi, atthato itarītarapaccayasantoso, so dvādasavidho hoti. Kathaṃ? Cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho. Evaṃ piṇḍapātādīsu.

किंवा सम्यक रीतीने, न्यायाने, भगवंतांनी अनुमती दिलेल्या विधीनुसार प्रत्ययांनी (वस्तूंनी) संतुष्ट असणे म्हणजे संतुष्टि होय. अर्थतः, जे काही मिळेल त्या प्रत्ययाने (वस्तूने) संतोष मानणे होय. ती बारा प्रकारची असते. कशी? चीवराच्या बाबतीत यथालाभसंतोष, यथाबलसंतोष आणि यथासारूप्यसंतोष असे तीन प्रकार आहेत. याचप्रमाणे पिंडपात इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे.

Tatrāyaṃ [Pg.277] pabhedavaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā, garucīvaraṃ pārupanto kilamati, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṇītapaccayalābhī hoti, so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ bahūni vā labhitvā ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ dubbalānaṃ appalābhīnaṃ hotū’’ti tesaṃ datvā attanā saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ katvā tesaṃ vā purāṇacīvarāni gahetvā dhārentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

त्यामध्ये हा विभाग-विस्तार (प्रभेदवर्णन) आहे – येथे भिक्खू सुंदर किंवा असुंदर चीवर मिळवतो, तो त्यानेच आपली उपजीविका करतो (तेच वापरतो), दुसऱ्याची इच्छा करत नाही, आणि दुसरे मिळत असूनही ते ग्रहण करत नाही; हा त्याचा चीवराच्या बाबतीत 'यथालाभसंतोष' होय. परंतु, जर तो निसर्गतःच दुर्बळ असेल किंवा आजारपण व वृद्धत्वाने ग्रस्त असेल, आणि जड चीवर पांघरल्याने त्याला त्रास होत असेल, तर तो आपल्या समानशील भिक्खूशी त्याची अदलाबदल करून हलक्या चीवराने आपली उपजीविका करत असतानाही संतुष्टच असतो; हा त्याचा चीवराच्या बाबतीत 'यथाबलसंतोष' होय. दुसरा एखादा भिक्खू उत्तम प्रत्यय (चीवर) मिळवणारा असतो. त्याला रेशमी चीवर इत्यादींपैकी एखादे मौल्यवान चीवर किंवा अनेक चीवरे मिळाल्यास, 'हे थेर (ज्येष्ठ) भिक्खूंना, चिरप्रव्रजितांना (दीर्घकाळ दीक्षा घेतलेल्यांना) आणि बहुश्रुतांना योग्य आहे; हे आजारी, दुर्बळ आणि अल्पलाभी भिक्खूंना मिळावे' असे म्हणून ते त्यांना देऊन टाकतो आणि स्वतः कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यातून चिंध्या गोळा करून त्यांची संघात (संघाटी) बनवून किंवा त्यांचे जुने चीवर घेऊन ते परिधान करत असतानाही संतुष्टच असतो; हा त्याचा चीवराच्या बाबतीत 'यथासारूप्यसंतोष' होय.

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko hoti, lūkhaṃ paṇītaṃ pakativiruddhaṃ byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ bhuñjitvā gāḷhaṃ vā rogābādhaṃ pāpuṇāti, so sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so ‘‘ayaṃ piṇḍapāto cirapabbajitānaṃ anurūpo’’ti cīvaraṃ viya tesaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ attanā piṇḍāya caritvā missakāhāraṃ vā bhuñjantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

येथे भिक्खू कोरडा (रुक्ष) किंवा उत्तम पिंडपात (भिक्षा) मिळवतो, तो त्यानेच आपली उपजीविका करतो, दुसऱ्याची इच्छा करत नाही, आणि दुसरे मिळत असूनही ते ग्रहण करत नाही; हा त्याचा पिंडपाताच्या बाबतीत 'यथालाभसंतोष' होय. परंतु, जर तो आजारी असेल आणि कोरडा किंवा उत्तम असा पिंडपात जो त्याच्या प्रकृतीला किंवा आजाराला अहितकारक आहे, तो ग्रहण केल्याने त्याचा आजार बळावत असेल, तर तो तो पिंडपात आपल्या समानशील भिक्खूला देऊन, त्याच्याकडून स्वतःला अनुकूल (पथ्यकर) असलेले भोजन घेऊन श्रमणधर्माचे आचरण करत असतानाही संतुष्टच असतो; हा त्याचा पिंडपाताच्या बाबतीत 'यथाबलसंतोष' होय. दुसरा एखादा भिक्खू पुष्कळ आणि उत्तम पिंडपात मिळवतो. तो 'हा पिंडपात चिरप्रव्रजितांना योग्य आहे' असे म्हणून चीवराप्रमाणेच तो त्यांना देऊन टाकतो आणि त्यांचे उरलेले अन्न किंवा स्वतः भिक्षेसाठी फिरून मिळालेले मिश्र अन्न ग्रहण करत असतानाही संतुष्टच असतो; हा त्याचा पिंडपाताच्या बाबतीत 'यथासारूप्यसंतोष' होय.

Idha pana bhikkhuno senāsanaṃ pāpuṇāti manāpaṃ vā āmanāpaṃ vā antamaso tiṇasanthārakampi, so teneva santussati, puna aññaṃ sundarataraṃ pāpuṇāti, taṃ na gaṇhāti, ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko hoti dubbalo vā, pakativiruddhaṃ vā so byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa [Pg.278] senāsane yathābalasantoso. Aparo sundaraṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati ‘‘paṇītasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhāna’’nti, mahāpuññatāya vā leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati, so tāni cīvarādīni viya cirapabbajitādīnaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso.

येथे भिक्खूला मनासारखे किंवा मनाविरुद्ध, अगदी गवताचे अंथरूण का मिळेना, जे काही सेनासन (राहण्याची जागा) मिळते, तो त्यानेच संतुष्ट राहतो; पुन्हा दुसरे अधिक सुंदर सेनासन मिळत असूनही ते ग्रहण करत नाही; हा त्याचा सेनासनाच्या बाबतीत 'यथालाभसंतोष' होय. परंतु, जर तो आजारी किंवा दुर्बळ असेल, आणि त्याला त्याच्या प्रकृतीला किंवा आजाराला अहितकारक असे सेनासन मिळाले असेल, जेथे राहणे त्याला त्रासदायक ठरत असेल, तर तो ते आपल्या समानशील भिक्खूला देऊन, त्याच्याकडील अनुकूल (पथ्यकर) सेनासनात राहून श्रमणधर्माचे आचरण करत असतानाही संतुष्टच असतो; हा त्याचा सेनासनाच्या बाबतीत 'यथाबलसंतोष' होय. दुसरा एखादा भिक्खू सुंदर सेनासन मिळाले तरी 'उत्तम सेनासन हे प्रमादाचे (आळसाचे) स्थान आहे' असे म्हणून ते स्वीकारत नाही; किंवा आपल्या महान पुण्याचा प्रभाव म्हणून त्याला लेणी, मंडप, कूटागार (मजली घरे) इत्यादी अनेक उत्तम सेनासने मिळतात, तो ती चीवराप्रमाणेच चिरप्रव्रजित इत्यादी भिक्खूंना देऊन स्वतः कोठेही राहत असतानाही संतुष्टच असतो; हा त्याचा सेनासनाच्या बाबतीत 'यथासारूप्यसंतोष' होय.

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva tussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayaṃ gilānapaccaye yathālābhasantoso. Atha pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati, so yaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telena bhesajjaṃ katvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati, so taṃ cīvarādīni viya cirapabbajitādīnaṃ datvā tesaṃ ābhatakena yena kenaci bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharītakaṃ, ekasmiṃ catumadhuraṃ ṭhapetvā ‘‘gaṇhatha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno ‘‘sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, idaṃ muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇita’’nti, ‘‘pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā, tattha te yāvajīvaṃ ussāho karaṇīyo’’ti (mahāva. 128) vacanaṃ anussaranto catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakena bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.

येथे एखादा भिक्खू साधे (कोरडे) किंवा उत्तम औषध मिळवतो, तो त्यातच संतुष्ट होतो, दुसऱ्या कशाची इच्छा करत नाही, (दुसरे औषध) मिळत असूनही ते घेत नाही, हा त्याचा ग्लानप्रत्यय (औषधोपचार) बाबतीत 'यथालाभसंतोष' होय. परंतु, जर तेलाची गरज असताना त्याला गूळ मिळतो, तर त्याला जे मिळते ते तो आपल्या सहकारी भिक्खूला देऊन, त्याच्याकडून तेल घेऊन औषध तयार करतो आणि श्रमणधर्माचे आचरण करतानाही संतुष्टच राहतो, हा त्याचा ग्लानप्रत्यय बाबतीत 'यथाबलसंतोष' होय. दुसरा एखादा महापुण्यवान भिक्खू भरपूर तेल, मध, गूळ इत्यादी उत्तम औषधे मिळवतो. तो ती औषधे चिवर इत्यादी वस्तूंप्रमाणेच ज्येष्ठ प्रव्रजितांना देतो आणि त्यांनी आणलेल्या कोणत्याही साध्या औषधाने स्वतःचा उपचार करूनही संतुष्टच राहतो. परंतु, जो भिक्खू एका पात्रात गोमूत्रात भिजवलेली हिरडी आणि दुसऱ्या पात्रात चतुमधुर ठेवून, 'भन्ते, आपल्याला हवे ते घ्या' असे म्हटले असता, 'जरी यापैकी कोणत्याही एकाने रोग बरा होत असला, तरी हे गोमूत्र-हिरडीचे औषध बुद्ध इत्यादींनी प्रशंसिले आहे' आणि 'कुजलेले मूत्र (गोमूत्र) हे औषध म्हणून आश्रय घेऊन प्रव्रज्या आहे, तिथे तुला आयुष्यभर उत्साह केला पाहिजे' (महावग्ग १२८) या वचनाचे स्मरण करून, चतुमधुराचा अस्वीकार करतो आणि गोमूत्र-हिरडीनेच औषधोपचार करून परम संतुष्ट राहतो, हा त्याचा ग्लानप्रत्यय बाबतीत 'यथासारूप्यसंतोष' होय.

So evaṃpabhedo sabbopi santoso santuṭṭhīti pavuccati. Tena vuttaṃ ‘‘atthato itarītarapaccayasantoso’’ti. Tassā santuṭṭhiyā saddhiṃ sandassanādividhinā ānisaṃsavibhāvanavasena tappaṭipakkhassa atricchatādibhedassa icchācārassa ādīnavavibhāvanavasena ca pavattā kathā santuṭṭhikathā. Ito parāsupi kathāsu eseva nayo. Visesamattameva vakkhāma.

अशा प्रकारे विविध प्रकारचा असलेला हा सर्वच संतोष 'संतुष्टी' म्हटला जातो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अर्थतः कोणत्याही प्रकारच्या प्रत्ययाने संतुष्ट राहणे.' त्या संतोषाचे फायदे दाखवून देण्याच्या विधीने त्याच्या आनिशंसाचे (फायद्यांचे) स्पष्टीकरण करण्याद्वारे आणि त्याच्या विरोधी असलेल्या अति-इच्छा इत्यादी प्रकारच्या चुकीच्या आचरणाचे आदीनव (दोष) स्पष्ट करण्याद्वारे जी चर्चा केली जाते, तिला 'संतुष्टिकथा' म्हणतात. यानंतरच्या इतर कथांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. आम्ही केवळ विशेष गोष्टींचेच वर्णन करू.

Pavivekakathāti ettha kāyaviveko, cittaviveko, upadhivivekoti tayo vivekā. Tesu eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati[Pg.279], eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko abhikkamati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, eko viharati, evaṃ sabbiriyāpathesu sabbakiccesu gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vivittavāso kāyaviveko nāma. Aṭṭha samāpattiyo pana cittaviveko nāma. Nibbānaṃ upadhiviveko nāma. Vuttañhetaṃ ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 57). Vivekoyeva paviveko, paviveke paṭisaṃyuttā kathā pavivekakathā.

'प्रविवेककथा' यामध्ये कायविवेक, चित्तविवेक आणि उपधिविवेक असे तीन विवेक आहेत. त्यापैकी, जो एकटाच चालतो, एकटाच उभा राहतो, एकटाच बसतो, एकटाच झोपतो, एकटाच गावात पिंडपातासाठी प्रवेश करतो, एकटाच परत येतो, एकटाच पुढे जातो, एकटाच चंक्रमण करतो, एकटाच फिरतो, एकटाच विहार करतो; अशा प्रकारे सर्व इरियापथांमध्ये आणि सर्व कार्यांमध्ये समूहाची संगत सोडून एकांतात राहणे म्हणजे 'कायविवेक' होय. आठ समापत्ती म्हणजे 'चित्तविवेक' होय. निब्बान म्हणजे 'उपधिविवेक' होय. कारण असे म्हटले आहे - 'कायविवेक हा शरीराने एकांतात राहणाऱ्या आणि नैष्क्रम्यात रममाण होणाऱ्यांचा असतो; चित्तविवेक हा शुद्ध चित्त असलेल्या आणि परम शुद्धीला प्राप्त झालेल्यांचा असतो; आणि उपधिविवेक हा उपाधिरहित आणि विसंस्काराला प्राप्त झालेल्या पुद्गलांचा असतो' (महानिद्देस ५७). विवेक म्हणजेच प्रविवेक होय. प्रविवेकाशी संबंधित असलेली चर्चा म्हणजे 'प्रविवेककथा' होय.

Asaṃsaggakathāti ettha savanasaṃsaggo, dassanasaṃsaggo, samullapanasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggoti pañca saṃsaggā. Tesu idhekacco bhikkhu suṇāti ‘‘amukasmiṃ ṭhāne gāme vā nigame vā itthī abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’’ti, so taṃ sutvā saṃsīdati visīdati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati, evaṃ visabhāgārammaṇassavanena uppannakilesasanthavo savanasaṃsaggo nāma. Na heva kho bhikkhu suṇāti, apica kho sāmaṃ passati itthiṃ abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ, so taṃ disvā saṃsīdati visīdati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati, evaṃ visabhāgārammaṇadassanena uppannakilesasanthavo dassanasaṃsaggo nāma. Disvā pana aññamaññaṃ ālāpasallāpavasena uppanno kilesasanthavo samullapanasaṃsaggo nāma. Sañjagghanādipi eteneva saṅgayhati. Attano pana santakaṃ yaṃ kiñci mātugāmassa datvā adatvā vā tena dinnassa vanabhaṅginiyādino paribhogavasena uppanno kilesasanthavo sambhogasaṃsaggo nāma. Mātugāmassa hatthaggāhādivasena uppannakilesasanthavo kāyasaṃsaggo nāma.

'असंगसर्गकथा' यामध्ये श्रवणसंसर्ग, दर्शनसंसर्ग, समुल्लापसंसर्ग, संभोगसंसर्ग आणि कायसंसर्ग असे पाच संसर्ग आहेत. त्यापैकी, येथे एखादा भिक्खू ऐकतो की, 'अमुक ठिकाणी, गावात किंवा नगरात एक अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, मनमोहक आणि परम सौंदर्यसंपन्न स्त्री आहे.' तो ते ऐकून खचून जातो, खिन्न होतो, ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवू शकत नाही, शिक्षेचा (शिक्षपदांचा) त्याग करून हीन जीवनात परततो. अशा प्रकारे विजातीय आलंबनाच्या श्रवणाने निर्माण झालेला क्लेशांचा संबंध म्हणजे 'श्रवणसंसर्ग' होय. किंवा तो भिक्खू केवळ ऐकतच नाही, तर स्वतः त्या अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, मनमोहक आणि परम सौंदर्यसंपन्न स्त्रीला पाहतो. तो तिला पाहून खचून जातो, खिन्न होतो, ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवू शकत नाही, शिक्षेचा (शिक्षपदांचा) त्याग करून हीन जीवनात परततो. अशा प्रकारे विजातीय आलंबनाच्या दर्शनाने निर्माण झालेला क्लेशांचा संबंध म्हणजे 'दर्शनसंसर्ग' होय. पाहिल्यानंतर परस्परांशी संभाषण केल्यामुळे निर्माण झालेला क्लेशांचा संबंध म्हणजे 'समुल्लापसंसर्ग' होय. एकत्र हसणे-खिदळणे इत्यादींचाही यातच समावेश होतो. आपल्या मालकीची कोणतीही वस्तू स्त्रीला देऊन किंवा न देता, तिने दिलेल्या वनलता इत्यादींच्या उपयोगामुळे निर्माण झालेला क्लेशांचा संबंध म्हणजे 'संभोगसंसर्ग' होय. स्त्रीचा हात पकडणे इत्यादींमुळे निर्माण झालेला क्लेशांचा संबंध म्हणजे 'कायसंसर्ग' होय.

Yopi cesa ‘‘gihīhi saṃsaṭṭho viharati ananulomikena saṃsaggena sahasokī sahanandī sukhitesu sukhito dukkhitesu dukkhito uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā vo yogaṃ āpajjatī’’ti (saṃ. ni. 3.3; mahāni. 164) evaṃ [Pg.280] vutto ananulomiko gihisaṃsaggo nāma, yo ca sabrahmacārīhipi kilesuppattihetubhūto saṃsaggo, taṃ sabbaṃ pahāya yvāyaṃ saṃsāre thirataraṃ saṃvegasaṅkhāresu tibbaṃ bhayasaññaṃ sarīre paṭikkūlasaññaṃ sabbākusalesu jigucchāpubbaṅgamaṃ hirottappaṃ sabbakiriyāsu satisampajaññanti sabbaṃ paccupaṭṭhapetvā kamaladale jalabindu viya sabbattha alaggabhāvo, ayaṃ sabbasaṃsaggappaṭipakkhatāya asaṃsaggo, tappaṭisaṃyuttā kathā asaṃsaggakathā.

तसेच, 'जो गृहस्थांशी अयोग्य संसर्गाने युक्त होऊन विहार करतो, त्यांच्या दुःखात दुःखी आणि सुखात सुखी होतो, त्यांच्या सुखात सुखी आणि दुःखात दुःखी होतो, आणि त्यांच्यावर कोणतीही कामे आली असता स्वतः त्यात गुंतवून घेतो' (संयुत्त निकाय ३.३; महानिद्देस १६४) अशा प्रकारे सांगितलेला अयोग्य 'गृहस्थसंसर्ग' होय; आणि जो सब्रह्मचाऱ्यांशी देखील क्लेश उत्पन्न होण्यास कारणीभूत ठरणारा संसर्ग आहे, त्या सर्वांचा त्याग करून, जो या संसारात दृढ संवेग, संस्कारांमध्ये तीव्र भयाची संज्ञा, शरीराविषयी प्रतिकूल संज्ञा, सर्व अकुशल धर्मांविषयी घृणापूर्वक ह्री आणि ओत्तप्प, आणि सर्व क्रियांमध्ये सति-संपजन्य या सर्वांना प्रस्थापित करून, कमळाच्या पानावरील पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे सर्वत्र अलिप्त राहतो, हा सर्व प्रकारच्या संसर्गाचा विरोधी असलेला 'असंगसर्ग' होय. त्याच्याशी संबंधित असलेली चर्चा म्हणजे 'असंगसर्गकथा' होय.

Vīriyārambhakathāti ettha vīrassa bhāvo, kammanti vā vīriyaṃ, vidhinā īretabbaṃ pavattetabbanti vā vīriyaṃ, vīriyañca taṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya ārabhanaṃ vīriyārambho. Svāyaṃ kāyiko, cetasiko cāti duvidho, ārambhadhātu, nikkamadhātu, parakkamadhātu, cāti tividho, sammappadhānavasena catubbidho. So sabbopi yo bhikkhu gamane uppannakilesaṃ ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti, ṭhāne uppannaṃ nisajjaṃ, nisajjāya uppannaṃ sayanaṃ pāpuṇituṃ na deti, tattha tattheva ajapadena daṇḍena kaṇhasappaṃ uppīḷetvā gaṇhanto viya tikhiṇena asinā amittaṃ gīvāya paharanto viya sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā vīriyabalena niggaṇhāti, tassevaṃ vīriyārambho āraddhavīriyassa vasena veditabbo, tappaṭisaṃyuttā kathā vīriyārambhakathā.

'वीर्यारंभकथा' यामध्ये - वीराचा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'वीर्य' होय, किंवा योग्य पद्धतीने जे प्रेरित केले पाहिजे, प्रवृत्त केले पाहिजे ते 'वीर्य' होय. आणि ते वीर्य अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी आणि कुशल धर्मांच्या उपसंपदेसाठी आरंभ करणे म्हणजे 'वीर्यारंभ' होय. तो कायिक आणि चैतसिक असा दोन प्रकारचा आहे; आरंभधातू, निष्क्रमधातू आणि पराक्रमधातू असा तीन प्रकारचा आहे; आणि सम्यक्प्रधानाच्या दृष्टीने चार प्रकारचा आहे. तो सर्वच असा आहे की, जो भिक्खू चालताना उत्पन्न झालेल्या क्लेशाला उभे राहण्याच्या स्थितीपर्यंत पोहोचू देत नाही, उभे असताना उत्पन्न झालेल्या क्लेशाला बसण्याच्या स्थितीपर्यंत पोहोचू देत नाही, बसलेले असताना उत्पन्न झालेल्या क्लेशाला झोपण्याच्या स्थितीपर्यंत पोहोचू देत नाही; तिथेच, जणू काही शेळीच्या पायासारख्या दुभंगलेल्या काठीने काळ्या सापाला दाबून पकडल्याप्रमाणे, किंवा तीक्ष्ण तलवारीने शत्रूच्या मानेवर प्रहार करून त्याला डोके वर काढू न दिल्याप्रमाणे, आपल्या वीर्याच्या बळाने क्लेशांचे दमन करतो; अशा भिक्खूचा हा वीर्यारंभ 'आरब्धवीर्य' भिक्खूच्या संदर्भात समजला पाहिजे. त्याच्याशी संबंधित असलेली चर्चा म्हणजे 'वीर्यारंभकथा' होय.

Sīlakathātiādīsu duvidhaṃ sīlaṃ lokiyaṃ lokuttarañca. Tattha lokiyaṃ pātimokkhasaṃvarādi catupārisuddhisīlaṃ. Lokuttaraṃ maggasīlaṃ phalasīlañca. Tathā samādhipi. Vipassanāya pādakabhūtā saha upacārena aṭṭha samāpattiyo lokiyo samādhi, maggasampayutto panettha lokuttaro samādhi nāma. Tathā paññāpi. Lokiyā sutamayā, cintāmayā, jhānasampayuttā, vipassanāñāṇañca. Visesato panettha vipassanāpaññā gahetabbā. Lokuttarā maggapaññā phalapaññā ca. Vimutti ariyaphalavimutti nibbānañca. Apare pana tadaṅgavikkhambhanasamucchedavimuttīnampi vasenettha atthaṃ saṃvaṇṇenti. Vimuttiñāṇadassanampi ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Iti imesaṃ sīlādīnaṃ saddhiṃ sandassanādividhinā anekākāravokāraānisaṃsavibhāvanavasena ceva tappaṭipakkhānaṃ dussīlyādīnaṃ ādīnavavibhāvanavasena ca pavattā kathā, tappaṭisaṃyuttā kathā vā sīlādikathā nāma.

‘शीलकथा’ इत्यादींमध्ये शील दोन प्रकारचे आहे - लौकिक आणि लोकोत्तर. त्यामध्ये लौकिक म्हणजे प्रातिमोक्षसंवर इत्यादी चतुःपारिशुद्धिशील होय. लोकोत्तर म्हणजे मार्गशील आणि फलशील होय. त्याचप्रमाणे समाधीसुद्धा (दोन प्रकारची आहे). विपश्यनेचा पाया असणारी, उपचारासह आठ समापत्ती म्हणजे लौकिक समाधी होय, आणि मार्गाशी संप्रयुक्त असणारी समाधी येथे लोकोत्तर समाधी म्हणून ओळखली जाते. त्याचप्रमाणे प्रज्ञासुद्धा (दोन प्रकारची आहे). लौकिक प्रज्ञा म्हणजे श्रुतमयी, चिंतामयी, ध्यानाशी संप्रयुक्त आणि विपश्यनाज्ञान होय. येथे विशेषतः विपश्यनाप्रज्ञा ग्रहण करावी. लोकोत्तर प्रज्ञा म्हणजे मार्गप्रज्ञा आणि फलप्रज्ञा होय. विमुक्ती म्हणजे आर्यफलविमुक्ती आणि निर्वाण होय. इतर काही आचार्य येथे तदंगविमुक्ती, विष्कंभनविमुक्ती आणि समुच्छेदविमुक्ती यांच्याद्वारे देखील अर्थ स्पष्ट करतात. विमुक्तीज्ञानदर्शन म्हणजे एकोणवीस प्रकारचे प्रत्यवेक्षणज्ञान होय. अशा प्रकारे, या शीलादींच्या संदर्भात संदर्शन (स्पष्टीकरण) इत्यादी विधींद्वारे अनेक प्रकारच्या वैशिष्ट्यांचे आणि फायद्यांचे स्पष्टीकरण करण्याच्या हेतूने, तसेच त्यांच्या विरोधी असणाऱ्या दुःशीलादींच्या दोषांचे स्पष्टीकरण करण्याच्या हेतूने चाललेली चर्चा किंवा त्यांच्याशी संबंधित असणारी चर्चा म्हणजेच ‘शीलकथा’ इत्यादी होय.

Ettha [Pg.281] ca ‘‘attanā ca appiccho hoti, appiccha kathañca paresaṃ kattā’’ti (ma. ni. 1.252; a. ni. 10.70) ‘‘santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’’ti (saṃ. ni. 2.144; cūḷani. khaggavisāṇapucchāniddeso 128) ca ādivacanato sayañca appicchatādiguṇasamannāgatena paresampi tadatthāya hitajjhāsayena pavattetabbā tathārūpī kathā. Yā idha abhisallekhikādibhāvena visesetvā vuttā appicchakathādīti veditabbā. Kārakasseva hi kathā visesato adhippetatthasādhinī. Tathā hi vakkhati – ‘‘kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ…pe… akasiralābhī’’ti (a. ni. 9.3).

आणि येथे, ‘स्वतः अल्पेच्छ असतो आणि इतरांना अल्पेच्छतेविषयी उपदेश करतो’ (म. नि. १.२५२; अं. नि. १०.७०) आणि ‘मिळेल त्या चीवराने संतुष्ट असतो आणि मिळेल त्या चीवराच्या संतुष्टीची प्रशंसा करतो’ (सं. नि. २.१४४; चूळनि. खग्गविसाणपुच्छानिद्देस १२८) इत्यादी वचनांनुसार, स्वतः अल्पेच्छता इत्यादी गुणांनी युक्त राहून, इतरांच्याही कल्याणासाठी हितकारक भावनेने अशी चर्चा केली पाहिजे. जी येथे अभिसल्लेखिक (अतिशय संलेखन करणाऱ्या) इत्यादी भावाने विशेष करून सांगितली आहे, ती ‘अल्पेच्छकथा’ इत्यादी समजावी. कारण प्रत्यक्ष आचरण करणाऱ्याचीच चर्चा विशेष रूपाने अभिप्रेत अर्थ साध्य करणारी असते. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल – ‘हे मेघिय, कल्याणमित्राशी युक्त असणाऱ्या भिक्खूसाठी हे अपेक्षित आहे... पे... सहज लाभ मिळवणारा’ (अं. नि. ९.३).

Evarūpiyāti īdisāya yathāvuttāya. Nikāmalābhīti yathicchitalābhī yathārucilābhī, sabbakālaṃ imaṃ kathaṃ sotuṃ vicāretuñca yathāsukhaṃ labhanto. Akicchalābhīti nidukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī.

‘एवरूपिया’ (अशा प्रकारची) म्हणजे वर सांगितल्याप्रमाणे अशा प्रकारची. ‘निकामलाभी’ म्हणजे इच्छेनुसार लाभ मिळवणारा, आवडीनुसार लाभ मिळवणारा, सर्व वेळी ही चर्चा ऐकण्यासाठी आणि त्यावर विचार करण्यासाठी सुखपूर्वक लाभ मिळवणारा. ‘अकिच्छलाभी’ म्हणजे विनासायास (दुःखाशिवाय) लाभ मिळवणारा. ‘अकसिरलाभी’ म्हणजे विपुल लाभ मिळवणारा.

Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo. Akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāyāti akosallasambhūtaṭṭhena akusalānaṃ pāpadhammānaṃ pajahanatthāya. Kusalānaṃ dhammānanti kucchitānaṃ salanādiatthena anavajjaṭṭhena ca kusalānaṃ sahavipassanānaṃ maggaphaladhammānaṃ. Upasampadāyāti sampādanāya attano santāne uppādanāya. Thāmavāti ussoḷhisaṅkhātena vīriyathāmena samannāgato. Daḷhaparakkamoti thiraparakkamo asithilavīriyo. Anikkhittadhuroti anorohitadhuro anosakkavīriyo.

‘आरद्धवीर्य’ म्हणजे दृढ प्रयत्न करणारा. ‘अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी’ म्हणजे अकुशलतेमुळे उत्पन्न झालेल्या अकुशल पापधर्मांचा त्याग करण्यासाठी. ‘कुशल धर्मांच्या’ म्हणजे निंदनीय गोष्टींचा नाश करण्याच्या अर्थाने आणि निर्दोष असण्याच्या अर्थाने, विपश्यनेसह असणाऱ्या मार्ग आणि फल रूपी कुशल धर्मांच्या. ‘उपसंपदेसाठी’ म्हणजे संपादन करण्यासाठी, स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न करण्यासाठी. ‘स्थामवान’ म्हणजे उत्साहाने युक्त अशा वीर्यबलाने संपन्न असलेला. ‘दृढपराक्रमी’ म्हणजे स्थिर पराक्रम असणारा, शिथिल न होणारे वीर्य असणारा. ‘अनिक्खित्तधुर’ म्हणजे धुरा खाली न ठेवणारा, मागे न हटणारे वीर्य असणारा.

Paññavāti vipassanāpaññāya paññavā. Udayatthagāminiyāti pañcannaṃ khandhānaṃ udayañca vayañca paṭivijjhantiyā. Ariyāyāti vikkhambhanavasena kilesehi ārakā dūre ṭhitāya niddosāya. Nibbedhikāyāti nibbedhabhāgiyāya. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti vaṭṭadukkhassa khepanato ‘‘dukkhakkhayo’’ti laddhanāmaṃ ariyamaggaṃ sammā hetunā nayena gacchantiyā. Imesu ca pana pañcasu dhammesu sīlaṃ vīriyaṃ paññā ca yogino ajjhattikaṃ aṅgaṃ, itaradvayaṃ bāhiraṃ aṅgaṃ. Tatthāpi kalyāṇamittasannissayeneva sesaṃ catubbidhaṃ ijjhati, kalyāṇamittassevettha bahukārataṃ dassento satthā ‘‘kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkha’’ntiādinā desanaṃ vaḍḍhesi. Tattha pāṭikaṅkhanti ekaṃsena icchitabbaṃ, avassaṃbhāvīti attho. Yanti kiriyāparāmasanaṃ[Pg.282]. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sīlavā bhavissatī’’ti ettha yadetaṃ kalyāṇamittassa bhikkhuno sīlavantatāya bhavanaṃ sīlasampannattaṃ, tassa bhikkhuno sīlasampannattā etaṃ tassa pāṭikaṅkhaṃ, avassaṃbhāvī ekaṃseneva tassa tattha niyojanatoti adhippāyo. Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatītiādīsupi eseva nayo.

‘प्रज्ञावान’ म्हणजे विपश्यनाप्रज्ञेने युक्त असलेला. ‘उदय-अस्तगामी’ म्हणजे पाच स्कंधांच्या उत्पत्ती आणि विनाशाचा वेध घेणाऱ्या (प्रज्ञेने युक्त). ‘आर्य’ म्हणजे विष्कंभनद्वारे क्लेशांपासून दूर राहिलेल्या, निर्दोष असणाऱ्या. ‘निर्वेधिक’ म्हणजे भेदक (क्लेश भेदून टाकणाऱ्या) प्रज्ञेने युक्त. ‘सम्यक दुःखक्षयगामी’ म्हणजे संसारदुःखाचा क्षय केल्यामुळे ‘दुःखक्षय’ असे नाव मिळालेल्या आर्यमार्गाकडे सम्यक कारणाने आणि योग्य मार्गाने जाणाऱ्या (प्रज्ञेने युक्त). आणि या पाच धर्मांमध्ये शील, वीर्य आणि प्रज्ञा हे योगीचे आंतरिक अंग आहेत, तर इतर दोन बाह्य अंग आहेत. त्यामध्येही कल्याणमित्राच्या आश्रयानेच उर्वरित चार प्रकार सिद्ध होतात. येथे कल्याणमित्राचीच बहुकारकता दर्शवताना शास्त्यांनी (बुद्धांनी) ‘हे मेघिय, कल्याणमित्राशी युक्त असणाऱ्या भिक्खूसाठी हे अपेक्षित आहे...’ इत्यादी प्रकारे देशना पुढे वाढवली. तेथे ‘पाटिकंखं’ म्हणजे निश्चितपणे इच्छिण्याजोगे, अवश्य घडणारे असा अर्थ आहे. ‘यं’ हे क्रियेचा निर्देश करणारे आहे. हे असे म्हटले आहे – ‘शीलवान होईल’ यामध्ये कल्याणमित्राशी युक्त असणाऱ्या भिक्खूचे जे शीलवान असणे म्हणजेच शीलसंपन्नता आहे, त्या भिक्खूच्या शीलसंपन्नतेमुळे हे त्याच्यासाठी अपेक्षित आहे, म्हणजेच निश्चितपणे त्याला त्यामध्ये प्रवृत्त केल्यामुळे ते अवश्य घडणारे आहे, असा अभिप्राय आहे. ‘प्रातिमोक्षसंवर संवृत्त होऊन विहरतो’ इत्यादींमध्येही हाच नियम लागू होतो.

Evaṃ bhagavā sadevake loke uttamakalyāṇamittasaṅkhātassa attano vacanaṃ anādiyitvā taṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā tādisaṃ vippakāraṃ pattassa āyasmato meghiyassa kalyāṇamittatādinā sakalaṃ sāsanasampadaṃ dassetvā idānissa tattha ādarajātassa pubbe yehi kāmavitakkādīhi upaddutattā kammaṭṭhānaṃ na sampajjati, tassa tesaṃ ujuvipaccanīkabhūtattā ca bhāvanānayaṃ pakāsetvā tato paraṃ arahattassa kammaṭṭhānaṃ ācikkhanto ‘‘tena ca pana, meghiya, bhikkhunā imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhāya cattāro dhammā uttari bhāvetabbā’’tiādimāha. Tattha tenāti evaṃ kalyāṇamittasannissayena yathāvuttasīlādiguṇasamannāgatena. Tenevāha ‘‘imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhāyā’’ti. Uttarīti āraddhataruṇavipassanassa rāgādiparissayā ce uppajjeyyuṃ, tesaṃ visodhanatthaṃ tato uddhaṃ cattāro dhammā bhāvetabbā uppādetabbā vaḍḍhetabbā ca.

अशा प्रकारे, सदेवक लोकामध्ये उत्तम कल्याणमित्र म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या स्वतःच्या (भगवंतांच्या) उपदेशाचा अनादर करून, त्या वनखंडात प्रवेश करून तशा प्रकारच्या विपत्तीला प्राप्त झालेल्या आयुष्यमान मेघियाला कल्याणमित्रत्वाच्या द्वारे संपूर्ण शासनसंपदा दाखवून, आता त्याच्या मनात त्याविषयी आदर निर्माण झाला असता, पूर्वी ज्या कामवितर्क इत्यादींमुळे उपद्रव झाल्याने कर्मस्थान सिद्ध होत नव्हते, त्याच्यासाठी त्या वितर्कांच्या अगदी विरुद्ध असणारी भावनापद्धती स्पष्ट करून, त्यानंतर अर्हत्त्वाचे कर्मस्थान सांगताना भगवंतांनी ‘परंतु हे मेघिय, त्या भिक्खूने या पाच धर्मांवर प्रतिष्ठित होऊन पुढे चार धर्मांची भावना करावी’ इत्यादी म्हटले. तेथे ‘तेन’ (त्याच्याद्वारे) म्हणजे अशा प्रकारे कल्याणमित्राच्या आश्रयाने वर सांगितलेल्या शील इत्यादी गुणांनी युक्त असणाऱ्याने. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘या पाच धर्मांवर प्रतिष्ठित होऊन’. ‘उत्तरी’ (पुढे) म्हणजे ज्याने तरुण विपश्यना आरंभली आहे, त्याला जर रागादी उपद्रव उत्पन्न झाले, तर त्यांच्या विशुद्धीसाठी त्यानंतर चार धर्मांची भावना करावी, ते उत्पन्न करावेत आणि वाढवावेत.

Asubhāti ekādasasu asubhakammaṭṭhānesu yathārahaṃ yattha katthaci asubhabhāvanā. Rāgassa pahānāyāti kāmarāgassa pajahanatthāya. Ayamattho sālilāvakopamāya vibhāvetabbo. Evaṃbhūtaṃ bhāvanāvidhiṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyā’’ti. Mettāti mettākammaṭṭhānaṃ. Byāpādassa pahānāyāti vuttanayeneva uppannassa kopassa pajahanatthāya. Ānāpānassatīti soḷasavatthukā ānāpānassati. Vitakkupacchedāyāti vuttanayeneva uppannānaṃ vitakkānaṃ pacchedanatthāya. Asmimānasamugghātāyāti ‘‘asmī’’ti uppajjanakassa navavidhassa mānassa samucchedanatthāya.

‘अशुभ’ म्हणजे अकरा अशुभ कर्मस्थानांपैकी योग्यतेनुसार कोणत्याही एका ठिकाणी अशुभभावना करणे. ‘रागाच्या प्रहाणासाठी’ म्हणजे कामरागाचा त्याग करण्यासाठी. हा अर्थ ‘सालीलावक’ (भात कापणाऱ्याच्या) उपमेने स्पष्ट केला पाहिजे. अशा प्रकारच्या भावनाविधीला उद्देशून म्हटले आहे – ‘रागाच्या प्रहाणासाठी अशुभाची भावना करावी’. ‘मैत्री’ म्हणजे मैत्री कर्मस्थान. ‘व्यापादाच्या प्रहाणासाठी’ म्हणजे वर सांगितल्या पद्धतीनेच उत्पन्न झालेल्या क्रोधाचा त्याग करण्यासाठी. ‘आनापानस्मृती’ म्हणजे सोळा वस्तूंनी युक्त असणारी आनापानस्मृती. ‘वितर्क छेदून टाकण्यासाठी’ म्हणजे वर सांगितल्या पद्धतीनेच उत्पन्न झालेल्या वितर्कांचा छेद करण्यासाठी. ‘अस्मिमान समूद्घाटनासाठी’ म्हणजे ‘मी आहे’ (अस्मि) या भावनेने उत्पन्न होणाऱ्या नऊ प्रकारच्या मानाचा (अहंकाराचा) समूच्छेद करण्यासाठी.

Aniccasaññinoti hutvā abhāvato udayabbayavantato pabhaṅguto tāvakālikato niccappaṭikkhepato ca ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti (dha. pa. 277; cūḷani. hemakamāṇavapucchāniddeso 56) pavattaaniccānupassanāvasena [Pg.283] aniccasaññino. Anattasaññā saṇṭhātīti asārakato avasavattanato parato rittato tucchato suññato ca ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti (dha. pa. 279; cūḷani. hemakamāṇavapucchāniddeso 56) evaṃ pavattaanattānupassanāsaṅkhātā anattasaññā citte saṇṭhahati atidaḷhaṃ patiṭṭhahati. Aniccalakkhaṇe hi diṭṭhe anattalakkhaṇaṃ diṭṭhameva hoti. Tīsu lakkhaṇesu hi ekasmiṃ diṭṭhe itaradvayaṃ diṭṭhameva hoti. Tena vuttaṃ ‘‘aniccasaññino, meghiya, anattasaññā saṇṭhātī’’ti. Anattalakkhaṇe sudiṭṭhe ‘‘asmī’’ti uppajjanakamāno suppajahova hotīti āha ‘‘anattasaññī asmimānasamugghātaṃ pāpuṇātī’’ti. Diṭṭheva dhamme nibbānanti diṭṭheva dhamme imasmiṃyeva attabhāve apaccayaparinibbānaṃ pāpuṇāti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana asubhādibhāvanānayo visuddhimagge vuttanayena veditabbo.

अनिच्चसञ्ञिनो (अनित्यसंज्ञी) म्हणजे - अभाव असल्यामुळे, उदय-व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) असणारे असल्यामुळे, भंग पावणारे असल्यामुळे, तात्कालिक असल्यामुळे आणि नित्याचा प्रतिषेध (नकार) असल्यामुळे 'सब्बे सङ्खारा अनिच्चा' (सर्व संस्कार अनित्य आहेत) अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या अनित्यानुपश्यनेच्या प्रभावाने अनित्यसंज्ञी होय. 'अनत्तसञ्ञा सण्ठाति' (अनात्मसंज्ञा प्रस्थापित होते) म्हणजे - असार असल्यामुळे, स्वतःच्या वशामध्ये न चालणारे असल्यामुळे, परके असल्यामुळे, रिक्त असल्यामुळे, तुच्छ असल्यामुळे आणि शून्य असल्यामुळे 'सब्बे धम्मा अनत्ता' (सर्व धर्म अनात्म आहेत) अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या अनात्मानुपश्यनेच्या स्वरूपातील अनात्मसंज्ञा चित्तात स्थिर होते, अत्यंत दृढपणे प्रतिष्ठित होते. कारण अनित्य लक्षण पाहिले असता अनात्म लक्षण पाहिलेच जाते. तीन लक्षणांपैकी एक लक्षण पाहिले असता इतर दोन लक्षणे पाहिलीच जातात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'मेघिय, अनित्यसंज्ञी व्यक्तीची अनात्मसंज्ञा प्रस्थापित होते.' अनात्म लक्षण चांगल्या प्रकारे पाहिले असता 'मी आहे' (अस्मि) असा उत्पन्न होणारा मान (अहंकार) सहजपणे सोडता येतो, म्हणून म्हटले आहे - 'अनात्मसंज्ञी अस्मिमान-समुद्घाताला (अहंकाराच्या समूळ उच्चाटनाला) प्राप्त होतो.' 'दिट्ठेव धम्मे निब्बानं' (याच जन्मात निर्वाण) म्हणजे याच जन्मात, याच आत्मभावात (अस्तित्वात) प्रत्ययरहित परिनिर्वाणाला प्राप्त होतो. हा येथे संक्षेप आहे, विस्ताराने तर अशुभादी भावनांची पद्धत 'विसुद्धिमग्ग' (विशुद्धिमार्ग) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावी.

Meghiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मेघियसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

4-5. Nandakasuttādivaṇṇanā

४-५. नंदकसुत्त आदींची वर्णना

4-5. Catutthe āgamayamānoti olokayamāno, buddho sahasā apavisitvā yāva sā kathā niṭṭhāti, tāva aṭṭhāsīti attho. Tenāha ‘‘idamavocāti idaṃ kathāvasānaṃ udikkhamāno’’ti. Aniccadukkhādivasena sabbadhammasantīraṇaṃ adhipaññāvipassanāti āha ‘‘saṅkhārapariggahavipassanāñāṇassā’’ti. Mānasanti rāgopi cittampi arahattampi. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) ettha rāgo mānasaṃ. ‘‘Cittaṃ mano mānasa’’nti (dha. sa. 6) ettha cittaṃ. ‘‘Appattamānaso sekho, kālaṃ kayirā jane sutā’’ti (saṃ. ni. 1.159) ettha arahattaṃ. Idhāpi arahattameva adhippetaṃ. Tenāha ‘‘appattamānasāti appattaarahattā’’ti. Appattaṃ mānasaṃ arahattaṃ etehīti appattamānasā. Idāni cittapariyāyameva mānasasaddaṃ sandhāyāha ‘‘arahattaṃ vā’’tiādi. Pañcamaṃ suviññeyyameva.

४-५. चौथ्या सुत्तात 'आगमयमानो' म्हणजे पाहत राहणे; भगवान बुद्ध अचानक आत प्रवेश न करता, जोपर्यंत ती चर्चा संपत नाही, तोपर्यंत थांबले (उभे राहिले), असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'इदमवोचा' म्हणजे या कथेच्या समाप्तीची वाट पाहत. अनित्य, दुःख इत्यादींच्या द्वारे सर्व धर्मांचे परीक्षण करणे म्हणजे अधिप्रज्ञा-विपश्यना होय, म्हणून म्हटले आहे - 'संस्कारपरिग्रह-विपश्यनाज्ञानाचे'. 'मानसं' म्हणजे राग (आसक्ती) देखील, चित्त देखील आणि अर्हत्त्व देखील. 'अन्तलिक्खचरो पासो, य्वायं चरति मानसो' (हा जो मनात फिरणारा पाश आहे, तो आकाशात फिरणारा पाश आहे) येथे 'मानसं' म्हणजे राग (आसक्ती) आहे. 'चित्तं मनो मानसं' येथे 'मानसं' म्हणजे चित्त आहे. 'अप्पत्तमानसो सेखो, कालं कयिरा जने सुतो' येथे 'मानसं' म्हणजे अर्हत्त्व आहे. येथे देखील अर्हत्त्वच अभिप्रेत आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अप्पत्तमानसा' म्हणजे ज्यांनी अर्हत्त्व प्राप्त केले नाही असे. ज्यांनी 'मानसं' म्हणजेच अर्हत्त्व प्राप्त केले नाही, ते 'अप्पत्तमानसा' होत. आता चित्ताचा पर्याय म्हणून 'मानस' शब्दाचा संदर्भ घेऊन 'अर्हत्त्व किंवा...' इत्यादी म्हटले आहे. पाचवे सुत्त सहज समजण्यासारखेच आहे.

Nandakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

नंदकसुत्त आदींची वर्णना समाप्त झाली.

6. Sevanāsuttavaṇṇanā

६. सेवनासुत्तवर्णना

6. Chaṭṭhe [Pg.284] jīvitasambhārāti jīvitappavattiyā sambhārā paccayā. Samudānetabbāti sammā ñāyena anavajjauñchācariyādinā uddhamuddhamānetabbā pāpuṇitabbā. Te pana samudānitā samāhatā nāma hontīti āha ‘‘samāharitabbā’’ti. Dukkhena uppajjantīti sulabhuppādā na honti. Etena gocaraasappāyādibhāvaṃ dasseti. Rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vāti bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘rattikoṭṭhāse vā divasakoṭṭhāse vā’’ti. Rattiṃyeva pakkamitabbaṃ samaṇadhammassa tattha anipphajjanato. Saṅkhāpīti ‘‘yadatthamahaṃ pabbajito, na metaṃ idha nipphajjati, cīvarādi pana samudāgacchati, nāhaṃ tadatthaṃ pabbajito, kiṃ me idha vāsenā’’ti paṭisaṅkhāyapi. Tenāha ‘‘sāmaññatthassa bhāvanāpāripūriagamanaṃ jānitvā’’ti. Anantaravāre saṅkhāpīti samaṇadhammassa nipphajjanabhāvaṃ jānitvā. So puggalo anāpucchā pakkamitabbaṃ, nānubandhitabboti ‘‘so puggalo’’ti padassa ‘‘nānubandhitabbo’’ti iminā sambandho. Yassa yena hi sambandho, dūraṭṭhenapi so bhavati. Taṃ puggalanti so puggaloti paccattavacanaṃ upayogavasena pariṇāmetvā taṃ puggalaṃ anāpucchā pakkamitabbanti attho. Atthavasena hi vibhattipariṇāmoti. Āpucchā pakkamitabbanti ca kataññukataveditāya niyojanaṃ. Evarūpoti yaṃ nissāya bhikkhuno guṇehi vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, paccayehi na parissayo, evarūpo daṇḍakammādīhi niggaṇhāti cepi, na pariccajitabboti dasseti ‘‘sacepī’’tiādinā.

६. सहाव्या सुत्तात 'जीवितसम्भारा' म्हणजे जीवन प्रवृत्तीचे संभार (साधने) किंवा प्रत्यय (कारणे). 'समुदानेतब्बा' म्हणजे सम्यक न्यायाने, अनवद्य (दोषरहित) उंछचर्या (भिक्षाटन) इत्यादींद्वारे वरचेवर आणले पाहिजेत, प्राप्त केले पाहिजेत. ते गोळा केलेले संभार 'समाहृत' (एकत्रित) होतात, म्हणून म्हटले आहे - 'समाहरितब्बा' (एकत्रित केले पाहिजेत). 'दुक्खेन उप्पज्जन्ति' म्हणजे ते सहज मिळणारे नसतात. याद्वारे गोचर-असात्म्यता (अयोग्य भिक्षाटन क्षेत्र) इत्यादी भाव दर्शवितात. 'रत्तिभागं वा दिवसभागं वा' हे सप्तमीच्या अर्थात द्वितीयेचे वचन आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'रात्रीच्या भागात किंवा दिवसाच्या भागात'. रात्रीच निघून गेले पाहिजे, कारण तेथे श्रमणधर्माची सिद्धी होत नाही. 'सङ्खापि' (विचार करूनही) म्हणजे 'ज्यासाठी मी प्रव्रजित झालो, ते येथे साध्य होत नाही, परंतु चीवर इत्यादी मात्र प्राप्त होत आहेत; मी त्यासाठी प्रव्रजित झालो नाही, मग माझा येथे राहण्यात काय फायदा?' असा विचार करूनही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'श्रमणार्थाच्या भावनेची परिपूर्णता न होणे जाणून'. पुढील प्रसंगात 'सङ्खापि' म्हणजे श्रमणधर्माची सिद्धी होणे जाणून. 'त्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) न विचारता निघून जावे, त्याच्या मागे जाऊ नये' यात 'सो पुग्गलो' या पदाचा 'नानुबन्धितब्बो' याच्याशी संबंध आहे. ज्याचा ज्याच्याशी संबंध असतो, तो दूर असला तरी त्याच्याशी जोडला जातो. 'तं पुग्गलं' म्हणजे 'सो पुग्गलो' या प्रथमेच्या वचनाला द्वितीयेच्या अर्थात बदलून 'त्या पुद्गलाला न विचारता निघून जावे' असा अर्थ होतो. अर्थानुसार विभक्तीचा बदल होतो. 'विचारून निघून जावे' हे कृतज्ञता आणि कृतवेदितेच्या भावनेने जोडलेले आहे. 'एवरूपो' म्हणजे ज्याच्या आश्रयाने भिक्खूच्या गुणांमध्ये वृद्धीच अपेक्षित असते, प्रत्ययांचा (साधनांचा) त्रास नसतो; अशा प्रकारचा व्यक्ती जर दण्डकर्म (शिक्षा) इत्यादींद्वारे निग्रह करत असेल, तरीही त्याचा त्याग करू नये, हे 'सचेपि' (जरी) इत्यादींद्वारे दर्शविले आहे.

Sevanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सेवनासुत्तवर्णना समाप्त झाली.

7-10. Sutavāsuttādivaṇṇanā

७-१०. सुतवासुत्त आदींची वर्णना

7-10. Sattame abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇantiādi desanāsīsameva, sotāpannādayopi pana abhabbāva, puthujjanakhīṇāsavānaṃ nindāpasaṃsatthampi evaṃ vuttaṃ. Puthujjano nāma gārayho mātughātādīni karoti, khīṇāsavo pana pāsaṃso kunthakipillikaghātādīnipi na karotīti. Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjitunti yathā gihibhūto sannidhiṃ katvā vatthukāme paribhuñjati, evaṃ tilataṇḍulasappinavanītādīni sannidhiṃ [Pg.285] katvā idāni paribhuñjituṃ abhabboti attho. Vatthukāme pana nidahitvā paribhuñjantā tannissitaṃ kilesakāmampi nidahitvā paribhuñjanti nāmāti āha ‘‘vatthukāmakilesakāme’’ti. Nanu ca khīṇāsavasseva vasanaṭṭhāne tilataṇḍulādayo paññāyantīti? Na pana te attano atthāya nidhenti, aphāsukapabbajitādīnaṃ atthāya nidhenti. Anāgāmissa kathanti? Tassapi pañca kāmaguṇā sabbasova pahīnā, dhammena pana laddhaṃ vicāretvā paribhuñjati. Akappiyakāmaguṇe sandhāyetaṃ vuttaṃ, na mañcapīṭhaattharaṇapāvuraṇādisannissitaṃ. Seyyāthāpi pubbe agāriyabhūtoti yathā pubbe gihibhūto paribhuñjati, evaṃ paribhuñjituṃ abhabbo. Agāramajjhe vasantā hi sotāpannādayo yāvajīvaṃ gihibyañjanena tiṭṭhanti. Khīṇāsavo pana arahattaṃ patvāva manussabhūto parinibbāti vā pabbajati vā. Cātumahārājikādīsu kāmāvacaradevesu muhuttampi na tiṭṭhati. Kasmā? Vivekaṭṭhānassa abhāvā. Bhummadevattabhāve pana ṭhito arahattaṃ patvāpi tiṭṭhati vivekaṭṭhānasambhavā. Aṭṭhamādīni uttānatthāneva.

७-१०. सातव्या सुत्तात 'अभब्बो खीणआसवो भिक्खु सञ्चिच्च पाणं' (क्षीणास्रव भिक्खू जाणूनबुजून प्राण्याची हत्या करण्यास असमर्थ असतो) इत्यादी उपदेशाचे मुख्य शीर्षकच आहे; परंतु स्रोतापन्न इत्यादी देखील (अशा कृत्यांसाठी) असमर्थच असतात. पृथग्जन आणि क्षीणास्रव यांच्या निंदा व प्रशंसेसाठी असे म्हटले आहे. पृथग्जन हा निंदनीय असून तो मातृहत्या इत्यादी करतो, तर क्षीणास्रव हा प्रशंसनीय असून तो मुंगी-किड्यांची देखील हत्या करत नाही. 'सन्निधिकारकं कामे परिभुञ्जितुं' म्हणजे ज्याप्रमाणे गृहस्थ असताना साठा करून भौतिक कामांचा (वस्तूंचा) उपभोग घेतात, त्याप्रमाणे तीळ, तांदूळ, तूप, लोणी इत्यादींचा साठा करून आता उपभोग घेण्यास तो असमर्थ असतो, असा अर्थ आहे. भौतिक कामांचा (वस्तूंचा) साठा करून उपभोग घेणारे, त्यावर आधारित क्लेशकामांचा देखील साठा करून उपभोग घेतात, म्हणून म्हटले आहे - 'वत्थुकामकिलेसकामे' (वस्तुकाम आणि क्लेशकाम). पण क्षीणास्रवाच्या राहण्याच्या ठिकाणी तीळ, तांदूळ इत्यादी आढळतात की नाही? ते स्वतःच्या फायद्यासाठी साठा करत नाहीत, तर आजारी किंवा असहाय्य प्रव्रजितांच्या फायद्यासाठी साठा करतात. अनागामीचे काय? त्याचे देखील पाच कामगुण पूर्णपणे प्रहीन (नष्ट) झालेले असतात, परंतु तो धर्माने प्राप्त झालेल्या गोष्टींचा विचार करून उपभोग घेतो. हे अकल्पनीय कामगुणांच्या संदर्भात म्हटले आहे, मंचक, पीठ (आसन), बिछाना, पांघरूण इत्यादींच्या संदर्भात नाही. 'सेय्यथापि पुब्बे अगारियभूतो' म्हणजे ज्याप्रमाणे पूर्वी गृहस्थ असताना उपभोग घेत असे, त्याप्रमाणे उपभोग घेण्यास तो असमर्थ असतो. घरामध्ये राहणारे स्रोतापन्न इत्यादी आयुष्यभर गृहस्थाच्या चिन्हांसह राहतात. परंतु क्षीणास्रव हा अर्हत्त्व प्राप्त केल्यावर मनुष्य रूपातच परिनिर्वाण प्राप्त करतो किंवा प्रव्रजित होतो. चातुर्महाराजिक इत्यादी कामावचर देवांमध्ये तो क्षणभरही राहत नाही. का? कारण तेथे विवेकस्थानाचा (एकांतात राहण्याच्या जागेचा) अभाव असतो. परंतु भूमीवरील देवांच्या (भुम्मदेव) रूपात असलेला अर्हत्त्व प्राप्त करूनही राहतो, कारण तेथे विवेकस्थान संभवते. आठवे इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

Sutavāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सुतवा सुत्तादींचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

Sambodhivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

संबोधि वग्गचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

2. Sīhanādavaggo

२. सीहनाद वग्ग

1. Sīhanādasuttavaṇṇanā

१. सीहनाद सुत्त वर्णन (टीका)

11. Dutiyassa paṭhame avāpurenti vivaranti dvāraṃ etenāti avāpuraṇaṃ. Rajaṃ haranti etenāti rajoharaṇaṃ. Kaḷopihatthoti vilīvamayabhājanahattho, ‘‘cammamayabhājanahattho’’ti ca vadanti. Chinnāni visāṇāni etassāti chinnavisāṇo, usabho ca so chinnavisāṇo cāti usabhachinnavisāṇo. Visesanaparoyaṃ samāso. Ahikuṇapena vātiādi atijegucchappaṭikūlakuṇapadassanatthaṃ vuttaṃ. Kaṇṭhe āsattenāti kenacideva paccatthikena ānetvā kaṇṭhe baddhena, omukkenāti attho. Aṭṭo āturo duggandhapīḷāya pīḷito. Accayassa paṭiggaṇhanaṃ vā adhivāsanaṃ. Evañhi so kāraṇe desiyamāne tato [Pg.286] vigato nāma hoti. Tenāha ‘‘paṭiggaṇhatūti khamatū’’ti. Sesamettha suviññeyyameva.

११. दुसऱ्याच्या पहिल्यामध्ये - 'अवपुरन्ति' म्हणजे ज्याच्याद्वारे दार उघडतात ते 'अवापुरण' (किल्ली/दार उघडण्याचे साधन). 'रजं हरन्ति' म्हणजे ज्याच्याद्वारे धूळ साफ केली जाते ते 'रजोहरण' (झाडू/वस्त्र). 'कळोपिहत्थो' म्हणजे बांबूच्या कामट्यांचे भांडे हातात असलेला, आणि काही जण 'चामड्याचे भांडे हातात असलेला' असेही म्हणतात. 'छिन्नविसाणो' म्हणजे ज्याची शिंगे तुटलेली आहेत असा; तो बैल (ऋषभ) आणि तुटलेल्या शिंगांचा म्हणून 'उसभछिन्नविसाणो' (शिंगे तुटलेला बैल). हा विशेषण-प्रधान समास आहे. 'अहिकुणपेन वा' (किंवा सापाच्या शवामुळे) इत्यादी अत्यंत घृणास्पद आणि प्रतिकूल शवाचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे. 'कण्ठे आसत्तेन' म्हणजे एखाद्या शत्रूने आणून गळ्यात बांधलेल्या, म्हणजेच गळ्यात अडकवलेल्या (ओमुक्केन) असा अर्थ आहे. 'अट्टो' म्हणजे पीडित, दुर्गंधीच्या त्रासाने त्रस्त झालेला. 'अच्चयस्स' (अपराधाचा) स्वीकार करणे किंवा सहन करणे. कारण अशा प्रकारे जेव्हा अपराध स्पष्ट केला जातो, तेव्हा तो त्यापासून मुक्त होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पटिग्गण्हतु' म्हणजे 'क्षमा करावी'. येथील उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

Sīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सीहनाद सुत्त वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

2. Saupādisesasuttavaṇṇanā

२. सौपादिशेस सुत्त वर्णन (टीका)

12. Dutiye bhavassa appamattakatā nāma ittarakālatāyāti āha ‘‘accharāsaṅghātamattampī’’ti.

१२. दुसऱ्यामध्ये, भवाची 'अप्पमत्तकता' (अल्पता) म्हणजे त्याचा अल्पकाळ असणे, म्हणूनच 'अच्छरासङ्घातमत्तम्पि' (चुटकी वाजवण्याइतक्या काळासाठी सुद्धा) असे म्हटले आहे.

Saupādisesasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सौपादिशेस सुत्त वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

3. Koṭṭhikasuttavaṇṇanā

३. कोट्ठिक सुत्त वर्णन (टीका)

13. Tatiye diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto attabhāvo, tasmiṃ veditabbaṃ phalaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ. Tenāha ‘‘imasmiṃyeva attabhāve’’ti. Catuppañcakkhandhaphalatāya saññābhavūpagaṃ kammaṃ bahuvedanīyaṃ. Ekakkhandhaphalattā asaññābhavūpagaṃ kammaṃ ‘‘appavedanīya’’nti vuttaṃ. Keci pana ‘‘arūpāvacarakammaṃ bahukālaṃ veditabbaphalattā bahuvedanīyaṃ, itaraṃ appavedanīyaṃ. Rūpārūpāvacarakammaṃ vā bahuvedanīyaṃ, parittaṃ kammaṃ appavedanīya’’nti vadanti. Vedanīyanti paccayantarasamavāye vipākuppādanasamatthaṃ, na āraddhavipākameva. Avedanīyanti paccayavekallena vipaccituṃ asamatthaṃ ahosikammādibhedaṃ.

१३. तिसऱ्यामध्ये, 'दिट्ठधम्मो' (दृष्टधर्म) म्हणजे प्रत्यक्ष असलेला आत्मभाव (अस्तित्व), त्यात अनुभवले जाणारे फळ म्हणजे 'दिट्ठधम्मवेदनीय'. म्हणूनच 'याच आत्मभावात' असे म्हटले आहे. चार किंवा पाच स्कंधांचे फळ देणारे असल्यामुळे, संज्ञीभवात (सचेतन अस्तित्वात) नेणारे कर्म 'बहुवेदनीय' (अधिक अनुभव देणारे) असते. एका स्कंधाचे फळ देणारे असल्यामुळे, असंज्ञीभवात (अचेतन अस्तित्वात) नेणारे कर्म 'अप्पवेदनीय' (अल्प अनुभव देणारे) म्हटले आहे. परंतु काही जण म्हणतात की, 'अरूपावचर कर्म दीर्घकाळ अनुभवण्याच्या फळामुळे बहुवेदनीय आहे आणि इतर अल्पवेदनीय आहे. किंवा रूप-अरूपावचर कर्म बहुवेदनीय आहे आणि परीत्त (मर्यादित) कर्म अल्पवेदनीय आहे.' 'वेदनीय' म्हणजे इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगाने विपाक (फळ) उत्पन्न करण्यास समर्थ असणारे, केवळ विपाक सुरू झालेलेच नव्हे. 'अवेदनीय' म्हणजे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अभावामुळे विपाकास असमर्थ असणारे, जसे की अहोसिकर्म इत्यादींचे प्रकार.

Koṭṭhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कोट्ठिक सुत्त वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

4. Samiddhisuttavaṇṇanā

४. समिद्धि सुत्त वर्णन (टीका)

14. Catutthe samiddhīti therassa kira attabhāvo samiddho abhirūpo pāsādiko, tasmā samiddhītveva saṅkhāto. Tenāha ‘‘attabhāvasamiddhatāyā’’tiādi. Rūpadhātuādīsūti ādi-saddena saddadhātuādiṃ saṅgaṇhāti.

१४. चौथ्यामध्ये, 'समिद्धि' म्हणजे त्या थेरांचा आत्मभाव (शरीर) समृद्ध, देखणा आणि प्रसन्न करणारा होता, म्हणून त्यांना 'समिद्धि' असेच म्हटले गेले. म्हणूनच 'आत्मभावाच्या समृद्धतेमुळे' इत्यादी म्हटले आहे. 'रूपधातु' इत्यादींमध्ये 'आदि' शब्दाने सद्दधातु (शब्दधातू) इत्यादींचा संग्रह होतो.

Samiddhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

समिद्धि सुत्त वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

5-9. Gaṇḍasuttādivaṇṇanā

५-९. गण्ड सुत्तादींचे वर्णन (टीका)

15-19. Pañcame [Pg.287] mātāpettikasambhavassāti mātito ca pitito ca nibbattena mātāpettikena sukkasoṇitena sambhūtassa. Ucchādanadhammassāti ucchādetabbasabhāvassa. Parimaddanadhammassāti parimadditabbasabhāvassa. Ettha ca odanakummāsūpacayaucchādanapadehi vaḍḍhi kathitā, aniccabhedanaviddhaṃsanapadehi hāni. Purimehi vā samudayo, pacchimehi atthaṅgamoti evaṃ cātumahābhūtikassa kāyassa vaḍḍhiparihāninibbattibhedā dassitā. Sesaṃ suviññeyyameva. Chaṭṭhādīni uttānatthāni.

१५-१९. पाचव्यामध्ये, 'मातापेत्तिकसंभवस्स' म्हणजे आई आणि वडिलांपासून उत्पन्न झालेल्या, आई-वडिलांच्या शुक्र आणि शोणितापासून (रक्तापासून) बनलेल्या. 'उच्छादनधम्मस्स' म्हणजे उटणे लावण्याच्या (स्वच्छ करण्याच्या) स्वभावाचा. 'परिमर्दनधम्मस्स' म्हणजे मालिश करण्याच्या स्वभावाचा. आणि येथे 'ओदन' (भात), 'कुम्मास' (कणिक/लापशी), 'उपचय' (वाढ) आणि 'उच्छादन' या शब्दांनी वृद्धी (वाढ) सांगितली आहे, तर 'अनिच्च' (अनित्य), 'भेदन' आणि 'विद्धंसन' या शब्दांनी हानी (नाश) सांगितली आहे. किंवा पहिल्या शब्दांनी उदय (समुदय) आणि नंतरच्या शब्दांनी अस्त (अस्तंगम) अशा प्रकारे चार महाभूतांनी बनलेल्या शरीराची वृद्धी, हानी, उत्पत्ती आणि विनाश यांचे भेद दाखवले आहेत. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. सहावे इत्यादी स्पष्ट अर्थाचे आहेत.

Gaṇḍasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

गण्ड सुत्तादींचे वर्णन समाप्त झाले.

10. Velāmasuttavaṇṇanā

१०. वेलाम सुत्त वर्णन (टीका)

20. Dasame sakuṇḍakabhattanti sakuṇḍakaṃ uttaṇḍulabhattaṃ. Parittehi sakuṇḍehi taṇḍulehipi saddhiṃ vipakkabhattaṃ uttaṇḍulameva hoti. Biḷaṅgaṃ vuccati āranāḷaṃ, biḷaṅgato nibbattanato tadeva kañjiyato jātanti kañjiyaṃ, taṃ dutiyaṃ etassāti biḷaṅgadutiyaṃ, taṃ kañjiyadutiyanti vuttaṃ. Asakkaritvāti deyyadhammampi puggalampi asakkaritvā. Deyyadhammassa asakkaraṇaṃ asampannakāro, puggalassa asakkaraṇaṃ agarukaraṇaṃ. Deyyadhammaṃ asakkaronto hi uttaṇḍulādidosasamannāgataṃ āhāraṃ deti, na sampannaṃ karoti. Puggalaṃ asakkaronto nisīdanaṭṭhānaṃ asammajjitvā yattha tattha vā nisīdāpetvā yaṃ vā taṃ vā dārakaṃ pesetvā deti. Acittīkatvāti na cittiṃ katvā, na pūjetvāti attho. Pūjento hi pūjetabbavatthuṃ citte ṭhapeti, na tato bahi karoti. Cittaṃ vā acchariyaṃ katvā paṭipatti cittīkaraṇaṃ sambhāvanakiriyā, tappaṭikkhepato acittīkaraṇaṃ asambhāvanakiriyā. Apaviddhanti ucchiṭṭhādichaḍḍanīyadhammaṃ viya avakhittakaṃ. Yo hi chaḍḍetukāmo hutvā rogino sarīre odanādīni majjitvā vammike rogaṃ pakkhipanto viya deti, ayaṃ apaviddhaṃ deti nāma. Anāgamanadiṭṭhikoti ‘‘addhā imassa dānassa phalaṃ mama āgacchatī’’ti evaṃ yassa kammassakatadiṭṭhi atthi, so āgamanadiṭṭhiko. Ayaṃ pana na tādisoti anāgamanadiṭṭhiko, phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ hutvā na detīti attho. Tenāha ‘‘na kammañca phalañca saddahitvā detī’’ti.

२०. दहाव्यामध्ये, 'सकुण्डकभत्तं' म्हणजे कोंड्यासह असलेला निकृष्ट तांदळाचा भात (उत्तण्डुलभत्त). थोड्या कोंड्याच्या तांदळासोबत शिजवलेला भात हा निकृष्ट दर्जाचाच (उत्तण्डुल) असतो. 'बिळङ्ग' म्हणजे आंबिल (आरनाळ), बिळङ्गापासून उत्पन्न झाल्यामुळे तेच कांजीपासून बनलेले म्हणून 'कांजिक' (कञ्जिय) होय; ते ज्याचे दुसरे (सोबतचे) आहे ते 'बिळङ्गदुतियं', त्यालाच 'कञ्जियदुतियं' (कांजीसोबतचे) म्हटले आहे. 'असक् करित्वा' म्हणजे देयधर्माचा (दानाचा) आणि पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) आदर न करता. देयधर्माचा अनादर करणे म्हणजे तो नीट तयार न करणे, आणि पुद्गलाचा अनादर करणे म्हणजे त्याचा आदर न करणे. कारण देयधर्माचा अनादर करणारा निकृष्ट तांदूळ इत्यादी दोषांनी युक्त अन्न देतो, ते उत्तम प्रकारे तयार करत नाही. पुद्गलाचा अनादर करणारा बसण्याची जागा स्वच्छ न करता, कुठेही बसवून, किंवा कोणत्याही मुलाला पाठवून दान देतो. 'अचित्तीकत्वा' म्हणजे आदर न करता, पूजा न करता असा अर्थ आहे. कारण आदर करणारा पूजनीय वस्तूला चित्तात ठेवतो, त्यापासून बाहेर करत नाही. किंवा चित्ताला आश्चर्यचकित करून केलेली कृती म्हणजे 'चित्तीकरण' (आदरयुक्त क्रिया), आणि त्याच्या उलट म्हणजे 'अचित्तीकरण' (अनादरयुक्त क्रिया). 'अपविद्धं' म्हणजे उष्टे इत्यादी टाकून देण्याच्या वस्तूंप्रमाणे फेकून दिल्यासारखे. कारण जो टाकून देण्याच्या इच्छेने, रुग्णाच्या शरीरावरील भात इत्यादी पुसून वारुळात रोग टाकल्यासारखे देतो, तो 'अपविद्ध' (फेकून दिल्यासारखे) देतो असे म्हणतात. 'अनागमनदिट्ठिको' म्हणजे 'नक्कीच या दानाचे फळ मला मिळेल' अशी ज्याची कम्मस्सकता दृष्टी (कर्म-स्वकीयता दृष्टी) असते, तो 'आगमनदिट्ठिको' (फळाची अपेक्षा ठेवणारा) असतो. पण हा तसा नाही म्हणून 'अनागमनदिट्ठिको' (फळाची अपेक्षा न ठेवणारा), म्हणजेच फळाची आकांक्षा न बाळगता देतो असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कर्म आणि फळावर श्रद्धा न ठेवता देतो.'

Velāmoti [Pg.288] ettha mā-saddo paṭisedhavacano. Jātigottarūpabhogādiguṇānaṃ velā mariyādā natthi etasminti velāmo. Atha vā yathāvuttaguṇānaṃ velā mariyādā amati osānaṃ gacchati etasminti velāmo, velaṃ vā mariyādaṃ amati gacchati atikkamatīti velāmo. Tenāha ‘‘jātigotta…pe… evaṃladdhanāmo’’ti. Dīyatīti dānaṃ, dānavatthu. Taṃ aggīyati nissajjīyati etthāti dānaggaṃ. Dānaṃ vā gaṇhanti etthāti dānaggaṃ, evaṃ bhattaggaṃ, parivesanaṭṭhānaṃ. Dukūlasandanānīti rajatabhājanādinissite dukūle khīrassa sandanaṃ etesanti dukūlasandanāni. Kaṃsūpadhāraṇānīti rajatamayadohabhājanāni. Tenāha ‘‘rajatamayakhīrapaṭicchakānī’’ti. Rajatamayāni khīrapaṭicchakāni khīrapaṭiggahabhājanāni etesanti rajatamayakhīrapaṭicchakāni. Sodheyyāti mahapphalabhāvakaraṇena visodheyya. Mahapphalabhāvappattiyā hi dakkhiṇā visujjhati nāma.

'वेलाम' यामध्ये 'मा' हा शब्द निषेधवाचक आहे. जात, गोत्र, रूप, भोग इत्यादी गुणांची मर्यादा (वेला) ज्याच्यामध्ये नाही, तो 'वेलाम'. किंवा वर सांगितलेल्या गुणांची मर्यादा (वेला) जिथे संपते (अवसान पावते) तो 'वेलाम', किंवा जो मर्यादेचे उल्लंघन करतो तो 'वेलाम'. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जाती, गोत्र... पे... अशा प्रकारे नाव मिळालेला.' जे दिले जाते ते 'दान' (दानवस्तू). जेथे ते स्वीकारले जाते किंवा दिले जाते ते 'दानग्गं' (दानशाळा/दानगृह). किंवा जेथे दान स्वीकारतात ते 'दानग्गं', याचप्रमाणे 'भत्तग्गं' (भोजनशाळा), वाढण्याचे ठिकाण. 'दुकूलसन्दनानि' म्हणजे चांदीच्या भांड्यांवर ठेवलेल्या दुकूल (रेशमी) वस्त्रातून दुधाचे पाझरणे ज्यांच्यामध्ये होते ते 'दुकूलसंदन'. 'कंसूपधारणाणि' म्हणजे चांदीची दूध काढण्याची भांडी. म्हणूनच म्हटले आहे - 'चांदीची दूध स्वीकारण्याची भांडी.' चांदीची दूध स्वीकारण्याची भांडी म्हणजे दूध गोळा करण्याची भांडी ज्यांच्याकडे आहेत ते 'रजतभयखीरपटिच्छकानि'. 'सोधेय्य' म्हणजे महाफलदायी बनवून शुद्ध करावे. कारण महाफल प्राप्त झाल्यानेच दक्षिणा (दान) शुद्ध होते.

Maggenāgataṃ anivattanasaraṇanti iminā lokuttarasaraṇagamanaṃ dīpeti. Aparetiādinā lokiyasaraṇagamanaṃ vuttaṃ. Saraṇaṃ nāma tiṇṇaṃ ratanānaṃ jīvitapariccāgamayaṃ puññaṃ sabbasampattiṃ deti, tasmā mahapphalataranti adhippāyo. Idañca – ‘‘sace tvaṃ yathā gahitaṃ saraṇaṃ na bhindissasi, evāhaṃ taṃ māremī’’ti yadipi koci tiṇhena satthena jīvitā voropeyya, tathāpi ‘‘nevāhaṃ buddhaṃ na buddhoti, dhammaṃ na dhammoti, saṅghaṃ na saṅghoti vadāmī’’ti daḷhataraṃ katvā gahitassa vasena vuttaṃ. Maggenāgatanti lokuttarasīlaṃ sandhāya vadati. Aparetiādinā pana lokiyasīlaṃ vuttaṃ. Sabbesaṃ sattānaṃ jīvitadānādinihitadaṇḍatāya sakalalokiyalokuttaraguṇādhiṭṭhānato cassa mahapphalamahānisaṃsatā veditabbā.

"मग्गेनागतं अनिवत्तनसरणं" (मार्गाने प्राप्त झालेले, न मागे फिरणारे शरण) याने लोकोत्तर शरणगमनाचे स्पष्टीकरण केले आहे. "अपरेति" इत्यादीने लौकिक शरणगमन सांगितले आहे. शरण म्हणजे त्रिरत्नांच्या ठिकाणी जीविताचा त्याग करून मिळवलेले पुण्य, जे सर्व संपत्ती प्रदान करते, म्हणून ते महाफलदायी आहे, असा अभिप्राय आहे. आणि हे - "जर तू स्वीकारलेले शरण सोडणार नाहीस, तर मी तुला ठार मारीन" असे म्हणून जरी कोणी तीक्ष्ण शस्त्राने जीविताचा अंत केला, तरीही "मी बुद्धाला बुद्ध नाही, धम्माला धम्म नाही, संघाला संघ नाही असे म्हणणार नाही" अशा प्रकारे दृढतेने स्वीकारलेल्या शरणाच्या संदर्भात सांगितले आहे. "मग्गेनागतं" हे लोकोत्तर शीलाच्या संदर्भात म्हटले आहे. "अपरेति" इत्यादीने मात्र लौकिक शील सांगितले आहे. सर्व प्राण्यांना अभय देणे (जीवनदान देणे) आणि दंडाचा (हिंसेचा) त्याग करणे यांमुळे, तसेच सर्व लौकिक व लोकोत्तर गुणांचे अधिष्ठान असल्यामुळे याचे महाफल आणि मोठे महात्म्य (महानिसंसता) जाणून घ्यावे.

Upasiṅghanamattanti ghāyanamattaṃ. Gaddohanamattanti pāṭhantare godohanamattaṃ kālanti attho. So ca na sakalo godohanakkhaṇo adhippetoti dassetuṃ ‘‘gāviyā ekavāraṃ thanaañchanamatta’’nti attho vutto. Añchanamattanti ākaḍḍhanamattaṃ. Gāviyā thanaṃ gahetvā ekakhīrabinduduhanakālamattampi gadduhanamattanti vadanti. Ettakampi hi kālaṃ yo vasanagabbhapariveṇavihārūpacāraparicchedena vā aparimāṇāsu lokadhātūsu [Pg.289] sabbasatte hitapharaṇaṃ mettacittaṃ bhāvetuṃ sakkoti. Idaṃ tato yathāvuttadānādito mahapphalataraṃ.

"उपसिंघनमत्तं" म्हणजे केवळ वास घेण्याइतका वेळ. "गद्दोहनमत्तं" म्हणजे दुसऱ्या पाठात गायीचे दूध काढण्याइतका वेळ, असा अर्थ आहे. आणि तो संपूर्ण गायीचे दूध काढण्याचा काळ अभिप्रेत नाही, हे दर्शवण्यासाठी "गायीचे सड एकदा ओढण्याइतका वेळ" असा अर्थ सांगितला आहे. "अंचनमत्तं" म्हणजे केवळ ओढण्याइतका वेळ. गायीचे सड पकडून दुधाचा एक थेंब काढण्याइतक्या काळालाही "गद्दुहनमत्तं" म्हणतात. एवढ्याही काळात जो कोणी आपल्या निवासस्थानात, खोलीत, विहाराच्या परिसरात किंवा अमर्याद लोकधातूूंमध्ये सर्व प्राण्यांवर हिताचा वर्षाव करणारे मैत्रीचे चित्त (मेत्ताचित्त) भावना करू शकतो, हे पूर्वी सांगितलेल्या दानापेक्षा अधिक महाफलदायी आहे.

Velāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वेलामसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

Sīhanādavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

सीहनादवग्गवण्णना समाप्त झाली.

3. Sattāvāsavaggo

३. सत्तावासवग्गो

1. Tiṭhānasuttavaṇṇanā

१. तिठाणसुत्तवण्णना

21. Tatiyassa paṭhame amamāti vatthābharaṇapānabhojanādīsupi mamattavirahitā. Apariggahāti itthipariggahena apariggahā. Tesaṃ kira ‘‘ayaṃ mayhaṃ bhariyā’’ti mamattaṃ na hoti, mātaraṃ vā bhaginiṃ vā disvā chandarāgo na uppajjati. Dhammatāsiddhassa sīlassa ānubhāvena putte diṭṭhamatte eva mātuthanato thaññaṃ paggharati, tena saññāṇena nesaṃ mātari puttassa mātusaññā, mātu ca putte puttasaññā paccupaṭṭhitāti keci.

२१. तिसऱ्याच्या पहिल्या (सूत्रात) "अममा" म्हणजे वस्त्र, अलंकार, पेय, भोजन इत्यादींमध्येही ममत्वरहित (माझेपणा नसलेले). "अपरिग्गहा" म्हणजे स्त्रीचा परिग्रह न करणारे. त्यांच्यामध्ये "ही माझी पत्नी आहे" असे ममत्व नसते, तसेच आईला किंवा बहिणीला पाहून कामराग उत्पन्न होत नाही. नैसर्गिकरीत्या सिद्ध झालेल्या शीलाच्या प्रभावाने, मुलाला केवळ पाहताच आईच्या स्तनातून दूध पाझरू लागते, त्या चिन्हावरून मुलाला आईविषयी 'आई' अशी संज्ञा आणि आईला मुलाविषयी 'मुलगा' अशी संज्ञा उत्पन्न होते, असे काही जण म्हणतात.

Apicettha (sārattha. ṭī. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā) uttarakurukānaṃ puññānubhāvasiddho ayampi viseso veditabbo. Tattha kira tesu tesu padesesu ghananicitapattasañchannasākhāpasākhā kūṭāgārasamā manoramā rukkhā tesaṃ manussānaṃ nivesanakiccaṃ sādhenti. Yattha sukhaṃ nivasanti, aññepi tattha rukkhā sujātā sabbadāpi pupphitaggā tiṭṭhanti. Jalāsayāpi vikasitakamalakuvalayapuṇḍarīkasogandhikādipupphasañchannā sabbakālaṃ paramasugandhaṃ samantato pavāyantā tiṭṭhanti. Sarīrampi tesaṃ atidīghādidosarahitaṃ ārohapariṇāhasampannaṃ jarāya anabhibhūtattā valitapalitādidosavirahitaṃ yāvatāyukaṃ aparikkhīṇajavabalaparakkamasobhameva hutvā tiṭṭhati. Anuṭṭhānaphalūpajīvitāya na ca nesaṃ kasivaṇijjādivasena āhārapariyeṭṭhivasena dukkhaṃ atthi, tato eva na dāsadāsikammakarādipariggaho atthi, na ca tattha sītuṇhaḍaṃsamakasavātātapasarīsapavāḷādiparissayo atthi. Yathā nāmettha gimhānaṃ pacchime māse paccūsavelāyaṃ samasītuṇho utu [Pg.290] hoti, evameva sabbakālaṃ tattha samasītuṇhova utu hoti, na ca nesaṃ koci upaghāto vihesā vā uppajjati. Akaṭṭhapākimeva sāliṃ akaṇaṃ athusaṃ suddhaṃ sugandhaṃ taṇḍulapphalaṃ paribhuñjanti. Taṃ bhuñjantānaṃ nesaṃ kuṭṭhaṃ, gaṇḍo, kilāso, soso, kāso, sāso, apamāro, jaroti evamādiko na koci rogo uppajjati, na ca te khujjā vā vāmanā vā kāṇā vā kuṇī vā khañjā vā pakkhahatā vā vikalaṅgā vā vikalindriyā vā honti.

शिवाय येथे (सारत्थदीपनी टीका १.१ वेरंजकंडवण्णना) उत्तरकुरु प्रदेशातील लोकांच्या पुण्याच्या प्रभावाने सिद्ध झालेली ही विशेष गोष्टही जाणून घ्यावी. तेथे वेगवेगळ्या प्रदेशांत दाट पानांनी झाकलेल्या फांद्या व उपफांद्या असलेले, प्रासादासारखे (कूटागारासारखे) मनोहर वृक्ष त्या मनुष्यांच्या घराचे काम पूर्ण करतात. जेथे ते सुखाने राहतात, तेथे इतरही उत्तम वृक्ष नेहमीच फुलांनी बहरलेले असतात. जलाशय देखील उमललेली कमळे, कुवलय, पुंडरीक, सोगंधिक इत्यादी फुलांनी व्यापलेले असतात आणि सर्वकाळ चोहोबाजूला परम सुगंध पसरवत असतात. त्यांचे शरीरही अतिउंच असणे इत्यादी दोषांनी रहित, सुप्रमाणित (आरोहपरिणाहसंपन्न), वृद्धत्वाचा प्रभाव नसल्यामुळे सुरकुत्या व पांढरे केस इत्यादी दोषांनी विरहित असते आणि आयुष्यभर न संपणारा वेग, बल, पराक्रम व सौंदर्य यांनी युक्त राहते. कष्ट न करता फळ मिळवून जगणारे असल्यामुळे त्यांना शेती, व्यापार इत्यादींद्वारे किंवा अन्नाच्या शोधासाठी कोणतेही दुःख नसते, म्हणूनच तेथे दास, दासी, कामगार इत्यादींचा परिग्रह नसतो, आणि तेथे थंडी, उष्णता, डास, माश्या, वारा, ऊन, सरपटणारे प्राणी इत्यादींचा कोणताही उपद्रव नसतो. जसे येथे उन्हाळ्याच्या शेवटच्या महिन्यात पहाटेच्या वेळी समशीतोष्ण हवामान असते, तसेच तेथे सर्वकाळ समशीतोष्णच हवामान असते, आणि त्यांना कोणताही आघात किंवा त्रास होत नाही. न नांगरता पिकणारे, कोंडा व टरफल नसलेले, शुद्ध आणि सुगंधी तांदूळ ते खातात. ते खाणाऱ्या त्यांना कुष्ठरोग, गंडमाळा, कोड, क्षयरोग, खोकला, दमा, अपस्मार (मिरगी), वृद्धत्व इत्यादी कोणताही रोग होत नाही, आणि ते कुबडे, बुटके, काणे, लुळे, लंगडे, अर्धांगवायू झालेले, विकलांग किंवा इंद्रियविकल होत नाहीत.

Itthiyopi tattha nātidīghā, nātirassā, nātikisā, nātithūlā, nātikāḷā, naccodātā, sobhaggappattarūpā honti. Tathā hi dīghaṅgulī, tambanakhā, alambathanā, tanumajjhā, puṇṇacandamukhī, visālakkhī, mudugattā, sahitorū, odātadantā, gambhīranābhī, tanujaṅghā, dīghanīlavellitakesī, puthulasussoṇī, nātilomā, nālomā, subhagā, utusukhasamphassā, saṇhā, sakhilā, sukhasambhāsā, nānābharaṇavibhūsitā vicaranti. Sabbadāpi soḷasavassuddesikā viya honti, purisā ca pañcavīsativassuddesikā viya. Na puttadāresu rajjanti. Ayaṃ tattha dhammatā.

तेथील स्त्रिया देखील अतिउंच नसतात, अतिबुटक्या नसतात, अतिबारीक नसतात, अतिस्थूल नसतात, अतिशामल (काळ्या) नसतात, अतिगोऱ्या नसतात, तर अत्यंत रूपवान असतात. त्या लांब बोटे असलेल्या, तांबूस नखे असलेल्या, न झुकलेले स्तन असलेल्या, बारीक कंबर असलेल्या, पूर्णचंद्रासारखे मुख असलेल्या, विशाल डोळे असलेल्या, कोमल शरीर असलेल्या, सुदृढ मांड्या असलेल्या, पांढरे शुभ्र दात असलेल्या, खोल नाभी असलेल्या, सुडौल पायाच्या पिंढऱ्या असलेल्या, लांब, काळे व कुरळे केस असलेल्या, रुंद व सुंदर नितंब असलेल्या, शरीरावर अतिशय केस नसलेल्या किंवा केस नसलेल्या, भाग्यवान, ऋतूनुसार सुखद स्पर्श असलेल्या, मृदू, प्रिय बोलणाऱ्या, सुखद संभाषण करणाऱ्या आणि विविध अलंकारांनी विभूषित होऊन वावरतात. त्या नेहमी सोळा वर्षांच्या असल्यासारख्या दिसतात आणि पुरुष पंचवीस वर्षांचे असल्यासारखे दिसतात. ते मुले आणि पत्नी यांच्यात आसक्त होत नाहीत. हा तेथील नैसर्गिक नियम (धम्मता) आहे.

Sattāhikameva ca tattha itthipurisā kāmaratiyā viharanti. Tato vītarāgā viya yathāsakaṃ gacchanti, na tattha idha viya gabbhokkantimūlakaṃ, gabbhapariharaṇamūlakaṃ, vijāyanamūlakaṃ vā dukkhaṃ hoti. Rattakañcukato kañcanapaṭimā viya dārakā mātukucchito amakkhitā eva semhādinā sukheneva nikkhamanti. Ayaṃ tattha dhammatā.

तेथे स्त्री आणि पुरुष केवळ सात दिवसच कामक्रीडेत रमतात. त्यानंतर वीतरागी असल्यासारखे आपापल्या मार्गाने जातात. तेथे येथीलप्रमाणे गर्भाशयात प्रवेश करण्यामुळे होणारे, गर्भ धारण करण्यामुळे होणारे किंवा प्रसूतीमुळे होणारे दुःख नसते. लाल वस्त्रातून सोन्याची मूर्ती बाहेर पडावी, त्याप्रमाणे बालके आईच्या उदरातून कफ इत्यादींनी न माखलेली अशी सुखानेच बाहेर पडतात. हा तेथील नैसर्गिक नियम (धम्मता) आहे.

Mātā pana puttaṃ vā dhītaraṃ vā vijāyitvā te vicaraṇakappadese ṭhapetvā anapekkhā yathāruci gacchati. Tesaṃ tattha sayitānaṃ ye passanti purisā vā itthiyo vā, te attano aṅguliyo upanāmenti. Tesaṃ kammabalena tato khīraṃ pavattati, tena te dārakā yāpenti. Evaṃ pana vaḍḍhentā katipayadivaseheva laddhabalā hutvā dārikā itthiyo upagacchanti, dārakā purise. Kapparukkhato eva ca tesaṃ tattha vatthābharaṇāni nipphajjanti. Nānāvirāgavaṇṇavicittāni hi sukhumāni mudusukhasamphassāni vatthāni tattha tattha kapparukkhesu olambantāni tiṭṭhanti. Nānāvidharasmijālasamujjalavividhavaṇṇaratanavinaddhāni [Pg.291] anekavidhamālākammalatākammabhittikammavicittāni sīsūpagagīvūpagahatthūpagakaṭūpagapādūpagāni sovaṇṇamayāni ābharaṇāni kapparukkhato olambanti. Tathā vīṇāmudiṅgapaṇavasammatāḷasaṅkhavaṃsavetāḷaparivādinīvallakīpabhutikā tūriyabhaṇḍāpi tato tato olambanti. Tattha bahū phalarukkhā kumbhamattāni phalāni phalanti madhurarasāni, yāni paribhuñjitvā te sattāhampi khuppipāsāhi na bādhīyanti.

माता मात्र मुलगा किंवा मुलगी जन्माला घालून, त्यांना फिरण्याच्या योग्य ठिकाणी ठेवून, निरपेक्ष (आसक्तीशिवाय) होऊन आपल्या आवडीनुसार निघून जाते. तिथे निजलेल्या त्यांना जे पुरुष किंवा स्त्रिया पाहतात, ते आपली बोटे त्यांच्याजवळ नेतात. त्यांच्या कर्माच्या बळाने त्या बोटांमधून दूध वाहू लागते, ज्याने ते बालक जगतात. अशा प्रकारे वाढत असताना, काही दिवसांतच शक्ती प्राप्त करून, मुली स्त्रियांकडे जातात आणि मुले पुरुषांकडे जातात. आणि कल्पवृक्षापासूनच त्यांना तिथे वस्त्रे व आभूषणे प्राप्त होतात. विविध रंगांचे, अत्यंत सूक्ष्म, मऊ आणि सुखद स्पर्श असलेले वस्त्र तिथे तिथे कल्पवृक्षांवर लटकलेले असतात. विविध प्रकारच्या किरणसमूहांनी चमकणारे, विविध रंगांच्या रत्नांनी जडलेले, अनेक प्रकारच्या माळा, वेली आणि भिंतींवरील नक्षीकामाप्रमाणे चित्रविचित्र असलेले, डोके, मान, हात, कंबर आणि पायांसाठी योग्य असलेली सोन्याची आभूषणे कल्पवृक्षावरून लटकत असतात. तसेच वीणा, मृदंग, पणव, संमताल, शंख, बासरी, वेताळ, परिवादिनी, वल्लकी इत्यादी वाद्ये देखील तिथे तिथे लटकत असतात. तिथे अनेक फळझाडे घागरीच्या आकाराची गोड रसाची फळे देतात, ज्यांचे सेवन करून ते प्राणी सात दिवसपर्यंत भूक आणि तहानेने पीडित होत नाहीत.

Najjopi tattha suvisuddhajalā suppatitthā ramaṇīyā akaddamā vālukatalā nātisītā naccuṇhā surabhigandhīhi jalajapupphehi sañchannā sabbakālaṃ surabhī vāyantiyo sandanti, na tattha kaṇṭakikā kakkhaḷagacchalatā honti, akaṇṭakā pupphaphalasampannā eva honti, candananāgarukkhā sayameva rasaṃ paggharanti, nahāyitukāmā ca nadititthe ekajjhaṃ vatthābharaṇāni ṭhapetvā nadiṃ otaritvā nhatvā uttiṇṇuttiṇṇā upariṭṭhimaṃ upariṭṭhimaṃ vatthābharaṇaṃ gaṇhanti, na tesaṃ evaṃ hoti ‘‘idaṃ mama, idaṃ parassā’’ti. Tato eva na tesaṃ koci viggaho vā vivādo vā. Sattāhikā eva ca nesaṃ kāmaratikīḷā hoti, tato vītarāgā viya vicaranti. Yattha ca rukkhe sayitukāmā honti, tattheva sayanaṃ upalabbhati. Mate ca satte disvā na rodanti na socanti. Tañca maṇḍayitvā nikkhipanti. Tāvadeva ca nesaṃ tathārūpā sakuṇā upagantvā mataṃ dīpantaraṃ nenti, tasmā susānaṃ vā asuciṭṭhānaṃ vā tattha natthi, na ca tato matā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjanti. Dhammatāsiddhassa pañcasīlassa ānubhāvena te devaloke nibbattantīti vadanti. Vassasahassameva ca nesaṃ sabbakālaṃ āyuppamāṇaṃ, sabbametaṃ tesaṃ pañcasīlaṃ viya dhammatāsiddhamevāti.

तिथे नद्या देखील अत्यंत शुद्ध पाणी असलेल्या, सुंदर घाट असलेल्या, रमणीय, चिखल नसलेल्या, वाळूचे तळ असलेल्या, फार थंड नसलेल्या, फार उष्ण नसलेल्या, सुगंधी जलपुष्पांनी झाकलेल्या आणि सर्वकाळ सुवासिक वारा वाहत वाहणाऱ्या असतात. तिथे काटेरी किंवा कठीण झुडपे व वेली नसतात, तर काटे नसलेली, फुले व फळांनी समृद्ध झाडेच असतात. चंदन आणि नागवृक्ष स्वतःच रस पाझरतात. आणि स्नान करण्याची इच्छा असणारे नदीच्या घाटावर एका ठिकाणी वस्त्रे व आभूषणे ठेवून नदीत उतरतात, स्नान करून बाहेर आल्यावर जे वरच्या बाजूला असेल ते वस्त्र व आभूषण घेतात. त्यांच्या मनात असा विचार येत नाही की, \"हे माझे आहे, हे दुसऱ्याचे आहे.\" म्हणूनच त्यांच्यात कोणताही कलह किंवा वाद होत नाही. आणि त्यांची कामक्रीडा केवळ सात दिवसांचीच असते, त्यानंतर ते वीतरागी असल्यासारखे वावरतात. आणि ज्या झाडाखाली त्यांना झोपण्याची इच्छा होते, तिथेच त्यांना शय्या उपलब्ध होते. आणि एखादा प्राणी मृत झालेला पाहून ते रडत नाहीत किंवा शोक करत नाहीत. तर त्याला सजवून ठेवून देतात. त्याच वेळी तशा प्रकारचे पक्षी येऊन त्या मृतदेहाला दुसऱ्या बेटावर घेऊन जातात. त्यामुळे तिथे स्मशान किंवा अशुद्ध जागा नसते. आणि तिथून मृत झालेले लोक नरकात, तिर्यंच योनीत किंवा प्रेतलोकात जन्म घेत नाहीत. स्वाभाविकपणे सिद्ध झालेल्या पंचशीलाच्या प्रभावाने ते देवलोकात उत्पन्न होतात, असे म्हणतात. आणि त्यांचे आयुष्यमान सर्वकाळ एक हजार वर्षांचेच असते. हे सर्व त्यांच्या पंचशीलाप्रमाणेच स्वाभाविकपणे सिद्ध असते.

Tiṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिठाणसुत्तवण्णना (त्रिस्थानसूत्र-वर्णन) समाप्त झाली.

3. Taṇhāmūlakasuttavaṇṇanā

३. तण्हामूलकसुत्तवण्णना (तृष्णामूलकसूत्र-वर्णन)

23. Tatiye (dī. ni. ṭī. 2.103) esanataṇhāti bhogānaṃ pariyesanavasena pavattā taṇhā. Esitataṇhāti pariyiṭṭhesu bhogesu uppajjamānataṇhā. Paritassanavasena [Pg.292] pariyesati etāyāti pariyesanā, āsayato payogato ca pariyesanā tathāpavatto cittuppādo. Tenāha ‘‘taṇhāya sati hotī’’ti. Rūpādiārammaṇappaṭilābhoti savatthukānaṃ rūpādiārammaṇānaṃ gavesanavasena paṭilābho. Yaṃ pana apariyiṭṭhaṃyeva labbhati, tampi atthato pariyesanāya laddhameva nāma tathārūpassa kammassa pubbekatattā eva labbhanato. Tenāha ‘‘so hi pariyesanāya sati hotī’’ti.

२३. तिसऱ्यामध्ये (दी. नि. टी. २.१०३) 'एसनतण्हा' (एषणा-तृष्णा) म्हणजे भोगांच्या शोधाच्या (पर्येषणाच्या) स्वरूपात निर्माण झालेली तृष्णा. 'एसिततण्हा' (एषित-तृष्णा) म्हणजे शोधलेल्या भोगांमध्ये उत्पन्न होणारी तृष्णा. व्याकुळतेमुळे ज्याच्याद्वारे शोध घेतला जातो, ती 'पर्येषणा' (शोध) होय. आशय आणि प्रयोगाच्या दृष्टीने शोध घेणे म्हणजे तशा प्रकारे उत्पन्न झालेली चित्तवृत्ती (चित्तोत्पाद) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - \"तृष्णा असताना (शोध) होतो.\" 'रूपादिआरम्मणप्पटिलाभ' (रूपादी आलंबनांची प्राप्ती) म्हणजे सवस्तुक रूपादी आलंबनांच्या शोधाच्या स्वरूपात होणारी प्राप्ती. परंतु जे न शोधताही मिळते, ते देखील अर्थाच्या दृष्टीने शोधानेच मिळालेले मानले जाते, कारण तशा प्रकारच्या कर्माच्या पूर्वकृतत्वामुळेच ते प्राप्त होते. म्हणूनच म्हटले आहे - \"कारण तो शोध असतानाच होतो.\"

Sukhavinicchayanti sukhaṃ visesato nicchinotīti sukhavinicchayo. Sukhaṃ sabhāvato samudayato atthaṅgamato ādīnavato nissaraṇato ca yāthāvato jānitvā pavattañāṇaṃva sukhavinicchayaṃ. Jaññāti jāneyya. ‘‘Subhaṃ sukha’’ntiādikaṃ ārammaṇe abhūtākāraṃ vividhaṃ ninnabhāvena cinoti āropetīti vinicchayo, assādānupassanā taṇhā. Diṭṭhiyāpi evameva vinicchayabhāvo veditabbo. Imasmiṃ pana sutte vitakkoyeva āgatoti yojanā. Imasmiṃ pana sutteti sakkapañhasutte (dī. ni. 2.358). Tattha hi ‘‘chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti āgataṃ. Idhāti imasmiṃ sutte. Vitakkeneva vinicchinantīti etena ‘‘vinicchinati etenāti vinicchayo’’ti vinicchayasaddassa karaṇasādhanamāha. Ettakantiādi vinicchayanākāradassanaṃ.

'सुखविनिच्छय' म्हणजे सुखाचा विशेष रूपाने निश्चय करणे. सुखाला त्याच्या स्वभावावरून, उदयावरून (समुदयावरून), अस्तावरून (अस्तंगमावरून), दोषावरून (आदीनवावरून) आणि सुटकेवरून (निस्सरणावरून) यथार्थपणे जाणून प्रवृत्त झालेले ज्ञान म्हणजेच 'सुखविनिच्छय' होय. 'जञ्ञा' म्हणजे जाणावे. आलंबनामध्ये \"शुभ, सुख\" इत्यादी अवास्तव रूपाने विविध प्रकारे झुकलेल्या भावाने जे संचित करते किंवा आरोपण करते, तो 'विनिच्छय' (निश्चय) होय, जी आस्वाद-अनुपश्यना रूप तृष्णा आहे. दृष्टीच्या (दिट्ठीच्या) बाबतीतही अशाच प्रकारे निश्चयाचा भाव समजला पाहिजे. परंतु या सूत्रात 'वितर्क'च आला आहे, अशी योजना आहे. 'परंतु या सूत्रात' म्हणजे सक्कपञ्हसुत्तात (दी. नि. २.३५८). कारण तिथे \"हे देवाधिपती इंद्रा! छंद (इच्छा) हा वितर्क-निदान (वितर्कामुळे उत्पन्न होणारा) आहे\" असे आले आहे. 'इथे' म्हणजे या सूत्रात. 'वितर्कानेच निश्चय करतात' याद्वारे \"ज्याच्याद्वारे निश्चय केला जातो तो विनिच्छय\" अशी 'विनिच्छय' शब्दाची करणसाधन व्युत्पत्ती सांगितली आहे. 'एवढेच' इत्यादी निश्चयाचा प्रकार दर्शवणारे आहे.

Chandanaṭṭhena chando, evaṃ rañjanaṭṭhena rāgoti chandarāgo. Svāyaṃ anāsevanatāya mando hutvā pavatto idhādhippetoti āha ‘‘dubbalarāgassādhivacana’’nti. Ajjhosānanti taṇhādiṭṭhivasena abhinivesanaṃ. ‘‘Mayhaṃ ida’’nti hi taṇhāgāho yebhuyyena attaggāhasannissayova hoti. Tenāha ‘‘ahaṃ mamantī’’ti. Balavasanniṭṭhānanti ca tesaṃ gāhānaṃ thirabhāvappattimāha. Taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇanti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānavasena abhiniviṭṭhassa attattaniyaggāhavatthuno aññāsādhāraṇaṃ viya katvā pariggahetvā ṭhānaṃ, tathāpavatto lobhasahagatacittuppādo. Attanā pariggahitassa vatthuno yassa vasena parehi sādhāraṇabhāvassa asahamāno hoti puggalo, so dhammo asahanatā. Evaṃ vacanatthaṃ vadanti niruttinayena. Saddalakkhaṇena pana yassa dhammassa vasena macchariyayogato puggalo maccharo[Pg.293], tassa bhāvo, kammaṃ vā macchariyaṃ, maccharo dhammo. Macchariyassa balavabhāvato ādarena rakkhaṇaṃ ārakkhoti āha ‘‘dvāra…pe… suṭṭhu rakkhaṇa’’nti.

इच्छिण्याच्या अर्थाने 'छंद' आणि आसक्त होण्याच्या अर्थाने 'राग', याला 'छंदराग' म्हणतात. तो हा (छंदराग) वारंवार सेवन न केल्यामुळे मंद होऊन प्रवृत्त झालेला इथे अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे - \"दुर्बल रागाचे हे समानार्थी नाव (अधिवचन) आहे.\" 'अज्झोसान' (अध्यवसान) म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टीच्या प्रभावाने होणारा अभिनिवेश. \"हे माझे आहे\" हा तृष्णेचा ग्रह बहुतांश करून आत्मग्रहावर आश्रित असतो. म्हणूनच म्हटले आहे - \"मी आणि माझे.\" 'बलवसन्निठ्ठान' (प्रबळ निश्चय) याद्वारे त्या ग्रहांची स्थिरता प्राप्त होणे सांगितले आहे. तृष्णा आणि दृष्टीच्या प्रभावाने परिग्रह करणे म्हणजे \"मी आणि माझे\" अशा प्रबळ निश्चयाने अभिनिविष्ट झालेल्या आत्म आणि आत्मीय ग्रहाच्या वस्तूला इतरांसाठी सामायिक नसलेली (असाधारण) करून तिचा स्वीकार करणे होय; तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली लोभयुक्त चित्तवृत्ती (लोभसहगत चित्तोत्पाद) होय. स्वतः स्वीकारलेल्या वस्तूचा इतरांसोबत सामायिक भाव ज्या धर्मामुळे मनुष्य सहन करू शकत नाही, तो धर्म म्हणजे 'असहशीलता' होय. निरुक्तीच्या नियमानुसार असा शब्दाचा अर्थ सांगतात. परंतु शब्दलक्षणानुसार ज्या धर्मामुळे मत्सरयुक्त झाल्याने मनुष्य मत्सर करणारा बनतो, त्याचा तो भाव किंवा कर्म म्हणजे 'मच्छरिय' (मत्सर) होय, तो मत्सरी धर्म होय. मत्सराच्या प्रबळतेमुळे आदराने रक्षण करणे म्हणजे 'आरक्ष' होय, म्हणून म्हटले आहे - \"द्वार... पे... चांगले रक्षण करणे.\"

Attano phalaṃ karotīti karaṇaṃ, yaṃ kiñci kāraṇaṃ. Adhikaṃ karaṇanti adhikaraṇaṃ, visesakāraṇaṃ. Visesakāraṇañca bhogānaṃ ārakkhadaṇḍādānādianatthasambhavassāti vuttaṃ ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’ntiādi. Paranisedhanatthanti māraṇādinā paresaṃ vibādhanatthaṃ. Ādiyanti etenāti ādānaṃ, daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ, daṇḍaṃ āharitvā paraviheṭhanacittuppādo. Satthādānepi eseva nayo. Hatthaparāmāsādivasena kāyena kātabbo kalaho kāyakalaho. Mammaghaṭṭanādivasena vācāya kātabbo kalaho vācākalaho. Virujjhanavasena virūpaṃ gaṇhāti etenāti viggaho. Viruddhaṃ vadati etenāti vivādo. ‘‘Tuvaṃ tuva’’nti agāravavacanasahacaraṇato tuvaṃtuvaṃ. Sabbepi te tathāpavattadosasahagatā cittuppādā veditabbā. Tenāha bhagavā ‘‘aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’’ti.

जे स्वतःचे फळ निर्माण करते ते 'करण' (साधन) होय, म्हणजेच कोणतेही कारण. अधिक (विशिष्ट) करण म्हणजे 'अधिकरण', म्हणजेच विशेष कारण. आणि भोगांच्या (संपत्तीच्या) रक्षणासाठी दंडाचा वापर इत्यादी अनर्थांच्या उत्पत्तीचे जे विशेष कारण आहे, त्याला 'आरक्खाधिकरण' (रक्षण-अधिकरण) इत्यादी म्हटले आहे. 'परनिषेधनार्थ' म्हणजे मारणे इत्यादींद्वारे इतरांना पीडा देणे. ज्याच्याद्वारे ग्रहण केले जाते ते 'आदान' होय. दंडाचे ग्रहण करणे म्हणजे 'दंडादान' होय; दंड (काठी/शस्त्र) हातात घेऊन दुसऱ्याला त्रास देण्याचा चित्तोत्पाद (मनाचा विचार). 'शस्त्रादान' (शस्त्र ग्रहण करणे) यामध्येही हाच नियम लागू होतो. हाताने स्पर्श करणे इत्यादींद्वारे शरीराने केला जाणारा कलह म्हणजे 'कायकलह' (शारीरिक कलह) होय. मर्मभेदक बोलणे इत्यादींद्वारे वाणीने केला जाणारा कलह म्हणजे 'वाचाकलह' (वाचिक कलह) होय. विरोधाच्या भावनेने ज्याच्याद्वारे विकृत रूप ग्रहण केले जाते, तो 'विग्रह' होय. ज्याच्याद्वारे विरुद्ध बोलले जाते, तो 'विवाद' होय. 'तू-तू' (तू कोण, तू कोण असे म्हणणे) हे अनादरयुक्त शब्दांच्या वापरामुळे 'तुवंतुवं' (तू-तू मै-मै) म्हटले जाते. ते सर्व अशा प्रकारे उत्पन्न होणाऱ्या दोषांनी युक्त असलेले चित्तोत्पाद (मनाचे विचार) समजावेत. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - "अनेक पापी, अकुशल धर्म उत्पन्न होतात."

Taṇhāmūlakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

तणhāमूलकसुत्तवण्णना (तृष्णामूलक सूत्राचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

4-5. Sattāvāsasuttādivaṇṇanā

४-५. सत्तावाससुत्तवण्णना (सत्त्वावास सूत्राचे स्पष्टीकरण)

24-25. Catutthe sattā āvasanti etesūti sattāvāsā, nānattasaññiādibhedā sattanikāyā. Yasmā te te sattanivāsā tappariyāpannānaṃ sattānaṃ tāya eva tappariyāpannatāya ādhāro viya vattabbataṃ arahanti. Samudāyācāro hi avayavassa yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti, tasmā ‘‘sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho’’ti vuttaṃ. Suddhāvāsāpi sattāvāsova ‘‘na so, bhikkhave, sattāvāso sulabharūpo, yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī’’ti (dī. ni. 2.91) vacanato. Yadi evaṃ te kasmā idha na gahitāti tattha kāraṇamāha ‘‘asabbakālikattā’’tiādi. Vehapphalā pana catuttheyeva sattāvāse bhajantīti daṭṭhabbaṃ. Pañcamaṃ uttānameva.

२४-२५. चौथ्या सुत्तात - ज्यांच्यामध्ये प्राणी (सत्त्व) वास करतात ते 'सत्तावास' (सत्त्वावास) होत, जे नानात्वसंज्ञी (विविध संज्ञा असलेले) इत्यादी भेदांचे सत्त्वनिकाय (प्राण्यांचे समूह) आहेत. कारण ते ते प्राण्यांचे निवासस्थान, त्यामध्ये समाविष्ट असलेल्या प्राण्यांसाठी, त्या समाविष्टतेमुळेच एका आधारासारखे म्हणण्यास योग्य ठरतात. कारण अवयवाचा व्यवहार समुदायामध्ये होतो, जसे "झाडावर फांदी" असते; म्हणूनच "प्राण्यांचे निवासस्थान, राहण्याची ठिकाणे असा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. सुद्धावास (शुद्धावास) देखील सत्तावासच आहे, कारण "भिक्खूंनो, असा कोणताही सत्तावास सहज मिळणारा नाही, जिथे मी या दीर्घ काळात पूर्वी कधी राहिलो नाही, केवळ सुद्धावास देवलोकांशिवाय" (दी. नि. २.९१) असे वचन आहे. जर असे आहे, तर ते येथे का घेतले गेले नाहीत? त्याचे कारण सांगताना "असब्वकालिकत्ता" (सर्वकालिक नसणे) इत्यादी म्हटले आहे. परंतु वेहप्फल देव चौथ्याच सत्तावासात समाविष्ट होतात, असे समजावे. पाचवे सुत्त स्पष्टच आहे.

Sattāvāsasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्तावाससुत्तवण्णना समाप्त झाली.

6. Silāyūpasuttavaṇṇanā

६. सिलायूपसुत्तवण्णना (शिलायूप सूत्राचे स्पष्टीकरण)

26. Chaṭṭhe [Pg.294] pamāṇamajjhimassa purisassa catuvīsataṅguliko hattho kukku, ‘‘kakkū’’tipi tasseva nāmaṃ. Aṭṭha kukkū upari nemassāti aṭṭha hatthā āvāṭassa upari uggantvā ṭhitā bhaveyyuṃ. Sesamettha uttānameva.

२६. सहाव्या सुत्तात - मध्यम प्रमाणाच्या माणसाचा चोवीस बोटांचा हात म्हणजे 'कुक्कु' (हातभर माप) होय, त्यालाच 'कक्कु' असेही नाव आहे. 'नेमाच्या वर आठ कुक्कु' म्हणजे खड्ड्याच्या वर आठ हात उंच वर आलेले असावे. यातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Silāyūpasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सिलायूपसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

7. Paṭhamaverasuttavaṇṇanā

७. पठमवेरसुत्तवण्णना (प्रथम वैर सूत्राचे स्पष्टीकरण)

27. Sattame (saṃ. ni. ṭī. 2.241) yatoti yasmiṃ kāle. Ayañhi to-saddo dā-saddo viya idha kālavisayo, yadāti vuttaṃ hoti. Bhayāni verānīti bhīyate bhayaṃ, bhayena yogā, bhāyitabbena vā bhayaṃ eva verappasavaṭṭhena veranti ca laddhanāmā cetanādayo. Pāṇātipātādayo hi yassa pavattanti, yañca uddissa pavattīyanti, ubhayesañca verāvahā, tato eva cete bhāyitabbā verasañjanakā nāmāti. Sotassa ariyamaggassa ādito pajjanaṃ paṭipatti adhigamo sotāpatti. Tadatthāya tattha patiṭṭhitassa ca aṅgāni sotāpattiyaṅgāni. Duvidhañhi (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.41) sotāpattiyaṅgaṃ sotāpattiatthāya ca aṅgaṃ kāraṇaṃ, yaṃ sotāpattimaggappaṭilābhato pubbabhāge sotāpattippaṭilābhāya saṃvattati, ‘‘sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammapaṭipattī’’ti (dī. ni. 3.311) evaṃ āgataṃ. Paṭiladdhaguṇassa ca sotāpattiṃ patvā ṭhitassa aṅgaṃ, yaṃ ‘‘sotāpannassa aṅga’’ntipi vuccati ‘‘sotāpanno aṅgīyati ñāyati etenā’’ti katvā, buddhe aveccappasādādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Idamidhādhippetaṃ.

२७. सातव्या सुत्तात - 'यतो' म्हणजे ज्या काळी (ज्या वेळी). कारण हा 'तो' (to) प्रत्यय येथे 'दा' (dā) प्रत्ययाप्रमाणे कालवाचक आहे, ज्याचा अर्थ 'यदा' (जेव्हा) असा होतो. 'भय आणि वैर' (भयानि वेरानि) म्हणजे ज्याच्यापासून घाबरले जाते ते 'भय' होय, भयाशी जोडले गेल्यामुळे किंवा जे भीतीदायक आहे ते 'भय' होय; आणि वैराची उत्पत्ती करणाऱ्या अर्थाने 'वैर' असे नाव मिळालेले चेतना इत्यादी धर्म होत. कारण प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी ज्याच्यामध्ये प्रवृत्त होतात आणि ज्याला उद्देशून प्रवृत्त केले जातात, त्या दोघांसाठीही ते वैर निर्माण करणारे असतात; म्हणूनच हे भीतीदायक आणि वैर उत्पन्न करणारे म्हटले जातात. 'सोत' (प्रवाह) म्हणजे आर्यमार्गाचे सुरुवातीपासून गमन करणे, प्रतिपत्ती (आचरण) किंवा अधिगम (प्राप्ती) म्हणजे 'सोतापत्ती' (स्रोतापत्ती) होय. त्याच्यासाठी आणि त्यामध्ये प्रतिष्ठित झालेल्याचे जे अंग (घटक) आहेत, ते 'सोतापत्तियंग' (स्रोतापत्तीचे अंग) होत. कारण सोतापत्तियंग दोन प्रकारचे आहे - सोतापत्तीच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत असलेले अंग, जे सोतापत्तिमार्गाच्या प्राप्तीपूर्वी सोतापत्ती मिळवण्यासाठी कारणीभूत ठरते, जसे "सत्पुरुष संसेवन (सत्पुरुषांची संगत), सद्धम्म श्रवण, योनिसो मनसिकार (योग्य विचार) आणि धम्मानुधम्म प्रतिपत्ती (धर्माला अनुसरून आचरण)" (दी. नि. ३.३११) असे आले आहे. आणि ज्याने गुण प्राप्त केले आहेत आणि जो सोतापत्ती मिळवून स्थित झाला आहे त्याचे अंग, ज्याला "सोतापन्नाचे अंग" असेही म्हटले जाते, कारण "याच्याद्वारे सोतापन्न ओळखला जातो किंवा जाणला जातो"; हे बुद्धांवरील अचल श्रद्धा (अवेच्चप्पसाद) इत्यादींचे नाव आहे. येथे हेच अभिप्रेत आहे.

Khīṇanirayotiādīsu āyatiṃ tattha anuppajjanatāya khīṇo nirayo mayhati, so ahaṃ khīṇanirayo. Esa nayo sabbattha. Sotāpannoti maggasotaṃ āpanno. Avinipātadhammoti na vinipātasabhāvo. Niyatoti paṭhamamaggasaṅkhātena sammattaniyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhāto sambodhi paraṃ ayanaṃ [Pg.295] mayhanti sohaṃ sambodhiparāyaṇo, sambodhiṃ avassaṃ abhisambujjhanakoti attho.

'खीणनिरय' (ज्याचा नरक नष्ट झाला आहे) इत्यादी शब्दांमध्ये - भविष्यात तिथे उत्पन्न न होण्यामुळे माझा नरक नष्ट झाला आहे, म्हणून 'मी खीणनिरय आहे'. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. 'सोतापन्न' म्हणजे मार्ग-प्रवाहात प्रविष्ट झालेला. 'अविनिपातधम्मो' म्हणजे दुर्गतीला न जाण्याचा स्वभाव असलेला. 'नियतो' म्हणजे प्रथम मार्गाने (सोतापत्तिमार्गाने) निश्चित केलेल्या सम्यक्त्व-नियमाने निश्चित झालेला. 'संबोधिपरायणो' म्हणजे वरील तीन मार्गांनी युक्त असलेली संबोधी हेच माझे परम गंतव्य आहे, म्हणून 'मी संबोधिपरायण आहे', म्हणजेच संबोधीला (पूर्ण ज्ञानाला) अवश्य प्राप्त करणारा आहे, असा अर्थ आहे.

Pāṇātipātapaccayāti pāṇātipātakammassa karaṇahetu. Bhayaṃ veranti atthato ekaṃ. Veraṃ vuccati virodho, tadeva bhāyitabbato ‘‘bhaya’’nti vuccati. Tañca panetaṃ duvidhaṃ hoti – bāhiraṃ, ajjhattikanti. Ekena hi ekassa pitā mārito hoti. So cinteti ‘‘etena kira me pitā mārito, ahampi taṃyeva māressāmī’’ti nisitaṃ satthaṃ ādāya carati. Yā tassa abbhantare uppannā veracetanā, idaṃ bāhiraṃ veraṃ nāma tassa verassa mūlabhūtato verakārakapuggalato bahibhāvattā. Yā pana itarassa ‘‘ayaṃ kira maṃ māressāmīti carati, ahameva naṃ paṭhamataraṃ māressāmī’’ti cetanā uppajjati, idaṃ ajjhattikaṃ veraṃ nāma. Idaṃ tāva ubhayampi diṭṭhadhammikameva. Yā pana taṃ niraye uppannaṃ disvā ‘‘etaṃ paharissāmī’’ti jalitaṃ ayamuggaraṃ gaṇhantassa nirayapālassa cetanā uppajjati, idamassa samparāyikaṃ bāhiraṃ veraṃ. Yā cassa ‘‘ayaṃ niddosaṃ maṃ paharissāmīti āgacchati, ahameva naṃ paṭhamataraṃ paharissāmī’’ti cetanā uppajjati, idamassa samparāyikaṃ ajjhattaṃ veraṃ. Yaṃ panetaṃ bāhiraṃ veraṃ, taṃ aṭṭhakathāsu ‘‘puggalavera’’nti vuccati. Dukkhaṃ domanassanti atthato ekameva. Yathā cettha, evaṃ sesesupi ‘‘iminā mama bhaṇḍaṃ haṭaṃ, mayhaṃ dāresu cārittaṃ āpannaṃ, musā vatvā attho bhaggo, surāmadamattena idaṃ nāma kata’’ntiādinā nayena verappavatti veditabbā.

'पाणातिपातपच्चया' म्हणजे प्राणातिपात कर्माच्या करण्याच्या हेतूने (कारणाने). 'भय' आणि 'वैर' हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. 'वैर' म्हणजे विरोध होय, आणि भीतीदायक असल्यामुळे त्यालाच 'भय' असे म्हटले जाते. आणि ते दोन प्रकारचे असते - बाह्य आणि आंतरिक (अज्झत्तिक). कारण एकाने दुसऱ्याच्या वडिलांना मारलेले असते. तो विचार करतो, "याने माझ्या वडिलांना मारले आहे, मी देखील यालाच मारीन," असे म्हणून तो धारदार शस्त्र घेऊन फिरतो. त्याच्या मनात जी वैराची चेतना उत्पन्न होते, त्याला 'बाह्य वैर' म्हणतात, कारण ते वैराचे मूळ असलेल्या वैर करणाऱ्या व्यक्तीच्या बाह्य अस्तित्वामुळे असते. परंतु दुसऱ्या व्यक्तीच्या मनात जी चेतना उत्पन्न होते की, "हा मला मारण्यासाठी फिरत आहे, मीच याला आधी मारीन," त्याला 'आंतरिक वैर' म्हणतात. हे दोन्ही तर केवळ इहलोकातीलच (दिठ्ठधम्मिक) आहेत. परंतु त्याला नरकात उत्पन्न झालेले पाहून "याला प्रहार करीन" असे म्हणून जळती लोखंडी गदा घेणाऱ्या यमदूताच्या (नरकपालाच्या) मनात जी चेतना उत्पन्न होते, ते त्याचे 'परलोकातील (साम्परायिक) बाह्य वैर' होय. आणि त्याच्या मनात जी चेतना उत्पन्न होते की, "हा मला निर्दोष असताना मारण्यासाठी येत आहे, मीच याला आधी मारीन," ते त्याचे 'परलोकातील आंतरिक वैर' होय. जे हे बाह्य वैर आहे, त्याला अट्ठकथांमध्ये 'पुद्गलवैर' (व्यक्तिगत वैर) म्हटले जाते. 'दुःख' आणि 'दौर्मनस्य' (डोमनस्स) हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. आणि जसे येथे आहे, तसेच इतरांमध्येही - "याने माझे सामान चोरले, माझ्या पत्नीशी गैरवर्तन केले, खोटे बोलून माझे नुकसान केले, मद्याच्या नशेत हे कृत्य केले" इत्यादी प्रकारे वैराची प्रवृत्ती समजावी.

Aveccappasādenāti adhigatena acalappasādena. Ariyakantehīti pañcahi sīlehi. Tāni hi ariyānaṃ kantāni piyāni bhavanti, bhavantaragatāpi ariyā tāni na vijahanti, tasmā ‘‘ariyakantānī’’ti vuccanti. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge anussatiniddese vuttanti veditabbaṃ.

"अवेच्चप्पसादेन" म्हणजे प्राप्त झालेल्या अचल श्रद्धेने (प्रसादाने). "अरियकन्तेहि" म्हणजे पाच शीलांनी (पंचशीलाने). कारण ती (शीले) आर्यांना प्रिय आणि आवडती असतात, दुसऱ्या जन्मात गेले तरी आर्य त्यांचा त्याग करत नाहीत, म्हणून त्यांना "आर्यकांत" (आर्यांना प्रिय) असे म्हटले जाते. येथे जे काही उर्वरित सांगण्यासारखे आहे, ते सर्व विसुद्धिमाग्ग (विशुद्धिमार्ग) मधील अनुस्सतिनिद्देस (अनुस्मृती निर्देश) मध्ये सांगितले आहे असे समजावे.

Paṭhamaverasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमवेरसुत्तवण्णना (प्रथम वेर सुत्ताचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

9. Āghātavatthusuttavaṇṇanā

९. आघातवत्थुसुत्तवण्णना (आघातवस्तू सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

29. Navame [Pg.296] vasati ettha phalaṃ tannimittatāya pavattatīti vatthu, kāraṇanti āha ‘‘āghātavatthūnī’’ti. Kopo nāmāyaṃ yasmiṃ vatthusmiṃ uppajjati, na tattha ekavārameva uppajjati, atha kho punapi uppajjatevāti vuttaṃ ‘‘bandhatī’’ti. Atha vā yo paccayavisesena uppajjamāno āghāto savisaye baddho viya na vigacchati, punapi uppajjateva. Taṃ sandhāyāha ‘‘āghātaṃ bandhatī’’ti. Taṃ panassa paccayavasena nibbattanaṃ uppādanamevāti vuttaṃ ‘‘uppādetī’’ti.

२९. नवव्या सुत्तात - "येथे फळ राहते किंवा त्याच्या निमित्ताने प्रवृत्त होते म्हणून ते 'वस्तू' (वत्थु) म्हणजेच कारण आहे", म्हणून "आघातवत्थूनि" (क्रोधाची कारणे) असे म्हटले आहे. हा क्रोध ज्या वस्तूवर (विषयावर) उत्पन्न होतो, तिथे तो केवळ एकदाच उत्पन्न होत नाही, तर पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होतो, म्हणून "बांधतो" (बंधति) असे म्हटले आहे. अथवा, विशिष्ट प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न होणारा आघात (क्रोध) आपल्या विषयात बांधल्यासारखा दूर होत नाही, तर पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होतोच. त्याला संबोधित करून "आघातं बंधति" (आघात बांधतो) असे म्हटले आहे. आणि त्याचे प्रत्ययाच्या (कारणाच्या) वशाने निर्माण होणे म्हणजेच उत्पन्न करणे होय, म्हणून "उप्पादेति" (उत्पन्न करतो) असे म्हटले आहे.

Āghātavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

आघातवत्थुसुत्तवण्णना (आघातवस्तू सुत्ताचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

10. Āghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā

१०. आघातपटिविनयसुत्तवण्णना (आघात निवारण सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

30. Dasame taṃ kutettha labbhāti ettha tanti kiriyāparāmasanaṃ. Padajjhāhārena ca attho veditabboti ‘‘taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosī’’tiādimāha. Kena kāraṇena laddhabbaṃ niratthakabhāvato. Kammassakā hi sattā. Te kassa ruciyā dukkhitā sukhitā vā bhavanti, tasmā kevalaṃ tasmiṃ mayhaṃ anatthacaraṇaṃ, taṃ kutettha labbhāti adhippāyo. Atha vā taṃ kopakāraṇaṃ ettha puggale kuto labbhā paramatthato kujjhitabbassa kujjhanakassa ca abhāvato. Saṅkhāramattañhetaṃ, yadidaṃ khandhapañcakaṃ yaṃ ‘‘satto’’ti vuccati, te saṅkhārā ittarakhaṇikā, kassa ko kujjhatīti attho. Lābhā nāma ke siyuṃ aññatra anatthuppattito.

३०. दहाव्या सुत्तात - "तं कुतेत्थ लब्भा" (ते येथे कोठून मिळणार?) यामध्ये 'ते' (तं) हा क्रियापदाचा निर्देश आहे. पदांच्या अध्याहाराने अर्थ समजून घ्यावा, म्हणून "ते अनर्थकारक वर्तन नसो" इत्यादी म्हटले आहे. कोणत्या कारणाने ते मिळवायचे? निरर्थक असल्यामुळे. कारण प्राणी हे आपापल्या कर्माचे मालक (कम्मस्सका) आहेत. ते कोणाच्या इच्छेने दुःखी किंवा सुखी होतात का? म्हणून केवळ त्याच्या बाबतीत माझे अनर्थकारक वर्तन, ते येथे कोठून मिळणार? असा अभिप्राय आहे. अथवा, क्रोधाचे ते कारण या व्यक्तीमध्ये कोठून मिळणार? कारण परमार्थतः (परमत्थतो) ज्याच्यावर रागवायचे तो आणि रागवणारा या दोघांचाही अभाव आहे. कारण ज्याला "प्राणी" (सत्त) म्हटले जाते, ते केवळ पंचस्कंधांचे (खन्धपञ्चकं) संस्कारमात्र (संखारमत्तं) आहे. ते संस्कार क्षणभंगुर आहेत; मग कोण कोणावर रागवणार? असा अर्थ आहे. अनर्थाच्या उत्पत्तीशिवाय इतर कोणते लाभ असू शकतील?

Āghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

आघातपटिविनयसुत्तवण्णना (आघात निवारण सुत्ताचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

11. Anupubbanirodhasuttavaṇṇanā

११. अनुपुब्बनिरोधसुत्तवण्णना (अनुक्रमिक निरोध सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

31. Ekādasame anupubbanirodhāti anupubbena anukkamena pavattetabbanirodhā. Tenāha ‘‘anupaṭipāṭinirodhā’’ti.

३१. अकराव्या सुत्तात - "अनुपुब्बनिरोधा" म्हणजे अनुक्रमाने, एकामागून एक प्रवृत्त होणारे निरोध. म्हणूनच "अनुपटिपाटिनिरोधा" (क्रमशः निरोध) असे म्हटले आहे.

Anupubbanirodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुपुब्बनिरोधसुत्तवण्णना (अनुक्रमिक निरोध सुत्ताचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

Sattāvāsavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्तावासवग्गवण्णना (सत्त्वावास वर्गाचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

4. Mahāvaggo

४. महावग्गो (महावर्ग)

1. Anupubbavihārasuttavaṇṇanā

१. अनुपुब्बविहारसुत्तवण्णना (अनुक्रमिक विहार सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

32. Catutthassa [Pg.297] paṭhame anupubbato viharitabbāti anupubbavihārā. Anupaṭipāṭiyāti anukkamena. Samāpajjitabbavihārāti samāpajjitvā samaṅgino hutvā viharitabbavihārā.

३२. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात - अनुक्रमाने विहार करण्यायोग्य म्हणून "अनुपुब्बविहारा" (अनुक्रमिक विहार). "अनुपटिपाटिया" म्हणजे अनुक्रमाने. "समापज्जितब्बविहारा" म्हणजे समापत्ती प्राप्त करून, तिच्याशी युक्त होऊन विहार करण्यायोग्य विहार.

Anupubbavihārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुपुब्बविहारसुत्तवण्णना (अनुक्रमिक विहार सुत्ताचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

2-3. Anupubbavihārasamāpattisuttādivaṇṇanā

२-३. अनुपुब्बविहारसमापत्तिसुत्तादिवण्णना (अनुक्रमिक विहार समापत्ती इत्यादी सुत्तांचे स्पष्टीकरण)

33-34. Dutiye chātaṃ vuccati taṇhādiṭṭhiyo kāmānaṃ pātabbato tāsaṃ vasena vattanato, tanninnattā natthi etesu chātanti nicchātā. Tenāha ‘‘taṇhādiṭṭhicchātāna’’ntiādi. Tatiye natthi vattabbaṃ.

३३-३४. दुसऱ्या सुत्तात - कामभोगांच्या पिपासेमुळे आणि त्यांच्या वशतेने प्रवृत्त होत असल्यामुळे तृष्णा आणि दृष्टी यांना "छात" (भूक/पिपासा) म्हटले जाते. त्यांच्या अभावामुळे ज्यांच्यामध्ये ही भूक नाही, ते "निच्छाता" (तृष्णारहित) होत. म्हणूनच "तण्हादिट्ठिच्छातानं" इत्यादी म्हटले आहे. तिसऱ्या सुत्तात काही सांगण्यासारखे नाही.

Anupubbavihārasamāpattisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुपुब्बविहारसमापत्तिसुत्तादिवण्णना (अनुक्रमिक विहार समापत्ती इत्यादी सुत्तांचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

4. Gāvīupamāsuttavaṇṇanā

४. गावीउपमासुत्तवण्णना (गाय उपमा सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

35. Catutthe pabbatacārinīti pakatiyā pabbate bahulacārinī. Akhettaññūti (visuddhi. mahāṭī. 1.77) agocaraññū. Samādhiparipantānaṃ visodhanānabhiññatāya bālo. Jhānassa paguṇabhāvāpādanaveyyattiyassa abhāvena abyatto. Uparijhānassa padaṭṭhānabhāvānavabodhena akhettaññū. Sabbathāpi samāpattikosallābhāvena akusalo. Samādhinimittassa vā anāsevanāya bālo. Abhāvanāya abyatto. Abahulīkārena akhettaññū. Sammadeva anadhiṭṭhānato akusaloti yojetabbaṃ. Ubhato bhaṭṭhoti ubhayato jhānato bhaṭṭho. So hi appaguṇatāya na suppatiṭṭhitatāya saussāhopi vināsato asāmatthiyato ca jhānadvayato parihīno.

३५. चौथ्या सुत्तात - "पब्बतचारिनी" म्हणजे स्वभावाने पर्वतावर वारंवार फिरणारी. "अखेत्तञ्ञू" म्हणजे गोचर (क्षेत्र) न जाणणारी. समाधीच्या अंतरायांचे (अडथळ्यांचे) निवारण करण्याचे ज्ञान नसल्यामुळे तो "बाल" (अज्ञानी) आहे. ध्यानाचा सराव करून त्यात नैपुण्य मिळवण्याच्या अभावामुळे तो "अव्यत्त" (अकुशल) आहे. उच्च ध्यानाच्या अधिष्ठानाचा बोध न झाल्यामुळे तो "अखेत्तञ्ञू" (क्षेत्र न जाणणारा) आहे. सर्व प्रकारे समापत्तीच्या कौशल्याचा अभाव असल्यामुळे तो "अकुशल" आहे. अथवा समाधीच्या निमित्ताचे सेवन न केल्यामुळे तो "बाल" आहे. भावना (ध्यान साधना) न केल्यामुळे "अव्यत्त" आहे. वारंवार सराव न केल्यामुळे "अखेत्तञ्ञू" आहे. चांगल्या प्रकारे अधिष्ठान न केल्यामुळे "अकुशल" आहे, असा संबंध लावावा. "उभतो भट्ठो" म्हणजे दोन्ही ध्यानांमधून भ्रष्ट झालेला. कारण तो अपरिपक्वतेमुळे आणि सुप्रतिष्ठित न झाल्यामुळे, उत्साही असूनही, विनाशाने आणि असमर्थतेमुळे दोन्ही ध्यानांपासून वंचित होतो.

Gāvīupamāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

गावीउपमासुत्तवण्णना (गाय उपमा सुत्ताचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

5. Jhānasuttavaṇṇanā

५. झानसुत्तवण्णना (ध्यान सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

36. Pañcame [Pg.298] aniccatoti iminā niccappaṭikkhepato tesaṃ aniccatamāha. Tato eva udayavayavantato vipariṇāmato tāvakālikato ca te aniccāti jotitaṃ hoti. Yañhi niccaṃ na hoti, taṃ udayavayaparicchinnajarāya maraṇena cāti dvedhā vipariṇataṃ ittarakkhaṇameva ca hoti. Dukkhatoti na sukhato. Iminā sukhappaṭikkhepato tesaṃ dukkhatamāha. Tato eva ca abhiṇhappaṭipīḷanato dukkhavatthuto ca te dukkhāti jotitaṃ hoti. Udayavayavantatāya hi te abhiṇhappaṭipīḷanato nirantaradukkhatāya dukkhasseva ca adhiṭṭhānabhūto. Paccayayāpanīyatāya rogamūlatāya ca rogato. Dukkhatāsūlayogato kilesāsucipaggharato uppādajarābhaṅgehi uddhumātapakkabhijjanato ca gaṇḍato. Pīḷājananato antotudanato dunnīharaṇato ca sallato. Avaḍḍhiāvahanato aghavatthuto ca aghato. Aseribhāvajananato ābādhappatiṭṭhānatāya ca ābādhato. Avasavattanato avidheyyatāya ca parato. Byādhijarāmaraṇehi palujjanīyatāya palokato. Sāminivāsīkārakavedakaadhiṭṭhāyakavirahato suññato. Attappaṭikkhepaṭṭhena anattato. Rūpādidhammāpi yathā na ettha attā atthīti anattā, evaṃ sayampi attā na hontīti anattā. Tena abyāpārato nirīhato tucchato anattāti dīpitaṃ hoti.

३६. पाचव्या सुत्तात - "अनित्यता" (अनिच्चतो) याद्वारे नित्याचा निषेध करून त्यांची अनित्यता सांगितली आहे. म्हणूनच, उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) असणारे, परिवर्तनशील आणि तात्कालिक असल्यामुळे ते अनित्य आहेत, हे स्पष्ट होते. कारण जे नित्य नसते, ते उदय आणि व्ययाने मर्यादित, जरा आणि मरणाने दोन प्रकारे परिवर्तित होणारे आणि क्षणभंगुरच असते. "दुःख" (दुक्खतो) याद्वारे सुखाचा निषेध करून त्यांची दुःखता सांगितली आहे. म्हणूनच, निरंतर पीडा देणारे आणि दुःखाचे कारण असल्यामुळे ते दुःखदायक आहेत, हे स्पष्ट होते. कारण उदय आणि व्यय असणारे असल्यामुळे ते निरंतर पीडा देणारे, सतत दुःख देणारे आणि दुःखाचेच अधिष्ठान आहेत. प्रत्ययांवर (कारणांवर) अवलंबून असल्यामुळे आणि रोगाचे मूळ असल्यामुळे ते "रोग" (रोगतो) आहेत. दुःखरुपी शूलाशी युक्त असल्यामुळे, क्लेशांची अशुद्धी पाझरत असल्यामुळे आणि उत्पत्ती, जरा व भंगाने फुगणे व फुटणे यांमुळे ते "गंड" (फोडा - गण्डतो) आहेत. पीडा उत्पन्न करणारे, आतून टोचणारे आणि बाहेर काढण्यास कठीण असल्यामुळे ते "शल्य" (सल्लतो) आहेत. अवनती (ऱ्हास) आणणारे आणि पापाचे (दुःखाचे) स्थान असल्यामुळे ते "अघ" (पाप/दुःख - अघतो) आहेत. पराधीनता उत्पन्न करणारे आणि व्याधीचे अधिष्ठान असल्यामुळे ते "आबाध" (आबाधतो) आहेत. आपल्या वशमध्ये न राहणारे आणि आज्ञेत न राहणारे असल्यामुळे ते "पर" (परतो - परके) आहेत. व्याधी, जरा आणि मरणाने नष्ट होणारे असल्यामुळे ते "पलोक" (नाशवंत - पलोकतो) आहेत. स्वामी (मालक), रहिवासी, कर्ता, भोक्ता आणि अधिष्ठाता यांच्या विरहित असल्यामुळे ते "शून्य" (सुञ्ञतो) आहेत. आत्म्याचा निषेध करण्याच्या अर्थाने ते "अनात्म" (अनत्ततो) आहेत. ज्याप्रमाणे रूपादी धर्मांमध्ये कोणताही आत्मा नाही म्हणून ते अनात्म आहेत, त्याचप्रमाणे ते स्वतःही आत्मा नसल्यामुळे अनात्म आहेत. याद्वारे ते व्यापाररहित (निष्क्रिय), इच्छारहित, तुच्छ आणि अनात्म आहेत, हे दर्शविले आहे।

Lakkhaṇattayameva sukhāvabodhanatthaṃ ekādasahi padehi vibhajitvā gahitanti dassetuṃ ‘‘yasmā aniccato’’tiādi vuttaṃ. Antosamāpattiyanti samāpattīnaṃ sahajātatāya samāpattīnaṃ abbhantare cittaṃ paṭisaṃharatīti tappaṭibaddhachandarāgādikilesavikkhambhanena vipassanācittaṃ paṭisaṃharati. Tenāha ‘‘moceti apanetī’’ti. Savanavasenāti ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’tiādinā savanavasena. Thutivasenāti tatheva thomanāvasena guṇato saṃkittanavasena. Pariyattivasenāti tassa dhammassa pariyāpuṇanavasena. Paññattivasenāti tadatthassa paññāpanavasena. Ārammaṇakaraṇavaseneva upasaṃharati maggacittaṃ, ‘‘etaṃ santa’’ntiādi pana avadhāraṇanivattitatthadassanaṃ. Yathā vipassanā ‘‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇīta’’ntiādinā asaṅkhatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharati, evaṃ maggo nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena abhisamento tattha labbhamāne sabbepi visese [Pg.299] asammohato paṭivijjhanto tattha cittaṃ upasaṃharati. Tenāha ‘‘iminā pana ākārenā’’tiādi.

लक्खणत्तयमेव (तीन लक्षणेच) सुलभतेने समजण्यासाठी अकरा पदांमध्ये विभागून ग्रहण केले आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'यस्मा अनिच्चतो' (ज्या अर्थी अनित्यतेने) इत्यादी म्हटले आहे. 'अन्तोसमापत्तियं' (समापत्तीच्या आत) म्हणजे समापत्तीच्या सहजाततेमुळे समापत्तीच्या आत चित्त संकुचित करते (मागे घेते), म्हणजेच त्याच्याशी संबंधित छंदराग इत्यादी क्लेशांच्या विक्खंभनाने (दडपून टाकण्याने) विपस्सनाचित्त संकुचित करते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'मोचेति अपनेति' (मुक्त करतो, दूर करतो). 'सवनवसेन' म्हणजे 'सब्बसंखारसमथो' (सर्व संस्कारांचा शम) इत्यादींच्या श्रवण करण्याच्या द्वारे. 'थुतिवसेन' म्हणजे त्याचप्रमाणे स्तुती करण्याच्या द्वारे, गुणांचे संकीर्तन करण्याच्या द्वारे. 'परियत्तिवसेन' म्हणजे त्या धम्माच्या परियत्तीच्या (अभ्यासाच्या) द्वारे. 'पञ्ञत्तिवसेन' म्हणजे त्याच्या अर्थाच्या प्रज्ञप्तीच्या (प्रकटीकरणाच्या) द्वारे. आरम्मण (आलंबन) करण्याच्या द्वारेच मग्गचित्त (मार्गचित्त) उपसंहार करते (एकाग्र करते), परंतु 'एतं सन्तं' (हे शांत आहे) इत्यादी अवधारण (निश्चय) निवृत्त करण्याचा अर्थ दर्शवणारे आहे. ज्याप्रमाणे विपस्सना 'एतं सन्तं एतं पणीतं' (हे शांत आहे, हे प्रणीत आहे) इत्यादींद्वारे असंखत धातूमध्ये (असंस्कृत धातूमध्ये) चित्त उपसंहार करते, त्याचप्रमाणे मग्ग (मार्ग) निब्बानाचा (निर्वाणाचा) सच्चिकिरिया-अभिसमय (साक्षात्कार-अभिसमय) करण्याच्या द्वारे अभिसमय करत असताना, तेथे प्राप्त होणाऱ्या सर्वच विशेषांना संमोहाशिवाय (असंमोहाने) प्रतिवेध करत (जाणून घेत) तेथे चित्त उपसंहार करते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'इमिना पन आकारेण' (परंतु या आकाराने/पद्धतीने) इत्यादी.

So tattha ṭhitoti so adandhavipassako yogī tattha tāya aniccādilakkhaṇattayārammaṇāya vipassanāya ṭhito. Sabbasoti sabbattha tassa tassa maggassa adhigamāya nibbattitasamathavipassanāsu. Asakkonto anāgāmī hotīti heṭṭhimamaggāvahāsu eva samathavipassanāya chandarāgaṃ pahāya aggamaggāvahāsu nikantiṃ pariyādātuṃ asakkonto anāgāmitāyameva saṇṭhāti.

'सो तत्थ ठितो' (तो तेथे स्थित असलेला) म्हणजे तो अदंधविपस्सक (शीघ्र विपश्यना करणारा) योगी तेथे त्या अनित्यता इत्यादी तीन लक्षणांच्या आरम्मणावर (आलंबनावर) विपस्सनेमध्ये स्थित असलेला. 'सब्बसो' (सर्व प्रकारे) म्हणजे सर्व ठिकाणी त्या त्या मग्गाच्या (मार्गाच्या) अधिगमासाठी (प्राप्तीसाठी) उत्पन्न झालेल्या समथ आणि विपस्सनेमध्ये. 'असक्कोन्तो अनागामी होती' (असमर्थ असणारा अनागामी होतो) म्हणजे खालच्या मग्गांना प्राप्त करून देणाऱ्या समथ-विपस्सनेमध्येच छंदरागाचा प्रहाण करून, अग्र मग्गाला (सर्वोच्च मार्गाला) प्राप्त करून देणाऱ्या समथ-विपस्सनेमध्ये निकंती (आसक्ती) नष्ट करण्यास असमर्थ राहिल्यामुळे अनागामी अवस्थेतच स्थिर होतो.

Samatikkantattāti samathavasena vipassanāvasena cāti sabbathāpi rūpassa samatikkantattā. Tenāha ‘‘ayaṃ hī’’tiādi. Anenāti yoginā. Taṃ atikkammāti idaṃ yo paṭhamaṃ pañcavokāraekavokārapariyāpanne dhamme sammadeva sammasitvā te vissajjetvā tato arūpasamāpattiṃ samāpajjitvā arūpadhamme sammasati, taṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘idāni arūpaṃ sammasatī’’ti.

'समतिक्कन्तत्ता' (ओलांडून गेल्यामुळे) म्हणजे समथच्या द्वारे आणि विपस्सनेच्या द्वारे अशा सर्व प्रकारे रूपाचे समतिक्कमण (ओलांडून जाणे) केल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अयं हि' (हाच) इत्यादी. 'अनेन' म्हणजे योग्याने. 'तं अतिक्कम्म' (त्याला ओलांडून) हे जे पहिल्यांदा पंचवोकार (पाच स्कंधयुक्त) आणि एकवोकार (एक स्कंधयुक्त) पर्यापन्न धम्मांचे चांगल्या प्रकारे संमसन (परीक्षण) करून, त्यांचा त्याग करून, त्यानंतर अरूपसमापत्तीमध्ये समापन्न होऊन अरूपधम्मांचे संमसन करतो, त्याला उद्देशून म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'इदानि अरूपं सम्मसति' (आता अरूपाचे संमसन करतो).

Jhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

झानसुत्तवण्णना (ध्यानसूत्रवर्णन) समाप्त झाली.

6. Ānandasuttavaṇṇanā

६. आनन्दसुत्तवण्णना (आनंदसूत्रवर्णन)

37. Chaṭṭhe okāsaṃ avasaraṃ adhigacchati etenāti okāsādhigamo, maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato vā okāso, tassa adhigamo okāsādhigamo. Ettha ca dīghanikāyeneva (dī. ni. 2.288) pana suttantadesanāyaṃ paṭhamajjhānaṃ, catutthajjhānaṃ, arahattamaggoti tayo okāsādhigamā āgatā. Tattha (dī. ni. aṭṭha. 2.288) paṭhamaṃ jhānaṃ pañca nīvaraṇāni vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhatīti ‘‘paṭhamo okāsādhigamo’’ti vuttaṃ. Catutthajjhānaṃ pana sukhadukkhaṃ vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhatīti dutiyo okāsādhigamo. Arahattamaggo sabbakilese vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhatīti ‘‘tatiyo okāsādhigamo’’ti vutto. Idha pana vakkhamānāni tīṇi arūpajjhānāni sandhāya ‘‘okāsādhigamo’’ti vuttaṃ. Tesaṃyeva ca gahaṇe kāraṇaṃ sayameva vakkhati.

३७. सहाव्या सूत्रात, 'ओकासाधिगमो' म्हणजे ज्याच्याद्वारे ओकास (अवकाश/संधी) किंवा अवसर प्राप्त होतो तो ओकासाधिगम होय; किंवा मग्गफल (मार्गफल) सुखाच्या अधिगमासाठी अवकाशरूप असल्यामुळे 'ओकास' आणि त्याचा अधिगम (प्राप्ती) म्हणजे 'ओकासाधिगम' होय. आणि येथे दीघनिकायमध्येच (दी. नि. २.२८८) सुत्तन्तदेशनेमध्ये पठमज्झान (प्रथम ध्यान), चतुत्थज्झान (चतुर्थ ध्यान) आणि अरहत्तमग्ग (अर्हत् मार्ग) असे तीन ओकासाधिगम आले आहेत. त्यामध्ये (दी. नि. अट्ठ. २.२८८) पठमज्झान हे पाच नीवरणांना विक्खंभित (दडपून) करून स्वतःचा अवकाश घेऊन स्थित राहते, म्हणून त्याला 'पठमो ओकासाधिगमो' (पहिला ओकासाधिगम) म्हटले आहे. चतुत्थज्झान हे सुख-दुःखाला विक्खंभित करून स्वतःचा अवकाश घेऊन स्थित राहते, म्हणून तो 'दुतियो ओकासाधिगमो' (दुसरा ओकासाधिगम) होय. अरहत्तमग्ग हा सर्व क्लेशांना विक्खंभित करून स्वतःचा अवकाश घेऊन स्थित राहतो, म्हणून त्याला 'ततियो ओकासाधिगमो' (तिसरा ओकासाधिगम) म्हटले आहे. परंतु येथे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या तीन अरूपज्झानांना (अरूप ध्यानांना) उद्देशून 'ओकासाधिगमो' म्हटले आहे. आणि त्यांच्याच ग्रहणाचे कारण स्वतःच पुढे सांगतील.

Sattānaṃ [Pg.300] visuddhiṃ pāpanatthāyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi ca upakkilesehi kiliṭṭhacittānaṃ sattānaṃ visuddhipāpanatthāya samatikkamanatthāya. Āyatiṃ anuppajjanañhi idha ‘‘samatikkamo’’ti vuttaṃ. Atthaṃ gamanatthāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho. Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo, samucchedabhāvo ariyamaggoti āha ‘‘sahavipassanakassa maggassā’’ti. Paccakkhakaraṇatthāyāti attapaccakkhatāya. Parapaccayena vinā paccakkhakaraṇañhi ‘‘sacchikiriyā’’ti vuccati. Asambhinnanti pittasemhādīhi apalibuddhaṃ anupahataṃ.

'सत्तानं विसुद्धिं पापणत्थाय' (सत्त्वांच्या विशुद्धीच्या प्राप्तीसाठी) म्हणजे राग इत्यादी मलांनी (मलांमुळे) आणि अभिध्या-विषमलोभ इत्यादी उपक्लेशांनी क्लिष्ट (मलीन) चित्त झालेल्या सत्त्वांच्या विशुद्धीच्या प्राप्तीसाठी, समतिक्कमणासाठी (ओलांडून जाण्यासाठी). कारण भविष्यात उत्पन्न न होण्यालाच येथे 'समतिक्कम' (ओलांडणे) म्हटले आहे. 'अत्थं गमनाय' (अस्त होण्यासाठी) म्हणजे कायिक दुःख आणि चैतसिक दोमनस्स (मानसिक दुःख) या दोघांच्या अस्त होण्यासाठी, म्हणजेच निरोधासाठी, असा अर्थ आहे. 'ञायो' म्हणजे ज्याच्याद्वारे निब्बान (निर्वाण) निश्चितपणे जाणले जाते किंवा प्राप्त केले जाते, किंवा ज्याच्याद्वारे ते जाणले जाते आणि प्रतिवेध केले जाते; तो समुच्छेदभावरूप अरियमग्ग (आर्यमार्ग) होय, म्हणूनच 'सहविपस्सनकस्स मग्गस्स' (विपस्सनायुक्त मार्गाचा) असे म्हटले आहे. 'पच्चक्खकरणत्थाय' (प्रत्यक्ष करण्यासाठी) म्हणजे स्वतः प्रत्यक्ष करण्यासाठी. दुसऱ्याच्या प्रत्ययाशिवाय (मदतीशिवाय) प्रत्यक्ष करण्यालाच 'सच्छिकिरिया' (साक्षात्कार) असे म्हटले जाते. 'असम्भिन्नं' म्हणजे पित्त, श्लेष्मा (कफ) इत्यादींनी बाधिक न झालेले, अनुपहत (अबाधित).

Rāgānugato samādhi abhinato nāma hoti ārammaṇe abhimukhābhāvena pavattiyā, dosānugato pana apanato apagamanavasena pavattiyā, tadubhayappaṭikkhepena ‘‘na cābhinato na cāpanato’’ti vuttanti āha ‘‘rāgavasenā’’tiādi. Na sasaṅkhāraniggayhavāritagatoti lokiyajjhānacittāni viya na sasaṅkhārena sappayogena tadaṅgappahānavikkhambhanappahānavasena ca niggahetvā vāretvā ṭhito. Kiñcarahi kilesānaṃ chinnante uppanno. Tathābhūtaṃ phalasamādhiṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘na sasaṅkhārena…pe… chinnante uppanno’’ti.

रागाने अनुगत (युक्त) असलेला समाधी हा आरम्मणावर (आलंबनावर) अभिमुख होण्याच्या प्रवृत्तीमुळे 'अभिनत' (झुकलेला) नावाचा असतो, तर द्वेषाने अनुगत असलेला समाधी दूर जाण्याच्या प्रवृत्तीमुळे 'अपनत' (दूर गेलेला) असतो. या दोन्हीच्या प्रतिषेधाने (नाकारण्याने) 'न चाभिनतो न चापनतो' (ना अभिनत, ना अपनत) असे म्हटले आहे, म्हणूनच 'रागवसेन' (रागाच्या वशाने) इत्यादी म्हटले आहे. 'न ससंखारनिग्गय्हवारितगतो' म्हणजे लौकिक ध्यानचित्तांप्रमाणे ससंखाराने (प्रयत्नाने) आणि तदंगप्रहाण किंवा विक्खंभनप्रहाणाच्या द्वारे निग्रह करून किंवा रोखून राहिलेला नाही. तर मग कसा आहे? क्लेशांचा उच्छेद झाल्यावर उत्पन्न झालेला आहे. अशा प्रकारच्या फलसमाधीला उद्देशून हे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'न ससंखारेन...पे... छिन्नन्ते उप्पन्नो' (ससंखाराने नाही...पे... क्लेशांचा उच्छेद झाल्यावर उत्पन्न झालेला).

Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

आनन्दसुत्तवण्णना (आनंदसूत्रवर्णन) समाप्त झाली.

7. Lokāyatikasuttavaṇṇanā

७. लोकायतिकसुत्तवण्णना (लोकायतिकसूत्रवर्णन)

38. Sattame lokāyatavādakāti āyatiṃ hitaṃ loko na yatati na viruhati etenāti lokāyataṃ, vitaṇḍasatthaṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi na uppādenti, taṃ vadantīti lokāyatavādakā.

३८. सातव्या सूत्रात, 'लोकायतवादका' म्हणजे ज्याच्याद्वारे लोक भविष्यातील हितासाठी यत्न करत नाहीत किंवा प्रगती करत नाहीत, ते 'लोकायतन' (लोकायतिक शास्त्र) म्हणजेच वितंडशास्त्र होय. कारण त्या ग्रंथाचा आश्रय घेऊन सत्त्व पुण्यकर्मासाठी चित्त देखील उत्पन्न करत नाहीत, त्याचे प्रतिपादन करणारे ते 'लोकायतवादक' (लोकायतिकवादी) होत.

Daḷhaṃ thiraṃ dhanu etassāti daḷhadhanvā (a. ni. ṭī. 2.4.45-46; saṃ. ni. ṭī. 1.1.107), so eva ‘‘daḷhadhammā’’ti vutto. Paṭisattuvidhamanatthaṃ dhanuṃ gaṇhātīti dhanuggaho. So eva usuṃ saraṃ asati khipatīti issāso. Dvisahassathāmanti lohādibhāraṃ vahituṃ samatthaṃ dvisahassathāmaṃ. Tenāha ‘‘dvisahassathāmaṃ nāmā’’tiādi. Daṇḍeti dhanudaṇḍe. Yāva kaṇḍappamāṇāti dīghato yattakaṃ kaṇḍassa pamāṇaṃ, tattake [Pg.301] dhanudaṇḍe ukkhittamatte āropitesuyeva jiyādaṇḍesu so ce bhāro pathavito muccati, evaṃ idaṃ dvisahassathāmaṃ nāma dhanūti daṭṭhabbaṃ. Uggahitasippoti uggahitadhanusippo. Katahatthoti thirataraṃ lakkhesu avirajjhanasarakkhepo. Īdiso pana tattha vasibhūto katahattho nāma hotīti āha ‘‘ciṇṇavasibhāvo’’ti. Kataṃ rājakulādīsu upecca asanaṃ etena so katūpāsanoti āha ‘‘rājakulādīsu dassitasippo’’ti. Evaṃ katanti evaṃ antosusirakaraṇādinā sallahukaṃ kataṃ.

ज्याचे धनुष्य दृढ आणि स्थिर आहे तो 'दळ्हधन्वा' (दृढधन्वा) होय. त्यालाच 'दळ्हधम्मा' (दृढधर्मा) असे म्हटले आहे. शत्रूचा पराभव करण्यासाठी जो धनुष्य धारण करतो तो 'धनुग्गह' (धनुर्धर) होय. तोच जेव्हा बाण मारतो, तेव्हा त्याला 'इस्सास' (धनुर्धारी) म्हणतात. दोन हजार भार (लोखंड इत्यादींचे वजन) वाहून नेण्यास समर्थ असणारे ते 'द्विसहस्सथाम' (द्विसहस्रस्थाम) होय. म्हणूनच 'द्विसहस्सथाम नाम' इत्यादी म्हटले आहे. 'दंडे' म्हणजे धनुष्याच्या दांड्यावर. 'याव कण्डप्पमाणा' म्हणजे लांबीने जेवढे बाणाचे प्रमाण आहे, तेवढ्या धनुष्याच्या दांड्यावर केवळ उचलून दोरी चढवताच जर तो भार जमिनीवरून सुटतो (उचलला जातो), तर त्याला 'द्विसहस्सथाम' नावाचे धनुष्य समजावे. 'उग्गहितसिप्पो' म्हणजे ज्याने धनुर्विद्येचे शिक्षण घेतले आहे असा. 'कतहत्तो' म्हणजे लक्ष्याचा अचूक वेध घेणारा, ज्याचा बाण कधीही चुकत नाही. अशा प्रकारे जो त्या विद्येत निपुण झालेला असतो, त्याला 'कृतहस्त' म्हणतात, म्हणूनच 'चिण्णवसिभावो' (ज्याने वशित्व प्राप्त केले आहे) असे म्हटले आहे. ज्याने राजकुळ इत्यादींमध्ये जाऊन आपले स्थान मिळवले आहे तो 'कतूपासनो' (कृतोपासन) होय, म्हणूनच 'राजकुळ इत्यादींमध्ये आपली कला दाखवणारा' असे म्हटले आहे. 'एवं कतं' म्हणजे अशा प्रकारे आतून पोकळ करून हलके केलेले.

Lokāyatikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

लोकायतिक सूत्राची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

8-9. Devāsurasaṅgāmasuttādivaṇṇanā

८-९. देवासुरसंग्राम सूत्रादींची वर्णना (टीका).

39-40. Aṭṭhame abhiyiṃsūti kadā abhiyiṃsu? Yadā balavanto ahesuṃ, tadā. Tatrāyamanupubbikathā (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.247; sārattha. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanā) – sakko kira magadharaṭṭhe macalagāmake magho nāma māṇavo hutvā tettiṃsa purise gahetvā kalyāṇakammaṃ karonto satta vatapadāni pūretvā tattha kālaṅkato devaloke nibbatti. Taṃ balavakammānubhāvena saparisaṃ sesadevatā dasahi ṭhānehi adhigaṇhantaṃ disvā ‘‘āgantukadevaputtā āgatā’’ti nevāsikā gandhapānaṃ sajjayiṃsu. Sakko sakaparisāya saññaṃ adāsi ‘‘mārisā mā gandhapānaṃ pivittha, pivanākāramattameva dassethā’’ti. Te tathā akaṃsu. Nevāsikadevatā suvaṇṇasarakehi upanītaṃ gandhapānaṃ yāvadatthaṃ pivitvā mattā tattha tattha suvaṇṇapathaviyaṃ patitvā sayiṃsu. Sakko ‘‘gaṇhatha puttahatāya putte’’ti te pādesu gahetvā sinerupāde khipāpesi. Sakkassa puññatejena tadanuvattakāpi sabbe tattheva patiṃsu. Te sineruvemajjhakāle saññaṃ labhitvā, ‘‘tātā, suraṃ na pivimha, suraṃ na pivimhā’’ti āhaṃsu. Tato paṭṭhāya asurā nāma jātā. Atha nesaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ sinerussa heṭṭhimatale dasayojanasahassaṃ asurabhavanaṃ nibbatti. Sakko tesaṃ nivattitvā anāgamanatthāya ārakkhaṃ ṭhapesi. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

३९-४०. आठव्या सूत्रात, 'अभियिंसु' (आक्रमण केले) म्हणजे कधी आक्रमण केले? जेव्हा ते बलवान झाले, तेव्हा. त्याची ही अनुक्रमिक कथा आहे – असे म्हणतात की, शक्र (इंद्र) मगध देशातील मचल गावात 'मघ' नावाचा तरुण असताना, त्याने तेहतीस लोकांना सोबत घेऊन कल्याणकारी कामे केली आणि सात व्रतपदे पूर्ण केली. तेथे काळ करून (मृत्यू पावून) तो देवलोकात उत्पन्न झाला. त्याच्या बलवान कर्माच्या प्रभावाने तो आपल्या परिवारासह इतर देवतांपेक्षा दहा स्थानांनी श्रेष्ठ ठरत असल्याचे पाहून, तेथील मूळ रहिवासी देवतांनी 'नवीन देवपुत्र आले आहेत' असे म्हणून सुगंधी मद्याची (गंधपानाची) तयारी केली. शक्रांनी आपल्या परिवाराला इशारा दिला, 'मित्रांनो, सुगंधी मद्य पिऊ नका, फक्त पिण्याचे नाटक करा.' त्यांनी तसेच केले. मूळ रहिवासी देवतांनी सोन्याच्या पात्रांतून आणलेले सुगंधी मद्य यथेच्छ प्यायले आणि धुंद होऊन सोन्याच्या भूमीवर जागोजागी पडून राहिल्या. शक्रांनी 'या मूर्खांना पकडा' असे सांगून त्यांना पायांना धरून सिनेरू (सुमेरू) पर्वताच्या पायथ्याशी फेकून दिले. शक्रांच्या पुण्याच्या प्रभावाने त्याचे अनुकरण करणारे सर्वजण तेथेच पडले. सिनेरू पर्वताच्या मध्यभागी शुद्धीवर आल्यावर ते म्हणाले, 'मित्रांनो, आपण सुरा (मद्य) पिणार नाही, आपण सुरा पिणार नाही.' तेव्हापासून त्यांना 'असुर' (सुरा न पिणारे) हे नाव पडले. त्यानंतर त्यांच्या कर्माच्या प्रत्ययाने आणि ऋतूच्या समुत्थानाने सिनेरू पर्वताच्या खालच्या भागात दहा हजार योजन विस्ताराचे असुरभवन उत्पन्न झाले. त्यांनी परत वर येऊ नये म्हणून शक्रांनी तेथे रक्षक नेमले. ज्याच्या संदर्भात हे म्हटले आहे –

‘‘Antarā [Pg.302] dvinnaṃ ayujjhapurānaṃ,Pañcavidhā ṭhapitā abhirakkhā;

Uraga-karoṭi-payassa ca hārī,Madanayutā caturo ca mahatthā’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.247;

sārattha. ṭī. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā);

“दोन अजिंक्य नगरांच्या मध्ये, पाच प्रकारची सुरक्षा व्यवस्था ठेवली आहे; उरग (नाग), करोटी (सुपर्ण), पयस्सहारी (कुंभांड), मदनयुत (यक्ष) आणि चार महाराज.”

Dve nagarāni hi yuddhena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya ayujjhapurāni nāma jātāni devanagarañca asuranagarañca. Yadā hi asurā balavanto honti, atha devehi palāyitvā devanagaraṃ pavisitvā dvāre pidahite asurānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti. Yadā devā balavanto honti, athāsurehi palāyitvā asuranagarassa dvāre pidahite sakkānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti. Iti imāni dve nagarāni ayujjhapurāni nāma. Tesaṃ antarā etesu uragādīsu pañcasu ṭhānesu sakkena ārakkhā ṭhapitā. Tattha uragasaddena nāgā gahitā. Te hi udake balavanto honti, tasmā sinerussa paṭhamālinde etesaṃ ārakkhā. Karoṭisaddena supaṇṇā gahitā. Tesaṃ kira karoṭi nāma pānabhojanaṃ, tena taṃ nāmaṃ labhiṃsu, dutiyālinde tesaṃ ārakkhā. Payassahārisaddena kumbhaṇḍā gahitā, dānavarakkhasā kira te, tatiyālinde tesaṃ ārakkhā. Madanayutasaddena yakkhā gahitā. Visamacārino kira te yujjhasoṇḍā, catutthālinde tesaṃ ārakkhā. Caturo ca mahattāti cattāro mahārājāno vuttā, pañcamālinde tesaṃ ārakkhā, tasmā yadi asurā kupitāvilacittā devapuraṃ upayanti yujjhituṃ. Yaṃ girino paṭhamaṃ paribhaṇḍaṃ, taṃ uragā paṭibāhayanti. Evaṃ sesesu sesā.

युद्धाने जिंकणे अशक्य असल्यामुळे दोन नगरांना 'अयुज्झपुर' (अजिंक्य नगर) म्हटले गेले आहे, ती म्हणजे देवनगर आणि असुरनगर. कारण जेव्हा असुर बलवान होतात, तेव्हा देव पळून जाऊन देवनगरात प्रवेश करतात आणि त्याचे दरवाजे बंद करतात, तेव्हा लाखो असुरही त्यांचे काही करू शकत नाहीत. जेव्हा देव बलवान होतात, तेव्हा असुर पळून जाऊन असुरनगराचे दरवाजे बंद करतात, तेव्हा लाखो शक्र (देव) देखील त्यांचे काही करू शकत नाहीत. अशा प्रकारे ही दोन नगरे 'अयुज्झपुर' म्हणून ओळखली जातात. त्यांच्या दरम्यान या उरग इत्यादी पाच ठिकाणी शक्रांनी सुरक्षा रक्षक नेमले आहेत. तेथे 'उरग' शब्दाने नाग घेतले आहेत. ते पाण्यात बलवान असतात, म्हणून सिनेरू पर्वताच्या पहिल्या पायरीवर (आलिंदात) त्यांची सुरक्षा आहे. 'करोटी' शब्दाने सुपर्ण (गरुड) घेतले आहेत. त्यांचे 'करोटी' नावाचे पेय व भोजन असते, त्यामुळे त्यांना हे नाव मिळाले, दुसऱ्या पायरीवर त्यांची सुरक्षा आहे. 'पयस्सहारी' शब्दाने कुंभांड घेतले आहेत, ते दानव-राक्षस आहेत, तिसऱ्या पायरीवर त्यांची सुरक्षा आहे. 'मदनयुत' शब्दाने यक्ष घेतले आहेत. ते विषम आचरण करणारे आणि युद्धप्रिय असतात, चौथ्या पायरीवर त्यांची सुरक्षा आहे. 'चतुरो च महत्ता' म्हणजे चार महाराज (चातुर्महाराज) म्हटले आहेत, पाचव्या पायरीवर त्यांची सुरक्षा आहे. म्हणून जर असुर संतप्त आणि व्याकुळ मनाने देवनगरावर युद्धासाठी चालून आले, तर पर्वताच्या पहिल्या वेढ्यावर (परिमंडळावर) नाग त्यांना रोखतात. याचप्रमाणे उर्वरित ठिकाणी उर्वरित रक्षक रोखतात.

Te pana asurā āyuvaṇṇayasaissariyasampattīhi tāvatiṃsasadisāva, tasmā antarā attānaṃ ajānitvā pāṭaliyā pupphitāya ‘‘na idaṃ devanagaraṃ, tattha pāricchattako pupphati, idha pana cittapāṭalī, jarasakkenāmhākaṃ suraṃ pāyetvā vañcitā, devanagarañca no gahitaṃ, gacchāma, tena saddhiṃ yujjhissāmā’’ti hatthiassarathe āruyha suvaṇṇarajatamaṇiphalakāni gahetvā yuddhasajjā hutvā asurabheriyo vādentā mahāsamudde udakaṃ dvidhā bhetvā uṭṭhahanti. Te deve vuṭṭhe vammikamakkhikā [Pg.303] vammikaṃ viya sineruṃ āruhituṃ ārabhanti. Atha nesaṃ paṭhamaṃ nāgehi saddhiṃ yuddhaṃ hoti. Tasmiṃ kho pana yuddhe na kassaci chavi vā cammaṃ vā chijjati, na lohitaṃ uppajjati, kevalaṃ kumārakānaṃ dārumeṇḍakayuddhaṃ viya aññamaññasantāsanamattameva hoti. Koṭisatāpi koṭisahassāpi nāgā tehi saddhiṃ yujjhitvā te asurapuraṃyeva pavesetvā nivattanti. Yadā pana asurā balavanto honti, atha nāgā osakkitvā dutiye ālinde supaṇṇehi saddhiṃ ekatova hutvā yujjhanti. Esa nayo supaṇṇādīsupi. Yadā pana tāni pañcapi ṭhānāni asurā maddanti, tadā ekato sampiṇḍitānipi tāni pañca balāni osakkanti. Atha cattāro mahārājāno gantvā sakkassa taṃ pavattiṃ ārocenti. Sakko tesaṃ vacanaṃ sutvā diyaḍḍhayojanasatikaṃ vejayantarathaṃ āruyha sayaṃ vā nikkhamati, ekaṃ puttaṃ vā peseti. Yadā devā puna apaccāgamanāya asure jiniṃsu, tadā sakko asure palāpetvā pañcasu ṭhānesu ārakkhaṃ datvā vediyapāde vajirahatthā indapaṭimāyo ṭhapesi. Asurā kālena kālaṃ uṭṭhahitvā paṭimāyo disvā ‘‘sakko appamatto tiṭṭhatī’’ti tatova nivattanti. Idha pana yadā asurānaṃ jayo ahosi, devānaṃ parājayo, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘parājitā ca, bhikkhave, devā apayiṃsuyeva uttarenābhimukhā, abhiyiṃsu asurā’’ti.

ते असुर देखील आयुष्य, वर्ण, यश आणि ऐश्वर्य संपत्तीने तावतिंस देवांसारखेच होते. म्हणून स्वतःला न ओळखता, पाटली (वृक्ष) फुलल्यावर, 'हे देवनगर नाही, तिथे पारिच्छत्तक (पारिजात) फुलतो, येथे तर चित्तपाटली आहे. म्हाताऱ्या शक्राने आपल्याला मद्य पाजून फसवले आहे आणि आपले देवनगर हिरावून घेतले आहे. चला, आपण त्याच्याशी युद्ध करूया' असे म्हणून हत्ती, घोडे आणि रथांवर आरूढ होऊन, सोने, चांदी व मण्यांचे फलक (ढाली) घेऊन, युद्धासाठी सज्ज होऊन आणि असुरांचे नगारे वाजवत महासागराचे पाणी दुभंगून वर आले. जणू वारुळातील माश्या वारुळावर चढतात, तसे ते सुमेरू पर्वतावर चढू लागले. त्यानंतर त्यांचे पहिले युद्ध नागांशी झाले. त्या युद्धात कोणाचीही त्वचा किंवा चामडी फाटत नाही, रक्तही निघत नाही, केवळ लहान मुलांच्या लाकडी मेंढ्यांच्या युद्धाप्रमाणे एकमेकांना घाबरवण्यापुरतेच ते असते. कोट्यवधी नाग त्यांच्याशी युद्ध करून त्यांना असुरपुरातच परत पाठवून मागे फिरतात. पण जेव्हा असुर बलवान होतात, तेव्हा नाग मागे हटून दुसऱ्या ओसरीत सुपर्णांसोबत (गरुडांसोबत) एकत्र येऊन युद्ध करतात. हाच नियम सुपर्ण इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. पण जेव्हा असुर त्या पाचही स्थानांवर ताबा मिळवतात, तेव्हा एकत्र आलेली ती पाचही दले मागे हटतात. मग चार महाराज (चातुर्महाराज) जाऊन शक्राला ही हकीकत सांगतात. शक्र त्यांचे बोलणे ऐकून दीडशे योजन लांबीच्या वैजयंत रथावर आरूढ होऊन स्वतः निघतात किंवा आपल्या एका पुत्राला पाठवतात. जेव्हा देवांनी असुरांचा पुन्हा न येण्यासाठी पराभव केला, तेव्हा शक्राने असुरांना पळवून लावून पाच ठिकाणी रक्षक नेमले आणि वेदिकेच्या पायथ्याशी हातात वज्र घेतलेल्या इंद्राच्या मूर्ती स्थापित केल्या. असुर वेळोवेळी वर येऊन त्या मूर्ती पाहून 'शक्र अप्रमत्त (सावध) उभा आहे' असे समजून तिथूनच मागे फिरतात. परंतु येथे जेव्हा असुरांचा विजय झाला आणि देवांचा पराभव झाला, त्या संदर्भाने हे म्हटले आहे – 'भिक्खूहो, पराभूत झालेले देव उत्तरेकडे पळून गेले आणि असुरांनी त्यांच्यावर हल्ला केला.'

Dakkhiṇābhimukhā hutvāti cakkavāḷapabbatābhimukhā hutvā. Asurā kira devehi parājitā palāyantā cakkavāḷapabbatābhimukhaṃ gantvā cakkavāḷamahāsamuddapiṭṭhiyaṃ rajatapaṭṭavaṇṇe vālikāpuline yattha paṇṇakuṭiyo māpetvā isayo vasanti, tattha gantvā isīnaṃ assamapadena gacchantā ‘‘sakko imehi saddhiṃ mantetvā amhe nāseti, gaṇhatha puttahatāya putte’’ti kupitā assamapade pānīyaghaṭacaṅkamanapaṇṇasālādīni viddhaṃsenti. Isayo araññato phalāphalaṃ ādāya āgatā disvā puna dukkhena paṭipākatikaṃ karonti, tepi punappunaṃ tatheva parājitā gantvā vināsenti. Tena vuttaṃ – ‘‘parājitā ca kho, bhikkhave, asurā apayiṃsuyeva dakkhiṇenābhimukhā’’ti. Navamaṃ uttānatthameva.

'दक्षिणाभिमुखा हुत्वा' म्हणजे चक्रवाळ पर्वताकडे तोंड करून. देवांकडून पराभूत होऊन पळणारे असुर चक्रवाळ पर्वताकडे गेले आणि चक्रवाळ महासागराच्या किनाऱ्यावर चांदीच्या पट्टीसारख्या पांढऱ्या वाळूच्या पुळणीवर, जिथे पर्णकुटी बांधून ऋषी राहत होते, तिथे गेले. ऋषींच्या आश्रमातून जाताना, 'शक्र यांच्याशी सल्लामसलत करून आमचा नाश करतो, या दासीपुत्रांना पकडा' असे रागाने म्हणून त्यांनी आश्रमातील पाण्याचे घडे, चंक्रमण मार्ग (फिरण्याची जागा), पर्णकुटी इत्यादींचा विध्वंस केला. ऋषींनी अरण्यातून फळे घेऊन आल्यावर हे पाहिले आणि पुन्हा कष्टाने ते पूर्ववत केले. ते असुरही वारंवार तसेच पराभूत होऊन जात आणि विध्वंस करत. म्हणूनच म्हटले आहे – 'भिक्खूहो, पराभूत झालेले असुर दक्षिणेकडे पळून गेले.' नववे (सुत्त) स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

Devāsurasaṅgāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

देवासुरसंग्रामसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

10. Tapussasuttavaṇṇanā

१०. तपुस्ससुत्त वर्णन

41. Dasame [Pg.304] pakkhandatīti pavisati. Pasīdatīti pasādaṃ abhiruciṃ āpajjati, patiṭṭhāti vimuccatīti attho. Kathāpābhatanti kathāya mūlaṃ. Mūlañhi ‘‘pābhata’’nti vuccati. Yathāha –

४१. दहाव्या सुत्तात, 'पक्खन्दति' म्हणजे प्रवेश करतो. 'पसीदति' म्हणजे प्रसन्नता किंवा अभिरुची प्राप्त करतो, प्रतिष्ठित होतो, विमुक्त होतो असा अर्थ आहे. 'कथापाभत' म्हणजे कथेचे मूळ (प्रस्तावना). कारण मूळालाच 'पाभत' म्हटले जाते. जसे म्हटले आहे –

‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);

'बुद्धिमान आणि चतुर मनुष्य अगदी थोड्या भांडवलाने (पाभताने) स्वतःची प्रगती करतो, जसे फुंकर मारून लहानशा अग्नीला प्रज्वलित केले जाते.' (जातक १.१.४);

Tenevāha ‘‘kathāpābhatanti kathāmūla’’nti. Vitakkaggahaṇeneva taṃsahacarito vicāropi gahito. Tenevettha bahuvacananiddeso katoti āha ‘‘vitakkesūti vitakkavicāresū’’ti.

म्हणूनच म्हटले आहे – 'कथापाभत म्हणजे कथेचे मूळ'. 'वितक्क' (वितर्क) या शब्दाच्या ग्रहणानेच त्याच्यासोबत असणारा 'विचार' देखील गृहीत धरला जातो. म्हणूनच येथे बहुवचनाचा निर्देश केला आहे, जसे म्हटले आहे – 'वितक्केसु म्हणजे वितर्क आणि विचारांमध्ये'.

Tapussasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

तपुस्ससुत्त वर्णन समाप्त झाले.

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

महावग्ग वर्णन समाप्त झाले.

5. Sāmaññavaggo

५. सामञ्ञवग्ग (सामान्यवर्ग)

1-10. Sambādhasuttādivaṇṇanā

१-१०. सम्बाधसुत्त इत्यादींचे वर्णन

42-51. Pañcamassa paṭhame udāyīti tayo therā udāyī nāma kāḷudāyī, lāḷudāyī, mahāudāyīti, idha kāḷudāyī adhippetoti āha ‘‘udāyīti kāḷudāyitthero’’ti. Sambādheti sampīḷitataṇhāsaṃkilesādinā sauppīḷanatāya paramasambādhe. Ativiya saṅkaraṭṭhānabhūto hi nīvaraṇasambādho adhippeto. Okāsoti jhānassetaṃ nāmaṃ. Nīvaraṇasambādhābhāvena hi jhānaṃ idha ‘‘okāso’’ti vuttaṃ. Paṭilīnanisabhoti vā paṭilīno hutvā seṭṭho, paṭilīnānaṃ vā seṭṭhoti paṭilīnanisabho. Paṭilīnā nāma pahīnamānā vuccanti mānussayavasena uṇṇatābhāvato. Yathāha ‘‘kathañca, bhikkhave, bhikkhu paṭilīno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno asmimāno pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃgato āyatiṃ anuppādadhammo’’ti (a. ni. 4.38; mahāni. 87). Sesaṃ sabbattha uttānameva.

४२-५१. पाचव्या वर्गातील पहिल्या सुत्तात, 'उदायी' नावाचे तीन थेर आहेत – काळुदायी, लाळुदायी आणि महाउदायी. येथे काळुदायी अभिप्रेत आहेत, म्हणून म्हटले आहे – 'उदायी म्हणजे काळुदायी थेर'. 'सम्बाधे' म्हणजे तृष्णा, संक्लेश इत्यादींमुळे अत्यंत पीडादायक अशा संकोचात (अडचणीत). येथे नीवरणांचा अडथळा हा अत्यंत संकीर्ण स्थान म्हणून अभिप्रेत आहे. 'ओकास' (अवकाश/संधी) हे ध्यानाचे नाव आहे. नीवरणांच्या अडथळ्याचा अभाव असल्यामुळे येथे ध्यानाला 'ओकास' म्हटले आहे. 'पटिलीननिसभ' म्हणजे एकांतात राहणारा श्रेष्ठ, या अर्थाने किंवा एकांतात राहणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ तो 'पटिलीननिसभ'. 'पटिलीन' म्हणजे ज्यांचा मान (अहंकार) नष्ट झाला आहे, कारण मानवी स्वभावामुळे त्यांच्यात गर्व नसतो. जसे म्हटले आहे – 'आणि भिक्खूहो, भिक्खू कसा पटिलीन (एकांतात लीन/अहंकाररहित) होतो? येथे, भिक्खूहो, भिक्खूचा अस्मिमान (अहंकार) नष्ट झालेला असतो, मुळासकट उपटून टाकलेला असतो, ताडाच्या झाडासारखा नष्ट केलेला असतो, अस्तित्वात नसलेला आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारा असतो.' (अं. नि. ४.३८; महानि. ८७). उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Sambādhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सम्बाधसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

अशा प्रकारे मनोरथपूरणी अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील

Navakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

नवकनिपात वर्णनाची अस्पष्ट अर्थांची स्पष्टीकरणे समाप्त झाली.

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

Aṅguttaranikāye

अंगुत्तरनिकाय

Dasakanipāta-ṭīkā

दसकनिपात-टीका

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

१. प्रथम पण्णासक (पन्नास सुत्तांचा समूह)

1. Ānisaṃsavaggo

१. आनिसंसवग्ग (आशंसवर्ग/फलाध्याय)

1. Kimatthiyasuttavaṇṇanā

१. किमत्थियसुत्त वर्णन

1. Dasakanipātassa [Pg.305] paṭhame avippaṭisāratthānīti avippaṭisārappayojanāni. Avippaṭisārānisaṃsānīti avippaṭisārudayāni. Etena avippaṭisāro nāma sīlassa udayamattaṃ, saṃvaddhitassa rukkhassa chāyāpupphasadisaṃ, añño eva panānena nipphādetabbo samādhiādiguṇoti dasseti. ‘‘Yāva maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, tāva taruṇavipassanā’’ti hi vacanato upakkilesavimuttaudayabbayañāṇato paraṃ ayañca vipassanā virajjati yogāvacaro viratto puriso viya bhariyāya saṅkhārato etenāti virāgo.

१. दसकनिपाताच्या पहिल्या सुत्तात, 'अविप्पटिसारत्थानि' म्हणजे पश्चात्ताप न होणे हे ज्याचे प्रयोजन आहे. 'अविप्पटिसारानिसंसानि' म्हणजे पश्चात्ताप न होणे हा ज्याचा उदय (लाभ) आहे. याद्वारे हे दर्शवले जाते की, पश्चात्ताप न होणे (अविप्पटिसार) हा शीलाचा केवळ उदय आहे, जो वाढलेल्या वृक्षाच्या सावली आणि फुलांसारखा आहे; परंतु याच्याद्वारे साध्य करायचा दुसराच गुण म्हणजे समाधी इत्यादी होय. कारण 'जोपर्यंत मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्धी आहे, तोपर्यंत तरुण विपश्यना असते' या वचनानुसार, उपक्किलेशांपासून (उपकलेशांपासून) मुक्त अशा उदयव्ययज्ञानानंतर ही विपश्यना विरक्त होते, जसे एखादा विरक्त पुरुष आपल्या पत्नीपासून विरक्त होतो, तसेच संस्कारांपासून विरक्त होणे म्हणजे 'विराग' होय.

Kimatthiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

किमत्थियसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

2-5. Cetanākaraṇīyasuttādivaṇṇanā

२-५. चेतनाकरणीयसुत्त इत्यादींचे वर्णन

2-5. Dutiye saṃsāramahoghassa paratīrabhāvato yo naṃ adhigacchati, taṃ pāreti gametīti pāraṃ, nibbānaṃ. Tabbidūratāya natthi ettha pāranti apāraṃ, saṃsāro. Tenāha ‘‘orimatīrabhūtā tebhūmakavaṭṭā’’tiādi. Tatiyādīsu natthi vattabbaṃ.

२-५. दुसऱ्या (सूत्रात), संसाररूपी महापुराचा पलीकडचा तीर असल्यामुळे, जो त्याला प्राप्त करतो, त्याला पलीकडे नेतो किंवा पोहोचवतो म्हणून 'पार' म्हणजे 'निर्वाण' होय. त्याच्यापासून दूर असल्यामुळे येथे 'पार' (पलीकडचा तीर) नाही, म्हणून 'अपार' म्हणजे 'संसार' होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अलीकडचा तीर असलेले तेभूमक वट्ट (त्रिभूमक चक्र)' इत्यादी. तिसऱ्या इत्यादी सूत्रांमध्ये काही सांगण्यासारखे नाही.

Cetanākaraṇīyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

चेतनाकरणीयसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

6. Samādhisuttavaṇṇanā

६. समाधिसुत्तवर्णन

6. Chaṭṭhe santaṃ santanti appetvā nisinnassātiādīsu santaṃ santaṃ paṇītaṃ paṇītantiādīni vadati. Iminā pana ākārena taṃ paṭivijjhitvā tattha [Pg.306] cittaṃ upasaṃharato phalasamāpattisaṅkhāto cittuppādo tathā pavattatīti veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

६. सहाव्या (सूत्रात), 'शांत आहे, शांत आहे' असे अर्पण (समाधी) करून बसलेल्याच्या इत्यादींमध्ये 'शांत आहे, शांत आहे, प्रणीत आहे, प्रणीत आहे' इत्यादी म्हणतात. या प्रकारे त्याचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करून, तेथे चित्त एकाग्र करणाऱ्याचे 'फलसमापत्ती' नावाचे चित्तोत्पाद तशा प्रकारे प्रवृत्त होते, असे समजावे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

समाधिसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

Ānisaṃsavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

आनिसंसवग्गवर्णन समाप्त झाले.

2. Nāthavaggo

२. नाथवग्गो (नाथवर्ग)

1-4. Senāsanasuttādivaṇṇanā

१-४. सेनासनसुत्त इत्यादींचे वर्णन

11-14. Dutiyassa paṭhame nātidūranti gocaraṭṭhānato aḍḍhagāvutato orabhāgatāya nātidūraṃ. Nāccāsannanti pacchimena pamāṇena gocaraṭṭhānato pañcadhanusatikatāya na atiāsannaṃ. Tāya ca pana nātidūranāccāsannatāya gocaraṭṭhānapaṭiparissayādirahitamaggatāya ca gamanassa ca āgamanassa ca yuttarūpattā gamanāgamanasampannaṃ. Divasabhāge mahājanasaṃkiṇṇatābhāvena divā appākiṇṇaṃ. Abhāvattho hi ayaṃ appa-saddo ‘‘appiccho’’tiādīsu viya. Rattiyaṃ manussasaddābhāvena rattiṃ appasaddaṃ. Sabbadāpi janasannipātanigghosābhāvena appanigghosaṃ.

११-१४. दुसऱ्या (वर्गाच्या) पहिल्या सूत्रात, 'नातिदूरं' (फार दूर नाही) म्हणजे गोचरस्थानापासून (भिक्षेच्या जागेपासून) अर्ध्या गाऊपेक्षा (अड्डगावूत) कमी अंतरावर असल्यामुळे फार दूर नाही. 'नाच्चासन्नं' (फार जवळ नाही) म्हणजे किमान प्रमाणाने गोचरस्थानापासून पाचशे धनुष्य अंतरावर असल्यामुळे फार जवळ नाही. आणि त्या फार दूर नसण्याने व फार जवळ नसण्याने, तसेच गोचरस्थानाच्या मार्गातील उपद्रव इत्यादींनी रहित मार्ग असल्यामुळे जाणे आणि येणे योग्य ठरत असल्याने ते 'गमनागमनसंपन्न' (येण्या-जाण्यास सुलभ) आहे. दिवसाच्या वेळी लोकांची गर्दी नसल्यामुळे 'दिवा अप्पाकिण्णं' (दिवसा गर्दी नसलेले) आहे. येथे 'अप्प' (अल्प) हा शब्द 'अप्पिच्छो' (अल्पेच्छ) इत्यादी शब्दांप्रमाणे अभावाच्या अर्थाने वापरला आहे. रात्रीच्या वेळी मानवी आवाजाचा अभाव असल्यामुळे 'रत्तिं अप्पसद्दं' (रात्री शांत/कमी आवाजाचे) आहे. सर्वकाळ लोकांच्या एकत्र येण्याच्या कोलाहलाचा अभाव असल्यामुळे 'अप्पनिग्घोस' (कमी कोलाहलाचे) आहे.

Appakasirenāti akasirena sukheneva. Sīlādiguṇānaṃ thirabhāvappattiyā therā. Suttageyyādi bahu sutaṃ etesanti bahussutā. Tamuggahadhāraṇena sammadeva garūnaṃ santike āgamitabhāvena ca āgato pariyattidhammasaṅkhāto āgamo etesanti āgatāgamā. Suttābhidhammasaṅkhātassa dhammassa dhāraṇena dhammadharā. Vinayassa dhāraṇena vinayadharā. Tesaṃ dhammavinayānaṃ mātikāya dhāraṇena mātikādharā. Tattha tattha dhammaparipucchāya paripucchati. Atthaparipucchāya paripañhati vīmaṃsati vicāreti. Idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko atthoti paripucchāparipañhākāradassanaṃ. Avivaṭañceva pāḷiyā atthaṃ padesantarapāḷidassanena āgamato vivaranti. Anuttānīkatañca yuttivibhāvanena uttāniṃ karonti. Kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu saṃsayuppattiyā hetutāya gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu pāḷippadesesu yāthāvato vinicchayappadānena kaṅkhaṃ paṭivinodenti.

‘अप्पकसिरेन’ म्हणजे विनासायास, सुखानेच. शील इत्यादी गुणांच्या स्थिरतेला प्राप्त झाल्यामुळे ‘थेर’ (स्थवीर). सुत्त, गेय्य इत्यादींचे विपुल श्रवण केले आहे ज्यांनी, ते ‘बहुस्सुत’ (बहुश्रुत). त्याचे ग्रहण व धारण केल्याने आणि गुरूंच्या जवळ योग्य प्रकारे प्राप्त केल्यामुळे, ज्यांच्याकडे ‘परियत्तिधम्म’ (परियत्ती धर्म) नावाचा आगम आला आहे, ते ‘आगतागमा’. सुत्त आणि अभिधम्म नावाच्या धर्माचे धारण केल्यामुळे ‘धम्मधरा’ (धर्मधर). विनयाचे धारण केल्यामुळे ‘विनयधरा’ (विनयधर). त्या धर्म आणि विनयाच्या मातृकांचे (मातिका) धारण केल्यामुळे ‘मातिकाधरा’ (मातृकाधर). तेथे तेथे धर्माच्या चौकशीसाठी प्रश्न विचारतात. अर्थाच्या चौकशीसाठी सखोल प्रश्न विचारतात, मीमांसा करतात, विचार करतात. ‘भंते, हे कसे आहे? याचा काय अर्थ आहे?’ हे विचारणे आणि सखोल प्रश्न विचारण्याचे स्वरूप दाखवणे होय. पाळीच्या (पाठाच्या) न उघडलेल्या अर्थाला इतर पाळी-पाठांच्या संदर्भाने आगमानुसार स्पष्ट करतात. जे स्पष्ट नाही, ते युक्तीच्या विश्लेषणाने स्पष्ट करतात. शंका निर्माण करणाऱ्या धर्मांमध्ये संशय उत्पन्न होण्यास कारणीभूत असलेल्या कठीण पाळी-भागांमध्ये योग्य निर्णय देऊन शंका दूर करतात.

Ettha [Pg.307] ca nātidūraṃ nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannanti ekaṃ aṅgaṃ, divā appākiṇṇaṃ, rattiṃ appasaddaṃ, appanigghosanti ekaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassanti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa…pe… parikkhārāti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane therā…pe… kaṅkhaṃ paṭivinodentīti ekaṃ. Evaṃ pañca aṅgāni veditabbāni. Dutiyādīni uttānatthāni.

आणि येथे ‘नातिदूरं नाच्चासन्नं गमनागमनसंपन्नं’ हे एक अंग; ‘दिवा अप्पाकिण्णं, रत्तिं अप्पसद्दं, अप्पनिग्घोस’ हे एक; ‘अप्पडंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्स’ (डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणारे प्राणी यांचा स्पर्श कमी असणे) हे एक; ‘तस्मिं खो पन सेनासने विहरन्तस्स... पे... परिक्खारा’ (त्या सेनासनात विहार करणाऱ्याला... पे... परिष्कार) हे एक; ‘तस्मिं खो पन सेनासने थेरा... पे... कङ्खं पटिविनोदेन्ति’ (त्या सेनासनात थेर... पे... शंका दूर करतात) हे एक. अशा प्रकारे पाच अंग समजावेत. दुसऱ्या इत्यादी सूत्रांचे अर्थ स्पष्ट आहेत.

Senāsanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सेनासनसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

5-6. Appamādasuttādivaṇṇanā

५-६. अप्पमादसुत्त इत्यादींचे वर्णन

15-16. Pañcame kārāpakaappamādo nāma ‘‘ime akusalā dhammā pahātabbā, ime kusalā dhammā upasampādetabbā’’ti taṃtaṃparivajjetabbavajjanasampādetabbasampādanavasena pavatto appamādo. Esāti appamādo. Lokiyova na lokuttaro. Ayañcāti ca esāti ca appamādameva vadati. Tesanti cātubhūmakadhammānaṃ. Paṭilābhakattenāti paṭilābhāpanakattena.

१५-१६. पाचव्या (सूत्रात), ‘कारापक-अप्पमाद’ (क्रियाशील अप्रमाद) म्हणजे ‘हे अकुशल धर्म प्रहाण (त्याग) करण्यायोग्य आहेत, हे कुशल धर्म संपादन (प्राप्त) करण्यायोग्य आहेत’ अशा प्रकारे त्या त्या वर्ज्य गोष्टींचे वर्जन आणि संपादन करण्यायोग्य गोष्टींचे संपादन करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेला अप्रमाद होय. ‘एसा’ म्हणजे अप्रमाद. हा लौकिकच आहे, लोकोत्तर नाही. ‘अयञ्च’ आणि ‘एस’ हे दोन्ही अप्रमादालाच दर्शवतात. ‘तेसं’ म्हणजे चातुर्भूमक धर्मांचे. ‘पटिलाभकत्तेन’ म्हणजे प्राप्त करून देण्याच्या भावाने.

Jaṅgalānanti jaṅgalacārīnaṃ. Jaṅgala-saddo cettha kharabhāvasāmaññena pathavīpariyāyo, na anupaṭṭhānavidūradesavācī. Tenāha ‘‘pathavītalacārīna’’nti. Padānaṃ vuccamānattā ‘‘sapādakapāṇāna’’nti visesetvā vuttaṃ. Samodhānanti antogadhabhāvaṃ. Tenāha ‘‘odhānaṃ pakkhepa’’nti. ‘‘Upakkhepa’’ntipi paṭhanti, upanetvā pakkhipitabbanti attho. Vassikāya pupphaṃ vassikaṃ yathā ‘‘āmalakiyā phalaṃ āmalaka’’nti. Mahātalasminti uparipāsāde. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

‘जङ्गलानं’ म्हणजे जंगलात फिरणाऱ्या प्राण्यांचे. येथे ‘जंगल’ हा शब्द खडबडीतपणाच्या सामान्य गुणधर्मामुळे पृथ्वीचा वाचक आहे, निर्जन किंवा दूरच्या प्रदेशाचा वाचक नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘पथवीतलचारीनं’ (पृथ्वीतलावर फिरणाऱ्यांचे). पावलांविषयी (पदांविषयी) बोलले जात असल्यामुळे ‘सपादकपाणानं’ (पाय असलेल्या प्राण्यांचे) असे विशेष करून म्हटले आहे. ‘समोधानं’ म्हणजे अंतर्भाव असणे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘ओधानं पक्खेपं’ (आत ठेवणे किंवा समाविष्ट करणे). काही जण ‘उपकंप’ असेही वाचतात, जवळ आणून ठेवणे असा याचा अर्थ आहे. ‘वस्सिका’ (जुई) चे फूल म्हणजे ‘वस्सिकं’, जसे ‘आमलकी’ (आवळी) चे फळ म्हणजे ‘आमलकं’. ‘महातलस्मिं’ म्हणजे प्रासादाच्या (महालाच्या) वरच्या मजल्यावर. सहावे (सूत्र) स्पष्टच आहे.

Appamādasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

अप्पमादसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

7-8. Paṭhamanāthasuttādivaṇṇanā

७-८. प्रथमनाथसुत्त इत्यादींचे वर्णन

17-18. Sattame yehi sīlādīhi samannāgato bhikkhu dhammasaraṇatāya dhammeneva nāthati āsīsati abhibhavatīti nātho vuccati, te [Pg.308] tassa nāthabhāvakarā dhammā nāthakaraṇāti vuttāti āha ‘‘attano sanāthabhāvakarā patiṭṭhakarāti attho’’ti. Tattha attano patiṭṭhakarāti yassa nāthabhāvakarā, tassa attano patiṭṭhāvidhāyino. Appatiṭṭho anātho, sappatiṭṭho sanāthoti patiṭṭhattho nātha-saddo. Kalyāṇaguṇayogato kalyāṇāti dassento ‘‘sīlādiguṇasampannā’’ti āha. Mijjanalakkhaṇā mettā etassa atthīti mitto. So vuttanayena kalyāṇo assa atthīti tassa atthitāmattaṃ kalyāṇamittapadena vuttaṃ. Assa tena sabbakālaṃ avijahitavāsoti taṃ dassetuṃ ‘‘kalyāṇasahāyo’’ti vuttanti āha ‘‘tevassā’’ti. Te eva kalyāṇamittā assa bhikkhuno. Saha ayanatoti saha pavattanato. Asamodhāne cittena, samodhāne pana cittena ceva kāyena ca sampavaṅko. Sukhaṃ vaco etasmiṃ anukūlagāhimhi ādaragāravavati puggaleti suvaco. Tenāha ‘‘sukhena vattabbo’’tiādi. Khamoti khanto. Tamevassa khamabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘gāḷhenā’’tiādi vuttaṃ. Vāmatoti micchā, ayoniso vā gaṇhāti. Paṭippharatīti paṭāṇikabhāvena tiṭṭhati. Padakkhiṇaṃ gaṇhātīti sammā, yoniso vā gaṇhāti.

१७-१८. सातव्या (सूत्रात), ज्या शील इत्यादींनी युक्त असलेला भिक्षू धर्मशरण असल्यामुळे धर्मानेच ‘नाथती’ म्हणजे आकांक्षा करतो किंवा (क्लेशांवर) विजय मिळवतो म्हणून ‘नाथ’ म्हटला जातो, ते त्याच्या नाथभावाला निर्माण करणारे धर्म ‘नाथकरण’ म्हटले आहेत, म्हणून म्हटले आहे - ‘स्वतःला सनाथ करणारे, म्हणजेच प्रतिष्ठा (आश्रय) देणारे असा अर्थ आहे’. तेथे ‘स्वतःला प्रतिष्ठा देणारे’ म्हणजे ज्याच्या नाथभावाला निर्माण करणारे आहेत, त्याला स्वतःला आश्रय देणारे आहेत. अप्रतिष्ठित तो अनाथ, सप्रतिष्ठित तो सनाथ, अशा प्रकारे ‘नाथ’ हा शब्द प्रतिष्ठेच्या (आश्रयाच्या) अर्थाने आहे. कल्याणकारी गुणांच्या योगामुळे ‘कल्याण’ हे दर्शवण्यासाठी ‘शील इत्यादी गुणांनी संपन्न’ असे म्हटले आहे. स्नेह करणे हे जिचे लक्षण आहे ती ‘मेत्ता’ (मैत्री) ज्याच्याजवळ आहे तो ‘मित्त’ (मित्र). तो सांगितलेल्या पद्धतीने कल्याणकारी ज्याच्याजवळ आहे, त्याचे केवळ अस्तित्वच ‘कल्याणमित्त’ या पदाने सांगितले आहे. त्याचा त्याच्याशी सर्वकाळ न सुटणारा सहवास आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘कल्याणसहाओ’ (कल्याणसहाय्यक) असे म्हटले आहे, म्हणून ‘तेवस्सा’ असे म्हटले आहे. तेच त्या भिक्षूचे कल्याणमित्र होत. ‘सह अयनतो’ म्हणजे सोबत प्रवृत्त होण्याने. असमाधानात चित्ताने, तर समाधानात चित्त आणि काय (शरीर) या दोन्हीने जोडलेला (संपवङ्को). अनुकूलता ग्रहण करणाऱ्या, आदर व गौरव बाळगणाऱ्या व्यक्तीशी ज्याचे बोलणे सुखद असते तो ‘सुवचो’ (सुवच/सुवचन). म्हणूनच म्हटले आहे - ‘सुखाने बोलण्याजोगा’ इत्यादी. ‘खमो’ म्हणजे सहनशील (क्षमाशील). त्याचाच तो सहनशील भाव दर्शवण्यासाठी ‘गाळ्हेन’ (तीव्रतेने) इत्यादी म्हटले आहे. ‘वामतो’ म्हणजे चुकीच्या पद्धतीने किंवा अयोनिशः ग्रहण करतो. ‘पटिप्फरति’ म्हणजे विरोधक भावाने उभा राहतो. ‘पदक्खिणं गण्हाति’ म्हणजे योग्य प्रकारे किंवा योनिशः ग्रहण करतो.

Uccāvacānīti vipulakhuddakāni. Tatrupagamaniyāyāti tatra tatra mahante khuddake ca kamme sādhanavasena upāyena upagacchantiyā, tassa tassa kammassa nipphādane samatthāyāti attho. Tatrupāyāyāti vā tatra tatra kamme sādhetabbe upāyabhūtāya.

उच्चावचानि म्हणजे मोठे आणि लहान (विविध प्रकारचे). 'तत्रुपगमनियाया' म्हणजे त्या त्या मोठ्या आणि लहान कर्मांमध्ये साधनाद्वारे किंवा उपायाने प्रवृत्त होणारी, म्हणजेच त्या त्या कर्माच्या सिद्धीसाठी समर्थ असणारी, असा अर्थ आहे. किंवा 'तत्रुपायाया' म्हणजे त्या त्या साध्य करावयाच्या कर्मामध्ये उपायभूत असणारी.

Dhamme assa kāmoti dhammakāmoti byadhikaraṇānampi bāhirattho samāso hotīti katvā vuttaṃ. Kāmetabbato vā piyāyitabbato kāmo, dhammo. Dhammo kāmo assāti dhammakāmo. Dhammoti pariyattidhammo adhippetoti āha ‘‘tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ piyāyatīti attho’’ti. Samudāharaṇaṃ kathanaṃ samudāhāro, piyo samudāhāro etassāti piyasamudāhāro. Sayañcāti ettha ca-saddena ‘‘sakkacca’’nti padaṃ anukaḍḍhati. Tena sayañca sakkaccaṃ desetukāmo hotīti yojanā. Abhidhammo satta pakaraṇāni ‘‘adhiko abhivisiṭṭho ca pariyattidhammo’’ti katvā. Vinayo ubhatovibhaṅgā [Pg.309] vinayanato kāyavācānaṃ. Abhivinayo khandhakaparivārā visesato ābhisamācārikadhammakittanato. Ābhisamācārikadhammapāripūrivaseneva hi ādibrahmacariyakadhammapāripūrī. Dhammo eva piṭakadvayassapi pariyattidhammabhāvato. Maggaphalāni abhidhammo ‘‘nibbānadhammassa abhimukho’’ti katvā. Kilesavūpasamakaraṇaṃ pubbabhāgiyā tisso sikkhā saṅkhepato vivaṭṭanissito samatho vipassanā ca. Uḷārapāmojjoti balavapāmojjo. Kāraṇattheti nimittatthe. Kusaladhammanimittaṃ hissa vīriyārambho. Tenāha ‘‘tesaṃ adhigamatthāyā’’ti. Kusalesu dhammesūti vā nipphādetabbe bhummaṃ yathā ‘‘cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhāna’’nti. Aṭṭhame natthi vattabbaṃ.

धम्मावर ज्याची प्रीती आहे तो 'धम्मकामो' (धम्मकाम). हा व्यधिकरण बहुव्रीहि समास आहे, असे मानून सांगितले आहे. किंवा इच्छिण्यायोग्य किंवा प्रिय वाटण्यायोग्य असल्यामुळे 'कामो' म्हणजे 'धम्मो' (धम्म). धम्म हाच ज्याचा काम (प्रिय) आहे तो 'धम्मकामो'. येथे 'धम्मो' या शब्दाने 'परियत्तिधम्म' अभिप्रेत आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'त्रिपिटक रूप बुद्धवचनावर जो प्रेम करतो, असा अर्थ आहे.' 'समुदाहरण' म्हणजे कथन करणे हा 'समुदाहारो' आहे. ज्याचे कथन प्रिय आहे तो 'पियसमुदाहारो'. 'सयञ्च' (स्वतः आणि) यामध्ये 'च' शब्दाने 'सक्कच्चं' (आदरपूर्वक) या पदाचे आकर्षण होते. त्यामुळे 'स्वतः आणि आदरपूर्वक उपदेश करण्याची इच्छा असणारा होतो' अशी योजना करावी. 'अभिधम्मो' म्हणजे सात ग्रंथ, कारण तो 'अधिक आणि अतिविशिष्ट परियत्तिधम्म' आहे. 'विनयो' म्हणजे दोन्ही विभंग, कारण तो काय आणि वाचेचे नियमन (विनयन) करतो. 'अभिविनयो' म्हणजे खंधक आणि परिवार, विशेषतः आभिसमाचारिक (शिष्टाचारविषयक) धम्माचे कीर्तन केल्यामुळे. कारण आभिसमाचारिक धम्माच्या परिपूर्तीमुळेच आदिब्रह्मचर्यक धम्माची परिपूर्ती होते. दोन्ही पिटकांचे परियत्तिधम्म स्वरूप असल्यामुळे तो 'धम्मो'च आहे. मार्ग आणि फळ हे 'अभिधम्म' आहेत, कारण ते 'निर्वाणधम्माच्या अभिमुख' आहेत. क्लेश शांत करणे म्हणजे पूर्वभागातील तीन शिक्षा, संक्षेपाने विवर्त-निश्रित (संसारमुक्तीशी संबंधित) शमथ आणि विपश्यना होय. 'उळारपामोज्जो' म्हणजे प्रबळ प्रमोद (आनंद). 'कारणत्थे' म्हणजे निमित्त अर्थामध्ये. कारण कुशल धम्माच्या निमित्तानेच त्याचा वीर्यारंभ (प्रयत्न) असतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'त्यांच्या अधिगमासाठी (प्राप्तीसाठी)'. किंवा 'कुसलेसु धम्मेसु' (कुशल धम्मांमध्ये) हे सप्तमी विभक्तीचे रूप साध्य करण्याच्या अर्थात आहे, जसे की 'चित्ताच्या अशांततेमध्ये अयोनिशोमनसिकार हे पदस्थान (कारण) आहे'. आठव्या सुत्तात काही सांगण्यासारखे नाही.

Paṭhamanāthasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम नाथसुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

9. Paṭhamaariyāvāsasuttavaṇṇanā

९. प्रथम अरियावाससुत्त वर्णना (टीका)

19. Navame ariyānaṃ eva āvāsāti ariyāvāsā anariyānaṃ tādisānaṃ asambhavato. Ariyāti cettha ukkaṭṭhaniddesena khīṇāsavā gahitā. Te ca yasmā tehi sabbakālaṃ avijahitavāsā eva, tasmā vuttaṃ ‘‘te āvasiṃsu āvasanti āvasissantī’’ti. Tattha āvasiṃsūti nissāya āvasiṃsu. Pañcaṅgavippahīnatādayo hi ariyānaṃ apassayā. Tesu pañcaṅgavippahānapaccekasaccapanodanaesanāosaṭṭhāni, ‘‘saṅkhāyekaṃ paṭisevati, adhivāseti parivajjeti vinodetī’’ti (dī. ni. 3.308; ma. ni. 2.168; a. ni. 10.20) vuttesu apassenesu vinodanañca maggakiccāneva, itare maggena ca samijjhantīti.

१९. नवव्या सुत्तात, 'अरियावास' म्हणजे केवळ आर्यांचेच निवासस्थान, कारण अनार्यांचे तसे निवासस्थान असणे असंभव आहे. आणि येथे 'अरिया' (आर्य) या शब्दाने उत्कृष्ट निर्देशानुसार क्षीणासव (अर्हत) ग्रहण केले आहेत. आणि ते निवासस्थान त्यांच्याकडून सर्वकाळ कधीही न सोडले जाणारे असल्यामुळेच म्हटले आहे - 'ते राहते झाले, राहतात आणि राहतील.' तेथे 'आवसिंसु' म्हणजे आश्रय घेऊन राहिले. कारण पंचअंगविप्रहीनता (पाच अंगांचा त्याग) इत्यादी आर्यांचे 'अपस्सय' (आश्रय) आहेत. त्यांपैकी पंचअंगविप्रहाण (पाच अंगांचा त्याग), प्रत्येकसच्चपनोदन (वैयक्तिक सत्यांचे निरसन), एसनाओसठ्ठ (इच्छांचा त्याग) आणि 'विचारपूर्वक एकाचे सेवन करतो, सहन करतो, वर्ज्य करतो, दूर करतो' असे जे 'अपस्सेन' (आश्रय) सांगितले आहेत, त्यातील 'विनोदन' (दूर करणे) हे मार्गाचेच कार्य आहे, आणि इतर गोष्टी मार्गाद्वारे सिद्ध होतात.

Paṭhamaariyāvāsasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम अरियावाससुत्त वर्णना समाप्त झाली.

10. Dutiyaariyāvāsasuttavaṇṇanā

१०. द्वितीय अरियावाससुत्त वर्णना

20. Dasame kasmā pana bhagavā kurusu viharanto imaṃ suttaṃ abhāsīti āha ‘‘yasmā’’tiādi. Kururaṭṭhaṃ kira tadā tannivāsisattānaṃ yonisomanasikāravantatādinā [Pg.310] yebhuyyena suppaṭipannatāya pubbe ca katapuññatābalena vā tadā utuādisampattiyuttameva ahosi. Keci pana ‘‘pubbe pavattakuruvattadhammānuṭṭhānavāsanāya uttarakuru viya yebhuyyena utuādisampannameva hoti. Bhagavato kāle sātisayaṃ utusappāyādiyuttaṃ raṭṭhaṃ ahosī’’ti vadanti. Tattha bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo utupaccayādisampannattā tassa raṭṭhassa sappāyautupaccayasevanena niccaṃ kallasarīrā kallacittā ca honti. Te cittasarīrakallatāya anuggahitapaññābalā gambhīrakathaṃ paṭiggahetuṃ samatthā paṭiccasamuppādanissitānaṃ gambhīrapaññānañca kārakā honti. Tenāha ‘‘kururaṭṭhavāsino bhikkhū gambhīrapaññākārakā’’tiādi.

२०. दहाव्या सुत्तात, भगवंतांनी कुरु देशामध्ये विहार करत असताना हे सुत्त का बरं सांगितले? यावर 'यस्मा' (ज्या अर्थी) इत्यादी म्हटले आहे. असे ऐकिवात आहे की, कुरु राष्ट्र हे तेव्हा तेथील रहिवाशांच्या योनिशोमनसिकार इत्यादींमुळे बहुतांश प्रमाणात सुप्रतिपन्न (योग्य आचरण करणारे) असल्यामुळे आणि पूर्वपुण्याच्या बळामुळे किंवा अनुकूल ऋतू इत्यादींच्या संपत्तीने युक्त होते. काही लोक म्हणतात की, 'पूर्वी कुरु देशात पाळल्या गेलेल्या कुरुधर्माच्या अनुष्ठानाच्या वासनेमुळे (संस्कारामुळे) उत्तरकुरुप्रमाणे ते बहुतांश ऋतू इत्यादींच्या संपत्तीने युक्तच होते. भगवंतांच्या काळात ते राष्ट्र अत्यंत अनुकूल ऋतू इत्यादींनी युक्त होते.' तेथे भिक्खू, भिक्खुनी, उपासक आणि उपासिका हे ऋतू आणि प्रत्यय (अनुकूल परिस्थिती) यांनी संपन्न असल्यामुळे, त्या राष्ट्रातील अनुकूल ऋतू आणि प्रत्ययांचे सेवन केल्याने नेहमी निरोगी शरीराचे आणि प्रसन्न चित्ताचे असत. ते चित्त आणि शरीराच्या निरोगीपणामुळे अनुग्रहित प्रज्ञाबळ असणारे, गंभीर कथा ग्रहण करण्यास समर्थ आणि प्रतीत्यसमुत्पाद आश्रित गंभीर प्रज्ञेचे आचरण करणारे असत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कुरु राष्ट्रात राहणारे भिक्खू गंभीर प्रज्ञेचे आचरण करणारे आहेत' इत्यादी.

Yuttappayuttāti satipaṭṭhānabhāvanāya yuttā ceva payuttā ca. Tasmiñhi (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106) janapade catasso parisā pakatiyāva satipaṭṭhānabhāvanānuyogamanuyuttā viharanti, antamaso dāsakammakaraparijanāpi satipaṭṭhānappaṭisaṃyuttameva kathaṃ kathenti. Udakatitthasuttakantanaṭṭhānādīsupi niratthakakathā nāma nappavattati. Sace kāci itthī, ‘‘amma, tvaṃ kataraṃ satipaṭṭhānabhāvanaṃ manasi karosī’’ti pucchitā ‘‘na kiñcī’’ti vadati, taṃ garahanti ‘‘dhīratthu tava jīvitaṃ, jīvamānāpi tvaṃ matasadisā’’ti. Atha naṃ ‘‘mā dāni puna evamakāsī’’ti ovaditvā aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti. Yā pana ‘‘ahaṃ asukaṃ satipaṭṭhānaṃ nāma manasi karomī’’ti vadati, tassā ‘‘sādhu sādhū’’ti sādhukāraṃ datvā ‘‘tava jīvitaṃ sujīvitaṃ, tvaṃ nāma manussattaṃ pattā, tavatthāya sammāsambuddho uppanno’’tiādīhi pasaṃsanti. Na kevalañcettha manussajātikāyeva satipaṭṭhānamanasikārayuttā, te nissāya viharantā tiracchānagatāpi.

'युत्तप्पयुत्ता' म्हणजे सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) भावनेमध्ये युक्त आणि प्रवृत्त असणारे. कारण त्या जनपदात चारही परिषदा (भिक्खू, भिक्खुनी, उपासक, उपासिका) स्वभावतःच सतिपट्ठान भावनेच्या अभ्यासात मग्न असत, अगदी दास, कामगार आणि सेवक देखील सतिपट्ठानशी संबंधितच संभाषण करत असत. पाणवठ्यावर किंवा सूत कातण्याच्या ठिकाणी देखील निरर्थक गप्पागोष्टी कधीही होत नसत. जर एखाद्या स्त्रीला विचारले, 'आई, तू कोणत्या सतिपट्ठान भावनेचे मनन करतेस?' आणि तिने 'काहीच नाही' असे उत्तर दिले, तर तिची निर्भत्सना केली जाई की, 'तुझ्या जगण्याला धिक्कार असो! तू जिवंत असूनही मृतासमान आहेस.' नंतर तिला 'आता पुन्हा असे करू नकोस' असा उपदेश करून एखादे सतिपट्ठान शिकवले जाई. परंतु जी स्त्री 'मी अमुक सतिपट्ठान मनामध्ये धरते' असे सांगत असे, तिला 'साधू, साधू!' असा साधुवाद देऊन, 'तुझे जीवन सुफळ झाले आहे, तू खरोखर मनुष्यत्व प्राप्त केले आहेस, तुझ्यासाठीच सम्यक्संबुद्ध उत्पन्न झाले आहेत' इत्यादी शब्दांत तिची प्रशंसा केली जाई. आणि येथे केवळ मनुष्यच सतिपट्ठान मनसिकारामध्ये युक्त नव्हते, तर त्यांच्या आश्रयाने राहणारे प्राणी (तिर्यंच) देखील त्यात युक्त होते.

Tatridaṃ vatthu – eko kira naṭako suvapotakaṃ gahetvā sikkhāpento vicarati. So bhikkhuniupassayaṃ upanissāya vasitvā gamanakāle suvapotakaṃ pamussitvā gato. Taṃ sāmaṇeriyo gahetvā paṭijaggiṃsu, ‘‘buddharakkhito’’ti cassa nāmaṃ akaṃsu. Taṃ ekadivasaṃ purato nisinnaṃ disvā mahātherī āha ‘‘buddharakkhitā’’ti. Kiṃ, ayyoti. Atthi te koci bhāvanāmanasikāroti? Natthayyeti. Āvuso[Pg.311], pabbajitānaṃ santike vasantena nāma vissaṭṭhaattabhāvena bhavituṃ na vaṭṭati, kocideva manasikāro icchitabbo, tvaṃ pana aññaṃ na sakkhissasi, ‘‘aṭṭhi aṭṭhī’’ti sajjhāyaṃ karohīti. So theriyā ovāde ṭhatvā ‘‘aṭṭhi aṭṭhī’’ti sajjhāyanto carati.

याविषयी ही कथा आहे - एक नट एका पोपटाच्या पिल्लाला पकडून त्याला शिकवत फिरत असे. तो एका भिक्खुनी विहाराचा आश्रय घेऊन राहिला आणि जाताना पोपटाच्या पिल्लाला विसरून निघून गेला. सामणेरींनी त्याला घेऊन त्याचे संगोपन केले आणि त्याचे नाव 'बुद्धरक्खित' ठेवले. एका दिवशी त्याला समोर बसलेले पाहून महाथेरी म्हणाल्या, 'बुद्धरक्खिता!' त्याने विचारले, 'काय, आर्या?' 'तुझा काही भावना-मनसिकार (ध्यान) चालू आहे का?' तो म्हणाला, 'नाही, आर्या.' 'मित्रा, प्रवृज्जितांच्या (दीक्षितांच्या) जवळ राहणाऱ्याने गाफील राहणे योग्य नाही. काहीतरी मनसिकार केलाच पाहिजे. तू दुसरे काही करू शकणार नाहीस, म्हणून 'अट्ठि अट्ठि' (हाड, हाड) असा स्वाध्याय करत जा.' तो थेरींच्या उपदेशात राहून 'अट्ठि अट्ठि' असा स्वाध्याय करत फिरू लागला.

Taṃ ekadivasaṃ pātova toraṇagge nisīditvā bālātapaṃ tapamānaṃ eko sakuṇo nakhapañjarena aggahesi. So ‘‘kiri kirī’’ti saddamakāsi. Sāmaṇeriyo sutvā, ‘‘ayye, buddharakkhito sakuṇena gahito, mocema na’’nti leḍḍuādīni gahetvā anubandhitvā mocesuṃ. Taṃ ānetvā purato ṭhapitaṃ therī āha, ‘‘buddharakkhita, sakuṇena gahitakāle kiṃ cintesī’’ti. Ayye, na aññaṃ cintesiṃ, ‘‘aṭṭhipuñjova aṭṭhipuñjaṃ gahetvā gacchati, katarasmiṃ ṭhāne vippakirissatī’’ti evaṃ, ayye, aṭṭhipuñjameva cintesinti. Sādhu sādhu, buddharakkhita, anāgate bhavakkhayassa te paccayo bhavissatīti. Evaṃ tattha tiracchānagatāpi satipaṭṭhānamanasikārayuttā.

एका दिवशी सकाळी तोरणाच्या टोकावर बसून कोवळ्या उन्हात शेकत असताना, एका पक्षाने त्याला आपल्या नख्यांच्या पंजात पकडले. त्याने "किरी किरी" असा आवाज केला. श्रमणेरींनी ते ऐकून, "आर्ये, बुद्धरक्खितला पक्षाने पकडले आहे, आपण त्याला सोडवू या" असे म्हणून ढेकळे इत्यादी हातात घेऊन, मागे धावून त्याला सोडवले. त्याला आणून समोर ठेवल्यावर थेरी म्हणाल्या, "बुद्धरक्खित, पक्षाने पकडलेल्या वेळी तू काय विचार करत होतास?" "आर्ये, मी दुसरा काही विचार केला नाही, 'हाडांचा सापळाच हाडांच्या सापळ्याला घेऊन जात आहे, कोणत्या ठिकाणी तो विखुरला जाईल?' असाच, आर्ये, मी केवळ हाडांच्या सापळ्याचाच विचार केला." "साधू, साधू, बुद्धरक्खित! भविष्यात तुझ्या भवक्षयासाठी हा प्रत्यय (कारण) ठरेल." अशा प्रकारे, तेथे तिर्यक योनीतील प्राणी देखील सतीपट्ठान-मनसिकाराने युक्त होते.

Dīghanikāyādīsu mahānidānādīnīti dīghanikāye mahānidānaṃ (dī. ni. 2.95 ādayo) satipaṭṭhānaṃ (dī. ni. 2.372 ādayo) majjhimanikāye satipaṭṭhānaṃ (ma. ni. 1.105 ādayo) sāropamaṃ (ma. ni. 1.307 ādayo) rukkhopamaṃ raṭṭhapālaṃ māgaṇḍiyaṃ āneñjasappāyanti (ma. ni. 3.66 ādayo) evamādīni.

दीघनिकाय इत्यादींमध्ये 'महानिदान' इत्यादी म्हणजे दीघनिकाय मधील महानिदान सुत्त (दी. नि. २.९५ इत्यादी), सतीपट्ठान सुत्त (दी. नि. २.३७२ इत्यादी), मज्झिमनिकाय मधील सतीपट्ठान सुत्त (म. नि. १.१०५ इत्यादी), सारोपम सुत्त (म. नि. १.३०७ इत्यादी), रुक्खोपम सुत्त, रट्ठपाल सुत्त, मागण्डिय सुत्त, आनेञ्जसप्पाय सुत्त (म. नि. ३.६६ इत्यादी) इत्यादी होत.

Ñāṇādayoti ñāṇañceva taṃsampayuttadhammā ca. Tenāha ‘‘ñāṇanti vutte’’tiādi. Ñāṇasampayuttacittāni labbhanti tehi vinā sampajānatāya asambhavato. Mahācittānīti aṭṭhapi mahākiriyacittāni labbhanti ‘‘satatavihārā’’ti vacanato ñāṇuppattipaccayarahitakālepi pavattijotanato. Dasa cittānīti aṭṭha mahākiriyacittāni hasituppādavoṭṭhabbanacittehi saddhiṃ dasa cittāni labbhanti. Arajjanādussanavasena pavatti tesampi sādhāraṇāti. ‘‘Upekkhako viharatī’’ti vacanato chaḷaṅgupekkhāvasena āgatānaṃ imesaṃ satatavihārānaṃ somanassaṃ kathaṃ labbhatīti āha ‘‘āsevanavasena labbhatī’’ti. Kiñcāpi khīṇāsavo iṭṭhāniṭṭhepi ārammaṇe majjhatto viya bahulaṃ upekkhako viharati attano parisuddhapakatibhāvāvijahanato. Kadāci pana tathā cetobhisaṅkhārābhāve yaṃ taṃ sabhāvato iṭṭhaṃ ārammaṇaṃ[Pg.312], tattha yāthāvasabhāvaggahaṇavasenapi arahato cittaṃ somanassasahagataṃ hutvā pavattateva, tañca kho pubbāsevanavasena. Tena vuttaṃ ‘‘āsevanavasena labbhatī’’ti. Ārakkhakiccaṃ sādheti sativepullappattattā. Caratotiādinā niccasamādānaṃ dasseti, taṃ vikkhepābhāvena daṭṭhabbaṃ.

'ज्ञानादी' म्हणजे ज्ञान आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त धर्म. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ज्ञान असे म्हटले असता' इत्यादी. ज्ञान-संप्रयुक्त चित्ते प्राप्त होतात, कारण त्यांच्याशिवाय संप्रजन्यत्व असणे अशक्य आहे. 'महाचित्ते' म्हणजे आठही महाक्रियाचित्ते प्राप्त होतात, कारण 'सततविहार' या वचनावरून ज्ञानोत्पत्तीच्या कारणाचा अभाव असतानाही त्यांची प्रवृत्ती दिसून येते. 'दहा चित्ते' म्हणजे आठ महाक्रियाचित्ते आणि हसितुप्पाद व वोट्ठब्बन चित्तांसह दहा चित्ते प्राप्त होतात. राग आणि द्वेष न करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्ती असणे हे त्यांच्यातही सामायिक आहे. 'उपेक्षक होऊन विहार करतो' या वचनानुसार षडंग-उपेक्षेच्या स्वरूपात आलेल्या या सततविहारांमध्ये सोमनस्य (आनंद) कसा प्राप्त होतो? यावर म्हटले आहे - 'आसेवनाच्या (पुनरावृत्तीच्या) प्रभावाने प्राप्त होतो.' जरी क्षीणास्रव हा इष्ट आणि अनिष्ट आलंबनांमध्ये मध्यस्थाप्रमाणे बहुतांश वेळा उपेक्षक होऊन विहार करतो, कारण तो आपला परिशुद्ध नैसर्गिक स्वभाव सोडत नाही. परंतु कधीकधी तशा प्रकारच्या चेतो-अभिसंस्काराच्या अभावी जे स्वभावतः इष्ट आलंबन असते, तिथे यथार्थ स्वभाव ग्रहण करण्याच्या प्रभावाने देखील अर्हतांचे चित्त सोमनस्य-सहगत होऊन प्रवृत्त होतेच, आणि ते पूर्व-आसेवनाच्या प्रभावाने होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'आसेवनाच्या प्रभावाने प्राप्त होते.' स्मृतीच्या विपुलतेला प्राप्त झाल्यामुळे ते संरक्षणाचे कार्य साधते. 'विहार करतो' इत्यादी शब्दांनी नित्य समादान दर्शवले आहे, ते विक्षेपाच्या अभावावरून समजून घ्यावे.

Pabbajjūpagatāti yaṃ kiñci pabbajjaṃ upagatā, na samitapāpā. Bhovādinoti jātimattabrāhmaṇe vadati. Pāṭekkasaccānīti tehi tehi diṭṭhigatikehi pāṭiyekkaṃ gahitāni ‘‘idameva sacca’’nti abhiniviṭṭhāni diṭṭhisaccādīni. Tānipi hi ‘‘idameva sacca’’nti gahaṇaṃ upādāya ‘‘saccānī’’ti voharīyanti. Tenāha ‘‘idamevā’’tiādi. Nīhaṭānīti attano santānato nīharitāni apanītāni. Gahitaggahaṇassāti ariyamaggādhigamato pubbe gahitassa diṭṭhiggāhassa. Vissaṭṭhabhāvavevacanānīti ariyamaggena sabbaso pariccāgabhāvassa adhivacanāni.

'प्रव्रज्येप्रत गेलेले' म्हणजे कोणत्याही प्रकारच्या प्रव्रज्येला प्राप्त झालेले, ज्यांनी पापांचे शमन केलेले नाही असे. 'भोवादी' म्हणजे केवळ जन्माने ब्राह्मण असलेल्यांना म्हणतात. 'प्रत्येक सत्य' म्हणजे त्या त्या वेगवेगळ्या मतवाद्यांनी स्वतंत्रपणे स्वीकारलेले आणि 'हेच सत्य आहे' असा आग्रह धरलेले दृष्टी-सत्य इत्यादी. कारण त्यांनाही 'हेच सत्य आहे' अशा ग्रहणामुळे 'सत्य' असे म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हेच' इत्यादी. 'बाहेर काढलेले' म्हणजे स्वतःच्या चित्तप्रवाहातून बाहेर काढलेले, दूर केलेले. 'स्वीकारलेल्याच्या ग्रहणाचे' म्हणजे आर्यमार्गाच्या प्राप्तीपूर्वी स्वीकारलेल्या चुकीच्या दृष्टीच्या ग्रहणाचे. 'मुक्त झाल्याच्या भावाचे समानार्थी शब्द' म्हणजे आर्यमार्गाद्वारे पूर्णपणे त्याग करण्याच्या भावाचे समानार्थी शब्द होत.

Natthi etāsaṃ vayo vekallanti avayāti āha ‘‘anūnā’’ti, anavasesoti attho. Esanāti kāmesanādayo. Maggassa kiccanipphatti kathitā rāgādīnaṃ pahīnabhāvadīpanato. Paccavekkhaṇaphalaṃ kathitanti paccavekkhaṇamukhena ariyaphalaṃ kathitaṃ. Adhigate hi aggaphale sabbaso rāgādīnaṃ anuppādadhammataṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ paccavekkhaṇañāṇanti.

'त्यांचा क्षय किंवा कमतरता नाही' म्हणून 'अव्यय' असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ 'अन्यून' (पूर्ण) किंवा 'निःशेष' असा आहे. 'एषणा' म्हणजे कामैषणा इत्यादी. राग इत्यादींच्या प्रहाणभावाचे प्रकटीकरण केल्यामुळे मार्गाच्या कृत्याची निष्पत्ती सांगितली आहे. 'प्रत्यवेक्षण फल सांगितले आहे' म्हणजे प्रत्यवेक्षणाच्या माध्यमातून आर्यफल सांगितले आहे. कारण अग्रफल प्राप्त झाल्यावर, राग इत्यादींचा सर्वथा अनुत्पादधर्म जाणला जातो, आणि ते जाणणे म्हणजेच प्रत्यवेक्षण-ज्ञान होय.

Dutiyaariyāvāsasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(द्वितीय) आर्यवाससुत्तवर्णना समाप्त झाली.

Nāthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

नाथवग्गवर्णना समाप्त झाली.

3. Mahāvaggo

३. महावग्ग

1. Sīhanādasuttavaṇṇanā

१. सीहनादसुत्तवर्णना

21. Tatiyassa paṭhame visamaṭṭhānesūti papātādīsu visamaṭṭhānesu. ‘‘Aññehi asādhāraṇānī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu cetāni sāvakānampi ekaccānaṃ uppajjantīti? Kāmaṃ uppajjanti, yādisāni pana buddhānaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇādīni, na tādisāni tadaññesaṃ kadācipi uppajjantīti aññehi asādhāraṇānīti[Pg.313]. Tenāha ‘‘tathāgatasseva balānī’’ti. Imameva hi yathāvuttalesaṃ apekkhitvā tadabhāvato āsayānusayañāṇādīsu eva asādhāraṇasamaññā niruḷhā. Kāmaṃ ñāṇabalānaṃ ñāṇasambhāro visesapaccayo, puññasambhāropi pana nesaṃ paccayo eva. Ñāṇasambhārassapi vā puññasambhārabhāvato ‘‘puññussayasampattiyā āgatānī’’ti vuttaṃ.

२१. तिसऱ्याच्या पहिल्या सुत्तात 'विषम स्थानांमध्ये' म्हणजे कडा इत्यादी विषम स्थानांमध्ये. 'इतरांसाठी असाधारण' असे का म्हटले आहे? हे ज्ञान काही श्रावकांनाही उत्पन्न होते की नाही? होय, ते नक्कीच उत्पन्न होते, परंतु बुद्धांचे जे 'स्थानास्थान-ज्ञान' इत्यादी आहे, तसे ज्ञान त्यांच्याव्यतिरिक्त इतरांना कधीही उत्पन्न होत नाही, म्हणून ते 'इतरांसाठी असाधारण' आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तथागतांचेच बल' असे. याच वर सांगितलेल्या कारणाचा विचार करून, त्याच्या अभावामुळे 'आशयानुशय-ज्ञान' इत्यादींमध्येच असाधारण संज्ञा रूढ झाली आहे. जरी ज्ञानबलांसाठी ज्ञानसंभार हा विशेष प्रत्यय (कारण) आहे, तरी पुण्यसंभार देखील त्यांच्यासाठी प्रत्यय आहेच. किंवा ज्ञानसंभार देखील पुण्यसंभाररूप असल्यामुळे 'पुण्योत्कर्ष संपत्तीने प्राप्त झालेली' असे म्हटले आहे.

Pakatihatthikulanti (saṃ. ni. ṭī. 2.2.22) giricaranadicaravanacarādippabhedā gocariyakālāvakanāmā sabbāpi balena pākatikā hatthijāti. Dasannaṃ purisānanti thāmamajjhimānaṃ dasannaṃ purisānaṃ. Ekassa tathāgatassa kāyabalanti ānetvā sambandho. Ekassāti ca tathā heṭṭhā kathāyaṃ āgatattā desanāsotena vuttaṃ. Nārāyanasaṅghātabalanti ettha nārā vuccanti rasmiyo. Tā bahū nānāvidhā ito uppajjantīti nārāyanaṃ, vajiraṃ, tasmā nārāyanasaṅghātabalanti vajirasaṅghātabalanti attho. Ñāṇabalaṃ pana pāḷiyaṃ āgatameva, na kāyabalaṃ viya aṭṭhakathāruḷhamevāti adhippāyo.

'प्राकृत हत्तींचे कूळ' म्हणजे पर्वतचारी, नदीचारी, वनचारी इत्यादी भेदांचे, गोचरिय, कालावक नावाचे, बलाच्या दृष्टीने सर्व सामान्य हत्तींचे कूळ. 'दहा पुरुषांचे' म्हणजे मध्यम शक्तीच्या दहा पुरुषांचे. 'एका तथागतांचे कायबल' असा संबंध जोडून घ्यावा. आणि 'एकाचे' असे खाली कथेमध्ये आल्यामुळे देशनेच्या ओघात म्हटले आहे. 'नारायणसंघातबल' यामध्ये 'नारा' म्हणजे रश्मी (किरणे) म्हटले जाते. त्या अनेक प्रकारच्या यातून उत्पन्न होतात म्हणून 'नारायण' म्हणजे वज्र, म्हणूनच 'नारायणसंघातबल' म्हणजे 'वज्रसंघातबल' असा अर्थ आहे. ज्ञानबल तर पाळीमध्ये आलेलेच आहे, ते कायबलासारखे केवळ अट्ठकथेत रूढ झालेले नाही, असा अभिप्राय आहे.

Saṃyuttake (saṃ. ni. 2.33) āgatāni tesattati ñāṇāni, sattasattati ñāṇānīti vuttaṃ, tattha (vibha. mūlaṭī. 760) pana nidānavagge sattasattati āgatāni catucattārīsañca. Tesattati pana paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.1) sutamayādīni āgatāni dissanti, na saṃyuttake. Aññānipīti etena ñāṇavatthuvibhaṅge (vibha. 751 ādayo) ekakādivasena vuttāni, aññattha ca ‘‘pubbante ñāṇa’’ntiādinā (dha. sa. 1063) brahmajālādīsu ca ‘‘tayidaṃ tathāgato pajānāti ‘imāni diṭṭhiṭṭhānāni evaṃ gahitānī’ti’’ādinā (dī. ni. 1.36) vuttāni anekāni ñāṇappabhedāni saṅgaṇhāti. Yāthāvappaṭivedhato sayañca akampiyaṃ puggalañca taṃsamaṅginaṃ neyyesu adhibalaṃ karotīti āha ‘‘akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena cā’’ti.

संयुत्तक निकायात (सं. नि. २.३३) आलेली ७३ ज्ञाने आणि ७७ ज्ञाने असे म्हटले आहे. तेथे (विभङ्ग मूलटीका ७६०) निदानवर्गात ७७ आणि ४४ ज्ञाने आलेली आहेत. ७३ ज्ञाने तर पटिसम्भिदामग्गात (पटि. म. १.१) सुतमय (श्रुतमय) इत्यादी रूपाने आलेली दिसतात, संयुत्तकात नाही. 'इतरही' (अञ्ञानि पि) या शब्दाने ज्ञानवत्थुविभङ्गात (विभङ्ग ७५१ इत्यादी) एकक इत्यादी पद्धतीने सांगितलेली, आणि इतर ठिकाणी 'पुब्बन्ते ञाणं' (भूतकाळाविषयी ज्ञान) इत्यादीद्वारे (धम्मसङ्गणि १०६३) आणि ब्रह्मजाल इत्यादी सूत्तांमध्ये 'तयिदं तथागतो पजानाति इमानि दिट्ठिट्ठानि एवं गहितानिति' (तथागत हे जाणतात की ही दृष्टीस्थाने अशा प्रकारे ग्रहण केली आहेत) इत्यादीद्वारे (दी. नि. १.३६) सांगितलेल्या अनेक ज्ञानप्रभेदांचा संग्रह होतो. यथार्थ प्रतिवेधामुळे (यथाभूत ज्ञानामुळे) स्वतः अकंपित राहून आणि त्या ज्ञानाने युक्त असलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) नेय्य धर्मांमध्ये (जाणून घेण्यायोग्य गोष्टींमध्ये) सामर्थ्यवान बनवतो, म्हणून म्हटले आहे - 'अकंपित अर्थाने आणि उपस्तंभन (आधार देण्याच्या) अर्थाने'.

Usabhassa idanti āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ. Sabbaññutāpaṭijānanavasena abhimukhaṃ gacchanti, aṭṭha vā parisā upasaṅkamantīti āsabhā, pubbabuddhā. Idaṃ panāti buddhānaṃ ṭhānaṃ sabbaññutameva vadati. Tiṭṭhamānovāti avadantopi tiṭṭhamānova paṭijānāti nāmāti attho. Upagacchatīti anujānāti.

ऋषभाचे (श्रेष्ठाचे) ते 'आसभ' (आषभ), म्हणजेच श्रेष्ठ स्थान. सर्वज्ञतेचा दावा करण्याच्या हेतूने जे समोर जातात किंवा आठ परिषदांकडे जे उपसंक्रमण करतात (जातात), ते 'आसभ' म्हणजे पूर्वबुद्ध होत. 'हे स्थान' म्हणजे बुद्धांचे स्थान जे केवळ सर्वज्ञता होय. 'उभे राहूनच' (तिट्ठमानो व) म्हणजे न बोलताही केवळ उभे राहूनच प्रतिज्ञा करतात, असा अर्थ आहे. 'जवळ जातात' (उपगच्छति) म्हणजे अनुमती देतात.

Aṭṭhasu [Pg.314] parisāsūti ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, anekasataṃ khattiyaparisaṃ…pe… tatra vata maṃ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā okkamissatīti nimittametaṃ, sāriputta, na samanupassāmī’’ti (ma. ni. 1.151) vuttāsu aṭṭhasu parisāsu. Abhītanādaṃ nadatīti parato dassitañāṇayogena dasabalohanti abhītanādaṃ nadati.

'आठ परिषदांमध्ये' (अट्ठसु परिसासु) म्हणजे 'हे सारिपुत्त, मी अनेक शेकडो क्षत्रिय परिषदांना...पे... तेथे मला भय किंवा संकोच (सारेज्ज) उत्पन्न होईल, असे कोणतेही कारण, हे सारिपुत्त, मी पाहत नाही' (म. नि. १.१५१) असे म्हटलेल्या आठ परिषदांमध्ये. 'निर्भय गर्जना करतात' (अभीतनादं नदति) म्हणजे पुढे दर्शविलेल्या ज्ञानयोगाने 'मी दशबल आहे' अशी निर्भय गर्जना करतात.

Paṭivedhaniṭṭhattā arahattamaggañāṇaṃ paṭivedhoti ‘‘phalakkhaṇe uppannaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tena paṭiladdhassapi desanāñāṇassa kiccanipphatti parassa avabujjhanamattena hotīti ‘‘aññāsikoṇḍaññassa sotāpattiphalakkhaṇe pavattaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tato paraṃ pana yāva parinibbānā desanāñāṇapavatti tasseva pavattitassa dhammacakkassa ṭhānanti veditabbaṃ pavattitacakkassa cakkavattino cakkaratanassa ṭhānaṃ viya.

प्रतिवेधाची (साक्षात्काराची) निष्ठा (पूर्णता) असल्यामुळे अरहत्तमार्गज्ञान हेच प्रतिवेध होय, म्हणून 'फलक्षणी उत्पन्न झालेले' असे म्हटले आहे. त्यामुळे प्राप्त झालेल्या देशनाज्ञानाचे कार्य पूर्ण होणे हे दुसऱ्याला केवळ आकलन होण्यानेच होते, म्हणून 'अञ्ञासि कोण्डञ्ञाच्या (आज्ञाकोण्डण्याच्या) स्रोतापत्तीफलक्षणी प्रवृत्त झालेले' असे म्हटले आहे. त्यानंतर परिनिर्वाणापर्यंत देशनाज्ञानाची प्रवृत्ती ही, चक्रवर्ती राजाच्या प्रवर्तित चक्ररत्नाच्या स्थानाप्रमाणे, त्या प्रवर्तित धम्मचक्काचे स्थान (अधिष्ठान) समजावे.

Tiṭṭhatīti vuttaṃ, kiṃ bhūmiyaṃ puriso viya, noti āha ‘‘tadāyattavuttitāyā’’ti. Ṭhānanti cettha attalābho dharamānatā ca, na gatinivattīti āha ‘‘uppajjati ceva pavattati cā’’ti. Yattha panetaṃ dasabalañāṇaṃ vitthāritaṃ, taṃ dassento ‘‘abhidhamme panā’’tiādimāha. Sesesupi eseva nayo.

'स्थित राहते' (तिट्ठति) असे म्हटले आहे, काय जमिनीवर माणसाप्रमाणे? नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'त्याच्यावर अवलंबून राहून प्रवृत्त होण्यामुळे.' आणि येथे 'स्थान' म्हणजे आत्मलाभ (स्वतःचे अस्तित्व मिळवणे) आणि टिकून राहणे होय, गती थांबणे नव्हे, म्हणून म्हटले आहे - 'उत्पन्न होते आणि प्रवृत्त होते.' जेथे हे दशबलज्ञान सविस्तर सांगितले आहे, ते दर्शविताना 'अभिधम्मात तर' इत्यादी म्हटले आहे. उर्वरित भागांमध्येही हाच नियम समजावा.

Samādiyantīti samādānāni, tāni pana samādiyitvā katāni hontīti āha ‘‘samādiyitvā katāna’’nti. Kammameva vā kammasamādānanti etena samādānasaddassa apubbatthābhāvaṃ dasseti muttagatasadde gatasaddassa viya. Gatīti nirayādigatiyo. Upadhīti attabhāvo. Kāloti kammassa vipaccanārahakālo. Payogoti vipākuppattiyā paccayabhūtā kiriyā.

'समादान करतात' (स्वीकारतात) म्हणून 'समादाने' (समादानानि), ती समादान करून (स्वीकारून) केलेली असतात, म्हणून म्हटले आहे - 'समादान करून केलेल्यांचे' (समादियित्वा कतानं). किंवा कर्म हेच कर्मसमादान होय, याद्वारे 'समादान' शब्दाचा कोणताही अपूर्व (नवीन) अर्थ नाही हे दर्शविले आहे, जसे 'मुत्तगत' शब्दात 'गत' शब्दाचा असतो. 'गती' म्हणजे निरय (नरक) इत्यादी गती. 'उपधी' म्हणजे अत्तभाव (शरीर/अस्तित्व). 'काळ' म्हणजे कर्माच्या विपाकाचा (फळ मिळण्याचा) योग्य काळ. 'प्रयोग' म्हणजे विपाकाच्या उत्पत्तीसाठी प्रत्यय (कारण) बनलेली क्रिया.

Agatigāmininti nibbānagāminiṃ. Vuttañhi ‘‘nibbānañcāhaṃ, sāriputta, pajānāmi nibbānagāminiñca paṭipada’’nti (ma. ni. 1.153). Bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu kāmaṃ sabbesampi cetanā tassevekassa jīvitindriyārammaṇā, taṃ pana kammaṃ tesaṃ nānākāraṃ. Tesu (vibha. aṭṭha. 811) hi eko ādarena chandajāto karoti, eko ‘‘ehi tvampi karohī’’ti parehi nippīḷito karoti, eko samānacchando viya hutvā appaṭibāhamāno vicarati. Tesu eko teneva kammena niraye nibbattati, eko tiracchānayoniyaṃ, eko [Pg.315] pettivisaye. Taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇeyeva ‘‘iminā nīhārena āyūhitattā esa niraye nibbattissati, esa tiracchānayoniyaṃ, esa pettivisaye’’ti jānāti. Niraye nibbattamānampi ‘‘esa mahāniraye nibbattissati, esa ussadaniraye’’ti jānāti. Tiracchānayoniyaṃ nibbattamānampi ‘‘esa apādako bhavissati, esa dvipādako, esa catuppado, esa bahuppado’’ti jānāti. Pettivisaye nibbattamānampi ‘‘esa nijjhāmataṇhiko bhavissati, esa khuppipāsiko, esa paradattūpajīvī’’ti jānāti. Tesu ca kammesu ‘‘idaṃ kammaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhissati, idaṃ aññena dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkaṃ bhavissatī’’ti jānāti.

'अगतिगामिनी' म्हणजे निर्वाणगामिनी. कारण म्हटले आहे - 'हे सारिपुत्त, मी निर्वाणही जाणतो आणि निर्वाणगामिनी प्रतिपदेलाही (मार्गालाही) जाणतो' (म. नि. १.१५३). अनेक माणसांनी मिळून एकाच प्राण्याचा घात केला तरी, जरी सर्वांची चेतना त्या एकाच्याच जीवितेंद्रियाला आलंबन बनवणारी असली, तरी त्यांचे ते कर्म वेगवेगळ्या प्रकारचे असते. त्यांच्यामध्ये (विभङ्ग अट्ठकथा ८११) एक जण आदराने, छंद (इच्छा) उत्पन्न करून करतो; एक जण 'ये, तूही कर' असे इतरांनी जबरदस्ती केल्यामुळे करतो; एक जण समान छंद असल्यासारखा होऊन विरोध न करता वावरतो. त्यांच्यापैकी एक त्याच कर्मामुळे निरयात (नरकात) उत्पन्न होतो, एक तिरश्चानयोनीत (प्राणी योनीत), एक पेत्तिविसयात (प्रेतलोकात). तथागत कर्माच्या संचयक्षणीच (आयूहणक्षणीच) हे जाणतात की, 'या पद्धतीने संचय केल्यामुळे हा निरयात उत्पन्न होईल, हा तिरश्चानयोनीत, हा पेत्तिविसयात.' निरयात उत्पन्न होणाऱ्याच्या बाबतीतही 'हा महानिरयात उत्पन्न होईल, हा उस्सदनिरयात' असे जाणतात. तिरश्चानयोनीत उत्पन्न होणाऱ्याच्या बाबतीतही 'हा अपादक (पाय नसलेला) होईल, हा द्विपद (दोन पायांचा), हा चतुष्पद (चार पायांचा), हा बहुपद (अनेक पायांचा)' असे जाणतात. पेत्तिविसयात उत्पन्न होणाऱ्याच्या बाबतीतही 'हा निज्झामतण्हिक (तृष्णेने जळणारा) होईल, हा खुप्पिपासिक (भूक-तहान असलेला), हा परदत्तूपजीवी (दुसऱ्यांनी दिलेल्यावर जगणारा)' असे जाणतात. आणि त्या कर्मांमध्ये 'हे कर्म प्रतिसंधी खेचून आणेल, हे दुसऱ्याने दिलेल्या प्रतिसंधीच्या वेळी उपधिविपाक देणारे होईल' असे जाणतात.

Tathā sakalagāmavāsikesu ekato piṇḍapātaṃ dadamānesu kāmaṃ sabbesampi cetanā piṇḍapātārammaṇāva, taṃ pana kammaṃ tesaṃ nānākāraṃ. Tesu hi eko ādarena karotīti sabbaṃ purimasadisaṃ, tasmā tesu keci devaloke nibbattanti, keci manussaloke. Taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇeyeva jānāti. ‘‘Iminā nīhārena āyūhitattā esa manussaloke nibbattissati, esa devaloke. Tatthāpi esa khattiyakule, esa brāhmaṇakule, esa vessakule, esa suddakule, esa paranimmitavasavattīsu, esa nimmānaratīsu, esa tusitesu, esa yāmesu, esa tāvatiṃsesu, esa cātumahārājikesu, esa bhummadevesū’’tiādinā tattha tattha hīnapaṇītasuvaṇṇadubbaṇṇaappaparivāramahāparivāratādibhedaṃ taṃ taṃ visesaṃ āyūhanakkhaṇeyeva jānāti.

तसेच, सर्व गावकऱ्यांनी मिळून एकत्र पिंडपात (भिक्षा) दिला तरी, जरी सर्वांची चेतना पिंडपातालाच आलंबन बनवणारी असली, तरी त्यांचे ते कर्म वेगवेगळ्या प्रकारचे असते. त्यांच्यामध्ये एक जण आदराने करतो, हे सर्व पूर्वीसारखेच समजावे. त्यामुळे त्यांच्यापैकी काही देवलोकात उत्पन्न होतात, काही मनुष्यलोकात. तथागत कर्माच्या संचयक्षणीच (आयूहणक्षणीच) हे जाणतात की, 'या पद्धतीने संचय केल्यामुळे हा मनुष्यलोकात उत्पन्न होईल, हा देवलोकात. तेथेही हा क्षत्रियकुळात, हा ब्राह्मणकुळात, हा वैश्यकुळात, हा शूद्रकुळात, हा परनिर्मितवशवर्ती देवांमध्ये, हा निर्माणरती देवांमध्ये, हा तुषित देवांमध्ये, हा याम देवांमध्ये, हा तावतिंस देवांमध्ये, हा चातुमहाराजिकांमध्ये, हा भूम्यदेवांमध्ये' इत्यादी प्रकारे तेथे तेथे हीन-प्रणीत (कनिष्ठ-उत्कृष्ट), सुवर्ण-दुर्वर्ण (सुंदर-कुरूप), अल्पपरिवार-महापरिवार इत्यादी भेदांनुसार तो तो विशेष तथागत कर्माच्या संचयक्षणीच जाणतात.

Tathā vipassanaṃ paṭṭhapentesuyeva ‘‘iminā nīhārena esa kiñci sallakkhetuṃ na sakkhissati, esa mahābhūtamattameva vavatthapessati, esa rūpapariggaheyeva ṭhassati, esa arūpapariggaheyeva, esa nāmarūpapariggaheyeva, esa paccayapariggaheyeva, esa lakkhaṇārammaṇikavipassanāyameva, esa paṭhamaphaleyeva, esa dutiyaphaleyeva, esa tatiyaphaleyeva, esa arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti jānāti. Kasiṇaparikammaṃ karontesupi ‘‘imassa parikammamattameva bhavissati, esa nimittaṃ uppādessati, esa appanaṃ eva pāpuṇissati, esa jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ gaṇhissatī’’ti jānāti. Tenāha ‘‘imassa cetanā’’tiādi.

तशाच प्रकारे, विपश्यना प्रस्थापित करत असतानाच भगवान जाणतात की, "या पद्धतीने हा काहीही लक्ष्यात घेऊ शकणार नाही, हा केवळ महाभूतांचेच निर्धारण करील, हा रूपपरिग्रहावरच थांबेल, हा अरूपपरिग्रहावरच, हा नामरूपपरिग्रहावरच, हा प्रत्ययपरिग्रहावरच, हा लक्षणावर आधारित विपश्यनेवरच, हा प्रथम फलावरच, हा द्वितीय फलावरच, हा तृतीय फलावरच थांबेल, हा अर्हत्त्व प्राप्त करील." कसिण-परिकर्म करत असतानाही भगवान जाणतात की, "याचे केवळ परिकर्मच होईल, हा निमित्त उत्पन्न करील, हा अप्पना प्राप्त करील, हा ध्यानाला आधार बनवून विपश्यना प्रस्थापित करून अर्हत्त्व प्राप्त करील." म्हणूनच म्हटले आहे - "याची चेतना" इत्यादी.

Kāmanato [Pg.316] kāmetabbato kāmappaṭisaṃyuttato ca dhātu kāmadhātu. Ādi-saddena byāpādadhāturūpadhātuādīnaṃ saṅgaho. Vilakkhaṇatāyāti visadisasabhāvatāya. Khandhāyatanadhātulokanti anekadhātuṃ nānādhātuṃ khandhalokaṃ āyatanalokaṃ dhātulokaṃ yathābhūtaṃ pajānātīti yojanā. ‘‘Ayaṃ rūpakkhandho nāma…pe… ayaṃ viññāṇakkhandho nāma. Tesupi ekavidhena rūpakkhandho, ekādasavidhena rūpakkhandho. Ekavidhena vedanākkhandho, bahuvidhena vedanākkhandho. Ekavidhena saññākkhandho…pe… saṅkhārakkhandho…pe… viññāṇakkhandho, bahuvidhena viññāṇakkhandho’’ti evaṃ tāva khandhalokassa, ‘‘idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma…pe… idaṃ dhammāyatanaṃ nāma. Tattha dasāyatanā kāmāvacarā, dve cātubhūmakā’’tiādinā āyatanalokassa, ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāma…pe… ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma. Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve cātubhūmakā’’tiādinā dhātulokassa anekasabhāvaṃ nānāsabhāvañca pajānāti. Na kevalaṃ upādinnasaṅkhāralokasseva, atha kho anupādinnakasaṅkhāralokassapi ‘‘imāya nāma dhātuyā ussannattā imassa rukkhassa khandho seto, imassa kāḷo, imassa maṭṭho, imassa sakaṇṭako, imassa bahalattaco, imassa tanuttaco, imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ, imassa pupphaṃ nīlaṃ pītaṃ lohitaṃ odātaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ, imassa phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ dussaṇṭhānaṃ maṭṭhaṃ pharusaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ ambilaṃ kasāvaṃ, imassa kaṇṭako tikhiṇo kuṇṭho ujuko kuṭilo tambo kāḷo odāto hotī’’tiādinā pajānāti. Sabbaññubuddhānaṃ eva hi etaṃ balaṃ, na aññesaṃ.

इच्छा करण्यामुळे, इच्छिण्यायोग्य असल्यामुळे आणि कामाशी (वासनेशी) संबंधित असल्यामुळे जी धातू आहे ती 'कामधातू' होय. 'आदि' शब्दाने व्यापादधातू, रूपधातू इत्यादींचा संग्रह होतो. 'विलक्खणताया' म्हणजे विसदृश स्वभावाचे असल्यामुळे. 'खन्धायातनधातुलोकं' म्हणजे अनेक धातू आणि नाना धातू असलेल्या स्कंधलोक, आयतनलोक आणि धातुलोकाला यथाभूत (आहे तसे) जाणतात, असा संबंध आहे. "हा रूपस्कंध नावाचा... पे... हा विज्ञानस्कंध नावाचा. त्यांमध्येही एक प्रकारचा रूपस्कंध, अकरा प्रकारचा रूपस्कंध. एक प्रकारचा वेदनास्कंध, बहुप्रकारचा वेदनास्कंध. एक प्रकारचा संज्ञास्कंध... पे... संस्कारस्कंध... पे... विज्ञानस्कंध, बहुप्रकारचा विज्ञानस्कंध" अशा प्रकारे आधी स्कंधलोकाला; "हे चक्षुआयतन नावाचे... पे... हे धर्मायतन नावाचे. त्यातील दहा आयतने कामावचर आहेत, दोन चातुभूमिक आहेत" इत्यादी प्रकारे आयतनलोकाला; "ही चक्षुधातू नावाची... पे... ही मनोविज्ञानधातू नावाची. त्यातील सोळा धातू कामावचर आहेत, दोन चातुभूमिक आहेत" इत्यादी प्रकारे धातुलोकाच्या अनेक स्वभावाला आणि नाना स्वभावाला जाणतात. केवळ उपादिन्न-संस्कारलोकालाच नव्हे, तर अनुपादिन्नक-संस्कारलोकालाही "या विशिष्ट धातूच्या प्रबळतेमुळे या वृक्षाचे खोड पांढरे आहे, याचे काळे आहे, याचे गुळगुळीत आहे, याचे काटेरी आहे, याची साल जाड आहे, याची साल पातळ आहे, याचे पान रंग आणि आकाराच्या दृष्टीने अशा प्रकारचे आहे, याचे फूल निळे, पिवळे, तांबडे, पांढरे, सुगंधी, दुर्गंधी आहे, याचे फळ लहान, मोठे, लांब, गोल, सुबक, कुरूप, गुळगुळीत, खडबडीत, सुगंधी, दुर्गंधी, गोड, कडू, तिखट, आंबट, तुरट आहे, याचा काटा तीक्ष्ण, बोथट, सरळ, वाकडा, तांबूस, काळा, पांढरा असतो" इत्यादी प्रकारे जाणतात. कारण हे केवळ सर्वज्ञ बुद्धांचेच बल आहे, इतरांचे नाही.

Nānādhimuttikatanti nānajjhāsayataṃ. Adhimutti nāma ajjhāsayadhātu ajjhāsayasabhāvo. So pana hīnapaṇītatāsāmaññena pāḷiyaṃ dvidhāva vuttopi hīnapaṇītādibhedena anekavidhoti āha ‘‘hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāva’’nti. Tattha ye ye sattā yaṃyaṃadhimuttikā, te te taṃtadadhimuttike eva sevanti bhajanti payirupāsanti dhātusabhāgato. Yathā gūthādīnaṃ dhātūnaṃ sabhāvo eso, yaṃ gūthādīhi eva saṃsandanti samenti, evaṃ hīnajjhāsayā dussīlādīheva saṃsandanti samenti, sampannasīlādayo ca sampannasīlādīheva. Taṃ nesaṃ nānādhimuttikataṃ bhagavā yathābhūtaṃ pajānātīti.

"नानाधिमुत्तिकतं" म्हणजे नाना प्रकारची आवड (नाना-अध्याशय) असणे. "अधिमुत्ती" म्हणजे अध्याशय-धातू, अध्याशय-स्वभाव. ती पाळिमध्ये हीन आणि प्रणीत या सामान्य भेदाने दोनच प्रकारची सांगितली असली, तरी हीन, प्रणीत इत्यादी भेदांमुळे ती अनेक प्रकारची आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - "हीन इत्यादी अधिमुत्तींमुळे नानाधिमुत्तिक भाव". त्यामध्ये जे जे प्राणी ज्या ज्या प्रवृत्तीचे असतात, ते ते प्राणी धातूच्या समानतेमुळे त्याच त्या प्रवृत्तीच्या लोकांचे सेवन करतात, त्यांच्याशी संगत करतात आणि त्यांची सेवा करतात. ज्याप्रमाणे विष्ठा इत्यादी धातूंचा हा स्वभाव आहे की ते विष्ठा इत्यादींशीच मिळतात व एकरूप होतात, त्याचप्रमाणे हीन प्रवृत्तीचे लोक दुःशीलांशीच मिळतात व एकरूप होतात, आणि शीलसंपन्न इत्यादी लोक शीलसंपन्नांशीच मिळतात व एकरूप होतात. त्यांची ती नानाधिमुत्तिकता भगवान यथाभूत जाणतात.

Vuddhiṃ [Pg.317] hāniñcāti paccayavisesena sāmatthiyato adhikataṃ anadhikatañca. Indriyaparopariyattañāṇaniddese (vibha. 814; paṭi. ma. 113) ‘‘āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānātī’’ti āsayādijānanaṃ kasmā niddiṭṭhanti? Āsayajānanādinā yehi indriyehi paroparehi sattā kalyāṇapāpāsayādikā honti, tesaṃ jānanassa vibhāvanato. Evañca katvā indriyaparopariyattaāsayānusayañāṇānaṃ visuṃ asādhāraṇatā, indriyaparopariyattanānādhimuttikatāñāṇānaṃ visuṃ balavatā ca siddhā hoti. Tattha āsayanti yattha sattā nivasanti, taṃ tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ, diṭṭhigataṃ vā yathābhūtañāṇaṃ vā āsayo, anusayo appahīnabhāvena thāmagato kileso. Taṃ pana bhagavā sattānaṃ āsayaṃ jānanto tesaṃ tesaṃ diṭṭhigatānaṃ vipassanāmaggañāṇānañca appavattikkhaṇepi jānāti. Vuttañhetaṃ –

"वृद्धी आणि हानी" म्हणजे प्रत्यय-विशेषाने सामर्थ्यामध्ये झालेली वाढ आणि घट. इंद्रियपरोपरियत्तज्ञान-निर्देशात (विभंग ८१४; पटिसंभिदामग्ग १.११३) "आशय जाणतात, अनुशय जाणतात" असे आशय इत्यादींचे जाणणे का निर्दिष्ट केले आहे? कारण आशय-जाणणे इत्यादींद्वारे ज्या श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ इंद्रियांमुळे प्राणी कल्याणकारी किंवा पापी आशय असणारे होतात, त्यांच्या ज्ञानाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी. आणि असे केल्याने, इंद्रियपरोपरियत्त-आशय-अनुशय ज्ञानाची स्वतंत्र असाधारणता आणि इंद्रियपरोपरियत्त-नानाधिमुत्तिकता ज्ञानाचे स्वतंत्र बलवानपण सिद्ध होते. त्यामध्ये "आशय" म्हणजे जेथे प्राणी निवास करतात, ते त्यांचे निवासस्थान; किंवा दृष्टीगत अथवा यथाभूतज्ञान हा आशय होय. "अनुशय" म्हणजे नष्ट न झाल्यामुळे दृढ झालेला क्लेश. भगवान प्राण्यांचा आशय जाणत असताना, त्या त्या दृष्टीगतांच्या आणि विपश्यना-मार्ग-ज्ञानांच्या अप्रवृत्तीच्या क्षणीही तो जाणतात. कारण हे म्हटलेच आहे -

‘‘Kāmaṃ sevantaṃyeva bhagavā jānāti – ‘ayaṃ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto’ti. Kāmaṃ sevantaṃyeva jānāti – ‘ayaṃ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto’ti. Nekkhammaṃ sevantaṃyeva jānāti. Byāpādaṃ, abyāpādaṃ, thinamiddhaṃ, ālokasaññaṃ sevantaṃyeva jānāti – ‘ayaṃ puggalo thinamiddhagaruko thinamiddhāsayo thinamiddhādhimutto’’’ti (paṭi. ma. 1.113).

"कामवासनेचे सेवन करणाऱ्यालाच भगवान जाणतात - 'हा पुद्गल काम-प्रधान, कामाशय आणि कामाधिमुक्त आहे.' कामवासनेचे सेवन करणाऱ्यालाच जाणतात - 'हा पुद्गल नैष्क्रम्य-प्रधान, नैष्क्रम्याशय आणि नैष्क्रम्याधिमुक्त आहे.' नैष्क्रम्याचे सेवन करणाऱ्यालाच जाणतात. व्यापाद, अव्यापाद, थिनमिद्ध, आलोकसंज्ञा यांचे सेवन करणाऱ्यालाच जाणतात - 'हा पुद्गल थिनमिद्ध-प्रधान, थिनमिद्धाशय आणि थिनमिद्धाधिमुक्त आहे.'" (पटिसंभिदामग्ग १.११३).

Paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānanti rūpāvacarānaṃ paṭhamādīnaṃ paccanīkajjhāpanaṭṭhena ārammaṇūpanijjhāpanaṭṭhena ca jhānānaṃ. Catukkanayena hetaṃ vuttaṃ. Aṭṭhannaṃ vimokkhānanti ettha paṭipāṭiyā satta appitappitakkhaṇe paccanīkadhammehi vimuccanato ārammaṇe ca adhimuccanato vimokkhā nāma. Aṭṭhamo pana sabbaso saññāvedayitehi vimuttattā apagamavimokkho nāma. Catukkanayapañcakanayesu paṭhamajjhānasamādhi savitakkasavicāro nāma. Pañcakanaye dutiyajjhānasamādhi avitakkavicāramatto. Nayadvayepi upari tīsu jhānesu samādhi avitakkaavicāro. Samāpattīsu paṭipāṭiyā aṭṭhannaṃ samādhītipi nāmaṃ, samāpattītipi cittekaggatāsabbhāvato, nirodhasamāpattiyā tadabhāvato na samādhīti nāmaṃ. Hānabhāgiyadhammanti appaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādianupakkhandanaṃ. Visesabhāgiyadhammanti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ [Pg.318] dutiyajjhānādipakkhandanaṃ. Iti saññāmanasikārānaṃ kāmādidutiyajjhānādipakkhandanāni hānabhāgiyavisesabhāgiyā dhammāti dassitāni. Tehi pana jhānānaṃ taṃsabhāvatā ca dhammasaddena vuttā. Tasmāti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati. Vodānanti paguṇatāsaṅkhātaṃ vodānaṃ. Tañhi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādiadhigamassa paccayattā ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Keci pana ‘‘nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhānanti pāḷi natthī’’ti vadanti. Te ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti imāya pāḷiyā (paṭṭhā. 1.1.417) paṭisedhetabbā. Yo samāpattilābhī samāno eva ‘‘na lābhīmhī’’ti, kammaṭṭhānaṃ samānaṃ eva ‘‘na kammaṭṭhāna’’nti saññī hoti, so sampattiṃyeva samānaṃ ‘‘vipattī’’ti paccetīti veditabbo.

"पहिल्या चार ध्यानांचे" म्हणजे रूपावचर पहिल्या इत्यादी ध्यानांचे, जे विरोधी धम्मांना नष्ट करण्याच्या अर्थाने आणि आलंबनाचे सूक्ष्म ध्यान (निरीक्षण) करण्याच्या अर्थाने 'ध्यान' म्हटले जातात. हे चतुष्कनयाने (चार पद्धतींनी) सांगितले आहे. "आठ विमोक्षांचे" यामध्ये अनुक्रमाने सात विमोक्ष हे अर्पण-क्षणात विरोधी धम्मांपासून मुक्त होण्यामुळे आणि आलंबनामध्ये पूर्णपणे अधिमुक्त (लीन) होण्यामुळे 'विमोक्ष' या नावाने ओळखले जातात. आठवा विमोक्ष मात्र सर्व प्रकारे संज्ञा आणि वेदयित (संज्ञावेदयितनिरोध) यांपासून मुक्त असल्यामुळे 'अपगम-विमोक्ष' (निर्गमन विमोक्ष) या नावाने ओळखला जातो. चतुष्कनय आणि पंचकनयामध्ये पहिले ध्यान-समाधी ही 'सवितर्क-सविचार' (वितर्क आणि विचारांसह) असते. पंचकनयामध्ये दुसरी ध्यान-समाधी ही 'अवितर्क-विचारमात्र' (वितर्करहित केवळ विचारयुक्त) असते. दोन्ही नयांमध्ये वरील तीन ध्यानांमध्ये समाधी ही 'अवितर्क-अविचार' (वितर्क आणि विचार दोन्ही नसलेली) असते. समापत्तींमध्ये अनुक्रमाने आठ समाधींना 'समाधी' असेही नाव आहे आणि चित्ताच्या एकाग्रतेच्या अस्तित्वामुळे 'समापत्ती' असेही नाव आहे. परंतु निरोध-समापत्तीमध्ये चित्ताची एकाग्रता नसल्यामुळे तिला 'समाधी' हे नाव नाही. "हानभागीय धम्म" म्हणजे अपक्व (अभ्यासात कच्चे असलेल्या) पहिल्या इत्यादी ध्यानांमधून उठलेल्या व्यक्तीच्या संज्ञा आणि मनसिकारांचे काम-वासना इत्यादींमध्ये पुन्हा प्रवृत्त होणे. "विशेषभागीय धम्म" म्हणजे सुप्रविण (अभ्यासात पक्क्या असलेल्या) पहिल्या इत्यादी ध्यानांमधून उठलेल्या व्यक्तीच्या संज्ञा आणि मनसिकारांचे दुसऱ्या इत्यादी ध्यानांमध्ये प्रवृत्त होणे. अशा प्रकारे, संज्ञा आणि मनसिकारांचे काम इत्यादींमध्ये किंवा दुसऱ्या ध्यानादींमध्ये प्रवृत्त होणे हे अनुक्रमे 'हानभागीय' आणि 'विशेषभागीय' धम्म म्हणून दाखवले गेले आहे. त्यांच्याद्वारे ध्यानांचा तो स्वभाव 'धम्म' या शब्दाने सांगितला आहे. "त्यामुळे" या शब्दाने आधी सांगितलेल्या अर्थाचाच हेतू म्हणून निर्देश केला आहे. "वोदान" म्हणजे शुद्धता किंवा नैपुण्य. कारण पहिल्या ध्यानादींमधून उठून दुसऱ्या ध्यानादींच्या प्राप्तीसाठी ते कारण ठरत असल्यामुळे त्याला "वुत्थान" (उठणे/बाहेर पडणे) असे म्हटले आहे. काही लोक म्हणतात की, "निरोधापासून फलसमापत्तीचे वुत्थान होते अशी पाळी (वचन) नाही." त्यांचे "निरोधापासून उठणाऱ्या व्यक्तीचे नेवसंज्ञानासंज्ञायतन हे फलसमापत्तीसाठी अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होते" या पाळीवचनाने (पट्ठान १.१.४१७) खंडन केले पाहिजे. जो समापत्ती प्राप्त केलेला असूनही "मी प्राप्त केलेला नाही" असे समजतो, आणि कर्मस्थान (साधना) असूनही "हे कर्मस्थान नाही" अशी संज्ञा बाळगतो, तो संपत्तीलाच (प्राप्तीलाच) विपत्ती (अपयश) मानतो, असे समजावे.

Na tathā daṭṭhabbanti yathā paravādinā vuttaṃ, tathā na daṭṭhabbaṃ. Sakasakakiccameva jānātīti ṭhānāṭṭhānajānanādisakasakameva kiccaṃ kātuṃ jānāti, yathāsakameva visayaṃ paṭivijjhatīti attho. Tampīti tehi dasabalañāṇehi jānitabbampi. Kammavipākantaramevāti kammantarassa vipākantarameva jānāti. Cetanācetanāsampayuttadhamme nirayādinibbānagāminippaṭipadābhūte kammanti gahetvā āha ‘‘kammaparicchedamevā’’ti. Dhātunānattañca dhātunānattakāraṇañca dhātunānattakāraṇanti ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo. Tañhi ñāṇaṃ tadubhayampi jānāti. ‘‘Imāya nāma dhātuyā ussannattā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 812) tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ. Saccaparicchedamevāti pariññābhisamayādivasena saccānaṃ paricchinnameva. Appetuṃ na sakkoti aṭṭhamanavamabalāni viya taṃsadisaṃ, iddhividhañāṇamiva vikubbituṃ. Etenassa balasadisatañca nivāreti. Jhānādiñāṇaṃ viya vā appetuṃ vikubbituñca. Yadipi hi jhānādipaccavekkhaṇañāṇaṃ sattamabalanti tassa savitakkasavicāratā vuttā, tathāpi jhānādīhi vinā paccavekkhaṇā natthīti jhānādisahagataṃ ñāṇaṃ tadantogadhaṃ katvā evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā sabbaññutaññāṇaṃ jhānādikiccaṃ viya na sabbaṃ balakiccaṃ kātuṃ sakkotīti dassetuṃ ‘‘jhānaṃ hutvā appetuṃ, iddhi hutvā vikubbituñca na sakkotī’’ti vuttaṃ, na pana kassaci balassa jhānaiddhibhāvatoti daṭṭhabbaṃ.

"तसे पाहू नये" म्हणजे परवाद्याने (दुसऱ्या मतप्रणालीच्या व्यक्तीने) सांगितल्याप्रमाणे पाहू नये. "आपले स्वतःचेच कार्य जाणतो" म्हणजे स्थान-अस्थान जाणणे इत्यादी आपले स्वतःचेच कार्य करण्यास जाणतो, आपल्या स्वतःच्याच विषयाचा वेध घेतो, असा अर्थ आहे. "ते देखील" म्हणजे त्या दसबळज्ञानांनी जाणण्याजोगे देखील. "कर्म आणि विपाकातील अंतरच" म्हणजे कर्मांमधील अंतर आणि विपाकांमधील (फळांमधील) अंतरच जाणतो. चेतना आणि चेतनासंप्रयुक्त धम्म जे नरक इत्यादी किंवा निर्वाणाकडे जाणाऱ्या प्रतिपदेच्या (मार्गाच्या) स्वरूपात आहेत, त्यांना 'कर्म' म्हणून ग्रहण करून "कर्माचा परिच्छेदच" असे म्हटले आहे. "धातूंचे नानात्व आणि धातूंच्या नानात्वाचे कारण" यामध्ये 'धातूंचे नानात्व आणि त्याचे कारण' असा एकदेशसरूपैकशेष समजावा. कारण ते ज्ञान त्या दोन्ही गोष्टींना जाणते. "या विशिष्ट धातूच्या प्रबळतेमुळे" इत्यादीद्वारे (विभंग अट्ठकथा ८१२) तसेच वर्णन केले आहे. "सत्याचा परिच्छेदच" म्हणजे परिज्ञा-अभिसमय इत्यादींच्या द्वारे सत्यांचे निश्चित केलेले स्वरूपच. "अर्पण करण्यास समर्थ नाही" म्हणजे आठव्या आणि नवव्या बळांप्रमाणे किंवा ऋद्धिविध ज्ञानाप्रमाणे विकुर्वण (चमत्कार) करण्यास समर्थ नाही. याद्वारे त्याचे बळाशी असलेले सादृश्य नाकारले आहे. किंवा ध्यान इत्यादी ज्ञानाप्रमाणे अर्पण करण्यास आणि विकुर्वण करण्यास समर्थ नाही. जरी ध्यान इत्यादींचे प्रत्यवेक्षण ज्ञान हे सातवे बळ आहे आणि ते सवितर्क-सविचार आहे असे म्हटले असले, तरी ध्यान इत्यादींशिवाय प्रत्यवेक्षण असू शकत नाही, म्हणून ध्यानासह उत्पन्न झालेल्या ज्ञानाला त्यातच समाविष्ट करून असे म्हटले आहे, असे समजावे. अथवा, सर्वज्ञताज्ञान हे ध्यानादींच्या कार्याप्रमाणे सर्व बळकार्य करण्यास समर्थ नाही, हे दाखवण्यासाठी "ध्यान बनून अर्पण करण्यास आणि ऋद्धी बनून विकुर्वण करण्यास समर्थ नाही" असे म्हटले आहे; परंतु कोणत्याही बळाच्या ध्यान-ऋद्धी स्वरूपामुळे असे म्हटले नाही, असे समजावे.

Evaṃ [Pg.319] kiccavisesavasenapi dasabalañāṇasabbaññutaññāṇavisesaṃ dassetvā idāni vitakkattikabhūmantaravasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Paṭipāṭiyātiādito paṭṭhāya paṭipāṭiyā.

अशा प्रकारे, कार्याच्या वैशिष्ट्यावरून देखील दसबळज्ञान आणि सर्वज्ञताज्ञान यांमधील भेद दाखवून, आता वितर्कत्रिक आणि भूमीच्या अंतराच्या (भेदाच्या) आधारे तो भेद दाखवण्यासाठी "शिवाय" इत्यादी म्हटले आहे. "अनुक्रमाने" म्हणजे सुरुवातीपासून अनुक्रमाने.

Anupadavaṇṇanaṃ ñatvā veditabbānīti sambandho. Kilesāvaraṇaṃ niyatamicchādiṭṭhi. Kilesāvaraṇassa abhāvo āsavakkhayañāṇādhigamassa ṭhānaṃ, tabbhāvo aṭṭhānaṃ. Anadhigamassa pana tadubhayampi yathākkamaṃ aṭṭhānaṃ ṭhānañcāti tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘lokiya…pe… dassanato cā’’ti āha. Tattha lokiyasammādiṭṭhiyā ṭhiti āsavakkhayādhigamassa ṭhānaṃ kilesāvaraṇābhāvassa kāraṇattā. Sā hi tasmiṃ sati na hoti, asati ca hoti. Etena tassā aṭṭhitiyā tassa aṭṭhānatā vuttā eva. Nesaṃ veneyyasattānaṃ. Dhātuvemattadassanatoti kāmadhātuādīnaṃ pavattibhedadassanato, yadaggena dhātuvemattaṃ jānāti, tadaggena cariyādivisesampi jānāti. Dhātuvemattadassanatoti vā dhammadhātuvemattadassanato. Sabbāpi hi cariyā dhammadhātupariyāpannā evāti. Payogaṃ anādiyitvāpi santatimahāmattādīnaṃ viya. Dibbacakkhānubhāvato pattabbenāti ettha dibbacakkhunā parassa hadayavatthusannissayalohitavaṇṇadassanamukhena tadā pavattamānacittajānanatthaṃ parikammakaraṇaṃ nāma sāvakānaṃ, tañca kho ādikammikānaṃ, yato dibbacakkhuānubhāvato cetopariyañāṇassa pattabbatā siyā. Buddhānaṃ pana yadipi āsavakkhayañāṇādhigamato pageva dibbacakkhuñāṇādhigamo, tathāpi tathāparikammakaraṇaṃ natthi vijjāttayasiddhiyā sijjhanato. Sesābhiññāttaye cetopariyañāṇaṃ dibbacakkhuñāṇādhigamena pattanti ca vattabbataṃ labhatīti tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ.

"अनुपदवर्णन जाणून घ्यावे" हा संबंध आहे. क्लेशावरण म्हणजे नियत मिथ्यादृष्टी होय. क्लेशावरणाचा अभाव हा आसवक्खयज्ञान (आस्रवक्षयज्ञान) प्राप्तीचे 'स्थान' (शक्य कोटी) आहे, आणि त्याचे अस्तित्व हे 'अस्थान' (अशक्य कोटी) आहे. परंतु प्राप्ती न होण्याच्या बाबतीत ते दोन्ही अनुक्रमे अस्थान आणि स्थान आहेत, याचे कारण दाखवताना "लौकिक...पे... दर्शनामुळे" असे म्हटले आहे. तेथे, लौकिक सम्यग्दृष्टीचे असणे हे आसवक्खयज्ञान प्राप्तीचे स्थान आहे, कारण ते क्लेशावरणाच्या अभावाचे कारण आहे. कारण क्लेशावरण असताना ती (सम्यग्दृष्टी) नसते, आणि ते नसताना ती असते. याद्वारे तिच्या अभावामुळे त्याची अस्थानता सांगितलीच आहे. "त्यांच्या" म्हणजे विनेय (उपदेशास पात्र) सत्त्वांच्या. "धातूंच्या भिन्नतेच्या दर्शनामुळे" म्हणजे कामधातू इत्यादींच्या प्रवृत्तीच्या भेदाच्या दर्शनामुळे. ज्या मर्यादेपर्यंत तो धातूंची भिन्नता जाणतो, त्या मर्यादेपर्यंत तो चर्या इत्यादींचे वैशिष्ट्य देखील जाणतो. किंवा "धातूंच्या भिन्नतेच्या दर्शनामुळे" म्हणजे धम्मधातूच्या भिन्नतेच्या दर्शनामुळे. कारण सर्व चर्या धम्मधातूमध्येच समाविष्ट आहेत. "प्रयोगाचा (प्रयत्नाचा) स्वीकार न करताही" जसे की संतती महामात्र इत्यादींच्या बाबतीत. "दिव्यचक्षूच्या प्रभावाने प्राप्त होणाऱ्या" यामध्ये दिव्यचक्षूद्वारे दुसऱ्याच्या हृदयवस्तूला आश्रित असलेल्या रक्ताच्या रंगाच्या दर्शनाद्वारे, त्या वेळी प्रवृत्त होणारे चित्त जाणून घेण्यासाठी परिकर्म (पूर्वसाधना) करणे हे श्रावकांचे काम आहे, आणि ते देखील नवशिक्यांचे (आदिकर्मिकांचे) असते, ज्यायोगे दिव्यचक्षूच्या प्रभावाने चेतोपरियज्ञान (परचित्तज्ञान) प्राप्त होऊ शकते. बुद्धांच्या बाबतीत मात्र, जरी आसवक्खयज्ञान प्राप्तीपूर्वीच दिव्यचक्षूज्ञानाची प्राप्ती झाली असली, तरी त्रिविद्यांच्या सिद्धीमुळे त्यांना तसे परिकर्म करण्याची आवश्यकता नसते. उर्वरित तीन अभिज्ञांमध्ये चेतोपरियज्ञान हे दिव्यचक्षूज्ञानाच्या प्राप्तीने प्राप्त होते असे म्हणता येते, म्हणून तसे म्हटले आहे, असे समजावे.

Sīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सिंहनादसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

2-4. Adhivuttipadasuttādivaṇṇanā

२-४. अधिवुत्तिपदसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

22-24. Dutiye adhivacanapadānanti paññattipadānaṃ. Dāsādīsu sirivaḍḍhakādisaddā viya vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattiyā adhivacanaṃ paññatti. Atha vā adhisaddo uparibhāge. Vuccatīti vacanaṃ, upari vacanaṃ adhivacanaṃ, upādābhūtarūpādīnaṃ [Pg.320] upari paññapiyamānā upādāpaññattīti attho, tasmā paññattidīpakapadānīti attho daṭṭhabbo. Tassa padāni padaṭṭhānāni adhivacanapadāni. Tenāha ‘‘tesaṃ ye’’tiādi. Tesanti adhivacanānaṃ. Yeti khandhādayo. Adhivuttitāya adhivuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti. Adhikañhi sabhāvadhammesu sassatādiṃ, pakatiādiṃ, drabyādiṃ, jīvādiṃ, kāyādiñca, abhūtaṃ atthaṃ ajjhāropetvā diṭṭhiyo pavattantīti. Tenāha ‘‘atha vā’’tiādi. Tatiyacatutthāni suviññeyyāni.

२२-२४. दुसऱ्या (सूत्रात) 'अधिवचनपदानि' म्हणजे 'प्रज्ञप्तिपदे' (संज्ञापदे). दासादींच्या बाबतीत 'सिरिवड्ढक' (श्रीवर्धक) इत्यादी शब्दांप्रमाणे केवळ बोलण्यालाच मुख्य करून प्रवृत्त होण्यामुळे 'अधिवचन' म्हणजे 'प्रज्ञप्ति' (संज्ञा) होय. अथवा 'अधि' हा शब्द 'वर' (उपरि) या अर्थी आहे. जे बोलले जाते ते 'वचन', आणि वरचे वचन ते 'अधिवचन'. उपादाय-रूप (उपादान रूप) इत्यादींच्या वर प्रज्ञप्त केली जाणारी 'उपादा-प्रज्ञप्ति' असा याचा अर्थ आहे, म्हणून प्रज्ञप्ति दर्शवणारी पदे असा अर्थ समजला पाहिजे. त्याची पदे म्हणजे पदस्थाने ती 'अधिवचनपदे' होत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तेसं ये' (त्यांच्यापैकी जे) इत्यादी. 'तेसं' म्हणजे त्या अधिवचनांचे. 'ये' म्हणजे जे स्कंध इत्यादी. अधिवृत्ती (अतिशयोक्ती किंवा चुकीचा आरोप) असल्यामुळे 'अधिवृत्ती' म्हणजे 'दृष्टी' (चुकीची मते) असे म्हटले जाते. कारण स्वभावधर्मांवर शाश्वत इत्यादी, प्रकृती इत्यादी, द्रव्य इत्यादी, जीव इत्यादी आणि काय (शरीर) इत्यादी असत्य अर्थांचा आरोप करून दृष्टी प्रवृत्त होतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अथ वा' (अथवा) इत्यादी. तिसरे आणि चौथे (सूत्र) सहज समजण्यासारखे आहे.

Adhivuttipadasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

अधिवृत्तिपदसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

5. Kasiṇasuttavaṇṇanā

५. कसिणसुत्तवर्णन

25. Pañcame sakalaṭṭhenāti nissesaṭṭhena. Anavasesapharaṇavasena cettha sakalaṭṭho veditabbo, asubhanimittādīsu viya ekadese aṭṭhatvā anavasesato gahetabbaṭṭhenāti attho. Tadārammaṇānaṃ dhammānanti taṃ kasiṇaṃ ārabbha pavattanakadhammānaṃ. Khettaṭṭhenāti uppattiṭṭhānaṭṭhena. Adhiṭṭhānaṭṭhenāti pavattiṭṭhānabhāvena. Yathā khettaṃ sassānaṃ uppattiṭṭhānaṃ vaḍḍhanaṭṭhānañca, evameva taṃ ta jhānaṃ sampayuttadhammānanti. Yogino vā sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvena. Paricchinditvāti idaṃ ‘‘uddhaṃ adho tiriya’’nti etthāpi yojetabbaṃ. Paricchinditvā eva hi sabbattha kasiṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Tena tena vā kāraṇenāti tena tena upariādīsu kasiṇavaḍḍhanakāraṇena. Yathā kinti āha ‘‘ālokamiva rūpadassanakāmo’’ti. Yathā dibbacakkhunā uddhaṃ ce rūpaṃ daṭṭhukāmo, uddhaṃ ālokaṃ pasāreti. Adho ce, adho. Samantato ce rūpaṃ daṭṭhukāmo, samantato ālokaṃ pasāreti, evaṃ sabbakasiṇanti attho. Ekassāti pathavīkasiṇādīsu ekekassa. Aññabhāvānupagamanatthanti aññakasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ, aññassa vā kasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ. Na hi aññena pasāritakasiṇaṃ tato aññena pasāritakasiṇabhāvaṃ upagacchati, evampi nesaṃ aññakasiṇasambhedābhāvo veditabbo. Na aññaṃ pathavīādi. Na hi udakena ṭhitaṭṭhāne sasambhārapathavī atthi. Aññakasiṇasambhedoti āpokasiṇādinā saṅkaro. Sabbatthāti sabbesu sesakasiṇesu.

२५. पाचव्या (सूत्रात) 'सकलट्ठेन' (सकल अर्थाने) म्हणजे 'निःशेष अर्थाने' (पूर्णपणे). येथे संपूर्ण व्यापण्याच्या अर्थाने 'सकल अर्थ' समजला पाहिजे, जसे अशुभनिमित्त इत्यादींमध्ये एका भागात न राहता संपूर्णपणे ग्रहण करण्याच्या अर्थाने, असा अर्थ आहे. 'तदारम्मणानं धम्मानं' म्हणजे त्या कसिणाला (कृत्स्नाला) आरंभ करून प्रवृत्त होणाऱ्या धर्मांचे. 'खेत्तट्ठेन' म्हणजे उत्पत्तीच्या स्थानाच्या अर्थाने. 'अधिट्ठानट्ठेन' म्हणजे प्रवृत्तीच्या स्थानाच्या भावाने. ज्याप्रमाणे शेत हे पिकांच्या उत्पत्तीचे आणि वाढीचे स्थान असते, त्याचप्रमाणे ते ते ध्यान संप्रयुक्त धर्मांचे (स्थान असते). किंवा योगी पुरुषाच्या सुखविशेषांचे कारण असल्यामुळे. 'परिच्छिन्दित्वा' (मर्यादित करून) हे 'उद्धं अधो तिरियं' (वर, खाली, आडवे) येथेही जोडले पाहिजे. कारण सर्व ठिकाणी कसिण मर्यादित करूनच वाढवले पाहिजे. 'तेन तेन वा कारणेन' म्हणजे त्या त्या वर इत्यादींमध्ये कसिण वाढवण्याच्या कारणाने. 'यथा किं' (कशा प्रकारे) यावर म्हणतात - 'आलोकमिव रूपदस्सनकामो' (रूप पाहण्याची इच्छा असणाऱ्याने प्रकाशाप्रमाणे). ज्याप्रमाणे दिव्य चक्षूने जर वरचे रूप पाहण्याची इच्छा असेल, तर वर प्रकाश पसरवतो. जर खाली पाहायचे असेल, तर खाली. जर सर्व बाजूंनी रूप पाहण्याची इच्छा असेल, तर सर्व बाजूंनी प्रकाश पसरवतो, त्याचप्रमाणे सर्व कसिणांच्या बाबतीत, असा अर्थ आहे. 'एकस्स' म्हणजे पृथ्वीकसिण इत्यादींपैकी एकेकाचे. 'अञ्ञभावानुपगमनत्थं' म्हणजे दुसऱ्या कसिणभावाला प्राप्त न होणे दर्शवण्यासाठी, किंवा दुसऱ्याच्या कसिणभावाला प्राप्त न होणे दर्शवण्यासाठी. कारण एकाने पसरवलेले कसिण दुसऱ्याने पसरवलेल्या कसिणभावाला प्राप्त होत नाही, अशा प्रकारेही त्यांचा इतर कसिणांशी संकर न होणे समजले पाहिजे. 'न अञ्ञं' म्हणजे पृथ्वी इत्यादी दुसरी नाही. कारण पाण्याने व्यापलेल्या ठिकाणी ससंभार पृथ्वी (माती इत्यादी घटक) नसते. 'अञ्ञकसिणसम्भेदो' म्हणजे आपोकसिण (जलकृत्स्न) इत्यादींशी संकर. 'सब्बत्था' म्हणजे इतर सर्व कसिणांमध्ये.

Ekadese [Pg.321] aṭṭhatvā anavasesapharaṇaṃ pamāṇassa aggahaṇato appamāṇaṃ. Teneva hi nesaṃ kasiṇasamaññā. Tathā cāha ‘‘tañhī’’tiādi. Tattha cetasā pharantoti bhāvanācittena ārammaṇaṃ karonto. Bhāvanācittañhi kasiṇaṃ parittaṃ vā vipulaṃ vā sakalameva manasi karoti, na ekadesaṃ. Kasiṇugghāṭimākāse pavattaviññāṇaṃ pharaṇaappamāṇavasena viññāṇakasiṇanti vuttaṃ. Tathā hi taṃ viññāṇanti vuccati. Kasiṇavasenāti ugghāṭitakasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse uddhaṃadhotiriyatā veditabbā. Yattakañhi ṭhānaṃ kasiṇaṃ pasāritaṃ, tattakaṃ ākāsabhāvanāvasena ākāsaṃ hotīti. Evaṃ yattakaṃ ṭhānaṃ ākāsaṃ hutvā upaṭṭhitaṃ, tattakaṃ sakalameva pharitvā viññāṇassa pavattanato āgamanavasena viññāṇakasiṇepi uddhaṃadhotiriyatā vuttāti āha ‘‘kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā’’ti.

एका भागात न राहता संपूर्णपणे व्यापणे हे प्रमाणाचे ग्रहण न केल्यामुळे 'अप्रमाण' (अमर्याद) आहे. म्हणूनच त्यांना 'कसिण' (कृत्स्न) ही संज्ञा आहे. तसेच म्हटले आहे - 'तञ्हि' (कारण ते) इत्यादी. त्यामध्ये 'चेतसा फरन्तो' (चित्ताने व्यापणारा) म्हणजे भावनाचित्ताने आलंबन करणारा. कारण भावनाचित्त कसिणाला लहान असो वा मोठे, संपूर्णपणेच मनात आणते, एका भागात नाही. कसिण काढून घेतलेल्या आकाशात (कसिणुग्घाटिमाकाशात) प्रवृत्त होणाऱ्या विज्ञानाला व्यापण्याच्या अमर्यादतेमुळे 'विज्ञानकसिण' असे म्हटले आहे. कारण त्याला 'विज्ञान' असे म्हटले जाते. 'कसिणवसेन' म्हणजे काढून घेतलेल्या कसिणाच्या प्रभावाने कसिणुग्घाटिमाकाशात वर, खाली आणि आडवे हे समजले पाहिजे. कारण जेवढ्या जागेत कसिण पसरवले जाते, तेवढी जागा आकाशभावनेच्या प्रभावाने आकाश बनते. अशा प्रकारे जेवढी जागा आकाश बनून उपस्थित होते, त्या संपूर्ण जागेला व्यापून विज्ञानाच्या प्रवृत्तीमुळे (किंवा आगमनामुळे) विज्ञानकसिणामध्येही वर, खाली आणि आडवे असे म्हटले आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'कसिणुग्घाटिमाकाशामुळे तेथे प्रवृत्त होणाऱ्या विज्ञानात वर, खाली आणि आडवे हे समजले पाहिजे'.

Kasiṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कसिणसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

6. Kāḷīsuttavaṇṇanā

६. काळीसुत्तवर्णन

26. Chaṭṭhe atthassa pattinti ekantato hitānuppattiṃ. Hadayassa santinti paramacittūpasamaṃ. Kilesasenanti kāmaguṇasaṅkhātaṃ paṭhamaṃ kilesasenaṃ. Sā hi kilesasenā accharāsaṅghātasabhāvāpi paṭipatthayamānā piyāyitabbaicchitabbarūpasabhāvato piyarūpasātarūpā nāma attano kiccavasena. Ahaṃ ekova jhāyantoti ahaṃ gaṇasaṅgaṇikāya kilesasaṅgaṇikāya ca abhāvato eko asahāyo lakkhaṇūpanijjhānena jhāyanto. Anubujjhinti anukkamena maggapaṭipāṭiyā bujjhiṃ paṭivijjhiṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – piyarūpaṃ sātarūpaṃ senaṃ jinitvā ahaṃ ekova jhāyanto ‘‘atthassa pattiṃ hadayassa santi’’nti saṅkhaṃ gataṃ arahattasukhaṃ paṭivijjhiṃ, tasmā janena mittasanthavaṃ na karomi, teneva ca me kāraṇena kenaci saddhiṃ sakkhī na sampajjatīti. Atthābhinibbattesunti itisaddalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘atthoti gahetvā’’ti.

२६. सहाव्या (सूत्रात) 'अत्थस्स पत्तिं' म्हणजे एकांताने (निश्चितपणे) हिताची प्राप्ती. 'हदयस्स सन्तिं' म्हणजे परम चित्तशांती. 'किलेससेनं' म्हणजे कामगुणांनी युक्त असलेली पहिली क्लेशसेना. कारण ती क्लेशसेना अप्सरांच्या समूहाच्या स्वभावाची असली तरी, स्वतःच्या कार्याच्या प्रभावाने प्रिय वाटणाऱ्या आणि इच्छिलेल्या रूपाच्या स्वभावाची असल्यामुळे 'प्रियरूप-सातरूप' (प्रिय वाटणारे व सुखद रूप) या नावाने ओळखली जाते. 'अहं एकोव झायन्तो' (मी एकटाच ध्यान करत) म्हणजे मी जनसमुदाय (गणसंगणिका) आणि क्लेशांचा संसर्ग (क्लेशसंगणिका) नसल्यामुळे एकटा, असहाय्य होऊन लक्षणांच्या सूक्ष्म निरीक्षणाने (लक्षणूपनिध्यान) ध्यान करत होतो. 'अनुबुज्झिं' म्हणजे अनुक्रमाने मार्गपरंपरेने जाणले, साक्षात्कार केला. हे असे म्हटले आहे - प्रियरूप आणि सातरूप अशा सेनेला जिंकून मी एकटाच ध्यान करत 'अत्थस्स पत्तिं हदयस्स सन्तिं' (हिताची प्राप्ती आणि हृदयाची शांती) अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या अर्हतपदाच्या सुखाचा साक्षात्कार केला, म्हणून मी लोकांशी मैत्री किंवा परिचय करत नाही, आणि याच कारणामुळे माझा कोणाशीही प्रत्यक्ष संबंध येत नाही. 'अत्थाभिनिब्बत्तेसुं' यामध्ये 'इति' शब्दाचा लोप करून हा निर्देश केला आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'अत्तो' (अर्थ) असे ग्रहण करून.

Kāḷīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

काळीसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

7. Paṭhamamahāpañhasuttavaṇṇanā

७. प्रथममहापञ्हसुत्तवर्णन

27. Sattame [Pg.322] vuccethāti vucceyya. Dutiyapadepīti ‘‘anusāsaniyā vā anusāsani’’nti evaṃ dutiyavākyepi. Te kira bhikkhū. Na ceva sampāyissantīti na ceva sammadeva pakārehi gahessanti ñāpessanti. Tenāha ‘‘sampādetvā kathetuṃ na sakkhissantī’’ti. Yasmā avisaye pañhaṃ pucchitā honti, tasmā vighātaṃ āpajjissantīti yojanā. Aññathā ārādhanaṃ nāma natthīti iminā sapaccayanāmarūpānaṃ yāthāvato avabodho eva ito bāhirakānaṃ natthi, kuto pavedanāti dasseti. Ārādhananti yāthāvapavedanena cittassa paritosanaṃ.

२७. सातव्या (सूत्रात) 'वुच्चेथ' म्हणजे म्हटले जावे. 'दुतियपदेपि' म्हणजे 'अनुसासनिया वा अनुसासनिं' अशा प्रकारे दुसऱ्या वाक्यातही. ते भिक्खू म्हणे. 'न चेव सम्पायिस्सन्ति' म्हणजे चांगल्या प्रकारे ग्रहण करणार नाहीत किंवा समजावून सांगणार नाहीत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पूर्णपणे सांगू शकणार नाहीत'. ज्याअर्थी त्यांना त्यांच्या विषयाबाहेरील प्रश्न विचारला गेला आहे, त्याअर्थी ते त्रासाला (विघाताला) प्राप्त होतील, असा संबंध आहे. 'अञ्ञथा आराधनं नाम नत्थि' (अन्यथा आराधना नाही) याने हे दर्शवले आहे की, सप्रत्यय नामरूपाचा यथार्थ बोध या (शासनाबाहेरील) बाह्य लोकांना नाहीच, मग ते कसे सांगणार? 'आराधना' म्हणजे यथार्थ प्रतिपादनाने चित्ताचे समाधान करणे.

Eko pañhoti eko pañhamaggo, ekaṃ pañhagavesananti attho. Eko uddesoti ekaṃ uddisanaṃ atthassa saṃkhittavacanaṃ. Veyyākaraṇanti niddisanaṃ atthassa vivaritvā kathanaṃ. Hetunāti ‘‘antavantato anaccantikato tāvakālikato niccappaṭikkhepato’’ti evamādinā nayena yathā ime saṅkhārā etarahi, evaṃ atīte anāgate ca aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammāti atītānāgatesu nayena.

'एक प्रश्न' (एको पञ्हो) म्हणजे एक प्रश्नाचा मार्ग, एक प्रश्नाचा शोध असा अर्थ आहे. 'एक उद्देश' (एको उद्देसो) म्हणजे एक निर्देश, अर्थाचे संक्षिप्त कथन. 'व्याकरण' (वेय्याकरण) म्हणजे निर्देश, अर्थाचे सविस्तर स्पष्टीकरण करून सांगणे. 'हेतूने' (हेतुना) म्हणजे "मर्यादितपणाने, अशाश्वततेने, तात्कालिकतेने, नित्यतेचा नेहमी निषेध करण्याने" इत्यादी पद्धतीने, ज्याप्रमाणे हे संस्कार (सङ्खार) सध्या आहेत, त्याचप्रमाणे भूतकाळात आणि भविष्यकाळातही ते अनित्य, संस्कृत (सङ्खत), प्रतीत्यसमुत्पन्न (पटिच्चसमुप्पन्न), क्षयधर्मी, व्ययधर्मी आणि विरागधर्मी आहेत, अशा भूत आणि भविष्यकाळातील पद्धतीने.

Sabbe sattāti anavasesā sattā. Te pana bhavabhedato saṅkhepeneva bhinditvā dassento ‘‘kāmabhavādīsū’’tiādimāha. Byadhikaraṇānampi bāhiratthasamāso hoti yathā ‘‘urasilomo’’ti āha ‘‘āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā’’ti. Tiṭṭhati etenāti vā ṭhiti, āhāro ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikāti evaṃ vā ettha samāsaviggaho daṭṭhabbo. Āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā, paccayāyattavuttikāti attho. Paccayattho hettha āhārasaddo ‘‘ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāyā’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.232) viya. Evañhi ‘‘sabbe sattā’’ti iminā asaññasattā pariggahitā honti. Sā panāyaṃ āhāraṭṭhitikatā nippariyāyato saṅkhāradhammo. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘āhāraṭṭhitikāti āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo’’ti (pārā. aṭṭha. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā; visuddhi. 1.136). Yadi evaṃ ‘‘sabbe sattā’’ti idaṃ kathanti? Puggalādhiṭṭhānadesanāti nāyaṃ doso. Tenevāha – ‘‘ekadhamme, bhikkhave, bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā [Pg.323] pariyantadassāvī sammadatthaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Katamasmiṃ ekadhamme? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti. Yvāyaṃ puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbesaṃ saṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitāya āhārapariyāyena sāmaññato paccayadhammo vutto, ayaṃ āhāro nāma eko dhammo.

'सर्व प्राणी' (सब्बे सत्ता) म्हणजे निरवशेष प्राणी. त्यांना अस्तित्वाच्या (भवाच्या) भेदाने संक्षेपात विभागून दाखवताना "कामभव इत्यादींमध्ये" असे म्हटले आहे. व्यधिकरण पदांचाही बहुव्रीहि समास (बाहिरत्थसमासो) होतो, जसे "उरसिलोमो" (छातीवर केस असलेला), म्हणून म्हटले आहे - "आहाराने ज्यांची स्थिती (अस्तित्व) आहे ते आहारस्थितिक (आहारट्ठितिका) होत." किंवा "ज्याद्वारे टिकून राहतात ती स्थिती, आहार हीच ज्यांची स्थिती आहे ते आहारस्थितिक" असा येथे समासविग्रह समजावा. 'आहारस्थितिक' म्हणजे प्रत्ययस्थितिक (कारणावर टिकणारे), प्रत्ययाधीन वृत्ती असणारे असा अर्थ आहे. कारण येथे 'आहार' हा शब्द प्रत्यय (कारण) या अर्थाने आला आहे, जसे "हा आहार अनुत्पन्न कामच्छंदाच्या उत्पत्तीसाठी आहे" इत्यादींमध्ये (संयुत्त निकाय ४.२३२). अशा प्रकारे 'सर्व प्राणी' या शब्दाने असंज्ञी प्राणी (असंञ्ञसत्ता) देखील समाविष्ट होतात. आणि ही आहारस्थितिकता मुख्य अर्थाने (निप्परियायतो) संस्कारधर्म (सङ्खारधम्मो) आहे. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे - "ज्या ठिकाणी 'आहारस्थितिक' असा शब्द आला आहे, तिथे 'संस्कारलोक' (सङ्खारलोको) समजावा." जर असे आहे, तर "सर्व प्राणी" हे कसे काय? ही पुद्गलाधिष्ठान देशना (पुग्गलाधिट्ठानदेसना) आहे, त्यामुळे यात काही दोष नाही. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – "भिक्खून्नों, एका धर्माविषयी योग्य प्रकारे कंटाळा (निर्वेद) पावणारा, योग्य प्रकारे विराग पावणारा, योग्य प्रकारे विमुक्त होणारा, योग्य प्रकारे अंत पाहणारा आणि योग्य प्रकारे अर्थाचा अभिसमय करणारा भिक्खू याच जन्मात दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या एका धर्माविषयी? 'सर्व प्राणी आहारावर टिकून राहणारे आहेत' याविषयी." पुद्गलाधिष्ठान कथेमध्ये सर्व संस्कारांच्या प्रत्ययाधीन वृत्तीमुळे आहाराच्या पर्यायाने सामान्यतः जो प्रत्ययधर्म सांगितला आहे, तो 'आहार' नावाचा एक धर्म आहे.

Codako vuttampi atthaṃ yāthāvato appaṭivijjhamāno neyyatthaṃ suttapadaṃ nītatthato dahanto ‘‘sabbe sattā’’ti vacanamatte ṭhatvā ‘‘nanu cā’’tiādinā codeti. Ācariyo aviparītaṃ tattha yathādhippetamatthaṃ pavedento ‘‘na virujjhatī’’ti vatvā ‘‘tesañhi jhānaṃ āhāro hotī’’ti āha. Jhānanti ekavokārabhavāvahaṃ saññāya virajjanavasena pavattarūpāvacaracatutthajjhānaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘anāhārā’’ti vacanaṃ asaññabhave catunnaṃ āhārānaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na paccayāhārassa abhāvato. Evaṃ santepīti idaṃ sāsane yesu dhammesu visesato āhārasaddo niruḷho, ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti ettha yadi teyeva gayhanti, abyāpitadosamāpanno. Atha sabbopi paccayadhammo āhāroti adhippeto, imāya āhārapāḷiyā virodho āpannoti dassetuṃ āraddhaṃ. ‘‘Na virujjhatī’’ti yenādhippāyena vuttaṃ, taṃ vivaranto ‘‘etasmiñhi sutte’’tiādimāha. Kabaḷīkārāhārādīnaṃ ojaṭṭhamakarūpāharaṇādi nippariyāyena āhārabhāvo. Yathā hi kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāharaṇena rūpakāyaṃ upatthambhenti, evaṃ phassādayo vedanādiāharaṇena nāmakāyaṃ upatthambheti, tasmā satipi janakabhāve upatthambhakabhāvo ojādīsu sātisayo labbhamāno mukhyo āhāraṭṭhoti te eva nippariyāyena āhāralakkhaṇā dhammā vuttā.

शंकाकार सांगितलेल्या अर्थाचेही यथार्थ आकलन न करता, नेय्यार्थ (स्पष्टीकरण सापेक्ष) सुत्तपदाला नीतार्थ (स्पष्ट अर्थ) मानून "सर्व प्राणी" या केवळ शब्दावरच थांबून "काय बरे..." इत्यादी शंका उपस्थित करतो. आचार्य तेथील अभिप्रेत असलेला अचूक अर्थ स्पष्ट करताना "विरोध होत नाही" असे सांगून "कारण त्यांचे ध्यान हाच आहार असतो" असे म्हणतात. 'ध्यान' म्हणजे एकवोकार भव (एकस्कंध अस्तित्व) प्राप्त करून देणारे, संज्ञेच्या विरागामुळे प्रवृत्त होणारे रूपावचर चौथे ध्यान होय. पाळीमध्ये "अनाहार" हा शब्द असंज्ञी भवामध्ये चार आहारांच्या अभावाच्या संदर्भाने वापरला आहे, प्रत्यय-आहाराच्या (कारणात्मक आहाराच्या) अभावामुळे नाही. "असे असले तरी" हे विधान बुद्धशासनात ज्या धर्मांमध्ये विशेषतः 'आहार' शब्द रूढ आहे, "आहारस्थितिक" यामध्ये जर तेच घेतले गेले, तर अव्याप्ती दोष निर्माण होईल. आणि जर सर्वच प्रत्ययधर्म 'आहार' म्हणून अभिप्रेत असतील, तर या आहारपाळीशी विरोध निर्माण होईल, हे दाखवण्यासाठी सुरुवात केली आहे. "विरोध होत नाही" हे ज्या अभिप्रायाने म्हटले आहे, त्याचे स्पष्टीकरण करताना "या सुत्तात" इत्यादी म्हटले आहे. कवलीकार आहार इत्यादींचा ओजाष्टमक रूपाचे ग्रहण करणे इत्यादी मुख्य अर्थाने आहारभाव आहे. कारण ज्याप्रमाणे कवलीकार आहार ओजाष्टमक रूपाच्या ग्रहणाने रूपकायाला आधार देतो, त्याचप्रमाणे स्पर्श इत्यादी वेदना इत्यादींच्या ग्रहणाने नामकायाला आधार देतात. म्हणून जनकभाव (उत्पादकत्व) असतानाही, ओज इत्यादींमध्ये आधार देण्याचा भाव (उपस्तंभकभाव) प्रकर्षाने आढळत असल्याने तोच मुख्य आहारार्थ आहे, म्हणूनच तेच मुख्य अर्थाने आहारलक्षण असणारे धर्म सांगितले आहेत.

Idhāti imasmiṃ sutte pariyāyena paccayo āhāroti vutto, sabbo paccayadhammo attano phalaṃ āharatīti imaṃ pariyāyaṃ labhatīti. Tenāha ‘‘sabbadhammānañhī’’tiādi. Tattha sabbadhammānanti sabbesaṃ saṅkhatadhammānaṃ. Idāni yathāvuttamatthaṃ suttena samatthetuṃ ‘‘tenevāhā’’tiādi vuttaṃ. Ayanti paccayāhāro. Nippariyāyāhāropi gahitova hotīti yāvatā sopi paccayabhāveneva janako upatthambhako ca hutvā taṃ taṃ phalaṃ āharatīti vattabbataṃ labhatīti.

'येथे' म्हणजे या सुत्तात पर्यायाने (लाक्षणिक अर्थाने) प्रत्यय (कारण) हा आहार म्हटला आहे, कारण सर्व प्रत्ययधर्म स्वतःचे फळ घेऊन येतात, म्हणून हा पर्याय प्राप्त होतो. म्हणूनच "सर्व धर्मांचेच..." इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'सर्व धर्मांचे' म्हणजे सर्व संस्कृत (सङ्खत) धर्मांचे. आता सांगितलेल्या अर्थाचे सुत्ताद्वारे समर्थन करण्यासाठी "म्हणूनच म्हटले आहे" इत्यादी सांगितले आहे. 'हा' म्हणजे प्रत्यय-आहार. मुख्य आहार देखील घरालाच जातो, कारण तो देखील प्रत्ययभावानेच जनक आणि उपस्तंभक (आधार देणारा) होऊन त्या त्या फळाला घेऊन येतो, असे म्हणता येते.

Tatthāti [Pg.324] pariyāyāhāro, nippariyāyāhāroti dvīsu āhāresu asaññabhave yadipi nippariyāyāhāro na labbhati, pariyāyāhāro pana labbhateva. Idāni tamevatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘anuppanne hi buddhe’’tiādi vuttaṃ. Uppanne buddhe titthakaramatanissitānaṃ jhānabhāvanāya asijjhanato ‘‘anuppanne buddhe’’ti vuttaṃ. Sāsanikā tādisaṃ jhānaṃ na nibbattentīti ‘‘titthāyatane pabbajitā’’ti vuttaṃ. Titthiyā hi upapattivisese vimuttisaññino saññāvirāgāvirāgesu ādīnavānisaṃsadassinova hutvā asaññasamāpattiṃ nibbattetvā akkhaṇabhūmiyaṃ uppajjanti, na sāsanikā. Vāyokasiṇe parikkammaṃ katvāti vāyokasiṇe paṭhamādīni tīṇi jhānāni nibbattetvā tatiyajjhāne ciṇṇavasī hutvā tato vuṭṭhāya catutthajjhānādhigamāya parikammaṃ katvā. Tenevāha ‘‘catutthajjhānaṃ nibbattetvā’’ti.

'तेथे' म्हणजे पर्याय-आहार आणि मुख्य-आहार या दोन आहारांपैकी, असंज्ञी भवामध्ये जरी मुख्य-आहार मिळत नसला, तरी पर्याय-आहार मिळतोच. आता तोच अर्थ विस्ताराने दाखवण्यासाठी "बुद्ध उत्पन्न झाले नसताना" इत्यादी म्हटले आहे. बुद्ध उत्पन्न झाल्यावर तीर्थकरांच्या मताचा आश्रय घेणाऱ्यांची ध्यानभावना सिद्ध होत नसल्याने "बुद्ध उत्पन्न झाले नसताना" असे म्हटले आहे. बुद्धशासनातील लोक तसे ध्यान उत्पन्न करत नाहीत, म्हणून "तीर्थायतनात प्रव्रजित झालेले" असे म्हटले आहे. कारण तीर्थिक (इतर पंथांचे लोक) विशिष्ट उत्पत्तीमध्ये (पुनर्जन्मात) विमुक्तीची संज्ञा असणारे, संज्ञेच्या विरागामध्ये आणि अविरागामध्ये दोष व लाभ पाहणारे होऊन, असंज्ञी समापत्ती उत्पन्न करून अक्षणभूमीत (अयोग्य भूमीत) उत्पन्न होतात, बुद्धशासनातील लोक नाही. 'वायू कसिणामध्ये परिकर्म करून' म्हणजे वायू कसिणामध्ये पहिले इत्यादी तीन ध्याने उत्पन्न करून, तिसऱ्या ध्यानात वशित्व प्राप्त करून, त्यातून उठून चौथ्या ध्यानाच्या प्राप्तीसाठी परिकर्म करून. म्हणूनच म्हटले आहे - "चौथे ध्यान उत्पन्न करून."

Kasmā (dī. ni. ṭī. 1.68-73; dī. ni. abhi. ṭī. 1.68-73) panettha vāyokasiṇeyeva parikammaṃ vuttanti? Vuccate, yatheva hi rūpapaṭibhāgabhūtesu kasiṇavisesesu rūpavibhāvanena rūpavirāgabhāvanāsaṅkhāto arūpasamāpattiviseso sacchikarīyati, evaṃ aparibyattaviggahatāya arūpapaṭibhāgabhūte kasiṇavisese arūpavibhāvanena arūpavirāgabhāvanā saṅkhāto rūpasamāpattiviseso adhigamīyatīti. Ettha ca ‘‘saññā rogo, saññā gaṇḍo’’tiādinā (ma. ni. 3.24), ‘‘dhi cittaṃ, dhi vatetaṃ citta’’ntiādinā ca nayena arūpappavattiyā ādīnavadassanena tadabhāve ca santapaṇītabhāvasanniṭṭhānena rūpasamāpattiyā abhisaṅkharaṇaṃ arūpavirāgabhāvanā. Rūpavirāgabhāvanā pana saddhiṃ upacārena arūpasamāpattiyo, tatthāpi visesena paṭhamāruppajjhānaṃ. Yadi evaṃ ‘‘paricchinnākāsakasiṇepī’’ti vattabbaṃ, tassāpi arūpapaṭibhāgatā labbhatīti? Icchitamevetaṃ, kesañci avacanaṃ panettha pubbācariyehi aggahitabhāvena. Yathā hi rūpavirāgabhāvanā virajjanīyadhammābhāvamattena parinipphannā, virajjanīyadhammaparibhāsabhūte ca visayavisese pātubhavati, evaṃ arūpavirāgabhāvanāpīti vuccamāne na koci virodho. Titthiyeheva pana tassā samāpattiyā paṭipajjitabbatāya tesañca visayapathe sūpanibandhanasseva tassa jhānassa paṭipattito diṭṭhivantehi pubbācariyehi catuttheyeva bhūtakasiṇe arūpavirāgabhāvanāparikammaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kiñca [Pg.325] vaṇṇakasiṇesu viya purimabhūtakasiṇattayepi vaṇṇappaṭicchāyāva paṇṇatti ārammaṇaṃ jhānassa lokavohārānurodheneva pavattito. Evañca katvā visuddhimagge (visuddhi. 1.57) pathavīkasiṇassa ādāsacandamaṇḍalūpamavacanañca samatthitaṃ hoti, catutthaṃ pana bhūtakasiṇaṃ bhūtappaṭicchāyameva jhānassa gocarabhāvaṃ gacchatīti tassevaṃ arūpapaṭibhāgatā yuttāti vāyokasiṇeyeva parikammaṃ vuttanti veditabbaṃ.

येथे वायूकसिणामध्येच परिकर्म का सांगितले आहे? उत्तर दिले जाते की, ज्याप्रमाणे रूप-प्रतिभागरूप असलेल्या कसिण-विशेषांमध्ये रूपाच्या विभावनेने (नाशाने) रूपविरागभावना नावाच्या अरूपसमापत्तिविशेषाचा साक्षात्कार केला जातो, त्याचप्रमाणे अस्पष्ट शरीर असल्यामुळे अरूप-प्रतिभागरूप असलेल्या कसिण-विशेषात अरूपाच्या विभावनेने अरूपविरागभावना नावाची रूपसमापत्तिविशेष प्राप्त केली जाते. आणि येथे 'संज्ञा हा रोग आहे, संज्ञा हा गंड (गळू) आहे' इत्यादी (म. नि. ३.२४) आणि 'धिक्कार असो चित्ताला, धिक्कार असो या चित्ताला' इत्यादी पद्धतीने अरूपाच्या प्रवृत्तीतील दोष पाहून आणि त्याच्या अभावात शांत व प्रणीत भावाचा निश्चय करून रूपसमापत्तीचे अभिसंस्करण करणे म्हणजे अरूपविरागभावना होय. रूपविरागभावना म्हणजे उपचारासह अरूपसमापत्ती होय, त्यातही विशेषतः पहिले अरूपध्यान (पठमारुप्पज्झान) होय. जर असे असेल, तर 'परिच्छिन्नाकाशकसिणामध्येही' असे म्हटले पाहिजे, कारण त्यालाही अरूपप्रतिभागत्व प्राप्त होते? हे मान्यच आहे, परंतु काही पूर्वाचार्यांनी ते न स्वीकारल्यामुळे येथे त्याचे वर्णन केलेले नाही. ज्याप्रमाणे रूपविरागभावना ही विराग पावणाऱ्या धर्मांच्या केवळ अभावानेच निष्पन्न होते आणि विराग पावणाऱ्या धर्मांच्या आभासरूप असलेल्या विषयविशेषात प्रकट होते, त्याचप्रमाणे अरूपविरागभावना देखील प्रकट होते, असे म्हणण्यात कोणताही विरोध नाही. परंतु ती समापत्ती केवळ तीर्थिक (इतर पंथांचे लोक) द्वारेच प्राप्त केली जात असल्यामुळे आणि त्यांच्या विषयमार्गात त्या ध्यानाचा चांगला संबंध असल्यामुळे, दृष्टीसंपन्न पूर्वाचार्यांनी चौथ्याच भूत-कसिणामध्ये (वायूकसिणामध्ये) अरूपविरागभावनेचे परिकर्म सांगितले आहे, असे समजावे. शिवाय, वर्णकसिणांप्रमाणेच पहिल्या तीन भूत-कसिणांमध्ये देखील वर्णाची सावली (प्रतिबिंब) हीच प्रज्ञप्ती ध्यानाचे आलंबन असते, जे लोकव्यवहारानुसारच प्रवृत्त होते. आणि असे केल्याने विशुद्धिमार्गात (विशुद्धि. १.५७) पथवीकसिणासाठी आरसा आणि चंद्रमंडळाची उपमा देणारे वचन देखील समर्थित होते. परंतु secrete चौथे भूत-कसिण (वायूकसिण) हे भूताच्या सावलीलाच (स्पर्शालाच) ध्यानाचा गोचर (विषय) बनवते, म्हणून त्याचे अशा प्रकारे अरूपप्रतिभागत्व योग्य आहे, म्हणूनच वायूकसिणामध्येच परिकर्म सांगितले आहे, असे जाणावे.

Dhīti jigucchanatthe nipāto, tasmā dhi cittanti cittaṃ jigucchāmi. Dhi vatetaṃ cittanti etaṃ mama cittaṃ jigucchitaṃ vata hotu. Vatāti sambhāvane. Tena jigucchanaṃ sambhāvento vadati. Nāmāti ca sambhāvane eva. Tena cittassa abhāvaṃ sambhāveti. Cittassa bhāvābhāvesu ādīnavānisaṃse dassetuṃ ‘‘cittañhī’’tiādi vuttaṃ. Khantiṃ ruciṃ uppādetvāti cittassa abhāvo eva sādhu suṭṭhūti imaṃ diṭṭhinijjhānakkhantiṃ tattha ca abhiruciṃ uppādetvā. Tathā bhāvitassa jhānassa ṭhitibhāgiyabhāvappattiyā aparihīnajjhānā. Titthāyatane pabbajitasseva tathā jhānabhāvanā hotīti āha ‘‘manussaloke’’ti. Paṇihito ahosīti maraṇassa āsannakāle ṭhapito ahosi. Yadi ṭhānādinā ākārena nibbatteyya kammabalena, yāva bhedā tenevākārena tiṭṭheyyāti āha ‘‘tena iriyāpathenā’’tiādi. Evarūpānampīti evaṃ acetanānampi. Pi-saddena pageva sacetanānanti dasseti. Kathaṃ pana acetanānaṃ nesaṃ paccayāhārassa upakappananti codanaṃ sandhāya tattha nidassanaṃ dassento ‘‘yathā’’tiādimāha. Tena na kevalamāgamoyeva, ayamettha yuttīti dasseti. Tāva tiṭṭhantīti ukkaṃsato pañca mahākappasatāni tiṭṭhanti.

'धी' (धिक्) हा निंदा किंवा घृणा या अर्थातील निपात आहे, म्हणून 'धि चित्तं' म्हणजे मी चित्ताचा धिक्कार करतो (घृणा करतो). 'धि वतेतं चित्तं' म्हणजे माझ्या या चित्ताचा धिक्कार असो. 'वत' हा शब्द संभावनेच्या अर्थात आहे. त्याद्वारे तो घृणा व्यक्त करत बोलतो. 'नाम' हा शब्द देखील संभावनेच्या अर्थातच आहे. त्याद्वारे तो चित्ताच्या अभावाची संभावना करतो. चित्ताच्या असण्यातील दोष आणि नसण्यातील फायदे दाखवण्यासाठी 'चित्तं हि' इत्यादी म्हटले आहे. 'खन्तिं रुचिं उप्पादेत्वा' म्हणजे चित्ताचा अभावच चांगला आणि योग्य आहे, अशी ही दृष्टी-निध्यान-क्षंती (निश्चय) आणि त्याविषयी अभिरुची निर्माण करून. तशा प्रकारे भावित केलेल्या ध्यानाच्या स्थितीभागीय अवस्थेला प्राप्त झाल्यामुळे ते 'अपरीहीनध्यान' (ध्यानापासून भ्रष्ट न झालेले) आहेत. तीर्थिक संप्रदायात प्रव्रजित झालेल्यालाच अशी ध्यानभावना प्राप्त होते, म्हणून 'मनुष्यलोकात' असे म्हटले आहे. 'पणिहितो अहोसि' म्हणजे मरणाच्या आसन्न काळात (त्याच अवस्थेत) स्थित होता. जर कर्माच्या बलाने उभे राहणे इत्यादी अवस्थेत जन्म झाला, तर शरीराचा नाश होईपर्यंत त्याच अवस्थेत राहावे लागते, म्हणून 'त्याच ईर्यापथाने' इत्यादी म्हटले आहे. 'एवरूपानाम्पि' म्हणजे अशा अचेतनांचे देखील. 'अपि' (देखील) या शब्दाने सचेतनांचे तर काय सांगायचे, हे दर्शवले आहे. परंतु अशा अचेतनांना प्रत्यय-आहाराची प्राप्ती कशी होते? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी तेथे उदाहरण देताना 'यथा' इत्यादी म्हटले आहे. त्याद्वारे केवळ आगम (शास्त्र) च नाही, तर येथे हीच युक्ती (तर्क) आहे, हे दर्शवले आहे. 'तावत तिष्ठन्ति' म्हणजे उत्कृष्टपणे पाचशे महाकल्पपर्यंत राहतात.

Ye uṭṭhānavīriyena divasaṃ vītināmetvā tassa nissandaphalamattaṃ kiñcideva labhitvā jīvikaṃ kappenti, te uṭṭhānaphalūpajīvino. Ye pana attano puññaphalameva upajīvanti, te puññaphalūpajīvino. Nerayikānaṃ pana neva uṭṭhānavīriyavasena jīvikakappanaṃ, puññaphalassa pana lesopi natthīti vuttaṃ ‘‘ye pana nerayikā…pe… jīvīti vuttā’’ti. Paṭisandhiviññāṇassa āharaṇena manosañcetanā āhāroti vuttā, na yassa kassaci phalassāti [Pg.326] adhippāyena ‘‘kiṃ pañca āhārā atthī’’ti codeti. Ācariyo nippariyāyāhāre adhippete ‘‘siyā tava codanā avasarā, sā pana ettha anavasarā’’ti ca dassento ‘‘pañca, na pañcāti idaṃ na vattabba’’nti vatvā pariyāyāhārasseva panettha adhippetabhāvaṃ dassento ‘‘nanu paccayo āhāro’ti vuttameta’’nti āha. Tasmāti yassa kassaci paccayassa āhāroti icchitattā. Idāni vuttamevatthaṃ pāḷiyā samatthento ‘‘yaṃ sandhāyā’’tiādimāha.

जे लोक उत्थान-वीर्याने (परिश्रमाने) दिवस घालवून, त्याचे केवळ फळ म्हणून थोडे काही मिळवून आपली उपजीविका करतात, ते 'उत्थानफलोपजीवी' (परिश्रमाच्या फळावर जगणारे) होत. परंतु जे आपल्या पुण्याच्या फळावरच जगतात, ते 'पुण्यफलोपजीवी' होत. परंतु नारकीय जीवांची उपजीविका उत्थान-वीर्याच्या बळावर होत नाही आणि त्यांच्याकडे पुण्याच्या फळाचा लवलेशही नसतो, म्हणून 'जे नारकीय जीव... पे... जगतात असे म्हटले आहे' असे सांगितले आहे. प्रतिसंधी-विज्ञानाला आणल्यामुळे मनोसंचेतना हा आहार आहे असे म्हटले आहे, कोणत्याही फळाला नाही, या अभिप्रायाने 'काय पाच आहार आहेत?' अशी शंका उपस्थित केली आहे. आचार्यांनी मुख्य आहाराच्या (निप्परियाय-आहार) संदर्भात 'तुझी शंका योग्य असू शकते, परंतु ती येथे अयोग्य आहे' हे दर्शवत 'पाच आहेत की पाच नाहीत, असे म्हणू नये' असे सांगून, येथे पर्याय-आहाराचाच (परियाय-आहार) अभिप्राय दर्शवण्यासाठी 'प्रत्यय हाच आहार आहे, असे म्हटले नाही का?' असे म्हटले आहे. म्हणून कोणत्याही प्रत्ययाला (कारणाला) आहार मानण्याची इच्छा असल्यामुळे. आता याच अर्थाचे पाळी पाठाद्वारे समर्थन करताना 'ज्याला उद्देशून' इत्यादी म्हटले आहे.

Mukhyāhāravasenapi nerayikānaṃ āhāraṭṭhitikataṃ dassetuṃ ‘‘kabaḷīkārāhāraṃ…pe… sādhetī’’ti vuttaṃ. Yadi evaṃ nerayikā sukhappaṭisaṃvedinopi hontīti? Noti dassetuṃ ‘‘kheḷo hī’’tiādi vuttaṃ. Tayoti tayo arūpāhārā kabaḷīkārāhārassa abhāvato. Avasesānanti asaññasattehi avasesānaṃ kāmabhavādīsu nibbattasattānaṃ. Paccayāhāro hi sabbesaṃ sādhāraṇoti.

मुख्य आहाराच्या दृष्टीने देखील नारकीय जीवांची आहारावर टिकून राहण्याची स्थिती दर्शवण्यासाठी 'कवळीकार आहार (कवळा करून खाण्याचा आहार)... पे... सिद्ध करतो' असे म्हटले आहे. जर असे असेल, तर नारकीय जीव सुखाचा अनुभव घेणारे देखील असतात का? 'नाही' हे दर्शवण्यासाठी 'खेळो ही' (लाळ इत्यादी) म्हटले आहे. 'तीन' म्हणजे कवळीकार आहाराच्या अभावामुळे तीन अरूप आहार होत. 'इतरांचे' म्हणजे असंज्ञी जीवांव्यतिरिक्त कामभव इत्यादींमध्ये उत्पन्न झालेल्या इतर जीवांचे. कारण प्रत्यय-आहार हा सर्वांसाठी साधारण (समान) आहे.

Paṭhamamahāpañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथममहाप्रश्नसुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

8-9. Dutiyamahāpañhasuttādivaṇṇanā

८-९. द्वितीयमहाप्रश्नसुत्त इत्यादींची वर्णना.

28-29. Aṭṭhame evaṃnāmaketi kajaṅgalāti evaṃ itthiliṅgavasena laddhanāmake majjhimappadesassa mariyādabhūte nagare. ‘‘Nigame’’tipi vadanti, ‘‘niculavane’’tipi vadanti. Niculaṃ nāma ekā rukkhajāti, ‘‘nīparukkho’’tipi vadanti. Tena sañchanno mahāvanasaṇḍo, tattha viharatīti attho. Hetunā nayenāti ca heṭṭhā vuttameva. Nanu ca ‘‘eso ceva tassa attho’’ti kasmā vuttaṃ. Bhagavatā hi cattārotiādipañhabyākaraṇā cattāro āhārā, pañcupādānakkhandhā, cha ajjhattikāni āyatanāni, satta viññāṇaṭṭhitiyo, aṭṭha lokadhammā dassitā. Bhikkhuniyā pana cattāro satipaṭṭhānā, pañcindriyāni, cha nissāraṇīyā dhātuyo, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti dassitadhammā aññoyevattho bhikkhuniyā dassitoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Navame natthi vattabbaṃ.

२८-२९. आठव्या सुत्तात 'अशा नावाच्या' म्हणजे 'कजंगला' या स्त्रीलिंगी नामावरून ओळखल्या जाणाऱ्या, मध्यम देशाच्या सीमेवर असलेल्या नगरात. याला 'निगम' असेही म्हणतात आणि 'निचुलवन' असेही म्हणतात. 'निचुल' ही एका वृक्षाची जात आहे, ज्याला 'नीप वृक्ष' असेही म्हणतात. त्याने व्यापलेला मोठा वनप्रदेश, तिथे (भगवान) विहार करत होते, असा अर्थ आहे. 'हेतूने आणि नयाने' हे पूर्वीच सांगितले आहे. 'हाच त्याचा अर्थ आहे' असे का म्हटले आहे? कारण भगवंतांनी 'चार' इत्यादी प्रश्नांच्या स्पष्टीकरणातून चार आहार, पाच उपादानस्कंध, सहा आध्यात्मिक आयतने, सात विज्ञाणट्ठिती (विज्ञानस्थिती) आणि आठ लोकधर्म दाखवले आहेत. परंतु भिक्खुणींनी चार सतिपट्ठान, पाच इंद्रिये, सहा निस्सारणीय धातू, सात बोज्झंग आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग हे धर्म दाखवले आहेत. अशा प्रकारे भिक्खुणींनी दुसराच अर्थ दाखवला आहे, या आक्षेपाचा विचार करून 'जरी...' इत्यादी म्हटले आहे. नवव्या सुत्तात काही विशेष सांगण्यासारखे नाही.

Dutiyamahāpañhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या महाप्रश्नसुत्तादींचे वर्णन समाप्त झाले.

10. Dutiyakosalasuttavaṇṇanā

१०. दुसऱ्या कोसलसुत्ताचे वर्णन.

30. Dasame [Pg.327] uggantvā yujjhati etāyāti uyyodhikā, satthappahārehi yujjhitassetaṃ adhivacanaṃ. Uggantvā yujjhanaṃ vā uyyodhiko, satthappahāro. Tenāha ‘‘yuddhato nivatto’’ti. Upassutivasena yujjhitabbākāraṃ ñatvāti jetavane kira dattatthero dhanuggahatissattheroti dve mahallakattherā vihārapaccante paṇṇasālāya vasanti. Tesu dhanuggahatissatthero pacchimayāme pabujjhitvā uṭṭhāya nisinno dattattheraṃ āmantetvā ‘‘ayaṃ te mahodaro kosalo bhuttabhattameva pūtiṃ karoti, yuddhavicāraṇaṃ pana kiñci na jānāti, parājitotveva vadāpetī’’ti vatvā tena ‘‘kiṃ pana kātuṃ vaṭṭatī’’ti vutte – ‘‘bhante, yuddho nāma padumabyūho cakkabyūho sakaṭabyūhoti tayo byūhā honti, ajātasattuṃ gaṇhitukāmena asukasmiṃ nāma pabbatakucchismiṃ dvīsu pabbatabhittīsu manusse ṭhapetvā purato dubbalaṃ dassetvā pabbatantaraṃ paviṭṭhabhāvaṃ jānitvā paviṭṭhamaggaṃ rundhitvā purato ca pacchato ca ubhosu pabbatabhittīsu vaggitvā naditvā jālapakkhittamacchaṃ viya katvā sakkā gahetu’’nti. Tasmiṃ khaṇe ‘‘bhikkhūnaṃ kathāsallāpaṃ suṇāthā’’ti rañño pesitacarapurisā taṃ sutvā rañño ārocesuṃ. Taṃ sutvā rājā saṅgāmabheriṃ paharāpetvā gantvā sakaṭabyūhaṃ katvā ajātasattuṃ jīvaggāhaṃ gaṇhi. Tena vuttaṃ ‘‘upassutivase…pe... ajātasattuṃ gaṇhī’’ti.

३०. दहाव्या सुत्तात, 'जिच्यामध्ये पुढे जाऊन युद्ध केले जाते ती उय्योधिका' होय. शस्त्रांच्या प्रहारांनी युद्ध करणाऱ्याचे हे नाव आहे. किंवा पुढे जाऊन युद्ध करणे म्हणजे 'उय्योधिक', जे शस्त्रांचे प्रहार आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'युद्धापासून निवृत्त झालेला'. 'गुप्तपणे ऐकून युद्ध करण्याची पद्धत जाणून घेऊन' म्हणजे - असे ऐकिवात आहे की, जेतवनात दत्त थेर आणि धनुग्गहतिस्स थेर नावाचे दोन वृद्ध थेर विहाराच्या एका कोपऱ्यात पर्णकुटीत राहत होते. त्यांच्यापैकी धनुग्गहतिस्स थेर रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात जागे झाले आणि उठून बसले. त्यांनी दत्त थेरांना उद्देशून म्हटले, 'हा तुझा लठ्ठ कोसल केवळ खाल्लेले अन्नच सडवतो, पण युद्धाचे नियोजन त्याला काहीच माहीत नाही, तो नेहमी स्वतःचा पराभवच करून घेतो.' त्यावर दत्त थेरांनी विचारले, 'मग काय करायला हवे?' तेव्हा धनुग्गहतिस्स थेर म्हणाले, 'भंते, युद्धात पद्मव्यूह, चक्रव्यूह आणि शकटव्यूह असे तीन व्यूह असतात. अजातशत्रूला पकडण्याची इच्छा असणाऱ्याने अमुक एका पर्वताच्या दरीत, दोन्ही बाजूंच्या डोंगराच्या भिंतींवर सैनिक उभे करावेत. सुरुवातीला स्वतःला कमकुवत दाखवून शत्रूला पर्वताच्या आत येऊ द्यावे. तो आत आल्याचे समजताच त्याचा येण्याचा मार्ग बंद करावा आणि पुढे व मागे दोन्ही डोंगरांच्या भिंतींवरून हल्ला करून, गर्जना करून, जाळ्यात अडकलेल्या माशाप्रमाणे त्याला सहज पकडता येऊ शकते.' त्याच वेळी, 'भिक्खूंचे संभाषण ऐका' म्हणून राजांनी पाठवलेल्या गुप्तहेरांनी ते ऐकले आणि राजांना सांगितले. ते ऐकून राजांनी युद्धाची नौबत वाजवली आणि जाऊन शकटव्यूह रचून अजातशत्रूला जिवंत पकडले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'गुप्तपणे ऐकून...पे... अजातशत्रूला पकडले.'

Doṇapākanti doṇataṇḍulānaṃ pakkabhattaṃ. Doṇanti catunāḷikānametamadhivacanaṃ. Manujassāti sattassa. Tanukassāti tanukā appikā assa puggalassa, bhuttapaccayā visabhāgavedanā na honti. Saṇikanti mandaṃ mudukaṃ, aparissayamevāti attho. Jīratīti paribhuttāhāro paccati. Āyu pālayanti nirogo avedano jīvitaṃ rakkhanto. Atha vā saṇikaṃ jīratīti so bhojane mattaññū puggalo parimitāhāratāya saṇikaṃ cirena jīrati jaraṃ pāpuṇāti jīvitaṃ pālayanto.

'दोणपाक' म्हणजे एक द्रोण तांदळाचा शिजवलेला भात. 'दोण' हे चार नाळींचे नाव आहे. 'मनुजस्स' म्हणजे मनुष्याचे. 'तणुकस्स' म्हणजे त्या व्यक्तीची वेदना कमी किंवा अल्प होते, जेणेकरून जेवल्यानंतर होणाऱ्या विषम वेदना होत नाहीत. 'सणिकं' म्हणजे हळूहळू, सौम्यपणे, उपद्रवरहितपणे, असा अर्थ आहे. 'जिरती' म्हणजे खाल्लेले अन्न पचते. 'आयु पालयं' म्हणजे निरोगी आणि वेदनारहित राहून जीवनाचे रक्षण करतो. अथवा 'हळूहळू जीर्ण होतो' म्हणजे तो भोजनात मात्रा जाणणारा मनुष्य मर्यादित आहारामुळे हळूहळू, दीर्घकाळाने वृद्धत्वाला प्राप्त होतो आणि आपल्या जीवनाचे रक्षण करतो.

Imaṃ ovādaṃ adāsīti ekasmiṃ kira (dha. pa. aṭṭha. 2.203 pasenadikosalavatthu) samaye rājā taṇḍuladoṇassa odanaṃ tadupiyena sūpabyañjanena bhuñjati. So ekadivasaṃ bhuttapātarāso [Pg.328] bhattasammadaṃ avinodetvā satthu santikaṃ gantvā kilantarūpo ito cito ca samparivattati, niddāya abhibhuyyamānopi lahukaṃ nipajjituṃ asakkonto ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ satthā āha ‘‘kiṃ, mahārāja, avissamitvāva āgatosī’’ti. Āma, bhante, bhuttakālato paṭṭhāya me mahādukkhaṃ hotīti. Atha naṃ satthā, ‘‘mahārāja, atibahubhojīnaṃ etaṃ dukkhaṃ hotī’’ti vatvā –

'हा उपदेश दिला' म्हणजे - असे ऐकिवात आहे की, एका वेळी राजे (प्रसेनजित कोसल) एक द्रोण तांदळाचा भात आणि त्यासोबत योग्य प्रमाणात सूप व व्यंजने खात असत. ते एके दिवशी सकाळी जेवल्यानंतर, अन्नाचा आळस दूर न करताच शास्त्यांच्या जवळ गेले. ते थकल्यासारखे दिसत होते, इकडेतिकडे वळत होते, झोपेने व्याकुळ झाले होते, पण सहजपणे झोपू शकत नसल्यामुळे एका बाजूला बसले. तेव्हा शास्त्यांनी त्यांना विचारले, 'काय महाराज, विश्रांती न घेताच आलात का?' 'होय भंते, जेवल्यापासून मला खूप त्रास होतो.' तेव्हा शास्त्यांनी त्यांना म्हटले, 'महाराज, अति खाणाऱ्यांना हा त्रास होतोच,' असे सांगून -

‘‘Middhī yadā hoti mahagghaso ca,Niddāyitā samparivattasāyī;

Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho,Punappunaṃ gabbhamupeti mando’’ti. (dha. pa. 325;

netti. 26, 90) –

“जेव्हा मनुष्य आळशी आणि अति खाणारा होतो, झोपाळू बनून इकडेतिकडे लोळत राहतो, तेव्हा तो कोंडवाड्यात पोसलेल्या मोठ्या डुकराप्रमाणे मूर्ख बनून वारंवार गर्भात प्रवेश करतो।”

Imāya gāthāya ovaditvā, ‘‘mahārāja, bhojanaṃ nāma mattāya bhuñjituṃ vaṭṭati, mattabhojino hi sukhaṃ hotī’’ti uttaripi puna ovadanto ‘‘manujassa sadā satīmato’’ti (saṃ. ni. 1.124) imaṃ gāthamāha.

या गाथेने उपदेश करून, 'महाराज, भोजन हे प्रमाणातच केले पाहिजे, कारण प्रमाणात भोजन करणाऱ्याला सुख मिळते,' असा पुढेही पुन्हा उपदेश करताना त्यांनी 'नेहमी जागरूक राहणाऱ्या मनुष्याला...' ही गाथा म्हटली.

Rājā pana gāthaṃ uggaṇhituṃ nāsakkhi, samīpe ṭhitaṃ pana bhāgineyyaṃ sudassanaṃ nāma māṇavaṃ ‘‘imaṃ gāthaṃ uggaṇha tātā’’ti āha. So taṃ gāthaṃ uggaṇhitvā ‘‘kiṃ karomi, bhante’’ti satthāraṃ pucchi. Atha naṃ satthā āha, ‘‘māṇava, imaṃ gāthaṃ naṭo viya pattapattaṭṭhāne mā avaca, rañño pātarāsaṃ bhuñjanaṭṭhāne ṭhatvā paṭhamapiṇḍādīsupi avatvā avasāne piṇḍe gahite vadeyyāsi, rājā sutvā bhattapiṇḍaṃ chaḍḍessati. Atha rañño hatthesu dhotesu pātiṃ apanetvā sitthāni gaṇetvā tadupiyaṃ byañjanaṃ ñatvā punadivase tāvatake taṇḍule hāreyyāsi. Pātarāse ca vatvā sāyamāse mā vadeyyāsī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā taṃ divasaṃ rañño pātarāsaṃ bhutvā gatattā sāyamāse bhagavato anusiṭṭhiniyāmena gāthaṃ abhāsi. Rājā dasabalassa vacanaṃ saritvā bhattapiṇḍaṃ pātiyaṃyeva chaḍḍesi. Rañño hatthesu dhotesu pātiṃ apanetvā sitthāni gaṇetvā punadivase tattake taṇḍule hariṃsu, sopi māṇavo divase divase tathāgatassa santikaṃ gacchati. Dasabalassa vissāsiko ahosi. Atha naṃ ekadivasaṃ pucchi ‘‘rājā kittakaṃ bhuñjatī’’ti? So ‘‘nāḷikodana’’nti āha. Vaṭṭissati ettāvatā [Pg.329] purisabhāgo esa, ito paṭṭhāya gāthaṃ mā vadīti. Rājā tatheva saṇṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘nāḷikodanaparamatāya saṇṭhāsī’’ti. Rattaññutāya vaḍḍhitaṃ sīlaṃ assa atthīti vaḍḍhitasīlo. Apothujjanikehi sīlehīti catupārisuddhisīlehi sīlaṃ ariyaṃ suddhaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘ariyasīlo’’ti. Tadekaṃ anavajjaṭṭhena kusalaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘kusalasīlo’’ti.

परंतु राजा ती गाथा शिकू शकला नाही, म्हणून त्याने जवळच उभे असलेल्या सुदस्सन नावाच्या आपल्या भाच्याला (तरुणाला) म्हटले, "बाळा, ही गाथा तू शिकून घे." त्याने ती गाथा शिकून घेतली आणि शास्त्यांना विचारले, "भंते, मी काय करू?" तेव्हा शास्ते त्याला म्हणाले, "तरुणा, नटासारखे प्रत्येक ठिकाणी ही गाथा बोलू नकोस. राजाच्या सकाळच्या भोजनाच्या वेळी तिथे उभे राहून, पहिल्या घासाच्या वेळी न बोलता, शेवटचा घास हातात घेतला की ही गाथा म्हणावी. राजा हे ऐकून भाताचा घास टाकून देईल. नंतर राजाने हात धुतल्यावर, ताट बाजूला करून, उरलेले भाताचे कण मोजून, त्यानुसार भाजीचे प्रमाण जाणून घेऊन, दुसऱ्या दिवशी तेवढेच तांदूळ शिजवण्यास सांगावे. आणि सकाळच्या भोजनाच्या वेळी बोलून संध्याकाळच्या भोजनाच्या वेळी बोलू नये." त्याने "ठीक आहे" असे म्हणून स्वीकार केले. त्या दिवशी राजाचे सकाळचे भोजन झाले असल्यामुळे, संध्याकाळच्या भोजनाच्या वेळी भगवंतांच्या सूचनेनुसार त्याने ती गाथा म्हटली. राजाने दसबलांच्या (बुद्धांच्या) शब्दांचे स्मरण करून भाताचा घास ताटातच टाकून दिला. राजाने हात धुतल्यावर ताट बाजूला करून भाताचे कण मोजले आणि दुसऱ्या दिवशी तेवढेच तांदूळ शिजवले. तो तरुणही दररोज तथागतांच्या जवळ जात असे. तो दसबलांचा विश्वासू बनला. मग एका दिवशी त्यांनी त्याला विचारले, "राजा किती जेवतो?" त्याने सांगितले, "एक नाळी (माप) भात." (भगवंत म्हणाले) "एवढे पुरुषासाठी पुरेसे आहे, आता इथून पुढे ही गाथा बोलू नकोस." राजा तेवढ्यावरच स्थिरावला. म्हणूनच म्हटले आहे, "तो एका नाळी भाताच्या मर्यादेवर स्थिरावला." दीर्घकाळच्या अनुभवाने (रत्तञ्ञुता) वाढलेले शील ज्याचे आहे, तो 'वड्ढितसीलो' (वृद्धशील) होय. पृथग्जनांच्या नसलेल्या शीलांनी, म्हणजेच चार परिसुद्धी शीलांनी युक्त असलेले शील हे आर्य आणि शुद्ध असते. म्हणूनच त्याला 'अरियसीलो' (आर्यशील) म्हटले आहे. ते दोषरहित असल्यामुळे कुशल आहे. म्हणूनच त्याला 'कुसलसीलो' (कुशलशील) म्हटले आहे.

Dutiyakosalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसरे कोसल सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

महावग्ग वर्णन समाप्त झाले.

4. Upālivaggo

४. उपालिवग्गो (उपालि वर्ग)

1. Upālisuttavaṇṇanā

१. उपालिसुत्त वर्णन

31. Catutthassa paṭhame atthavaseti vuddhivisese, sikkhāpadapaññattihetu adhigamanīye hitaviseseti attho. Atthoyeva vā atthavaso, dasa atthe dasa kāraṇānīti vuttaṃ hoti. Atha vā attho phalaṃ tadadhīnavuttitāya vaso etassāti atthavaso, hetūti evampettha attho daṭṭhabbo. ‘‘Ye mama sotabbaṃ saddahātabbaṃ maññissanti, tesaṃ taṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti vuttattā ‘‘yo ca tathāgatassa vacanaṃ sampaṭicchati, tassa taṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattatī’’ti vuttaṃ. Asampaṭicchane ādīnavanti bhaddālisutte viya asampaṭicchane ādīnavaṃ dassetvā. Sukhavihārābhāve sahajīvamānassa abhāvato sahajīvitāpi sukhavihārova vutto. Sukhavihāro nāma catunnaṃ iriyāpathavihārānaṃ phāsutā.

३१. चौथ्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात 'अत्थवसे' म्हणजे विशेष वृद्धीसाठी, शिक्षापद प्रज्ञप्तीचे कारण असलेल्या प्राप्त करण्यायोग्य विशेष हितासाठी, असा अर्थ आहे. किंवा 'अत्थ' (अर्थ/प्रयोजन) हाच 'अत्थवसो' (अर्थवश) आहे, म्हणजेच दहा अर्थ किंवा दहा कारणे असे म्हटले आहे. अथवा 'अत्थ' म्हणजे फल, आणि त्याच्या अधीन राहण्याच्या वशतेमुळे तो 'अत्थवसो' आहे, म्हणजेच 'हेतू' असाही येथे अर्थ घ्यावा. "जे माझे ऐकण्यासारखे आणि श्रद्धा ठेवण्यासारखे मानतील, करण्याचे ते दीर्घकाळ हित आणि सुखासाठी होईल" असे म्हटल्यामुळे, "जो तथागतांच्या वचनाचा स्वीकार करतो, त्याला ते दीर्घकाळ हित आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरते" असे म्हटले आहे. स्वीकार न करण्यातील दोष (आदीनव) हा भद्दालि सुत्तात दाखवल्याप्रमाणे, स्वीकार न करण्यातील दोष दाखवून. सुखविहाराच्या अभावी एकत्र राहणे शक्य नसल्यामुळे, एकत्र राहणे (सहजीवित्व) हा देखील सुखविहारच म्हटला आहे. सुखविहार म्हणजे चारही इरियापथांमध्ये (चालणे, उभे राहणे, बसणे, झोपणे) सुलभता असणे.

Maṅkutanti nittejataṃ. Dhammenātiādīsu dhammoti bhūtaṃ vatthu. Vinayoti codanā ceva sāraṇā ca. Satthusāsananti ñattisampadā ceva anussāvanasampadā ca.

"मंकु" म्हणजे निस्तेज. "धम्मेन" इत्यादींमध्ये "धम्म" म्हणजे सत्य वस्तू (वास्तविकता). "विनय" म्हणजे चोदना (आरोप/स्मरण करून देणे) आणि सारणा (दोष दाखवणे). "सत्थुसासन" (शास्त्यांचे शासन) म्हणजे ज्ञत्तिसंपदा आणि अनुस्सावनसंपदा.

Piyasīlānanti sikkhākāmānaṃ. Tesañhi sīlaṃ piyaṃ hoti. Tenevāha ‘‘sikkhāttayapāripūriyā ghaṭamānā’’ti. Sandiddhamanāti saṃsayaṃ āpajjamanā[Pg.330]. Ubbaḷhā hontīti pīḷitā honti. Saṅghakammānīti satipi uposathapavāraṇānaṃ saṅghakammabhāve gobalībaddañāyena uposathaṃ pavāraṇañca ṭhapetvā upasampadādisesasaṅghakammānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Samaggānaṃ bhāvo sāmaggī.

"पियसीलानं" म्हणजे शिक्षाकामांचे (शिक्षणाची इच्छा असणाऱ्यांचे). कारण त्यांचे शील त्यांना प्रिय असते. म्हणूनच म्हटले आहे, "त्रिविध शिक्षेच्या परिपूर्तीसाठी प्रयत्नशील असणारे." "संदिद्धमना" म्हणजे संशयात पडलेले. "उब्बळ्हा होन्ति" म्हणजे पीडित होतात. "संघकम्मानि" म्हणजे उपोसथ आणि पवारणा हे संघकर्म असूनही, "गो-बलीवर्द" न्यायाने (विशेष प्राधान्य देऊन) उपोसथ आणि पवारणा वगळून उपसंपदा इत्यादी उर्वरित संघकर्मांचे ग्रहण करावे, असे समजावे. समग्रांचा (एकत्रित असणाऱ्यांचा) भाव म्हणजे "सामग्गी" (सामग्री/एकता).

‘‘Nāhaṃ, cunda, diṭṭhadhammikānaṃyeva āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃ desemī’’ti (dī. ni. 3.182) ettha vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā.

"हे चुन्द, मी केवळ याच जन्मातील (दृष्टधार्मिक) आसवांच्या संवरासाठी धम्म देशना करत नाही" (दी. नि. ३.१८२) येथे विवादाचे मूळ असलेले क्लेश हेच "आसव" म्हणून आले आहेत.

‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;

Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;

Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36) –

"ज्यांच्यामुळे देवत्व, गंधर्वत्व किंवा पक्षीत्व प्राप्त व्हावे; ज्यांच्यामुळे यक्षत्व किंवा मनुष्यत्व प्राप्त व्हावे; ते माझे आसव खाण झाले आहेत, नष्ट झाले आहेत आणि समूळ उपटून टाकले गेले आहेत." (अं. नि. ४.३६) –

Ettha tebhūmakaṃ kammaṃ avasesā ca akusalā dhammā. Idha pana parūpavādavippaṭisāravadhabandhādayo ceva apāyadukkhabhūtā ca nānappakārā upaddavā āsavāti āha ‘‘asaṃvare ṭhitena tasmiṃyeva attabhāve pattabbā’’tiādi. Yadi hi bhagavā sikkhāpadaṃ na ca paññapeyya, tato asaddhammappaṭisevanaadinnādānapāṇātipātādihetu ye uppajjeyyuṃ parūpavādādayo diṭṭhadhammikā nānappakārā anatthā, ye ca tannimittameva nirayādīsu nibbattassa pañcavidhabandhanakammakāraṇādivasena mahādukkhānubhavanappakārā anatthā, te sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvo, tattha bhavā diṭṭhadhammikā. Tena vuttaṃ ‘‘tasmiṃyeva attabhāve pattabbā’’ti. Sammukhā garahanaṃ akitti, parammukhā garahanaṃ ayaso. Atha vā sammukhā parammukhā garahanaṃ akitti, parivārahāni ayasoti veditabbaṃ. Āgamanamaggathakanāyāti āgamanadvārapidahanatthāya. Samparetabbato pecca gantabbato samparāyo, paralokoti āha ‘‘samparāye narakādīsū’’ti.

येथे तिन्ही भूमींमधील (काम, रूप, अरूप) कर्म आणि उर्वरित अकुशल धर्म अभिप्रेत आहेत. परंतु येथे इतरांकडून होणारी निंदा, पश्चात्ताप, वध, बंधन इत्यादी आणि अपायदुःखाच्या रूपातील विविध प्रकारचे उपद्रव हे "आसव" म्हणून सांगितले आहेत, जसे की "असंवरामध्ये राहणाऱ्याला याच आत्मभावात (जन्मात) प्राप्त होणारे" इत्यादी. जर भगवंतांनी शिक्षापद प्रज्ञप्त केले नसते, तर असद्धर्माचे सेवन, अदत्तादान, प्राणातिपात इत्यादी कारणांमुळे जे पर-निंदा इत्यादी दृष्टधार्मिक विविध प्रकारचे अनर्थ उत्पन्न झाले असते, आणि त्याच कारणाने नरक इत्यादींमध्ये उत्पन्न झालेल्याला पाच प्रकारच्या बंधनांच्या यातना इत्यादींद्वारे मोठ्या दुःखाचा अनुभव देणारे जे अनर्थ घडले असते, त्यांना उद्देशून हे म्हटले आहे: "दृष्टधार्मिक आसवांच्या संवरासाठी आणि सांपरायिक (परलोकातील) आसवांच्या विनाशासाठी." "दृष्टधम्म" म्हणजे प्रत्यक्ष असलेला आत्मभाव (हा जन्म), त्यात उत्पन्न होणारे ते "दृष्टधार्मिक". म्हणूनच म्हटले आहे, "त्याच आत्मभावात प्राप्त होणारे." समोर निंदा करणे म्हणजे "अकित्ती" (अपकीर्ती), आणि पाठीमागे निंदा करणे म्हणजे "Ayaso" (अपयश). अथवा समोर आणि पाठीमागे निंदा करणे म्हणजे "अकित्ती" आणि परिवाराचा ऱ्हास होणे म्हणजे "अयसो" असे समजावे. "आगमनमग्गथकनाय" म्हणजे येण्याचा मार्ग किंवा दार बंद करण्यासाठी. मृत्यूनंतर जाण्याच्या ठिकाणाला "सांपराय" (परलोक) म्हणतात, म्हणून म्हटले आहे, "सांपरायिक म्हणजे नरक इत्यादींमध्ये."

Methunādīni rajjanaṭṭhānāni. Pāṇātipātādīni dussanaṭṭhānāni.

मैथुन इत्यादी हे रागाची (आसक्तीची) स्थाने आहेत. प्राणातिपात इत्यादी हे द्वेषाची (दुष्टतेची) स्थाने आहेत.

Saṃvaravinayoti sīlasaṃvaro, satisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañcavidho saṃvaro. Yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaro, vinayanato vinayoti vuccati[Pg.331]. Pahānavinayoti tadaṅgappahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭipassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti pañcavidhaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Samathavinayoti satta adhikaraṇasamathā. Paññattivinayoti sikkhāpadameva. Sikkhāpadapaññattiyā hi vijjamānāya eva sikkhāpadasambhavato paññattivinayopi sikkhāpadapaññattiyā anuggahito hoti. Sesamettha vuttatthameva.

संवरविनय म्हणजे शीलसंवर, सतिसंवर, ज्ञानसंवर, खंतिसंवर (क्षमासंवर) आणि वीरियसंवर (वीर्यसंवर) असा पाच प्रकारचा संवर होय. आपआपल्या परीने संवर करण्यायोग्य आणि विनय (दमन) करण्यायोग्य अशा कायदुश्चरित (शारीरिक दुष्कृत्ये) इत्यादींच्या संवरणावरून (नियंत्रणावरून) 'संवर' आणि विनयन करण्यावरून (दमन करण्यावरून) 'विनय' असे म्हटले जाते. प्रहाणविनय म्हणजे तदंगप्रहाण, विक्खंभनप्रहाण (विक्षेपणप्रहाण), समुच्छेदप्रहाण, प्रतिप्रस्रब्धिप्रहाण (पटिपस्सद्धिप्रहाण) आणि निस्सरणप्रहाण असा पाच प्रकारचा प्रहाण होय. ज्या अर्थी त्यागाच्या अर्थाने 'प्रहाण' आणि विनयाच्या (दमनाच्या) अर्थाने 'विनय' आहे, म्हणून त्याला "प्रहाणविनय" असे म्हटले जाते. शमथविनय म्हणजे सात अधिकरणशमथ होय. प्रज्ञप्तिविनय म्हणजे शिक्षापदच (नियमच) होय. कारण, शिक्षापदप्रज्ञप्ति (नियमांची घोषणा) अस्तित्वात असतानाच शिक्षापदाचा संभव होत असल्याने, प्रज्ञप्तिविनय देखील शिक्षापदप्रज्ञप्तीने अनुगृहीत (समर्थित) होतो. येथील उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या अर्थाचाच आहे.

Upālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपालिसुत्तवण्णना (उपालिसूत्र-वर्णना) समाप्त झाली.

Upālivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपालिवग्गवण्णना (उपालिवर्ग-वर्णना) समाप्त झाली.

5. Akkosavaggo

५. अक्कोसवग्गो (आक्रोश वर्ग)

1-8. Vivādasuttādivaṇṇanā

१-८. विवादसुत्तादिवण्णना (विवादसूत्र इत्यादींची वर्णना)

41-48. Pañcamassa paṭhamādīni uttānatthāni. Chaṭṭhe khaṇabhaṅguratāya na niccā na dhuvāti aniccā. Tato eva paṇḍitehi na iccā na upagantabbātipi aniccā. Svāyaṃ nesaṃ aniccaṭṭho udayavayaparicchinnatāya veditabboti āha ‘‘hutvā abhāvino’’ti, uppajjitvā vinassakāti attho. Sārarahitāti niccasāradhuvasāraattasāravirahitā. Musāti visaṃvādanaṭṭhena musā, ekaṃsena asubhādisabhāvā te bālānaṃ subhādibhāvena upaṭṭhahanti, subhādiggahaṇassa paccayabhāvena satte visaṃvādenti. Tenāha ‘‘niccasubhasukhā viyā’’tiādi. Na passanasabhāvāti khaṇapabhaṅguratāittarapaccupaṭṭhānatāya dissamānā viya hutvā adassanapakatikā. Ete hi khettaṃ viya vatthu viya hiraññasuvaṇṇaṃ viya ca paññāyitvāpi katipāheneva supinake diṭṭhā viya na paññāyanti. Sattamaṭṭhamāni suviññeyyāni.

४१-४८. पाचव्या (वर्गातील) पहिली इत्यादी सूत्रे स्पष्ट अर्थाची आहेत. सहाव्या सूत्रात, क्षणभंगुरतेमुळे जे नित्य नाहीत, ध्रुव (शाश्वत) नाहीत, ते 'अनित्य' होत. त्याच कारणाने पंडितांनी ज्यांच्याकडे जाऊ नये (इच्छा करू नये), ते देखील 'अनित्य' होत. त्यांचा हा अनित्य अर्थ उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) यांनी परिच्छिन्न (मर्यादित) असल्यामुळे समजून घ्यावा, म्हणून म्हटले आहे - "हुत्वा अभाविनो" (होऊन नष्ट होणारे), म्हणजेच उत्पन्न होऊन विनाश पावणारे असा अर्थ आहे. 'साररहित' म्हणजे नित्यसार, ध्रुवसार आणि आत्मसार यांनी विरहित. 'मृषा' (असत्य) म्हणजे विसंवादाच्या (धोका देण्याच्या) अर्थाने मृषा; जे निश्चितपणे अशुभादी स्वभावाचे आहेत, ते मूर्खांना शुभादी रूपाने भासतात आणि शुभादी ग्रहणाच्या (समजुतीच्या) कारणाने प्राण्यांना फसवतात (विसंवादित करतात). म्हणूनच म्हटले आहे - "नित्य, शुभ आणि सुखासारखे" इत्यादी. 'न पाहण्याच्या स्वभावाचे' म्हणजे क्षणभंगुरतेमुळे आणि क्षणिक उपस्थितीमुळे दिसल्यासारखे होऊन न दिसण्याच्या स्वभावाचे असणे. कारण हे शेत, वास्तू किंवा सोने-चांदी यांसारखे भासले तरी काही दिवसांतच स्वप्नात पाहिलेल्या गोष्टींप्रमाणे नाहीसे होतात. सातवे आणि आठवे सूत्र सहज समजण्यासारखे आहेत.

Vivādasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

विवादसुत्तादिवण्णना (विवादसूत्र इत्यादींची वर्णना) समाप्त झाली.

9-10. Sarīraṭṭhadhammasuttādivaṇṇanā

९-१०. सरीरट्ठधम्मसुत्तादिवण्णना (शरीरस्थधर्मसूत्र इत्यादींची वर्णना)

49-50. Navame [Pg.332] punabbhavadānaṃ punabbhavo uttarapadalopena, punabbhavo sīlamassāti ponobhaviko, punabbhavadāyakoti attho. Tenāha ‘‘punabbhavanibbattako’’ti. Bhavasaṅkharaṇakammanti punabbhavanibbattanakakammaṃ. Dasame natthi vattabbaṃ.

४९-५०. नवव्या सूत्रात, उत्तरपदाचा लोप होऊन 'पुनर्भव देणे' म्हणजे 'पुनर्भव' होय; पुनर्भव हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'पोनोभविक' (पुनर्भव घडवून आणणारा), म्हणजेच पुनर्भव देणारा असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "पुनर्भव घडवून आणणारा". 'भवसंखरणकर्म' म्हणजे पुनर्भव घडवून आणणारे कर्म होय. दहाव्या सूत्रात काही सांगण्यासारखे नाही.

Sarīraṭṭhadhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सरीरट्ठधम्मसुत्तादिवण्णना (शरीरस्थधर्मसूत्र इत्यादींची वर्णना) समाप्त झाली.

Akkosavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अक्कोसवग्गवण्णना (आक्रोशवर्ग-वर्णना) समाप्त झाली.

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

पठमपण्णासकं (पहिले पन्नासक) समाप्त झाले.

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

२. दुतियपण्णासकं (दुसरे पन्नासक)

(6) 1. Sacittavaggo

(६) १. सचित्तवग्गो (सचित्त वर्ग)

1-10. Sacittasuttādivaṇṇanā

१-१०. सचित्तसुत्तादिवण्णना (सचित्तसूत्र इत्यादींची वर्णना)

51-60. Dutiyassa [Pg.333] paṭhamādīni uttānatthāni. Dasame pittaṃ samuṭṭhānametesanti pittasamuṭṭhānā, pittapaccayāpittahetukāti attho. Semhasamuṭṭhānādīsupi eseva nayo. Sannipātikāti tiṇṇampi pittādīnaṃ kopena samuṭṭhitā. Utupariṇāmajāti visabhāgaututo jātā. Jaṅgaladesavāsīnañhi anūpadese vasantānaṃ visabhāgo ca utu uppajjati, anūpadesavāsīnañca jaṅgaladeseti evaṃ parasamuddatīrādivasenapi utuvisabhāgatā uppajjatiyeva. Tato jātāti utupariṇāmajā. Attano pakaticariyānaṃ visayānaṃ visamaṃ kāyapariharaṇavasena jātā visamaparihārajā. Tenāha ‘‘aticiraṭṭhānanisajjādinā visamaparihārena jātā’’ti. Ādi-saddena mahābhāravahanasudhākoṭṭanādīnaṃ saṅgaho. Parassa upakkamato nibbattā opakkamikā. Bāhiraṃ paccayaṃ anapekkhitvā kevalaṃ kammavipākatova jātā kammavipākajā. Tattha purimehi sattahi kāraṇehi uppannā sārīrikā vedanā sakkā paṭibāhituṃ, kammavipākajānaṃ pana sabbabhesajjānipi sabbaparittānipi nālaṃ paṭighātāya.

५१-६०. दुसऱ्या (वर्गातील) पहिली इत्यादी सूत्रे स्पष्ट अर्थाची आहेत. दहाव्या सूत्रात, पित्त हे ज्यांचे समुत्थान (कारण) आहे ते 'पित्तसमुत्थान' (पित्तजन्य), म्हणजेच पित्तप्रत्ययाने (पित्ताच्या कारणाने) किंवा पित्तहेतूने होणारे असा अर्थ आहे. श्लेष्म (कफ) समुत्थान इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे. 'सन्निपातिक' म्हणजे पित्त इत्यादी तिन्हींच्या कोपामुळे (बिघाडामुळे) उत्पन्न झालेले. 'ऋतुपरिणामज' म्हणजे विसभागातून (प्रतिकूल ऋतूतून) उत्पन्न झालेले. कारण जंगल प्रदेशात राहणाऱ्यांना दलदलीच्या (अनूप) प्रदेशात राहताना प्रतिकूल ऋतू प्राप्त होतो, आणि दलदलीच्या प्रदेशात राहणाऱ्यांना जंगल प्रदेशात; अशा प्रकारे समुद्राच्या दुसऱ्या किनाऱ्यावर इत्यादी ठिकाणी जाण्याने देखील ऋतूची प्रतिकूलता उत्पन्न होतेच. त्यापासून उत्पन्न झालेले ते 'ऋतुपरिणामज' होय. आपल्या नैसर्गिक दिनचर्येच्या विषयांमध्ये विषम (अयोग्य) शारीरिक काळजी घेण्यामुळे उत्पन्न झालेले ते 'विषमपरिहारज' होय. म्हणूनच म्हटले आहे - "अतिशय वेळ उभे राहणे, बसणे इत्यादी विषम परिहाराने (अयोग्य वागणुकीने) उत्पन्न झालेले". 'इत्यादी' या शब्दाने मोठा भार वाहणे, चुना कुटणे इत्यादींचा संग्रह होतो. दुसऱ्याच्या उपक्रमामुळे (हल्ल्यामुळे/प्रयत्नामुळे) उत्पन्न झालेले ते 'औपक्रमिक' होय. बाह्य कारणांची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्मविपाकामुळेच उत्पन्न झालेले ते 'कर्मविपाकज' होय. त्यात, पहिल्या सात कारणांमुळे उत्पन्न झालेल्या शारीरिक वेदना दूर करणे शक्य आहे, परंतु कर्मविपाकज वेदनांना दूर करण्यासाठी सर्व औषधे किंवा सर्व परित्त (संरक्षण मंत्र) देखील पुरेसे ठरत नाहीत.

Sacittasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सचित्तसुत्तादिवण्णना (सचित्तसूत्र इत्यादींची वर्णना) समाप्त झाली.

Sacittavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

सचित्तवग्गवण्णना (सचित्तवर्ग-वर्णना) समाप्त झाली.

(7) 2. Yamakavaggo

(७) २. यमकवग्गो (यमक वर्ग)

1-7. Avijjāsuttādivaṇṇanā

१-७. अविज्जाsuत्तादिवण्णना (अविद्यासूत्र इत्यादींची वर्णना)

61-67. Dutiyassa paṭhamādīni uttānatthāni. Sattame naḷakapānaketi evaṃnāmake nigame. Pubbe kira (jā. aṭṭha. 1.1.19 ādayo) amhākaṃ bodhisatto kapiyoniyaṃ nibbatto [Pg.334] mahākāyo kapirājā hutvā anekasatavānarasahassaparivuto pabbatapāde vicari, paññavā kho pana hoti mahāpañño. So parisaṃ evaṃ ovadati, ‘‘tātā, imasmiṃ pabbatapāde visaphalāni honti, amanussapariggahitā pokkharaṇikā nāma honti, tumhe pubbe khāditapubbāneva phalāni khādatha, pītapubbāneva pānīyāni pivatha, ettha vo paṭipucchitakiccaṃ natthī’’ti. Te apītapubbaṃ disvā sahasāva apivitvā samantā paridhāvitvā mahāsattassa āgamanaṃ olokayamānā nisīdiṃsu. Mahāsatto āgantvā ‘‘kiṃ, tātā, pānīyaṃ na pivathā’’ti āha. Tumhākaṃ āgamanaṃ olokemāti. ‘‘Sādhu, tātā’’ti samantā padaṃ pariyesamāno otiṇṇapadaṃyeva addasa, na uttiṇṇapadaṃ. Adisvā ‘‘saparissayā’’ti aññāsi. Tāvadeva ca tattha abhinibbattaamanusso udakaṃ dvedhā katvā uṭṭhāsi – setamukho, nīlakucchi, rattahatthapādo, mahādāṭhiko, vantadāṭho, virūpo, bībhaccho, udakarakkhaso. So evamāha – ‘‘kasmā pānīyaṃ na pivatha, madhuraṃ udakaṃ pivatha, kiṃ tumhe etassa vacanaṃ suṇāthā’’ti. Mahāsatto āha ‘‘tvaṃ adhivattho amanusso’’ti? Āmāhanti. ‘‘Tvaṃ idha otiṇṇe labhasī’’ti āha. Āma, tumhe pana sabbe khādissāmīti. Na sakkhissasi yakkhāti. Pānīyaṃ pana pivissathāti. Āma, pivissāmāti. Evaṃ sante ekampi vānaraṃ na muñcissanti. ‘‘Pānīyañca pivissāma, na ca te vasaṃ gamissāmā’’ti naḷaṃ āharāpetvā koṭiyaṃ gahetvā dhami. Sabbo ekacchiddo ahosi. Tīre nisīditvāva pānīyaṃ pivi. Sesavānarānampi pāṭiyekkaṃ naḷaṃ āharāpetvā dhamitvā adāsi. Sabbe te passantasseva pānīyaṃ piviṃsu. Vuttampi cetaṃ –

६१-६७. दुसऱ्या (वर्गातील) पहिली इत्यादी सूत्रे स्पष्ट अर्थाची आहेत. सातव्या सूत्रात, 'नळकपानके' म्हणजे या नावाच्या नगरात (निगमात). पूर्वी म्हणे (जातक अट्ठकथा १.१.१९ इत्यादी) आमचे बोधिसत्व कपियोनीत (वानर योनीत) जन्मले होते. ते विशाल शरीराचे वानरराज होऊन अनेक लाख वानरांच्या परिवारासह पर्वताच्या पायथ्याशी फिरत असत; ते प्रज्ञावान आणि महाप्रज्ञावान होते. ते आपल्या परिवाराला असा उपदेश करत असत - 'मित्रांनो, या पर्वताच्या पायथ्याशी विषारी फळे असतात, तसेच अमनुष्यांनी (यक्षांनी) व्यापलेले तलाव असतात. तुम्ही पूर्वी खाल्लेलीच फळे खा आणि पूर्वी प्यायलेलेच पाणी प्या. येथे मला विचारल्याशिवाय काही करू नका.' त्यांनी पूर्वी कधीही न पाहिलेला तलाव पाहिला, पण घाईघाईने पाणी न पिता, सभोवताली फिरून महासत्वांच्या (बोधिसत्वांच्या) आगमनाची वाट पाहत ते बसले. महासत्व आल्यावर म्हणाले - 'मित्रांनो, पाणी का पीत नाही?' ते म्हणाले - 'आम्ही आपल्या आगमनाची वाट पाहत आहोत.' 'फार छान, मित्रांनो' असे म्हणून सभोवताली पाऊलखुणा शोधताना त्यांनी फक्त पाण्यात उतरणाऱ्या पाऊलखुणा पाहिल्या, बाहेर येणाऱ्या पाऊलखुणा पाहिल्या नाहीत. त्या न दिसल्यामुळे त्यांनी ओळखले की 'हा तलाव संकटाने (यक्षाने) युक्त आहे.' त्याच वेळी तेथे राहणारा अमानुष (यक्ष) पाणी दुभंगून वर आला - पांढरे तोंड, निळे पोट, लाल हात-पाय, मोठे सुळे, बाहेर आलेले दात असलेला, विद्रूप, भयानक असा तो जलराक्षस होता. तो म्हणाला - 'तुम्ही पाणी का पीत नाही? गोड पाणी प्या. तुम्ही याचे (बोधिसत्वाचे) ऐकता की काय?' महासत्व म्हणाले - 'तू येथे राहणारा अमानुष आहेस का?' तो म्हणाला - 'होय, मीच आहे.' महासत्व म्हणाले - 'तू येथे पाण्यात उतरणाऱ्यांना पकडतोस का?' तो म्हणाला - 'होय, मी तुम्हा सर्वांना खाऊन टाकीन.' महासत्व म्हणाले - 'यक्षा, तू तसे करू शकणार नाहीस.' यक्ष म्हणाला - 'पण तुम्ही पाणी तर पिणारच ना?' महासत्व म्हणाले - 'होय, आम्ही पाणी पिणार.' असे झाले तर तो एकाही वानराला सोडणार नाही. 'आम्ही पाणीही पिणार आणि तुझ्या ताब्यातही जाणार नाही' असे म्हणून त्यांनी एक बांबू आणवला, त्याच्या टोकाला धरून फुंकर मारली. तो सर्व बांबू आतून एक सलग पोकळ (एकच्छिद्र) झाला. त्यांनी काठावर बसूनच पाणी प्यायले. इतर वानरांनाही त्यांनी एकेक बांबू आणवून, फुंकर मारून (पोकळ करून) दिला. त्या सर्वांनी यक्ष पाहत असतानाच पाणी प्यायले. याविषयी असेही म्हटले आहे -

‘‘Disvā padamanuttiṇṇaṃ, disvānotaritaṃ padaṃ;

Naḷena vāriṃ pissāma, neva maṃ tvaṃ vadhissasī’’ti. (jā. 1.1.20);

“पाण्यात उतरलेली पावले पाहून आणि (पाण्यातून) बाहेर न आलेली पावले पाहून; आम्ही नळाने (वेताच्या नळीने) पाणी पिऊ, तू मला कधीही मारू शकणार नाहीस.”

Tato paṭṭhāya yāva ajjadivasā tasmiṃ ṭhāne naḷā ekacchiddāva honti. Imasmiñhi kappe kappaṭṭhiyapāṭihāriyāni nāma cande sasalakkhaṇaṃ (jā. 1.4.61 ādayo), vaṭṭajātake (jā. 1.1.35) saccakiriyaṭṭhāne aggijālassa āgamanupacchedo, ghaṭīkārassa mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhāne anovassanaṃ (ma. ni. 2.291), pokkharaṇiyā tīre naḷānaṃ ekacchiddabhāvoti. Iti sā pokkharaṇī naḷena pānīyassa pivitattā ‘‘naḷakapānakā’’ti nāmaṃ labhi. Aparabhāge taṃ pokkharaṇiṃ nissāya [Pg.335] nigamo patiṭṭhāsi, tassapi ‘‘naḷakapāna’’ntveva nāmaṃ jātaṃ. Taṃ pana sandhāya vuttaṃ ‘‘naḷakapāne’’ti. Palāsavaneti kiṃsukavane.

तेव्हापासून आजतागायत त्या ठिकाणी नळ (वेताचे बांबू) एकाच छिद्राचे (पोकळ) असतात. या कल्पामध्ये कल्पस्थायी प्रातिहार्ये (चमत्कार) म्हणजे चंद्रावरील सशाचे चिन्ह, वट्टजातकातील सच्चकिरिया (सत्यक्रिया) केल्यावर अग्नीच्या ज्वाळांचे शमन होणे, घटीकाराच्या मातापित्यांच्या निवासस्थानी पाऊस न पडणे, आणि पुष्करणीच्या (तलावाच्या) तीरावरील नळांचे (वेतांचे) एकाच छिद्राचे (पोकळ) असणे हे आहेत. अशा प्रकारे, त्या पुष्करणीचे पाणी नळाने प्यायल्यामुळे तिला ‘नळकपानक’ असे नाव मिळाले. नंतरच्या काळात त्या पुष्करणीच्या आश्रयाने एक निगम (नगर) वसले, त्याचे नावही ‘नळकपान’ असेच पडले. त्याचाच संदर्भ देऊन ‘नळकपान’ असे म्हटले आहे. पलासवन म्हणजे पळसाचे वन.

Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti byāpanicchāyaṃ idaṃ āmeḍitavacananti dassetuṃ ‘‘yaṃ yaṃ disa’’ntiādi vuttaṃ. Anuviloketvāti ettha anu-saddo ‘‘parī’’ti iminā samānatthoti āha ‘‘tato tato viloketvā’’ti. Kasmā āgilāyati koṭisahassahatthināgānaṃ balaṃ dhārentassāti codakassa adhippāyo. Ācariyo panassa ‘‘esa saṅkhārānaṃ sabhāvo, yadidaṃ aniccatā. Ye pana aniccā, te ekanteneva udayavayappaṭipīḷitatāya dukkhā eva. Dukkhasabhāvesu tesu satthukāye dukkhuppattiyā ayaṃ paccayo’’ti dassetuṃ ‘‘bhagavato’’tiādi vuttaṃ. Piṭṭhivāto uppajji, so ca kho pubbekatakammapaccayā. Etthāha ‘‘kiṃ pana taṃ kammaṃ, yena aparimāṇakālaṃ sakkaccaṃ upacitavipulapuññasambhāro satthā evarūpaṃ dukkhavipākamanubhavatī’’ti? Vuccate – ayameva bhagavā bodhisattabhūto atītajātiyaṃ mallaputto hutvā pāpajanasevī ayonisomanasikārabahulo carati. So ekadivasaṃ nibbuddhe vattamāne ekaṃ mallaputtaṃ gahetvā gāḷhataraṃ nippīḷesi. Tena kammena idāni buddho hutvāpi dukkhamanubhavi. Yathā cetaṃ, evaṃ ciñcamāṇavikādīnamitthīnaṃ yāni bhagavato abbhakkhānādīni dukkhāni, sabbāni pubbekatassa vipākāvasesāni, yāni kammapilotikānīti vuccanti. Vuttañhetaṃ apadāne (apa. thera 1.39.64-96) –

‘मौन धारण केले, मौन धारण केले’ हे पुनरुक्त वचन (आमेडितवचन) व्याप्ती दर्शवण्यासाठी आहे, हे दाखवण्यासाठी ‘ज्या ज्या दिशेला’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘अनुविलोकेत्वा’ (अवलोकन करून) यामध्ये ‘अनु’ हा शब्द ‘परि’ या शब्दाचा समानार्थी आहे, म्हणून ‘तिकडे तिकडे पाहून’ असे म्हटले आहे. कोट्यवधी हत्तींचे बळ धारण करणाऱ्याला (भगवंताला) थकवा का जाणवतो? असा शंका घेणाऱ्याचा अभिप्राय आहे. परंतु आचार्यांनी ‘हा संस्कारांचा स्वभाव आहे, जो अनित्यता आहे. जे अनित्य आहेत, ते उत्पत्ती आणि विनाशाने पीडित असल्यामुळे निश्चितच दुःखमय आहेत. या दुःखस्वभावांमध्ये शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शरीरात दुःखाची उत्पत्ती होण्याचे हेच कारण आहे’ हे दर्शवण्यासाठी ‘भगवंतांचे’ इत्यादी म्हटले आहे. त्यांच्या पाठीत वात (वेदना) उत्पन्न झाली, आणि ती पूर्वजन्मी केलेल्या कर्माच्या प्रत्ययामुळे (परिणामामुळे) झाली. येथे शंका विचारली आहे: ‘पण ते कोणते कर्म होते, ज्यामुळे अपरिमित काळापर्यंत आदराने विपुल पुण्यसंभार गोळा केलेले शास्ते अशा प्रकारचा दुःखविपाक भोगत आहेत?’ उत्तर दिले जाते – हेच भगवान बोधिसत्त्व असताना, पूर्वजन्मात मल्लपुत्र (कुस्तीगीर) झाले होते आणि पापी लोकांच्या संगतीत राहून अयोनिशोमनसिकार (अयोग्य विचार) करत वावरत होते. त्यांनी एके दिवशी कुस्ती खेळताना एका मल्लपुत्राला पकडून अत्यंत जोराने दाबले (त्याची पाठ दाबली). त्या कर्मामुळे आता बुद्ध झाल्यावरही त्यांनी हे दुःख भोगले. ज्याप्रमाणे हे आहे, त्याचप्रमाणे चिंचामाणविका इत्यादी स्त्रियांकडून भगवंतांवर जे खोटे आरोप (अब्भक्खान) केले गेले आणि इतर जी दुःखे झाली, ती सर्व पूर्वजन्मी केलेल्या कर्मांचे उरलेले विपाक (परिणाम) आहेत, ज्यांना ‘कर्मपिलोटिका’ (कर्माचे अवशेष) म्हटले जाते. हे अपदानात (अपा. थेर १.३९.६४-९६) म्हटले आहे –

‘‘Anotattasarāsanne, ramaṇīye silātale;

Nānāratanapajjote, nānāgandhavanantare.

“अनोतत्त सरोवराजवळ, एका रमणीय शिलाखंडावर; विविध रत्नांच्या प्रकाशाने उजळलेल्या, विविध सुगंधी वनांच्या मध्यभागी.”

‘‘Mahatā bhikkhusaṅghena, pareto lokanāyako;

Āsīno byākarī tattha, pubbakammāni attano.

“महान भिक्खू संघासह वेढलेले लोकनायक भगवान बुद्ध; तेथे बसून आपल्या पूर्वकर्मांचे स्पष्टीकरण करू लागले.”

‘‘Suṇātha bhikkhavo mayhaṃ, yaṃ kammaṃ pakataṃ mayā;

Pilotikassa kammassa, buddhattepi vipaccati.

“हे भिक्खूहो, मी केलेल्या कर्माविषयी ऐका; कर्माचे अवशेष (कर्मपिलोटिका) बुद्धत्व प्राप्त झाल्यावरही विपाकास (फळास) येतात.”

1.

१.

‘‘Munāḷi nāmahaṃ dhutto, pubbe aññāsu jātisu;

Paccekabuddhaṃ surabhiṃ, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ.

“पूर्वजन्मात मी ‘मुनाळी’ नावाचा एक धूर्त (जुगारी) होतो; मी निष्पाप अशा ‘सुरभी’ नावाच्या प्रत्येकबुद्धांवर खोटा आळ (आरोप) आणला होता.”

‘‘Tena [Pg.336] kammavipākena, niraye saṃsariṃ ciraṃ;

Bahū vassasahassāni, dukkhaṃ vedesi vedanaṃ.

“त्या कर्माच्या विपाकामुळे मी दीर्घकाळ निरयात (नरकात) भटकलो; अनेक हजार वर्षे मी अत्यंत दुःखद वेदना भोगल्या.”

‘‘Tena kammāvasesena, idha pacchimake bhave;

Abbhakkhānaṃ mayā laddhaṃ, sundarikāya kāraṇā.

“त्या कर्माच्या उरलेल्या भागामुळे (अवशेषाने) या अंतिम जन्मात; सुंदरी (परिव्राजिका) मुळे माझ्यावर खोटा आळ आला.”

2.

२.

‘‘Sabbābhibhussa buddhassa, nando nāmāsi sāvako;

Taṃ abbhakkhāya niraye, ciraṃ saṃsaritaṃ mayā.

“सर्वविजयी (सब्बाभिभू) बुद्धांचे ‘नंद’ नावाचे श्रावक होते; त्यांच्यावर खोटा आळ आणल्यामुळे मी दीर्घकाळ निरयात भटकलो.”

‘‘Dasa vassasahassāni, niraye saṃsariṃ ciraṃ;

Manussabhāvaṃ laddhāhaṃ, abbhakkhānaṃ bahuṃ labhiṃ.

“दहा हजार वर्षे मी निरयात दीर्घकाळ भटकलो; मनुष्यत्व प्राप्त झाल्यावरही माझ्यावर अनेक खोटे आळ आले.”

‘‘Tena kammāvasesena, ciñcamāṇavikā mamaṃ;

Abbhācikkhi abhūtena, janakāyassa aggato.

“त्या कर्माच्या उरलेल्या भागामुळे, चिंचामाणविकेने माझ्यावर; जनसमुदायासमोर खोटा आणि असत्य आळ आणला.”

3.

३.

‘‘Brāhmaṇo sutavā āsiṃ, ahaṃ sakkatapūjito;

Mahāvane pañcasate, mante vācesi māṇave.

“मी एक विद्वान आणि आदर-सत्कार मिळालेला ब्राह्मण होतो; महावनात मी पाचशे तरुण विद्यार्थ्यांना (माणवांना) मंत्र शिकवत असे.”

‘‘Tatthāgato isi bhīmo, pañcābhiñño mahiddhiko;

Tañcāhaṃ āgataṃ disvā, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ.

“तेथे ‘भीम’ नावाचे ऋषी आले, जे पंचअभिज्ञा प्राप्त आणि महाऋद्धीवान होते; त्यांना आलेले पाहून मी त्या निष्पाप ऋषींवर खोटा आळ आणला.”

‘‘Tatohaṃ avacaṃ sisse, kāmabhogī ayaṃ isi;

Mayhampi bhāsamānassa, anumodiṃsu māṇavā.

“त्यानंतर मी माझ्या शिष्यांना म्हणालो, ‘हा ऋषी कामभोगी आहे’; माझ्या या बोलण्याला त्या विद्यार्थ्यांनीही संमती दिली.”

‘‘Tato māṇavakā sabbe, bhikkhamānaṃ kule kule;

Mahājanassa āhaṃsu, kāmabhogī ayaṃ isi.

“त्यानंतर ते सर्व विद्यार्थी घरोघरी भिक्षा मागताना; लोकांना सांगू लागले की, ‘हा ऋषी कामभोगी आहे’.”

‘‘Tena kammavipākena, pañca bhikkhusatā ime;

Abbhakkhānaṃ labhuṃ sabbe, sundarikāya kāraṇā.

“त्या कर्माच्या विपाकामुळे, हे पाचशे भिक्खू; सुंदरीच्या कारणाने सर्वजण खोट्या आळाचे बळी ठरले.”

4.

४.

‘‘Vemātubhātaraṃ pubbe, dhanahetu haniṃ ahaṃ;

Pakkhipiṃ giriduggasmiṃ, silāya ca apiṃsayiṃ.

“पूर्वी मी संपत्तीच्या लोभाने माझ्या सावत्र भावाला मारले होते; त्याला डोंगराच्या दरीत फेकून दिले आणि दगडाने चिरडले होते.”

‘‘Tena kammavipākena, devadatto silaṃ khipi;

Aṅguṭṭhaṃ piṃsayī pāde, mama pāsāṇasakkharā.

“त्या कर्माच्या विपाकामुळे देवदत्ताने (माझ्यावर) दगड फेकला; आणि त्या दगडाच्या तुकड्याने माझ्या पायाचा अंगठा चिरडला गेला.”

5.

५.

‘‘Purehaṃ dārako hutvā, kīḷamāno mahāpathe;

Paccekabuddhaṃ disvāna, magge sakalikaṃ khipiṃ.

“पूर्वी मी एक बालक असताना, महामार्गावर खेळत असताना; एका प्रत्येकबुद्धांना पाहून त्यांच्या मार्गात दगडाचा तुकडा फेकला होता.”

‘‘Tena [Pg.337] kammavipākena, idha pacchimake bhave;

Vadhatthaṃ maṃ devadatto, abhimāre payojayi.

“त्या कर्माच्या विपाकामुळे, या अंतिम जन्मात; देवदत्ताने मला मारण्यासाठी मारेकरी पाठवले.”

6.

६.

‘‘Hatthāroho pure āsiṃ, paccekamunimuttamaṃ;

Piṇḍāya vicarantaṃ taṃ, āsādesiṃ gajenahaṃ.

“पूर्वी मी एक हत्तीस्वार (माहुत) होतो; भिक्षेसाठी फिरणाऱ्या एका उत्तम प्रत्येकमुनींवर मी हत्ती सोडला होता.”

‘‘Tena kammavipākena, bhanto nāḷāgirī gajo;

Giribbaje puravare, dāruṇo samupāgami.

“त्या कर्माच्या विपाकामुळे, पिसाळलेला नाळागिरी हत्ती; गिरिव्रज या श्रेष्ठ नगरात माझ्यावर अत्यंत भयानकपणे चालून आला.”

7.

७.

‘‘Rājāhaṃ patthivo āsiṃ, sattiyā purisaṃ haniṃ;

Tena kammavipākena, niraye paccisaṃ bhusaṃ.

“मी एक पृथ्वीपती राजा होतो, मी भाल्याने एका माणसाला मारले होते; त्या कर्माच्या विपाकामुळे मी निरयात (नरकात) तीव्र दुःख भोगले.”

‘‘Kammuno tassa sesena, idāni sakalaṃ mama;

Pāde chaviṃ pakappesi, na hi kammaṃ vinassati.

“त्या कर्माच्या उरलेल्या भागामुळे, आता माझ्या पायाची त्वचा सोलली गेली (जखम झाली); कारण कर्म कधीही नष्ट होत नाही.”

8.

८.

‘‘Ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako;

Macchake ghātite disvā, janayiṃ somanassakaṃ.

“मी एका कोळीवाड्यात (केवट्टगाम) कोळ्याचा मुलगा होतो; मासे मारले जात असताना पाहून मला आनंद झाला होता.”

‘‘Tena kammavipākena, sīsadukkhaṃ ahū mama;

Sabbe sakkā ca haññiṃsu, yadā hani viṭaṭūbho.

“त्या कर्माच्या विपाकामुळे मला डोकेदुखी झाली; आणि जेव्हा विडूढभाने सर्व शाक्यांचा संहार केला, तेव्हा (मलाही दुःख झाले).”

9.

९.

‘‘Phussassāhaṃ pāvacane, sāvake paribhāsayiṃ;

Yavaṃ khādatha bhuñjatha, mā ca bhuñjatha sālayo.

“फुस्स बुद्धांच्या शासनात (पावचन), मी त्यांच्या श्रावकांना अपशब्द बोललो होतो की, ‘तुम्ही यव (जव) खा, भात (साळीचा भात) खाऊ नका’.”

‘‘Tena kammavipākena, temāsaṃ khāditaṃ yavaṃ;

Nimantito brāhmaṇena, verañjāyaṃ vasiṃ tadā.

“त्या कर्माच्या विपाकामुळे, एका ब्राह्मणाने आमंत्रित केल्यावर; मी वेरंजात तीन महिने यव (जव) खाऊन राहिलो.”

10.

१०.

‘‘Nibbuddhe vattamānamhi, mallaputtaṃ niheṭhayiṃ;

Tena kammavipākena, piṭṭhidukkhaṃ ahū mama.

“कुस्ती चालू असताना मी एका मल्लपुत्राला (कुस्तीगिराला) त्रास दिला होता (त्याची पाठ दाबली होती); त्या कर्माच्या विपाकामुळे मला पाठीचे दुःख (वेदना) झाले.”

11.

११.

‘‘Tikicchako ahaṃ āsiṃ, seṭṭhiputtaṃ virecayiṃ;

Tena kammavipākena, hoti pakkhandikā mama.

“मी एक वैद्य होतो, मी एका श्रेष्ठिपुत्राला जुलाबाचे औषध दिले होते; त्या कर्माच्या विपाकामुळे मला अतिसार (रक्तातिसार) झाला.”

12.

१२.

‘‘Avacāhaṃ jotipālo, sugataṃ kassapaṃ tadā;

Kuto nu bodhi muṇḍassa, bodhi paramadullabhā.

“तेव्हा मी ‘जोतिपाल’ असताना, सुगत कश्यप बुद्धांना म्हणालो होतो; ‘या मुंडकाला (बोधी) ज्ञान कोठून मिळणार? बोधी अत्यंत दुर्लभ आहे’.”

‘‘Tena kammavipākena, acariṃ dukkaraṃ bahuṃ;

Chabbassānuruvelāyaṃ, tato bodhimapāpuṇiṃ.

“त्या कर्माच्या विपाकामुळे, मी उरुवेला येथे सहा वर्षे अत्यंत कठीण दुष्करचर्या केली; आणि त्यानंतरच मला बोधी (ज्ञान) प्राप्त झाले.”

‘‘Nāhaṃ [Pg.338] etena maggena, pāpuṇiṃ bodhimuttamaṃ;

Kummaggena gavesissaṃ, pubbakammena vārito.

मी या मार्गाने उत्तम बोधी प्राप्त केली नाही; पूर्वकर्मामुळे अडथळा आल्याने मी कुमार्गाने (चुकीच्या मार्गाने) शोध घेत होतो.

‘‘Puññapāpaparikkhīṇo, sabbasantāpavajjito;

Asoko anupāyāso, nibbāyissamanāsavo.

पुण्य आणि पाप पूर्णपणे क्षीण झालेले, सर्व संतापांपासून मुक्त, शोकरहित, उपायासरहित (निराशारहित) आणि अनासव (आसवरहित) होऊन मी निर्वाण प्राप्त करीन.

‘‘Evaṃ jino viyākāsi, bhikkhusaṅghassa aggato;

Sabbābhiññābalappatto, anotatte mahāsare’’ti. (apa. thera 1.39.64-96);

अशा प्रकारे, सर्व अभिज्ञा आणि बल प्राप्त केलेल्या जिनांनी (बुद्धांनी) भिक्खू संघाच्या समोर अनोतत्त महासरोवराच्या काठावर हे घोषित केले.

Avijjāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

अविज्जासुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

9-10. Paṭhamakathāvatthusuttādivaṇṇanā

९-१०. प्रथम कथावत्थुसुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका).

69-70. Navame (dī. ni. ṭī. 1.17; dī. ni. abhi. ṭī. 1.17; saṃ. ni. ṭī. 2.5.1080) duggatito saṃsārato ca niyyāti etenāti niyyānaṃ, saggamaggo, mokkhamaggo ca. Taṃ niyyānaṃ arahati, niyyāne vā niyuttā, niyyānaṃ vā phalabhūtaṃ etissā atthīti niyyānikā. Vacīduccaritasaṃkilesato niyyātīti vā īkārassa rassattaṃ, yakārassa ca kakāraṃ katvā niyyānikā, cetanāya saddhiṃ samphappalāpā veramaṇi. Tappaṭipakkhato aniyyānikā, tassā bhāvo aniyyānikattaṃ, tasmā aniyyānikattā. Tiracchānabhūtanti tirokaraṇabhūtaṃ. Gehassitakathāti gehappaṭisaṃyuttā. Kammaṭṭhānabhāveti aniccatāpaṭisaṃyuttacatusaccakammaṭṭhānabhāve.

६९-७०. नवव्या सुत्तात: ज्याच्याद्वारे दुर्गती आणि संसारातून बाहेर पडता येते, ते 'निय्यान' (मुक्तीचा मार्ग) होय, म्हणजेच स्वर्गमार्ग आणि मोक्षमार्ग. त्या निय्यानास जे पात्र आहे, किंवा निय्यानात जे नियुक्त आहे, किंवा ज्याचे फल निय्यान आहे, ते 'निय्यानिका' होय. किंवा जे वची-दुच्चरित (वाणीच्या दुष्कृत्यांच्या) संक्लेशातून बाहेर काढते; येथे 'ई' कार र्‍हस्व करून आणि 'य' काराचा 'क' कार करून 'निय्यानिका' हा शब्द बनतो, जो चेतनेसह संफप्पलापापासून (व्यर्थ बडबडीपासून) विरती (विरमणे) दर्शवतो. त्याच्या विरुद्ध असलेले ते 'अनिय्यानिका' (मुक्तीला न नेणारे) होय, त्याचा भाव म्हणजे 'अनिय्यानिकत्त' (मुक्तीला न नेण्याची अवस्था), म्हणून 'अनिय्यानिकत्ता' असे म्हटले आहे. 'तिरच्छानभूत' म्हणजे आवरण घालणारे (आडवे येणारे). 'गेहस्सितकथा' म्हणजे घराशी (गृहस्थाश्रमाशी) संबंधित संभाषण. 'कम्मट्ठानभावे' म्हणजे अनित्यतेशी संबंधित चार आर्यसत्यांच्या कम्मट्ठान (कर्मस्थान/ध्यानविषय) अवस्थेत.

Saha atthenāti sātthakaṃ, hitappaṭisaṃyuttanti attho. ‘‘Surākathā’’tipi pāṭhoti āha ‘‘surākathanti pāḷiyaṃ panā’’ti. Sā panesā kathā ‘‘evarūpā navasurā pītā ratijananī hotī’’ti assādavasena na vaṭṭati, ādīnavavasena pana ‘‘ummattakasaṃvattanikā’’tiādinā nayena vaṭṭati. Tenāha ‘‘anekavidhaṃ…pe… ādīnavavasena vaṭṭatī’’ti. Visikhāti gharasanniveso. Visikhāgahaṇena ca tannivāsino gahitā ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu viya. Tenevāha ‘‘sūrā samatthā’’ti ca ‘‘saddhā pasannā’’ti ca. Kumbhaṭṭhānappadesena kumbhadāsiyo vuttāti āha ‘‘kumbhadāsikathā vā’’ti.

'सह अत्थेन' (अर्थासह) म्हणजे 'सात्थक' (सार्थक), याचा अर्थ हिताशी संबंधित असा आहे. 'सुराकथा' (मद्याविषयीची कथा) असाही पाठ आहे, म्हणून म्हटले आहे 'परंतु पाळीमध्ये सुराकथं असे आहे'. ती कथा आस्वादाच्या दृष्टीने, जसे की 'अशा प्रकारची नवीन मदिरा प्यायल्याने आनंद मिळतो', योग्य नाही; परंतु आदीनवाच्या (दोषांच्या) दृष्टीने, 'उन्मादाकडे नेणारी' इत्यादी पद्धतीने योग्य आहे. म्हणूनच म्हटले आहे 'अनेक प्रकारच्या...पे... आदीनवाच्या दृष्टीने योग्य आहे'. 'विसिखा' म्हणजे घरांची रचना (गल्ली/रस्ता). 'विसिखा' या शब्दाच्या ग्रहणाने तेथील रहिवासी अभिप्रेत आहेत, जसे की 'गाव आला' इत्यादी वाक्यांत होते. म्हणूनच 'शूर, समर्थ' आणि 'श्रद्धाळू, प्रसन्न' असे म्हटले आहे. कुंभ (घडा) ठेवण्याच्या ठिकाणाच्या उल्लेखाने कुंभदासी (पाणी भरणार्‍या दासी) अभिप्रेत आहेत, म्हणून 'कुंभदासीकथा वा' (किंवा कुंभदासींविषयीची कथा) असे म्हटले आहे.

Rājakathādipurimakathāya[Pg.339], lokakkhāyikādipacchimakathāya vā vinimuttā purimapacchimakathā vimuttā. Uppattiṭhitisaṃhārādivasena lokaṃ akkhāyatīti lokakkhāyikā. Asukena nāmāti pajāpatinā brahmunā, issarena vā. Vitaṇḍasallāpakathāti ‘‘aṭṭhīnaṃ setattā setoti na vattabbo, pattānaṃ kāḷattā kāḷoti pana vattabbo’’ti evamādikā. Ādi-saddena ‘‘selapupphalakāni viya jīvidāvirapārayattivisālā natthi, yaṃ yo koci tiriyāmānā katattā’’ti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sāgaradevenāti sāgaraputtarājūhi. Khatoti etaṃ ekavacanaṃ tehi paccekaṃ khatattā ‘‘sāgaradevena khatattā’’ti vuttaṃ. Sahamuddā samuddoti vutto. Bhavati vaddhati etenāti bhavo. Bhavābhavā hontīti itibhavābhavakathā. Ettha ca bhavoti sassataṃ, abhavoti ucchedaṃ. Bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Bhavoti kāmasukhaṃ, abhavoti attakilamathoti iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsa tiracchānakathā nāma honti. Atha vā pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā itisaddena saṅgaṇhitvā bāttiṃsa tiracchānakathā vuttā. Dasame natthi vattabbaṃ.

राजकथा इत्यादी पूर्व कथेपासून, किंवा लोकक्खायिका (लोकाख्यायिका - जगाच्या उत्पत्तीची कथा) इत्यादी उत्तर कथेपासून मुक्त झालेली ती 'विमुत्ता' (मुक्त) पूर्व-उत्तर कथा होय. उत्पत्ती, स्थिती आणि विनाश इत्यादींच्या आधारे जगाचे वर्णन केले जाते म्हणून ती 'लोकक्खायिका' होय. 'अमुक नावाच्या' म्हणजे प्रजापती, ब्रह्मा किंवा ईश्वराद्वारे. 'वितंडसल्लापकथा' (वितंडवाद) म्हणजे 'हाडे पांढरी असल्याने पांढरे म्हणू नये, तर पाने काळी असल्याने काळे म्हणावे' इत्यादी प्रकारची चर्चा. 'आदि' शब्दाने 'दगडी फुलांच्या पाट्यांप्रमाणे... कारण ते कोणीतरी आडवे केल्याने झाले आहे' इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. 'सागरदेवेन' म्हणजे सागरपुत्र राजांद्वारे. 'खतो' (खणले) हे एकवचन आहे, कारण त्यांनी प्रत्येकाने स्वतंत्रपणे खणल्यामुळे 'सागरदेवाने खणल्यामुळे' असे म्हटले आहे. मर्यादेसह (मुद्रेसह) असल्याने त्याला 'समुद्र' म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे अस्तित्व निर्माण होते किंवा वृद्धी होते तो 'भव' होय. भव आणि अभव होतात म्हणून ती 'इतिभवाभवकथा' (अस्तित्व आणि अनस्तित्वाची कथा) होय. येथे 'भव' म्हणजे शाश्वतवाद (सस्सत), 'अभव' म्हणजे उच्छेदवाद (उच्छेद). 'भव' म्हणजे वृद्धी, 'अभव' म्हणजे हानी. 'भव' म्हणजे कामसुख, 'अभव' म्हणजे आत्मक्लेश (अत्तकिलमथ). अशा प्रकारे, या सहन प्रकारच्या 'इतिभवाभवकथा' मिळून एकूण बत्तीस 'तिरच्छानकथा' (हीन कथा/निरर्थक गप्पा) होतात. किंवा, पाळीमध्ये प्रत्यक्षपणे न आलेल्या अरण्य, पर्वत, नदी, द्वीप इत्यादींच्या कथांचा 'इति' शब्दाने संग्रह करून बत्तीस 'तिरच्छानकथा' सांगितल्या आहेत. दहाव्या सुत्तात काही सांगण्यासारखे नाही.

Paṭhamakathāvatthusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम कथावत्थुसुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

Yamakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

यमकवग्ग वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

(8) 3. Ākaṅkhavaggo

(८) ३. आकंखवग्ग

1-4. Ākaṅkhasuttādivaṇṇanā

१-४. आकंखसुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका)

71-74. Tatiyassa paṭhame sīlassa anavasesasamādānena akhaṇḍādibhāvāpattiyā ca paripuṇṇasīlā. Samādānato paṭṭhāya avicchindanato sīlasamaṅgino. Ettāvatā kirāti (a. ni. 2.37) kira-saddo arucisūcanattho. Tenettha ācariyavādassa attano aruccanabhāvaṃ dīpeti. Sampannasīlāti anāmaṭṭhavisesaṃ sāmaññato sīlasaṅkhepena gahitaṃ. Tañca catubbidhanti ācariyatthero ‘‘catupārisuddhisīlaṃ uddisitvā’’ti āha. Tatthāti [Pg.340] catupārisuddhisīle. Jeṭṭhakasīlanti (saṃ. ni. 5.412) padhānasīlaṃ. Ubhayatthāti uddesaniddese. Idha niddese viya uddesepi pātimokkhasaṃvaro bhagavatā vutto ‘‘sampannasīlā’’ti vuttattāti adhippāyo. Sīlaggahaṇañhi pāḷiyaṃ pātimokkhasaṃvaravasena āgataṃ. Tenāha ‘‘pātimokkhasaṃvaroyevā’’tiādi. Tattha avadhāraṇena itaresaṃ tiṇṇaṃ ekadesena pātimokkhantogadhataṃ dīpeti. Tathā hi anolokiyolokane ājīvahetu chasikkhāpadavītikkame gilānapaccayassa apaccavekkhitaparibhoge ca āpatti vihitāti. Tīṇīti indriyasaṃvarasīlādīni. Sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthīti sīlapariyāyena tesaṃ katthaci sutte gahitaṭṭhānaṃ nāma kiṃ atthi yathā pātimokkhasaṃvaroti ācariyassa sammukhattā appaṭikkhipantova upacārena pucchanto viya vadati. Tenāha ‘‘ananujānanto’’ti. Chadvārarakkhāmattakamevāti tassa sallahukabhāvamāha cittādhiṭṭhānamattena paṭipākatikabhāvāpattito. Itaresupi eseva nayo. Paccayuppattimattakanti phalena hetuṃ dasseti. Uppādanahetukā hi paccayānaṃ uppatti. Idamatthanti idaṃ payojanaṃ imassa paccayassa paribhuñjaneti adhippāyo. Nippariyāyenāti iminā indriyasaṃvarādīni tīṇi padhānassa sīlassa parivāravasena pavattiyā pariyāyasīlāni nāmāti dasseti.

७१-७४. तिसर्‍या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात: 'परिपुण्णसीला' (परिपूर्ण शील असलेले) म्हणजे शीलाचे पूर्णपणे ग्रहण केल्याने आणि अखंडत्व इत्यादी अवस्था प्राप्त केल्याने. 'सीलसमंगिनो' (शीलाने युक्त) म्हणजे ग्रहण केल्यापासून ते खंडित न करणे. 'एत्तावता किर' (एवढ्यानेच म्हणे) यातील 'किर' हा शब्द नापसंती दर्शवणारा आहे. याद्वारे ते आचार्यवादाबद्दल (आचार्यांच्या मताविषयी) आपली नापसंती दर्शवतात. 'सम्पन्नसीला' (शीलसंपन्न) हे कोणत्याही विशिष्ट भेदाचा उल्लेख न करता सामान्यतः शीलाचा संक्षेप म्हणून घेतले आहे. आणि ते चार प्रकारचे आहे, जसे आचार्य थेरांनी 'चतुपारिसुद्धिसीलाचा (चार प्रकारच्या परिशुद्ध शीलाचा) निर्देश करून' म्हटले आहे. 'तत्थ' म्हणजे त्या चतुपारिसुद्धिसीलामध्ये. 'जेट्ठकसील' म्हणजे प्रधान (मुख्य) शील. 'उभयत्थ' म्हणजे उद्देस (थोडक्यात निर्देश) आणि निद्देस (सविस्तर वर्णन) या दोन्ही ठिकाणी. येथे निद्देसाप्रमाणेच उद्देसामध्येही भगवंतांनी 'सम्पन्नसीला' असे म्हणून पातिमोक्खसंवर (प्रातिमोक्ष संवर) सांगितला आहे, असा अभिप्राय आहे. कारण पाळीमध्ये शीलाचे ग्रहण पातिमोक्खसंवराच्या रूपानेच आले आहे. म्हणूनच त्यांनी 'पातिमोक्खसंवरच' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे अवधारण (नियमन) करून इतर तिन्हींचा काही अंशाने पातिमोक्खामध्ये समावेश होतो, हे दर्शवले आहे. कारण न बघण्यासारख्या गोष्टी बघणे, उपजीविकेसाठी सहा सिक्खापदांचे (शिकापदांचे) उल्लंघन करणे आणि आजारी व्यक्तीच्या प्रत्ययांचा (औषधोपचारांचा) विचार न करता उपभोग घेणे यांमध्ये आपत्ती (दोष) सांगितली आहे. 'तीणि' म्हणजे इंद्रियसंवरशील इत्यादी तीन शील. 'त्यांना शील म्हटले आहे असे काही स्थान आहे काय?' - जसे पातिमोक्खसंवर आहे, तसेच काही सुत्तांमध्ये शीलाच्या पर्यायाने त्यांचे ग्रहण केलेले स्थान आहे काय, असे आचार्यांच्या समोर थेट नकार न देता उपचाराने विचारल्यासारखे ते बोलतात. म्हणूनच त्यांनी 'Ananujaananto' (अमान्य करत) असे म्हटले आहे. 'केवळ सहा द्वारांचे रक्षण करणे' - याद्वारे ते त्याचे हलकेपण (सुलभता) सांगतात, कारण केवळ चित्ताच्या अधिष्ठानाने ते मूळ स्थितीत येते. इतरांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. 'केवळ प्रत्ययांची (साधनांची) उत्पत्ती' - याद्वारे ते फलावरून कारण दर्शवतात. कारण प्रत्ययांची उत्पत्ती ही उत्पादनाच्या हेतूने होते. 'इदमत्थं' म्हणजे या प्रत्ययाचा उपभोग घेण्यामागे हाच उद्देश आहे, असा अभिप्राय आहे. 'निप्परियायेन' (थेटपणे/मुख्य अर्थाने) - याद्वारे ते दर्शवतात की, इंद्रियसंवर इत्यादी तीन शील हे प्रधान शीलाचे अनुगामी (परिवार) म्हणून प्रवृत्त होत असल्याने त्यांना 'परियायसील' (पर्याय शील) म्हटले जाते.

Idāni pātimokkhasaṃvarasseva padhānabhāvaṃ byatirekato anvayato ca upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yassā’’tiādimāha. Tattha soti pātimokkhasaṃvaro. Sesānīti indriyasaṃvarādīni. Tasse vāti ‘‘sampannasīlā’’ti ettha yaṃ sīlaṃ vuttaṃ, tasseva. Sampannapātimokkhāti ettha pātimokkhaggahaṇena vevacanaṃ vatvā taṃ vitthāretvā…pe… ādimāha. Yathā aññatthāpi ‘‘idha bhikkhu sīlavā hotī’’ti puggalādhiṭṭhānāya desanāya uddiṭṭhaṃ sīlaṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī’’ti (vibha. 508) niddiṭṭhaṃ. Kasmā āraddhanti desanāya kāraṇapucchā. Sīlānisaṃsadassanatthanti payojananiddeso. ‘‘Sīlānisaṃsadassanattha’’nti hi ettha byatirekato yaṃ sīlānisaṃsassa adassanaṃ, taṃ imissā desanāya kāraṇanti kasmā āraddhanti? Veneyyānaṃ sīlānisaṃsassa adassanatoti atthato āpanno [Pg.341] eva hoti. Tenāha ‘‘sacepī’’tiādi. Sīlānisaṃsadassanatthanti pana imassa atthaṃ vivarituṃ ‘‘tesa’’ntiādi vuttaṃ. Ānisaṃsoti udayo. ‘‘Sīlavā sīlasampanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’’tiādīsu (dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213; mahāva. 285) pana vipākaphalampi ‘‘ānisaṃso’’ti vuttaṃ. Ko visesoti ko phalaviseso. Kā vaḍḍhīti ko abbhudayo. Vijjamānopi guṇo yāthāvato vibhāvito eva abhiruciṃ uppādeti, na avibhāvito, tasmā ekantato ānisaṃsakittanaṃ icchitabbamevāti dassetuṃ ‘‘appeva nāmā’’tiādimāha.

आता प्रातिमोक्षसंवरचेच प्रधानत्व व्यतिरेक आणि अन्वय रूपाने उपमेद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी 'यस्स' (ज्याला) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'सो' (तो) म्हणजे प्रातिमोक्षसंवर होय. 'सेसाने' (इतर) म्हणजे इंद्रियसंवर इत्यादी. 'तस्सेव' (त्याचेच) म्हणजे 'संपन्नशीला' येथे जे शील सांगितले आहे, त्याचेच. 'संपन्नप्रातिमोक्ष' येथे प्रातिमोक्ष ग्रहणाने समानार्थी शब्द सांगून त्याचा विस्तार करून... पे... इत्यादी म्हटले आहे. जसे इतर ठिकाणीही 'येथे भिक्खू शीलवान होतो' या पुद्गलाधिष्ठान देशनेने उद्दिष्ट केलेले शील 'प्रातिमोक्षसंवरसंवरुत होऊन विहरतो' (विभंग ५०८) असे निर्दिष्ट केले आहे. 'कशासाठी आरंभ केला' (कस्मा आरद्धं) हा देशनेच्या कारणाचा प्रश्न आहे. 'शीलाचे फायदे दाखवण्यासाठी' (शीलानिसंसदस्सनत्थं) हा प्रयोजनाचा निर्देश आहे. कारण 'शीलानिसंसदस्सनत्थं' येथे व्यतिरेक रूपाने शीलाच्या फायद्यांचे जे अदर्शन (न दिसणे) आहे, ते या देशनेचे कारण आहे, म्हणून 'कशासाठी आरंभ केला?' विनेय (शिष्य) लोकांना शीलाचे फायदे न दिसल्यामुळे, हाच अर्थ निष्पन्न होतो. म्हणूनच 'सचेपि' (जरी) इत्यादी म्हटले आहे. 'शीलानिसंसदस्सनत्थं' याचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'तेसं' (त्यांचे) इत्यादी म्हटले आहे. 'आनिसंसो' (फायदा) म्हणजे उदय (उत्कर्ष). 'शीलवान, शीलसंपन्न मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो' इत्यादींमध्ये (दी. नि. ३.३१६; अ. नि. ५.२१३; महाव. २८५) विपाक-फळालाही 'आनिसंस' (फायदा) म्हटले आहे. 'काय विशेष' (को विसेसो) म्हणजे कोणता फलविशेष. 'काय वृद्धी' (का वड्ढी) म्हणजे कोणता अभ्युदय. विद्यमान असलेलाही गुण यथायोग्य स्पष्ट केल्यावरच अभिरुची उत्पन्न करतो, स्पष्ट न केल्यास नाही; म्हणून निश्चितपणे फायद्यांचे कीर्तन (वर्णन) करणे इष्टच आहे, हे दाखवण्यासाठी 'अप्पेव नाम' (कदाचित) इत्यादी म्हटले आहे.

Piyoti piyāyitabbo. Piyassa nāma dassanaṃ ekantato abhinanditabbaṃ hotīti āha ‘‘piyacakkhūhi sampassitabbo’’ti. Pītisamuṭṭhānappasannasommarūpapariggahañhi cakkhu ‘‘piyacakkhū’’ti vuccati. Tesanti sabrahmacārīnaṃ. Manavaḍḍhanakoti pītimanassa paribrūhanato uparūpari pīticittasseva uppādanako. Garuṭṭhāniyoti garukaraṇassa ṭhānabhūto. Jānaṃ jānātīti ñāṇena jānitabbaṃ jānāti. Yathā vā aññe ajānantāpi jānantā viya pavattanti, na evamayaṃ, ayaṃ pana jānanto eva jānāti. Passaṃ passatīti dassanabhūtena paññācakkhunā passitabbaṃ passati, passanto eva vā passati. Evaṃ sambhāvanīyoti evaṃ viññutāya paṇḍitabhāvena sambhāvetabbo. Sīlesvevassa paripūrakārīti sīlesu paripūrakārī eva bhaveyyāti. Evaṃ uttarapadāvadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evañhi iminā padena uparisikkhādvayaṃ anivattitameva hoti. Yathā pana sīlesu paripūrakārī nāma hoti, taṃ phalena dassetuṃ ‘‘ajjhatta’’ntiādi vuttaṃ. Vipassanādhiṭṭhānasamādhisaṃvattanikatāya hi idha sīlassa pāripūrī, na kevalaṃ akhaṇḍādibhāvamattaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘yāni kho pana tāni akhaṇḍāni…pe… samādhisaṃvattanikānī’’ti. Evañca katvā uparisikkhādvayaṃ sīlassa sambhārabhāvena gahitanti sīlassevettha padhānaggahaṇaṃ siddhaṃ hoti. Sīlānurakkhakā hi cittekaggatāsaṅkhārapariggahā. Anūnenāti akhaṇḍādibhāvena, kassaci vā ahāpanena upapannena. Ākārenāti karaṇena sampādanena.

'पियो' (प्रिय) म्हणजे प्रिय वाटणारा. प्रिय व्यक्तीचे दर्शन निश्चितपणे आनंददायी असते, म्हणून 'प्रियचक्षूंनी (प्रेमळ नजरेने) पाहावा' असे म्हटले आहे. प्रीतीमुळे उत्पन्न झालेल्या प्रसन्न आणि सौम्य रूपाचे ग्रहण करणारे डोळे म्हणजे 'प्रियचक्षू' म्हटले जातात. 'तेसं' (त्यांचे) म्हणजे सब्रह्मचाऱ्यांचे (सहकाऱ्यांचे). 'मनवड्ढनको' (मन वाढवणारा) म्हणजे प्रीतीयुक्त मनाची वृद्धी केल्यामुळे वारंवार प्रीतीचित्तच उत्पन्न करणारा. 'गरुठ्ठानीयो' (गुरुस्थानी) म्हणजे आदर करण्यास योग्य असलेला. 'जानं जानाति' (जाणणारा जाणतो) म्हणजे ज्ञानाने जे जाणण्यासारखे आहे ते जाणतो. किंवा जसे इतर लोक न जाणताही जाणणाऱ्यांसारखे वागतात, तसा हा नाही; हा तर खरोखर जाणूनच जाणतो. 'पस्सं पस्सति' (पाहणारा पाहतो) म्हणजे दर्शनरूप प्रज्ञाचक्षूने जे पाहण्यासारखे आहे ते पाहतो, किंवा पाहणाराच पाहतो. 'एवं संभावनीयो' म्हणजे अशा प्रकारे विद्वानांच्या आणि पंडितांच्या आदरास पात्र असलेला. 'सीलेस्वेवस्स परिपूरकारी' म्हणजे शीलांमध्ये परिपूर्णता करणाराच व्हावा. अशा प्रकारे उत्तरपदाची निश्चिती समजावी. कारण या पदाने वरील दोन शिक्षा (समाधी आणि प्रज्ञा) निवृत्त होत नाहीत (त्यांचा समावेश होतोच). परंतु शीलांमध्ये परिपूर्णता कशी होते, हे फळासह दाखवण्यासाठी 'अज्झत्तं' (अध्यात्म/अंतर्गत) इत्यादी म्हटले आहे. कारण विपश्यनेचे अधिष्ठान असलेल्या समाधीला अनुकूल असल्यामुळेच येथे शीलाची परिपूर्णता आहे, केवळ अखंडता इत्यादी असण्यानेच नाही. कारण असे म्हटले आहे की, 'जी खरोखर अखंड... पे... समाधीला अनुकूल आहेत.' आणि असे केल्याने वरील दोन शिक्षा शीलाची सामग्री म्हणून ग्रहण केल्या जातात, त्यामुळे येथे शीलाचेच मुख्यत्वे ग्रहण सिद्ध होते. कारण चित्ताची एकाग्रता आणि संस्कारांचे ग्रहण हे शीलाचे रक्षण करणारे आहेत. 'अनूनेन' (न्यूनतेशिवाय) म्हणजे अखंडता इत्यादीने, किंवा कशाचीही कमतरता न ठेवता संपन्न असण्याने. 'आकारेण' म्हणजे कारणाने किंवा संपादनाने.

Ajjhattanti [Pg.342] vā attanoti vā ekaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānaṃ. Bhummatthe cetaṃ, ‘‘samatha’’nti upayogavacanaṃ ‘‘anū’’ti iminā upasaggena yoge siddhanti āha ‘‘attano cittasamathe yutto’’ti. Tattha cittasamatheti cittassa samādhāne. Yuttoti aviyutto pasuto. Yo sabbena sabbaṃ jhānabhāvanāya ananuyutto, so taṃ bahi nīharati nāma. Yo ārabhitvā antarā saṅkocaṃ āpajjati, so taṃ vināseti nāma. Yo pana īdiso ahutvā jhānaṃ upasampajja viharati, so anirākatajjhānoti dassento ‘‘bahi anīhaṭajjhāno’’tiādimāha. Nīharaṇavināsatthañhi idaṃ nirākaraṇaṃ nāma. ‘‘Thambhaṃ niraṃkatvā nivātavuttī’’tiādīsu (su. ni. 328) cassa payogo daṭṭhabbo.

'अज्झत्तं' (अध्यात्म) किंवा 'अत्तनो' (स्वतःचे) हे दोन्ही एकाच अर्थाचे आहेत, केवळ शब्दांमध्ये फरक आहे. आणि हे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात आहे, 'समथं' हे द्वितीया विभक्तीचे रूप 'अनु' या उपसर्गाच्या योगाने सिद्ध होते, म्हणून 'स्वतःच्या चित्तशमथामध्ये (समाधीत) युक्त असलेला' असे म्हटले आहे. तेथे 'चित्तसमथ' म्हणजे चित्ताची समाधी होय. 'युत्तो' (युक्त) म्हणजे अयुक्त नसलेला, तत्पर असलेला. जो पूर्णपणे ध्यानभावनेत युक्त नसतो, तो त्याला बाहेर काढतो (त्याचा त्याग करतो). जो आरंभ करून मध्येच संकोच पावतो (माघार घेतो), तो त्याचा विनाश करतो. परंतु जो असा न होता ध्यानात उपसंपन्न होऊन विहरतो, तो ध्यानाचा त्याग न करणारा आहे, हे दाखवण्यासाठी 'बाहेर न काढलेल्या ध्यानाचा' इत्यादी म्हटले आहे. कारण बाहेर काढणे आणि विनाश करणे याच अर्थाने 'निराकरण' शब्द वापरला जातो. 'स्तंभ (अहंकार) दूर करून नम्र वृत्तीचा व्हावा' इत्यादींमध्ये (सु. नि. ३२८) याचा प्रयोग पाहावा.

Sattavidhāya anupassanāyāti ettha aniccānupassanā, dukkhānupassanā, anattānupassanā, nibbidānupassanā, virāgānupassanā, nirodhānupassanā, paṭinissaggānupassanāti imā sattavidhā anupassanā. Suññāgāragato bhikkhu tattha laddhakāyavivekatāya samathavipassanāvasena cittavivekaṃ paribrūhento yathānusiṭṭhapaṭipattiyā lokaṃ sāsanañca attano visesādhigamaṭṭhānabhūtaṃ suññāgārañca upasobhayamāno guṇavisesādhiṭṭhānabhāvāpādanena viññūnaṃ atthato taṃ brūhento nāma hotīti vuttaṃ ‘‘brūhetā suññāgārāna’’nti. Tenāha ‘‘ettha cā’’tiādi. Ekabhūmakādipāsāde kurumānopi pana neva suññāgārānaṃ brūhetāti daṭṭhabbo. Suññāgāraggahaṇena cettha araññarukkhamūlādi sabbaṃ padhānānuyogakkhamaṃ senāsanaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ.

'सात प्रकारच्या अनुपश्यना' येथे अनित्यानुपश्यना, दुःखानुपश्यना, अनात्मानुपश्यना, निर्विदानुपश्यना (वैराग्यानुपश्यना), विरागानुपश्यना, निरोधानुपश्यना आणि प्रतिनिसर्गानुपश्यना (त्यागानुपश्यना) या सात प्रकारच्या अनुपश्यना आहेत. शून्यागारात (एकांतात) गेलेला भिक्खू तेथे मिळालेल्या काय-विवेकतेमुळे (शारीरिक एकांतामुळे) शमथ आणि विपश्यनेच्या द्वारे चित्त-विवेक वाढवतो. तो उपदेशानुसार आचरण करून जगाला, शासनाला (बुद्ध शासनाला) आणि स्वतःच्या विशेष अधिगमाचे (ज्ञानाचे) स्थान असलेल्या शून्यागाराला सुशोभित करतो. गुणांच्या विशेष अधिष्ठानाची प्राप्ती करून दिल्यामुळे विद्वानांच्या दृष्टीने तो खरोखरच शून्यागाराची वृद्धी करणारा ठरतो, म्हणूनच 'शून्यागारांची वृद्धी करणारा' (ब्रूहेता सुञ्ञागारां) असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'येथे आणि' इत्यादी म्हटले आहे. परंतु एकमजली इत्यादी प्रासादांमध्ये (भवनांमध्ये) राहणारा मनुष्य शून्यागारांची वृद्धी करणारा मानला जाऊ नये. आणि येथे 'शून्यागार' या ग्रहणाने अरण्य, वृक्षमूल इत्यादी सर्व प्रकारची ध्यानाभ्यासाला योग्य असलेली सेनासने (निवासस्थाने) घेतली आहेत, असे समजावे.

Ettāvatā yathā taṇhāvicaritadesanā paṭhamaṃ taṇhāvasena āraddhāpi taṇhāpadaṭṭhānattā mānadiṭṭhīnaṃ mānadiṭṭhiyo osaritvā kamena papañcattayadesanā jātā, evamayaṃ desanā paṭhamaṃ adhisīlasikkhāvasena āraddhāpi sīlapadaṭṭhānattā samathavipassanānaṃ samathavipassanāyo osaritvā kamena sikkhāttayadesanā jātāti veditabbā. Ettha hi ‘‘sīlesvevassa paripūrakārī’’ti ettāvatā adhisīlasikkhā vuttā, ‘‘ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno’’ti ettāvatā adhicittasikkhā, ‘‘vipassanāya samannāgato’’ti ettāvatā adhipaññāsikkhā. ‘‘Brūhetā suññāgārāna’’nti iminā pana samathavasena suññāgāravaḍḍhane [Pg.343] adhicittasikkhā, vipassanāvasena adhipaññāsikkhāti evaṃ dvepi sikkhā saṅgahetvā vuttā. Ettha ca ‘‘ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno’’ti imehi padehi sīlānurakkhikā eva cittekaggatā kathitā, ‘‘vipassanāyā’’ti iminā padena sīlānurakkhiko saṅkhārapariggaho.

येथवर जशी तृष्णा-विचरित देशना (तृष्णेच्या प्रवृत्तीची देशना) सुरुवातीला तृष्णेच्या प्रभावाने सुरू झाली असली, तरी तृष्णा हे मान आणि दृष्टीचे पदस्थान (कारण) असल्यामुळे, मान आणि दृष्टीचा समावेश होऊन क्रमाने ती 'प्रपंच-त्रय' (तृष्णा, मान, दृष्टी या तीन प्रपंचांची) देशना झाली; त्याचप्रमाणे ही देशना सुरुवातीला अधिशील-शिक्षेच्या प्रभावाने सुरू झाली असली, तरी शील हे शमथ आणि विपेसनेचे पदस्थान असल्यामुळे, शमथ आणि विपेसनेचा समावेश होऊन क्रमाने ती 'शिक्षा-त्रय' (अधिशील, अधिचित्त, अधिपञ्ञा या तीन शिक्षांची) देशना झाली आहे, असे जाणावे. येथे 'शीलेष्वेवस्स परिपूरकारी' (शीलांमध्येच परिपूर्णता आणणारा व्हावा) याद्वारे 'अधिशील-शिक्षा' सांगितली आहे; 'अज्झत्तं चेतोसमथमनुयुत्तो अनिराकतज्झानो' (अध्यात्मिक चित्तशमथात युक्त असलेला आणि ध्यानाचा त्याग न केलेला) याद्वारे 'अधिचित्त-शिक्षा' सांगितली आहे; आणि 'विपस्सनाय समन्नागतो' (विपेसनेने युक्त असलेला) याद्वारे 'अधिपञ्ञा-शिक्षा' सांगितली आहे. 'ब्रूहेता सुञ्ञागारां' (शून्य घरांची/एकांतवासाची वृद्धी करणारा) याद्वारे शमथाच्या प्रभावाने शून्य घरांची वृद्धी करणे ही 'अधिचित्त-शिक्षा' आणि विपेसनेच्या प्रभावाने 'अधिपञ्ञा-शिक्षा' अशा दोन्ही शिक्षा एकत्रित करून सांगितल्या आहेत. आणि येथे 'अज्झत्तं चेतोसमथमनुयुत्तो अनिराकतज्झानो' या पदांद्वारे शीलाचे रक्षण करणारी चित्ताची एकाग्रताच सांगितली आहे, आणि 'विपस्सनाय' या पदाद्वारे शीलाचे रक्षण करणारे 'संखारपरिग्गह' (संस्कारांचे ग्रहण/परीक्षण) सांगितले आहे.

Kathaṃ cittekaggatā sīlamanurakkhati? Yassa hi cittekaggatā natthi, so byādhimhi uppanne vihaññati, so byādhivihato vikkhittacitto sīlaṃ vināsetvāpi byādhivūpasamaṃ kattā hoti. Yassa pana cittekaggatā atthi, so taṃ byādhidukkhaṃ vikkhambhetvā samāpattiṃ samāpajjati, samāpannakkhaṇe dukkhaṃ dūragataṃ hoti, balavataraṃ sukhamuppajjati. Evaṃ cittekaggatā sīlamanurakkhati. Kathaṃ saṅkhārapariggaho sīlamanurakkhati? Yassa hi saṅkhārapariggaho natthi, tassa ‘‘mama rūpaṃ mama viññāṇa’’nti attabhāve balavamamattaṃ hoti, so tathārūpesu dubbhikkhabyādhibhayādīsu sampattesu sīlaṃ nāsetvāpi attabhāvaṃ posetā hoti. Yassa pana saṅkhārapariggaho atthi, tassa attabhāve balavamamattaṃ vā sineho vā na hoti, so tathārūpesu dubbhikkhabyādhibhayādīsu sampattesu sacepissa antāni bahi nikkhamanti, sacepi ussussati visussati, khaṇḍākhaṇḍiko vā hoti satadhāpi sahassadhāpi, neva sīlaṃ vināsetvā attabhāvaṃ posetā hoti. Evaṃ saṅkhārapariggaho sīlaṃ anurakkhati.

चित्ताची एकाग्रता शीलाचे रक्षण कसे करते? ज्याच्याजवळ चित्ताची एकाग्रता नसते, तो आजारपण आले असता व्याकुळ होतो. तो आजाराने पीडित आणि विखुरलेल्या चित्ताचा होऊन, शीलाचा नाश करूनही आजार बरा करण्याचा प्रयत्न करतो. परंतु, ज्याच्याजवळ चित्ताची एकाग्रता असते, तो त्या आजाराच्या दुःखाला दाबून ठेवून समापत्ती (ध्यान) प्राप्त करतो. समापत्तीच्या क्षणी दुःख दूर निघून जाते आणि अत्यंत प्रबळ सुख उत्पन्न होते. अशा प्रकारे चित्ताची एकाग्रता शीलाचे रक्षण करते. संखारपरिग्गह (संस्कारांचे ग्रहण/परीक्षण) शीलाचे रक्षण कसे करतो? ज्याच्याजवळ संखारपरिग्गह नसतो, त्याला 'माझे रूप, माझे विज्ञान' अशी स्वतःच्या शरीराबद्दल (अत्तभाव) तीव्र ममता असते. तो दुष्काळ, आजारपण, भय इत्यादी प्रसंग आले असता, शीलाचा नाश करूनही स्वतःच्या शरीराचे पोषण करतो. परंतु, ज्याच्याजवळ संखारपरिग्गह असतो, त्याला स्वतःच्या शरीराबद्दल तीव्र ममता किंवा स्नेह नसतो. दुष्काळ, आजारपण, भय इत्यादी प्रसंग आले असता, जरी त्याची आतडी बाहेर पडली, जरी तो सुकला किंवा कोमेजला, किंवा त्याचे शंभर-हजार तुकडे झाले, तरीही तो शीलाचा नाश करून स्वतःच्या शरीराचे पोषण करत नाही. अशा प्रकारे संखारपरिग्गह शीलाचे रक्षण करतो.

‘‘Brūhetā suññāgārāna’’nti iminā pana tasseva ubhayassa brūhanā vaḍḍhanā sātaccakiriyā dassitā. Evaṃ bhagavā yasmā ‘‘sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ…pe… bhāvanīyo cā’’ti ime cattāro dhamme ākaṅkhantena natthaññaṃ kiñci kātabbaṃ, aññadatthu sīlādiguṇasamannāgateneva bhavitabbaṃ. Īdiso hi sabrahmacārīnaṃ piyo hoti manāpo garu bhāvanīyo. Vuttampi hetaṃ –

'ब्रूहेता सुञ्ञागारां' याद्वारे त्या दोन्हीची (चित्तैकाग्रता आणि संखारपरिग्गह यांची) वृद्धी, वाढ आणि निरंतर प्रयत्नशीलता दर्शविली आहे. अशा प्रकारे, भगवंतांनी 'मी सब्रह्मचाऱ्यांना प्रिय व्हावे... पे... आदरणीय व्हावे' या चार धर्मांची आकांक्षा करणाऱ्याने इतर काहीही न करता, केवळ शील इत्यादी गुणांनी युक्तच असावे, असे सांगितले आहे. कारण असा (शीलवान) मनुष्यच सब्रह्मचाऱ्यांना प्रिय, मनपसंत, आदरणीय आणि पूजनीय होतो. म्हणूनच असे म्हटले आहे की –

‘‘Sīladassanasampannaṃ, dhammaṭṭhaṃ saccavedinaṃ;

Attano kamma kubbānaṃ, taṃ jano kurute piya’’nti. (dha. pa. 217);

'जो शील आणि दर्शनाने (सम्यक् दृष्टीने) संपन्न आहे, धर्मावर अधिष्ठित आहे, सत्याचा अनुभव घेणारा आहे आणि आपले कर्तव्य (स्वतःचे काम) करणारा आहे, त्याला लोक प्रिय मानतात.' (धम्मपद २१७);

Tasmā ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ…pe… sīlesvevassa paripūrakārī…pe… suññāgārāna’’nti vatvā idāni yasmā paccayalābhādiṃ [Pg.344] patthayantenapi idameva karaṇīyaṃ, na aññaṃ kiñci, tasmā ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu lābhī assa’’ntiādimāha. Lābhī assanti lābhāsāya saṃvarasīlaparipūraṇaṃ pāḷiyaṃ āgataṃ. Kimīdisaṃ bhagavā anujānātīti? Na bhagavā sabhāvena īdisaṃ anujānāti, mahākāruṇikatāya pana puggalajjhāsayena evaṃ vuttanti dassento ‘‘na bhagavā’’tiādimāha. Tattha ghāsesanaṃ chinnakatho, na vācaṃ payuttaṃ bhaṇeti chinnakatho mūgo viya hutvā obhāsaparikathānimittaviññattipayuttaṃ ghāsesanaṃ vācaṃ na bhaṇe, na katheyyāti attho. Puggalajjhāsayavasenāti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘yesaṃ hī’’tiādimāha. Raso sabhāvabhūto ānisaṃso rasānisaṃso.

म्हणूनच, 'भिक्खूहो, जर भिक्खू अशी आकांक्षा करत असेल की, मी सब्रह्मचाऱ्यांना प्रिय व्हावे... पे... शीलांमध्येच परिपूर्णता आणणारा व्हावा... पे... शून्य घरांची वृद्धी करणारा व्हावा' असे सांगून, आता प्रत्यय (चीवर, अन्न इत्यादी) मिळण्याची इच्छा करणाऱ्यानेही हेच केले पाहिजे, दुसरे काहीही नाही, म्हणून 'भिक्खूहो, जर भिक्खू अशी आकांक्षा करत असेल की, मला लाभ मिळावा...' इत्यादी म्हटले आहे. 'लाभी अस्स' (लाभ मिळवणारा व्हावा) म्हणजे लाभाच्या आशेने संवर-शीलाची परिपूर्णता करणे हे पाळीमध्ये आले आहे. भगवान काय अशा गोष्टीची अनुमती देतात? भगवान स्वतः अशा गोष्टीची अनुमती देत नाहीत, परंतु महाकारुणिकतेमुळे व्यक्तीच्या आशयानुसार (स्वभावानुसार) त्यांनी असे म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'न भगवा' (भगवान नाही) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'घासेसना' (अन्नाचा शोध) याविषयी 'छिन्नकथो' (मौन धारण केलेला) म्हणजे बोलणे बंद केलेला; मुक्यासारखे होऊन संकेत, निमित्त किंवा विज्ञापनाद्वारे अन्नाच्या शोधासाठी शब्द बोलू नयेत, बोलू नये असा अर्थ आहे. 'पुग्गलज्झासयवसेन' (व्यक्तीच्या आशयानुसार) या संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करताना 'येसं ही' इत्यादी म्हटले आहे. 'रस' म्हणजे स्वभावभूत असलेला फायदा (आनिसंस), तोच 'रसानिसंस' होय.

Paccayadānakārāti cīvarādipaccayadānavasena pavattakārā. Mahapphalā mahānisaṃsāti ubhayametaṃ atthato ekaṃ, byañjanameva nānaṃ. ‘‘Pañcime, gahapatayo, ānisaṃsā’’tiādīsu (mahāva. 285) hi ānisaṃsasaddo phalapariyāyopi hoti. Mahantaṃ vā lokiyasukhaṃ phalanti pasavantīti mahapphalā, mahato lokuttarasukhassa paccayā hontīti mahānisaṃsā. Tenāha ‘‘lokiyasukhena phalabhūtenā’’tiādi.

'पच्चयदानकारा' म्हणजे चीवर इत्यादी प्रत्यय (दान) देणारे. 'महप्फला महानिसंसा' (महाफळ आणि महा-अनुशंस देणारे) हे दोन्ही अर्थाने एकच आहेत, केवळ शब्दांमध्ये फरक आहे. कारण 'पञ्चिमे, गहपतयो, आनिसंसा' (गृहपतींनो, हे पाच फायदे आहेत) इत्यादींमध्ये 'आनिसंस' शब्द फळाचा पर्याय म्हणूनही वापरला जातो. जे मोठे लौकिक सुख फळ म्हणून उत्पन्न करतात ते 'महप्फला' (महाफळ) आणि जे मोठ्या लोकोत्तर सुखाचे कारण बनतात ते 'महानिसंसा' (महा-अनुशंस) होत. म्हणूनच 'लोकियसुखेन फलभूतेन' (फळ स्वरूप लौकिक सुखाने) इत्यादी म्हटले आहे.

Peccabhavaṃ gatāti petūpapattivasena nibbattiṃ upagatā. Te pana yasmā idha katakālakiriyā kālena katajīvitupacchedā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘kālakatā’’ti. Sassusasurā ca tappakkhikā ca sassusasurapakkhikā. Te ñātiyonisambandhena āvāhavivāhasambandhavasena sambaddhā ñātī. Sālohitāti yonisambandhavasena. Ekalohitabaddhāti ekena samānena lohitasambandhena sambaddhā. Pasannacittoti pasannacittako. Kālakato pitā vā mātā vā petayoniyaṃ uppannoti adhikārato viññāyatīti vuttaṃ. Mahānisaṃsameva hotīti tassa tathāsīlasampannattāti adhippāyo.

'पेच्चभवं गता' म्हणजे प्रेतयोनीत जन्म घेऊन उत्पन्न झालेले. ते येथे मरण पावले असून, वेळेवर त्यांचे जीवन संपुष्टात आले आहे, म्हणून त्यांना 'कालकता' (मृत्यू पावलेले) म्हटले आहे. 'सस्सुससुरा' (सासू-सासरे) आणि त्यांच्या बाजूचे लोग म्हणजे 'सस्सुससुरपक्खिका'. ते नातेसंबंधांमुळे आणि विवाहसंबंधांमुळे जोडलेले नातेवाईक आहेत. 'सालोहिता' म्हणजे रक्ताच्या नात्याने जोडलेले. 'एकलोहितबद्धा' म्हणजे एकाच समान रक्ताच्या नात्याने बांधलेले. 'पसन्नचित्तो' म्हणजे प्रसन्न चित्त असलेला. मृत झालेला पिता किंवा माता प्रेतयोनीत उत्पन्न झाली आहे, हे संदर्भावरून समजते, म्हणून असे म्हटले आहे. 'महानिसंसमेव होती' (मोठा फायदाच होतो) म्हणजे तो तशा शीलाने संपन्न असल्यामुळे, असा अभिप्राय आहे.

Ajjhottharitāti madditā. Na ca maṃ arati saheyyāti maṃ ca arati na abhibhaveyya na maddeyya na ajjhotthareyya. Uppannanti jātaṃ nibbattaṃ. Sīlādiguṇayutto hi aratiñca ratiñca sahati ajjhottharati, madditvā tiṭṭhati, tasmā īdisamattānaṃ icchantenapi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti [Pg.345] dasseti. Cittutrāso bhāyatīti bhayaṃ, ārammaṇaṃ bhāyati etasmāti bhayaṃ. Taṃ duvidhampi bhayaṃ bheravañca sahati abhibhavatīti bhayabheravasaho. Sīlādiguṇayutto hi bhayabheravaṃ sahati ajjhottharati, madditvā tiṭṭhati ariyakoṭiyavāsī mahādattatthero viya.

'अज्झोत्थरितात' म्हणजे चिरडलेले किंवा दबलेले. 'न च मं अरति सहेय्य' म्हणजे अरती (उदासीनता) माझ्यावर मात करू नये, मला चिरडू नये, माझ्यावर अधिराज्य गाजवू नये. 'उप्पन्नं' म्हणजे उत्पन्न झालेले किंवा निर्माण झालेले. कारण शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य अरती (उदासीनता) आणि रती (आसक्ती) या दोन्हींवर मात करतो, त्यांना दाबून टाकतो आणि चिरडून उभा राहतो. म्हणून स्वतःसाठी अशी इच्छा करणाऱ्याने शील इत्यादी गुणांनी युक्तच असावे, हे दर्शविले आहे. चित्ताचा थरकाप उडणे किंवा घाबरणे म्हणजे 'भय'; ज्या आलंबनामुळे (विषयामुळे) भीती वाटते ते 'भय' होय. त्या दोन्ही प्रकारच्या भयावर आणि भयंकर गोष्टींवर जो मात करतो, त्यांना जिंकतो, तो 'भयभेरवसह' (भय आणि भयंकर गोष्टी सहन करणारा) होय. कारण शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य भय आणि भयंकर गोष्टींवर मात करतो, त्यांना दाबून टाकतो आणि चिरडून उभा राहतो, जसे अरियकोटिय येथे राहणारे महादत्त थेर उभे राहिले होते.

Thero kira maggaṃ paṭipanno aññataraṃ pāsādikaṃ araññaṃ disvā ‘‘idhevajja samaṇadhammaṃ katvā gamissāmī’’ti maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle saṅghāṭiṃ paññapetvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Rukkhadevatāya dārakā therassa sīlatejena sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā vissaramakaṃsu. Devatāpi sakalarukkhaṃ cālesi. Thero acalova nisīdi. Sā devatā dhūmāyi pajjali. Neva sakkhi theraṃ cāletuṃ. Tato upāsakavaṇṇenāgantvā vanditvā aṭṭhāsi. ‘‘Ko eso’’ti vuttā ‘‘ahaṃ, bhante, tasmiṃ rukkhe adhivatthā devatā’’ti avoca. Tvaṃ ete vikāre akāsīti. Āma, bhanteti. ‘‘Kasmā’’ti ca vuttā āha ‘‘tumhākaṃ, bhante, sīlatejena dārakā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā vissaramakaṃsu, sāhaṃ tumhe palāpetuṃ evamakāsi’’nti. Thero āha ‘‘atha kasmā ‘idha, bhante, mā vasatha, mayhaṃ aphāsuka’nti paṭikacceva nāvacāsi, idāni pana mā maṃ kiñci avaca, ‘ariyakoṭiyamahādatto amanussabhayena gato’ti vacanato lajjāmi, tenāhaṃ idheva vasissaṃ, tvaṃ pana ajjekadivasaṃ yattha katthaci vasāhī’’ti. Evaṃ sīlādiguṇayutto bhayabheravasaho hoti, tasmā īdisamattānaṃ icchantenapi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti dasseti. Dutiyādīni uttānatthāni.

असे म्हटले जाते की, ते थेर मार्गाने जात असताना एका रमणीय अरण्याला पाहून, 'आज येथेच श्रमणधर्माचे आचरण करून पुढे जाईन,' असा विचार करून मार्गावरून बाजूला झाले आणि एका वृक्षाच्या मुळाशी आपली संघाटी अंथरून, मांडी घालून बसले. वृक्षदेवतेची मुले थेरांच्या शीलतेजामुळे आपल्या मूळ रूपात राहू शकली नाहीत आणि त्यांनी रडण्यास सुरुवात केली. देवतेनेही संपूर्ण वृक्ष हलवला. परंतु थेर अचलच बसून राहिले. ती देवता धूर सोडू लागली आणि प्रज्वलित झाली. तरीही ती थेरांना विचलित करू शकली नाही. त्यानंतर ती एका उपासकाच्या रूपात आली आणि वंदन करून उभी राहिली. 'तू कोण आहेस?' असे विचारले असता ती म्हणाली, 'भंते, मी या वृक्षावर राहणारी देवता आहे.' 'तू हे सर्व उत्पात केलेस का?' 'होय, भंते.' 'का?' असे विचारले असता ती म्हणाली, 'भंते, आपल्या शीलतेजामुळे माझी मुले आपल्या मूळ रूपात राहू शकली नाहीत आणि ती रडू लागली. म्हणून मी आपल्याला पळवून लावण्यासाठी असे केले.' थेर म्हणाले, 'तर मग तू आधीच का नाही म्हणालीस की, भंते, येथे राहू नका, मला त्रास होत आहे? आता मात्र मला काहीही बोलू नकोस. अरिष्टकोटीचा महादत्त अमनुष्याच्या भयाने पळून गेला या लोकांच्या बोलण्याने मला लाज वाटेल. म्हणून मी येथेच राहीन, तू मात्र आजच्या दिवसापुरती इतर कोठेही जाऊन राहा.' अशा प्रकारे, शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य भय आणि भीती सहन करण्यास समर्थ असतो. म्हणून, स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्याने शील इत्यादी गुणांनी युक्तच झाले पाहिजे, हे हे दर्शवते. दुसरे इत्यादी स्पष्ट अर्थाचे आहेत.

Ākaṅkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

आकंख सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

5-10. Migasālāsuttādivaṇṇanā

५-१०. मिगसाला सुत्त इत्यादींचे वर्णन

75-80. Pañcame imassa hi puggalassa sīlavirahitassa paññā sīlaṃ paridhovatīti akhaṇḍādibhāvāpādanena sīlaṃ ādimajjhapariyosānesu paññāya [Pg.346] suvisodhitaṃ karoti. Yassa hi abbhantare sīlasaṃvaro natthi, ugghaṭitaññutāya pana cātuppadikagāthāpariyosāne paññāya sīlaṃ dhovitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ paññāya sīlaṃ dhovati nāma seyyathāpi santatimahāmatto.

७५-८०. पाचव्या सुत्तात – 'या शीलरहित पुद्गलाची प्रज्ञा शीलाला धुऊन काढते' याचा अर्थ असा की, शीलाला अखंड इत्यादी अवस्थेत आणून, प्रज्ञेच्या द्वारे ते आदि, मध्य आणि शेवटी सुविशोधित (अतिशय शुद्ध) केले जाते. ज्याच्या अंतरात शीलसंवर नसतो, परंतु तो तीव्र बुद्धीचा (उग्घटितञ्ञू) असल्यामुळे चार चरणांच्या गाथेच्या शेवटी प्रज्ञेने शीलाला शुद्ध करून प्रतिसंभिदांसह अर्हतपद प्राप्त करतो, याला 'प्रज्ञेने शीलाला धुणे' असे म्हणतात, जसे की संतती महामात्य.

Sīlavā pana paññaṃ dhovati. Yassa (dī. ni. aṭṭha. 1.317) hi puthujjanassa sīlaṃ saṭṭhiasītivassāni akhaṇḍaṃ hoti, so maraṇakālepi sabbakilese ghātetvā sīlena paññaṃ dhovitvā arahattaṃ gaṇhāti kandarasālapariveṇe mahāsaṭṭhivassatthero viya. There kira maraṇamañce nipajjitvā balavavedanāya nitthunante tissamahārājā ‘‘theraṃ passissāmī’’ti gantvā pariveṇadvāre ṭhito taṃ saddaṃ sutvā pucchi ‘‘kassa saddo aya’’nti. Therassa nitthunanasaddoti. ‘‘Pabbajjāya saṭṭhivassena vedanāpariggahamattampi na kataṃ, idāni na taṃ vandissāmī’’ti nivattitvā mahābodhiṃ vandituṃ gato. Tato upaṭṭhākadaharo theraṃ āha ‘‘kiṃ no, bhante, lajjāpetha, saddhopi rājā vippaṭisārī hutvā ‘na vandissāmī’ti gato’’ti. Kasmā, āvusoti? Tumhākaṃ nitthunanasaddaṃ sutvāti. ‘‘Tena hi me okāsaṃ karothā’’ti vatvā vedanaṃ vikkhambhetvā arahattaṃ patvā daharassa saññaṃ adāsi ‘‘gacchāvuso, idāni rājānaṃ amhe vandāpehī’’ti. Daharo gantvā ‘‘idāni kira theraṃ vandathā’’ti āha. Rājā susumārapatitena theraṃ vandanto ‘‘nāhaṃ ayyassa arahattaṃ vandāmi, puthujjanabhūmiyaṃ pana ṭhatvā rakkhitasīlameva vandāmī’’ti āha. Evaṃ sīlena paññaṃ dhovati nāma. Sesaṃ vuttameva. Chaṭṭhādīsu natthi vattabbaṃ.

परंतु शीलवान मनुष्य प्रज्ञेला धुऊन काढतो (शुद्ध करतो). ज्या पृथग्जनाचे शील साठ किंवा ऐंशी वर्षे अखंड असते, तो मरणाच्या वेळीही सर्व क्लेशांचा नाश करून, शीलाने प्रज्ञेला शुद्ध करून अर्हतपद प्राप्त करतो, जसे कंदरसाल परिवेणातील साठ वर्षे दीक्षा घेतलेले महास्थवीर. असे म्हटले जाते की, ते थेर मृत्यूशय्येवर पडून तीव्र वेदनेने विव्हळत असताना, तिस्स महाराज 'मी थेरांचे दर्शन घेईन' असे म्हणून गेले आणि परिवेणाच्या दाराशी उभे राहून तो आवाज ऐकून त्यांनी विचारले, 'हा कोणाचा आवाज आहे?' 'हा थेरांच्या विव्हळण्याचा आवाज आहे' (असे उत्तर मिळाले). 'प्रव्रज्येला साठ वर्षे झाली तरी वेदनेवर नियंत्रण देखील मिळवता आले नाही, आता मी त्यांना वंदन करणार नाही,' असे म्हणून ते परत फिरले आणि महाबोधीला वंदन करण्यासाठी गेले. त्यानंतर उपस्थायक तरुण भिक्खू थेरांना म्हणाला, 'भंते, आपण आम्हाला का लज्जित करत आहात? श्रद्धाळू राजा देखील खिन्न होऊन 'मी वंदन करणार नाही' असे म्हणून निघून गेला आहे.' 'का, आवुसो?' 'आपल्या विव्हळण्याचा आवाज ऐकून.' 'तर मग मला थोडा वेळ द्या,' असे म्हणून त्यांनी वेदनेला दाबून टाकले आणि अर्हतपद प्राप्त करून त्या तरुण भिक्खूला इशारा केला, 'जा आवुसो, आता राजाला मला वंदन करू दे.' तरुण भिक्खूने जाऊन सांगितले, 'आता आपण थेरांना वंदन करू शकता.' राजाने मगरीसारखे जमिनीवर लोटांगण घालून थेरांना वंदन करताना म्हटले, 'मी आर्यांच्या अर्हतपदाला वंदन करत नाही, तर पृथग्जन भूमीवर राहून त्यांनी ज्या रक्षिलेल्या शीलाचे पालन केले, त्या शीलालाच मी वंदन करतो.' यालाच 'शीलाने प्रज्ञेला धुणे' असे म्हणतात. उर्वरित भाग आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. सहाव्या इत्यादी सूत्रांमध्ये काही विशेष सांगण्यासारखे नाही.

Migasālāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

मिगसाला सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

Ākaṅkhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

आकंख वग्गचे वर्णन समाप्त झाले.

(9) 4. Theravaggo

(९) ४. थेरवग्ग

1-8. Vāhanasuttādivaṇṇanā

१-८. वाहन सुत्त इत्यादींचे वर्णन

81-88. Catutthassa paṭhame vimariyādīkatenāti nimmariyādīkatena. Cetasāti evaṃvidhena cittena viharati. Tattha dve mariyādā kilesamariyādā ca ārammaṇamariyādā ca. Sace hissa rūpādike ārabbha rāgādayo [Pg.347] uppajjeyyuṃ, kilesamariyādā tena katā bhaveyya. Tesu panassa ekopi na uppannoti kilesamariyādā natthi. Sace panassa rūpādidhamme āvajjentassa ekacce āpāthaṃ nāgaccheyyuṃ, evamassa ārammaṇamariyādā bhaveyya. Te panassa dhamme āvajjentassa āpāthaṃ anāgatadhammo nāma natthīti ārammaṇamariyādāpi natthi. Idha pana kilesamariyādā adhippetāti āha ‘‘kilesamariyādaṃ bhinditvā’’tiādi. Tatiyādīsu natthi vattabbaṃ.

८१-८८. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात – 'विमरियादीकतेन' म्हणजे मर्यादारहित केलेल्या. 'चेतसा' म्हणजे अशा प्रकारच्या चित्ताने विहरतो. तेथे दोन मर्यादा आहेत – क्लेशमर्यादा आणि आलंबनमर्यादा. जर त्याच्यामध्ये रूप इत्यादींना अनुसरून राग इत्यादी उत्पन्न झाले असते, तर त्याने क्लेशमर्यादा निर्माण केली असती. परंतु त्यांच्यामध्ये एकही क्लेश उत्पन्न झाला नसल्यामुळे क्लेशमर्यादा नाही. जर रूप इत्यादी धर्मांचे चिंतन करताना काही धर्म त्याच्या गोचर झाले नसते, तर त्याची आलंबनमर्यादा झाली असती. परंतु त्या धर्मांचे चिंतन करताना त्याच्या गोचर न झालेला असा कोणताही धर्म नसल्यामुळे आलंबनमर्यादा देखील नाही. परंतु येथे क्लेशमर्यादाच अभिप्रेत आहे, म्हणून 'क्लेशमर्यादा तोडून' इत्यादी म्हटले आहे. तिसऱ्या इत्यादी सूत्रांमध्ये काही विशेष सांगण्यासारखे नाही.

Vāhanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

वाहन सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

9-10. Kokālikasuttādivaṇṇanā

९-१०. कोकालिक सुत्त इत्यादींचे वर्णन

89-90. Navame (saṃ. ni. ṭī. 1.1.181) kokālikanāmakā dve bhikkhū. Tato idhādhippetaṃ niddhāretvā dassetuṃ ‘‘koyaṃ kokāliko’’ti pucchā. Suttassa aṭṭhuppattiṃ dassetuṃ ‘‘kasmā ca upasaṅkamī’’ti pucchā. Ayaṃ kirātiādi yathākkamaṃ tāsaṃ vissajjanaṃ. Vivekavāsaṃ vasitukāmattā appicchatāya ca mā no kassaci…pe… vasiṃsu. Āghātaṃ uppādesi attano icchāvighātanato. Therā bhikkhusaṅghassa niyyādayiṃsu payuttavācāya akatattā therehi ca adāpitattā. Pubbepi…pe… maññeti iminā therānaṃ kohaññe ṭhitabhāvaṃ āsaṅkati avaṇe vaṇaṃ passanto viya, suparisuddhe ādāsatale jallaṃ uṭṭhāpento viya ca.

८९-९०. नवव्या सुत्तात – कोकालिक नावाचे दोन भिक्खू आहेत. त्यापैकी येथे अभिप्रेत असलेल्या भिक्खूला निश्चित करून दर्शवण्यासाठी 'हा कोकालिक कोण आहे?' असा प्रश्न विचारला आहे. सुत्ताच्या उत्पत्तीचे कारण दर्शवण्यासाठी 'आणि तो का जवळ आला?' असा प्रश्न विचारला आहे. 'अयं किरा' (हा असे म्हणतात की) इत्यादी क्रमाने त्यांची उत्तरे आहेत. एकांतात राहण्याची इच्छा असल्यामुळे आणि अल्पेच्छतेमुळे 'आम्हाला कोणीही...' इत्यादी प्रकारे ते राहिले. स्वतःच्या इच्छेचा भंग झाल्यामुळे त्याने द्वेष उत्पन्न केला. थेरांनी ते भिक्खूसंघाला सुपूर्द केले, कारण त्यांनी स्वतः तसे बोलले नव्हते आणि थेरांनीही ते दिले नव्हते. 'पूर्वी देखील...' इत्यादी वाक्याने तो थेरांच्या ढोंगीपणावर शंका घेतो, जसे की जखम नसलेल्या ठिकाणी जखम पाहणारा किंवा अत्यंत स्वच्छ अशा आरशाच्या पृष्ठभागावर मळ चढवणारा.

Aparajjhitvāti bhagavato sammukhā ‘‘pāpabhikkhū jātā’’ti vatvā. Mahāsāvajjadassanatthanti mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ, ayameva vā pāṭho. Māhevanti mā evamāha, mā evaṃ bhaṇi. Saddhāya ayo uppādo saddhāyo, taṃ āvahatīti saddhāyikoti āha ‘‘saddhāya āgamakaro’’ti. Saddhāyikoti vā saddhāya ayitabbo, saddheyyoti attho. Tenāha ‘‘saddhātabbavacano vā’’ti.

'अपराज्झित्वा' (अपराध करून) म्हणजे भगवंतांच्या समोर 'हे पापी भिक्खू झाले आहेत' असे बोलून. 'महासवज्जदस्सनत्थं' म्हणजे महा-सावद्यभाव (मोठा दोष) दर्शवण्यासाठी, किंवा हाच पाठ आहे. 'माहेवं' म्हणजे असे बोलू नकोस, असे म्हणू नकोस. श्रद्धेचा उदय (उत्पत्ती) म्हणजे 'सद्धाय', तो घडवून आणणारा तो 'सद्धायिको', म्हणून 'श्रद्धेचे आगमन करणारा' असे म्हटले आहे. किंवा 'सद्धायिको' म्हणजे श्रद्धेचे आचरण करण्यास योग्य, म्हणजेच विश्वासार्ह असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'विश्वास ठेवण्यायोग्य वचनाचा' असे म्हटले आहे.

Pīḷakā nāma bāhirato paṭṭhāya aṭṭhīni bhindanti, imā pana paṭhamaṃyeva aṭṭhīni bhinditvā uggatā. Tenāha ‘‘aṭṭhīni bhinditvā uggatāhi piḷakāhī’’ti. Taruṇabeluvamattiyoti taruṇabillaphalamattiyo. Visagilitoti khittapaharaṇo[Pg.348]. Tañca baḷisaṃ visasamaññā loke. Ārakkhadevatānaṃ saddaṃ sutvāti padaṃ ānetvā sambandho.

पिळका (फोड) हे बाहेरून सुरू होऊन हाडे फोडतात, परंतु हे तर आधीच हाडे फोडून वर आलेले आहेत. म्हणूनच 'हाडे फोडून वर आलेल्या फोडांनी' (अट्ठीनि भिन्दित्वा उग्गताहि पिळकाहि) असे म्हटले आहे. 'तरुणबेलुवमत्तियो' म्हणजे कोवळ्या बेलाच्या फळाच्या आकाराचे. 'विसगिलितो' म्हणजे फेकलेले शस्त्र लागलेला. आणि त्या गळाला (बाण/गळ) जगात विषासमान मानले जाते. 'आरक्षक देवतांचा आवाज ऐकून' हे पद आणून संबंध जोडला पाहिजे.

Brahmaloketi suddhāvāsaloke. Varākoti anuggahavacanametaṃ. Hīnapariyāyoti keci. Piyasīlāti iminā etasmiṃ atthe niruttinayena pesalāti padasiddhīti dasseti. Kabarakkhīnīti byādhibalena paribhinnavaṇṇatāya kabarabhūtāni akkhīni. Yattakanti bhagavato vacanaṃ aññathā karontena yattakaṃ tayā aparaddhaṃ, tassa pamāṇaṃ natthīti attho. Yasmā anāgāmino nāma pahīnakāmacchandabyāpādā honti, tvañca diṭṭhikāmacchandabyāpādavasena idhāgato, tasmā yāvañca te idaṃ aparaddhanti evamettha attho daṭṭhabbo.

'ब्रह्मलोके' म्हणजे शुद्धावास लोकात. 'वराको' हा अनुकंपादर्शक (दया दाखवणारा) शब्द आहे. काही जण याला 'हीन पर्याय' म्हणतात. 'पियसीला' या शब्दाने या अर्थामध्ये निरुक्तीच्या नियमाने 'पेसला' (शीलवान) या पदाची सिद्धी होते, असे दर्शविले आहे. 'कबरक्खीनी' म्हणजे आजाराच्या प्रभावामुळे रंग बदलल्याने चित्रविचित्र (डाग पडलेले) झालेले डोळे. 'यत्तकं' म्हणजे भगवंतांचे वचन खोटे ठरवताना तुझ्याकडून जेवढा अपराध झाला आहे, त्याला काही मर्यादा नाही, असा अर्थ आहे. कारण अनागामींचे कामच्छंद आणि व्यापाद नष्ट झालेले असतात, आणि तू तर चुकीची दृष्टी, कामच्छंद व व्यापाद यांच्या वश होऊन येथे आला आहेस, म्हणून तुझा हा अपराध किती मोठा आहे, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे.

Adiṭṭhippattoti appattadiṭṭhiko. Gilitaviso viya visaṃ gilitvā ṭhito viya. Kuṭhārisadisā mūlapacchindanaṭṭhena. Uttamattheti arahatte. Khīṇāsavoti vadati sunakkhatto viya acelaṃ korakkhattiyaṃ. Yo aggasāvako viya pasaṃsitabbo khīṇāsavo, taṃ ‘‘dussīlo aya’’nti vadati. Vicinātīti ācinoti pasavati. Pasaṃsiyanindā tāva sampannaguṇaparidhaṃsanavasena pavattiyā sāvajjatāya kaṭukavipākā, nindiyappasaṃsā pana kathaṃ tāya samavipākāti? Tattha avijjamānaguṇasamāropanena attano paresañca micchāpaṭipattihetubhāvato pasaṃsiyena tassa samabhāvakaraṇato ca. Lokepi hi asūraṃ sūrena samaṃ karonto gārayho hoti, pageva duppaṭipannaṃ suppaṭipannena samaṃ karontoti.

'अदिट्ठिप्पत्तो' म्हणजे ज्याने सत्य दृष्टी प्राप्त केली नाही असा. 'गिळितविषो' प्रमाणे म्हणजे विष गिळून राहिलेल्या माणसाप्रमाणे. मूळ कापून टाकण्याच्या अर्थाने 'कुऱ्हाडीसारखे'. 'उत्तमत्थे' म्हणजे अर्हत्त्वामध्ये. 'क्षीणासवो' (क्षीणास्रव) असे म्हणतो, जसे सुनक्खत्तने अचेलक कोरक्खत्तियाला म्हटले होते. जो अग्रश्रावकाप्रमाणे प्रशंसनीय असा क्षीणास्रव (अर्हत) आहे, त्याला 'हा दुःशील आहे' असे म्हणतो. 'विचिनाति' म्हणजे गोळा करतो किंवा पाप साठवतो. प्रशंसनीय व्यक्तीची निंदा करणे हे तर सद्गुणांचा नाश करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे आणि सदोषतेमुळे कटू विपाकाचे (परिणामाचे) असते, परंतु निंदनीय व्यक्तीची प्रशंसा करणे हे तिच्यासारख्याच समान विपाकाचे कसे काय असू शकते? कारण नसलेले गुण लादल्यामुळे स्वतःच्या आणि इतरांच्या मिथ्या प्रतिपत्तीचे (चुकीच्या आचरणाचे) कारण बनल्यामुळे आणि निंदनीय व्यक्तीला प्रशंसनीय व्यक्तीच्या समान दर्जा दिल्याने. कारण जगातही भ्याड माणसाला शूर माणसाच्या बरोबरीचे मानणारा निंदनीय ठरतो, मग चुकीचे आचरण करणाऱ्याला योग्य आचरण करणाऱ्याच्या बरोबरीचे मानण्याबद्दल काय सांगावे!

Sakena dhanenāti attano sāpateyyena. Ayaṃ appamattako aparādho diṭṭhadhammikattā sappatikārattā ca tassa. Ayaṃ mahantataro kali katūpacitassa samparāyikattā appatikārattā ca.

'सकेन धनेन' म्हणजे स्वतःच्या संपत्तीने. हा अपराध अल्प आहे, कारण तो याच जन्मात घडणारा आणि त्यावर उपाय करता येण्याजोगा आहे. हा दुसरा पराभव (कली) अधिक मोठा आहे, कारण तो साठवलेल्या कर्मामुळे परलोकात भोगावा लागणारा आणि त्यावर कोणताही उपाय नसणारा आहे.

Nirabbudoti gaṇanāviseso esoti āha ‘‘nirabbudagaṇanāyā’’ti, satasahassaṃ nirabbudānanti attho. Yamariyagarahī nirayaṃ upetīti ettha yathāvuttaāyuppamāṇaṃ pākatikavasena ariyūpavādinā vuttanti veditabbaṃ. Aggasāvakānaṃ pana guṇamahantatāya tatopi ativiya mahantataramevāti vadanti.

'निरब्बुदो' हा एक विशिष्ट संख्यावाचक शब्द आहे, म्हणूनच 'निरब्बुद गणनेने' असे म्हटले आहे; याचा अर्थ एक लाख निरब्बुद असा आहे. 'जो आर्यांची निंदा करणारा नरकात जातो' येथे सांगितलेले आयुष्याचे प्रमाण हे सामान्य आर्यांची निंदा करणाऱ्याच्या संदर्भात सांगितले आहे असे समजावे. परंतु अग्रश्रावकांच्या गुणांच्या महानतेमुळे (त्यांची निंदा केल्यास) त्यापेक्षाही अत्यंत मोठे (दीर्घायुष्य नरकात भोगावे लागते) असे म्हणतात.

Atha [Pg.349] kho brahmā sahampatīti ko ayaṃ brahmā, kasmā ca pana bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etadavocāti? Ayaṃ kassapassa bhagavato sāsane sahako nāma bhikkhu anāgāmī hutvā suddhāvāsesu uppanno, tattha sahampati brahmāti sañjānanti. So panāhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘padumanirayaṃ kittessāmi, tato bhagavā bhikkhūnaṃ ārocessati, athānusandhikusalā bhikkhū tatthāyuppamāṇaṃ pucchissanti, bhagavā ācikkhanto ariyūpavāde ādīnavaṃ pakāsessatī’’ti iminā kāraṇena bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etadavoca.

'त्यानंतर ब्रह्मा सहम्पती' (अथ खो ब्रह्मा सहम्पती) हा ब्रह्मा कोण आहे आणि तो भगवंतांकडे yeun असे का म्हणाला? हा कश्यप भगवंतांच्या शासनात 'सहक' नावाचा भिक्खू होता, जो अनागामी होऊन शुद्धावास लोकांमध्ये उत्पन्न झाला, तिथे त्याला 'सहम्पती ब्रह्मा' म्हणून ओळखतात. त्याने भगवंतांकडे येऊन विचार केला की, 'मी पदुम नरकाचे वर्णन करीन, त्यानंतर भगवंत भिक्खूंना ते सांगतील, मग अनुसंधानात कुशल असलेले भिक्खू तेथील आयुष्याचे प्रमाण विचारतील आणि भगवंत ते सांगताना आर्यांची निंदा करण्याचे दुष्परिणाम (आदीनव) प्रकट करतील.' या कारणाने त्याने भगवंतांकडे येऊन असे म्हटले.

Magadharaṭṭhe saṃvohārato māgadhako pattho, tena. Paccitabbaṭṭhānassāti nirayadukkhena paccitabbappadesassa etaṃ abbudoti nāmaṃ. Vassagaṇanāti ekato paṭṭhāya dasaguṇitaṃ abbudaāyumhi tato aparaṃ vīsatiguṇitaṃ nirabbudādīsu vassagaṇanā veditabbā. Ayañca gaṇanā aparicitānaṃ dukkarāti vuttaṃ ‘‘na taṃ sukaraṃ saṅkhātu’’nti. Keci pana ‘‘tattha tattha paridevanānattena kammakāraṇanānattenapi imāni nāmāni laddhānī’’ti vadanti, apare ‘‘sītanarakā ete’’ti. Sabbatthāti ababādīsu padumapariyosānesu sabbesu nirayesu. Esa nayoti heṭṭhimato uparimassa vīsatiguṇataṃ atidisati. Dasame natthi vattabbaṃ.

मगध देशातील व्यवहारातील 'मागध प्रस्थ' (एक माप), त्याने. 'पच्चितब्बट्ठानस्स' म्हणजे नरकयातनेने भाजून निघण्याच्या जागेचे नाव 'अब्बुद' असे आहे. 'वर्षगणना' म्हणजे एकापासून सुरू करून अब्बुद आयुष्यात दहा पटीने आणि त्यानंतर निरब्बुद इत्यादींमध्ये वीस पटीने वर्षांची गणना समजावी. आणि ही गणना अपरिचितांसाठी कठीण असल्याने 'ती मोजणे सोपे नाही' असे म्हटले आहे. काही जण म्हणतात की, 'तिथे तिथे होणाऱ्या विविध प्रकारच्या विलापांमुळे आणि विविध प्रकारच्या कर्मयातनांमुळे ही नावे मिळाली आहेत', तर इतर म्हणतात की 'हे शीत (थंड) नरक आहेत'. 'सब्बत्था' म्हणजे अबब इत्यादींपासून सुरू होऊन पदुमपर्यंतच्या सर्व नरकांमध्ये. 'एष नयः' (हाच नियम) खालच्या नरकापेक्षा वरच्या नरकाचे आयुष्य वीस पटीने जास्त असल्याचे दर्शवतो. दहाव्या सुत्तात काही विशेष सांगण्यासारखे नाही.

Kokālikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

कोकालिकसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

Theravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

थेरवग्ग (स्थवीर वर्ग) चे वर्णन समाप्त झाले.

(10) 5. Upālivaggo

(१०) ५. उपालिवर्ग

1-4. Kāmabhogīsuttādivaṇṇanā

१-४. कामभोगीसुत्त इत्यादींचे वर्णन

91-94. Pañcamassa paṭhamādīni uttānatthāni. Catutthe tapanaṃ santapanaṃ kāyassa khedanaṃ tapo, so etassa atthīti tapassī, taṃ tapassiṃ. Yasmā tathābhūto tapanissito, tapo vā tannissito, tasmā āha ‘‘tapanissitaka’’nti. Lūkhaṃ pharusaṃ sādhusammatācāravirahato na pasādanīyaṃ ājīvati vattatīti lūkhājīvī, taṃ lūkhājīviṃ. Upakkosatīti uppaṇḍeti[Pg.350], upahasanavasena paribhāsati. Upavadatīti avaññāpubbakaṃ apavadati. Tenāha ‘‘hīḷeti vambhetī’’ti.

९१-९४. पाचव्या वर्गातील पहिली इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाची आहेत. चौथ्या सुत्तात - तपन (तपवणे), संतापन, शरीराला कष्ट देणे म्हणजे 'तप' होय; ते ज्याच्याकडे आहे तो 'तपस्वी', त्याला. ज्याअर्थी तो तसा बनलेला तपावर आश्रित आहे, किंवा तप त्याच्यावर आश्रित आहे, म्हणून 'तपनिस्सितकं' (तपाश्रित) असे म्हटले आहे. जो रूक्ष, कठोर आणि सज्जनांना संमत असलेल्या आचरणाने रहित अशा अयोग्य उपजीविकेने जगतो तो 'लूखाजीवी' (रूक्ष उपजीविका करणारा), त्याला. 'उपक कोसति' म्हणजे थट्टा करतो, उपहासाने निंदा करतो. 'उपवदति' म्हणजे अवहेलनापूर्वक दोषारोप करतो. म्हणूनच 'तुच्छ मानतो, निंदा करतो' (हीळेति वम्भेति) असे म्हटले आहे.

Kāmabhogīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

कामभोगीसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

5. Uttiyasuttavaṇṇanā

५. उत्तियसुत्ताचे वर्णन

95. Pañcame paccante bhavaṃ paccantimaṃ. Pākārassa thirabhāvaṃ uddhamuddhaṃ pāpetīti uddhāpaṃ, pākāramūlaṃ. Ādi-saddena pākāradvārabandhaparikhādīnaṃ saṅgaho veditabbo. Paṇḍitadovārikaṭṭhāniyaṃ katvā bhagavā attānaṃ dassesīti dassento ‘‘ekadvāranti kasmā āhā’’ti codanaṃ samuṭṭhāpesi. Yassā paññāya vasena puriso paṇḍitoti vuccati, taṃ paṇḍiccanti āha ‘‘paṇḍiccena samannāgato’’ti. Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo veyyattiyaṃ. Medhati sammohaṃ hiṃsati vidhamatīti medhā, sā etassa atthīti medhāvī. Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti ṭhānuppattikā, ṭhānaso uppajjanapaññā. Anupariyāyanti etenāti anupariyāyo, so eva pathoti anupariyāyapatho, parito pākārassa anusaṃyāyanamaggo. Pākārabhāgā sandhātabbā etthāti pākārasandhi, pākārassa phullitappadeso. So pana heṭṭhimantena dvinnampi iṭṭhakānaṃ vigamena evaṃ vuccatīti āha ‘‘dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhāna’’nti. Chinnaṭṭhānanti chinnabhinnappadeso, chiddaṭṭhānaṃ vā. Tañhi vivaranti vuccati.

९५. पाचव्या सुत्तात - सीमेवर (प्रत्यंतात) केलेले ते 'पच्चन्तिमं' (सीमावर्ती). कोटाची (भिंतीची) स्थिरता वरवर नेणारा तो 'उद्धाप' म्हणजे कोटाचा पाया. 'आदि' शब्दाने कोटाचे दरवाजे, तटबंदी, खंदक इत्यादींचा संग्रह समजावा. भगवंतांनी स्वतःला एका चतुर द्वारपालाच्या ठिकाणी ठेवून दर्शविले आहे, हे दाखवताना 'एकच द्वार असे का म्हटले?' हा प्रश्न उपस्थित केला आहे. ज्या प्रज्ञेमुळे माणसाला 'पंडित' म्हटले जाते, त्याला 'पांडित्य' म्हणतात, म्हणूनच 'पांडित्याने युक्त' (पण्डिच्चेन समन्नागतो) असे म्हटले आहे. त्या त्या कर्तव्यांमध्ये चतुर असणे, स्पष्ट असणे म्हणजे 'वैयत्त्य' (चातुर्य). जी संमोहाचा (अज्ञानाचा) नाश करते ती 'मेधा' (बुद्धी), ती ज्याच्याकडे आहे तो 'मेधावी'. प्रसंगाप्रसंगाला जी उत्पन्न होते ती 'ठाणुप्पत्तिका' म्हणजे योग्य प्रसंगी उत्पन्न होणारी प्रज्ञा. ज्याच्याद्वारे प्रदक्षिणा घातली जाते तो 'अनुपरियाय', तोच मार्ग म्हणजे 'अनुपरियायपथ' म्हणजेच कोटाच्या भोवती फिरण्याचा मार्ग. जिथे कोटाचे भाग जोडले जातात ती 'प्राकारसंधी' (भिंतीचा सांधा) म्हणजे कोटाचा तळा गेलेला भाग. तो खालच्या बाजूने दोन विटा दूर झाल्यामुळे तसा बनतो, म्हणूनच 'दोन विटा दूर झालेली जागा' असे म्हटले आहे. 'छिन्नट्ठानं' म्हणजे तुटलेला-फुटलेला भाग किंवा छिद्र असलेली जागा. त्यालाच 'विवर' (खिंडार) असे म्हणतात.

Uttiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उत्तियसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

6-8. Kokanudasuttādivaṇṇanā

६-८. कोकनुदसुत्तादिवण्णना

96-98. Chaṭṭhe khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ ārammaṇaṭṭhena ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādivacanato. Avijjāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ upanissayādibhāvena pavattanato. Yathāha ‘‘assutavā, bhikkhave, puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido’’tiādi (dha. sa. 1007). Phassopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Yathā [Pg.351] cāha ‘‘tadapi phassapaccayā (dī. ni. 1.118-130) phussa phussa paṭisaṃvediyantī’’ti (dī. ni. 1.144) ca. Saññāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā (su. ni. 880; mahāni. 109), pathavito saññatvā’’ti (ma. ni. 1.2) ca ādi. Vitakkopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Vuttampi cetaṃ ‘‘takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhū’’ti (su. ni. 892; mahāni. 121), ‘‘takkī hoti vīmaṃsī’’ti (dī. ni. 1.34) ca ādi. Ayonisomanasikāropi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘tassevaṃ ayoniso manasikaroto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjati, atthi me attāti tassa saccato thetato diṭṭhi uppajjatī’’tiādi (ma. ni. 1.19).

९६-९८. सहाव्या सूत्रात स्कंध देखील दृष्टीचे स्थान आहेत, कारण आलंबन अर्थाने 'रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो' इत्यादी वचन आहे. अविद्या देखील उपनिस्सय (उपनिसय) इत्यादी भावाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे दृष्टीचे स्थान आहे. जसे म्हटले आहे - 'भिक्खूहो, अश्रुतवान पृथग्जन, जो आर्यांचे दर्शन न घेणारा, आर्यधम्मात अकुशल...' इत्यादी. स्पर्श देखील दृष्टीचे स्थान आहे. आणि जसे म्हटले आहे - 'ते देखील स्पर्शप्रत्ययामुळे स्पर्श करून करून अनुभवतात.' संज्ञा देखील दृष्टीचे स्थान आहे. कारण हे म्हटले आहे - 'संज्ञानिदानामुळे प्रपंचसंज्ञा होतात, पृथ्वीवरून संज्ञा घेऊन...' इत्यादी. वितर्क देखील दृष्टीचे स्थान आहे. आणि हे देखील म्हटले आहे - 'दृष्टींमध्ये तर्काची कल्पना करून, हे सत्य आहे, ते असत्य आहे असे द्वैत धर्म म्हणतात', 'तार्किक असतो, मीमांसक असतो' इत्यादी. अयोनिसोमनसिकार देखील दृष्टीचे स्थान आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'त्या अशा प्रकारे अयोनिसो मनसिकार करणाऱ्याला सहा दृष्टींपैकी एखादी दृष्टी उत्पन्न होते, माझा आत्मा आहे अशी त्याला सत्य व निश्चित रूपाने दृष्टी उत्पन्न होते' इत्यादी.

Yā diṭṭhīti idāni vuccamānānaṃ aṭṭhārasannaṃ padānaṃ sādhāraṇaṃ mūlapadaṃ. Diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ gūthagataṃ viya, diṭṭhīsu vā gataṃ idaṃ dassanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhīsu antogadhattātipi diṭṭhigataṃ, diṭṭhiyā vā gataṃ diṭṭhigataṃ. Idañhi ‘‘atthi me attā’’tiādi diṭṭhiyā gamanamattameva, natthettha attā vā nicco vā kocīti vuttaṃ hoti. Sā cāyaṃ diṭṭhi dunniggamanaṭṭhena gahanaṃ. Duratikkamaṭṭhena sappaṭibhayaṭṭhena ca kantāro dubbhikkhakantāravāḷakantārādayo viya. Sammādiṭṭhiyā vinivijjhanaṭṭhena, vilomanaṭṭhena vā visūkaṃ. Kadāci sassatassa, kadāci ucchedassa vā gahaṇato virūpaṃ phanditanti vipphanditaṃ. Bandhanaṭṭhena saṃyojanaṃ. Diṭṭhiyeva anto tudanaṭṭhena dunnīharaṇīyaṭṭhena ca sallanti diṭṭhisallaṃ. Diṭṭhiyeva pīḷākaraṇaṭṭhena sambādhoti diṭṭhisambādho. Diṭṭhiyeva mokkhāvaraṇaṭṭhena palibodhoti diṭṭhipalibodho. Diṭṭhiyeva dummocanīyaṭṭhena bandhananti diṭṭhibandhanaṃ. Diṭṭhiyeva duruttaraṇaṭṭhena papātoti diṭṭhipapāto. Diṭṭhiyeva thāmagataṭṭhena anusayoti diṭṭhānusayo. Diṭṭhiyeva attānaṃ santāpetīti diṭṭhisantāpo. Diṭṭhiyeva attānaṃ anudahatīti diṭṭhipariḷāho. Diṭṭhiyeva kilesakāyaṃ ganthetīti diṭṭhigantho. Diṭṭhiyeva bhusaṃ ādiyatīti diṭṭhupādānaṃ. Diṭṭhiyeva ‘‘sacca’’ntiādivasena abhinivisatīti diṭṭhābhiniveso. Diṭṭhiyeva ‘‘idaṃ para’’nti āmasati, parato vā āmasatīti diṭṭhiparāmāso, samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ, kāraṇaṃ. Samuṭṭhānassa bhāvo samuṭṭhānaṭṭho, tena samuṭṭhānaṭṭhena, kāraṇabhāvenāti attho. Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ.

'जी दृष्टी' (या दिट्ठी) हे आता सांगण्यात येणाऱ्या अठरा पदांचे सामायिक मूळ पद आहे. दृष्टी म्हणजेच 'दृष्टीगत' (दिठ्ठिगतं), जसे विष्ठेमध्ये गेलेले 'गूथगत' असते; किंवा दृष्टींमध्ये गेलेले हे दर्शन बासष्ट दृष्टींमध्ये अंतर्भूत असल्यामुळे देखील 'दृष्टीगत' म्हटले जाते, किंवा दृष्टीने प्राप्त झालेले ते 'दृष्टीगत' होय. कारण हे 'माझा आत्मा आहे' इत्यादी केवळ दृष्टीचे गमन (प्रवृत्ती) आहे, येथे आत्मा किंवा नित्य असे काहीही नाही, असे म्हटले आहे. आणि ही दृष्टी बाहेर पडण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने 'गहन' (अरण्य) आहे. पार करण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने आणि भययुक्त असल्याच्या अर्थाने 'कांतार' (भयानक जंगल) आहे, जसे दुष्काळ-कांतार किंवा हिंस्त्र श्वापदांचे कांतार इत्यादी. सम्यक् दृष्टीने वेधले जाण्याच्या अर्थाने किंवा विरुद्ध असल्याच्या अर्थाने 'विसूक' (तमाशा) आहे. कधी शाश्वत तर कधी उच्छेद ग्रहण केल्यामुळे विरूप थरथरणे म्हणजे 'विप्फंदित' (तडफडणे) होय. बांधण्याच्या अर्थाने 'संयोजन' आहे. दृष्टीच आत टोचण्याच्या अर्थाने आणि बाहेर काढण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने 'शल्य' आहे, म्हणून 'दृष्टीशल्य' (दिठ्ठिसल्ल). दृष्टीच पीडा देण्याच्या अर्थाने 'संबाध' (कोंडी) आहे, म्हणून 'दृष्टीसंबाध'. दृष्टीच मोक्षाला अडथळा आणण्याच्या अर्थाने 'पलिबोध' (अडथळा) आहे, म्हणून 'दृष्टीपलिबोध'. दृष्टीच सुटण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने 'बंधन' आहे, म्हणून 'दृष्टीबंधन'. दृष्टीच पार करण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने 'प्रपात' (दरी) आहे, म्हणून 'दृष्टीप्रपात'. दृष्टीच दृढमूल असल्याच्या अर्थाने 'अनुशय' आहे, म्हणून 'दृष्टीअनुशय' (दिठ्ठानुसय). दृष्टीच स्वतःला संताप देते, म्हणून 'दृष्टीसंताप'. दृष्टीच स्वतःला जाळते, म्हणून 'दृष्टीपरिळाह' (दाह). दृष्टीच क्लेशकाय बांधते, म्हणून 'दृष्टीग्रंथ' (दिठ्ठिगण्थ). दृष्टीच तीव्रतेने ग्रहण करते, म्हणून 'दृष्टीउपादान' (दिठ्ठुपादान). दृष्टीच 'हेच सत्य आहे' इत्यादी रूपाने अभिनिवेश करते, म्हणून 'दृष्टीअभिनिवेश' (दिठ्ठाभिनिवेस). दृष्टीच 'हेच श्रेष्ठ आहे' असे स्पर्श करते (मानते) किंवा चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श करते, म्हणून 'दृष्टीपरामर्श' (दिठ्ठिपरामास); ज्याच्याद्वारे उत्पन्न होते ते 'समुत्थान' म्हणजे कारण होय. समुत्थानाचा भाव म्हणजे 'समुत्थानार्थ', त्या समुत्थानार्थाने म्हणजेच कारणभावाने असा अर्थ आहे. सातव्या आणि आठव्या सूत्रात काही सांगण्यासारखे नाही.

Kokanudasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

कोकनुदसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली.

9-10. Upālisuttādivaṇṇanā

९-१०. उपालिसुत्तादिवण्णना

99-100. Navame [Pg.352] ajjhogāhetvā adhippetamatthaṃ sambhavituṃ sādhetuṃ dukkhāni durabhisambhavāni. Aṭṭhakathāyaṃ pana tattha nivāsoyeva dukkhoti dassetuṃ ‘‘sambhavituṃ dukkhāni dussahānī’’ti vuttaṃ. Araññavanapatthānīti araññalakkhaṇappattāni vanasaṇḍāni. Vanapatthasaddo hi saṇḍabhūte rukkhasamūhepi vattatīti araññaggahaṇaṃ. Pavivekanti pakārato, pakārehi vā vivecanaṃ, rūpādiputhuttārammaṇe pakārato gamanādiiriyāpathappakārehi attano kāyassa vivecanaṃ, gacchatopi tiṭṭhatopi nisajjatopi nipajjatopi ekasseva pavatti. Teneva hi vivecetabbānaṃ vivecanākārassa ca bhedato bahuvidhattā te ekattena gahetvā ‘‘paviveka’’nti ekavacanena vuttaṃ. Dukkaraṃ pavivekanti vā pavivekaṃ kattuṃ na sukhanti attho. Ekībhāveti ekattabhāve. Dvayaṃdvayārāmoti dvinnaṃ dvinnaṃ bhāvābhirato. Haranti viyāti saṃharanti viya vighātuppādanena. Tenāha ‘‘ghasanti viyā’’ti. Bhayasantāsuppādanena khādituṃ āgatā yakkharakkhasapisācādayo viyāti adhippāyo. Īdisassāti aladdhasamādhino. Tiṇapaṇṇamigādisaddehīti vāteritānaṃ tiṇapaṇṇādīnaṃ migapakkhiādīnañca bhīsanakehi bheravehi saddehi. Vividhehi ca aññehi khāṇuādīhi yakkhādiākārehi upaṭṭhitehi bhīsanakehi. Ghaṭena kīḷā ghaṭikāti eke. Dasamaṃ uttānameva.

९९-१००. नवव्या सूत्रात प्रवेश करून अभिप्रेत अर्थ साध्य करणे किंवा सिद्ध करणे कठीण आहे. परंतु अट्ठकथेत तेथे निवास करणेच दुःखकारक आहे हे दर्शवण्यासाठी 'निवास करणे असह्य दुःख आहे' असे म्हटले आहे. 'अरण्यवनपत्थानि' म्हणजे अरण्याचे लक्षण प्राप्त झालेले वनखंड (झाडी). कारण 'वनपत्थ' हा शब्द दाट वृक्षसमूहासाठी देखील वापरला जातो, म्हणून 'अरण्य' हा शब्द घेतला आहे. 'पविवेक' म्हणजे विविध प्रकारे किंवा प्रकारांनी वेगळे होणे; रूप इत्यादी विविध आलंबनांपासून विविध प्रकारे, आणि चालणे इत्यादी इरियापथांच्या प्रकारांनी आपल्या कायाचे (शरीराचे) वेगळे करणे; चालताना, उभे असताना, बसताना किंवा झोपताना देखील एकट्याचीच प्रवृत्ती असणे. म्हणूनच, वेगळे करावयाच्या गोष्टींच्या आणि वेगळे करण्याच्या पद्धतींच्या भेदांमुळे ते बहुविध असूनही, त्यांना एक मानून 'पविवेक' अशा एकवचनात म्हटले आहे. 'दुक्करं पविवेकं' म्हणजे पविवेक (एकांतवास) करणे सोपे नाही असा अर्थ आहे. 'एकीभावे' म्हणजे एकत्वभावात. 'द्वयंद्वयारामो' म्हणजे दोन-दोन (जोड्यांच्या) भावात रममाण असणारा. 'हरन्ति विय' म्हणजे अडथळा उत्पन्न करून जणू हिरावून घेतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जणू गिळंकृत करतात'. भय आणि संताप उत्पन्न करून खाण्यासाठी आलेले यक्ष, राक्षस, पिशाच इत्यादींप्रमाणे, असा अभिप्राय आहे. 'ईदिसस्स' म्हणजे ज्याला समाधी प्राप्त झालेली नाही अशाचा. 'तिणपण्णमिगादिसद्देहि' म्हणजे वाऱ्याने हलणाऱ्या गवत, पाने इत्यादींच्या आणि पशू-पक्षी इत्यादींच्या भयानक व भयंकर आवाजांनी. आणि विविध प्रकारच्या इतर खुंट इत्यादींच्या यक्ष इत्यादींसारख्या दिसणाऱ्या भयानक आकारांनी. घागरीने खेळणे म्हणजे 'घटिका' असे काही जण म्हणतात. दहावे सूत्र स्पष्टच आहे.

Upālisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

उपालिसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली.

Upālivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपालिवग्गवण्णना समाप्त झाली.

Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

द्वितीय पण्णासक समाप्त झाले.

3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ

३. तृतीय पण्णासक

(11) 1. Samaṇasaññāvaggo

(११) १. समणसञ्ञावग्गो

1-12. Samaṇasaññāsuttādivaṇṇanā

१-१२. समणसञ्ञासुत्तादिवण्णना

101-112. Tatiyassa [Pg.353] paṭhamādīni uttānāni. Chaṭṭhe nijjarakāraṇānīti pajahanakāraṇāni. Imasmiṃ maggo kathīyatīti katvā ‘‘ayaṃ heṭṭhā…pe… puna gahitā’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi nijjiṇṇā micchādiṭṭhīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Yathā micchādiṭṭhi vipassanāya nijjiṇṇāpi na samucchinnāti samucchedappahānadassanatthaṃ puna gahitā, evaṃ micchāsaṅkappādayopi vipassanāya pahīnāpi asamucchinnatāya idha puna gahitāti ayamattho ‘‘micchāsaṅkappassā’’tiādīsu sabbapadesu vattabboti dasseti ‘‘evaṃ sabbapadesu yojetabbo’’ti iminā. Ettha cāti ‘‘sammāvimuttipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchantī’’ti etasmiṃ pāḷipade. Ettha ca samucchedavasena ca paṭippassaddhivasena ca paṭipakkhadhammānaṃ sammadeva vimuccanaṃ sammāvimutti. Tappaccayā ca maggaphalesu aṭṭha indriyāni bhāvanāpāripūriṃ upagacchantīti maggasampayuttānipi saddhādīni indriyāni uddhaṭāni. Maggavasena hi phalesu bhāvanāpāripūrī nāmāti. Abhinandanaṭṭhenāti ativiya sinehanaṭṭhena. Idañhi somanassindriyaṃ ukkaṃsagatasātasabhāvato sampayuttadhamme sinehantaṃ tementaṃ viya pavattati. Pavattasantatiādhipateyyaṭṭhenāti vipākasantānassa jīvane adhipatibhāvena. Evantiādi vuttasseva atthassa nigamanaṃ. Sattamādīni uttānatthāni.

१०१-११२. तिसऱ्या सुत्ताचे पहिले इत्यादी स्पष्ट आहेत. सहाव्यामध्ये 'निज्जरकारणानि' म्हणजे त्याग करण्याची कारणे (पजहनकारणानि) होय. यात मार्ग सांगितला आहे म्हणून 'हा खाली...पे... पुन्हा घेतला आहे' असे म्हटले आहे. जरी 'मिच्छादिट्ठि' (मिथ्या दृष्टी) नष्ट झाली असली तरी, ती आणून जोडली पाहिजे. ज्याप्रमाणे मिथ्या दृष्टी विपश्यनेद्वारे नष्ट झाली असली तरी समूळ नष्ट झालेली नसते, म्हणून समूच्छेद-प्रहाण (समूळ नष्ट करणे) दाखवण्यासाठी ती पुन्हा घेतली आहे, त्याचप्रमाणे मिथ्या संकल्प इत्यादी देखील विपश्यनेद्वारे प्रहीण (नष्ट) झाले असले तरी समूळ नष्ट न झाल्यामुळे येथे पुन्हा घेतले आहेत, हा अर्थ 'मिच्छासङ्कप्पस्स' इत्यादी सर्व पदांमध्ये सांगावा, हे 'एवं सब्बपदेसु योजेतब्बो' (याप्रमाणे सर्व पदांमध्ये योजना करावी) याने दर्शवले आहे. 'एत्थ च' (आणि येथे) म्हणजे 'सम्माविमुत्तिपच्चया च अनेके कुसला धम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्ति' या पाळी पदामध्ये. येथे समूच्छेद रूपाने आणि प्रतिप्रश्रब्धी (शांत होणे) रूपाने प्रतिपक्ष धर्मांपासून चांगल्या प्रकारे मुक्त होणे म्हणजे 'सम्माविमुत्ति' (सम्यक् विमुक्ती) होय. तिच्या प्रत्ययाने (कारणाने) मार्ग आणि फळांमध्ये आठ इंद्रिये भावना-परिपूरीला प्राप्त होतात, म्हणून मार्ग-संप्रयुक्त श्रद्धा इत्यादी इंद्रिये उद्धृत केली आहेत. कारण मार्गाच्या प्रभावाने फळांमध्ये भावना-परिपूरी होते. 'अभिनन्दनट्ठेन' म्हणजे अत्यंत स्नेह करण्याच्या अर्थाने. कारण हे सोमनस्येंद्रिय उत्कृष्ट सुखस्वभावामुळे संप्रयुक्त धर्मांवर स्नेह करत, त्यांना ओले करत असल्यासारखे प्रवर्तित होते. 'पवत्तसन्ततिआधिपतेय्यट्ठेन' म्हणजे विपाक-संतानाच्या जीवनात अधिपती भावाने. 'एवं' इत्यादी आधी सांगितलेल्या अर्थाचाच निष्कर्ष आहे. सातवे इत्यादी स्पष्ट अर्थाचे आहेत.

Samaṇasaññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

समणसञ्ञासुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

Samaṇasaññāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

समणसञ्ञावग्गचे वर्णन समाप्त झाले.

(12) 2. Paccorohaṇivaggo

(१२) २. पच्चोरोहणिवग्ग

1-4. Paṭhamaadhammasuttādivaṇṇanā

१-४. पठमअधम्मसुत्त इत्यादींचे वर्णन

113-116. Dutiyassa paṭhamadutiyāni uttānatthāni. Tatiye jānaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ sabbaṃ jānāti eva. Na hi padesañāṇe [Pg.354] ṭhito jānitabbaṃ sabbaṃ jānāti. Ukkaṭṭhaniddesena hi avisesaggahaṇena ca ‘‘jāna’’nti iminā niravasesaṃ ñeyyajātaṃ pariggayhatīti tabbisayāya jānanakiriyāya sabbaññutaññāṇameva karaṇaṃ bhavituṃ yuttaṃ, pakaraṇavasena ‘‘bhagavā’’ti saddantarasannidhānena ca ayamattho vibhāvetabbo. Passitabbameva passatīti dibbacakkhupaññācakkhudhammacakkhubuddhacakkhusamantacakkhusaṅkhātehi ñāṇacakkhūhi passitabbaṃ passati eva. Atha vā jānaṃ jānātīti yathā aññe savipallāsā kāmarūpapariññāvādino jānantāpi vipallāsavasena jānanti, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana pahīnavipallāsattā jānanto jānāti eva, diṭṭhidassanassa abhāvā passanto passatiyevāti attho. Cakkhu viya bhūtoti dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhu viya bhūto. Yathā hi cakkhu sattānaṃ dassanatthaṃ pariṇeti sādheti, evaṃ lokassa yāthāvadassanasādhanatopi dassanakiccapariṇāyakaṭṭhena cakkhu viya bhūto, paññācakkhumayattā vā sayambhuñāṇena paññācakkhuṃ bhūto pattoti vā cakkhubhūto.

११३-११६. दुसऱ्या सुत्ताचे पहिले आणि दुसरे स्पष्ट अर्थाचे आहेत. तिसऱ्यामध्ये 'जाणं जानाति' (जाणतच जाणतात) म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञानाने जाणण्यायोग्य सर्व काही जाणतातच. कारण प्रादेशिक ज्ञानात (मर्यादित ज्ञानात) स्थित असलेला मनुष्य जाणण्यायोग्य सर्व काही जाणू शकत नाही. उत्कृष्ट निर्देशाने आणि सामान्य ग्रहणाने 'जाणं' या शब्दाने संपूर्ण ज्ञेय वस्तूंचे ग्रहण होते, म्हणून त्या विषयाच्या जाणण्याच्या क्रियेसाठी सर्वज्ञता-ज्ञानच साधन असणे योग्य आहे. प्रकरणाच्या वशाने आणि 'भगवा' या दुसऱ्या शब्दाच्या सान्निध्याने हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे. 'पस्सितब्बमेव पस्सति' (पाहण्यायोग्यच पाहतात) म्हणजे दिव्यचक्षू, प्रज्ञाचक्षू, धर्मचक्षू, बुद्धचक्षू आणि समंतचक्षू नावाच्या ज्ञानचक्षूंनी पाहण्यायोग्य ते पाहतातच. अथवा, 'जाणं जानाति' म्हणजे ज्याप्रमाणे इतर विपर्यासयुक्त, कामरूप-परिज्ञावादी जाणत असूनही विपर्यासाच्या वशाने जाणतात, त्याप्रमाणे भगवान जाणत नाहीत. भगवान तर प्रहीण-विपर्यास (विपर्यास नष्ट झालेले) असल्यामुळे जाणतच जाणतात, आणि दृष्टी-दर्शनाचा अभाव असल्यामुळे पाहतच पाहतात, असा अर्थ आहे. 'चक्खु विय भूतो' (चक्षूसारखे झालेले) म्हणजे दर्शनाचे नेतृत्व करण्याच्या अर्थाने चक्षूसारखे झालेले. ज्याप्रमाणे चक्षू प्राण्यांना पाहण्यासाठी प्रवृत्त करतो, साध्य करतो, त्याचप्रमाणे जगाला यथार्थ दर्शन घडवून देण्याच्या साधनामुळे दर्शनकार्याचे नेतृत्व करण्याच्या अर्थाने ते चक्षूसारखे झाले आहेत, किंवा प्रज्ञाचक्षूमय असल्यामुळे स्वयंभू-ज्ञानाने प्रज्ञाचक्षू झाले आहेत, प्राप्त झाले आहेत, म्हणून 'चक्खुभूतो' (चक्षुभूत).

Ñāṇasabhāvoti viditakaraṇaṭṭhena ñāṇasabhāvo. Aviparītasabhāvaṭṭhena pariyattidhammappavattanato vā hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti dhammabhūto. Tenāha ‘‘dhammasabhāvo’’ti. Dhammā vā bodhipakkhiyā tehi uppannattā lokassa ca taduppādanato, anaññasādhāraṇaṃ vā dhammaṃ patto adhigatoti dhammabhūto. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtoti āha ‘‘seṭṭhasabhāvo’’ti. Atha vā brahmā vuccati maggo, tena uppannattā lokassa ca taduppādanato, tañca sayambhuñāṇena pattoti brahmabhūto. Catusaccadhammaṃ vadatīti vattā. Ciraṃ saccappaṭivedhaṃ pavattento vadatīti pavattā. Atthaṃ nīharitvāti dukkhādiatthaṃ tatthāpi pīḷanādiatthaṃ uddharitvā. Paramatthaṃ vā nibbānaṃ pāpayitā ninnetā. Amatādhigamapaṭipattidesanāya amatasacchikiriyaṃ sattesu uppādento amataṃ dadātīti amatassa dātā. Bodhipakkhiyadhammānaṃ tadāyattabhāvato dhammasāmī. Catutthe natthi vattabbaṃ.

'ञाणसभावो' (ज्ञानस्वभाव) म्हणजे जाणवून देण्याच्या अर्थाने ज्ञानस्वभाव. अविपरीत (यथार्थ) स्वभावाच्या अर्थाने किंवा परियत्ति-धर्माचे प्रवर्तन केल्यामुळे, हृदयात चिंतन करून वाणीने उच्चारलेल्या धर्ममय असल्यामुळे 'धम्मभूतो' (धर्मभूत). म्हणूनच म्हटले आहे - 'धम्मसभावो' (धर्मस्वभाव). किंवा बोधिपक्षीय धर्म, त्यांच्याद्वारे उत्पन्न झाल्यामुळे आणि जगामध्ये ते उत्पन्न करत असल्यामुळे, किंवा इतरांना असाधारण असलेला धर्म प्राप्त केल्यामुळे 'धम्मभूतो'. श्रेष्ठत्वाच्या अर्थाने 'ब्रह्मभूतो' (ब्रह्मभूत) म्हणून म्हटले आहे - 'सेट्ठसभावो' (श्रेष्ठस्वभाव). अथवा 'ब्रह्मा' म्हणजे मार्ग म्हटला जातो, त्याने उत्पन्न झाल्यामुळे आणि जगामध्ये तो उत्पन्न करत असल्यामुळे, आणि तो स्वयंभू-ज्ञानाने प्राप्त केल्यामुळे 'ब्रह्मभूतो'. चतुःसत्य धर्माचा उपदेश करतात म्हणून 'वत्ता' (वक्ता). दीर्घकाळ सत्याचा प्रतिवेध प्रवर्तित करत उपदेश करतात म्हणून 'पवत्ता' (प्रवक्ता). 'अत्थं नीहरित्वा' म्हणजे दुःखादींचा अर्थ, त्यातही पीडा देणारा अर्थ उद्धृत करून. किंवा परमार्थ रूप निर्वाणाला प्राप्त करून देणारे, नेणारे. अमृत-प्राप्तीच्या प्रतिपत्तीच्या (साधनेच्या) उपदेशाने प्राण्यांमध्ये अमृताचा साक्षात्कार घडवून आणत अमृत देतात म्हणून 'अमतस्स दाता' (अमृताचे दाते). बोधिपक्षीय धर्म त्यांच्या अधीन असल्यामुळे 'धम्मसामी' (धर्मस्वामी). चौथ्यामध्ये काही सांगण्यासारखे नाही.

Paṭhamaadhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

पठमअधम्मसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

5-42. Saṅgāravasuttādivaṇṇanā

५-४२. सङ्गारवसुत्त इत्यादींचे वर्णन

117-154. Pañcame [Pg.355] appakāti thokā, na bahū. Athāyaṃ itarā pajāti yā panāyaṃ avasesā pajā sakkāyadiṭṭhitīrameva anudhāvati, ayameva bahutarāti attho. Sammadakkhāteti sammā akkhāte sukathite. Dhammeti tava desanādhamme. Dhammānuvattinoti taṃ dhammaṃ sutvā tadanucchavikaṃ paṭipadaṃ pūretvā maggaphalasacchikaraṇena dhammānuvattino. Maccuno ṭhānabhūtanti kilesamārasaṅkhātassa maccuno nivāsaṭṭhānabhūtaṃ. Suduttaraṃ taritvā pāramessantīti ye janā dhammānuvattino, te etaṃ suduttaraṃ duratikkamaṃ māradheyyaṃ taritvā atikkamitvā nibbānapāraṃ gamissanti.

११७-१५४. पाचव्यामध्ये 'अप्पका' म्हणजे थोडे, पुष्कळ नव्हे. 'अथायं इतरा पजा' म्हणजे जी ही उर्वरित प्रजा (लोक) सत्कायदृष्टी रूपी तीराच्या मागेच धावते, हीच बहुसंख्य आहे असा अर्थ आहे. 'सम्मदक्खाते' म्हणजे चांगल्या प्रकारे सांगितलेल्या, सुकथित. 'धम्मे' म्हणजे आपल्या उपदेशिलेल्या धर्मात. 'धम्मानुवत्तिनो' म्हणजे तो धर्म ऐकून, त्याला अनुरूप प्रतिपदेचे (साधनेचे) पालन करून, मार्ग आणि फळाचा साक्षात्कार केल्याने धर्माचे अनुकरण करणारे. 'मच्चुनो ठानभूतं' म्हणजे क्लेशमार नावाच्या मृत्यूचे निवासस्थान असलेले. 'सुदुत्तरं तरित्वा पारमेस्सन्ति' म्हणजे जे लोक धर्मानुवर्ती आहेत, ते या अत्यंत कठीण, पार करण्यास कठीण अशा मार-साम्राज्याला पार करून, ओलांडून निर्वाणरूपी पैलतीराला जातील.

Kaṇhaṃ dhammaṃ vippahāyāti kāyaduccaritādibhedaṃ akusalaṃ dhammaṃ jahitvā. Sukkaṃ bhāvethāti paṇḍito bhikkhu abhinikkhamanato paṭṭhāya yāva arahattamaggā kāyasucaritādibhedaṃ sukkaṃ dhammaṃ bhāveyya. Okā anokamāgammāti okaṃ vuccati ālayo, anokaṃ vuccati anālayo. Ālayato nikkhamitvā anālayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ paṭicca ārabbha.

'कण्हं धम्मं विप्पहाय' (कृष्ण धर्माचा त्याग करून) म्हणजे काय-दुश्चरित इत्यादी प्रकारच्या अकुशल धर्माचा त्याग करून. 'सुक्कं भावेथ' (शुक्ल धर्माची भावना करावी) म्हणजे पंडित भिक्खूने अभिनिष्क्रमणापासून (गृहत्यागापासून) घेऊन अर्हतमार्गापर्यंत काय-सुचरित इत्यादी प्रकारच्या शुक्ल (कुशल) धर्माची भावना करावी. 'ओका अनोकमागम्म' म्हणजे 'ओक' म्हणजे आलय (घर/आसक्ती), 'अनोक' म्हणजे अनालय (अनासक्ती/निर्वाण). आलयातून बाहेर पडून अनालय संज्ञक निर्वाणाचा आश्रय घेऊन.

Tatrābhiratimiccheyyāti yasmiṃ anālayasaṅkhāte viveke nibbāne imehi sattehi durabhiramaṃ, tatrābhiratimiccheyya. Duvidhepi kāmeti vatthukāmakilesakāme. Cittaklesehīti pañcahi nīvaraṇehi attānaṃ pariyodapeyya vodāpeyya, parisodheyyāti attho.

'तत्राभिरतिमिच्छेय्य' (तेथे अभिरतीची इच्छा करावी) म्हणजे ज्या अनालय संज्ञक विवेक रूप निर्वाणात या प्राण्यांना रममाण होणे कठीण आहे, तेथे अभिरतीची (रमायची) इच्छा करावी. 'दुविधेपि कामे' म्हणजे दोन्ही प्रकारच्या कामांचा - वस्तुकाम आणि क्लेशकाम यांचा. 'चित्तक्लेसेहि' म्हणजे पाच नीवरणांपासून स्वतःला 'परियोदपेय्य' म्हणजे शुद्ध करावे, स्वच्छ करावे असा अर्थ आहे.

Sambodhiyaṅgesūti sambojjhaṅgesu. Sammā cittaṃ subhāvitanti sammā hetunā nayena cittaṃ suṭṭhu bhāvitaṃ vaḍḍhitaṃ. Jutimantoti ānubhāvavanto, arahattamaggañāṇajutiyā khandhādibhede dhamme jotetvā ṭhitāti attho. Te loke parinibbutāti te imasmiṃ khandhādiloke parinibbutā nāma arahattappattito paṭṭhāya kilesavaṭṭassa khepitattā saupādisesena, carimacittanirodhena khandhavaṭṭassa khepitattā anupādisesena cāti dvīhi parinibbānehi parinibbutā, anupādāno viya padīpo apaṇṇattikabhāvaṃ gatāti attho.

‘संबोधियङ्गेसू’ती म्हणजे संबोज्झंगांमध्ये. ‘सम्मा चित्तं सुभावितं’ म्हणजे योग्य कारणाने व पद्धतीने चित्त चांगल्या प्रकारे भावित (विकसित) केले आहे, वाढवले आहे. ‘जुतिमन्तो’ म्हणजे प्रभावशाली, अरहत्त-मार्ग-ज्ञानाच्या प्रभावाने स्कंध इत्यादी विविध धर्मांना प्रकाशित करून राहिलेले, असा अर्थ आहे. ‘ते लोके परिनिब्बुता’ म्हणजे ते या स्कंधादी लोकात परिनिर्वाण पावले आहेत, म्हणजेच अरहत्तपद प्राप्तीपासून क्लेशचक्राचा क्षय झाल्यामुळे स-उपादिशेष परिनिर्वाणाने, आणि अंतिम चित्ताच्या निरोधाने स्कंधचक्राचा क्षय झाल्यामुळे अनुपादिशेष परिनिर्वाणाने, अशा दोन्ही परिनिर्वाणांनी परिनिर्वाण पावले आहेत; इंधनाशिवाय विझलेल्या दिव्याप्रमाणे ते अप्रज्ञप्तिभावाला (अस्तित्वाच्या पलीकडच्या अवस्थेला) प्राप्त झाले आहेत, असा अर्थ आहे.

Ito paraṃ yāva tatiyo paṇṇāsako, tāva uttānatthameva.

यापुढील भाग तिसऱ्या पण्णासकापर्यंत स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Saṅgāravasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

संगारव सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

तिसरा पण्णासक समाप्त झाला.

4. Catutthapaṇṇāsakaṃ

४. चौथा पण्णासक

155-166. Catutthassa [Pg.356] paṭhamavaggo uttānatthoyeva.

१५५-१६६. चौथ्या पण्णासकाचा पहिला वर्ग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

1-44. Brāhmaṇapaccorohaṇīsuttādivaṇṇanā

१-४४. ब्राह्मणपच्चोरोहणी सुत्त इत्यादींचे वर्णन

167-210. Dutiye ca paṭhamādīni uttānatthāni. Dasame pacchābhūmivāsinoti paccantadesavāsino. Sevālamālikāti pātova udakaṃ orohitvā sevālañceva uppalādīni ca gahetvā attano udakasuddhikabhāvajānanatthañceva ‘‘lokassa ca udakena suddhi hotī’’ti imassa atthassa jānanatthañca mālaṃ katvā pilandhanakā. Udakorohakāti pāto majjhanhe sāyanhe ca udakaorohaṇakā. Tenāha ‘‘sāyatatiyakaṃ udakorohaṇānuyogamanuyuttā’’ti. Ekādasamādīni uttānatthāni. Catutthe paṇṇāsake natthi vattabbaṃ.

१६७-२१०. दुसऱ्या वर्गात पहिले इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत. दहाव्या सुत्तात ‘पच्छाभूमिवासिनो’ म्हणजे सीमावर्ती प्रदेशात राहणारे. ‘सेवाळमालिका’ म्हणजे पहाटेच पाण्यात उतरून शेवाळ आणि कमळ इत्यादी घेऊन स्वतःच्या जलशुद्धीची जाणीव होण्यासाठी आणि ‘लोकांची पाण्याने शुद्धी होते’ या गोष्टीची जाणीव होण्यासाठी माळ करून परिधान करणारे. ‘उदकोरोहका’ म्हणजे सकाळी, दुपारी आणि संध्याकाळी पाण्यात उतरणारे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘सायततियकं उदकोरोहणानुयोगमनुयुत्ता’ (संध्याकाळसह दिवसातून तीन वेळा पाण्यात उतरण्याच्या अभ्यासात मग्न असलेले). अकरावे इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत. चौथ्या पण्णासकात काही विशेष सांगण्यासारखे नाही.

Brāhmaṇapaccorohaṇīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ब्राह्मणपच्चोरोहणी सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

चौथा पण्णासक समाप्त झाला.

(21) 1. Karajakāyavaggo

(२१) १. करजकाय वर्ग

1-536. Paṭhamanirayasaggasuttādivaṇṇanā

१-५३६. प्रथम निरयसग्ग सुत्त इत्यादींचे वर्णन

211-746. Pañcamassa paṭhamādīni uttānatthāni. Navame yasmiṃ santāne kāmāvacarakammaṃ mahaggatakammañca katūpacitaṃ vipākadāne laddhāvasaraṃ hutvā ṭhitaṃ, tesu kāmāvacarakammaṃ itaraṃ nīharitvā sayaṃ tattha ṭhatvā attano vipākaṃ dātuṃ na sakkoti, mahaggatakammameva pana itaraṃ paṭibāhitvā attano vipākaṃ dātuṃ sakkoti garubhāvato. Tenāha ‘‘taṃ mahogho parittaṃ udakaṃ viyā’’tiādi. Ito paraṃ sabbattha uttānameva.

२११-७४६. पाचव्या वर्गातील पहिले इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत. नवव्या सुत्तात, ज्या चित्तसंततीमध्ये कामावचर कर्म आणि महग्गत कर्म करून साठवले गेले आहे आणि ते विपाक (फळ) देण्यास सज्ज झाले आहे, त्यापैकी कामावचर कर्म दुसऱ्या कर्माला दूर सारून स्वतः तिथे राहून आपले फळ देण्यास समर्थ नसते, परंतु महग्गत कर्मच दुसऱ्या कर्माला रोखून आपल्या श्रेष्ठत्वामुळे (गरुभावामुळे) स्वतःचे फळ देण्यास समर्थ असते. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘ते मोठ्या पुरासारखे आहे जे थोड्या पाण्याला वाहून नेते’ इत्यादी. यापुढील सर्व भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Paṭhamanirayasaggasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम निरयसग्ग सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

अशा प्रकारे मनोरथपूरणी नावाच्या अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील

Dasakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

दशकनिपात वर्णनातील अस्पष्ट अर्थांचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. त्या भगवंतांना, अर्हतांना, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो.

Aṅguttaranikāye

अंगुत्तरनिकाय

Ekādasakanipāta-ṭīkā

एकादसकनिपात-टीका

1. Nissayavaggo

१. निस्सय वर्ग

1-10. Kimatthiyasuttādivaṇṇanā

१-१०. किमत्थिय सुत्त इत्यादींचे वर्णन

1-10. Ekādasakanipātassa [Pg.357] paṭhamādīni uttānatthāneva. Dasame janitasminti kammakilesehi nibbatte, jane etasminti vā janetasmiṃ, manussesūti attho. Tenāha ‘‘ye gottapaṭisārino’’ti. Janitasmiṃ-saddo eva vā i-kārassa e-kāraṃ katvā ‘‘janetasmi’’nti vutto. Janitasminti ca janasminti attho veditabbo. Janitasminti sāmaññaggahaṇepi yattha catuvaṇṇasamaññā, tattheva manussaloke. Khattiyo seṭṭhoti ayaṃ lokasamaññāpi manussalokeyeva, na devakāye brahmakāye vāti dassetuṃ ‘‘ye gottapaṭisārino’’ti vuttaṃ. Paṭisarantīti ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti paṭi paṭi attano gottaṃ anussaranti paṭijānanti vāti attho.

१-१०. एकादसकनिपातातील पहिले इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत. दहाव्या सुत्तात ‘जनितस्मिं’ म्हणजे कर्म आणि क्लेशांमुळे उत्पन्न झालेल्या, किंवा ‘जने एतस्मिं’ म्हणजे ‘जनेतस्मिं’, याचा अर्थ ‘मनुष्यांमध्ये’ असा आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘ye gottapaṭisārino’ (जे गोत्राचे स्मरण करतात). ‘जनितस्मिं’ या शब्दातील ‘इ’ काराचा ‘ए’ कार करून ‘जनेतस्मिं’ असा प्रयोग केला आहे. ‘जनितस्मिं’ याचा अर्थ ‘जनस्मिं’ (लोकांमध्ये) असा समजावा. ‘जनितस्मिं’ हा सामान्य शब्द असला तरी, जिथे चार वर्णांची संज्ञा आहे, अशा मनुष्यलोकातच तो लागू होतो. ‘क्षत्रिय श्रेष्ठ आहे’ ही लोकसंज्ञा देखील मनुष्यलोकातच आहे, देवलोकात किंवा ब्रह्मलोकात नाही, हे दर्शवण्यासाठी ‘ye gottapaṭisārino’ असे म्हटले आहे. ‘पटिसरन्ति’ म्हणजे ‘मी गौतम आहे, मी कश्यप आहे’ असे वारंवार आपल्या गोत्राचे स्मरण करतात किंवा प्रतिपादन करतात, असा अर्थ आहे.

Kimatthiyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

किमत्थिय सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

Nissayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

निस्सय वर्ग वर्णन समाप्त झाले.

2. Anussativaggo

२. अनुस्सति वर्ग

1-4. Paṭhamamahānāmasuttādivaṇṇanā

१-४. प्रथम महानाम सुत्त इत्यादींचे वर्णन

11-14. Dutiyassa paṭhamādīni uttānatthāni. Tatiye kabaḷīkārāhārabhakkhānanti kabaḷīkārāhārūpajīvīnaṃ. Ko pana devānaṃ āhāro, kā āhāravelāti? Sabbesampi kāmāvacaradevānaṃ sudhā āhāro. Sā heṭṭhimehi heṭṭhimehi uparimānaṃ uparimānaṃ paṇītatamā hoti, taṃ yathāsakaṃ divasavaseneva divase divase bhuñjanti. Keci pana ‘‘biḷārapadappamāṇaṃ sudhāhāraṃ bhuñjanti, so jivhāya ṭhapitamatto yāva kesagganakhaggā kāyaṃ pharati, tesaṃyeva divasavasena [Pg.358] satta divase yāpanasamattho hotī’’ti vadanti. Asamayavimuttiyā vimuttoti maggavimokkhena vimutto. Aṭṭhannañhi samāpattīnaṃ samāpajjanassa samayopi atthi tassa asamayopi, maggavimokkhena pana vimuccanassa samayo vā asamayo vā natthi. Yassa saddhā balavatī, vipassanā ca āraddhā, tassa gacchantassa tiṭṭhantassa nisīdantassa nipajjantassa khādantassa bhuñjantassa ca maggaphalappaṭivedho nāma na hotīti na vattabbaṃ. Iti maggavimokkhena vimuccantassa samayo vā asamayo vā natthīti maggavimokkho asamayavimutti nāma. Catutthe natthi vattabbaṃ.

११-१४. दुसऱ्या वर्गातील पहिले इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत. तिसऱ्या सुत्तात ‘कवळीकाराहारभक्खानं’ म्हणजे कवळीकार आहारावर (कवळाच्या स्वरूपातील आहारावर) जगणाऱ्यांचे. देवांचा आहार कोणता आणि आहाराची वेळ कोणती? सर्व कामावचर देवांचा आहार ‘सुधा’ (अमृत) आहे. तो खालच्या स्तरावरील देवांपेक्षा वरच्या स्तरावरील देवांचा अधिक उत्कृष्ट असतो, ते आपापल्या दिवसाच्या हिशोबाने दररोज त्याचे सेवन करतात. काही लोक म्हणतात की, ‘ते मांजराच्या पावलाच्या आकाराचा सुधा आहार घेतात, तो जिभेवर ठेवताच केसांच्या टोकापासून नखांच्या टोकापर्यंत संपूर्ण शरीरात पसरतो, आणि तो त्यांच्या दिवसाच्या हिशोबाने सात दिवस जगण्यास पुरेसा असतो.’ ‘असमयविमुत्तिया विमुत्तो’ म्हणजे मार्गविमोक्षाने (मार्गाच्या मुक्तीने) मुक्त झालेले. आठ समापत्तींमध्ये प्रवेश करण्याची वेळ (समय) देखील असते आणि अवेळी (असमय) देखील असते, परंतु मार्गविमोक्षाने मुक्त होण्यासाठी कोणतीही वेळ किंवा अवेळी नसते. ज्यांची श्रद्धा बलवान आहे आणि विपस्सना सुरू झाली आहे, ते चालत असताना, उभे असताना, बसलेले असताना, झोपलेले असताना, खात असताना किंवा पीत असताना त्यांना मार्गफळाचा साक्षात्कार होत नाही, असे म्हणता येत नाही. अशा प्रकारे मार्गविमोक्षाने मुक्त होण्यासाठी वेळ किंवा अवेळी नसते, म्हणून मार्गविमोक्षाला ‘असमयविमुत्ती’ असे म्हणतात. चौथ्या सुत्तात काही विशेष सांगण्यासारखे नाही.

Paṭhamamahānāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम महानाम सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

5. Mettāsuttavaṇṇanā

५. मेत्ता सुत्त वर्णन

15. Pañcame sesajanāti mettāya cetovimuttiyā alābhino. Samparivattamānāti dakkhiṇeneva passena asayitvā sabbaso parivattamānā. Kākacchamānāti ghurughurupassāsavasena vissaraṃ karontā. Sukhaṃ supatīti ettha duvidhā supanā sayane piṭṭhippasāraṇalakkhaṇā kiriyāmayacittehi avokiṇṇabhavaṅgappavattilakkhaṇā ca. Tatthāyaṃ ubhayatthāpi sukhameva supati. Yasmā saṇikaṃ nipajjitvā aṅgapaccaṅgāni samodhāya pāsādikena ākārena sayati, niddokkamanepi jhānaṃ samāpanno viya hoti. Tenāha ‘‘evaṃ asupitvā’’tiādi.

१५. पाचव्या सुत्तात ‘सेसजना’ म्हणजे मेत्ता चेतोविमुक्तीचा लाभ न झालेले इतर लोक. ‘सम्परीवत्तमाना’ म्हणजे केवळ उजव्या कुशीवर न झोपता सर्व बाजूंनी कूस बदलणारे. ‘काकच्छमाना’ म्हणजे घोरण्याच्या आवाजासह श्वासोच्छ्वास करताना विचित्र आवाज करणारे. ‘सुखं सुपति’ यामध्ये दोन प्रकारची झोप असते - एक म्हणजे खाटेवर पाठ पसरवून झोपण्याची क्रिया, आणि दुसरी म्हणजे क्रियामय चित्तांनी विरहित अशा भवङ्ग चित्ताच्या प्रवृत्तीची अवस्था. येथे या दोन्ही अर्थांनी ते सुखानेच झोपतात. कारण ते हळूच झोपून, आपले हातपाय व्यवस्थित ठेवून, शांत व प्रसन्न मुद्रेने निजतात, आणि झोपेतही ते ध्यानात मग्न असल्यासारखेच असतात. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘अशा प्रकारे न झोपता’ इत्यादी.

Niddākāle sukhaṃ alabhitvā dukkhena suttattā eva paṭibujjhanakāle sarīrakhedena nitthunanaṃ vijambhanaṃ ito cito ca viparivattanañca hotīti āha ‘‘nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhantī’’ti. Ayaṃ pana sukhena suttattā sarīrakhedābhāvato nitthunanādivirahitova paṭibujjhati. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ appaṭibujjhitvā’’tiādi. Sukhappaṭibodho ca sarīravikārābhāvenāti āha ‘‘sukhaṃ nibbikāra’’nti.

झोपेच्या वेळी सुख न मिळाल्यामुळे आणि दुःखाने झोपल्यामुळेच, जागे होताना शरीराच्या थकव्याने कण्हणे, जांभया देणे आणि इकडेतिकडे लोळणे होते, म्हणून म्हटले आहे - "कण्हत, जांभया देत, लोळत दुःखाने जागे होतात." परंतु, हा (मैत्रीभावाने युक्त असलेला) सुखाने झोपल्यामुळे, शरीराचा थकवा नसल्याने कण्हणे इत्यादींशिवायच जागा होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - "अशा प्रकारे (दुःखाने) जागे न होता" इत्यादी. आणि सुखाने जागे होणे हे शरीराच्या विकारांच्या अभावामुळे होते, म्हणून म्हटले आहे - "सुखाने, विकाररहित".

Bhaddakameva supinaṃ passatīti idaṃ anubhūtapubbavasena devatūpasaṃhāravasena cassa bhaddakameva supinaṃ hoti, na pāpakanti katvā vuttaṃ. Tenāha ‘‘cetiyaṃ vandanto viyā’’tiādi. Dhātukkhobhahetukampi cassa bahulaṃ bhaddakameva siyā yebhuyyena cittajarūpānuguṇatāya utuāhārajarūpānaṃ.

"चांगलेच स्वप्न पाहतो" हे पूर्वी अनुभवलेल्या गोष्टींमुळे आणि देवतांच्या प्रभावामुळे त्याला चांगलेच स्वप्न पडते, वाईट नाही, या अर्थाने म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "चैत्याची वंदना करत असल्यासारखे" इत्यादी. धातूंच्या क्षोभामुळे (शारीरिक दोषांमुळे) पडणारे स्वप्न देखील त्याचे बहुधा चांगलेच असते, कारण ऋतू आणि आहारापासून उत्पन्न होणारी रूपे बहुतांश करून चित्तापासून उत्पन्न होणाऱ्या रूपांच्या अनुकूल असतात.

Ure [Pg.359] āmukkamuttāhāro viyāti gīvāya bandhitvā ure lambitamuttāhāro viyāti kehici taṃ ekāvalivasena vuttaṃ siyā, anekaratanāvalisamūhabhūto pana muttāhāro aṃsappadesato paṭṭhāya yāva kaṭippadesassa heṭṭhābhāgā palambanto ure āmukkoyeva nāma hoti.

"छातीवर घातलेल्या मोत्यांच्या हाराप्रमाणे" म्हणजे गळ्यात बांधून छातीवर लटकवलेल्या मोत्यांच्या हाराप्रमाणे. काहींच्या मते हे एकाच माळेच्या संदर्भात म्हटले असावे, परंतु अनेक रत्नांच्या माळांचा समूह असलेला मोत्यांचा हार खांद्यापासून सुरू होऊन कंबरेच्या खालच्या भागापर्यंत लटकणारा, छातीवर घातलेलाच म्हटला जातो.

Visākhatthero viyāti (visuddhi. 1.258) so kira pāṭaliputte kuṭumbiyo ahosi. So tattheva vasamāno assosi ‘‘tambapaṇṇidīpo kira cetiyamālālaṅkato kāsāvapajjoto, icchiticchitaṭṭhāneyevettha sakkā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā, utusappāyaṃ senāsanasappāyaṃ puggalasappāyaṃ dhammassavanasappāyanti sabbamettha sulabha’’nti. So attano bhogakkhandhaṃ puttadārassa niyyātetvā dussante baddhena ekakahāpaṇeneva gharā nikkhamitvā samuddatīre nāvaṃ udikkhamāno ekaṃ māsaṃ vasi. So vohārakusalatāya imasmiṃ ṭhāne bhaṇḍaṃ kiṇitvā asukasmiṃ vikkiṇanto dhammikāya vaṇijjāya tenevantaramāsena sahassaṃ abhisaṃhari. Iti anupubbena mahāvihāraṃ gantvā pabbajjaṃ yācati. So pabbājanatthāya sīmaṃ nīto taṃ sahassatthavikaṃ ovaṭṭikantarena bhūmiyaṃ pātesi. ‘‘Kimeta’’nti ca vutte ‘‘kahāpaṇasahassaṃ, bhante’’ti vatvā, ‘‘upāsaka, pabbajitakālato paṭṭhāya na sakkā vicāretuṃ, idāneva naṃ vicārehī’’ti vutte ‘‘visākhassa pabbajjaṭṭhānaṃ āgatā mā rittahatthā gamiṃsū’’ti muñcitvā sīmāmāḷake vikkiritvā pabbajitvā upasampanno. So pañcavasso hutvā dvemātikā paguṇā katvā attano sappāyaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā ekekasmiṃ vihāre cattāro cattāro māse samapavattavāsaṃ vasamāno cari. Evaṃ caramāno –

"विशाख स्थविरांप्रमाणे" (विशुद्धिमग्ग १.२५८) - ते पाटलीपुत्र येथे एक गृहस्थ होते. ते तिथेच राहत असताना त्यांनी ऐकले की, "ताम्रपर्णी द्वीप हे चैत्यमालांनी सुशोभित आणि काषाय वस्त्रांनी प्रकाशमान आहे. तिथे इच्छिलेल्या कोणत्याही ठिकाणी बसणे किंवा झोपणे शक्य आहे. तिथे अनुकूल ऋतू, अनुकूल शयनासन, अनुकूल व्यक्ती आणि अनुकूल धम्मश्रवण हे सर्व सहज उपलब्ध आहे." त्यांनी आपली सर्व संपत्ती पत्नी आणि मुलांच्या स्वाधीन केली आणि वस्त्राच्या टोकाला बांधलेल्या केवळ एका कहापणासह घर सोडले. समुद्रकिनाऱ्यावर जहाजाची वाट पाहत ते एक महिना राहिले. व्यापारात कुशल असल्यामुळे त्यांनी त्या ठिकाणी माल खरेदी करून दुसऱ्या ठिकाणी विकून, धार्मिक व्यापाराद्वारे त्याच एका महिन्यात एक हजार कहापण कमावले. अशा प्रकारे अनुक्रमाने महाविहाराला जाऊन त्यांनी प्रव्रज्येची याचना केली. त्यांना प्रव्रज्या देण्यासाठी सीमेवर नेले असता, त्यांनी ती हजाराची पिशवी आपल्या कमरेच्या वस्त्रातून जमिनीवर टाकली. "हे काय आहे?" असे विचारले असता, "भंते, एक हजार कहापण आहेत," असे ते म्हणाले. "उपासका, प्रव्रजित झाल्यापासून याचा सांभाळ करणे शक्य नाही, आताच याची विल्हेवाट लाव," असे सांगितले असता, "विशाखाच्या प्रव्रज्येच्या ठिकाणी आलेले लोक रिकाम्या हाताने परत जाऊ नयेत," असे म्हणून त्यांनी ते पैसे सोडले आणि सीमामंडपात विखरून दिले, आणि प्रव्रज्या घेऊन उपसंपदा प्राप्त केली. ते पाच वर्षांचे झाल्यावर आणि दोन्ही मातिका मुखोद्गत करून, स्वतःला अनुकूल असे कम्मट्ठान घेऊन, प्रत्येक विहारात चार-चार महिने समान काळ राहत फिरू लागले. अशा प्रकारे फिरत असताना -

‘‘Vanantare ṭhito thero, visākho gajjamānako;

Attano guṇamesanto, imamatthaṃ abhāsatha.

"वनामध्ये राहिलेले, गर्जना करणारे स्थवीर विशाख, स्वतःच्या गुणांचा शोध घेत, हा अर्थ बोलले -"

‘‘Yāvatā upasampanno, yāvatā idha māgato;

Etthantare khalitaṃ natthi, aho lābho te mārisā’’ti. (visuddhi. 1.258);

"जोपर्यंत मी उपसंपन्न झालो आहे, आणि जोपर्यंत मी इथे आलो आहे, या दरम्यान माझ्याकडून कोणतीही चूक झालेली नाही. अहो! मित्रा, हा तुझा मोठा लाभ आहे." (विशुद्धिमग्ग १.२५८);

So cittalapabbatavihāraṃ gacchanto dvedhāpathaṃ patvā ‘‘ayaṃ nu kho maggo, udāhu aya’’nti cintayanto aṭṭhāsi. Athassa pabbate adhivatthā devatā [Pg.360] hatthaṃ pasāretvā ‘‘eso maggo’’ti dasseti. So cittalapabbatavihāraṃ gantvā tattha cattāro māse vasitvā ‘‘paccūse gamissāmī’’ti cintetvā nipajji. Caṅkamasīse maṇilarukkhe adhivatthā devatā sopānaphalake nisīditvā parodi. Thero ‘‘ko eso’’ti āha. Ahaṃ, bhante, maṇiliyāti. Kissa rodasīti? Tumhākaṃ gamanaṃ paṭiccāti. Mayi idha vasante tumhākaṃ ko guṇoti? Tumhesu, bhante, idha vasantesu amanussā aññamaññaṃ mettaṃ paṭilabhanti, te dāni tumhesu gatesu kalahaṃ karissanti, duṭṭhullampi kathayissantīti. Thero ‘‘sace mayi idha vasante tumhākaṃ phāsuvihāro hoti, sundara’’nti vatvā aññepi cattāro māse tattheva vasitvā puna tatheva gamanacittaṃ uppādesi. Devatāpi puna tatheva parodi. Eteneva upāyena thero tattheva vasitvā tattheva parinibbāyīti. Evaṃ dhamattāvihārī bhikkhu amanussānaṃ piyo hoti.

ते चित्तलपब्बत विहाराकडे जात असताना एका दुभंगलेल्या रस्त्यावर पोहोचले आणि 'हा मार्ग आहे की तो?' असा विचार करत उभे राहिले. तेव्हा त्या पर्वतावर राहणाऱ्या देवतेने हात पसरून 'हा मार्ग आहे' असे दाखवले. ते चित्तलपब्बत विहाराला गेले आणि तिथे चार महिने राहून, 'पहाटे निघून जाईन' असा विचार करून झोपले. चंक्रमणाच्या शेवटी असलेल्या मणिल वृक्षावर राहणारी देवता पायरीवर बसून रडू लागली. स्थविरांनी विचारले, 'हा कोण आहे?' 'भंते, मी मणिलिया आहे.' 'का रडत आहेस?' 'आपल्या जाण्यामुळे.' 'मी इथे राहिल्याने तुमचा काय फायदा आहे?' 'भंते, आपण इथे राहत असताना अमनुष्य एकमेकांबद्दल मैत्रीभाव प्राप्त करतात. आता आपण गेल्यावर ते भांडण करतील आणि अपशब्धही बोलतील.' स्थविरांनी 'जर माझ्या इथे राहण्याने तुम्हाला सुखपूर्वक राहता येत असेल, तर उत्तम,' असे म्हणून आणखी चार महिने तिथेच घालवले आणि पुन्हा तिथेच जाण्याचा विचार केला. देवतेने पुन्हा तसेच रडणे सुरू केले. याच उपायाने स्थवीर तिथेच राहिले आणि तिथेच परिनिर्वाण पावले. अशा प्रकारे धम्माचे आचरण करणारा भिक्खू अमनुष्यांना प्रिय असतो.

Balavapiyacittatāyāti iminā balavapiyacittatāmattenapi satthaṃ na kamati, pageva mettāya cetovimuttiyāti dasseti. Khippameva cittaṃ samādhiyati, kenaci paripanthena parihīnajjhānassa byāpādassa dūrasamussāritabhāvato khippameva samādhiyati, ‘‘āsavānaṃ khayāyā’’ti keci. Sesaṃ suviññeyyameva. Ettha ca kiñcāpi ito aññakammaṭṭhānavasena adhigatajjhānānampi sukhasupanādayo ānisaṃsā labbhanti. Yathāha –

'तीव्र प्रिय वाटण्याच्या भावनेमुळे' याद्वारे केवळ तीव्र प्रिय वाटण्याच्या भावनेने देखील शस्त्र इजा करत नाही, मग मैत्रीच्या चेतोविमुक्तीने तर काय सांगावे, हे दर्शवले आहे. 'चित्त लवकरच समाधीस्त होते' - कोणत्याही अंतरायाने ध्यान नष्ट करणाऱ्या व्यापादाला दूर सारल्यामुळे चित्त लवकरच समाधीस्त होते. काही जण 'आसवांच्या क्षयासाठी' असे म्हणतात. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. आणि इथे, जरी इतर कम्मट्ठानांच्या प्रभावाने ध्यान प्राप्त केलेल्यांना देखील सुखाने झोपणे इत्यादी फायदे मिळतात. जसे म्हटले आहे -

‘‘Sukhaṃ supanti munayo, ajjhattaṃ susamāhitā;

Suppabuddhaṃ pabujjhanti, sadā gotamasāvakā’’ti. (visuddhi. mahāṭī. 1.258);

Ca ādi –

"अध्यात्मिकदृष्ट्या चांगल्या प्रकारे समाधीस्त झालेले मुनी सुखाने झोपतात; आणि गोतमांचे श्रावक नेहमी चांगल्या प्रकारे जागृत होऊन जागे होतात." (विशुद्धिमग्ग महाटीका १.२५८) इत्यादी -

Tathāpime ānisaṃsā brahmavihāralābhino anavasesā labbhanti byāpādādīnaṃ ujuvipaccanīkabhāvato brahmavihārānaṃ. Tenevāha ‘‘nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, byāpādassa, yadidaṃ mettācetovimuttī’’tiādi (dī. ni. 3.326; a. ni. 6.13). Byāpādādivasena ca sattānaṃ dukkhasupanādayoti tappaṭipakkhabhūtesu brahmavihāresu siddhesu sukhasupanādayo hatthagatā eva hontīti.

तरीही, हे फायदे ब्रह्मविहार प्राप्त करणाऱ्यांना पूर्णपणे मिळतात, कारण ब्रह्मविहार हे व्यापाद इत्यादींचे थेट विरोधी आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हे आवुसो! व्यापादातून सुटका मिळवण्याचा हाच मार्ग आहे, जो मैत्री-चेतोविमुक्ती आहे' इत्यादी (दीघनिकाय ३.३२६; अंगुत्तरनिकाय ६.१३). आणि व्यापाद इत्यादींमुळे प्राण्यांना दुःखाने झोपणे इत्यादी होते, म्हणून त्यांच्या विरोधी असलेल्या ब्रह्मविहारांची सिद्धी झाल्यावर सुखाने झोपणे इत्यादी गोष्टी हस्तगतच होतात.

Mettāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मेत्तसुत्त-वर्णना समाप्त झाली.

6. Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā

६. अट्ठकनागरसुत्त-वर्णना

16. Chaṭṭhe [Pg.361] beluvagāmaketi vesāliyā dakkhiṇapasse avidūre beluvagāmako nāma atthi, taṃ gocaragāmaṃ katvāti attho. Sārappattakulagaṇanāyāti mahāsāramahappattakulagaṇanāya. Dasame ṭhāneti aññe aññeti dasagaṇanaṭṭhāne. Aṭṭhakanagare jāto bhavoti aṭṭhakanāgaro. Kukkuṭārāmoti pāṭaliputte kukkuṭārāmo, na kosambiyaṃ.

१६. सहाव्या सुत्तात 'बेलुवगामके' म्हणजे वेसालीच्या दक्षिण बाजूला जवळच बेलुवगामक नावाचे गाव आहे, त्याला गोचरग्राम करून, असा अर्थ आहे. 'सारप्पत्तकुलगणनाय' म्हणजे महान सार आणि मोठेपण प्राप्त झालेल्या कुळांच्या गणनेमध्ये. 'दशमे ठाने' म्हणजे इतर इतर दहाव्या गणनेच्या स्थानावर. 'अट्ठकनगर' मध्ये जन्मलेला तो 'अट्ठकनागर'. 'कुक्कुटाराम' म्हणजे पाटलीपुत्र येथील कुक्कुटाराम, कोसंबी येथील नव्हे.

Pakatatthappaṭiniddeso ta-saddoti tassa ‘‘bhagavatā’’tiādīhi padehi samānādhikaraṇabhāvena vuttassa yena abhisambuddhabhāvena bhagavā pakato adhigato supākaṭo ca, taṃ abhisambuddhabhāvaṃ saddhiṃ āgamanīyapaṭipadāya atthabhāveneva dassento ‘‘yo so…pe… abhisambuddho’’ti āha. Satipi ñāṇadassanasaddānaṃ idha paññāvevacanabhāve tena tena visesena nesaṃ visayavisese pavattidassanatthaṃ asādhāraṇañāṇavisesavasena, vijjāttayavasena, vijjābhiññānāvaraṇavasena, sabbaññutaññāṇamaṃsacakkhuvasena paṭivedhadesanāñāṇavasena ca tadatthaṃ yojetvā dassento ‘‘tesaṃ tesa’’ntiādimāha. Tattha āsayānusayaṃ jānatā āsayānusayañāṇena, sabbañeyyadhammaṃ passatā sabbaññutānāvaraṇañāṇehi. Pubbenivāsādīhīti pubbenivāsāsavakkhayañāṇehi. Paṭivedhapaññāyāti ariyamaggapaññāya. Desanāpaññāya passatāti desetabbadhammānaṃ desetabbappakāraṃ bodhaneyyapuggalānañca āsayānusayacaritādhimuttiādibhedaṃ dhammaṃ desanāpaññāya yāthāvato passatā. Arīnanti kilesārīnaṃ, pañcavidhamārānaṃ vā sāsanassa vā paccatthikānaṃ aññatitthiyānaṃ. Tesaṃ pana hananaṃ pāṭihāriyehi abhibhavanaṃ appaṭibhānatākaraṇaṃ ajjhupekkhaṇañca. Kesivinayasuttañcettha nidassanaṃ. Tathā ṭhānāṭṭhānādīni jānatā. Yathākammūpage satte passatā. Savāsanānamāsavānaṃ khīṇattā arahatā. Abhiññeyyādibhede dhamme abhiññeyyādito aviparītāvabodhato sammāsambuddhena.

‘त’ (ta) हा शब्द प्रगट अर्थाचा निर्देश करणारा आहे. ‘भगवता’ (भगवंतांनी) इत्यादी पदांशी समानाधिकरण भावाने युक्त असलेल्या ज्या अभिसंबुद्धभावामुळे (संबोधी प्राप्त झाल्यामुळे) भगवान प्रगट झाले, अधिगत (प्राप्त) झाले आणि सुप्रसिद्ध झाले, त्या अभिसंबुद्धभावाला आगमनीय प्रतिपदेच्या (मार्गक्रमणाच्या) अर्थभावासह दर्शविताना ‘जो तो...पे... अभिसंबुद्ध आहे’ असे म्हटले आहे. जरी येथे ‘ज्ञान’ आणि ‘दर्शन’ हे शब्द प्रज्ञेचेच समानार्थी शब्द असले, तरी त्या त्या वैशिष्ट्यांच्या आधारे त्यांच्या विषय-विशेषांमधील प्रवृत्ती दर्शविण्यासाठी, असाधारण ज्ञानविशेषाच्या द्वारे, त्रिविद्यांच्या द्वारे, विद्या-अभिज्ञा-अनावरण (अनावृत ज्ञान) द्वारे, सर्वज्ञताज्ञान आणि मांसचक्षूंच्या द्वारे, तसेच प्रतिवेध (साक्षात्कार) व देशना (उपदेश) ज्ञानाच्या द्वारे त्याचा अर्थ जोडून दाखविताना ‘त्यांच्या त्यांच्या’ इत्यादी म्हटले आहे. त्यात ‘आशयानुशयाला जाणणाऱ्या’ म्हणजे आशयानुशय ज्ञानाने, ‘सर्व ज्ञेय धर्मांना पाहणाऱ्या’ म्हणजे सर्वज्ञता आणि अनावरण ज्ञानाने. ‘पुब्बेनिवासादीही’ (पूर्वनिवास इत्यादींनी) म्हणजे पूर्वनिवासज्ञान आणि आसवक्खय (आस्रवक्षय) ज्ञानाने. ‘प्रतिवेधप्रज्ञेने’ म्हणजे आर्यमार्गप्रज्ञेने. ‘देशनाप्रज्ञेने पाहणाऱ्या’ म्हणजे उपदेश करावयाच्या धर्मांचे, उपदेशाच्या पद्धतीचे आणि बोध प्राप्त करण्यास योग्य असलेल्या पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) आशय, अनुशय, चरित, अधिमुक्ती इत्यादी भेदांचे देशनाप्रज्ञेने यथार्थ दर्शन घेणाऱ्या. ‘अरीनां’ (शत्रूंचा) म्हणजे क्लेशरूप शत्रूंचा, किंवा पाच प्रकारच्या मारांचा, किंवा शासनाचे (धम्माचे) शत्रू असलेल्या अन्यतीर्थिकांचा (इतर पंथीयांचा). त्यांचे ‘हनन’ म्हणजे प्रातिहार्यांनी (चमत्कारांनी) त्यांचा पराभव करणे, त्यांना निरुत्तर करणे आणि त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करणे. येथे ‘केसिविनयसुत्त’ हे उदाहरण आहे. तसेच ‘स्थानास्थान (योग्य-अयोग्य) इत्यादी जाणणाऱ्या’. ‘यथाकर्मोपग (कर्मानुसार गती प्राप्त करणाऱ्या) प्राण्यांना पाहणाऱ्या’. ‘वासनेसह आस्रवांचा क्षय झाल्यामुळे अर्हत असलेल्या’. ‘अभिज्ञेय (जाणून घेण्यास योग्य) इत्यादी भेद असलेल्या धर्मांना अभिज्ञेय इत्यादी रूपाने अचूकपणे जाणल्यामुळे सम्यक्संबुद्ध असलेल्या.’

Atha vā tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāya jānatā. Kāyakammādivasena tiṇṇampi kammānaṃ ñāṇānuparivattito nisammakāritāya passatā. Davādīnampi abhāvasādhikāya pahānasampadāya arahatā. Chandādīnaṃ [Pg.362] ahānihetubhūtāya akkhayapaṭibhānasādhikāya sabbaññutāya sammāsambuddhenāti evaṃ dasabalaaṭṭhārasaāveṇikabuddhadhammavasenapi yojanā kātabbā.

अथवा, तिन्ही काळांमध्ये अप्रतिहत (अबाधित) ज्ञान असल्यामुळे ‘जाणणाऱ्या’. कायकर्म इत्यादींच्या द्वारे तिन्ही कर्मांचे ज्ञानाच्या अनुषंगाने विचारपूर्वक आचरण केल्यामुळे ‘पाहणाऱ्या’. क्रीडा (खेळ) इत्यादींच्या अभावाला सिद्ध करणाऱ्या प्रहाणसंपदेमुळे (त्यागाच्या समृद्धीमुळे) ‘अर्हत असलेल्या’. छंदादींच्या (धम्मछंदाच्या) अहाणीचे (ऱ्हास न होण्याचे) कारण असलेल्या आणि अक्षय प्रतिभेला सिद्ध करणाऱ्या सर्वज्ञतेमुळे ‘सम्यक्संबुद्ध असलेल्या’ – अशा प्रकारे दशबल आणि अठरा आवेणिक बुद्धधर्मांच्या आधारे देखील योजना करावी.

Abhisaṅkhatanti attano paccayehi abhisammukhabhāvena samecca sambhuyya kataṃ. Svāssa katabhāvo uppādanena veditabbo, na uppannassa paṭisaṅkharaṇenāti āha ‘‘uppādita’’nti. Te cassa paccayā cetanāpadhānāti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘abhisaṅkhataṃ abhisañcetayita’’nti vuttanti ‘‘cetayitaṃ kappayita’’nti atthamāha. Abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitanti ca jhānassa pātubhāvadassanamukhena viddhaṃsanabhāvaṃ ulliṅgeti. Yañhi ahutvā sambhavati, taṃ hutvā paṭiveti. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘yaṃ kho panā’’tiādi. Samathavipassanādhamme ṭhitoti ettha samathadhamme ṭhitattā samāhito vipassanaṃ paṭṭhapetvā aniccānupassanādīhi niccasaññādayo pajahanto anukkamena taṃ anulomañāṇaṃ pāpetā hutvā vipassannādhamme ṭhito. Samathavipassanāsaṅkhātesu dhammesu rañjanaṭṭhena rāgo. Nandanaṭṭhena nandī. Tattha sukhumā apekkhā vuttā. Yā nikantīti vuccati.

‘अभिसंखत’ (अभिसंस्कृत) म्हणजे स्वतःच्या प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संमुखतेने एकत्र येऊन निर्माण केलेले. त्याचे हे निर्माण होणे उत्पत्तीने (उत्पादनाने) समजून घ्यावे, उत्पन्न झालेल्याच्या दुरुस्तीने (प्रतिसंस्करणाने) नव्हे, म्हणून ‘उप्पादितं’ (उत्पादित) असे म्हटले आहे. आणि त्याचे ते प्रत्यय चेतनाप्रधान आहेत हे दर्शविण्यासाठी पाळीमध्ये ‘अभिसंखतं अभिसंचे तयितं’ (अभिसंस्कृत अभिसंचेतीकृत) असे म्हटले आहे, त्याचा अर्थ ‘चेतयितं कप्पयितं’ (चेतविलेले, कल्पिलेले) असा सांगितला आहे. ‘अभिसंखतं अभिसंचे तयितं’ हे ध्यानाच्या प्रादुर्भावाच्या दर्शनाद्वारे त्याच्या विनाशशीलतेचा निर्देश करते. कारण जे आधी नसून उत्पन्न होते, ते उत्पन्न होऊन नष्ट होते. म्हणूनच पाळीमध्ये ‘यं kho पना’ (जे काही खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. ‘समथविपस्सनाधम्मे ठितो’ (शमथ-विपश्यना धर्मात स्थित) यात शमथधर्मात स्थित असल्यामुळे समाहित होऊन, विपश्यना प्रस्थापित करून, अनित्यानुपश्यना इत्यादींच्या द्वारे नित्यसंज्ञा इत्यादींचा त्याग करत, अनुक्रमाने त्या अनुलोमज्ञानाला प्राप्त करून देणारा होऊन विपश्यनाधर्मात स्थित असलेला. शमथ आणि विपश्यना संज्ञक धर्मांमध्ये आसक्तीच्या अर्थाने ‘राग’ आहे. आनंदाच्या अर्थाने ‘नंदी’ (अभिनंदन) आहे. तेथे सूक्ष्म अपेक्षेला (आकांक्षेला) ‘निकंती’ (निकान्ती/आसक्ती) असे म्हटले आहे.

Evaṃ santeti evaṃ yathārutavaseneva imassa suttapadassa atthe gahetabbe sati. Samathavipassanāsu chandarāgo kattabboti anāgāmiphalaṃ anibbattetvā tadatthāya samathavipassanāpi anibbattetvā kevalaṃ tattha chandarāgo kattabbo bhavissati. Kasmā? Tesu samathavipassanāsaṅkhātesu dhammesu chandarāgamattena anāgāminā laddhabbassa aladdhaanāgāmiphalenapi laddhabbattā. Tathā sati tena anāgāmiphalampi laddhabbameva hoti. Tenāha ‘‘anāgāmiphalaṃ paṭiladdhaṃ bhavissatī’’ti. Sabhāvato rasitabbattā aviparīto attho eva attharaso.

‘एवं संते’ (असे असताना) म्हणजे या सूत्रातील पदाचा अर्थ जसाच्या तसाच ग्रहण करावयाचा झाल्यास. ‘शमथ आणि विपश्यनेमध्ये छंदराग (इच्छा व आसक्ती) ठेवावा’ म्हणजे अनागामी फल प्राप्त न करता, त्यासाठी शमथ व विपश्यना देखील उत्पन्न न करता, केवळ तेथे छंदराग ठेवावा लागेल. का? कारण त्या शमथ-विपश्यना संज्ञक धर्मांमध्ये केवळ छंदरागाच्या द्वारेच, अनागामी व्यक्तीने प्राप्त करावयाचे फल, ज्याने अनागामी फल प्राप्त केले नाही अशा व्यक्तीला देखील प्राप्त होते. तसे असल्यास, त्याला अनागामी फल देखील प्राप्तच होते. म्हणूनच ‘अनागामी फल प्राप्त होईल’ असे म्हटले आहे. स्वभावाने आस्वाद घेण्याजोगा असल्यामुळे अविपरीत (यथार्थ) अर्थ हाच ‘अर्थरस’ होय.

Aññāpi kāci sugatiyoti vinipātike sandhāyāha. Aññāpi kāci duggatiyoti asurakāyamāha.

‘अन्यापि काचि सुगतियो’ (इतरही काही सुगती) हे विनिपातिक (विशिष्ट देवयोनी) प्राण्यांच्या संदर्भात म्हटले आहे. ‘अन्यापि काचि दुग्गतियो’ (इतरही काही दुर्गती) हे असुरकायाला (असुर योनीला) उद्देशून म्हटले आहे.

Appaṃ yācitena bahuṃ dentena uḷārapurisena viya ekaṃ dhammaṃ pucchitena ‘‘ayampi ekadhammo’’ti kathitattā ekādasapi dhammā pucchāvasena ekadhammo nāma jāto paccekaṃ vākyaparisamāpanañāyena. Pucchāvasenāti ‘‘atthi nu kho, bhante ānanda, tena…pe… sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto’’ti evaṃ [Pg.363] pavattapucchāvasena. Amatuppattiatthenāti amatabhāvassa uppattihetutāya, sabbānipi kammaṭṭhānāni ekarasāpi amatādhigamassa paṭipattiyāti attho. Evamettha aggaphalabhūmi anāgāmiphalabhūmīti dveva bhūmiyo sarūpato āgatā, nānantariyatāya pana heṭṭhimāpi dve bhūmiyo atthato āgatā evāti daṭṭhabbāti. Pañca satāni aggho etassāti pañcasataṃ. Sesamettha uttānameva.

थोड्या गोष्टीची याचना केली असता भरपूर देणाऱ्या एखाद्या उदार पुरुषाप्रमाणे, एका धर्माविषयी विचारले असता ‘हा देखील एक धर्म आहे’ असे सांगितल्यामुळे, प्रत्येक वाक्याच्या समाप्तीच्या नियमाने (न्यायाने) प्रश्नाच्या अनुषंगाने अकराही धर्म मिळून ‘एक धर्म’ असे नाव प्राप्त झाले. ‘प्रश्नाच्या अनुषंगाने’ म्हणजे ‘भन्ते आनंद, त्या...पे... सम्यक्संबुद्धांनी असा एखादा धर्म चांगल्या प्रकारे उपदेशिला आहे का?’ अशा प्रकारे विचारलेल्या प्रश्नाच्या अनुषंगाने. ‘अमतोत्पत्तीच्या अर्थाने’ म्हणजे अमृतत्वाच्या (निर्वाणाच्या) उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे; सर्वच कर्मस्थान (ध्यानपद्धती) एकरस असले तरी ते अमृतप्राप्तीचीच प्रतिपत्ती (साधना) आहेत, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे येथे अग्रफलभूमी (अर्हतपद) आणि अनागामीफलभूमी अशा दोनच भूमी प्रत्यक्षपणे आल्या आहेत, परंतु आनंतर्यतेमुळे (लगतच्या संबंधामुळे) खालच्या दोन भूमी देखील अर्थतः आल्याच आहेत असे समजावे. ‘पाचशे मूल्य आहे ज्याचे’ ते ‘पंचशत’. उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे.

Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अट्ठकनागरसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

7. Gopālasuttavaṇṇanā

७. गोपालसुत्तवर्णना

17. Sattame tisso kathāti tisso aṭṭhakathā, tividhā suttassa atthavaṇṇanāti attho. Ekekaṃ padaṃ nāḷaṃ mūlaṃ etissāti evaṃsaññitā ekanāḷikā. Ekekaṃ vā padaṃ nāḷaṃ atthaniggamanamaggo etissāti ekanāḷikā. Tenāha ‘‘ekekassa padassa atthakathana’’nti. Cattāro aṃsā bhāgā atthasallakkhaṇūpāyā etissāti caturassā. Tenāha ‘‘catukkaṃ bandhitvā kathana’’nti. Niyamato nisinnassa āraddhassa vatto saṃvatto etissā atthīti nisinnavattikā, yathāraddhassa atthassa visuṃ visuṃ pariyosāpikāti attho. Tenāha ‘‘paṇḍitagopālakaṃ dassetvā’’tiādi. Ekekassapi padassa piṇḍatthadassanavasena bahūnaṃ padānaṃ ekajjhaṃ atthaṃ akathetvā ekamekassa padassa atthavaṇṇanā ayaṃ sabbattha labbhati. Catukkaṃ bandhitvāti kaṇhapakkhe upamopameyyadvayaṃ, tathā sukkapakkheti idaṃ catukkaṃ yojetvā. Ayaṃ edisesu eva suttesu labbhati. Pariyosānagamananti keci tāva āhu ‘‘kaṇhapakkhe upamaṃ dassetvā upamā ca nāma yāvadeva upameyyasampaṭipādanatthāti upameyyatthaṃ āharitvā saṃkilesapakkhaniddeso ca vodānapakkhavibhāvanatthāyāti sukkapakkhampi upamopameyyavibhāgena āharitvā suttatthassa pariyosāpanaṃ. Kaṇhapakkhe upameyyaṃ dassetvā pariyosānagamanādīsupi eseva nayo’’ti. Apare pana ‘‘kaṇhapakkhe, sukkapakkhe ca taṃtaṃupamūpameyyatthānaṃ visuṃ visuṃ pariyosāpetvāva kathanaṃ pariyosānagamana’’nti vadanti. Ayanti nisinnavattikā. Idhāti imasmiṃ gopālakasutte. Sabbācariyānaṃ āciṇṇāti sabbehipi pubbācariyehi ācaritā saṃvaṇṇitā, tathā ceva pāḷi pavattāti.

१७. सातव्या सुत्तात 'तिस्सो कथा' (तीन कथा) म्हणजे तीन अट्ठकथा, सूत्राचे तीन प्रकारचे अर्थवर्णन असा अर्थ आहे. जिचे प्रत्येक पद हे नाळ (नाल) म्हणजे मूळ आहे, तिला 'एकनाळिका' अशी संज्ञा आहे. किंवा जिचे प्रत्येक पद हे नाळ म्हणजे अर्थाच्या प्रकटीकरणाचा मार्ग आहे, ती 'एकनाळिका' होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रत्येक पदाचे अट्ठकथन'. जिचे चार अंश, भाग किंवा अर्थ समजून घेण्याचे उपाय आहेत, ती 'चतुरस्सा' (चतुरस्र) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'चौकडी बांधून सांगणे'. नियमाने बसलेल्या आणि आरंभ केलेल्या कथेचे जिच्यामध्ये वर्तन आणि संवर्तन (प्रगती व समाप्ती) होते ती 'निसिन्नवत्तिका' होय; म्हणजेच आरंभ केलेल्या अर्थाचा वेगवेगळा शेवट करणारी, असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'पंडित गोपाळकाला दाखवून' इत्यादी म्हटले आहे. प्रत्येक पदाचा केवळ एकत्रित अर्थ (पिंडार्थ) न दाखवता, अनेक पदांचा एकत्र अर्थ न सांगता, प्रत्येक पदाचे स्वतंत्र अर्थवर्णन करणे, हे सर्वत्र आढळते. 'चौकडी बांधून' म्हणजे कृष्णपक्षात उपमा व उपमेय यांची जोडी, तसेच शुक्लपक्षात उपमा व उपमेय यांची जोडी, अशा प्रकारे या चौघांची योजना करून. हे अशाच प्रकारच्या सूत्रांमध्ये आढळते. 'परियोसानगमन' (शेवटाकडे जाणे) याविषयी काही आचार्य म्हणतात: 'कृष्णपक्षात उपमा दाखवून, आणि उपमा ही केवळ उपमेय सिद्ध करण्यासाठीच असते म्हणून उपमेयाचा अर्थ आणून, आणि संकिलेसपक्षाचा (मलीन पक्षाचा) निर्देश हा वोदानपक्षाच्या (शुद्ध पक्षाच्या) स्पष्टीकरणासाठी असतो म्हणून शुक्लपक्षालाही उपमा-उपमेय विभागाने आणून सूत्राच्या अर्थाची समाप्ती करणे होय. कृष्णपक्षात उपमेय दाखवून शेवटाकडे जाणे इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे.' परंतु इतर आचार्य म्हणतात: 'कृष्णपक्ष आणि शुक्लपक्ष या दोन्हीमध्ये त्या त्या उपमा व उपमेय यांच्या अर्थाची स्वतंत्रपणे समाप्ती करूनच सांगणे म्हणजे परियोसानगमन होय.' ही 'निसिन्नवत्तिका' आहे. 'येथे' म्हणजे या गोपालक सूत्रात. 'सर्व आचार्यांनी आचरलेली' म्हणजे सर्वच पूर्वाचार्यांनी आचरलेली व वर्णन केलेली आहे, आणि पाळी (मूळ पाठ) देखील तशीच प्रवृत्त झाली आहे.

Aṅgīyanti [Pg.364] avayavabhāvena ñāyantīti aṅgāni, koṭṭhāsā. Tāni panettha yasmā sāvajjasabhāvāni, tasmā āha ‘‘aṅgehīti aguṇakoṭṭhāsehī’’ti. Gomaṇḍalanti gosamūhaṃ. Pariharitunti rakkhituṃ. Taṃ pana pariharaṇaṃ pariggahetvā vicaraṇanti āha ‘‘pariggahetvā vicaritu’’nti. Vaḍḍhinti gunnaṃ bahubhāvaṃ bahugorasatāsaṅkhātaṃ parivuddhiṃ. ‘‘Ettakamida’’nti rūpīyatīti rūpaṃ, parimāṇaparicchedopi sarīrarūpampīti āha ‘‘gaṇanato vā vaṇṇato vā’’ti. Na pariyesati vinaṭṭhabhāvasseva ajānanato. Nīlāti ettha iti-saddo ādiattho. Tena setasabalādivaṇṇaṃ saṅgaṇhāti.

जे अवयव रूपाने ओळखले जातात ते 'अंग' म्हणजे भाग (कोठ्ठास) होत. आणि येथे ते दोषयुक्त स्वभावाचे असल्यामुळे, 'अंगांनी म्हणजे अवगुणांच्या भागांनी' असे म्हटले आहे. 'गोमंडळ' म्हणजे गाईंचा समूह. 'परिहरितुं' म्हणजे रक्षण करण्यासाठी. आणि ते रक्षण करणे म्हणजे सांभाळून फिरणे होय, म्हणून 'सांभाळून फिरण्यासाठी' असे म्हटले आहे. 'वृद्धी' म्हणजे गाईंची संख्या वाढणे आणि विपुल दुग्धजन्य पदार्थ मिळणे या रूपाने होणारी प्रगती. 'हे एवढे आहे' अशा प्रकारे जे निरूपित केले जाते ते 'रूप' होय. परिमाणाचा निश्चय आणि शरीराचे रूप देखील यात समाविष्ट आहे, म्हणून 'गणनेने किंवा वर्णाने (रंगाने)' असे म्हटले आहे. तो शोध घेत नाही, कारण त्याला गाईच्या हरवल्याची किंवा नष्ट झाल्याची जाणीवच नसते. 'नीला' यामध्ये 'इति' हा शब्द 'इत्यादी' या अर्थाने आहे. त्याद्वारे पांढरा, चितकबरा इत्यादी वर्णांचा (रंगांचा) संग्रह होतो.

Dhanusattisūlādīti ettha issāsācariyānaṃ gāvīsu kataṃ dhanulakkhaṇaṃ. Kumārabhattigaṇānaṃ gāvīsu kataṃ sattilakkhaṇaṃ. Issarabhattigaṇānaṃ gāvīsu kataṃ sūlalakkhaṇanti yojanā. Ādi-saddena rāmavāsudevagaṇādīnaṃ gāvīsu kataṃ pharasucakkādilakkhaṇaṃ saṅgaṇhāti.

'धनुष्य, शक्ती, शूळ इत्यादी' यामध्ये धनुर्विद्या शिकवणाऱ्या आचार्यांच्या गाईंवर केलेले धनुष्याचे चिन्ह. कुमारभक्त (कार्तिकेयाच्या भक्तांच्या) समूहांच्या गाईंवर केलेले शक्तीचे (भाल्याचे) चिन्ह. ईश्वरभक्त (शिवाच्या भक्तांच्या) समूहांच्या गाईंवर केलेले त्रिशुळाचे चिन्ह, अशी योजना करावी. 'आदि' (इत्यादी) शब्दाने राम, वासुदेव इत्यादींच्या भक्तांच्या समूहांच्या गाईंवर केलेले परशू (कुऱ्हाड), चक्र इत्यादी चिन्हांचा संग्रह होतो.

Nīlamakkhikāti piṅgalamakkhikā, khuddakamakkhikā eva vā. Saṭati rujati etāyāti sāṭikā, saṃvaḍḍhā sāṭikā āsāṭikā. Tenāha ‘‘vaḍḍhantī’’tiādi. Hāretāti apanetā.

'नीलमक्खिका' (निळी माशी) म्हणजे पिवळसर-तपकिरी माशी किंवा लहान माशीच होय. जिच्यामुळे त्वचा सडते किंवा वेदना होते ती 'साटिका' (अळी), आणि वाढलेली साटिका म्हणजे 'आसाटिका' (मोठी अळी). म्हणूनच 'वाढतात' इत्यादी म्हटले आहे. 'हारेता' म्हणजे दूर करणारा (काढून टाकणारा).

Vākenāti vākapaṭṭena. Cīrakenāti pilotikena. Antovasseti vassakālassa abbhantare. Niggāhanti susumārādiggāharahitaṃ. Pītanti pānīyassa pītabhāvaṃ. Sīhabyagghādiparissayena sāsaṅko sappaṭibhayo.

'वाकेन' म्हणजे झाडाच्या सालीच्या पट्ट्याने (वाकपटाने). 'चीरकेन' म्हणजे चिंध्यांनी किंवा कापडाच्या तुकड्याने. 'अंतोवस्से' म्हणजे वर्षाऋतूच्या (पावसाळ्याच्या) काळात. 'निग्गाहतं' म्हणजे सुसर इत्यादी हिंस्त्र जलचरांनी रहित असलेले सुरक्षित जलाशय. 'पीतं' म्हणजे पाण्याचे पिणे. सिंह, वाघ इत्यादींच्या उपद्रवाच्या भीतीमुळे शंकायुक्त व भययुक्त असणे.

Pañca ahāni ekassāti pañcāhiko, so eva vāroti, pañcāhikavāro. Evaṃ sattāhikavāropi veditabbo. Ciṇṇaṭṭhānanti caritaṭṭhānaṃ gocaraggahitaṭṭhānaṃ.

एकाचे पाच दिवस म्हणजे 'पंचाहिक' (पाच दिवसांचा काळ), तोच पाळी (वार) म्हणजे 'पंचाहिकवार' (पाच दिवसांची पाळी). याचप्रमाणे 'सप्ताहिकावार' (सात दिवसांची पाळी) देखील समजावा. 'चिण्णट्ठानं' (आचरलेले स्थान) म्हणजे फिरण्याचे स्थान किंवा चारा चरण्याचे स्थान.

Pitiṭṭhānanti pitarā kātabbaṭṭhānaṃ, pitarā kātabbakiccanti attho. Yathāruciṃ gahetvā gacchantīti gunnaṃ rucianurūpaṃ gocarabhūmiṃ vā nadipāraṃ vā gahetvā gacchanti. Gobhattanti kappāsaṭṭhikādimissaṃ gobhuñjitabbaṃ bhattaṃ. Bhattaggahaṇeneva yāgupi saṅgahitā.

'पितिट्ठानं' (पित्याचे स्थान) म्हणजे पित्याने करावयाचे स्थान, म्हणजेच पित्याने करावयाचे कर्तव्य असा अर्थ आहे. 'यथारुची घेऊन जातात' म्हणजे गाईंच्या आवडीनुसार चरण्याची भूमी किंवा नदीचा पलीकडचा तीर निवडून घेऊन जातात. 'गोभक्त' म्हणजे सरकी इत्यादी मिश्रित गाईंना खाऊ घालण्याचे अन्न. 'भक्त' (अन्न) या शब्दाच्या ग्रहणानेच पेज (यागु) देखील समाविष्ट होते.

Dvīhākārehīti vuttaṃ ākāradvayaṃ dassetuṃ ‘‘gaṇanato vā samuṭṭhānato vā’’ti vuttaṃ. Evaṃ pāḷiyaṃ āgatāti ‘‘upacayo santatī’’ti jātiṃ dvidhā bhinditvā hadayavatthuṃ aggahetvā dasāyatanāni pañcadasa [Pg.365] sukhumarūpānīti evaṃ rūpakaṇḍapāḷiyaṃ (dha. sa. 666) āgatā. Pañcavīsati rūpakoṭṭhāsāti salakkhaṇato aññamaññasaṅkarābhāvato rūpabhāgā. Rūpakoṭṭhāsāti vā visuṃ visuṃ appavattitvā kalāpabhāveneva pavattanato rūpakalāpā. Koṭṭhāsāti ca aṃsā avayavāti attho. Koṭṭhanti vā sarīraṃ, tassa aṃsā kesādayo koṭṭhāsāti aññepi avayavā koṭṭhāsā viya koṭṭhāsā.

'दोन प्रकारांनी' असे जे म्हटले आहे, ते दोन प्रकार दाखवण्यासाठी 'गणनेने किंवा समुत्थानाने (उत्पत्तीने)' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे पाळीमध्ये (मूळ पाठात) आले आहे - 'उपचय' आणि 'संतती' अशा दोन भागांत जातीचे विभाजन करून, हृदयवस्तूला न घेता, दहा आयतने आणि पंधरा सूक्ष्म रूपे, अशा प्रकारे रूपकांडपाळीमध्ये (धम्मसंगणी ६६६) आले आहे. 'पंचवीस रूपकोठ्ठास' (रूपाचे भाग) म्हणजे स्वतःच्या लक्षणामुळे एकमेकांत न मिसळणारे रूपाचे भाग होत. किंवा 'रूपकोठ्ठास' म्हणजे स्वतंत्रपणे प्रवृत्त न होता समूहाच्या (कलापाच्या) रूपाने प्रवृत्त होणारे 'रूपकलाप' होत. 'कोठ्ठास' म्हणजे अंश किंवा अवयव असा अर्थ आहे. किंवा 'कोठ्ठ' म्हणजे शरीर, त्याचे अंश असणारे केस इत्यादी भाग म्हणजे 'कोठ्ठास' होत; अशा प्रकारे इतर अवयव देखील कोठ्ठास (भागां) सारखेच कोठ्ठास आहेत.

Seyyathāpītiādi upamāsaṃsandanaṃ. Tattha rūpaṃ pariggahetvāti yathāvuttaṃ rūpaṃ salakkhaṇato ñāṇena pariggaṇhitvā. Arūpaṃ vavatthapetvāti taṃ rūpaṃ nissāya ārammaṇañca katvā pavattamāne vedanādike cattāro khandhe arūpanti vavatthapetvā. Rūpārūpaṃ pariggahetvāti puna tattha yaṃ rūppanalakkhaṇaṃ, taṃ rūpaṃ. Tadaññaṃ arūpaṃ. Ubhayavinimuttaṃ kiñci natthi attā vā attaniyaṃ vāti evaṃ rūpārūpaṃ pariggahetvā. Tadubhayañca avijjādinā paccayena sapaccayanti paccayaṃ sallakkhetvā, aniccatādilakkhaṇaṃ āropetvā yo kalāpasammasanādikkamena kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetuṃ na sakkoti, so na vaḍḍhatīti yojanā.

'सेय्यथापि' (ज्याप्रमाणे) इत्यादी उपमेची तुलना आहे. त्यामध्ये 'रूपाचे ग्रहण करून' म्हणजे वर सांगितलेल्या रूपाचे त्याच्या स्वतःच्या लक्षणानुसार ज्ञानाने ग्रहण करून. 'अरूपाचे निर्धारण करून' म्हणजे त्या रूपाचा आश्रय घेऊन आणि त्यालाच आलंबन (विषय) करून प्रवृत्त होणाऱ्या वेदना इत्यादी चार स्कंधांना 'अरूप' असे निर्धारित करून. 'रूप आणि अरूपाचे ग्रहण करून' म्हणजे पुन्हा त्यामध्ये जे रूपण-लक्षण (बदलणारे लक्षण) आहे, ते रूप होय; त्याव्यतिरिक्त जे आहे ते अरूप होय; या दोन्हीहून मुक्त असे काहीही नाही, आत्मा किंवा आत्मीय (आत्म्याचे) असे काहीही नाही, अशा प्रकारे रूप आणि अरूपाचे ग्रहण करून. आणि ते दोन्ही (रूप व अरूप) अविद्या इत्यादी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) योगे सप्रत्यय (कारणयुक्त) आहेत, अशा प्रकारे प्रत्ययाचा निश्चय करून, अनित्यता इत्यादी लक्षणे आरोपित करून, जो कलाप-संमसन (समूहाचे परीक्षण) इत्यादी क्रमाने कम्मट्ठानाला (कर्मस्थानाला) शिखरावर पोहोचवण्यास असमर्थ ठरतो, तो वृद्धी पावत नाही, अशी योजना करावी.

Ettakaṃ rūpaṃ ekasamuṭṭhānanti cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyanti aṭṭhavidhaṃ kammavasena; kāyaviññatti, vacīviññattīti idaṃ dvayaṃ cittavasenāti ettakaṃ rūpaṃ ekasamuṭṭhānaṃ. Saddāyatanamekaṃ utucittavasena dvisamuṭṭhānaṃ. Rūpassa lahutā, mudutā, kammaññatāti ettakaṃ rūpaṃ utucittāhāravasena tisamuṭṭhānaṃ. Rūpāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, ākāsadhātu, āpodhātu, kabaḷīkāro āhāroti ettakaṃ rūpaṃ utucittāhārakammavasena catusamuṭṭhānaṃ. Upacayo, santati, jaratā, rūpassa aniccatāti ettakaṃ rūpaṃ na kutoci samuṭṭhātīti na jānāti. Samuṭṭhānato rūpaṃ ajānantotiādīsu vattabbaṃ ‘‘gaṇanato rūpaṃ ajānanto’’tiādīsu vuttanayeneva veditabbaṃ.

एवढे रूप एकसमुत्थान (एका कारणापासून उत्पन्न होणारे) आहे - चक्षुआयतन, श्रोत्रआयतन, घ्राणआयतन, जिव्हाआयतन, कायआयतन, इत्थिन्द्रिय (स्त्रीत्व), पुरिसिन्द्रिय (पुरुषत्व), आणि जीवितिन्द्रिय, हे आठ प्रकार कर्माच्या वशाने; कायविज्ञप्ति आणि वचीविज्ञप्ति हे दोन्ही चित्ताच्या वशाने; एवढे रूप एकसमुत्थान आहे. शब्दआयतन हे एक, ऋतु आणि चित्त यांच्या वशाने द्विसमुत्थान (दोन कारणांपासून उत्पन्न होणारे) आहे. रूपाची लघुता, मृदुता आणि कर्मण्यता, एवढे रूप ऋतु, चित्त आणि आहार यांच्या वशाने त्रिसमुत्थान (तीन कारणांपासून उत्पन्न होणारे) आहे. रूपआयतन, गंधआयतन, रसआयतन, स्प्रष्टव्यआयतन (फोठ्ठब्बआयतन), आकाशधातू, आपधातू आणि कबाळीकार आहार (कवळ कवळ करून खाल्ला जाणारा आहार), एवढे रूप ऋतु, चित्त, आहार आणि कर्म यांच्या वशाने चतुःसमुत्थान (चार कारणांपासून उत्पन्न होणारे) आहे. उपचय, संतती, जरता आणि रूपाची अनित्यता, एवढे रूप कशापासूनही उत्पन्न होत नाही, हे तो जाणत नाही. 'समुत्थानाच्या दृष्टीने रूपाला न जाणणारा' इत्यादी बाबतीत जे सांगायचे आहे, ते 'गणनेच्या दृष्टीने रूपाला न जाणणारा' इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

Kammalakkhaṇoti attanā kataṃ duccaritakammaṃ lakkhaṇaṃ etassāti kammalakkhaṇo, bālo. Vuttañhetaṃ – ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, bālassa bālalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Duccintitacintī hoti, dubbhāsitabhāsī, dukkaṭakammakārī[Pg.366]. Imāni kho…pe… lakkhaṇānī’’ti (ma. ni. 3.246; a. ni. 3.3). Attanā kataṃ sucaritakammaṃ lakkhaṇaṃ etassāti kammalakkhaṇo, paṇḍito. Vuttampi cetaṃ ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Sucintitacintī hoti, subhāsitabhāsī, sukatakammakārī. Imāni kho…pe… paṇḍitalakkhaṇānī’’ti (ma. ni. 3.253; a. ni. 3.3). Tenāha ‘‘kusalākusalakammaṃ paṇḍitabālalakkhaṇa’’nti.

'कर्मलक्षण' म्हणजे स्वतः केलेले दुश्चरित कर्म हेच ज्याचे लक्षण आहे तो 'कर्मलक्षण' म्हणजेच मूर्ख (बाळ) होय. हे असे म्हटले आहे - 'भिक्खूहो, मूर्खाची ही तीन मूर्खलक्षणे असतात. कोणती तीन? तो वाईट विचार करणारा (दुश्चिंतितचिंती) असतो, वाईट बोलणारा (दुर्भाषितभाषी) असतो आणि वाईट कर्म करणारा (दुष्कृतकर्मकारी) असतो. हीच ती... पे... लक्षणे होत.' स्वतः केलेले सुचरित कर्म हेच ज्याचे लक्षण आहे तो 'कर्मलक्षण' म्हणजेच पंडित होय. हे देखील असे म्हटले आहे - 'भिक्खूहो, पंडिताची ही तीन पंडितलक्षणे असतात. कोणती तीन? तो चांगला विचार करणारा (सुचिंतितचिंती) असतो, चांगले बोलणारा (सुभाषितभाषी) असतो आणि चांगले कर्म करणारा (सुकृतकर्मकारी) असतो. हीच ती... पे... पंडितलक्षणे होत.' म्हणूनच म्हटले आहे - 'कुशल आणि अकुशल कर्म हेच पंडित आणि मूर्खाचे लक्षण आहे.'

Bāle vajjetvā paṇḍite na sevatīti yaṃ bālapuggale vajjetvā paṇḍitasevanaṃ atthakāmena kātabbaṃ, taṃ na karoti. Tathābhūtassa ca ayamādīnavoti dassetuṃ puna ‘‘bāle vajjetvā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yaṃ bhagavatā ‘‘idaṃ vo kappatī’’ti anuññātaṃ, tadanulomañce, taṃ kappiyaṃ. Yaṃ ‘‘idaṃ vo na kappatī’’ti paṭikkhittaṃ, tadanulomañce, taṃ akappiyaṃ. Yaṃ kosallasambhūtaṃ, taṃ kusalaṃ, tappaṭipakkhaṃ akusalaṃ. Tadeva sāvajjaṃ, kusalaṃ anavajjaṃ. Āpattito ādito dve āpattikkhandhā garukaṃ, tadaññaṃ lahukaṃ. Dhammato mahāsāvajjaṃ garukaṃ, appasāvajjaṃ lahukaṃ. Sappaṭikāraṃ satekicchaṃ, appaṭikāraṃ atekicchaṃ. Dhammatānugataṃ kāraṇaṃ, itaraṃ akāraṇaṃ. Taṃ ajānantoti kappiyākappiyaṃ, garuka-lahukaṃ, satekicchātekicchaṃ ajānanto suvisuddhaṃ katvā sīlaṃ rakkhituṃ na sakkoti. Kusalākusalaṃ, sāvajjānavajjaṃ, kāraṇākāraṇaṃ ajānanto khandhādīsu akusalatāya rūpārūpapariggahampi kātuṃ na sakkoti, kuto tassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhanā. Tenāha ‘‘kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkotī’’ti.

'मूर्खांना वर्ज्य करून पंडितांचे सेवन करत नाही' म्हणजे मूर्ख व्यक्तींना वर्ज्य करून हित इच्छिणाऱ्याने जे पंडितांचे सेवन केले पाहिजे, ते तो करत नाही. आणि अशा व्यक्तीचा हा दोष (आदीनव) दाखवण्यासाठी पुन्हा 'मूर्खांना वर्ज्य करून' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, भगवंतांनी 'हे तुम्हांला कल्प्य (योग्य) आहे' असे जे अनुमत केले आहे, आणि जे त्याच्याशी सुसंगत आहे, ते 'कल्प्य' (कप्पिय) होय. जे 'हे तुम्हांला कल्प्य नाही' असे नाकारले आहे, आणि जे त्याच्याशी सुसंगत आहे, ते 'अकल्प्य' (अकप्पिय) होय. जे कौशल्यातून उत्पन्न झाले आहे, ते 'कुशल' आणि त्याच्या विरुद्ध असलेले 'अकुशल' होय. तेच (अकुशल) सावद्य (दोषयुक्त) आणि कुशल हे अनवद्य (दोषरहित) होय. आपत्तीच्या (नियमांच्या उल्लंघनाच्या) दृष्टीने, सुरुवातीचे दोन आपत्तीसमूह (आपत्तिकंध) हे 'गुरू' (गंभीर) आणि इतर 'लघु' (सौम्य) आहेत. धर्माच्या दृष्टीने, महासावद्य (मोठा दोष) हे 'गुरू' आणि अल्पसावद्य (लहान दोष) हे 'लघु' होय. जे प्रतिकार करण्यायोग्य (सुधारण्यायोग्य) आहे ते 'सप्रतिकार' (सतेकिच्छ) आणि जे प्रतिकार न करण्यायोग्य आहे ते 'अप्रतिकार' (अतेकिच्छ) होय. धर्मानुसार असलेले ते 'कारण' आणि इतर ते 'अकारण' होय. 'ते न जाणणारा' म्हणजे कल्प्य-अकल्प्य, गुरू-लघु, सप्रतिकार-अप्रतिकार न जाणणारा मनुष्य शीलाचे अत्यंत शुद्ध रीतीने रक्षण करू शकत नाही. कुशल-अकुशल, सावद्य-अनवद्य, कारण-अकारण न जाणणारा मनुष्य स्कंध इत्यादींच्या बाबतीत अकुशल असल्यामुळे रूप आणि अरूपाचे ग्रहण (परिग्रह) देखील करू शकत नाही, मग त्याचे कर्मस्थान (ध्यानविषय) ग्रहण करून त्याची वृद्धी करणे तर दूरच राहिले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कर्मस्थान ग्रहण करून त्याची वृद्धी करण्यास तो समर्थ होत नाही.'

Govaṇasadise attabhāve uppajjitvā tattha dukkhuppattihetuto micchāvitakkā āsāṭikā viyāti āsāṭikāti āha ‘‘akusalavitakkaṃ āsāṭikaṃ ahāretvā’’ti.

गाईच्या जखमेसारख्या शरीरात उत्पन्न होऊन, तेथे दुःखाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे मिथ्या वितर्क हे अळीसारखे (आसाटिका) आहेत, म्हणून 'अकुशल वितर्करूपी अळीला दूर न करता' असे म्हटले आहे.

‘‘Gaṇḍoti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.103; a. ni. 8.56; 9.15) vacanato chahi vaṇamukhehi vissandamānayūso gaṇḍo viya pilotikākhaṇḍena chadvārehi vissandamānakilesāsuci attabhāvavaṇo satisaṃvarena pidahitabbo, ayaṃ pana evaṃ na karotīti āha ‘‘yathā so gopālako vaṇaṃ na paṭicchādeti, evaṃ saṃvaraṃ na sampādetī’’ti.

'भिक्खूहो, फोड (गंड) हे पाच उपादानस्कंधांचेच नाव आहे' या वचनानुसार, सहा जखमांच्या मुखांतून वाहणाऱ्या पूने भरलेल्या फोडाप्रमाणे, चिंधीच्या तुकड्याने जसा तो झाकला जातो, तसाच सहा द्वारांतून वाहणाऱ्या क्लेशरूपी अशुद्धतेने युक्त असलेला हा आत्मभावरूपी (शरीररूपी) व्रण (जखम) स्मृति-संवराने झाकला पाहिजे. परंतु हा मनुष्य तसे करत नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'जसा तो गोपाळ जखम झाकत नाही, त्याचप्रमाणे हा संवर संपादित करत नाही.'

Yathā [Pg.367] dhūmo indhanaṃ nissāya uppajjamāno saṇho sukhumo, taṃ taṃ vivaraṃ anupavissa byāpento sattānaṃ ḍaṃsamakasādiparissayaṃ vinodeti, aggijālāsamuṭṭhānassa pubbaṅgamo hoti, evaṃ dhammadesanāñāṇassa indhanabhūtaṃ rūpārūpadhammajātaṃ nissāya uppajjamānā saṇhā sukhumā taṃ taṃ khandhantaraṃ āyatanantarañca anupavissa byāpeti, sattānaṃ micchāvitakkādiparissayaṃ vinodeti, ñāṇaggijālāsamuṭṭhāpanassa pubbaṅgamo hoti, tasmā dhūmo viyāti dhūmoti āha ‘‘gopālako dhūmaṃ viya dhammadesanādhūmaṃ na karotī’’ti. Attano santikaṃ upagantvā nisinnassa kātabbā tadanucchavikā dhammakathā upanisinnakakathā. Katassa dānādipuññassa anumodanakathā anumodanā. Tatoti dhammakathādīnaṃ akaraṇato. ‘‘Bahussuto guṇavāti na jānantī’’ti kasmā vuttaṃ? Nanu attano jānāpanatthaṃ dhammakathādi na kātabbamevāti? Saccaṃ na kātabbameva, suddhāsayena pana dhamme kathite tassa guṇajānanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tenāha bhagavā –

ज्याप्रमाणे धूर इंधनाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होतो, तो सूक्ष्म व बारीक असतो, आणि वेगवेगळ्या छिद्रांमध्ये प्रवेश करून पसरत प्राण्यांच्या डास-माशा इत्यादींचा उपद्रव दूर करतो, तसेच तो अग्नीच्या ज्वाळा प्रज्वलित होण्यापूर्वीचा अग्रदूत असतो; त्याचप्रमाणे धर्मदेशनारूपी ज्ञानाचे इंधन असलेल्या रूप-अरूप धर्मसमूहाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होणारी, सूक्ष्म व बारीक असलेली धर्मदेशना त्या त्या स्कंधांच्या आणि आयतनांच्या अंतराळात प्रवेश करून पसरते, प्राण्यांच्या मिथ्या वितर्क इत्यादींचा उपद्रव दूर करते, आणि ज्ञानरूपी अग्नीच्या ज्वाळा प्रज्वलित होण्यापूर्वीची अग्रदूत असते. म्हणूनच धुराप्रमाणे असल्यामुळे 'धूर' असे म्हटले आहे - 'गोपाळ धूर करतो त्याप्रमाणे हा धर्मदेशनारूपी धूर करत नाही.' स्वतःजवळ येऊन बसलेल्या व्यक्तीसाठी करावयाची योग्य धर्मचर्चा म्हणजे 'उपनिषण्णककथा' (जवळ बसलेल्यांशी करावयाची चर्चा) होय. केलेल्या दानादी पुण्याच्या अनुमोदनासाठी केलेली चर्चा म्हणजे 'अनुमोदना' होय. 'त्यामुळे' म्हणजे धर्मकथा इत्यादी न केल्यामुळे. 'हा बहुश्रुत व गुणवान आहे असे ते जाणत नाहीत' असे का म्हटले आहे? स्वतःची प्रसिद्धी करण्यासाठी धर्मकथा इत्यादी करू नये ना? हे सत्य आहे की स्वतःच्या प्रसिद्धीसाठी ती करू नये, परंतु शुद्ध हेतूने धर्म सांगितला असता, त्याच्या गुणांची जाणीव व्हावी या उद्देशाने हे म्हटले आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे -

‘‘Nābhāsamānaṃ jānanti, missaṃ bālehi paṇḍitaṃ;

Bhāsaye jotaye dhammaṃ, paggaṇhe isinaṃ dhaja’’nti.

'जोपर्यंत बोलत नाही, तोपर्यंत मूर्खांमध्ये मिसळलेल्या पंडिताला लोक ओळखू शकत नाहीत; म्हणून त्याने धर्माचे भाषण करावे, धर्म प्रकाशित करावा आणि ऋषींचा ध्वज (धम्मध्वज) उंच धरावा.'

Taranti otaranti etthāti titthaṃ, naditaḷākādīnaṃ nahānapānādiatthaṃ otaraṇaṭṭhānaṃ. Yathā pana taṃ udakena otiṇṇasattānaṃ sarīramalaṃ pavāheti, parissamaṃ vinodeti, visuddhiṃ uppādeti, evaṃ bahussutā attano samīpaṃ otiṇṇasattānaṃ dhammodakena cittamalaṃ pavāhenti, parissamaṃ vinodenti, visuddhiṃ uppādenti, tasmā te titthaṃ viyāti titthaṃ. Tenāha ‘‘titthabhūte bahussutabhikkhū’’ti. Byañjanaṃ kathaṃ ropetabbanti, bhante, idaṃ byañjanaṃ ayaṃ saddo kathaṃ imasmiṃ atthe ropetabbo, kena pakārena imassa atthassa vācako jāto. ‘‘Nirūpetabba’’nti vā pāṭho, nirūpetabbaṃ ayaṃ sabhāvanirutti kathamettha nirūḷhāti adhippāyo. Imassa bhāsitassa ko atthoti saddatthaṃ pucchati. Imasmiṃ ṭhāneti imasmiṃ pāḷippadese. Pāḷi kiṃ vadatīti bhāvatthaṃ pucchati. Attho kiṃ dīpetīti bhāvatthaṃ vā? Saṅketatthaṃ vā. Na paripucchatīti vimaticchedanapucchāvasena sabbaso pucchaṃ na karoti. Na paripañhatīti pari pari attano ñātuṃ icchaṃ na ācikkhati, na vibhāveti. Tenāha ‘‘na jānāpetī’’ti. Teti bahussutabhikkhū. Vivaraṇaṃ nāma atthassa vibhajitvā [Pg.368] kathananti āha ‘‘bhājetvā na desentī’’ti. Anuttānīkatanti ñāṇena apākaṭīkataṃ guyhaṃ paṭicchannaṃ. Na uttāniṃ karontīti sinerupādamūle vālikaṃ uddharanto viya pathavīsandhārodakaṃ vivaritvā dassento viya ca uttānaṃ na karonti.

'तिथ्थ' (तीर्थ/घाट) म्हणजे जेथे लोक उतरतात किंवा पार करतात, जसे की नदी, तलाव इत्यादींमध्ये स्नान, पिणे इत्यादीसाठी उतरण्याची जागा. ज्याप्रमाणे ते पाणी उतरलेल्या प्राण्यांच्या शरीराचा मळ वाहून नेते, थकवा दूर करते आणि शुद्धता निर्माण करते, त्याचप्रमाणे बहुश्रुत (भिक्खू) आपल्याजवळ आलेल्या प्राण्यांच्या मनाचा मळ धम्मरूपी पाण्याने वाहून नेतात, थकवा दूर करतात आणि शुद्धता निर्माण करतात, म्हणून ते घाटासारखे (तिथ्थ) आहेत म्हणून 'तिथ्थ' म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तीर्थरूप (घाटासारखे) बहुश्रुत भिक्खू'. 'व्यंजन (शब्द/अक्षर) कसे प्रस्थापित करावे' म्हणजे, भंते, हे व्यंजन किंवा हा शब्द या अर्थामध्ये कसा प्रस्थापित करावा, कोणत्या प्रकारे तो या अर्थाचा वाचक बनला आहे? किंवा 'निरूपेतब्बं' (निरूपण करावे) असा पाठ आहे, निरूपण करावे म्हणजे ही स्वाभाविक निरुक्ती येथे कशी रूढ झाली आहे, असा अभिप्राय आहे. 'या भाषणाचा अर्थ काय आहे' असे म्हणून शब्दाचा अर्थ विचारतात. 'या ठिकाणी' म्हणजे या पाळी प्रदेशात (पाळी पाठात). 'पाळी काय सांगते' असे म्हणून भावार्थ विचारतात. 'अर्थ काय दर्शवतो' म्हणजे भावार्थ किंवा संकेताचा अर्थ विचारतात. 'परिपृच्छा (उलटतपासणी) करत नाही' म्हणजे शंकांचे निरसन करण्यासाठी सर्व प्रकारे प्रश्न विचारत नाही. 'परिप्रेषण करत नाही' म्हणजे स्वतःची जाणून घेण्याची इच्छा वारंवार व्यक्त करत नाही, स्पष्ट करत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जाणून देत नाही'. 'ते' म्हणजे ते बहुश्रुत भिक्खू. 'विवरण' म्हणजे अर्थाचे विभाजन करून सांगणे, म्हणून म्हटले आहे - 'विभागून उपदेश करत नाहीत'. 'अनुत्तानीकृत' (स्पष्ट न केलेले) म्हणजे ज्ञानाने प्रकट न केलेले, गूढ, झाकलेले. 'स्पष्ट करत नाहीत' म्हणजे जसे सिनेरू (सुमेरू) पर्वताच्या पायथ्याशी असलेली वाळू उपसून किंवा पृथ्वीला आधार देणारे पाणी उघडे करून दाखवावे, तसे ते स्पष्ट करत नाहीत.

Evaṃ yassa dhammassa vasena bahussutā ‘‘tittha’’nti vuttā pariyāyato. Idāni tameva dhammaṃ nippariyāyato ‘‘tittha’’nti dassetuṃ ‘‘yathā vā’’tiādi vuttaṃ. Dhammo hi taranti otaranti etena nibbānaṃ nāma taḷākanti ‘‘tittha’’nti vuccati. Tenāha bhagavā sumedhabhūto –

अशा प्रकारे, ज्या धम्माच्या आधारे बहुश्रुतांना परंपरेने (पर्यायाने) 'तिथ्थ' (तीर्थ/घाट) म्हटले आहे. आता त्याच धम्माला थेटपणे (निप्पर्यायाने) 'तिथ्थ' दर्शवण्यासाठी 'यथा वा' इत्यादी म्हटले आहे. कारण धम्माच्या द्वारेच लोक पार करतात किंवा उतरतात, म्हणून निब्बान नावाच्या तलावाला 'तिथ्थ' (घाट) म्हटले जाते. म्हणूनच सुमेध बुद्ध असताना भगवंतांनी म्हटले होते -

‘‘Evaṃ kilesamaladhovaṃ, vijjante amatantaḷe;

Na gavesati taṃ taḷākaṃ, na doso amatantaḷe’’ti. (bu. vaṃ. 2.14) –

अशा प्रकारे क्लेशांचा मळ धुवून टाकणारा अमृताचा तलाव (अमतंतळा) अस्तित्वात असतानाही, जर कोणी त्या तलावाचा शोध घेत नसेल, तर त्यात त्या अमृताच्या तलावाचा दोष नाही. (बु. वं. २.१४) -

Dhammasseva nibbānassotaraṇatitthabhūtassa otaraṇākāraṃ ajānanto ‘‘dhammatitthaṃ na jānātī’’ti vutto.

निब्बानात उतरण्यासाठी घाटासारख्या असलेल्या धम्मामध्ये उतरण्याची पद्धत न जाणणाऱ्याला 'धम्मतीर्थ जाणत नाही' असे म्हटले आहे.

Pītāpītanti gogaṇe pītaṃ apītañca gorūpaṃ na jānāti, na vindati. Avindanto hi ‘‘na labhatī’’ti vutto. ‘‘Ānisaṃsaṃ na vindatī’’ti vatvā tassa avindanākāraṃ dassento ‘‘dhammassavanaggaṃ gantvā’’tiādimāha.

'पीतापीत' (पिलेले आणि न पिलेले) म्हणजे गाईंच्या कळपात पाणी पिलेले आणि न पिलेले गोधन तो जाणत नाही, समजत नाही. न समजणारा 'मिळवत नाही' असे म्हटले आहे. 'आणिसंस (फायदा) मिळवत नाही' असे सांगून, त्याच्या न मिळवण्याची पद्धत दर्शवण्यासाठी 'धम्मश्रवणाच्या ठिकाणी जाऊन' इत्यादी म्हटले आहे.

Ayaṃ lokuttaroti padaṃ sandhāyāha ‘‘ariya’’nti. Paccāsattiñāyena anantarassa hi vippaṭisedho vā. Ariyasaddo vā niddosapariyāyo daṭṭhabbo. Aṭṭhaṅgikanti ca visuṃ ekajjhañca aṭṭhaṅgikaṃ upādāya gahetabbaṃ, aṭṭhaṅgatā bāhullato ca. Evañca katvā sattaṅgassapi ariyamaggassa saṅgaho siddho hoti.

'हा लोकोत्तर आहे' या पदाचा संदर्भ देऊन 'अरिय' (आर्य) असे म्हटले आहे. निकटतेच्या नियमाने (प्रत्यासत्तीन्यायाने) हा लगतच्या गोष्टीचा निषेध आहे. किंवा 'अरिय' हा शब्द निर्दोष या अर्थाने पाहिला पाहिजे. 'अठ्ठङ्गिक' (अष्टांगिक) हे स्वतंत्रपणे आणि एकत्रितपणे अष्टांगिक ग्रहण केले पाहिजे, कारण त्यात आठ अंगांची बहुलता आहे. आणि असे केल्याने सात अंगांच्या देखील आर्यमार्गाचा संग्रह सिद्ध होतो.

Cattāro satipaṭṭhānetiādīsu avisesena satipaṭṭhānā vuttā. Tattha kāyavedanācittadhammārammaṇā satipaṭṭhānā lokiyā, tattha sammohaviddhaṃsanavasena pavattā nibbānārammaṇā lokuttarāti evaṃ ‘‘ime lokiyā, ime lokuttarā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti.

'चार सतिपट्ठान' इत्यादींमध्ये सामान्यपणे सतिपट्ठान सांगितले आहेत. त्यामध्ये काय, वेदना, चित्त आणि धम्म हे आलंबन असलेले सतिपट्ठान लोकिय आहेत; आणि संमोह नष्ट करण्याच्या हेतूने प्रवृत्त झालेले, निब्बान हे आलंबन असलेले सतिपट्ठान लोकोत्तर आहेत; अशा प्रकारे 'हे लोकिय आहेत, हे लोकोत्तर आहेत' हे तो यथार्थपणे जाणत नाही.

Anavasesaṃ duhatīti paṭiggahaṇe mattaṃ ajānanto kismiñci dāyake saddhāhāniyā, kismiñci paccayahāniyā anavasesaṃ duhati. Vācāya abhihāro vācābhihāro. Paccayānaṃ abhihāro paccayābhihāro.

'पूर्णपणे दोहन करतो' म्हणजे स्वीकारण्याची मर्यादा न जाणता, एखाद्या दात्याच्या श्रद्धेची हानी करून किंवा एखाद्याच्या प्रत्ययाची (साधनांची) हानी करून तो पूर्णपणे दोहन करतो. वाणीने याचना करणे म्हणजे 'वाचाभिहार' होय. प्रत्यय (चीवर, पिंडपात इत्यादी) आणणे म्हणजे 'प्रत्ययाभिहार' होय.

‘‘Ime [Pg.369] amhesu garucittīkāraṃ na karontī’’ti iminā navakānaṃ bhikkhūnaṃ sammāpaṭipattiyā abhāvaṃ dasseti ācariyupajjhāyesu pitupemassa anupaṭṭhāpanato, tena ca sikkhāgāravatābhāvadīpanena saṅgahassa abhājanabhāvaṃ, tena therānaṃ tesu anuggahābhāvaṃ. Na hi sīlādiguṇehi sāsane thirabhāvappattā ananuggahetabbe sabrahmacārī anuggaṇhanti, niratthakaṃ vā anuggahaṃ karonti. Tenāha ‘‘navake bhikkhū’’tiādi. Dhammakathābandhanti paveṇiāgataṃ pakiṇṇakadhammakathāmaggaṃ. Saccasattappaṭisandhipaccayākārappaṭisaṃyuttaṃ suññatādīpanaṃ guḷhaganthaṃ. Vuttavipallāsavasenāti ‘‘na rūpaññū’’tiādīsu vuttassa paṭisedhassa paṭikkhepavasena aggahaṇavasena. Yojetvāti ‘‘rūpaññū hotīti gaṇanato vā vaṇṇato vā rūpaṃ jānātī’’tiādinā, ‘‘tassa gogaṇopi na parihāyati, pañcagorasaparibhogatopi na paribāhiro hotī’’tiādinā ca atthaṃ yojetvā. Veditabboti tasmiṃ tasmiṃ pade yathārahaṃ attho veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

'हे आमच्याबद्दल आदर बाळगत नाहीत' याने नवीन भिक्खूंच्या सम्यक प्रतिपत्तीचा (योग्य आचरणाचा) अभाव दर्शवला आहे, कारण ते आचार्य आणि उपाध्यायांच्या प्रति पितृतुल्य प्रेम बाळगत नाहीत. आणि याद्वारे शिक्षेबद्दल (शिक्षणाबद्दल) आदर नसणे दर्शवून ते संगहाचे (मदतीचे) अपात्र ठरतात, ज्यामुळे थेर (ज्येष्ठ भिक्खू) त्यांच्यावर अनुग्रह करत नाहीत. कारण जे शील इत्यादी गुणांनी शासनात स्थिर झाले आहेत, ते अनुग्रहास अपात्र असलेल्या सब्रह्मचाऱ्यांवर अनुग्रह करत नाहीत किंवा निरर्थक अनुग्रह करत नाहीत. म्हणूनच 'नवीन भिक्खू' इत्यादी म्हटले आहे. 'धम्मकथाबंध' म्हणजे परंपरेने आलेला संकीर्ण धम्मकथेचा मार्ग. सत्य, सत्त्व (प्राणी), प्रतिसंधी आणि प्रत्ययाकार (प्रतीत्यसमुत्पाद) यांच्याशी संबंधित, शून्यता दर्शवणारा गूढ ग्रंथ. 'सांगितलेल्या विपर्यासाच्या वशाने' म्हणजे 'रूप न जाणणारा' इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या निषेधाचा अव्हेर केल्याने, ग्रहण न केल्याने. 'जोडून' म्हणजे 'रूप जाणणारा होतो म्हणजे मोजणीने किंवा रंगाने रूप जाणतो' इत्यादीने, आणि 'त्याचा गोधनही नष्ट होत नाही, तो पंचगोरसाच्या उपभोगापासूनही वंचित राहत नाही' इत्यादीने अर्थ जोडून. 'जाणावे' म्हणजे त्या त्या पदाचा योग्य तो अर्थ जाणावा. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Gopālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

गोपालसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

अशा प्रकारे मनोरथपूरणी नावाच्या अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील

Ekādasakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

एकादसकनिपातवर्णनातील अस्पष्ट अर्थांचे प्रकटीकरण (अनुत्तानत्थदीपनी) समाप्त झाले.

Niṭṭhitā ca manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

आणि मनोरथपूरणी नावाच्या अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील

Anuttānatthapadavaṇṇanā.

अस्पष्ट अर्थांच्या पदांचे वर्णन समाप्त झाले.

Nigamanakathāvaṇṇanā

निगमनकथावर्णन.

Mahāaṭṭhakathāya [Pg.370] sāranti aṅguttaramahāaṭṭhakathāya sāraṃ. Ekūnasaṭṭhimattoti thokaṃ ūnabhāvato mattasaddaggahaṇaṃ. Mūlaṭṭhakathāsāranti pubbe vuttaaṅguttaramahāaṭṭhakathāya sārameva anunigamavasena vadati. Atha vā mūlaṭṭhakathāsāranti porāṇaṭṭhakathāsu atthasāraṃ. Tenedaṃ dasseti – aṅguttaramahāaṭṭhakathāya atthasāraṃ ādāya imaṃ manorathapūraṇiṃ karonto sesamahānikāyānampi mūlaṭṭhakathāsu idha viniyogakkhamaṃ atthasāraṃ ādāya evamakāsinti. Mahāvihārādhivāsīnanti ca idaṃ purimapacchimapadehi saddhiṃ sambandhitabbaṃ ‘‘mahāvihārādhivāsīnaṃ samayaṃ pakāsayantī, mahāvihārādhivāsīnaṃ mūlaṭṭhakathāsāraṃ ādāyā’’ti. Tenāti puññena. Hotu sabbo sukhī lokoti kāmāvacarādivibhāgo sabbo sattaloko yathārahaṃ bodhittayādhigamavasena sampattena nibbānasukhena sukhī sukhito hotūti sadevakassa lokassa accantaṃ sukhādhigamāya attano puññaṃ pariṇāmeti.

'महाअट्ठकथाय सारं' (महाअट्ठकथेचे सार) म्हणजे अङ्गुत्तरमहाअट्ठकथेचे सार होय. 'एकूनसट्ठिमत्तो' (एकोनसाठमात्र) म्हणजे थोड्या कमतरतेमुळे 'मत्त' (मात्र) शब्दाचे ग्रहण केले आहे. 'मूळअट्ठकथासारं' म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या अङ्गुत्तरमहाअट्ठकथेचेच सार अनुगमन करून (अनुसरून) सांगत आहे. अथवा 'मूळअट्ठकथासारं' म्हणजे प्राचीन अट्ठकथांमधील अर्थाचे सार होय. यावरून हे दर्शविले जाते की – अङ्गुत्तरमहाअट्ठकथेचे अर्थसार घेऊन ही 'मनोरथपूरणी' (अट्ठकथा) करत असताना, इतर महा निकायांच्या मूळअट्ठकथांमधीलही येथे उपयोगात आणण्यायोग्य अर्थसार घेऊन अशा प्रकारे ही रचना केली आहे. आणि 'महाविहाराधिवासीनं' (महाविहारवासीयांचे) हा शब्द पूर्व आणि उत्तर पदांशी जोडला पाहिजे, जसे की – 'महाविहारवासीयांचा सिद्धांत (समय) प्रकाशित करत, महाविहारवासीयांच्या मूळअट्ठकथेचे सार घेऊन'. 'तेन' म्हणजे पुण्याने. 'होतु सब्बो सुखी लोको' (सर्व लोक सुखी होवोत) म्हणजे कामावचर इत्यादी विभागांतील सर्व प्राणीलोक आपापल्या योग्यतेनुसार तीन बोधींच्या (बुद्धत्व, प्रत्येकबुद्धत्व, श्रावकबुद्धत्व) प्राप्तीद्वारे मिळालेल्या निर्वाणसुखाने सुखी होवोत, अशा प्रकारे देवलोकासह संपूर्ण जगाच्या अत्यंत सुखप्राप्तीसाठी ते आपल्या पुण्याचे परिणामन (समर्पण) करतात.

Ettāvatā samattāva, sabbaso vaṇṇanā ayaṃ;

Vīsatiyā sahassehi, ganthehi parimāṇato.

येथपर्यंत ही संपूर्ण व्याख्या (वर्णना) पूर्ण झाली आहे; जी परिमाणाने (ग्रंथसंख्येने) वीस हजार ग्रंथांची (ग्रंथप्रमाणाची) आहे.

Porāṇānaṃ kathāmagga-sāramettha yato ṭhitaṃ;

Tasmā sāratthamañjūsā, iti nāmena vissutā.

कारण यामध्ये प्राचीन आचार्यांच्या कथा मार्गाचे (व्याख्या पद्धतीचे) सार साठवलेले आहे; म्हणूनच ही 'सारत्थमंजूसा' (सारार्थमंजूषा) या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Ajjhesito narindena, sohaṃ parakkamabāhunā;

Saddhammaṭṭhitikāmena, sāsanujjotakārinā.

सद्धम्माच्या चिरस्थायी स्थितीची इच्छा करणाऱ्या आणि शासनाला (बुद्धशासनाला) प्रकाशित करणाऱ्या, पराक्रमबाहू नावाच्या राजाने (नरेंद्राने) याचना केल्यामुळे, मी...

Teneva kārite ramme, pāsādasatamaṇḍite;

Nānādumagaṇākiṇṇe, bhāvanābhiratālaye.

त्यानेच (त्या राजानेच) बांधलेल्या रमणीय, शेकडो प्रासादांनी (विहारांनी) सुशोभित, विविध वृक्षसमूहांनी वेढलेल्या आणि भावनेमध्ये (ध्यानामध्ये) रममाण होणाऱ्यांचे निवासस्थान असलेल्या,

Sītalūdakasampanne, vasaṃ jetavane imaṃ;

Atthabyañjanasampannaṃ, akāsiṃ sādhusammataṃ.

शीतल जलाने संपन्न अशा जेतवनात राहत असताना, मी ही अर्थ आणि व्यंजनाने (शब्दांनी) परिपूर्ण व सज्जनांना संमत (मान्य) असलेली टीका रचली.

Yaṃ siddhaṃ iminā puññaṃ, yaṃ caññaṃ pasutaṃ mayā;

Etena puññakammena, dutiye attasambhave.

या (कार्यामुळे) जे पुण्य प्राप्त झाले आहे आणि इतर जे काही पुण्य मी संचित केले आहे, त्या पुण्यकर्माने, दुसऱ्या जन्मात (पुढील अस्तित्वात),

Tāvatiṃse pamodento, sīlācāraguṇe rato;

Alaggo pañcakāmesu, patvāna paṭhamaṃ phalaṃ.

तावतिंस देवलोकात आनंद घेत, शील आणि आचाराच्या गुणांमध्ये मग्न राहून, पंचकामगुणांमध्ये अनासक्त राहून, प्रथम फल (सोतापत्ती फल) प्राप्त करून,

Antime [Pg.371] attabhāvamhi, metteyyaṃ munipuṅgavaṃ;

Lokaggapuggalaṃ nāthaṃ, sabbasattahite rataṃ.

अंतिम जन्मात (अंतिम आत्मभावात), मुनिश्रेष्ठ, जगातील सर्वश्रेष्ठ पुरुष, सर्व प्राण्यांच्या हितामध्ये मग्न असणारे नाथ अशा मैत्तेय (मैत्रेय) बुद्धांना...

Disvāna tassa dhīrassa, sutvā saddhammadesanaṃ;

Adhigantvā phalaṃ aggaṃ, sobheyyaṃ jinasāsanaṃ.

त्या धीर (मैत्तेय बुद्धांचे) दर्शन घेऊन, त्यांचा सद्धम्म उपदेश ऐकून, अग्र फल (अर्हत्त्व फल) प्राप्त करून, मी जिनशासनाला (बुद्धशासनाला) सुशोभित करावे.

Sadā rakkhantu rājāno, dhammeneva imaṃ pajaṃ;

Niratā puññakammesu, jotentu jinasāsanaṃ.

राजे नेहमी धर्मानेच या प्रजेचे रक्षण करोत; पुण्यकर्मांमध्ये मग्न राहून ते जिनशासनाला (बुद्धशासनाला) प्रकाशित करोत.

Ime ca pāṇino sabbe, sabbadā nirupaddavā;

Niccaṃ kalyāṇasaṅkappā, pappontu amataṃ padanti.

आणि हे सर्व प्राणी नेहमी उपद्रवरहित (संकटमुक्त) राहोत, नेहमी कल्याणकारी संकल्प करणारे होवोत आणि अमृत पदाला (निर्वाणाला) प्राप्त करोत.

Aṅguttaraṭīkā samattā.

अङ्गुत्तरटीका समाप्त झाली.