. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

Aṅguttaranikāye

ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយ

Aṭṭhakanipāta-ṭīkā

អដ្ឋកនិបាតដីកា

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

១. បឋមបណ្ណាសកៈ

1. Mettāvaggo

១. មេត្តាវគ្គ

1. Mettāsuttavaṇṇanā

១. មេត្តាសុត្តវណ្ណនា

1. Aṭṭhakanipātassa [Pg.203] paṭhame vaḍḍhitāyāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitāya. Punappunaṃ katāyāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitāya. Yuttayānasadisakatāyāti yathā yuttaājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathāruci pavattārahataṃ gamitāya. Patiṭṭhānaṭṭhenāti sabbasampattiadhiṭṭhānaṭṭhena. Paccupaṭṭhitāyāti bhāvanābahulīkārehi pati pati upaṭṭhitāya avijahitāya. Samantato citāyāti sabbabhāgena bhāvanānurūpaṃ cayaṃ gamitāya. Tenāha ‘‘upacitāyā’’ti. Suṭṭhu samāraddhāyāti ativiya sammadeva nibbattigatāya.

១. ក្នុងសូត្រទីមួយនៃអដ្ឋកនិបាត ពាក្យថា vaḍḍhitāya (ដែលចម្រើនហើយ) សេចក្តីថា ដែលធ្វើឲ្យចម្រើនឡើងដោយអំណាចនៃការបំពេញភាវនាឲ្យបរិបូណ៌។ ពាក្យថា punappunaṃ katāya (ដែលធ្វើរយៗហើយ) សេចក្តីថា ដែលប្រព្រឹត្តទៅផ្ទួនៗ ដោយការធ្វើឲ្យច្រើនក្នុងភាវនា។ ពាក្យថា yuttayānasadisakatāya (ដែលធ្វើឲ្យដូចជាយានដែលទឹមហើយ) សេចក្តីថា យានដែលទឹមដោយសេះអាជានេយ្យ ដែលនាយសារថីដ៏ឈ្លាសវៃគ្រប់គ្រងហើយ រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណង់ចិត្តយ៉ាងណា ភាវនានេះក៏ដល់នូវភាពគួរប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណង់ចិត្តយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា patiṭṭhānaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាទីតាំង) សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាទីតាំងនៃសម្បត្តិទាំងពួង។ ពាក្យថា paccupaṭṭhitāya (ដែលតម្កល់ទុកល្អហើយ) សេចក្តីថា ដែលចូលទៅតម្កល់ទុកចំពោះ មិនលះបង់ ដោយការធ្វើឲ្យច្រើនក្នុងភាវនា។ ពាក្យថា samantato citāya (ដែលសន្សំជុំវិញហើយ) សេចក្តីថា ដែលដល់នូវការសន្សំទៅតាមសមគួរដល់ភាវនាដោយគ្រប់ផ្នែក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “upacitāya” (ដែលសន្សំទុកហើយ)។ ពាក្យថា suṭṭhu samāraddhāya (ដែលប្រារព្ធល្អហើយ) សេចក្តីថា ដែលដល់នូវការកើតឡើងដោយប្រពៃជាអតិបរមា។

Yo ca mettaṃ bhāvayatītiādīsu yo koci gahaṭṭho vā pabbajito vā. Mettanti mettājhānaṃ.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា Yo ca mettaṃ bhāvayati (បុគ្គលណា ចម្រើនមេត្តា) ពាក្យថា yo (បុគ្គលណា) គឺបុគ្គលណាមួយ ទោះជាគ្រហស្ថក្តី ជាបព្វជិតក្តី។ ពាក្យថា mettaṃ (នូវមេត្តា) គឺមេត្តាឈាន។

Appamāṇanti bhāvanāvasena ārammaṇavasena ca appamāṇaṃ. Asubhabhāvanādayo viya hi ārammaṇe ekadesaggahaṇaṃ akatvā anavasesapharaṇavasena anodhiso pharaṇavasena ca, appamāṇārammaṇatāya paguṇabhāvanāvasena ca appamāṇaṃ. Tanū saṃyojanā hontīti mettaṃ pādakaṃ katvā sammasitvā heṭṭhime ariyamagge adhigacchantassa sukheneva paṭighasaṃyojanādayo pahīyamānā tanū hontīti evamettha attho daṭṭhabbo.

ពាក្យថា appamāṇaṃ (ប្រមាណមិនបាន) គឺប្រមាណមិនបាន ដោយអំណាចនៃភាវនាផង ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ផង។ ព្រោះថា ភាវនានេះមិនកាន់យកចំណែកមួយនៃអារម្មណ៍ ដូចជាអសុភភាវនាជាដើមឡើយ តែជាភាវនាប្រមាណមិនបាន ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅមិនមានសេសសល់ ផ្សាយទៅដោយមិនមានកំណត់ភាគ និងដោយអំណាចនៃភាវនាដ៏ស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះមានអារម្មណ៍ប្រមាណមិនបាន។ ពាក្យថា tanū saṃyojanā honti (សង្វោជន៍ទាំងឡាយរមែងស្តើងស្តួច) សេចក្តីថា សង្វោជន៍ទាំងឡាយមានបដិឃសង្វោជន៍ជាដើម ដែលបុគ្គលលះបង់បានដោយងាយ រមែងស្តើងស្តួចទៅ ក្នុងកាលដែលបុគ្គលធ្វើមេត្តាឲ្យជាបាទ (គ្រឹះ) ហើយពិចារណា សម្រេចអរិយមគ្គថ្នាក់ទាប ក្នុងសេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះ។

Evaṃ kilesappahānañca nibbānādhigamañca mettābhāvanāya sikhāppattamānisaṃsaṃ dassetvā idāni aññepi ānisaṃse dassetuṃ ‘‘ekampi ce’’tiādi vuttaṃ. Tattha aduṭṭhacittoti mettābalena suṭṭhu vikkhambhitabyāpādatāya byāpādena adūsitacitto. Mettāyatīti hitapharaṇavasena mettaṃ [Pg.204] karoti. Kusalīti atisayena kusalavā mahāpuñño, paṭighādianatthavigamena khemī. Sabbe ca pāṇeti ca-saddo byatireko. Manasānukampīti cittena anukampanto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ekasattavisayāpi tāva mettā mahākusalarāsi, sabbe pana pāṇe attano puttaṃ viya hitapharaṇena manasā anukampanto pahukaṃ pahuṃ anappakaṃ apariyantaṃ catusaṭṭhimahākappepi attano vipākappabandhaṃ pavattetuṃ samatthaṃ uḷāraṃ puññaṃ ariyo parisuddhacitto puggalova karoti nipphādetīti. Sattabharitanti sattehi aviraḷaṃ, ākiṇṇamanussanti attho.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ បង្ហាញអានិសង្សដ៏កំពូលនៃមេត្តាភាវនា គឺការលះកិលេស និងការសម្រេចព្រះនិព្វានយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញអានិសង្សដទៃទៀត ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា “ekampi ce” (បើទុកជាសត្វមួយ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា aduṭṭhacitto (មានចិត្តមិនប្រទូស្ត) សេចក្តីថា មានចិត្តមិនត្រូវព្យាបាទបង្ខូច ព្រោះព្យាបាទត្រូវបានសង្កត់សង្កិនទុកយ៉ាងល្អដោយកម្លាំងនៃមេត្តា។ ពាក្យថា mettāyati (រមែងផ្សាយមេត្តា) សេចក្តីថា ធ្វើមេត្តាដោយអំណាចនៃការផ្សាយប្រយោជន៍ទៅ។ ពាក្យថា kusalī (ជាអ្នកមានកុសល) សេចក្តីថា ជាអ្នកមានកុសលយ៉ាងក្រៃលែង មានបុណ្យច្រើន ជាអ្នកមានសេចក្តីក្សេម ព្រោះប្រាសចាកអំពើមិនជាប្រយោជន៍មានបដិឃៈជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា sabbe ca pāṇe នេះ សព្ទថា ca មានអត្ថជាព្យតិរេកៈ (ផ្ទុយគ្នា)។ ពាក្យថា manasānukampī (មានចិត្តអនុគ្រោះ) សេចក្តីថា អនុគ្រោះដោយចិត្ត។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅនេះ៖ សូម្បីតែមេត្តាដែលមានសត្វតែមួយជាអារម្មណ៍ ក៏នៅតែជាគំនូរកុសលដ៏ធំធេងទៅហើយ ចំណែកឯបុគ្គលជាអរិយៈ មានចិត្តដ៏បរិសុទ្ធ កាលបើអនុគ្រោះដល់សត្វទាំងពួងដោយចិត្ត ផ្សាយប្រយោជន៍ទៅដូចជាកូនបង្កើតរបស់ខ្លួន រមែងធ្វើ គឺបង្កើតនូវបុណ្យដ៏ថ្លៃថ្លា ដ៏ច្រើនលើសលប់ មិនតិចតួច រកទីបំផុតគ្មាន ដែលអាចញ៉ាំងការតភ្ជាប់នៃផលវិបាករបស់ខ្លួនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបាន សូម្បីក្នុងរយៈពេល ៦៤ មហាកប្ប។ ពាក្យថា sattabharitaṃ (ដែលពេញដោយសត្វ) សេចក្តីថា ពេញណែនដោយសត្វ គឺកកកុញដោយមនុស្ស។

Saṅgahavatthūnīti (saṃ. ni. ṭī. 1.1.120) lokassa saṅgaṇhanakāraṇāni. Nipphannasassato nava bhāge kassakassa datvā raññaṃ ekabhāgaggahaṇaṃ dasamabhāgaggahaṇaṃ. Evaṃ kassakā haṭṭhatuṭṭhā sassāni sampādentīti āha ‘‘sassasampādane medhāvitāti attho’’ti. Tato orabhāge kira chabhāgaggahaṇaṃ jātaṃ. Chamāsikanti channaṃ channaṃ māsānaṃ pahonakaṃ. Pāsetīti pāsagate viya karoti. Vācāya piyaṃ vācāpiyaṃ, tassa kammaṃ vācāpeyyaṃ. Sabbaso raṭṭhassa iddhādibhāvato khemaṃ. Nirabbudaṃ coriyābhāvato. Iddhañhi raṭṭhaṃ acoriyaṃ. ‘‘Niraggaḷa’’nti vuccati apārutagharabhāvato.

ពាក្យថា saṅgahavatthūni (សង្គហវត្ថុទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ហេតុជាគ្រឿងសង្គ្រោះសត្វលោក។ ការដែលព្រះរាជាយកមួយភាគក្នុងដប់ភាគ ដោយប្រគល់ផលដំណាំដែលកើតឡើង ៩ ភាគ ឲ្យទៅកសិករ។ ព្រោះហេតុនោះ កសិករទាំងឡាយមានចិត្តត្រេកអរ រមែងញ៉ាំងផលដំណាំឲ្យសម្រេចបាន ទើបលោកពោលថា “sassasampādane medhāvitāti attho” (សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមានប្រាជ្ញាក្នុងការធ្វើឲ្យផលដំណាំសម្រេច)។ ឮថា បន្ទាប់ពីនោះមក ការយកមួយភាគក្នុងប្រាំមួយភាគក៏កើតមានឡើង។ ពាក្យថា chamāsikaṃ (មានរយៈពេលប្រាំមួយខែ) សេចក្តីថា គ្រប់គ្រាន់សម្រាប់រយៈពេលប្រាំមួយខែៗ។ ពាក្យថា pāseti (រមែងចង) សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដូចជាធ្លាក់ទៅក្នុងអន្ទាក់។ ពាក្យដ៏ជាទីស្រឡាញ់ដោយវាចា ឈ្មោះថា vācāpiya (វាចាជាទីស្រឡាញ់) កិច្ចនៃវាចាជាទីស្រឡាញ់នោះ ឈ្មោះថា vācāpeyya (វាចាគួរផឹក គឺវាចាផ្អែមល្ហែម)។ ពាក្យថា khemaṃ (សេចក្តីក្សេម) ព្រោះរដ្ឋមានភាពរុងរឿងជាដើមដោយគ្រប់ប្រការ។ ពាក្យថា nirabbudaṃ (មិនមានចលាចល) ព្រោះមិនមានអំពើចោរកម្ម។ ព្រោះថារដ្ឋដែលរុងរឿង រមែងមិនមានចោរកម្មឡើយ។ ពាក្យថា “niraggaḷa” (មិនមានគន្លឹះទ្វារ) លោកហៅថា ព្រោះមានសភាពផ្ទះដែលមិនបិទទ្វារ។

Uddhaṃmūlakaṃ katvāti ummūlaṃ katvā. Dvīhi pariyaññehīti mahāyaññassa pubbabhāge pacchā ca pavattetabbehi dvīhi parivārayaññehi. Satta…pe… bhīsanassāti sattanavutādhikānaṃ pañcannaṃ pasusatānaṃ māraṇena bheravassa pāpabhīrukānaṃ bhayāvahassa. Tathā hi vadanti –

ពាក្យថា uddhaṃmūlakaṃ katvā (ធ្វើឲ្យមានឫសឡើងលើ) សេចក្តីថា គាស់រំលើងឫសចេញ។ ពាក្យថា dvīhi pariyaññehi (ដោយយ័ញ្ញជាបរិវារទាំងពីរ) សេចក្តីថា ដោយយ័ញ្ញជាបរិវារទាំងពីរ ដែលត្រូវប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចំណែកមុន និងចំណែកក្រោយនៃមហាយ័ញ្ញ។ ពាក្យថា satta...pe... bhīsanassa (គួរឲ្យខ្លាច...) សេចក្តីថា គួរឲ្យខ្លាច គួរឲ្យតក់ស្លុតដល់ពួកជនដែលខ្លាចបាប ព្រោះការសម្លាប់សត្វពាហនៈ ៥៩៧ ក្បាល។ ព្រោះថា ពួកអាចារ្យទាំងឡាយរមែងពោលយ៉ាងនេះថា៖

‘‘Chasatāni niyujjanti, pasūnaṃ majjhime hani;

Assamedhassa yaññassa, ūnāni pasūhi tīhī’’ti. (saṃ. ni. ṭī. 1.1.120;

a. ni. ṭī. 2.4.39);

«សត្វពាហនៈទាំងឡាយ ៦០០ ក្បាល ខ្វះ ៣ ក្បាល ត្រូវបានគេចងភ្ជាប់ទុក ក្នុងថ្ងៃកណ្តាលនៃអស្សមេធយ័ញ្ញ។»

Sammanti yugacchidde pakkhipitabbadaṇḍakaṃ. Pāsantīti khipanti. Saṃhārimehīti sakaṭehi vahitabbehi. Pubbe kira eko rājā sammāpāsaṃ yajanto sarassatinaditīre pathaviyā vivare dinne nimuggoyeva ahosi. Andhabālabrāhmaṇā gatānugatigatā ‘‘ayaṃ tassa saggagamanamaggo’’ti saññāya tattha sammāpāsaṃ yaññaṃ paṭṭhapenti. Tena vuttaṃ ‘‘nimuggokāsato pabhutī’’ti[Pg.205]. Ayūpo appakadivaso yāgo, sayūpo bahudivasaṃ sādheyyo satrayāgo. Mantapadābhisaṅkhatānaṃ sappimadhūnaṃ ‘‘vāja’’miti samaññā. Hiraññasuvaṇṇagomahiṃsādi sattarasakadakkhiṇassa. Sāragabbhakoṭṭhāgārādīsu natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo. Tattha kira yaññe attano sāpateyyaṃ anavasesato anigūhitvā niyyātīyati.

ពាក្យថា samma (ស្នៀត) គឺឈើសម្រាប់ស៊កក្នុងប្រហោងនឹម។ ពាក្យថា pāsanti (រមែងបោះទៅ) សេចក្តីថា គ្រវែងទៅ។ ពាក្យថា saṃhārimehi (ដោយគ្រឿងឧបករណ៍ដែលត្រូវនាំទៅ) សេចក្តីថា ដែលត្រូវដឹកនាំទៅដោយរទេះទាំងឡាយ។ ឮថា កាលពីមុន ព្រះរាជាមួយព្រះអង្គ កាលបូជាសម្មាបាសយ័ញ្ញ នៅឆ្នេរស្ទឹងសរស្សតី កាលបើប្រហោងផែនដីបើកឲ្យ ក៏លិចចុះទៅតែម្តង។ ពួកព្រាហ្មណ៍ពាលល្ងង់ខ្លៅ ដែលជឿតាមៗគ្នា ក៏សម្គាល់ថា «នេះជាផ្លូវទៅកាន់ឋានសួគ៌របស់ព្រះរាជានោះ» ហើយក៏តម្កល់សម្មាបាសយ័ញ្ញទុកក្នុងទីនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “nimuggokāsato pabhuti” (ចាប់តាំងពីកន្លែងដែលលិចចុះទៅ)។ យ័ញ្ញដែលមិនមានសសរយ័ញ្ញ (ayūpa) គឺការបូជាដែលមានថ្ងៃតិចតួច, យ័ញ្ញដែលមានសសរយ័ញ្ញ (sayūpa) គឺសត្រយ័ញ្ញដែលត្រូវធ្វើអស់ច្រើនថ្ងៃ។ ទឹកឃ្មុំនិងទឹកដោះថ្លាដែលគេផ្សំឡើងដោយមន្តបទ មានឈ្មោះហៅថា “vāja” (វាជៈ)។ ទក្ខិណាទានមានប្រាក់ មាស គោ ក្របី ជាដើម ចំនួន ១៧ មុខ។ ក្នុងឃ្លាំងនិងបន្ទប់ផ្ទុកទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតម្លៃទាំងឡាយ មិនមានគន្លឹះទ្វារក្នុងទីនេះឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា niraggaḷa (មិនមានគន្លឹះទ្វារ)។ ឮថា ក្នុងយ័ញ្ញនោះ គេរមែងបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួនទាំងអស់ ដោយមិនលាក់លៀម មិនឲ្យមានសេសសល់ឡើយ។

Candappabhāti (itivu. aṭṭha. 27) candimasseva pabhāya. Tārāgaṇāva sabbeti yathā sabbepi tārāgaṇā candimasobhāya soḷasimpi kalaṃ nāgghanti, evaṃ te assamedhādayo yaññā mettassa cittassa vuttalakkhaṇena subhāvitassa soḷasimpi kalaṃ nānubhavanti, na pāpuṇanti, nāgghantīti attho.

ពាក្យថា candappabhā (ពន្លឺព្រះចន្ទ) សេចក្តីថា ពន្លឺនៃព្រះចន្ទនោះឯង។ ពាក្យថា tārāgaṇāva sabbe (ដូចជាពួកផ្កាយទាំងពួង) សេចក្តីថា ពួកផ្កាយទាំងអស់ សូម្បីតែរួមគ្នា ក៏មិនមានតម្លៃស្មើនឹងចំណែកមួយភាគក្នុងដប់ប្រាំមួយនៃពន្លឺព្រះចន្ទយ៉ាងណា យ័ញ្ញទាំងឡាយមានអស្សមេធយ័ញ្ញជាដើមទាំងនោះ ក៏មិនដល់ មិនសម្រេច មិនមានតម្លៃស្មើនឹងចំណែកមួយភាគក្នុងដប់ប្រាំមួយនៃមេត្តាចិត្តដែលបុគ្គលបានចម្រើនល្អហើយដោយលក្ខណៈដែលបានពោលមកនោះយ៉ាងនោះដែរ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

Idāni aparepi diṭṭhadhammikasamparāyike mettābhāvanāya ānisaṃse dassetuṃ ‘‘yo na hantī’’tiādi vuttaṃ. Tattha yoti mettābrahmavihārabhāvanānuyutto puggalo. Na hantīti teneva mettābhāvanānubhāvena dūravikkhambhitabyāpādatāya na kañci sattaṃ hiṃsati, leḍḍudaṇḍādīhi na vibādhati vā. Na ghātetīti paraṃ samādapetvā na satte mārāpeti na vibādhāpeti ca. Na jinātīti sārambhaviggāhikakathādivasena na kañci jināti sārambhasseva abhāvato, jānikaraṇavasena vā aṭṭakaraṇādinā na kañci jināti. Tenāha ‘‘na attanā parassa jāniṃ karotī’’ti. Na jāpayeti parehi payojetvā paresampi dhanajāniṃ na kārāpeyya. Tenāha ‘‘na parena parassa jāniṃ kāretī’’ti. Mettāya vā aṃso aviheṭhanaṭṭhena avayavabhūtoti mettaṃso.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញអានិសង្សដទៃទៀតទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ននិងបរលោកនៃមេត្តាភាវនា ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា “yo na hanti” (បុគ្គលណា មិនសម្លាប់)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា yo (បុគ្គលណា) គឺបុគ្គលអ្នកប្រកបខ្វល់ខ្វាយក្នុងមេត្តាព្រហ្មវិហារភាវនា។ ពាក្យថា na hanti (មិនសម្លាប់) សេចក្តីថា មិនបៀតបៀនសត្វណាមួយ ឬមិនធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយដុំដីនិងដំបងជាដើម ព្រោះព្យាបាទត្រូវបានកម្ចាត់ចេញឆ្ងាយហើយ ដោយអានុភាពនៃមេត្តាភាវនានោះឯង។ ពាក្យថា na ghāteti (មិនបង្គាប់ឲ្យសម្លាប់) សេចក្តីថា មិនណែនាំអ្នកដទៃឲ្យសម្លាប់សត្វ ឬមិនឲ្យគេធ្វើទុក្ខបុកម្នេញឡើយ។ ពាក្យថា na jināti (មិនឈ្នះ) សេចក្តីថា មិនឈ្នះអ្នកណាមួយដោយអំណាចនៃការនិយាយប្រណាំងប្រជែងដណ្តើមយកឈ្នះជាដើម ព្រោះមិនមានសេចក្តីប្រណាំងប្រជែងនោះឡើយ ឬមិនឈ្នះអ្នកណាមួយដោយការធ្វើឲ្យវិនាសអន្តរាយតាមរយៈការប្ដឹងផ្ដល់ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “na attanā parassa jāniṃ karoti” (ខ្លួនឯងមិនធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់អ្នកដទៃ)។ ពាក្យថា na jāpayeti (មិនបង្គាប់ឲ្យគេធ្វើឲ្យវិនាស) សេចក្តីថា មិនប្រើអ្នកដទៃឲ្យធ្វើសេចក្តីវិនាសទ្រព្យសម្បត្តិដល់អ្នកដទៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “na parena parassa jāniṃ kāreti” (មិនប្រើអ្នកដទៃឲ្យធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់អ្នកដទៃ)។ មួយវិញទៀត ភាគនៃមេត្តា ឈ្មោះថា mettaṃsa (មានចំណែកនៃមេត្តា) ព្រោះជាចំណែកមួយដោយអត្ថថាមិនបៀតបៀន។

Mettāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ចប់ ការពណ៌នាមេត្តាសូត្រ។

2-4. Paññāsuttādivaṇṇanā

២-៤. ការពណ៌នាបញ្ញាសូត្រជាដើម

2-4. Dutiye ādibrahmacariyikāyāti ādibrahmacariyameva ādibrahmacariyikā. Tenāha ‘‘maggabrahmacariyassa ādibhūtāyā’’ti. Ariyoti niddoso parisuddho. Tuṇhībhāvo na titthiyānaṃ mūgabbatagahaṇaṃ viya aparisuddhoti ariyo tuṇhībhāvo. Catutthajjhānanti ukkaṭṭhaniddesenetaṃ vuttaṃ, paṭhamajjhānādīnipi ariyo tuṇhībhāvotveva saṅkhaṃ [Pg.206] gacchanti. Jānanti idaṃ kammasādhananti āha ‘‘jānitabbakaṃ jānātī’’ti. Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti, passantopi na passati, na evamayaṃ. Ayaṃ pana jānanto jānāti, passanto passatīti evamettha daṭṭhabbo. Tatiyādīni suviññeyyāni.

២-៤. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា ādibrahmacariyikāya (ដែលជាខាងដើមនៃព្រហ្មចរិយៈ) សេចក្តីថា ព្រហ្មចរិយៈជាខាងដើមនោះឯង ឈ្មោះថា ādibrahmacariyikā។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “maggabrahmacariyassa ādibhūtāya” (ដែលជាខាងដើមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ)។ ពាក្យថា ariya (ដ៏ប្រសើរ) សេចក្តីថា មិនមានទោស ស្អាតបរិសុទ្ធ។ ភាពស្ងៀមស្ងាត់ (tuṇhībhāvo) មិនមែនជាការមិនស្អាតបរិសុទ្ធ ដូចជាការកាន់វត្តគររបស់ពួកអន្យតីរ្ថីយឡើយ ហេតុនោះទើបហៅថា ariyo tuṇhībhāvo (ភាពស្ងៀមស្ងាត់ដ៏ប្រសើរ)។ ពាក្យថា catutthajjhānaṃ (ចតុត្ថជ្ឈាន) នេះ លោកពោលដោយការសំដែងយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ប៉ុន្តែសូម្បីតែបឋមជ្ឈានជាដើម ក៏រាប់ថាជា ariyo tuṇhībhāvo (ភាពស្ងៀមស្ងាត់ដ៏ប្រសើរ) ដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា jānati (រមែងដឹង) នេះ ជាកម្មសាធនៈ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “jānitabbakaṃ jānāti” (រមែងដឹងនូវអ្វីដែលគួរដឹង)។ មួយវិញទៀត ជនខ្លះកាលកាន់យកខុស ទោះបីដឹងក៏ដូចជាមិនដឹង ទោះបីឃើញក៏ដូចជាមិនឃើញ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលនេះមិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ។ ចំណែកឯបុគ្គលនេះ កាលដឹងក៏ដឹងពិត កាលឃើញក៏ឃើញពិត ក្នុងសេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ សូត្រទីបីជាដើម ងាយយល់ណាស់។

Paññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ចប់ ការពណ៌នាបញ្ញាសូត្រជាដើម។

5. Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā

៥. ការពណ៌នាបឋមលោកធម្មសូត្រ

5. Pañcame lokassa dhammāti sattalokassa avassaṃbhāvidhammā. Tenāha ‘‘etehi muttā nāma natthi’’tiādi. Ghāsacchādanādīnaṃ laddhi lābho, tāni eva vā laddhabbato lābho, tadabhāvo alābho, lābhaggahaṇena cettha tabbisayo anurodho gahito, alābhaggahaṇena virodho. Yasmā lohite sati tadupaghātavasena pubbo viya anurodho laddhāvasaro eva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘lābhe āgate alābho āgatoyevā’’ti. Esa nayo yasādīsupi. Sesaṃ suviññeyyameva.

៥. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ ពាក្យថា lokassa dhammā (ធម៌របស់លោក) សេចក្តីថា ធម៌ដែលជៀសមិនរួចនៃសត្វលោក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា “etehi muttā nāma natthi” (ឈ្មោះថាបុគ្គលរួចផុតពីធម៌ទាំងនេះ មិនមានឡើយ)។ ការបាននូវអាហារនិងសម្លៀកបំពាក់ជាដើម ឈ្មោះថា lābha (លាភ) ឬរបស់ទាំងនោះឯង ព្រោះជាវត្ថុដែលត្រូវលាភ ទើបឈ្មោះថា លាភ, ការមិនមានរបស់ទាំងនោះ ឈ្មោះថា alābha (អលាភ)។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ការពេញចិត្ត (anurodha) ក្នុងលាភនោះ ត្រូវបានកាន់យកដោយពាក្យថា លាភ, ការមិនពេញចិត្ត (virodha) ត្រូវបានកាន់យកដោយពាក្យថា អលាភ។ ព្រោះថាកាលបើឈាមមាន សេចក្តីពេញចិត្តដែលប្រៀបដូចជាខ្ទុះ ព្រោះការបៀតបៀនឈាមនោះ រមែងបានឱកាសភ្លាម ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “lābhe āgate alābho āgatoyevā” (កាលបើលាភកើតឡើង អលាភក៏ឈ្មោះថាកើតឡើងហើយដែរ)។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងយសជាដើមដែរ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ចប់ ការពណ៌នាបឋមលោកធម្មសូត្រ។

6-8. Dutiyalokadhammasuttādivaṇṇanā

៦-៨. ការពណ៌នាទុតិយលោកធម្មសូត្រជាដើម

6-8. Chaṭṭhe adhikaṃ payasati payujjati etenāti adhippayāso, savisesaṃ itikattabbakiriyā. Tenāha ‘‘adhikappayogo’’ti. Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ.

៦-៨. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ ពាក្យថា adhippayāso (អធិប្បាយ គឺសេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំង) សេចក្តីថា បុគ្គលរមែងព្យាយាម គឺប្រកបខ្វាយខ្វល់យ៉ាងខ្លាំងដោយសេចក្តីប្រាថ្នានេះ គឺកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើដោយឡែក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “adhikappayogo” (ការប្រកបខ្វាយខ្វល់យ៉ាងខ្លាំង)។ ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរនិងទីប្រាំបី មិនមានអ្វីត្រូវពន្យល់ឡើយ។

Dutiyalokadhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ចប់ ការពណ៌នាទុតិយលោកធម្មសូត្រជាដើម។

9. Nandasuttavaṇṇanā

៩. ការពណ៌នានន្ទសូត្រ

9. Navame duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ācārakulaputtā ca. Tattha ‘‘tena kho pana samayena raṭṭhapālo kulaputto tasmiṃyeva thullakoṭṭhike [Pg.207] aggakulikassa putto’’ti (ma. ni. 2.294) evaṃ āgatā uccākulaputtā jātikulaputtā. ‘‘Saddhāyete kulaputtā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’’ti (ma. ni. 3.78) evaṃ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārakulaputtā nāma. Idha pana uccākulappasutataṃ sandhāya ‘‘kulaputtoti, bhikkhave, nandaṃ sammā vadamāno vadeyyā’’ti bhagavatā vuttanti āha ‘‘jātikulaputto’’ti. Ubhohipi pana kāraṇehi tassa kulaputtabhāvoyeva. Sesamettha uttānameva.

៩. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបួន កុលបុត្រមានពីរប្រភេទ គឺ ជាតិកុលបុត្រ (កុលបុត្រដោយជាតិ) និង អាចារកុលបុត្រ (កុលបុត្រដោយមារយាទ)។ ក្នុងកុលបុត្រទាំងពីរនោះ កុលបុត្រដែលកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ដូចដែលមកហើយយ៉ាងនេះថា «សម័យនោះឯង រដ្ឋបាលកុលបុត្រ ជាកូនរបស់អគ្គកុលិកៈ ក្នុងធុល្លកោដ្ឋិតគ្រាមនោះឯង» ឈ្មោះថា ជាតិកុលបុត្រ។ ចំណែកឯកុលបុត្រដែលកើតក្នុងត្រកូលណាមួយក៏ដោយ ដូចដែលមកហើយយ៉ាងនេះថា «កុលបុត្រទាំងឡាយនេះ មានសទ្ធា ចេញចាកផ្ទះ ទៅបួសជាបុគ្គលមិនមានផ្ទះ» ឈ្មោះថា អាចារកុលបុត្រ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកការកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលកាលពោលសរសើរនន្ទដោយត្រឹមត្រូវ គប្បីពោលថាជាកុលបុត្រ» ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “jātikulaputto” (ជាតិកុលបុត្រ)។ ប៉ុន្តែ ដោយហេតុទាំងពីរយ៉ាងនេះ ព្រះនន្ទក៏នៅតែមានភាពជាកុលបុត្រដដែល។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។

Nandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ចប់ ការពណ៌នានន្ទសូត្រ។

10. Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā

១០. ការពណ៌នាការណ្ឌវសូត្រ

10. Dasame paṭicaratīti paṭicchādanavasena carati pavattati. Paṭicchādanaṭṭho eva vā carati-saddo anekatthattā dhātūnanti āha ‘‘paṭicchādetī’’ti. Aññenāññanti pana paṭicchādanākāradassananti āha ‘‘aññena kāraṇenā’’tiādi. Tattha aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vāti yaṃ codakena cuditakassa dosavibhāvanaṃ kāraṇaṃ, vacanaṃ vā vuttaṃ, taṃ tato aññeneva kāraṇena, vacanena vā paṭicchādeti. Kāraṇenāti codanāya amūlāya amūlikabhāvadīpaniyā yuttiyā vā. Vacanenāti tadatthabodhakena vacanena. ‘‘Ko āpanno’’tiādinā codanaṃ vissajjetvāva vikkhepāpajjanaṃ aññenāññaṃ paṭicaraṇaṃ. Bahiddhā kathāpanāmanā nāma ‘‘itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī’’ti vutte – ‘‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’’tiādinā codanaṃ vissajjetvāti ayameva viseso. Yo hi ‘‘āpattiṃ āpannosī’’ti vutto ‘‘ko āpanno, kiṃ āpanno, kismiṃ āpannā, kaṃ bhaṇatha, kiṃ bhaṇathā’’ti vā vadati, ‘‘evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭha’’nti vutte ‘‘na suṇāmī’’ti sotaṃ vā upaneti, ayaṃ aññenāññaṃ paṭicarati nāma. Yo pana ‘‘itthannāmaṃ nāma āpattiṃ āpannosī’’ti puṭṭho ‘‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’’ti vatvā puna ‘‘na tava pāṭaliputtagamanaṃ pucchāma, āpattiṃ pucchāmā’’ti vutte tato ‘‘rājagahaṃ gatomhi. Rājagahaṃ vā yāhi brāhmaṇagahaṃ vā, āpattiṃ āpannosīti. Taṃ tattha me sūkaramaṃsaṃ laddha’’ntiādīni vadati, ayaṃ bahiddhā kathaṃ apanāmeti nāma[Pg.208]. Samaṇakacavaroti samaṇavesadhāraṇena samaṇappatirūpakatāya samaṇānaṃ kacavarabhūtaṃ.

១០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា paṭicarati (គេចវេះ ឬនិយាយពង្វាង) សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលាក់បាំង។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា carati នេះឯង មានអត្ថថាលាក់បាំង ព្រោះធាតុទាំងឡាយមានអត្ថច្រើន ហេតុនោះទើបលោកពោលថា “paṭicchādeti” (លាក់បាំង)។ ចំណែកពាក្យថា aññenāññaṃ (និយាយពង្វាងពីរឿងមួយទៅរឿងមួយទៀត) គឺជាការបង្ហាញអាការៈនៃការលាក់បាំង ហេតុនោះទើបលោកពោលថា “aññena kāraṇena” (ដោយហេតុផ្សេង) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vā (ហេតុ ឬពាក្យដទៃ) សេចក្តីថា ហេតុ ឬពាក្យណាដែលអ្នកចោទពោលដើម្បីសម្តែងទោសរបស់អ្នកត្រូវចោទ ជននោះរមែងលាក់បាំងនូវទោសនោះ ដោយហេតុ ឬដោយពាក្យផ្សេងពីហេតុ ឬពាក្យនោះ។ ពាក្យថា kāraṇena (ដោយហេតុ) គឺដោយយុត្តិដែលសម្តែងនូវភាពមិនមានមូលនៃការចោទប្រកាន់នោះ។ ពាក្យថា vacanena (ដោយពាក្យ) គឺដោយពាក្យដែលញ៉ាំងអត្ថនោះឲ្យដឹងច្បាស់។ ការនិយាយពង្វាងចោលការចោទប្រកាន់ ដោយពាក្យជាដើមថា “តើនរណាត្រូវអាបត្តិ?” ហើយដល់នូវការនិយាយរាយមាយ នេះឈ្មោះថា aññenāññaṃ paṭicaraṇaṃ (ការនិយាយពង្វាងពីរឿងមួយទៅរឿងមួយទៀត)។ ចំណែកការនាំពាក្យនិយាយទៅខាងក្រៅ គឺកាលដែលគេពោលថា “អ្នកឯងត្រូវអាបត្តិមានឈ្មោះនេះ” ហើយក៏ចោលការចោទប្រកាន់នោះ ដោយនិយាយជាដើមថា “ខ្ញុំបានទៅកាន់ក្រុងបាដលីបុត្រ” នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងរឿងនេះ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដែលគេពោលថា “អ្នកឯងត្រូវអាបត្តិហើយ” ក៏និយាយថា “តើនរណាត្រូវ? ត្រូវអាបត្តិអ្វី? ត្រូវក្នុងរឿងអ្វី? អ្នកនិយាយសំដៅលើនរណា? អ្នកនិយាយអ្វី?” ឬកាលដែលគេពោលថា “រឿងបែបនេះ អ្នកបានឃើញខ្លះទេ?” ក៏ផ្អៀងត្រចៀកទៅដោយនិយាយថា “ខ្ញុំមិនឮទេ” នេះឈ្មោះថា និយាយពង្វាងពីរឿងមួយទៅរឿងមួយទៀត។ ចំណែកបុគ្គលណាដែលគេសួរថា “អ្នកឯងត្រូវអាបត្តិមានឈ្មោះនេះ” ក៏និយាយថា “ខ្ញុំបានទៅកាន់ក្រុងបាដលីបុត្រ” លុះគេពោលតទៅទៀតថា “យើងមិនបានសួររឿងការទៅកាន់ក្រុងបាដលីបុត្ររបស់អ្នកទេ យើងសួររឿងអាបត្តិទេតើ” ក៏និយាយតទៅទៀតថា “ខ្ញុំបានទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ។ អ្នកចង់ទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ឬទៅកាន់ផ្ទះព្រាហ្មណ៍ក៏ដោយចុះ (គេចោទថា) អ្នកឯងត្រូវអាបត្តិហើយ។ នៅក្នុងទីនោះ ខ្ញុំបានសាច់ជ្រូក” ជាដើម នេះឈ្មោះថា នាំពាក្យនិយាយទៅខាងក្រៅ។ ពាក្យថា samaṇakacavaro (សម្រាមសមណៈ) គឺបុគ្គលដែលជាសម្រាមរបស់សមណៈទាំងឡាយ ព្រោះការទ្រទ្រង់នូវភេទជាសមណៈ គឺការធ្វើខ្លួនឲ្យស្រដៀងនឹងសមណៈ។

Kāraṇḍavaṃ (su. ni. aṭṭha. 2.283-284) niddhamathāti vipannasīlatāya kacavarabhūtaṃ puggalaṃ kacavaramiva anapekkhā apanetha. Kasambuṃ apakassathāti kasambubhūtañca naṃ khattiyādīnaṃ majjhagataṃ pabhinnapaggharitakuṭṭhaṃ caṇḍālaṃ viya apakaḍḍhatha. Kiṃ kāraṇaṃ? Saṅghārāmo nāma sīlavantānaṃ kato, na dussīlānaṃ. Yato etadeva sandhāyāha ‘‘tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine’’ti. Yathā palāpā antosārarahitā ataṇḍulā bahi thusena vīhī viya dissanti, evaṃ pāpabhikkhū anto sīlarahitāpi bahi kāsāvādiparikkhārena bhikkhū viya dissanti, tasmā ‘‘palāpā’’ti vuccanti. Te palāpe vāhetha opunatha vidhamatha, paramatthato assamaṇe samaṇavesamattena samaṇamānine. Kappayavhoti kappetha, karothāti vuttaṃ hoti. Patissatāti sappatissā. Vaṭṭadukkhassa antaṃ karissatha, parinibbānaṃ pāpuṇissathāti attho.

ពាក្យថា Kāraṇḍavaṃ niddhamatha (ចូរខ្ចាត់ខ្ចាយនូវបុគ្គលប្រៀបដូចជាសម្រាមចេញទៅ) សេចក្តីថា ចូរអ្នកទាំងឡាយកម្ចាត់បង់នូវបុគ្គលដែលជាសម្រាម ព្រោះភាពជាអ្នកមានសីលវិបត្តិ ដូចជាសម្រាម ដោយមិនមានអាឡោះអាល័យឡើយ។ ពាក្យថា Kasambuṃ apakassatha (ចូរអូសទាញយកសម្រាមចេញទៅ) សេចក្តីថា ចូរអ្នកទាំងឡាយអូសទាញបុគ្គលដែលជាសម្រាមនោះ ដូចជាអូសទាញចណ្ឌាលដែលមានរោគឃ្លង់ធ្លាយហូរខ្ទុះ ដែលដើរចូលទៅក្នុងចំណោមពួកក្សត្រជាដើម។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា វត្តអារាម គេធ្វើឡើងសម្រាប់លោកអ្នកមានសីល មិនមែនសម្រាប់មនុស្សទ្រុស្តសីលឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីនេះថា “tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine” (លំដាប់នោះ ចូរអ្នកទាំងឡាយបណ្តេញពួកជនដែលជាស្រូវកំទិច មិនមែនជាសមណៈ តែសំគាល់ខ្លួនថាជាសមណៈនោះចេញទៅ)។ ដូចជាស្រូវកំទិចដែលមិនមានខ្លឹមខាងក្នុង មិនមានអង្ករ តែខាងក្រៅមើលទៅដូចជាស្រូវព្រោះមានអង្កាម យ៉ាងណាមិញ ពួកភិក្ខុអាក្រក់ ទោះបីខាងក្នុងមិនមានសីល ក៏ខាងក្រៅមើលទៅដូចជាភិក្ខុ ព្រោះគ្រឿងបរិក្ខារមានស្បង់ចីវរជាដើម យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបហៅថា “palāpā” (ស្រូវកំទិច)។ ចូរអ្នកទាំងឡាយបណ្តេញ គឺអុំ ឬកម្ចាត់ចោលនូវស្រូវកំទិចទាំងឡាយនោះ ដែលដោយបរមត្ថមិនមែនជាសមណៈ គ្រាន់តែសំគាល់ខ្លួនថាជាសមណៈដោយត្រឹមតែភេទជាសមណៈប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Kappayavho សេចក្តីថា ចូរចាត់ចែង គឺចូរធ្វើ។ ពាក្យថា Patissatā គឺអ្នកប្រកបដោយការគោរពកោតក្រែង។ ពាក្យថា Vaṭṭadukkhassa antaṃ karissatha សេចក្តីថា នឹងធ្វើនូវទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខ គឺនឹងដល់នូវព្រះនិព្វាន។

Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះការណ្ឌវៈ ចប់ហើយ។

Mettāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយមេត្តាវគ្គ ចប់ហើយ។

2. Mahāvaggo

២. មហាវគ្គ

1. Verañjasuttavaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយវេរញ្ជសូត្រ

11. Dutiyassa paṭhame verañjāyaṃ viharatīti (pārā. aṭṭha. 1.1) ettha verañjāti tassa nagarassetaṃ adhivacanaṃ, tassaṃ verañjāyaṃ. Samīpatthe bhummavacanaṃ. Naḷerupucimandamūleti ettha naḷeru nāma yakkho. Pucimandoti nimbarukkho. Mūlanti samīpaṃ. Ayañhi mūla-saddo ‘‘mūlāni uddhareyya antamaso usīranāḷimattānipī’’tiādīsu (a. ni. 4.195) mūlamūle dissati. ‘‘Lobho akusalamūla’’ntiādīsu (dī. ni. 3.305; pari. 323) asādhāraṇahetumhi. ‘‘Yāva majjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūla’’ntiādīsu (pārā. 494) samīpe. Idha pana samīpe [Pg.209] adhippeto, tasmā naḷeruyakkhena adhiggahitassa pucimandassa samīpeti evamettha attho daṭṭhabbo. So kira pucimando ramaṇīyo pāsādiko anekesaṃ rukkhānaṃ ādhipaccaṃ viya kurumāno tassa nagarassa avidūre gamanāgamanasampanne ṭhāne ahosi. Atha bhagavā verañjaṃ gantvā patirūpe ṭhāne viharanto tassa rukkhassa samīpe heṭṭhābhāge vihāsi. Tena vuttaṃ ‘‘verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle’’ti.

១១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ ពាក្យថា verañjāyaṃ viharati (គង់នៅជិតក្រុងវេរញ្ជា) ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា verañjā នេះជាឈ្មោះនៃនគរនោះ គឺក្នុងនគរវេរញ្ជានោះ។ ភុម្មវិភត្តិ (វិភត្តិទី ៧) ប្រើក្នុងអត្ថថាជិត (សមីបត្ថ)។ ពាក្យថា naḷerupucimandamūle ក្នុងពាក្យនោះ យក្សឈ្មោះថា នឡេរុ។ ដើមស្តៅ ឈ្មោះថា បុចិមន្ទៈ។ ពាក្យថា mūla គឺទីជិត។ ព្រោះថា ពាក្យថា mūla នេះ តែងប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថាឫសកែវ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា “mūlāni uddhareyya antamaso usīranāḷimattānipi” (គប្បីដកឫសទាំងឡាយ សូម្បីត្រឹមតែប៉ុនសរសៃឫសស្បូវភ្លាំង)។ ឃើញក្នុងអត្ថថាហេតុមិនទូទៅ (អសាធារណហេតុ) ក្នុងប្រយោគជាដើមថា “lobho akusalamūlaṃ” (លោភៈជាអកុសលមូល)។ ឃើញក្នុងអត្ថថាទីជិត ក្នុងប្រយោគជាដើមថា “yāva majjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūlaṃ” (ម្លប់ផ្សាយទៅត្រឹមណា ក្នុងវេលាថ្ងៃត្រង់ ស្លឹកឈើធ្លាក់ចុះក្នុងទីមិនមានខ្យល់ត្រឹមណា ទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថាគល់ឈើ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ លោកសំដៅយកអត្ថថាទីជិត ហេតុនោះ សេចក្តីក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះថា ជិតដើមស្តៅដែលយក្សឈ្មោះនឡេរុគ្របដណ្តប់ (ឬសណ្ឋិតនៅ)។ ឮថា ដើមស្តៅនោះ ជាទីគួរត្រេកអរ គួរជ្រះថ្លា ហាក់ដូចជាធ្វើនូវភាពជាធំជាងដើមឈើទាំងឡាយជាច្រើន ស្ថិតនៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយពីនគរនោះ ជាទីសម្រេចដោយការទៅមក។ លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅកាន់ក្រុងវេរញ្ជា កាលគង់នៅក្នុងទីដ៏សមគួរ ក៏បានគង់នៅក្រោមជិតដើមឈើនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle” (គង់នៅជិតក្រុងវេរញ្ជា ទៀបគល់ឈើស្តៅជាទីលំនៅនៃនឡេរុយក្ស)។

Paccuṭṭhānaṃ (sārattha. ṭī. 1.2) nāma āsanā vuṭṭhānanti āha ‘‘nāsanā vuṭṭhātī’’ti. Nisinnāsanato na vuṭṭhahatīti attho. Ettha ca jiṇṇe…pe… vayoanuppatteti upayogavacanaṃ āsanā vuṭṭhānakiriyāpekkhaṃ na hoti. Tasmā ‘‘jiṇṇe…pe… vayoanuppatte disvā’’ti ajjhāhāraṃ katvā attho veditabbo. Atha vā paccuggamanakiriyāpekkhaṃ upayogavacanaṃ, tasmā na paccuṭṭhātīti uṭṭhāya paccuggamanaṃ na karotīti attho veditabbo. Paccuggamanampi hi paccuṭṭhānanti vuccati. Vuttañhetaṃ ‘‘ācariyaṃ pana dūratova disvā paccuṭṭhāya paccuggamanakaraṇaṃ paccuṭṭhānaṃ nāmā’’ti. Nāsanā vuṭṭhātīti iminā pana paccuggamanābhāvassa upalakkhaṇamattaṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ. Vibhāvane nāma attheti pakativibhāvanasaṅkhāte atthe. Na abhivādeti vāti na abhivādetabbanti vā sallakkhetīti vuttaṃ hoti.

ពាក្យថា paccuṭṭhānaṃ (ការក្រោកទទួល) គឺការក្រោកឡើងចាកអាសនៈ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា “nāsanā vuṭṭhāti” (មិនក្រោកចាកអាសនៈ)។ សេចក្តីថា មិនក្រោកឡើងចាកអាសនៈដែលអង្គុយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា jiṇṇe...pe... vayoanuppatte (ព្រឹទ្ធាចារ្យ...ល... ដល់នូវវ័យហើយ) នេះជាឧបយោគវិភត្តិ (វិភត្តិទី ២) មិនមែនជាកិរិយាដែលរំពឹងដល់ការក្រោកឡើងចាកអាសនៈឡើយ។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយការបន្ថែមពាក្យថា “disvā” (ឃើញហើយ) ចូលមក ថា “jiṇṇe...pe... vayoanuppatte disvā” (ឃើញនូវព្រឹទ្ធាចារ្យ...ល... ដល់នូវវ័យហើយ)។ ម៉្យាងទៀត ឧបយោគវិភត្តិនោះ រំពឹងដល់កិរិយាគឺការដើរទៅទទួល ហេតុនោះ ពាក្យថា na paccuṭṭhāti គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា មិនក្រោកឡើងដើរទៅទទួលឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីការដើរទៅទទួល ក៏ហៅថា paccuṭṭhāna ដែរ។ ព្រោះពាក្យនេះ លោកពោលទុកហើយថា “ការឃើញអាចារ្យអំពីចម្ងាយ ហើយក្រោកឡើងដើរទៅទទួល ឈ្មោះថា paccuṭṭhāna”។ ចំណែកពាក្យថា nāsanā vuṭṭhāti នេះ គប្បីជ្រាបថា លោកសម្តែងត្រឹមតែជាគ្រឿងសម្គាល់នូវការមិនដើរទៅទទួលប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា vibhāvane nāma atthe គឺក្នុងអត្ថដែលពោលគឺការសម្តែងនូវប្រក្រតី។ ពាក្យថា na abhivādeti vā សេចក្តីថា ឬក៏កំណត់ទុកថា មិនគួរអភិវាទឡើយ។

Taṃ aññāṇanti ‘‘ayaṃ mama abhivādanādīni kātuṃ araharūpo na hotī’’ti ajānanavasena pavattaṃ aññāṇaṃ. Olokentoti ‘‘dukkhaṃ kho agāravo viharati appatisso, kiṃ nu kho ahaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkareyyaṃ garuṃ kareyya’’ntiādisuttavaseneva (a. ni. 4.21) ñāṇacakkhunā olokento. Nipaccakārārahanti paṇipātārahaṃ. Sampatijātoti muhuttajāto, jātasamanantaramevāti vuttaṃ hoti. Uttarena mukhoti uttaradisābhimukho. ‘‘Sattapadavītihārena gantvā sakalaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokesi’’nti idaṃ –

ពាក្យថា taṃ aññāṇaṃ (សេចក្តីមិនដឹងនោះ) គឺសេចក្តីមិនដឹងដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការមិនដឹងថា “បុគ្គលនេះមិនគួរដើម្បីធ្វើការអភិវាទជាដើមដល់យើងឡើយ”។ ពាក្យថា olokento (កាលសម្លឹងមើល) គឺកាលសម្លឹងមើលដោយញាណចក្ខុ ដោយអំណាចនៃសូត្រជាដើមថា “ការនៅជាអ្នកមិនមានសេចក្តីគោរព មិនមានសេចក្តីកោតក្រែង នាំមកនូវសេចក្តីទុក្ខ តើអាត្មាអញគប្បីធ្វើសក្ការៈ ធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ណាហ្ន៎?”។ ពាក្យថា nipaccakārārahaṃ គឺគួរដល់ការក្រាបថ្វាយបង្គំ។ ពាក្យថា sampatijāto គឺកើតឡើងមួយរំពេច គឺលោកពោលសំដៅយកការកើតឡើងភ្លាមៗនោះឯង។ ពាក្យថា uttarena mukho គឺមានមុខឆ្ពោះទៅកាន់ទិសឧត្តរ។ ពាក្យថា “sattapadavītihārena gantvā sakalaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokesi” (យាងទៅដោយការឈានជើង ៧ ជំហាន ហើយសម្លឹងមើលទៅកាន់លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺនទាំងមូល) នេះ —

‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, sampatijāto bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati, setamhi chatte anudhāriyamāne sabbā disā viloketi, āsabhiñca vācaṃ bhāsatī’’ti (dī. ni. 2.31) –

“ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាធម្មតា ព្រះពោធិសត្វកាលដែលប្រសូតភ្លាម តែងឈរដោយជើងទាំងពីរស្មើគ្នា ហើយមានមុខឆ្ពោះទៅទិសឧត្តរ យាងទៅដោយការឈានជើង ៧ ជំហាន កាលដែលស្វេតច្ឆត្របាំងតាមទៅ ក៏ក្រឡេកមើលទៅកាន់ទិសទាំងពួង ហើយបន្លឺនូវវាចាដ៏ឧត្តម” —

Evaṃ [Pg.210] pāḷiyaṃ sattapadavītihārupari ṭhitassa viya sabbādisānulokanassa kathitattā vuttaṃ, na panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ sattapadavītihārato pageva disāvilokanassa katattā. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimaṃ disaṃ olokesi, anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā, ‘‘mahāpurisa, idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā, catasso anudisā, heṭṭhā, uparīti dasapi disā anuviloketvā attano sadisaṃ adisvā ‘‘ayaṃ uttaradisā’’ti sattapadavītihārena agamāsīti veditabbā. Olokesinti mama puññānubhāvena lokavivaraṇapāṭihāriye jāte paññāyamānaṃ dasasahassilokadhātuṃ maṃsacakkhunāva olokesinti attho.

ព្រោះលោកពោលទុកក្នុងបាលីយ៉ាងនេះ ហាក់ដូចជាការក្រឡេកមើលទិសទាំងពួង របស់ព្រះពោធិសត្វដែលឈរនៅលើការឈានជើង ៧ ជំហាន ប៉ុន្តែ សេចក្តីនេះ មិនគប្បីយល់យ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះការក្រឡេកមើលទិស ព្រះពោធិសត្វបានធ្វើមុនការឈានជើង ៧ ជំហានទៅទៀត។ ព្រោះថា ព្រះមហាសត្វ លុះរួចចាកដៃនៃមនុស្សទាំងឡាយហើយ ក៏ក្រឡេកមើលទៅកាន់ទិសបូព៌ា ចក្រវាឡជាច្រើនពាន់បានត្រឡប់ជាទីធ្លាតែមួយ។ ក្នុងទីនោះ ពួកទេវតានិងមនុស្ស កាលបូជាដោយគ្រឿងក្រអូបនិងកម្រងផ្កាជាដើម ក៏ពោលថា “បពិត្រមហាបុរស ក្នុងលោកនេះ សូម្បីបុគ្គលដែលស្មើនឹងព្រះអង្គ ក៏មិនមានឡើយ ចំណែកបុគ្គលដែលក្រៃលែងជាង នឹងមានមកពីណា?”។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះពោធិសត្វក្រឡេកមើលទិសទាំង ១០ គឺទិសធំ ៤ ទិសតូច ៤ ទិសខាងក្រោម និងទិសខាងលើ យ៉ាងនេះហើយ កាលមិនឃើញបុគ្គលដែលស្មើនឹងខ្លួន ក៏យាងទៅដោយការឈានជើង ៧ ជំហាន ដោយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា “នេះជាទិសឧត្តរ”។ ពាក្យថា olokesi (ក្រឡេកមើលហើយ) សេចក្តីថា ក្រឡេកមើលដោយមំសចក្ខុហ្នឹងឯង នូវលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន ដែលប្រាកដឡើង ក្នុងកាលដែលការបើកលោកជាបាដិហារិយ៍កើតឡើង ដោយអានុភាពនៃបុណ្យរបស់តថាគត។

Mahāpurisoti jātigottakulappadesādivasena mahantapuriso. Aggoti guṇehi sabbappadhāno. Jeṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṃ vuddhatamo, guṇehi mahallakatamoti vuttaṃ hoti. Seṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṃ pasatthatamo. Atthato pana pacchimāni dve purimasseva vevacanānīti veditabbaṃ. Tayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Uttaritaroti adhikataro. Patimānesīti pūjesi. Āsabhinti uttamaṃ. Mayhaṃ abhivādanādiraho puggaloti mayhaṃ abhivādanādikiriyāya araho anucchaviko puggalo. Niccasāpekkhatāya panettha samāso daṭṭhabbo. Tathāgatāti tathāgatato, tathāgatassa santikāti vuttaṃ hoti. Evarūpanti abhivādanādisabhāvaṃ. Paripākasithilabandhananti paripākena sithilabandhanaṃ.

ពាក្យថា Mahāpuriso (មហាបុរស) គឺបុរសដ៏ឧត្តម ដោយអំណាចនៃជាតិ គោត្រ ត្រកូល និងប្រទេសជាដើម។ ពាក្យថា Aggo (អ្នកប្រសើរ) គឺអ្នកជាប្រធានជាងសព្វសត្វ ដោយគុណទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Jeṭṭho (អ្នកចម្ងង) គឺអ្នកចាស់ទុំជាងសព្វសត្វ ដោយអំណាចនៃគុណ គឺលោកពោលថា ជាអ្នកមានគុណធំធេងបំផុត។ ពាក្យថា Seṭṭho (អ្នកវិសេស) គឺអ្នកដែលគេសរសើរបំផុតជាងសព្វសត្វ ដោយអំណាចនៃគុណ។ ចំណែកដោយអត្ថ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យពីរខាងក្រោយ (គឺ Jeṭṭho និង Seṭṭho) នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យខាងដើម (គឺ Aggo) ហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា tayā នេះ ជាករណវិភត្តិ (វិភត្តិទី ៣) ក្នុងអត្ថនៃនិស្សក្កវិភត្តិ (វិភត្តិទី ៥)។ ពាក្យថា uttaritaro គឺក្រៃលែងជាង។ ពាក្យថា patimānesi គឺបូជាហើយ។ ពាក្យថា āsabhiṃ គឺដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា mayhaṃ abhivādanādiraho puggalo គឺបុគ្គលដែលគួរ គឺសមគួរដល់កិរិយាមានការអភិវាទជាដើមដល់ខ្ញុំ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបសហសមាទក្នុងទីនេះ ព្រោះជាពាក្យដែលត្រូវរំពឹងជានិច្ច (និច្ចសាបេក្ខៈ)។ ពាក្យថា tathāgatā គឺចាកតថាគត គឺលោកពោលថា អំពីសំណាក់នៃព្រះតថាគត។ ពាក្យថា evarūpaṃ គឺមានសភាវៈមានការអភិវាទជាដើមបែបនេះ។ ពាក្យថា paripākasithilabandhanaṃ គឺមានចំណងធូរស្រាលដោយការទុំជោរ។

Taṃ vacananti ‘‘nāhaṃ taṃ brāhmaṇā’’tiādivacanaṃ. ‘‘Nāhaṃ arasarūpo, mādisā vā arasarūpā’’ti vutte brāhmaṇo thaddho bhaveyya. Tena vuttaṃ ‘‘cittamudubhāvajananattha’’nti.

ពាក្យថា taṃ vacanaṃ (ពាក្យនោះ) គឺពាក្យជាដើមថា “ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតមិនមែនជាអ្នកមិនដឹងរសនោះទេ”។ កាលបើព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “តថាគតមិនមែនជាអ្នកមិនដឹងរស ឬបុគ្គលប្រហែលដូចជាតថាគត មិនមែនជាអ្នកមិនដឹងរសឡើយ” ព្រាហ្មណ៍គប្បីជាអ្នករឹងត្អឹង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “cittamudubhāvajananatthaṃ” (ដើម្បីញ៉ាំងចិត្តឲ្យទន់ភ្លន់)។

Katamo pana soti pariyāyāpekkho pulliṅganiddeso, katamo so pariyāyoti attho? Jātivasenāti khattiyādijātivasena. Upapattivasenāti devesu upapattivasena. Seṭṭhasammatānampīti api-saddena pageva aseṭṭhasammatānanti dasseti. Abhinandantānanti sappītikataṇhāvasena pamodamānānaṃ. Rajjantānanti balavarāgavasena rajjantānaṃ. Rūpaparibhogena uppannataṇhāsampayuttasomanassavedanā rūpato nibbattitvā hadayatappanato [Pg.211] ambarasādayo viya rūparasāti vuccanti. Āviñcantīti ākaḍḍhanti. Vatthārammaṇādisāmaggiyanti vatthuārammaṇādikāraṇasāmaggiyaṃ. Anukkhipantoti attukkaṃsanavasena kathite brāhmaṇassa asappāyabhāvato attānaṃ anukkhipanto anukkaṃsento.

ពាក្យថា katamo pana so (ចុះធម៌នោះ តើដូចម្តេច?) នេះជាការសម្តែងបុល្លិង្គដែលរំពឹងដល់បរិយាយ មានសេចក្តីថា ចុះបរិយាយនោះ តើដូចម្តេច? ពាក្យថា jātivasena គឺដោយអំណាចនៃជាតិមានក្សត្រជាដើម។ ពាក្យថា upapattivasena គឺដោយអំណាចនៃការទៅកើតក្នុងពួកទេវតា។ ពាក្យថា seṭṭhasammatānampi (សូម្បីពួកជនដែលគេសន្មតថាប្រសើរ) ដោយសព្ទថា api (សូម្បី) លោកបង្ហាញថា សូម្បីពួកជនដែលគេមិនសន្មតថាប្រសើរ ក៏រឹតតែខ្លាំងទៅទៀត។ ពាក្យថា abhinandantānaṃ គឺរីករាយដោយអំណាចនៃតណ្ហាដែលប្រកបដោយបីតិ។ ពាក្យថា rajjantānaṃ គឺត្រេកត្រអាលដោយអំណាចនៃរាគៈដ៏ខ្លាំងក្លា។ សោមនស្សវេទនាដែលប្រកបដោយតណ្ហាដែលកើតឡើងដោយការប្រើប្រាស់រូប កាលកើតឡើងពីរូប ហើយធ្វើឲ្យចិត្តឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ហៅថា រូបរស ដូចជាទឹកអម្រឹតជាដើម។ ពាក្យថា āviñcanti គឺទាញយកមក។ ពាក្យថា vatthārammaṇādisāmaggiyaṃ គឺក្នុងកាលដែលព្រមព្រៀងគ្នានៃហេតុមានវត្ថុនិងអារម្មណ៍ជាដើម។ ពាក្យថា anukkhipanto (មិនលើកតម្កើង) សេចក្តីថា មិនលើកតម្កើង មិនសរសើរខ្លួនឯង ព្រោះការដែលព្រាហ្មណ៍ពោលដោយអំណាចនៃការលើកតម្កើងខ្លួនឯងនោះ មិនជាទីសប្បាយឡើយ។

Etasmiṃ panatthe karaṇe sāmivacananti ‘‘jahitā’’ti etasmiṃ atthe tathāgatassāti karaṇe sāmivacanaṃ, tathāgatena jahitāti attho. Mūlanti bhavamūlaṃ. ‘‘Tālavatthukatā’’ti vattabbe ‘‘oṭṭhamukho’’tiādīsu viya majjhepadalopaṃ katvā a-kārañca dīghaṃ katvā ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuttanti āha ‘‘tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti tālāvatthukatā’’ti. Tattha tālassa vatthu tālavatthu. Yathā ārāmassa vatthubhūtapubbo padeso ārāmassa abhāve ‘‘ārāmavatthū’’ti vuccati, evaṃ tālassa patiṭṭhitokāso samūlaṃ uddharite tāle padesamatte ṭhite tālassa vatthubhūtapubbattā ‘‘tālavatthū’’ti vuccati. Nesanti rūparasādīnaṃ. Kathaṃ pana tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti āha ‘‘yathā hī’’tiādi. Rūpādiparibhogena uppannataṇhāyuttasomanassavedanāsaṅkhātarūparasādīnaṃ cittasantānassa adhiṭṭhānabhāvato vuttaṃ ‘‘tesaṃ pubbe uppannapubbabhāvena vatthumatte cittasantāne kate’’ti. Tattha pubbeti pure, sarāgakāleti vuttaṃ hoti. Tālāvatthukatāti vuccantīti tālavatthu viya attano vatthussa katattā rūparasādayo ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuccanti. Etena pahīnakilesānaṃ puna uppattiyā abhāvo dassito.

ក៏ក្នុងសេចក្តីនេះ ពាក្យថា «តថាគតស្ស» ជាសាមីវចនៈក្នុងអត្ថថា «ជាហេតុ» (ករណៈ) ក្នុងអត្ថថា «លះបង់ហើយ» មានសេចក្តីថា «ព្រះតថាគតលះបង់ហើយ»។ ពាក្យថា «មូលំ» បានដល់ ភវមូល (ឫសគល់នៃភព)។ កាលដែលគួរពោលថា «តាលវត្ថុកតា» ប៉ុន្តែលោកលុបបទកណ្តាល ដូចក្នុងពាក្យថា «ឱដ្ឋមុខោ» ជាដើម ហើយធ្វើអក្សរ អ ឲ្យវែង (ទីឃៈ) ទើបពោលថា «តាលាវត្ថុកតា» ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «វត្ថុ (ទីតាំង) របស់ធម៌ទាំងនោះ ត្រូវបានធ្វើឲ្យដូចជាវត្ថុនៃដើមត្នោត ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា តាលាវត្ថុកតា»។ ក្នុងពាក្យនោះ ទីតាំងនៃដើមត្នោត ឈ្មោះថា តាលវត្ថុ។ ដូចជាទីកន្លែងដែលធ្លាប់ជាទីតាំងនៃអារាម កាលដែលអារាមមិនមានហើយ តែងហៅថា «អារាមវត្ថុ» យ៉ាងណាមិញ ទីកន្លែងដែលដើមត្នោតដុះនៅ កាលបើគេដកដើមត្នោតព្រមទាំងឫសចេញហើយ នៅសល់តែទីកន្លែងទទេ ដោយភាពជាទីកន្លែងដែលធ្លាប់ជាទីតាំងនៃដើមត្នោតពីមុន តែងហៅថា «តាលវត្ថុ» យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «នេសំ» បានដល់ នៃរូប និងរសជាដើម។ សួរថា ក៏វត្ថុរបស់ធម៌ទាំងនោះ ត្រូវបានធ្វើឲ្យដូចជាវត្ថុនៃដើមត្នោតយ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា «យថា ហិ» ជាដើម។ ព្រោះភាពជាទីតាំងនៃចិត្តសន្តាននៃរូប និងរសជាដើម ដែលពោលគឺវេទនាប្រកបដោយសោមនស្ស និងតណ្ហាដែលកើតឡើងដោយការបរិភោគរូបជាដើម លោកទើបពោលថា «កាលបើចិត្តសន្តានត្រូវបានធ្វើឲ្យនៅសល់ត្រឹមតែវត្ថុ ដោយភាពដែលធ្លាប់កើតឡើងពីមុនរបស់ធម៌ទាំងនោះ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «បុព្វេ» គឺក្នុងកាលមុន ពោលគឺក្នុងកាលដែលមានរាគៈ។ ពាក្យថា «តាលាវត្ថុកតា» គឺរូប និងរសជាដើម ឈ្មោះថា «តាលាវត្ថុកតៈ» ព្រោះធ្វើវត្ថុរបស់ខ្លួនឲ្យដូចជាវត្ថុនៃដើមត្នោត។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញពីការមិនកើតឡើងជាថ្មីទៀតនៃកិលេសដែលលះបង់ហើយ។

Aviruḷhidhammattāti aviruḷhisabhāvatāya. Matthakacchinno tālo pattaphalādīnaṃ avatthubhūto tālāvatthūti āha ‘‘matthakacchinnatālo viya katā’’ti. Etena ‘‘tālāvatthu viya katāti tālāvatthukatā’’ti ayaṃ viggaho dassito. Ettha pana ‘‘avatthubhūto tālo viya katāti avatthutālakatā’’ti vattabbe visesanassa paranipātaṃ katvā ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Iminā panatthena idaṃ dasseti – rūparasādivacanena vipākadhammadhammā hutvā pubbe uppannakusalākusalā dhammā gahitā, te uppannāpi matthakasadisānaṃ taṇhāvijjānaṃ maggasatthena chinnattā āyatiṃ tālapattasadise vipākakkhandhe nibbattetuṃ asamatthā jātā, tasmā tālāvatthu viya katāti tālāvatthukatā rūparasādayoti[Pg.212]. Imasmiṃ atthe ‘‘abhinandantāna’’nti iminā padena kusalasomanassampi saṅgahitanti vadanti. Anabhāvaṃ katāti ettha anu-saddo pacchāsaddena samānatthoti āha ‘‘yathā nesaṃ pacchābhāvo na hotī’’tiādi.

ពាក្យថា «អវិរុឡ្ហិធម្មត្តា» បានដល់ ព្រោះភាពជាសភាវៈមិនដុះឡើងទៀត។ ដើមត្នោតដែលដាច់ក្បាលហើយ មិនជាទីតាំងនៃស្លឹក និងផ្លែជាដើម ឈ្មោះថា តាលាវត្ថុ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ធ្វើឲ្យដូចជាដើមត្នោតដែលដាច់ក្បាលហើយ»។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញរូបវិគ្គហៈថា «តាលវត្ថុ វិយ កតា = តាលវត្ថុកតា»។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ កាលដែលគួរពោលថា «អវត្ថុតាលកតា» លោកត្រឡប់យកវិសេសនៈមកទុកខាងក្រោយវិញ ហើយពោលថា «តាលាវត្ថុកតា» ដូច្នេះវិញ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ក៏ដោយសេចក្តីនេះ លោកបង្ហាញថា ធម៌ទាំងឡាយជាកុសល និងអកុសលដែលកើតឡើងក្នុងកាលមុន ដែលជាវិបាកធម៌ ដោយពាក្យមានរូប និងរសជាដើម ត្រូវបានកាន់យកហើយ ធម៌ទាំងនោះសូម្បីកើតឡើងហើយ ក៏មិនអាចបង្កើតវិបាកខន្ធដែលប្រៀបដូចជាស្លឹកត្នោតតទៅទៀតបានឡើយ ព្រោះត្រូវកាត់ផ្តាច់ដោយគ្រឿងសាស្ត្រាគឺមគ្គ គឺតណ្ហានិងអវិជ្ជាដែលប្រៀបដូចជាក្បាលដើមត្នោត ហេតុនោះ រូប និងរសជាដើម ទើបឈ្មោះថា តាលាវត្ថុកតៈ ព្រោះធ្វើឲ្យដូចជាវត្ថុនៃដើមត្នោត។ ក្នុងអត្ថនេះ លោកពោលថា សូម្បីតែកុសលសោមនស្ស ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលដោយបទថា «អភិនន្ទន្តានំ» នេះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា «អនភាវំ កតា» នេះ សព្ទថា «អនុ» មានអត្ថស្មើនឹងសព្ទថា «បច្ឆា» ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដើម្បីកុំឲ្យមានភាពខាងក្រោយនៃធម៌ទាំងនោះ» ជាដើម។

Yañca kho tvaṃ sandhāya vadesi, so pariyāyo na hotīti yaṃ vandanādisāmaggirasābhāvasaṅkhātaṃ kāraṇaṃ arasarūpatāya vadesi, taṃ kāraṇaṃ na hoti, na vijjatīti attho. Nanu cāyaṃ brāhmaṇo yaṃ vandanādisāmaggirasābhāvasaṅkhātapariyāyaṃ sandhāya ‘‘arasarūpo bhavaṃ gotamo’’ti āha, ‘‘so pariyāyo natthī’’ti vutte vandanādīni bhagavā karotīti āpajjatīti imaṃ aniṭṭhappasaṅgaṃ dassento āha ‘‘nanu cā’’tiādi.

ពាក្យថា «យញ្ច ខោ ត្វំ សន្ធាយ វទេសិ, សោ បរិយាយោ ន ហោតិ» មានសេចក្តីថា ហេតុដែលអ្នកពោលដោយសំដៅយកភាពមិនមានរស ពោលគឺការមិនព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងការសំពះជាដើម ហេតុនោះមិនមែនជាហេតុពិត គឺមិនមានឡើយ។ សួរថា ក៏ព្រាហ្មណ៍នេះ ពោលសំដៅយកហេតុ ពោលគឺភាពមិនមានរសនៃការព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងការសំពះជាដើមថា «ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ជាអ្នកមិនមានរស» កាលបើព្រះអង្គត្រាស់ថា «ហេតុនោះមិនមានឡើយ» នាំឲ្យបានសេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការសំពះជាដើមនោះដែរឬ? លោកចង់បង្ហាញសេចក្តីដែលមិនគួរប្រាថ្នានេះ ទើបពោលថា «ននុ ច» ជាដើម។

Sabbapariyāyesūti sabbavāresu. Sandhāyabhāsitamattanti yaṃ sandhāya brāhmaṇo ‘‘nibbhogo bhavaṃ gotamo’’tiādimāha. Bhagavā ca yaṃ sandhāya nibbhogatādiṃ attani anujānāti, taṃ sandhāyabhāsitamattaṃ. Chandarāgaparibhogoti chandarāgavasena paribhogo. Aparaṃ pariyāyanti aññaṃ kāraṇaṃ.

ពាក្យថា «សព្វបរិយាយេសុ» បានដល់ ក្នុងវារៈទាំងពួង។ ពាក្យថា «សន្ធាយភាសិតមត្តំ» បានដល់ ពាក្យដែលព្រាហ្មណ៍ពោលសំដៅយកពាក្យមានជាដើមថា «ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ជាអ្នកមិនមានការបរិភោគ» និងពាក្យដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតភាពជាអ្នកមិនមានការបរិភោគជាដើមក្នុងព្រះអង្គ ដោយសំដៅយកហេតុណា នោះគ្រាន់តែជាពាក្យដែលទ្រង់ពោលដោយសំដៅយកហេតុនោះប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ឆន្ទរាគបរិភោគោ» បានដល់ ការបរិភោគដោយអំណាចនៃឆន្ទរាគ។ ពាក្យថា «អបរំ បរិយាយំ» បានដល់ ហេតុដទៃទៀត។

Kulasamudācārakammanti kulācārasaṅkhātaṃ kammaṃ, kulacārittanti attho. Akiriyanti akaraṇabhāvaṃ. ‘‘Anekavihitānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammāna’’nti sāmaññavacanepi pārisesañāyato vuttāvasesā akusaladhammā gahetabbāti āha ‘‘ṭhapetvā te dhamme’’tiādi, te yathāvuttakāyaduccaritādike akusaladhamme ṭhapetvāti attho. Anekavihitāti anekappakārā.

ពាក្យថា «កុលសមុទាចារកម្មំ» បានដល់ កម្មដែលពោលគឺកុលាចារៈ មានសេចក្តីថា កុលចារិត្ត (ទំនៀមទម្លាប់ត្រកូល)។ ពាក្យថា «អកិរិយំ» បានដល់ ភាពមិនធ្វើ។ ក្នុងពាក្យថា «អនេកវិហិតានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ» នេះ សូម្បីតែជាពាក្យទូទៅ ក៏គប្បីកាន់យកអកុសលធម៌ដែលនៅសល់ក្រៅពីដែលបានពោលហើយ ដោយន័យនៃសេចក្តីដែលនៅសល់ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «លើកលែងតែធម៌ទាំងនោះ» ជាដើម មានសេចក្តីថា លើកលែងតែអកុសលធម៌មានកាយទុច្ចរិតជាដើមដែលបានពោលហើយនោះចេញ។ ពាក្យថា «អនេកវិហិតា» បានដល់ មានប្រការច្រើនយ៉ាង។

Ayaṃ lokatantīti ayaṃ vuḍḍhānaṃ abhivādanādikiriyalakkhaṇā lokappaveṇī. Anāgāmibrahmānaṃ alaṅkārādīsu anāgāmibhikkhūnañca cīvarādīsu nikantivasena rāguppatti hotīti anāgāmimaggena pañcakāmaguṇikarāgasseva pahānaṃ veditabbanti āha ‘‘pañcakāmaguṇikarāgassā’’ti. Rūpādīsu pañcasu kāmaguṇesu vatthukāmakoṭṭhāsesu uppajjamāno rāgo ‘‘pañcakāmaguṇikarāgo’’ti veditabbo. Koṭṭhāsavacano hettha [Pg.213] guṇa-saddo ‘‘vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.4) viya. Akusalacittadvayasampayuttassāti domanassasahagatacittadvayasampayuttassa. Mohassa sabbākusalasādhāraṇattā āha ‘‘sabbākusalasambhavassā’’ti. Avasesānanti sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ.

ពាក្យថា «អយំ លោកតន្តិ» បានដល់ នេះជាលោកប្បវេណី ដែលមានលក្ខណៈគឺការធ្វើការសំពះជាដើមចំពោះបុគ្គលដែលចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ ព្រោះការកើតឡើងនៃរាគៈដោយអំណាចនៃតម្រេក (និកន្តិ) ក្នុងគ្រឿងអលង្ការជាដើម របស់ព្រហ្មជាអនាគាមីទាំងឡាយ និងក្នុងចីវរជាដើម របស់ភិក្ខុជាអនាគាមីទាំងឡាយ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអនាគាមិមគ្គ លះបង់តែបញ្ចកាមគុណិករាគៈប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បញ្ចកាមគុណិករាគស្ស»។ រាគៈដែលកើតឡើងក្នុងកាមគុណទាំង ៥ មានរូបជាដើម ដែលជាចំណែកនៃវត្ថុកាម គប្បីជ្រាបថា «បញ្ចកាមគុណិករាគៈ»។ ក្នុងពាក្យនេះ សព្ទថា «គុណ» ជាពាក្យពោលដល់ចំណែក ដូចក្នុងពាក្យថា «វយោគុណា អនុបុព្វំ ជហន្តិ» ជាដើម។ ពាក្យថា «អកុសលចិត្តទ្វយសម្បយុត្តស្ស» បានដល់ ដែលប្រកបដោយចិត្តប្រកបដោយទោមនស្សទាំងពីរ។ ព្រោះមោហៈជាធម៌ទូទៅដល់អកុសលទាំងពួង លោកទើបពោលថា «សព្វាកុសលសម្ភវស្ស»។ ពាក្យថា «អវសេសានំ» បានដល់ នៃសក្កាយទិដ្ឋិជាដើម។

Jigucchati maññeti ahamabhijāto rūpavā paññavā kathaṃ nāma aññesaṃ abhivādanādiṃ kareyyanti jigucchati viya, jigucchatīti vā sallakkhemi. Akusaladhamme jigucchamāno tesaṃ samaṅgibhāvampi jigucchatīti vuttaṃ ‘‘akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā jigucchatī’’ti. Samāpattīti etasseva vevacanaṃ samāpajjanā samaṅgibhāvoti. Maṇḍanajātikoti maṇḍanakasabhāvo, maṇḍanakasīloti attho. Jegucchitanti jigucchanasīlataṃ.

ពាក្យថា «ជិគុច្ឆតិ មញ្ញេ» មានសេចក្តីថា ហាក់ដូចជាខ្ពើមរអើម ឬក៏ខ្ញុំកំណត់ដឹងថា ខ្ពើមរអើម ដោយគិតថា «អាត្មាអញជាអ្នកមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ មានរូបល្អ មានប្រាជ្ញា ធ្វើម្តេចនឹងធ្វើការសំពះជាដើមចំពោះអ្នកដទៃបាន?»។ បុគ្គលកាលខ្ពើមរអើមចំពោះអកុសលធម៌ ឈ្មោះថាខ្ពើមរអើមចំពោះភាពជាអ្នកប្រកបដោយអកុសលធម៌ទាំងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ខ្ពើមរអើមចំពោះការដល់ព្រមនូវអកុសលធម៌ទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា «សមាបត្តិ» នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា «សមាបជ្ជនា» និង «សមង្គីភាវោ» នោះឯង។ ពាក្យថា «មណ្ឌនជាតិកោ» បានដល់ មានសភាវៈចូលចិត្តតុបតែង មានសេចក្តីថា មានសីលគឺការតុបតែង។ ពាក្យថា «ជេគុច្ឆិតំ» បានដល់ ភាពជាអ្នកមានសីលគឺការខ្ពើមរអើម។

Lokajeṭṭhakakammanti lokajeṭṭhakānaṃ kattabbakammaṃ, loke vā seṭṭhasammataṃ kammaṃ. Tatrāti tesu dvīsupi atthavikappesu. Padābhihito attho padattho, byañjanatthoti vuttaṃ hoti. Vinayaṃ vā arahatīti ettha vinayanaṃ vinayo, niggaṇhananti attho. Tenāha ‘‘niggahaṃ arahatīti vuttaṃ hotī’’ti. Nanu ca paṭhamaṃ vuttesu dvīsupi atthavikappesu sakatthe arahatthe ca taddhitapaccayo saddalakkhaṇato dissati, na pana ‘‘vinayāya dhammaṃ desetī’’ti imasmiṃ atthe. Tasmā kathamettha taddhitapaccayoti āha ‘‘vicitrā hi taddhitavuttī’’ti. Vicitratā cettha lokappamāṇato veditabbā. Tathā hi yasmiṃ yasmiṃ atthe taddhitappayogo lokassa, tattha tattha taddhitavutti lokato siddhāti vicitrā taddhitavutti, tasmā yathā ‘‘mā saddamakāsī’’ti vadanto ‘‘māsaddiko’’ti vuccati, evaṃ vinayāya dhammaṃ desetīti venayikoti vuccatīti adhippāyo.

ពាក្យថា «លោកជេដ្ឋកកម្មំ» បានដល់ កិច្ចការដែលបុគ្គលជាចម្បងក្នុងលោកគប្បីធ្វើ ឬកម្មដែលលោកសន្មតថាប្រសើរ។ ពាក្យថា «តត្រ» គឺក្នុងអត្ថវិកប្បៈទាំងពីរនោះ។ អត្ថដែលសម្តែងដោយបទ ឈ្មោះថា បទត្ថៈ មានសេចក្តីថា ព្យញ្ជនត្ថៈ។ ក្នុងពាក្យថា «វិនយំ វា អរហតិ» នេះ ការទូន្មាន ឈ្មោះថា វិន័យ មានសេចក្តីថា ការសង្កត់សង្កិន។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មានសេចក្តីថា គួរដល់ការសង្កត់សង្កិន»។ សួរថា ក៏ក្នុងអត្ថវិកប្បៈទាំងពីរដែលពោលខាងដើម បច្ច័យក្នុងតទ្ធិត តែងប្រាកដតាមលក្ខណៈនៃសព្ទ ក្នុងសកត្ថៈ និងក្នុងអរហត្ថៈ ប៉ុន្តែមិនប្រាកដក្នុងអត្ថថា «សម្តែងធម៌ដើម្បីវិន័យ» ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ តើបច្ច័យក្នុងតទ្ធិតមានក្នុងអត្ថនេះយ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា «វិចិត្រា ហិ តទ្ធិតវុត្តិ»។ ក៏ភាពវិចិត្រក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបតាមប្រមាណនៃលោក។ ព្រោះថា ការប្រើប្រាស់តទ្ធិតរបស់លោកមានក្នុងអត្ថណាៗ តទ្ធិតវុត្តិក្នុងអត្ថនោះៗ តែងសម្រេចអំពីលោក ហេតុនោះ តទ្ធិតវុត្តិ ទើបឈ្មោះថា វិចិត្រ ព្រោះហេតុនោះ ដូចជាបុគ្គលពោលថា «កុំធ្វើសំឡេង» តែងហៅថា «មាសទ្ទិកៈ» យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលដែលសម្តែងធម៌ដើម្បីវិន័យ តែងហៅថា «វេនយិកៈ» យ៉ាងនោះដែរ នេះជាអធិប្បាយ។

Kapaṇapurisoti guṇavirahitatāya dīnamanusso. Byañjanāni avicāretvāti tissadattādisaddesu viya ‘‘imasmiṃ atthe ayaṃ nāma paccayo’’ti evaṃ byañjanavicāraṃ akatvā, anipphannapāṭipadikavasenāti vuttaṃ hoti.

ពាក្យថា «កបណបុរិសោ» បានដល់ មនុស្សកម្សត់ ព្រោះប្រាសចាកគុណធម៌។ ពាក្យថា «ព្យញ្ជនានិ អវិចារេត្វា» មានសេចក្តីថា មិនបានពិចារណាព្យញ្ជនៈ ដូចក្នុងសព្ទថា «តិស្សទត្ត» ជាដើមថា «បច្ច័យឈ្មោះនេះ មានក្នុងអត្ថនេះ» គឺលោកពោលដោយអំណាចនៃបាតិបទិកៈដែលមិនទាន់សម្រេចរូប។

‘‘Devalokagabbhasampattiyā’’ti vatvāpi ṭhapetvā bhummadeve sesadevesu gabbhaggahaṇassa abhāvato paṭisandhiyevettha gabbhasampattīti veditabbāti vuttamevatthaṃ vivaritvā dassento āha ‘‘devalokapaṭisandhipaṭilābhāya saṃvattatī’’ti. Assāti abhivādanādisāmīcikammassa. Mātukucchismiṃ [Pg.214] paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassentoti mātito aparisuddhabhāvaṃ dassento, akkositukāmassa dāsiyā puttoti dāsikucchimhi nibbattabhāve dosaṃ dassetvā akkosanaṃ viya bhagavato mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassetvā akkosantopi evamāhāti adhippāyo. Gabbhatoti devalokappaṭisandhito. Tenevāha ‘‘abhabbo devalokūpapattiṃ pāpuṇitunti adhippāyo’’ti. ‘‘Hīno vā gabbho assāti apagabbho’’ti imassa viggahassa ekena pariyāyena adhippāyaṃ dassento āha ‘‘devalokagabbhaparibāhirattā āyatiṃ hīnagabbhapaṭilābhabhāgī’’ti. Iti-saddo hetuattho. Yasmā āyatimpi hīnagabbhapaṭilābhabhāgī, tasmā hīno vā gabbho assāti apagabbhoti adhippāyo. Puna tasseva viggahassa ‘‘kodhavasena…pe… dassento’’ti heṭṭhā vuttanayassa anurūpaṃ katvā adhippāyaṃ dassento āha ‘‘hīno vāssa mātukucchismiṃ gabbhavāso ahosīti adhippāyo’’ti. Gabbha-saddo atthi mātukucchipariyāyo ‘‘gabbhe vasati māṇavo’’tiādīsu (jā. 1.15.363) viya. Atthi mātukucchismiṃ nibbattasattapariyāyo ‘‘antamaso gabbhapātanaṃ upādāyā’’tiādīsu (mahāva. 129) viya. Tattha mātukucchipariyāyaṃ gahetvā atthaṃ dassento āha ‘‘anāgate gabbhaseyyā’’ti. Gabbhe seyyā gabbhaseyyā. Anuttarena maggenāti aggamaggena. Kammakilesānaṃ maggena vihatattā āha ‘‘vihatakāraṇattā’’ti. Itarā tissopīti aṇḍajasaṃsedajaopapātikā. Ettha ca yadipi ‘‘apagabbho’’ti imassa anurūpato gabbhaseyyā eva vattabbā, pasaṅgato pana labbhamānaṃ sabbampi vattuṃ vaṭṭatīti punabbhavābhinibbattipi vuttāti veditabbā.

សូម្បីតែលោកពោលថា «ទេវលោកគព្ភសម្បត្តិយា» ក៏ដោយ ប៉ុន្តែលើកលែងតែភុម្មទេវតាទាំងឡាយចេញ ទេវតាដែលនៅសល់ក្រៅពីនោះ មិនមានការចាប់កំណើតក្នុងគភ៌ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា គព្ភសម្បត្តិក្នុងទីនេះ គឺបដិសន្ធិនោះឯង កាលចង់បើកបង្ហាញអត្ថដែលពោលហើយនោះ លោកទើបពោលថា «រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវបដិសន្ធិក្នុងទេវលោក»។ ពាក្យថា «អស្ស» បានដល់ នៃសាមីចិកម្មមានការសំពះជាដើមនោះ។ ពាក្យថា «កាលបង្ហាញទោសក្នុងការកាន់យកបដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃមាតា» គឺបង្ហាញភាពមិនស្អាតស្អំខាងមាតា មានអធិប្បាយថា ដូចជាបុគ្គលប្រាថ្នានឹងជេរប្រទេច តែងជេរថា «កូនមីកញ្ជះ» ដោយបង្ហាញទោសក្នុងកំណើតដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃស្រីបម្រើ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលកាលជេរប្រទេចព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយបង្ហាញទោសក្នុងការកាន់យកបដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃមាតា ក៏ពោលយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា «គព្ភតោ» បានដល់ អំពីបដិសន្ធិក្នុងទេវលោក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មានអធិប្បាយថា ជាអ្នកមិនគួរដើម្បីដល់នូវការកើតក្នុងទេវលោកឡើយ»។ លោកកាលបង្ហាញអធិប្បាយដោយបរិយាយមួយ នៃរូបវិគ្គហៈថា «ហីនោ វា គព្ភោ អស្សាតិ អបគព្ភោ» ទើបពោលថា «ព្រោះភាពជាអ្នកនៅខាងក្រៅគភ៌នៃទេវលោក ទើបជាអ្នកមានចំណែកបាននូវគភ៌ដ៏ថោកទាបតទៅ»។ សព្ទថា «ឥតិ» មានអត្ថថា ហេតុ។ មានអធិប្បាយថា ព្រោះហេតុតែជាអ្នកមានចំណែកបាននូវគភ៌ដ៏ថោកទាបតទៅ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អបគព្ភៈ» ព្រោះមានគភ៌ដ៏ថោកទាប។ លោកធ្វើឲ្យស្របតាមន័យដែលពោលខាងក្រោមថា «កាលបង្ហាញដោយអំណាចនៃក្រោធ...ផេ...» ហើយបង្ហាញអធិប្បាយនៃរូបវិគ្គហៈនោះដដែលនោះជាថ្មីទៀត ទើបពោលថា «មានអធិប្បាយថា ការនៅក្នុងផ្ទៃនៃមាតារបស់ព្រះអង្គ ជាការថោកទាប»។ សព្ទថា «គព្ភ» មានប្រើក្នុងន័យថា ផ្ទៃមាតា ដូចក្នុងពាក្យថា «គព្ភេ វសតិ មាណវោ» ជាដើម។ មានប្រើក្នុងន័យថា សត្វដែលកើតក្នុងផ្ទៃមាតា ដូចក្នុងពាក្យថា «អន្តមសោ គព្ភបាតនំ ឧបាទាយ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ លោកកាន់យកន័យថា ផ្ទៃមាតា ហើយបង្ហាញអត្ថ ទើបពោលថា «ការដេកក្នុងគភ៌តទៅ»។ ការដេកក្នុងគភ៌ ឈ្មោះថា គព្ភសេយ្យា។ ពាក្យថា «អនុត្តរេន មគ្គេន» បានដល់ ដោយអរហត្តមគ្គ។ ព្រោះកម្ម និងកិលេសទាំងឡាយ ត្រូវមគ្គកំចាត់បង់ហើយ លោកទើបពោលថា «ព្រោះហេតុត្រូវបានកំចាត់បង់ហើយ»។ ពាក្យថា «ឥតរា តិស្សោបិ» បានដល់ កំណើតបីក្រៅពីនេះ គឺ អណ្ឌជៈ សំសេទជៈ និងឱបបាតិកៈ។ ក៏ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែគប្បីពោលត្រឹមតែ គព្ភសេយ្យា ឲ្យសមស្របតាមពាក្យថា «អបគព្ភោ» ក៏ដោយ ប៉ុន្តែការដែលពោលសូម្បីតែការកើតឡើងក្នុងភពថ្មីទាំងអស់ដែលបានមកតាមលំដាប់ ក៏ជាការគួរដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

Idāni sattapariyāyassa gabbha-saddassa vasena viggahanānattaṃ dassento āha ‘‘apicā’’tiādi. Imasmiṃ pana vikappe gabbhaseyyā punabbhavābhinibbattīti ubhayampi gabbhaseyyavaseneva vuttantipi vadanti. Nanu ca ‘‘āyatiṃ gabbhaseyyā pahīnā’’ti vuttattā gabbhassa seyyā eva pahīnā, na pana gabbhoti āpajjatīti āha ‘‘yathā cā’’tiādi. Atha ‘‘abhinibbattī’’ti ettakameva avatvā punabbhavaggahaṇaṃ kimatthanti āha ‘‘abhinibbatti ca nāmā’’tiādi. Apunabbhavabhūtāti khaṇe khaṇe uppajjamānānaṃ dhammānaṃ abhinibbatti.

ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃការវិគ្រោះ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា គព្ភៈ ក្នុងវារៈទី ៧ នេះ ទើបពោលពាក្យថា «apicā» (មួយវិញទៀត) ជាដើម។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងវិកប្បៈនេះ លោកពោលថា សូម្បីតែទាំងពីរយ៉ាង គឺការដេកក្នុងគភ៌ និងការកើតឡើងក្នុងភពថ្មី ក៏ហៅថា «ការដេកក្នុងគភ៌» ដូចគ្នាដែរ។ សួរថា៖ ក៏ព្រោះតែមានពាក្យពោលថា «ការដេកក្នុងគភ៌ ក្នុងកាលខាងមុខ ត្រូវបានលះបង់ហើយ» ដូច្នេះ នាំឲ្យបានសេចក្ដីថា មានតែការដេករបស់គភ៌ប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានលះបង់ តែមិនមែនលះបង់គភ៌នោះទេ មិនមែនឬ? (ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហានេះ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «yathā cā» (ដូចជា...) ជាដើម។ មួយវិញទៀត ហេតុអ្វីបានជាមិនពោលត្រឹមតែពាក្យថា «អភិនិព្វត្តិ» (ការកើតឡើង) ប៉ុណ្ណោះ តែបែរជាពោលពាក្យថា «បុនព្ភវៈ» (ភពថ្មី) មកជាមួយផង? (ដើម្បីឆ្លើយនឹងសំណួរនេះ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «abhinibbatti ca nāmā» (ក៏ការកើតឡើងនោះ...) ជាដើម។ ពាក្យថា «ការមិនកើតឡើងនៃភពថ្មី» សំដៅយកការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនីមួយៗ។

Dhammadhātunti [Pg.215] ettha dhamme anavasese dhāreti yāthāvato upadhāretīti dhammadhātu, dhammānaṃ yathāsabhāvato avabujjhanasabhāvo, sabbaññutaññāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Paṭivijjhitvāti sacchikatvā, paṭilabhitvāti attho, paṭilābhahetūti vuttaṃ hoti. Desanāvilāsappatto hotīti rucivasena parivattetvā dassetuṃ samatthatā desanāvilāso, taṃ patto adhigatoti attho. Karuṇāvipphāranti sabbasattesu mahākaruṇāya pharaṇaṃ. Tādilakkhaṇameva puna upamāya vibhāvetvā dassento āha ‘‘pathavīsamacittata’’nti. Yathā pathavī suciasucinikkhepacchedanabhedanādīsu na vikampati, anurodhavirodhaṃ na pāpuṇāti, evaṃ iṭṭhāniṭṭhesu lābhālābhādīsu anurodhavirodhappahānato avikampitacittatāya pathavīsamacittatanti attho. Akuppadhammatanti ettha akuppadhammo nāma phalasamāpattīti keci vadanti. ‘‘Paresu pana akkosantesupi attano pathavīsamacittatāya akuppanasabhāvatanti evamettha attho gahetabbo’’ti amhākaṃ khanti. Jarāya anusaṭanti jarāya paliveṭhitaṃ. Brāhmaṇassa vuddhatāya āsannavuttimaraṇanti sambhāvanavasena ‘‘ajja maritvā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Mahantena kho pana ussāhenā’’ti sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti evaṃ sañjātamahussāhena. Appaṭisamaṃ purejātabhāvanti anaññasādhāraṇaṃ purejātabhāvaṃ. Natthi etassa paṭisamoti appaṭisamo, purejātabhāvo.

ក្នុងពាក្យថា «dhammadhātu» (ធម្មធាតុ) នេះ មានវិគ្រោះថា ធម្មជាតិណាទ្រទ្រង់ទុកនូវធម៌ទាំងឡាយមិនមានសេសសល់ គឺពិចារណាឃើញតាមពិត ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា ធម្មធាតុ, សភាវៈដែលដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងឡាយតាមសភាវៈពិត នេះជាឈ្មោះនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ពាក្យថា «paṭivijjhitvā» (ចាក់ធ្លុះហើយ) សេចក្ដីថា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយ គឺបានសម្រេចហើយ, ពាក្យដែលពោលនេះ សំដៅយកហេតុនៃការបានសម្រេច។ ពាក្យថា «desanāvilāsappatto hoti» (ជាអ្នកដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងការសម្ដែងធម៌) សេចក្ដីថា ភាពសមគួរក្នុងការបត់បែនសម្ដែងទៅតាមចំណង់ (របស់បុគ្គល) ឈ្មោះថា ទេសនាវិលាសៈ, ដល់នូវទេសនាវិលាសៈនោះ គឺបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា «karuṇāvipphāraṃ» (ការផ្សាយទៅនៃករុណា) សេចក្ដីថា ការផ្សាយទៅនៃមហាករុណាចំពោះសត្វលោកទាំងពួង។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវលក្ខណៈនៃតាទិភាពនោះឯង ឲ្យច្បាស់លាស់ឡើងវិញដោយឧបមា ទើបពោលពាក្យថា «pathavīsamacittataṃ» (ការមានចិត្តស្មើដោយផែនដី)។ សេចក្ដីថា ផែនដីមិនញាប់ញ័រក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទាំងឡាយ មានការបោះចោលនូវរបស់ស្អាតនិងមិនស្អាត ការកាប់ និងការបំផ្លាញជាដើម មិនដល់នូវការត្រេកអរនិងការខឹងសម្បារយ៉ាងណា, ចិត្តដែលមិនញាប់ញ័រ ព្រោះលះបង់ការត្រេកអរនិងការខឹងសម្បារក្នុងលោកធម៌ទាំងឡាយ មានលាភនិងអលាភជាដើម ដែលជាអារម្មណ៍គួរប្រាថ្នានិងមិនគួរប្រាថ្នា ក៏យ៉ាងនោះដែរ នេះឈ្មោះថា ការមានចិត្តស្មើដោយផែនដី។ ក្នុងពាក្យថា «akuppadhammatā» (ភាពជាអ្នកមានធម៌មិនកម្រើក) នេះ អាចារ្យខ្លះពោលថា ធម៌មិនកម្រើក គឺផលសមាបត្តិ។ ប៉ុន្តែ «សភាវៈដែលមិនខឹងសម្បារ ព្រោះការមានចិត្តស្មើដោយផែនដីរបស់ខ្លួន សូម្បីកាលដែលជនដទៃជេរប្រទេចក៏ដោយ គួរយកសេចក្ដីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះវិញ» នេះជាសេចក្ដីយល់ឃើញរបស់យើង។ ពាក្យថា «jarāya anusaṭaṃ» (ដែលជរាដេញតាមហើយ) សេចក្ដីថា ដែលជរារុំព័ទ្ធហើយ។ ព្រោះភាពជាអ្នកចាស់ជរារបស់ព្រាហ្មណ៍ ដែលមានសេចក្ដីស្លាប់នៅជិតបង្កើយ ទើបលោកពោលពាក្យថា «ajja maritvā» (ស្លាប់ក្នុងថ្ងៃនេះ) ជាដើម ដោយការប៉ាន់ស្មាន។ ពាក្យថា «mahantena kho pana ussāhena» (ដោយសេចក្ដីព្យាយាមដ៏ធំធេង) សេចក្ដីថា ដោយសេចក្ដីឧស្សាហ៍ដ៏ធំធេងដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះថា «ការបានជួបព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលមានសភាពបែបនោះ ជាការល្អណាស់តើ»។ ពាក្យថា «appaṭisamaṃ purejātabhāvanti» សេចក្ដីថា ភាពជាអ្នកកើតមុនដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ។ វិគ្រោះថា បុគ្គលណាគ្មានអ្វីប្រៀបផ្ទឹមបាន បុគ្គលនោះឈ្មោះថា រកអ្វីប្រៀបមិនបាន (អប្បដិសមៈ), គឺភាពជាអ្នកកើតមុន។

Pakkhe vidhunantāti patte cālentā. Nikkhamantānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ, nikkhantesūti attho.

ពាក្យថា «pakkhe vidhunantā» (កាលរលាស់ស្លាប) សេចក្ដីថា កាលបក់ស្លាបទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «nikkhamantānaṃ» (នៃពួកសត្វដែលចេញទៅ) នេះជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនិទ្ធារណៈ មានសេចក្ដីថា «nikkhantesu» (ក្នុងពួកសត្វដែលចេញទៅហើយ)។

So jeṭṭho iti assa vacanīyoti yo paṭhamataraṃ aṇḍakosato nikkhanto kukkuṭapotako, so jeṭṭhoti vacanīyo assa, bhaveyyāti attho. Sampaṭipādentoti saṃsandento. Tibhūmapariyāpannāpi sattā avijjākosassa anto paviṭṭhā tattha tattha appahīnāya avijjāya veṭhitattāti āha ‘‘avijjākosassa anto paviṭṭhesu sattesū’’ti aṇḍakosanti bījakapālaṃ. Lokasannivāseti lokoyeva saṅgamma samāgamma nivāsanaṭṭhena lokasannivāso, sattanikāyo. Sammāsambodhinti ettha sammāti aviparītattho, saṃ-saddo sāmanti imamatthaṃ dīpeti. Tasmā sammā aviparītenākārena [Pg.216] sayameva cattāri saccāni bujjhati paṭivijjhatīti sammāsambodhīti maggo vuccati. Tenāha ‘‘sammā sāmañca bodhi’’nti, sammā sayameva ca bujjhanakanti attho. Sammāti vā pasatthavacano, saṃ-saddo sundaravacanoti āha ‘‘atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhi’’nti.

ពាក្យថា «so jeṭṭho iti assa vacanīyo» (កូនមាន់នោះ គេគួរហៅថាជាបងបង្អស់) សេចក្ដីថា កូនមាន់ណាដែលចេញពីសំបកស៊ុតមុនគេ កូនមាន់នោះ គេគួរហៅថាជាបងបង្អស់ គឺគួរជាយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា «sampaṭipādento» សេចក្ដីថា កាលប្រៀបធៀប។ សត្វទាំងឡាយសូម្បីតែរាប់បញ្ចូលក្នុងភូមិ ៣ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកចូលទៅក្នុងសំបកនៃអវិជ្ជា ព្រោះត្រូវអវិជ្ជាដែលខ្លួនមិនទាន់លះបង់រុំព័ទ្ធទុកក្នុងភពនោះៗ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «avijjākosassa anto paviṭṭhesu sattesu» (ក្នុងកាលដែលពួកសត្វចូលទៅក្នុងសំបកនៃអវិជ្ជា)។ ពាក្យថា «aṇḍakosaṃ» សំដៅយកសំបកស៊ុត។ ពាក្យថា «lokasannivāse» (ក្នុងលោកសន្និវាស) សេចក្ដីថា លោកហ្នឹងឯងដែលឈ្មោះថា លោកសន្និវាស ព្រោះជាទីប្រជុំគ្នារស់នៅ គឺសត្វនិកាយ។ ក្នុងពាក្យថា «sammāsambodhi» នេះ ពាក្យថា «sammā» មានអត្ថថាមិនខុសឆ្គង, ចំណែកឯសព្ទថា «saṃ» បង្ហាញនូវអត្ថថា «ដោយខ្លួនឯង» (សាមំ)។ ព្រោះហេតុនោះ ធម្មជាតិណាដែលដឹងច្បាស់ គឺចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ចទាំង ៤ ដោយអាការៈមិនខុសឆ្គង ដោយខ្លួនឯង ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា សម្មាសម្ពោធិ គឺលោកសំដៅយកមគ្គ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «sammā sāmañca bodhi» សេចក្ដីថា ការត្រាស់ដឹងដោយត្រឹមត្រូវ និងដោយខ្លួនឯង។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «sammā» ជាពាក្យពោលសរសើរ, សព្ទថា «saṃ» ជាពាក្យពោលដ៏ល្អ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhi» (មួយវិញទៀត គឺការត្រាស់ដឹងដ៏ប្រសើរ និងល្អ)។

Asabbaguṇadāyakattāti sabbaguṇānaṃ adāyakattā. Sabbaguṇe na dadātīti hi asabbaguṇadāyako, asamatthasamāsoyaṃ gamakattā yathā ‘‘asūriyapassāni mukhānī’’ti. Tisso vijjāti upanissayavato saheva arahattaphalena tisso vijjā deti. Nanu cettha tīsu vijjāsu āsavakkhayañāṇassa maggapariyāpannattā kathametaṃ yujjati ‘‘maggo tisso vijjā detī’’ti? Nāyaṃ doso. Satipi āsavakkhayañāṇassa maggapariyāpannabhāve aṭṭhaṅgike magge sati maggañāṇena saddhiṃ tisso vijjā paripuṇṇā hontīti ‘‘maggo tisso vijjā detī’’ti vuccati. Cha abhiññāti etthāpi eseva nayo. Sāvakapāramiñāṇanti aggasāvakehi paṭilabhitabbameva lokiyalokuttarañāṇaṃ. Paccekabodhiñāṇanti etthāpi imināva nayena attho veditabbo. Abbhaññāsinti jāniṃ. Jānanañca na anussavādivasenāti āha ‘‘paṭivijjhi’’nti, paccakkhamakāsinti attho. Paṭivedhopi na dūre ṭhitassa lakkhaṇappaṭivedho viyāti āha ‘‘pattomhī’’ti, pāpuṇinti attho. Pāpuṇanañca na sayaṃ gantvāti āha ‘‘adhigatomhī’’ti, santāne uppādanavasena paṭilabhinti attho.

ពាក្យថា «asabbaguṇadāyakattā» (ព្រោះភាពជាធម៌មិនឲ្យនូវគុណទាំងពួង) សេចក្ដីថា ព្រោះមិនឲ្យនូវគុណទាំងពួង។ ព្រោះថា ធម៌ណាដែលមិនឲ្យនូវគុណទាំងពួង ធម៌នោះឈ្មោះថា អសព្វគុណទាយកៈ, នេះជាអសមត្ថសមាស ព្រោះអាចយល់សេចក្ដីបាន ដូចជាពាក្យថា «asūriyapassāni mukhāni» (មុខទាំងឡាយដែលមិនធ្លាប់ឃើញព្រះអាទិត្យ)។ ពាក្យថា «tisso vijjā» (វិជ្ជា ៣) សេចក្ដីថា (មគ្គ) តែងឲ្យនូវវិជ្ជា ៣ ដល់បុគ្គលអ្នកមានឧបនិស្ស័យ ព្រមជាមួយគ្នានឹងអរហត្តផល។ សួរថា៖ ក៏ក្នុងវិជ្ជា ៣ នោះ អាសវក្ខយញាណ រាប់បញ្ចូលក្នុងមគ្គទៅហើយ ចុះហេតុអ្វីបានជាពោលថា «មគ្គឲ្យនូវវិជ្ជា ៣» ដូច្នេះ ទើបសមគួរ? ឆ្លើយថា៖ នេះមិនមែនជាទោសឡើយ។ សូម្បីតែអាសវក្ខយញាណ រាប់បញ្ចូលក្នុងមគ្គក៏ដោយ កាលបើអរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ មានពិត វិជ្ជា ៣ ក៏រមែងពេញបរិបូណ៌ជាមួយគ្នានឹងមគ្គញាណ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «មគ្គឲ្យនូវវិជ្ជា ៣»។ ពាក្យថា «cha abhiññā» (អភិញ្ញា ៦) ក្នុងទីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «sāvakapāramiñāṇaṃ» (សាវកបារមីញាណ) សេចក្ដីថា លោកិយញាណនិងលោកុត្តរញាណដែលព្រះអគ្គសាវ័កទាំងឡាយគប្បីបានសម្រេច។ ពាក្យថា «paccekabodhiñāṇaṃ» (បច្ចេកពោធិញាណ) សេចក្ដីក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីដឹងដោយន័យនេះឯង។ ពាក្យថា «abbhaññāsiṃ» (តថាគតបានដឹងច្បាស់ហើយ) សេចក្ដីថា តថាគតបានដឹងហើយ។ ម៉្យាងទៀត ការដឹងនោះ មិនមែនដឹងដោយអំណាចនៃការឮតៗគ្នាជាដើមឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «paṭivijjhiṃ» (ចាក់ធ្លុះហើយ) សេចក្ដីថា បានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នឹងភ្នែក។ សូម្បីតែការចាក់ធ្លុះនោះ ក៏មិនមែនដូចជាការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈរបស់វត្ថុដែលស្ថិតនៅឆ្ងាយនោះឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «pattomhi» (តថាគតបានដល់ហើយ) សេចក្ដីថា បានសម្រេចហើយ។ ម៉្យាងទៀត ការសម្រេចនោះ មិនមែនដើរទៅដល់ដោយខ្លួនឯងឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «adhigatomhi» (តថាគតបានសម្រេចហើយ) សេចក្ដីថា បានទទួលដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន។

Opammasampaṭipādananti opammatthassa upameyyena sammadeva paṭipādanaṃ. Atthenāti upameyyatthena. Yathā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyākaraṇaṃ kukkuṭacchāpakānaṃ aṇḍakosato nikkhamanassa mūlakāraṇaṃ, evaṃ bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanākaraṇaṃ avijjaṇḍakosato nikkhamanassa mūlakāraṇanti āha ‘‘yathā hi tassā kukkuṭiyā…pe… tividhānupassanākaraṇa’’nti. ‘‘Santāne’’ti vuttattā aṇḍasadisatā santānassa, bahi nikkhantakukkuṭacchāpakasadisatā buddhaguṇānaṃ, buddhaguṇāti ca atthato buddhoyeva ‘‘tathāgatassa kho etaṃ, vāseṭṭha, adhivacanaṃ dhammakāyo itipī’’ti vacanato. Avijjaṇḍakosassa tanubhāvoti balavavipassanāvasena avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, paṭicchādanasāmaññena ca avijjāya aṇḍakosasadisatā. Mudubhūtassapi kharabhāvāpatti hotīti [Pg.217] tannivattanatthaṃ ‘‘thaddhakharabhāvo’’ti vuttaṃ. Tikkhakharavippasannasūrabhāvoti ettha pariggayhamānesu saṅkhāresu vipassanāñāṇassa samādhindriyavasena sukhānuppaveso tikkhatā, anupavisitvāpi satindriyavasena anatikkamanato akuṇṭhatā kharabhāvo. Tikkhopi hi ekacco saro lakkhaṃ patvā kuṇṭho hoti, na tathā idaṃ. Satipi kharabhāve sukhumappavattivasena kilesasamudācārasaṅkhobharahitatāya saddhindriyavasena pasannabhāvo, satipi pasannabhāve antarā anosakkitvā kilesapaccatthikānaṃ suṭṭhu abhibhavanato vīriyindriyavasena sūrabhāvo veditabbo. Evamimehi pakārehi saṅkhārupekkhāñāṇameva gahitanti daṭṭhabbaṃ. Vipassanāñāṇassa pariṇāmakāloti vipassanāya vuṭṭhānagāminibhāvāpatti. Tadā ca sā maggañāṇagabbhaṃ dhārentī viya hotīti āha ‘‘gabbhaggahaṇakālo’’ti. Gabbhaṃ gaṇhāpetvāti saṅkhārupekkhāya anantaraṃ sikhāppattaanulomavipassanāvasena maggavijāyanatthaṃ gabbhaṃ gaṇhāpetvā. Abhiññāpakkheti lokiyābhiññāpakkhe. Lokuttarābhiññā hi avijjaṇḍakosaṃ padālitā. Potthakesu pana katthaci ‘‘chābhiññāpakkhe’’ti likhanti, so apāṭhoti veditabbo.

ពាក្យថា «opammasampaṭipādanaṃ» (ការសម្របសម្រួលសេចក្ដីឧបមា) សេចក្ដីថា ការសម្របសម្រួលសេចក្ដីនៃឧបមា ជាមួយនិងឧបមេយ្យដោយត្រឹមត្រូវ។ ពាក្យថា «atthena» (ដោយសេចក្ដី) សេចក្ដីថា ដោយសេចក្ដីនៃឧបមេយ្យ។ ការធ្វើកិច្ច ៣ យ៉ាងក្នុងស៊ុតទាំងឡាយរបស់មេមាន់ ជាហេតុដើមនៃការចេញផុតពីសំបកស៊ុតរបស់កូនមាន់ទាំងឡាយយ៉ាងណា, ការធ្វើអនុបស្សនា ៣ យ៉ាងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលដែលនៅជាព្រះពោធិសត្វ ក៏ជាហេតុដើមនៃការចេញផុតពីសំបកស៊ុតគឺអវិជ្ជាយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «yathā hi tassā kukkuṭiyā...pe... tividhānupassanākaraṇaṃ» (ព្រោះថា ការធ្វើកិច្ច ៣ យ៉ាងរបស់មេមាន់នោះ...ល... ការធ្វើអនុបស្សនា ៣ យ៉ាង)។ ព្រោះមានពាក្យពោលថា «ក្នុងសន្តាន» ភាពដូចជាស៊ុត ទើបបានដល់សន្តាន, ភាពដូចជាកូនមាន់ដែលចេញមកខាងក្រៅ ទើបបានដល់ពុទ្ធគុណទាំងឡាយ, ម៉្យាងទៀត ពុទ្ធគុណទាំងឡាយ ដោយអត្ថក៏គឺព្រះពុទ្ធហ្នឹងឯង ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ពាក្យថា ធម្មកាយ នេះឯង ជាឈ្មោះរបស់តថាគត»។ ពាក្យថា «avijjaṇḍakosassa tanubhāvo» (ភាពស្ដើងទៅនៃសំបកស៊ុតគឺអវិជ្ជា) សេចក្ដីថា ភាពស្ដើងទៅនៃសំបកស៊ុតគឺអវិជ្ជា ដោយអំណាចនៃវិបស្សនាដ៏មានកម្លាំង, ម៉្យាងទៀត អវិជ្ជាមានសភាពដូចជាសំបកស៊ុត ព្រោះមានសភាពបិទបាំងដូចគ្នា។ សូម្បីតែរបស់ដែលទន់ ក៏អាចដល់នូវភាពរឹងរូសបានដែរ ដើម្បីការពារនូវសេចក្ដីនោះ ទើបលោកពោលថា «thaddhakharabhāvo» (ភាពរឹងនិងគ្រើម)។ ក្នុងពាក្យថា «tikkhakharavippasannasūrabhāvo» (ភាពមុត ភាពគ្រើម ភាពថ្លា និងភាពក្លាហាន) នេះ ភាពមុត សំដៅយកការចូលទៅកាន់អារម្មណ៍ដោយងាយនៃវិបស្សនាញាណ ក្នុងសង្ខារទាំងឡាយដែលកំពុងកំណត់យក ដោយអំណាចនៃសមាធិន្ទ្រិយ, ភាពគ្រើម សំដៅយកភាពមិនរុញរា ព្រោះមិនកន្លងហួសដោយអំណាចនៃសតិន្ទ្រិយ សូម្បីតែកាលដែលមិនទាន់ចូលទៅកាន់អារម្មណ៍។ ព្រោះថា សូម្បីតែព្រួញដ៏មុតខ្លះ កាលបើបាញ់ត្រូវផ្ទាំងស៊ីបហើយ ក៏រមែងត្រឡប់ជាទាលទៅវិញ តែវិបស្សនាញាណនេះមិនមែនដូច្នោះឡើយ។ ភាពថ្លា ដោយអំណាចនៃសទ្ធិន្ទ្រិយ គប្បីដឹងថា ព្រោះមិនមានការញាប់ញ័រដោយកិលេសដែលកើតឡើង ដោយសារការប្រព្រឹត្តទៅដ៏ល្អិតល្អន់ សូម្បីតែមានភាពគ្រើម ក៏ដោយ, ភាពក្លាហាន ដោយអំណាចនៃវីរិយិន្ទ្រិយ គប្បីដឹងថា ព្រោះការគ្របសង្កត់យ៉ាងល្អនូវពួកកិលេសដែលជាសត្រូវ ដោយមិនថយក្រោយក្នុងចន្លោះ សូម្បីតែមានភាពថ្លាក៏ដោយ។ គប្បីជ្រាបថា ដោយប្រការទាំងឡាយយ៉ាងនេះ លោកសំដៅយកសង្ខារុបេក្ខាញាណហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា «vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo» (កាលទុំជវនៃវិបស្សនាញាណ) សេចក្ដីថា ភាពដល់នូវវុដ្ឋាណគាមិនីវិបស្សនានៃវិបស្សនា។ ក្នុងកាលនោះ វិបស្សនានោះ រមែងជាធម្មជាតិទ្រទ្រង់ទុកនូវគភ៌គឺមគ្គញាណ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «gabbhaggahaṇakālo» (កាលនៃការកាន់យកគភ៌)។ ពាក្យថា «gabbhaṃ gaṇhāpetvā» (ញ៉ាំងគភ៌ឲ្យកាន់យកហើយ) សេចក្ដីថា ញ៉ាំងគភ៌ឲ្យកាន់យកដើម្បីបង្កើតមគ្គ ដោយអំណាចនៃអនុលោមវិបស្សនាដែលដល់នូវកំពូល ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីសង្ខារុបេក្ខាញាណ។ ពាក្យថា «abhiññāpakkhe» (ក្នុងចំណែកនៃអភិញ្ញា) សំដៅយកចំណែកនៃលោកិយអភិញ្ញា។ ព្រោះថា លោកុត្តរអភិញ្ញា រមែងទម្លាយនូវសំបកស៊ុតគឺអវិជ្ជា។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងសៀវភៅខ្លះ លោកសរសេរថា «chābhiññāpakkhe» (ក្នុងចំណែកនៃអភិញ្ញា ៦) គប្បីជ្រាបថា ពាក្យនោះជាពាក្យខុស។

Jeṭṭho seṭṭhoti vuddhatamattā jeṭṭho, sabbaguṇehi uttamattā pasatthatamoti seṭṭho.

ពាក្យថា «jeṭṭho seṭṭho» (ជាបងបង្អស់ ជាអ្នកប្រសើរបំផុត) សេចក្ដីថា ឈ្មោះថា «jeṭṭho» (ជាបងបង្អស់) ព្រោះភាពជាអ្នកចាស់ទុំបំផុត, ឈ្មោះថា «seṭṭho» (ជាអ្នកប្រសើរបំផុត) ព្រោះភាពជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតដោយគុណទាំងពួង គឺគួរពោលសរសើរបំផុត។

Idāni ‘‘āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇa, vīriya’’ntiādikāya desanāya anusandhiṃ dassento āha ‘‘evaṃ bhagavā’’tiādi. Tattha pubbabhāgato pabhutīti bhāvanāya pubbabhāgīyavīriyārambhādito paṭṭhāya. Muṭṭhassatināti vinaṭṭhassatinā, sativirahitenāti attho. Sāraddhakāyenāti sadarathakāyena. Bodhimaṇḍeti bodhisaṅkhātassa ñāṇassa maṇḍabhāvappatte ṭhāne. Bodhīti hi paññā vuccati. Sā ettha maṇḍā pasannā jātāti so padeso ‘‘bodhimaṇḍo’’ti paññāto. Paggahitanti ārambhaṃ sithilaṃ akatvā daḷhaparakkamasaṅkhātussahanabhāvena gahitaṃ. Tenāha ‘‘asithilappavattita’’nti. Asallīnanti asaṅkucitaṃ kosajjavasena saṅkocaṃ anāpannaṃ. Upaṭṭhitāti ogāhanasaṅkhātena apilāpanabhāvena ārammaṇaṃ upagantvā ṭhitā. Tenāha ‘‘ārammaṇābhimukhībhāvenā’’ti. Sammosassa viddhaṃsanavasena pavattiyā na sammuṭṭhāti asammuṭṭhā. Kiñcāpi cittappassaddhivasena cittameva passaddhaṃ, kāyappassaddhivaseneva ca kāyo passaddho hoti[Pg.218], tathāpi yasmā kāyappassaddhi uppajjamānā cittappassaddhiyā saheva uppajjati, na vinā, tasmā vuttaṃ ‘‘kāyacittappassaddhivasenā’’ti. Kāyappassaddhiyā ubhayesampi kāyānaṃ passambhanāvahattā vuttaṃ ‘‘rūpakāyopi passaddhoyeva hotī’’ti.

ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវអនុសន្ធិនៃព្រះធម៌ទេសនា មានពាក្យថា «āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇa, vīriyaṃ» (ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ក៏ព្យាយាមដែលតថាគតបានផ្ដើមហើយ) ជាដើម ទើបពោលពាក្យថា «evaṃ bhagavā» (ព្រះដ៏មានព្រះភាគយ៉ាងនេះ...) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «pubbabhāgato pabhuti» (តាំងពីបុព្វភាគទៅ) សេចក្ដីថា ចាប់ផ្ដើមតាំងពីការប្រារព្ធព្យាយាមក្នុងបុព្វភាគនៃការចម្រើនភាវនាទៅ។ ពាក្យថា «muṭṭhassatinā» (ដោយបុគ្គលអ្នកមានស្មារតីភ្លេចភ្លាំង) សេចក្ដីថា ដោយបុគ្គលអ្នកមានស្មារតីវិនាសទៅហើយ គឺអ្នកប្រាសចាកស្មារតី។ ពាក្យថា «sāraddhakāyena» (ដោយកាយដែលក្រវល់ក្រវាយ) សេចក្ដីថា ដោយកាយដែលប្រកបដោយសេចក្ដីលំបាក។ ពាក្យថា «bodhimaṇḍe» (ក្នុងពោធិមណ្ឌល) សេចក្ដីថា ក្នុងទីកន្លែងដែលដល់នូវភាពជាមណ្ឌល (ភាពផូរផង់) នៃញាណដែលពោលគឺពោធិ។ ព្រោះថា បញ្ញា លោកហៅថា ពោធិ។ បញ្ញានោះ ដល់នូវភាពជាមណ្ឌល គឺភាពផូរផង់ក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីកន្លែងនោះ ទើបប្រាកដថា «ពោធិមណ្ឌល»។ ពាក្យថា «paggahitaṃ» (ដែលផ្គងឡើងហើយ) សេចក្ដីថា ដែលកាន់យកហើយដោយសេចក្ដីឧស្សាហ៍ ពោលគឺសេចក្ដីព្យាយាមដ៏មាំមួន ដោយមិនធ្វើការប្រារព្ធឲ្យធូររលុងឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «asithilappavattitaṃ» (ដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនធូររលុង)។ ពាក្យថា «asallīnaṃ» (ដែលមិនរួញរា) សេចក្ដីថា ដែលមិនរួញថយ គឺមិនដល់នូវការរួញថយដោយអំណាចនៃកោសជ្ជៈ។ ពាក្យថា «upaṭṭhitā» (ដែលតាំងមាំហើយ) សេចក្ដីថា ដែលចូលទៅកាន់អារម្មណ៍ហើយតាំងនៅ ដោយសភាពមិនអណ្ដែតទៅ ពោលគឺការចុះស៊ប់ក្នុងអារម្មណ៍។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ārammaṇābhimukhībhāvena» (ដោយភាពជាអ្នកប្រឈមមុខចំពោះអារម្មណ៍)។ ពាក្យថា «asammuṭṭhā» (ដែលមិនភ្លេចភ្លាំង) សេចក្ដីថា ដែលមិនវង្វេងភ្លេចភ្លាំង ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកម្ចាត់បង់នូវសេចក្ដីវង្វេងភ្លេចភ្លាំង។ សូម្បីតែចិត្តរមែងស្ងប់រម្ងាប់ដោយអំណាចនៃចិត្តបស្សទ្ធិ និងកាយរមែងស្ងប់រម្ងាប់ដោយអំណាចនៃកាយបស្សទ្ធិក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែការកើតឡើងនៃកាយបស្សទ្ធិ រមែងកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងចិត្តបស្សទ្ធិ មិនដែលប្រាសចាកគ្នាឡើយ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដោយអំណាចនៃកាយបស្សទ្ធិនិងចិត្តបស្សទ្ធិ»។ ព្រោះកាយបស្សទ្ធិ តែងនាំមកនូវការស្ងប់រម្ងាប់នៃកាយទាំងពីរ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សូម្បីតែរូបកាយ ក៏រមែងស្ងប់រម្ងាប់ដែរ»។

So ca khoti so ca kho kāyo. Vigatadarathoti vigatakilesadaratho. Nāmakāye hi vigatadarathe rūpakāyopi vūpasantadarathapariḷāho hoti. Sammā āhitanti nānārammaṇesu vidhāvanasaṅkhātaṃ vikkhepaṃ vicchinditvā ekasmiṃyeva ārammaṇe avikkhittabhāvāpādanena sammadeva āhitaṃ ṭhapitaṃ. Tenāha ‘‘suṭṭhu ṭhapita’’ntiādi. Cittassa anekaggabhāvo vikkhepavasena cañcalatā, sā sati ekaggatāya na hotīti āha ‘‘ekaggaṃ acalaṃ nipphandana’’nti. Ettāvatāti ‘‘āraddhaṃ kho panā’’tiādinā vīriyasatipassaddhisamādhīnaṃ kiccasiddhidassanena. Nanu ca saddhāpaññānampi kiccasiddhi jhānassa pubbabhāgappaṭipadāya icchitabbāti? Saccaṃ, sā pana nānantarikabhāvena avuttasiddhāti na gahitā. Asati hi saddhāya vīriyārambhādīnaṃ asambhavoyeva, paññāpariggahe ca nesaṃ asati ñāyārambhādibhāvo na siyā, tathā asallīnāsammosatādayo vīriyādīnanti asallīnatādiggahaṇenevettha paññākiccasiddhi gahitāti daṭṭhabbaṃ. Jhānabhāvanāyaṃ vā samādhikiccaṃ adhikaṃ icchitabbanti dassetuṃ samādhipariyosānāva jhānassa pubbabhāgappaṭipadā kathitāti daṭṭhabbaṃ.

"So ca kho" បានដល់ "so ca kho kāyo" (កាយនោះឯង)។ "Vigatadaratho" បានដល់ "vigatakilesadaratho" (មានសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយគឺកិលេសប្រាសចេញហើយ)។ ព្រោះថាកាលណានាមកាយមានសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយប្រាសចេញហើយ រូបកាយក៏រមែងមានសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ និងសេចក្តីក្តៅក្រហាយរំងាប់ទៅដែរ។ "Sammā āhitaṃ" បានដល់ ការកាត់បង់នូវសេចក្តីរាយមាយ ពោលគឺការរត់ទៅកាន់អារម្មណ៍ផ្សេងៗ ហើយតម្កល់ទុកដោយប្រពៃ គឺធ្វើមិនឲ្យរាយមាយក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "suṭṭhu ṭhapitaṃ" (តម្កល់ទុកល្អហើយ) ជាដើម។ ភាពមិនមានអារម្មណ៍តែមួយនៃចិត្ត គឺភាពញាប់ញ័រដោយអំណាចនៃសេចក្តីរាយមាយ ភាពញាប់ញ័រនោះរមែងមិនមាន កាលបើមានឯកគ្គតាចិត្ត ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ekaggaṃ acalaṃ nipphandanaṃ" (មានអារម្មណ៍តែមួយ មិនញាប់ញ័រ មិនឃ្លាតចាក)។ "Ettāvatā" បានដល់ ដោយការបង្ហាញនូវការសម្រេចកិច្ចនៃវីរិយៈ សតិ បស្សទ្ធិ និងសមាធិ ដោយពាក្យថា "āraddhaṃ kho panā" ជាដើម។ សួរថា៖ ចុះការសម្រេចកិច្ចនៃសទ្ធានិងបញ្ញា ក៏គួរប្រាថ្នាក្នុងបុព្វភាគបដិបទានៃឈានដែរមិនមែនឬ? ឆ្លើយថា៖ ពិតណាស់ ប៉ុន្តែការសម្រេចកិច្ចនោះ មិនបានលើកឡើងមកនិយាយ ព្រោះសម្រេចបានដោយមិនដាច់គ្នា (អនន្តរិកភាព)។ ព្រោះថាកាលបើគ្មានសទ្ធា ការប្រារព្ធវីរិយៈជាដើមក៏មិនអាចមានឡើយ ហើយកាលបើគ្មានការកំណត់ដឹងដោយបញ្ញា ការប្រារព្ធនូវសេចក្តីល្អជាដើមរបស់ធម៌ទាំងនោះក៏មិនមានដែរ ម្យ៉ាងទៀត ភាពមិនរួញរានិងភាពមិនវង្វេងជាដើម ក៏ជាកិច្ចរបស់វីរិយៈជាដើម ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ការសម្រេចកិច្ចនៃបញ្ញាក្នុងទីនេះ គឺលោកកាន់យកដោយការកាន់យកនូវភាពមិនរួញរាជាដើមនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា បុព្វភាគបដិបទានៃឈាន លោកពោលដោយមានសមាធិជាទីបំផុត ដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងការចម្រើនឈាន គប្បីប្រាថ្នាកិច្ចរបស់សមាធិជាអតិរេក។

Atītabhave khandhā tappaṭibaddhāni nāmagottāni ca sabbaṃ pubbenivāsaṃtveva gahitanti āha ‘‘kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsa’’nti. Moho paṭicchādakaṭṭhena tamo viya tamoti āha ‘‘sveva moho’’ti. Obhāsakaraṇaṭṭhenāti kātabbato karaṇaṃ. Obhāsova karaṇaṃ obhāsakaraṇaṃ. Attano paccayehi obhāsabhāvena nibbattetabbaṭṭhenāti attho. Sesaṃ pasaṃsāvacananti paṭipakkhavidhamanapavattivisesānaṃ bodhanato vuttaṃ. Avijjā vihatāti etena vijānanaṭṭhena vijjāti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kasmā? Yasmā vijjā uppannā’’ti etena vijjāpaṭipakkhā avijjā. Paṭipakkhatā cassā pahātabbabhāvena vijjāya ca pahāyakabhāvenāti dasseti. Esa nayo itarasmimpi padadvayeti iminā ‘‘tamo vihato vinaṭṭho. Kasmā? Yasmā āloko uppanno’’ti imamatthaṃ atidisati. Kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhena [Pg.219] vīriyaṃ ātāpoti āha ‘‘vīriyātāpena ātāpino’’ti, vīriyavatoti attho. Pesitattassāti yathādhippetatthasiddhiṃ pati vissaṭṭhacittassa. Yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharatoti aññassapi kassaci mādisassāti adhippāyo. Padhānānuyogassāti sammappadhānamanuyuttassa.

ខន្ធទាំងឡាយក្នុងភពមុន និងនាមនិងគោត្រដែលទាក់ទងនឹងខន្ធទាំងនោះ ទាំងអស់នោះ លោកកាន់យកថាជាបុព្វេនិវាសតែម្តង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsaṃ" (តើធ្វើអ្វីឲ្យប្រាកដ? គឺបុព្វេនិវាស)។ មោហៈ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងបិទបាំង ដូចជាទីងងឹត ឈ្មោះថា ងងឹត (តមៈ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "sveva moho" (មោហៈនោះឯង ឈ្មោះថាងងឹត)។ "Obhāsakaraṇaṭṭhena" បានដល់ ព្រោះអត្ថថាធ្វើនូវពន្លឺ។ ពន្លឺនោះឯងជាការធ្វើ ឈ្មោះថាការធ្វើពន្លឺ។ សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាគប្បីឲ្យកើតឡើងដោយភាពជាពន្លឺដោយបច្ច័យរបស់ខ្លួន។ ពាក្យដែលសេសសល់ ជាពាក្យសរសើរ ព្រោះពោលដើម្បីឲ្យដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការកម្ចាត់បង់នូវធម៌ជាបដិបក្ខ។ ពាក្យថា "avijjā vihatā" (អវិជ្ជាត្រូវកម្ចាត់បង់ហើយ) គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែអត្ថនេះថា វិជ្ជា ព្រោះអត្ថថាដឹងច្បាស់ ក៏លោកបង្ហាញទុកហើយដែរ។ ពាក្យថា "Kasmā? Yasmā vijjā uppannā" (ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះវិជ្ជាកើតឡើងហើយ) នេះ បង្ហាញថា អវិជ្ជាជាបដិបក្ខនឹងវិជ្ជា។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាបដិបក្ខរបស់អវិជ្ជានោះ លោកបង្ហាញដោយភាពជាធម៌គួរលះបង់ និងដោយភាពជាធម៌អ្នកលះបង់នៃវិជ្ជា។ ពាក្យថា "Esa nayo itarasmimpi padadvaye" (ន័យនេះ សូម្បីក្នុងគូនៃបទក្រៅពីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបដែរ) នេះ លោកផ្ទេរអត្ថនេះទៅថា "tamo vihato vinaṭṭho. Kasmā? Yasmā āloko uppanno" (ងងឹតត្រូវកម្ចាត់បង់ វិនាសទៅហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះពន្លឺកើតឡើងហើយ)។ វីរិយៈ ឈ្មោះថា អាតាបៈ ព្រោះអត្ថថាដុតកម្ដៅនូវកិលេសទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "vīriyātāpena ātāpino" (មានសេចក្តីព្យាយាមដុតកម្ដៅកិលេស ដោយវីរិយាតាបៈ) សេចក្តីថា ជាអ្នកមានវីរិយៈ។ "Pesitattassa" បានដល់ អ្នកមានចិត្តបញ្ជូនទៅហើយ ឆ្ពោះទៅរកការសម្រេចប្រយោជន៍តាមដែលប្រាថ្នា។ អធិប្បាយថា ដូចជាបុគ្គលណាម្នាក់ផ្សេងទៀតដែលដូចជាខ្ញុំ ជាអ្នកមិនប្រហែស មានសេចក្តីព្យាយាមដុតកម្ដៅកិលេស មានចិត្តបញ្ជូនទៅហើយរស់នៅ។ "Padhānānuyogassa" បានដល់ អ្នកប្រកបដោយសម្មប្បធាន។

Paccavekkhaṇañāṇapariggahitanti na paṭhamadutiyañāṇadvayādhigamaṃ viya kevalanti adhippāyo. Dassentoti nigamanavasena dassento. Sarūpato hi pubbe dassitamevāti.

"Paccavekkhaṇañāṇapariggahitaṃ" (ដែលបច្ចវេក្ខណញាណកំណត់យកហើយ) មានអធិប្បាយថា មិនមែនជាការសម្រេចត្រឹមតែញាណទាំងពីរគឺទីមួយនិងទីពីរ (បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ និងទិព្វចក្ខុញាណ) ប៉ុណ្ណោះនោះទេ។ "Dassento" (កាលបង្ហាញ) គឺបង្ហាញដោយអំណាចនៃការសន្និដ្ឋាន។ ព្រោះថាសេចក្តីនោះ លោកបានបង្ហាញដោយរូបភាពពិតប្រាកដរួចមកហើយក្នុងខាងដើម។

Tikkhattuṃ jātoti iminā pana idaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ, brāhmaṇa, paṭhamavijjāya jātoyeva purejātassa sahajātassa vā abhāvato sabbesaṃ vuddho mahallako, kimaṅgaṃ pana tīhi vijjāhi tikkhattuṃ jāto’’ti. Pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇanti atītārammaṇasabhāgatāya tabbhāvibhāvato ca pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ pakāsetvāti yojetabbaṃ. Tattha atītaṃsañāṇanti atītakkhandhāyatanadhātusaṅkhāte atīte koṭṭhāse appaṭihatañāṇaṃ. Dibbacakkhuñāṇassa paccuppannārammaṇattā yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ca dibbacakkhuvaseneva ijjhanato dibbacakkhuno paribhaṇḍañāṇattā dibbacakkhumhiyeva ca ṭhitassa cetopariyañāṇasiddhito vuttaṃ ‘‘dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇa’’nti. Tattha dibbacakkhunāti saparibhaṇḍena dibbacakkhuñāṇena. Paccuppannaṃso ca anāgataṃso ca paccuppannānāgataṃsaṃ, tattha ñāṇaṃ paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ. Āsavakkhayañāṇādhigameneva sabbaññutaññāṇassa viya sesāsādhāraṇachañāṇadasabalañāṇaāveṇikabuddhadhammādīnampi anaññasādhāraṇānaṃ buddhaguṇānaṃ ijjhanato vuttaṃ ‘‘āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇa’’nti. Tenāha ‘‘sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā’’ti.

ពាក្យថា "tikkhattuṃ jāto" (កើតឡើងបីដងហើយ) នេះ ព្រះអង្គបង្ហាញសេចក្តីនេះថា "ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតកើតហើយដោយវិជ្ជាទីមួយនោះឯង ព្រោះមិនមានបុគ្គលដែលកើតមុន ឬកើតរួមគ្នា តថាគតទើបជាអ្នកចម្រើន ជាអ្នកធំជាងគេទាំងអស់ ចាំបាច់និយាយទៅថ្វីដល់ទៅកើតបីដងដោយវិជ្ជាទាំងបីនោះ"។ "Pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ" គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា ព្រះអង្គសម្តែងនូវអតីតំសញាណ (ញាណក្នុងចំណែកអតីត) ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ ព្រោះភាពជាអារម្មណ៍ក្នុងអតីត និងព្រោះភាពជាធម៌កើតឡើងក្នុងចំណែកនោះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "atītaṃsañāṇaṃ" បានដល់ ញាណដែលមិនទើសទាក់ក្នុងចំណែកអតីត ពោលគឺខន្ធ អាយតនៈ និងធាតុជាអតីត។ ព្រោះហេតុតែទិព្វចក្ខុញាណមានបច្ចុប្បន្នជាអារម្មណ៍ ឯយថាកម្មូបគញាណ និងអនាគតំសញាណ រមែងសម្រេចបានដោយអំណាចនៃទិព្វចក្ខុនោះឯង ព្រោះជាញាណបរិវារនៃទិព្វចក្ខុ ហើយចេតោបរិយញាណក៏សម្រេចដល់បុគ្គលដែលតម្កល់នៅក្នុងទិព្វចក្ខុនោះឯង ហេតុនោះ ទើបពោលថា "dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ" (បច្ចុប្បន្នំសញាណ និងអនាគតំសញាណ ដោយទិព្វចក្ខុ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "dibbacakkhunā" បានដល់ ដោយទិព្វចក្ខុញាណព្រមទាំងបរិវារ។ ចំណែកបច្ចុប្បន្ន និងចំណែកអនាគត ឈ្មោះថា បច្ចុប្បន្នានាគតំសៈ ញាណក្នុងចំណែកនោះ ឈ្មោះថា បច្ចុប្បន្នានាគតំសញាណ។ ព្រោះតែការសម្រេចនូវអាសវក្ខយញាណនោះឯង គុណរបស់ព្រះពុទ្ធដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ដូចជាសព្វញ្ញុតញ្ញាណ អសោធារណញាណ៦ ទសពលញាណ និងអាវេណិកពុទ្ធធម៌ជាដើម ក៏រមែងសម្រេចបានដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា "āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇaṃ" (គុណជាលោកិយនិងលោកុត្តរៈទាំងអស់ ដោយអាសវក្ខយញាណ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā" (សម្តែងនូវសព្វញ្ញុគុណទាំងអស់)។

Pītivipphāraparipuṇṇagattacittoti pītipharaṇena paripuṇṇakāyacitto. Aññāṇanti aññāṇassāti attho. Dhi-saddayogato hi sāmiatthe etaṃ upayogavacanaṃ. Sesamettha suviññeyyameva.

"Pītivipphāraparipuṇṇagattacitto" បានដល់ មានកាយនិងចិត្តពេញប្រៀបដោយការផ្សាយទៅនៃបីតិ។ "Aññāṇaṃ" មានសេចក្តីថា "aññāṇassa" (នៃសេចក្តីមិនដឹង)។ ព្រោះថា ឧបយោគវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ) នេះ ប្រើក្នុងអត្ថសាមីវិភត្តិ (ឆដ្ឋីវិភត្តិ) ដោយការប្រកបជាមួយ "dhi" សព្ទ។ ពាក្យដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។

Verañjasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយវេរញ្ជសូត្រ ចប់ហើយ។

2. Sīhasuttavaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយសីហសូត្រ

12. Dutiye [Pg.220] santhāgāraṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.22; saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.243) nāma ekā mahāsālāva. Uyyogakālādīsu hi rājāno tattha ṭhatvā ‘‘ettakā purato gacchantu, ettakā pacchā’’tiādinā tattha nisīditvā santhaṃ karonti, mariyādaṃ bandhanti, tasmā taṃ ṭhānaṃ ‘‘santhāgāra’’nti vuccati. Uyyogaṭṭhānato ca āgantvā yāva gehe gomayaparibhaṇḍādivasena paṭijagganaṃ karonti, tāva ekaṃ dve divase te rājāno tattha santhambhantītipi santhāgāraṃ. Tesaṃ rājūnaṃ saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāraṃ. Gaṇarājāno hi te, tasmā uppannaṃ kiccaṃ ekassa vasena na sijjhati, sabbesaṃ chando laddhuṃ vaṭṭati, tasmā sabbe tattha sannipatitvā anusāsanti. Tena vuttaṃ ‘‘saha atthānusāsanaṃ agāra’’nti. Yasmā vā tattha sannipatitvā ‘‘imasmiṃ kāle kasituṃ vaṭṭati, imasmiṃ kāle vapitu’’ntiādinā nayena gharāvāsakiccāni sammantayanti, tasmā chiddāvachiddaṃ gharāvāsaṃ santharantītipi santhāgāraṃ.

១២. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា "santhāgāraṃ" (សន្ថគារ) គឺបានដល់មហាសាលាមួយខ្នង។ ព្រោះថាក្នុងពេលលើកទ័ពជាដើម ពួកស្តេចគង់ក្នុងសាលានោះ ហើយធ្វើការចាត់ចែង (សន្ថៈ) គឺកំណត់ព្រំដែនថា "ពួកប៉ុណ្ណេះចូរទៅខាងមុខ ពួកប៉ុណ្ណេះចូរទៅខាងក្រោយ" ជាដើម ហេតុនោះ ទីនោះទើបហៅថា "សន្ថគារ"។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលស្តេចទាំងឡាយយាងត្រឡប់មកពីសមរភូមិវិញ ហើយគង់សម្រាកនៅក្នុងសាលានោះមួយថ្ងៃពីរថ្ងៃ រហូតដល់គេរៀបចំលាបកំបោរនិងលាមកគោជាដើមក្នុងព្រះរាជវាំងរួចរាល់ ហេតុនោះ សាលានោះក៏ហៅថា "សន្ថគារ" (កន្លែងសម្រាក) ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត សាលាជាទីប្រឹក្សាការងាររួមគ្នារបស់ស្តេចទាំងឡាយនោះ ក៏ហៅថា "សន្ថគារ" ដែរ។ ព្រោះថាស្តេចទាំងនោះជាគណរាជ្យ (ស្តេចដែលគ្រប់គ្រងជាក្រុម) ហេតុនោះ កិច្ចការដែលកើតឡើងមិនអាចសម្រេចបានដោយអំណាចរបស់ស្តេចអង្គណាមួយឡើយ គឺត្រូវទទួលបានការយល់ព្រមពីគ្រប់អង្គ ហេតុនោះ ស្តេចទាំងអស់ទើបមកប្រជុំគ្នាប្រឹក្សាក្នុងសាលានោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "saha atthānusāsanaṃ agāraṃ" (សាលាជាទីប្រឹក្សាការងាររួមគ្នា)។ ឬមួយទៀត ព្រោះហេតុតែស្តេចទាំងឡាយមកប្រជុំគ្នាក្នុងសាលានោះ ហើយពិភាក្សាគ្នាអំពីកិច្ចការផ្ទះសម្បែង ដោយន័យថា "ក្នុងពេលនេះ គួរភ្ជួររាស់ ក្នុងពេលនេះ គួរព្រួសសាប" ជាដើម គឺជួយប៉ះប៉ូវ (សន្ថរណៈ) នូវចន្លោះប្រហោងនៃកិច្ចការផ្ទះសម្បែង ហេតុនោះ សាលានោះក៏ហៅថា "សន្ថគារ" ដែរ។

Puttadāradhanādiupakaraṇapariccāgo pāramiyo. Attano aṅgapariccāgo upapāramiyo. Attanova jīvitapariccāgo paramatthapāramiyo. Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā. Lokassa atthacariyā lokatthacariyā. Kammassakatañāṇavasena anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena khandhāyatanādiparicayavasena lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro buddhacariyā. Aṅganayanadhanarajjaputtadāraparijjāgavasena pañca mahāpariccāge pariccajantena. Satipi mahāpariccāgānaṃ dānapāramibhāve pariccāgavisesasabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca pañcamahāpariccāgānaṃ visuṃ gahaṇaṃ, tatoyeva ca aṅgapariccāgato visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ. Pariccāgabhāvasāmaññepi dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgaggahaṇañca visuṃ kataṃ. Pabbajjāva saṅkhepo.

ការលះបង់កូន ប្រពន្ធ ទ្រព្យសម្បត្តិ និងគ្រឿងឧបភោគបរិភោគជាដើម ឈ្មោះថា បារមី។ ការលះបង់អវយវៈរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា ឧបបារមី។ ការលះបង់ជីវិតរបស់ខ្លួនឯង ឈ្មោះថា បរមត្ថបារមី។ ការប្រព្រឹត្តជាប្រយោជន៍ដល់ញាតិ ឈ្មោះថា ញាតត្ថចរិយា។ ការប្រព្រឹត្តជាប្រយោជន៍ដល់សត្វលោក ឈ្មោះថា លោកត្ថចរិយា។ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃញាណ ដោយអំណាចកម្មស្សកតាញាណ ដោយអំណាចការស៊ាំនឹងការងារដែលមិនមានទោស វិជ្ជាស្ថាន និងសិល្បៈផ្សេងៗ ដោយអំណាចការស៊ាំនឹងខន្ធនិងអាយតនៈជាដើម និងដោយអំណាចការពិចារណានូវលក្ខណៈទាំងបី ឈ្មោះថា ពុទ្ធចរិយា។ ដោយការលះបង់នូវមហាបរិច្ចាគទាំង៥ ដោយអំណាចនៃការលះបង់អវយវៈ ភ្នែក ទ្រព្យសម្បត្តិ រាជសម្បត្តិ កូន និងប្រពន្ធ។ ទោះបីជាមហាបរិច្ចាគទាំងឡាយមានសភាពជាទានបារមីក៏ដោយ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញនូវសភាវៈនៃការលះបង់ដ៏វិសេស និងដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្វីដែលធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែង ទើបលោកកាន់យកមហាបរិច្ចាគទាំង៥ ដោយឡែកពីគ្នា ហើយព្រោះហេតុនោះឯង ទើបលោកកាន់យកការលះបង់ភ្នែកដោយឡែកពីការលះបង់អវយវៈដទៃ។ ទោះបីជាមានសភាពជាការលះបង់ដូចគ្នាក៏ដោយ ក៏លោកធ្វើការកាន់យកការលះបង់កូននិងប្រពន្ធដោយឡែកពីការលះបង់ទ្រព្យសម្បត្តិនិងរាជសម្បត្តិដែរ។ ការបួសនោះឯង ជាសេចក្តីសង្ខេប។

Sattasu anupassanāsūti aniccānupassanā, dukkhānupassanā, anattānupassanā, nibbidānupassanā, virāgānupassanā, nirodhānupassanā, paṭinissaggānupassanāti imāsu sattasu anupassanāsu.

"Sattasu anupassanāsu" បានដល់ ក្នុងការអនុបស្សនាទាំង៧ គឺ អនិច្ចានុបស្សនា (ការយល់ឃើញថាមិនទៀង), ទុក្ខានុបស្សនា (ការយល់ឃើញថាជាទុក្ខ), អនត្តានុបស្សនា (ការយល់ឃើញថាមិនមែនខ្លួន), និព្វិទានុបស្សនា (ការយល់ឃើញដោយសេចក្តីនឿយណាយ), វិរាគានុបស្សនា (ការយល់ឃើញដោយការប្រាសចាកតម្រេក), និរោធានុបស្សនា (ការយល់ឃើញដោយការរលត់), បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា (ការយល់ឃើញដោយការរលាស់ចោល)។

Anuviccakāranti [Pg.221] aveccakaraṇaṃ. Dvīhi kāraṇehi aniyyānikasāsane ṭhitā attano sāvakattaṃ upagate paggaṇhanti, tāni dassetuṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ.

"Anuviccakāraṃ" បានដល់ ការធ្វើដោយការពិចារណាដឹងច្បាស់។ ពួកជនដែលស្ថិតនៅក្នុងសាសនាដែលមិននាំចេញចាកទុក្ខ (អនិយ្យានិកសាសនា) រមែងលើកតម្កើងពួកជនដែលចូលមកធ្វើជាសាវករបស់ខ្លួន ដោយហេតុពីរយ៉ាង ដើម្បីបង្ហាញនូវហេតុទាំងនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា "kasmā" (ព្រោះហេតុអ្វី) ជាដើម។

Anupubbiṃ kathanti (dī. ni. ṭī. 2.75-76) anupubbaṃ kathetabbakathaṃ. Kā pana sāti? Dānādikathā. Tattha dānakathā tāva pacurajanesupi pavattiyā sabbasattasādhāraṇattā sukarattā sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca ādito kathitā. Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakappaṭiggāhakavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato kiriyādhammaṃ vatvā akiriyādhammavacanato, bhogasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā. ‘‘Tañca sīlaṃ vaṭṭanissitaṃ, ayaṃ bhavasampatti tassa phala’’nti dassanatthaṃ. ‘‘Imehi ca dānasīlamayehi paṇītapaṇītatarādibhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītapaṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā dibbabhogasampattiyo laddhabbā’’ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathā. ‘‘Svāyaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho, sabbathānupakkiliṭṭho ariyamaggo’’ti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggo, maggañca kathentena tadadhigamūpāyasandassanatthaṃ saggapariyāpannāpi pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā aniccā addhuvā vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo. ‘‘Hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā’’ti tesaṃ okāro lāmakabhāvo. Sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso. Sabbaso saṃkilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho maggantīti ettha iti-saddena ādi-atthena dīpitoti veditabbaṃ.

"Anupubbikathaṃ" បានដល់ ធម៌ទេសនាដែលគប្បីសម្តែងតាមលំដាប់។ ចុះធម៌ទេសនានោះជាអ្វី? គឺទេសនាមានទានកថាជាដើម។ ក្នុងទេសនានោះ ទានកថា លោកសម្តែងមុនគេបង្អស់ ព្រោះជាធម៌ប្រព្រឹត្តទៅសូម្បីក្នុងជនច្រើនកុះករ ជាធម៌ទូទៅដល់សត្វលោកទាំងអស់ ព្រោះធ្វើបានដោយងាយ និងព្រោះជាឧបាយនៃសេចក្តីប្រតិបត្តិដើម្បីតម្កល់នៅក្នុងសីល។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមានសីលគឺការលះបង់ រមែងសមាទានសីលទាំងឡាយបានដោយងាយ និងតម្កល់នៅមាំមួនក្នុងសីលនោះ ព្រោះភាពជាអ្នកមិនជាប់ជំពាក់ក្នុងវត្ថុដែលខ្លួនកាន់កាប់។ បន្ទាប់ពីទានកថា លោកសម្តែងសីលកថា ដើម្បីពោលនូវការសង្គ្រោះបុគ្គលដទៃ ដោយភាពស្អាតស្អំនៃទាយកនិងបដិគ្គាហកៈដោយសីល ដើម្បីពោលនូវកិរិយាធម៌ដោយការមិនបៀតបៀនបុគ្គលដទៃ ដើម្បីពោលនូវអកិរិយាធម៌ និងដើម្បីពោលនូវហេតុនៃភវសម្បត្តិដោយការបង្ហាញនូវហេតុនៃភោគសម្បត្តិ។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញថា "សីលនោះឯងអាស្រ័យនូវវដ្តៈ ភវសម្បត្តិនេះជាផលរបស់សីលនោះ"។ បន្ទាប់ពីសីលកថានោះ លោកសម្តែងសគ្គកថា ដើម្បីបង្ហាញថា "បុគ្គលគប្បីទទួលបាននូវទិព្វភោគសម្បត្តិដ៏រកប្រមាណមិនបាន ដ៏ប្លែកគ្នាដោយភាពឧត្តមនិងឧត្តមក្រៃលែងទាំងនេះ ក្នុងឋានចតុមហារាជិកាជាដើម ដោយបុណ្យកិរិយាវត្ថុដែលសម្រេចអំពីទាននិងសីល ដ៏ប្លែកគ្នាដោយភាពឧត្តមនិងឧត្តមក្រៃលែងទាំងនេះ"។ បន្ទាប់ពីសគ្គកថា លោកសម្តែងអំពីមគ្គ ដើម្បីបង្ហាញថា "ឋានសួគ៌នោះឯងនៅឡាយឡំដោយរាគៈជាដើម ចំណែកឯអរិយមគ្គជាធម៌មិនឡាយឡំដោយកិលេសដោយប្រការទាំងពួងឡើយ" ហើយកាលដែលលោកសម្តែងអំពីមគ្គ ដើម្បីបង្ហាញនូវឧបាយនៃការសម្រេចមគ្គនោះ លោកក៏សម្តែងនូវទោសនៃកាមទាំងឡាយថា "កាមទាំងឡាយ សូម្បីតែរាប់បញ្ចូលក្នុងឋានសួគ៌ទៅហើយ មិនបាច់និយាយទៅថ្វីដល់កាមដទៃឡើយ សុទ្ធតែមានទោសច្រើន មិនទៀងទាត់ មិនមាំមួន មានសភាពប្រែប្រួលជាធម្មតា"។ ពាក្យថា "hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā" (ថោកទាប ជារបស់អ្នកស្រុក ជារបស់បុថុជ្ជន មិនមែនជារបស់ព្រះអរិយបុគ្គល មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍) នេះ បង្ហាញនូវភាពថោកទាប (ឱការៈ) របស់កាមទាំងនោះ។ ភពទាំងពួងជាទីតាំងនៃកិលេស ឈ្មោះថា សំកិលេស ក្នុងភពនោះ។ ព្រះនិព្វានជាធម៌រួចផុតចាកសំកិលេសដោយប្រការទាំងពួង ឈ្មោះថា អានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ ដែលគប្បីសម្តែង គប្បីជ្រាបថា អត្ថនេះ លោកបង្ហាញដោយ "iti" សព្ទ ក្នុងអត្ថថា "ជាដើម" ក្នុងពាក្យថា "maggaṃ" នេះ។

Sukhānaṃ nidānanti diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānaṃ nibbānupasaṃhitānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ. Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma, taṃ sabbaṃ dānādhīnanti pākaṭoyamattho. Yaṃ pana jhānavipassanāmaggaphalanibbānappaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ, tassapi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyeva. Sampattīnaṃ mūlanti yā imā loke padesarajjasirissariyasattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo, yā ca cātumahārājikādigatā dibbasampattiyo, yā vā panaññāpi sampattiyo[Pg.222], tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ mūlakāraṇaṃ. Bhogānanti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogo’’ti laddhanāmānaṃ piyamanāpiyarūpādīnaṃ tannissayānaṃ vā upabhogasukhānaṃ patiṭṭhā niccalādhiṭṭhānatāya. Visamagatassāti byasanappattassa. Tāṇanti rakkhā, tato paripālanato. Leṇanti byasanehi paripātiyamānassa olīyanappadeso. Gatīti gantabbaṭṭhānaṃ. Parāyaṇanti paṭisaraṇaṃ. Avassayoti vinipatituṃ adento nissayo. Ārammaṇanti olubbhārammaṇaṃ.

ពាក្យថា Sukhānaṃ nidānaṃ (ហេតុនៃសុខទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ជាហេតុនៃសុខទាំងពួង គឺសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន សុខក្នុងបរលោក និងសុខដែលប្រកបដោយព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា សេចក្តីសុខក្នុងភោគសម្បត្តិណាមួយក្នុងលោក សេចក្តីសុខទាំងអស់នោះ តែងអាស្រ័យលើទាន នេះជាសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។ ចំណែកឯសេចក្តីសុខណាដែលប្រកបដោយឈាន វិបស្សនា មគ្គ ផល និងព្រះនិព្វាន ទានក៏រមែងជាឧបនិស្សយប្បច្ច័យដល់សេចក្តីសុខនោះដែរ។ ពាក្យថា Sampattīnaṃ mūlaṃ (ឫសគល់នៃសម្បត្តិទាំងឡាយ) សេចក្តីថា សម្បត្តិរបស់មនុស្សមានប្រការផ្សេងៗ ដូចជា បទេសរជ្ជសម្បត្តិ (សម្បត្តិស្តេចត្រាញ់) សិរី អធិបតេយ្យភាព និងចក្រវត្តិសម្បត្តិដែលរុងរឿងដោយរតនៈ ៧ ប្រការក្នុងលោកនេះក្តី ទិព្វសម្បត្តិទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឋានចតុមហារាជិកាជាដើមក្តី ឬសម្បត្តិដទៃទៀតណាមួយក្តី ទាននេះជាឫសគល់នៃសម្បត្តិទាំងអស់នោះ។ ពាក្យថា Bhogānaṃ (នៃភោគៈទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ជាទីតាំងព្រោះភាពជាទីតាំងដ៏មាំមួននៃសេចក្តីសុខក្នុងការប្រើប្រាស់ ឬនៃរូបជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្តជាដើម ដែលអាស្រ័យនឹងភោគៈនោះ ដែលបានឈ្មោះថា «ភោគៈ» ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងបរិភោគ។ ពាក្យថា Visamagatassa (ដល់បុគ្គលអ្នកដល់នូវសេចក្តីលំបាក) សេចក្តីថា ដល់បុគ្គលអ្នកដល់នូវសេចក្តីវិនាស (ព្យសនៈ)។ ពាក្យថា Tāṇaṃ (គ្រឿងការពារ) សេចក្តីថា ការរក្សា ព្រោះការគ្រប់គ្រងថែរក្សាអំពីព្យសនៈនោះ។ ពាក្យថា Leṇaṃ (ទីពួន) សេចក្តីថា ជាកន្លែងពួនរបស់បុគ្គលដែលត្រូវសេចក្តីវិនាសទាំងឡាយបៀតបៀន។ ពាក្យថា Gati (ទីទៅ) សេចក្តីថា ទីកន្លែងដែលត្រូវទៅ។ ពាក្យថា Parāyaṇaṃ (ទីពឹងផ្អែក) សេចក្តីថា ទីរលឹក (បដិសរណៈ)។ ពាក្យថា Avassayo (ទីបង្អែក) សេចក្តីថា ទីបង្អែកដែលមិនបណ្តោយឲ្យធ្លាក់ចុះ។ ពាក្យថា Ārammaṇaṃ (អារម្មណ៍) សេចក្តីថា អារម្មណ៍ជាគ្រឿងតោងទប់។

Ratanamayasīhāsanasadisanti sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ. Evaṃ hissa mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ appadānaṭṭho dīpito hoti. Mahāpathavīsadisaṃ gatagataṭṭhāne patiṭṭhānassa labhāpanato. Yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato tiṭṭhato ca upatthambho, evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave upapattiyā ṭhitiyā ca paccayoti āha ‘‘ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisa’’nti. Dukkhanittharaṇaṭṭhenāti duggatidukkhaṭṭhānanittharaṇaṭṭhena. Samassāsanaṭṭhenāti lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato samassāsanaṭṭhena. Bhayaparittāṇaṭṭhenāti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena. Maccheramalādīhīti maccheralobhadosamadaissāmicchādiṭṭhivicikicchādicittamalehi. Anupalittaṭṭhenāti anupakkiliṭṭhatāya. Tesanti maccheramalādīnaṃ. Tesaṃ eva durāsadaṭṭhena. Asantāsanaṭṭhenāti santāsahetuabhāvena. Yo hi dāyako dānapati, so sampatipi na kutoci santasati, pageva āyatiṃ. Balavantaṭṭhenāti mahābalavatāya. Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti, āyatiṃ pana kāyabalādīhipi. Abhimaṅgalasammataṭṭhenāti ‘‘vaḍḍhikāraṇa’’nti abhisammatabhāvena. Vipattibhavato sampattibhavūpanayanaṃ khemantabhūmisampāpanaṃ.

ពាក្យថា Ratanamayasīhāsanasadisaṃ (ប្រៀបដូចជាសីហាសនៈដែលធ្វើដោយរតនៈ) សេចក្តីថា ប្រៀបដូចជាមហាសីហាសនៈមានអង្គ ៧ ដែលធ្វើដោយរតនៈទាំងពួង។ ព្រោះថា កាលបើទាននោះមានតម្លៃច្រើនយ៉ាងនេះ អត្ថនៃការមិនបណ្តោយឲ្យធ្លាក់ចុះដោយប្រការទាំងពួង ឈ្មោះថាជាការសម្តែងចេញហើយ។ ពាក្យថា (ប្រៀបដូចជា) មហាប្រថពី ព្រោះធ្វើឲ្យបាននូវទីតាំងក្នុងកន្លែងដែលទៅហើយៗ។ ដូចជាខ្សែតោងរបស់បុរសទន់ខ្សោយ តែងជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភក្នុងខណៈដែលក្រោកឈរឡើង និងខណៈដែលឈរនៅ យ៉ាងណាមិញ ទានក៏ជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើង និងការតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយក្នុងភពនៃសម្បត្តិ យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រៀបដូចជាខ្សែតោង ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងតោង»។ ពាក្យថា Dukkhanittharaṇaṭṭhena (Point of crossing over suffering) សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចម្លងផុតពីទីទុក្ខក្នុងទុគ្គតិ។ ពាក្យថា Samassāsanaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងសម្រាលទុក្ខ) សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងសម្រាលទុក្ខអំពីឧបទ្រពនៃបច្ចាមិត្ត មានលោភៈ និងមច្ឆរិយៈជាដើម។ ពាក្យថា Bhayaparittāṇaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងការពារភ័យ) សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងគ្រប់គ្រងរក្សាអំពីភ័យគឺសេចក្តីក្រីក្រ។ ពាក្យថា Maccheramalādīhi (ដោយមន្ទិលមានមច្ឆរិយៈជាដើម) សេចក្តីថា ដោយមន្ទិលនៃចិត្តមានមច្ឆរិយៈ លោភៈ ទោសៈ មទៈ (សេចក្តីស្រវឹង) ឥស្សា មិច្ឆាទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាជាដើម។ ពាក្យថា Anupalittaṭṭhena (ដោយអត្ថថាមិនប្រឡាក់ប្រឡូក) សេចក្តីថា ដោយភាពមិនសៅហ្មង។ ពាក្យថា Tesaṃ (នៃធម៌ទាំងនោះ) សេចក្តីថា នៃមន្ទិលមានមច្ឆរិយៈជាដើមទាំងនោះ។ ដោយអត្ថថាជាធម៌ដែលមន្ទិលទាំងនោះឯងចូលទៅជិតបានដោយកម្រ។ ពាក្យថា Asantāsanaṭṭhena (ដោយអត្ថថាមិនតក់ស្លុត) សេចក្តីថា ដោយភាពមិនមានហេតុនៃសេចក្តីតក់ស្លុត។ ព្រោះថា ទាយកអ្នកជាម្ចាស់ទានណាមួយ តែងមិនតក់ស្លុតអំពីអ្វីៗឡើយ សូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្ន នឹងបាច់និយាយទៅថ្វីដល់ទៅក្នុងអនាគត។ ពាក្យថា Balavantaṭṭhena (ដោយអត្ថថាមានកម្លាំងខ្លាំង) សេចក្តីថា ដោយភាពមានកម្លាំងដ៏មហិមា។ ព្រោះថា ទាយកអ្នកជាម្ចាស់ទាន ក្នុងបច្ចុប្បន្នរមែងមានកម្លាំងដោយសារកម្លាំងពួកក្រុម ចំណែកក្នុងអនាគតរមែងមានកម្លាំងដោយសារកម្លាំងកាយជាដើម។ ពាក្យថា Abhimaṅgalasammataṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាទីសន្មតថាជាអភិមង្គល) សេចក្តីថា ដោយភាពជាទីសន្មតថា «ជាហេតុនៃសេចក្តីចម្រើន»។ ការនាំចេញអំពីភពនៃវិបត្តិ ទៅកាន់ភពនៃសម្បត្តិ គឺការញ៉ាំងសត្វឲ្យដល់នូវភូមិដ៏មានសេចក្តីក្សេម (ព្រះនិព្វាន)។

Idāni mahābodhicariyabhāvenapi dānaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘dānaṃ nāmeta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha attānaṃ niyyātentenāti etena ‘‘dānaphalaṃ sammadeva passantā mahāpurisā attano jīvitampi pariccajanti, tasmā ko nāma viññujātiko bāhire vatthusmiṃ pageva saṅgaṃ kareyyā’’ti ovādaṃ deti. Idāni yā lokiyā lokuttarā ca ukkaṃsagatā sampattiyo, tā sabbā dānatoyeva pavattantīti dassento ‘‘dānañhī’’tiādimāha. Tattha [Pg.223] sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva, cakkavattisampatti pana attahitāya parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato cakkavattisampatti vuttā. Etā lokiyā, imā pana lokuttarāti dassetuṃ ‘‘sāvakapāramiñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tāsupi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamataṃ dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ. Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vuttoyeva. Eteneva tassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo.

ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងនូវគុណនៃទាន សូម្បីដោយភាពជាមហាបោធិចរិយា លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «dānaṃ nāmetaṃ» (ទាននេះឯង)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា attānaṃ niyyātentena (ដោយការបរិច្ចាគខ្លួន) នេះ លោកផ្តល់ឱវាទថា «មហាបុរសទាំងឡាយ កាលឃើញច្បាស់នូវផលនៃទានដោយប្រពៃ តែងលះបង់សូម្បីតែជីវិតរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ តើបុគ្គលជាវិញ្ញូជនឯណា នឹងមានសេចក្តីអាល័យក្នុងវត្ថុខាងក្រៅទៅកើត»។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងថា សម្បត្តិទាំងឡាយណា ទោះជាលោកិយ ឬលោកុត្តរៈ ដែលដល់នូវភាពដ៏ឧត្តម សម្បត្តិទាំងអស់នោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅអំពីទានតែម្យ៉ាង លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «dānañhi» (ព្រោះថា ទាន...)។ ក្នុងសម្បត្តិទាំងនោះ សក្កសម្បត្តិ មារសម្បត្តិ និងព្រហ្មសម្បត្តិ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯចក្រវត្តិសម្បត្តិ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួនផង ដើម្បីប្រយោជន៍អ្នកដទៃផង ដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីនេះ លោកទើបពោលនូវចក្រវត្តិសម្បត្តិនោះ បន្តបន្ទាប់ពីសម្បត្តិទាំងឡាយនោះ។ ដើម្បីសម្តែងថា សម្បត្តិទាំងនេះជាលោកិយ ចំណែកឯសម្បត្តិទាំងនេះជាលោកុត្តរៈ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «sāvakapāramīñāṇaṃ» (សាវកបារមីញាណ)។ សូម្បីក្នុងលោកុត្តរសម្បត្តិទាំងនោះ ដើម្បីសម្តែងនូវភាពដ៏ឧត្តម ភាពដ៏ឧត្តមជាង និងភាពដ៏ឧត្តមបំផុត លោកទើបពោលនូវញាណទាំង ៣ តាមលំដាប់។ ក៏ឯភាពនៃទានជាបច្ច័យដល់ញាណទាំងនោះ លោកបានពោលរួចមកហើយខាងលើ។ ដោយហេតុនេះឯង ភាពនៃទានជាបច្ច័យសូម្បីដល់ព្រហ្មសម្បត្តិនោះ ក៏គប្បីជ្រាបថា លោកបានសម្តែងទុកហើយដែរ។

Dānañca nāma dakkhiṇeyyesu hitajjhāsayena pūjanajjhāsayena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ, tasmā dāyako purisapuggalo pare hanti, paresaṃ vā santakaṃ haratīti aṭṭhānametanti āha ‘‘dānaṃ dento sīlaṃ samādātuṃ sakkotī’’ti. Sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi sobhāvisesāvahattā sīlassa. Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthīti etthāpi eseva nayo. Sīlagandhasadiso gandho natthīti ettha ‘‘candanaṃ tagaraṃ vāpī’’tiādikā (dha. pa. 55) gāthā – ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’tiādikā (jā. 2.17.55) jātakagāthāyo ca āharitvā vattabbā. Sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca parassa dassanīyabhāvāvahañca. Tenāha ‘‘sīlālaṅkārena hī’’tiādi.

ឈ្មោះថា ទាន គឺការលះបង់នូវទ្រព្យជារបស់ខ្លួនដល់បុគ្គលដទៃ ដោយអធ្យាស្រ័យចង់ជួយសង្គ្រោះ ឬដោយអធ្យាស្រ័យចង់បូជាចំពោះទក្ខិណេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយ ហេតុនោះ ហេតុដែលថា ទាយកជាបុរសបុគ្គល នឹងសម្លាប់សត្វដទៃ ឬលួចប្លន់ទ្រព្យជារបស់អ្នកដទៃ មិនមែនជាឋានៈដែលមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «កាលបុគ្គលឲ្យទាន ឈ្មោះថាអាចសមាទានសីលបាន»។ គ្រឿងអលង្ការដែលស្មើដោយសីលអលង្ការ មិនមានឡើយ ព្រោះសីលនាំមកនូវសេចក្តីល្អប្លែក (សោភណភាពដ៏វិសេស)។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ផ្កាដែលស្មើដោយសីលបុប្ផា មិនមានឡើយ» នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា «ក្លិនដែលស្មើដោយសីលគន្ធ មិនមានឡើយ» នេះ គប្បីនាំយកគាថាជាដើមថា «candanaṃ tagaraṃ vāpi» (ចន្ទន៍ក្តី ក្រស្នាក្តី...) និងជាតកគាថាជាដើមថា «gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā» (ក្លិនរបស់ឥសីទាំងឡាយដែលបួសអស់កាលយូរ កាលចាកចេញពីកាយ តែងទៅតាមខ្យល់...) មកពោលពន្យល់។ ព្រោះថា សីលជាគ្រឿងអភរណៈផង ជាគ្រឿងអលង្ការផង ជាគ្រឿងក្រអូបលាបស្រឡាប់ផង និងជានាំមកនូវភាពជាទីគាប់ភ្នែករបស់បុគ្គលដទៃផង ដល់សត្វទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «sīlālaṅkārena hi» (ព្រោះថា ដោយសីលអលង្ការ...)។

Ayaṃ saggo labbhatīti idaṃ majjhimehi āraddhaṃ sīlaṃ sandhāyāha. Tenevāha sakko devarājā –

ពាក្យថា «ayaṃ saggo labbhati» (សួគ៌នេះ រមែងបាន) នេះ លោកពោលសំដៅយកសីលដែលបុគ្គលប្រារព្ធហើយយ៉ាងមធ្យម។ ព្រោះហេតុនោះឯង សក្កទេវរាជ ទើបត្រាស់ថា៖

‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75);

«បុគ្គលរមែងទៅកើតក្នុងត្រកូលក្សត្រ ដោយព្រហ្មចរិយៈយ៉ាងថោកទាប រមែងទៅកើតជាទេវតា ដោយព្រហ្មចរិយៈយ៉ាងមធ្យម និងរមែងបរិសុទ្ធ (រួចចាកទុក្ខ) ដោយព្រហ្មចរិយៈយ៉ាងឧត្តម»។

Iṭṭhoti sukho. Kantoti kamanīyo. Manāpoti manavaḍḍhanako. Taṃ pana tassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niccamettha kīḷā’’tiādi vuttaṃ.

ពាក្យថា Iṭṭha (ជាទីប្រាថ្នា) សេចក្តីថា ជាសុខ។ ពាក្យថា Kanta (ជាទីគាប់ចិត្ត) សេចក្តីថា ជាទីគាប់ចិត្ត (គួរឲ្យប្រាថ្នា)។ ពាក្យថា Manāpa (ជាទីពេញចិត្ត) សេចក្តីថា ជាគ្រឿងចម្រើនចិត្ត។ ដើម្បីសម្តែងនូវភាពជាទីប្រាថ្នាជាដើមនោះរបស់សួគ៌នោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «niccamettha kīḷā» (ការលេងកម្សាន្តក្នុងសួគ៌នេះមានជានិច្ច)។

Dosoti aniccatādinā appassādādinā ca dūsitabhāvo, yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti. Atha vā ādīnaṃ vāti pavattatīti ādīnavo, paramakapaṇatā. Tathā ca kāmā yathātathaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti. Lāmakabhāvoti aseṭṭhehi sevitabbo, seṭṭhehi na sevitabbo nihīnabhāvo. Saṃkilissananti vibādhakatā upatāpakatā ca.

ពាក្យថា Dosa (ទោស) សេចក្តីថា ភាពជាធម៌ដែលត្រូវសេចក្តីមិនទៀងជាដើម និងសេចក្តីមានត្រេកអរតិចជាដើមប្រទូស្តហើយ ព្រោះហេតុនោះ កាមទាំងឡាយទើបមិនធ្វើចិត្តរបស់វិញ្ញូជនទាំងឡាយឲ្យត្រេកអរឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីវិនាស ឈ្មោះថា អាទីនវៈ (ទោស) គឺភាពជាអ្នកកំសត់ទុគ៌តយ៉ាងក្រៃលែង។ កាមទាំងឡាយរមែងប្រាកដយ៉ាងនោះ ដល់បុគ្គលទាំងឡាយអ្នកពិចារណាឃើញតាមពិត។ ពាក្យថា Lāmakabhāva (ភាពជាធម៌ថោកទាប) សេចក្តីថា ភាពជាធម៌ថោកទាបដែលបុគ្គលមិនប្រសើរគប្បីសេព តែបុគ្គលដ៏ប្រសើរមិនគប្បីសេពឡើយ។ ពាក្យថា Saṃkilissana (សេចក្តីសៅហ្មង) សេចក្តីថា ភាពជាគ្រឿងបៀតបៀន និងភាពជាគ្រឿងធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ។

Nekkhamme [Pg.224] ānisaṃsanti ettha ‘‘yattakā kāmesu ādīnavā, tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā. Apica nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ, nikkhantaṃ kāmehi, nikkhantaṃ kāmasaññāya, nikkhantaṃ kāmavitakkehi, nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi, nikkhantaṃ byāpādasaññāyā’’tiādinā nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi. Pabbajjāyaṃ jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi. Kallacittanti kammaniyacittaṃ heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā upari desanāya bhājanabhāvūpagamena kammakkhamacittaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā assaddhiyādayo cittassa rogabhūtā, tadā te vigatā, tasmā āha ‘‘arogacitta’’nti. Diṭṭhimānādikilesavigamena muducittaṃ. Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacittaṃ. Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacittaṃ. Tattha saddhāsampattiyā pasannacittaṃ. Yadā bhagavā aññāsīti sambandho. Atha vā kallacittanti kāmacchandavigamena arogacittaṃ. Muducittanti byāpādavigamena mettāvasena akaṭhinacittaṃ. Vinīvaraṇacittanti uddhaccakukkuccavigamena avikkhepato tena apihitacittaṃ. Udaggacittanti thinamiddhavigamena sampaggahitavasena alīnacittaṃ. Pasannacittanti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacittanti evamettha sesapadānaṃ attho veditabbo.

ក្នុងពាក្យថា Nekkhamme ānisaṃsa (អានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ) នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ ដោយន័យជាដើមថា «ទោសក្នុងកាមទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុន្មាន អានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈដែលជាបដិបក្ខនឹងកាមទាំងនោះ ក៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះដែរ។ មួយវិញទៀត ឈ្មោះថានេក្ខម្មៈនេះ មិនចង្អៀត មិនសៅហ្មង ជានិរាសចាកកាមទាំងឡាយ ជានិរាសចាកកាមសញ្ញា ជានិរាសចាកកាមវិតក្កៈ ជានិរាសចាកកាមបរិឡាហៈ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយព្រោះកាម) ជានិរាសចាកព្យាបាទសញ្ញា»។ ទ្រង់សម្តែង គឺទ្រង់សរសើរនូវគុណក្នុងផ្នួស និងក្នុងឈានជាដើម។ ពាក្យថា Kallacitta (ចិត្តគួរដល់ការងារ) សេចក្តីថា ចិត្តដែលគួរដល់ការងារ គឺចិត្តដែលគួរដល់ការងារព្រោះដល់នូវភាពជាភាជនៈ (ភាជន៍) ទទួលយកព្រះធម៌ទេសនាខាងលើ ដោយការប្រាសចាកទោសនៃចិត្តមានសេចក្តីមិនជឿ (អស្សទ្ធិយៈ) ជាដើម ព្រោះព្រះធម៌ទេសនាដែលទ្រង់សម្តែងហើយខាងក្រោម។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលថា «arogacitta» (ចិត្តមិនមានរោគ) ព្រោះធម៌មានអស្សទ្ធិយៈជាដើម ជាប្រៀបដូចជារោគនៃចិត្ត កាលបើធម៌ទាំងនោះប្រាសចាកទៅហើយក្នុងខណៈនោះ។ ចិត្តទន់ (muducitta) ព្រោះប្រាសចាកកិលេសមានទិដ្ឋិ និងមានៈជាដើម។ ចិត្តប្រាសចាកនីវរណៈ (vinīvaraṇacitta) ព្រោះប្រាសចាកកាមច្ឆន្ទៈជាដើម។ ចិត្តរីករាយ (udaggacitta) ព្រោះប្រកបដោយបីតិ និងបាមោជ្ជៈដ៏លើសលប់ក្នុងសម្មាបដិបត្តិ។ ក្នុងចិត្តទាំងនោះ ចិត្តជ្រះថ្លា (pasannacitta) ព្រោះសម្រេចដោយសទ្ធា។ សេចក្តីថា «កាលណាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបច្បាស់ហើយ» នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា Kallacitta សេចក្តីថា ចិត្តមិនមានរោគ ព្រោះប្រាសចាកកាមច្ឆន្ទៈ។ ពាក្យថា Muducitta សេចក្តីថា ចិត្តមិនរឹងត្អឹង ដោយអំណាចនៃមេត្តា ព្រោះប្រាសចាកព្យាបាទ។ ពាក្យថា Vinīvaraṇacitta សេចក្តីថា ចិត្តដែលមិនត្រូវនីវរណៈនោះបិទបាំង ព្រោះមិនមានសេចក្តីរាយមាយ ដោយការប្រាសចាកឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ។ ពាក្យថា Udaggacitta សេចក្តីថា ចិត្តមិនរួញរា ដោយអំណាចនៃការផ្គងទុក ព្រោះប្រាសចាកថីនមិទ្ធៈ។ ពាក្យថា Pasannacitta សេចក្តីថា ចិត្តដែលចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងសម្មាបដិបត្តិ ព្រោះប្រាសចាកវិចិកិច្ឆា គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃបទដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ យ៉ាងនេះចុះ។

Seyyathāpītiādinā upamāvasena sīhassa kilesappahānaṃ ariyamagguppādanañca dasseti. Apagatakāḷakanti vigatakāḷakaṃ. Sammadevāti suṭṭhudeva. Rajananti nīlapītalohitādiraṅgajātaṃ. Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya, pabhassaraṃ bhaveyya. Tasmiṃyeva āsaneti tassaṃyeva nisajjāyaṃ. Etenassa lahuvipassakatā tikkhapaññatā sukhappaṭipadakhippābhiññatā ca dassitā hoti. Virajanti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamena vītamalaṃ. Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā virajaṃ. Pañcavidhadussīlyamalavigamena vītamalaṃ. Tassa uppattiākāradassanatthanti kasmā vuttaṃ? Nanu maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tañhī’’tiādi. Tattha paṭivijjhantanti asammohappaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ. Tenāha ‘‘kiccavasenā’’ti. Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – vatthaṃ viya cittaṃ, vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo, dhovanasilātalaṃ viya anupubbīkathā, udakaṃ viya saddhā, udakena [Pg.225] temetvā ūsagomayachārikakhārehi kāḷake sammadditvā vatthassa dhovanappayogo viya saddhāsinehena temetvā temetvā satisamādhipaññāhi dose sithile katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho. Tena payogena vatthe kāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ, raṅgajātaṃ viya ariyamaggo, tena suddhavatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការលះបង់កិលេស និងការកើតឡើងនៃអរិយមគ្គរបស់ឧបាសក (សីហៈ) ដោយអំណាចនៃឧបមា ដោយពាក្យជាដើមថា «seyyathāpi» (ប្រៀបដូចជា...)។ ពាក្យថា Apagatakāḷakaṃ (មានស្នាមខ្មៅប្រាសចេញហើយ) សេចក្តីថា មានស្នាមខ្មៅប្រាសចេញហើយ។ ពាក្យថា Sammadeva (ដោយប្រពៃ) សេចក្តីថា យ៉ាងល្អណាស់។ ពាក្យថា Rajanaṃ (ទឹកជ្រលក់) សេចក្តីថា ទឹកជ្រលក់មានពណ៌ខៀវ ពណ៌លឿង និងពណ៌ក្រហមជាដើម។ ពាក្យថា Paṭiggaṇheyya (គប្បីទទួលយក) សេចក្តីថា គប្បីទទួលយក គឺគប្បីភ្លឺថ្លាឡើង។ ពាក្យថា Tasmiṃyeva āsane (លើអាសនៈនោះឯង) សេចក្តីថា ក្នុងខណៈអង្គុយនោះឯង។ ដោយពាក្យនេះ ភាពជាអ្នកមានវិបស្សនារហ័ស ភាពជាអ្នកមានបញ្ញាមុតស្រួច និងភាពជាអ្នកមានសុខប្បដិបទាខិប្បាភិញ្ញា (ការប្រតិបត្តិស្រួលនិងដឹងរហ័ស) របស់ឧបាសកនោះ ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងហើយ។ ពាក្យថា Virajaṃ (ប្រាសចាកធូលី) សេចក្តីថា ប្រាសចាកធូលីគឺរាគៈជាដើមដែលជាហេតុនាំទៅកាន់អបាយ។ ពាក្យថា Vītamalaṃ (ប្រាសចាកមន្ទិល) សេចក្តីថា ប្រាសចាកមន្ទិលដោយការលះបង់មន្ទិលគឺទិដ្ឋិនិងវិចិកិច្ឆាមិនមានសេសសល់។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា Virajaṃ ព្រោះមិនមានធូលីគឺកិលេសដែលត្រូវលះដោយបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ)។ ឈ្មោះថា Vītamalaṃ ព្រោះប្រាសចាកមន្ទិលគឺទ្រុស្តសីល ៥ ប្រការ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាលោកពោលថា «ដើម្បីសម្តែងនូវអាការៈនៃការកើតឡើងនៃមគ្គនោះ»? ឆ្លើយថា លោកពោលពាក្យជាដើមថា «tañhi» (ព្រោះថា មគ្គនោះ...) សំដៅយកការចោទសួរថា «មគ្គញាណមានអសង្ខតធម៌ (ព្រះនិព្វាន) ជាអារម្មណ៍ មិនមែនឬ?»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា paṭivijjhantaṃ (កាលចាក់ធ្លុះ) សេចក្តីថា ចាក់ធ្លុះដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះដោយមិនវង្វេង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃកិច្ច»។ ក្នុងទីនេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមាដូចតទៅនេះ៖ ចិត្តប្រៀបដូចជាសំពត់, ភាពសៅហ្មងនៃចិត្តដោយសារមន្ទិលមានរាគៈជាដើម ប្រៀបដូចជាភាពសៅហ្មងនៃសំពត់ដោយសារមន្ទិលដែលមកពីខាងក្រៅ, អនុបុព្វីកថា ប្រៀបដូចជាថ្មសម្រាប់បោកគក់, សទ្ធា ប្រៀបដូចជាទឹក, ការប្រឹងប្រែងព្យាយាមក្នុងការជម្រះចិត្តដោយវិធីមានការស្តាប់ជាដើម ដោយការធ្វើទោសទាំងឡាយឲ្យធូរស្រាលដោយសតិ សមាធិ និងបញ្ញា ក្រោយពីបានផ្សើមហើយៗដោយទឹកចិត្តគឺសទ្ធា ប្រៀបដូចជាការព្យាយាមបោកគក់សំពត់ ដោយការផ្សើមទឹក រួចញីស្នាមខ្មៅដោយដីស្អុយ លាមកគោ ផេះ និងទឹកអាល់កាឡាំង, ការសង្កត់សង្កិនកិលេសទុកដោយការប្រឹងប្រែងព្យាយាម ប្រៀបដូចជាការជ្រះអស់ស្នាមខ្មៅអំពីសំពត់ដោយសារការបោកគក់នោះ, អរិយមគ្គ ប្រៀបដូចជាទឹកជ្រលក់, ការធ្វើចិត្តដែលសង្កត់សង្កិនកិលេសទុកហើយឲ្យផូរផង់ដោយមគ្គ ប្រៀបដូចជាភាពភ្លឺថ្លានៃសំពត់ដ៏ស្អាតដោយសារទឹកជ្រលក់នោះ ដូច្នេះឯង។

‘‘Diṭṭhadhammo’’ti vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti tannivattanatthaṃ ‘‘pattadhammo’’ti vuttaṃ. Patti nāma ñāṇasampattito aññāpi vijjatīti tato visesanatthaṃ ‘‘viditadhammo’’ti vuttaṃ. Sā panesā viditadhammatā dhammesu ekadesenapi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ. ‘‘Pariyogāḷhadhammo’’ti vuttaṃ. Tenassa saccābhisambodhaṃyeva dīpeti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena catusaccadhammaṃ samantato ogāḷhaṃ nāma hoti. Tenāha ‘‘diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo’’ti. Tiṇṇā vicikicchāti sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā nittiṇṇā vicikicchā. Vigatā kathaṃkathāti pavattiādīsu ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho’’ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṃkathā. Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā tappaṭipakkhesu sīlādiguṇesu patiṭṭhitattā vesārajjaṃ visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto. Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na paraṃ pacceti, na cassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayo.

«ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “ទិដ្ឋធម្មោ” (អ្នកមានធម៌ឃើញហើយ) ព្រោះការឃើញឈ្មោះថា ក្រៅពីញាណទស្សនៈក៏មាន ដើម្បីការពារការយល់ឃើញនោះ ទើបត្រាស់ថា “បត្តធម្មោ” (អ្នកមានធម៌ដល់ហើយ)។ ការដល់ ឈ្មោះថា ក្រៅពីញាណសម្បត្តិ ក៏មាន ដើម្បីបញ្ជាក់សេចក្តីប្លែកពីការដល់នោះ ទើបត្រាស់ថា “វិទិតធម្មោ” (អ្នកមានធម៌ដឹងច្បាស់ហើយ)។ ក៏ឯភាពជាអ្នកមានធម៌ដឹងច្បាស់នោះ សូម្បីតែដោយចំណែកមួយនៃធម៌ទាំងឡាយក៏មាន ដើម្បីបង្ហាញភាពដែលដឹងច្បាស់ដោយមិនមានសេសសល់ ទើបត្រាស់ថា “បរិយោគាឡ្ហធម្មោ” (អ្នកមានធម៌ចុះស៊ប់ហើយ)។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវការត្រាស់ដឹងសច្ចធម៌នោះឯង។ ព្រោះថាមគ្គញាណ កាលសម្រេចកិច្ចមានបរិញ្ញាកិច្ចជាដើម ដោយអំណាចឯកាភិសម័យ ឈ្មោះថាចុះស៊ប់ក្នុងចតុសច្ចធម៌ដោយមិនមានសេសសល់ ជុំវិញទាំងអស់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “អរិយសច្ចធម៌ដែលបុគ្គលនោះឃើញហើយ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មោ”។ ពាក្យថា “តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ” (អ្នកមានសេចក្តីសង្ស័យឆ្លងផុតហើយ) គឺសេចក្តីសង្ស័យមានវត្ថុ ១៦ និងវត្ថុ ៨ ដែលប្រៀបដូចជាផ្លូវកន្តារៈប្រកបដោយភ័យ ត្រូវបានឆ្លងផុត គឺឆ្លងរំលងបានហើយ។ ពាក្យថា “វិគតកថំកថោ” (អ្នកមានសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ប្រាសចេញហើយ) គឺសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ដែលមានប្រវត្តិកើតឡើងយ៉ាងនេះថា “យ៉ាងនេះហ្ន៎ ឬមិនមែនយ៉ាងនេះហ្ន៎” ជាដើម ត្រូវបានប្រាសចេញ គឺកាត់ផ្តាច់បានហើយ។ ព្រោះលះបង់បាបធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើឲ្យអៀនខ្មាស និងព្រោះតាំងនៅក្នុងសីលាទិគុណដែលជាបដិបក្ខនឹងបាបធម៌ទាំងនោះ ទើបដល់នូវវេសារជ្ជៈ គឺភាពជាអ្នកក្លាហាន ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ។ ព្រោះខ្លួនឯងបានឃើញច្បាស់ដោយប្រចក្ស ទើបមិនជឿតាមអ្នកដទៃ និងមិនមានអ្នកដទៃដែលខ្លួនត្រូវជឿតាមឡើយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា “អបរប្បច្ចយោ” (មិនមានអ្នកដទៃជាបច្ច័យ)។»

Uddisitvā katanti attānaṃ uddisitvā māraṇavasena kataṃ nibbattitaṃ maṃsaṃ. Paṭiccakammanti ettha kamma-saddo kammasādhano atītakāliko cāti āha ‘‘attānaṃ paṭiccakata’’nti. Nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ ‘‘paṭicca kammaṃ phusatī’’tiādīsu (jā. 1.4.75) viya. Nimittakammassāti nimittabhāvena laddhabbakammassa. Karaṇavasena paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsaṃ paṭiccakammaṃ yathā buddhi buddhaṃ. Taṃ etassa atthīti buddho. Sesamettha uttānameva.

«ពាក្យថា “ឧទ្ទិសិត្វា កតំ” (ធ្វើឧទ្ទិសចំពោះ) គឺសាច់ដែលគេធ្វើ គឺសម្លាប់ដោយឧទ្ទិសចំពោះខ្លួន។ ពាក្យថា “បដិច្ចកម្មំ” ក្នុងពាក្យនេះ សព្ទថា “កម្ម” ជាកម្មសាធនៈ និងជាអតីតកាល ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ធ្វើអាស្រ័យចំពោះខ្លួន”។ នេះជាឈ្មោះនៃនិមិត្តកម្ម ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា “បដិច្ច កម្មំ ផុសតិ” (អាស្រ័យកម្ម ទើបពាល់ត្រូវ) (ជា. ១.៤.៧៥)។ ពាក្យថា “និមិត្តកម្មស្ស” គឺកម្មដែលគប្បីបានដោយភាពជានិមិត្ត។ សាច់ដែលមានបដិច្ចកម្មក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃករណៈ ឈ្មោះថា បដិច្ចកម្ម ដូចជាពាក្យថា ពុទ្ធិ គឺពុទ្ធៈ (សេចក្តីដឹង គឺអ្នកដឹង)។ សេចក្តីដឹងនោះមានដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ពុទ្ធៈ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។»

Sīhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

«ការអធិប្បាយសីហសូត្រ ចប់ហើយ។»

3-4. Assājānīyasuttādivaṇṇanā

៣-៤. «ការអធិប្បាយអស្សាជានីយសូត្រជាដើម»

13-14. Tatiye [Pg.226] sāṭheyyānīti saṭhattāni. Sesapadesupi eseva nayo. Tāni panassa sāṭheyyādīni kāyacittujukatāpaṭipakkhabhūtā lobhasahagatacittuppādassa pavattiākāravisesā. Tattha yassa kismiñcideva ṭhāne ṭhātukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tatheva sappaṭibhayaṭṭhāneva ṭhassāmīti na hoti, vañcanādhippāyabhāvato ṭhātukāmaṭṭhāneyeva nikhātatthambho viya cattāro pāde niccāletvā tiṭṭhati, ayaṃ saṭho nāma, imassa sāṭheyyassa pākaṭakaraṇaṃ. Tathā yassa kismiñcideva ṭhāne nivattitvā khandhagataṃ pātetukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tatheva pātessāmīti na hoti, pātetukāmaṭṭhāneyeva nivattitvā pāteti, ayaṃ kūṭo nāma. Yassa kālena vāmato, kālena dakkhiṇato, kālena ujumaggeneva ca gantukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tatheva evaṃ karissāmīti na hoti, yadicchakaṃ gantukāmaṭṭhāneyeva kālena vāmato, kālena dakkhiṇato, kālena ujumaggaṃ gacchati, tathā leṇḍaṃ vā passāvaṃ vā vissajjetukāmassa idaṃ ṭhānaṃ susammaṭṭhaṃ ākiṇṇamanussaṃ ramaṇīyaṃ. Imasmiṃ ṭhāne evarūpaṃ kātuṃ na yuttaṃ, purato gantvā paṭicchannaṭṭhāne karissāmīti na hoti, tattheva karoti, ayaṃ jimho nāma. Yassa pana kismiñci ṭhāne maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohitukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tattheva evaṃ karissāmīti na hoti, paṭimaggaṃ ārohitukāmaṭṭhāneyeva maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohati, ayaṃ vaṅko nāma. Iti imaṃ catubbidhampi kiriyaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘yāni kho panassa tāni sāṭheyyāni…pe… āvikattā hotī’’ti. Catutthe natthi vattabbaṃ.

១៣-១៤. «ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា “សាឋេយ្យានិ” គឺភាពជាអ្នកកុហក (ល្បិចកល)។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ក៏ឯសេចក្តីកុហកជាដើមទាំងនោះរបស់សេះនោះ គឺជារបៀបនៃការប្រព្រឹត្តទៅដ៏វិសេសនៃលោភសហគតចិត្តុប្បាទ ដែលជាបដិបក្ខនឹងភាពត្រង់នៃកាយនិងចិត្ត។ ក្នុងសេចក្តីកុហកជាដើមនោះ សេះណា កាលចង់ឈរក្នុងទីណាមួយ កន្លែងណាដែលជាទីគួរឲ្យខ្លាចរបស់មនុស្ស វាមិនគិតថានឹងដើរទៅមុខហើយឈរក្នុងទីគួរឲ្យខ្លាចនោះឡើយ តែព្រោះមានបំណងចង់បញ្ឆោត វាក៏ឈរធ្មឹងមិនកម្រើកជើងទាំងបួន ដូចជាសសរដែលគេបោះចុះក្នុងដី ក្នុងកន្លែងដែលវាចង់ឈរនោះឯង សេះនេះឈ្មោះថា “សឋៈ” (អ្នកកុហក) នេះជាការធ្វើឲ្យប្រាកដនូវសេចក្តីកុហករបស់សេះនោះ។ ម៉្យាងទៀត សេះណា កាលចង់ត្រឡប់មកវិញហើយទម្លាក់ខ្លួនចុះក្នុងទីណាមួយ កន្លែងណាដែលជាទីគួរឲ្យខ្លាចរបស់មនុស្ស វាមិនគិតថានឹងដើរទៅមុខហើយទម្លាក់ខ្លួនចុះក្នុងទីនោះឡើយ តែវាត្រឡប់មកវិញហើយទម្លាក់ខ្លួនចុះក្នុងកន្លែងដែលវាចង់ទម្លាក់នោះឯង សេះនេះឈ្មោះថា “កូដៈ” (អ្នកកោងកាច)។ សេះណា កាលចង់ដើរទៅខាងឆ្វេងខ្លះ ខាងស្តាំខ្លះ តាមផ្លូវត្រង់ខ្លះ តាមពេលវេលា កន្លែងណាដែលជាទីគួរឲ្យខ្លាចរបស់មនុស្ស វាមិនគិតថានឹងដើរទៅមុខហើយធ្វើសកម្មភាពយ៉ាងនោះឡើយ តែវាដើរទៅខាងឆ្វេងខ្លះ ខាងស្តាំខ្លះ តាមផ្លូវត្រង់ខ្លះ តាមតែចិត្តចង់ក្នុងកន្លែងដែលវាចង់ទៅនោះឯង ម៉្យាងទៀត កាលវាចង់បន្ទោរបង់លាមក ឬនោម វាមិនគិតថា “ទីនេះជាទីដែលគេបោសសម្អាតស្អាតល្អ មានមនុស្សកុះករ គួរជាទីរីករាយ មិនគួរធ្វើការបន្ទោរបង់បែបនេះក្នុងទីនេះឡើយ អាត្មាអញនឹងដើរទៅមុខហើយធ្វើក្នុងទីកំបាំង” នោះឡើយ តែវាធ្វើក្នុងទីនោះឯង សេះនេះឈ្មោះថា “ជិម្ហៈ” (អ្នកវៀចវេរ)។ ចំណែកឯសេះណា កាលចង់វាងចេញពីផ្លូវ ត្រឡប់មកវិញហើយឡើងកាន់ផ្លូវបញ្ច្រាសក្នុងទីណាមួយ កន្លែងណាដែលជាទីគួរឲ្យខ្លាចរបស់មនុស្ស វាមិនគិតថានឹងដើរទៅមុខហើយធ្វើសកម្មភាពយ៉ាងនោះឡើយ តែវាវាងចេញពីផ្លូវ ត្រឡប់មកវិញហើយឡើងកាន់ផ្លូវបញ្ច្រាសក្នុងកន្លែងដែលវាចង់ឡើងនោះឯង សេះនេះឈ្មោះថា “វង្កៈ” (អ្នកកោង)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកកិរិយាទាំង ៤ ប្រការនេះឯង ទើបត្រាស់ថា “យានិ ខោ បនស្ស តានិ សាឋេយ្យានិ...បេ... អាវិកត្តា ហោតិ” (ក៏ល្បិចកលទាំងឡាយណា...បេ... ជាអ្នកធ្វើឲ្យប្រាកដ)។ ក្នុងសូត្រទី ៤ មិនមានសេចក្តីដែលត្រូវពោលឡើយ។»

Assājānīyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

«ការអធិប្បាយអស្សាជានីយសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។»

5-8. Malasuttādivaṇṇanā

៥-៨. «ការអធិប្បាយមលសូត្រជាដើម»

15-18. Pañcame (dha. pa. aṭṭha. 2.241) yā kāci pariyatti vā sippaṃ vā yasmā asajjhāyantassa ananuyuñjantassa vinassati, nirantaraṃ vā na upaṭṭhāti, tasmā ‘‘asajjhāyamalā mantā’’ti [Pg.227] vuttaṃ. Yasmā pana gharāvāsaṃ vasantassa uṭṭhāyuṭṭhāya jiṇṇappaṭisaṅkharaṇādīni akarontassa gharaṃ nāma vinassati, tasmā ‘‘anuṭṭhānamalā gharā’’ti vuttaṃ. Yasmā gihissa vā pabbajitassa vā kosajjavasena sarīrappajagganaṃ vā parikkhārappaṭijagganaṃ vā akarontassa kāyo dubbaṇṇo hoti, tasmā ‘‘malaṃ vaṇṇassa kosajja’’nti vuttaṃ. Yasmā pana gāvo rakkhantassa pamādavasena niddāyantassa vā kīḷantassa vā tā gāvo atitthapakkhandanādīhi vā vāḷamigacorādiupaddavena vā paresaṃ sālikkhettādīni otaritvā khādanavasena vā vināsamāpajjanti, sayampi daṇḍaṃ vā paribhāsaṃ vā pāpuṇāti, pabbajitaṃ vā pana chadvārādīni arakkhantaṃ pamādavasena kilesā otaritvā sāsanā cāventi, tasmā ‘‘pamādo rakkhato mala’’nti vuttaṃ. So hissa vināsāvahena malaṭṭhāniyattā malaṃ.

១៥-១៨. «ក្នុងសូត្រទី ៥ (ធម្មបទដ្ឋកថា ២.២៤១) ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “មន្តទាំងឡាយ មានការមិនស្វាធ្យាយជាមន្ទិល” ព្រោះថា បរិយត្តិ ឬសិល្បៈណាមួយ តែងវិនាសទៅ ឬមិនប្រាកដជានិច្ចកាល ដល់បុគ្គលដែលមិនស្វាធ្យាយ មិនប្រឹងប្រែងប្រកប។ ម៉្យាងទៀត ត្រាស់ថា “ផ្ទះទាំងឡាយ មានការមិនក្រោកប្រឹងប្រែងជាមន្ទិល” ព្រោះថា កាលបុគ្គលរស់នៅគ្រប់គ្រងផ្ទះ មិនក្រោកឡើងជួសជុលផ្ទះដែលទ្រុឌទ្រោមជាដើម ផ្ទះនោះតែងវិនាសទៅ។ ត្រាស់ថា “សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស ជាមន្ទិលនៃពណ៌សម្បុរ” ព្រោះថា កាលគ្រហស្ថ ឬបព្វជិត មិនថែទាំរាងកាយ ឬមិនថែទាំបរិក្ខារ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស រាងកាយតែងមានពណ៌សម្បុរអាក្រក់។ ត្រាស់ថា “សេចក្តីប្រមាទ ជាមន្ទិលរបស់អ្នករក្សា” ព្រោះថា កាលបុគ្គលរក្សាហ្វូងគោ ដេកលក់ ឬលេងកម្សាន្តដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រមាទ ហ្វូងគោទាំងនោះតែងដល់នូវសេចក្តីវិនាស ដោយការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងកំពង់ទឹកដែលមិនមែនជាកំពង់ ឬដោយឧបទ្ទវៈមានសត្វសាហាវ និងចោរជាដើម ឬដោយការចុះទៅស៊ីស្រូវសាលីជាដើមរបស់អ្នកដទៃ ឯខ្លួនឯងក៏ត្រូវទទួលទណ្ឌកម្ម ឬការស្តីបន្ទោស ម៉្យាងទៀត កាលបព្វជិតមិនរក្សាទ្វារទាំង ៦ ជាដើម ពួកកិលេសតែងចូលមកគ្របដណ្តប់ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រមាទ ហើយធ្វើឲ្យឃ្លាតចាកសាសនា។ ព្រោះសេចក្តីប្រមាទនោះ នាំមកនូវសេចក្តីវិនាស ទើបស្ថិតនៅក្នុងឋានៈជាមន្ទិល ឈ្មោះថា មន្ទិល។»

Duccaritanti aticāro. Aticāriniñhi itthiṃ sāmikopi gehā nīharati, mātāpitūnaṃ santikaṃ gatampi ‘‘tvaṃ kulassa aṅgārabhūtā, akkhīhipi na daṭṭhabbā’’ti taṃ mātāpitaropi nīharanti, sā anāthā vicarantī mahādukkhaṃ pāpuṇāti. Tenassā duccaritaṃ ‘‘mala’’nti vuttaṃ. Dadatoti dāyakassa. Yassa hi khettakasanakāle ‘‘imasmiṃ khette sampanne salākabhattādīni dassāmī’’ti cintetvāpi nipphanne sasse maccheraṃ uppajjitvā cāgacittaṃ nivāreti, so maccheravasena cāgacitte aviruhante manussasampatti, dibbasampatti, nibbānasampattīti tisso sampattiyo na labhati. Tena vuttaṃ ‘‘maccheraṃ dadato mala’’nti. Aññesupi evarūpesu eseva nayo. Pāpakā dhammāti akusalā dhammā. Te pana idhaloke paraloke ca malameva. Tatoti heṭṭhā vuttamalato. Malataranti atirekamalaṃ. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.

«ពាក្យថា “ទុច្ចរិតំ” (ការប្រព្រឹត្តអាក្រក់) គឺការប្រព្រឹត្តក្បត់ (ការប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាម)។ ព្រោះថា ស្ត្រីដែលប្រព្រឹត្តក្បត់ សូម្បីតែស្វាមីក៏បណ្តេញចេញពីផ្ទះ ទោះបីនាងទៅកាន់សំណាក់នៃមាតាបិតា មាតាបិតាក៏បណ្តេញនាងចេញដែរ ដោយពោលថា “នាងឯងជាធ្យូងកងនៃត្រកូល មិនគួរមើលសូម្បីតែដោយភ្នែកឡើយ” នាងនោះកាលដើរត្រឡប់ត្រឡិនគ្មានទីពឹង តែងដល់នូវទុក្ខយ៉ាងធំធេង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទុច្ចរិតរបស់នាង ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “ជាមន្ទិល”។ ពាក្យថា “ទទតោ” គឺរបស់អ្នកឲ្យ (ទាយក)។ ព្រោះថា ទាយកណា ទោះបីគិតក្នុងពេលភ្ជួរស្រែថា “កាលបើស្រែនេះហុចផលហើយ អាត្មាអញនឹងប្រគេនសលាកភត្តជាដើម” ក៏ដោយ តែដល់ពេលស្រូវហុចផលហើយ សេចក្តីកំណាញ់កើតឡើង ក៏រារាំងចិត្តដែលចង់បរិច្ចាគនោះ ទាយកនោះ កាលចិត្តចង់បរិច្ចាគមិនលូតលាស់ឡើងដោយអំណាចនៃសេចក្តីកំណាញ់ តែងមិនបាននូវសម្បត្តិ ៣ ប្រការ គឺមនុស្សសម្បត្តិ ទេវសម្បត្តិ និងនិព្វានសម្បត្តិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “សេចក្តីកំណាញ់ ជាមន្ទិលរបស់អ្នកឲ្យ”។ ក្នុងទាយកដទៃទៀតដែលមានសភាពបែបនេះ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា “បាបកា ធម្មា” គឺអកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ អកុសលធម៌ទាំងនោះ តែងជាមន្ទិលពិតប្រាកដ ទាំងក្នុងលោកនេះ និងលោកខាងមុខ។ ពាក្យថា “តតោ” គឺជាងមន្ទិលដែលពោលខាងក្រោម។ ពាក្យថា “មលតរំ” គឺមន្ទិលដ៏ក្រៃលែង។ សូត្រទី ៦ ជាដើម មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។»

Malasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

«ការអធិប្បាយមលសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។»

9. Pahārādasuttavaṇṇanā

៩. «ការអធិប្បាយបហារាទសូត្រ»

19. Navame (udā. aṭṭha. 45; sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.384) asurāti devā viya na suranti na kīḷanti na virocantīti asurā. Surā nāma devā, tesaṃ paṭipakkhāti vā asurā, vepacittipahārādādayo[Pg.228]. Tesaṃ bhavanaṃ sinerussa heṭṭhābhāge. Te tattha pavisantā nikkhamantā sinerupāde maṇḍapādīni nimminitvā kīḷantā abhiramanti. Sā tattha tesaṃ abhirati. Ime guṇe disvāti āha ‘‘ye disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramantī’’ti.

១៩. «ក្នុងសូត្រទី ៩ (ឧទានដ្ឋកថា ៤៥, សារត្ថទីបនីដីកា ចូឡវគ្គ ៣.៣៨៤) ពាក្យថា “អសុរា” គឺពួកដែលមិនរុងរឿង មិនលេងកម្សាន្ត មិនភ្លឺស្វាង ដូចជាពួកទេវតា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អសុរៈ។ ម៉្យាងទៀត ពួកទេវតា ឈ្មោះថា សុរៈ ពួកដែលជាបដិបក្ខនឹងពួកទេវតាទាំងនោះ ឈ្មោះថា អសុរៈ មានវេបចិត្តិអសុរិន្ទ និងបហារាទអសុរិន្ទជាដើម។ លំនៅរបស់ពួកអសុរៈទាំងនោះ នៅផ្នែកខាងក្រោមនៃភ្នំសិនេរុ។ ពួកអសុរៈទាំងនោះ កាលចូលទៅ និងចេញមកក្នុងទីនោះ តែងនិម្មិតមណ្ឌបជាដើមនៅទៀបជើងភ្នំសិនេរុ ហើយលេងកម្សាន្ត រីករាយយ៉ាងខ្លាំង។ នោះជាការត្រេកអររបស់ពួកអសុរៈទាំងនោះក្នុងទីនោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកការឃើញគុណទាំងឡាយនេះ ទើបត្រាស់ថា “ពួកអសុរៈ ឃើញហើយៗ តែងត្រេកអរក្នុងមហាសមុទ្រ”។»

Yasmā lokiyā jambudīpo, himavā tattha patiṭṭhitasamuddadahapabbatā tappabhavā nadiyoti etesu yaṃ yaṃ na manussagocaraṃ, tattha sayaṃ sammūḷhā aññepi sammohayanti, tasmā tattha sammohavidhamanatthaṃ ‘‘ayaṃ tāva jambudīpo’’tiādi āraddhaṃ. Dasasahassayojanaparimāṇo āyāmato vitthārato cāti adhippāyo. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Udakena ajjhotthaṭo tadupabhogisattānaṃ puññakkhayena. Sundaradassanaṃ kūṭanti sudassanakūṭaṃ, yaṃ loke ‘‘hemakūṭa’’nti vuccati. Mūlagandho kālānusāriyādi. Sāragandho candanādi. Pheggugandho salalādi. Tacagandho lavaṅgādi. Papaṭikāgandho kapitthādi. Rasagandho sajjulasādi. Pattagandho tamālahiriverādi. Pupphagandho nāgakusumādi. Phalagandho jātiphalādi. Gandhagandho sabbesaṃ gandhānaṃ gandho. ‘‘Sabbāni puthulato paññāsa yojanāni, āyāmato pana ubbedhato viya dviyojanasatānevā’’ti vadanti.

«ព្រោះថាមនុស្សលោកទាំងឡាយ តែងវង្វេងខ្លួនឯង និងធ្វើឲ្យអ្នកដទៃវង្វេងផង ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយមានជម្ពូទ្វីប ព្រៃហេមពាន្ត មហាសមុទ្រ ស្រះ ភ្នំដែលតាំងនៅក្នុងព្រៃនោះ និងទន្លេទាំងឡាយដែលហូរចេញពីព្រៃនោះ ក្នុងចំណែកណាដែលមិនមែនជាទីត្រាច់ទៅរបស់មនុស្ស ហេតុនោះ ដើម្បីកម្ចាត់សេចក្តីវង្វេងក្នុងទីនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបផ្តើមពាក្យថា “អយំ តាវ ជម្ពូទីបោ” (នេះជាជម្ពូទ្វីបជាមុនសិន) ជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ជម្ពូទ្វីបនោះ មានប្រមាណ ១០,០០០ យោជន៍ ទាំងបណ្តោយនិងទទឹង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “តត្ថ” (ក្នុងជម្ពូទ្វីបនោះ)។ ពាក្យថា “លិចលង់ដោយទឹក” គឺព្រោះការអស់ទៅនៃបុណ្យរបស់សត្វទាំងឡាយដែលប្រើប្រាស់ទឹកនោះ។ កំពូលភ្នំដែលមានទិដ្ឋភាពល្អប្រណីត ឈ្មោះថា សុទស្សនកូដ ដែលក្នុងលោកហៅថា “ហេមកូដ” (កំពូលភ្នំមាស)។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីឫស គឺឈើកាលានុសារីជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីខ្លឹម គឺខ្លឹមចន្ទន៍ជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីក្រពាស គឺឈើសលឡៈជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីសម្បក គឺផ្កាក្លាំពូជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីក្រមរ គឺផ្លែខ្វិតជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីជ័រ គឺជ័រឈើសជ្ជុលសៈជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីស្លឹក គឺស្លឹកតមាលៈ និងស្លឹកហិរិវេរៈជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីផ្កា គឺផ្កាចម្ប៉ា (ផ្កាខ្ទឹង) ជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីផ្លែ គឺផ្លែចន្ទន៍ជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីគ្រឿងក្រអូប គឺក្លិនក្រអូបនៃគ្រឿងក្រអូបទាំងអស់។ ពួកអាចារ្យពោលថា “ភ្នំទាំងអស់នោះ មានទទឹង ៥០ យោជន៍ តែមានបណ្តោយ និងកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ យោជន៍”។»

Manoharasilātalānīti ratanamayattā manuññasopānasilātalāni. Supaṭiyattānīti tadupabhogisattānaṃ sādhāraṇakammunāva suṭṭhu paṭiyattāni susaṇṭhitāni honti. Macchakacchapādīni udakaṃ malaṃ karonti, tadabhāvato phalikasadisanimmalodakāni. Tiriyato dīghaṃ uggatakūṭanti ‘‘tiracchānapabbata’’nti āha. Purimāni nāmagottānīti ettha nadī ninnagātiādikaṃ gottaṃ, gaṅgā yamunātiādikaṃ nāmaṃ.

«ពាក្យថា “មនោហរសិលាតលានិ” (ផែនថ្មគួរឲ្យត្រេកអរ) គឺផែនថ្មដែលមានជណ្តើរគួរឲ្យត្រេកអរ ព្រោះធ្វើដោយរតនៈ។ ពាក្យថា “សុបដិយត្តានិ” (ដែលគេចាត់ចែងល្អហើយ) គឺដែលចាត់ចែង និងតាំងនៅល្អហើយ ដោយអំណាចកម្មរួមគ្នានៃសត្វទាំងឡាយដែលប្រើប្រាស់ទីនោះឯង។ ពួកត្រី និងអណ្តើកជាដើម តែងធ្វើឲ្យទឹកល្អក់ ក៏ឯទឹកទាំងឡាយនោះ មានទឹកថ្លាដូចជាកែវផលិក ព្រោះមិនមានពួកត្រីនិងអណ្តើកទាំងនោះឡើយ។ កំពូលភ្នំដែលខ្ពស់វែងទទឹង ហៅថា “តិរច្ឆានបព្វតៈ” (ភ្នំទទឹង)។ ពាក្យថា “នាមនិងគោត្រពីមុន” ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា នទី (ទន្លេ) និន្នគា (ស្ទឹង) ជាដើម ជាគោត្រ ពាក្យថា គង្គា យមុនា ជាដើម ជាឈ្មោះ។»

Savamānāti sandamānā. Pūrattanti puṇṇabhāvo. Masāragallaṃ ‘‘cittaphalika’’ntipi vadanti. Mahataṃ bhūtānanti mahantānaṃ sattānaṃ. Timī timiṅgalā timitimiṅgalāti tisso macchajātiyo. Timiṃ gilanasamatthā timiṅgalā. Timiñca timiṅgalañca gilanasamatthā timitimiṅgalāti vadanti.

«ពាក្យថា “savamānā” គឺហូរទៅ។ ពាក្យថា “បូរត្តំ” គឺភាពពេញប្រៀប។ ត្បូងមសារគល្លៈ ពួកអាចារ្យហៅថា “ចិត្តផលិកៈ” (កែវផលិកមានពណ៌ផ្សេងៗ) ក៏មាន។ ពាក្យថា “មហតំ ភូតានំ” គឺរបស់សត្វធំៗ។ ត្រីឈ្មោះ តិមិ តិមិង្គលៈ និងតិមិតិមិង្គលៈ គឺពូជត្រី ៣ ប្រភេទ។ ត្រីដែលអាចលេបត្រីតិមិបាន ឈ្មោះថា តិមិង្គលៈ។ ត្រីដែលអាចលេបទាំងត្រីតិមិ និងត្រីតិមិង្គលៈបាន ឈ្មោះថា តិមិតិមិង្គលៈ នេះជាពាក្យដែលពួកអាចារ្យពោលទុក។»

Mama [Pg.229] sāvakāti sotāpannādike ariyapuggale sandhāya vadati. Na saṃvasatīti uposathakammādivasena saṃvāsaṃ na karoti. Ukkhipatīti apaneti. Vimuttirasoti kilesehi vimuccanaraso. Sabbā hi sāsanasampatti yāvadeva anupādāya āsavehi cittassa vimuttiatthā.

«ពាក្យថា “សាវ័ករបស់តថាគត” ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកអរិយបុគ្គលមានព្រះសោតាបន្នជាដើម ទើបត្រាស់។ ពាក្យថា “មិនរួមរស់ជាមួយ” គឺមិនធ្វើសង្ឃកម្មមានឧបោសថកម្មជាដើមរួមគ្នា។ ពាក្យថា “ញាំង...ឲ្យខ្ទាតចេញ” គឺកម្ចាត់ចេញ។ ពាក្យថា “វិមុត្តិរស” គឺរសនៃការរួចផុតចាកកិលេសទាំងឡាយ។ ព្រោះថាសម្បត្តិក្នុងសាសនាទាំងអស់ មានប្រយោជន៍ត្រឹមតែការរួចផុតនៃចិត្តចាកអាសវៈទាំងឡាយ ព្រោះមិនប្រកាន់មាំប៉ុណ្ណោះ។»

Ratanānīti ratijananaṭṭhena ratanāni. Satipaṭṭhānādayo hi bhāviyamānā pubbabhāgepi anappakaṃ pītipāmojjaṃ nibbattenti, pageva aparabhāge. Vuttañhetaṃ –

ពាក្យថា រតនៈ ទាំងឡាយ គឺព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយមានសតិបដ្ឋានជាដើម កាលបើបុគ្គលចម្រើនហើយ សូម្បីក្នុងចំណែកខាងដើម ក៏ញ៉ាំងបីតិនិងបាមោជ្ជៈមិនតិចឲ្យកើតឡើង នឹងពោលទៅថ្វីដល់ទៅក្នុងចំណែកខាងចុង។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា៖

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374) –

«ក្នុងកាលណាៗ យោគាវចរពិចារណាឃើញនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ ក្នុងកាលនោះ យោគាវចរនោះរមែងបាននូវបីតិនិងបាមោជ្ជៈ បីតិនិងបាមោជ្ជៈនោះជាលក្ខណៈនៃព្រះនិព្វាន (អមតៈ) របស់បុគ្គលអ្នកដឹងច្បាស់»។

Lokiyaratananibbattaṃ pana pītipāmojjaṃ na tassa kalabhāgampi agghati. Apica –

ចំណែកឯបីតិនិងបាមោជ្ជៈដែលកើតអំពីលោកិយរតនៈ មិនមានតម្លៃសូម្បីតែមួយចំណែកតូច (មួយចំណែកក្នុងដប់ប្រាំមួយចំណែក) នៃបីតិនិងបាមោជ្ជៈនោះឡើយ។ មួយវិញទៀត៖

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratananti pavuccati’’. (dī. ni. aṭṭha. 2.33;

saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223;

khu. pā. aṭṭha. 6.3;

su. ni. aṭṭha. 1.226;

mahāni. aṭṭha. 50);

«វត្ថុណាដែលគេធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែង១ មានតម្លៃច្រើន១ រកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមគ្មាន១ ការឃើញបានដោយកម្រ១ ជាគ្រឿងប្រើប្រាស់របស់សត្វដ៏ឧត្តម១ វត្ថុនោះលោកហៅថា រតនៈ»។

Yadi ca cittīkatādibhāvena ratanaṃ nāma hoti, satipaṭṭhānādīnaṃyeva bhūtato ratanabhāvo. Bodhipakkhiyadhammānañhi so ānubhāvo, yaṃ sāvakā sāvakapāramiñāṇaṃ, paccekabuddhā paccekabodhiñāṇaṃ, sammāsambuddhā sammāsambodhiṃ adhigacchanti āsannakāraṇattā. Āsannakāraṇañhi dānādiupanissayoti evaṃ ratijananaṭṭhena cittīkatādiatthena ca ratanabhāvo bodhipakkhiyadhammānaṃ sātisayo. Tena vuttaṃ ‘‘tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ. Cattāro satipaṭṭhānā’’tiādi.

ប្រសិនបើវត្ថុឈ្មោះថា រតនៈ ព្រោះភាពជាវត្ថុដែលគេធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងជាដើមមែននោះ ភាពជារតនៈពិតប្រាកដ រមែងមានដល់ធម៌ទាំងឡាយមានសតិបដ្ឋានជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា នេះជាអានុភាពនៃពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយ ដែលជាហេតុជិតដិត ញ៉ាំងព្រះសាវ័កទាំងឡាយឲ្យសម្រេចនូវសាវកបារមីញាណ ញ៉ាំងព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយឲ្យសម្រេចនូវបច្ចេកពោធិញាណ និងញ៉ាំងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយឲ្យសម្រេចនូវសម្មាសម្ពោធិញាណ។ ព្រោះថា ឧបនិស្ស័យមានទានជាដើម ជាហេតុជិតដិត យ៉ាងនេះ ភាពជារតនៈដោយអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើង និងដោយអត្ថមានការធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងជាដើម នៃពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយ ទើបជាគុណជាតិដ៏ក្រៃលែង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ក្នុងធម៌ទាំងនោះ រតនៈទាំងឡាយនេះមាននៅ គឺ សតិបដ្ឋាន ៤» ជាដើម។

Tattha ārammaṇe okkantitvā upaṭṭhānaṭṭhena upaṭṭhānaṃ, satiyeva upaṭṭhānanti satipaṭṭhānaṃ. Ārammaṇassa pana kāyādivasena catubbidhattā vuttaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti. Tathā hi kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattasaññānaṃ pahānato asubhadukkhāniccānattabhāvaggahaṇato ca nesaṃ kāyānupassanādibhāvo vibhatto.

ក្នុងសតិបដ្ឋានទាំងនោះ ធម៌ដែលឈ្មោះថា ឧបដ្ឋានៈ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងចូលទៅតាំងនៅខ្ជាប់ខ្ជួនក្នុងអារម្មណ៍ សតិនោះឯងជាឧបដ្ឋានៈ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សតិបដ្ឋាន។ ប៉ុន្តែ ព្រោះអារម្មណ៍មាន ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃកាយជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «សតិបដ្ឋាន ៤»។ យ៉ាងណាមិញ ព្រោះការលះបង់នូវសុភសញ្ញា សុខសញ្ញា និច្ចសញ្ញា និងអត្តសញ្ញា ក្នុងកាយ វេទនា ចិត្ត និងធម៌ទាំងឡាយ ហើយកាន់យកនូវភាពជាអសុភៈ ទុក្ខៈ អនិច្ចៈ និងអនត្តា ភាពជាកាយានុបស្សនាជាដើម នៃសតិបដ្ឋានទាំងនោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់ចែកទុកហើយ។

Sammā padahanti etena, sayaṃ vā sammā padahati, pasatthaṃ sundaraṃ vā padahantīti sammappadhānaṃ, puggalassa vā sammadeva padhānabhāvakaraṇato sammappadhānaṃ [Pg.230] vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tampi anuppannuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanappahānavasena anuppannuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādanaṭṭhāpanavasena ca catukiccasādhakattā vuttaṃ ‘‘cattāro sammappadhānā’’ti.

ពួកបុគ្គលរមែងព្យាយាមដោយប្រពៃដោយធម៌នេះ ឬថា ធម៌នោះឯងរមែងព្យាយាមដោយប្រពៃ ឬថា ពួកបុគ្គលរមែងព្យាយាមនូវធម៌ដ៏ប្រសើរ ឬធម៌ដ៏ល្អ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សម្មប្បធាន ម៉្យាងទៀត ព្រោះធ្វើនូវភាពជាអ្នកព្យាយាមដោយប្រពៃនៃបុគ្គល ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សម្មប្បធាន នេះជាឈ្មោះនៃវីរិយៈ។ សូម្បីសម្មប្បធាននោះ ព្រោះជាធម៌សម្រេចកិច្ច ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការមិនឲ្យកើតឡើង និងការលះបង់នូវអកុសលធម៌ដែលមិនទាន់កើតនិងដែលកើតឡើងហើយ និងដោយអំណាចនៃការឲ្យកើតឡើង និងការតម្កល់ទុកនូវកុសលធម៌ដែលមិនទាន់កើតនិងដែលកើតឡើងហើយ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «សម្មប្បធាន ៤»។

Ijjhatīti iddhi, samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā tāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi. Iti paṭhamena atthena iddhi eva pādoti iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyena atthena iddhiyā pādo patiṭṭhā adhigamupāyoti iddhipādo. Tena hi uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti. Svāyaṃ iddhipādo yasmā chandādike cattāro adhipatidhamme dhure jeṭṭhake katvā nibbattīyati, tasmā vuttaṃ ‘‘cattāro iddhipādā’’ti.

ធម៌ណាដែលរមែងសម្រេច ធម៌នោះឈ្មោះថា ឥទ្ធិ សេចក្តីថា រមែងសម្រេចជាប្រយោជន៍ ឬរមែងសម្រេចផល។ ម៉្យាងទៀត សត្វទាំងឡាយរមែងសម្រេច គឺមានសេចក្តីចម្រើន ដល់នូវភាពដ៏ក្រៃលែងដោយធម៌នោះ ហេតុនោះធម៌នោះឈ្មោះថា ឥទ្ធិ។ ក្នុងអត្ថទីមួយយ៉ាងនេះ ឥទ្ធិហ្នឹងឯងជាបាទ (ចំណែក) ហេតុនោះឈ្មោះថា ឥទ្ធិបាទ សេចក្តីថា ជាចំណែកនៃឥទ្ធិ។ ក្នុងអត្ថទីពីរ ធម៌ដែលជាបាទ ជាទីតាំង ជាឧបាយនៃការសម្រេចនូវឥទ្ធិ ឈ្មោះថា ឥទ្ធិបាទ។ ព្រោះថា ពួកបុគ្គលរមែងដល់ គឺសម្រេចនូវឥទ្ធិដែលពោលគឺគុណវិសេសដ៏ក្រៃលែងឡើងទៅ ដោយឥទ្ធិបាទនោះ។ ឥទ្ធិបាទនោះ ព្រោះកើតឡើងដោយធ្វើនូវអធិបតីធម៌ ៤ យ៉ាង មានឆន្ទៈជាដើម ឲ្យជាប្រធាន ជាធំ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ឥទ្ធិបាទ ៤»។

Pañcindriyānīti saddhādīni pañca indriyāni. Tattha assaddhiyaṃ abhibhavitvā adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti saddhindriyaṃ. Kosajjaṃ abhibhavitvā paggahalakkhaṇe, pamādaṃ abhibhavitvā upaṭṭhānalakkhaṇe, vikkhepaṃ abhibhavitvā avikkhepalakkhaṇe, aññāṇaṃ abhibhavitvā dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti paññindriyaṃ.

ពាក្យថា ឥន្ទ្រិយ ៥ គឺ ឥន្ទ្រិយ ៥ មានសទ្ធាជាដើម។ ក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងនោះ ធម៌ដែលគ្របសង្កត់នូវសេចក្តីមិនជឿ ហើយធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈនៃការជឿស៊ប់ ឈ្មោះថា សទ្ធិន្ទ្រិយ។ ធម៌ដែលគ្របសង្កត់នូវសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស ហើយធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈនៃការផ្គងទុក (គឺវីរិយិន្ទ្រិយ), គ្របសង្កត់នូវសេចក្តីប្រមាទ ហើយធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈនៃការតាំងមាំ (គឺសតិន្ទ្រិយ), គ្របសង្កត់នូវសេចក្តីរាយមាយ ហើយធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈនៃការមិនរាយមាយ (គឺសមាធិន្ទ្រិយ), គ្របសង្កត់នូវសេចក្តីមិនដឹង ហើយធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈនៃការឃើញច្បាស់ ឈ្មោះថា បញ្ញិន្ទ្រិយ។

Tāniyeva assaddhiyādīhi anabhibhavanīyato akampiyaṭṭhena sampayuttadhammesu thirabhāvena ca balāni veditabbāni.

ឥន្ទ្រិយទាំងនោះឯង ព្រោះភាពជាធម៌ដែលសេចក្តីមិនជឿជាដើមមិនអាចគ្របសង្កត់បាន ដោយអត្ថថាមិនកម្រើក និងដោយភាពជាធម៌មាំមួនក្នុងសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ គប្បីដឹងថាជា ពលៈ ទាំងឡាយ។

Satta bojjhaṅgāti bodhiyā, bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā. Yā hi esā dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhati, kilesaniddāya vuṭṭhahati, cattāri ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti ‘‘bodhī’’ti vuccati. Tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgātipi bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādayo viya. Yopesa vuttappakārāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako ‘‘bodhī’’ti vuccati. Tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu porāṇā ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā’’ti (vibha. aṭṭha. 466; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.182; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.17). ‘‘Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā’’tiādinā (paṭi. ma. 2.17) nayenapi bojjhaṅgattho veditabbo.

ពាក្យថា ពោជ្ឈង្គ ៧ គឺ អង្គនៃពោធិ (ការត្រាស់ដឹង) ឬថា អង្គនៃបុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ។ ព្រោះថា ធម៌សាមគ្គីណា ដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនៃលោកុត្តរមគ្គ ជាធម៌ផ្ទុយនឹងឧបទ្ទវៈជាច្រើន មានការរួញរា ការរាយមាយ ការតាំងនៅ ការប្រឹងប្រែង ការប្រកបខ្លួនក្នុងកាមសុខល្លិកានុយោគនិងអត្តកិលមថានុយោគ និងការប្រកាន់ស្អិតនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិនិងសស្សតទិដ្ឋិជាដើម ដែលធម៌សាមគ្គីនោះពោលគឺ សតិ ធម្មវិចយៈ វីរិយៈ បីតិ បស្សទ្ធិ សមាធិ និងឧបេក្ខា ដែលជាហេតុនាំឲ្យអរិយសាវ័កត្រាស់ដឹង ភ្ញាក់រលឹកពីសេចក្តីលង់លក់គឺកិលេស ចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ច ៤ ឬធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន ធម៌សាមគ្គីនោះ លោកហៅថា «ពោធិ»។ អង្គទាំងឡាយនៃពោធិដែលពោលគឺធម៌សាមគ្គីនោះ ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ ដូចជាអង្គឈាន និងអង្គមគ្គជាដើម។ ម៉្យាងទៀត អរិយសាវ័កណាដែលត្រាស់ដឹងដោយធម៌សាមគ្គីមានប្រការដែលពោលហើយនោះ អរិយសាវ័កនោះ លោកហៅថា «ពោធិ»។ អង្គទាំងឡាយនៃបុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹងនោះ ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ ដូចជាអង្គនៃសេនា និងអង្គនៃរថជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយទើបពោលថា «អង្គទាំងឡាយនៃបុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ»។ គប្បីដឹងអត្ថនៃពោជ្ឈង្គ សូម្បីដោយន័យជាដើមថា «ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ»។

Ariyo [Pg.231] aṭṭhaṅgiko maggoti taṃtaṃmaggavajjhehi kilesehi ārakattā, ariyabhāvakarattā, ariyaphalappaṭilābhakarattā ca ariyo. Sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni assa atthi, aṭṭha aṅgāniyeva vā aṭṭhaṅgiko. Mārento kilese gacchati nibbānatthikehi vā maggīyati, sayaṃ vā nibbānaṃ maggatīti maggoti evametesaṃ satipaṭṭhānādīnaṃ atthavibhāgo veditabbo.

ពាក្យថា អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ គឺ ឈ្មោះថា អរិយៈ ព្រោះឆ្ងាយចាកកិលេសទាំងឡាយដែលត្រូវលះដោយមគ្គនោះៗ១ ព្រោះធ្វើឲ្យទៅជាព្រះអរិយៈ១ ព្រោះញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យបានសម្រេចនូវអរិយផល១។ មគ្គណាមានអង្គ ៨ មានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម មគ្គនោះឈ្មោះថា អដ្ឋង្គិកៈ ឬថា មគ្គនោះឯងមានអង្គ ៨ ហេតុនោះឈ្មោះថា អដ្ឋង្គិកៈ។ មគ្គដែលសម្លាប់នូវកិលេសទាំងឡាយហើយទៅ (កាន់ព្រះនិព្វាន) ឬថា ពួកបុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាព្រះនិព្វានរមែងស្វែងរក ឬថា មគ្គនោះឯងរមែងស្វែងរកនូវព្រះនិព្វាន ហេតុនោះឈ្មោះថា មគ្គ គប្បីដឹងការចែកអត្ថនៃធម៌ទាំងឡាយមានសតិបដ្ឋានជាដើម យ៉ាងនេះចុះ។

Sotāpannoti maggasaṅkhātaṃ sotaṃ āpajjitvā pāpuṇitvā ṭhito, sotāpattiphalaṭṭhoti attho. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannoti sotāpattiphalassa attapaccakkhakaraṇāya paṭipajjamāno paṭhamamaggaṭṭho, yo aṭṭhamakotipi vuccati. Sakadāgāmīti sakideva imaṃ lokaṃ paṭisandhiggahaṇavasena āgamanasīlo dutiyaphalaṭṭho. Anāgāmīti paṭisandhiggahaṇavasena kāmalokaṃ anāgamanasīlo tatiyaphalaṭṭho. Yo pana saddhānusārī dhammānusārī ekabījītievamādiko ariyapuggalavibhāgo, so etesaṃyeva pabhedoti. Sesaṃ vuttanayasadisameva.

ពាក្យថា សោតាបន្នៈ គឺ បុគ្គលអ្នកចូលទៅដល់ គឺសម្រេចនូវខ្សែទឹកពោលគឺមគ្គហើយតាំងនៅ សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិផល។ ពាក្យថា បុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផល គឺ បុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើសោតាបត្តិផលឲ្យប្រចក្សចំពោះខ្លួន គឺបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ) ដែលលោកហៅថា អដ្ឋមកបុគ្គល ផងដែរ។ ពាក្យថា សកទាគាមី គឺ បុគ្គលអ្នកមានសភាពមកកាន់លោកនេះតែម្តងទៀត ដោយអំណាចនៃការចាប់បដិសន្ធិ គឺបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងទុតិយផល (សកទាគាមិផល)។ ពាក្យថា អនាគាមី គឺ បុគ្គលអ្នកមានសភាពមិនត្រឡប់មកកាន់កាមលោកវិញ ដោយអំណាចនៃការចាប់បដិសន្ធិ គឺបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងតតិយផល (អនាគាមិផល)។ ចំណែកឯការបែងចែកអរិយបុគ្គល មានសទ្ធានុសារី ធម្មានុសារី និងឯកពីជិជាដើមណា ការបែងចែកនោះ ក៏ជាចំណែកនៃបុគ្គលទាំងនោះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចគ្នានឹងន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។

Pahārādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយបហារាទសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

10. Uposathasuttavaṇṇanā

១០. សេចក្តីអធិប្បាយឧបោសថសូត្រ

20. Dasame tadahuposatheti (udā. aṭṭha. 45; sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.383) tasmiṃ uposathadivasabhūte ahani. Uposathakaraṇatthāyāti ovādapātimokkhaṃ uddisituṃ. Uddhastaṃ aruṇanti aruṇuggamanaṃ. Uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhanti thero bhagavantaṃ pātimokkhuddesaṃ yāci. Tasmiṃ kāle ‘‘na, bhikkhave, anuposathe uposatho kātabbo’’ti (mahāva. 136) sikkhāpadassa apaññattattā. Kasmā pana bhagavā tiyāmarattiṃ vītināmesi? Tato paṭṭhāya ovādapātimokkhaṃ anuddisitukāmo tassa vatthuṃ pākaṭaṃ kātuṃ. Addasāti kathaṃ addasa? Attano cetopariyañāṇena tassaṃ parisati bhikkhūnaṃ cittāni parijānanto tassa dussīlassa cittaṃ passi. Yasmā pana citte diṭṭhe taṃsamaṅgīpuggalo diṭṭho nāma hoti, tasmā ‘‘addasā kho āyasmā mahāmoggallāno [Pg.232] taṃ puggalaṃ dussīla’’ntiādi vuttaṃ. Yatheva hi anāgate sattasu divasesu pavattaṃ paresaṃ cittaṃ cetopariyañāṇalābhī jānāti, evaṃ atītepīti. Majjhe bhikkhusaṅghassa nisinnanti saṅghapariyāpanno viya bhikkhusaṅghassa anto nisinnaṃ. Diṭṭhosīti ayaṃ na pakatattoti bhagavatā diṭṭho asi. Yasmā ca evaṃ diṭṭho, tasmā natthi te tava bhikkhūhi saddhiṃ ekakammādisaṃvāso. Yasmā pana so saṃvāso tava natthi, tasmā uṭṭhehi, āvusoti evamettha padayojanā veditabbā.

២០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា tadahuposathe គឺ ក្នុងថ្ងៃដែលជាថ្ងៃឧបោសថនោះ។ ពាក្យថា Uposathakaraṇatthāya គឺ ដើម្បីសម្តែងនូវឱវាទបាតិមោក្ខ។ ពាក្យថា Uddhastaṃ aruṇaṃ គឺ ការរះឡើងនៃអរុណ។ ពាក្យថា Uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ គឺ ព្រះថេរៈបានអារាធនាព្រះមានព្រះភាគដើម្បីសម្តែងនូវបាតិមោក្ខ។ ព្រោះក្នុងកាលនោះ សិក្ខាបទថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុមិនគប្បីធ្វើឧបោសថក្នុងថ្ងៃដែលមិនមែនជាថ្ងៃឧបោសថឡើយ» ព្រះមានព្រះភាគមិនទាន់ទ្រង់បញ្ញត្តនៅឡើយ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ញ៉ាំងរាត្រីមានយាមបីឲ្យកន្លងទៅ? ព្រោះព្រះអង្គមិនប្រាថ្នានឹងសម្តែងឱវាទបាតិមោក្ខតាំងពីពេលនោះទៅ ដើម្បីធ្វើរឿងនោះឲ្យប្រាកដច្បាស់។ ពាក្យថា Addasā សួរថា ឃើញដូចម្តេច? គឺព្រះថេរៈកាលដឹងច្បាស់នូវចិត្តរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយក្នុងបរិស័ទនោះ ដោយចេតោបរិយញាណរបស់ខ្លួន ក៏បានឃើញចិត្តរបស់ភិក្ខុទ្រុស្តសីលនោះ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះកាលបើឃើញចិត្តហើយ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយចិត្តនោះ ក៏ឈ្មោះថាបានឃើញដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រះមហាមោគ្គល្លានដ៏មានអាយុ បានឃើញនូវបុគ្គលទ្រុស្តសីលនោះ» ជាដើម។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកបានចេតោបរិយញាណ រមែងដឹងនូវចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងថ្ងៃទាំង ៧ ក្នុងអនាគតយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងអតីតក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Majjhe bhikkhusaṅghassa nisinnaṃ គឺ អង្គុយក្នុងកណ្តាលភិក្ខុសង្ឃ ហាក់ដូចជាភិក្ខុដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ឃ។ ពាក្យថា Diṭṭhosi គឺ ភិក្ខុនេះមិនមែនជាអ្នកមានសីលជាប្រក្រតីទេ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ឃើញហើយ។ ហើយព្រោះទ្រង់ឃើញយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនោះ ការនៅរួមគ្នាមានសង្ឃកម្មជាមួយគ្នាជាដើម របស់ភិក្ខុនោះជាមួយនឹងភិក្ខុទាំងឡាយ ទើបមិនមាន។ ប៉ុន្តែ ព្រោះការនៅរួមគ្នានោះមិនមានដល់អ្នក ព្រោះហេតុនោះ នែអាវុសោ ចូរអ្នកក្រោកឡើងចុះ គប្បីដឹងការភ្ជាប់បទក្នុងទីនេះ យ៉ាងនេះចុះ។

Tatiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosīti anekavāraṃ vatvāpi ‘‘thero sayameva nibbinno oramissatī’’ti vā, ‘‘idāni imesaṃ paṭipattiṃ jānissāmī’’ti vā adhippāyena tuṇhī ahosi. Bāhāyaṃ gahetvāti ‘‘bhagavatā mayā ca yāthāvato diṭṭho, yāvatatiyaṃ ‘uṭṭhehi, āvuso’ti ca vutto na vuṭṭhāti, idānissa nikkaḍḍhanakālo, mā saṅghassa uposathantarāyo ahosī’’ti taṃ bāhāyaṃ aggahesi, tathā gahetvā. Bahi dvārakoṭṭhakā nikkhāmetvāti dvārakoṭṭhakā dvārasālāto nikkhāmetvā. Bahīti pana nikkhāmitaṭṭhānadassanaṃ. Atha vā bahidvārakoṭṭhakāti bahidvārakoṭṭhakatopi nikkhāmetvā, na antodvārakoṭṭhakato eva. Ubhayatthāpi vihārato bahikatvāti attho. Sūcighaṭikaṃ datvāti aggaḷasūciñca uparighaṭikañca ādahitvā, suṭṭhutaraṃ kavāṭaṃ thaketvāti attho. Yāva bāhāgahaṇāpi nāmāti iminā ‘‘aparisuddhā, ānanda, parisā’’ti vacanaṃ sutvā eva hi tena pakkamitabbaṃ siyā, evaṃ apakkamitvā yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamessati, acchariyamidanti dasseti. Idañca garahanacchariyamevāti veditabbaṃ.

ពាក្យថា Tatiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosi គឺ សូម្បីព្រះថេរៈពោលអស់វារៈច្រើនដងយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏បុគ្គលនោះនៅតែស្ងៀម ដោយគិតថា «ព្រះថេរៈនឹងនឿយណាយហើយឈប់ទៅដោយខ្លួនឯង» ឬដោយបំណងថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងដឹងនូវការប្រតិបត្តិរបស់លោកទាំងនេះ»។ ពាក្យថា Bāhāyaṃ gahetvā គឺ ព្រះថេរៈគិតថា «ព្រះមានព្រះភាគ និងអាត្មាអញបានឃើញបុគ្គលនេះតាមពិតហើយ កាលបើពោលអស់វារៈបីដងថា នែអាវុសោ ចូរក្រោកឡើង ក៏នៅតែមិនក្រោក ឥឡូវនេះជាកាលគួរកំចាត់ចេញហើយ កុំឲ្យមានសេចក្តីអន្តរាយដល់ឧបោសថរបស់សង្ឃឡើយ» ដូច្នេះហើយ ទើបចាប់ដើមដៃរបស់បុគ្គលនោះ គឺចាប់យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Bahi dvārakoṭṭhakā nikkhāmetvā គឺ ញ៉ាំងបុគ្គលនោះឲ្យចេញទៅចាកខ្លោងទ្វារ គឺចាកសាលាខ្លោងទ្វារ។ ចំណែកឯពាក្យថា Bahi គឺ សម្តែងនូវទីកន្លែងដែលញ៉ាំងឲ្យចេញទៅ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា bahidvārakoṭṭhakā គឺ ញ៉ាំងឲ្យចេញទៅសូម្បីចាកខាងក្រៅខ្លោងទ្វារ មិនមែនត្រឹមតែខាងក្នុងខ្លោងទ្វារឡើយ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យចេញទៅខាងក្រៅវិហារ ក្នុងន័យទាំងពីរនោះ។ ពាក្យថា Sūcighaṭikaṃ datvā គឺ បោះសន្លាក់ទ្វារ និងដាក់គន្លឹះខាងលើ សេចក្តីថា បិទទ្វារឲ្យជិតល្អ។ ពាក្យថា Yāva bāhāgahaṇāpi nāma គឺ សម្តែងថា ព្រោះបុគ្គលនោះគ្រាន់តែឮពាក្យថា «ម្នាលអានន្ទ បរិស័ទមិនបរិសុទ្ធឡើយ» ក៏គួរតែចៀសចេញទៅហើយ តែមិនចៀសចេញទៅយ៉ាងនោះឡើយ រហូតដល់ទៅចាប់ដើមដៃ ទើបមោឃបុរសនោះព្រមទៅ នេះជាការគួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់។ គប្បីដឹងថា នេះជាការអស្ចារ្យក្នុងផ្លូវតិះដៀលប៉ុណ្ណោះ។

Atha bhagavā cintesi – ‘‘idāni bhikkhusaṅghe abbudo jāto, aparisuddhā puggalā uposathaṃ āgacchanti, na ca tathāgatā aparisuddhāya parisāya uposathaṃ karonti, pātimokkhaṃ uddisanti. Anuddisante ca bhikkhusaṅghassa uposatho pacchijjati. Yaṃnūnāhaṃ ito paṭṭhāya bhikkhūnaṃyeva pātimokkhuddesaṃ anujāneyya’’nti. Evaṃ pana cintetvā bhikkhūnaṃyeva pātimokkhuddesaṃ anujāni. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā…pe… pātimokkhaṃ uddiseyyāthā’’ti. Tattha na dānāhanti idāni ahaṃ uposathaṃ na [Pg.233] karissāmi, pātimokkhaṃ na uddisissāmīti paccekaṃ na-kārena sambandho. Duvidhañhi pātimokkhaṃ – āṇāpātimokkhaṃ, ovādapātimokkhanti. Tesu ‘‘suṇātu me, bhante’’tiādikaṃ (mahāva. 134) āṇāpātimokkhaṃ. Taṃ sāvakāva uddisanti, na buddhā, yaṃ anvaddhamāsaṃ uddisīyati. ‘‘Khantī paramaṃ…pe… sabbapāpassa akaraṇaṃ…pe… anupavādo anupaghāto…pe… etaṃ buddhāna sāsana’’nti (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183-185; udā. 36; netti. 30) imā pana tisso gāthā ovādapātimokkhaṃ nāma. Taṃ buddhāva uddisanti, na sāvakā, channampi vassānaṃ accayena uddisanti. Dīghāyukabuddhānañhi dharamānakāle ayameva pātimokkhuddeso, appāyukabuddhānaṃ pana paṭhamabodhiyaṃyeva. Tato paraṃ itaro. Tañca kho bhikkhūyeva uddisanti, na buddhā, tasmā amhākampi bhagavā vīsativassamattaṃ imaṃ ovādapātimokkhaṃ uddisitvā imaṃ antarāyaṃ disvā tato paraṃ na uddisi. Aṭṭhānanti akāraṇaṃ. Anavakāsoti tasseva vevacanaṃ. Kāraṇañhi yathā tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ‘‘ṭhāna’’nti vuccati, evaṃ ‘‘avakāso’’tipi vuccati. Yanti kiriyāparāmasanaṃ.

គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ឥឡូវនេះ ឧបទ្រពកើតឡើងហើយក្នុងភិក្ខុសង្ឃ បុគ្គលមិនបរិសុទ្ធទាំងឡាយមកកាន់ឧបោសថ ក៏ឯព្រះតថាគតទាំងឡាយ មិនធ្វើឧបោសថ មិនសម្តែងបាតិមោក្ខ ក្នុងបរិស័ទដែលមិនបរិសុទ្ធឡើយ។ កាលបើមិនសម្តែង ឧបោសថរបស់ភិក្ខុសង្ឃរមែងដាច់ខាត។ បើដូច្នោះ គួរតែតថាគតអនុញ្ញាតការសម្តែងបាតិមោក្ខដល់ភិក្ខុទាំងឡាយតែម្តង ចាប់តាំងពីពេលនេះទៅ»។ លុះទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះហើយ ទើបទ្រង់អនុញ្ញាតការសម្តែងបាតិមោក្ខដល់ភិក្ខុទាំងឡាយតែម្តង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «លំដាប់នោះឯង ព្រះមានព្រះភាគ...បេ... អ្នកទាំងឡាយចូរសម្តែងបាតិមោក្ខចុះ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ន ទានាហំ (ឥឡូវនេះ តថាគតមិន...) សេចក្តីថា ឥឡូវនេះ តថាគតនឹងមិនធ្វើឧបោសថ នឹងមិនសម្តែងបាតិមោក្ខ ភ្ជាប់ដោយបដិសេធសព្ទ (ន-ការៈ) មួយៗ។ ព្រោះថា បាតិមោក្ខមាន ២ យ៉ាងគឺ អាណាបាតិមោក្ខ និងឱវាទបាតិមោក្ខ។ ក្នុងបាតិមោក្ខទាំងពីរនោះ បាតិមោក្ខដែលមានពាក្យផ្តើមថា «សុណាតុ មេ, ភន្តេ» (សូមព្រះសង្ឃស្តាប់ខ្ញុំ ករុណា...) ជាដើម ឈ្មោះថា អាណាបាតិមោក្ខ។ អាណាបាតិមោក្ខនោះ ពួកសាវ័កតែងសម្តែង ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមិនសម្តែងឡើយ ដែលតែងសម្តែងរាល់កន្លះខែ (រាល់ឧបោសថ)។ ចំណែកឯគាថាទាំង ៣ នេះគឺ «ខន្តី បរមំ...បេ... សព្វបាបស្ស អករណំ...បេ... អនុបវាទោ អនុបឃាតោ...បេ... ឯតំ ពុទ្ធាន សាសនំ» ឈ្មោះថា ឱវាទបាតិមោក្ខ។ ឱវាទបាតិមោក្ខនោះ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយតែងសម្តែង ពួកសាវ័កមិនសម្តែងឡើយ តែងសម្តែងដោយកន្លងទៅអស់ ៦ ឆ្នាំក៏មាន។ ព្រោះថា ក្នុងកាលដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមានព្រះជន្មវែងគង់ធរមាននៅ ការសម្តែងបាតិមោក្ខនេះឯងរមែងមាន ចំណែកឯព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដែលមានព្រះជន្មខ្លី រមែងមានក្នុងបឋមពោធិកាលប៉ុណ្ណោះ។ តពីនោះទៅ គឺបាតិមោក្ខមួយទៀត (អាណាបាតិមោក្ខ)។ ហើយបាតិមោក្ខនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះតែងសម្តែង ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមិនសម្តែងឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីព្រះមានព្រះភាគរបស់យើង ទ្រង់សម្តែងឱវាទបាតិមោក្ខនេះអស់ប្រមាណ ២០ វស្សា លុះទ្រង់ឃើញអន្តរាយនេះហើយ តពីនោះមកក៏មិនបានសម្តែងឡើយ។ ពាក្យថា អដ្ឋានំ សេចក្តីថា មិនមែនជាហេតុ។ ពាក្យថា អនវកាសោ ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យ អដ្ឋានំ នោះឯង។ ព្រោះថា ហេតុដែលជាទីតាំងនៃផល ព្រោះផលនោះប្រព្រឹត្តទៅតាមហេតុនោះ ហៅថា «ឋានៈ» យ៉ាងណាមិញ សូម្បីពាក្យថា «អវកាសៈ» ក៏ហៅយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា យំ ជាពាក្យចង្អុលបង្ហាញនូវកិរិយា។

Aṭṭhime, bhikkhave, mahāsamuddeti ko anusandhi? Yvāyaṃ aparisuddhāya parisāya pātimokkhassa anuddeso vutto, so imasmiṃ dhammavinaye acchariyo abbhuto dhammoti taṃ aparehipi sattahi acchariyabbhutadhammehi saddhiṃ vibhajitvā dassetukāmo paṭhamaṃ tāva tesaṃ upamābhāvena mahāsamudde aṭṭha acchariyabbhutadhamme dassento satthā ‘‘aṭṭhime, bhikkhave, mahāsamudde’’tiādimāha.

ក្នុងពាក្យថា អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេ នេះ មានការតភ្ជាប់សេចក្តី (អនុសន្ធិ) ដូចម្តេច? ការមិនសម្តែងបាតិមោក្ខក្នុងបរិស័ទដែលមិនបរិសុទ្ធណា ដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ ការមិនសម្តែងនោះ ជាធម៌គួរឱ្យអស្ចារ្យ ចម្លែក ក្នុងធម្មវិន័យនេះ ព្រះសាស្តាកាលបើទ្រង់ប្រាថ្នានឹងចែកសម្តែងធម៌នោះ ជាមួយនិងធម៌គួរឱ្យអស្ចារ្យ ចម្លែក ៧ យ៉ាងដទៃទៀត ទើបជាដំបូង ទ្រង់សម្តែងធម៌គួរឱ្យអស្ចារ្យ ចម្លែក ៨ យ៉ាងក្នុងមហាសមុទ្រ ដោយឧបមា ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌គួរឱ្យអស្ចារ្យ ចម្លែក ៨ យ៉ាងនេះ មានក្នុងមហាសមុទ្រ)។

Uposathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧបោសថសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃមហាវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

3. Gahapativaggo

៣. គហបតីវគ្គ

1-7. Paṭhamauggasuttādivaṇṇanā

១-៧. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមឧគ្គសូត្រជាដើម

21-27. Tatiyassa paṭhamadutiyesu natthi vattabbaṃ. Tatiye ‘‘hatthago’’ti vattabbe ‘‘hatthako’’ti vuttaṃ. So hi rājapurisānaṃ hatthato [Pg.234] yakkhassa hatthaṃ, yakkhassa hatthato bhagavato hatthaṃ, bhagavato hatthato puna rājapurisānaṃ hatthaṃ gatattā nāmato hatthako āḷavakoti jāto. Tenāha ‘‘āḷavakayakkhassa hatthato hatthehi sampaṭicchitattā hatthakoti laddhanāmo rājakumāro’’ti. Catutthādīni uttānatthāneva.

២១-២៧. ក្នុងសូត្រទី ៣ នៃវគ្គនេះ គ្មានពាក្យអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ក្នុងសូត្រទី ១ និងទី ២ ឡើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៣ កាលដែលគួរនិយាយថា «ហត្ថគោ» តែត្រាស់ហៅថា «ហត្ថកោ» វិញ។ ព្រោះថា ព្រះរាជកុមារនោះ យាងពីដៃរបស់រាជបុរស ទៅកាន់ដៃរបស់យក្ស ពីដៃរបស់យក្ស ទៅកាន់ព្រះហស្តរបស់ព្រះមានព្រះភាគ ពីព្រះហស្តរបស់ព្រះមានព្រះភាគ ត្រឡប់ទៅកាន់ដៃរបស់រាជបុរសវិញ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមាននាមប្រាកដថា ហត្ថកៈ អាឡវកៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រះរាជកុមារបាននាមថា ហត្ថកៈ ព្រោះការទទួលដោយដៃទាំងឡាយ ពីដៃរបស់អាឡវកយក្ស»។ ចំណែកសូត្រទី ៤ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

Paṭhamauggasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមឧគ្គសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

8. Dutiyabalasuttavaṇṇanā

៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃទុតិយពលសូត្រ

28. Aṭṭhame khīṇāsavassa sabbesaṃ saṅkhārānaṃ aniccatā asammohavasena kiccato maggapaññāya suppaṭividdhā, vipassanāya ārammaṇakaraṇavasenapīti dassento āha ‘‘sahavipassanāya maggapaññāyā’’ti. Ime kāmāti dvepi kāme vadati. Kilesavasena uppajjamāno hi pariḷāho vatthukāmasannissayo vatthukāmavisayo vāti dvepi sapariḷāhaṭṭhena aṅgārakāsu viyāti ‘‘aṅgārakāsūpamā’’ti vuttā. Anto vuccati lāmakaṭṭhena taṇhā, byantaṃ vigatantaṃ bhūtanti byantibhūtanti āha ‘‘vigatantabhūta’’nti, nittaṇhanti attho.

២៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញថា ភាពជាអនិច្ចៈនៃសង្ខារទាំងពួង ព្រះខីណាស្រពបានចាក់ធ្លុះដោយល្អហើយ ដោយអំណាចមិនវង្វេង តាមកិច្ច ដោយមគ្គបញ្ញា និងដោយអំណាចធ្វើជាអារម្មណ៍នៃវិបស្សនាផង ទើបពោលថា «សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ» (ដោយមគ្គបញ្ញាជាមួយនិងវិបស្សនា)។ ពាក្យថា ឥមេ កាមា ទ្រង់សំដៅដល់កាមទាំងពីរ (វត្ថុកាម និងកិលេសកាម)។ ព្រោះថា សេចក្តីក្តៅក្រហាយដែលកើតឡើងដោយអំណាចកិលេស ដែលអាស្រ័យវត្ថុកាម ឬមានវត្ថុកាមជាអារម្មណ៍ ទាំងពីរកាលបើពោលដោយអត្ថថាជាសេចក្តីក្តៅក្រហាយ រមែងប្រៀបដូចជារណ្តៅរងើកភ្លើង ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «អង្គារកាសូបមា» (ប្រៀបដូចជារណ្តៅរងើកភ្លើង)។ ពាក្យថា អន្តោ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់តណ្ហា ដោយអត្ថថាថោកទាប, ពាក្យថា ព្យន្តំ សេចក្តីថា មានទីបំផុតទៅប្រាសហើយ គឺទៅជាប្រាសចាកទីបំផុតហើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «វិគតន្តភូតំ» មានន័យថា មិនមានតណ្ហា។

Dutiyabalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃទុតិយពលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

9. Akkhaṇasuttavaṇṇanā

៩. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអក្ខណសូត្រ

29. Navame yasmā mahiddhikapetā devāsurānaṃ āvāhaṃ gacchanti, vivāhaṃ na gacchanti, tasmā pettivisayeneva asurakāyo gahitoti veditabbo. Petāsurā pana petā evāti tesaṃ petehi saṅgaho avuttasiddhova.

២៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ព្រោះហេតុតែពួកប្រេតដែលមានឫទ្ធិច្រើន តែងទៅកាន់ការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ (ការនាំកូនស្រីមក) របស់ពួកទេវាសូរ តែមិនទៅកាន់ការវិវាហៈ (ការនាំកូនប្រុសទៅ) ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា អសុរកាយ ព្រះអង្គទ្រង់សង្គ្រោះចូលក្នុងបេត្តិវិស័យ (ភពប្រេត) នោះឯង។ ចំណែកឯពួកប្រេតអសូរ ក៏ជាប្រេតពិតៗ ដូចនេះ ការសង្គ្រោះពួកអសូរទាំងនោះចូលក្នុងពួកប្រេត ទើបជាការសម្រេចបានដោយមិនបាច់ពោលឡើយ។

Akkhaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអក្ខណសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

10. Anuruddhamahāvitakkasuttavaṇṇanā

១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអនុរុទ្ធមហាវិតក្កសូត្រ

30. Dasame [Pg.235] appicchassāti na icchassa. Abhāvattho hettha appasaddo ‘‘appaḍaṃsamakasavātātapā’’tiādīsu (a. ni. 10.11) viya. Paccayesu appiccho paccayappiccho, cīvarādipaccayesu icchārahito. Adhigamappicchoti jhānādiadhigamavibhāvane icchārahito. Pariyattiappicchoti pariyattiyaṃ bāhusaccavibhāvane icchārahito. Dhutaṅgappicchoti dhutaṅgesu appiccho dhutaṅgabhāvavibhāvane icchārahito. Santaguṇaniguhanenāti attani saṃvijjamānānaṃ jhānādiguṇānañceva bāhusaccaguṇassa dhutaṅgaguṇassa ca niguhanena chādanena. Sampajjatīti nipphajjati sijjhati. No mahicchassāti mahatiyā icchāya samannāgatassa no sampajjati anudhammassapi anipphajjanato. Pavivittassāti pakārehi vivittassa. Tenāha ‘‘kāyacittaupadhivivekehi vivittassā’’ti. Ārambhavatthuvasenāti bhāvanābhiyogavasena ekībhāvova kāyavivekoti adhippeto, na gaṇasaṅgaṇikābhāvamattanti dasseti. Kammanti yogakammaṃ.

៣០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា អប្បិច្ឆស្ស សេចក្តីថា មិនមានសេចក្តីប្រាថ្នា។ ព្រោះថា អប្បសព្ទ ក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា មិនមាន (អភាវៈ) ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «អប្បដំសមកសវាតាតបា» (មិនសូវមានរបោម មូស ខ្យល់ និងកំដៅថ្ងៃ)។ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចក្នុងបច្ច័យ ឈ្មោះថា បច្ចយប្បិច្ឆៈ គឺមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយមានចីវរជាដើម។ ពាក្យថា អធិគមប្បិច្ឆោ សេចក្តីថា មិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការសម្តែងការសម្រេចធម៌មានឈានជាដើម។ ពាក្យថា បរិយត្តិអប្បិច្ឆោ សេចក្តីថា មិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការសម្តែងភាពជាពហុស្សូតក្នុងបរិយត្តិ។ ពាក្យថា ធុតង្គប្បិច្ឆោ សេចក្តីថា មានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចក្នុងធុតង្គទាំងឡាយ គឺមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការសម្តែងភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ធុតង្គ។ ពាក្យថា សន្តគុណនិគុហនេន សេចក្តីថា ដោយការលាក់បាំង គឺការបិទបាំងនូវគុណទាំងឡាយមានឈានជាដើម ដែលមាននៅក្នុងខ្លួន និងគុណគឺភាពជាពហុស្សូត និងគុណគឺធុតង្គ។ ពាក្យថា សម្បជ្ជតិ សេចក្តីថា សម្រេច គឺសម្រេចផល។ ពាក្យថា នោ មហិច្ឆស្ស សេចក្តីថា ធម៌នេះមិនសម្រេចដល់បុគ្គលដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រាថ្នាធំឡើយ ព្រោះសូម្បីតែអនុធម៌ក៏មិនសម្រេចដែរ។ ពាក្យថា បវិវិត្តស្ស សេចក្តីថា ស្ងាត់ដោយប្រការផ្សេងៗ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កាយចិត្តុបធិវិវេកេហិ វិវិត្តស្ស» (ស្ងាត់ចាកកាយវិវេក ចិត្តវិវេក និងឧបធិវិវេក)។ ពាក្យថា អារម្ភវត្ថុវសេន សេចក្តីថា ភាពជាបុគ្គលម្នាក់ឯង ដោយអំណាចនៃការប្រកបក្នុងភាវនា ឈ្មោះថា កាយវិវេក នេះជាអធិប្បាយ មិនមែនគ្រាន់តែមិនមានការច្របូកច្របល់ដោយគណៈប៉ុណ្ណោះទេ នេះជាការបង្ហាញ។ ពាក្យថា កម្មំ សេចក្តីថា យោគកម្ម (ការប្រកបព្យាយាម)។

Sattehi kilesehi ca saṅgaṇanaṃ samodhānaṃ saṅgaṇikā, sā āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti saṅgaṇikārāmo, tassa. Tenāha ‘‘gaṇasaṅgaṇikāya cevā’’tiādi. Āraddhavīriyassāti paggahitavīriyassa. Tañca kho upadhiviveke ninnatāvasena ‘‘ayaṃ dhammo’’ti vacanato. Esa nayo itaresupi. Vivaṭṭanissitaṃyeva hi samādhānaṃ idhādhippetaṃ, tathā paññāpi. Kammassa-katapaññāya hi ṭhito kammavasena bhavesu nānappakāro anatthoti jānanto kammakkhayakaraṃ ñāṇaṃ abhipattheti, tadatthañca ussāhaṃ karoti. Mānādayo sattasantānaṃ saṃsāre papañcenti vitthārentīti papañcāti āha ‘‘taṇhāmānadiṭṭhipapañcarahitattā’’tiādi. Sesamettha suviññeyyameva.

ការច្របូកច្របល់ គឺការប្រជុំគ្នាដោយសត្វទាំងឡាយ និងកិលេសទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សង្គណិកា (ការច្របូកច្របល់) ការច្របូកច្របល់នោះ ជាទីត្រេកអររបស់បុគ្គលនោះ ដោយអត្ថថាជាទីរីករាយ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សង្គណិការាមៈ (អ្នកត្រេកអរក្នុងការច្របូកច្របល់)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «គណសង្គណិកាយ ចេវ» (ទាំងការច្របូកច្របល់ដោយគណៈ) ជាដើម។ ពាក្យថា អារទ្ធវីរិយស្ស សេចក្តីថា បុគ្គលដែលបានផ្គងសេចក្តីព្យាយាមហើយ។ សេចក្តីព្យាយាមនោះឯង ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ថា «ធម៌នេះ...» ដោយអំណាចនៃការបង្អោនទៅក្នុងឧបធិវិវេក។ វិធីនេះ សូម្បីក្នុងធម៌ដទៃទៀតក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ សំដៅយកតែសមាធិដែលអាស្រ័យវិវដ្តៈ (ការមិនវិលវល់) ប៉ុណ្ណោះ សូម្បីបញ្ញាក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងកម្មស្សកតបញ្ញា កាលដឹងថាសេចក្តីវិនាសផ្សេងៗ ក្នុងភពទាំងឡាយ រមែងមានដោយអំណាចនៃកម្ម តែងប្រាថ្នានូវញាណដែលធ្វើនូវការអស់ទៅនៃកម្ម និងធ្វើសេចក្តីព្យាយាមដើម្បីញាណនោះ។ ធម៌ទាំងឡាយមានមានៈជាដើម តែងធ្វើឱ្យសន្តានរបស់សត្វយឺតយូរ គឺផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងសង្សារវដ្ត ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បបញ្ចៈ (ធម៌ធ្វើឱ្យយឺតយូរ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «តណ្ហាមានទិដ្ឋិបបញ្ចរហិតត្តា» (ព្រោះភាពជាអ្នកប្រាសចាកបបញ្ចធម៌គឺតណ្ហា មានៈ និងទិដ្ឋិ) ជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។

Anuruddhamahāvitakkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអនុរុទ្ធមហាវិតក្កសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Gahapativaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃគហបតីវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

4. Dānavaggo

៤. ទានវគ្គ

1-4. Paṭhamadānasuttādivaṇṇanā

១-៤. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមទានសូត្រជាដើម

31-34. Catutthassa [Pg.236] paṭhame āsajjāti yassa deti, tassa āgamanahetu tena samāgamanimittaṃ. Bhayāti bhayahetu. Nanu bhayaṃ nāma laddhakāmatārāgādayo viya cetanāya avisuddhikaraṃ, taṃ kasmā idha gahitanti? Nayidaṃ tādisaṃ vohārabhayādiṃ sandhāya vuttanti dassetuṃ ‘‘ayaṃ adāyako akārako’’tiādi vuttaṃ. Adāsi meti yaṃ pubbe kataṃ upakāraṃ cintetvā dīyati, taṃ sandhāya vuttaṃ. Dassati meti paccupakārāsīsāya yaṃ dīyati, taṃ sandhāya vadati. Sāhu dānanti dānaṃ nāmetaṃ paṇḍitapaññattanti sādhusamācāre ṭhatvā deti. Alaṅkāratthanti upasobhanatthaṃ. Dānañhi datvā taṃ paccavekkhantassa pāmojjapītisomanassādayo uppajjanti, lobhadosaissāmaccherādayopi vidūrī bhavanti. Idāni dānaṃ anukūladhammaparibrūhanena paccanīkadhammavidūrīkaraṇena ca bhāvanācittassa upasobhanāya ca parikkhārāya ca hotīti ‘‘alaṅkāratthañceva parikkhāratthañca detī’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘dānañhi cittaṃ muduṃ karotī’’tiādi. Muducitto hoti laddhā dāyake ‘‘iminā mayhaṃ saṅgaho kato’’ti, dātāpi laddhari. Tena vuttaṃ ‘‘ubhinnampi cittaṃ muduṃ karotī’’ti.

៣១-៣៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា អាសជ្ជៈ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃការមកដល់នៃបុគ្គលដែលខ្លួនត្រូវឱ្យ គឺព្រោះនិមិត្តនៃការជួបជុំនឹងបុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា ភយា សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃភ័យ។ សួរថា ភ័យ ឈ្មោះថាជាធម៌ធ្វើឱ្យចេតនាមិនបរិសុទ្ធ ដូចជាសេចក្តីប្រាថ្នាចង់បាន និងរាគៈជាដើម ហេតុអ្វីបានជាលោកយកមកពោលក្នុងទីនេះ? ឆ្លើយថា ពាក្យនេះ លោកមិនបានពោលសំដៅយកវោហារភ័យ (ភ័យក្នុងលោក) យ៉ាងនោះឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «អយំ អទាយកោ អការកោ» (បុគ្គលនេះមិនមែនជាអ្នកឱ្យ មិនមែនជាអ្នកធ្វើ) ជាដើម។ ពាក្យថា អទាសិ មេ (គេបានឱ្យដល់ខ្ញុំហើយ) លោកពោលសំដៅយកទានដែលបុគ្គលឱ្យ ដោយគិតដល់ឧបការៈដែលគេបានធ្វើហើយក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា ទស្សតិ មេ (គេនឹងឱ្យដល់ខ្ញុំ) លោកពោលសំដៅយកទានដែលបុគ្គលឱ្យ ដោយសង្ឃឹមការជួយតបវិញ។ ពាក្យថា សាហុ ទានំ (ទានជាការល្អ) សេចក្តីថា ទាននេះជាធម៌ដែលអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយបញ្ញត្តទុកហើយ បុគ្គលកាលតាំងនៅក្នុងសេចក្តីប្រព្រឹត្តដ៏ល្អ ទើបឱ្យ។ ពាក្យថា អលង្ការត្ថំ សេចក្តីថា ដើម្បីជាគ្រឿងលម្អ។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលឱ្យទានហើយ ពិចារណានូវទាននោះ សេចក្តីរីករាយ បីតិ និងសោមនស្សជាដើម រមែងកើតឡើង សូម្បីតែលោភៈ ទោសៈ ឥស្សា និងមច្ឆរិយៈជាដើម ក៏រមែងវិនាសទៅឆ្ងាយ។ ឥឡូវនេះ ទានរមែងជាទៅដើម្បីជាគ្រឿងលម្អ និងជាគ្រឿងបរិក្ខារនៃចិត្តដែលចម្រើនភាវនា ដោយការបង្កើនធម៌ដែលជាកុសល និងការកម្ចាត់បង់ធម៌ដែលជាសត្រូវ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «អលង្ការត្ថញ្ចេវ បរិក្ខារត្ថញ្ច ទេតិ» (ឱ្យទានដើម្បីជាគ្រឿងលម្អផង ដើម្បីជាគ្រឿងបរិក្ខារផង)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ទានញ្ហិ ចិត្តំ មុទុំ ករោតិ» (ព្រោះថា ទានរមែងធ្វើចិត្តឱ្យទន់) ជាដើម។ ម្ចាស់ទាន (អ្នកទទួល) កាលបើបានទទួលហើយ រមែងមានចិត្តទន់ចំពោះទាយកថា «ទាយកនេះបានធ្វើសង្គ្រោះដល់អាត្មាអញហើយ» សូម្បីតែទាយក (អ្នកឱ្យ) ក៏មានចិត្តទន់ចំពោះអ្នកទទួលដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ឧភិន្នម្បិ ចិត្តំ មុទុំ ករោតិ» (រមែងធ្វើចិត្តរបស់ជនទាំងពីរឱ្យទន់)។

Adantadamananti adantā anassavāpissa dānena dantā assavā honti, vase vattanti. Adānaṃ dantadūsakanti adānaṃ pubbe dantānaṃ assavānampi vighātuppādanena cittaṃ dūseti. Unnamanti dāyakā piyaṃvadā ca paresaṃ garucittīkāraṭṭhānatāya. Namantipaṭiggāhakā dānena piyavācāya ca laddhasaṅgahāsaṅgāhakānaṃ.

ពាក្យថា អទន្តទមនំ សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយដែលមិនទាន់ទូន្មាន មិនទាន់ស្តាប់បង្គាប់ សូម្បីយ៉ាងនោះ ក៏រមែងជាអ្នកទន់ភ្លន់ ស្តាប់បង្គាប់ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចបាន ដោយសារទាន។ ពាក្យថា អទានំ ទន្តទូសកំ សេចក្តីថា ការមិនឱ្យទាន រមែងធ្វើចិត្តរបស់ជនដែលធ្លាប់ទន់ភ្លន់ ស្តាប់បង្គាប់ ឱ្យខូចខាតទៅ ដោយការបង្កើតសេចក្តីថ្នាំងថ្នាក់ក្នុងកាលមុន។ ពួកទាយក និងពួកអ្នកពោលពាក្យជាទីស្រឡាញ់ តែងងើបឡើង (ថ្កើងឡើង) ព្រោះជាទីតាំងនៃសេចក្តីគោរពកោតក្រែងរបស់ជនដទៃ។ ពួកបដិគ្គាហកៈ (អ្នកទទួល) តែងឱនលំទោនចំពោះពួកទាយកដែលបានធ្វើសង្គ្រោះ ដោយសារទាន និងវាចាជាទីស្រឡាញ់។

Cittālaṅkāradānameva uttamaṃ anupakkiliṭṭhatāya suparisuddhatāya guṇavisesapaccayatāya ca. Dutiyādīni uttānatthāneva.

ការឱ្យទានដើម្បីជាគ្រឿងលម្អចិត្តប៉ុណ្ណោះ ទើបជាទានដ៏ឧត្តម ព្រោះមិនសៅហ្មង ព្រោះបរិសុទ្ធស្អាតល្អ និងព្រោះជាបច្ច័យនៃគុណវិសេស។ សូត្រទី ២ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

Paṭhamadānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមទានសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

5. Dānūpapattisuttavaṇṇanā

៥. ការពន្យល់សេចក្តីនៃទានូបបត្តិសូត្រ

35. Pañcame [Pg.237] dānapaccayāti dānakāraṇā, dānamayapuññassa katattā upacitattāti attho. Upapattiyoti manussesu devesu ca nibbattiyo. Ṭhapetīti ekavārameva anuppajjitvā yathā upari tenevākārena pavattati, evaṃ ṭhapeti. Tadeva cassa adhiṭṭhānanti āha ‘‘tasseva vevacana’’nti. Vaḍḍhetīti brūheti na hāpeti. Vimuttanti adhimuttaṃ, ninnaṃ poṇaṃ pabbhāranti attho. Vimuttanti vā vissaṭṭhaṃ. Nippariyāyato uttari nāma paṇītaṃ majjhepi hīnamajjhimavibhāgassa labbhanatoti vuttaṃ ‘‘uttari abhāvitanti tato uparimaggaphalatthāya abhāvita’’nti. Saṃvattati tathāpaṇihitaṃ dānamayaṃ cittaṃ. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘tañca kho’’tiādi vuttaṃ, taṃ tatrupapattiyā vibandhakaradussīlyābhāvadassanaparaṃ daṭṭhabbaṃ, na dānamayassa puññassa kevalassa taṃsaṃvattanatādassanaparanti daṭṭhabbaṃ. Samucchinnarāgassāti samucchinnakāmarāgassa. Tassa hi siyā brahmaloke upapatti, na samucchinnabhavarāgassa. Vītarāgaggahaṇena cettha kāmesu vītarāgatā adhippetā, yāya brahmalokūpapatti siyā. Tenāha ‘‘dānamattenevā’’tiādi. Yadi evaṃ dānaṃ tattha kimatthiyanti āha ‘‘dānaṃ panā’’tiādi. Dānena muducittoti baddhāghāte veripuggalepi attano dānasampaṭicchanena mudubhūtacitto.

៣៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា dānapaccayā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃទាន គឺព្រោះតែបុណ្យសម្រេចអំពីទានដែលខ្លួនបានធ្វើ បានសន្សំទុកហើយ។ បទថា upapattiyo បានដល់ ការកើតឡើងក្នុងពួកមនុស្ស និងទេវតាទាំងឡាយ។ បទថា ṭhapeti សេចក្តីថា មិនមែនកើតឡើងតែម្តងប៉ុណ្ណោះទេ តែតាំងនៅដោយអាការដែលប្រព្រឹត្តទៅតទៅខាងលើ យ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «tasseva vevacanaṃ» (ជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះឯង) គឺការតាំងចិត្តមាំនោះឯង ជាអធិដ្ឋានរបស់ចិត្តនោះ។ បទថា vaḍḍheti បានដល់ ធ្វើឲ្យចម្រើនឡើង មិនឲ្យសាបសូន្យឡើយ។ បទថា vimuttaṃ បានដល់ ចិត្តដែលបង្អោនទៅ គឺមានសេចក្តីបង្អោនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅ (រកព្រះនិព្វាន)។ មួយយ៉ាងទៀត បទថា vimuttaṃ បានដល់ ចិត្តដែលរួចផុតហើយ។ ដោយត្រង់ បទថា uttari ឈ្មោះថា របស់ដ៏ប្រណីត ព្រោះសូម្បីតែក្នុងកណ្តាល ក៏នៅមានការចែកជាថោកទាប និងមធ្យម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «uttari abhāvitanti tato uparimaggaphalatthāya abhāvitaṃ» (ដែលមិនបានចម្រើនឲ្យក្រៃលែងឡើងទៅ គឺមិនបានចម្រើនដើម្បីមគ្គនិងផលជាន់ខ្ពស់ឡើងទៅពីនោះ)។ ចិត្តដែលសម្រេចអំពីទានដែលបានតាំងទុកយ៉ាងនោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅ (ដើម្បីសេចក្តីចម្រើននោះ)។ ចំណែកឯពាក្យណាដែលពោលទុកក្នុងបាលីថា «tañca kho» ជាដើម ពាក្យនោះ គbbyីជ្រាបថា ទ្រង់សម្តែងសំដៅដល់ការមិនមានទ្រុស្តសីលដែលជាគ្រឿងរារាំងដល់ការកើតក្នុងភពនោះ មិនមែនសម្តែងសំដៅដល់ការប្រព្រឹត្តទៅនៃបុណ្យសម្រេចអំពីទានតែម្យ៉ាងនោះឡើយ។ បទថា samucchinnarāgassa បានដល់ លោកអ្នកមានកាមរាគដាច់ស្រឡះហើយ។ ព្រោះថា ការកើតក្នុងព្រហ្មលោក គប្បីមានដល់បុគ្គលនោះ មិនមែនមានដល់បុគ្គលដែលលះភវរាគបានដាច់ស្រឡះហើយនោះទេ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងការកាន់យកពាក្យថា vītarāga ក្នុងទីនេះ សំដៅយកភាពជាអ្នកប្រាសចាករាគៈក្នុងកាមទាំងឡាយ ដែលជាហេតុឲ្យបានកើតក្នុងព្រហ្មលោក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «dānamatteneva» ជាដើម។ ប្រសិនបើដូច្នោះ ទានក្នុងទីនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? លោកទើបពោលថា «dānaṃ pana» ជាដើម។ បទថា dānena muducitto សេចក្តីថា ចិត្តដែលទន់ភ្លន់ចំពោះបុគ្គលជាសត្រូវដែលចងអាឃាតនឹងគ្នា ព្រោះការទទួលទានរបស់ខ្លួន។

Dānūpapattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសូត្រស្តីពីឧបបត្តិដោយទាន ចប់ហើយ។

6. Puññakiriyavatthusuttavaṇṇanā

៦. ការពណ៌នាសូត្រស្តីពីបុណ្យកិរិយាវត្ថុ

36. Chaṭṭhe pujjabhavaphalaṃ nibbattenti, attano santānaṃ punantīti vā puññāni ca tāni hetupaccayehi kattabbato kiriyā cāti puññakiriyā, tāyeva ca tesaṃ tesaṃ piyamanāpatādiānisaṃsānaṃ vatthubhāvato puññakiriyavatthūni.

៣៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលញ៉ាំងផលដ៏គួរស្រឡាញ់ឲ្យកើតឡើង ឬជម្រះសន្តានរបស់ខ្លួនឲ្យស្អាត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុណ្យ (puññāni) ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងនោះជាកិច្ចដែលគប្បីធ្វើដោយហេតុនិងបច្ច័យ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កិរិយា (kiriyā) ធម៌ទាំងនោះជាបុណ្យផង ជាកិរិយាផង ឈ្មោះថា បុណ្យកិរិយា (puññakiriyā)។ ធម៌ទាំងនោះជាទីតាំង (vatthu) នៃអានិសង្សមានសេចក្តីស្រឡាញ់ និងសេចក្តីគាប់ចិត្តជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បុណ្យកិរិយាវត្ថុ (puññakiriyavatthūni)។

Anucchinnabhavamūlassa anuggahavasena, pūjāvasena vā attano deyyadhammassa parassa pariccāgacetanā dīyati etenāti dānaṃ, dānameva dānamayaṃ. Padapūraṇamattaṃ maya-saddo. Cīvarādīsu catūsu paccayesu (dī. ni. aṭṭha. 3.305), annādīsu vā [Pg.238] dasasu dānavatthūsu, rūpādīsu vā chasu ārammaṇesu taṃ taṃ dentassa tesaṃ uppādanato paṭṭhāya pubbabhāge pariccāgakāle pacchā somanassacittena anussaraṇe cāti tīsu kālesu pavattacetanā dānamayaṃ puññakiriyavatthu nāma.

ចេតនាជាគ្រឿងបរិច្ចាគនូវទេយ្យធម៌របស់ខ្លួនដល់អ្នកដទៃ ដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះ ឬដោយអំណាចនៃការបូជា ចំពោះបុគ្គលដែលមិនទាន់ផ្តាច់ឫសគល់នៃភព ឈ្មោះថា ទាន (dānaṃ) ព្រោះជាគ្រឿងដែលគេរមែងឲ្យដោយចេតនានោះ ទាននោះឯង ឈ្មោះថា ទានម័យ (dānamayaṃ)។ ម៉្យាងទៀត ម៉យសព្ទ (maya-saddo) គ្រាន់តែជាបទបំពេញប៉ុណ្ណោះ។ ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលទាំងបី គឺក្នុងបុព្វភាគតាំងពីការស្វែងរកបច្ច័យទាំងនោះមកក្តី ក្នុងខណៈដែលបរិច្ចាគក្តី និងក្នុងកាលជាខាងក្រោយដែលរលឹកនឹកឃើញដោយចិត្តសោមនស្សក្តី របស់បុគ្គលកាលដែលឲ្យនូវបច្ច័យ ៤ មានចីវរជាដើម ឬទានវត្ថុ ១០ មានបាយជាដើម ឬអារម្មណ៍ ៦ មានរូបជាដើម នេះឈ្មោះថា ទានមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។

Niccasīlauposathasīlādivasena pañca aṭṭha dasa vā sīlāni samādiyantassa ‘‘sīlapūraṇatthaṃ pabbajissāmī’’ti vihāraṃ gacchantassa pabbajantassa, manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā ‘‘pabbajito vatamhi sādhu suṭṭhū’’ti āvajjentassa, saddhāya pātimokkhaṃ paripūrentassa, paññāya cīvarādike paccaye paccavekkhantassa, satiyā āpāthagatesu rūpādīsu cakkhudvārādīni saṃvarantassa, vīriyena ājīvaṃ sodhentassa ca pavattacetanā sīlati, sīletīti vā sīlamayaṃ puññakiriyavatthu nāma.

ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅរបស់បុគ្គលអ្នកសមាទានសីល ៥ សីល ៨ ឬសីល ១០ ដោយអំណាចនៃនិច្ចសីល និងឧបោសថសីលជាដើមក្តី របស់បុគ្គលអ្នកដើរទៅកាន់វត្តដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងបួសដើម្បីបំពេញសីល» ហើយបួសក្តី របស់បុគ្គលអ្នកធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នាឲ្យដល់កំពូលហើយពិចារណាថា «ឱ! អាត្មាអញបានបួសហើយហ្ន៎ ល្អណាស់ហើយ» ក្តី របស់បុគ្គលអ្នកបំពេញបាតិមោក្ខសំវរសីលដោយសទ្ធាក្តី របស់បុគ្គលអ្នកពិចារណាបច្ច័យមានចីវរជាដើមដោយបញ្ញាក្តី របស់បុគ្គលអ្នកសង្រួមចក្ខុទ្វារជាដើមក្នុងរូបជាដើមដែលមកប៉ះពាល់ដោយសតិក្តី របស់បុគ្គលអ្នកជម្រះអាជីវៈឲ្យស្អាតដោយវីរិយៈក្តី ឈ្មោះថា សីល ព្រោះអត្ថថា តម្កល់ទុក ឬព្រោះអត្ថថា ធ្វើឲ្យត្រជាក់ នេះឈ្មោះថា សីលមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។

Paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.48) vuttena vipassanāmaggena cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato vipassantassa, sotaṃ…pe… ghānaṃ…pe… jivhaṃ…pe… kāyaṃ…pe… rūpe…pe… dhamme…pe… cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ…pe… cakkhusamphassaṃ …pe… manosamphassaṃ…pe… cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ aniccato dukkhato anattato vipassantassa yā cetanā, yā ca pathavīkasiṇādīsu sabbāsu aṭṭhattiṃsāya ārammaṇesu pavattā jhānacetanā, yā ca anavajjesu kammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānesu paricayamanasikārādivasena pavattā cetanā, sabbā sā bhāveti etāyāti bhāvanāmayaṃ vuttanayena puññakiriyavatthu cāti bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu.

ចេតនាណា របស់បុគ្គលអ្នកពិចារណាឃើញនូវចក្ខុដោយសេចក្តីមិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា ដោយវិបស្សនាមគ្គដែលពោលទុកក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ ពិចារណាឃើញនូវសោតៈ...បេ... ឃានៈ...បេ... ជីវ្ហា...បេ... កាយ...បេ... រូបទាំងឡាយ...បេ... ធម៌ទាំងឡាយ...បេ... ចក្ខុវិញ្ញាណ...បេ... មនោវិញ្ញាណ...បេ... ចក្ខុសម្ផស្ស...បេ... មនោសម្ផស្ស...បេ... វេទនាដែលកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្ស...បេ... វេទនាដែលកើតអំពីមនោសម្ផស្ស...បេ... ជរានិងមរណៈ ដោយសេចក្តីមិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តាក្តី ចេតនាជាឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ ៣៨ ទាំងអស់ មានបឋវីកសិណជាដើមក្តី ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសេពគប់ និងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តជាដើម ក្នុងកម្មាយតនៈ សិប្បាយតនៈ និងវិជ្ជាដ្ឋានដែលមិនមានទោសទាំងឡាយក្តី ចេតនាទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថា ភាវនា ព្រោះជាគ្រឿងចម្រើន (នូវកុសលធម៌) ដោយហេតុនោះ ធម៌នោះជាភាវនាម័យផង ជាបុណ្យកិរិយាវត្ថុតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះផង ឈ្មោះថា ភាវនាមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។

Ekamekañcettha yathārahaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya karontassa kāyakammaṃ hoti. Tadatthaṃ vācaṃ nicchārentassa vacīkammaṃ. Kāyaṅgaṃ vācaṅgañca acopetvā manasā cintayantassa manokammaṃ. Annādīni dentassa cāpi ‘‘annadānādīni demī’’ti vā, dānapāramiṃ āvajjetvā vā dānakāle dānamayaṃ puññakiriyavatthu hoti. Yathā hi kevalaṃ ‘‘annadānādīni demī’’ti dānakāle dānamayaṃ puññakiriyavatthu hoti, evaṃ ‘‘idaṃ dānamayaṃ sammāsambodhiyā paccayo hotū’’ti dānapāramiṃ āvajjetvā dānakālepi dānasīseneva pavattitattā. Vattasīse ṭhatvā dadanto ‘‘etaṃ dānaṃ nāma mayhaṃ [Pg.239] kulavaṃsahetu paveṇicāritta’’nti cārittasīsena vā dento cārittasīlattā sīlamayaṃ. Khayato vayato sammasanaṃ paṭṭhapetvā dadato bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu hoti. Yathā hi deyyadhammapariccāgavasena vattamānāpi dānacetanā vattasīse ṭhatvā dadato sīlamayaṃ puññakiriyavatthu hoti pubbābhisaṅkhārassa aparabhāge cetanāya ca tathāpavattattā.

ក្នុងបុណ្យកិរិយាវត្ថុទាំងនោះ របស់បុគ្គលអ្នកធ្វើនូវបុណ្យកិរិយាវត្ថុនីមួយៗ តាមសមគួរ តាំងពីបុព្វភាគទៅ រមែងជាកាយកម្ម។ របស់បុគ្គលអ្នកបញ្ចេញវាចាដើម្បីប្រយោសន៍ដល់បុណ្យនោះ រមែងជាវចីកម្ម។ របស់បុគ្គលអ្នកមិនញ៉ាំងកាយនិងវាចាឲ្យកម្រើក តែគិតដោយចិត្ត រមែងជាមនោកម្ម។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលបុគ្គលឲ្យនូវបាយជាដើម ដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងឲ្យបាយជាទានជាដើម» ក្តី ឬពិចារណាដល់ទានបារមីក្នុងខណៈដែលឲ្យក្តី រមែងជាទានមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។ ដូចជាការឲ្យក្នុងខណៈដែលឲ្យដោយគិតត្រឹមតែថា «អាត្មាអញនឹងឲ្យបាយជាទានជាដើម» រមែងជាទានមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងខណៈដែលឲ្យដោយពិចារណាដល់ទានបារមីថា «សូមឲ្យទានម័យនេះ ជាបច្ច័យដល់ព្រះសម្មាសម្ពោធិញាណចុះ» ក៏រមែងជាទានមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃទានជាប្រធាន យ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកឯបុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងវត្តហើយឲ្យ ឬឲ្យដោយអំណាចនៃចារិត្តសីលថា «ទាននេះជាប្រពៃណី ជាវង្សត្រកូលរបស់អាត្មាអញ» ព្រោះភាពជាចារិត្តសីល រមែងជាសីលមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។ របស់បុគ្គលដែលតាំងការពិចារណាដោយភាពជាធម៌វិនាសទៅ សាបសូន្យទៅ ហើយឲ្យ រមែងជាភាវនាមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។ ដូចជាទានចេតនា ទោះបីជាប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបរិច្ចាគទេយ្យធម៌ក៏ដោយ របស់បុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងវត្តហើយឲ្យ រមែងជាសីលមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ ព្រោះបុព្វាភិសង្ខារ និងចេតនាក្នុងអបរភាគ ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ យ៉ាងណាមិញ (ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ)។

Puññakiriyavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសូត្រស្តីពីបុណ្យកិរិយាវត្ថុ ចប់ហើយ។

7-8. Sappurisadānasuttādivaṇṇanā

៧-៨. ការពណ៌នាសប្បុរិសទានសូត្រជាដើម

37-38. Sattame viceyya detīti ettha dve vicinanāni dakkhiṇeyyavicinanaṃ, dakkhiṇāvicinanañca. Tesu vipannasīle ito bahiddhā pañcanavuti pāsaṇḍabhede ca dakkhiṇeyye pahāya sīlādiguṇasampannānaṃ sāsane pabbajitānaṃ dānaṃ dakkhiṇeyyavicinanaṃ nāma. Lāmakalāmake paccaye apanetvā paṇītapaṇīte vicinitvā tesaṃ dānaṃ dakkhiṇāvicinanaṃ nāma. Tenāha ‘‘imassa dinnaṃ mahapphalaṃ bhavissatī’’tiādi. Aṭṭhame natthi vattabbaṃ.

៣៧-៣៨. ក្នុងសូត្រទី ៧ បទថា viceyya deti (ជ្រើសរើសហើយទើបឲ្យ) ក្នុងទីនេះ មានការជ្រើសរើស ២ យ៉ាង គឺ ការជ្រើសរើសទក្ខិណេយ្យបុគ្គល ១ និងការជ្រើសរើសទក្ខិណា (ទេយ្យធម៌) ១។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ ការលះបង់ពួកទក្ខិណេយ្យបុគ្គលដែលមានសីលវិបត្តិ និងពួកលទ្ធិផ្សេងៗ ៩៥ ខាងក្រៅសាសនានេះ ហើយឲ្យទានចំពោះលោកអ្នកបួសក្នុងសាសនាដែលបរិបូណ៌ដោយគុណធម៌មានសីលជាដើម ឈ្មោះថា ការជ្រើសរើសទក្ខិណេយ្យបុគ្គល។ ការនាំចេញនូវបច្ច័យដ៏ថោកទាបទាំងឡាយ ហើយជ្រើសរើសយកតែបច្ច័យដ៏ប្រណីតៗ ហើយឲ្យនូវបច្ច័យទាំងនោះ ឈ្មោះថា ការជ្រើសរើសទក្ខិណា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «imassa dinnaṃ mahapphalaṃ bhavissati» (ទានដែលបុគ្គលឲ្យដល់អ្នកនេះ នឹងមានផលច្រើន) ជាដើម។ ក្នុងសូត្រទី ៨ គ្មានអ្វីដែលត្រូវពោលឡើយ។

Sappurisadānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសប្បុរិសទានសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

9-10. Abhisandasuttādivaṇṇanā

៩-១០. ការពណ៌នាអភិសន្ទសូត្រជាដើម

39-40. Navame puññābhisandāti puññanadiyo. Kusalābhisandāti kusalānaṃ pavāhā. Sukhassāhārāti sukhapaccayā. Aggānīti ñātattā aggaññāni. Cirarattaṃ ñātattā rattaññāni. Ariyānaṃ sādhūnaṃ vaṃsānīti ñātattā vaṃsaññāni. Porāṇānaṃ ādipurisānaṃ etānīti porāṇāni. Sabbaso kenacipi pakārena sādhūhi na kiṇṇāni na khittāni chaḍḍitānīti asaṃkiṇṇāni. Ayañca nayo nesaṃ yathā atīte, evaṃ etarahi anāgate cāti āha ‘‘asaṃkiṇṇapubbāni na saṃkiyanti na saṃkiyissantī’’ti. Tato eva appaṭikuṭṭhāni. Na hi kadāci viññū samaṇabrāhmaṇā hiṃsādipāpadhammaṃ anujānanti. Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ detīti sabbesu [Pg.240] bhūtesu nihitadaṇḍattā sakalassapi sattakāyassa bhayābhāvaṃ deti. Averanti verābhāvaṃ. Abyābajjhanti niddukkhataṃ. Evamettha saṅkhepato pāḷivaṇṇanā veditabbā. Dasame natthi vattabbaṃ.

៣៩-៤០. ក្នុងសូត្រទី ៩ បទថា puññābhisandā បានដល់ ស្ទឹងនៃបុណ្យទាំងឡាយ។ បទថា kusalābhisandā បានដល់ ខ្សែទឹកហូរនៃកុសលទាំងឡាយ។ បទថា sukhassāhārā បានដល់ បច្ច័យនៃសេចក្តីសុខ។ បទថា aggāni បានដល់ របស់ដ៏ប្រសើរ ព្រោះដឹងថាជាធម៌ដ៏កំពូល។ បទថា rattaññāni បានដល់ របស់ដែលដឹងថាមានកាលយូរអង្វែងមកហើយ។ បទថា vaṃsaññāni បានដល់ របស់ដែលដឹងថាជាវង្សត្រកូលរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលជាសប្បុរសទាំងឡាយ។ បទថា porāṇāni បានដល់ របស់ទាំងនេះជារបស់បុរាណបុរសទាំងឡាយក្នុងកាលមុន។ បទថា asaṃkiṇṇāni បានដល់ របស់ដែលពួកសប្បុរសមិនធ្លាប់ច្របូកច្របល់ មិនធ្លាប់បោះបង់ចោល ដោយប្រការណាមួយឡើយ។ ណាមួយ ន័យនេះរបស់ធម៌ទាំងនោះ ក្នុងអតីតកាលយ៉ាងណា ក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងអនាគតកាលក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «asaṃkiṇṇapubbāni na saṃkiyanti na saṃkiyissantī» (ជាធម៌មិនច្របូកច្របល់ក្នុងកាលមុន មិនច្របូកច្របល់ក្នុងកាលឥឡូវនេះ មិនច្របូកច្របល់ក្នុងកាលខាងមុខ)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថា មិនជាទីខ្ពើមរអើម។ ព្រោះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកប្រាជ្ញ មិនដែលអនុញ្ញាតនូវបាបធម៌មានការបៀតបៀនជាដើមឡើយ។ បទថា aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ deti សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាអ្នកដាក់ចុះនូវអាជ្ញាចំពោះសត្វទាំងពួង ទើបឈ្មោះថា ឲ្យនូវភាពមិនមានភ័យដល់ពួកសត្វទាំងអស់។ បទថា averaṃ បានដល់ ភាពមិនមានពៀរ។ បទថា abyābajjhaṃ បានដល់ ភាពមិនមានទុក្ខ។ គប្បីជ្រាបការពណ៌នាបាលីដោយសង្ខេបក្នុងទីនេះ យ៉ាងនេះ។ ក្នុងសូត្រទី ១០ គ្មានអ្វីដែលត្រូវពោលឡើយ។

Abhisandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអភិសន្ទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

Dānavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាទានវគ្គ ចប់ហើយ។

5. Uposathavaggo

៥. ឧបោសថវគ្គ

1-8. Saṃkhittūposathasuttādivaṇṇanā

១-៨. ការពណ៌នាសង្ខិត្តូបោសថសូត្រជាដើម

41-48. Pañcamassa paṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. Chaṭṭhe (saṃ. ni. ṭī. 1.1.165) pañca aṅgāni etassāti pañcaṅgaṃ, pañcaṅgameva pañcaṅgikaṃ, tassa pañcaṅgikassa. Mahatī daddarī vīṇāvisesopi ātatamevāti ‘‘cammapariyonaddhesū’’ti visesanaṃ kataṃ. Ekatalatūriyaṃ kumbhathunadaddarikādi. Ubhayatalaṃ bherimudiṅgādi. Cammapariyonaddhaṃ hutvā vinibaddhaṃ ātatavitataṃ. Sabbaso pariyonaddhaṃ nāma caturassaambaṇaṃ paṇavādi ca. Gomukhīādīnampi ettheva saṅgaho daṭṭhabbo. Vaṃsādīti ādi-saddena saṅkhādīnaṃ saṅgaho. Sammādīti sammatāḷakaṃsatāḷasilāsalākatāḷādi. Tattha sammatāḷaṃ nāma dantamayatāḷaṃ. Kaṃsatāḷaṃ lohamayaṃ. Silāmayaṃ ayopattena ca vādanatāḷaṃ silāsalākatāḷaṃ. Sumucchitassāti suṭṭhu paṭiyattassa. Pamāṇeti nātidaḷhanātisithilasaṅkhāte majjhime mucchanāpamāṇe. Chekoti paṭu paṭṭho. So cassa paṭubhāvo manoharoti āha ‘‘sundaro’’ti. Rañjetunti rāgaṃ uppādetuṃ. Khamatevāti rocateva. Na nibbindatīti na tajjeti, sotasukhabhāvato piyāyitabbova hoti.

៤១-៤៨. ក្នុងសូត្រទី ៥ មានសូត្រទី ១ ជាដើម គ្មានអ្វីដែលត្រូវពោលឡើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៦ បទថា pañcaṅgikassa សេចក្តីថា គ្រឿងតន្ត្រីណាមានអង្គ ៥ គ្រឿងតន្ត្រីនោះ ឈ្មោះថា បញ្ចង្គៈ (pañcaṅgaṃ) បញ្ចង្គៈនោះឯង ឈ្មោះថា បញ្ចង្គិកៈ (pañcaṅgikaṃ) នៃគ្រឿងតន្ត្រីមានអង្គ ៥ នោះ។ សូម្បីតែពិណធំឈ្មោះ ទទ្ទរី ដែលជាពិណពិសេស ក៏ជារបស់ដែលគេដំឡើងខ្សែដែរ ហេតុនោះ លោកទើបធ្វើវិសេសនៈថា «cammapariyonaddhesu» (ក្នុងគ្រឿងតន្ត្រីដែលគេពាសដោយស្បែក)។ គ្រឿងតន្ត្រីដែលមានមុខតែម្ខាង បានដល់ កុម្ភថុណៈ និងទទ្ទរិកៈជាដើម។ គ្រឿងតន្ត្រីដែលមានមុខទាំងសងខាង បានដល់ ភេរី និងមុទិង្គៈជាដើម។ គ្រឿងតន្ត្រីដែលគេពាសដោយស្បែកហើយចងរឹត ឈ្មោះថា អាតតវិតតៈ។ គ្រឿងតន្ត្រីដែលគេពាសដោយស្បែកជុំវិញទាំងអស់ ឈ្មោះថា ចតុរស្សអម្ពណៈ និងបណវៈជាដើម។ គប្បីជ្រាបការសង្គ្រោះគ្រឿងតន្ត្រីមានគោមុខីជាដើម ក្នុងទីនេះដែរ។ បទថា vaṃsādi ម៉្យាងទៀត ដោយអាទិសព្ទ សង្គ្រោះយកស័ង្ខជាដើម។ បទថា sammādi បានដល់ សម្មតាលៈ កំសតាលៈ និងសិលាសលាកតាលៈជាដើម។ ក្នុងគ្រឿងតន្ត្រីទាំងនោះ គ្រឿងតន្ត្រីដែលឈ្មោះថា សម្មតាលៈ គឺតាលៈដែលធ្វើដោយភ្លុក។ កំសតាលៈ គឺតាលៈដែលធ្វើដោយលង្ហិន។ សិលាសលាកតាលៈ គឺតាលៈដែលធ្វើដោយថ្ម និងការវាយដោយបន្ទះដែក។ បទថា sumucchitassa បានដល់ ដែលគេរៀបចំទុកជាល្អហើយ។ បទថា pamāṇe បានដល់ ក្នុងកម្រិតសំឡេងកណ្តាល ដែលមិនតឹងពេក មិនធូរពេក។ បទថា cheko បានដល់ អ្នកឈ្លាសវៃ គឺអ្នកប៉ិនប្រសប់។ ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃរបស់បុគ្គលនោះ ជាទីគាប់ចិត្ត ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sundaro» (ពីរោះ)។ បទថា rañjetuṃ បានដល់ ដើម្បីញ៉ាំងរាគៈឲ្យកើតឡើង។ បទថា khamateva បានដល់ គាប់ចិត្តពិតមែន។ បទថា na nibbindati បានដល់ មិនធុញទ្រាន់ឡើយ គឺរមែងជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្ត ព្រោះជាទីសប្បាយដល់ត្រចៀក។

Bhattāraṃ nātimaññatīti sāmikaṃ muñcitvā aññaṃ manasāpi na pattheti. Uṭṭhāhikāti uṭṭhānavīriyasampannā. Analasāti nikkosajjā. Saṅgahitaparijjanāti sammānanādīhi ceva chaṇādīsu pesetabba-piyabhaṇḍādipaṇṇākārapesanādīhi ca saṅgahitaparijanā. Idha parijano nāma sāmikassa ceva [Pg.241] attano ca ñātijano. Sambhatanti kasivaṇijjādīni katvā ābhatadhanaṃ. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāni.

បទថា bhattāraṃ nātimaññati សេចក្តីថា មិនលះបង់ស្វាមី ហើយប្រាថ្នាបុរសដទៃ សូម្បីតែដោយចិត្ត។ បទថា uṭṭhāhikā បានដល់ អ្នកបរិបូណ៌ដោយសេចក្តីព្យាយាមក្នុងការក្រោកឈរ។ បទថា analasā បានដល់ អ្នកមិនខ្ជិលច្រអូស។ បទថា saṅgahitaparijanā បានដល់ អ្នកសង្គ្រោះបរិវារជន ដោយការរាប់អានជាដើមក្តី ដោយការផ្ញើគ្រឿងបណ្ណាការមានរបស់ជាទីស្រឡាញ់ដែលគប្បីផ្ញើទៅក្នុងពិធីបុណ្យទានជាដើមក្តី។ ក្នុងទីនេះ បរិវារជន ឈ្មោះថា ញាតិរបស់ស្វាមីផង របស់ខ្លួនផង។ បទថា sambhataṃ បានដល់ ទ្រព្យដែលនាំមកបានដោយការធ្វើកសិកម្ម និងពាណិជ្ជកម្មជាដើម។ សូត្រទី ៧ និងទី ៨ មានសេចក្តីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។

Saṃkhittūposathasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសង្ខិត្តូបោសថសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

9-10. Paṭhamaidhalokikasuttādivaṇṇanā

៩-១០. ការពណ៌នាបឋមឥធលោកិកសូត្រជាដើម

49-50. Navame idhalokavijayāyāti idhalokavijinanatthāya abhibhavatthāya. Yo hi diṭṭhadhammikaṃ anatthaṃ parivajjanavasena abhibhavati, tato eva tadatthaṃ sampādeti, so idhalokavijayāya paṭipanno nāma hoti paccatthikaniggaṇhanato sadatthasampādanato ca. Tenāha ‘‘ayaṃsa loko āraddho hotī’’ti. (Pasaṃsāvahato tayidaṃ pasaṃsāvahanaṃ kittisaddena idhaloke saddānaṃ cittatosanaviddheyyabhāvāpādanena ca hotīti daṭṭhabbaṃ.) Susaṃvihitakammantoti yāgubhattapacanakālādīni anatikkamitvā tassa tassa sādhukaṃ karaṇena suṭṭhu saṃvihitakammanto. Paralokavijayāyāti paralokassa vijinanatthāya abhibhavatthāya. Yo hi samparāyikaṃ anatthaṃ parivajjanavasena abhibhavati, tato eva tadatthaṃ sampādeti, so paralokavijayāya paṭipanno nāma hoti. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

៤៩-៥០. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា idhalokavijayāya (ដើម្បីឈ្នះលោកនេះ) សេចក្តីថា ដើម្បីឈ្នះលោកនេះ ដើម្បីគ្របសង្កត់លោកនេះ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាគ្របសង្កត់នូវអំពើដែលមិនជាប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ដោយការវៀរចាក ហើយញ៉ាំងប្រយោជន៍នោះឯងឲ្យសម្រេចបានពីការវៀរចាកនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីឈ្នះលោកនេះ ព្រោះការសង្កត់សង្កិននូវសត្រូវ និងព្រោះការញ៉ាំងប្រយោជន៍របស់ខ្លួនឲ្យសម្រេច។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ayaṃsa loko āraddho hoti» (លោកនេះឈ្មោះថា បុគ្គលនោះបានប្រារព្ធហើយ)។ (គប្បីជ្រាបថា ការនាំមកនូវសេចក្តីសរសើរនេះ ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីសរសើរ ដោយកិត្តិសព្ទក្នុងលោកនេះ និងដោយការធ្វើឲ្យសត្វទាំងឡាយមានចិត្តត្រេកអរ និងស្តាប់បង្គាប់។) ពាក្យថា Susaṃvihitakammanto (មានការងារចាត់ចែងល្អហើយ) សេចក្តីថា ជាអ្នកមានការងារចាត់ចែងយ៉ាងល្អ ដោយការធ្វើកិច្ចនោះៗឲ្យបានល្អ មិនឲ្យហួសពេលដាំបបរ និងស្លបាយជាដើម។ ពាក្យថា Paralokavijayāyā (ដើម្បីឈ្នះលោកខាងមុខ) សេចក្តីថា ដើម្បីឈ្នះលោកខាងមុខ ដើម្បីគ្របសង្កត់លោកខាងមុខ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាគ្របសង្កត់នូវអំពើដែលមិនជាប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក ដោយការវៀរចាក ហើយញ៉ាំងប្រយោជន៍នោះឯងឲ្យសម្រេចបានពីការវៀរចាកនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីឈ្នះលោកខាងមុខ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Paṭhamaidhalokikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសូត្រមានបឋមឥធលោកិកសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

Uposathavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយឧបោសថវគ្គ ចប់ហើយ។

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

បឋមបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

២. ទុតិយបណ្ណាសកៈ

(6) 1. Gotamīvaggo

(៦) ១. គោតមីវគ្គ

1-3. Gotamīsuttādivaṇṇanā

១-៣. ការអធិប្បាយសូត្រមានគោតមីសូត្រជាដើម

51-53. Chaṭṭhassa [Pg.242] paṭhame (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.402) gotamīti gottaṃ. Nāmakaraṇadivase panassā laddhasakkārā brāhmaṇā lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘sace ayaṃ dhītaraṃ labhissati, cakkavattirañño mahesī bhavissati. Sace puttaṃ labhissati, cakkavattirājā bhavissatīti ubhayathāpi mahatīyevassā pajā bhavissatī’’ti byākariṃsu. Athassā ‘‘mahāpajāpatī’’ti nāmaṃ akaṃsu. Tenāha ‘‘puttapajāya ceva dhītupajāya ca mahantattā evaṃladdhanāmā’’ti.

៥១-៥៣. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៦ (សារត្ថទីបនីដីកាចូឡវគ្គ ៣.៤០២) ពាក្យថា gotamī គឺជានាមត្រកូល។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងថ្ងៃថ្វាយព្រះនាម ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលទទួលបានសក្ការៈ បានឃើញនូវលក្ខណសម្បត្តិរបស់ព្រះនាង ទើបព្យាករថា «ប្រសិនបើព្រះនាងនេះបានបុត្រី បុត្រីនោះនឹងបានជាមហេសីនៃស្តេចចក្រពត្តិ។ ប្រសិនបើបានបុត្រា បុត្រានោះនឹងបានជាស្តេចចក្រពត្តិ មិនថាតាមផ្លូវណា ក៏ព្រះនាងនឹងមានពួកបរិវារដ៏ច្រើនលើសលប់ដែរ»។ គ្រានោះ ពួកព្រាហ្មណ៍ទើបថ្វាយព្រះនាមព្រះនាងថា «មហាបជាបតី»។ ព្រោះហេតុនោះ អដ្ឋកថាទើបពោលថា «ព្រះនាងទទួលបានព្រះនាមយ៉ាងនេះ ព្រោះភាពជាធំនៃពួកបុត្រា និងពួកបុត្រី»។

‘‘Attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ, janaṃ passatha medhagaṃ;

Saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā’’ti. (su. ni. 941;

mahāni. 170) –

«ភ័យកើតឡើងអំពីអាជ្ញារបស់ខ្លួន ចូរមើលជនទាំងឡាយដែលឈ្លោះប្រកែកគ្នា តថាគតនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីសង្វេគ តាមដែលតថាគតបានកើតសង្វេគហើយ» (សុត្តនិបាត ៩៤១, មហានិទ្ទេស ១៧០) -

Ādinā attadaṇḍasuttaṃ kathesi. Taṃtaṃpalobhanakiriyā kāyavācāhi parakkamantiyo ukkaṇṭhantūti sāsanaṃ pesenti nāmāti katvā vuttaṃ ‘‘sāsanaṃ pesetvā’’ti. Kuṇāladahanti kuṇāladahatīraṃ. Anabhiratiṃ vinodetvāti itthīnaṃ dosadassanamukhena kāmānaṃ vokārasaṃkilesavibhāvanena anabhiratiṃ vinodetvā.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់អត្តទណ្ឌសូត្រ ដោយគាថាមានជាដើមយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «sāsanaṃ pesetvā» (បញ្ជូនសារទៅ) គឺទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់ការដែលពួកនាងបញ្ជូនសារទៅថា «សូមពួកនាងដែលព្យាយាមដោយកាយនិងវាចា ក្នុងអំពើជាគ្រឿងលួងលោមនោះៗ ចូរអផ្សុកចុះ»។ ពាក្យថា Kuṇāladahaṃ គឺឆ្នេរស្រះកុណាលៈ។ ពាក្យថា Anabhiratiṃ vinodetvā (បន្ទោបង់សេចក្តីអផ្សុក) សេចក្តីថា បន្ទោបង់សេចក្តីអផ្សុក ដោយការបង្ហាញទោសរបស់ស្ត្រី និងការធ្វើឲ្យច្បាស់នូវសេចក្តីសៅហ្មងនៃកាមទាំងឡាយ។

Āpādikāti saṃvaddhakā, tumhākaṃ hatthapādesu kiccaṃ asādhentesu hatthe ca pāde ca vaḍḍhetvā paṭijaggitāti attho. Posikāti divasassa dve tayo vāre nahāpetvā bhojetvā pāyetvā tumhe posesi. Thaññaṃ pāyesīti nandakumāro kira bodhisattato katipāheneva daharo, tasmiṃ jāte mahāpajāpatī attano puttaṃ dhātīnaṃ datvā sayaṃ bodhisattassa dhātikiccaṃ sādhayamānā attano thaññaṃ pāyesi. Taṃ sandhāya thero evamāha. Daharoti taruṇo. Yuvāti yobbaññe ṭhito. Maṇḍanakajātikoti alaṅkārasabhāvo. Tattha koci taruṇopi yuvā na hoti yathā atitaruṇo. Koci yuvāpi maṇḍanakajātiko na hoti yathā upasantasabhāvo, ālasiyabyasanādīhi vā abhibhūto. Idha pana daharo [Pg.243] ceva yuvā ca maṇḍanakajātiko ca adhippeto, tasmā evamāha. Uppalādīni maṇḍanakajātiko ca lokasammatattā vuttāni.

ពាក្យថា Āpādikā (អ្នកបីបាច់រក្សា) សេចក្តីថា អ្នកចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សា គឺកាលដែលដៃនិងជើងរបស់ព្រះអង្គមិនទាន់អាចធ្វើកិច្ចការបាន ព្រះនាងក៏បានជួយឲ្យដៃនិងជើងលូតលាស់ធំធាត់ឡើង ហើយថែរក្សា នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា Posikā (អ្នកចិញ្ចឹម) សេចក្តីថា ព្រះនាងបានចិញ្ចឹមព្រះអង្គ ដោយការឲ្យស្រង់ទឹក ឲ្យសោយក្រយា និងឲ្យសោយទឹកដោះ ក្នុងមួយថ្ងៃពីរឬបីដង។ ពាក្យថា Thaññaṃ pāyesi (បានឲ្យសោយទឹកដោះ) សេចក្តីថា ឮថា នន្ទកុមារមានព្រះជន្មតិចជាងព្រះពោធិសត្វតែពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ កាលបើនន្ទកុមារប្រសូតហើយ ព្រះនាងមហាបជាបតីបានប្រគល់បុត្ររបស់ខ្លួនទៅឲ្យពួកមេដោះ ហើយព្រះនាងផ្ទាល់បានបំពេញកិច្ចជាមេដោះថ្វាយព្រះពោធិសត្វ ដោយការថ្វាយទឹកដោះរបស់ព្រះនាងផ្ទាល់។ ព្រះថេរៈសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Daharo គឺក្មេងខ្ចី។ ពាក្យថា Yuvā គឺស្ថិតនៅក្នុងវ័យជំទង់។ ពាក្យថា Maṇḍanakajātiko គឺមានសភាពចូលចិត្តតុបតែងខ្លួន។ ក្នុងវ័យទាំងនោះ មនុស្សខ្លះសូម្បីតែនៅក្មេងខ្ចី ក៏មិនទាន់ជាយុវជនឡើយ ដូចជាក្មេងតូចពេកជាដើម។ មនុស្សខ្លះសូម្បីជាយុវជន ក៏មិនមែនជាអ្នកចូលចិត្តតុបតែងខ្លួនដែរ ដូចជាអ្នកមានសភាពស្ងប់រម្ងាប់ ឬអ្នកដែលត្រូវសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស និងសេចក្តីវិនាសជាដើមគ្របសង្កត់។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកបុគ្គលដែលទាំងនៅក្មេង ទាំងជាយុវជន និងទាំងជាអ្នកចូលចិត្តតុបតែងខ្លួន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ផ្កាឈូកជាដើម និងការចូលចិត្តតុបតែងខ្លួន ព្រះថេរៈពោលទុក ព្រោះជាទីសន្មតរបស់លោក។

Mātugāmassa pabbajitattāti idaṃ pañcavassasatato uddhaṃ aṭṭhatvā pañcasuyeva vassasatesu saddhammaṭṭhitiyā kāraṇanidassanaṃ. Paṭisambhidāpabhedappattakhīṇāsavavaseneva vuttanti ettha paṭisambhidāppattakhīṇāsavaggahaṇena jhānānipi gahitāneva honti. Na hi nijjhānakānaṃ sabbappakārasampatti ijjhatīti vadanti. Sukkhavipassakakhīṇāsavavasena vassasahassantiādinā ca yaṃ vuttaṃ, taṃ khandhakabhāṇakānaṃ matena vuttanti veditabbaṃ. Vinayaṭṭhakathāyampi (cūḷava. aṭṭha. 403) imināva nayena vuttaṃ.

ពាក្យថា Mātugāmassa pabbajitattā (ព្រោះហេតុតែមាតុគ្រាមបួស) នេះជាការបង្ហាញហេតុនៃការតាំងនៅនៃព្រះសទ្ធម្មត្រឹមតែ ៥០០ ឆ្នាំ មិនតាំងនៅហួសពី ៥០០ ឆ្នាំទៅ។ ពាក្យថា «ពោលសំដៅយកតែព្រះខីណាស្រពដែលសម្រេចបដិសម្ភិទាប្រភេទទើបបាន» ក្នុងទីនេះ ដោយការកាន់យកនូវព្រះខីណាស្រពដែលសម្រេចបដិសម្ភិទា សូម្បីតែឈានទាំងឡាយ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយដែរ។ ព្រោះថា ពួកលោកពោលថា សម្បត្តិគ្រប់ប្រការមិនសម្រេចដល់បុគ្គលដែលគ្មានឈានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីណាដែលពោលថា «មួយពាន់ឆ្នាំ ដោយអំណាចនៃព្រះខីណាស្រពអ្នកសុក្ខវិបស្សកៈ» ជាដើម គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីនោះពោលទុកដោយមតិរបស់ព្រះខន្ធកភាណកៈ។ សូម្បីក្នុងវិនយដ្ឋកថា (ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា ៤០៣) ក៏ពោលទុកដោយន័យនេះឯង។

Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.161) pana ‘‘paṭisambhidāppattehi vassasahassaṃ aṭṭhāsi, chaḷabhiññehi vassasahassaṃ, tevijjehi vassasahassaṃ, sukkhavipassakehi vassasahassaṃ, pātimokkhena vassasahassaṃ aṭṭhāsī’’ti vuttaṃ. Idhāpi sāsanantaradhānakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.130) ‘‘buddhānañhi parinibbānato vassasahassameva paṭisambhidā nibbattetuṃ sakkonti, tato paraṃ cha abhiññā, tato tāpi nibbattetuṃ asakkontā tisso vijjā nibbattenti, gacchante gacchante kāle tāpi nibbattetuṃ asakkontā sukkhavipassakā honti. Eteneva upāyena anāgāmino, sakadāgāmino, sotāpannā’’ti vuttaṃ.

ចំណែកក្នុងទីឃនិកាយដ្ឋកថា (ទីឃនិកាយអដ្ឋកថា ៣.១៦១) ពោលថា «ព្រះសទ្ធម្មបានតាំងនៅមួយពាន់ឆ្នាំ ដោយព្រះខីណាស្រពអ្នកសម្រេចបដិសម្ភិទា, មួយពាន់ឆ្នាំ ដោយព្រះខីណាស្រពអ្នកសម្រេចអភិញ្ញា ៦, មួយពាន់ឆ្នាំ ដោយព្រះខីណាស្រពអ្នកសម្រេចវិជ្ជា ៣, មួយពាន់ឆ្នាំ ដោយព្រះខីណាស្រពអ្នកសុក្ខវិបស្សកៈ, មួយពាន់ឆ្នាំ ដោយព្រះបាតិមោក្ខ»។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក្នុងសាសនអន្តរធានកថា (អង្គុត្តរនិកាយអដ្ឋកថា ១.១.១៣០) ក៏ពោលថា «ព្រោះថា ចាប់តាំងពីការបរិនិព្វាននៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយទៅ ពួកភិក្ខុអាចញ៉ាំងបដិសម្ភិទាឲ្យកើតឡើងបានត្រឹមតែមួយពាន់ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ បន្ទាប់ពីនោះមក គឺអភិញ្ញា ៦ បន្ទាប់ពីនោះមក កាលមិនអាចញ៉ាំងអភិញ្ញា ៦ នោះឲ្យកើតឡើងបាន ក៏ញ៉ាំងវិជ្ជា ៣ ឲ្យកើតឡើង កាលវេលាកន្លងទៅៗ មិនអាចញ៉ាំងវិជ្ជា ៣ នោះឲ្យកើតឡើងបាន ក៏ក្លាយជាព្រះសុក្ខវិបស្សកៈ។ ដោយឧបាយនេះឯង គឺព្រះអនាគាមី ព្រះសកទាកាមី និងព្រះសោតាបន្នៈ»។

Saṃyuttanikāyaṭṭhakathāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.156) pana ‘‘paṭhamabodhiyañhi bhikkhū paṭisambhidāppattā ahesuṃ. Atha kāle gacchante paṭisambhidā pāpuṇituṃ na sakkhiṃsu, chaḷabhiññā ahesuṃ. Tato cha abhiññā pattuṃ asakkontā tisso vijjā pāpuṇiṃsu. Idāni kāle gacchante tisso vijjā pāpuṇituṃ asakkontā āsavakkhayamattaṃ pāpuṇissanti, tampi asakkontā anāgāmiphalaṃ, tampi asakkontā sakadāgāmiphalaṃ, tampi asakkontā sotāpattiphalaṃ, gacchante kāle sotāpattiphalampi pattuṃ na sakkhissantī’’ti vuttaṃ. Yasmā cetaṃ sabbaṃ aññamaññappaṭiviruddhaṃ, tasmā tesaṃ tesaṃ bhāṇakānaṃ matameva ācariyena tattha tattha dassitanti gahetabbaṃ. Aññathā hi ācariyasseva pubbāparavirodhappasaṅgo siyāti.

ចំណែកក្នុងសំយុត្តនិកាយដ្ឋកថា (សំយុត្តនិកាយអដ្ឋកថា ២.២.១៥៦) ពោលថា «ព្រោះថាក្នុងបឋមពោធិកាល ពួកភិក្ខុជាអ្នកសម្រេចបដិសម្ភិទា។ លុះកាលកន្លងទៅ មិនអាចសម្រេចបដិសម្ភិទាបាន ក៏ជាអ្នកសម្រេចអភិញ្ញា ៦។ បន្ទាប់ពីនោះមក កាលមិនអាចសម្រេចអភិញ្ញា ៦ បាន ក៏សម្រេចវិជ្ជា ៣។ ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ កាលកន្លងទៅ មិនអាចសម្រេចវិជ្ជា ៣ បាន ក៏សម្រេចត្រឹមតែការអស់ទៅនៃអាសវៈ (សុក្ខវិបស្សកៈ) កាលមិនអាចសម្រេចសូម្បីតែគុណធម៌នោះបាន ក៏សម្រេចអនាគាមិផល មិនអាចសម្រេចសូម្បីតែគុណធម៌នោះបាន ក៏សម្រេចសកទាកាមិផល មិនអាចសម្រេចសូម្បីតែគុណធម៌នោះបាន ក៏សម្រេចសោតាបត្តិផល លុះកាលកន្លងទៅ សូម្បីតែសោតាបត្តិផល ក៏មិនអាចសម្រេចបានឡើយ»។ ព្រោះតែសេចក្តីទាំងពួងនេះផ្ទុយគ្នាទៅវិញទៅមក ហេតុនោះ គប្បីយល់ថា ព្រះអាចារ្យបានបង្ហាញតែមតិរបស់ព្រះភាណកៈនោះៗ ក្នុងកន្លែងនោះៗប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ នឹងក្លាយជាការផ្ទុយគ្នាមុននិងក្រោយរបស់ព្រះអាចារ្យខ្លួនឯង។

Tāniyevāti [Pg.244] tāniyeva pañcavassasahassāni. Pariyattimūlakaṃ sāsananti āha ‘‘na hi pariyattiyā asati paṭivedho atthī’’tiādi. Pariyattiyā hi antarahitāya paṭipattiantaradhāyati, paṭipattiyā antarahitāya adhigamo antaradhāyati. Kiṃkāraṇā? Ayañhi pariyatti paṭipattiyā paccayo hoti, paṭipatti adhigamassa. Iti paṭipattitopi pariyattiyeva pamāṇaṃ. Dutiyatatiyesu natthi vattabbaṃ.

ពាក្យថា Tāniyeva គឺ ៥០០០ ឆ្នាំនោះឯង។ ពាក្យថា Pariyattimūlakaṃ sāsanaṃ (ព្រះសាសនាមានបរិយត្តិជាឫសគល់) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ព្រោះថាកាលបើគ្មានបរិយត្តិ ការត្រាស់ដឹងក៏មិនមានឡើយ» ជាដើម។ ព្រោះថាកាលបើបរិយត្តិសាបសូន្យទៅ ការប្រតិបត្តិក៏សាបសូន្យ កាលបើការប្រតិបត្តិសាបសូន្យ ការសម្រេចធម៌ក៏សាបសូន្យ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា បរិយត្តិនេះជាបច្ច័យដល់ការប្រតិបត្តិ ការប្រតិបត្តិជាបច្ច័យដល់ការសម្រេចធម៌。 ដូច្នេះ សូម្បីតែធៀបនឹងការប្រតិបត្តិ បរិយត្តិប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ។ ក្នុងសូត្រទី ២ និងទី ៣ គ្មានអ្វីត្រូវពោលឡើយ។

Gotamīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសូត្រមានគោតមីសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

4-5. Dīghajāṇusuttādivaṇṇanā

៤-៥. ការអធិប្បាយសូត្រមានទីឃជាណុសូត្រជាដើម

54-55. Catutthe (dī. ni. aṭṭha. 3.265) ekena bhoge bhuñjeyyāti ekena koṭṭhāsena bhoge bhuñjeyya, vinibhuñjeyya vāti attho. Dvīhi kammanti dvīhi koṭṭhāsehi kasivaṇijjādikammaṃ payojeyya. Nidhāpeyyāti catutthakoṭṭhāsaṃ nidhetvā ṭhapeyya, nidahitvā bhūmigataṃ katvā ṭhapeyyāti attho. Āpadāsu bhavissatīti kulānañhi na sabbakālaṃ ekasadisaṃ vattati, kadāci rājaaggicoradubbhikkhādivasena āpadā uppajjanti, tasmā evaṃ āpadāsu uppannāsu bhavissatīti ekaṃ koṭṭhāsaṃ nidhāpeyyāti vuttaṃ. Imesu pana catūsu koṭṭhāsesu kataraṃ koṭṭhāsaṃ gahetvā kusalaṃ kātabbanti? ‘‘Bhoge bhuñjeyyā’’ti vuttakoṭṭhāsaṃ. Tato gaṇhitvā hi bhikkhūnampi kapaṇaddhikānampi dānaṃ dātabbaṃ, pesakāranhāpitādīnampi vetanaṃ dātabbaṃ. Samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikādīnaṃ dānavasena ceva, adhivatthadevatādīnaṃ petabalivasena, nhāpitādīnaṃ vetanavasena ca viniyogopi upayogo eva.

៥៤-៥៥. ក្នុងសូត្រទី ៤ (ទីឃនិកាយអដ្ឋកថា ៣.២៦៥) ពាក្យថា ekena bhoge bhuñjeyya (គប្បីប្រើប្រាស់ភោគៈដោយចំណែកមួយ) សេចក្តីថា គប្បីប្រើប្រាស់ ឬចាត់ចែងភោគៈដោយចំណែកមួយ នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា dvīhi kammaṃ (គប្បីប្រកបការងារដោយពីរចំណែក) សេចក្តីថា គប្បីប្រកបការងារមានការធ្វើស្រែចម្ការ និងការជួញដូរជាដើមដោយពីរចំណែក។ ពាក្យថា nidhāpeyya (គប្បីតម្កល់ទុក) សេចក្តីថា គប្បីតម្កល់ទុកនូវចំណែកទី ៤ គឺកប់ទុកក្នុងដី នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា āpadāsu bhavissati (នឹងមានប្រយោជន៍ក្នុងគ្រាមានអាសន្ន) សេចក្តីថា ព្រោះថា ជីវភាពរបស់ត្រកូលទាំងឡាយមិនមែនដូចគ្នាគ្រប់ពេលឡើយ ជួនកាលគ្រោះថ្នាក់កើតឡើងព្រោះស្តេច ភ្លើង ចោរ ឬទុរភិក្សជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា គប្បីតម្កល់ទុកមួយចំណែក ដោយគិតថា «នឹងមានប្រយោជន៍ក្នុងគ្រាមានអាសន្នដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះ»។ ចុះក្នុងចំណែកទាំង ៤ នេះ គប្បីកាន់យកចំណែកណាទៅធ្វើបុណ្យកុសល? គឺចំណែកដែលត្រាស់ថា «bhoge bhuñjeyya» នោះឯង។ ព្រោះថា បុគ្គលគប្បីកាន់យកពីចំណែកនោះទៅប្រគេនទានដល់ភិក្ខុទាំងឡាយផង ដល់ជនកំសត់និងអ្នកធ្វើដំណើរផង គប្បីឲ្យកម្រៃដល់ជាងត្បាញ និងជាងកាត់សក់ជាដើមផង។ ការចាត់ចែងប្រើប្រាស់ដោយអំណាចនៃការឲ្យទានដល់សមណព្រាហ្មណ៍ ជនកំសត់ និងអ្នកធ្វើដំណើរជាដើមផង ដោយអំណាចនៃការធ្វើពលិកម្មដល់ទេវតាដែលសណ្ឋិតនៅទីនោះ និងពួកប្រេតជាដើមផង ដោយអំណាចនៃកម្រៃរបស់ជាងកាត់សក់ជាដើមផង ឈ្មោះថាជាការប្រើប្រាស់ដ៏សមគួរពិតប្រាកដ។

Apenti gacchanti, apentā vā etehīti apāyā, apāyā eva mukhāni dvārānīti apāyamukhāni. Vināsadvārānīti etthāpi eseva nayo. Pañcame natthi vattabbaṃ.

ធម៌ទាំងឡាយណា តែងវិនាសទៅ គឺសាបសូន្យទៅ ឬមួយក៏ពួកសត្វតែងវិនាសទៅដោយធម៌ទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា អបាយ (ផ្លូវវិនាស) អបាយទាំងនោះឯងជាប្រភព គឺទ្វារ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អបាយមុខ (ប្រភពនៃសេចក្តីវិនាស)។ ពាក្យថា vināsadvārāni (ទ្វារនៃសេចក្តីវិនាស) សូម្បីក្នុងពាក្យនេះ ក៏មានន័យនេះឯង។ ក្នុងសូត្រទី ៥ គ្មានអ្វីត្រូវពោលឡើយ។

Dīghajāṇusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសូត្រមានទីឃជាណុសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

6-8. Bhayasuttādivaṇṇanā

៦-៨. ការអធិប្បាយសូត្រមានភយសូត្រជាដើម

56-58. Chaṭṭhe [Pg.245] gabbhavāso idha uttarapadalopena gabbho vuttoti āha ‘‘gabbhoti gabbhavāso’’ti. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāni.

៥៦-៥៨. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា gabbhavāsa (ការនៅក្នុងគភ៌) ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យលុបបទខាងចុង ទើបពោលត្រឹមតែ gabbha (គភ៌) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «gabbhoti gabbhavāso» (ពាក្យថា gabbha គឺ gabbhavāsa)។ សូត្រទី ៧ និងទី ៨ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Bhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសូត្រមានភយសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

6-10. Puggalasuttādivaṇṇanā

៦-១០. ការអធិប្បាយសូត្រមានបុគ្គលសូត្រជាដើម

59-60. Navame dānaṃ dadantānanti dakkhiṇeyyaṃ uddissa dānaṃ dentānaṃ. Upadhī vipaccanti etena, upadhīsu vā vipaccati, upadhayo vā vipākā etassāti upadhivipākaṃ. Saṅghe dinnaṃ mahapphalanti ariyasaṅghe dinnaṃ vipphāraṭṭhānaṃ hoti, vipulaphalanti attho. Dasame natthi vattabbaṃ.

៥៩-៦០. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា dānaṃ dadantānaṃ (កាលឲ្យទាន) សេចក្តីថា កាលឲ្យទានចំពោះទក្ខិណេយ្យបុគ្គល។ ផលទាំងឡាយតែងទុំ (ហុចផល) ដោយឧបធិនេះ ឬផលតែងទុំក្នុងឧបធិទាំងឡាយ ឬមួយក៏ឧបធិទាំងឡាយជាវិបាករបស់ទាននេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧបធិវិបាក (ផលដែលកើតក្នុងឧបធិ)។ ពាក្យថា saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ (ទានដែលប្រគេនដល់សង្ឃមានផលច្រើន) សេចក្តីថា ទានដែលប្រគេនដល់អរិយសង្ឃ តែងមានការផ្សាយទៅធំទូលាយ គឺមានផលដ៏ច្រើនលើសលប់ នេះជាអត្ថន័យ។ ក្នុងសូត្រទី ១០ គ្មានអ្វីត្រូវពោលឡើយ។

Puggalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសូត្រមានបុគ្គលសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

Gotamīvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយគោតមីវគ្គ ចប់ហើយ。

(7) 2. Bhūmicālavaggo

(៧) ២. ភូមិចាលវគ្គ

1-5. Icchāsuttādivaṇṇanā

១-៥. ការអធិប្បាយសូត្រមានអិច្ឆាសូត្រជាដើម

61-65. Sattamassa paṭhamādīni suviññeyyāni. Pañcame (dī.ni.ṭī. 2.173) abhibhavatīti abhibhu, parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ. Atha vā ārammaṇābhibhavanato abhitu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cātipi sasampayuttajjhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Tenāha ‘‘abhibhavanakāraṇānī’’tiādi. Tāni hīti abhibhāyatanasaññitāni jhānāni. ‘‘Puggalassa ñāṇuttariyatāyā’’ti idaṃ ubhayatthāpi yojetabbaṃ. Kathaṃ? Paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni abhibhavanti. Ñāṇabaleneva hi ārammaṇābhibhavanaṃ viya paṭipakkhābhibhavopīti.

៦១-៦៥. សូត្រមានសូត្រទី ១ ជាដើម នៃវគ្គទី ៧ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៥ (ទីឃនិកាយដីកា ២.១៧៣) ធម៌ដែលគ្របសង្កត់ ឈ្មោះថា អភិភូ បានแก่ បរិកម្ម ឬញាណ។ អាយតនៈដែលជាគ្រឿងគ្របសង្កត់ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ បានแก่ ឈាន។ ឬមួយក៏ អាយតនៈដែលពោលគឺអារម្មណ៍ដែលគួរគ្របសង្កត់ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈានដែលប្រកបដោយសម្បយុត្តធម៌ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ ព្រោះគ្របសង្កត់នូវអារម្មណ៍ផង ព្រោះជាអភិភូផង និងព្រោះជាអាយតនៈ ពោលគឺជារបបនៃសេចក្តីសុខដ៏វិសេសរបស់ព្រះយោគី និងជាមនាយតនៈនិងធម្មាយតនៈផង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ហេតុជាគ្រឿងគ្របសង្កត់ទាំងឡាយ» ជាដើម។ ពាក្យថា Tāni hi គឺឈានទាំងឡាយដែលហៅថា អភិភាយតនៈ។ ពាក្យថា «puggalassa ñāṇuttariyatāya» (ព្រោះភាពជាអ្នកមានញាណដ៏ឧត្តមរបស់បុគ្គល) នេះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ក្នុងទីទាំងពីរ។ តើដូចម្តេច? គឺគ្របសង្កត់នូវបច្ចនិកធម៌ទាំងឡាយដោយភាពជាបដិបក្ខផង គ្របសង្កត់នូវអារម្មណ៍ទាំងឡាយព្រោះភាពជាអ្នកមានញាណដ៏ឧត្តមរបស់បុគ្គលផង។ ព្រោះថា ការគ្របសង្កត់នូវបដិបក្ខ ក៏ដូចជាការគ្របសង្កត់នូវអារម្មណ៍ដែរ គឺសម្រេចបានដោយកម្លាំងនៃញាណប៉ុណ្ណោះ។

Parikammavasena [Pg.246] ajjhattaṃ rūpasaññī, na appanāvasena. Na hi paṭibhāganimittārammaṇā appanā ajjhattavisayā sambhavati. Taṃ pana ajjhattaparikammavasena laddhaṃ kasiṇanimittaṃ avisuddhameva hoti, na bahiddhāparikammavasena laddhaṃ viya visuddhaṃ.

ដោយអំណាចនៃបរិកម្ម ជាអ្នកមានសញ្ញាក្នុងរូបក្នុងខ្លួន មិនមែនដោយអំណាចនៃអប្បនាឡើយ។ ព្រោះថា អប្បនាដែលមានបដិភាគនិមិត្តជាអារម្មណ៍ មិនអាចកើតឡើងក្នុងវិស័យខាងក្នុងបានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កសិណនិមិត្តដែលបានមកដោយអំណាចនៃបរិកម្មខាងក្នុងនោះ តែងជាធម្មជាតិមិនបរិសុទ្ធឡើយ មិនដូចជាកសិណនិមិត្តដែលបានមកដោយអំណាចនៃបរិកម្មខាងក្រៅ ដែលជាធម្មជាតិបរិសុទ្ធនោះទេ។

Parittānīti yathāladdhāni suppasarāvamattāni. Tenāha ‘‘avaḍḍhitānī’’ti. Parittavasenevāti vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttaṃ. Parittatā hettha abhibhavanassa kāraṇaṃ. Vaṇṇābhoge satipi asatipi abhibhāyatanabhāvanā nāma tikkhapaññasseva sambhavati, na itarassāti āha ‘‘ñāṇuttariko puggalo’’ti. Abhibhavitvā samāpajjatīti ettha abhibhavanaṃ samāpajjanañca upacārajjhānādhigamasamanantarameva appanājhānuppādananti āha ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti. Saha nimittuppādenāti ca appanāparivāsābhāvassa lakkhaṇavacanametaṃ. Yo ‘‘khippābhiñño’’ti vuccati, tatopi ñāṇuttarasseva abhibhāyatanabhāvanā. Etthāti etasmiṃ nimitte. Appanaṃ pāpetīti bhāvanaṃ appanaṃ neti.

ពាក្យថា Parittāni (តិចតួច) បានដល់ វត្ថុដែលបានមកតាមដែលបាន គឺមានប្រមាណប៉ុនចានក្បឿង ឬចានទាបដ៏ល្អ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “avaḍḍhitāni” (មិនបានចម្រើនឲ្យធំ)។ ពាក្យថា Parittavaseneva (ដោយអំណាចនៃវត្ថុតិចតួចប៉ុណ្ណោះ) គឺទោះបីជាការយកចិត្តទុកដាក់ដោយអំណាចនៃពណ៌មាននៅឡើយក៏ដោយ ក៏អភិភាយតនៈនេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃវត្ថុតិចតួចប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ភាពជាវត្ថុតិចតួច ជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់ក្នុងអភិភាយតនៈនេះ។ ការចម្រើនអភិភាយតនៈ ទោះបីជាមានការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ ឬមិនមានក៏ដោយ តែងកើតមានដល់បុគ្គលដែលមានបញ្ញាមុតស្រួចប៉ុណ្ណោះ មិនកើតមានដល់បុគ្គលក្រៅពីនេះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ñāṇuttariko puggalo” (បុគ្គលមានប្រាជ្ញាដ៏ឧត្តម)។ ក្នុងពាក្យថា “Abhibhavitvā samāpajjati” (គ្របសង្កត់ហើយចូលកាន់សមាបត្តិ) នេះ ការគ្របសង្កត់ និងការចូលកាន់សមាបត្តិ គឺការញ៉ាំងអប្បនាក្នុងឈានឲ្យកើតឡើង ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីការបានសម្រេចឧបចារឈានភ្លាមៗ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpeti” (ញ៉ាំងអប្បនាឲ្យដល់ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តក្នុងទីនេះឯង)។ ពាក្យថា “saha nimittuppādena” (ជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្ត) នេះ ជាពាក្យសម្តែងលក្ខណៈនៃការមិនមានការនៅគ្រប់គ្រង (ការរង់ចាំ) នៃអប្បនា។ បុគ្គលណាដែលលោកហៅថា “khippābhiñño” (អ្នកដឹងបានរហ័ស) ការចម្រើនអភិភាយតនៈ តែងមានដល់បុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញាឧត្តមជាងបុគ្គលនោះទៅទៀត។ ពាក្យថា “Ettha” បានដល់ ក្នុងនិមិត្តនេះ។ ពាក្យថា “Appanaṃ pāpeti” បានដល់ ញ៉ាំងភាវនាឲ្យដល់នូវអប្បនា។

Ettha ca keci ‘‘uppanne upacārajjhāne taṃ ārabbha ye heṭṭhimantena dve tayo javanavārā pavattanti, te upacārajjhānapakkhikā eva, tadanantarañca bhavaṅgaparivāsena upacārāsevanāya ca vinā appanā hoti, saha nimittuppādeneva appanaṃ pāpetī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi pārivāsikakammena appanāvāro icchito, nāpi mahaggatappamāṇajjhānesu viya upacārajjhāne ekantato paccavekkhaṇā icchitabbā, tasmā upacārajjhānādhigamato paraṃ katipayabhavaṅgacittāvasāne appanaṃ pāpuṇanto ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti vutto. ‘‘Saha nimittuppādenā’’ti ca adhippāyikamidaṃ vacanaṃ, na nītatthaṃ. Adhippāyo vuttanayeneva veditabbo.

ក្នុងអធិប្បាយនេះ អាចារ្យខ្លះពោលថា «កាលបើឧបចារឈានកើតឡើងហើយ ជវនវារៈទាំងឡាយ ២ ឬ ៣ យ៉ាងទាបបំផុត ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវឧបចារឈាននោះ ជវនវារៈទាំងនោះជាចំណែកនៃឧបចារឈានពិតប្រាកដ ហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីនោះមក អប្បនាតែងកើតឡើងដោយវៀរចាកការនៅគ្រប់គ្រងនៃភវង្គ និងការសេពគប់នូវឧបចារៈ ឈ្មោះថា ញ៉ាំងអប្បនាឲ្យដល់ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តតែម្តង» ពាក្យនោះគ្រាន់តែជាមតិរបស់ពួកលោកប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា អប្បនាវារៈ លោកមិនប្រាថ្នាដោយកិច្ចដែលត្រូវនៅគ្រប់គ្រង (រង់ចាំ) ឡើយ ទាំងការពិចារណា (បច្ចវេក្ខណៈ) ដោយចំណែកមួយក្នុងឧបចារឈាន ក៏លោកមិនប្រាថ្នាដូចជាក្នុងមហគ្គតឈាន និងអប្បមាណឈានទាំងឡាយដែរ ហេតុនោះ បុគ្គលកាលដល់នូវអប្បនា ក្នុងទីបំផុតនៃភវង្គចិត្តបន្តិចបន្តួច បន្ទាប់ពីការបានសម្រេចឧបចារឈាន ទើបលោកពោលថា “saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpeti” (ញ៉ាំងអប្បនាឲ្យដល់ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តក្នុងទីនេះឯង)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា “Saha nimittuppādena” នេះ ជាពាក្យមានសេចក្តីអធិប្បាយបង្កប់ (អធិប្បាយិកវចនៈ) មិនមែនជាពាក្យមានសេចក្តីជាក់ច្បាស់ស្រាប់ (នីតត្ថៈ) ឡើយ។ សេចក្តីអធិប្បាយ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។

Na antosamāpattiyaṃ tadā tathārūpassa ābhogassa asambhavato, samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāya vasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 204) pana ‘‘iminā panassa pubbabhogo kathito’’ti vuttaṃ. Antosamāpattiyaṃ [Pg.247] tathā ābhogābhāve kasmā ‘‘jhānasaññāyapī’’ti vuttanti āha ‘‘abhibhavana…pe… atthī’’ti.

មិនមែនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខាងក្នុងសមាបត្តិឡើយ ព្រោះក្នុងខណៈនោះ ការយកចិត្តទុកដាក់មានសភាពបែបនោះ មិនអាចមានបានឡើយ គប្បីជ្រាបថា ការយកចិត្តទុកដាក់របស់បុគ្គលអ្នកចេញចាកសមាបត្តិហើយ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយកាន់យកនូវអាការៈនៃការគ្របសង្កត់ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃឈាន ដោយអំណាចនៃបុព្វភាគភាវនា។ ប៉ុន្តែក្នុងអភិធម្មអដ្ឋកថា លោកពោលថា “ក៏ប៉ុន្តែ ដោយពាក្យនេះ បុព្វភាគ (ការអនុវត្តក្នុងចំណែកខាងដើម) របស់បុគ្គលនោះ ត្រូវបានពោលហើយ”។ កាលបើមិនមានការយកចិត្តទុកដាក់យ៉ាងនោះក្នុងខាងក្នុងសមាបត្តិទេ ហេតុអ្វីលោកទើបពោលថា “jhānasaññāyapi” (ទោះបីក្នុងឈានសញ្ញាក៏ដោយ) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “abhibhavana...បេ... atthi” (ការគ្របសង្កត់...បេ... មាននៅ)។

Vaḍḍhitappamāṇānīti vipulappamāṇānīti attho, na ekaṅguladvaṅgulādivasena vaḍḍhiṃ pāpitānīti tathāvaḍḍhanassevettha asambhavato. Tenāha ‘‘mahantānī’’ti. Bhattavaḍḍhitakanti bhuñjanabhājane vaḍḍhitvā dinnaṃ bhattaṃ, ekāsane purisena bhuñjitabbabhattato upaḍḍhabhattanti attho.

ពាក្យថា Vaḍḍhitappamāṇāni មានសេចក្តីថា មានប្រមាណធំទូលាយ មិនមែនញ៉ាំងឲ្យដល់នូវការចម្រើនធំឡើងដោយអំណាចនៃមួយធ្នាប់ ឬពីរធ្នាប់ជាដើមឡើយ ព្រោះការចម្រើនឡើងយ៉ាងនោះ មិនអាចមានបានក្នុងទីនេះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “mahantāni” (ធំៗ)។ ពាក្យថា Bhattavaḍḍhitaka បានដល់ ភត្តដែលគេដួសដាក់ប្រគេន (ឬជូន) ក្នុងភាជន៍សម្រាប់បរិភោគ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ភត្តពាក់កណ្តាលនៃភត្តដែលបុរសគប្បីបរិភោគក្នុងអាសនៈតែមួយ។

Rūpe saññā rūpasaññā, sā assa atthīti rūpasaññī, na rūpasaññī arūpasaññī. Saññāsīsena jhānaṃ vadati. Rūpasaññāya anuppādanamevettha alābhitā. Bahiddhāva uppannanti bahiddhāvatthusmiṃyeva uppannaṃ. Abhidhamme (dha. sa. 204-209) pana ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti evaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā abhidhammaṭṭhakathāyaṃ ‘‘kasmā pana yathā suttante ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānītiādi vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttā’’ti codanaṃ katvā ‘‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘tattha vā idha vā bahiddhā rūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamatova vattabbānīti tatrāpi idhāpi vuttāni, ‘ajjhattaṃ rūpasaññī’ti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā’’ti vuttaṃ.

សញ្ញាក្នុងរូប ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា, សញ្ញានោះមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា រូបសញ្ញី (អ្នកមានរូបសញ្ញា), បុគ្គលមិនមានរូបសញ្ញា ឈ្មោះថា អរូបសញ្ញី។ លោកពោលសំដៅយកឈាន ដោយក្បាលនៃសញ្ញា (ដោយយកសញ្ញាជាប្រធាន)។ ការមិនញ៉ាំងរូបសញ្ញាឲ្យកើតឡើងនោះឯង ឈ្មោះថា ភាពជាអ្នកមិនបានសម្រេចក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Bahiddhāva uppannaṃ បានដល់ កើតឡើងក្នុងវត្ថុខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងអភិធម្ម ព្រោះតែអភិភាយតនៈទាំង ៤ មកហើយយ៉ាងនេះថា “ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni” (បុគ្គលជាអ្នកមិនមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ តិចតួច មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់, ច្រើនរកប្រមាណមិនបាន មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់) ក្នុងអភិធម្មអដ្ឋកថា លោកទើបធ្វើការចោទសួរ (ចោទនា) ថា “ចុះហេតុអ្វីបានជាលោកមិនពោលដូចក្នុងសូត្រ ដែលពោលថា 'ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni' (បុគ្គលម្នាក់ជាអ្នកមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ តិចតួច) ជាដើម តែបែរជាពោលក្នុងអភិភាយតនៈទាំង ៤ ក្នុងទីនេះ តែត្រឹមភាពជាអ្នកមិនមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន (ajjhattaṃ arūpasaññitā) ទៅវិញ?” ហើយលោកក៏បានប្រាប់ហេតុផលថា “ព្រោះរូបខាងក្នុង មិនមែនជាវត្ថុដែលត្រូវគ្របសង្កត់ឡើយ” រួចពោលថា “មិនថាក្នុងទីនោះ ឬក្នុងទីនេះទេ រូបខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះដែលជាវត្ថុត្រូវគ្របសង្កត់ ហេតុនោះ រូបទាំងនោះទើបលោកត្រូវពោលដោយកំណត់ពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលទាំងក្នុងទីនោះនិងក្នុងទីនេះ ចំណែកឯពាក្យថា 'ajjhattaṃ rūpasaññī' នេះ គ្រាន់តែជាលីលានៃការសម្តែងធម៌របស់ព្រះសាស្តាប៉ុណ្ណោះ”។

Ettha ca vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca sabbāni ‘‘parittāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā ‘‘appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti. Atthi hi so pariyāyo ‘‘parittāni abhibhuyya, tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyā’’ti. Pariyāyakathā hi suttantadesanāti. Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni, tathā sahitāni. Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti, tathā idha pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’tiādinā paṭhamadutiyaabhibhāyatanesu paṭhamavimokkho, tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho, vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito. Abhidhamme (dha. sa. 204-209, 247-249) pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni [Pg.248] asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni. Sabbāni ca vimokkhakiccāni jhānāni vimokkhadesanāyaṃ vuttāni. Tadetaṃ ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhidhamme abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati. ‘‘Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti idaṃ abhidhamme katthacipi ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ. Tena yaṃ aññahetukaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ. Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva abhidhamme vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti.

ក្នុងអធិប្បាយនេះ រូបទាំងអស់ ទោះបីជាវៀរចាកការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ ឬរួមបញ្ចូលការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ក្តី លោកហៅថា “parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni” (រូបតិចតួច មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់) ដូចគ្នាដែរ ព្រមទាំងហៅថា “appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni” (រូបច្រើនរកប្រមាណមិនបាន មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់)។ ព្រោះថា វិធី (បរិយាយ) នោះមានពិតប្រាកដ គឺ “គ្របសង្កត់រូបតិចតួចទាំងឡាយ ប្រសិនបើរូបទាំងនោះ ជួនកាលត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ដោយអំណាចនៃពណ៌ ឈ្មោះថា គ្របសង្កត់រូបដែលមានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់”។ ព្រោះថា ព្រះសូត្រទេសនា ជាទេសនាបែបមានបរិយាយ (វិធីពន្យល់ដោយប្រយោល)។ ចំណែកក្នុងព្រះអភិធម្ម ព្រោះជាទេសនាបែបគ្មានបរិយាយ (ទេសនាដោយត្រង់) រូបដែលវៀរចាកការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ លោកពោលដោយឡែកពីគ្នា រូបដែលរួមបញ្ចូលការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ លោកក៏ពោលដោយឡែកពីគ្នាដែរ។ ព្រោះថា សេចក្តីប្លែកគ្នានៃការគ្របសង្កត់ តែងមានក្នុងចំណែកទាំងពីរនោះ។ យ៉ាងនោះដែរ ក្នុងទីនេះ ព្រោះជាទេសនាបែបមានបរិយាយ វិធីនៃការគ្របសង្កត់សូម្បីនៃវិមោក្ខទាំងឡាយក៏មានដែរ ហេតុនោះ ដោយពាក្យថា “ajjhattaṃ rūpasaññī” ជាដើម វិមោក្ខទី ១ ក្នុងអភិភាយតនៈទី ១ និងទី ២, វិមោក្ខទី ២ ក្នុងអភិភាយតនៈទី ៣ និងទី ៤, និងវិមោក្ខទី ៣ ក្នុងវណ្ណអភិភាយតនៈទាំងឡាយ ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃការគ្របសង្កត់។ ប៉ុន្តែក្នុងព្រះអភិធម្ម ព្រោះជាទេសនាបែបគ្មានបរិយាយ ដើម្បីបង្ហាញវិមោក្ខ និងអភិភាយតនៈទាំងឡាយមិនឲ្យច្រឡំគ្នា លោកទើបវៀរចាកវិមោក្ខទាំងឡាយ ហើយពោលតែអភិភាយតនៈទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈានទាំងឡាយដែលធ្វើកិច្ចនៃវិមោក្ខទាំងអស់ ត្រូវបានពោលទុកក្នុងវិមោក្ខទេសនា។ សេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកបានកំណត់ទុកហើយ ព្រោះតែអភិភាយតនៈទាំងពីរដែលមកហើយថា “ajjhattaṃ rūpasaññī” នោះ មិនបានពោលទុកក្នុងអភិភាយតនៈទាំងឡាយក្នុងព្រះអភិធម្មឡើយ និងព្រោះតែពាក្យថា “rūpī rūpāni passati” (បុគ្គលមានរូប ឃើញរូបទាំងឡាយ) ជាដើម ជាពាក្យទូទៅដល់កិច្ចនៃវិមោក្ខទាំងអស់។ ពាក្យថា “ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato” (ព្រោះរូបខាងក្នុងមិនមែនជាវត្ថុត្រូវគ្របសង្កត់ឡើយ) នេះ ជាពាក្យសម្តែងហេតុនៃពាក្យដែលលោកពោលទុកក្នុងព្រះអភិធម្មគ្រប់ទីកន្លែងថា “bahiddhā rūpāni passati” (ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ) ដោយមិនពោលក្នុងទីណាមួយឡើយថា “ajjhattaṃ rūpāni passati” (ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្នុង)។ ដោយហេតុនោះ សេចក្តីណាដែលមានហេតុដទៃ សេចក្តីនោះលោកពោលហើយដោយហេតុនោះ។ ចំណែកឯពាក្យសម្តែងតែត្រឹមភាពជាអ្នកមិនមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន (ajjhattaṃ arūpasaññitā) ក្នុងព្រះអភិធម្ម ដែលមានលីលានៃការសម្តែងធម៌ជាហេតុនោះ លោកបង្ហាញថា មិនគប្បីស្វែងរកហេតុដទៃសម្រាប់ពាក្យនោះឡើយ។

Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca tesaṃ bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo veneyyajjhāsayavasena vijjamānapariyāyakathābhāvato. ‘‘Suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti eteneva siddhattā na nīlādiabhibhāyatanāni vattabbānīti ce? Taṃ na. Nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇānaṃ parittatā vā appamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti. Etesu ca parittādikasiṇarūpesu yaṃ yaṃ caritassa imāni abhibhāyatanāni ijjhanti, taṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ. Sabbasaṅgāhikavasenāti nīlavaṇṇanīlanidassananīlanibhāsānaṃ sādhāraṇavasena. Vaṇṇavasenāti sabhāvavaṇṇavasena. Nidassanavasenāti passitabbatāvasena cakkhuviññāṇādiviññāṇavīthiyā gahetabbatāvasena. Obhāsavasenāti sappabhāsatāya avabhāsanavasena.

ម្យ៉ាងទៀត ភាពមិនមែនជាវត្ថុត្រូវគ្របសង្កត់នៃរូបខាងក្នុង ព្រោះតែរូបទាំងនោះមិនប្រាកដច្បាស់ដូចជារូបខាងក្រៅ និងលីលានៃការសម្តែងធម៌ គប្បីជ្រាបតាមការកំណត់ដែលបានពោលហើយ ព្រោះជាវិធីសម្តែងបែបមានបរិយាយដែលមានស្រាប់ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់វិនេយ្យសត្វ។ ប្រសិនបើមានពាក្យសួរថា “ព្រោះតែសម្រេចដោយពាក្យថា 'suvaṇṇadubbaṇṇāni' (មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់) នេះឯងហើយ ហេតុនោះ លោកមិនគួរពោលអភិភាយតនៈមានពណ៌ខៀវជាដើមឡើយ មែនទេ?” ឆ្លើយថា “មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះភាពជាពណ៌ខៀវជាដើមនោះឯង ជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់របស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលបានធ្វើអធិការ (ការបំពេញបុណ្យ) ទុកក្នុងពណ៌ខៀវជាដើម។” ព្រោះថា ភាពជាវត្ថុតិចតួច ឬភាពជាវត្ថុរកប្រមាណមិនបាន នៃពណ៌ដ៏បរិសុទ្ធ និងមិនបរិសុទ្ធទាំងនោះ មិនមែនជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់ឡើយ តែគឺភាពជាពណ៌ខៀវជាដើមនោះឯង ជាហេតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកសិណរូបមានប្រមាណតិចតួចជាដើមទាំងនេះ អភិភាយតនៈទាំងឡាយនេះ តែងសម្រេចដល់ចរិតណាៗ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា “imesu pana” (ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងអភិភាយតនៈទាំងឡាយនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Sabbasaṅgāhikavasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះទាំងអស់ គឺដោយអំណាចទូទៅនៃពណ៌ខៀវ (នីលវណ្ណៈ) គ្រឿងសម្គាល់ពណ៌ខៀវ (នីលនិទស្សនៈ) និងពន្លឺពណ៌ខៀវ (នីលនិភាសៈ)។ ពាក្យថា Vaṇṇavasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃពណ៌តាមធម្មជាតិ។ ពាក្យថា Nidassanavasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃភាពជាវត្ថុគួរមើល គឺដោយអំណាចនៃការគប្បីកាន់យកបានដោយវិថីនៃវិញ្ញាណមានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម។ ពាក្យថា Obhāsavasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃការភ្លឺស្វាង ព្រោះភាពជាវត្ថុមានពន្លឺ។

Icchāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃឥច្ឆាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

6. Vimokkhasuttavaṇṇanā

៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃវិមោក្ខសូត្រ

66. Chaṭṭhe (dī. ni. ṭī. 2.129) kenaṭṭhenāti kena sabhāvena. Sabhāvo hi ñāṇena yāthāvato araṇīyato ñātabbato ‘‘attho’’ti vuccati, so eva [Pg.249] ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā ‘‘aṭṭho’’ti vutto. Adhimuccanaṭṭhenāti adhikaṃ savisesaṃ muccanaṭṭhena. Etena satipi sabbassapi rūpāvacarajjhānassa vikkhambhanavasena paṭipakkhato vimuttabhāve yena bhāvanāvisesena taṃ jhānaṃ sātisayaṃ paṭipakkhato vimuccitvā pavattati, so bhāvanāviseso dīpito. Bhavati hi samānajātiyuttopi bhāvanāvisesena pavattiākāraviseso. Yathā taṃ saddhāvimuttato diṭṭhippattassa, tathā paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatāya eva aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭhenapi vimokkho. Tenāha ‘‘ārammaṇe cā’’tiādi. Ayaṃ panatthoti ayaṃ adhimuccanaṭṭho pacchime vimokkhe nirodhe natthi. Kevalo vimuttaṭṭho eva tattha labbhati, taṃ sayameva parato vakkhati.

៦៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា kenaṭṭhena (ដោយអត្ថដូចម្តេច) បានដល់ ដោយសភាវៈដូចម្តេច។ ព្រោះថា សភាវៈដែលបុគ្គលគប្បីដឹងតាមពិតដោយប្រាជ្ញា ឈ្មោះថា “អត្ថ” (Attha) សភាវៈនោះឯង លោកធ្វើអក្សរ ថ (ttha) ឲ្យទៅជា ឋ (ṭṭha) ហើយពោលថា “អដ្ឋៈ” (Aṭṭha)។ ពាក្យថា Adhimuccanaṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថនៃការរួចផុតយ៉ាងក្រៃលែង គឺរួចផុតជាពិសេស។ ដោយពាក្យនេះ ទោះបីជាការរួចផុតចាកធម៌ជាបដិបក្ខដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិន (វិក្ខម្ភនៈ) នៃរូបាវចរឈានទាំងអស់មានពិតមែនក៏ដោយ តែការចម្រើនដ៏វិសេសណា ដែលញ៉ាំងឈាននោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយរួចផុតចាកធម៌ជាបដិបក្ខយ៉ាងក្រៃលែង ការចម្រើនដ៏វិសេសនោះ លោកបានសម្តែងហើយ។ ព្រោះថា ទោះបីជាធម៌មានជាតិស្មើគ្នាក៏ដោយ តែអាការៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅដ៏វិសេស តែងមានបានដោយអំណាចនៃការចម្រើនដ៏វិសេស។ ដូចជាសេចក្តីប្លែកគ្នារវាងបុគ្គលជាសទ្ធាវិមុត្ត និងបុគ្គលជាទិដ្ឋិប្បត្តៈដូច្នោះដែរ យ៉ាងនោះដែរ ឈ្មោះថា វិមោក្ខ ព្រោះអត្ថថាបង្អោនទៅយ៉ាងក្រៃលែង ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរដ៏ក្រៃលែង ព្រោះភាពជាធម៌មិនមានការសង្ស័យ ដោយភាពជាធម៌មិនត្រូវបានសង្កត់សង្កិន ព្រោះតែការរួចផុតយ៉ាងល្អចាកធម៌ជាបច្ចនីកៈ (ធម៌ជាសត្រូវ) នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ārammaṇe ca” (និងក្នុងអារម្មណ៍) ជាដើម។ ពាក្យថា “Ayaṃ panattho” (ក៏ប៉ុន្តែ អត្ថនេះ) បានដល់ អត្ថនៃការបង្អោនទៅ (អធិមុច្ចនត្ថៈ) នេះ មិនមានក្នុងវិមោក្ខចុងក្រោយ គឺនិរោធឡើយ។ ក្នុងនិរោធនោះ តែងបានតែអត្ថនៃការរួចផុត (វិមុត្តត្ថៈ) សុទ្ធសាធប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីនោះ លោកនឹងពោលដោយខ្លួនឯងក្នុងខាងមុខ។

Rūpīti yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭharūpaṃ hoti, yena visiṭṭhena rūpena ‘‘rūpī’’ti vucceyya rūpīsaddassa atisayatthadīpanato, tadeva sasantatipariyāpannarūpassa vasena paṭiladdhajjhānaṃ idha paramatthato rūpibhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘ajjhatta’’ntiādi. Rūpajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena. Rūpānīti panettha purimapadalopo daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ ‘‘nīlakasiṇādīni rūpānī’’ti. Rūpe kasiṇarūpe saññā rūpasaññā, sā etassa atthīti rūpasaññī, saññāsīsena jhānaṃ vadati. Tappaṭipakkhena arūpasaññī. Tenāha ‘‘ajjhattaṃ na rūpasaññī’’tiādi.

ពាក្យថា Rūpī (បុគ្គលមានរូប) បានដល់ រូបណាដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ដែលបុគ្គលនេះប្រកបព្រមហើយ រូបនោះជាលក្ខណៈរូបដ៏វិសេស ដោយភាពជាហេតុនៃឈានណា ដែលបុគ្គលគប្បីហៅថា “Rūpī” ដោយសាររូបដ៏វិសេសនោះ ព្រោះពាក្យថា Rūpī នេះ ជាពាក្យសម្តែងសេចក្តីដ៏ក្រៃលែង គប្បីជ្រាបថា ឈានដែលបានសម្រេចហើយដោយអំណាចនៃរូបដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួននោះឯង ជាតួសម្រេចនូវភាពជាបុគ្គលមានរូបដោយបរមត្ថក្នុងទីនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ajjhattaṃ” (ក្នុងខ្លួន) ជាដើម។ ពាក្យថា Rūpa (រូប) ក្នុងទីនេះ សំដៅយក រូបជ្ឈាន (រូបឈាន) ដោយការលុបបទខាងចុង (ឧត្តរបទលោបៈ)។ ចំណែកឯពាក្យថា Rūpāni (រូបទាំងឡាយ) ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាការលុបបទខាងដើម (បុរិមបទលោបៈ)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “nīlakasiṇādīni rūpāni” (រូបទាំងឡាយមាននីលកសិណជាដើម)។ សញ្ញាក្នុងរូប គឺកសិណរូប ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា, សញ្ញានោះមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា រូបសញ្ញី (អ្នកមានរូបសញ្ញា) លោកពោលសំដៅយកឈាន ដោយក្បាលនៃសញ្ញា (ដោយយកសញ្ញាជាប្រធាន)។ ដោយធម៌ជាបដិបក្ខនឹងរូបសញ្ញានោះ ឈ្មោះថា អរូបសញ្ញី (អ្នកមិនមានរូបសញ្ញា)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ajjhattaṃ na rūpāsaññī” (ជាអ្នកមិនមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន) ជាដើម។

Anto appanāyaṃ ‘‘subha’’nti ābhogo natthīti iminā pubbābhogavasena tathā adhimutti siyāti dasseti. Evañhettha tathāvattabbatāpatticodanā anavaṭṭhānā hoti. Yasmā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu tattha katādhikārānaṃ abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭho sambhavati, tasmā aṭṭhakathāyaṃ tathā tatiyo vimokkho saṃvaṇṇito. Yasmā pana mettādivasena pavattamānā bhāvanā satte appaṭikūlato dahanti, te subhato adhimuccitvā pavattati, tasmā paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.212-213) brahmavihārabhāvanā ‘‘subhavimokkho’’ti vuttā. Tayidaṃ ubhayampi tena tena pariyāyena vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ.

ក្នុងអប្បនានោះ ការយកចិត្តទុកដាក់ថា «ល្អ» ឬ «ស្អាត» (សុភៈ) គឺមិនមានឡើយ ដោយហេតុនេះ លោកបង្ហាញថា ការបង្អោនចិត្តទៅយ៉ាងនោះ អាចមានបានដោយអំណាចនៃការយកចិត្តទុកដាក់ក្នុងកាលមុន (បុព្វាភោគៈ)។ ព្រោះថា កាលបើជាយ៉ាងនេះ ការចោទប្រកាន់ថា គួរពោលយ៉ាងនោះ មិនមានទីតាំងឡើយ។ ព្រោះហេតុតែ ក្នុងវណ្ណកសិណទាំងឡាយ មានពណ៌ខៀវជាដើមដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង សេចក្តីបង្អោនចិត្តទៅយ៉ាងខ្លាំង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអររបស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលបានធ្វើអធិការៈក្នុងកសិណនោះ តែងមានបាន ហេតុនោះ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកទើបពន្យល់វិមោក្ខទី ៣ យ៉ាងនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែការចម្រើនភាវនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃមេត្តាជាដើម តែងកំណត់ទុកនូវសត្វទាំងឡាយដោយភាពមិនគួរខ្ពើម ហើយប្រព្រឹត្តទៅដោយការបង្អោនចិត្តទៅថាជាសភាវៈល្អ (សុភៈ) ហេតុនោះ ក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ (បដិ. ម. ១.២១២-២១៣) លោកទើបហៅព្រហ្មវិហារភាវនាថា «សុភវិមោក្ខ»។ សេចក្តីទាំងពីរយ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបថា មិនផ្ទុយគ្នានោះទេ ព្រោះលោកពោលទុកដោយបរិយាយនោះៗ។

Sabbasoti [Pg.250] anavasesato. Na hi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ ekadesopi tattha avasissati. Vissaṭṭhattāti yathāparicchinnakāle nirodhitattā. Uttamo vimokkho nāma ariyeheva samāpajjitabbato ariyaphalapariyosānattā diṭṭheva dhamme nibbānappattibhāvato ca.

បទថា Sabbaso សេចក្តីថា ដោយមិនមានសេសសល់។ ព្រោះថា សូម្បីចំណែកមួយនៃអរូបក្ខន្ធទាំង ៤ ក៏មិនសេសសល់ក្នុងនិរោធនោះឡើយ។ បទថា Vissaṭṭhattā សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាធម៌ដែលរលត់ទៅក្នុងកាលដែលបានកំណត់ទុកយ៉ាងនោះ។ ដែលឈ្មោះថា វិមោក្ខដ៏ឧត្តម ព្រោះជាធម៌ដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយគប្បីចូលកាន់ ព្រោះមានអរិយផលជាទីបំផុត និងព្រោះភាពជាការដល់នូវព្រះនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ។

Vimokkhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃវិមោក្ខសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

7. Anariyavohārasuttavaṇṇanā

៧. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអនរិយវោហារសូត្រ

67. Sattame anariyānaṃ lāmakānaṃ vohāro anariyavohāro. Diṭṭhavāditāti diṭṭhaṃ mayāti evaṃ vāditā. Evaṃ sesesupi. Ettha ca taṃtaṃsamuṭṭhāpakacetanāvasena attho veditabbo. Tenāha ‘‘yāhi cetanāhī’’tiādi.

៦៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ វោហាររបស់ពួកជនមិនមែនជាអរិយៈ គឺពួកជនថោកទាប ឈ្មោះថា អនរិយវោហារ។ បទថា Diṭṭhavāditā សេចក្តីថា ការពោលយ៉ាងនេះថា «ខ្ញុំបានឃើញហើយ»។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេស ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ គb្បីដឹងសេចក្តីដោយអំណាចនៃចេតនាដែលជាតួញាំងពាក្យនោះៗ ឱ្យតាំងឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «yāhi cetanāhi» (ដោយចេតនាទាំងឡាយណា) ជាដើម។

Anariyavohārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអនរិយវោហារសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

9. Parisāsuttavaṇṇanā

៩. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបរិសាសូត្រ

69. Navame (dī. ni. ṭī. 2.172) samāgantabbato, samāgacchatīti vā samāgamo, parisā. Bimbisārappamukho samāgamo bimbisārasamāgamo. Sesadvayepi eseva nayo. Bimbisāra…pe… samāgamasadisaṃ khattiyaparisanti yojanā. Aññesu cakkavāḷesupi labbhateva satthu khattiyaparisādiupasaṅkamanaṃ. Ādito tehi saddhiṃ satthu bhāsanaṃ ālāpo, kathanappaṭikathanaṃ sallāpo. Dhammūpasaṃhitā pucchāpaṭipucchā dhammasākacchā. Saṇṭhānaṃ paṭicca kathitaṃ saṇṭhānapariyāyattā vaṇṇa-saddassa ‘‘mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.138) viya. Tesanti padaṃ ubhayapadāpekkhaṃ ‘‘tesampi lakkhaṇasaṇṭhānaṃ viya satthu sarīrasaṇṭhānaṃ tesaṃ kevalaṃ paññāyati evā’’ti. Nāpi āmuttamaṇikuṇḍalo bhagavā hotīti yojanā. Chinnassarāti dvidhā bhinnassarā. Gaggarassarāti jajjaritassarā. Bhāsantaranti tesaṃ sattānaṃ bhāsāto aññaṃ bhāsaṃ. Vīmaṃsāti cintanā. Kimatthaṃ…pe… desetīti idaṃ nanu attānaṃ jānāpetvā dhamme kathite tesaṃ sātisayo [Pg.251] pasādo hotīti iminā adhippāyena vuttaṃ? Yesaṃ attānaṃ ajānāpetvāva dhamme kathite pasādo hoti, na jānāpetvā, tādise sandhāya satthā tathā karoti. Tattha payojanamāha ‘‘vāsanatthāyā’’ti. Evaṃ sutopīti evaṃ aviññātadesako aviññātāgamanopi suto dhammo attano dhammasudhammatāyeva anāgate paccayo hoti suṇantassa.

៦៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ (ទីឃនិកាយ ដីកា ២.១៧២) ទីជាទីមកជួបជុំគ្នា ឬការមកជួបជុំគ្នា ឈ្មោះថា សមាគម បានដល់ បរិស័ទ។ ការជួបជុំគ្នាដែលមានព្រះបាទពិម្ពិសារជាប្រមុខ ឈ្មោះថា ពិម្ពិសារសមាគម។ សូម្បីក្នុងពួកពីរដែលសេស ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ការប្រកបសេចក្តីថា បរិស័ទក្សត្រ ដូចជាការជួបជុំគ្នានៃព្រះបាទពិម្ពិសារ...បេ...។ ការយាងចូលទៅរកបរិស័ទមានក្សត្រជាដើមរបស់ព្រះសាស្តា សូម្បីក្នុងចក្រវាឡដទៃទាំងឡាយ ក៏រមែងបានមានដែរ។ ការត្រាស់សន្ទនាជាមួយពួកជនទាំងនោះតាំងពីដំបូងរបស់ព្រះសាស្តា ឈ្មោះថា អាលាបៈ (ការនិយាយរក)។ ការនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នា ឈ្មោះថា សល្លាបៈ (ការសន្ទនា)។ ការសួរនិងការឆ្លើយដែលប្រកបដោយធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មសាកច្ឆា (ការសន្ទនាធម៌)។ ពាក្យថា វណ្ណៈ (ពណ៌/សណ្ឋាន) ដែលពោលសំដៅយកសណ្ឋាន ព្រោះជាពាក្យជំនួសឱ្យសណ្ឋាន ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «និម្មិតខ្លួនឱ្យមានសណ្ឋានដូចជាស្តេចដំរីដ៏ធំ» (សំយុត្តនិកាយ ១.១៣៨)។ បទថា Tesanti (របស់ជនទាំងនោះ) ជាបទដែលត្រូវរំពឹងទៅរកបទទាំងពីរ គឺ «សណ្ឋានព្រះសរីរៈរបស់ព្រះសាស្តា ដូចជាលក្ខណសណ្ឋានរបស់ជនទាំងនោះដែរ តែងប្រាកដដល់ជនទាំងនោះតែប៉ុណ្ណោះ»។ ការប្រកបសេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនមែនជាអ្នកពាក់គ្រឿងអលង្ការកែវមណីនិងកុណ្ឌលឡើយ។ បទថា Chinnassarā សេចក្តីថា សំឡេងស្អកស្អា (សំឡេងបែកជាពីរ)។ បទថា Gaggarassarā សេចក្តីថា សំឡេងស្អកស្អែរ (សំឡេងស្អកស្អា)។ បទថា Bhāsantaraṃ សេចក្តីថា ភាសាដទៃពីភាសារបស់សត្វទាំងឡាយនោះ។ បទថា Vīmaṃsā សេចក្តីថា ការគិតពិចារណា។ ពាក្យថា «ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី...បេ... សម្តែងធម៌» នេះ តើលោកពោលដោយបំណងថា «កាលបើព្រះអង្គធ្វើឱ្យគេស្គាល់ព្រះអង្គហើយសម្តែងធម៌ សេចក្តីជ្រះថ្លាដ៏ក្រៃលែងរបស់ជនទាំងនោះរមែងមាន» មិនមែនឬ? ព្រះសាស្តាទ្រង់ធ្វើសកម្មភាពយ៉ាងនោះ សំដៅយកពួកជនដែលកាលបើទ្រង់មិនធ្វើឱ្យស្គាល់ព្រះអង្គហើយសម្តែងធម៌ តែងមានសេចក្តីជ្រះថ្លា មិនមែនសម្តែងដោយធ្វើឱ្យស្គាល់នោះឡើយ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ លោកពោលសំដៅយកប្រយោជន៍ថា «ដើម្បីជាវាសនា»។ បទថា Evaṃ sutopi សេចក្តីថា ធម៌ដែលជនស្តាប់ហើយយ៉ាងនេះ សូម្បីមិនស្គាល់អ្នកសម្តែង មិនស្គាល់ការមកដល់យ៉ាងនេះក្តី ក៏រមែងជាបច្ច័យក្នុងអនាគតដល់អ្នកស្តាប់ ដោយភាពជាធម៌ដ៏ល្អរបស់ខ្លួនពិតប្រាកដ។

Parisāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបរិសាសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

10. Bhūmicālasuttavaṇṇanā

១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃភូមិចាលសូត្រ

70. Dasame (dī. ni. ṭī. 2.167; saṃ. ni. ṭī. 2.5.822) udenayakkhassa cetiyaṭṭhāneti udenassa nāma yakkhassa āyatanabhāvena iṭṭhakāhi kate mahājanassa cittīkataṭṭhāne. Katavihāroti bhagavantaṃ uddissa katavihāro. Vuccatīti purimavohārena ‘‘udenaṃ cetiya’’nti vuccati. Gotamakādīsupīti ‘‘gotamakaṃ cetiya’’ntiādīsupi. Eseva nayoti cetiyaṭṭhāne katavihārabhāvaṃ atidisati. Tathā hi sattambanti kikissa rañño dhītaro satta kumāriyo saṃvegajātā gehato nikkhamitvā tattha padhānaṃ padahiṃsu, taṃ ṭhānaṃ ‘‘sattambaṃ cetiya’’nti vadanti. Bahuputtakanti ca bahupāroho eko nigrodharukkho, tasmiṃ adhivatthaṃ devataṃ bahū manussā putte patthenti, tadupādāya taṃ ṭhānaṃ ‘‘bahuputtakaṃ cetiya’’nti paññāyittha. Sārandadassa nāma yakkhassa vasitaṭṭhānaṃ, cāpālassa nāma yakkhassa vasitaṭṭhānaṃ, iti sabbānevetāni buddhuppādato pubbadevatā pariggahetvā cetiyavohārena voharitāni, bhagavato vihāre katepi tatheva sañjānanti. Ramaṇīyāti ettha vesāliyā tāva bhūmibhāgasampattiyā sulabhapiṇḍatāya ramaṇīyabhāvo veditabbo. Vihārānaṃ pana nagarato nātidūratāya naccāsannatāya gamanāgamanasampattiyā anākiṇṇavihāraṭṭhānatāya chāyudakasampattiyā pavivekapatirūpatāya ca ramaṇīyatā daṭṭhabbā.

៧០. ក្នុងសូត្រទី ១០ (ទីឃនិកាយ ដីកា ២.១៦៧, សំយុត្តនិកាយ ដីកា ២.៥.៨២២) បទថា udenayakkhassa cetiyaṭṭhāne សេចក្តីថា ក្នុងទីកន្លែងដែលមហាជនធ្វើសក្ការៈបូជា ដែលសាងសង់ឡើងដោយឥដ្ឋ ដើម្បីជាទីអាស្រ័យនៅរបស់យក្សឈ្មោះឧទេនៈ។ បទថា Katavihāro សេចក្តីថា វត្តដែលគេកសាងឡើងឧទ្ទិសចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ បទថា Vuccati សេចក្តីថា គេហៅតាមវោហារពីមុនថា «ឧទេនចេតិយ»។ សូម្បីក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន Gotamakādīsu ជាដើម សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងទីកន្លែងមាន «គោតមកចេតិយ» ជាដើម។ បទថា Eseva nayo នេះ លោកសំដៅដល់ភាពជាវត្តដែលគេកសាងឡើងក្នុងទីកន្លែងនៃចេតិយនោះ។ ព្រោះថា ពាក្យថា Sattamba គឺព្រះរាជធីតាទាំង ៧ ព្រះអង្គរបស់ព្រះបាទកិកិ ជាកុមារីកើតសេចក្តីសង្វេគ ហើយបានចេញពីព្រះរាជវាំងទៅបំពេញព្យាយាមក្នុងទីនោះ គេទើបហៅទីនោះថា «សត្តម្ពចេតិយ»។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Bahuputtaka គឺដើមជ្រៃមួយដើមដែលមានមែកធាងបែកសាខាច្រើន មនុស្សជាច្រើនតែងបន់ស្រន់សុំបុត្រពីទេវតាដែលអាស្រ័យនៅនឹងដើមជ្រៃនោះ គេទើបសម្គាល់ទីនោះថា «ពហុបុត្តកចេតិយ» ដោយអាស្រ័យហេតុនោះ។ ទីកន្លែងជាទីរស់នៅរបស់យក្សឈ្មោះសារន្ទទៈ ទីកន្លែងជាទីរស់នៅរបស់យក្សឈ្មោះចាបាលៈ ទីកន្លែងទាំងអស់នេះ គឺពួកទេវតាបានកាន់កាប់តាំងពីមុនការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធ ហើយត្រូវបានហៅដោយវោហារថា «ចេតិយ» សូម្បីកាលដែលគេកសាងវត្តថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ ក៏មនុស្សទាំងឡាយនៅតែសម្គាល់យ៉ាងនោះដដែល។ បទថា Ramaṇīyā ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងនូវភាពជាទីគួរត្រេកអរនៃក្រុងវេសាលី ដោយសារភាពបរិបូណ៌នៃភូមិភាគ និងការស្វែងរកបិណ្ឌបាតបានដោយងាយ។ ចំណែកឯភាពជាទីគួរត្រេកអរនៃវត្តទាំងឡាយ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះមិនឆ្ងាយពេក មិនជិតពេកពីទីក្រុង ងាយស្រួលក្នុងការធ្វើដំណើរទៅមក ជាទីកន្លែងមិនច្របូកច្របល់ បរិបូណ៌ដោយម្លប់និងទឹក និងសមគួរដល់ការវិវេក។

Vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. Yuttayānaṃ viya katāti yathā [Pg.252] yuttamājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathāruci pavattirahataṃ gamitā. Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena. Vatthu viya katāti sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisayatāya patiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katā. Adhiṭṭhitāti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā. Samantato citāti sabbabhāgena bhāvanupacayaṃ gamitā. Tenāha ‘‘suvaḍḍhitā’’ti. Suṭṭhu samāraddhāti iddhibhāvanāya sikhāppattiyā sammadeva saṃsevitā.

បទថា Vaḍḍhitā សេចក្តីថា ផ្សព្វផ្សាយទៅដោយអំណាចនៃការបំពេញភាវនាឱ្យបរិបូណ៌។ បទថា Punappunaṃ katā សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗ ដោយការធ្វើឱ្យច្រើនក្នុងភាវនា។ បទថា Yuttayānaṃ viya katā សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យប្រព្រឹត្តទៅបានតាមប្រាថ្នា ដូចជាយានដែលទឹមដោយសេះអាជានេយ្យ ដែលនាយសារថីដ៏ឈ្លាសវៃគ្រប់គ្រងហើយ តែងប្រព្រឹត្តទៅបានតាមចិត្តប្រាថ្នា។ បទថា Patiṭṭhānaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាទីតាំង (អធិដ្ឋាន)។ បទថា Vatthu viya katā សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យដូចជាទីធ្លាដែលគេជម្រះឧបទ្រពចេញស្អាតល្អហើយ ព្រោះជាទីតាំងនៃវិស័យឫទ្ធិ ដោយការជម្រះឧបក្កិលេសទាំងពួង។ បទថា Adhiṭṭhitā សេចក្តីថា តាំងទុកក្នុងភាពសមគួរដល់ការអធិដ្ឋាននោះៗ ដោយភាពជាធម៌ដែលបុគ្គលចម្រើនល្អហើយ ព្រោះឆ្ងាយចាកធម៌ជាបដិបក្ខ។ បទថា Samantato citā សេចក្តីថា ដល់នូវការសន្សំភាវនាដោយគ្រប់ចំណែក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «suvaḍḍhitā» (ផ្សព្វផ្សាយល្អហើយ)។ បទថា Suṭṭhu samāraddhā សេចក្តីថា សេពគប់ដោយប្រពៃ ដើម្បីដល់នូវចំណុចកំពូលនៃឥទ្ធិភាវនា។

Aniyamenāti ‘‘yassa kassacī’’ti aniyamavacanena. Niyametvāti ‘‘tathāgatassā’’ti sarūpadassanena niyametvā. Āyuppamāṇanti (dī. ni. ṭī. 1.40; dī. ni. abhi. ṭī. 1.40) paramāyuppamāṇaṃ vadati. Kiṃ panettha paramāyu nāma, kathaṃ vā taṃ paricchinnappamāṇanti? Vuccate – yo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tasmiṃ tasmiṃ bhavavisese purimasiddhabhavapatthanūpanissayavasena sarīrāvayavavaṇṇasaṇṭhānappamāṇādivisesā viya taṃtaṃgatinikāyādīsu yebhuyyena niyataparicchedo gabbhaseyyakakāmāvacaradevarūpāvacarasattānaṃ sukkasoṇitautubhojanādiutuādipaccuppannapaccayūpatthambhito vipākappabandhassa ṭhitikālaniyamo. So yathāsakaṃ khaṇamattāvaṭṭhāyīnampi attano sahajātānaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhapanākāravuttitāya pavattanakāni rūpārūpajīvitindriyāni yasmā na kevalaṃ tesaṃ khaṇaṭhitiyā eva kāraṇabhāvena anupālakāni, atha kho yāva bhavaṅgupacchedā anupabandhassa avicchedahetubhāvenapi, tasmā āyuhetukattā kāraṇūpacārena āyu, ukkaṃsaparicchedavasena paramāyūti ca vuccati. Taṃ pana devānaṃ nerayikānaṃ uttarakurukānañca niyataparicchedaṃ. Uttarakurukānaṃ pana ekantaniyataparicchedameva, avasiṭṭhamanussapetatiracchānānaṃ pana ciraṭṭhitisaṃvattanikakammabahule kāle taṃkammasahitasantānajanitasukkasoṇitapaccayānaṃ taṃmūlakānañca candasūriyasamavisamaparivattanādijanitautuāhārādisamavisamapaccayānañca vasena cirācirakālato aniyataparicchedaṃ, tassa ca yathā purimasiddhabhavapatthanāvasena taṃtaṃgatinikāyādīsu vaṇṇasaṇṭhānādivisesaniyamo siddho dassanānussavādīhi, tathā ādito gahaṇasiddhiyā. Evaṃ tāsu tāsu upapattīsu nibbattasattānaṃ yebhuyyena samappamāṇaṭṭhitikālaṃ [Pg.253] dassanānussavehi labhitvā taṃparamataṃ ajjhosāya pavattitabhavapatthanāvasena ādito paricchedaniyamo veditabbo. Yasmā pana kammaṃ tāsu tāsu upapattīsu yathā taṃtaṃupapattiniyatavaṇṇādinibbattane samatthaṃ, evaṃ niyatāyuparicchedāsu upapattīsu paricchedātikkamena vipākanibbattane samatthaṃ na hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ, taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyyā’’ti.

បទថា Aniyamenā សេចក្តីថា ដោយពាក្យមិនកំណត់ថា «yassa kassaci» (របស់បុគ្គលណាមួយ)។ បទថា Niyametvā សេចក្តីថា កំណត់ដោយការបង្ហាញរូបរាងពិតប្រាកដថា «tathāgatassa» (របស់ព្រះតថាគត)។ បទថា Āyuppamāṇaṃ (ទីឃនិកាយ ដីកា ១.៤០, ទីឃនិកាយ អភិធម្មដីកា ១.៤០) លោកសំដៅដល់ប្រមាណនៃអាយុដ៏ឧត្តម (បរមាយុ)។ សួរថា ចុះអ្វីជាបរមាយុក្នុងទីនេះ ហើយបរមាយុនោះមានប្រមាណកំណត់យ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា សេចក្តីកំណត់នៃកាលវេលាដែលតាំងនៅនៃសង្វាក់វិបាករបស់សត្វទាំងឡាយនោះៗ ក្នុងភពពិសេសនោះៗ ដែលជាការកំណត់ជាភាគច្រើនក្នុងគតិនិកាយជាដើម ដូចជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃទំហំ សណ្ឋាន ពណ៌ និងអវយវៈនៃរាងកាយ ដោយអំណាចនៃឧបនិស្ស័យនិងការប្រាថ្នាភពដែលបានសម្រេចរួចហើយក្នុងកាលមុន របស់សត្វទាំងឡាយដែលកើតក្នុងគភ៌ សត្វកាមាវចរទេវតា និងរូបាវចរសត្វ ដែលត្រូវបានឧបត្ថម្ភដោយបច្ច័យបច្ចុប្បន្នមានទឹកកាម ឈាម ឧតុ អាហារ និងឧតុជាដើម។ ព្រោះហេតុតែរូបជីវិតិន្ទ្រិយនិងអរូបជីវិតិន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈតាំងនៅនៃរូបធម៌និងអរូបធម៌ជាសហជាតរបស់ខ្លួន សូម្បីតែធម៌ទាំងនោះតាំងនៅត្រឹមតែមួយខណៈក៏ដោយ មិនមែនជាគ្រឿងរក្សាទុកដោយភាពជាហេតុត្រឹមតែការតាំងនៅមួយខណៈរបស់ធម៌ទាំងនោះប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងជាហេតុមិនដាច់សង្វាក់នៃការតាំងនៅរហូតដល់ការដាច់នៃភវង្គទៀតផង ហេតុនោះ ព្រោះជាហេតុនៃអាយុ លោកទើបហៅដោយឧបចារៈនៃហេតុថា «អាយុ» និងហៅដោយអំណាចនៃការកំណត់ដ៏ខ្ពស់បំផុតថា «បរមាយុ»។ បរមាយុនោះ តែងមានការកំណត់ពិតប្រាកដចំពោះពួកទេវតា ពួកសត្វនរក និងពួកអ្នកកុរុទ្វីបខាងជើង។ ចំណែកឯពួកអ្នកកុរុទ្វីបខាងជើង គឺមានការកំណត់ពិតប្រាកដជាដាច់ខាតតែម្តង ប៉ុន្តែចំពោះមនុស្ស ពួកប្រេត និងសត្វតិរច្ឆានដែលសេសសល់ តែងមានការកំណត់មិនពិតប្រាកដ ដោយសារកាលវេលាវែងឬខ្លី ដោយអំណាចនៃបច្ច័យគឺទឹកកាមនិងឈាមដែលកើតក្នុងសន្តានប្រកបដោយកម្មនោះ ក្នុងកាលដែលសម្បូរដោយកម្មដែលនាំទៅកាន់ការតាំងនៅអស់កាលយូរ និងដោយអំណាចនៃបច្ច័យមិនស្មើគ្នានិងស្មើគ្នាមានឧតុនិងអាហារជាដើម ដែលកើតអំពីការវិលត្រឡប់មិនស្មើគ្នានិងស្មើគ្នានៃព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យជាដើម ដែលមានកម្មនោះជាឫសគល់ ហើយការកំណត់សេចក្តីប្លែកគ្នានៃពណ៌និងសណ្ឋានជាដើមក្នុងគតិនិកាយនោះៗ ដោយអំណាចនៃការប្រាថ្នាភពដែលបានសម្រេចរួចហើយក្នុងកាលមុន តែងសម្រេចបានដោយការឃើញនិងការឮជាដើមយ៉ាងណា ការកាន់យកតាំងពីដំបូងក៏សម្រេចបានយ៉ាងនោះដែរ។ គប្បីដឹងនូវការកំណត់តាំងពីដំបូង ដោយអំណាចនៃការប្រាថ្នាភពដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការស្ទាបស្ទង់យកនូវកាលវេលាតាំងនៅដ៏ខ្ពស់បំផុតនោះ ដោយបាននូវកាលវេលាតាំងនៅមានប្រមាណស្មើគ្នាជាភាគច្រើនរបស់សត្វទាំងឡាយដែលកើតក្នុងកំណើតនោះៗ តាមរយៈការឃើញនិងការឮយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែកម្មក្នុងកំណើតនោះៗ មិនអាចញាំងវិបាកឱ្យកើតឡើងដោយកន្លងហួសការកំណត់ ក្នុងកំណើតទាំងឡាយដែលមានការកំណត់អាយុពិតប្រាកដ ដូចជាការដែលអាចញាំងពណ៌ជាដើមដែលកំណត់ក្នុងកំណើតនោះៗ ឱ្យកើតឡើងបានឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក្នុងកាលនោះៗ ប្រមាណអាយុរបស់មនុស្សមានត្រឹមណា ព្រះអង្គគប្បីគង់នៅធ្វើប្រមាណអាយុនោះឱ្យពេញបរិបូណ៌»។

Mahāsīvatthero pana ‘‘mahābodhisattānaṃ carimabhave paṭisandhidāyino kammassa asaṅkhyeyyāyukatāsaṃvattanasamatthataṃ hadaye ṭhapetvā buddhānañca āyusaṅkhārassa parissayavikkhambhanasamatthatā pāḷiyaṃ āgatā evāti imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyyā’’ti avoca. Khaṇḍiccādīhi abhibhuyyatīti etena yathā iddhibalena jarāya na paṭighāto, evaṃ tena maraṇassapi na paṭighātoti atthato āpannamevāti. ‘‘Kva saro khitto, kva ca nipatito’’ti aññathā vuṭṭhitenapi theravādena aṭṭhakathāvacanameva samatthitanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘yo pana vuccati…pe… niyāmita’’nti.

ចំណែកព្រះមហាសីវត្ថេរបានពោលថា «ដោយតម្កល់ទុកក្នុងចិត្តនូវភាពជាកម្មដែលអាចនាំទៅកាន់ការមានអាយុរាប់មិនអស់ នៃកម្មដែលឱ្យបដិសន្ធិក្នុងភពចុងក្រោយរបស់ព្រះមហាពោធិសត្វទាំងឡាយ និងព្រោះភាពជាសេចក្តីសមត្ថភាពក្នុងការកំចាត់បង់នូវឧបទ្រពនៃអាយុសង្ខាររបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មានប្រាកដក្នុងព្រះបាលីពិតប្រាកដ ព្រះអង្គគប្បីគង់នៅអស់មួយភទ្ទកប្បនេះឯង»។ បទថា Khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati (ត្រូវគ្របសង្កត់ដោយភាពមានធ្មេញបាក់ជាដើម) នេះ លោកបង្ហាញថា សេចក្តីពិតជាសម្រេចបានថា ការមិនទប់ទល់នឹងសេចក្តីស្លាប់ដោយអំណាចឫទ្ធិនោះ ក៏ដូចជាការមិនទប់ទល់នឹងជរាដោយអំណាចឫទ្ធិដែរ។ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីថេរវាទដែលតាំងឡើងដោយប្រការដទៃថា «ព្រួញដែលគេបាញ់ទៅក្នុងទីណា ហើយធ្លាក់ចុះក្នុងទីណា» ក៏សម្រេចបាននូវពាក្យរបស់អដ្ឋកថាពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «yo pana vuccati...បេ... niyāmitaṃ»។

Oḷārike nimitteti thūle saññuppādane. Thūlasaññuppādanañhetaṃ ‘‘tiṭṭhatu bhagavā kappa’’nti sakalaṃ kappaṃ avaṭṭhānayācanāya, yadidaṃ ‘‘yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā’’tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvibhāvanaṃ. Obhāseti pākaṭavacane. Pākaṭavacanañhetaṃ, yadidaṃ pariyāyaṃ muñcitvā ujukameva attano adhippāyavibhāvanaṃ. Pariyuṭṭhitacittoti yathā kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkā, evaṃ abhibhūtacitto. So pana abhibhavo mahatā udakoghena appakassa udakassa ajjhottharaṇaṃ viya ahosīti vuttaṃ ‘‘ajjhotthaṭacitto’’ti. Aññoti therato, ariyehi vā aññopi yo koci puthujjano. Puthujjanaggahaṇañcettha yathā sabbena sabbaṃ appahīnavipallāso mārena pariyuṭṭhitacitto kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkoti, evaṃ thero bhagavatā katanimittobhāsaṃ sabbaso na sallakkhesīti dassanatthaṃ. Tenāha ‘‘māro hī’’tiādi.

ពាក្យថា Oḷārike nimitte (ក្នុងនិមិត្តដ៏គ្រោតគ្រាត) សេចក្តីថា ក្នុងការញ៉ាំងសញ្ញាឲ្យកើតឡើងជាសភាពគ្រោតគ្រាត។ ព្រោះថា ការញ៉ាំងសញ្ញាឲ្យកើតឡើងជាសភាពគ្រោតគ្រាតនោះ គឺការសូមឲ្យព្រះមានព្រះភាគគង់នៅអស់មួយកប្បទាំងស្រុង ថា «សូមព្រះមានព្រះភាគគង់នៅអស់មួយកប្បចុះ» គឺការបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកអាចដើម្បីនឹងគង់នៅអស់មួយកប្ប ដោយអានុភាពនៃការចម្រើនឥទ្ធិបាទ ៤ របស់ព្រះអង្គ ដោយឧបទេសផ្សេង មានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលអានន្ទ ឥទ្ធិបាទ ៤ របស់បុគ្គលណាមួយបានចម្រើនហើយ»។ ពាក្យថា Obhāseti (ក្នុងឱភាស) សេចក្តីថា ក្នុងវាចាដ៏ប្រាកដច្បាស់។ ព្រោះថា វាចាដ៏ប្រាកដច្បាស់នោះ គឺការបង្ហាញនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយត្រង់ៗតែម្តង ដោយលះបង់នូវបរិយាយចេញ។ ពាក្យថា Pariyuṭṭhitacitto (មានចិត្តត្រូវគ្របសង្កត់) សេចក្តីថា 有ចិត្តត្រូវគ្របសង្កត់ ដូចជាមិនអាចនឹងកំណត់ដឹងនូវប្រយោជន៍ និងមិនមែនជាប្រយោជន៍ណាមួយបានឡើយ។ ក៏ការគ្របសង្កត់នោះ ប្រៀបដូចជាការជន់ជោរនៃទឹកដ៏ធំ គ្របសង្កត់លើទឹកដ៏តិចតួច ហេតុនោះទើបលោកពោលថា ajjhotthaṭacitto (មានចិត្តត្រូវជន់ជោរគ្របសង្កត់)។ ពាក្យថា Añño (អ្នកដទៃ) សេចក្តីថា ក្រៅពីព្រះថេរៈ ឬក៏បុថុជ្ជនណាមួយផ្សេងទៀត ក្រៅពីព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ការកាន់យកនូវពាក្យថា បុថុជ្ជន ក្នុងទីនេះ មានប្រយោជន៍ដើម្បីបង្ហាញថា ដូចជាបុថុជ្ជនដែលមានវិបល្លាសមិនទាន់បានលះបង់ដោយប្រការទាំងពួង មានចិត្តត្រូវមារគ្របសង្កត់ហើយ មិនអាចនឹងកំណត់ដឹងនូវប្រយោជន៍ និងមិនមែនជាប្រយោជន៍ណាមួយបាន យ៉ាងណាមិញ ព្រះថេរៈក៏មិនបានកំណត់ដឹងនូវនិមិត្ត និងឱភាសដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើហើយ ដោយប្រការទាំងពួង យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា māro hī (ព្រោះថាមារ...) ជាដើម។

Cattāro [Pg.254] vipallāsāti asubhe ‘‘subha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāso, dukkhe ‘‘sukha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāsoti ime cattāro vipallāsā. Tenāti yadipi itare aṭṭha vipallāsā pahīnā, tathāpi yathāvuttānaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ appahīnabhāvena. Assāti therassa. Maddatīti phusanamattena maddanto viya hoti, aññathā tena maddite sattānaṃ maraṇameva siyā. Kiṃ sakkhissati, na sakkhissatīti adhippāyo. Kasmā na sakkhissati, nanu esa aggasāvakassa kucchiṃ paviṭṭhoti? Saccaṃ paviṭṭho, tañca kho attano ānubhāvadassanatthaṃ, na vibādhanādhippāyena. Vibādhanādhippāyena pana idha ‘‘kiṃ sakkhissatī’’ti vuttaṃ hadayamaddanassa adhikatattā. Nimittobhāsanti ettha ‘‘tiṭṭhatu bhagavā kappa’’nti sakalakappaṃ avaṭṭhānayācanāya ‘‘yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā’’tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvasena saññuppādanaṃ nimittaṃ. Tathā pana pariyāyaṃ muñcitvā ujukameva attano adhippāyavibhāvanaṃ obhāso. Jānantoyevāti mārena pariyuṭṭhitabhāvaṃ jānantoyeva. Attano aparādhahetuto sattānaṃ soko tanuko hoti, na balavāti āha ‘‘dosāropanena sokatanukaraṇattha’’nti. Kiṃ pana thero mārena pariyuṭṭhitacittakāle pavattiṃ pacchā jānātīti? Na jānāti sabhāvena, buddhānubhāvena pana jānāti.

ពាក្យថា Cattāro vipallāsā (វិបល្លាស ៤) សេចក្តីថា វិបល្លាសគឺសញ្ញា (សញ្ញាវិបល្លាស) វិបល្លាសគឺចិត្ត (ចិត្តវិបល្លាស) ក្នុងរបស់ដែលមិនល្អស្អាតថា «ល្អស្អាត» វិបល្លាសគឺសញ្ញា វិបល្លាសគឺចិត្ត ក្នុងរបស់ជាទុក្ខថា «ជាសុខ» ទាំងនេះឈ្មោះថា វិបល្លាស ៤។ ពាក្យថា Tenā (ព្រោះហេតុនោះ) សេចក្តីថា ទោះបីជាវិបល្លាស ៨ ក្រៅពីនេះ ព្រះថេរៈបានលះបង់ហើយក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះតែវិបល្លាស ៤ ដូចដែលបានពោលហើយនេះ មិនទាន់បានលះបង់។ ពាក្យថា Assā សេចក្តីថា របស់ព្រះថេរៈ។ ពាក្យថា Maddatī (ញាំញី) សេចក្តីថា ដូចជាការញាំញីដោយគ្រាន់តែការប៉ះពាល់ប៉ុណ្ណោះ ម្យ៉ាងទៀត បើត្រូវមារនោះញាំញីពិតមែន សត្វទាំងឡាយមុខជាស្លាប់ជាប្រាកដ។ អធ្យាស្រ័យក្នុងទីនេះថា តើមារនឹងអាចធ្វើបាន ឬមិនអាចធ្វើបាន? ហេតុអ្វីបានជាមិនអាចធ្វើបាន? មារនេះបានចូលទៅក្នុងផ្ទៃនៃព្រះអគ្គសាវ័ក (ព្រះមហាមោគ្គល្លាន) មិនមែនឬ? ពិតណាស់ មារបានចូលទៅមែន ប៉ុន្តែការចូលទៅនោះ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវអានុភាពរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានបំណងនឹងបៀតបៀនឡើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ដែលពោលថា «តើនឹងអាចធ្វើបានឬ?» ព្រោះមានបំណងនឹងបៀតបៀន ដោយការញាំញីបេះដូងជាប្រធាន។ ពាក្យថា Nimittobhāsaṃ (នូវនិមិត្តនិងឱភាស) ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា និមិត្ត គឺការញ៉ាំងសញ្ញាឲ្យកើតឡើង ដោយអំណាចនៃភាពជាអ្នកអាចដើម្បីនឹងគង់នៅអស់មួយកប្ប ដោយអានុភាពនៃការចម្រើនឥទ្ធិបាទ ៤ របស់ព្រះអង្គ ដោយឧបទេសផ្សេង មានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលអានន្ទ ឥទ្ធិបាទ ៤ របស់បុគ្គលណាមួយបានចម្រើនហើយ» ដើម្បីសូមឲ្យព្រះមានព្រះភាគគង់នៅអស់មួយកប្បទាំងស្រុង ថា «សូមព្រះមានព្រះភាគគង់នៅអស់មួយកប្បចុះ»។ ម្យ៉ាងទៀត ការបង្ហាញនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយត្រង់ៗតែម្តង ដោយលះបង់នូវបរិយាយចេញ ឈ្មោះថា ឱភាស។ ពាក្យថា Jānantoyeva (ដឹងស្រាប់ហើយ) សេចក្តីថា ដឹងស្រាប់ហើយនូវភាពដែលព្រះថេរៈត្រូវមារគ្របសង្កត់។ ព្រោះហេតុតែសេចក្តីខុសឆ្គងរបស់ខ្លួន សេចក្តីសោករបស់សត្វទាំងឡាយ រមែងស្តួចស្តើង មិនខ្លាំងក្លាឡើយ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ដើម្បីធ្វើសេចក្តីសោកឲ្យស្តួចស្តើង ដោយការទម្លាក់កំហុស (ទៅលើមារ)»។ ចុះព្រះថេរៈ កាលដែលចិត្តត្រូវមារគ្របសង្កត់ហើយ ក្រោយមក ទើបដឹងនូវរឿងរ៉ាវនោះឬ? ព្រះថេរៈមិនដឹងដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឡើយ ប៉ុន្តែដឹងបានដោយពុទ្ធានុភាព។

Gaccha tvaṃ, ānandāti yasmā divāvihāratthāya idhāgato, tasmā, ānanda, gaccha tvaṃ yathārucitaṭṭhānaṃ divāvihārāya. Tenāha ‘‘yassadāni kālaṃ maññasī’’ti. Anatthe niyojento guṇamāraṇena māreti, virāgavibandhanena vā jātinimittatāya tattha tattha jātaṃ mārento viya hotīti ‘‘māretīti māro’’ti vuttaṃ. Ati viya pāpatāya pāpimā. Kaṇhadhammehi samannāgato kaṇho. Virāgādiguṇānaṃ antakaraṇato antako. Sattānaṃ anatthāvahaṃ paṭipattiṃ na muñcatīti namuci. Attano mārapāsena pamatte bandhati, pamattā vā bandhū etassāti pamattabandhu. Sattamasattāhato paraṃ satta ahāni sandhāyāha ‘‘aṭṭhame sattāhe’’ti na pana pallaṅkasattāhādi viya niyatakiccassa aṭṭhamasattāhassa nāma labbhanato. Sattamasattāhassa hi parato ajapālanigrodhamūle [Pg.255] mahābrahmuno sakkassa ca devarañño paṭiññātadhammadesanaṃ bhagavantaṃ ñatvā ‘‘idāni satte dhammadesanāya mama visayaṃ samatikkamāpessatī’’ti sañjātadomanasso hutvā ṭhito cintesi – ‘‘handa dānāhaṃ naṃ upāyena parinibbāpessāmi, evamassa manoratho aññathattaṃ gamissati, mama ca manoratho ijjhissatī’’ti. Evaṃ pana cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā’’tiādinā parinibbānaṃ yāci. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘aṭṭhame sattāhe’’tiādi. Tattha ajjāti āyusaṅkhārossajjanadivasaṃ sandhāyāha. Bhagavā cassa atibandhanādhippāyaṃ jānantopi taṃ anāvikatvā parinibbānassa akālabhāvameva pakāsento yācanaṃ paṭikkhipi. Tenāha ‘‘na tāvāha’’ntiādi.

ពាក្យថា Gaccha tvaṃ, ānanda (ចូរអ្នកទៅចុះ អានន្ទ) សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែអ្នកមកក្នុងទីនេះ ដើម្បីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ ហេតុនោះ ម្នាលអានន្ទ ចូរអ្នកទៅកាន់ទីកន្លែងដែលគាប់ចិត្ត ដើម្បីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃចុះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ឥឡូវនេះ អ្នកសំគាល់នូវកាលគួរក្នុងកាលណា»។ មារដែលតែងតែដឹកនាំសត្វទៅក្នុងសេចក្តីវិនាស ឈ្មោះថា សម្លាប់សត្វដោយការសម្លាប់នូវគុណធម៌ ឬថា ដូចជាសម្លាប់សត្វដែលកើតក្នុងទីនោះៗ ព្រោះមានជាតិជាហេតុ ដោយការចងទុកក្នុងវិរាគធម៌ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ឈ្មោះថា មារ ព្រោះតែងតែសម្លាប់»។ ឈ្មោះថា Pāpimā (មានបាប) ព្រោះមានសភាពលាមកក្រៃលែង។ ឈ្មោះថា Kaṇha (មានធម៌ខ្មៅ) ព្រោះប្រកបដោយធម៌ខ្មៅ (អកុសលធម៌)។ ឈ្មោះថា Antaka (អ្នកធ្វើនូវទីបំផុត) ព្រោះធ្វើនូវទីបំផុតនៃគុណធម៌ទាំងឡាយ មានវិរាគធម៌ជាដើម។ ឈ្មោះថា Namuci ព្រោះមិនព្រមលែងនូវបដិបទាដែលនាំមកនូវសេចក្តីវិនាសដល់សត្វទាំងឡាយ។ ឈ្មោះថា Pamattabandhu (ផៅពង្សនៃអ្នកប្រមាទ) ព្រោះតែងតែចងសត្វទាំងឡាយដែលប្រមាទហើយ ដោយអន្ទាក់របស់ខ្លួន ឬថា ពួកសត្វដែលប្រមាទហើយ ជាផៅពង្សរបស់មារនោះ។ លោកសំដៅយកថ្ងៃ ៧ ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីសប្តាហ៍ទី ៧ ទើបពោលថា «ក្នុងសប្តាហ៍ទី ៨» ប៉ុន្តែមិនមែនបានឈ្មោះថា សប្តាហ៍ទី ៨ ព្រោះមានកិច្ចកំណត់ទុក ដូចជាសប្តាហ៍នៃបល្ល័ង្កជាដើមនោះឡើយ។ ព្រោះថា បន្ទាប់ពីសប្តាហ៍ទី ៧ មក កាលដែលមារបានដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទទួលសន្យានឹងសម្តែងធម៌ តាមការអារាធនារបស់មហាព្រហ្ម និងសក្កទេវរាជ នាទៀបគល់ឈើអជបាលនិគ្រោធហើយ ក៏កើតសេចក្តីតូចចិត្ត ឈរគិតថា «ឥឡូវនេះ ព្រះសមណគោតមនឹងញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយឲ្យកន្លងផុតដែនរបស់អញ ដោយការសម្តែងធម៌ជាមិនខាន។ បើដូច្នោះ មានតែអញនឹងញ៉ាំងព្រះអង្គឲ្យបរិនិព្វានដោយឧបាយឥឡូវនេះឯង កាលបើធ្វើបានយ៉ាងនេះ សេចក្តីប្រាថ្នារបស់ព្រះអង្គនឹងប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃ ហើយសេចក្តីប្រាថ្នារបស់អញនឹងសម្រេច»។ កាលបើគិតយ៉ាងនេះហើយ មារក៏ចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ ឈរក្នុងទីសមគួរ ហើយទូលសូមព្រះបរិនិព្វានថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះមានព្រះភាគបរិនិព្វានក្នុងកាលឥឡូវនេះចុះ» ជាដើម។ លោកសំដៅយកហេតុនោះ ទើបពោលថា «ក្នុងសប្តាហ៍ទី ៨» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Ajja (ក្នុងថ្ងៃនេះ) លោកសំដៅយកថ្ងៃដែលទ្រង់ដាក់អាយុសង្ខារ។ ព្រះមានព្រះភាគ ទោះបីជាទ្រង់ជ្រាបនូវបំណងនៃការចងដ៏ខ្លាំងក្លារបស់មារនោះក៏ដោយ ក៏មិនបានធ្វើឲ្យប្រាកដឡើយ ទ្រង់គ្រាន់តែសម្តែងនូវភាពមិនទាន់ដល់កាលគួរនៃព្រះបរិនិព្វាន ហើយទ្រង់បដិសេធនូវការសូមនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «ម្នាលមារមានបាប អញមិនទាន់បរិនិព្វានឡើយ...» ជាដើម។

Maggavasena byattāti saccasampaṭivedhaveyyattiyena byattā. Tatheva vinītāti maggavaseneva kilesānaṃ samucchedavinayena vinītā. Tathā visāradāti ariyamaggādhigameneva satthusāsane vesārajjappattiyā visāradā, sārajjakarānaṃ diṭṭhivicikicchādipāpadhammānaṃ vigamena visāradabhāvaṃ pattāti attho. Yassa sutassa vasena vaṭṭadukkhato nissaraṇaṃ sambhavati, taṃ idha ukkaṭṭhaniddesena sutanti adhippetanti āha ‘‘tepiṭakavasenā’’ti. Tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samūho tepiṭakaṃ, tīṇi vā piṭakāni tipiṭakaṃ, tipiṭakameva tepiṭakaṃ, tassa vasena. Tamevāti yaṃ taṃ tepiṭakaṃ sotabbabhāvena ‘‘suta’’nti vuttaṃ, tameva. Dhammanti pariyattidhammaṃ. Dhārentīti suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya avinassantaṃ katvā suppaguṇasuppavattibhāvena dhārenti hadaye ṭhapenti. Iti pariyattidhammavasena bahussutadhammadharabhāvaṃ dassetvā idāni paṭivedhadhammavasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Ariyadhammassāti maggaphaladhammassa, navavidhassapi vā lokuttaradhammassa. Anudhammabhūtanti adhigamāya anurūpadhammabhūtaṃ. Anucchavikappaṭipadanti ca tameva vipassanādhammamāha, chabbidhā visuddhiyo vā. Anudhammanti tassā yathāvuttappaṭipadāya anurūpaṃ abhisallekhitaṃ appichatādidhammaṃ. Caraṇasīlāti samādāya vattanasīlā. Anumaggaphaladhammo etissāti vā anudhammā, vuṭṭhānagāminī vipassanā. Tassā caraṇasīlā. Attano ācariyavādanti attano ācariyassa sammāsambuddhassa vādaṃ. Sadevakassa lokassa ācārasikkhāpanena ācariyo, bhagavā, tassa vādo, catusaccadesanā.

ពាក្យថា Maggavasena byattā (ឈ្លាសវៃដោយអំណាចនៃមគ្គ) សេចក្តីថា ជាអ្នកឈ្លាសវៃដោយភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការចាក់ធ្លុះនូវសច្ចធម៌។ ពាក្យថា Tatheva vinītā (ទូន្មានហើយយ៉ាងនោះដែរ) សេចក្តីថា ជាអ្នកដែលបានទូន្មានហើយ ដោយការទូន្មានគឺការកាត់ផ្តាច់នូវកិលេសទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃមគ្គនោះឯង。 ពាក្យថា Tathā visāradā (ក្លាហានយ៉ាងនោះដែរ) សេចក្តីថា ជាអ្នកក្លាហាន ព្រោះបានដល់នូវភាពជាអ្នកក្លាហានក្នុងសាសនារបស់ព្រះសាស្តា ដោយការត្រាស់ដឹងនូវអរិយមគ្គនោះឯង សេចក្តីថា បានដល់នូវភាពជាអ្នកក្លាហាន ព្រោះប្រាសចាកធម៌ដ៏លាមក មានទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាជាដើម ដែលធ្វើឲ្យអៀនខ្មាស។ ការស្តាប់ (សុតៈ) ណា ដែលជាហេតុនាំឲ្យមានការរំដោះខ្លួនចេញពីទុក្ខក្នុងវដ្តសង្សារបាន ការស្តាប់នោះ លោកមានបំណងយកក្នុងទីនេះ ដោយការសម្តែងយ៉ាងឧក្រិដ្ឋ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា tepiṭakavasena (ដោយអំណាចនៃព្រះត្រៃបិដក)។ ប្រជុំនៃបិដក ៣ ឈ្មោះថា ត្រៃបិដក (តេបិដកៈ) ឬបិដក ៣ ឈ្មោះថា ត្រៃបិដក (តិបិដកៈ) តិបិដកៈ នោះឯង ឈ្មោះថា តេបិដកៈ ដោយអំណាចនៃព្រះត្រៃបិដកនោះ។ ពាក្យថា Tameva (នូវព្រះត្រៃបិដកនោះឯង) សេចក្តីថា នូវព្រះត្រៃបិដកណា ដែលលោកហៅថា «សុតៈ» ព្រោះជាសភាពដែលត្រូវស្តាប់ នូវព្រះត្រៃបិដកនោះឯង។ ពាក្យថា Dhammaṃ (នូវធម៌) សេចក្តីថា នូវបរិយត្តិធម៌។ ពាក្យថា Dhārenti (ទ្រទ្រង់ទុក) សេចក្តីថា ធ្វើមិនឲ្យវិនាសបាត់បង់ ដូចជាខ្លាញ់សីហៈដែលគេដាក់ក្នុងភាជន៍មាស គឺទ្រទ្រង់ទុក តម្កល់ទុកក្នុងចិត្ត ដោយភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ និងប្រព្រឹត្តទៅបានល្អ។ លោកបង្ហាញនូវភាពជាពហុស្សូត និងជាអ្នកទ្រទ្រង់ធម៌ ដោយអំណាចនៃបរិយត្តិធម៌យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ធម៌នោះ ដោយអំណាចនៃបដិវេធធម៌ថែមទៀត ទើបពោលថា atha vā (មួយម៉្យាងទៀត) ជាដើម។ ពាក្យថា Ariyadhammassa (នៃអរិយធម៌) សេចក្តីថា នៃមគ្គផលធម៌ ឬនៃលោកុត្តរធម៌ទាំង ៩ ប្រការ។ ពាក្យថា Anudhammabhūtaṃ (ជាធម៌ដ៏សមគួរ) សេចក្តីថា ជាធម៌ដ៏សមគួរដល់ការត្រាស់ដឹង។ ពាក្យថា Anucchavikappaṭipadaṃ (នូវបដិបទាដ៏សមគួរ) លោកសំដៅយកវិបស្សនាធម៌នោះឯង ឬវិសុទ្ធិ ៦ យ៉ាង។ ពាក្យថា Anudhammaṃ (នូវអនុធម៌) សេចក្តីថា នូវធម៌ដ៏សមគួរដល់បដិបទាដែលបានពោលហើយនោះ គឺធម៌មានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចជាដើម ដែលជាធម៌កម្ចាត់កិលេសយ៉ាងក្រៃលែង។ ពាក្យថា Caraṇasīlā (មានសីលគឺការប្រព្រឹត្ត) សេចក្តីថា មានសីលគឺការសមាទានប្រព្រឹត្តទៅ។ មួយម៉្យាងទៀត ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមមគ្គផល ឈ្មោះថា អនុធម៌ គឺវិបស្សនាដែលជាគ្រឿងចេញចាកវដ្តៈ (វុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនា)។ ពួកជនទាំងនោះ មានសីលគឺការប្រព្រឹត្តនូវវិបស្សនានោះ។ ពាក្យថា Attano ācariyavādaṃ (នូវវាទៈនៃព្រះអាចារ្យរបស់ខ្លួន) សេចក្តីថា នូវវាទៈរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាព្រះអាចារ្យរបស់ខ្លួន។ ព្រះមានព្រះភាគ ឈ្មោះថា ព្រះអាចារ្យ ព្រោះទ្រង់ទូន្មាននូវអាចារៈ (សេចក្តីប្រព្រឹត្ត) ដល់លោកព្រមទាំងទេវលោក វាទៈរបស់ព្រះអង្គនោះ គឺការសម្តែងនូវអរិយសច្ច ៤។

Ācikkhissantīti [Pg.256] ādito kathessanti, attanā uggahitaniyāmena pare uggaṇhāpessantīti attho. Desessantīti vācessanti, pāḷiṃ sammā pabodhessantīti attho. Paññapessantīti pajānāpessanti, saṅkāsessantīti attho. Paṭṭhapessantīti pakārehi ṭhapessanti, pakāsessantīti attho. Vivarissantīti vivaṭaṃ karissanti. Vibhajissantīti vibhattaṃ karissanti. Uttānīkarissantīti anuttānaṃ gambhīraṃ uttānaṃ pākaṭaṃ karissanti. Sahadhammenāti ettha dhamma-saddo kāraṇapariyāyo ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) viyāti āha ‘‘sahetukena sakāraṇena vacanenā’’ti. Sappāṭihāriyanti sanissaraṇaṃ. Yathā paravādaṃ bhañjitvā sakavādo patiṭṭhahati, evaṃ hetudāharaṇehi yathādhigatamatthaṃ sampādetvā dhammaṃ kathessanti. Tenāha ‘‘niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessantī’’ti, navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ pabodhessantīti attho. Ettha ca ‘‘paññapessantī’’tiādīhi chahi padehi cha atthapadāni dassitāni, ādito pana dvīhi padehi cha byañjanapadāni. Ettāvatā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṃvaṇṇanānayena saṅgahetvā dassitaṃ hoti. Vuttañhetaṃ nettiyaṃ (netti. saṅgahavāro) ‘‘dvādasa padāni suttaṃ, taṃ sabbaṃ byañjanañca attho cā’’ti.

ពាក្យថា Ācikkhissanti (នឹងប្រាប់) សេចក្តីថា នឹងសម្តែងតាំងពីដំបូង គឺនឹងញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យរៀនតាមរបៀបដែលខ្លួនបានរៀនមក នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Desessanti (នឹងសម្តែង) សេចក្តីថា នឹងបង្រៀន គឺនឹងញ៉ាំងព្រះបាលីឲ្យច្បាស់លាស់ល្អ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Paññapessanti (នឹងបញ្ញត្ត) សេចក្តីថា នឹងញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យដឹងច្បាស់ គឺនឹងធ្វើការបកស្រាយ (សង្កាសនៈ) នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Paṭṭhapessanti (នឹងតម្កល់ទុក) សេចក្តីថា នឹងតម្កល់ទុកដោយប្រការផ្សេងៗ គឺនឹងប្រកាសឲ្យដឹង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Vivarissanti (នឹងបើក) សេចក្តីថា នឹងធ្វើរបស់ដែលបិទបាំងឲ្យបើកចំហ។ ពាក្យថា Vibhajissantī (នឹងចែក) សេចក្តីថា នឹងធ្វើការបែងចែក។ ពាក្យថា Uttānīkarissanti (នឹងធ្វើឲ្យរាក់) សេចក្តីថា នឹងធ្វើរបស់ដែលមិនទាន់រាក់ គឺរបស់ដែលជ្រៅ ឲ្យទៅជារាក់ គឺឲ្យប្រាកដច្បាស់។ ពាក្យថា Sahadhammena (ដោយធម៌) ក្នុងទីនេះ សព្ទថា ធម៌ ជាបរិយាយនៃហេតុ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «សេចក្តីដឹងក្នុងហេតុ ឈ្មោះថា ធម្មបដិសម្ភិទា» ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ដោយវាចាដែលប្រកបដោយហេតុ ប្រកបដោយការណ៍»។ ពាក្យថា Sappāṭihāriyaṃ (ប្រកបដោយបាដិហារិយ៍) សេចក្តីថា ប្រកបដោយការរំដោះខ្លួនចេញ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាការកម្ចាត់បង់នូវវាទៈរបស់អ្នកដទៃ ហើយតម្កល់ទុកនូវវាទៈរបស់ខ្លួន យ៉ាងណាមិញ ពួកជនទាំងនោះ នឹងសម្តែងធម៌ដោយការសម្រេចនូវសេចក្តីដែលខ្លួនបានដឹងហើយ ដោយការលើកឡើងនូវហេតុទាំងឡាយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «នឹងសម្តែងធម៌ធ្វើឲ្យជាធម៌នាំសត្វឲ្យចេញចាកទុក្ខ (និយ្យានិកធម៌)» សេចក្តីថា នឹងញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ ៩ ប្រការឲ្យច្បាស់លាស់។ ក្នុងទីនេះ ដោយបទទាំង ៦ មានពាក្យថា Paññapessanti ជាដើម លោកបង្ហាញនូវអត្ថបទ ៦ (បទដែលជាអត្ថ) ប៉ុន្តែដោយបទ ២ ខាងដើម លោកបង្ហាញនូវព្យញ្ជនបទ ៦ (បទដែលជាព្យញ្ជនៈ)។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដក លោកសង្គ្រោះបង្ហាញទុកហើយ ដោយវិធីនៃការពណ៌នា។ ព្រោះថា ក្នុងគម្ពីរនេត្តិ លោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា «សូត្រមានបទ ១២ បទទាំងអស់នោះ គឺព្យញ្ជនៈផង អត្ថផង»។

Sikkhāttayasaṅgahitanti adhisīlasikkhādisikkhāttayasaṅgahaṃ. Sakalaṃ sāsanabrahmacariyanti anavasesaṃ satthusāsanabhūtaṃ seṭṭhacariyaṃ. Samiddhanti sammadeva vaḍḍhitaṃ. Jhānassādavasenāti tehi tehi bhikkhūhi samadhigatajjhānasukhavasena. Vuddhippattanti uḷārapaṇītabhāvūpagamena sabbaso parivuddhimupagataṃ. Sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena abhiññāsampadāhi sāsanābhivuddhiyā matthakappattito. Patiṭṭhitavasenāti patiṭṭhānavasena, patiṭṭhappattiyāti attho. Paṭivedhavasena bahuno janassa hitanti bāhujaññaṃ. Tenāha ‘‘mahājanābhisamayavasenā’’ti. Puthu puthulaṃ bhūtaṃ jātaṃ, puthu vā puthuttaṃ pattanti puthubhūtaṃ. Tenāha ‘‘sabbā…pe... patta’’nti. Suṭṭhu pakāsitanti suṭṭhu sammadeva ādikalyāṇādibhāvena paveditaṃ.

ពាក្យថា Sikkhāttayasaṅgahitaṃ (សង្គ្រោះដោយសិក្ខា ៣) សេចក្តីថា ការសង្គ្រោះដោយសិក្ខាទាំង ៣ មានអធិសីលសិក្ខាជាដើម។ ពាក្យថា Sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ (សាសនព្រហ្មចរិយៈទាំងអស់) សេចក្តីថា សេចក្តីប្រព្រឹត្តដ៏ប្រសើរ ដែលជាសាសនារបស់ព្រះសាស្តា មិនមានសេសសល់។ ពាក្យថា Samiddhaṃ (សម្រេច) សេចក្តីថា ចម្រើនឡើងដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា Jhānassādavasena (ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរក្នុងឈាន) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃសុខក្នុងឈាន ដែលភិក្ខុទាំងឡាយនោះៗបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា Vuddhippattaṃ (ដល់នូវសេចក្តីចម្រើន) សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីចម្រើនដោយប្រការទាំងពួង ដោយការចូលទៅដល់នូវភាពជាសភាពធំទូលាយ និងឧត្តុង្គឧត្តម។ ប្រៀបដូចជាការរីកស្គុះស្គាយនៃស្លឹកឈើទាំងពួង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសម្រេចនូវអភិញ្ញា ព្រោះតែការដល់នូវកំពូលនៃការចម្រើនឡើងនៃសាសនា ដោយសេចក្តីសម្រេចនូវអភិញ្ញាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Patiṭṭhitavasena (ដោយអំណាចនៃការតម្កល់នៅ) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការតម្កល់នៅ គឺការដល់នូវការតម្កល់នៅមាំមួន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ធម៌ដែលជាប្រយោជន៍ដល់ជនច្រើន ដោយអំណាចនៃបដិវេធ (ការចាក់ធ្លុះ) ឈ្មោះថា Bāhujaññaṃ (ជាប្រយោជន៍ដល់ជនច្រើន)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងរបស់មហាជន»។ ធម៌ដែលរីកធំទូលាយ ឬដល់នូវភាពជាធម៌ធំទូលាយ ឈ្មោះថា Puthubhūtaṃ (ផ្សាយទៅធំទូលាយ)។ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ដល់នូវ... [pe]... ទាំងអស់»។ ពាក្យថា Suṭṭhu pakāsitaṃ (ប្រកាសទុកល្អហើយ) សេចក្តីថា ប្រកាសទុកដោយប្រពៃ គឺប្រកាសទុកល្អហើយ ដោយភាពជាធម៌មានសេចក្តីល្អក្នុងខាងដើមជាដើម។

Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvāti ayaṃ kāyādivibhāgo attabhāvasaññito dukkhabhāro mayā ettakaṃ kālaṃ vahito, idāni pana na vahitabbo, etassa avahanatthañhi cirataraṃ kālaṃ ariyamaggasambhāro sambhato, svāyaṃ ariyamaggo paṭividdho. Yato ime kāyādayo asubhādito [Pg.257] sabhāvādito sammadeva pariññātāti catubbidhampi sammāsatiṃ yatātathaṃ visaye suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā. Ñāṇena paricchinditvāti imassa attabhāvasaññitassa dukkhabhārassa vahane payojanabhūtaṃ attahitaṃ tāva bodhimūle eva parisamāpitaṃ, parahitaṃ pana buddhaveneyyavinayaṃ parisamāpitabbaṃ, taṃ idāni māsattayeneva parisamāpanaṃ pāpuṇissati, ahampi visākhāpuṇṇamāyaṃ parinibbāyissāmīti evaṃ buddhañāṇena paricchinditvā sabbabhāgena nicchayaṃ katvā. Āyusaṅkhāraṃ vissajjīti āyuno jīvitassa abhisaṅkhārakaṃ phalasamāpattidhammaṃ na samāpajjissāmīti vissajji. Taṃvissajjaneneva tena abhisaṅkhariyamānaṃ jīvitasaṅkhāraṃ ‘‘na pavattessāmī’’ti vissajji. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi.

«ធ្វើសតិឲ្យតាំងមាំល្អហើយ» គឺ ភារៈគឺទុក្ខដែលសន្មតថាជាអត្តភាព គឺចំណែកមានកាយជាដើមនេះ អាត្មាអញបានផ្ទុកអស់កាលត្រឹមណេះហើយ តែឥឡូវនេះ មិនត្រូវផ្ទុកទៀតឡើយ ព្រោះថា ដើម្បីការមិនផ្ទុកនូវភារៈនោះ គ្រឿងសន្សំនៃអរិយមគ្គ អាត្មាអញបានសន្សំអស់កាលដ៏យូរអង្វែងហើយ អរិយមគ្គនោះ អាត្មាអញបានត្រាស់ដឹងហើយ។ ព្រោះហេតុតែរូបកាយជាដើមទាំងនេះ អាត្មាអញបានកំណត់ដឹងដោយប្រពៃ តាមសភាវៈមានអសុភៈជាដើម គឺធ្វើសម្មាសតិទាំង ៤ ប្រការ ឲ្យតាំងមាំល្អក្នុងអារម្មណ៍តាមពិត។ «កំណត់ដោយញាណ» គឺ ប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនដែលជាផលនៃការផ្ទុកនូវភារៈគឺទុក្ខដែលសន្មតថាជាអត្តភាពនេះ អាត្មាអញបានសម្រេចរួចរាល់ហើយនៅទៀបគល់ពោធិព្រឹក្សនោះឯង ចំណែកឯប្រយោជន៍អ្នកដទៃ គឺការទូន្មានសត្វដែលព្រះពុទ្ធគប្បីណែនាំ អាត្មាអញគប្បីសម្រេចឲ្យចប់សព្វគ្រប់ ការសម្រេចប្រយោជន៍នោះ ឥឡូវនេះ នឹងដល់នូវការសម្រេចក្នុងរយៈពេលតែ ៣ ខែប៉ុណ្ណោះ សូម្បីអាត្មាអញ ក៏នឹងបរិនិព្វានក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែវិសាខដែរ ព្រះអង្គទ្រង់កំណត់ដោយព្រះពុទ្ធញាណ ធ្វើការសម្រេចព្រះទ័យដោយគ្រប់ចំណែកយ៉ាងនេះ។ «ដាក់ចុះនូវអាយុសង្ខារ» គឺ ទ្រង់លះបង់ដោយព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងមិនចូលផលសមាបត្តិធម៌ ដែលជាគ្រឿងតាក់តែងអាយុជីវិតឡើយ»។ ព្រោះតែការលះបង់ផលសមាបត្តិនោះឯង ទ្រង់ក៏លះបង់នូវជីវិតសង្ខារដែលត្រូវតាក់តែងដោយផលសមាបត្តិនោះ ដោយព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅទៀតឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «tatthā» (ក្នុងទីនោះ) ជាដើម។

Ṭhānamahantatāyapi pavattiākāramahantatāyapi mahanto pathavīkampo. Tattha ṭhānamahantatāya bhūmicālassa mahantattaṃ dassetuṃ ‘‘tadā kira…pe… kampitthā’’ti vuttaṃ. Sā pana jābhikkhettabhūtā dasasahassī lokadhātu eva, na yā kāci. Yā mahābhinīhāramahābhijātiādīsupi kampittha, tadāpi tattikāya eva kampane kiṃ kāraṇaṃ? Jātikkhettabhāvena tasseva ādito pariggahassa katattā, pariggahakaraṇaṃ cassa dhammatāvasena veditabbaṃ. Tathā hi purimabuddhānampi tāvattakameva jātikkhettaṃ ahosi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘dasasahassī lokadhātu, nissaddā hoti nirākulā…pe… mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampatī’’ti (bu. vaṃ. 2.84-91) ca ādi. Udakapariyantaṃ katvā chappakārapavedhanena avītarāge bhiṃsetīti bhiṃsano, so eva bhiṃsanakoti āha ‘‘bhayajanako’’ti. Devabheriyoti devadundubhisaddassa pariyāyavacanamattaṃ. Na cettha kāci bherī ‘‘dundubhī’’ti adhippetā, atha kho uppātabhāvena labbhamāno ākāsagato nigghosasaddo. Tenāha ‘‘devo’’tiādi. Devoti megho. Tassa hi gajjabhāvena ākāsassa vassābhāvena sukkhagajjitasaññite sadde niccharante devadundubhisamaññā. Tenāha ‘‘devo sukkhagajjitaṃ gajjī’’ti.

ការកម្រើកផែនដីដ៏ធំ ព្រោះភាពជាធំនៃទីកន្លែងផង ព្រោះភាពជាធំនៃអាការៈដែលប្រព្រឹត្តទៅផង។ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «tadā kira...pe... kampitthā» (ឮថា ក្នុងកាលនោះ... ក៏កម្រើកញាប់ញ័រ) ដើម្បីបង្ហាញពីភាពជាធំនៃការកម្រើកផែនដី ដោយភាពជាធំនៃទីកន្លែង។ ក៏ផែនដីនោះ គឺលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន ដែលជាជាតិខេត្ត ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនលោកធាតុណាមួយផ្សេងទៀតឡើយ។ លោកធាតុណាដែលធ្លាប់កម្រើកក្នុងកាលមានមហាភិនីហារ និងមហាភិជាតិជាដើម សូម្បីក្នុងកាលនោះ ការកម្រើកត្រឹមតែលោកធាតុប៉ុណ្ណោះ តើមានហេតុអ្វី? ព្រោះលោកធាតុនោះឯង ត្រូវបានកំណត់យកតាំងពីដំបូង ដោយភាពជាជាតិខេត្ត ហើយការកំណត់យកនោះ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃធម្មតា។ ព្រោះថា សូម្បីព្រះពុទ្ធមុនៗ ក៏មានជាតិខេត្តត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះដែរ។ ដូចដែលលោកពោលទុកថា «លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន ស្ងប់ស្ងាត់ មិនវឹកវរ... មហាសមុទ្រកម្រើកញាប់ញ័រ លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺនក៏កម្រើកញាប់ញ័រ» (ពុទ្ធវំ. ២.៨៤-៩១) ជាដើម។ ផែនដីដែលញ៉ាំងពួកជនដែលមិនទាន់ប្រាសចាករាគៈឲ្យតក់ស្លុត ដោយការញាប់ញ័រមានអាការៈ ៦ យ៉ាង ធ្វើឲ្យមានទឹកជាទីបំផុត ឈ្មោះថា ភិំសនៈ (គួរឲ្យខ្លាច) ពាក្យថា «bhiṃsanako» នោះឯង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «bhayajanako» (ជាគ្រឿងបង្កើតភ័យ)។ ពាក្យថា «ទេវភេរី» គ្រាន់តែជាពាក្យជំនួសនៃពាក្យថា «ទេវទុណ្ឌុភិ» (ស្គរទេវតា) ប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ មិនសំដៅយកស្គរណាមួយឡើយ តែសំដៅយកសំឡេងគឹកកងដែលកើតឡើងក្នុងអាកាស ដោយភាពជាហេតុអស្ចារ្យ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «devo» ជាដើម។ ពាក្យថា «devo» គឺ មេឃ។ ព្រោះកាលបើមេឃនោះគ្រហឹមឡើង ដោយការមិនបង្អុរភ្លៀងនៃអាកាស សំឡេងដែលលាន់ឮឡើងនោះ សន្មតថា «ផ្គរលាន់ស្ងួត» ទើបមានឈ្មោះថា «ទេវទុណ្ឌុភិ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មេឃគ្រហឹមជាផ្គរលាន់ស្ងួត»។

Pītivegavissaṭṭhanti ‘‘evaṃ cirataraṃ kālaṃ vahito ayaṃ attabhāvasaññito dukkhabhāro, idāni na cirasseva nikkhipissāmī’’ti sañjātasomanasso bhagavā sabhāveneva pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi. Evaṃ [Pg.258] pana udānentena ayampi attho sādhito hotīti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ.

«ដែលបញ្ចេញទៅដោយកម្លាំងនៃបីតិ» គឺ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់មានសោមនស្សកើតឡើងហើយថា «ភារៈគឺទុក្ខដែលសន្មតថាជាអត្តភាពនេះ អាត្មាអញបានផ្ទុកអស់កាលដ៏យូរអង្វែងយ៉ាងនេះ ឥឡូវនេះ មិនយូរប៉ុន្មានឡើយ អាត្មាអញនឹងដាក់ចុះហើយ» ទើបទ្រង់បន្លឺនូវឧទានដែលបញ្ចេញទៅដោយកម្លាំងនៃបីតិតាមសភាវៈពិត។ ក៏ដើម្បីបង្ហាញថា កាលបើទ្រង់បន្លឺឧទានយ៉ាងនេះ សូម្បីសេចក្តីនេះក៏ជាការសម្រេចផលដែរ ទើបក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលពាក្យថា «kasmā» (ព្រោះហេតុអ្វី) ជាដើម។

Tulīyatīti tulanti tula-saddo kammasādhanoti dassetuṃ ‘‘tulita’’ntiādi vuttaṃ. Appānubhāvatāya paricchinnaṃ. Tathā hi taṃ parito khaṇḍitabhāvena ‘‘paritta’’nti vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato dīghasantānatāya vipulaphalatāya ca na tulaṃ na paricchinnaṃ. Yehi kāraṇehi pubbe avisesato mahaggataṃ ‘‘atula’’nti vuttaṃ, tāni kāraṇāni rūpāvacarato arūpassa sātisayāni vijjantīti arūpāvacaraṃ ‘‘atula’’nti vuttaṃ itarañca ‘‘tula’’nti. Appavipākanti tīsupi kammesu yaṃ tanuvipākaṃ hīnaṃ, taṃ tulaṃ. Bahuvipākanti yaṃ mahāvipākaṃ paṇītaṃ, taṃ atulaṃ. Yaṃ panettha majjhimaṃ, taṃ hīnaṃ ukkaṭṭhanti dvidhā bhinditvā dvīsupi bhāgesu pakkhipitabbaṃ. Hīnattikavaṇṇanāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 14) vuttanayena vā appabahuvipākataṃ niddhāretvā tassa vasena tulātulabhāvo veditabbo. Sambhavati etasmāti sambhavoti āha ‘‘sambhavahetubhūta’’nti. Niyakajjhattaratoti sasantānadhammesu vipassanāvasena gocarāsevanāya ca nirato. Savipākampi samānaṃ pavattivipākamattadāyikammaṃ savipākaṭṭhena sambhavaṃ, na ca taṃ kāmādibhavābhisaṅkhārakanti tato visesanatthaṃ ‘‘sambhava’’nti vatvā ‘‘bhavasaṅkhāra’’nti vuttaṃ. Ossajīti ariyamaggena avassaji. Kavacaṃ viya attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhūtattā attasambhavaṃ kilesañca abhindīti kilesabhedasahabhāvikammossajjanaṃ dassento tadubhayassa kāraṇamavoca ‘‘ajjhattarato samāhito’’ti.

ពាក្យថា «tulīyati» (រមែងប្រៀបធៀប) គឺ «tulaṃ» (ដែលប្រៀបធៀប) ដើម្បីបង្ហាញថា សព្ទថា «tula» សម្រេចជារូបកម្មសាធនៈ ទើបលោកពោលពាក្យថា «tulitaṃ» (ដែលប្រៀបធៀបហើយ) ជាដើម។ ដែលកំណត់បាន ព្រោះមានអានុភាពតិច។ ព្រោះថា ធម៌នោះ លោកហៅថា «បរិត្តៈ» (តិចតួច) ដោយភាពដាច់ដោចជុំវិញ។ ព្រោះការសង្កត់សង្កិននូវបដិបក្ខធម៌ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដ៏វែងឆ្ងាយ និងព្រោះមានផលដ៏ធំទូលាយ ទើបមិនអាចប្រៀបធៀបបាន មិនអាចកំណត់បាន។ ហេតុទាំងឡាយណាដែលលោកពោលពីមុន ដោយមិនប្លែកគ្នាថា មហគ្គតធម៌ ឈ្មោះថា «អតុលៈ» (មិនអាចប្រៀបធៀបបាន) ហេតុទាំងនោះ រមែងមានចំណែកលើសលប់ក្នុងអរូបាវចរធម៌ ជាងរូបាវចរធម៌ ហេតុនោះ ទើបលោកហៅអរូបាវចរធម៌ថា «អតុលៈ» និងហៅធម៌ក្រៅពីនេះថា «តុលៈ»។ ពាក្យថា «មានវិបាកតិច» គឺក្នុងកម្មទាំង ៣ យ៉ាង កម្មណាដែលមានវិបាកតិច ជាកម្មថោកទាប កម្មនោះឈ្មោះថា «តុលៈ»។ ពាក្យថា «មានវិបាកច្រើន» គឺកម្មណាដែលមានវិបាកច្រើន ជាកម្មដ៏ឧត្តម កម្មនោះឈ្មោះថា «អតុលៈ»។ ចំណែកឯកម្មណាជាកណ្តាលក្នុងទីនេះ គប្បីបំបែកជាពីរចំណែក គឺថោកទាប និងឧត្តម ហើយបញ្ចូលទៅក្នុងចំណែកទាំងពីរនោះ។ ឬមួយគប្បីកំណត់នូវភាពនៃវិបាកតិចនិងច្រើន តាមន័យដែលពោលទុកក្នុងហីនត្តិករណ្ណនា (អដ្ឋកថាធម្មសង្គណី ១៤) ហើយគប្បីដឹងនូវភាពជាតុលៈនិងអតុលៈ ដោយអំណាចនៃវិបាកនោះ។ ធម៌ដែលកើតឡើងអំពីហេតុនេះ ឈ្មោះថា «សម្ភវៈ» ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «sambhavahetubhūtaṃ» (ដែលជាហេតុនៃកំណើត)។ ពាក្យថា «ត្រេកអរក្នុងធម៌ខាងក្នុងរបស់ខ្លួន» គឺត្រេកអរដោយអំណាចនៃវិបស្សនា និងការសេពនូវអារម្មណ៍ក្នុងធម៌នៃសន្តានរបស់ខ្លួន។ កម្មដែលសូម្បីមានវិបាក តែគ្រាន់តែឲ្យផលក្នុងបវត្តិកាល ឈ្មោះថា «សម្ភវៈ» ដោយអត្ថថាមានវិបាក តែកម្មនោះមិនមែនជាគ្រឿងតាក់តែងភពមានកាមភពជាដើមឡើយ ដើម្បីញែកកម្មនោះឲ្យប្លែក ទើបលោកពោលពាក្យថា «សម្ភវៈ» ហើយពោលថា «ភវសង្ខារ» (គ្រឿងតាក់តែងភព)។ ពាក្យថា «លះបង់ហើយ» គឺលះបង់ដោយអរិយមគ្គ។ លោកបង្ហាញការលះបង់កម្មដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងការទម្លាយកិលេសថា «បានទម្លាយកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងខ្លួន គ្របដណ្តប់អត្តភាពទុកដូចជាក្រោះ» ទើបពោលនូវហេតុនៃធម៌ទាំងពីរនោះថា «ajjhattarato samāhito» (អ្នកត្រេកអរក្នុងធម៌ខាងក្នុង មានចិត្តតាំងមាំ)។

Paṭhamavikappe avasajjanameva vuttaṃ, ettha avasajjanākāroti taṃ dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tattha tīrentoti ‘‘uppādo bhayaṃ, anuppādo khema’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.10) vīmaṃsanto. ‘‘Tulento tīrento’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘pañcakkhandhā’’tiādiṃ vatvā bhavasaṅkhārassa avasajjanākāraṃ sarūpato dasseti. Evantiādinā pana udānagāthāvaṇṇanāyaṃ ādito vuttamatthaṃ nigamavasena dasseti.

ក្នុងវារៈទីមួយ លោកពោលតែការលះបង់ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញពីអាការៈនៃការលះបង់ ទើបលោកពោលពាក្យថា «atha vā» (មួយម៉្យាងទៀត) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «tīrento» (កាលពិចារណា) គឺពិចារណាដោយវិធីមានជាដើមថា «ការកើតឡើងជាភ័យ ការមិនកើតឡើងជាធម៌ក្សេម» (បដិសំ. ម. ១.១០)។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដែលពោលដោយសង្ខេបមានជាដើមថា «tulento tīrento» (កាលប្រៀបធៀប កាលពិចារណា) ឲ្យពិស្តារ ទើបលោកពោលពាក្យមានជាដើមថា «pañcakkhandhā» (បញ្ចក្ខន្ធ) ហើយបង្ហាញនូវអាការៈនៃការលះបង់ភវសង្ខារដោយរូបរាងពិតប្រាកដ។ ចំណែកឯពាក្យមានជាដើមថា «evaṃ» (យ៉ាងនេះ) លោកបង្ហាញសេចក្តីដែលពោលទុកតាំងពីដំបូងក្នុងឧទានគាថាវណ្ណនា ដោយអំណាចនៃការសន្និដ្ឋាន។

Yanti (dī. ni. ṭī. 2.171) karaṇe, adhikaraṇe vā paccattavacananti āha ‘‘yena samayena, yasmiṃ vā samaye’’ti. Ukkhepakavātāti udakasandhārakavātaṃ upacchinditvā ṭhitaṭṭhānato [Pg.259] khepakavātā. Saṭṭhi…pe… bahalanti idaṃ tassa vātassa ubbedhappamāṇameva gahetvā vuttaṃ, āyāmavitthārato pana dasasahassacakkavāḷappamāṇaṃ koṭisatasahassacakkavāḷappamāṇampi udakasandhārakavātaṃ upacchindatiyeva. Ākāseti pubbe vātena patiṭṭhitākāse. Puna vātoti ukkhepakavāte tathā katvā vigate udakasandhārakavāto puna ābandhitvā gaṇhāti. Yathā taṃ udakaṃ na bhassati, evaṃ upatthambhentaṃ ābandhanavitānavasena bandhitvā gaṇhāti. Tato udakaṃ uggacchatīti tato ābandhitvā gahaṇato tena vātena uṭṭhāpitaṃ udakaṃ uggacchati upari gacchati. Hotiyevāti antarantarā hotiyeva. Bahubhāvenāti mahāpathaviyā mahantabhāvena. Sakalā hi mahāpathavī tadā oggacchati ca uggacchati ca, tasmā kampanaṃ na paññāyati.

សព្ទថា «yaṃ» (ក្នុង ទី. និ. ដី. ២.១៧១) ជាបច្ចត្តវចនៈ ក្នុងអត្ថនៃករណវិភត្តិ ឬអធិករណវិភត្តិ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «yena samayena, yasmiṃ vā samaye» (ក្នុងសម័យណា ឬក្នុងសម័យឯណា)។ ពាក្យថា «ខ្យល់បក់បោកឡើងលើ» គឺខ្យល់ដែលបក់កាត់ខ្យល់ទ្រទឹក ហើយបក់បោកចេញពីកន្លែងដែលតាំងនៅ។ ពាក្យថា «កម្រាស់ ៦០...ផេ...» នេះ លោកពោលដោយកាន់យកតែប្រមាណកម្ពស់នៃខ្យល់នោះប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែបើនិយាយពីបណ្តោយនិងទទឹងវិញ ខ្យល់នោះរមែងកាត់ផ្តាច់ខ្យល់ទ្រទឹកដែលមានប្រមាណមួយម៉ឺនចក្រវាឡ ឬសូម្បីមួយសែនកោដិចក្រវាឡជាប្រាកដ។ ពាក្យថា «ក្នុងអាកាស» គឺក្នុងអាកាសដែលខ្យល់ធ្លាប់តាំងនៅពីមុន។ ពាក្យថា «ខ្យល់ម្តងទៀត» គឺកាលបើខ្យល់បក់បោកឡើងលើធ្វើការយ៉ាងនោះហើយរលត់ទៅ ខ្យល់ទ្រទឹកក៏ចងក្រងក្រសោបយកម្តងទៀត។ គឺចងក្រងក្រសោបយកដោយការចងជាពិតានទ្រទ្រង់ទុក មិនឲ្យទឹកនោះធ្លាក់ចុះឡើយ។ ពាក្យថា «លំដាប់នោះ ទឹកក៏ហក់ឡើងលើ» គឺព្រោះការចងក្រងក្រសោបយកពីទីនោះ ទឹកដែលខ្យល់នោះញ៉ាំងឲ្យតាំងឡើង ក៏ហក់ឡើង គឺឡើងទៅខាងលើ។ ពាក្យថា «រមែងមានជាប្រាកដ» គឺរមែងមានក្នុងចន្លោះៗជាប្រាកដ។ ពាក្យថា «ព្រោះភាពច្រើន» គឺព្រោះភាពធំធេងនៃមហាប្រថពី។ ព្រោះថា ក្នុងកាលនោះ មហាប្រថពីទាំងមូលរមែងស្រុតចុះផង ហក់ឡើងលើផង ហេតុនោះ ការកម្រើកទើបមិនប្រាកដច្បាស់។

Ijjhanassāti icchitatthasijjhanassa anubhavitabbassa issariyasampattiādikassa. Parittāti paṭiladdhamattā nātisubhāvitā. Tathā ca bhāvanā balavatī na hotīti āha ‘‘dubbalā’’ti. Saññāsīsena hi bhāvanā vuttā. Appamāṇāti paguṇā subhāvitā. Sā hi thirā daḷhatarā hotīti āha ‘‘balavā’’ti. ‘‘Parittā pathavīsaññā, appamāṇā āposaññā’’ti desanāmattametaṃ, āposaññāya pana subhāvitāya pathavīkampo sukheneva ijjhatīti ayamettha adhippāyo veditabbo. Saṃvejento vā dibbasampattiyā pamattaṃ sakkaṃ devarājānaṃ, vīmaṃsanto vā tāvadeva samadhigataṃ attano iddhibalaṃ. So kirāyasmā (dī. ni. aṭṭha. 2.171) khuragge arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘atthi nu kho koci bhikkhu yena pabbajitadivaseyeva arahattaṃ patvā vejayanto pāsādo kampitapubbo’’ti. Tato ‘‘natthi kocī’’ti ñatvā ‘‘ahaṃ kampessāmī’’ti abhiññābalena vejayantamatthake ṭhatvā pādena paharitvā kampetuṃ nāsakkhi. Atha naṃ sakkassa nāṭakitthiyo āhaṃsu – ‘‘putta saṅgharakkhita, tvaṃ pūtigandheneva sīsena vejayantaṃ kampetuṃ icchasi, suppatiṭṭhito, tāta, pāsādo, kathaṃ kampetuṃ sakkhissasī’’ti.

ពាក្យថា «ដើម្បីការសម្រេច» គឺដើម្បីការសម្រេចនូវប្រយោជន៍ដែលប្រាថ្នា មានឥស្សរិយសម្បត្តិជាដើម ដែលគប្បីទទួលរង។ ពាក្យថា «តិចតួច» គឺគ្រាន់តែបានមក មិនទាន់បានចម្រើនឲ្យល្អឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការចម្រើន (ភាវនា) មិនទាន់មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ទើបលោកពោលថា «ទន់ខ្សោយ»។ ព្រោះថា ភាវនាលោកពោលដោយយកសញ្ញាជាប្រធាន។ ពាក្យថា «មិនមានប្រមាណ» គឺស្ទាត់ជំនាញ ចម្រើនល្អហើយ។ ព្រោះថា ភាវនានោះរមែងមាំមួន ខ្លាំងក្លា ទើបលោកពោលថា «មានកម្លាំង»។ ពាក្យថា «បថវីសញ្ញាតិចតួច អាបោសញ្ញាមិនមានប្រមាណ» នេះ គ្រាន់តែជាទេសនាមត្តប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា កាលបើអាបោសញ្ញាត្រូវបានចម្រើនល្អហើយ ការញ៉ាំងផែនដីឲ្យកម្រើក រមែងសម្រេចបានដោយងាយ។ ឬមួយដើម្បីញ៉ាំងព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតាដែលប្រមាទក្នុងទិព្វសម្បត្តិឲ្យមានសេចក្តីសង្វេគ ឬដើម្បីសាកល្បងនូវឫទ្ធិបារមីរបស់ខ្លួនដែលទើបនឹងសម្រេចបានក្នុងខណៈនោះ។ ឮថា ព្រះថេរៈនោះ (ដី. និ. អដ្ឋ. ២.១៧១) កាលសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងខណៈកោរសក់ ក៏គិតថា៖ «តើមានភិក្ខុណាមួយ ដែលសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងថ្ងៃបួស ហើយធ្លាប់ញ៉ាំងវេជយន្តប្រាសាទឲ្យកម្រើកដែរឬទេ?» លំដាប់នោះ កាលដឹងថា «មិនមាននរណាម្នាក់ឡើយ» ក៏គិតថា «អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងប្រាសាទនោះឲ្យកម្រើក» ហើយទៅឈរនៅលើកំពូលវេជយន្តប្រាសាទដោយអំណាចអភិញ្ញា រួចយកជើងធាក់ដើម្បីឲ្យកម្រើក តែមិនអាចធ្វើឲ្យកម្រើកបានឡើយ។ គ្រានោះ ពួកស្រីរបាំរបស់ព្រះឥន្ទ្របាននិយាយទៅកាន់លោកថា៖ «ម្នាលកូនសង្ឃរក្ខិតៈ លោកចង់ញ៉ាំងវេជយន្តប្រាសាទឲ្យកម្រើក ដោយក្បាលដែលមានក្លិនស្អុយឬ? ម្នាលលោកដ៏មានអាយុ ប្រាសាទនេះគេសង់ឡើងយ៉ាងមាំមួន តើលោកអាចធ្វើឲ្យកម្រើកដូចម្តេចបាន?»។

Sāmaṇero ‘‘imā devatā mayā saddhiṃ keḷiṃ karonti, ahaṃ kho pana ācariyaṃ nālatthaṃ, kahaṃ nu kho me ācariyo sāmuddikamahānāgatthero’’ti āvajjetvā ‘‘mahāsamudde udakaleṇaṃ māpetvā divāvihāraṃ [Pg.260] nisinno’’ti ñatvā tattha gantvā theraṃ vanditvā aṭṭhāsi. Tato naṃ thero, ‘‘tāta saṅgharakkhita, asikkhitvāva yuddhaṃ paviṭṭhosī’’ti vatvā ‘‘nāsakkhi, tāta, vejayantaṃ kampetu’’nti pucchi. Ācariyaṃ, bhante, nālatthanti. Atha naṃ thero, ‘‘tāta, tumhādise akampente añño ko kampessati, diṭṭhapubbaṃ te, tāta, udakapiṭṭhe gomayakhaṇḍaṃ pilavantaṃ, tāta, kapallapūvaṃ paccantaṃ antantena paricchinnanti iminā opammena jānāhī’’ti āha. So ‘‘vaṭṭissati, bhante, ettakenā’’ti vatvā ‘‘pāsādena patiṭṭhitokāsaṃ udakaṃ hotū’’ti adhiṭṭhāya vejayantābhimukho agamāsi. Devadhītaro taṃ disvā ‘‘ekavāraṃ lajjitvā gato, punapi sāmaṇero eti, punapi etī’’ti vadiṃsu. Sakko devarājā ‘‘mā mayhaṃ puttena saddhiṃ kathayittha, idāni tena ācariyo laddho khaṇena pāsādaṃ kampessatī’’ti āha. Sāmaṇeropi pādaṅguṭṭhena pāsādathūpikaṃ pahari, pāsādo catūhi disāhi oṇamati. Devatā ‘‘patiṭṭhātuṃ dehi, tāta, pāsādassa, patiṭṭhātuṃ dehi, tāta, pāsādassā’’ti viraviṃsu. Sāmaṇero pāsādaṃ yathāṭhāne ṭhapetvā pāsādamatthake ṭhatvā udānaṃ udānesi –

សាមណេរពិចារណាថា «ទេវតាទាំងឡាយនេះលេងសើចជាមួយយើង តែយើងមិនទាន់បានជួបព្រះអាចារ្យឡើយ តើព្រះអាចារ្យរបស់យើងគឺព្រះសាមុទ្ទិកមហានាគត្ថេរ គង់នៅឯណាណ៎?» កាលដឹងថា «លោកនិម្មិតគុហាទឹកក្នុងមហាសមុទ្រ ហើយគង់សម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ» ទើបទៅកាន់ទីនោះ ថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈហើយឈរនៅ។ លំដាប់នោះ ព្រះថេរៈមានថេរដីកានឹងសាមណេរនោះថា «ម្នាលសង្ឃរក្ខិតជាកូន ឯងមិនទាន់បានរៀនសូត្រសោះ ក៏ចូលទៅកាន់សង្គ្រាមទៅហើយ» រួចសួរថា «ម្នាលកូន ឯងមិនអាចធ្វើប្រាសាទវេជយន្តឲ្យញាប់ញ័របានទេឬ?» សាមណេរក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ព្រោះខ្ញុំមិនទាន់បានជួបព្រះអាចារ្យ»។ ពេលនោះ ព្រះថេរៈមានថេរដីកាថា «ម្នាលកូន កាលបើអ្នកមានសភាពដូចជាឯងមិនអាចធ្វើឲ្យញាប់ញ័របាន តើនរណាផ្សេងទៀតនឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័របាន? ម្នាលកូន ឯងធ្លាប់ឃើញដុំអាចម៍គោអណ្តែតលើទឹកដែរឬទេ? ម្នាលកូន ឯងធ្លាប់ឃើញនំក្អមដែលគេដុតឆ្អិនតាមគែមៗដែរឬទេ? ចូរយល់តាមឧបមានេះចុះ»។ សាមណេរនោះក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ប៉ុណ្ណឹងល្មមហើយ» រួចអធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យកន្លែងដែលប្រាសាទតាំងនៅ ក្លាយជាទឹកចុះ» ហើយសំដៅទៅរកប្រាសាទវេជយន្ត។ ពួកទេវធីតាឃើញសាមណេរនោះ ក៏និយាយគ្នាថា «សាមណេរខ្មាសគេរត់ទៅម្តងហើយ ឥឡូវត្រឡប់មកវិញទៀតហើយ មកទៀតហើយ»។ ព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតាមានបន្ទូលថា «អ្នកទាំងឡាយកុំនិយាយលេងសើចនឹងកូនយើងឡើយ ឥឡូវនេះគេបានជួបព្រះអាចារ្យហើយ មិនយូរឡើយនឹងធ្វើឲ្យប្រាសាទញាប់ញ័រជាមិនខាន»។ សាមណេរក៏យកមេជើងផ្ទាត់កំពូលប្រាសាទ ប្រាសាទក៏ផ្អៀងទៅទិសទាំងបួន។ ពួកទេវតាស្រែកទ្រហោយំថា «ម្នាលកូន ចូរទុកកន្លែងឲ្យប្រាសាទតាំងនៅផង ម្នាលកូន ចូរទុកកន្លែងឲ្យប្រាសាទតាំងនៅផង»។ សាមណេរបានធ្វើប្រាសាទឲ្យតាំងនៅតាមប្រក្រតីវិញ រួចឈរនៅលើកំពូលប្រាសាទ បន្លឺឧទានថា –

‘‘Ajjevāhaṃ pabbajito, ajja pattāsavakkhayaṃ;

Ajja kampemi pāsādaṃ, aho buddhassuḷāratā.

«យើងទើបតែបួសក្នុងថ្ងៃនេះឯង ក៏បានសម្រេចការអស់ទៅនៃអាសវៈក្នុងថ្ងៃនេះដែរ យើងធ្វើប្រាសាទឲ្យញាប់ញ័រក្នុងថ្ងៃនេះ ឱ! ព្រះពុទ្ធគុណមានសភាពឧត្តុង្គឧត្តមក្រៃលែងហ្ន៎»។

‘‘Ajjevāhaṃ pabbajito, ajja pattāsavakkhayaṃ;

Ajja kampemi pāsādaṃ, aho dhammassuḷāratā.

«យើងទើបតែបួសក្នុងថ្ងៃនេះឯង ក៏បានសម្រេចការអស់ទៅនៃអាសវៈក្នុងថ្ងៃនេះដែរ យើងធ្វើប្រាសាទឲ្យញាប់ញ័រក្នុងថ្ងៃនេះ ឱ! ព្រះធម្មគុណមានសភាពឧត្តុង្គឧត្តមក្រៃលែងហ្ន៎»។

‘‘Ajjevāhaṃ pabbajito, ajja pattāsavakkhayaṃ;

Ajja kampemi pāsādaṃ, aho saṅghassuḷāratā’’ti.

«យើងទើបតែបួសក្នុងថ្ងៃនេះឯង ក៏បានសម្រេចការអស់ទៅនៃអាសវៈក្នុងថ្ងៃនេះដែរ យើងធ្វើប្រាសាទឲ្យញាប់ញ័រក្នុងថ្ងៃនេះ ឱ! ព្រះសង្ឃគុណមានសភាពឧត្តុង្គឧត្តមក្រៃលែងហ្ន៎»។

‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto tusitakāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamatī’’ti (dī. ni. 2.18) vatvā ‘‘ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhī’’ti (dī. ni. 2.18), tathā ‘‘dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamatī’’ti (dī. ni. 2.32) vatvā ‘‘ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhī’’ti (dī. ni. 2.32) ca mahāsattassa gabbhokkantiyaṃ abhijātiñca dhammatāvasena mahāpadāne pathavīkampassa vuttattā itaresupi catūsu ṭhānesu pathavīkampo dhammatāvasenevāti atthato vuttametanti daṭṭhabbaṃ.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាធម្មតា ក្នុងកាលណាដែលព្រះពោធិសត្វចាកលោកសួគ៌ជាន់តុសិត យាងចុះកាន់ផ្ទៃនៃមាតា» (ទី. និ. ២.១៨) ហើយទ្រង់ត្រាស់ថា «ឯទសសហស្សីលោកធាតុនេះ ក៏កម្រញាប់ញ័រ រញ្ជួយ ញ័ររន្ធត់» (ទី. និ. ២.១៨) ព្រមទាំងទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនោះទៀតថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាធម្មតា ក្នុងកាលណាដែលព្រះពោធិសត្វប្រសូតចាកផ្ទៃនៃមាតា» (ទី. និ. ២.៣២) ហើយទ្រង់ត្រាស់ថា «ឯទសសហស្សីលោកធាតុនេះ ក៏កម្រញាប់ញ័រ រញ្ជួយ ញ័ររន្ធត់» (ទី. និ. ២.៣២) ព្រោះហេតុតែការញាប់ញ័រនៃផែនដីក្នុងកាលដែលមហាសត្វយាងចុះកាន់ផ្ទៃ និងក្នុងកាលប្រសូត ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃធម្មតាក្នុងមហាបទានសូត្រ ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែការកម្រើកនៃផែនដីក្នុងទីដទៃទៀតទាំង ៤ ឋាន ក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃធម្មតាដូចគ្នា ដោយសេចក្តីពិត។

Idāni [Pg.261] nesaṃ pathavīkampānaṃ kāraṇato pavattiākārato ca vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘iti imesū’’tiādi vuttaṃ. Dhātukopenāti ukkhepakavātasaṅkhātāya vāyodhātuyā pakopena. Iddhānubhāvenāti ñāṇiddhiyā, kammavipākajiddhiyā vā sabhāvena, tejenāti attho. Puññatejenāti puññānubhāvena, mahābodhisattassa puññabalenāti attho. Ñāṇatejenāti anaññasādhāraṇena paṭivedhañāṇānubhāvena. Sādhukāradānavasenāti yathā anaññasādhāraṇappaṭivedhañāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī abhisambodhiyaṃ kampittha, evaṃ anaññasādhāraṇena desanāñāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī kampittha, taṃ panassā sādhukāradānaṃ viya hotīti ‘‘sādhukāradānavasenā’’ti vuttaṃ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញការបែងចែកនៃការញាប់ញ័រនៃផែនដីទាំងនោះ ដោយហេតុ និងដោយអាការៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅ ទើបពោលពាក្យថា «iti imesu» (ដូច្នេះ ក្នុងហេតុទាំងឡាយនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Dhātukopena (ដោយការកម្រើកនៃធាតុ) គឺដោយការកម្រើកនៃវាយោធាតុ ដែលហៅថា ខ្យល់បក់បោកឡើងលើ។ ពាក្យថា Iddhānubhāvena (ដោយអានុភាពនៃឫទ្ធិ) គឺដោយសភាវៈនៃញាណឫទ្ធិ ឬកម្មវិបាកជឫទ្ធិ សេចក្តីថា ដោយតេជះ។ ពាក្យថា Puññatejena (ដោយតេជះនៃបុណ្យ) គឺដោយបុញ្ញានុភាព សេចក្តីថា ដោយបុណ្យបារមីរបស់ព្រះមហាសត្វ។ ពាក្យថា Ñāṇatejena (ដោយតេជះនៃញាណ) គឺដោយអានុភាពនៃបដិវេធញាណដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា Sādhukāradānavasena (ដោយអំណាចនៃការប្រទានសាធុការ) គឺមហាប្រថពីដែលត្រូវខ្ទប់ខ្ទ័រដោយអានុភាពនៃបដិវេធញាណដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ បានញាប់ញ័រក្នុងពេលត្រាស់ដឹងយ៉ាងណា មហាប្រថពីដែលត្រូវខ្ទប់ខ្ទ័រដោយអានុភាពនៃទេសនាញាណដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ក៏ញាប់ញ័រយ៉ាងនោះដែរ ការញាប់ញ័រនោះប្រៀបដូចជាការប្រទានសាធុការដល់ព្រះអង្គ ហេតុនោះទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃការប្រទានសាធុការ»។

Yena pana bhagavā asītianubyañjanappaṭimaṇḍitadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicitrarūpakāyo sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanasamiddhidhammakāyo puññamahattathāmamahattaiddhimahattayasamahattapaññāmahattānaṃ paramukkaṃsagato asamo asamasamo appaṭipuggalo arahaṃ sammāsambuddho attano attabhāvasaññitaṃ khandhapañcakaṃ kappaṃ vā kappāvasesaṃ vā ṭhapetuṃ samatthopi saṅkhatadhammaparijigucchanākārappavattena ñāṇavisesena tiṇāyapi amaññamāno āyusaṅkhārossajjanavidhinā nirapekkho ossajji. Tadanubhāvābhihatā mahāpathavī āyusaṅkharossajjane akampittha. Taṃ panassā kāruññasabhāvasaṇṭhitā viya hotīti vuttaṃ ‘‘kāruññabhāvenā’’ti.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគអង្គណា ទ្រង់មានរូបកាយដ៏វិចិត្រដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ លម្អដោយអនុព្យញ្ជនៈ ៨០ ប្រការ ទ្រង់មានធម្មកាយដ៏បរិបូណ៌ដោយគុណរតនៈមានសីលក្ខន្ធជាដើមដ៏បរិសុទ្ធដោយគ្រប់អាការៈ ទ្រង់ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃភាពជាធំដោយបុណ្យ ភាពជាធំដោយកម្លាំង ភាពជាធំដោយឫទ្ធិ ភាពជាធំដោយយស និងភាពជាធំដោយបញ្ញា ទ្រង់ជាបុគ្គលរកបុគ្គលស្មើគ្មាន ជាបុគ្គលស្មើដោយព្រះពុទ្ធដែលរកបុគ្គលស្មើគ្មាន ជាបុគ្គលគ្មានបុគ្គលប្រៀបផ្ទឹមបាន ជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់សូម្បីមានសមត្ថភាពនឹងតម្កល់ទុកនូវបញ្ចក្ខន្ធដែលហៅថាអត្តភាពរបស់ព្រះអង្គ អស់មួយកប្ប ឬលើសជាងមួយកប្បក៏ដោយ ក៏ទ្រង់មិនបានយល់ឃើញថាមានតម្លៃសូម្បីស្មើនឹងស្មៅមួយសរសៃ ដោយញាណវិសេសដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាការៈខ្ពើមឆ្អើមក្នុងសង្ខតធម៌ ទ្រង់ក៏លះបង់ដោយគ្មានសេចក្តីអាឡោះអាល័យ ដោយវិធីនៃការដាក់ចុះនូវអាយុសង្ខារ។ មហាប្រថពីដែលត្រូវខ្ទប់ខ្ទ័រដោយអានុភាពនៃព្រះអង្គនោះ ក៏បានញាប់ញ័រក្នុងកាលដែលទ្រង់ដាក់ចុះនូវអាយុសង្ខារ។ ការញាប់ញ័រនោះ ប្រៀបដូចជាការតាំងនៅក្នុងសភាវៈអាណិតអាសូររបស់មហាប្រថពីនោះ ហេតុនោះទើបពោលថា «ដោយសភាវៈអាណិតអាសូរ»។

Yasmā bhagavā parinibbānasamaye catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo samāpajji, antarantarā phalasamāpattisamāpajjanena tassa pubbabhāge sātisayaṃ tikkhaṃ sūraṃ vipassanāñāṇañca pavattesi. ‘‘Yadatthañca mayā evaṃ sucirakālaṃ anaññasādhāraṇo paramukkaṃsagato ñāṇasambhāro sambhato, anuttaro ca vimokkho samadhigato, tassa vata me sikhāppattaphalabhūtā accantaniṭṭhā anupādisesaparinibbānadhātu ajja samijjhatī’’ti bhiyyo ativiya somanassappattassa bhagavato pītivipphārādiguṇavipulatarānubhāvo parehi asādhāraṇañāṇātisayo udapādi, yassa samāpattibalasamupabrūhitassa ñāṇātisayassa ānubhāvaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘dveme piṇḍapātā samasamaphalā samasamavipākā’’tiādi [Pg.262] (udā. 75), tasmā tassānubhāvena samabhihatā mahāpathavī akampittha, taṃ panassā tassaṃ velāyaṃ ārodanākārappatti viya hotīti ‘‘aṭṭhamo ārodanenā’’ti vuttaṃ.

ព្រោះហេតុតែព្រះមានព្រះភាគ ក្នុងសម័យបរិនិព្វាន ទ្រង់បានចូលកាន់សមាបត្តិទាំងឡាយមានចំនួន ២ សែនកោដិ ហើយក្នុងចំណែកខាងដើមនៃសមាបត្តិទាំងនោះ ទ្រង់បានញ៉ាំងវិបស្សនាញាណដ៏មុតស្រួច ក្លាហានក្រៃលែង ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយការចូលកាន់ផលសមាបត្តិក្នុងចន្លោះៗ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដល់នូវសេចក្តីសោមនស្សដ៏ក្រៃលែងហួសប្រមាណថា «ញាណសម្ភារៈដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ដែលតថាគតបានសន្សំទុកអស់កាលដ៏យូរអង្វែងយ៉ាងនេះ ដើម្បីប្រយោជន៍ណាមួយ ព្រមទាំងអនុត្តរវិមោក្ខដែលតថាគតបានសម្រេចហើយនោះ ឱហ្ន៎! អនុបាទិសេសបរិនិព្វានធាតុ ដែលជាផលដល់នូវកំពូល ជាទីបំផុតដ៏លើសលប់របស់តថាគតនោះ នឹងសម្រេចក្នុងថ្ងៃនេះហើយ» ព្រោះហេតុនោះ អានុភាពដ៏ធំទូលាយមានការផ្សាយទៅនៃបីតិជាដើម និងញាណាតិស័យដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ទើបកើតឡើងដល់ព្រះអង្គ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកអានុភាពនៃញាណាតិស័យដែលចម្រើនឡើងដោយកម្លាំងសមាបត្តិនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា «ចង្ហាន់បិណ្ឌបាតទាំងពីរនេះ មានផលស្មើៗគ្នា មានវិបាកស្មើៗគ្នា» ជាដើម (ឧទា. ៧៥) ព្រោះហេតុនោះ មហាប្រថពីដែលត្រូវខ្ទប់ខ្ទ័រដោយអានុភាពនៃញាណាតិស័យនោះ ក៏បានញាប់ញ័រ។ ការញាប់ញ័រនោះ ប្រៀបដូចជាអាការៈយំសោករបស់មហាប្រថពីក្នុងខណៈនោះ ហេតុនោះទើបពោលថា «ទីប្រាំបី ដោយការយំសោក»។

Idāni saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘mātukucchiṃ okkamante’’tiādimāha. Ayaṃ panatthoti ‘‘sādhukāradānavasenā’’tiādinā vutta attho. Pathavīdevatāya vasenāti ettha samuddadevatā viya mahāpathaviyā adhidevatā kira nāma atthi, tādise kāraṇe sati tassā cittavasena ayaṃ mahāpathavī saṅkampati sampakampati sampavedhati. Yathā vātavalāhakadevatānaṃ cittavasena vātā vāyanti, sītuṇhaabbhavassavalāhakadevatānaṃ cittavasena sītādayo bhavanti, tathā hi visākhapuṇṇamāyaṃ abhisambodhiatthaṃ bodhirukkhamūle nisinnassa lokanāthassa antarāyakaraṇatthaṃ upaṭṭhitaṃ mārabalaṃ vidhamituṃ –

ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងពន្យល់សេចក្តីដែលពោលទុកដោយសង្ខេប ទើបពោលពាក្យថា «mātukucchiṃ okkamante» (កាលយាងចុះកាន់ផ្ទៃនៃមាតា) ជាដើម។ ចំណែកឯសេចក្តីក្នុងទីនេះ គឺសេចក្តីដែលពោលទុកដោយពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃការប្រទានសាធុការ» ជាដើម។ ពាក្យថា Pathavīdevatāya vasena (ដោយអំណាចនៃផែនដីទេវតា) គឺក្នុងទីនេះ ឮថា អធិទេវតា (ទេវតាអ្នកថែរក្សា) នៃមហាប្រថពី តែងមានដូចជាសមុទ្រទេវតាដែរ កាលបើមានហេតុដូច្នោះ មហាប្រថពីនេះតែងញាប់ញ័រ រញ្ជួយ ញ័ររន្ធត់ ដោយអំណាចចិត្តរបស់ទេវតានោះ។ ដូចជាខ្យល់ទាំងឡាយតែងបក់បោកដោយអំណាចចិត្តរបស់វាតវលាហកទេវតា ភាពត្រជាក់ ភាពក្តៅ ពពក និងភ្លៀង តែងមានដោយអំណាចចិត្តរបស់សីតវលាហកទេវតា ឧណ្ហវលាហកទេវតា អព្ភវលាហកទេវតា និងវស្សវលាហកទេវតា យ៉ាងណាមិញ ដើម្បីកម្ចាត់សេនាមារដែលមកតាំងនៅដើម្បីធ្វើអន្តរាយដល់ព្រះលោកនាថ ដែលគង់នៅទាបក្រោមមហាបោធិព្រឹក្ស ដើម្បីសម្រេចការត្រាស់ដឹងក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែវិសាខ យ៉ាងនោះឯង -

‘‘Acetanāyaṃ pathavī, aviññāya sukhaṃ dukhaṃ;

Sāpi dānabalā mayhaṃ, sattakkhattuṃ pakampathā’’ti. (cariyā. 1.124) –

«ផែនដីនេះគ្មានចិត្តវិញ្ញាណ មិនដឹងសុខទុក្ខឡើយ តែផែនដីនោះ ក៏បានញាប់ញ័រអស់ប្រាំពីរដង ដោយកម្លាំងទានរបស់យើង» (ចរិយា. ១.១២៤) -

Vacanasamanantaraṃ mahāpathavī bhijjitvā saparisaṃ māraṃ parivattesi. Etanti sādhukāradānādi. Yadipi natthi acetanattā, dhammatāvasena pana vuttanayena siyāti sakkā vattuṃ. Dhammatā pana atthato dhammabhāvo, so puññadhammassa vā ñāṇadhammassa vā ānubhāvasabhāvoti. Tayidaṃ sabbaṃ vicāritameva. Evañca katvā –

ក្នុងលំដាប់នៃព្រះវាចា មហាប្រថពីក៏បានប្រេះបែក ក្រឡាប់ពន្លិចមារព្រមទាំងបរិវារ។ ពាក្យថា Etanti គឺការប្រទានសាធុការជាដើមនោះ។ សូម្បីតែផែនដីគ្មានចិត្តវិញ្ញាណក៏ដោយ តែគប្បីពោលបានថា អាចមានបានដោយអំណាចនៃធម្មតា តាមវិធីដែលពោលហើយ។ ចំណែកឯធម្មតា ដោយសេចក្តីពិត គឺធម្មភាព ធម្មភាពនោះ គឺសភាវៈនៃអានុភាពនៃបុញ្ញធម៌ ឬញាណធម៌។ សេចក្តីទាំងអស់នេះ ត្រូវបានពិចារណារួចរាល់ហើយ។ កាលបើធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ -

‘‘Ime dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe;

Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampathā’’ti. (bu. vaṃ. 2.166) –

«កាលដែលយើងពិចារណាធម៌ទាំងឡាយនេះ ដែលមានសភាវលក្ខណៈ និងសរសលក្ខណៈ ផែនដីទសសហស្សី ក៏បានញាប់ញ័រដោយធម្មតេជះ» (ពុទ្ធវំ. ២.១៦៦) -

Ādivacanañca samatthitaṃ hoti.

ព្រះពុទ្ធវចនៈជាដើម ក៏ជាការតម្កល់ទុកដោយត្រឹមត្រូវហើយ។

Ayaṃ pana (dī. ni. aṭṭha. 1.149) mahāpathavī aparesupi aṭṭhasu ṭhānesu akampittha mahābhinikkhamane bodhimaṇḍūpasaṅkamane paṃsukūlaggahaṇe paṃsukūladhovane kāḷakārāmasutte gotamakasutte vessantarajātake brahmajāleti. Tattha mahābhinikkhamanabodhimaṇḍūpasaṅkamanesu vīriyabalena akampittha. Paṃsukūlaggahaṇe ‘‘dvisahassadīpaparivāre nāma cattāro mahādīpe pahāya pabbajitvā susānaṃ gantvā paṃsukūlaṃ gaṇhantena dukkaraṃ bhagavatā [Pg.263] kata’’nti acchariyavegābhihatā akampittha. Paṃsukūladhovanavessantarajātakesu akālakampanena akampittha. Kāḷakārāmagotamakasuttesu (a. ni. 4.24; 3.126) ‘‘ahaṃ sakkhī bhagavā’’ti sakkhibhāvena akampittha. Brahmajāle (dī. ni. 1.147) pana dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu vijaṭetvā niggumbaṃ katvā desiyamānesu sādhukāradānavasena akampitthāti veditabbā.

ម្យ៉ាងទៀត មហាប្រថពីនេះ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៩) ក៏បានញាប់ញ័រក្នុងទីដទៃទៀតទាំង ៨ ឋាន គឺក្នុងកាលធ្វើមហាភិនិស្ក្រមណ៍ ក្នុងកាលយាងចូលកាន់ពោធិមណ្ឌល ក្នុងកាលកាន់យកសំពត់bង្សុកូល ក្នុងកាលបោកគក់សំពត់បង្សុកូល ក្នុងកាលសម្តែងកាឡការាមសូត្រ ក្នុងកាលសម្តែងគោតមកសូត្រ ក្នុងកាលសម្តែងវេស្សន្តរជាតក និងក្នុងកាលសម្តែងព្រហ្មជាលសូត្រ។ ក្នុងទីទាំងនោះ ផែនដីញាប់ញ័រក្នុងកាលធ្វើមហាភិនិស្ក្រមណ៍ និងក្នុងកាលយាងចូលកាន់ពោធិមណ្ឌល ដោយកម្លាំងនៃវីរិយៈ។ ក្នុងកាលកាន់យកសំពត់បង្សុកូល ផែនដីញាប់ញ័រដោយត្រូវខ្ទប់ខ្ទ័រដោយសេចក្តីអស្ចារ្យដ៏ខ្លាំងក្លាថា «ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់លះបង់មហាទ្វីបទាំង ៤ ដែលមានទ្វីបតូចៗពីរពាន់ជាបរិវារ ហើយសាងផ្នួស យាងទៅកាន់ព្រៃស្មសានដើម្បីកាន់យកសំពត់បង្សុកូល ព្រះអង្គធ្វើកិច្ចដែលធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែង»។ ក្នុងកាលបោកគក់សំពត់បង្សុកូល និងក្នុងកាលសម្តែងវេស្សន្តរជាតក ផែនដីញាប់ញ័រដោយការញាប់ញ័រខុសកាលវេលា។ ក្នុងកាលសម្តែងកាឡការាមសូត្រ និងគោតមកសូត្រ (អង្គុ. និ. ៤.២៤; ៣.១២៦) ផែនដីញាប់ញ័រដោយភាពជាសាក្សីថា «ខ្ញុំជាសាក្សីរបស់ព្រះមានព្រះភាគ»។ ចំណែកឯក្នុងកាលសម្តែងព្រហ្មជាលសូត្រ (ទី. និ. ១.១៤៧) គប្បីជ្រាបថា ផែនដីញាប់ញ័រដោយអំណាចនៃការប្រទានសាធុការ ក្នុងកាលដែលព្រះអង្គទ្រង់ដោះស្រាយទិដ្ឋិទាំង ៦២ ប្រការ ធ្វើឲ្យលែងមានព្រៃស៊ុមទ្រុម ហើយសម្តែងធម៌។

Na kevalañca etesuyeva ṭhānesu pathavī akampittha, atha kho tīsu saṅgahesupi mahāmahindattherassa imaṃ dīpaṃ āgantvā jotivane nisīditvā dhammaṃ desitadivasepi akampittha. Kalyāṇiyamahāvihāre ca piṇḍapātiyattherassa cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā tattheva nisīditvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā imaṃ suttantaṃ āraddhassa suttapariyosāne udakapariyantaṃ katvā akampittha. Lohapāsādassa pācīnaambalaṭṭhikaṭṭhānaṃ nāma ahosi, tattha nisīditvā dīghabhāṇakattherā brahmajālasuttaṃ ārabhiṃsu. Tesaṃ sajjhāyapariyosānepi udakapariyantameva katvā pathavī akampittha.

ផែនដីមិនមែនញាប់ញ័រតែក្នុងទីទាំងឡាយនេះប៉ុណ្ណោះទេ តែថែមទាំងក្នុងកាលធ្វើសង្គាយនាទាំង ៣ លើកក្តី ក្នុងថ្ងៃដែលព្រះមហាមហិន្ទត្ថេរយាងមកកាន់កោះនេះ ហើយគង់ក្នុងជោតិវនសម្តែងធម៌ក្តី ផែនដីក៏បានញាប់ញ័រដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកល្យាណីមហាវីហារ កាលដែលព្រះបិណ្ឌបាតិយត្ថេរបោសសម្អាតលានចេតិយ រួចគង់នៅទីនោះឯង យកបីតិមានព្រះពុទ្ធជាអារម្មណ៍ ហើយចាប់ផ្តើមសម្តែងសូត្រនេះ ក្នុងពេលចប់សូត្រ ផែនដីក៏បានញាប់ញ័ររហូតដល់ទីបំផុតនៃទឹក។ ក្នុងលោហប្រាសាទ មានទីកន្លែងមួយឈ្មោះថា បាចីនអម្ពលដ្ឋិកា ពួកព្រះទីឃភាណកត្ថេរ គង់នៅទីនោះ ហើយបានចាប់ផ្តើមសូត្រព្រហ្មជាលសូត្រ សូម្បីក្នុងពេលចប់ការសូត្រធម៌របស់លោកទាំងឡាយនោះ ផែនដីក៏បានញាប់ញ័ររហូតដល់ទីបំផុតនៃទឹកដូចគ្នា។

Yadi evaṃ ‘‘aṭṭhime, ānanda, hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti kasmā aṭṭheva hetū vuttāti? Niyamahetubhāvato. Imeyeva hi aṭṭha hetū niyamanti, nāññe. Te hi kadāci sambhavantīti aniyamabhāvato na gaṇitā. Vuttañhetaṃ nāgasenattherena milindapañhe (mi. pa. 4.1.4) –

បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកតែហេតុ ៨ យ៉ាងថា «ម្នាលអានន្ទ ហេតុទាំងឡាយ ៨ យ៉ាងនេះ បច្ច័យទាំងឡាយ ៨ យ៉ាងនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើងនៃរញ្ជួយផែនដីដ៏ធំ»? ឆ្លើយថា ព្រោះភាពជាហេតុដ៏ទៀងទាត់។ ព្រោះថា ហេតុទាំង ៨ យ៉ាងនេះឯង ទើបទៀងទាត់ ហេតុដទៃទៀតមិនទៀងទាត់ឡើយ។ ហេតុដទៃទៀតទាំងនោះ តែងកើតមានឡើងក្នុងកាលខ្លះ ព្រោះភាពមិនទៀងទាត់ ទើបមិនរាប់បញ្ចូល។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះណាកសេនត្ថេរទើបពោលទុកក្នុងមិលិន្ទប្បញ្ហា (មិ. ប. ៤.១.៤) ថា -

‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyāti. Yaṃ vessantarena raññā mahādāne dīyamāne sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, tañca pana akālikaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ, tasmā agaṇitaṃ aṭṭhahi hetūhi.

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ហេតុ ៨ យ៉ាង បច្ច័យ ៨ យ៉ាង ទាំងនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើងនៃរញ្ជួយផែនដីដ៏ធំ។ ការដែលមហាប្រថពីកម្រើកញាប់ញ័រអស់វារៈ ៧ ដង ក្នុងកាលដែលព្រះបាទវេស្សន្តរទ្រង់ព្រះរាជទានមហាទាននោះ ជាការកម្រើកក្រៅកាល កើតឡើងដោយកម្រ វៀរចាកហេតុទាំង ៨ យ៉ាង ព្រោះហេតុនោះ ការកម្រើកនោះ ទើបមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងហេតុទាំង ៨ យ៉ាងឡើយ។

‘‘Yathā, mahārāja, loke tayoyeva meghā gaṇīyanti vassiko, hemantiko, pāvusakoti. Yadi te muñcitvā añño megho pavassati, na so megho gaṇīyati sammatehi meghehi, akālameghotveva saṅkhaṃ gacchati, evameva kho, mahārāja, vessantarena raññā mahādāne dīyamāne [Pg.264] yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ, na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhi.

«មហាបពិត្រ ដូចជាក្នុងលោក គេរាប់តែមេឃ (ភ្លៀង) ៣ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ គឺភ្លៀងក្នុងវស្សានរដូវ ១ ភ្លៀងក្នុងហេមន្តរដូវ ១ ភ្លៀងក្នុងសរទរដូវ ១។ ប្រសិនបើវៀរចាកភ្លៀងទាំងនោះហើយ មានភ្លៀងដទៃបង្អុរចុះមក ភ្លៀងនោះក៏មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងចំណោមភ្លៀងដែលគេសន្មតទាំងនោះឡើយ គ្រាន់តែរាប់ថាជាភ្លៀងខុសកាល (អកាលមេឃ) ប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ មហាបពិត្រ ការដែលមហាប្រថពីកម្រើកញាប់ញ័រអស់វារៈ ៧ ដង ក្នុងកាលដែលព្រះបាទវេស្សន្តរទ្រង់ព្រះរាជទានមហាទាននោះ ក៏ជាការកម្រើកក្រៅកាល កើតឡើងដោយកម្រ វៀរចាកហេតុទាំង ៨ យ៉ាង មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងហេតុទាំង ៨ យ៉ាងនោះឡើយ យ៉ាងនោះឯង។

‘‘Yathā vā pana, mahārāja, himavantā pabbatā pañca nadisatāni sandanti, tesaṃ, mahārāja, pañcannaṃ nadisatānaṃ daseva nadiyo nadigaṇanāya gaṇīyanti. Seyyathidaṃ – gaṅgā, yamunā, aciravatī, sarabhū, mahī, sindhu, sarassatī, vetravatī, vītaṃsā, candabhāgāti. Avasesā nadiyo nadigaṇanāya agaṇitā. Kiṃkāraṇā? Na tā nadiyo dhuvasalilā, evameva kho, mahārāja, vessantarena raññā mahādāne dīyamāne yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ, na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhi.

«មួយវិញទៀត មហាបពិត្រ ដូចជាស្ទឹងប្រាំរយហូរចេញពីភ្នំហិមពាន្ត ក្នុងចំណោមស្ទឹងប្រាំរយនោះ គេរាប់តែស្ទឹងដប់ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងការរាប់ឈ្មោះស្ទឹង។ ស្ទឹងទាំងនោះគឺ ស្ទឹងគង្គា ស្ទឹងយមុនា ស្ទឹងអចិរវតី ស្ទឹងសរភូ ស្ទឹងមហី ស្ទឹងសិន្ធុ ស្ទឹងសរស្សតី ស្ទឹងវេត្រវតី ស្ទឹងវីតំសា និងស្ទឹងចន្ទភាគា។ ស្ទឹងដែលនៅសល់ក្រៅពីនេះ មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងការរាប់ឈ្មោះស្ទឹងឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះស្ទឹងទាំងនោះគ្មានទឹកហូរជាប្រចាំ យ៉ាងណាមិញ មហាបពិត្រ ការដែលមហាប្រថពីកម្រើកញាប់ញ័រអស់វារៈ ៧ ដង ក្នុងកាលដែលព្រះបាទវេស្សន្តរទ្រង់ព្រះរាជទានមហាទាននោះ ក៏ជាការកម្រើកក្រៅកាល កើតឡើងដោយកម្រ វៀរចាកហេតុទាំង ៨ យ៉ាង មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងហេតុទាំង ៨ យ៉ាងនោះឡើយ យ៉ាងនោះឯង។

‘‘Yathā vā pana, mahārāja, rañño satampi dvisatampi tisatampi amaccā honti, tesaṃ chayeva janā amaccagaṇanāya gaṇīyanti. Seyyathidaṃ – senāpati, purohito, akkhadasso, bhaṇḍāgāriko, chattaggāhako, khaggaggāhako, eteyeva amaccagaṇanāya gaṇīyanti. Kiṃkāraṇā? Yuttattā rājaguṇehi. Avasesā agaṇitā, sabbe amaccātveva saṅkhaṃ gacchanti, evameva kho, mahārāja, vessantarena raññā mahādāne dīyamāne yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ, na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhī’’ti.

«មួយវិញទៀត មហាបពិត្រ ដូចជាពួកអាមាត្យរបស់ព្រះរាជាមានចំនួន ១ រយខ្លះ ២ រយខ្លះ ៣ រយខ្លះ ប៉ុន្តែក្នុងចំណោមអាមាត្យទាំងនោះ គេរាប់តែមនុស្ស ៦ នាក់ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងការរាប់ចំនួនអាមាត្យ។ គឺ សេនាបតី ១ បុរោហិត ១ អក្ខទស្សៈ ១ ភណ្ឌាគារិក ១ ឆត្តគ្គាហកៈ ១ ខគ្គគ្គាហកៈ ១ ពួកជនទាំងនេះឯង ទើបគេរាប់បញ្ចូលក្នុងការរាប់ចំនួនអាមាត្យ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែពួកជនទាំងនោះប្រកបដោយរាជគុណ។ ចំណែកពួកអាមាត្យដែលនៅសល់ មិនរាប់បញ្ចូលឡើយ គ្រាន់តែដល់នូវការរាប់ថាជាអាមាត្យទាំងអស់គ្នាប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ មហាបពិត្រ ការដែលមហាប្រថពីកម្រើកញាប់ញ័រអស់វារៈ ៧ ដង ក្នុងកាលដែលព្រះបាទវេស្សន្តរទ្រង់ព្រះរាជទានមហាទាននោះ ក៏ជាការកម្រើកក្រៅកាល កើតឡើងដោយកម្រ វៀរចាកហេតុទាំង ៨ យ៉ាង មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងហេតុទាំង ៨ យ៉ាងនោះឡើយ»។

Bhūmicālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃភូមិចាលសូត្រ ចប់ហើយ។

Cāpālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃចាបាលវគ្គ ចប់ហើយ។

(8) 3. Yamakavaggo

(៨) ៣. យមកវគ្គ

1-10. Saddhāsuttādivaṇṇanā

១-១០. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃសទ្ធាសូត្រជាដើម

71-80. Aṭṭhamassa paṭhamādīni uttānatthāneva. Dasame kucchitaṃ sīdatīti kusīto da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Yassa dhammassa vasena [Pg.265] puggalo ‘‘kusīto’’ti vuccati, so kusitabhāvo idha kusita-saddena vutto. Vināpi hi bhāvajotanasaddaṃ bhāvattho viññāyati yathā ‘‘paṭassa sukka’’nti, tasmā kusītabhāvavatthūnīti attho. Tenāha ‘‘kosajjakāraṇānīti attho’’ti. Kammaṃ nāma samaṇasāruppaṃ īdisanti āha ‘‘cīvaravicāraṇādī’’ti. Vīriyanti padhānavīriyaṃ. Taṃ pana caṅkamanavasena karaṇe kāyikantipi vattabbataṃ labhatīti āha ‘‘duvidhampī’’ti. Pattiyāti pāpuṇanatthaṃ. Osīdananti bhāvanānuyoge saṅkoco. Māsehi ācitaṃ nicitaṃ viyāti māsācitaṃ, taṃ maññe. Yasmā māsā tintā visesena garukā honti, tasmā ‘‘yathā tintamāso’’tiādi vuttaṃ. Vuṭṭhito hoti gilānabhāvāti adhippāyo.

៧១-៨០. ក្នុងនិបាតទី ៨ នេះ សូត្រមានសទ្ធាសូត្រជាដើម មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា kusīto (អ្នកខ្ជិលច្រអូស) បានដល់ បុគ្គលដែលលិចចុះយ៉ាងអាក្រក់ (kucchitaṃ sīdati) ដោយធ្វើការផ្លាស់ប្តូរតួអក្សរ ទ-ការ ជា ត-ការ។ ធម៌ណាដែលជាហេតុនាំឲ្យហៅបុគ្គលនោះថា «អ្នកខ្ជិលច្រអូស» ធម៌នោះគឺ កុសីតភាព (ភាពខ្ជិលច្រអូស) ដែលក្នុងទីនេះលោកហៅដោយពាក្យថា kusīta។ ព្រោះថា ទោះបីជាគ្មានសព្ទសម្តែងនូវភាវៈ (ភាវជោតនសព្ទ) ក៏គង់យល់សេចក្តីនៃភាវៈនោះបាន ដូចជាពាក្យថា «សេចក្តីសនៃសំពត់» (paṭassa sukkaṃ) ដូច្នោះដែរ ហេតុនោះ សេចក្តីក្នុងទីនេះទើបសំដៅយក វត្ថុនៃកុសីតភាព (ហេតុនៃសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មានន័យថា ហេតុនៃសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស»។ ពាក្យថា កម្ម គឺការងារដែលសមគួរដល់សមណៈ មានសភាពបែបនេះ ហេតុនោះលោកទើបពោលថា «ការចាត់ចែងចីវរជាដើម»។ ពាក្យថា វីរិយៈ គឺសេចក្តីព្យាយាមក្នុងការតាំងចិត្ត (បធានវីរិយៈ)។ សេចក្តីព្យាយាមនោះ កាលបើធ្វើទៅដោយការដើរចង្ក្រមជាដើម ក៏រាប់ថាជាសេចក្តីព្យាយាមខាងកាយបានដែរ ហេតុនោះលោកទើបពោលថា «សូម្បីទាំងពីរយ៉ាង»។ ពាក្យថា pattiyā គឺដើម្បីសម្រេច។ ពាក្យថា osīdanamُ គឺការរួញរាក្នុងការប្រកបការចម្រើនធម៌ (ភាវនានុយោគ)។ ពាក្យថា māsācitaṃ គឺប្រៀបដូចជាវត្ថុដែលគេច្រកពេញដោយគ្រាប់សណ្តែកបាយ ខ្ញុំយល់ឃើញយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា គ្រាប់សណ្តែកបាយដែលសើម តែងមានទម្ងន់ធ្ងន់ជាពិសេស ហេតុនោះលោកទើបពោលថា «ដូចជាសណ្តែកបាយសើម» ជាដើម។ ពាក្យថា vuṭṭhito hoti មានអធិប្បាយថា ជាអ្នកជាសះស្បើយពីជំងឺ។

Tesanti ārambhavatthūnaṃ. Imināva nayenāti iminā kusītavatthūsu vutteneva nayena ‘‘duvidhampi vīriyaṃ ārabhatī’’tiādinā. Idaṃ paṭhamanti ‘‘idaṃ, handāhaṃ, vīriyaṃ ārabhāmī’’ti, ‘‘evaṃ bhāvanāya abbhussahanaṃ paṭhamaṃ ārambhavatthū’’tiādinā ca attho veditabbo. Yathā tathā paṭhamaṃ pavattaṃ abbhussahanañhi upari vīriyārambhassa kāraṇaṃ hoti. Anurūpapaccavekkhaṇasahitāni hi abbhussahanāni tammūlakāni vā paccavekkhaṇāni aṭṭha ārambhavatthūnīti veditabbāni.

ពាក្យថា tesaṃ គឺនៃអារម្ភវត្ថុទាំងឡាយ (ហេតុនៃសេចក្តីព្យាយាម)។ ពាក្យថា imināva nayena គឺដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងកុសីតវត្ថុទាំងឡាយនោះឯង មានពាក្យថា «រមែងប្រារព្ធសេចក្តីព្យាយាមទាំងពីរយ៉ាង» ជាដើម។ ពាក្យថា idaṃ paṭhamaṃ សេចក្តីពន្យល់ត្រូវដឹងតាមន័យមានជាអាទិ៍ថា «នេះឯង ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងប្រារព្ធសេចក្តីព្យាយាម» និង «ការខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការចម្រើនធម៌យ៉ាងនេះ ជាអារម្ភវត្ថុទីមួយ»។ ព្រោះថា ការខិតខំប្រឹងប្រែងដែលប្រព្រឹត្តទៅជាដំបូងដោយប្រការយ៉ាងណាៗ តែងជាហេតុនៃការព្យាយាមតទៅខាងលើ។ គប្បីជ្រាបថា ការខិតខំប្រឹងប្រែងដែលប្រកបដោយការពិចារណាដ៏សមគួរ ឬការពិចារណាដែលមានការខិតខំនោះជាមូលដ្ឋាន គឺជាអារម្ភវត្ថុ ៨ យ៉ាង។

Saddhāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃសទ្ធាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

Yamakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃយមកវគ្គ ចប់ហើយ។

81-626. Sesaṃ uttānameva.

៨១-៦២៦. សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងមនោរថបូរណី អដ្ឋកថាអង្គុត្តរនិកាយ

Aṭṭhakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

ការពន្យល់សេចក្តីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ក្នុងការអធិប្បាយអដ្ឋកនិបាត ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

Aṅguttaranikāye

ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយ

Navakanipāta-ṭīkā

ដីកានវកនិបាត

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

១. បឋមបណ្ណាសកៈ

1. Sambodhivaggo

១. សម្ពោធិវគ្គ

1-2. Sambodhisuttādivaṇṇanā

១-២. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃសម្ពោធិសូត្រជាដើម

1-2. Navakanipātassa [Pg.267] paṭhamadutiyesu natthi vattabbaṃ.

១-២. ក្នុងសូត្រទី ១ និងទី ២ នៃនវកនិបាត គ្មានសេចក្តីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។

3. Meghiyasuttavaṇṇanā

៣. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃមេឃិយសូត្រ

3. Tatiye (udā. aṭṭha. 31) meghiyoti tassa therassa nāmaṃ. Upaṭṭhāko hotīti paricārako hoti. Bhagavato hi paṭhamabodhiyaṃ upaṭṭhākā anibaddhā ahesuṃ. Ekadā nāgasamalo, ekadā nāgito, ekadā upavāṇo, ekadā sunakkhatto, ekadā cundo samaṇuddeso, ekadā sāgato, ekadā meghiyo, tadāpi meghiyattherova upaṭṭhāko hoti. Tenāha ‘‘tena kho pana samayena āyasmā meghiyo bhagavato upaṭṭhāko hotī’’ti.

៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា meghiyo គឺជាឈ្មោះរបស់ព្រះថេរៈនោះ។ ពាក្យថា upaṭṭhāko hoti គឺជារងបម្រើ (អ្នកបម្រើ)។ ព្រោះថា ក្នុងបឋមពោធិកាល ព្រះឧបដ្ឋាករបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនទាន់មានជាប្រចាំឡើយ។ ជួនកាលព្រះនាគសមាលៈ ជួនកាលព្រះនាគិតៈ ជួនកាលព្រះឧបវាណៈ ជួនកាលព្រះសុនក្ខត្តៈ ជួនកាលព្រះចុន្ទសមណុទ្ទេស ជួនកាលព្រះសាគតៈ ជួនកាលព្រះមេឃិយៈ ក្នុងកាលនោះ គឺព្រះមេឃិយត្ថេរនេះឯងជាព្រះឧបដ្ឋាក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សម័យនោះឯង ព្រះមេឃិយដ៏មានអាយុ ជាព្រះឧបដ្ឋាករបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ»។

Kimikāḷāyāti kāḷakimīnaṃ bahulatāya ‘‘kimikāḷā’’ti laddhanāmāya nadiyā. Jaṅghāvihāranti ciranisajjāya jaṅghāsu uppannakilamathavinodanatthaṃ vicaraṇaṃ. Pāsādikanti aviraḷarukkhatāya siniddhapattatāya ca passantānaṃ pasādaṃ āvahatīti pāsādikaṃ. Sandacchāyatāya manuññabhūmibhāgatāya ca anto paviṭṭhānaṃ pītisomanassajananaṭṭhena cittaṃ rametīti ramaṇīyaṃ. Alanti pariyattaṃ, yuttantipi attho. Padhānatthikassāti padhānena bhāvanānuyogena atthikassa. Yasmā so padhānakamme yutto padhānakammiko nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘padhānakammikassā’’ti. Āgaccheyyāhanti āgaccheyyaṃ ahaṃ. Therena kira pubbe taṃ ṭhānaṃ anuppaṭipāṭiyā pañca jātisatāni raññā eva satā anubhūtapubbaṃ uyyānaṃ ahosi, tenassa diṭṭhamatteyeva tattha viharituṃ cittaṃ nami.

ពាក្យថា kimikāḷāya គឺស្ទឹងដែលបានឈ្មោះថា គិមិកាឡា ព្រោះសំបូរទៅដោយសត្វល្អិតខ្មៅៗ។ ពាក្យថា jaṅghāvihāraṃ គឺការដើរទៅមកដើម្បីបន្ទោបង់សេចក្តីនឿយហត់ដែលកើតឡើងក្នុងស្មងជើង ព្រោះការអង្គុយយូរ។ ពាក្យថា pāsādikaṃ គឺគួរជាទីជ្រះថ្លា ព្រោះមានដើមឈើដុះជិតៗគ្នា និងមានស្លឹកខៀវស្រងាត់ នាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លាដល់អ្នកដែលបានឃើញ។ ពាក្យថា ramaṇīyaṃ គឺគួរជាទីរីករាយ ព្រោះមានម្លប់ត្រឈឹងត្រឈៃ និងមានទីធ្លាគួរជាទីគាប់ចិត្ត ញ៉ាំងសេចក្តីរីករាយ និងសោមនស្សឲ្យកើតឡើងដល់អ្នកដែលបានចូលទៅខាងក្នុង។ ពាក្យថា alaṃ គឺល្មម ឬសមគួរ។ ពាក្យថា padhānatthikassa គឺសម្រាប់អ្នកដែលត្រូវការសេចក្តីព្យាយាមក្នុងការចម្រើនធម៌។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះកាលបើប្រកបក្នុងសេចក្តីព្យាយាម ឈ្មោះថា បធានកម្មិកៈ ហេតុនោះលោកទើបពោលថា «សម្រាប់អ្នកប្រកបសេចក្តីព្យាយាម»។ ពាក្យថា āgaccheyyaṃ ahaṃ គឺអាត្មាអញគប្បីមក។ ឮថា ទីនោះធ្លាប់ជាឧទ្យានដែលព្រះថេរៈធ្លាប់សោយរាជ្យជាស្តេចអស់ ៥០០ ជាតិជាលំដាប់ក្នុងកាលមុន ហេតុនោះ គ្រាន់តែបានឃើញភ្លាម ចិត្តរបស់លោកក៏បង្អោនទៅដើម្បីគង់នៅទីនោះតែម្តង។

Yāva [Pg.268] aññopi koci bhikkhu āgacchatīti añño kocipi bhikkhu mama santikaṃ yāva āgacchati, tāva āgamehīti attho. ‘‘Koci bhikkhu dissatī’’tipi pāṭho, ‘‘āgacchatū’’tipi paṭhanti, tathā ‘‘dissatū’’tipi. Natthi kiñci uttari karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññādīnaṃ soḷasannaṃ kiccānaṃ katattā abhisambodhiyā vā adhigatattā tato aññaṃ uttari karaṇīyaṃ nāma natthi. Catūsu saccesu catunnaṃ kiccānaṃ katattāti idaṃ pana maggavasena labbhabhānaṃ bhedaṃ anupekkhitvā vuttaṃ. Atthi katassa paṭicayoti mayhaṃ santāne nipphāditassa sīlādidhammassa ariyamaggassa anadhigatattā tadatthaṃ puna vaḍḍhanasaṅkhāto paṭicayo atthi, icchitabboti attho.

ពាក្យថា yāva aññopi koci bhikkhu āgacchati មានសេចក្តីថា ភិក្ខុដទៃណាមួយមកកាន់សំណាក់តថាគតរហូតដល់ពេលណា អ្នកចូររង់ចាំរហូតដល់ពេលនោះសិន។ សូម្បីតែបទថា «koci bhikkhu dissati» ក៏ជាបាឋៈដែរ ខ្លះក៏អានថា «āgacchatu» ខ្លះក៏អានថា «dissatu» ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា natthi kiñci uttari karaṇīyaṃ មានសេចក្តីថា កិច្ចដទៃដែលត្រូវធ្វើតទៅទៀតគ្មានឡើយ ព្រោះកិច្ច ១៦ យ៉ាង មានបរិញ្ញាកិច្ចជាដើម ក្នុងអរិយសច្ច ៤ ដោយមគ្គទាំង ៤ ត្រូវបានធ្វើរួចរាល់ហើយ ឬព្រោះបានសម្រេចនូវព្រះអភិសម្ពោធិញ្ញាណហើយ។ ចំណែកពាក្យថា «ព្រោះកិច្ច ៤ ក្នុងអរិយសច្ច ៤ ត្រូវបានធ្វើរួចរាល់ហើយ» នេះ លោកពោលដោយមិនបានគិតដល់ការបែងចែកដែលបានមកដោយអំណាចនៃមគ្គឡើយ។ ពាក្យថា atthi katassa paṭicayo មានសេចក្តីថា ព្រោះអរិយមគ្គដែលជាធម៌មានសីលជាដើម មិនទាន់សម្រេចក្នុងសន្តានរបស់អាត្មាអញ ហេតុនោះ ការសន្សំ (បដិចយៈ) គឺការធ្វើឲ្យចម្រើនឡើងវិញដើម្បីសម្រេចនូវមគ្គនោះ នៅតែមាន គឺគួរប្រាថ្នា។

Tividhanāṭakaparivāroti mahantitthiyo majjhimitthiyo atitaruṇitthiyoti evaṃ vadhūkumārikakaññāvatthāhi tividhāhi nāṭakitthīhi parivuto. Akusalavitakkehīti yathāvuttehi kāmavitakkādīhi. Apare pana ‘‘tasmiṃ vanasaṇḍe pupphaphalapallavādīsu lobhavasena kāmavitakko, kharassarānaṃ pakkhiādīnaṃ saddassavanena byāpādavitakko, leḍḍuādīhi tesaṃ viheṭhanādhippāyena vihiṃsāvitakko. ‘Idhevāhaṃ vaseyya’nti tattha sāpekkhatāvasena vā kāmavitakko, vanacarake tattha tattha disvā tesu cittadubbhanena byāpādavitakko, tesaṃ viheṭhanādhippāyena vihiṃsāvitakko tassa uppajjatī’’ti vadanti. Yathā tathā vā tassa micchāvitakkappavattiyeva acchariyakāraṇaṃ. Acchariyaṃ vata, bhoti garahaṇacchariyaṃ nāma kiretaṃ. Yathā āyasmā ānando bhagavato valiyagattaṃ disvā avoca ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.511). Samparivāritāti vokiṇṇā. Attani garumhi ca ekattepi bahuvacanaṃ dissati. ‘‘Anvāsatto’’tipi pāṭho. Kasmā panassa bhagavā tattha gamanaṃ anujāni? ‘‘Ananuññātopi cāyaṃ maṃ ohāya gacchissateva, paricārakāmatāya maññe bhagavā gantuṃ na detīti cassa siyā aññathattaṃ, tadassa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvatteyyā’’ti anujāni.

ពាក្យថា tividhanāṭakaparivāro គឺហែហមដោយស្រីរបាំ ៣ ជំពូក គឺស្រីធំ ១ ស្រីកណ្តាល ១ ស្រីក្មេងណាស់ ១ គឺហែហមដោយស្រីរបាំដែលមានវ័យជាស្ត្រីក្រមុំ កុមារី និងកញ្ញា ៣ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា akusalavitakkehi គឺដោយអកុសលវិតក្ក មានកាមវិតក្កជាដើម ដូចដែលបានពោលហើយ។ ចំណែកគ្រូដទៃទៀតពោលថា «កាមវិតក្កកើតឡើងព្រោះសេចក្តីលោភក្នុងផ្កា ផ្លែ និងស្លឹកខ្ចីជាដើម ក្នុងព្រៃសណ្ឌនោះ, ព្យាបាទវិតក្កកើតឡើងព្រោះការឮសំឡេងសត្វស្លាបដែលមានសំឡេងស្អកស្អា, វិហឹសាវិតក្កកើតឡើងព្រោះបំណងចង់បៀតបៀនសត្វទាំងនោះដោយដុំដីជាដើម។ ឬមួយ កាមវិតក្កកើតឡើងដោយអំណាចនៃការអាឡោះអាល័យក្នុងទីនោះថា "អាត្មាអញគួរនៅក្នុងទីនេះឯង", ព្យាបាទវិតក្កកើតឡើងព្រោះការគិតអាក្រក់ចំពោះពួកព្រានព្រៃដែលខ្លួនបានឃើញក្នុងទីនោះៗ, វិហឹសាវិតក្កកើតឡើងព្រោះបំណងចង់បៀតបៀនពួកព្រានព្រៃទាំងនោះ តែងកើតឡើងដល់លោក»។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការកើតឡើងនៃមិច្ឆាវិតក្កៈរបស់លោកនោះឯង ជាហេតុគួរឲ្យអស្ចារ្យ។ ពាក្យថា acchariyaṃ vata bho នេះ ឮថា ជាការអស្ចារ្យក្នុងន័យតិះដៀល។ ដូចជាព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ បានឃើញព្រះកាយដែលមានស្បែកជ្រីវជ្រួញរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «អស្ចារ្យណាស់ ព្រះអង្គ ចម្លែកណាស់ ព្រះអង្គ» (សំ. និ. ៥.៥១១)។ ពាក្យថា samparivāritā គឺច្របូកច្របល់ (ឡូកឡំ)។ ការប្រើពហុវចនៈ សូម្បីក្នុងបុគ្គលម្នាក់ដែលជាខ្លួនឯង ឬជាគ្រូដែលគួរគោរព ក៏តែងមានប្រាកដ។ សូម្បីតែបទថា «anvāsatto» ក៏ជាបាឋៈដែរ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតការទៅក្នុងទីនោះរបស់លោក? ព្រោះទ្រង់ជ្រាបថា «ទោះបីតថាគតមិនអនុញ្ញាត ក៏ភិក្ខុនេះគង់តែលះបង់តថាគតហើយទៅជាមិនខាន ហើយការយល់ឃើញរបស់ភិក្ខុនេះអាចនឹងប្រែប្រួលទៅថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនចង់ឲ្យយើងទៅ ព្រោះតែចង់ទុកយើងជាអ្នកបម្រើ គំនិតនោះនឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីទុក្ខដល់ភិក្ខុនោះអស់កាលជាអង្វែង» ហេតុនោះ ទើបទ្រង់អនុញ្ញាត។

Evaṃ tasmiṃ attano pavattiṃ ārocetvā nisinne athassa bhagavā sappāyadhammaṃ desento ‘‘aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā’’tiādimāha. Tattha ‘‘aparipakkāyā’’ti paripākaṃ appattāya. Cetovimuttiyāti [Pg.269] kilesehi cetaso vimuttiyā. Pubbabhāge hi tadaṅgavasena ceva vikkhambhanavasena ca cetaso vimutti hoti, aparabhāge samucchedavasena ceva paṭippassaddhivasena ca. Sāyaṃ vimutti heṭṭhā vitthārato kathitāva, tasmā tattha vuttanayena veditabbā. Tattha vimuttiparipācanīyehi dhammehi āsaye paripācite sodhite vipassanāya maggagabbhaṃ gaṇhantiyā paripākaṃ gacchantiyā cetovimutti paripakkā nāma hoti, tadabhāve aparipakkā.

កាលដែលព្រះមេឃិយៈក្រាបបង្គំទូលរឿងរ៉ាវរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះហើយអង្គុយចុះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងទ្រង់សម្តែងសប្បាយធម៌ដល់លោក ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលមេឃិយៈ កាលបើចេតោវិមុត្តិមិនទាន់ទុំជោរ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា aparipakkāya គឺមិនទាន់ដល់នូវការទុំជោរ។ បទថា cetovimuttiyā គឺការរួចផុតនៃចិត្តចាកកិលេសទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ក្នុងបុព្វភាគ ចេតោវិមុត្តិរមែងមានដោយអំណាចនៃតទង្គៈខ្លះ វិក្ខម្ភនៈខ្លះ ចំណែកក្នុងអបរភាគ រមែងមានដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទៈខ្លះ បដិប្បស្សទ្ធិខ្លះ។ ចេតោវិមុត្តិនោះ លោកបានសម្តែងដោយពិស្តារខាងក្រោមរួចហើយ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងទីនោះចុះ។ ក្នុងទីនោះ កាលបើអធ្យាស្រ័យត្រូវបានធ្វើឲ្យទុំជោរ ត្រូវបានជម្រះស្អាតដោយធម៌ដែលធ្វើឲ្យវិមុត្តិទុំជោរទាំងឡាយ ចេតោវិមុត្តិដែលកំពុងកាន់យកនូវគភ៌នៃមគ្គដោយវិបស្សនា កំពុងដល់នូវការទុំជោរ ឈ្មោះថា ចេតោវិមុត្តិទុំជោរ កាលបើមិនមានយ៉ាងនោះទេ ឈ្មោះថា មិនទាន់ទុំជោរ។

Katame pana vimuttiparipācanīyā dhammā? Saddhindriyādīnaṃ visuddhikaraṇavasena pannarasa dhammā veditabbā. Vuttañhetaṃ –

ចុះធម៌ដែលធ្វើឲ្យវិមុត្តិទុំជោរទាំងឡាយនោះ តើដូចម្តេចខ្លះ? គប្បីជ្រាបថា គឺធម៌ ១៥ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការធ្វើសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើមឲ្យផូរផង់។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘Assaddhe puggale parivajjayato, saddhe puggale sevato bhajato payirupāsato, pasādanīye suttante paccavekkhato imehi tīhākārehi saddhindriyaṃ visujjhati.

«សទ្ធិន្ទ្រិយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកមិនមានសទ្ធា ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលអ្នកមានសទ្ធា ១ ការពិចារណានូវសូត្រទាំងឡាយដែលជាទីតាំងនៃសេចក្ដីជ្រះថ្លា ១។»

‘‘Kusīte puggale parivajjayato, āraddhavīriye puggale sevato bhajato payirupāsato, sammappadhāne paccavekkhato imehi tīhākārehi vīriyindriyaṃ visujjhati.

«វីរិយិន្ទ្រិយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គលខ្ជិលច្រអូស ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលអ្នកប្រារព្ធសេចក្ដីព្យាយាម ១ ការពិចារណានូវសម្មប្បធានទាំងឡាយ ១។»

‘‘Muṭṭhassatī puggale parivajjayato, upaṭṭhitassatī puggale sevato bhajato payirupāsato, satipaṭṭhāne paccavekkhato imehi tīhākārehi satindriyaṃ visujjhati.

«សតិន្ទ្រិយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកមានសតិភ្លេចភ្លាំង ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលអ្នកមានសតិតម្កល់មាំ ១ ការពិចារណានូវសតិបដ្ឋានទាំងឡាយ ១។»

‘‘Asamāhite puggale parivajjayato, samāhite puggale sevato bhajato payirupāsato, jhānavimokkhe paccavekkhato imehi tīhākārehi samādhindriyaṃ visujjhati.

«សមាធិន្ទ្រិយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកមានចិត្តមិនតម្កល់មាំ ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលអ្នកមានចិត្តតម្កល់មាំ ១ ការពិចារណានូវឈាន និងវិមោក្ខទាំងឡាយ ១។»

‘‘Duppaññe puggale parivajjayato, paññavante puggale sevato bhajato payirupāsato, gambhīrañāṇacariyaṃ paccavekkhato imehi tīhākārehi paññindriyaṃ visujjhati.

«បញ្ញិន្ទ្រិយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកឥតប្រាជ្ញា ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា ១ ការពិចារណានូវចរិយាដែលប្រកបដោយញាណដ៏ជ្រាលជ្រៅ ១។»

‘‘Iti ime pañca puggale parivajjayato, pañca puggale sevato bhajato payirupāsato, pañca suttante paccavekkhato imehi pannarasahi ākārehi imāni pañcindriyāni visujjhantī’’ti (paṭi. ma. 1.185).

«សេចក្ដីថា ឥន្ទ្រិយ ៥ ទាំងនេះ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ១៥ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គល ៥ ពួកនេះ ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គល ៥ ពួកនេះ ១ ការពិចារណានូវសូត្រ ៥ យ៉ាងនេះ ១» (បដិ. ម. ១.១៨៥)។

Aparehipi [Pg.270] pannarasahi ākārehi imāni pañcindriyāni visujjhanti. Aparepi pannarasa dhammā vimuttiparipācanīyā. Saddhāpañcamāni indriyāni, aniccasaññā anicce, dukkhasaññā dukkhe, anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññāti imā pañca nibbedhabhāgiyā saññā, kalyāṇamittatā, sīlasaṃvaro, abhisallekhatā, vīriyārambho, nibbedhikapaññāti. Tesu veneyyadamanakusalo satthā veneyyassa meghiyattherassa ajjhāsayavasena idha kalyāṇamittatādayo vimuttiparipācanīye dhamme dassento ‘‘pañca dhammā paripakkāya saṃvattantī’’ti vatvā te vitthārento ‘‘idha, meghiya, bhikkhu kalyāṇamitto hotī’’tiādimāha.

ឥន្ទ្រិយ ៥ ទាំងនេះ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ១៥ យ៉ាងដទៃទៀត។ ធម៌ ១៥ យ៉ាងដទៃទៀត ក៏ជាធម៌ធ្វើឱ្យវិមុត្តិទុំជោរដែរ គឺឥន្ទ្រិយមានសទ្ធាជាទី ៥ (ឥន្ទ្រិយ ៥ មានសទ្ធាជាដើម), និព្វេធភាគិយសញ្ញា ៥ នេះ គឺអនិច្ចសញ្ញាក្នុងរបស់មិនទៀង ១ ទុក្ខសញ្ញាក្នុងរបស់ជាទុក្ខ ១ អនត្តសញ្ញា ១ បហានសញ្ញា ១ វិរាគសញ្ញា ១, និងកល្យាណមិត្តតា (ភាពជាអ្នកមានមិត្តល្អ) ១ សីលសំវរៈ (ការសង្រួមក្នុងសីល) ១ អភិសល្លេខតា (ការនិយាយកាត់បន្ថយកិលេស) ១ វីរិយារម្ភៈ (ការប្រារព្ធសេចក្ដីព្យាយាម) ១ និព្វេធិកបញ្ញា (បញ្ញាធ្លុះធ្លាយ) ១។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ព្រះសាស្តាជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការទូន្មានវេនេយ្យសត្វ កាលទ្រង់បង្ហាញធម៌ដែលធ្វើឱ្យវិមុត្តិទុំជោរ មានកល្យាណមិត្តតាជាដើម ក្នុងទីនេះ តាមអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះមេឃិយត្ថេរជាវេនេយ្យសត្វ ទ្រង់ត្រាស់ថា «ធម៌ ៥ យ៉ាង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្ដីទុំជោរ (នៃវិមុត្តិ)» ហើយកាលទ្រង់សម្ដែងសេចក្ដីនោះឱ្យពិស្ដារ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ម្នាលមេឃិយៈ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ជាអ្នកមានមិត្តល្អ» ដូច្នេះ។

Tattha kalyāṇamittoti kalyāṇo bhaddo sundaro mitto etassāti kalyāṇamitto. Yassa sīlādiguṇasampanno ‘‘aghassa tātā hitassa vidhātā’’ti evaṃ sabbākārena upakāro mitto hoti, so puggalo kalyāṇamittova. Yathāvuttehi kalyāṇapuggaleheva sabbiriyāpathesu saha ayati pavattati, na vinā tehīti kalyāṇasahāyo. Kalyāṇapuggalesu eva cittena ceva kāyena ca ninnapoṇapabbhārabhāvena pavattatīti kalyāṇasampavaṅko. Padattayena kalyāṇamittasaṃsagge ādaraṃ uppādeti. Ayaṃ kalyāṇamittatāsaṅkhāto brahmacariyavāsassa ādibhāvato sabbesañca kusaladhammānaṃ bahukāratāya padhānabhāvato ca imesu pañcasu dhammesu ādito vuttattā paṭhamo anavajjadhammo avisuddhānaṃ saddhādīnaṃ visuddhikaraṇavasena cetovimuttiyā paripakkāya saṃvattati. Ettha ca kalyāṇamittassa bahukāratā padhānatā ca ‘‘upaḍḍhamidaṃ, bhante, brahmacariyassa yadidaṃ kalyāṇamittatā’’ti vadantaṃ dhammabhaṇḍāgārikaṃ ‘‘mā hevaṃ, ānandā’’ti dvikkhatuṃ paṭisedhetvā ‘‘sakalameva hidaṃ, ānanda, brahmacariyaṃ yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā’’ti – ādisuttapadehi (saṃ. ni. 1.129; 5.2) veditabbā.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «កល្យាណមិត្ត» សេចក្ដីថា មិត្តរបស់បុគ្គលនេះ ជាមិត្តល្អ ជាមិត្តចម្រើន ជាមិត្តដ៏ល្អ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កល្យាណមិត្ត។ មិត្តណាដែលបរិបូណ៌ដោយគុណមានសីលជាដើម ជាអ្នកជួយឧបត្ថម្ភក្នុងអាការៈទាំងពួង យ៉ាងនេះថា «ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ មិត្តនេះជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវសេចក្ដីទុក្ខ ជាអ្នកធ្វើនូវប្រយោជន៍» បុគ្គលនោះឯង ឈ្មោះថា កល្យាណមិត្ត។ បុគ្គលណា តែងដើរទៅ តែងប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងឥរិយាបថទាំងពួង ជាមួយបុគ្គលល្អទាំងឡាយ តាមដែលពោលហើយនោះឯង មិនប្រាសចាកបុគ្គលទាំងនោះឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កល្យាណសហាយ (មានមិត្តល្អជាគូកន)។ បុគ្គលណា តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយកាយនិងចិត្ត បង្អោនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅ រកបុគ្គលល្អទាំងឡាយនោះឯង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កល្យាណសម្បវង្ក (មានចិត្តបង្អោនទៅរកមិត្តល្អ)។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងសេចក្ដីអើពើក្នុងការសេពគប់នឹងកល្យាណមិត្តឱ្យកើតឡើង ដោយបទទាំង ៣ នេះ។ ធម៌ដែលមិនមានទោសជាដំបូងនេះ ដែលហៅថា កល្យាណមិត្តតា ព្រោះជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃការរស់នៅប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ និងព្រោះជាធម៌មានឧបការៈច្រើន ជាធម៌ចម្បងដល់កុសលធម៌ទាំងពួង ទើបទ្រង់ត្រាស់ទុកជាដំបូងក្នុងធម៌ ៥ យ៉ាងនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្ដីទុំជោរនៃចេតោវិមុត្តិ ដោយការធ្វើសទ្ធាជាដើមដែលមិនទាន់បរិសុទ្ធ ឱ្យស្អាតបរិសុទ្ធ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាអ្នកមានឧបការៈច្រើន និងភាពជាធម៌ចម្បងនៃកល្យាណមិត្តក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងតាមបទព្រះសូត្រជាដើម (សំ. និ. ១.១២៩; ៥.២) ថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រហ្មចរិយៈនេះ មានពាក់កណ្ដាល គឺភាពជាអ្នកមានមិត្តល្អ» ដូច្នេះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បានហាមឃាត់ព្រះធម្មភណ្ឌាគារិក (ព្រះអានន្ទ) អស់ពីរដងថា «ម្នាលអានន្ទ អ្នកកុំពោលយ៉ាងនេះឡើយ» រួចទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ព្រហ្មចរិយៈទាំងមូលនេះឯង គឺភាពជាអ្នកមានមិត្តល្អ មានគូកនល្អ» ដូច្នេះជាដើម។

Puna caparanti puna ca aparaṃ dhammajātaṃ. Sīlavāti ettha kenaṭṭhena sīlaṃ? Sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Kimidaṃ sīlanaṃ nāma? Samādhānaṃ, kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Atha vā upadhāraṇaṃ, jhānādikusaladhammānaṃ patiṭṭhānavasena ādhārabhāvoti attho. Tasmā sīleti, sīlatīti vā sīlaṃ. Ayaṃ tāva saddalakkhaṇanayena sīlaṭṭho. Apare [Pg.271] pana ‘‘siraṭṭho sīlaṭṭho, sītalaṭṭho, sīlaṭṭho’’ti niruttinayena atthaṃ vaṇṇenti. Tayidaṃ pāripūrito atisayato vā sīlaṃ assa atthīti sīlavā, sīlasampannoti attho.

បទថា «បុន ចបរំ» សេចក្ដីថា មួយវិញទៀត ធម៌ដទៃទៀត។ បទថា «សីលវា» (អ្នកមានសីល) ក្នុងពាក្យនោះ សួរថា សីល ឈ្មោះថា សីល ដោយអត្ថដូចម្ដេច? ឆ្លើយថា សីល ឈ្មោះថា សីល ដោយអត្ថថា សីលនៈ (ការតម្កល់ទុក ឬទ្រទ្រង់ទុក)។ សួរថា ចុះសីលនៈនោះ តើដូចម្ដេច? ឆ្លើយថា គឺសមាធានៈ (ការរៀបចំឱ្យរៀបរយ) សេចក្ដីថា ភាពមិនរាយមាយនៃកាយកម្មជាដើម ដោយអំណាចនៃភាពជាអ្នកមានសីលល្អ។ មួយវិញទៀត គឺឧបធារណៈ (ការទ្រទ្រង់ទុក) សេចក្ដីថា ភាពជាទីអាស្រ័យទ្រទ្រង់ ដោយអំណាចជាទីតម្កល់នៃកុសលធម៌ទាំងឡាយមានឈានជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ណាដែលរៀបចំឱ្យរៀបរយ (សីលតិ) ឬទ្រទ្រង់ទុក (សីលតិ) ធម៌នោះ ឈ្មោះថា សីល។ នេះជាអត្ថនៃសីល តាមន័យនៃសទ្ទលក្ខណៈ (វេយ្យាករណ៍) មុនសិន។ ចំណែកឯអាចារ្យដទៃទៀត តែងពន្យល់សេចក្ដីតាមន័យនៃនិរុត្តិ (និរុត្តិវិទ្យា) ថា «សីល មានអត្ថថា សិរៈ (ក្បាល ឬកំពូល) ខ្លះ មានអត្ថថា សីតលៈ (ត្រជាក់) ខ្លះ»។ បុគ្គលណាមានសីលនោះ ដោយភាពពេញបរិបូណ៌ ឬដោយភាពលើសលប់ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សីលវា សេចក្ដីថា ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីល។

Yathā ca sīlavā hoti sīlasampanno, taṃ dassetuṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’tiādi vuttaṃ. Tattha pātimokkhanti sikkhāpadasīlaṃ. Tañhi yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkhaṃ. Saṃvaraṇaṃ saṃvaro, kāyavācāhi avītikkamo. Pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro, tena saṃvuto pihitakāyavācoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto. Idamassa tasmiṃ sīle patiṭṭhitabhāvaparidīpanaṃ. Viharatīti tadanurūpavihārasamaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Ācāragocarasampannoti heṭṭhā pātimokkhasaṃvarassa upari visesānaṃ yogassa ca upakāradhammaparidīpanaṃ. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti pātimokkhasīlato acavanadhammatāparidīpanaṃ. Samādāyāti sikkhāpadānaṃ anavasesato ādānaparidīpanaṃ. Sikkhatīti sikkhāya samaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Sikkhāpadesūti sikkhitabbadhammaparidīpanaṃ.

ដើម្បីបង្ហាញថា បុគ្គលជាអ្នកមានសីល បរិបូណ៌ដោយសីល យ៉ាងណា ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ» (អ្នកសង្រួមដោយការសង្រួមក្នុងបាតិមោក្ខ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «បាតិមោក្ខ» គឺសីលដែលជាសិក្ខាបទ។ ព្រោះថា សីលនោះ តែងរក្សា (បាតិ) នូវបុគ្គលណាដែលរក្សានូវសីលនោះ និងតែងដោះលែង (មោក្ខេតិ ឬមោចេតិ) នូវបុគ្គលនោះ ឱ្យរួចផុតចាកទុក្ខក្នុងអបាយជាដើម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ ការបិទបាំង ឈ្មោះថា សំវរៈ គឺការមិនកន្លងដោយកាយនិងវាចា។ បាតិមោក្ខនោះឯង ជាសំវរៈ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខសំវរៈ បុគ្គលអ្នកសង្រួម គឺបិទបាំងនូវកាយនិងវាចា ដោយបាតិមោក្ខសំវរៈនោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ។ ពាក្យនេះ ជាការសម្ដែងនូវភាពដែលបុគ្គលនោះតម្កល់មាំក្នុងសីលនោះ។ បទថា «វិហរតិ» (រស់នៅ ឬសម្រេចឥរិយាបថ) ជាការសម្ដែងនូវភាពដែលបុគ្គលនោះប្រកបដោយការរស់នៅដ៏សមគួរដល់សីលនោះ។ បទថា «អាចារគោចរសម្បន្នោ» (អ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈនិងគោចរៈ) ជាការសម្ដែងនូវធម៌ដ៏មានឧបការៈដល់ការប្រកបព្យាយាម និងគុណវិសេសដ៏ក្រៃលែងឡើងទៅ លើសពីបាតិមោក្ខសំវរៈ។ បទថា «អនុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី» (អ្នកឃើញភ័យក្នុងទោសទាំងឡាយសូម្បីមានប្រមាណតិចតួច) ជាការសម្ដែងនូវភាពដែលបុគ្គលមិនឃ្លាតចាកបាតិមោក្ខសីល។ បទថា «សមាទាយ» (សមាទានកាន់យក) ជាការសម្ដែងនូវការកាន់យកសិក្ខាបទទាំងឡាយមិនឱ្យមានសេសសល់។ បទថា «សិក្ខតិ» (សិក្សា) ជាការសម្ដែងនូវភាពដែលបុគ្គលប្រកបដោយការសិក្សា។ បទថា «សិក្ខាបទេសុ» (ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយ) ជាការសម្ដែងនូវធម៌ដែលគប្បីសិក្សា។

Aparo nayo – kilesānaṃ balavabhāvato pāpakiriyāya sukarabhāvato puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī, puthujjano. Aniccatāya vā bhavādīsu kammavegukkhitto ghaṭiyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī. Maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa patanasīlo vā pātī, sattasantāno, cittameva vā. Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ. Cittassa hi vimokkhena satto ‘‘vimutto’’ti vuccati. Vuttañhi ‘‘cittavodānā visujjhantī’’ti (saṃ. ni. 3.100), ‘‘anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti (mahāva. 28) ca.

ន័យមួយទៀត បុគ្គលណាមានសភាពធ្លាក់ចុះ (បតនសីលៈ) ទៅក្នុងអបាយទាំងឡាយច្រើនដង ព្រោះកិលេសមានកម្លាំងខ្លាំង ព្រោះការធ្វើបាបងាយស្រួល និងព្រោះការធ្វើបុណ្យធ្វើបានដោយកម្រ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បាតី គឺបុថុជ្ជន។ មួយវិញទៀត បុគ្គលណាមានសភាពអណ្ដែតទៅ (គមនសីលៈ) គឺអន្ទោលទៅដោយមិនមានទីតម្កល់មាំ ដូចជាកង់រទេះដែលវិលទៅ ព្រោះត្រូវកម្លាំងកម្មបោះទៅក្នុងភពទាំងឡាយជាដើម ដោយភាពមិនទៀង បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បាតី។ មួយវិញទៀត សត្វណាមានសភាពធ្លាក់ចុះនូវអត្តភាពក្នុងសត្តនិកាយនោះៗ ដោយអំណាចនៃសេចក្ដីស្លាប់ សត្វនោះ ឈ្មោះថា បាតី គឺសត្វសន្តាន ឬចិត្តហ្នឹងឯង។ ធម៌ណា តែងដោះលែង (មោក្ខេតិ) នូវបុគ្គលអ្នកធ្លាក់ចុះ (បាតិនំ) នោះ ឱ្យរួចផុតចាកសង្សារទុក្ខ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ ព្រោះថា សត្វ តែងឈ្មោះថា «រួចផុតហើយ» ដោយការរួចផុតនៃចិត្ត។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «សត្វទាំងឡាយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ព្រោះចិត្តផូរផង់» (សំ. និ. ៣.១០០) និងត្រាស់ថា «ចិត្តរួចផុតហើយចាកអាសវៈទាំងឡាយ ព្រោះមិនប្រកាន់មាំ» (មហាវ. ២៨) ដូច្នេះជាដើម។

Atha vā avijjādihetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pāti. ‘‘Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti (saṃ. ni. 2.124) hi vuttaṃ. Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkhaṃ.

មួយវិញទៀត សត្វណា តែងធ្លាក់ចុះ តែងទៅ តែងប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងសង្សារវដ្ត ដោយហេតុមានអវិជ្ជាជាដើម សត្វនោះ ឈ្មោះថា បាតី។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «សត្វទាំងឡាយដែលមានអវិជ្ជាជាគ្រឿងរាំងរាស មានតណ្ហាជាគ្រឿងចង តែងអន្ទោលទៅ តែងចរិកទៅ (ក្នុងសង្សារវដ្ត)» (សំ. និ. ២.១២៤) ដូច្នេះជាដើម។ ការរួចផុត (មោក្ខៈ) របស់សត្វអ្នកធ្លាក់ចុះ (បាតិនោ) នោះ ចាកសង្កិលេស ៣ មានតណ្ហាជាដើម ដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នេះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។

Atha [Pg.272] vā pāteti vinipāteti dukkheti pāti, cittaṃ. Vuttañhi ‘‘cittena nīyatī loko, cittena parikassatī’’ti (saṃ. ni. 1.62). Tassa pātino mokkho etenāti pātimokkhaṃ. Patati vā etena apāyadukkhe saṃsāradukkhe cāti pāti, taṇhādisaṃkileso. Vuttañhi ‘‘taṇhā janeti purisaṃ (saṃ. ni. 1.55). Taṇhādutiyo puriso’’ti (a. ni. 4.9; itivu. 15, 105) ca ādi. Tato pātito mokkhoti pātimokkhaṃ.

មួយវិញទៀត ធម្មជាតិណា តែងញ៉ាំងសត្វឱ្យធ្លាក់ចុះ ឱ្យធ្លាក់ទៅក្នុងទុក្ខ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា បាតី គឺចិត្ត។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «សត្វលោក តែងត្រូវចិត្តដឹកនាំទៅ តែងត្រូវចិត្តអូសទាញទៅ» (សំ. និ. ១.៦២) ដូច្នេះជាដើម។ ការរួចផុតរបស់ចិត្តអ្នកធ្លាក់ចុះនោះ ដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នេះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត សត្វ តែងធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអបាយទុក្ខ និងសង្សារទុក្ខ ដោយសារធម្មជាតិណា ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា បាតី គឺសង្កិលេសមានតណ្ហាជាដើម។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «តណ្ហា តែងបង្កើតនូវបុរស» (សំ. និ. ១.៥៥) និងត្រាស់ថា «បុរសមានតណ្ហាជាគូកន» (អង្គ. និ. ៤.៩; ឥតិវុ. ១៥, ១០៥) ដូច្នេះជាដើម។ ការរួចផុតចាកធម្មជាតិជាហេតុនាំឱ្យធ្លាក់ចុះ (បាតិតោ) នោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។

Atha vā patati etthāti pāti, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Vuttañhi ‘‘chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhava’’nti (su. ni. 171). Tato chaajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti pātimokkhaṃ. Atha vā pāto vinipāto assa atthīti pātī, saṃsāro. Tato mokkhoti pātimokkhaṃ. Atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā patīti vuccati, muccati etenāti mokkho, patino mokkho tena paññattattāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttenatthena mokkho cāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pātimokkhanti ādimetaṃ mukhametaṃ pamukhameta’’nti (mahāva. 135) vitthāro.

មួយវិញទៀត សត្វ តែងធ្លាក់ចុះក្នុងធម្មជាតិណា ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា បាតី គឺអាយតនៈខាងក្នុងនិងខាងក្រៅទាំង ៦។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «សត្វលោក តែងកើតឡើងក្នុងអាយតនៈ ៦ តែងធ្វើនូវសេចក្ដីស្និទ្ធស្នាលក្នុងអាយតនៈ ៦» (សុ. និ. ១៧១) ដូច្នេះជាដើម។ ការរួចផុតចាកធម្មជាតិជាហេតុនាំឱ្យធ្លាក់ចុះ ពោលគឺអាយតនៈខាងក្នុងនិងខាងក្រៅទាំង ៦ នោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត សង្សារវដ្តណា មានការធ្លាក់ចុះ គឺការធ្លាក់ទៅក្នុងអបាយ សង្សារវដ្តនោះ ឈ្មោះថា បាតី។ ការរួចផុតចាកសង្សារវដ្តនោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត ព្រះមានព្រះភាគជាម្ចាស់នៃធម៌ ព្រោះទ្រង់ជាធំលើលោកទាំងពួង ទើបព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាមថា បតិ (ម្ចាស់ ឬអ្នករក្សា) សត្វទាំងឡាយ តែងរួចផុតដោយធម៌ណា ធម៌នោះ ឈ្មោះថា មោក្ខៈ ការរួចផុតរបស់ព្រះបតិ (គឺធម៌ដែលព្រះមានព្រះភាគជាម្ចាស់ទ្រង់បញ្ញត្ត) ឈ្មោះថា បតិមោក្ខៈ បតិមោក្ខៈនោះឯង ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បតិ ព្រោះមានអត្ថដ៏ឧត្តម ដោយភាពជាឫសគល់នៃគុណទាំងពួងផង ឈ្មោះថា មោក្ខៈ ដោយអត្ថតាមដែលពោលហើយនោះផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បតិមោក្ខៈ បតិមោក្ខៈនោះឯង ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «ពាក្យថា បាតិមោក្ខ នេះជាចំណុចចាប់ផ្ដើម នេះជាមុខ នេះជាប្រធាន» (មហាវ. ១៣៥) សេចក្ដីពិស្ដារ។

Atha vā pa-iti pakāre, atīti accantatthe nipāto, tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkhaṃ. Idañhi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena, samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena samucchedavasena accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkhaṃ. Pati pati mokkhoti vā patimokkho, tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhoti attho. Patimokkho eva pātimokkhaṃ. Mokkhoti vā nibbānaṃ, tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkho. Sīlasaṃvaro hi sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgova yathārahaṃ kilesanibbāpanato. Patimokkhoyeva pātimokkhaṃ. Atha vā mokkhaṃ pati vattati, mokkhābhimukhanti vā patimokkhaṃ, patimokkhameva pātimokkhanti evaṃ tāva ettha pātimokkhasaddassa attho veditabbo.

មួយវិញទៀត ឧបសគ្គសព្ទថា ប (pa) ក្នុងអត្ថថា ប្រការ (ផ្សេងៗ), និបាតសព្ទថា អតិ (ati) ក្នុងអត្ថថា ក្រៃលែង (ដាច់ខាត), ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ណា តែងដោះលែងឱ្យរួចផុតយ៉ាងដាច់ខាត ដោយប្រការផ្សេងៗ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ ព្រោះថា សីលនេះឯង តែងដោះលែង គឺធ្វើឱ្យរួចផុតយ៉ាងដាច់ខាត ដោយអំណាចនៃតទង្គៈដោយខ្លួនឯងផង ដោយអំណាចនៃវិក្ខម្ភនៈនិងសមុច្ឆេទៈ កាលដែលប្រកបដោយសមាធិនិងបញ្ញាផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត ការរួចផុតចំពោះមុខៗ (បតិ បតិ មោក្ខោ) ឈ្មោះថា បតិមោក្ខៈ សេចក្ដីថា ការរួចផុតដាច់ដោយឡែកៗ ចាកទោសនៃការកន្លងនោះៗ។ បតិមោក្ខៈនោះឯង ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា មោក្ខៈ ធម៌ណាជាប្រដូចទៅនឹងរូបឆ្លុះ (បដិពិម្ព) នៃព្រះនិព្វានដែលជាមោក្ខៈនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បតិមោក្ខៈ។ ព្រោះថា សីលសំវរៈ តែងជាគ្រឿងរះឡើងនៃព្រះនិព្វាន ដូចជាការរះឡើងនៃអរុណោទ័យនៃព្រះអាទិត្យដូច្នោះដែរ ព្រោះជាធម៌ប្រហាក់ប្រហែលគ្នានឹងព្រះនិព្វាននោះ ដោយការរំលត់កិលេសទៅតាមសមគួរ។ បតិមោក្ខៈនោះឯង ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត ធម៌ណា តែងប្រព្រឹត្តទៅចំពោះ (បតិ) ព្រះនិព្វានដែលជាមោក្ខៈ ឬមានមុខឆ្ពោះទៅរកព្រះនិព្វានដែលជាមោក្ខៈ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បតិមោក្ខៈ បតិមោក្ខៈនោះឯង ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ គប្បីដឹងសេចក្ដីនៃពាក្យថា បាតិមោក្ខ ក្នុងទីនេះ យ៉ាងនេះមុនសិន។

Saṃvarati [Pg.273] pidahati etenāti saṃvaro, pātimokkhameva saṃvaroti pātimokkhasaṃvaro. Atthato pana tato tato vītikkamitabbato viratiyo cetanā ca, tena pātimokkhasaṃvarena upeto samannāgato pātimokkhasaṃvarasaṃvuto. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upagato sampanno samannāgato, tena vuccati pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti (vibha. 511).

ភិក្ខុ តែងសង្រួម គឺបិទបាំងដោយធម៌ណា ធម៌នោះ ឈ្មោះថា សំវរៈ បាតិមោក្ខនោះឯង ជាសំវរៈ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខសំវរៈ។ ចំណែកឯសេចក្ដីពិតប្រាកដ (អត្ថៈ) គឺចេតនានិងវិរតិទាំងឡាយ ចាកវត្ថុដែលគប្បីកន្លងនោះៗ បុគ្គលអ្នកចូលទៅជិត គឺប្រកបព្រមដោយបាតិមោក្ខសំវរៈនោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «ភិក្ខុជាអ្នកចូលទៅជិត ចូលទៅជិតព្រម ដល់ព្រម បរិបូណ៌ ប្រកបព្រម ដោយបាតិមោក្ខសំវរៈនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ» (វិភង្គ. ៥១១) ដូច្នេះ។

Viharatīti iriyāpathavihārena viharati iriyati vattati. Ācāragocarasampannoti veḷudānādimicchājīvassa kāyapāgabbhiyādīnañca akaraṇena sabbaso anācāraṃ vajjetvā kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamoti evaṃ vuttabhikkhu sāruppaācārasampattiyā vesiyādiagocaraṃ vajjetvā piṇḍapātādiatthaṃ upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānasaṅkhātagocaracaraṇena ca sampannattā ācāragocarasampanno.

ពាក្យថា Viharatī (រមែងនៅ) គឺរមែងនៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅ គឺញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយការនៅដោយឥរិយាបថ។ ពាក្យថា Ācāragocarasampanno (អ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈនិងគោចរៈ) សេចក្តីថា ភិក្ខុដែលពោលទុកយ៉ាងនេះ គឺការមិនកន្លងហួសតាមផ្លូវកាយ ការមិនកន្លងហួសតាមផ្លូវវាចា ការមិនកន្លងហួសតាមផ្លូវកាយនិងវាចា ព្រោះវៀរចាកអនាចារៈទាំងពួង ដោយការមិនធ្វើនូវមិច្ឆាជីវៈ មានការឲ្យឫស្សីជាដើម និងការមិនធ្វើនូវភាពកំរើកនៃកាយជាដើម ឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារសម្បត្តិដ៏សមគួរផង ឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយគោចរចរណៈ ពោលគឺទីកន្លែងដ៏សមគួរដែលត្រូវចូលទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតជាដើម ដោយការវៀរចាកអគោចរ មានស្រីពេស្យាជាដើមផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «អ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈនិងគោចរៈ»។

Apica yo bhikkhu satthari sagāravo sappatisso sabrahmacārīsu sagāravo sappatisso hirottappasampanno sunivattho supāruto pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena iriyāpathasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyaṃ anuyutto satisampajaññena samannāgato appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho ābhisamācārikesu sakkaccakārī garucittīkārabahulo viharati, ayaṃ vuccati ācārasampanno.

ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុណាជាអ្នកមានសេចក្តីគោរព មានសេចក្តីកោតក្រែងក្នុងព្រះសាស្តា មានសេចក្តីគោរព មានសេចក្តីកោតក្រែងក្នុងសព្រហ្មចារីទាំងឡាយ ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយហិរិនិងឱត្តប្បៈ ស្លៀកស្អាត ដណ្តប់ស្អាត បរិបូណ៌ដោយឥរិយាបថគួរឲ្យជ្រះថ្លា ក្នុងការឈានទៅមុខ ការថយក្រោយ ការក្រឡេកមើល ការឆ្មេញមើល ការបត់ចូល ការលាតចេញ ជាអ្នកគ្រប់គ្រងទ្វារក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដឹងប្រមាណក្នុងភោជន ជាអ្នករឿយៗក្នុងការភ្ញាក់រលឹក ប្រកបដោយសតិនិងសម្បជញ្ញៈ មានប្រាថ្នាតិច ត្រេកអរតាមមានតាមបាន ស្ងាត់ចាកពួក មិនច្រឡូកច្រឡំដោយពួក ជាអ្នកធ្វើដោយគោរពក្នុងអភិសមាចារិកធម៌ទាំងឡាយ មានការធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងជាពហុលៈ រមែងនៅ ភិក្ខុនេះ ហៅថា «អ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈ»។

Gocaro pana upanissayagocaro, ārakkhagocaro, upanibandhagocaroti tividho. Tattha yo dasakathāvatthuguṇasamannāgato vuttalakkhaṇo kalyāṇamitto, yaṃ nissāya assutaṃ suṇāti, sutaṃ pariyodāpeti, kaṅkhaṃ vitarati, diṭṭhiṃ ujuṃ karoti, cittaṃ pasādeti, yassa ca anusikkhanto saddhāya vaḍḍhati, sīlena, sutena, cāgena, paññāya vaḍḍhati, ayaṃ vuccati upanissayagocaro.

ចំណែកឯគោចរៈនោះ មាន ៣ យ៉ាង គឺ ឧបនិស្សយគោចរ ១ អារក្ខគោចរ ១ ឧបនិពន្ធគោចរ ១។ បណ្តាគោចរៈទាំងនោះ កល្យាណមិត្តដែលមានលក្ខណៈពោលទុកហើយ ប្រកបដោយគុណគឺកថាវត្ថុ ១០ យ៉ាង ដែលភិក្ខុអាស្រ័យហើយ រមែងបានស្តាប់ធម៌ដែលមិនធ្លាប់ស្តាប់ ញ៉ាំងធម៌ដែលបានស្តាប់ហើយឲ្យផូរផង់ កំចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យ ធ្វើសេចក្តីយល់ឃើញឲ្យត្រង់ ញ៉ាំងចិត្តឲ្យជ្រះថ្លា និងកាលសិក្សាតាមកល្យាណមិត្តនោះ រមែងចម្រើនដោយសទ្ធា ចម្រើនដោយសីល សុតៈ ចាគៈ បញ្ញា នេះហៅថា «ឧបនិស្សយគោចរ»។

Yo bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno okkhittacakkhu yugamattadassī saṃvuto gacchati, na hatthiṃ olokento, na assaṃ, na rathaṃ[Pg.274], na pattiṃ, na itthiṃ, na purisaṃ olokento, na uddhaṃ ullokento, na adho olokento, na disāvidisaṃ pekkhamāno gacchati, ayaṃ ārakkhagocaro.

ភិក្ខុណាចូលទៅកាន់ចន្លោះផ្ទះ ដើរទៅតាមច្រកផ្លូវ មានភ្នែកឱនចុះ មើលប្រមាណមួយនឹមនង្គ័ល មានសេចក្តីសង្រួមដើរទៅ មិនក្រឡេកមើលដំរី មិនមើលសេះ មិនមើលរថ មិនមើលពលថ្មើរជើង មិនមើលស្រី មិនមើលប្រុស មិនសម្លឹងមើលទៅខាងលើ មិនសម្លឹងមើលទៅខាងក្រោម មិនមើលទៅកាន់ទិសតូចទិសធំដើរទៅ នេះហៅថា «អារក្ខគោចរ»។

Upanibandhagocaro pana cattāro satipaṭṭhānā, yattha bhikkhu attano cittaṃ upanibandhati. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā’’ti (saṃ. ni. 5.372). Tattha upanissayagocarassa pubbe vuttattā itaresaṃ vasenettha gocaro veditabbo. Iti yathāvuttāya ācārasampattiyā imāya ca gocarasampattiyā samannāgatattā ācāragocarasampanno.

ចំណែកឯឧបនិពន្ធគោចរ គឺសតិបដ្ឋាន ៤ ដែលភិក្ខុចងចិត្តរបស់ខ្លួនទុកក្នុងសតិបដ្ឋាននោះ។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះអ្វីជាគោចរ ជាវិស័យជារបស់ខ្លួនដែលជាចំណែកនៃបិតារបស់ភិក្ខុ គឺសតិបដ្ឋាន ៤ នេះឯង»។ បណ្តាគោចរៈទាំងនោះ ព្រោះឧបនិស្សយគោចរ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលទុកខាងដើមហើយ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបគោចរៈដោយអំណាចនៃគោចរៈក្រៅពីនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈនិងគោចរៈ ព្រោះប្រកបដោយអាចារសម្បត្តិដែលពោលហើយយ៉ាងនេះផង ដោយគោចរសម្បត្តិនេះផង។

Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti appamattakattā aṇuppamāṇesu assatiyā asañcicca āpannasekhiyaakusalacittuppādādibhedesu vajjesu bhayadassanasīlo. Yo hi bhikkhu paramāṇumattaṃ vajjaṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhasinerupabbatarājasadisaṃ katvā passati, yopi sabbalahukaṃ dubbhāsitamattaṃ pārājikasadisaṃ katvā passati, ayampi aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī nāma. Samādāya sikkhati sikkhāpadesūti yaṃkiñci sikkhāpadesu sikkhitabbaṃ, taṃ sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ anavasesaṃ samādiyitvā sikkhati, vattati pūretīti attho.

ពាក្យថា Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī (អ្នកឃើញភ័យក្នុងទោសទាំងឡាយមានប្រមាណតិចតួច) សេចក្តីថា ជាអ្នកមានប្រក្រតីឃើញភ័យក្នុងទោសទាំងឡាយ មានប្រមាណតិចតួច មានទំហំប៉ុនកំទេចធូលី ដែលខ្លួនត្រូវហើយដោយអសតិ (សេចក្តីភ្លេចស្មារតី) ដោយមិនបានចេតនា មានសេក្ខិយវត្ត និងការកើតឡើងនៃអកុសលចិត្តជាដើម ព្រោះភាពជាទោសបន្តិចបន្តួច។ ព្រោះថា ភិក្ខុណាធ្វើនូវទោសមានប្រមាណត្រឹមតែបរមាណូ ឲ្យដូចជាស្តេចភ្នំសិនេរុដែលមានកម្ពស់ ១ សែន ៦ ម៉ឺន ៨ ពាន់យោជន៍ ហើយមើលឃើញ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុណាធ្វើនូវទោសដ៏ស្រាលបំផុត ត្រឹមតែទុព្ភាសិត ឲ្យដូចជាអាបត្តិបារាជិក ហើយមើលឃើញ ភិក្ខុនេះ ក៏ឈ្មោះថា «អ្នកឃើញភ័យក្នុងទោសទាំងឡាយមានប្រមាណតិចតួច» ដែរ។ ពាក្យថា Samādāya sikkhati sikkhāpadesu (សមាទានសិក្សាក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយ) សេចក្តីថា អ្វីៗដែលគប្បីសិក្សាក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយ ភិក្ខុរមែងសមាទានសិក្សានូវសិក្ខាបទនោះទាំងអស់ ដោយប្រការទាំងពួង មិនឲ្យមានសេសសល់ឡើយ សេចក្តីថា រមែងប្រព្រឹត្ត គឺញ៉ាំងសិក្ខាបទនោះឲ្យពេញបរិបូណ៌។

Abhisallekhikāti ativiya kilesānaṃ sallekhanīyā, tesaṃ tanubhāvāya pahānāya yuttarūpā. Cetovivaraṇasappāyāti cetaso paṭicchādakānaṃ nīvaraṇānaṃ dūrībhāvakaraṇena cetovivaraṇasaṅkhātānaṃ samathavipassanānaṃ sappāyā, samathavipassanācittasseva vā vivaraṇāya pākaṭīkaraṇāya vā sappāyā upakārikāti cetovivaraṇasappāyā.

ពាក្យថា Abhisallekhikā (ធម៌ជាគ្រឿងដុសខាត់យ៉ាងក្រៃលែង) សេចក្តីថា ជាធម៌សម្រាប់ដុសខាត់កិលេសទាំងឡាយជាអតិបរមា គឺសមគួរដើម្បីធ្វើកិលេសទាំងនោះឲ្យស្តើង និងដើម្បីលះបង់ចោល។ ពាក្យថា Cetovivaraṇasappāyā (ធម៌ជាទីសប្បាយដល់ការបើកចិត្ត) សេចក្តីថា ជាធម៌ជាទីសប្បាយដល់សមថៈនិងវិបស្សនា ដែលហៅថា ការបើកចិត្ត ព្រោះធ្វើនូវនីវរណធម៌ទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងបិទបាំងចិត្តឲ្យនៅឆ្ងាយ ឬថា ជាធម៌ជាទីសប្បាយ គឺជួយឧបត្ថម្ភដល់ការបើក គឺការធ្វើឲ្យប្រាកដនូវចិត្តដែលជាសមថៈនិងវិបស្សនា ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «ធម៌ជាទីសប្បាយដល់ការបើកចិត្ត»។

Idāni yena nibbidādiāvahaṇena ayaṃ kathā abhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā ca nāma hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘ekantanibbidāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekantanibbidāyāti ekaṃseneva vaṭṭadukkhato nibbindanatthāya. Virāgāya nirodhāyāti tasseva virajjanatthāya ca nirujjhanatthāya ca. Upasamāyāti sabbakilesavūpasamāya. Abhiññāyāti sabbassapi [Pg.275] abhiññeyyassa abhijānanāya. Sambodhāyāti catumaggasambodhāya. Nibbānāyāti anupādisesanibbānāya. Etesu hi ādito tīhi padehi vipassanā vuttā, dvīhi nibbānaṃ vuttaṃ. Samathavipassanā ādiṃ katvā nibbānapariyosāno ayaṃ sabbo uttarimanussadhammo dasakathāvatthulābhino sijjhatīti dasseti.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការនាំមកនូវសេចក្តីនឿយណាយជាដើម ដែលធ្វើឲ្យកថានេះឈ្មោះថា ជាធម៌ជាគ្រឿងដុសខាត់យ៉ាងក្រៃលែង និងជាធម៌ជាទីសប្បាយដល់ការបើកចិត្ត ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «Ekantanibbidāya» (ដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយតែម៉្យាង) ជាដើម។ បណ្តាបទទាំងនោះ បទថា Ekantanibbidāya សេចក្តីថា ដើម្បីនឿយណាយចាកវដ្តទុក្ខដោយពិតប្រាកដ។ បទថា Virāgāya nirodhāya សេចក្តីថា ដើម្បីប្រាសចាកតម្រេក និងដើម្បីរលត់ទៅនៃវដ្តទុក្ខនោះឯង។ បទថា Upasamāya សេចក្តីថា ដើម្បីស្ងប់រំងាប់នូវកិលេសទាំងពួង។ បទថា Abhiññāya សេចក្តីថា ដើម្បីដឹងច្បាស់នូវធម៌ដែលគប្បីដឹងច្បាស់ទាំងពួង។ បទថា Sambodhāya សេចក្តីថា ដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវមគ្គទាំង ៤។ បទថា Nibbānāya សេចក្តីថា ដើម្បីព្រះនិព្វានដែលគ្មានឧបាទិសេសសល់ (អនុបាទិសេសនិព្វាន)។ ព្រោះថា បណ្តាបទទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងវិបស្សនាដោយបទ ៣ ខាងដើម ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងព្រះនិព្វានដោយបទ ២។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ឧត្តរិមនុស្សធម៌ទាំងអស់នេះ មានសមថៈនិងវិបស្សនាជាដើម មានព្រះនិព្វានជាទីបំផុត រមែងសម្រេចដល់បុគ្គលអ្នកបាននូវកថាវត្ថុ ១០ យ៉ាងនេះ។

Idāni taṃ kathaṃ vibhajitvā dassento ‘‘appicchakathā’’tiādimāha. Tattha appicchoti niiccho, tassa kathā appicchakathā, appicchabhāvappaṭisaṃyuttakathā vā appicchakathā. Ettha ca atriccho, pāpiccho, mahiccho, appicchoti icchāvasena cattāro puggalā. Tesu attanā yathāladdhena lābhena atitto uparūpari lābhaṃ icchanto atriccho nāma. Yaṃ sandhāya –

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងចែកសម្តែងនូវកថានោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «Appicchakathā» (កថាដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រាថ្នាតិច) ជាដើម។ បណ្តាបទទាំងនោះ បុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាតិច ឈ្មោះថា Appiccho គឺអ្នកមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នា (ដ៏ល្មោភ) កថាដែលសម្តែងអំពីបុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាតិចនោះ ឈ្មោះថា Appicchakathā ឬកថាដែលប្រកបដោយភាពជាអ្នកមានប្រាថ្នាតិច ឈ្មោះថា Appicchakathā។ ក្នុងទីនេះ បុគ្គលមាន ៤ ពួក ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នា គឺ អតិច្ឆោ (អ្នកប្រាថ្នាហួសប្រមាណ) ១ បាបិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាអាក្រក់) ១ មហិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាធំ) ១ អប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិច) ១។ បណ្តាបុគ្គលទាំងនោះ បុគ្គលដែលមិនឆ្អែតដោយលាភដែលខ្លួនបានហើយតាមមានតាមបាន រមែងប្រាថ្នាលាភតទៅលើសលប់ ឈ្មោះថា អតិច្ឆោ (អ្នកប្រាថ្នាហួសប្រមាណ)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកបុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់ថា៖

‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhipi ca soḷasa;

Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado;

Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.5.103) ca;

«បុគ្គលបាន (នាងអប្សរ) ៤ ហើយ ក៏បាន ៨ ទៀត បាន ៨ ហើយ ក៏បាន ១៦ ទៀត បាន ១៦ ហើយ ក៏បាន ៣២ ទៀត បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាហួសប្រមាណ រមែងជួបប្រទះនឹងកង់ (កង់កាំបិត) កង់រមែងវិលនៅលើក្បាលនៃបុរសដែលសេចក្តីប្រាថ្នាកំចាត់បង់ហើយ» ដូច្នេះផង និង

‘‘Atricchaṃ atilobhena, atilobhamadena cā’’ti. ca vuttaṃ;

ពាក្យថា «ព្រោះសេចក្តីប្រាថ្នាហួសប្រមាណ ដោយសេចក្តីលោភហួសហេតុ និងដោយការស្រវឹងក្នុងសេចក្តីលោភហួសហេតុ» ដូច្នេះផង។

Lābhasakkārasilokanikāmayamānāya asantaguṇasambhāvanādhippāyo pāpiccho. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘idhekacco assaddho samāno ‘saddhoti maṃ jano jānātū’ti icchati, dussīlo samāno ‘sīlavāti maṃ jano jānātū’ti icchatī’’tiādi (vibha. 851).

បុគ្គលដែលមានបំណងចង់ឲ្យគេសរសើរគុណដែលមិនមាននៅក្នុងខ្លួន ព្រោះចង់បានលាភ សក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរ ឈ្មោះថា បាបិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាអាក្រក់)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកបុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់ទុក (ក្នុងវិភង្គ) ជាដើមថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកមិនមានសទ្ធាសោះឡើយ តែប្រាថ្នាថា “សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានសទ្ធា” ជាអ្នកទ្រុស្តសីលសោះឡើយ តែប្រាថ្នាថា “សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានសីល”» ដូច្នេះជាដើម។

Santaguṇasambhāvanādhippāyo paṭiggahaṇe amattaññū mahiccho, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘idhekacco saddho samāno ‘saddhoti maṃ jano jānātū’ti icchati, sīlavā samāno ‘sīlavāti maṃ jano jānātū’ti icchatī’’tiādi. Duttappiyatāya hissa vijātamātāpi cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Tenetaṃ vuccati –

បុគ្គលដែលមានបំណងចង់ឲ្យគេសរសើរគុណដែលមានពិតនៅក្នុងខ្លួន តែជាអ្នកមិនដឹងប្រមាណក្នុងការទទួល ឈ្មោះថា មហិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាធំ)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកបុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់ទុកជាដើមថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកមានសទ្ធាពិត តែប្រាថ្នាថា “សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានសទ្ធា” ជាអ្នកមានសីលពិត តែប្រាថ្នាថា “សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានសីល”» ដូច្នេះជាដើម។ ព្រោះថា ដោយភាពជាបុគ្គលដែលគេញ៉ាំងឲ្យត្រេកអរបានដោយក្រៃលែង សូម្បីតែមាតាបង្កើត ក៏មិនអាចធ្វើចិត្តរបស់បុគ្គលនោះឲ្យពេញចិត្តបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘Aggikkhandho samuddo ca, mahiccho cāpi puggalo;

Sakaṭena paccaye dentu, tayopete atappayā’’ti.

«គំនរភ្លើង ១ មហាសមុទ្រ ១ និងបុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាធំ ១ សូម្បីតែគេឲ្យបច្ច័យទាំងឡាយដោយរទេះក៏ដោយ ក៏របស់ទាំង ៣ នេះ មិនអាចឆ្អែតបានឡើយ»។

Ete pana atricchatādayo dose ārakā vivajjetvā santaguṇaniguhanādhippāyo paṭiggahaṇe ca mattaññū appiccho. Attani vijjamānampi guṇaṃ [Pg.276] paṭicchādetukāmatāya saddho samāno ‘‘saddhoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati, sīlavā, bahussuto, pavivitto, āraddhavīriyo, upaṭṭhitassati, samāhito, paññavā samāno ‘‘paññavāti maṃ jano jānātū’’ti na icchati. Svāyaṃ paccayappiccho, dhutaṅgappiccho, pariyattiappiccho adhigamappicchoti catubbidho. Tattha catūsu paccayesu appiccho paccayadāyakaṃ deyyadhammaṃ attano thāmañca oloketvā sacepi hi deyyadhammo bahu hoti, dāyako appaṃ dātukāmo, dāyakassa vasena appameva gaṇhāti. Deyyadhammo ce appo, dāyako bahuṃ dātukāmo, deyyadhammassa vasena appameva gaṇhāti. Deyyadhammopi ce bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, attano thāmaṃ ñatvā pamāṇayuttameva gaṇhāti. Evarūpo hi bhikkhu anuppannaṃ lābhaṃ uppādeti, uppannaṃ lābhaṃ thāvaraṃ karoti, dāyakānaṃ cittaṃ ārādheti. Dhutaṅgasamādānassa pana attani atthibhāvaṃ na jānāpetukāmo dhutaṅgappiccho. Yo attano bahussutabhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ pariyattiappiccho. Yo pana sotāpannādīsu aññataro hutvā sabrahmacārīnampi attano sotāpannādibhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ adhigamappiccho. Evametesaṃ appicchānaṃ yā appicchatā, tassā saddhiṃ sandassanādividhinā anekākāravokārānisaṃsavibhāvanavasena sappaṭipakkhassa atricchatādibhedassa icchācārassa ādīnavavibhāvanavasena ca pavattā kathā appicchakathā.

ចំណែកឯបុគ្គលដែលវៀរចាកទោសទាំងឡាយ មានភាពជាអ្នកប្រាថ្នាហួសប្រមាណជាដើមនោះឲ្យឆ្ងាយ មានបំណងចង់លាក់បាំងគុណដែលមានពិតនៅក្នុងខ្លួន និងជាអ្នកដឹងប្រមាណក្នុងការទទួល ឈ្មោះថា អប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិច)។ ព្រោះចង់លាក់បាំងគុណដែលមានពិតនៅក្នុងខ្លួន សូម្បីខ្លួនជាអ្នកមានសទ្ធា ក៏មិនប្រាថ្នាថា «សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានសទ្ធា» ឡើយ សូម្បីខ្លួនជាអ្នកមានសីល ជាពហុស្សូត ជាអ្នកស្ងាត់ចាកពួក ជាអ្នកផ្ដើមសេចក្ដីព្យាយាម ជាអ្នកមានសតិខ្ជាប់ខ្ជួន ជាអ្នកមានចិត្តតាំងមាំ ជាអ្នកមានបញ្ញា ក៏មិនប្រាថ្នាថា «សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានបញ្ញា» ឡើយ។ បុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាតិចនោះ មាន ៤ យ៉ាង គឺ បច្ចយប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិចក្នុងបច្ច័យ) ១ ធុតង្គប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិចក្នុងធុតង្គ) ១ បរិយត្តិអប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិចក្នុងបរិយត្តិ) ១ អធិគមប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិចក្នុងការសម្រេចធម៌) ១។ បណ្តាអ្នកមានប្រាថ្នាតិចទាំងនោះ បុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាតិចក្នុងបច្ច័យ ៤ កាលពិនិត្យមើលទាយក ទេយ្យធម៌ និងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ទោះបីជាទេយ្យធម៌មានច្រើន តែទាយកចង់ប្រគេនតិច ក៏រមែងទទួលយកត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចតាមអំណាចនៃទាយក។ បើទេយ្យធម៌មានតិច តែទាយកចង់ប្រគេនច្រើន ក៏រមែងទទួលយកត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចតាមអំណាចនៃទេយ្យធម៌។ បើទោះជាទេយ្យធម៌ក៏ច្រើន ទាយកក៏ចង់ប្រគេនច្រើន ក៏រមែងដឹងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ហើយទទួលយកត្រឹមតែប្រមាណដ៏សមគួរតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ភិក្ខុមានសភាពយ៉ាងនេះ រមែងញ៉ាំងលាភដែលមិនទាន់កើតឲ្យកើតឡើង ញ៉ាំងលាភដែលកើតឡើងហើយឲ្យស្ថិតស្ថេរ ញ៉ាំងចិត្តរបស់ទាយកទាំងឡាយឲ្យត្រេកអរ។ ចំណែកឯបុគ្គលដែលមិនចង់ឲ្យគេដឹងនូវភាពមានសេចក្តីសមាទានធុតង្គនៅក្នុងខ្លួន ឈ្មោះថា ធុតង្គប្បិច្ឆោ។ បុគ្គលណាដែលមិនប្រាថ្នាចង់ឲ្យគេដឹងនូវភាពជាពហុស្សូតរបស់ខ្លួន នេះឈ្មោះថា បរិយត្តិអប្បិច្ឆោ។ បុគ្គលណាបានសម្រេចជាព្រះសោតាបន្នជាដើមហើយ មិនប្រាថ្នចង់ឲ្យសូម្បីតែសព្រហ្មចារីទាំងឡាយដឹងនូវភាពជាព្រះសោតាបន្នជាដើមរបស់ខ្លួន នេះឈ្មោះថា អធិគមប្បិច្ឆោ។ កថាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការសម្តែងនូវអានិសង្សមានប្រការច្រើន ព្រមទាំងវិធីមានការប្រៀបធៀបជាដើម នៃភាពជាអ្នកមានប្រាថ្នាតិចរបស់បុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាតិចទាំងឡាយយ៉ាងនេះផង និងដោយការសម្តែងនូវទោសនៃសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ល្មោភ មានការប្រាថ្នាហួសប្រមាណជាដើម ដែលជាសត្រូវនឹងគ្នានោះផង ឈ្មោះថា អប្បិច្ឆកថា។

Santuṭṭhikathāti ettha santuṭṭhīti sakena attanā laddhena tuṭṭhi santuṭṭhi. Atha vā visamaṃ paccayicchaṃ pahāya samaṃ tuṭṭhi santuṭṭhi, santena vā vijjamānena tuṭṭhi santuṭṭhi. Vuttañcetaṃ –

ពាក្យថា Santuṭṭhikathā (កថាដែលប្រកបដោយសេចក្តីសន្តោស) ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា Santuṭṭhi (សេចក្តីសន្តោស) គឺសេចក្តីត្រេកអរដោយរបស់ដែលខ្លួនបានមកដោយខ្លួនឯង ឈ្មោះថា សន្តោស។ មួយម៉្យាងទៀត សេចក្តីត្រេកអរដ៏ស្មើ ព្រោះលះបង់នូវសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងបច្ច័យដ៏មិនស្មើ (មិនត្រឹមត្រូវ) ឈ្មោះថា សន្តោស ឬសេចក្តីត្រេកអរដោយរបស់ដែលមានស្រាប់ គឺរបស់ដែលកំពុងមាន ឈ្មោះថា សន្តោស។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘Atītaṃ nānubaddho so, nappajappamanāgataṃ;

Paccuppannena yāpento, santuṭṭhoti pavuccatī’’ti.

«បុគ្គលនោះមិនអាឡោះអាល័យនូវរបស់ដែលកន្លងទៅហើយ មិនប្រាថ្នាចង់បាននូវរបស់ដែលមិនទាន់មកដល់ ញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយរបស់ដែលកើតមានក្នុងបច្ចុប្បន្ន បុគ្គលនោះ ហៅថា “អ្នកសន្តោស”»។

Sammā vā ñāyena bhagavatā anuññātavidhinā paccayehi tuṭṭhi santuṭṭhi, atthato itarītarapaccayasantoso, so dvādasavidho hoti. Kathaṃ? Cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho. Evaṃ piṇḍapātādīsu.

មួយម៉្យាងទៀត សេចក្តីត្រេកអរដោយបច្ច័យទាំងឡាយ ដោយប្រពៃ គឺដោយគន្លងធម៌ តាមវិធីដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតហើយ ឈ្មោះថា សន្តោស ដោយអត្ថ គឺសេចក្តីសន្តោសដោយបច្ច័យតាមមានតាមបាន សេចក្តីសន្តោសនោះ មាន ១២ យ៉ាង។ តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងចីវរ មានសេចក្តីសន្តោស ៣ យ៉ាង គឺ យថាលាភសន្តោស (សន្តោសតាមលាភដែលបាន) ១ យថាពលសន្តោស (សន្តោសតាមកម្លាំង) ១ យថាសារុប្បសន្តោស (សន្តោសតាមគួរ) ១។ ក្នុងបិណ្ឌបាតជាដើម ក៏មាន ៣ យ៉ាង ដូចគ្នាដែរ។

Tatrāyaṃ [Pg.277] pabhedavaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā, garucīvaraṃ pārupanto kilamati, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṇītapaccayalābhī hoti, so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ bahūni vā labhitvā ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ dubbalānaṃ appalābhīnaṃ hotū’’ti tesaṃ datvā attanā saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ katvā tesaṃ vā purāṇacīvarāni gahetvā dhārentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

ក្នុងសេចក្តីនោះ មានការពណ៌នាអំពីការបែងចែកដូចតទៅនេះ៖ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ បានចីវរល្អក្តី មិនល្អក្តី ក៏ញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចីវរនោះឯង មិនប្រាថ្នាចីវរដទៃ ទោះបីបានមកទៀត ក៏មិនទទួល នេះឈ្មោះថា យថាលាភសន្តោស ក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើភិក្ខុនោះជាអ្នកមានកម្លាំងខ្សោយដោយប្រក្រតី ឬត្រូវព្យាធិ និងជរាគ្របសង្កត់ កាលដណ្តប់ចីវរធ្ងន់ តែងលំបាក ភិក្ខុនោះប្តូរចីវរនោះជាមួយនឹងភិក្ខុដែលមានចំណែកស្មើគ្នា ហើយញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចីវរស្រាល ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាពលសន្តោស ក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុដទៃទៀត ជាអ្នកបាននូវបច្ច័យដ៏សម្រិតសម្រាំង ភិក្ខុនោះបាននូវចីវរមានតម្លៃច្រើន ដូចជាចីវរធ្វើអំពីសំពត់សូត្រជាដើម ឬបានចីវរច្រើន ហើយគិតថា «ចីវរនេះគួរដល់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ដែលបួសយូរ ជាពហុស្សូត ចីវរនេះចូរមានដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលឈឺ មានកម្លាំងខ្សោយ និងមានលាភតិចចុះ» ហើយក៏ប្រគេនចីវរទាំងនោះដល់លោកទាំងនោះ ចំណែកខ្លួនឯងរើសយកសំពត់កន្ទបពីគំនរសម្រាមជាដើម មកធ្វើជាសង្ឃាដី ឬយកចីវរចាស់ៗរបស់លោកទាំងនោះមកទ្រទ្រង់ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាសារុប្បសន្តោស ក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko hoti, lūkhaṃ paṇītaṃ pakativiruddhaṃ byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ bhuñjitvā gāḷhaṃ vā rogābādhaṃ pāpuṇāti, so sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so ‘‘ayaṃ piṇḍapāto cirapabbajitānaṃ anurūpo’’ti cīvaraṃ viya tesaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ attanā piṇḍāya caritvā missakāhāraṃ vā bhuñjantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ បានបិណ្ឌបាតសៅហ្មងក្តី សម្រិតសម្រាំងក្តី ក៏ញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយបិណ្ឌបាតនោះឯង មិនប្រាថ្នាបិណ្ឌបាតដទៃ ទោះបីបានមកទៀត ក៏មិនទទួល នេះឈ្មោះថា យថាលាភសន្តោស ក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើភិក្ខុនោះជាអ្នកមានជំងឺ កាលឆាន់បិណ្ឌបាតសៅហ្មង ឬសម្រិតសម្រាំង ដែលខុសប្រក្រតី ឬខុសនឹងជំងឺ ហើយរមែងដល់នូវជំងឺឈឺចាប់យ៉ាងខ្លាំង ភិក្ខុនោះប្រគេនបិណ្ឌបាតនោះដល់ភិក្ខុដែលមានចំណែកស្មើគ្នា ហើយទទួលឆាន់ភោជនជាទីសប្បាយពីដៃរបស់ភិក្ខុនោះ ហើយធ្វើសមណធម៌ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាពលសន្តោស ក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុដទៃទៀត បានបិណ្ឌបាតដ៏សម្រិតសម្រាំងជាច្រើន ភិក្ខុនោះគិតថា «បិណ្ឌបាតនេះ គួរដល់ព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលបួសយូរ» ហើយក៏ប្រគេនដល់លោកទាំងនោះ ដូចជាចីវរដែរ ឬក៏ឆាន់អាហារដែលសល់ពីលោកទាំងនោះ ឬមួយក៏ដើរទៅបិណ្ឌបាតដោយខ្លួនឯង ហើយឆាន់អាហារដែលលាយឡំគ្នា ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាសារុប្បសន្តោស ក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។

Idha pana bhikkhuno senāsanaṃ pāpuṇāti manāpaṃ vā āmanāpaṃ vā antamaso tiṇasanthārakampi, so teneva santussati, puna aññaṃ sundarataraṃ pāpuṇāti, taṃ na gaṇhāti, ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko hoti dubbalo vā, pakativiruddhaṃ vā so byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa [Pg.278] senāsane yathābalasantoso. Aparo sundaraṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati ‘‘paṇītasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhāna’’nti, mahāpuññatāya vā leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati, so tāni cīvarādīni viya cirapabbajitādīnaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso.

ម្យ៉ាងទៀត សេនាសនៈដែលជាទីគាប់ចិត្តក្តី មិនជាទីគាប់ចិត្តក្តី សូម្បីត្រឹមតែជាកម្រាលស្មៅ រមែងដល់ដល់ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុនោះក៏សន្តោសដោយសេនាសនៈនោះឯង ទោះបីជាបានសេនាសនៈដទៃដែលល្អជាងនោះជាថ្មីទៀត ក៏មិនទទួល នេះឈ្មោះថា យថាលាភសន្តោស ក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើភិក្ខុនោះជាអ្នកមានជំងឺ ឬមានកម្លាំងខ្សោយ ហើយបានសេនាសនៈដែលខុសប្រក្រតី ឬខុសនឹងជំងឺ ដែលកាលបើលោកនៅក្នុងសេនាសនៈនោះ តែងមិនសប្បាយ ភិក្ខុនោះប្រគល់សេនាសនៈនោះដល់ភិក្ខុដែលមានចំណែកស្មើគ្នា ហើយនៅក្នុងសេនាសនៈជាទីសប្បាយដែលជារបស់ភិក្ខុនោះ ហើយធ្វើសមណធម៌ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាពលសន្តោស ក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុដទៃទៀត ទោះបីបានសេនាសនៈដ៏ល្អ ក៏មិនទទួលព្រម ដោយគិតថា «សេនាសនៈដ៏សម្រិតសម្រាំង ឈ្មោះថាជាទីតាំងនៃសេចក្តីប្រមាទ» ឬមួយព្រោះខ្លួនជាអ្នកមានបុណ្យច្រើន តែងបានសេនាសនៈដ៏សម្រិតសម្រាំងជាច្រើន ដូចជាល្អាង មណ្ឌប និងប្រាសាទកំពូលជាដើម ភិក្ខុនោះក៏ប្រគេនសេនាសនៈទាំងនោះដល់ព្រះថេរៈដែលបួសយូរជាដើម ដូចជាចីវរជាដើមដែរ ហើយនៅក្នុងកន្លែងណាមួយ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាសារុប្បសន្តោស ក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva tussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayaṃ gilānapaccaye yathālābhasantoso. Atha pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati, so yaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telena bhesajjaṃ katvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati, so taṃ cīvarādīni viya cirapabbajitādīnaṃ datvā tesaṃ ābhatakena yena kenaci bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharītakaṃ, ekasmiṃ catumadhuraṃ ṭhapetvā ‘‘gaṇhatha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno ‘‘sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, idaṃ muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇita’’nti, ‘‘pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā, tattha te yāvajīvaṃ ussāho karaṇīyo’’ti (mahāva. 128) vacanaṃ anussaranto catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakena bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.

ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ បានថ្នាំសៅហ្មងក្តី សម្រិតសម្រាំងក្តី ក៏សន្តោសដោយថ្នាំនោះឯង មិនប្រាថ្នាថ្នាំដទៃ ទោះបីបានមកទៀត ក៏មិនទទួល នេះឈ្មោះថា យថាលាភសន្តោស ក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយវិញទៀត ភិក្ខុដែលត្រូវការប្រេង តែបានទឹកអំពៅស្ករ ភិក្ខុនោះបានរបស់ណា ក៏ប្រគល់របស់នោះដល់ភិក្ខុដែលមានចំណែកស្មើគ្នា ហើយទទួលយកប្រេងពីដៃរបស់ភិក្ខុនោះមកធ្វើជាថ្នាំ ហើយធ្វើសមណធម៌ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាពលសន្តោស ក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុដទៃទៀត ជាអ្នកមានបុណ្យច្រើន តែងបានថ្នាំដ៏សម្រិតសម្រាំងជាច្រើន មានប្រេង ទឹកឃ្មុំ និងទឹកអំពៅស្ករជាដើម ភិក្ខុនោះក៏ប្រគេនថ្នាំនោះដល់ព្រះថេរៈដែលបួសយូរជាដើម ដូចជាចីវរជាដើមដែរ ហើយធ្វើការព្យាបាលដោយថ្នាំណាមួយដែលលោកទាំងនោះនាំមកឲ្យ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល។ ចំណែកភិក្ខុណា កាលបើគេដាក់ផ្លែសមរត្រាំទឹកមូត្រក្នុងភាជន៍មួយ ដាក់ចតុរធូរក្នុងភាជន៍មួយ ហើយពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សូមលោកទទួលយកតាមដែលប្រាថ្នាចុះ» ភិក្ខុនោះគិតថា «ប្រសិនបើជំងឺរបស់អាត្មាអញនឹងស្ងប់រម្ងាប់ដោយថ្នាំណាមួយក្នុងចំណោមថ្នាំទាំងពីរនេះ ផ្លែសមរត្រាំទឹកមូត្រនេះឯង ដែលព្រះពុទ្ធជាដើមទ្រង់សរសើរហើយ» កាលរលឹកឃើញនូវព្រះពុទ្ធដីកាថា «ការបួសអាស្រ័យនឹងទឹកមូត្រស្អុយជាថ្នាំ ក្នុងសាសនានោះ អ្នកត្រូវធ្វើសេចក្តីព្យាយាមអស់មួយជីវិត» ដូច្នេះ ក៏បដិសេធចតុរធូរ ហើយធ្វើការព្យាបាលដោយផ្លែសមរត្រាំទឹកមូត្រ ក៏ជាអ្នកសន្តោសយ៉ាងក្រៃលែង នេះឈ្មោះថា យថាសារុប្បសន្តោស ក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។

So evaṃpabhedo sabbopi santoso santuṭṭhīti pavuccati. Tena vuttaṃ ‘‘atthato itarītarapaccayasantoso’’ti. Tassā santuṭṭhiyā saddhiṃ sandassanādividhinā ānisaṃsavibhāvanavasena tappaṭipakkhassa atricchatādibhedassa icchācārassa ādīnavavibhāvanavasena ca pavattā kathā santuṭṭhikathā. Ito parāsupi kathāsu eseva nayo. Visesamattameva vakkhāma.

សេចក្តីសន្តោសទាំងអស់ដែលមានការបែងចែកយ៉ាងនេះ ហៅថា សន្តុដ្ឋី (សេចក្តីត្រេកអរតាមមានតាមបាន)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ដោយអត្ថ គឺសេចក្តីសន្តោសក្នុងបច្ច័យតាមមានតាមបាន»។ ធម៌ទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវអានិសង្ស ព្រមទាំងវិធីមានការបង្ហាញជាដើម នៃសេចក្តីសន្តោសនោះ និងដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវទោសនៃសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ដែលមានការបែងចែកជាសេចក្តីប្រាថ្នាហួសប្រមាណជាដើម ដែលជាបដិបក្ខនឹងសេចក្តីសន្តោសនោះ ឈ្មោះថា សន្តុដ្ឋីកថា (ធម៌ទេសនាដែលទាក់ទងនឹងសេចក្តីសន្តោស)។ ទោះបីក្នុងធម៌ទេសនាទាំងឡាយដទៃទៀតអំពីនេះទៅ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ យើងនឹងពោលតែសេចក្តីប្លែកគ្នាបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។

Pavivekakathāti ettha kāyaviveko, cittaviveko, upadhivivekoti tayo vivekā. Tesu eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati[Pg.279], eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko abhikkamati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, eko viharati, evaṃ sabbiriyāpathesu sabbakiccesu gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vivittavāso kāyaviveko nāma. Aṭṭha samāpattiyo pana cittaviveko nāma. Nibbānaṃ upadhiviveko nāma. Vuttañhetaṃ ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 57). Vivekoyeva paviveko, paviveke paṭisaṃyuttā kathā pavivekakathā.

ក្នុងពាក្យថា បវិវេកកថា នេះ មានវិវេក (សេចក្តីស្ងាត់) ៣ យ៉ាង គឺ កាយវិវេក (សេចក្តីស្ងាត់កាយ) ចិត្តវិវេក (សេចក្តីស្ងាត់ចិត្ត) ឧបធិវិវេក (សេចក្តីស្ងាត់កិលេស ឬឧបធិ)។ ក្នុងវិវេកទាំងនោះ ការលះបង់នូវការច្របូកច្របល់ដោយពួកក្រុម ហើយរស់នៅក្នុងទីស្ងាត់តែម្នាក់ឯង ក្នុងគ្រប់ឥរិយាបថ និងគ្រប់កិច្ចការទាំងអស់ គឺ ដើរម្នាក់ឯង ឈរម្នាក់ឯង អង្គុយម្នាក់ឯង ដេកម្នាក់ឯង ចូលទៅកាន់ស្រុកដើម្បីបិណ្ឌបាតម្នាក់ឯង ត្រឡប់មកវិញម្នាក់ឯង ដើរទៅមុខម្នាក់ឯង អធិដ្ឋានចង្ក្រមម្នាក់ឯង ត្រេចទៅម្នាក់ឯង រស់នៅម្នាក់ឯង យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា កាយវិវេក។ ចំណែកឯសមាបត្តិ ៨ ឈ្មោះថា ចិត្តវិវេក។ ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ឧបធិវិវេក។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកមកយ៉ាងនេះថា «កាយវិវេក រមែងមានដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមានកាយស្ងាត់ហើយ ត្រេកអរក្នុងនេក្ខម្មៈ ចិត្តវិវេក រមែងមានដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមានចិត្តបរិសុទ្ធ ដល់នូវសេចក្តីផូរផង់យ៉ាងក្រៃលែង ឧបធិវិវេក រមែងមានដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមិនមានឧបធិ ដល់នូវធម៌ដែលមិនមានបច្ច័យតាក់តែង (គឺព្រះនិព្វាន)»។ វិវេកនោះឯង ឈ្មោះថា បវិវេក, ធម៌ទេសនាដែលទាក់ទងនឹងបវិវេក ឈ្មោះថា បវិវេកកថា។

Asaṃsaggakathāti ettha savanasaṃsaggo, dassanasaṃsaggo, samullapanasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggoti pañca saṃsaggā. Tesu idhekacco bhikkhu suṇāti ‘‘amukasmiṃ ṭhāne gāme vā nigame vā itthī abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’’ti, so taṃ sutvā saṃsīdati visīdati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati, evaṃ visabhāgārammaṇassavanena uppannakilesasanthavo savanasaṃsaggo nāma. Na heva kho bhikkhu suṇāti, apica kho sāmaṃ passati itthiṃ abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ, so taṃ disvā saṃsīdati visīdati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati, evaṃ visabhāgārammaṇadassanena uppannakilesasanthavo dassanasaṃsaggo nāma. Disvā pana aññamaññaṃ ālāpasallāpavasena uppanno kilesasanthavo samullapanasaṃsaggo nāma. Sañjagghanādipi eteneva saṅgayhati. Attano pana santakaṃ yaṃ kiñci mātugāmassa datvā adatvā vā tena dinnassa vanabhaṅginiyādino paribhogavasena uppanno kilesasanthavo sambhogasaṃsaggo nāma. Mātugāmassa hatthaggāhādivasena uppannakilesasanthavo kāyasaṃsaggo nāma.

ក្នុងពាក្យថា អសំសគ្គកថា នេះ មានការច្របូកច្របល់ (សំសគ្គ) ៥ យ៉ាង គឺ សវនសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់ដោយការឮ) ទស្សនសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់ដោយការឃើញ) សមុល្លបនសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់ដោយការជជែកគ្នា) សម្ភោគសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់ដោយការប្រើប្រាស់រួមគ្នា) កាយសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់ដោយការប៉ះពាល់កាយ)។ ក្នុងសំសគ្គទាំងនោះ ភិក្ខុខ្លះក្នុងសាសនានេះ ឮថា «ក្នុងកន្លែងឯណោះ ក្នុងស្រុក ឬនិគមឯណោះ មានស្ត្រីម្នាក់មានរូបល្អ គួររំលែកភ្នែកមើល គួរឲ្យជ្រះថ្លា ប្រកបដោយសម្បុរស្បែកដ៏ល្អក្រៃលែង» ភិក្ខុនោះលុះឮពាក្យនោះហើយ ក៏ស្រុតចុះ ធ្លាក់ចុះ មិនអាចរក្សាព្រហ្មចរិយធម៌ទុកបាន ក៏ពោលលាសិក្ខា ត្រឡប់មកកាន់ភេទថោកទាប (គ្រហស្ថ) វិញ ការសន្សំកិលេសដែលកើតឡើងព្រោះការឮអារម្មណ៍ដែលជាសត្រូវ (វិសភាគារម្មណ៍) យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សវនសំសគ្គ។ ភិក្ខុមិនមែនគ្រាន់តែឮប៉ុណ្ណោះទេ តែបានឃើញស្ត្រីដែលមានរូបល្អ គួររំលែកភ្នែកមើល គួរឲ្យជ្រះថ្លា ប្រកបដោយសម្បុរស្បែកដ៏ល្អក្រៃលែងនោះដោយខ្លួនឯង ភិក្ខុនោះលុះឃើញនាងហើយ ក៏ស្រុតចុះ ធ្លាក់ចុះ មិនអាចរក្សាព្រហ្មចរិយធម៌ទុកបាន ក៏ពោលលាសិក្ខា ត្រឡប់មកកាន់ភេទថោកទាបវិញ ការសន្សំកិលេសដែលកើតឡើងព្រោះការឃើញអារម្មណ៍ដែលជាសត្រូវ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ទស្សនសំសគ្គ។ លុះឃើញហើយ ក៏កើតការសន្សំកិលេសឡើងដោយអំណាចនៃការនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាទៅវិញទៅមក នេះឈ្មោះថា សមុល្លបនសំសគ្គ។ សូម្បីតែការសើចក្អាកក្អាយជាដើម ក៏រួមបញ្ចូលក្នុងសមុល្លបនសំសគ្គនេះដែរ។ ការកើតឡើងនូវការសន្សំកិលេស ដោយអំណាចនៃការប្រើប្រាស់របស់របរដែលខ្លួនប្រគល់ឲ្យក្តី មិនបានប្រគល់ឲ្យក្តី ដល់មាតុកាម ឬរបស់របរដែលមាតុកាមនោះប្រគេន មានផ្កាឈើជាដើម នេះឈ្មោះថា សម្ភោគសំសគ្គ។ ការកើតឡើងនូវការសន្សំកិលេស ដោយអំណាចនៃការចាប់ដៃជាដើមរបស់មាតុកាម នេះឈ្មោះថា កាយសំសគ្គ។

Yopi cesa ‘‘gihīhi saṃsaṭṭho viharati ananulomikena saṃsaggena sahasokī sahanandī sukhitesu sukhito dukkhitesu dukkhito uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā vo yogaṃ āpajjatī’’ti (saṃ. ni. 3.3; mahāni. 164) evaṃ [Pg.280] vutto ananulomiko gihisaṃsaggo nāma, yo ca sabrahmacārīhipi kilesuppattihetubhūto saṃsaggo, taṃ sabbaṃ pahāya yvāyaṃ saṃsāre thirataraṃ saṃvegasaṅkhāresu tibbaṃ bhayasaññaṃ sarīre paṭikkūlasaññaṃ sabbākusalesu jigucchāpubbaṅgamaṃ hirottappaṃ sabbakiriyāsu satisampajaññanti sabbaṃ paccupaṭṭhapetvā kamaladale jalabindu viya sabbattha alaggabhāvo, ayaṃ sabbasaṃsaggappaṭipakkhatāya asaṃsaggo, tappaṭisaṃyuttā kathā asaṃsaggakathā.

ម្យ៉ាងទៀត ការច្របូកច្របល់នឹងគ្រហស្ថដែលមិនសមគួរ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «ភិក្ខុជាអ្នកច្របូកច្របល់នឹងគ្រហស្ថ ដោយការច្របូកច្របល់ដែលមិនសមគួរ មានសេចក្តីសោកសៅរួមគ្នា មានសេចក្តីរីករាយរួមគ្នា កាលគេមានសុខ ក៏សុខជាមួយ កាលគេមានទុក្ខ ក៏ទុក្ខជាមួយ កាលកិច្ចការដែលគួរធ្វើកើតឡើង ក៏យកខ្លួនទៅខ្វល់ខ្វាយជួយចាត់ចែង» នេះឈ្មោះថា គិហិសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់នឹងគ្រហស្ថ) ដែលមិនសមគួរ និងការច្របូកច្របល់សូម្បីតែនឹងសព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ ដែលជាហេតុនាំឲ្យកើតកិលេស ភិក្ខុលះបង់នូវការច្របូកច្របល់ទាំងអស់នោះហើយ តាំងទុកនូវធម៌ទាំងឡាយមាន សេចក្តីសង្វេគដ៏មាំមួនក្នុងសង្សារ សេចក្តីសំគាល់ថាជាភ័យយ៉ាងខ្លាំងក្នុងសង្ខារទាំងឡាយ សេចក្តីសំគាល់ថាមិនស្អាតក្នុងរាងកាយ សេចក្តីខ្ពើមរអើមជាប្រធានក្នុងអកុសលធម៌ទាំងពួង សេចក្តីខ្មាសបាបនិងខ្លាចបាប និងសតិសម្បជញ្ញៈក្នុងគ្រប់សកម្មភាពទាំងអស់ ហើយជាអ្នកមិនជាប់ជំពាក់ក្នុងទីទាំងពួង ដូចជាតំណក់ទឹកនៅលើស្លឹកឈូក នេះឈ្មោះថា អសំសគ្គៈ (ការមិនច្របូកច្របល់) ព្រោះជាបដិបក្ខនឹងការច្របូកច្របល់ទាំងអស់ ធម៌ទេសនាដែលទាក់ទងនឹងអសំសគ្គៈនោះ ឈ្មោះថា អសំសគ្គកថា។

Vīriyārambhakathāti ettha vīrassa bhāvo, kammanti vā vīriyaṃ, vidhinā īretabbaṃ pavattetabbanti vā vīriyaṃ, vīriyañca taṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya ārabhanaṃ vīriyārambho. Svāyaṃ kāyiko, cetasiko cāti duvidho, ārambhadhātu, nikkamadhātu, parakkamadhātu, cāti tividho, sammappadhānavasena catubbidho. So sabbopi yo bhikkhu gamane uppannakilesaṃ ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti, ṭhāne uppannaṃ nisajjaṃ, nisajjāya uppannaṃ sayanaṃ pāpuṇituṃ na deti, tattha tattheva ajapadena daṇḍena kaṇhasappaṃ uppīḷetvā gaṇhanto viya tikhiṇena asinā amittaṃ gīvāya paharanto viya sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā vīriyabalena niggaṇhāti, tassevaṃ vīriyārambho āraddhavīriyassa vasena veditabbo, tappaṭisaṃyuttā kathā vīriyārambhakathā.

ក្នុងពាក្យថា វីរិយារម្ភកថា នេះ ភាពនៃបុគ្គលក្លាហាន ឬការងាររបស់បុគ្គលក្លាហាន ឈ្មោះថា វីrិយៈ (សេចក្តីព្យាយាម) មួយវិញទៀត ធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយឧបាយ ឈ្មោះថា វីរិយៈ។ ការប្រារព្ធនូវសេចក្តីព្យាយាមនោះ ដើម្បីលះបង់អកុសលធម៌ទាំងឡាយ ដើម្បីញ៉ាំងកុសលធម៌ទាំងឡាយឲ្យសម្រេច ឈ្មោះថា វីរិយារម្ភៈ (ការប្រារព្ធសេចក្តីព្យាយាម)។ វីរិយារម្ភៈនោះ មាន ២ យ៉ាង គឺ វីរិយៈផ្លូវកាយ និងវីរិយៈផ្លូវចិត្ត, មាន ៣ យ៉ាង គឺ អារម្ភធាតុ (ធាតុផ្តើមព្យាយាម) និក្កមធាតុ (ធាតុចេញចាកសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស) បរក្កមធាតុ (ធាតុឈានទៅមុខ) និងមាន ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃសម្មប្បធាន។ វីរិយារម្ភៈទាំងអស់នោះ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃភិក្ខុអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមប្រារព្ធហើយ គឺភិក្ខុណា មិនបណ្តោយឲ្យកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងពេលដើរ ឈានទៅដល់ការឈរបានឡើយ មិនបណ្តោយឲ្យកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងពេលឈរ ឈានទៅដល់ការអង្គុយបានឡើយ មិនបណ្តោយឲ្យកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងពេលអង្គុយ ឈានទៅដល់ការដេកបានឡើយ ភិក្ខុនោះតែងសង្កត់សង្កិនកិលេសនោះក្នុងឥរិយាបថនោះៗឯង ដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីព្យាយាម មិនបណ្តោយឲ្យកិលេសងើបក្បាលឡើងបាន ដូចជាបុគ្គលយកឈើច្រត់ជើងពពែ សង្កត់កពស់វែកដ៏ធំហើយចាប់យក ឬដូចជាបុគ្គលកាប់កសត្រូវដោយដាវដ៏មុតស្រួច យ៉ាងនោះឯង ធម៌ទេសនាដែលទាក់ទងនឹងវីរិយារម្ភៈនោះ ឈ្មោះថា វីរិយារម្ភកថា។

Sīlakathātiādīsu duvidhaṃ sīlaṃ lokiyaṃ lokuttarañca. Tattha lokiyaṃ pātimokkhasaṃvarādi catupārisuddhisīlaṃ. Lokuttaraṃ maggasīlaṃ phalasīlañca. Tathā samādhipi. Vipassanāya pādakabhūtā saha upacārena aṭṭha samāpattiyo lokiyo samādhi, maggasampayutto panettha lokuttaro samādhi nāma. Tathā paññāpi. Lokiyā sutamayā, cintāmayā, jhānasampayuttā, vipassanāñāṇañca. Visesato panettha vipassanāpaññā gahetabbā. Lokuttarā maggapaññā phalapaññā ca. Vimutti ariyaphalavimutti nibbānañca. Apare pana tadaṅgavikkhambhanasamucchedavimuttīnampi vasenettha atthaṃ saṃvaṇṇenti. Vimuttiñāṇadassanampi ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Iti imesaṃ sīlādīnaṃ saddhiṃ sandassanādividhinā anekākāravokāraānisaṃsavibhāvanavasena ceva tappaṭipakkhānaṃ dussīlyādīnaṃ ādīnavavibhāvanavasena ca pavattā kathā, tappaṭisaṃyuttā kathā vā sīlādikathā nāma.

ក្នុងពាក្យថា សីលកថា ជាដើមនោះ សីលមាន ២ យ៉ាង គឺលោកិយសីល និងលោកុត្តរសីល។ ក្នុងសីលទាំងនោះ លោកិយសីល បានដល់ចតុបារិសុទ្ធិសីល មានបាតិមោក្ខសំវរសីលជាដើម។ លោកុត្តរសីល បានដល់មគ្គសីល និងផលសីល។ សូម្បីសមាធិក៏ដូច្នោះដែរ។ សមាបត្តិ ៨ ជាមួយនិងឧបចារសមាធិ ដែលជាបាទដ្ឋាននៃវិបស្សនា ឈ្មោះថាលោកិយសមាធិ ចំណែកឯសមាធិដែលប្រកបដោយមគ្គក្នុងលោកុត្តរធម៌នេះ ឈ្មោះថាលោកុត្តរសមាធិ។ សូម្បីបញ្ញាក៏ដូច្នោះដែរ។ លោកិយបញ្ញា បានដល់សុតាមយបញ្ញា ចិន្តាមយបញ្ញា បញ្ញាដែលប្រកបដោយឈាន និងវិបស្សនាញាណ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គប្បីកាន់យកវិបស្សនាបញ្ញាជាពិសេស។ លោកុត្តរបញ្ញា បានដល់មគ្គបញ្ញា និងផលបញ្ញា។ វិមុត្តិ បានដល់អរិយផលវិមុត្តិ និងព្រះនិព្វាន។ ចំណែកឯអាចារ្យដទៃទៀត សម្តែងសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃតទង្គវិមុត្តិ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ និងសមុច្ឆេទវិមុត្តិផងដែរ។ សូម្បីវិមុត្តិញាណទស្សនៈ ក៏បានដល់បច្ចវេក្ខណញាណ ១៩ ប្រការ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌មានសីលជាដើមទាំងនេះ ព្រមទាំងការសម្តែងនូវវិធីមានការបង្ហាញជាដើម ដោយអំណាចនៃការបំភ្លឺនូវអានិសង្សដ៏មានប្រការច្រើនប្លែកៗគ្នាផង ដោយអំណាចនៃការបំភ្លឺនូវទោសនៃសេចក្តីទ្រុស្តសីលជាដើម ដែលជាបដិបក្ខនឹងធម៌ទាំងនោះផង ឈ្មោះថា សីលកថា ជាដើម ឬថា កថាដែលទាក់ទងនឹងធម៌មានសីលជាដើមនោះ។

Ettha [Pg.281] ca ‘‘attanā ca appiccho hoti, appiccha kathañca paresaṃ kattā’’ti (ma. ni. 1.252; a. ni. 10.70) ‘‘santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’’ti (saṃ. ni. 2.144; cūḷani. khaggavisāṇapucchāniddeso 128) ca ādivacanato sayañca appicchatādiguṇasamannāgatena paresampi tadatthāya hitajjhāsayena pavattetabbā tathārūpī kathā. Yā idha abhisallekhikādibhāvena visesetvā vuttā appicchakathādīti veditabbā. Kārakasseva hi kathā visesato adhippetatthasādhinī. Tathā hi vakkhati – ‘‘kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ…pe… akasiralābhī’’ti (a. ni. 9.3).

ក្នុងសេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកជាដើមថា «ខ្លួនឯងជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចផង ជាអ្នកនិយាយសេចក្តីកថាដែលទាក់ទងនឹងសេចក្តីប្រាថ្នាតិចដល់បុគ្គលដទៃផង» និងថា «ជាអ្នកសន្តោសដោយចីវរតាមមានតាមបានផង ជាអ្នកពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោសដោយចីវរតាមមានតាមបានផង» ដូច្នេះ កថាដែលមានសភាពបែបនោះ គឺបុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចជាដើមដោយខ្លួនឯងផង មានអធ្យាស្រ័យប្រាថ្នាប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃដើម្បីប្រយោជន៍នោះផង គប្បីឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ កថាណាដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកជាពិសេសក្នុងទីនេះ ដោយភាពជាអភិសល្លេខិកកថាជាដើម គប្បីជ្រាបថាជាអប្បិច្ឆកថា (កថាដែលទាក់ទងនឹងសេចក្តីប្រាថ្នាតិច) ជាដើម។ ព្រោះថាកថារបស់បុគ្គលអ្នកធ្វើពិតប្រាកដ ទើបសម្រេចប្រយោជន៍ដែលប្រាថ្នាទុកជាពិសេស។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលមេឃិយៈ ភិក្ខុអ្នកមានកល្យាណមិត្ត គប្បីសង្ឃឹមសេចក្តីនេះបាន...ល... ជាអ្នកបានដោយមិនលំបាក» ដូច្នេះ។

Evarūpiyāti īdisāya yathāvuttāya. Nikāmalābhīti yathicchitalābhī yathārucilābhī, sabbakālaṃ imaṃ kathaṃ sotuṃ vicāretuñca yathāsukhaṃ labhanto. Akicchalābhīti nidukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī.

ពាក្យថា ឯវរូបិយា បានដល់ ដែលមានសភាពបែបនេះ ដូចដែលបានពោលមកហើយ។ ពាក្យថា និកាមលាភី បានដល់ បានតាមប្រាថ្នា បានតាមពេញចិត្ត គឺបានស្តាប់ និងបានពិចារណានូវកថានេះគ្រប់ពេលវេលា តាមសេចក្តីសប្បាយ។ ពាក្យថា អកិច្ឆលាភី បានដល់ បានដោយមិនលំបាក (គ្មានទុក្ខ)។ ពាក្យថា អកសិរលាភី បានដល់ បានយ៉ាងច្រើន (បានដោយងាយស្រួល)។

Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo. Akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāyāti akosallasambhūtaṭṭhena akusalānaṃ pāpadhammānaṃ pajahanatthāya. Kusalānaṃ dhammānanti kucchitānaṃ salanādiatthena anavajjaṭṭhena ca kusalānaṃ sahavipassanānaṃ maggaphaladhammānaṃ. Upasampadāyāti sampādanāya attano santāne uppādanāya. Thāmavāti ussoḷhisaṅkhātena vīriyathāmena samannāgato. Daḷhaparakkamoti thiraparakkamo asithilavīriyo. Anikkhittadhuroti anorohitadhuro anosakkavīriyo.

ពាក្យថា អារទ្ធវីរិយោ បានដល់ អ្នកមានព្យាយាមដែលប្រកបខ្ជាប់ខ្ជួនហើយ។ ពាក្យថា អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ បានដល់ ដើម្បីលះបង់នូវបាបធម៌ទាំងឡាយដ៏ជាអកុសល ដោយអត្ថថាជាធម៌កើតឡើងអំពីសេចក្តីមិនឈ្លាសវៃ។ ពាក្យថា កុសលានំ ធម្មានំ បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយដ៏ជាកុសល ដែលប្រកបដោយវិបស្សនា គឺមគ្គនិងផល ដោយអត្ថថាជាធម៌ញ៉ាំងធម៌ដ៏លាមកឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រ និងដោយអត្ថថាជាធម៌មិនមានទោស។ ពាក្យថា ឧបសម្បទាយ បានដល់ ដើម្បីញ៉ាំងធម៌ទាំងនោះឲ្យសម្រេច គឺដើម្បីឲ្យកើតឡើងក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា ថាមវា បានដល់ អ្នកប្រកបដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីព្យាយាម ពោលគឺសេចក្តីខ្នះខ្នែង។ ពាក្យថា ទឡ្ហបរាក្កមោ បានដល់ អ្នកមានការបោះជំហានទៅមុខយ៉ាងមាំមួន គឺមានព្យាយាមមិនធូរថយ។ ពាក្យថា អនិក្ខិត្តធុរោ បានដល់ អ្នកមិនដាក់ធុរៈចុះ គឺមានព្យាយាមមិនរួញរា។

Paññavāti vipassanāpaññāya paññavā. Udayatthagāminiyāti pañcannaṃ khandhānaṃ udayañca vayañca paṭivijjhantiyā. Ariyāyāti vikkhambhanavasena kilesehi ārakā dūre ṭhitāya niddosāya. Nibbedhikāyāti nibbedhabhāgiyāya. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti vaṭṭadukkhassa khepanato ‘‘dukkhakkhayo’’ti laddhanāmaṃ ariyamaggaṃ sammā hetunā nayena gacchantiyā. Imesu ca pana pañcasu dhammesu sīlaṃ vīriyaṃ paññā ca yogino ajjhattikaṃ aṅgaṃ, itaradvayaṃ bāhiraṃ aṅgaṃ. Tatthāpi kalyāṇamittasannissayeneva sesaṃ catubbidhaṃ ijjhati, kalyāṇamittassevettha bahukārataṃ dassento satthā ‘‘kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkha’’ntiādinā desanaṃ vaḍḍhesi. Tattha pāṭikaṅkhanti ekaṃsena icchitabbaṃ, avassaṃbhāvīti attho. Yanti kiriyāparāmasanaṃ[Pg.282]. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sīlavā bhavissatī’’ti ettha yadetaṃ kalyāṇamittassa bhikkhuno sīlavantatāya bhavanaṃ sīlasampannattaṃ, tassa bhikkhuno sīlasampannattā etaṃ tassa pāṭikaṅkhaṃ, avassaṃbhāvī ekaṃseneva tassa tattha niyojanatoti adhippāyo. Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatītiādīsupi eseva nayo.

ពាក្យថា បញ្ញវា បានដល់ អ្នកមានបញ្ញាដោយវិបស្សនាបញ្ញា។ ពាក្យថា ឧទយត្ថគាមិនិយា បានដល់ បញ្ញាដែលចាក់ធ្លុះនូវការកើតឡើង និងការវិនាសទៅនៃខន្ធទាំង ៥។ ពាក្យថា អរិយាយ បានដល់ បញ្ញាដ៏ប្រសើរ គឺមិនមានទោស ស្ថិតនៅឆ្ងាយអំពីកិលេសទាំងឡាយដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិនទុក។ ពាក្យថា និព្វេធិកាយ បានដល់ បញ្ញាដែលជាចំណែកនៃការទម្លាយកិលេស។ ពាក្យថា សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា បានដល់ បញ្ញាដែលនាំទៅរកការអស់ទៅនៃទុក្ខដោយត្រឹមត្រូវ គឺនាំទៅកាន់អរិយមគ្គដែលបានឈ្មោះថា «ការអស់ទៅនៃទុក្ខ» ព្រោះការកម្ចាត់បង់នូវវដ្តទុក្ខ ដោយហេតុនិងន័យដ៏សមគួរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធម៌ទាំង ៥ នេះ សីល ព្យាយាម និងបញ្ញា ជាអង្គខាងក្នុងរបស់យោគីបុគ្គល ចំណែកឯធម៌ ២ ក្រៅពីនេះ (កល្យាណមិត្ត និងកថា) ជាអង្គខាងក្រៅ។ សូម្បីក្នុងអង្គទាំងនោះ ធម៌ ៤ យ៉ាងដែលនៅសល់ ក៏រមែងសម្រេចបានដោយសារការអាស្រ័យកល្យាណមិត្តប៉ុណ្ណោះ ព្រះសាស្តាកាលនឹងបង្ហាញនូវភាពជាធម៌មានឧបការៈច្រើននៃកល្យាណមិត្តក្នុងទីនេះ ទើបទ្រង់សម្តែងពង្រីកសេចក្តីផ្តើមថា «ម្នាលមេឃិយៈ ភិក្ខុអ្នកមានកល្យាណមិត្ត គប្បីសង្ឃឹមសេចក្តីនេះបាន» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា បាដិកង្ខំ សេចក្តីថា គប្បីប្រាថ្នាដោយចំណែកមួយ គឺមានន័យថា មិនអាចខ្វះបាន (ត្រូវតែមានជាប្រាកដ)។ ពាក្យថា យំ ជាពាក្យចង្អុលបង្ហាញនូវកិរិយា។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅនេះ៖ ក្នុងពាក្យថា «នឹងជាអ្នកមានសីល» នេះ ការដែលភិក្ខុអ្នកមានកល្យាណមិត្តជាអ្នកមានសីល គឺការបរិបូណ៌ដោយសីលណា ការបរិបូណ៌ដោយសីលនោះ របស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថាជាសេចក្តីដែលភិក្ខុនោះគប្បីសង្ឃឹមបាន គឺមិនអាចខ្វះបាន ដោយការដឹកនាំភិក្ខុនោះឲ្យតម្កល់នៅក្នុងសីលនោះដោយពិតប្រាកដ នេះជាអធិប្បាយ។ សូម្បីក្នុងពាក្យជាដើមថា «ជាអ្នកសង្រួមក្នុងបាតិមោក្ខសំវរៈហើយរស់នៅ» ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

Evaṃ bhagavā sadevake loke uttamakalyāṇamittasaṅkhātassa attano vacanaṃ anādiyitvā taṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā tādisaṃ vippakāraṃ pattassa āyasmato meghiyassa kalyāṇamittatādinā sakalaṃ sāsanasampadaṃ dassetvā idānissa tattha ādarajātassa pubbe yehi kāmavitakkādīhi upaddutattā kammaṭṭhānaṃ na sampajjati, tassa tesaṃ ujuvipaccanīkabhūtattā ca bhāvanānayaṃ pakāsetvā tato paraṃ arahattassa kammaṭṭhānaṃ ācikkhanto ‘‘tena ca pana, meghiya, bhikkhunā imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhāya cattāro dhammā uttari bhāvetabbā’’tiādimāha. Tattha tenāti evaṃ kalyāṇamittasannissayena yathāvuttasīlādiguṇasamannāgatena. Tenevāha ‘‘imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhāyā’’ti. Uttarīti āraddhataruṇavipassanassa rāgādiparissayā ce uppajjeyyuṃ, tesaṃ visodhanatthaṃ tato uddhaṃ cattāro dhammā bhāvetabbā uppādetabbā vaḍḍhetabbā ca.

ព្រះមានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់បង្ហាញនូវសាសនសម្បត្តិទាំងអស់ មានភាពជាកល្យាណមិត្តជាដើម ដល់ព្រះមេឃិយត្ថេរ ដែលមិនបានធ្វើតាមព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះអង្គ ដែលជាកំពូលកល្យាណមិត្តក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក ហើយបានចូលទៅកាន់ព្រៃនោះ រហូតដល់ជួបប្រទះនឹងសេចក្តីក្តៅក្រហាយបែបនោះរួចហើយ ឥឡូវនេះ កាលដែលព្រះអង្គទ្រង់ប្រកាសនូវវិធីចម្រើនភាវនា ព្រោះធម៌ទាំងនោះជាបដិបក្ខផ្ទាល់ចំពោះកាមវិតក្កៈជាដើម ដែលធ្លាប់បៀតបៀនព្រះថេរៈនោះកាលពីមុន រហូតធ្វើឲ្យកម្មដ្ឋានមិនសម្រេច ហើយទ្រង់មានព្រះហឫទ័យអាណិតអាសូរ ទើបទ្រង់ប្រាប់នូវកម្មដ្ឋានដើម្បីសម្រេចព្រះអរហត្តតទៅទៀត ដោយត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ម្នាលមេឃិយៈ មួយវិញទៀត ភិក្ខុនោះកាលបើបានតម្កល់នៅក្នុងធម៌ទាំង ៥ នេះហើយ គប្បីចម្រើនធម៌ ៤ យ៉ាងឲ្យក្រៃលែងឡើងទៅ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា តេន សេចក្តីថា ដោយភិក្ខុអ្នកអាស្រ័យកល្យាណមិត្ត ហើយប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើម ដូចដែលបានពោលមកហើយនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «កាលបើបានតម្កល់នៅក្នុងធម៌ទាំង ៥ នេះហើយ»។ ពាក្យថា ឧត្តរិ សេចក្តីថា ប្រសិនបើមានអន្តរាយមានរាគៈជាដើមកើតឡើង ដល់ភិក្ខុអ្នកចាប់ផ្តើមចម្រើនតរុណវិបស្សនា (វិបស្សនាខ្ចី) គប្បីចម្រើន គប្បីឲ្យកើតឡើង និងគប្បីធ្វើឲ្យចម្រើននូវធម៌ ៤ យ៉ាងខាងលើនោះ ដើម្បីជម្រះអន្តរាយទាំងនោះឲ្យស្អាត។

Asubhāti ekādasasu asubhakammaṭṭhānesu yathārahaṃ yattha katthaci asubhabhāvanā. Rāgassa pahānāyāti kāmarāgassa pajahanatthāya. Ayamattho sālilāvakopamāya vibhāvetabbo. Evaṃbhūtaṃ bhāvanāvidhiṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyā’’ti. Mettāti mettākammaṭṭhānaṃ. Byāpādassa pahānāyāti vuttanayeneva uppannassa kopassa pajahanatthāya. Ānāpānassatīti soḷasavatthukā ānāpānassati. Vitakkupacchedāyāti vuttanayeneva uppannānaṃ vitakkānaṃ pacchedanatthāya. Asmimānasamugghātāyāti ‘‘asmī’’ti uppajjanakassa navavidhassa mānassa samucchedanatthāya.

ពាក្យថា អសុភា បានដល់ ការចម្រើនអសុភកម្មដ្ឋានណាមួយតាមសមគួរ ក្នុងអសុភកម្មដ្ឋានទាំង ១១ យ៉ាង។ ពាក្យថា រាគស្ស បហានាយ បានដល់ ដើម្បីលះបង់នូវកាមរាគៈ។ សេចក្តីនេះ គប្បីបំភ្លឺដោយឧបមាដូចជាអ្នកច្រូតស្រូវ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកវិធីចម្រើនភាវនាដែលមានសភាពបែបនេះ ទើបត្រាស់ថា «គប្បីចម្រើនអសុភ ដើម្បីលះបង់រាគៈ»។ ពាក្យថា មេត្តា បានដល់ មេត្តាកម្មដ្ឋាន។ ពាក្យថា ព្យាបាទស្ស បហានាយ បានដល់ ដើម្បីលះបង់នូវកំហឹងដែលកើតឡើង តាមន័យដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ពាក្យថា អានាបានស្សតិ បានដល់ អានាបានស្សតិដែលមានវត្ថុ ១៦។ ពាក្យថា វិតក្កុបច្ឆេទាយ បានដល់ ដើម្បីកាត់ផ្តាច់នូវវិតក្កៈទាំងឡាយដែលកើតឡើង តាមន័យដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ពាក្យថា អស្មិមានសមុគ្ឃាតាយ បានដល់ ដើម្បីដកចោលនូវមានះ ៩ ប្រការ ដែលកើតឡើងដោយការប្រកាន់ថា «ខ្លួនយើងមាន»។

Aniccasaññinoti hutvā abhāvato udayabbayavantato pabhaṅguto tāvakālikato niccappaṭikkhepato ca ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti (dha. pa. 277; cūḷani. hemakamāṇavapucchāniddeso 56) pavattaaniccānupassanāvasena [Pg.283] aniccasaññino. Anattasaññā saṇṭhātīti asārakato avasavattanato parato rittato tucchato suññato ca ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti (dha. pa. 279; cūḷani. hemakamāṇavapucchāniddeso 56) evaṃ pavattaanattānupassanāsaṅkhātā anattasaññā citte saṇṭhahati atidaḷhaṃ patiṭṭhahati. Aniccalakkhaṇe hi diṭṭhe anattalakkhaṇaṃ diṭṭhameva hoti. Tīsu lakkhaṇesu hi ekasmiṃ diṭṭhe itaradvayaṃ diṭṭhameva hoti. Tena vuttaṃ ‘‘aniccasaññino, meghiya, anattasaññā saṇṭhātī’’ti. Anattalakkhaṇe sudiṭṭhe ‘‘asmī’’ti uppajjanakamāno suppajahova hotīti āha ‘‘anattasaññī asmimānasamugghātaṃ pāpuṇātī’’ti. Diṭṭheva dhamme nibbānanti diṭṭheva dhamme imasmiṃyeva attabhāve apaccayaparinibbānaṃ pāpuṇāti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana asubhādibhāvanānayo visuddhimagge vuttanayena veditabbo.

ពាក្យថា អនិច្ចសញ្ញិនោ បានដល់ អ្នកមានអនិច្ចសញ្ញា ដោយអំណាចនៃអនិច្ចានុបស្សនាដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «សង្ខារទាំងពួងមិនទៀង» ព្រោះអត្ថថាមានហើយត្រឡប់ជាគ្មានវិញ ព្រោះមានការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅ ព្រោះមានការបែកធ្លាយ ព្រោះជាធម៌បណ្តោះអាសន្ន និងព្រោះបដិសេធនូវភាពទៀងទាត់។ ពាក្យថា អនត្តសញ្ញា សណ្ឋាតិ សេចក្តីថា អនត្តសញ្ញា ពោលគឺអនត្តានុបស្សនាដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «ធម៌ទាំងពួងជាអនត្តា» ព្រោះអត្ថថាមិនមានខ្លឹមសារ ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាច ព្រោះជាជារបស់ដទៃ ព្រោះជារបស់ទទេ ព្រោះជារបស់សូន្យ និងព្រោះជារបស់ទទេស្អាត រមែងតម្កល់នៅ គឺតម្កល់នៅយ៉ាងមាំមួនក្នុងចិត្ត។ ព្រោះថាកាលបើបុគ្គលឃើញអនិច្ចលក្ខណៈហើយ អនត្តលក្ខណៈក៏ឈ្មោះថាជាបុគ្គលឃើញហើយដូចគ្នា។ ព្រោះថាក្នុងលក្ខណៈទាំង ៣ យ៉ាងនេះ កាលបើឃើញលក្ខណៈណាមួយហើយ លក្ខណៈ ២ ទៀត ក៏ឈ្មោះថាឃើញហើយដូចគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលមេឃិយៈ កាលបើភិក្ខុមានអនិច្ចសញ្ញាហើយ អនត្តសញ្ញារមែងតម្កល់នៅ»។ កាលបើឃើញអនត្តលក្ខណៈច្បាស់លាស់ហើយ មានះដែលកើតឡើងដោយការប្រកាន់ថា «ខ្លួនយើងមាន» ក៏រមែងលះបង់បានដោយងាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «អ្នកមានអនត្តសញ្ញា រមែងដល់នូវការដកចោលនូវអស្មិមានះ»។ ពាក្យថា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និព្វានំ បានដល់ រមែងដល់នូវព្រះបរិនិព្វានដែលមិនមានបច្ច័យតាក់តែង ក្នុងបច្ចុប្បន្ន គឺក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯវិធីចម្រើនភាវនាមានអសុភភាវនាជាដើមដោយពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។

Meghiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃមេឃិយសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

4-5. Nandakasuttādivaṇṇanā

៤-៥. ការពន្យល់សេចក្តីនៃនន្ទកសូត្រជាដើម

4-5. Catutthe āgamayamānoti olokayamāno, buddho sahasā apavisitvā yāva sā kathā niṭṭhāti, tāva aṭṭhāsīti attho. Tenāha ‘‘idamavocāti idaṃ kathāvasānaṃ udikkhamāno’’ti. Aniccadukkhādivasena sabbadhammasantīraṇaṃ adhipaññāvipassanāti āha ‘‘saṅkhārapariggahavipassanāñāṇassā’’ti. Mānasanti rāgopi cittampi arahattampi. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) ettha rāgo mānasaṃ. ‘‘Cittaṃ mano mānasa’’nti (dha. sa. 6) ettha cittaṃ. ‘‘Appattamānaso sekho, kālaṃ kayirā jane sutā’’ti (saṃ. ni. 1.159) ettha arahattaṃ. Idhāpi arahattameva adhippetaṃ. Tenāha ‘‘appattamānasāti appattaarahattā’’ti. Appattaṃ mānasaṃ arahattaṃ etehīti appattamānasā. Idāni cittapariyāyameva mānasasaddaṃ sandhāyāha ‘‘arahattaṃ vā’’tiādi. Pañcamaṃ suviññeyyameva.

៤-៥. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា អាគមយមានោ បានដល់ ក្រឡេកមើលទៅ គឺមានន័យថា ព្រះពុទ្ធមិនទាន់យាងចូលទៅភ្លាមៗទេ ទ្រង់គង់ឈរចាំរហូតដល់កថានោះចប់សិន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ពាក្យថា ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនេះ សេចក្តីថា ទ្រង់រង់ចាំការចប់នៃកថានេះ»។ ការពិចារណាធម៌ទាំងពួងដោយអំណាចនៃអនិច្ចៈ ទុក្ខៈ ជាដើម ឈ្មោះថា អធិបញ្ញាវិបស្សនា ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «នៃសង្ខារបរិគ្គហវិបស្សនាញាណ»។ ពាក្យថា មានសំ បានដល់ រាគៈខ្លះ ចិត្តខ្លះ ព្រះអរហត្តខ្លះ។ ក្នុងគាថាថា «កិលេសគ្រឿងចងដែលអណ្តែតទៅក្នុងអាកាស គឺរាគៈណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចិត្តនេះ» ក្នុងទីនេះ រាគៈ ឈ្មោះថា មានសៈ។ ក្នុងពាក្យថា «ចិត្ត មនោ មានសៈ» ក្នុងទីនេះ ចិត្ត ឈ្មោះថា មានសៈ។ ក្នុងគាថាថា «សេក្ខបុគ្គលដែលមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្ត គប្បីធ្វើមរណកាល ឮមកថា ក្នុងពួកជន» ក្នុងទីនេះ ព្រះអរហត្ត ឈ្មោះថា មានសៈ។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏សំដៅយកព្រះអរហត្តនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា អប្បត្តមានសា បានដល់ អ្នកមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្ត»។ ពួកជនដែលមិនទាន់បានសម្រេចមានសៈ គឺព្រះអរហត្ត ឈ្មោះថា អប្បត្តមានសា។ ឥឡូវនេះ លោកសំដៅយកពាក្យថា មានសៈ ដែលជាវចនៈជំនួសចិត្ត ទើបពោលថា «ឬថា ព្រះអរហត្ត» ជាដើម។ សូត្រទី ៥ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Nandakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃនន្ទកសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

6. Sevanāsuttavaṇṇanā

៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសេវនាសូត្រ

6. Chaṭṭhe [Pg.284] jīvitasambhārāti jīvitappavattiyā sambhārā paccayā. Samudānetabbāti sammā ñāyena anavajjauñchācariyādinā uddhamuddhamānetabbā pāpuṇitabbā. Te pana samudānitā samāhatā nāma hontīti āha ‘‘samāharitabbā’’ti. Dukkhena uppajjantīti sulabhuppādā na honti. Etena gocaraasappāyādibhāvaṃ dasseti. Rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vāti bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘rattikoṭṭhāse vā divasakoṭṭhāse vā’’ti. Rattiṃyeva pakkamitabbaṃ samaṇadhammassa tattha anipphajjanato. Saṅkhāpīti ‘‘yadatthamahaṃ pabbajito, na metaṃ idha nipphajjati, cīvarādi pana samudāgacchati, nāhaṃ tadatthaṃ pabbajito, kiṃ me idha vāsenā’’ti paṭisaṅkhāyapi. Tenāha ‘‘sāmaññatthassa bhāvanāpāripūriagamanaṃ jānitvā’’ti. Anantaravāre saṅkhāpīti samaṇadhammassa nipphajjanabhāvaṃ jānitvā. So puggalo anāpucchā pakkamitabbaṃ, nānubandhitabboti ‘‘so puggalo’’ti padassa ‘‘nānubandhitabbo’’ti iminā sambandho. Yassa yena hi sambandho, dūraṭṭhenapi so bhavati. Taṃ puggalanti so puggaloti paccattavacanaṃ upayogavasena pariṇāmetvā taṃ puggalaṃ anāpucchā pakkamitabbanti attho. Atthavasena hi vibhattipariṇāmoti. Āpucchā pakkamitabbanti ca kataññukataveditāya niyojanaṃ. Evarūpoti yaṃ nissāya bhikkhuno guṇehi vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, paccayehi na parissayo, evarūpo daṇḍakammādīhi niggaṇhāti cepi, na pariccajitabboti dasseti ‘‘sacepī’’tiādinā.

៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ បទថា jīvitasambhārā សេចក្តីថា គ្រឿងឧបភោគបរិភោគជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទៅនៃជីវិត គឺបច្ច័យទាំងឡាយ។ បទថា samudānetabbā សេចក្តីថា គប្បីស្វែងរក គឺគប្បីសម្រេចឲ្យបានតទៅ ដោយឧបាយដ៏ត្រឹមត្រូវ មានការស្វែងរកអាហារដែលមិនមានទោសជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត បច្ច័យទាំងឡាយដែលស្វែងរកបានមកហើយនោះ ឈ្មោះថាជាគ្រឿងប្រមូលមកហើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “samāharitabbā” (គប្បីប្រមូលមក)។ បទថា dukkhena uppajjanti សេចក្តីថា មិនមែនជាបច្ច័យដែលកើតឡើងបានដោយងាយនោះទេ។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញអំពីភាពមិនជាទីសប្បាយនៃគោចរដ្ឋានជាដើម។ បទថា rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vā នេះ ជាឧបយោគវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “rattikoṭṭhāse vā divasakoṭṭhāse vā” (ក្នុងចំណែកនៃរាត្រី ឬក្នុងចំណែកនៃថ្ងៃ)។ គប្បីចៀសចេញទៅក្នុងរាត្រីនោះឯង ព្រោះសមណធម៌មិនសម្រេចក្នុងទីនោះ។ បទថា saṅkhāpi សេចក្តីថា សូម្បីពិចារណាហើយថា “អាត្មាអញបួសដើម្បីប្រយោជន៍ណា ប្រយោជន៍នោះមិនសម្រេចក្នុងទីនេះទេ តែចីវរជាដើមរមែងកើតឡើង អាត្មាអញមិនមែនបួសដើម្បីប្រយោជន៍ (ចីវរជាដើម) នោះទេ តើអាត្មាអញនឹងនៅទីនេះធ្វើអ្វី” ដូច្នេះក្តី។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “sāmaññatthassa bhāvanāpāripūriagamanaṃ jānitvā” (ដឹងច្បាស់នូវការមិនដល់នូវការបំពេញភាវនាដើម្បីប្រយោជន៍នៃសមណភាព)។ ក្នុងវារៈបន្ទាប់ បទថា saṅkhāpi សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់នូវភាពសម្រេចនៃសមណធម៌។ បទថា so puggalo anāpucchā pakkamitabbaṃ, nānubandhitabbo នេះ មានសេចក្តីតភ្ជាប់នៃបទថា “so puggalo” ជាមួយនឹងបទថា “nānubandhitabbo” នេះ។ ព្រោះថា បទណាមានសេចក្តីតភ្ជាប់ជាមួយបទណា សូម្បីស្ថិតនៅក្នុងទីឆ្ងាយ ក៏រមែងតភ្ជាប់គ្នាបាន។ បទថា taṃ puggalaṃ គឺលោកផ្លាស់ប្តូរ បច្ចត្តវចនៈ (បឋមាវិភត្តិ) ថា so puggalo ទៅជាឧបយោគវិភត្តិ មានសេចក្តីថា គប្បីមិនលា បុគ្គលនោះ ហើយចៀសចេញទៅ។ ព្រោះថា ការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ រមែងមានទៅតាមអំណាចនៃអត្ថ។ ចំណែកពាក្យថា āpucchā pakkamitabbaṃ (គប្បីលាហើយសឹមចៀសចេញទៅ) នេះ ជាការណែនាំដើម្បីសម្តែងនូវភាពជាអ្នកដឹងគុណនិងតបស្នងគុណ (កតញ្ញូកតវេទិតា)។ បទថា evarūpo សេចក្តីថា បុគ្គលបែបណាដែលភិក្ខុអាស្រ័យហើយ សង្ឃឹមបានតែសេចក្តីចម្រើនដោយគុណធម៌ទាំងឡាយ មិនមានការខ្វះខាតដោយបច្ច័យទាំងឡាយ បុគ្គលបែបនោះ សូម្បីតែដាក់ទណ្ឌកម្មជាដើម ក៏មិនគប្បីលះបង់ឡើយ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះដោយពាក្យថា “sacepi” (សូម្បីតែ) ជាដើម។

Sevanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសេវនសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

7-10. Sutavāsuttādivaṇṇanā

៧-១០. ការអធិប្បាយសុតវាសូត្រជាដើម

7-10. Sattame abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇantiādi desanāsīsameva, sotāpannādayopi pana abhabbāva, puthujjanakhīṇāsavānaṃ nindāpasaṃsatthampi evaṃ vuttaṃ. Puthujjano nāma gārayho mātughātādīni karoti, khīṇāsavo pana pāsaṃso kunthakipillikaghātādīnipi na karotīti. Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjitunti yathā gihibhūto sannidhiṃ katvā vatthukāme paribhuñjati, evaṃ tilataṇḍulasappinavanītādīni sannidhiṃ [Pg.285] katvā idāni paribhuñjituṃ abhabboti attho. Vatthukāme pana nidahitvā paribhuñjantā tannissitaṃ kilesakāmampi nidahitvā paribhuñjanti nāmāti āha ‘‘vatthukāmakilesakāme’’ti. Nanu ca khīṇāsavasseva vasanaṭṭhāne tilataṇḍulādayo paññāyantīti? Na pana te attano atthāya nidhenti, aphāsukapabbajitādīnaṃ atthāya nidhenti. Anāgāmissa kathanti? Tassapi pañca kāmaguṇā sabbasova pahīnā, dhammena pana laddhaṃ vicāretvā paribhuñjati. Akappiyakāmaguṇe sandhāyetaṃ vuttaṃ, na mañcapīṭhaattharaṇapāvuraṇādisannissitaṃ. Seyyāthāpi pubbe agāriyabhūtoti yathā pubbe gihibhūto paribhuñjati, evaṃ paribhuñjituṃ abhabbo. Agāramajjhe vasantā hi sotāpannādayo yāvajīvaṃ gihibyañjanena tiṭṭhanti. Khīṇāsavo pana arahattaṃ patvāva manussabhūto parinibbāti vā pabbajati vā. Cātumahārājikādīsu kāmāvacaradevesu muhuttampi na tiṭṭhati. Kasmā? Vivekaṭṭhānassa abhāvā. Bhummadevattabhāve pana ṭhito arahattaṃ patvāpi tiṭṭhati vivekaṭṭhānasambhavā. Aṭṭhamādīni uttānatthāneva.

៧-១០. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇaṃ (ភិក្ខុជាខីណាស្រព មិនគួរដើម្បីក្លែងសម្លាប់សត្វ) ជាដើម គ្រាន់តែជាប្រធាននៃការសម្តែងធម៌ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែសូម្បីព្រះសោតាបន្នៈជាដើម ក៏មិនគួរ (ធ្វើនូវអំពើទាំងនោះ) ដែរ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យនេះលោកពោលទុកដើម្បីតិះដៀលបុថុជ្ជន និងសរសើរព្រះខីណាស្រព។ ពិតណាស់ បុថុជ្ជនជាបុគ្គលគួរតិះដៀល ព្រោះរមែងធ្វើមាតុឃាតជាដើម ចំណែកព្រះខីណាស្រពជាបុគ្គលគួរចងចាំសរសើរ ព្រោះសូម្បីតែការសម្លាប់ស្រមោចតូចៗ ក៏មិនធ្វើឡើយ។ បទថា sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ សេចក្តីថា ដូចជាកាលនៅជាគ្រហស្ថ ធ្លាប់ធ្វើការសន្សំទុកនូវវត្ថុកាមហើយបរិភោគ យ៉ាងណាមិញ ឥឡូវនេះ ព្រះខីណាស្រពមិនគួរដើម្បីធ្វើការសន្សំទុកនូវល្ង អង្ករ ទឹកដោះថ្លា ទឹកដោះខាប់ជាដើម ហើយបរិភោគ យ៉ាងនោះឡើយ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកជនកាលសន្សំទុកនូវវត្ថុកាមហើយបរិភោគ ឈ្មោះថាសន្សំទុកនូវកិលេសកាមដែលអាស្រ័យនឹងវត្ថុកាមនោះហើយបរិភោគដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “vatthukāmakilesakāme” (វត្ថុកាមនិងកិលេសកាម)។ សួរថា ចុះល្ងនិងអង្ករជាដើម រមែងប្រាកដក្នុងទីលំនៅរបស់ព្រះខីណាស្រពមិនមែនឬ? ឆ្លើយថា ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ មិនមែនសន្សំទុកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឯងទេ គឺសន្សំទុកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អ្នកបួសដែលមានជំងឺជាដើម។ សួរថា ចុះចំពោះព្រះអនាគាមី តើដូចម្តេច? ឆ្លើយថា សូម្បីព្រះអនាគាមីនោះ ក៏លះបង់កាមគុណទាំង ៥ បានដាច់ស្រឡះហើយដែរ តែលោកពិចារណាហើយទើบบរិភោគនូវរបស់ដែលបានមកដោយធម៌។ ពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅយកកាមគុណដែលមិនគួរ (អកប្បិយៈ) មិនមែនសំដៅយករបស់ដែលអាស្រ័យនឹងគ្រែ កៅអី គ្រឿងកម្រាល និងគ្រឿងដណ្តប់ជាដើមនោះទេ។ បទថា seyyāthāpi pubbe agāriyabhūto សេចក្តីថា ដូចជាកាលពីមុននៅជាគ្រហស្ថធ្លាប់បរិភោគយ៉ាងណា ឥឡូវនេះ មិនគួរដើម្បីបរិភោគយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះសោតាបន្នៈជាដើម កាលរស់នៅក្នុងផ្ទះ រមែងស្ថិតនៅក្នុងភេទជាគ្រហស្ថអស់មួយជីវិត។ ចំណែកព្រះខីណាស្រព កាលបានសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ បើជាមនុស្ស រមែងបរិនិព្វាន ឬក៏បួសក្នុងថ្ងៃនោះឯង។ មិនស្ថិតនៅក្នុងឋានទេវលោកជាន់កាមាវចរ មានចាតុមហារាជិកាជាដើម សូម្បីតែមួយរំពេចឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនមានទីដ៏ស្ងាត់ (វិវេកដ្ឋាន)។ ប៉ុន្តែ បើស្ថិតនៅក្នុងអត្តភាពជាភុម្មទេវតា សូម្បីសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ ក៏នៅស្ថិតនៅបាន ព្រោះមានទីដ៏ស្ងាត់។ សូត្រទី ៨ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

Sutavāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសុតវាសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Sambodhivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសម្ពោធិវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

2. Sīhanādavaggo

២. សីហនាទវគ្គ

1. Sīhanādasuttavaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយសីហនាទសូត្រ

11. Dutiyassa paṭhame avāpurenti vivaranti dvāraṃ etenāti avāpuraṇaṃ. Rajaṃ haranti etenāti rajoharaṇaṃ. Kaḷopihatthoti vilīvamayabhājanahattho, ‘‘cammamayabhājanahattho’’ti ca vadanti. Chinnāni visāṇāni etassāti chinnavisāṇo, usabho ca so chinnavisāṇo cāti usabhachinnavisāṇo. Visesanaparoyaṃ samāso. Ahikuṇapena vātiādi atijegucchappaṭikūlakuṇapadassanatthaṃ vuttaṃ. Kaṇṭhe āsattenāti kenacideva paccatthikena ānetvā kaṇṭhe baddhena, omukkenāti attho. Aṭṭo āturo duggandhapīḷāya pīḷito. Accayassa paṭiggaṇhanaṃ vā adhivāsanaṃ. Evañhi so kāraṇe desiyamāne tato [Pg.286] vigato nāma hoti. Tenāha ‘‘paṭiggaṇhatūti khamatū’’ti. Sesamettha suviññeyyameva.

១១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ (សីហនាទវគ្គ) បទថា avāpuraṇaṃ សេចក្តីថា គ្រឿងបើកទ្វារ គឺកូនសោដែលគេប្រើសម្រាប់បើកទ្វារ។ បទថា rajoharaṇaṃ សេចក្តីថា គ្រឿងជូតធូលី គឺក្រណាត់ជូតធូលីដែលគេប្រើសម្រាប់ជូតសំអាតធូលី។ បទថា kaḷopihattho សេចក្តីថា អ្នកមានភាជន៍ធ្វើដោយបន្ទះឫស្សីក្នុងដៃ ម្យ៉ាងទៀត លោកពោលថា “អ្នកមានភាជន៍ធ្វើដោយស្បែកក្នុងដៃ” ក៏មាន។ សត្វដែលមានស្នែងបាក់ ឈ្មោះថា chinnavisāṇo (សត្វស្នែងបាក់) គោឧសភៈផង ជាសត្វស្នែងបាក់ផង ឈ្មោះថា usabhachinnavisāṇo (គោឧសភៈស្នែងបាក់)។ នេះជាវិសេសនបុព្វបទសមាស្រ។ បទថា ahikuṇapena vā (ឬដោយខ្មោចពស់) ជាដើម លោកពោលទុកដើម្បីបង្ហាញនូវសាកសពដែលគួរខ្ពើមរអើម និងគួរស្អប់ខ្ពើមក្រៃលែង។ បទថា kaṇṭhe āsattena សេចក្តីថា ដែលសត្រូវណាមួយនាំយកមកចងព្យួរទុកនឹងក គឺពាក់ជាប់នឹងក នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ បទថា aṭṭo គឺក្តៅក្រហាយ ឈឺចាប់ ព្រោះត្រូវក្លិនស្អុយបៀតបៀន។ ការទទួលយកនូវទោសកំហុស ឬការអត់ធន់។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលនោះសម្តែងនូវហេតុផលហើយ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រាសចាកទោសនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “paṭiggaṇhatu សេចក្តីថា គប្បីអត់ទោសឲ្យ”។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ណាស់។

Sīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសីហនាទសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

2. Saupādisesasuttavaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយសឧបាទិសេសសូត្រ

12. Dutiye bhavassa appamattakatā nāma ittarakālatāyāti āha ‘‘accharāsaṅghātamattampī’’ti.

១២. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា ភាពតិចតួចនៃភព សេចក្តីថា ព្រោះមានកាលដ៏ខ្លី ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “accharāsaṅghātamattampi” (សូម្បីតែមួយផ្ទាត់ម្រាមដៃ)។

Saupādisesasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសឧបាទិសេសសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

3. Koṭṭhikasuttavaṇṇanā

៣. ការអធិប្បាយកោដ្ឋិកសូត្រ

13. Tatiye diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto attabhāvo, tasmiṃ veditabbaṃ phalaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ. Tenāha ‘‘imasmiṃyeva attabhāve’’ti. Catuppañcakkhandhaphalatāya saññābhavūpagaṃ kammaṃ bahuvedanīyaṃ. Ekakkhandhaphalattā asaññābhavūpagaṃ kammaṃ ‘‘appavedanīya’’nti vuttaṃ. Keci pana ‘‘arūpāvacarakammaṃ bahukālaṃ veditabbaphalattā bahuvedanīyaṃ, itaraṃ appavedanīyaṃ. Rūpārūpāvacarakammaṃ vā bahuvedanīyaṃ, parittaṃ kammaṃ appavedanīya’’nti vadanti. Vedanīyanti paccayantarasamavāye vipākuppādanasamatthaṃ, na āraddhavipākameva. Avedanīyanti paccayavekallena vipaccituṃ asamatthaṃ ahosikammādibhedaṃ.

១៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា diṭṭhadhammo លោកសំដៅយកអត្តភាពដែលប្រាកដចំពោះមុខ ផលដែលគប្បីទទួលក្នុងអត្តភាពនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “imasmiṃyeva attabhāve” (ក្នុងអត្តភាពនេះឯង)។ កម្មដែលនាំឲ្យទៅកើតក្នុងសញ្ញាភព ព្រោះមានផលជាខន្ធ ៤ ឬខន្ធ ៥ ឈ្មោះថា bahuvedanīya (មានផលដែលត្រូវទទួលច្រើន)។ កម្មដែលនាំឲ្យទៅកើតក្នុងអសញ្ញីភព ព្រោះមានផលជាខន្ធតែ ១ ឈ្មោះថា “appavedanīya” (មានផលដែលត្រូវទទួលតិច)។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា “អរូបាវចរកម្ម ឈ្មោះថា bahuvedanīya ព្រោះមានផលដែលត្រូវទទួលអស់កាលយូរ អរូបាវចរកម្មក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា appavedanīya។ ម្យ៉ាងទៀត រូបាវចរកម្មនិងអរូបាវចរកម្ម ឈ្មោះថា bahuvedanīya ចំណែកបរិត្តកម្ម (កម្មបន្តិចបន្តួច) ឈ្មោះថា appavedanīya” ដូច្នេះក៏មាន។ បទថា vedanīya សេចក្តីថា កម្មដែលអាចឲ្យផលកើតឡើងបាន កាលបើមានការប្រជុំនៃបច្ច័យដទៃទៀត មិនមែនសំដៅយកតែកម្មដែលកំពុងឲ្យផលនោះឡើយ។ បទថា avedanīya សេចក្តីថា កម្មដែលមិនអាចឲ្យផលបាន ព្រោះខ្វះខាតបច្ច័យ មានអហោសិកម្មជាដើម។

Koṭṭhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយកោដ្ឋិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

4. Samiddhisuttavaṇṇanā

៤. ការអធិប្បាយសមិន្ធិសូត្រ

14. Catutthe samiddhīti therassa kira attabhāvo samiddho abhirūpo pāsādiko, tasmā samiddhītveva saṅkhāto. Tenāha ‘‘attabhāvasamiddhatāyā’’tiādi. Rūpadhātuādīsūti ādi-saddena saddadhātuādiṃ saṅgaṇhāti.

១៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា samiddhi ឮថា អត្តភាពរបស់ព្រះថេរៈជាអត្តភាពបរិបូណ៌ មានរូបល្អ គួរពិតពិលរមិលមើល ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបហៅថា សមិន្ធិ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “attabhāvasamiddhatāya” (ព្រោះភាពបរិបូណ៌នៃអត្តភាព) ជាដើម។ បទថា rūpadhātuādīsu ម៉្យាងទៀត ដោយសព្ទថា ādi លោកសង្គ្រោះយកសទ្ទធាតុជាដើម។

Samiddhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសមិន្ធិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

5-9. Gaṇḍasuttādivaṇṇanā

៥-៩. ការអធិប្បាយគណ្ឌសូត្រជាដើម

15-19. Pañcame [Pg.287] mātāpettikasambhavassāti mātito ca pitito ca nibbattena mātāpettikena sukkasoṇitena sambhūtassa. Ucchādanadhammassāti ucchādetabbasabhāvassa. Parimaddanadhammassāti parimadditabbasabhāvassa. Ettha ca odanakummāsūpacayaucchādanapadehi vaḍḍhi kathitā, aniccabhedanaviddhaṃsanapadehi hāni. Purimehi vā samudayo, pacchimehi atthaṅgamoti evaṃ cātumahābhūtikassa kāyassa vaḍḍhiparihāninibbattibhedā dassitā. Sesaṃ suviññeyyameva. Chaṭṭhādīni uttānatthāni.

១៥-១៩. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា mātāpettikasambhavassa សេចក្តីថា ដែលកើតឡើងអំពីទឹកអសុចិនិងឈាមរបស់មាតានិងបិតា ដែលកើតអំពីមាតានិងបិតា។ បទថា ucchādanadhammassa សេចក្តីថា មានសភាវៈដែលគប្បីដុសខាត់។ បទថា parimaddanadhammassa សេចក្តីថា មានសភាវៈដែលគប្បីច្របាច់រឹត។ ក្នុងសូត្រនេះ ម៉្យាងទៀត ដោយបទទាំងឡាយមាន odanakummāsūpacaya (ការចម្រើនឡើងដោយបាយនិងនំកុម្មាស) និង ucchādana (ការដុសខាត់) លោកពោលសំដៅដល់សេចក្តីចម្រើន (វឌ្ឍិ) ដោយបទទាំងឡាយមាន anicca (មិនទៀង) bhedana (ការបែកធ្លាយ) និង viddhaṃsana (ការខ្ចាត់ខ្ចាយ) លោកពោលសំដៅដល់សេចក្តីវិនាស (ហានិ)។ ម៉្យាងទៀត ដោយបទខាងដើម លោកសម្តែងនូវសមុទ័យ (ការកើតឡើង) ដោយបទខាងចុង លោកសម្តែងនូវអត្ថង្គមៈ (ការរលត់ទៅ) យ៉ាងនេះ លោកបង្ហាញនូវការបែកធ្លាយ ការកើតឡើង ការសាបសូន្យ និងការចម្រើននៃកាយដែលកើតអំពីមហាភូតរូប ៤។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ងាយយល់ណាស់។ សូត្រទី ៦ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

Gaṇḍasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយគណ្ឌសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

10. Velāmasuttavaṇṇanā

១០. ការអធិប្បាយវេលាមសូត្រ

20. Dasame sakuṇḍakabhattanti sakuṇḍakaṃ uttaṇḍulabhattaṃ. Parittehi sakuṇḍehi taṇḍulehipi saddhiṃ vipakkabhattaṃ uttaṇḍulameva hoti. Biḷaṅgaṃ vuccati āranāḷaṃ, biḷaṅgato nibbattanato tadeva kañjiyato jātanti kañjiyaṃ, taṃ dutiyaṃ etassāti biḷaṅgadutiyaṃ, taṃ kañjiyadutiyanti vuttaṃ. Asakkaritvāti deyyadhammampi puggalampi asakkaritvā. Deyyadhammassa asakkaraṇaṃ asampannakāro, puggalassa asakkaraṇaṃ agarukaraṇaṃ. Deyyadhammaṃ asakkaronto hi uttaṇḍulādidosasamannāgataṃ āhāraṃ deti, na sampannaṃ karoti. Puggalaṃ asakkaronto nisīdanaṭṭhānaṃ asammajjitvā yattha tattha vā nisīdāpetvā yaṃ vā taṃ vā dārakaṃ pesetvā deti. Acittīkatvāti na cittiṃ katvā, na pūjetvāti attho. Pūjento hi pūjetabbavatthuṃ citte ṭhapeti, na tato bahi karoti. Cittaṃ vā acchariyaṃ katvā paṭipatti cittīkaraṇaṃ sambhāvanakiriyā, tappaṭikkhepato acittīkaraṇaṃ asambhāvanakiriyā. Apaviddhanti ucchiṭṭhādichaḍḍanīyadhammaṃ viya avakhittakaṃ. Yo hi chaḍḍetukāmo hutvā rogino sarīre odanādīni majjitvā vammike rogaṃ pakkhipanto viya deti, ayaṃ apaviddhaṃ deti nāma. Anāgamanadiṭṭhikoti ‘‘addhā imassa dānassa phalaṃ mama āgacchatī’’ti evaṃ yassa kammassakatadiṭṭhi atthi, so āgamanadiṭṭhiko. Ayaṃ pana na tādisoti anāgamanadiṭṭhiko, phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ hutvā na detīti attho. Tenāha ‘‘na kammañca phalañca saddahitvā detī’’ti.

២០. ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា sakuṇḍakabhattaṃ សេចក្តីថា បាយចុងអង្ករដែលលាយដោយកន្ទក់។ បាយដែលដាំស្លជាមួយនឹងកន្ទក់បន្តិចបន្តួច និងចុងអង្ករ រមែងជាបាយចុងអង្ករនោះឯង។ ទឹកអាវលិង្គ (ទឹកសណ្តែក ឬទឹកជ្រក់) លោកហៅថា biḷaṅga ព្រោះកើតអំពីទឹកអាវលិង្គនោះ ទឹកនោះឯងដែលកើតអំពីទឹកបាយជូរ ឈ្មោះថា kañjiya (ទឹកបាយជូរ) ទឹកបាយជូរនោះជាទីពីរនៃបាយនោះ ឈ្មោះថា biḷaṅgadutiya (មានទឹកបាយជូរជាទីពីរ) ពាក្យនោះ លោកពោលថា kañjiyadutiya (មានទឹកបាយជូរជាទីពីរ)។ បទថា asakkaritvā សេចក្តីថា មិនធ្វើសេចក្តីគោរព សូម្បីចំពោះទេយ្យធម៌ ឬចំពោះបុគ្គល។ ការមិនធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះទេយ្យធម៌ គឺការមិនធ្វើឲ្យសម្រេចដោយល្អ ការមិនធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះបុគ្គល គឺការមិនធ្វើសេចក្តីកោតក្រែង។ ពិតណាស់ បុគ្គលកាលមិនធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះទេយ្យធម៌ រមែងប្រគេនអាហារដែលប្រកបដោយទោសមានចុងអង្ករជាដើម មិនធ្វើឲ្យសម្រេចដោយល្អឡើយ។ កាលមិនធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះបុគ្គល មិនបោសសម្អាតទីកន្លែងអង្គុយ ឲ្យអង្គុយក្នុងទីណាមួយតាមតែចិត្ត ឬប្រើក្មេងណាម្នាក់ឲ្យយកទៅប្រគេន។ បទថា acittīkatvā សេចក្តីថា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត គឺមិនបូជា នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលបូជា រមែងតម្កល់វត្ថុដែលគួរគោរពបូជាទុកក្នុងចិត្ត មិនធ្វើឲ្យក្រៅអំពីចិត្តឡើយ។ ការប្រតិបត្តិដោយធ្វើចិត្តឲ្យអស្ចារ្យ ឈ្មោះថា ចិត្តីការៈ គឺការធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែង ការបដិសេធនូវសេចក្តីនោះ ឈ្មោះថា អចិត្តីការៈ គឺការមិនធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែង។ បទថា apaviddhaṃ សេចក្តីថា គ្រវែងចោល ដូចជាវត្ថុដែលត្រូវបោះចោលមានសំណល់អាហារជាដើម។ ពិតណាស់ បុគ្គលណាមានបំណងនឹងបោះចោល ហើយយកបាយជាដើមទៅជូតលើរាងកាយរបស់អ្នកជំងឺ រួចយកទៅដាក់លើដំបូក ដូចជាការបោះចោលនូវរោគ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា ឲ្យទានដូចជាគ្រវែងចោល យ៉ាងនោះឯង។ បទថា anāgamanadiṭṭhiko សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានកម្មស្សកតាទិដ្ឋិយ៉ាងនេះថា “ផលនៃទាននេះ នឹងមកដល់អាត្មាអញជាប្រាកដ” បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា អាគមនទិដ្ឋិកៈ (អ្នកមានសេចក្តីយល់ឃើញថាផលនឹងមកដល់)។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលនេះ មិនមែនជាអ្នកមានសេចក្តីយល់ឃើញយ៉ាងនោះទេ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អនាគមនទិដ្ឋិកៈ មានសេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកសង្ឃឹមផលហើយទើបឲ្យនោះទេ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “na kammañca phalañca saddahitvā deti” (មិនជឿកម្មនិងផលនៃកម្មហើយទើបឲ្យ)។

Velāmoti [Pg.288] ettha mā-saddo paṭisedhavacano. Jātigottarūpabhogādiguṇānaṃ velā mariyādā natthi etasminti velāmo. Atha vā yathāvuttaguṇānaṃ velā mariyādā amati osānaṃ gacchati etasminti velāmo, velaṃ vā mariyādaṃ amati gacchati atikkamatīti velāmo. Tenāha ‘‘jātigotta…pe… evaṃladdhanāmo’’ti. Dīyatīti dānaṃ, dānavatthu. Taṃ aggīyati nissajjīyati etthāti dānaggaṃ. Dānaṃ vā gaṇhanti etthāti dānaggaṃ, evaṃ bhattaggaṃ, parivesanaṭṭhānaṃ. Dukūlasandanānīti rajatabhājanādinissite dukūle khīrassa sandanaṃ etesanti dukūlasandanāni. Kaṃsūpadhāraṇānīti rajatamayadohabhājanāni. Tenāha ‘‘rajatamayakhīrapaṭicchakānī’’ti. Rajatamayāni khīrapaṭicchakāni khīrapaṭiggahabhājanāni etesanti rajatamayakhīrapaṭicchakāni. Sodheyyāti mahapphalabhāvakaraṇena visodheyya. Mahapphalabhāvappattiyā hi dakkhiṇā visujjhati nāma.

ពាក្យថា Velāmo (វេលាមៈ) នេះ មានសព្ទថា mā (មា) ជាបដិសេធវចនៈ (ពាក្យបដិសេធ)។ ព្រំដែន ឬភាគកម្រិតនៃគុណទាំងឡាយ មានជាតិ គោត្រ រូប និងភោគៈជាដើម មិនមានក្នុងបុគ្គលនេះឡើយ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វេលាមៈ។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រំដែន ឬភាគកម្រិតនៃគុណទាំងឡាយតាមដែលពោលហើយ តែងដល់នូវការអស់ទៅក្នុងបុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វេលាមៈ ឬថា តែងប្រព្រឹត្តកន្លងនូវព្រំដែន ឬភាគកម្រិត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វេលាមៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «jātigotta...pe... evaṃladdhanāmo» (មានជាតិ គោត្រ... បាននូវឈ្មោះយ៉ាងនេះ)។ វត្ថុដែលគេតែងឲ្យ ឈ្មោះថា ទាន បានដល់ ទានវត្ថុ។ ទាននោះ គេតែងកាន់យក ឬលះបង់ក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា ទានគ្គៈ (រោងទាន)។ ឬម្យ៉ាងទៀត ជនទាំងឡាយតែងទទួលនូវទានក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា ទានគ្គៈ ដូចជាពាក្យថា ភត្តគ្គៈ (រោងភត្ត) ដែលជាទីសម្រាប់ចែកចាយអាហារ។ ពាក្យថា Dukūlasandanāni បានដល់ ភាជនៈដែលមានទឹកដោះហូរស្រោចស្រពលើសំពត់ឌុកូលៈ ដែលគេដាក់ទ្រាប់ក្នុងភាជនៈប្រាក់ជាដើម។ ពាក្យថា Kaṃsūpadhāraṇāni បានដល់ ភាជនៈសម្រាប់ទ្រទឹកដោះដែលធ្វើដោយប្រាក់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «rajatamayakhīrapaṭicchakāni» (ភាជនៈសម្រាប់ទទួលទឹកដោះដែលធ្វើដោយប្រាក់)។ ភាជនៈសម្រាប់ទទួលទឹកដោះ ឬភាជនៈសម្រាប់ទ្រទឹកដោះដែលធ្វើដោយប្រាក់ មានដល់ភាជនៈទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ភាជនៈទាំងនោះឈ្មោះថា រជតមយខីរបដិច្ឆកៈ។ ពាក្យថា Sodheyya (គប្បីជម្រះ) គឺគប្បីជម្រះឲ្យស្អាតដោយការធ្វើឲ្យមានផលច្រើន។ ព្រោះថា ទក្ខិណាទាន ឈ្មោះថាស្អាតបរិសុទ្ធ ព្រោះការដល់នូវភាពមានផលច្រើន។

Maggenāgataṃ anivattanasaraṇanti iminā lokuttarasaraṇagamanaṃ dīpeti. Aparetiādinā lokiyasaraṇagamanaṃ vuttaṃ. Saraṇaṃ nāma tiṇṇaṃ ratanānaṃ jīvitapariccāgamayaṃ puññaṃ sabbasampattiṃ deti, tasmā mahapphalataranti adhippāyo. Idañca – ‘‘sace tvaṃ yathā gahitaṃ saraṇaṃ na bhindissasi, evāhaṃ taṃ māremī’’ti yadipi koci tiṇhena satthena jīvitā voropeyya, tathāpi ‘‘nevāhaṃ buddhaṃ na buddhoti, dhammaṃ na dhammoti, saṅghaṃ na saṅghoti vadāmī’’ti daḷhataraṃ katvā gahitassa vasena vuttaṃ. Maggenāgatanti lokuttarasīlaṃ sandhāya vadati. Aparetiādinā pana lokiyasīlaṃ vuttaṃ. Sabbesaṃ sattānaṃ jīvitadānādinihitadaṇḍatāya sakalalokiyalokuttaraguṇādhiṭṭhānato cassa mahapphalamahānisaṃsatā veditabbā.

ពាក្យថា Maggenāgataṃ anivattanasaraṇaṃ (សរណគមន៍ដែលមកតាមផ្លូវអរិយមគ្គ មិនត្រឡប់ក្រោយវិញ) នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវលោកុត្តរសរណគមន៍។ ចំណែកពាក្យថា Apareti ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅដល់លោកិយសរណគមន៍។ សរណគមន៍ដែលសម្រេចដោយការបរិច្ចាគជីវិតចំពោះព្រះរតនត្រ័យទាំងបី តែងប្រទាននូវសម្បត្តិទាំងពួង ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានអធិប្បាយថា មានផលច្រើនជាង។ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកការកាន់យកយ៉ាងមាំមួនថា ទោះបីជាមាននរណាម្នាក់យកគ្រឿងសស្ត្រាវុធដ៏មុតមកផ្តាច់ជីវិត ដោយគំរាមថា «បើអ្នកមិនបំផ្លាញសរណគមន៍ដែលកាន់យកហើយទេ ខ្ញុំនឹងសម្លាប់អ្នក» យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏នៅតែមិនពោលថា «ព្រះពុទ្ធមិនមែនជាព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌មិនមែនជាព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃមិនមែនជាព្រះសង្ឃឡើយ»។ ពាក្យថា Maggenāgataṃ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់លោកុត្តរសីល។ ចំណែកពាក្យថា Apareti ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅដល់លោកិយសីល។ គប្បីជ្រាបថា សីលនោះមានផលច្រើន មានអានិសង្សច្រើន ព្រោះជាការដាក់ចុះនូវអាជ្ញា គឺការឲ្យជីវិតទានដល់សត្វទាំងពួង និងព្រោះជាទីតាំងនៃគុណធម៌ទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរទាំងពួង។

Upasiṅghanamattanti ghāyanamattaṃ. Gaddohanamattanti pāṭhantare godohanamattaṃ kālanti attho. So ca na sakalo godohanakkhaṇo adhippetoti dassetuṃ ‘‘gāviyā ekavāraṃ thanaañchanamatta’’nti attho vutto. Añchanamattanti ākaḍḍhanamattaṃ. Gāviyā thanaṃ gahetvā ekakhīrabinduduhanakālamattampi gadduhanamattanti vadanti. Ettakampi hi kālaṃ yo vasanagabbhapariveṇavihārūpacāraparicchedena vā aparimāṇāsu lokadhātūsu [Pg.289] sabbasatte hitapharaṇaṃ mettacittaṃ bhāvetuṃ sakkoti. Idaṃ tato yathāvuttadānādito mahapphalataraṃ.

ពាក្យថា Upasiṅghanamattaṃ គឺត្រឹមតែហិតក្លិន។ ពាក្យថា Gaddohanamattaṃ ក្នុងបាឋៈផ្សេងទៀតថា Godohanamattaṃ មានន័យថា ត្រឹមតែរយៈពេលរំលាយទឹកដោះគោ។ ដើម្បីបង្ហាញថា មិនមែនសំដៅយកខណៈពេលរំលាយទឹកដោះគោទាំងស្រុងនោះឡើយ ទើបលោកពោលន័យថា «ត្រឹមតែការទាញដោះមេគោមួយដង»។ ពាក្យថា Añchanamattaṃ គឺត្រឹមតែការទាញ ឬសម្រូតចុះ។ លោកពោលថា សូម្បីតែរយៈពេលនៃការចាប់ដោះមេគោហើយសម្រូតយកទឹកដោះតែមួយដំណក់ ក៏ឈ្មោះថា គទ្ទោហនមត្តៈ (ត្រឹមតែបន្តិចបន្តួច) ដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាអាចចម្រើនមេត្តាចិត្តផ្សាយប្រយោជន៍ទៅកាន់សត្វទាំងពួង ក្នុងលោកធាតុទាំងឡាយដែលរកប្រមាណមិនបាន ដោយកំណត់យកបរិវេណបន្ទប់ដែលខ្លួនរស់នៅ ឬបរិវេណវត្តអារាម សូម្បីតែក្នុងរយៈពេលត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ។ ការចម្រើនមេត្តាចិត្តនេះ មានផលច្រើនជាងទានដែលពោលហើយនោះទៅទៀត។

Velāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយវេលាមសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

Sīhanādavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសីហនាទវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

3. Sattāvāsavaggo

៣. សត្តាវាសវគ្គ

1. Tiṭhānasuttavaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយតិដ្ឋានសូត្រ

21. Tatiyassa paṭhame amamāti vatthābharaṇapānabhojanādīsupi mamattavirahitā. Apariggahāti itthipariggahena apariggahā. Tesaṃ kira ‘‘ayaṃ mayhaṃ bhariyā’’ti mamattaṃ na hoti, mātaraṃ vā bhaginiṃ vā disvā chandarāgo na uppajjati. Dhammatāsiddhassa sīlassa ānubhāvena putte diṭṭhamatte eva mātuthanato thaññaṃ paggharati, tena saññāṇena nesaṃ mātari puttassa mātusaññā, mātu ca putte puttasaññā paccupaṭṭhitāti keci.

២១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៣ ពាក្យថា Amamā គឺមិនមានសេចក្តីប្រកាន់មាំថាជារបស់ខ្លួន សូម្បីតែក្នុងសម្លៀកបំពាក់ គ្រឿងអលង្ការ ភេសជ្ជៈ និងអាហារជាដើម។ ពាក្យថា Apariggahā គឺមិនមានការហួងហែងដោយការហួងហែងស្ត្រីឡើយ។ ឮថា ពួកជនទាំងនោះ មិនមានសេចក្តីប្រកាន់មាំថា «នាងនេះជាភរិយារបស់ខ្ញុំ» ឡើយ ហើយកាលបើឃើញម្តាយ ឬបងស្រីប្អូនស្រី ក៏មិនកើតមានឆន្ទរាគឡើយ។ ដោយអានុភាពនៃសីលដែលសម្រេចដោយធម្មតា គ្រាន់តែឃើញកូនភ្លាម ទឹកដោះក៏ហូរចេញពីដោះរបស់ម្តាយភ្លាម អាចារ្យខ្លះពោលថា ដោយសារសញ្ញា (គ្រឿងសម្គាល់) នោះ ទើបកូនកើតសេចក្តីសម្គាល់ថាម្តាយក្នុងម្តាយ និងម្តាយកើតសេចក្តីសម្គាល់ថាកូនក្នុងកូន។

Apicettha (sārattha. ṭī. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā) uttarakurukānaṃ puññānubhāvasiddho ayampi viseso veditabbo. Tattha kira tesu tesu padesesu ghananicitapattasañchannasākhāpasākhā kūṭāgārasamā manoramā rukkhā tesaṃ manussānaṃ nivesanakiccaṃ sādhenti. Yattha sukhaṃ nivasanti, aññepi tattha rukkhā sujātā sabbadāpi pupphitaggā tiṭṭhanti. Jalāsayāpi vikasitakamalakuvalayapuṇḍarīkasogandhikādipupphasañchannā sabbakālaṃ paramasugandhaṃ samantato pavāyantā tiṭṭhanti. Sarīrampi tesaṃ atidīghādidosarahitaṃ ārohapariṇāhasampannaṃ jarāya anabhibhūtattā valitapalitādidosavirahitaṃ yāvatāyukaṃ aparikkhīṇajavabalaparakkamasobhameva hutvā tiṭṭhati. Anuṭṭhānaphalūpajīvitāya na ca nesaṃ kasivaṇijjādivasena āhārapariyeṭṭhivasena dukkhaṃ atthi, tato eva na dāsadāsikammakarādipariggaho atthi, na ca tattha sītuṇhaḍaṃsamakasavātātapasarīsapavāḷādiparissayo atthi. Yathā nāmettha gimhānaṃ pacchime māse paccūsavelāyaṃ samasītuṇho utu [Pg.290] hoti, evameva sabbakālaṃ tattha samasītuṇhova utu hoti, na ca nesaṃ koci upaghāto vihesā vā uppajjati. Akaṭṭhapākimeva sāliṃ akaṇaṃ athusaṃ suddhaṃ sugandhaṃ taṇḍulapphalaṃ paribhuñjanti. Taṃ bhuñjantānaṃ nesaṃ kuṭṭhaṃ, gaṇḍo, kilāso, soso, kāso, sāso, apamāro, jaroti evamādiko na koci rogo uppajjati, na ca te khujjā vā vāmanā vā kāṇā vā kuṇī vā khañjā vā pakkhahatā vā vikalaṅgā vā vikalindriyā vā honti.

មួយវិញទៀត ក្នុងរឿងនេះ (សារត្ថទីបនីដីកា ភាគ១ ពន្យល់វេរញ្ជកណ្ឌ) គប្បីជ្រាបសេចក្តីប្លែកនេះ ដែលសម្រេចដោយបុញ្ញានុភាពរបស់ពួកជនអ្នកនៅឧត្តរកុរុទ្វីប។ ឮថា ក្នុងទ្វីបនោះ ដើមឈើទាំងឡាយដ៏គួរជាទីត្រេកអរ ដែលមានមែកធាងត្រឈឹងត្រឈៃ គ្របដណ្តប់ដោយស្លឹកដ៏ក្រាស់ឃ្មឹក ដូចជាប្រាសាទកំពូល តែងសម្រេចនូវកិច្ចជាទីលំនៅរបស់មនុស្សទាំងឡាយនោះ ក្នុងទីកន្លែងនោះៗ។ មនុស្សទាំងឡាយរស់នៅជាសុខក្នុងទីនោះ ដើមឈើដទៃទៀតក្នុងទីនោះ ក៏ដុះឡើងយ៉ាងល្អ មានផ្ការីកស្គុះស្គាយនៅចុងមែកគ្រប់ពេលវេលា។ សូម្បីតែស្រះទឹកទាំងឡាយ ក៏ដណ្តប់ទៅដោយផ្កាឈូក ផ្កាឧប្បល ផ្កាបុណ្ឌរិក និងផ្កាសោគន្ធិកៈជាដើម ដែលរីកស្គុះស្គាយ តែងជះក្លិនក្រអូបឈ្ងុយឈ្ងប់ទៅគ្រប់ទិសទីគ្រប់ពេលវេលា។ សូម្បីតែរាងកាយរបស់ពួកគេ ក៏មិនមានទោសមានកម្ពស់ខ្ពស់ពេកជាដើម ប្រកបដោយកម្ពស់និងទំហំសមសួន មិនត្រូវជរាគ្របដណ្តប់ មិនមានទោសមានស្បែកជ្រីវជ្រួញនិងសក់ស្កូវជាដើម មានតែកម្លាំងល្បឿន ព្យាយាម និងសេចក្តីល្អឥតថយចុះរហូតអស់អាយុ។ ព្រោះតែការរស់នៅដោយផលដែលកើតឡើងដោយមិនបាច់ខ្វល់ខ្វាយ ពួកគេមិនមានសេចក្តីទុក្ខព្រោះការស្វែងរកអាហារ ដោយការធ្វើស្រែចម្ការ ឬការជួញដូរជាដើមឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនមានការហួងហែងខ្ញុំស្រីខ្ញុំប្រុស និងកម្មករជាដើមឡើយ ហើយក្នុងទីនោះ ក៏មិនមានគ្រោះថ្នាក់អំពីត្រជាក់ ក្តៅ របោម មូស ខ្យល់ កម្តៅថ្ងៃ និងពស់វែកជាដើមឡើយ។ ធាតុអាកាសក្នុងទីនោះ តែងមានភាពត្រជាក់ក្តៅស្មើគ្នាគ្រប់ពេលវេលា ដូចជាធាតុអាកាសត្រជាក់ក្តៅស្មើគ្នាក្នុងវេលាជិតភ្លឺនៃខែចុងក្រោយនៃរដូវក្តៅក្នុងលោកនេះដែរ ហើយការបៀតបៀន ឬការក្តៅក្រហាយណាមួយ ក៏មិនកើតមានដល់ពួកគេឡើយ។ ពួកគេតែងបរិភោគនូវស្រូវសាលីដែលទុំឯងដោយមិនបាច់ដាំដុះ មិនមានកន្ទក់ មិនមានអង្កាម ជាអង្ករដ៏ស្អាត មានក្លិនក្រអូប។ កាលដែលពួកគេបរិភោគនូវស្រូវសាលីនោះ ជំងឺផ្សេងៗមាន ឃ្លង់ បូស ស្រែង របេង ក្អក ហឺត ឆ្កួតជ្រូក និងជរាជាដើម មិនដែលកើតមានឡើយ ហើយពួកគេក៏មិនមែនជាមនុស្សខ្នងគម មនុស្សតឿ មនុស្សខ្វាក់ មនុស្សដៃខ្វិន មនុស្សជើងខ្វិន មនុស្សស្លាប់មួយចំហៀងខ្លួន មនុស្សពិការអង្គប្រាណ ឬមនុស្សពិការឥន្ទ្រិយឡើយ។

Itthiyopi tattha nātidīghā, nātirassā, nātikisā, nātithūlā, nātikāḷā, naccodātā, sobhaggappattarūpā honti. Tathā hi dīghaṅgulī, tambanakhā, alambathanā, tanumajjhā, puṇṇacandamukhī, visālakkhī, mudugattā, sahitorū, odātadantā, gambhīranābhī, tanujaṅghā, dīghanīlavellitakesī, puthulasussoṇī, nātilomā, nālomā, subhagā, utusukhasamphassā, saṇhā, sakhilā, sukhasambhāsā, nānābharaṇavibhūsitā vicaranti. Sabbadāpi soḷasavassuddesikā viya honti, purisā ca pañcavīsativassuddesikā viya. Na puttadāresu rajjanti. Ayaṃ tattha dhammatā.

សូម្បីតែស្ត្រីទាំងឡាយក្នុងទ្វីបនោះ ក៏មិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក មិនស្គមពេក មិនធាត់ពេក មិនខ្មៅពេក មិនសពេក មានរូបសម្បត្តិដល់នូវភាពល្អឥតខ្ចោះ។ គឺថា នាងទាំងឡាយមានម្រាមដៃវែង មានក្រចកក្រហមព្រឿងៗ មានដោះមិនយារធ្លាក់ មានចង្កេះរាវ មានមុខដូចព្រះចន្ទពេញវង់ មានភ្នែកធំល្វឹងល្វើយ មានស្បែកទន់ល្មើយ មានភ្លៅមូលក្លំ មានធ្មេញសស្អាត មានផ្ចិតជ្រៅ មានស្មងជើងរាវ មានសក់វែងខ្មៅរលោងនិងរួញអង្កាញ់ មានត្រគាកធំទ្រលុកទ្រលន់ មិនមានរោមច្រើនពេក មិនមានរោមសោះ មានលក្ខណៈល្អ មានសម្ផស្សត្រជាក់ស្រួលតាមរដូវ មានសាច់ម៉ដ្ឋ មានវាចាទន់ភ្លន់ និយាយរកគួរឲ្យស្រឡាញ់ តែងដើរទៅមកដោយតុបតែងគ្រឿងអលង្ការផ្សេងៗ។ នាងទាំងឡាយតែងមានវ័យហាក់ដូចជាស្រីអាយុ ១៦ ឆ្នាំគ្រប់ពេលវេលា ចំណែកបុរសទាំងឡាយ ក៏មានវ័យហាក់ដូចជាប្រុសអាយុ ២៥ ឆ្នាំដែរ។ ពួកគេមិនត្រេកអរក្នុងកូននិងភរិយាឡើយ នេះជាធម្មតាក្នុងទ្វីបនោះ។

Sattāhikameva ca tattha itthipurisā kāmaratiyā viharanti. Tato vītarāgā viya yathāsakaṃ gacchanti, na tattha idha viya gabbhokkantimūlakaṃ, gabbhapariharaṇamūlakaṃ, vijāyanamūlakaṃ vā dukkhaṃ hoti. Rattakañcukato kañcanapaṭimā viya dārakā mātukucchito amakkhitā eva semhādinā sukheneva nikkhamanti. Ayaṃ tattha dhammatā.

ម្យ៉ាងទៀត ស្ត្រីនិងបុរសក្នុងទ្វីបនោះ តែងសេពកាមគុណត្រឹមតែ ៧ ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។ បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏បែកផ្លូវគ្នាទៅតាមចំណង់របស់ខ្លួន ហាក់ដូចជាអ្នកប្រាសចាករាគៈហើយ ក្នុងទ្វីបនោះ មិនមានសេចក្តីទុក្ខដែលមានការចុះកាន់គភ៌ជាមូលហេតុ ការរក្សាគភ៌ជាមូលហេតុ ឬការសម្រាលកូនជាមូលហេតុ ដូចជាក្នុងលោកនេះឡើយ។ កូនតូចៗតែងចាកចេញពីផ្ទៃម្តាយដោយងាយស្រួល មិនប្រឡាក់ដោយស្លេស្មជាដើមឡើយ ប្រៀបដូចជារូបបដិមាដែលស្រោបដោយមាស ចេញពីស្រោមពណ៌ក្រហមដូច្នោះឯង។ នេះជាធម្មតាក្នុងទ្វីបនោះ។

Mātā pana puttaṃ vā dhītaraṃ vā vijāyitvā te vicaraṇakappadese ṭhapetvā anapekkhā yathāruci gacchati. Tesaṃ tattha sayitānaṃ ye passanti purisā vā itthiyo vā, te attano aṅguliyo upanāmenti. Tesaṃ kammabalena tato khīraṃ pavattati, tena te dārakā yāpenti. Evaṃ pana vaḍḍhentā katipayadivaseheva laddhabalā hutvā dārikā itthiyo upagacchanti, dārakā purise. Kapparukkhato eva ca tesaṃ tattha vatthābharaṇāni nipphajjanti. Nānāvirāgavaṇṇavicittāni hi sukhumāni mudusukhasamphassāni vatthāni tattha tattha kapparukkhesu olambantāni tiṭṭhanti. Nānāvidharasmijālasamujjalavividhavaṇṇaratanavinaddhāni [Pg.291] anekavidhamālākammalatākammabhittikammavicittāni sīsūpagagīvūpagahatthūpagakaṭūpagapādūpagāni sovaṇṇamayāni ābharaṇāni kapparukkhato olambanti. Tathā vīṇāmudiṅgapaṇavasammatāḷasaṅkhavaṃsavetāḷaparivādinīvallakīpabhutikā tūriyabhaṇḍāpi tato tato olambanti. Tattha bahū phalarukkhā kumbhamattāni phalāni phalanti madhurarasāni, yāni paribhuñjitvā te sattāhampi khuppipāsāhi na bādhīyanti.

ចំណែកម្តាយ កាលបើសម្រាលកូនប្រុស ឬកូនស្រីហើយ ក៏ដាក់កូននោះចោលក្នុងទីកន្លែងដែលមនុស្សដើរទៅមក ហើយដើរចេញទៅតាមចិត្តប្រាថ្នា ដោយមិនមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យឡើយ។ ពួកបុរស ឬស្ត្រីទាំងឡាយណាដែលបានឃើញកូនតូចៗដែលគេងនៅក្នុងទីនោះ តែងហុចម្រាមដៃរបស់ខ្លួនឲ្យ។ ទឹកដោះក៏ហូរចេញពីម្រាមដៃនោះ ដោយកម្លាំងកម្មរបស់កូនតូចទាំងនោះ កូនតូចទាំងនោះក៏រស់នៅបានដោយសារទឹកដោះនោះ។ កាលដែលចម្រើនវ័យឡើងយ៉ាងនេះ ត្រឹមតែពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ក៏មានកម្លាំង កូនស្រីក៏ចូលទៅរកពួកស្ត្រី កូនប្រុសក៏ចូលទៅរកពួកបុរស។ សម្លៀកបំពាក់និងគ្រឿងអលង្ការរបស់ពួកគេក្នុងទ្វីបនោះ តែងកើតឡើងអំពីដើមឈើកប្បព្រឹក្សតែម្តង។ ព្រោះថាសម្លៀកបំពាក់ទាំងឡាយដ៏ល្អិតទន់ល្មើយ មានពណ៌ប្លែកៗគ្នា តែងព្យួររយោងនៅតាមដើមឈើកប្បព្រឹក្សក្នុងទីនោះៗ។ គ្រឿងអលង្ការដែលធ្វើដោយមាស សម្រាប់ពាក់ក្បាល ពាក់ក ពាក់ដៃ ពាក់ចង្កេះ និងពាក់ជើង ដែលរចនាដោយក្បាច់ផ្កា ក្បាច់វល្លិ និងក្បាច់ជញ្ជាំងផ្សេងៗ ប្រកបដោយរតនៈមានពណ៌ប្លែកៗ ភ្លឺចិញ្ចាចចិញ្ចែងដោយកាំរស្មីផ្សេងៗ តែងព្យួររយោងចុះមកអំពីដើមឈើកប្បព្រឹក្ស។ ព្រមទាំងគ្រឿងតូរ្យតន្ត្រីទាំងឡាយ មានពិណ ស្គរធំ ស្គរតូច ឈឹង ស័ង្ខ បំពង់ឫស្សី និងពិណវល្លិកីជាដើម ក៏ព្យួររយោងចុះមកអំពីទីនោះៗដែរ។ ក្នុងទ្វីបនោះ មានដើមឈើហូបផ្លែជាច្រើន ដែលមានផ្លែប៉ុនក្អម មានរសជាតិផ្អែមឆ្ងាញ់ ដែលពួកគេបរិភោគហើយ មិនត្រូវសេចក្តីឃ្លាននិងស្រេកបៀតបៀនឡើយ សូម្បីតែក្នុងរយៈពេល ៧ ថ្ងៃ។

Najjopi tattha suvisuddhajalā suppatitthā ramaṇīyā akaddamā vālukatalā nātisītā naccuṇhā surabhigandhīhi jalajapupphehi sañchannā sabbakālaṃ surabhī vāyantiyo sandanti, na tattha kaṇṭakikā kakkhaḷagacchalatā honti, akaṇṭakā pupphaphalasampannā eva honti, candananāgarukkhā sayameva rasaṃ paggharanti, nahāyitukāmā ca nadititthe ekajjhaṃ vatthābharaṇāni ṭhapetvā nadiṃ otaritvā nhatvā uttiṇṇuttiṇṇā upariṭṭhimaṃ upariṭṭhimaṃ vatthābharaṇaṃ gaṇhanti, na tesaṃ evaṃ hoti ‘‘idaṃ mama, idaṃ parassā’’ti. Tato eva na tesaṃ koci viggaho vā vivādo vā. Sattāhikā eva ca nesaṃ kāmaratikīḷā hoti, tato vītarāgā viya vicaranti. Yattha ca rukkhe sayitukāmā honti, tattheva sayanaṃ upalabbhati. Mate ca satte disvā na rodanti na socanti. Tañca maṇḍayitvā nikkhipanti. Tāvadeva ca nesaṃ tathārūpā sakuṇā upagantvā mataṃ dīpantaraṃ nenti, tasmā susānaṃ vā asuciṭṭhānaṃ vā tattha natthi, na ca tato matā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjanti. Dhammatāsiddhassa pañcasīlassa ānubhāvena te devaloke nibbattantīti vadanti. Vassasahassameva ca nesaṃ sabbakālaṃ āyuppamāṇaṃ, sabbametaṃ tesaṃ pañcasīlaṃ viya dhammatāsiddhamevāti.

សូម្បីតែទន្លេទាំងឡាយក្នុងទ្វីបនោះ ក៏មានទឹកដ៏ថ្លាស្អាត មានកំពង់ទឹកដ៏ល្អ គួរជាទីត្រេកអរ មិនមានភក់ មានខ្សាច់នៅបាតទន្លេ មិនត្រជាក់ពេក មិនក្តៅពេក ដណ្តប់ទៅដោយផ្កាក្នុងទឹកដែលមានក្លិនក្រអូប តែងហូរទៅដោយជះក្លិនក្រអូបគ្រប់ពេលវេលា។ ក្នុងទ្វីបនោះ មិនមានគុម្ពោតព្រៃ ឬវល្លិដែលមានបន្លាដ៏រឹងឡើយ មានតែដើមឈើដែលមិនមានបន្លា ប្រកបដោយផ្កានិងផ្លែប៉ុណ្ណោះ។ ដើមខ្លឹមចន្ទន៍ និងដើមខ្ទឹង តែងហូរជ័រចេញមកដោយខ្លួនឯង។ ពួកជនដែលចង់ងូតទឹក តែងដាក់សម្លៀកបំពាក់និងគ្រឿងអលង្ការទុកជាមួយគ្នានៅកំពង់ទឹក រួចចុះទៅងូតទឹកក្នុងទន្លេ កាលបើឡើងមកវិញ ក៏កាន់យកសម្លៀកបំពាក់និងគ្រឿងអលង្ការដែលនៅខាងលើៗ ពួកគេមិនមានសេចក្តីគិតយ៉ាងនេះថា «នេះជារបស់ខ្ញុំ នេះជារបស់អ្នកដទៃ» ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ពួកគេទើបមិនមានការទាស់ទែង ឬការឈ្លោះប្រកែកគ្នាឡើយ។ ការលេងកម្សាន្តក្នុងកាមគុណរបស់ពួកគេ តែងមានត្រឹមតែ ៧ ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏ដើរទៅមកហាក់ដូចជាអ្នកប្រាសចាករាគៈហើយ។ ពួកគេចង់គេងនៅក្រោមដើមឈើណា ទីដេកក៏កើតមាននៅក្រោមដើមឈើនោះឯង។ កាលបើឃើញសត្វ (មនុស្ស) ស្លាប់ ពួកគេមិនយំយែក មិនសោកស្តាយឡើយ។ ពួកគេតែងតុបតែងសពនោះ រួចដាក់ចុះ。 ក្នុងខណៈនោះឯង ពួកសត្វស្លាបដែលមានសភាពបែបនោះ តែងហោះមកនាំយកសពនោះទៅកាន់កោះដទៃ ព្រោះហេតុនោះ ទីប៉ាឆា ឬទីកន្លែងមិនស្អាត មិនមានក្នុងទ្វីបនោះឡើយ។ ហើយពួកជនដែលស្លាប់អំពីទ្វីបនោះ មិនដែលទៅកើតក្នុងនរក ក្នុងកំណើតសត្វតិរច្ឆាន ឬក្នុងបេត្តវិស័យឡើយ។ លោកពោលថា ដោយអានុភាពនៃបញ្ចសីលដែលសម្រេចដោយធម្មតា ពួកគេតែងទៅកើតក្នុងទេវលោក។ អាយុកាលរបស់ពួកគេ តែងមានប្រមាណ ១,០០០ ឆ្នាំគ្រប់ពេលវេលា សេចក្តីទាំងពួងនេះ តែងសម្រេចដោយធម្មតា ដូចជាបញ្ចសីលរបស់ពួកគេដូច្នោះឯង។

Tiṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយតិដ្ឋានសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

3. Taṇhāmūlakasuttavaṇṇanā

៣. ការអធិប្បាយតណ្ហាមូលកសូត្រ

23. Tatiye (dī. ni. ṭī. 2.103) esanataṇhāti bhogānaṃ pariyesanavasena pavattā taṇhā. Esitataṇhāti pariyiṭṭhesu bhogesu uppajjamānataṇhā. Paritassanavasena [Pg.292] pariyesati etāyāti pariyesanā, āsayato payogato ca pariyesanā tathāpavatto cittuppādo. Tenāha ‘‘taṇhāya sati hotī’’ti. Rūpādiārammaṇappaṭilābhoti savatthukānaṃ rūpādiārammaṇānaṃ gavesanavasena paṭilābho. Yaṃ pana apariyiṭṭhaṃyeva labbhati, tampi atthato pariyesanāya laddhameva nāma tathārūpassa kammassa pubbekatattā eva labbhanato. Tenāha ‘‘so hi pariyesanāya sati hotī’’ti.

២៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ (ទី. និ. ដី. ២.១០៣) ពាក្យថា «ឯសនតណ្ហា» បានដល់ តណ្ហាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការស្វែងរកភោគៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ឯសិតតណ្ហា» បានដល់ តណ្ហាដែលកើតឡើងក្នុងភោគៈទាំងឡាយដែលស្វែងរកបានហើយ។ ការស្វែងរកដោយអំណាចនៃការរវើរវាយ (ឬការក្រវះក្រហាយ) ព្រោះតណ្ហានោះ ឈ្មោះថា «បរិយេសនា» (ការស្វែងរក) ពោលគឺ ការស្វែងរកដោយអំណាចនៃអាសយៈ (អធ្យាស្រ័យ) និងបយោគៈ (ការព្យាយាម) គឺការកើតឡើងនៃចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «តណ្ហាយ សតិ ហោតី» (កាលបើមានតណ្ហា ទើបមានការស្វែងរក)។ ពាក្យថា «រូបាទិអារម្មណប្បដិលាភោ» បានដល់ ការបាននូវអារម្មណ៍មានរូបជាដើម ព្រមទាំងវត្ថុ ដោយអំណាចនៃការស្វែងរកអារម្មណ៍មានរូបជាដើម។ ចំណែកឯរបស់ណាដែលបានមកដោយមិនបាច់ស្វែងរកឡើយ សូម្បីរបស់នោះ ដោយអត្ថក៏ឈ្មោះថាបានមកដោយសារការស្វែងរកដែរ ព្រោះថាបានមកដោយសារកម្មមានសភាពយ៉ាងនោះដែលខ្លួនបានធ្វើទុកហើយក្នុងកាលមុន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «សោ ហិ បរិយេសនាយ សតិ ហោតី» (ព្រោះថា ការបានអារម្មណ៍នោះ កាលបើមានការស្វែងរក ទើបមាន)។

Sukhavinicchayanti sukhaṃ visesato nicchinotīti sukhavinicchayo. Sukhaṃ sabhāvato samudayato atthaṅgamato ādīnavato nissaraṇato ca yāthāvato jānitvā pavattañāṇaṃva sukhavinicchayaṃ. Jaññāti jāneyya. ‘‘Subhaṃ sukha’’ntiādikaṃ ārammaṇe abhūtākāraṃ vividhaṃ ninnabhāvena cinoti āropetīti vinicchayo, assādānupassanā taṇhā. Diṭṭhiyāpi evameva vinicchayabhāvo veditabbo. Imasmiṃ pana sutte vitakkoyeva āgatoti yojanā. Imasmiṃ pana sutteti sakkapañhasutte (dī. ni. 2.358). Tattha hi ‘‘chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti āgataṃ. Idhāti imasmiṃ sutte. Vitakkeneva vinicchinantīti etena ‘‘vinicchinati etenāti vinicchayo’’ti vinicchayasaddassa karaṇasādhanamāha. Ettakantiādi vinicchayanākāradassanaṃ.

ពាក្យថា «សុខវិនិច្ឆយំ» សេចក្តីថា ការសម្រេចសេចក្តីចំពោះសុខៈដោយឡែក ឈ្មោះថា សុខវិនិច្ឆ័យ។ ម្យ៉ាងទៀត ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយដឹងតាមពិតនូវសុខៈ ដោយសភាវៈ ដោយសមុទ័យ ដោយអត្ថង្គមៈ (ការរលត់) ដោយអាទីនវៈ (ទោស) និងដោយនិស្សរណៈ (ការរំដោះខ្លួន) ហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា សុខវិនិច្ឆ័យ។ ពាក្យថា «ជញ្ញា» បានដល់ គប្បីដឹង។ ពាក្យថា «វិនិច្ឆយោ» សេចក្តីថា ការសន្សំគឺការបង្អោនទៅ និងការលើកឡើងនូវអាការៈមិនពិតផ្សេងៗ ក្នុងអារម្មណ៍ មានពាក្យថា «ល្អ សុខ» ជាដើម បានដល់ តណ្ហាដែលជាអស្សាទានុបស្សនា (ការយល់ឃើញថារសជាតិឆ្ងាញ់ពិសា)។ សូម្បីក្នុងទិដ្ឋិ ក៏គប្បីដឹងនូវសភាវៈជាវិនិច្ឆ័យយ៉ាងនេះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ មានការប្រកបសេចក្តីថា វិតក្កៈប៉ុណ្ណោះដែលមកដល់ហើយ។ ពាក្យថា «ក្នុងសូត្រនេះ» គឺក្នុងសក្កបញ្ហសូត្រ (ទី. និ. ២.៣៥៨)។ ព្រោះថាក្នុងសូត្រនោះ មានពាក្យមកថា «បពិត្រសក្កទេវរាជ ឆន្ទៈមានវិតក្កៈជាហេតុ»។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» គឺក្នុងសូត្រនេះ។ ពាក្យថា «វិនិច្ឆិនន្តិ ដោយវិតក្កៈហ្នឹងឯង» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលករណសាធនៈនៃសព្ទថា វិនិច្ឆ័យ ដោយពាក្យថា «វិនិច្ឆិនតិ ឯតេនាតិ វិនិច្ឆយោ» (ជនទាំងឡាយរមែងសម្រេចសេចក្តីដោយធម៌នោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា វិនិច្ឆ័យ)។ ពាក្យថា «ប៉ុណ្ណេះ» ជាដើម ជាការបង្ហាញនូវអាការៈនៃវិនិច្ឆ័យ។

Chandanaṭṭhena chando, evaṃ rañjanaṭṭhena rāgoti chandarāgo. Svāyaṃ anāsevanatāya mando hutvā pavatto idhādhippetoti āha ‘‘dubbalarāgassādhivacana’’nti. Ajjhosānanti taṇhādiṭṭhivasena abhinivesanaṃ. ‘‘Mayhaṃ ida’’nti hi taṇhāgāho yebhuyyena attaggāhasannissayova hoti. Tenāha ‘‘ahaṃ mamantī’’ti. Balavasanniṭṭhānanti ca tesaṃ gāhānaṃ thirabhāvappattimāha. Taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇanti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānavasena abhiniviṭṭhassa attattaniyaggāhavatthuno aññāsādhāraṇaṃ viya katvā pariggahetvā ṭhānaṃ, tathāpavatto lobhasahagatacittuppādo. Attanā pariggahitassa vatthuno yassa vasena parehi sādhāraṇabhāvassa asahamāno hoti puggalo, so dhammo asahanatā. Evaṃ vacanatthaṃ vadanti niruttinayena. Saddalakkhaṇena pana yassa dhammassa vasena macchariyayogato puggalo maccharo[Pg.293], tassa bhāvo, kammaṃ vā macchariyaṃ, maccharo dhammo. Macchariyassa balavabhāvato ādarena rakkhaṇaṃ ārakkhoti āha ‘‘dvāra…pe… suṭṭhu rakkhaṇa’’nti.

ឈ្មោះថា «ឆន្ទៈ» ព្រោះអត្ថថាប្រាថ្នា ឈ្មោះថា «រាគៈ» ព្រោះអត្ថថាតម្រេកយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា «ឆន្ទរាគ»។ ឆន្ទរាគនោះ ព្រោះមិនបានសេពញឹកញាប់ ទើបប្រព្រឹត្តទៅជាសភាពទន់ខ្សោយ ក្នុងទីនេះសំដៅយកឆន្ទរាគនោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ជាឈ្មោះនៃរាគៈដ៏ទន់ខ្សោយ»។ ពាក្យថា «អជ្ឈោសានំ» បានដល់ ការចូលទៅស្អិតកៀកដោយអំណាចនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ព្រោះថា ការប្រកាន់ដោយតណ្ហាថា «នេះជារបស់អញ» ជាធម្មតាតែងតែមានការប្រកាន់មាំថាជាខ្លួនជាទីពឹង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ខ្ញុំ របស់ខ្ញុំ»។ ពាក្យថា «ពលវសន្និដ្ឋានំ» (ការសម្រេចចិត្តយ៉ាងមាំមួន) គឺការនិយាយដល់ការដល់នូវសភាពមាំមួននៃការប្រកាន់ទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា «ការធ្វើការហួងហែងដោយអំណាចតណ្ហានិងទិដ្ឋិ» បានដល់ ការធ្វើវត្ថុដែលជាទីតាំងនៃការប្រកាន់ថាខ្លួននិងជារបស់ខ្លួន ដែលបុគ្គលចូលទៅស្អិតកៀកដោយអំណាចនៃការសម្រេចចិត្តយ៉ាងមាំមួនថា ខ្ញុំ របស់ខ្ញុំ ឲ្យដូចជាមិនទាក់ទងនឹងអ្នកដទៃ ហើយហួងហែងទុក គឺការកើតឡើងនៃចិត្តដែលប្រកបដោយលោភៈដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ ធម៌ណាដែលជាហេតុធ្វើឲ្យបុគ្គលមិនអាចអត់ទ្រាំនឹងការដែលអ្នកដទៃមកមានចំណែករួមក្នុងវត្ថុដែលខ្លួនហួងហែងទុកហើយ ធម៌នោះឈ្មោះថា «អសហនតា» (ការមិនអត់ទ្រាំ)។ ពួកលោកពោលវិគ្រោះសព្ទតាមន័យនិរុត្តិយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ តាមសទ្ទលក្ខណៈ (ក្បួនវេយ្យាករណ៍) ធម៌ណាដែលជាហេតុនាំឲ្យបុគ្គលជាអ្នកកំណាញ់ ព្រោះប្រកបដោយមច្ឆរិយៈ សភាវៈ ឬកម្មនៃធម៌នោះ ឈ្មោះថា «មច្ឆរិយៈ» គឺធម៌កំណាញ់។ ការរក្សាដោយយកចិត្តទុកដាក់ ព្រោះភាពខ្លាំងក្លានៃមច្ឆរិយៈ ឈ្មោះថា «អារក្ខៈ» (ការរក្សា) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ការរក្សាទ្វារ...បេ... យ៉ាងល្អ»។

Attano phalaṃ karotīti karaṇaṃ, yaṃ kiñci kāraṇaṃ. Adhikaṃ karaṇanti adhikaraṇaṃ, visesakāraṇaṃ. Visesakāraṇañca bhogānaṃ ārakkhadaṇḍādānādianatthasambhavassāti vuttaṃ ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’ntiādi. Paranisedhanatthanti māraṇādinā paresaṃ vibādhanatthaṃ. Ādiyanti etenāti ādānaṃ, daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ, daṇḍaṃ āharitvā paraviheṭhanacittuppādo. Satthādānepi eseva nayo. Hatthaparāmāsādivasena kāyena kātabbo kalaho kāyakalaho. Mammaghaṭṭanādivasena vācāya kātabbo kalaho vācākalaho. Virujjhanavasena virūpaṃ gaṇhāti etenāti viggaho. Viruddhaṃ vadati etenāti vivādo. ‘‘Tuvaṃ tuva’’nti agāravavacanasahacaraṇato tuvaṃtuvaṃ. Sabbepi te tathāpavattadosasahagatā cittuppādā veditabbā. Tenāha bhagavā ‘‘aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’’ti.

ហេតុណាមួយដែលធ្វើឲ្យកើតផលរបស់ខ្លួន ហេតុនោះឈ្មោះថា «ករណៈ» (ហេតុ)។ ហេតុដ៏ក្រៃលែង ឈ្មោះថា «អធិករណៈ» (ហេតុពិសេស)។ ម្យ៉ាងទៀត ហេតុពិសេសនៃការកើតឡើងនៃអនត្ថៈមានការរក្សាភោគៈ និងការកាន់យកដំបងជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «មានការរក្សាជាហេតុ» ជាដើម។ ពាក្យថា «ដើម្បីហាមឃាត់អ្នកដទៃ» បានដល់ ដើម្បីបៀតបៀនអ្នកដទៃដោយការសម្លាប់ជាដើម។ ជនទាំងឡាយរមែងកាន់យកដោយឧបករណ៍នេះ ហេតុនោះ ឧបករណ៍នោះឈ្មោះថា «អាទានៈ» (ការកាន់យក) ការកាន់យកនូវដំបង ឈ្មោះថា «ទណ្ឌាទានៈ» បានដល់ ការកើតឡើងនៃចិត្តដែលចង់បៀតបៀនអ្នកដទៃដោយការកាន់យកដំបងមក។ សូម្បីក្នុងការកាន់យកនូវគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ (សត្ថាទានៈ) ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ជម្លោះដែលគប្បីធ្វើដោយកាយ ដោយអំណាចនៃការចាប់ពាល់ដោយដៃជាដើម ឈ្មោះថា «កាយកលហៈ» (ជម្លោះផ្លូវកាយ)។ ជម្លោះដែលគប្បីធ្វើដោយវាចា ដោយអំណាចនៃការនិយាយប៉ះពាល់កេរ្តិ៍ខ្មាសជាដើម ឈ្មោះថា «វាចាកលហៈ» (ជម្លោះផ្លូវវាចា)។ បុគ្គលរមែងកាន់យកនូវសភាពខុសប្លែក (ទាស់ទែង) ដោយអំណាចនៃការប្រឆាំងគ្នា ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា «វិគ្គហៈ» (ការទាស់ទែង)។ បុគ្គលរមែងនិយាយប្រឆាំងគ្នាដោយពាក្យនោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា «វិវាទៈ» (ការវិវាទ)។ ពាក្យថា «តូវំតូវំ» (ការនិយាយអញៗ ឬហៅឯងៗ) ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅជាមួយពាក្យមិនគោរពថា «ឯង ឯង»។ គប្បីដឹងថា ធម៌ទាំងអស់នោះ គឺការកើតឡើងនៃចិត្តដែលប្រកបដោយទោសៈដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ធម៌ទាំងឡាយជាអកុសលដ៏លាមកដ៏ច្រើនរមែងកើតឡើង»។

Taṇhāmūlakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតណ្ហាមូលកសូត្រ ចប់ហើយ។

4-5. Sattāvāsasuttādivaṇṇanā

៤-៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសត្តាវាសសូត្រជាដើម

24-25. Catutthe sattā āvasanti etesūti sattāvāsā, nānattasaññiādibhedā sattanikāyā. Yasmā te te sattanivāsā tappariyāpannānaṃ sattānaṃ tāya eva tappariyāpannatāya ādhāro viya vattabbataṃ arahanti. Samudāyācāro hi avayavassa yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti, tasmā ‘‘sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho’’ti vuttaṃ. Suddhāvāsāpi sattāvāsova ‘‘na so, bhikkhave, sattāvāso sulabharūpo, yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī’’ti (dī. ni. 2.91) vacanato. Yadi evaṃ te kasmā idha na gahitāti tattha kāraṇamāha ‘‘asabbakālikattā’’tiādi. Vehapphalā pana catuttheyeva sattāvāse bhajantīti daṭṭhabbaṃ. Pañcamaṃ uttānameva.

២៤-២៥. ក្នុងសូត្រទី ៤ ទីកន្លែងដែលសត្វទាំងឡាយរស់នៅ ឈ្មោះថា «សត្តាវាសៈ» (ទីលំនៅរបស់សត្វ) បានដល់ ពួកសត្វដែលមានការបែងចែកមាននានត្តសញ្ញីសត្វជាដើម។ ព្រោះថា ទីលំនៅរបស់សត្វនោះៗ គួរដល់ការហៅថាជាទីអាស្រ័យនៃសត្វទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនោះៗ ដោយសារតែការរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនោះៗឯង។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃចំណែកធំ (សមុទាយៈ) រមែងមានក្នុងចំណែករង (អវយវៈ) ដូចពាក្យថា «មែកឈើនៅក្នុងដើមឈើ» ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ទីលំនៅរបស់សត្វទាំងឡាយ សេចក្តីថា ទីកន្លែងជាទីរស់នៅ»។ សូម្បីសុទ្ធាវាសភូមិ ក៏ជាសត្តាវាសៈដែរ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទីលំនៅរបស់សត្វណាដែលតថាគតមិនធ្លាប់រស់នៅ ក្នុងរយៈកាលដ៏វែងនេះ មិនមែនជាទីរកបានដោយងាយឡើយ វៀរលែងតែទេវតាជាន់សុទ្ធាវាសចេញ» (ទី. និ. ២.៩១)។ បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាមិនកាន់យកសុទ្ធាវាសភូមិទាំងនោះក្នុងទីនេះ? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលហេតុក្នុងសេចក្តីនោះថា «ព្រោះមិនមានក្នុងកាលទាំងពួង» ជាដើម។ ចំណែកឯពួកព្រហ្មជាន់វេហប្ផលៈ គប្បីជ្រាបថា រាប់បញ្ចូលក្នុងសត្តាវាសៈទី ៤ ហ្នឹងឯង។ សូត្រទី ៥ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

Sattāvāsasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសត្តាវាសសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

6. Silāyūpasuttavaṇṇanā

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសិលាយូបសូត្រ

26. Chaṭṭhe [Pg.294] pamāṇamajjhimassa purisassa catuvīsataṅguliko hattho kukku, ‘‘kakkū’’tipi tasseva nāmaṃ. Aṭṭha kukkū upari nemassāti aṭṭha hatthā āvāṭassa upari uggantvā ṭhitā bhaveyyuṃ. Sesamettha uttānameva.

២៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ហត្ថដែលមាន ២៤ ធ្នាប់ របស់បុរសដែលមានកម្ពស់មធ្យម ឈ្មោះថា «កុក្កុ» (ហត្ថ) សូម្បីពាក្យថា «កក្កុ» ក៏ជាឈ្មោះនៃហត្ថនោះដែរ។ ពាក្យថា «អដ្ឋ កុក្កូ ឧបរិ នេមស្ស» សេចក្តីថា គប្បីមានប្រវែង ៨ ហត្ថ ផុសឡើងខ្ពស់ផុតពីមាត់រណ្តៅឡើងទៅលើ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

Silāyūpasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសិលាយូបសូត្រ ចប់ហើយ។

7. Paṭhamaverasuttavaṇṇanā

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបឋមវេរសូត្រ

27. Sattame (saṃ. ni. ṭī. 2.241) yatoti yasmiṃ kāle. Ayañhi to-saddo dā-saddo viya idha kālavisayo, yadāti vuttaṃ hoti. Bhayāni verānīti bhīyate bhayaṃ, bhayena yogā, bhāyitabbena vā bhayaṃ eva verappasavaṭṭhena veranti ca laddhanāmā cetanādayo. Pāṇātipātādayo hi yassa pavattanti, yañca uddissa pavattīyanti, ubhayesañca verāvahā, tato eva cete bhāyitabbā verasañjanakā nāmāti. Sotassa ariyamaggassa ādito pajjanaṃ paṭipatti adhigamo sotāpatti. Tadatthāya tattha patiṭṭhitassa ca aṅgāni sotāpattiyaṅgāni. Duvidhañhi (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.41) sotāpattiyaṅgaṃ sotāpattiatthāya ca aṅgaṃ kāraṇaṃ, yaṃ sotāpattimaggappaṭilābhato pubbabhāge sotāpattippaṭilābhāya saṃvattati, ‘‘sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammapaṭipattī’’ti (dī. ni. 3.311) evaṃ āgataṃ. Paṭiladdhaguṇassa ca sotāpattiṃ patvā ṭhitassa aṅgaṃ, yaṃ ‘‘sotāpannassa aṅga’’ntipi vuccati ‘‘sotāpanno aṅgīyati ñāyati etenā’’ti katvā, buddhe aveccappasādādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Idamidhādhippetaṃ.

២៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ (សំ. និ. ដី. ២.២៤១) ពាក្យថា «យតោ» បានដល់ ក្នុងកាលណា។ ព្រោះថា តោ-បច្ច័យនេះ ក្នុងទីនេះមានអត្ថជាកាល ដូចជា ទា-បច្ច័យដែរ ពោលគឺមានន័យថា យទា (ក្នុងកាលណា)។ ពាក្យថា «ភយានិ វេរានិ» សេចក្តីថា ធម្មជាតិដែលគេតែងខ្លាច ឈ្មោះថា «ភ័យ» ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយមានចេតនាជាដើម ដែលប្រកបដោយភ័យ ឬជាទីគួរខ្លាច ឈ្មោះថា «ភ័យ» ហ្នឹងឯង ហើយបានឈ្មោះថា «វេរៈ» (ពៀរ) ព្រោះជាហេតុបង្កើតពៀរ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដែលប្រព្រឹត្តកន្លងនូវបាណាតិបាតជាដើម និងបុគ្គលដែលគេសំដៅប្រព្រឹត្តកន្លងនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះរមែងនាំមកនូវពៀរដល់បុគ្គលទាំងពីរពួកនោះ ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ទាំងនោះទើបឈ្មោះថាជាទីគួរខ្លាច និងជាធម៌បង្កើតពៀរ។ ការឈានទៅរក គឺការប្រតិបត្តិ ឬការសម្រេចនូវអរិយមគ្គដែលជាខ្សែទឹកតាំងពីដំបូង ឈ្មោះថា «សោតាបត្តិ»។ អង្គទាំងឡាយរបស់បុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សោតាបត្តិនោះ ឈ្មោះថា «សោតាបត្តិយង្គ» (អង្គនៃសោតាបត្តិ)។ ព្រោះថា សោតាបត្តិយង្គមាន ២ យ៉ាង (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៤១) គឺ អង្គដែលជាហេតុដើម្បីសម្រេចសោតាបត្តិ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវសោតាបត្តិក្នុងបុព្វភាគមុននឹងបានសម្រេចសោតាបត្តិមគ្គ ដូចដែលមកហើយថា «ការសេពគប់សប្បុរស ការស្តាប់ព្រះសទ្ធម៌ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ ការប្រតិបត្តិធម៌សមគួរដល់ធម៌»។ និងអង្គរបស់បុគ្គលដែលបានសម្រេចគុណធម៌ហើយ គឺតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិហើយ ដែលហៅម្យ៉ាងទៀតថា «អង្គរបស់ព្រះសោតាបន្ន» ព្រោះពាក្យថា «ព្រះសោតាបន្ន តែងដឹងច្បាស់នូវអង្គនេះ» នេះជាឈ្មោះនៃសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនរំភើបក្នុងព្រះពុទ្ធជាដើម។ សោតាបត្តិយង្គនេះឯង ដែលសំដៅយកក្នុងទីនេះ។

Khīṇanirayotiādīsu āyatiṃ tattha anuppajjanatāya khīṇo nirayo mayhati, so ahaṃ khīṇanirayo. Esa nayo sabbattha. Sotāpannoti maggasotaṃ āpanno. Avinipātadhammoti na vinipātasabhāvo. Niyatoti paṭhamamaggasaṅkhātena sammattaniyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhāto sambodhi paraṃ ayanaṃ [Pg.295] mayhanti sohaṃ sambodhiparāyaṇo, sambodhiṃ avassaṃ abhisambujjhanakoti attho.

ក្នុងពាក្យមានពាក្យថា «ខីណនិរយោ» ជាដើម មានសេចក្តីថា នរកដែលខ្ញុំមិនត្រូវទៅកើតទៀតក្នុងអនាគត ឈ្មោះថាអស់ហើយ ខ្ញុំនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមាននរកអស់ហើយ។ ន័យនេះដូចគ្នាគ្រប់ទីកន្លែង។ ពាក្យថា «សោតាបn្នោ» បានដល់ ចូលទៅកាន់ខ្សែគឺមគ្គ។ ពាក្យថា «អវិនិបាតធម្មោ» បានដល់ មិនមានសភាវៈធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអបាយ។ ពាក្យថា «និយតោ» បានដល់ ជាអ្នកទៀងទាត់ដោយសម្មត្តនិយាម ពោលគឺបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ)។ ពាក្យថា «សម្ពោធិបរាយណោ» សេចក្តីថា ព្រះសម្ពោធិ ពោលគឺមគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣ ជាទីទៅខាងមុខរបស់ខ្ញុំ ខ្ញុំនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមានព្រះសម្ពោធិជាទីទៅខាងមុខ មានន័យថា ជាអ្នកនឹងបានត្រាស់ដឹងនូវព្រះសម្ពោធិជាប្រាកដ។

Pāṇātipātapaccayāti pāṇātipātakammassa karaṇahetu. Bhayaṃ veranti atthato ekaṃ. Veraṃ vuccati virodho, tadeva bhāyitabbato ‘‘bhaya’’nti vuccati. Tañca panetaṃ duvidhaṃ hoti – bāhiraṃ, ajjhattikanti. Ekena hi ekassa pitā mārito hoti. So cinteti ‘‘etena kira me pitā mārito, ahampi taṃyeva māressāmī’’ti nisitaṃ satthaṃ ādāya carati. Yā tassa abbhantare uppannā veracetanā, idaṃ bāhiraṃ veraṃ nāma tassa verassa mūlabhūtato verakārakapuggalato bahibhāvattā. Yā pana itarassa ‘‘ayaṃ kira maṃ māressāmīti carati, ahameva naṃ paṭhamataraṃ māressāmī’’ti cetanā uppajjati, idaṃ ajjhattikaṃ veraṃ nāma. Idaṃ tāva ubhayampi diṭṭhadhammikameva. Yā pana taṃ niraye uppannaṃ disvā ‘‘etaṃ paharissāmī’’ti jalitaṃ ayamuggaraṃ gaṇhantassa nirayapālassa cetanā uppajjati, idamassa samparāyikaṃ bāhiraṃ veraṃ. Yā cassa ‘‘ayaṃ niddosaṃ maṃ paharissāmīti āgacchati, ahameva naṃ paṭhamataraṃ paharissāmī’’ti cetanā uppajjati, idamassa samparāyikaṃ ajjhattaṃ veraṃ. Yaṃ panetaṃ bāhiraṃ veraṃ, taṃ aṭṭhakathāsu ‘‘puggalavera’’nti vuccati. Dukkhaṃ domanassanti atthato ekameva. Yathā cettha, evaṃ sesesupi ‘‘iminā mama bhaṇḍaṃ haṭaṃ, mayhaṃ dāresu cārittaṃ āpannaṃ, musā vatvā attho bhaggo, surāmadamattena idaṃ nāma kata’’ntiādinā nayena verappavatti veditabbā.

ពាក្យថា «បាណាតិបាតប្បច្ចយា» បានដល់ ព្រោះហេតុនៃការធ្វើនូវបាណាតិបាតកម្ម។ ពាក្យថា «ភយំ វេរំ» ដោយអត្ថគឺតែមួយ។ ការតបតគ្នា ឈ្មោះថា «ពៀរ» ពៀរនោះឯង ព្រោះជាទីគួរខ្លាច ទើបហៅថា «ភ័យ»។ ភ័យនិងពៀរនោះ មាន ២ យ៉ាង គឺ ពៀរខាងក្រៅ និងពៀរខាងក្នុង។ ព្រោះថា ឪពុករបស់បុគ្គលម្នាក់ ត្រូវបុគ្គលម្នាក់ទៀតសម្លាប់។ បុគ្គលនោះគិតថា «ឮថា បុគ្គលនេះសម្លាប់ឪពុកអញ អញក៏នឹងសម្លាប់បុគ្គលនោះវិញដែរ» ហើយកាន់យកគ្រឿងសាស្ត្រាវុធដ៏មុតដើរទៅ។ វេរចេតនាដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា «ពៀរខាងក្រៅ» ព្រោះមានសភាពនៅខាងក្រៅអំពីបុគ្គលអ្នកធ្វើពៀរដែលជាឫសគល់នៃពៀរនោះ។ ចំណែកឯចេតនាដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលម្នាក់ទៀតថា «ឮថា បុគ្គលនេះដើរមកដើម្បីសម្លាប់អញ អញនឹងសម្លាប់វាឲ្យបានមុនសិន» នេះឈ្មោះថា «ពៀរខាងក្នុង»។ ពៀរទាំងពីរយ៉ាងនេះ ជាពៀរក្នុងបច្ចុប្បន្ន (ទិដ្ឋធម្មិកៈ) សិន។ ចំណែកឯចេតនារបស់យមបាលដែលឃើញបុគ្គលនោះកើតក្នុងនរក ហើយគិតថា «អញនឹងវាយបុគ្គលនេះ» រួចកាន់យកដំបងដែកដ៏មានរស្មីរុងរឿង នេះឈ្មោះថា «ពៀរខាងក្រៅក្នុងបរលោក» (សម្បរាយិកៈ) របស់បុគ្គលនោះ។ ចំណែកឯចេតនារបស់សត្វនរកនោះដែលកើតឡើងថា «យមបាលនេះដើរមកដើម្បីវាយអញដែលមិនមានទោស អញនឹងវាយវាឲ្យបានមុនសិន» នេះឈ្មោះថា «ពៀរខាងក្នុងក្នុងបរលោក» របស់សត្វនរកនោះ។ ពៀរណាដែលជាពៀរខាងក្រៅនេះ ក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយហៅថា «បុគ្គលពៀរ»។ ពាក្យថា «ទុក្ខំ ទោមនស្សំ» ដោយអត្ថគឺតែមួយ។ គប្បីជ្រាបការប្រព្រឹត្តទៅនៃពៀរក្នុងសិក្ខាបទដែលសេសសល់ ដូចជាក្នុងសិក្ខាបទនេះដែរ ដោយន័យមានជាដើមថា «បុគ្គលនេះលួចទ្រព្យរបស់អញ បុគ្គលនេះប្រព្រឹត្តខុសក្នុងភរិយារបស់អញ បុគ្គលនេះនិយាយកុហកធ្វើឲ្យខូចប្រយោជន៍ បុគ្គលនេះស្រវឹងទឹកស្រវឹងហើយធ្វើនូវអំពើឈ្មោះនេះ»។

Aveccappasādenāti adhigatena acalappasādena. Ariyakantehīti pañcahi sīlehi. Tāni hi ariyānaṃ kantāni piyāni bhavanti, bhavantaragatāpi ariyā tāni na vijahanti, tasmā ‘‘ariyakantānī’’ti vuccanti. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge anussatiniddese vuttanti veditabbaṃ.

ពាក្យថា «អវេច្ចប្បសាទេន» បានដល់ ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាដ៏មាំមួនដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា «អរិយកន្តេហិ» បានដល់ សីលទាំង ៥។ ព្រោះថា សីលទាំងឡាយនោះ ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីស្រឡាញ់របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ សូម្បីព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយទៅកើតក្នុងភពផ្សេង ក៏មិនលះបង់សីលទាំងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «អរិយកន្តសីល»។ សេចក្តីណាដែលគប្បីពោលក្នុងសូត្រនេះ សេចក្តីនោះទាំងអស់ គប្បីជ្រាបតាមដែលពោលទុកហើយក្នុងអនុស្សតិនិន្ទេស ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។

Paṭhamaverasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបឋមវេរសូត្រ ចប់ហើយ។

9. Āghātavatthusuttavaṇṇanā

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអាឃាតវត្ថុសូត្រ

29. Navame [Pg.296] vasati ettha phalaṃ tannimittatāya pavattatīti vatthu, kāraṇanti āha ‘‘āghātavatthūnī’’ti. Kopo nāmāyaṃ yasmiṃ vatthusmiṃ uppajjati, na tattha ekavārameva uppajjati, atha kho punapi uppajjatevāti vuttaṃ ‘‘bandhatī’’ti. Atha vā yo paccayavisesena uppajjamāno āghāto savisaye baddho viya na vigacchati, punapi uppajjateva. Taṃ sandhāyāha ‘‘āghātaṃ bandhatī’’ti. Taṃ panassa paccayavasena nibbattanaṃ uppādanamevāti vuttaṃ ‘‘uppādetī’’ti.

២៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា អាឃាតវត្ថូនិ (វត្ថុនៃគំនុំ) សំដៅដល់ហេតុ ព្រោះថា ផលរមែងស្ថិតនៅ ឬប្រព្រឹត្តទៅក្នុងហេតុនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា វត្ថុ គឺហេតុ។ ធម្មតាថាកំហឹងនេះ កាលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ណា មិនមែនកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍នោះតែម្តងប៉ុណ្ណោះទេ តែថាតែងកើតឡើងម្តងទៀត ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា ចងទុក (ចងគំនុំ)។ មួយម៉្យាងទៀត គំនុំដែលកើតឡើងដោយបច្ច័យដ៏វិសេស មិនរលត់ទៅ ហាក់ដូចជាជាប់ជំពាក់នៅក្នុងអារម្មណ៍របស់ខ្លួន ហើយកើតឡើងម្តងទៀត។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា ចងគំនុំ។ ចំណែកឯការកើតឡើង ការបង្កើតឡើងនៃគំនុំនោះ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យ ទើបត្រាស់ថា ញ៉ាំងគំនុំឲ្យកើតឡើង។

Āghātavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអាឃាតវត្ថុសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

10. Āghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā

១០. ការអធិប្បាយអាឃាតបដិវិនយសូត្រ

30. Dasame taṃ kutettha labbhāti ettha tanti kiriyāparāmasanaṃ. Padajjhāhārena ca attho veditabboti ‘‘taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosī’’tiādimāha. Kena kāraṇena laddhabbaṃ niratthakabhāvato. Kammassakā hi sattā. Te kassa ruciyā dukkhitā sukhitā vā bhavanti, tasmā kevalaṃ tasmiṃ mayhaṃ anatthacaraṇaṃ, taṃ kutettha labbhāti adhippāyo. Atha vā taṃ kopakāraṇaṃ ettha puggale kuto labbhā paramatthato kujjhitabbassa kujjhanakassa ca abhāvato. Saṅkhāramattañhetaṃ, yadidaṃ khandhapañcakaṃ yaṃ ‘‘satto’’ti vuccati, te saṅkhārā ittarakhaṇikā, kassa ko kujjhatīti attho. Lābhā nāma ke siyuṃ aññatra anatthuppattito.

៣០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា taṃ kutettha labbhā (តើនឹងរកបានការធ្វើបែបនោះពីណា) ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា taṃ (នោះ) ជាពាក្យចង្អុលបង្ហាញនូវកិរិយា។ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីត្រូវដឹងដោយការបន្ថែមពាក្យចូលមក ដូចដែលលោកពោលទុកជាដើមថា «ការប្រព្រឹត្តមិនជាប្រយោជន៍នោះ កុំបីមានឡើយ»។ តើនឹងរកបានដោយហេតុអ្វី? ព្រោះគ្មានប្រយោជន៍។ ព្រោះសត្វទាំងឡាយមានកម្មជាជារបស់ខ្លួន។ សត្វទាំងនោះនឹងទុក្ខក្តី សុខក្តី ទៅតាមចំណង់របស់នរណាបាន? ព្រោះហេតុនោះ ការប្រព្រឹត្តមិនជាប្រយោជន៍របស់ខ្ញុំចំពោះបុគ្គលនោះ សុទ្ធតែជាការមិនអាចរកបានឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ មួយម៉្យាងទៀត ហេតុនៃកំហឹងនោះ តើនឹងរកបានក្នុងបុគ្គលនេះពីណា? ព្រោះដោយបរមត្ថ មិនមានអ្នកត្រូវខឹង ឬអ្នកខឹងឡើយ។ ព្រោះថា អ្វីដែលហៅថា «សត្វ» នេះ គ្រាន់តែជាសង្ខារប៉ុណ្ណោះ ពោលគឺខន្ធទាំង ៥ សង្ខារទាំងនោះមានខណៈដ៏ខ្លី តើនរណាខឹងនឹងនរណា? នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ឯលាភទាំងឡាយ តើនឹងមានអ្វីក្រៅពីការកើតឡើងនៃសេចក្តីវិនាស?

Āghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអាឃាតបដិវិនយសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

11. Anupubbanirodhasuttavaṇṇanā

១១. ការអធិប្បាយអនុបុព្វនិរោធសូត្រ

31. Ekādasame anupubbanirodhāti anupubbena anukkamena pavattetabbanirodhā. Tenāha ‘‘anupaṭipāṭinirodhā’’ti.

៣១. ក្នុងសូត្រទី ១១ ពាក្យថា អនុបុព្វនិរោធ បានដល់ ការរលត់ដែលត្រូវញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់ តាមលំដាប់ថ្នាក់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ការរលត់តាមលំដាប់ថ្នាក់»។

Anupubbanirodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអនុបុព្វនិរោធសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Sattāvāsavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសត្តាវាសវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

4. Mahāvaggo

៤. មហាវគ្គ

1. Anupubbavihārasuttavaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយអនុបុព្វវិហារសូត្រ

32. Catutthassa [Pg.297] paṭhame anupubbato viharitabbāti anupubbavihārā. Anupaṭipāṭiyāti anukkamena. Samāpajjitabbavihārāti samāpajjitvā samaṅgino hutvā viharitabbavihārā.

៣២. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា អនុបុព្វវិហារ បានដល់ ធម៌ជាគ្រឿងនៅដែលត្រូវនៅតាមលំដាប់។ ពាក្យថា តាមលំដាប់ គឺតាមលំដាប់ថ្នាក់។ ពាក្យថា ធម៌ជាគ្រឿងនៅដែលត្រូវចូលកាន់ បានដល់ ធម៌ជាគ្រឿងនៅដែលត្រូវចូលកាន់ ហើយជាអ្នកបរិបូណ៌ (ដោយធម៌នោះ) ហើយនៅ។

Anupubbavihārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអនុបុព្វវិហារសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

2-3. Anupubbavihārasamāpattisuttādivaṇṇanā

២-៣. ការអធិប្បាយអនុបុព្វវិហារសមាបត្តិសូត្រជាដើម

33-34. Dutiye chātaṃ vuccati taṇhādiṭṭhiyo kāmānaṃ pātabbato tāsaṃ vasena vattanato, tanninnattā natthi etesu chātanti nicchātā. Tenāha ‘‘taṇhādiṭṭhicchātāna’’ntiādi. Tatiye natthi vattabbaṃ.

៣៣-៣៤. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា ឆាតៈ (សេចក្តីស្រេកឃ្លាន) សំដៅដល់តណ្ហានិងទិដ្ឋិ ព្រោះត្រូវផឹក (ឬសេព) នូវកាមទាំងឡាយ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងនោះ។ សេចក្តីស្រេកឃ្លានក្នុងកាមទាំងនោះមិនមាន ព្រោះមានការបង្អោនទៅក្នុងធម៌នោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា និច្ឆាតៈ (អ្នកមិនស្រេកឃ្លាន)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «នៃអ្នកមិនស្រេកឃ្លានដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ» ជាដើម។ ក្នុងសូត្រទី ៣ គ្មានពាក្យត្រូវអធិប្បាយឡើយ។

Anupubbavihārasamāpattisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអនុបុព្វវិហារសមាបត្តិសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

4. Gāvīupamāsuttavaṇṇanā

៤. ការអធិប្បាយគាវីឧបមាសូត្រ

35. Catutthe pabbatacārinīti pakatiyā pabbate bahulacārinī. Akhettaññūti (visuddhi. mahāṭī. 1.77) agocaraññū. Samādhiparipantānaṃ visodhanānabhiññatāya bālo. Jhānassa paguṇabhāvāpādanaveyyattiyassa abhāvena abyatto. Uparijhānassa padaṭṭhānabhāvānavabodhena akhettaññū. Sabbathāpi samāpattikosallābhāvena akusalo. Samādhinimittassa vā anāsevanāya bālo. Abhāvanāya abyatto. Abahulīkārena akhettaññū. Sammadeva anadhiṭṭhānato akusaloti yojetabbaṃ. Ubhato bhaṭṭhoti ubhayato jhānato bhaṭṭho. So hi appaguṇatāya na suppatiṭṭhitatāya saussāhopi vināsato asāmatthiyato ca jhānadvayato parihīno.

៣៥. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា ដើរតាមភ្នំ (បព្វតចារិនី) បានដល់ ដើរទៅកាន់ភ្នំជាប្រក្រតី។ ពាក្យថា មិនស្គាល់ទីវាល (អខេត្តញ្ញូ) បានដល់ មិនស្គាល់ទីរកស៊ី (អគោចរញ្ញូ)។ បុគ្គលឈ្មោះថា ជាមនុស្សល្ងង់ (ពាលោ) ព្រោះមិនដឹងច្បាស់នូវការជម្រះធម៌ជាគ្រឿងរារាំងសមាធិ។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនឈ្លាសវៃ (អព្យត្តោ) ព្រោះមិនមានភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងការធ្វើឈានឲ្យស្ទាត់។ ឈ្មោះថា មិនស្គាល់ទីវាល (អខេត្តញ្ញូ) ព្រោះមិនដឹងច្បាស់នូវភាពជាហេតុជិតនៃឈានជាន់ខ្ពស់។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនឈ្លាស (អកុសលោ) ព្រោះមិនមានសេចក្តីឈ្លាសវៃក្នុងសមាបត្តិដោយប្រការទាំងពួង។ មួយម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា ជាមនុស្សល្ងង់ ព្រោះមិនបានសេពសមាធិនិមិត្ត។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនឈ្លាសវៃ ព្រោះមិនបានចម្រើន។ ឈ្មោះថា មិនស្គាល់ទីវាល ព្រោះមិនបានធ្វើឲ្យច្រើន។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនឈ្លាស ព្រោះមិនបានអធិដ្ឋានដោយប្រពៃ គប្បីផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា ធ្លាក់ចុះទាំងពីរចំណែក (ឧភតោ ភដ្ឋោ) បានដល់ ធ្លាក់ចុះចាកឈានទាំងពីរចំណែក។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះ ទោះបីជាមានសេចក្តីព្យាយាមក៏ដោយ តែព្រោះមិនស្ទាត់ជំនាញ មិនតាំងនៅមាំមួន រមែងសាបសូន្យចាកឈានទាំងពីរ ព្រោះសេចក្តីវិនាស និងភាពមិនសមត្ថភាព។

Gāvīupamāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយគាវីឧបមាសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

5. Jhānasuttavaṇṇanā

៥. ការអធិប្បាយឈានសូត្រ

36. Pañcame [Pg.298] aniccatoti iminā niccappaṭikkhepato tesaṃ aniccatamāha. Tato eva udayavayavantato vipariṇāmato tāvakālikato ca te aniccāti jotitaṃ hoti. Yañhi niccaṃ na hoti, taṃ udayavayaparicchinnajarāya maraṇena cāti dvedhā vipariṇataṃ ittarakkhaṇameva ca hoti. Dukkhatoti na sukhato. Iminā sukhappaṭikkhepato tesaṃ dukkhatamāha. Tato eva ca abhiṇhappaṭipīḷanato dukkhavatthuto ca te dukkhāti jotitaṃ hoti. Udayavayavantatāya hi te abhiṇhappaṭipīḷanato nirantaradukkhatāya dukkhasseva ca adhiṭṭhānabhūto. Paccayayāpanīyatāya rogamūlatāya ca rogato. Dukkhatāsūlayogato kilesāsucipaggharato uppādajarābhaṅgehi uddhumātapakkabhijjanato ca gaṇḍato. Pīḷājananato antotudanato dunnīharaṇato ca sallato. Avaḍḍhiāvahanato aghavatthuto ca aghato. Aseribhāvajananato ābādhappatiṭṭhānatāya ca ābādhato. Avasavattanato avidheyyatāya ca parato. Byādhijarāmaraṇehi palujjanīyatāya palokato. Sāminivāsīkārakavedakaadhiṭṭhāyakavirahato suññato. Attappaṭikkhepaṭṭhena anattato. Rūpādidhammāpi yathā na ettha attā atthīti anattā, evaṃ sayampi attā na hontīti anattā. Tena abyāpārato nirīhato tucchato anattāti dīpitaṃ hoti.

៣៦. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា ដោយសេចក្តីមិនទៀង (អនិច្ចតោ) ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅសេចក្តីមិនទៀងនៃធម៌ទាំងនោះ ព្រោះបដិសេធភាពទៀង។ ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ទាំងនោះទើបឈ្មោះថា មិនទៀង ព្រោះមានការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ ព្រោះការប្រែប្រួល និងព្រោះមានខណៈបណ្តោះអាសន្ន នេះជាការបំភ្លឺ។ ព្រោះថា អ្វីដែលមិនទៀង អ្វីនោះរមែងប្រែប្រួលជាពីរចំណែក គឺដោយសារជរានិងមរណៈដែលកំណត់ដោយការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ និងមានខណៈដ៏ខ្លីប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា ដោយសេចក្តីទុក្ខ (ទុក្ខតោ) គឺមិនមែនដោយសេចក្តីសុខឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅសេចក្តីទុក្ខនៃធម៌ទាំងនោះ ព្រោះបដិសេធភាពសុខ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ទាំងនោះទើបឈ្មោះថា ជាទុក្ខ ព្រោះការបៀតបៀនរឿយៗ និងព្រោះជាទីតាំងនៃទុក្ខ នេះជាការបំភ្លឺ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនោះរមែងបៀតបៀនរឿយៗ ព្រោះមានការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ ជាទុក្ខឥតដាច់ និងជាទីតាំងនៃទុក្ខនោះឯង។ ឈ្មោះថា ជាជំងឺ (រោគតោ) ព្រោះត្រូវរក្សាទុកដោយបច្ច័យ និងព្រោះជាឫសគល់នៃរោគ។ ឈ្មោះថា ជាបូស (គណ្ឌតោ) ព្រោះប្រកបដោយស៊ុលគឺទុក្ខភាព ព្រោះហូរចេញនូវវត្ថុមិនស្អាតគឺកិលេស និងព្រោះហើមប៉ោង ឆ្អិន និងបែកធ្លាយ ដោយការកើតឡើង ជរា និងការបែកធ្លាយ។ ឈ្មោះថា ជាសរ (សល្លតោ) ព្រោះបង្កើតការបៀតបៀន ព្រោះចាក់ដោតខាងក្នុង និងព្រោះដកចេញបានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា ជាភ័យ (អឃតោ) ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីមិនចម្រើន និងព្រោះជាទីតាំងនៃទុក្ខទោស។ ឈ្មោះថា ជាអាពាធ (អាពាធតោ) ព្រោះបង្កើតភាពមិនជាធំ និងព្រោះជាទីតាំងនៃអាពាធ។ ឈ្មោះថា ជាជារបស់ដទៃ (បរតោ) ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាច និងព្រោះមិនអាចបង្គាប់បញ្ជាបាន។ ឈ្មោះថា ជាធម៌ទ្រុឌទ្រោម (បលោកតោ) ព្រោះត្រូវទ្រុឌទ្រោមទៅដោយព្យាធិ ជរា និងមរណៈ។ ឈ្មោះថា ជាធម៌សូន្យ (សុញ្ញតោ) ព្រោះប្រាសចាកម្ចាស់ អ្នកនៅអាស្រ័យ អ្នកធ្វើ អ្នកសោយ និងអ្នកបង្គាប់បញ្ជា។ ឈ្មោះថា ជាអនត្តា (អនត្តតោ) ដោយអត្ថថាបដិសេធនូវតួខ្លួន។ ធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើម មិនមានតួខ្លួនក្នុងធម៌ទាំងនោះយ៉ាងណា ទើបឈ្មោះថា អនត្តា សូម្បីតែខ្លួនឯងក៏មិនមែនជាតួខ្លួនយ៉ាងនោះដែរ ទើបឈ្មោះថា អនត្តា។ ដោយហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ជាអនត្តា ព្រោះមិនមានសកម្មភាព ព្រោះមិនមានការខ្វល់ខ្វាយ និងព្រោះទទេស្អាត។

Lakkhaṇattayameva sukhāvabodhanatthaṃ ekādasahi padehi vibhajitvā gahitanti dassetuṃ ‘‘yasmā aniccato’’tiādi vuttaṃ. Antosamāpattiyanti samāpattīnaṃ sahajātatāya samāpattīnaṃ abbhantare cittaṃ paṭisaṃharatīti tappaṭibaddhachandarāgādikilesavikkhambhanena vipassanācittaṃ paṭisaṃharati. Tenāha ‘‘moceti apanetī’’ti. Savanavasenāti ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’tiādinā savanavasena. Thutivasenāti tatheva thomanāvasena guṇato saṃkittanavasena. Pariyattivasenāti tassa dhammassa pariyāpuṇanavasena. Paññattivasenāti tadatthassa paññāpanavasena. Ārammaṇakaraṇavaseneva upasaṃharati maggacittaṃ, ‘‘etaṃ santa’’ntiādi pana avadhāraṇanivattitatthadassanaṃ. Yathā vipassanā ‘‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇīta’’ntiādinā asaṅkhatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharati, evaṃ maggo nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena abhisamento tattha labbhamāne sabbepi visese [Pg.299] asammohato paṭivijjhanto tattha cittaṃ upasaṃharati. Tenāha ‘‘iminā pana ākārenā’’tiādi.

ដើម្បីបង្ហាញថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកលក្ខណៈ ៣ នោះឯង ដោយបែងចែកជា ១១ បទ ដើម្បីឲ្យយល់បានងាយ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ព្រោះថា ដោយសេចក្តីមិនទៀង»។ ពាក្យថា ក្នុងសមាបត្តិ (អន្តោសមាបត្តិយំ) បានដល់ ព្រោះភាពជាធម៌កើតរួមគ្នានៃសមាបត្តិទាំងឡាយ ទើបបង្អោនចិត្តទៅក្នុងចំណែកខាងក្នុងនៃសមាបត្តិទាំងឡាយ គឺបង្អោនវិបស្សនាចិត្តទៅដោយការសង្កត់សង្កិននូវកិលេសមានឆន្ទរាគជាដើមដែលជាប់ជំពាក់នឹងសមាបត្តិនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «រំដោះចេញ គឺនាំចេញ»។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃការស្តាប់ គឺដោយអំណាចនៃការស្តាប់ពាក្យជាដើមថា «ការរម្ងាប់សង្ខារទាំងពួង»។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃការសរសើរ គឺដោយអំណាចនៃការសរសើរ ការពោលសរសើរគុណយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃបរិយត្តិ គឺដោយអំណាចនៃការរៀនសូត្រនូវធម៌នោះ។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃបញ្ញត្តិ គឺដោយអំណាចនៃការសម្តែងនូវសេចក្តីនៃធម៌នោះ។ មគ្គចិត្តរមែងបង្អោនទៅដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯពាក្យជាដើមថា «ធម៌នេះស្ងប់រម្ងាប់» គឺជាការបង្ហាញសេចក្តីដែលបានកំណត់ទុកហើយ។ វិបស្សនារមែងបង្អោនចិត្តទៅក្នុងអសង្ខតធាតុ ដោយពាក្យជាដើមថា «ធម៌នេះស្ងប់រម្ងាប់ ធម៌នេះឧត្តម» យ៉ាងណា មគ្គកាលត្រាស់ដឹងនូវព្រះនិព្វានដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់និងការត្រាស់ដឹង កាលចាក់ធ្លុះនូវគុណវិសេសទាំងអស់ដែលមាននៅក្នុងព្រះនិព្វាននោះដោយមិនវង្វេង ក៏រមែងបង្អោនចិត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វាននោះយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ប៉ុន្តែ ដោយអាការៈនេះ»។

So tattha ṭhitoti so adandhavipassako yogī tattha tāya aniccādilakkhaṇattayārammaṇāya vipassanāya ṭhito. Sabbasoti sabbattha tassa tassa maggassa adhigamāya nibbattitasamathavipassanāsu. Asakkonto anāgāmī hotīti heṭṭhimamaggāvahāsu eva samathavipassanāya chandarāgaṃ pahāya aggamaggāvahāsu nikantiṃ pariyādātuṃ asakkonto anāgāmitāyameva saṇṭhāti.

ពាក្យថា ភិក្ខុនោះតាំងនៅក្នុងធម៌នោះ (sō tatta ṭhitō) បានដល់ យោគីបុគ្គលអ្នកមានវិបស្សនាមិនយឺតយ៉ាវនោះ តាំងនៅក្នុងវិបស្សនាដែលមានលក្ខណៈ ៣ មានសេចក្តីមិនទៀងជាដើមជាអារម្មណ៍ក្នុងធម៌នោះ។ ពាក្យថា ដោយប្រការទាំងពួង (sabbasō) បានដល់ ក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាដែលកើតឡើងដើម្បីសម្រេចនូវមគ្គនោះៗ ក្នុងធម៌ទាំងពួង។ ពាក្យថា កាលបើមិនទាន់ដល់ (asakkōntō) រមែងជាអនាគាមិបុគ្គល បានដល់ កាលលះបង់ឆន្ទរាគដោយសមថៈនិងវិបស្សនាដែលនាំមកនូវមគ្គថ្នាក់ទាបប៉ុណ្ណោះ តែមិនអាចកម្ចាត់សេចក្តីត្រេកអរក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាដែលនាំមកនូវមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់បាន ក៏តាំងនៅក្នុងភាពជាព្រះអនាគាមីប៉ុណ្ណោះ។

Samatikkantattāti samathavasena vipassanāvasena cāti sabbathāpi rūpassa samatikkantattā. Tenāha ‘‘ayaṃ hī’’tiādi. Anenāti yoginā. Taṃ atikkammāti idaṃ yo paṭhamaṃ pañcavokāraekavokārapariyāpanne dhamme sammadeva sammasitvā te vissajjetvā tato arūpasamāpattiṃ samāpajjitvā arūpadhamme sammasati, taṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘idāni arūpaṃ sammasatī’’ti.

ពាក្យថា ព្រោះកន្លងផុតទៅ (samatikkantattā) បានដល់ ព្រោះកន្លងផុតរូបដោយប្រការទាំងពួង គឺដោយអំណាចសមថៈនិងដោយអំណាចវិបស្សនា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ព្រោះថា ភិក្ខុនេះ»។ ពាក្យថា ដោយភិក្ខុនេះ (anēna) បានដល់ ដោយយោគីបុគ្គល។ ពាក្យថា កន្លងនូវរូបនោះ (taṃ atikkamma) នេះ លោកពោលសំដៅដល់យោគីបុគ្គលណាដែលពិចារណាដោយប្រពៃនូវធម៌ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងបញ្ចវោការភពនិងឯកវោការភពជាមុនសិន រួចលះបង់ធម៌ទាំងនោះ ហើយចូលកាន់អរូបសមាបត្តិ បន្ទាប់មកពិចារណានូវអរូបធម៌។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ឥឡូវនេះ យោគីបុគ្គលរមែងពិចារណានូវអរូបធម៌»

Jhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយឈានសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

6. Ānandasuttavaṇṇanā

៦. ការអធិប្បាយអានន្ទសូត្រ

37. Chaṭṭhe okāsaṃ avasaraṃ adhigacchati etenāti okāsādhigamo, maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato vā okāso, tassa adhigamo okāsādhigamo. Ettha ca dīghanikāyeneva (dī. ni. 2.288) pana suttantadesanāyaṃ paṭhamajjhānaṃ, catutthajjhānaṃ, arahattamaggoti tayo okāsādhigamā āgatā. Tattha (dī. ni. aṭṭha. 2.288) paṭhamaṃ jhānaṃ pañca nīvaraṇāni vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhatīti ‘‘paṭhamo okāsādhigamo’’ti vuttaṃ. Catutthajjhānaṃ pana sukhadukkhaṃ vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhatīti dutiyo okāsādhigamo. Arahattamaggo sabbakilese vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhatīti ‘‘tatiyo okāsādhigamo’’ti vutto. Idha pana vakkhamānāni tīṇi arūpajjhānāni sandhāya ‘‘okāsādhigamo’’ti vuttaṃ. Tesaṃyeva ca gahaṇe kāraṇaṃ sayameva vakkhati.

៣៧. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា ការបានឱកាស (okāsādhigamō) បានដល់ បុគ្គលរមែងបាននូវឱកាស គឺចន្លោះឱកាសដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឱកាសាធិគមៈ ឬមួយទៀត ឈ្មោះថា ឱកាស ព្រោះជាឱកាសដើម្បីបាននូវមគ្គផលនិងសុខ ការបាននូវឱកាសនោះ ឈ្មោះថា ឱកាសាធិគមៈ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ក្នុងសូត្រទេសនានៃទីឃនិកាយ លោកពោលទុកនូវការបានឱកាស ៣ យ៉ាង គឺ បឋមជ្ឈាន ចតុត្ថជ្ឈាន និងអរហត្តមគ្គ។ ក្នុងចំណោមការបានឱកាសទាំងនោះ បឋមជ្ឈានរមែងកម្ចាត់នីវរណៈ ៥ ហើយកាន់យកឱកាសរបស់ខ្លួនហើយតាំងនៅ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ការបានឱកាសទី ១»។ ចំណែកឯចតុត្ថជ្ឈានរមែងកម្ចាត់សុខនិងទុក្ខ ហើយកាន់យកឱកាសរបស់ខ្លួនហើយតាំងនៅ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ការបានឱកាសទី ២»។ អរហត្តមគ្គរមែងកម្ចាត់កិលេសទាំងពួង ហើយកាន់យកឱកាសរបស់ខ្លួនហើយតាំងនៅ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ការបានឱកាសទី ៣»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «ការបានឱកាស» លោកពោលសំដៅដល់អរូបជ្ឈានទាំង ៣ ដែលនឹងពោលខាងមុខ។ ហើយលោកនឹងពោលនូវហេតុនៃការកាន់យកអរូបជ្ឈានទាំងនោះដោយខ្លួនឯង។

Sattānaṃ [Pg.300] visuddhiṃ pāpanatthāyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi ca upakkilesehi kiliṭṭhacittānaṃ sattānaṃ visuddhipāpanatthāya samatikkamanatthāya. Āyatiṃ anuppajjanañhi idha ‘‘samatikkamo’’ti vuttaṃ. Atthaṃ gamanatthāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho. Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo, samucchedabhāvo ariyamaggoti āha ‘‘sahavipassanakassa maggassā’’ti. Paccakkhakaraṇatthāyāti attapaccakkhatāya. Parapaccayena vinā paccakkhakaraṇañhi ‘‘sacchikiriyā’’ti vuccati. Asambhinnanti pittasemhādīhi apalibuddhaṃ anupahataṃ.

ពាក្យថា ដើម្បីញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយឲ្យដល់នូវសេចក្តីបរិសុទ្ធ បានដល់ ដើម្បីញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយដែលមានចិត្តសៅហ្មងដោយគ្រឿងសៅហ្មងមានរាគៈជាដើម និងឧបកិលេសមានអភិជ្ឈាវិសមលោភៈជាដើម ឲ្យដល់នូវសេចក្តីបរិសុទ្ធ គឺដើម្បីកន្លងផុតទៅ។ ព្រោះថា ការមិនកើតឡើងតទៅទៀត ក្នុងទីនេះ ហៅថា «ការកន្លងផុត»។ ពាក្យថា ដើម្បីឲ្យវិនាសទៅ បានដល់ ដើម្បីឲ្យវិនាសទៅ គឺដើម្បីរលត់ទៅនៃធម៌ទាំងពីរនេះ គឺទុក្ខខាងកាយ និងទោមនស្សខាងចិត្ត នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រះនិព្វានដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់ហើយរមែងឈានទៅរកដោយការសម្រេច ឬមួយទៀត ធម៌ដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់ គឺចាក់ធ្លុះដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ញាយៈ (ធម៌ជាគ្រឿងចេញទៅ) បានដល់ អរិយមគ្គដែលជាសភាវៈកាត់ផ្តាច់ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «នៃមគ្គដែលប្រកបដោយវិបស្សនា»។ ពាក្យថា ដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ បានដល់ ដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ចំពោះខ្លួនឯង។ ព្រោះថា ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយមិនបាច់អាស្រ័យបច្ច័យដទៃ ហៅថា «ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់» (សច្ឆិកិរិយា)។ ពាក្យថា មិនច្របូកច្របល់ (asambhinnan) បានដល់ មិនត្រូវរារាំង មិនត្រូវបៀតបៀន ដោយប្រមាត់និងស្លេស្មជាដើម។

Rāgānugato samādhi abhinato nāma hoti ārammaṇe abhimukhābhāvena pavattiyā, dosānugato pana apanato apagamanavasena pavattiyā, tadubhayappaṭikkhepena ‘‘na cābhinato na cāpanato’’ti vuttanti āha ‘‘rāgavasenā’’tiādi. Na sasaṅkhāraniggayhavāritagatoti lokiyajjhānacittāni viya na sasaṅkhārena sappayogena tadaṅgappahānavikkhambhanappahānavasena ca niggahetvā vāretvā ṭhito. Kiñcarahi kilesānaṃ chinnante uppanno. Tathābhūtaṃ phalasamādhiṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘na sasaṅkhārena…pe… chinnante uppanno’’ti.

សមាធិដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមរាគៈ ឈ្មោះថា អភិនតៈ (បង្អោនទៅរក) ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពឆ្ពោះទៅរកអារម្មណ៍ ចំណែកសមាធិដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមទោសៈ ឈ្មោះថា អបនតៈ (ងាកចេញ) ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយការចៀសចេញ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "ដោយអំណាចនៃរាគៈ" ជាដើម ដើម្បីបដិសេធទាំងពីរយ៉ាងនោះ ទើបពោលថា "មិនបង្អោនទៅផង មិនងាកចេញផង"។ ពាក្យថា "មិនដល់នូវការសង្កត់សង្កិនរារាំងដោយសសង្ខារ" គឺមិនមែនតាំងនៅដោយការសង្កត់សង្កិនរារាំងដោយសសង្ខារ ប្រកបដោយសប្បយោគៈ ដោយអំណាចនៃតទង្គប្បហាន និងវិក្ខម្ភនប្បហាន ដូចជាលោកិយឈានចិត្តទាំងឡាយនោះឡើយ។ ចុះតើប្រព្រឹត្តទៅដូចម្តេច? គឺកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការកាត់ផ្តាច់កិលេសទាំងឡាយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកផលសមាធិដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "មិនមែនដោយសសង្ខារ...បេ... កើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការកាត់ផ្តាច់"។

Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអានន្ទសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

7. Lokāyatikasuttavaṇṇanā

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃលោកាយតិកសូត្រ

38. Sattame lokāyatavādakāti āyatiṃ hitaṃ loko na yatati na viruhati etenāti lokāyataṃ, vitaṇḍasatthaṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi na uppādenti, taṃ vadantīti lokāyatavādakā.

៣៨. ក្នុងសូត្រទី ៧ ត្រង់ពាក្យថា "ពួកលោកាយតវាទៈ" សេចក្តីថា សត្វលោកមិនខ្វល់ខ្វាយ មិនចម្រើននូវប្រយោជន៍ក្នុងអនាគតដោយក្បួននេះ ហេតុនោះ ក្បួននោះឈ្មោះថា លោកាយតៈ គឺក្បួនវិតណ្ឌវាទ (ក្បួនចាក់ដោត)។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយអាស្រ័យក្បួននោះហើយ សូម្បីតែចិត្តដើម្បីធ្វើបុណ្យកិរិយាក៏មិនបង្កើតឡើង ពួកជនដែលនិយាយក្បួននោះ ឈ្មោះថា ពួកលោកាយតវាទៈ។

Daḷhaṃ thiraṃ dhanu etassāti daḷhadhanvā (a. ni. ṭī. 2.4.45-46; saṃ. ni. ṭī. 1.1.107), so eva ‘‘daḷhadhammā’’ti vutto. Paṭisattuvidhamanatthaṃ dhanuṃ gaṇhātīti dhanuggaho. So eva usuṃ saraṃ asati khipatīti issāso. Dvisahassathāmanti lohādibhāraṃ vahituṃ samatthaṃ dvisahassathāmaṃ. Tenāha ‘‘dvisahassathāmaṃ nāmā’’tiādi. Daṇḍeti dhanudaṇḍe. Yāva kaṇḍappamāṇāti dīghato yattakaṃ kaṇḍassa pamāṇaṃ, tattake [Pg.301] dhanudaṇḍe ukkhittamatte āropitesuyeva jiyādaṇḍesu so ce bhāro pathavito muccati, evaṃ idaṃ dvisahassathāmaṃ nāma dhanūti daṭṭhabbaṃ. Uggahitasippoti uggahitadhanusippo. Katahatthoti thirataraṃ lakkhesu avirajjhanasarakkhepo. Īdiso pana tattha vasibhūto katahattho nāma hotīti āha ‘‘ciṇṇavasibhāvo’’ti. Kataṃ rājakulādīsu upecca asanaṃ etena so katūpāsanoti āha ‘‘rājakulādīsu dassitasippo’’ti. Evaṃ katanti evaṃ antosusirakaraṇādinā sallahukaṃ kataṃ.

ធ្នូរបស់បុគ្គលនោះ មាំមួន គឺរឹងមាំ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ទឡ្ហធន្វា (អ្នកមានធ្នូមាំ) បុគ្គលនោះឯង ហៅថា "ទឡ្ហធម្មា"។ បុគ្គលដែលកាន់ធ្នូដើម្បីកម្ចាត់សត្រូវទល់មុខ ឈ្មោះថា ធនុគ្គហៈ (ខ្មាន់ធ្នូ)។ ខ្មាន់ធ្នូនោះឯង តែងបាញ់ គឺបង្ហោះព្រួញ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឥស្សាសៈ (អ្នកបាញ់ព្រួញ)។ ពាក្យថា "មានកម្លាំងពីរពាន់" គឺមានកម្លាំងពីរពាន់ដែលអាចទ្រទ្រង់នូវទម្ងន់ដែកជាដើមបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "ឈ្មោះថា មានកម្លាំងពីរពាន់" ជាដើម។ ពាក្យថា "ក្នុងដង" គឺក្នុងដងធ្នូ។ ពាក្យថា "ត្រឹមប្រមាណនៃព្រួញ" សេចក្តីថា ប្រវែងព្រួញមានប្រមាណប៉ុន្មានដោយបណ្តោយ គ្រាន់តែលើកដងធ្នូមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះឡើង ហើយកាលបើខ្សែធ្នូត្រូវបានយោងឡើង ប្រសិនបើទម្ងន់នោះរួចផុតពីផែនដី ធ្នូនោះគប្បីជ្រាបថា ឈ្មោះថា ធ្នូមានកម្លាំងពីរពាន់ យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា "រៀនសិល្បៈហើយ" គឺរៀនសិល្បៈធ្នូហើយ។ ពាក្យថា "មានដៃស្ទាត់ជំនាញ" គឺការបាញ់ព្រួញមិនឱ្យខុសគោលដៅដោយភាពរឹងមាំក្រៃលែង។ ម្យ៉ាងទៀត ខ្មាន់ធ្នូដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងសិល្បៈនោះ ឈ្មោះថា មានដៃស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "មានសភាពស្ទាត់ជំនាញដែលបានសន្សំមកហើយ"។ ការចូលទៅគាល់ហើយធ្វើការបម្រើក្នុងរាជត្រកូលជាដើមដោយសិល្បៈនេះ ហេតុនោះ ខ្មាន់ធ្នូនោះឈ្មោះថា កតូបាសនៈ (អ្នកធ្លាប់ចូលទៅបម្រើ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "អ្នកបង្ហាញសិល្បៈក្នុងរាជត្រកូលជាដើម"។ ពាក្យថា "ធ្វើហើយយ៉ាងនេះ" គឺធ្វើឱ្យស្រាលយ៉ាងនេះ ដោយការធ្វើឱ្យមានប្រហោងខាងក្នុងជាដើម។

Lokāyatikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃលោកាយតិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

8-9. Devāsurasaṅgāmasuttādivaṇṇanā

៨-៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទេវាសុរសង្គ្រាមសូត្រជាដើម

39-40. Aṭṭhame abhiyiṃsūti kadā abhiyiṃsu? Yadā balavanto ahesuṃ, tadā. Tatrāyamanupubbikathā (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.247; sārattha. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanā) – sakko kira magadharaṭṭhe macalagāmake magho nāma māṇavo hutvā tettiṃsa purise gahetvā kalyāṇakammaṃ karonto satta vatapadāni pūretvā tattha kālaṅkato devaloke nibbatti. Taṃ balavakammānubhāvena saparisaṃ sesadevatā dasahi ṭhānehi adhigaṇhantaṃ disvā ‘‘āgantukadevaputtā āgatā’’ti nevāsikā gandhapānaṃ sajjayiṃsu. Sakko sakaparisāya saññaṃ adāsi ‘‘mārisā mā gandhapānaṃ pivittha, pivanākāramattameva dassethā’’ti. Te tathā akaṃsu. Nevāsikadevatā suvaṇṇasarakehi upanītaṃ gandhapānaṃ yāvadatthaṃ pivitvā mattā tattha tattha suvaṇṇapathaviyaṃ patitvā sayiṃsu. Sakko ‘‘gaṇhatha puttahatāya putte’’ti te pādesu gahetvā sinerupāde khipāpesi. Sakkassa puññatejena tadanuvattakāpi sabbe tattheva patiṃsu. Te sineruvemajjhakāle saññaṃ labhitvā, ‘‘tātā, suraṃ na pivimha, suraṃ na pivimhā’’ti āhaṃsu. Tato paṭṭhāya asurā nāma jātā. Atha nesaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ sinerussa heṭṭhimatale dasayojanasahassaṃ asurabhavanaṃ nibbatti. Sakko tesaṃ nivattitvā anāgamanatthāya ārakkhaṃ ṭhapesi. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

៣៩-៤០. ក្នុងសូត្រទី ៨ ត្រង់ពាក្យថា "បានចូលទៅច្បាំង" សួរថា តើបានចូលទៅច្បាំងនៅពេលណា? ឆ្លើយថា ក្នុងកាលណាដែលពួកគេមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ក្នុងកាលនោះ។ ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវតាមលំដាប់ដូចតទៅនេះ៖ ឮថា ព្រះឥន្ទ្រកាលពីដើមជាមាណពឈ្មោះ មឃៈ ក្នុងភូមិមចលគ្រាម ក្នុងដែនមគធៈ បាននាំបុរស ៣៣ នាក់ ធ្វើកល្យាណកម្ម ហើយបំពេញវត្តបទ ៧ យ៉ាង លុះធ្វើកាលកិរិយាក្នុងភូមិនោះ ក៏បានទៅកើតក្នុងទេវលោក។ ពួកទេវតាដែលជាអ្នកនៅមុន កាលបានឃើញព្រះឥន្ទ្រនោះ ព្រមទាំងបរិវារ គ្របសង្កត់លើទេវតាដែលនៅសេសសល់ដោយហេតុ ១០ យ៉ាង ដោយអានុភាពនៃកម្មដ៏ខ្លាំងក្លា ក៏គិតថា "ពួកទេវបុត្រជាភ្ញៀវមកដល់ហើយ" ទើបចាត់ចែងទឹកគ្រឿងក្រអូប (សុរា) ទុកទទួល។ ព្រះឥន្ទ្របានឱ្យសញ្ញាដល់បរិវាររបស់ខ្លួនថា "ម្នាលអ្នកទាំងឡាយដ៏មានអាយុ កុំផឹកទឹកគ្រឿងក្រអូបនោះឡើយ គ្រាន់តែធ្វើអាការៈដូចជាផឹកប៉ុណ្ណោះ"។ ពួកបរិវារទាំងនោះក៏បានធ្វើដូច្នោះ។ ចំណែកពួកទេវតាម្ចាស់ស្រុក បានផឹកទឹកគ្រឿងក្រអូបដែលគេនាំមកជូនដោយកែវមាសតាមចិត្តចង់ ក៏ស្រវឹង ដេកដួលនៅទីនោះៗ លើផែនដីមាស។ ព្រះឥន្ទ្រពោលថា "ចូរចាប់ពួកកូនចង្រៃទាំងនេះទៅ" ហើយក៏ឱ្យចាប់ជើងរបស់ពួកទេវតាទាំងនោះ បោះចោលទៅកាន់ទៀបគល់ភ្នំសិនេរុ។ ដោយតេជះបុណ្យរបស់ព្រះឥន្ទ្រ សូម្បីតែពួកទេវតាដែលប្រព្រឹត្តតាមព្រះឥន្ទ្រទាំងអស់ ក៏បានធ្លាក់ទៅដល់ទីនោះដែរ។ ពួកទេវតាទាំងនោះ កាលបានដឹងខ្លួនឡើងក្នុងចន្លោះកណ្តាលនៃភ្នំសិនេរុ ក៏និយាយថា "នែគ្នាយើង យើងមិនផឹកសុរាទេ យើងមិនផឹកសុរាទេ"។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ពួកទេវតាទាំងនោះក៏បានឈ្មោះថា "អសុរ"។ គ្រានោះ ពិភពអសុរទំហំមួយម៉ឺនយោជន៍ ដែលកើតឡើងអំពីកម្មបច្ច័យ និងឧតុសមុដ្ឋាន ក៏កើតឡើងនៅថ្នាក់ក្រោមបង្អស់នៃភ្នំសិនេរុ សម្រាប់ពួកអសុរទាំងនោះ។ ព្រះឥន្ទ្របានដាក់ការការពារ ដើម្បីរារាំងមិនឱ្យពួកអសុរទាំងនោះត្រឡប់មកវិញ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា៖

‘‘Antarā [Pg.302] dvinnaṃ ayujjhapurānaṃ,Pañcavidhā ṭhapitā abhirakkhā;

Uraga-karoṭi-payassa ca hārī,Madanayutā caturo ca mahatthā’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.247;

sārattha. ṭī. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā);

"ការការពារ ៥ យ៉ាង គឺពួកឧរគៈ (នាគ) ពួកករោដិ (គ្រុឌ) ពួកបយស្សហារី (កុម្ភណ្ឌ) ពួកមទនយុតៈ (យក្ស) និងមហារាជទាំង ៤ ដែលមានអានុភាពធំ ត្រូវបានដាក់ការពារក្នុងចន្លោះនៃនគរដែលមិនអាចច្បាំងដណ្តើមបានទាំងពីរ"។

Dve nagarāni hi yuddhena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya ayujjhapurāni nāma jātāni devanagarañca asuranagarañca. Yadā hi asurā balavanto honti, atha devehi palāyitvā devanagaraṃ pavisitvā dvāre pidahite asurānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti. Yadā devā balavanto honti, athāsurehi palāyitvā asuranagarassa dvāre pidahite sakkānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti. Iti imāni dve nagarāni ayujjhapurāni nāma. Tesaṃ antarā etesu uragādīsu pañcasu ṭhānesu sakkena ārakkhā ṭhapitā. Tattha uragasaddena nāgā gahitā. Te hi udake balavanto honti, tasmā sinerussa paṭhamālinde etesaṃ ārakkhā. Karoṭisaddena supaṇṇā gahitā. Tesaṃ kira karoṭi nāma pānabhojanaṃ, tena taṃ nāmaṃ labhiṃsu, dutiyālinde tesaṃ ārakkhā. Payassahārisaddena kumbhaṇḍā gahitā, dānavarakkhasā kira te, tatiyālinde tesaṃ ārakkhā. Madanayutasaddena yakkhā gahitā. Visamacārino kira te yujjhasoṇḍā, catutthālinde tesaṃ ārakkhā. Caturo ca mahattāti cattāro mahārājāno vuttā, pañcamālinde tesaṃ ārakkhā, tasmā yadi asurā kupitāvilacittā devapuraṃ upayanti yujjhituṃ. Yaṃ girino paṭhamaṃ paribhaṇḍaṃ, taṃ uragā paṭibāhayanti. Evaṃ sesesu sesā.

ព្រោះថានគរទាំងពីរ គឺទេវនគរ និងអសុរនគរ ឈ្មោះថា អយុជ្ឈបុរៈ (នគរដែលមិនអាចច្បាំងដណ្តើមបាន) ព្រោះមិនអាចដណ្តើមយកបានដោយសង្គ្រាម។ ព្រោះថា កាលណាពួកអសុរមានកម្លាំងខ្លាំង ពួកទេវតាក៏រត់ចូលទៅកាន់ទេវនគរ កាលបើទ្វារនគរត្រូវបានបិទហើយ សូម្បីតែពួកអសុររាប់សែននាក់ ក៏មិនអាចធ្វើអ្វីបានឡើយ។ កាលណាពួកទេវតាមានកម្លាំងខ្លាំង ពួកអសុរក៏រត់ចូលទៅកាន់អសុរនគរ កាលបើទ្វារនគរត្រូវបានបិទហើយ សូម្បីតែពួកទេវតារបស់ព្រះឥន្ទ្ររាប់សែននាក់ ក៏មិនអាចធ្វើអ្វីបានឡើយ។ នគរទាំងពីរនេះ ឈ្មោះថា អយុជ្ឈបុរៈ យ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងចន្លោះនគរទាំងពីរនោះ ព្រះឥន្ទ្របានដាក់ការការពារក្នុងស្ថានទាំង ៥ មានពួកឧរគៈជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា ឧរគៈ សំដៅយកពួកនាគ។ ពួកនាគនោះមានកម្លាំងខ្លាំងក្នុងទឹក ហេតុនោះ ការការពាររបស់ពួកនាគទាំងនោះ ទើបនៅថ្នាក់ទី ១ នៃភ្នំសិនេរុ។ ពាក្យថា ករោដិ សំដៅយកពួកគ្រុឌ។ ឮថា ពួកគ្រុឌនោះមានភេសជ្ជៈ និងអាហារឈ្មោះ ករោដិ ហេតុនោះ ទើបបានឈ្មោះយ៉ាងនោះ ការការពាររបស់ពួកគ្រុឌទាំងនោះ នៅថ្នាក់ទី ២។ ពាក្យថា បយស្សហារី សំដៅយកពួកកុម្ភណ្ឌ ឮថា ពួកនោះជាទានវយក្ស និងរាក្សស ការការពាររបស់ពួកកុម្ភណ្ឌទាំងនោះ នៅថ្នាក់ទី ៣។ ពាក្យថា មទនយុតៈ សំដៅយកពួកយក្ស។ ឮថា ពួកយក្សនោះជាអ្នកប្រព្រឹត្តមិនស្មើ ជាអ្នកស្រឡាញ់ការច្បាំង ការការពាររបស់ពួកយក្សទាំងនោះ នៅថ្នាក់ទី ៤។ ពាក្យថា មហត្តា ទាំង ៤ សំដៅយកមហារាជទាំង ៤ ការការពាររបស់មហារាជទាំងនោះ នៅថ្នាក់ទី ៥ ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើពួកអសុរមានចិត្តខឹងសម្បារ កម្រើកឡើង ចូលមកជិតទេវបុរៈដើម្បីច្បាំង។ ពួកនាគតែងរារាំងនៅថ្នាក់ទី ១ នៃភ្នំ។ ពួកទេវតាដែលសេសសល់ ក៏រារាំងនៅថ្នាក់ដែលសេសសល់ យ៉ាងនេះដែរ។

Te pana asurā āyuvaṇṇayasaissariyasampattīhi tāvatiṃsasadisāva, tasmā antarā attānaṃ ajānitvā pāṭaliyā pupphitāya ‘‘na idaṃ devanagaraṃ, tattha pāricchattako pupphati, idha pana cittapāṭalī, jarasakkenāmhākaṃ suraṃ pāyetvā vañcitā, devanagarañca no gahitaṃ, gacchāma, tena saddhiṃ yujjhissāmā’’ti hatthiassarathe āruyha suvaṇṇarajatamaṇiphalakāni gahetvā yuddhasajjā hutvā asurabheriyo vādentā mahāsamudde udakaṃ dvidhā bhetvā uṭṭhahanti. Te deve vuṭṭhe vammikamakkhikā [Pg.303] vammikaṃ viya sineruṃ āruhituṃ ārabhanti. Atha nesaṃ paṭhamaṃ nāgehi saddhiṃ yuddhaṃ hoti. Tasmiṃ kho pana yuddhe na kassaci chavi vā cammaṃ vā chijjati, na lohitaṃ uppajjati, kevalaṃ kumārakānaṃ dārumeṇḍakayuddhaṃ viya aññamaññasantāsanamattameva hoti. Koṭisatāpi koṭisahassāpi nāgā tehi saddhiṃ yujjhitvā te asurapuraṃyeva pavesetvā nivattanti. Yadā pana asurā balavanto honti, atha nāgā osakkitvā dutiye ālinde supaṇṇehi saddhiṃ ekatova hutvā yujjhanti. Esa nayo supaṇṇādīsupi. Yadā pana tāni pañcapi ṭhānāni asurā maddanti, tadā ekato sampiṇḍitānipi tāni pañca balāni osakkanti. Atha cattāro mahārājāno gantvā sakkassa taṃ pavattiṃ ārocenti. Sakko tesaṃ vacanaṃ sutvā diyaḍḍhayojanasatikaṃ vejayantarathaṃ āruyha sayaṃ vā nikkhamati, ekaṃ puttaṃ vā peseti. Yadā devā puna apaccāgamanāya asure jiniṃsu, tadā sakko asure palāpetvā pañcasu ṭhānesu ārakkhaṃ datvā vediyapāde vajirahatthā indapaṭimāyo ṭhapesi. Asurā kālena kālaṃ uṭṭhahitvā paṭimāyo disvā ‘‘sakko appamatto tiṭṭhatī’’ti tatova nivattanti. Idha pana yadā asurānaṃ jayo ahosi, devānaṃ parājayo, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘parājitā ca, bhikkhave, devā apayiṃsuyeva uttarenābhimukhā, abhiyiṃsu asurā’’ti.

ម្យ៉ាងទៀត ពួកអសុរទាំងនោះមានអាយុ វណ្ណៈ យស និងឥស្សរិយសម្បត្តិ ស្មើនឹងពួកទេវតាជាន់តាវតឹង្សដែរ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងចន្លោះនោះ កាលបើមិនដឹងខ្លួនឯង លុះដើមច្រណក (បាដលី) រីកផ្កាឡើង ក៏គិតថា "ទីនេះមិនមែនជាទេវនគរទេ ព្រោះនៅក្នុងទេវនគរនោះ មានដើមបារិច្ឆត្តកៈរីកផ្កា ចំណែកនៅទីនេះ មានដើមចិត្តបាដលីរីកផ្កា ព្រះឥន្ទ្រចាស់បានបោកប្រាស់យើងដោយឱ្យយើងផឹកសុរា ហើយទេវនគរក៏មិនមែនជារបស់យើងដែរ តោះយើងទៅច្បាំងជាមួយវា" ហើយក៏ឡើងជិះដំរី សេះ និងរថ កាន់ខែលមាស ខែលប្រាក់ និងខែលកែវមណី រៀបចំខ្លួនធ្វើសង្គ្រាម វាយស្គរអសុរ ធ្វើឱ្យទឹកមហាសមុទ្របែកជាពីរចំណែក ហើយក៏ឡើងមក។ ពួកអសុរទាំងនោះ កាលបើពួកទេវតាចេញមក ក៏ចាប់ផ្តើមឡើងភ្នំសិនេរុ ដូចជាពួកស្រមោចចោមឡើងដំបូកដូច្នោះ។ គ្រានោះ សង្គ្រាមរបស់ពួកអសុរទាំងនោះជាមួយពួកនាគ ក៏កើតមានឡើងមុនគេ។ ប៉ុន្តែ នៅក្នុងសង្គ្រាមនោះ គ្មានស្បែក ឬសាច់របស់នរណាម្នាក់ដាច់រហែកឡើយ គ្មានឈាមហូរចេញឡើយ មានត្រឹមតែការបំភ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ដូចជាក្មេងៗលេងជល់ចៀមឈើដូច្នោះឯង។ ពួកនាគរាប់រយសែនកោដិ ច្បាំងជាមួយពួកអសុរទាំងនោះ ហើយដេញពួកអសុរទាំងនោះឱ្យចូលទៅក្នុងអសុរពិភពវិញ ទើបត្រឡប់មកវិញ។ ប៉ុន្តែ កាលណាពួកអសុរមានកម្លាំងខ្លាំង ពួកនាគក៏ថយក្រោយមកច្បាំងរួមគ្នាជាមួយពួកគ្រុឌនៅថ្នាក់ទី ២។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងពួកគ្រុឌជាដើមដែរ។ ប៉ុន្តែ កាលណាពួកអសុរកម្ទេចស្ថានទាំង ៥ នោះបាន កាលនោះ សូម្បីតែកងទ័ពទាំង ៥ ដែលរួមគ្នា ក៏ថយក្រោយដែរ។ គ្រានោះ មហារាជទាំង ៤ ក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលដំណឹងនោះដល់ព្រះឥន្ទ្រ។ ព្រះឥន្ទ្រកាលបានឮពាក្យរបស់មហារាជទាំងនោះហើយ ក៏ឡើងជិះវេជយន្តរថដែលមានទំហំ ១៥០ យោជន៍ ចេញទៅដោយខ្លួនឯងខ្លះ ឬបញ្ជូនបុត្រណាម្នាក់ទៅខ្លះ។ កាលណាពួកទេវតាឈ្នះពួកអសុរមិនឱ្យត្រឡប់មកវិញបាន ក្នុងកាលនោះ ព្រះឥន្ទ្រក៏ដេញពួកអសុរឱ្យរត់ទៅ ហើយដាក់ការការពារក្នុងស្ថានទាំង ៥ រួចដាក់រូបបដិមាព្រះឥន្ទ្រកាន់វជិរៈនៅទៀបជើងខឿន។ ពួកអសុរ កាលឡើងមកម្តងម្កាល កាលបានឃើញរូបបដិមាទាំងនោះ ក៏គិតថា "ព្រះឥន្ទ្រមិនប្រហែសឡើយ តាំងនៅទីនេះ" ហើយក៏ត្រឡប់ទៅវិញពីទីនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកកាលដែលពួកអសុរមានជ័យជម្នះ ហើយពួកទេវតាបរាជ័យ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកទេវតាបរាជ័យហើយ ក៏រត់ភៀសខ្លួនទៅទិសខាងជើង ពួកអសុរក៏ដេញតាមទៅ"។

Dakkhiṇābhimukhā hutvāti cakkavāḷapabbatābhimukhā hutvā. Asurā kira devehi parājitā palāyantā cakkavāḷapabbatābhimukhaṃ gantvā cakkavāḷamahāsamuddapiṭṭhiyaṃ rajatapaṭṭavaṇṇe vālikāpuline yattha paṇṇakuṭiyo māpetvā isayo vasanti, tattha gantvā isīnaṃ assamapadena gacchantā ‘‘sakko imehi saddhiṃ mantetvā amhe nāseti, gaṇhatha puttahatāya putte’’ti kupitā assamapade pānīyaghaṭacaṅkamanapaṇṇasālādīni viddhaṃsenti. Isayo araññato phalāphalaṃ ādāya āgatā disvā puna dukkhena paṭipākatikaṃ karonti, tepi punappunaṃ tatheva parājitā gantvā vināsenti. Tena vuttaṃ – ‘‘parājitā ca kho, bhikkhave, asurā apayiṃsuyeva dakkhiṇenābhimukhā’’ti. Navamaṃ uttānatthameva.

ពាក្យថា "បែរមុខទៅទិសខាងត្បូង" គឺបែរមុខទៅរកភ្នំចក្រវាឡ។ ឮថា ពួកអសុរកាលដែលចាញ់ពួកទេវតាហើយ ក៏រត់ទៅកាន់ភ្នំចក្រវាឡ ទៅដល់ឆ្នេរខ្សាច់ដែលមានពណ៌ដូចបន្ទះប្រាក់ លើផ្ទៃមហាសមុទ្រចក្រវាឡ ជាទីដែលពួកឥសីសង់កុដិស្លឹកឈើរស់នៅ ពួកអសុរទាំងនោះកាលដើរកាត់តាមអាស្រមរបស់ពួកឥសី ក៏ខឹងសម្បារគិតថា "ព្រះឥន្ទ្រប្រឹក្សាជាមួយពួកឥសីទាំងនេះហើយបំផ្លាញយើង ចូរចាប់ពួកកូនចង្រៃទាំងនេះទៅ" ហើយក៏បំផ្លាញក្អមទឹក ទីចង្ក្រម និងសាលាស្លឹកឈើជាដើម ក្នុងអាស្រមនោះ។ ពួកឥសីកាលត្រឡប់មកពីព្រៃ នាំយកផលាផលមក ឃើញហើយ ក៏រៀបចំធ្វើឱ្យដូចដើមវិញដោយលំបាក ពួកអសុរទាំងនោះកាលដែលបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀត ក៏ទៅបំផ្លាញយ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកអសុរបរាជ័យហើយ ក៏រត់ភៀសខ្លួនទៅទិសខាងត្បូង"។ សូត្រទី ៩ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

Devāsurasaṅgāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទេវាសុរសង្គ្រាមសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

10. Tapussasuttavaṇṇanā

១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតបុស្សសូត្រ

41. Dasame [Pg.304] pakkhandatīti pavisati. Pasīdatīti pasādaṃ abhiruciṃ āpajjati, patiṭṭhāti vimuccatīti attho. Kathāpābhatanti kathāya mūlaṃ. Mūlañhi ‘‘pābhata’’nti vuccati. Yathāha –

៤១. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា "ស្ទុះទៅ" គឺចូលទៅ។ ពាក្យថា "ជ្រះថ្លា" សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីជ្រះថ្លា និងការពេញចិត្ត គឺតាំងនៅ និងរួចចាកកិលេស នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា "កថាបាភតៈ" គឺឫសគល់នៃពាក្យចរចា ព្រោះថា ឫសគល់ ហៅថា "បាភតៈ" ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា៖

‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);

"បុគ្គលមានប្រាជ្ញា ជាអ្នកឈ្លាសវៃ តែងតាំងខ្លួនឡើងបាន សូម្បីតែដោយដើមទុន (បាភតៈ) តិចតួច ដូចជាបុគ្គលផ្លុំភ្លើងដ៏តូចឱ្យឆេះឡើងដូច្នោះ"។

Tenevāha ‘‘kathāpābhatanti kathāmūla’’nti. Vitakkaggahaṇeneva taṃsahacarito vicāropi gahito. Tenevettha bahuvacananiddeso katoti āha ‘‘vitakkesūti vitakkavicāresū’’ti.

ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "កថាបាភតៈ គឺឫសគល់នៃពាក្យចរចា"។ ដោយការកាន់យកនូវវិតក្កៈ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏បានកាន់យកនូវវិចារៈដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបការសម្តែងជាពហុវចនៈក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ក្នុងវិតក្កៈទាំងឡាយ គឺក្នុងវិតក្កៈ និងវិចារៈទាំងឡាយ"។

Tapussasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតបុស្សសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមហាវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

5. Sāmaññavaggo

៥. សាមញ្ញវគ្គ

1-10. Sambādhasuttādivaṇṇanā

១-១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសម្ពាធសូត្រជាដើម

42-51. Pañcamassa paṭhame udāyīti tayo therā udāyī nāma kāḷudāyī, lāḷudāyī, mahāudāyīti, idha kāḷudāyī adhippetoti āha ‘‘udāyīti kāḷudāyitthero’’ti. Sambādheti sampīḷitataṇhāsaṃkilesādinā sauppīḷanatāya paramasambādhe. Ativiya saṅkaraṭṭhānabhūto hi nīvaraṇasambādho adhippeto. Okāsoti jhānassetaṃ nāmaṃ. Nīvaraṇasambādhābhāvena hi jhānaṃ idha ‘‘okāso’’ti vuttaṃ. Paṭilīnanisabhoti vā paṭilīno hutvā seṭṭho, paṭilīnānaṃ vā seṭṭhoti paṭilīnanisabho. Paṭilīnā nāma pahīnamānā vuccanti mānussayavasena uṇṇatābhāvato. Yathāha ‘‘kathañca, bhikkhave, bhikkhu paṭilīno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno asmimāno pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃgato āyatiṃ anuppādadhammo’’ti (a. ni. 4.38; mahāni. 87). Sesaṃ sabbattha uttānameva.

៤២-៥១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៥ ពាក្យថា udāyī (ព្រះឧទាយី) គឺព្រះថេរៈ ៣ អង្គ មានឈ្មោះថា ឧទាយី ដូចគ្នា គឺ កាឡុទាយី ១, ឡាលុទាយី ១, មហាឧទាយី ១ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកព្រះកាឡុទាយី ហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «udāyīti kāḷudāyitthero» (ពាក្យថា ឧទាយី បានដល់ ព្រះកាឡុទាយិត្ថេរៈ)។ ពាក្យថា Sambādhe (ក្នុងទីចង្អៀត) គឺក្នុងទីចង្អៀតយ៉ាងក្រៃលែង ព្រោះការបៀតបៀនដោយតណ្ហាសំកិលេសជាដើម ដែលជាធម៌នាំមកនូវការបៀតបៀន។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ សំដៅយកការចង្អៀតដោយនីវរណៈ ដែលជាសភាពច្របូកច្របល់យ៉ាងក្រៃលែង។ ពាក្យថា Okāso (ឱកាស) នេះជាឈ្មោះនៃឈាន។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ឈាន លោកហៅថា «ឱកាស» ព្រោះមិនមានការចង្អៀតដោយនីវរណៈ។ ពាក្យថា Paṭilīnanisabho (អ្នកប្រសើរដោយការគេចចេញ) គឺ ជាអ្នកប្រសើរដោយការគេចចេញ ឬថា ជាអ្នកប្រសើរជាងពួកជនអ្នកគេចចេញ ឈ្មោះថា បដិលីននិសភៈ។ ពួកជនដែលឈ្មោះថា បដិលីនៈ (អ្នកគេចចេញ) នោះ សំដៅយកពួកជនដែលមានមានះលះបង់ហើយ ព្រោះមិនមានសភាពខ្ពង់ខ្ពស់ដោយអំណាចនៃមានះ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះភិក្ខុជាអ្នកគេចចេញ តើដូចម្តេច? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ មានអស្មិមានះលះបង់ហើយ មានឫសដាច់ឧត្តរ ធ្វើមិនឲ្យមានទីតាំងដូចជាត្នោតកាត់ក្បាល ឲ្យដល់នូវការមិនមាន មិនមានការកើតឡើងតទៅជាធម្មតាឡើយ»។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Sambādhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសម្ពាធសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

អដ្ឋកថា អង្គុត្តរនិកាយ ឈ្មោះ មនោរថបូរណី

Navakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

ការបំភ្លឺសេចក្តីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ក្នុងសេចក្តីពណ៌នានៃនវកនិបាត ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

Aṅguttaranikāye

ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយ

Dasakanipāta-ṭīkā

ដីកា ទសកនិបាត

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

១. បឋមបណ្ណាសកៈ

1. Ānisaṃsavaggo

១. អានិសង្សវគ្គ

1. Kimatthiyasuttavaṇṇanā

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកិមត្ថិយសូត្រ

1. Dasakanipātassa [Pg.305] paṭhame avippaṭisāratthānīti avippaṭisārappayojanāni. Avippaṭisārānisaṃsānīti avippaṭisārudayāni. Etena avippaṭisāro nāma sīlassa udayamattaṃ, saṃvaddhitassa rukkhassa chāyāpupphasadisaṃ, añño eva panānena nipphādetabbo samādhiādiguṇoti dasseti. ‘‘Yāva maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, tāva taruṇavipassanā’’ti hi vacanato upakkilesavimuttaudayabbayañāṇato paraṃ ayañca vipassanā virajjati yogāvacaro viratto puriso viya bhariyāya saṅkhārato etenāti virāgo.

១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃទសកនិបាត ពាក្យថា avippaṭisāratthāni (មានសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយជាប្រយោជន៍) គឺមានសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយជាផលប្រយោជន៍។ ពាក្យថា avippaṭisārānisaṃsāni (មានសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយជាអានិសង្ស) គឺមានសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយជាផលដែលកើតឡើង។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ឈ្មោះថា សេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយ គ្រាន់តែជាផលដែលកើតឡើងនៃសីល ប្រៀបដូចជាម្លប់និងផ្កានៃដើមឈើដែលលូតលាស់ធំធាត់ហើយ ប៉ុន្តែគុណធម៌មានសមាធិជាដើមដែលត្រូវសម្រេចដោយសីលនោះ គឺជាធម៌ផ្សេងទៀត។ ព្រោះថា តាមពាក្យថា «វិបស្សនានៅខ្ចី ដរាបដល់មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ» វិបស្សនានេះ រមែងនឿយណាយចាកសង្ខារ ព្រោះរួចផុតចាកឧបក្កិលេស បន្ទាប់ពីឧទយព្វយញាណ ដូចជាបុរសដែលនឿយណាយ រមែងនឿយណាយចាកភរិយា ម្យ៉ាងទៀត យោគាវចររមែងនឿយណាយចាកសង្ខារដោយវិបស្សនានេះ ហេតុនោះ វិបស្សនានេះ ទើបឈ្មោះថា វិរាគៈ (ការនឿយណាយ)។

Kimatthiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកិមត្ថិយសូត្រ ចប់ហើយ។

2-5. Cetanākaraṇīyasuttādivaṇṇanā

២-៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចេតនាករណីយសូត្រជាដើម

2-5. Dutiye saṃsāramahoghassa paratīrabhāvato yo naṃ adhigacchati, taṃ pāreti gametīti pāraṃ, nibbānaṃ. Tabbidūratāya natthi ettha pāranti apāraṃ, saṃsāro. Tenāha ‘‘orimatīrabhūtā tebhūmakavaṭṭā’’tiādi. Tatiyādīsu natthi vattabbaṃ.

២-៥. ក្នុងសូត្រទី ២ ព្រោះមានសភាពជាត្រើយម្ខាងនៃអន្លង់ធំគឺសង្សារ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ណាដែលញ៉ាំងបុគ្គលអ្នកដល់នូវធម៌នោះ ឲ្យឆ្លងផុត គឺឲ្យទៅដល់ ហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បារៈ (ត្រើយម្ខាង) បានដល់ ព្រះនិព្វាន។ ព្រោះនៅឆ្ងាយចាកព្រះនិព្វាននោះ ត្រើយម្ខាងមិនមានក្នុងទីនេះឡើយ ហេតុនោះ ទីនេះ ឈ្មោះថា អបារៈ (មិនមែនត្រើយ) បានដល់ សង្សារ។ ព្រោះហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «orimatīrabhūtā tebhūmakavaṭṭā» (វដ្តៈក្នុងភូមិបី ដែលជាត្រើយខាងអាយ) ជាដើម។ ក្នុងសូត្រទី ៣ ជាដើម គ្មានសេចក្តីអ្វីដែលត្រូវពោលឡើយ។

Cetanākaraṇīyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចេតនាករណីយសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

6. Samādhisuttavaṇṇanā

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសមាធិសូត្រ

6. Chaṭṭhe santaṃ santanti appetvā nisinnassātiādīsu santaṃ santaṃ paṇītaṃ paṇītantiādīni vadati. Iminā pana ākārena taṃ paṭivijjhitvā tattha [Pg.306] cittaṃ upasaṃharato phalasamāpattisaṅkhāto cittuppādo tathā pavattatīti veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ក្នុងពាក្យជាដើមថា santaṃ santanti appetvā nisinnassa (របស់បុគ្គលអ្នកចូលឈានអង្គុយហើយ ដោយគិតថា ស្ងប់រំងាប់ៗ) លោកពោលសំដៅយកពាក្យថា ស្ងប់រំងាប់ៗ ឧត្តមៗ ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ការកើតឡើងនៃចិត្តដែលរាប់ថាជាផលសមាបត្តិ របស់បុគ្គលអ្នកចាក់ធ្លុះនូវព្រះនិព្វាននោះដោយអាការៈនេះ ហើយបង្អោនចិត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វាននោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសមាធិសូត្រ ចប់ហើយ។

Ānisaṃsavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអានិសង្សវគ្គ ចប់ហើយ។

2. Nāthavaggo

២. នាថវគ្គ

1-4. Senāsanasuttādivaṇṇanā

១-៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសេនាសនសូត្រជាដើម

11-14. Dutiyassa paṭhame nātidūranti gocaraṭṭhānato aḍḍhagāvutato orabhāgatāya nātidūraṃ. Nāccāsannanti pacchimena pamāṇena gocaraṭṭhānato pañcadhanusatikatāya na atiāsannaṃ. Tāya ca pana nātidūranāccāsannatāya gocaraṭṭhānapaṭiparissayādirahitamaggatāya ca gamanassa ca āgamanassa ca yuttarūpattā gamanāgamanasampannaṃ. Divasabhāge mahājanasaṃkiṇṇatābhāvena divā appākiṇṇaṃ. Abhāvattho hi ayaṃ appa-saddo ‘‘appiccho’’tiādīsu viya. Rattiyaṃ manussasaddābhāvena rattiṃ appasaddaṃ. Sabbadāpi janasannipātanigghosābhāvena appanigghosaṃ.

១១-១៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ ពាក្យថា nātidūraṃ (មិនឆ្ងាយពេក) គឺមិនឆ្ងាយពេក ព្រោះនៅក្នុងចម្ងាយមិនហួសកន្លះគាវុត ចាកទីគោចរ។ ពាក្យថា nāccāsannaṃ (មិនជិតពេក) គឺមិនជិតពេក ព្រោះនៅក្នុងចម្ងាយយ៉ាងតិច ៥០០ ធ្នូ ចាកទីគោចរ។ ម្យ៉ាងទៀត សេនាសនៈនោះ ឈ្មោះថា បរិបូណ៌ដោយការទៅនិងការមក ព្រោះមានសភាពមិនឆ្ងាយពេកមិនជិតពេកនោះផង ព្រោះផ្លូវមិនមានអន្តរាយជាដើមក្នុងទីគោចរនោះផង និងព្រោះសមគួរដល់ការទៅនិងការមកផង។ ពាក្យថា divā appākiṇṇaṃ (មិនច្របូកច្របល់ក្នុងវេលាថ្ងៃ) គឺព្រោះមិនមានការច្របូកច្របល់ដោយមហាជនក្នុងវេលាថ្ងៃ។ ព្រោះថា ពាក្យថា appa (តិច) នេះ មានអត្ថថា មិនមាន ដូចក្នុងពាក្យថា appiccho (អ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច) ជាដើម។ ពាក្យថា rattiṃ appasaddaṃ (មានសំឡេងតិចក្នុងវេលាយប់) គឺព្រោះមិនមានសំឡេងមនុស្សក្នុងវេលាយប់។ ពាក្យថា appanigghosaṃ (មិនមានសំឡេងគឹកកង) គឺព្រោះមិនមានសំឡេងគឹកកងនៃការប្រជុំគ្នានៃជនក្នុងកាលទាំងពួង។

Appakasirenāti akasirena sukheneva. Sīlādiguṇānaṃ thirabhāvappattiyā therā. Suttageyyādi bahu sutaṃ etesanti bahussutā. Tamuggahadhāraṇena sammadeva garūnaṃ santike āgamitabhāvena ca āgato pariyattidhammasaṅkhāto āgamo etesanti āgatāgamā. Suttābhidhammasaṅkhātassa dhammassa dhāraṇena dhammadharā. Vinayassa dhāraṇena vinayadharā. Tesaṃ dhammavinayānaṃ mātikāya dhāraṇena mātikādharā. Tattha tattha dhammaparipucchāya paripucchati. Atthaparipucchāya paripañhati vīmaṃsati vicāreti. Idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko atthoti paripucchāparipañhākāradassanaṃ. Avivaṭañceva pāḷiyā atthaṃ padesantarapāḷidassanena āgamato vivaranti. Anuttānīkatañca yuttivibhāvanena uttāniṃ karonti. Kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu saṃsayuppattiyā hetutāya gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu pāḷippadesesu yāthāvato vinicchayappadānena kaṅkhaṃ paṭivinodenti.

ពាក្យថា Appakasirena (ដោយមិនលំបាក) គឺដោយមិនលំបាក គឺដោយងាយស្រួលនោះឯង។ ឈ្មោះថា ថេរៈ ព្រោះដល់នូវភាពមាំមួននៃគុណធម៌មានសីលជាដើម។ ឈ្មោះថា ពហុស្សូត ព្រោះធម៌មានសុត្តៈនិងគេយ្យៈជាដើម ច្រើនដែលលោកទាំងនោះបានស្តាប់ហើយ។ ឈ្មោះថា អាគតាគមៈ ព្រោះអាគមៈដែលរាប់ថាជាបរិយត្តិធម៌ លោកទាំងនោះបានរៀន បានចាំទុក និងបានចូលទៅរកគ្រូទាំងឡាយដោយប្រពៃហើយ។ ឈ្មោះថា ធម្មធរៈ ព្រោះទ្រទ្រង់នូវធម៌ដែលរាប់ថាសុត្តន្តៈនិងអភិធម្ម។ ឈ្មោះថា វិនយធរៈ ព្រោះទ្រទ្រង់នូវវិន័យ។ ឈ្មោះថា មាតិកាធរៈ ព្រោះទ្រទ្រង់នូវមាតិកានៃធម៌និងវិន័យទាំងនោះ។ លោកតែងសាកសួរដោយការសួរនូវធម៌ក្នុងទីនោះៗ។ តែងសួរដេញដោល ពិចារណា ត្រិះរិះ ដោយការសួរនូវសេចក្តី។ ពាក្យថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សេចក្តីនេះ តើដូចម្តេច? សេចក្តីនេះ មានអត្ថន័យដូចម្តេច?» នេះជាការបង្ហាញអាការៈនៃការសួរនិងការសួរដេញដោល។ លោកតែងបើកចំហនូវសេចក្តីដែលមិនទាន់បើកចំហនៃព្រះបាលី តាមគម្ពីរ ដោយការបង្ហាញព្រះបាលីក្នុងកន្លែងផ្សេងទៀត។ និងតែងធ្វើសេចក្តីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ឲ្យច្បាស់លាស់ ដោយការសម្តែងនូវហេតុផល។ តែងកំចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលជាទីតាំងនៃសេចក្តីសង្ស័យ ក្នុងបទព្រះបាលីទាំងឡាយដែលជាចំណង ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យកើតសេចក្តីសង្ស័យ ដោយការកាត់សេចក្តីតាមពិត។

Ettha [Pg.307] ca nātidūraṃ nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannanti ekaṃ aṅgaṃ, divā appākiṇṇaṃ, rattiṃ appasaddaṃ, appanigghosanti ekaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassanti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa…pe… parikkhārāti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane therā…pe… kaṅkhaṃ paṭivinodentīti ekaṃ. Evaṃ pañca aṅgāni veditabbāni. Dutiyādīni uttānatthāni.

ក្នុងសេនាសនៈនោះ ពាក្យថា មិនឆ្ងាយពេក មិនជិតពេក បរិបូណ៌ដោយការទៅនិងការមក នេះជាអង្គទី ១, ពាក្យថា មិនច្របូកច្របល់ក្នុងវេលាថ្ងៃ មានសំឡេងតិចក្នុងវេលាយប់ មិនមានសំឡេងគឹកកង នេះជាអង្គទី ២, ពាក្យថា មានការប៉ះពាល់នៃរបោម មូស ខ្យល់ កំដៅថ្ងៃ និងពស់ តិចតួច នេះជាអង្គទី ៣, ពាក្យថា កាលបើភិក្ខុនោះនៅក្នុងសេនាសនៈនោះ... បរិក្ខារទាំងឡាយ នេះជាអង្គទី ៤, ពាក្យថា ក្នុងសេនាសនៈនោះ ព្រះថេរៈទាំងឡាយ... តែងកំចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យ នេះជាអង្គទី ៥។ គប្បីជ្រាបថា អង្គទាំង ៥ យ៉ាងនេះឯង។ សូត្រទី ២ ជាដើម មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Senāsanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសេនាសនសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

5-6. Appamādasuttādivaṇṇanā

៥-៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអប្បមាទសូត្រជាដើម

15-16. Pañcame kārāpakaappamādo nāma ‘‘ime akusalā dhammā pahātabbā, ime kusalā dhammā upasampādetabbā’’ti taṃtaṃparivajjetabbavajjanasampādetabbasampādanavasena pavatto appamādo. Esāti appamādo. Lokiyova na lokuttaro. Ayañcāti ca esāti ca appamādameva vadati. Tesanti cātubhūmakadhammānaṃ. Paṭilābhakattenāti paṭilābhāpanakattena.

១៥-១៦. ក្នុងសូត្រទី ៥ ឈ្មោះថា ការាបកអប្បមាទ (សេចក្តីមិនប្រមាទដែលជាអ្នកចាត់ចែង) គឺសេចក្តីមិនប្រមាទដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលះបង់ធម៌ដែលត្រូវលះបង់ និងការញ៉ាំងធម៌ដែលត្រូវញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង ឲ្យកើតឡើងនោះៗ ថា «អកុសលធម៌ទាំងឡាយនេះ គួរលះបង់ កុសលធម៌ទាំងឡាយនេះ គួរញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង»។ ពាក្យថា Esā (នេះ) គឺសេចក្តីមិនប្រមាទ។ ជាលោកិយតែម្យ៉ាង មិនមែនជាលោកុត្តរៈឡើយ។ ពាក្យថា Ayañca (នេះផង) និងពាក្យថា Esā (នេះ) លោកពោលសំដៅយកសេចក្តីមិនប្រមាទនោះឯង។ ពាក្យថា Tesaṃ (នៃធម៌ទាំងនោះ) គឺនៃធម៌ដែលមានភូមិ ៤។ ពាក្យថា Paṭilābhakattena (ដោយភាពជាអ្នកញ៉ាំងឲ្យបាន) គឺដោយភាពជាអ្នកធ្វើឲ្យបានសម្រេច。

Jaṅgalānanti jaṅgalacārīnaṃ. Jaṅgala-saddo cettha kharabhāvasāmaññena pathavīpariyāyo, na anupaṭṭhānavidūradesavācī. Tenāha ‘‘pathavītalacārīna’’nti. Padānaṃ vuccamānattā ‘‘sapādakapāṇāna’’nti visesetvā vuttaṃ. Samodhānanti antogadhabhāvaṃ. Tenāha ‘‘odhānaṃ pakkhepa’’nti. ‘‘Upakkhepa’’ntipi paṭhanti, upanetvā pakkhipitabbanti attho. Vassikāya pupphaṃ vassikaṃ yathā ‘‘āmalakiyā phalaṃ āmalaka’’nti. Mahātalasminti uparipāsāde. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

ពាក្យថា Jaṅgalānaṃ (នៃសត្វព្រៃ) គឺនៃសត្វដែលត្រេចទៅក្នុងព្រៃ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា ជង្គលៈ ក្នុងទីនេះ ជាវេវចនៈនៃផែនដី ដោយភាពជាទូទៅនៃសភាពរឹង មិនមែនជាពាក្យពោលសំដៅយកប្រទេសដែលនៅឆ្ងាយមិនមានទីពឹងឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «pathavītalacārīnaṃ» (នៃសត្វដែលត្រេចទៅលើផ្ទៃផែនដី)។ ព្រោះលោកពោលសំដៅយកស្នាមជើង ហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យវិសេសនៈថា «sapādakapāṇānaṃ» (នៃសត្វដែលមានជើង)។ ពាក្យថា Samodhānaṃ (ការរួមចុះ) គឺភាពជាការបញ្ចូលទៅខាងក្នុង។ ព្រោះហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «odhānaṃ pakkhepaṃ» (ការដាក់ចុះ គឺការបញ្ចូលទៅ)។ មានបទថា «Upakkhepaṃ» ដូច្នេះក៏មាន សេចក្តីថា គប្បីនាំចូលទៅហើយដាក់ចុះ។ ផ្កានៃដើមវស្សិកា ឈ្មោះថា វស្សិកៈ ដូចជា ផ្លែនៃដើមអាមលកី ឈ្មោះថា អាមលកៈ។ ពាក្យថា Mahātalasmiṃ (លើផ្ទៃដ៏ធំ) គឺនៅលើប្រាសាទជាន់ខាងលើ។ សូត្រទី ៦ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Appamādasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអប្បមាទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

7-8. Paṭhamanāthasuttādivaṇṇanā

៧-៨. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបឋមនាថសូត្រជាដើម

17-18. Sattame yehi sīlādīhi samannāgato bhikkhu dhammasaraṇatāya dhammeneva nāthati āsīsati abhibhavatīti nātho vuccati, te [Pg.308] tassa nāthabhāvakarā dhammā nāthakaraṇāti vuttāti āha ‘‘attano sanāthabhāvakarā patiṭṭhakarāti attho’’ti. Tattha attano patiṭṭhakarāti yassa nāthabhāvakarā, tassa attano patiṭṭhāvidhāyino. Appatiṭṭho anātho, sappatiṭṭho sanāthoti patiṭṭhattho nātha-saddo. Kalyāṇaguṇayogato kalyāṇāti dassento ‘‘sīlādiguṇasampannā’’ti āha. Mijjanalakkhaṇā mettā etassa atthīti mitto. So vuttanayena kalyāṇo assa atthīti tassa atthitāmattaṃ kalyāṇamittapadena vuttaṃ. Assa tena sabbakālaṃ avijahitavāsoti taṃ dassetuṃ ‘‘kalyāṇasahāyo’’ti vuttanti āha ‘‘tevassā’’ti. Te eva kalyāṇamittā assa bhikkhuno. Saha ayanatoti saha pavattanato. Asamodhāne cittena, samodhāne pana cittena ceva kāyena ca sampavaṅko. Sukhaṃ vaco etasmiṃ anukūlagāhimhi ādaragāravavati puggaleti suvaco. Tenāha ‘‘sukhena vattabbo’’tiādi. Khamoti khanto. Tamevassa khamabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘gāḷhenā’’tiādi vuttaṃ. Vāmatoti micchā, ayoniso vā gaṇhāti. Paṭippharatīti paṭāṇikabhāvena tiṭṭhati. Padakkhiṇaṃ gaṇhātīti sammā, yoniso vā gaṇhāti.

១៧-១៨. ក្នុងសូត្រទី ៧ ភិក្ខុអ្នកប្រកបដោយសីលជាដើមណា រមែងប្រាថ្នា សង្ឃឹម គ្របសង្កត់ ដោយធម៌នោះឯង ព្រោះមានធម៌ជាទីពឹង ហេតុនោះ ទើបហៅថា នាថៈ (អ្នកមានទីពឹង) ធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើនូវភាពជាទីពឹងដល់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា នាថករណៈ (ធម៌ធ្វើទីពឹង) ហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «attano sanāthabhāvakarā patiṭṭhakarāti attho» (សេចក្តីថា ធ្វើខ្លួនឲ្យជាអ្នកមានទីពឹង គឺធ្វើជាទីពឹង)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ធ្វើជាទីពឹងដល់ខ្លួន គឺធ្វើជាទីពឹងដល់ខ្លួនរបស់បុគ្គលណា ដែលធម៌ទាំងនោះធ្វើនូវភាពជាទីពឹងឲ្យ។ ពាក្យថា នាថៈ នេះ មានអត្ថថា ទីពឹង ដូចពាក្យថា អនាថៈ គឺអ្នកមិនមានទីពឹង, សនាថៈ គឺអ្នកមានទីពឹង។ លោកបង្ហាញថា ឈ្មោះថា កល្យាណ (ល្អ) ព្រោះប្រកបដោយគុណដ៏ល្អ ទើបពោលថា «sīlādiguṇasampannā» (អ្នកបរិបូណ៌ដោយគុណមានសីលជាដើម)។ មេត្តាមានលក្ខណៈរាប់អាន មានដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា មិត្ត។ មិត្តដ៏ល្អនោះ មានដល់ភិក្ខុនេះ តាមន័យដែលពោលហើយ ហេតុនោះ គ្រាន់តែភាពមាននៃមិត្តដ៏ល្អនោះ លោកពោលដោយពាក្យថា កល្យាណមិត្ត។ ដើម្បីបង្ហាញការនៅរួមគ្នាដោយមិនលះបង់ចោលគ្នាក្នុងកាលទាំងពួងរបស់ភិក្ខុនោះជាមួយមិត្តនោះ លោកទើបពោលថា «kalyāṇasahāyo» (មានកល្យាណមិត្តជាសម្លាញ់) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «tevassā» (ពួកកល្យាណមិត្តទាំងនោះឯង មានដល់ភិក្ខុនោះ)។ ពួកកល្យាណមិត្តទាំងនោះឯង មានដល់ភិក្ខុនោះ។ ពាក្យថា សហាយៈ (សម្លាញ់) ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា។ ក្នុងកាលដែលមិនបាននៅរួមគ្នា គឺបង្អោនទៅរកដោយចិត្ត តែក្នុងកាលដែលបាននៅរួមគ្នា គឺបង្អោនទៅរកដោយចិត្តផងដោយកាយផង ឈ្មោះថា សម្បវង្កៈ (អ្នកបង្អោនទៅរក)។ ពាក្យដែលពោលបានដោយងាយ ក្នុងបុគ្គលអ្នកទទួលយកដោយអនុលោម អ្នកមានសេចក្តីគោរពកោតក្រែង ឈ្មោះថា សុវចៈ (អ្នកប្រដៅងាយ)។ ព្រោះហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «sukhena vattabbo» (អ្នកដែលគេគប្បីប្រដៅបានដោយងាយ) ជាដើម។ ពាក្យថា Khamo (អ្នកអត់ធន់) គឺអ្នកមានសេចក្តីអត់ធន់។ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកអត់ធន់របស់ភិក្ខុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «gāḷhena» (ដោយពាក្យធ្ងន់ៗ)។ ពាក្យថា ខាងឆ្វេង គឺកាន់យកដោយខុស ឬដោយមិនឧបាយ។ ពាក្យថា Paṭippharati (រមែងទាស់ទែង) គឺស្ថិតនៅដោយភាពជាអ្នកប្រឆាំង។ ពាក្យថា Padakkhiṇaṃ gaṇhāti (រមែងកាន់យកដោយស្តាំ គឺដោយគោរព) គឺកាន់យកដោយត្រូវ ឬដោយឧបាយ។

Uccāvacānīti vipulakhuddakāni. Tatrupagamaniyāyāti tatra tatra mahante khuddake ca kamme sādhanavasena upāyena upagacchantiyā, tassa tassa kammassa nipphādane samatthāyāti attho. Tatrupāyāyāti vā tatra tatra kamme sādhetabbe upāyabhūtāya.

ពាក្យថា Uccāvacāni (ខ្ពស់ៗ ទាបៗ) គឺធំៗ និងតូចៗ។ ពាក្យថា Tatrupagamaniyāya (ដែលឈានចូលទៅក្នុងកិច្ចការនោះៗ) សេចក្តីថា ដែលចូលទៅជិតដោយឧបាយ ដោយអំណាចនៃការសម្រេច ក្នុងកិច្ចការធំនិងតូចនោះៗ គឺមានសមត្ថភាពក្នុងការសម្រេចនូវកិច្ចការនោះៗ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា Tatrupāyāya (ដែលប្រកបដោយឧបាយក្នុងកិច្ចការនោះៗ) គឺដែលជាឧបាយក្នុងកិច្ចការដែលត្រូវសម្រេចនោះៗ。

Dhamme assa kāmoti dhammakāmoti byadhikaraṇānampi bāhirattho samāso hotīti katvā vuttaṃ. Kāmetabbato vā piyāyitabbato kāmo, dhammo. Dhammo kāmo assāti dhammakāmo. Dhammoti pariyattidhammo adhippetoti āha ‘‘tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ piyāyatīti attho’’ti. Samudāharaṇaṃ kathanaṃ samudāhāro, piyo samudāhāro etassāti piyasamudāhāro. Sayañcāti ettha ca-saddena ‘‘sakkacca’’nti padaṃ anukaḍḍhati. Tena sayañca sakkaccaṃ desetukāmo hotīti yojanā. Abhidhammo satta pakaraṇāni ‘‘adhiko abhivisiṭṭho ca pariyattidhammo’’ti katvā. Vinayo ubhatovibhaṅgā [Pg.309] vinayanato kāyavācānaṃ. Abhivinayo khandhakaparivārā visesato ābhisamācārikadhammakittanato. Ābhisamācārikadhammapāripūrivaseneva hi ādibrahmacariyakadhammapāripūrī. Dhammo eva piṭakadvayassapi pariyattidhammabhāvato. Maggaphalāni abhidhammo ‘‘nibbānadhammassa abhimukho’’ti katvā. Kilesavūpasamakaraṇaṃ pubbabhāgiyā tisso sikkhā saṅkhepato vivaṭṭanissito samatho vipassanā ca. Uḷārapāmojjoti balavapāmojjo. Kāraṇattheti nimittatthe. Kusaladhammanimittaṃ hissa vīriyārambho. Tenāha ‘‘tesaṃ adhigamatthāyā’’ti. Kusalesu dhammesūti vā nipphādetabbe bhummaṃ yathā ‘‘cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhāna’’nti. Aṭṭhame natthi vattabbaṃ.

ពាក្យថា dhammakāmo (អ្នកស្រឡាញ់ធម៌) សំដៅលើសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងធម៌របស់បុគ្គលនោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា សូម្បីតែសមាសដែលមានវិភត្តិខុសគ្នា (ព្យធិករណៈ) ក៏មានអត្ថខាងក្រៅ (ពាហិរត្ថៈ) បានដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា កាមៈ ព្រោះជាធម្មជាតិគួរប្រាថ្នា ឬគួរស្រឡាញ់ គឺធម៌នោះឯង។ ធម៌ជាទីស្រឡាញ់របស់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ធម្មកាមៈ (អ្នកមានធម៌ជាទីស្រឡាញ់)។ ពាក្យថា ធម៌ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកបរិយត្តិធម៌ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'មានសេចក្តីពន្យល់ថា តែងស្រឡាញ់ព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដក'។ ការសម្តែង ការពោល ឈ្មោះថា សមុទាហារៈ, សមុទាហារៈជាទីស្រឡាញ់របស់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា បិយសមុទាហារៈ (អ្នកមានការសន្ទនាជាទីស្រឡាញ់)។ ពាក្យថា Sayañca (និងដោយខ្លួនឯង) ក្នុងពាក្យនោះ សព្ទថា ca តែងទាញយកបទថា sakkaccaṃ (ដោយគោរព) មកជាមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានការប្រកបសេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាថ្នានឹងសម្តែងដោយខ្លួនឯងផង ដោយគោរពផង។ ពាក្យថា អភិធម៌ សំដៅយកគម្ពីរទាំង ៧ ព្រោះធ្វើឲ្យជា 'បរិយត្តិធម៌ដ៏ក្រៃលែង និងវិសេសវិសាល'។ ពាក្យថា វិន័យ សំដៅយកវិភង្គទាំងពីរ (ភិក្ខុវិភង្គ និងភិក្ខុនីវិភង្គ) ព្រោះជាគ្រឿងទូន្មានកាយនិងវាចា។ ពាក្យថា អភិវិន័យ សំដៅយកខន្ធកៈនិងបរិវារៈ ព្រោះជាការសម្តែងសរសើរជាពិសេសនូវអាភិសមាចារិកធម៌។ ព្រោះថា ការបំពេញអាភិសមាចារិកធម៌ឲ្យបរិបូណ៌នោះឯង ជាហេតុនាំឲ្យសម្រេចការបំពេញអាទិព្រហ្មចរិយកធម៌ឲ្យបរិបូណ៌។ ពាក្យថា ធម៌ នោះឯង សំដៅយកព្រះត្រៃបិដកទាំងពីរ (គឺសូត្រ និងអភិធម៌) ព្រោះមានសភាពជាបរិយត្តិធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត មគ្គនិងផល ឈ្មោះថា អភិធម៌ ព្រោះធ្វើឲ្យជា 'ធម៌ចំពោះមុខព្រះនិព្វាន'។ ការធ្វើកិលេសឲ្យស្ងប់រំងាប់ សំដៅយកសិក្ខាទាំង ៣ ក្នុងបុព្វភាគ ដោយសង្ខេប គឺសមថៈនិងវិបស្សនាដែលអាស្រ័យការមិនវិលត្រឡប់ (វិវដ្តៈ)។ ពាក្យថា Uḷārapāmojjo សេចក្តីថា សេចក្តីរីករាយយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ពាក្យថា Kāraṇatthe សេចក្តីថា ក្នុងអត្ថថាជាហេតុ (និមិត្ត)។ ព្រោះថា ការប្រារព្ធព្យាយាមរបស់បុគ្គលនោះ មានកុសលធម៌ជាហេតុ (និមិត្ត)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'ដើម្បីសម្រេចនូវធម៌ទាំងឡាយនោះ'។ ឬមួយថា ពាក្យថា Kusalesu dhammesu នេះ ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថថា ធម៌ដែលត្រូវញ៉ាំងឲ្យសម្រេច ដូចជាពាក្យថា 'cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ' (កាលបើចិត្តមិនស្ងប់រំងាប់ អយោនិសោមនសិការៈជាហេតុជិត)។ ក្នុងសូត្រទី ៨ គ្មានពាក្យអ្វីដែលត្រូវពន្យល់បន្ថែមឡើយ។

Paṭhamanāthasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសូត្រមានបឋមនាថសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

9. Paṭhamaariyāvāsasuttavaṇṇanā

៩. ការអធិប្បាយបឋមអរិយាវាសសូត្រ

19. Navame ariyānaṃ eva āvāsāti ariyāvāsā anariyānaṃ tādisānaṃ asambhavato. Ariyāti cettha ukkaṭṭhaniddesena khīṇāsavā gahitā. Te ca yasmā tehi sabbakālaṃ avijahitavāsā eva, tasmā vuttaṃ ‘‘te āvasiṃsu āvasanti āvasissantī’’ti. Tattha āvasiṃsūti nissāya āvasiṃsu. Pañcaṅgavippahīnatādayo hi ariyānaṃ apassayā. Tesu pañcaṅgavippahānapaccekasaccapanodanaesanāosaṭṭhāni, ‘‘saṅkhāyekaṃ paṭisevati, adhivāseti parivajjeti vinodetī’’ti (dī. ni. 3.308; ma. ni. 2.168; a. ni. 10.20) vuttesu apassenesu vinodanañca maggakiccāneva, itare maggena ca samijjhantīti.

១៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា ariyāvāsā (លំនៅរបស់ព្រះអរិយៈ) សំដៅលើលំនៅរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះពួកអនរិយបុគ្គលមិនមានលំនៅបែបនោះឡើយ។ ពាក្យថា ព្រះអរិយៈ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកព្រះខីណាស្រព ដោយការសម្តែងយ៉ាងឧក្រិដ្ឋ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែលំនៅទាំងនោះ ជាទីដែលព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយមិនធ្លាប់លះបង់ឡើយក្នុងកាលទាំងពួង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'ព្រះអរិយៈទាំងឡាយធ្លាប់នៅហើយ កំពុងនៅ នឹងនៅ'។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ធ្លាប់នៅហើយ គឺអាស្រ័យនៅហើយ។ ព្រោះថា ធម៌មានការលះបង់អង្គ ៥ ជាដើម ជាទីពឹង (អបស្សយៈ) របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ការលះបង់អង្គ ៥ ការកំចាត់បង់បច្ចេកសច្ចៈ ការលះបង់ការស្វែងរក និងការកំចាត់បង់នូវសេចក្តីវិនាស (វិនោទនៈ) ក្នុងអបស្សយធម៌ទាំងឡាយដែលលោកពោលទុកថា 'ពិចារណាហើយសេពនូវបច្ច័យមួយ ពិចារណាហើយអត់ធន់ ជៀសវាង បន្ទោបង់' ទាំងនេះជាកិច្ចនៃមគ្គពិតប្រាកដ ចំណែកធម៌ក្រៅពីនេះ តែងសម្រេចបានដោយមគ្គ។

Paṭhamaariyāvāsasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយបឋមអរិយាវាសសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

10. Dutiyaariyāvāsasuttavaṇṇanā

១០. ការអធិប្បាយទុតិយអរិយាវាសសូត្រ

20. Dasame kasmā pana bhagavā kurusu viharanto imaṃ suttaṃ abhāsīti āha ‘‘yasmā’’tiādi. Kururaṭṭhaṃ kira tadā tannivāsisattānaṃ yonisomanasikāravantatādinā [Pg.310] yebhuyyena suppaṭipannatāya pubbe ca katapuññatābalena vā tadā utuādisampattiyuttameva ahosi. Keci pana ‘‘pubbe pavattakuruvattadhammānuṭṭhānavāsanāya uttarakuru viya yebhuyyena utuādisampannameva hoti. Bhagavato kāle sātisayaṃ utusappāyādiyuttaṃ raṭṭhaṃ ahosī’’ti vadanti. Tattha bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo utupaccayādisampannattā tassa raṭṭhassa sappāyautupaccayasevanena niccaṃ kallasarīrā kallacittā ca honti. Te cittasarīrakallatāya anuggahitapaññābalā gambhīrakathaṃ paṭiggahetuṃ samatthā paṭiccasamuppādanissitānaṃ gambhīrapaññānañca kārakā honti. Tenāha ‘‘kururaṭṭhavāsino bhikkhū gambhīrapaññākārakā’’tiādi.

២០. ក្នុងសូត្រទី ១០ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលគង់នៅក្នុងដែនកុរុ ទើបត្រាស់សូត្រនេះ? លោកទើបពោលពាក្យថា 'yasmā' (ព្រោះហេតុណា) ជាដើម។ ឮថា ដែនកុរុក្នុងសម័យនោះ ប្រកបដោយឧតុសម្បត្តិជាដើមដោយច្រើន ព្រោះតែពួកសត្វដែលរស់នៅក្នុងដែននោះ ជាអ្នកមានយោនិសោមនសិការៈជាដើម និងជាអ្នកប្រតិបត្តិល្អដោយច្រើន ឬដោយកម្លាំងនៃបុណ្យដែលបានធ្វើទុកក្នុងកាលមុន។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា 'ដែនកុរុនោះ តែងប្រកបដោយឧតុសម្បត្តិជាដើមដោយច្រើន ដូចជាឧត្តរកុរុទ្វីបដែរ ដោយអំណាចនៃវាសនាដែលបានអនុវត្តកុរុធម៌ក្នុងកាលមុន។ ក្នុងសម័យនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែននោះរឹតតែប្រកបដោយឧតុសប្បាយជាដើមក្រៃលែងឡើងទៀត'។ ក្នុងដែននោះ ពួកភិក្ខុ ភិក្ខុនី ឧបាសក ឧបាសិកា ព្រោះតែជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយឧតុនិងបច្ច័យ និងព្រោះបានសេពនូវឧតុនិងបច្ច័យដ៏ជាទីសប្បាយនៃដែននោះ តែងមានរាងកាយមាំមួន និងមានចិត្តស្រឡះស្អាតជានិច្ច។ ជនទាំងនោះ កាលបើមានកម្លាំងបញ្ញាដែលបានគាំទ្រដោយភាពមាំមួននៃចិត្តនិងរាងកាយហើយ តែងអាចទទួលយកនូវធម៌កថាដ៏ជ្រាលជ្រៅបាន និងជាអ្នកធ្វើឲ្យកើតបញ្ញាដ៏ជ្រាលជ្រៅដែលអាស្រ័យនូវបដិច្ចសមុប្បាទ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'ពួកភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងដែនកុរុ ជាអ្នកធ្វើឲ្យកើតបញ្ញាដ៏ជ្រាលជ្រៅ' ជាដើម។

Yuttappayuttāti satipaṭṭhānabhāvanāya yuttā ceva payuttā ca. Tasmiñhi (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106) janapade catasso parisā pakatiyāva satipaṭṭhānabhāvanānuyogamanuyuttā viharanti, antamaso dāsakammakaraparijanāpi satipaṭṭhānappaṭisaṃyuttameva kathaṃ kathenti. Udakatitthasuttakantanaṭṭhānādīsupi niratthakakathā nāma nappavattati. Sace kāci itthī, ‘‘amma, tvaṃ kataraṃ satipaṭṭhānabhāvanaṃ manasi karosī’’ti pucchitā ‘‘na kiñcī’’ti vadati, taṃ garahanti ‘‘dhīratthu tava jīvitaṃ, jīvamānāpi tvaṃ matasadisā’’ti. Atha naṃ ‘‘mā dāni puna evamakāsī’’ti ovaditvā aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti. Yā pana ‘‘ahaṃ asukaṃ satipaṭṭhānaṃ nāma manasi karomī’’ti vadati, tassā ‘‘sādhu sādhū’’ti sādhukāraṃ datvā ‘‘tava jīvitaṃ sujīvitaṃ, tvaṃ nāma manussattaṃ pattā, tavatthāya sammāsambuddho uppanno’’tiādīhi pasaṃsanti. Na kevalañcettha manussajātikāyeva satipaṭṭhānamanasikārayuttā, te nissāya viharantā tiracchānagatāpi.

ពាក្យថា Yuttappayuttā សេចក្តីថា ជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយផង ប្រឹងប្រែងផង ក្នុងសតិបដ្ឋានភាវនា។ ព្រោះថា ក្នុងជនបទនោះ បរិស័ទទាំង ៤ តែងជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយរឿយៗ ក្នុងសតិបដ្ឋានភាវនាដោយប្រក្រតីតែម្តង សូម្បីតែពួកទាសៈ កម្មករ និងបរិវារជន ក៏និយាយតែពាក្យដែលទាក់ទងនឹងសតិបដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីតែនៅក្នុងកន្លែងដងទឹក និងកន្លែងវេញអំបោះជាដើម ក៏គ្មានពាក្យសម្តីដែលឥតប្រយោជន៍ប្រព្រឹត្តទៅឡើយ។ បើស្រ្តីណាម្នាក់ ត្រូវគេសួរថា 'នាងអើយ នាងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសតិបដ្ឋានភាវនាមួយណា?' ហើយឆ្លើយថា 'មិនបានធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអ្វីឡើយ' គេតែងតិះដៀលស្រ្តីនោះថា 'ជីវិតរបស់នាងគួរឲ្យខ្ពើមណាស់ សូម្បីតែរស់នៅ ក៏នាងដូចជាមនុស្សស្លាប់ទៅហើយដែរ'។ បន្ទាប់មក គេក៏ទូន្មាននាងថា 'កុំធ្វើបែបនេះទៀតឡើយ' រួចហើយក៏បង្រៀនសតិបដ្ឋានណាមួយដល់នាង។ ចំណែកស្រ្តីណាពោលថា 'ខ្ញុំធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសតិបដ្ឋានឈ្មោះឯណោះ' គេតែងឲ្យសាធុការដល់នាងថា 'សាធុ សាធុ' ហើយសរសើរថា 'ជីវិតរបស់នាងជាជីវិតរស់នៅល្អហើយ នាងឈ្មោះថាបានសម្រេចความเป็นមនុស្សហើយ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់នាងពិតមែន' ជាដើម។ មិនមែនតែពួកមនុស្សជាតិប៉ុណ្ណោះទេ ដែលប្រកបដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសតិបដ្ឋានក្នុងដែននោះ សូម្បីតែពួកសត្វតិរច្ឆានដែលរស់នៅអាស្រ័យនឹងពួកមនុស្សទាំងនោះ ក៏ប្រកបដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសតិបដ្ឋានដែរ។

Tatridaṃ vatthu – eko kira naṭako suvapotakaṃ gahetvā sikkhāpento vicarati. So bhikkhuniupassayaṃ upanissāya vasitvā gamanakāle suvapotakaṃ pamussitvā gato. Taṃ sāmaṇeriyo gahetvā paṭijaggiṃsu, ‘‘buddharakkhito’’ti cassa nāmaṃ akaṃsu. Taṃ ekadivasaṃ purato nisinnaṃ disvā mahātherī āha ‘‘buddharakkhitā’’ti. Kiṃ, ayyoti. Atthi te koci bhāvanāmanasikāroti? Natthayyeti. Āvuso[Pg.311], pabbajitānaṃ santike vasantena nāma vissaṭṭhaattabhāvena bhavituṃ na vaṭṭati, kocideva manasikāro icchitabbo, tvaṃ pana aññaṃ na sakkhissasi, ‘‘aṭṭhi aṭṭhī’’ti sajjhāyaṃ karohīti. So theriyā ovāde ṭhatvā ‘‘aṭṭhi aṭṭhī’’ti sajjhāyanto carati.

រឿងរ៉ាវក្នុងទីនោះមានដូចតទៅ៖ ឮថា មានអ្នកលេងម្នាក់ ចាប់យកកូនសេកមួយមកបង្ហាត់បង្រៀន រួចដើរទៅ។ អ្នកលេងនោះបានស្នាក់នៅអាស្រ័យនឹងសំណាក់ភិក្ខុនី ដល់ពេលចេញដំណើរទៅវិញ ក៏ភ្លេចកូនសេកនោះចោលទៅ។ ពួកសាមណេរីបានយកកូនសេកនោះមកចិញ្ចឹមបីបាច់ថែរក្សា ហើយដាក់ឈ្មោះឲ្យវាថា 'ពុទ្ធរក្ខិតៈ'។ ថ្ងៃមួយ ព្រះមហាថេរីឃើញកូនសេកនោះមកទុំនៅខាងមុខ ទើបហៅថា 'នែ ពុទ្ធរក្ខិតៈ!'។ កូនសេកឆ្លើយថា 'មានការអ្វី ព្រះម៉ែម្ចាស់?'។ ព្រះថេរីសួរថា 'តើឯងមានការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវភាវនាខ្លះដែរឬទេ?'។ កូនសេកឆ្លើយថា 'គ្មានទេ ព្រះម៉ែម្ចាស់'។ ព្រះថេរីពោលថា 'នែអាវុសោ ឈ្មោះថាអ្នករស់នៅជិតពួកអ្នកបួស មិនគួររស់នៅដោយការប្រហែសខ្លួនឡើយ គួរតែមានការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវភាវនាណាមួយ ឯងប្រហែលជាមិនអាចធ្វើភាវនាដទៃបានទេ ចូរឯងសូត្រធម៌ថា ឆ្អឹងៗ (អដ្ឋិៗ) ដូច្នេះចុះ'។ កូនសេកនោះ កាលស្ថិតនៅក្នុងឱវាទរបស់ព្រះថេរី ក៏ហើរទៅមកដោយសូត្រធម៌ថា 'ឆ្អឹងៗ' ជានិច្ច។

Taṃ ekadivasaṃ pātova toraṇagge nisīditvā bālātapaṃ tapamānaṃ eko sakuṇo nakhapañjarena aggahesi. So ‘‘kiri kirī’’ti saddamakāsi. Sāmaṇeriyo sutvā, ‘‘ayye, buddharakkhito sakuṇena gahito, mocema na’’nti leḍḍuādīni gahetvā anubandhitvā mocesuṃ. Taṃ ānetvā purato ṭhapitaṃ therī āha, ‘‘buddharakkhita, sakuṇena gahitakāle kiṃ cintesī’’ti. Ayye, na aññaṃ cintesiṃ, ‘‘aṭṭhipuñjova aṭṭhipuñjaṃ gahetvā gacchati, katarasmiṃ ṭhāne vippakirissatī’’ti evaṃ, ayye, aṭṭhipuñjameva cintesinti. Sādhu sādhu, buddharakkhita, anāgate bhavakkhayassa te paccayo bhavissatīti. Evaṃ tattha tiracchānagatāpi satipaṭṭhānamanasikārayuttā.

ថ្ងៃមួយ នាពេលព្រឹកព្រលឹម កាលកូនសេកនោះទុំនៅលើខ្លោងទ្វារ ហាលកំដៅថ្ងៃខ្ចីៗ មានសត្វខ្លែងមួយបានឆាបយកវាដោយក្រញ៉ាំជើង។ កូនសេកនោះក៏ស្រែកយំសូរថា 'គិរិ គិរិ'។ ពួកសាមណេរីបានឮ ក៏ពោលថា 'ព្រះម៉ែម្ចាស់ ពុទ្ធរក្ខិតៈត្រូវសត្វខ្លែងឆាបយកទៅហើយ ពួកយើងចូរជួយសង្គ្រោះវា!' រួចហើយក៏កាន់ដុំដីជាដើម ដេញតាមជួយសង្គ្រោះវាបានមកវិញ។ កាលដែលពួកសាមណេរីនាំយកកូនសេកនោះមកដាក់នៅខាងមុខ ព្រះថេរីក៏សួរថា 'នែ ពុទ្ធរក្ខិតៈ កាលដែលសត្វខ្លែងឆាបយកទៅ តើឯងគិតដូចម្តេចខ្លះ?'។ កូនសេកឆ្លើយថា 'ព្រះម៉ែម្ចាស់ ខ្ញុំមិនបានគិតអ្វីដទៃឡើយ ខ្ញុំគិតតែថា គំនរឆ្អឹងហ្ន៎ កំពុងនាំយកគំនរឆ្អឹងទៅ តើវានឹងទៅរាយប៉ាយនៅកន្លែងណា? ខ្ញុំគិតឃើញតែគំនរឆ្អឹងយ៉ាងនេះឯង ព្រះម៉ែម្ចាស់'។ ព្រះថេរីពោលថា 'សាធុ សាធុ ពុទ្ធរក្ខិតៈ គំនិតនេះនឹងក្លាយជាបច្ច័យដល់ការអស់ទៅនៃភពរបស់ឯងក្នុងអនាគតកាលជាមិនខាន'។ សូម្បីតែសត្វតិរច្ឆានក្នុងដែននោះ ក៏ប្រកបដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសតិបដ្ឋានយ៉ាងនេះឯង។

Dīghanikāyādīsu mahānidānādīnīti dīghanikāye mahānidānaṃ (dī. ni. 2.95 ādayo) satipaṭṭhānaṃ (dī. ni. 2.372 ādayo) majjhimanikāye satipaṭṭhānaṃ (ma. ni. 1.105 ādayo) sāropamaṃ (ma. ni. 1.307 ādayo) rukkhopamaṃ raṭṭhapālaṃ māgaṇḍiyaṃ āneñjasappāyanti (ma. ni. 3.66 ādayo) evamādīni.

ពាក្យថា ព្រះសូត្រមានមហានិទានសូត្រជាដើម ក្នុងទីឃនិកាយជាដើម គឺក្នុងទីឃនិកាយ មានមហានិទានសូត្រ សតិបដ្ឋានសូត្រ, ក្នុងមជ្ឈិមនិកាយ មានសតិបដ្ឋានសូត្រ សារោបមសូត្រ រុក្ខោបមសូត្រ រដ្ឋបាលសូត្រ មាគណ្ឌិយសូត្រ អាណេញ្ជសប្បាយសូត្រ ដូច្នេះជាដើម។

Ñāṇādayoti ñāṇañceva taṃsampayuttadhammā ca. Tenāha ‘‘ñāṇanti vutte’’tiādi. Ñāṇasampayuttacittāni labbhanti tehi vinā sampajānatāya asambhavato. Mahācittānīti aṭṭhapi mahākiriyacittāni labbhanti ‘‘satatavihārā’’ti vacanato ñāṇuppattipaccayarahitakālepi pavattijotanato. Dasa cittānīti aṭṭha mahākiriyacittāni hasituppādavoṭṭhabbanacittehi saddhiṃ dasa cittāni labbhanti. Arajjanādussanavasena pavatti tesampi sādhāraṇāti. ‘‘Upekkhako viharatī’’ti vacanato chaḷaṅgupekkhāvasena āgatānaṃ imesaṃ satatavihārānaṃ somanassaṃ kathaṃ labbhatīti āha ‘‘āsevanavasena labbhatī’’ti. Kiñcāpi khīṇāsavo iṭṭhāniṭṭhepi ārammaṇe majjhatto viya bahulaṃ upekkhako viharati attano parisuddhapakatibhāvāvijahanato. Kadāci pana tathā cetobhisaṅkhārābhāve yaṃ taṃ sabhāvato iṭṭhaṃ ārammaṇaṃ[Pg.312], tattha yāthāvasabhāvaggahaṇavasenapi arahato cittaṃ somanassasahagataṃ hutvā pavattateva, tañca kho pubbāsevanavasena. Tena vuttaṃ ‘‘āsevanavasena labbhatī’’ti. Ārakkhakiccaṃ sādheti sativepullappattattā. Caratotiādinā niccasamādānaṃ dasseti, taṃ vikkhepābhāvena daṭṭhabbaṃ.

ពាក្យថា ញាណជាដើម គឺញាណនិងធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយញាណនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'កាលបើពោលថា ញាណ' ជាដើម។ ចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយញាណ តែងបានមក ព្រោះបើគ្មានចិត្តទាំងនោះទេ សម្បជញ្ញៈក៏មិនអាចមានបានឡើយ។ ពាក្យថា មហាចិត្ត គឺមហាកិរិយាចិត្តទាំង ៨ តែងបានមក ព្រោះសម្តែងនូវការប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីក្នុងកាលដែលប្រាសចាកបច្ច័យនៃសេចក្តីកើតឡើងនៃញាណ ដោយពាក្យថា 'សតតវិហារៈ' (ការនៅជាប្រក្រតីជានិច្ច)។ ពាក្យថា ចិត្ត ១០ គឺមហាកិរិយាចិត្ត ៨ ព្រមទាំងហសិតុប្បាទចិត្ត និងវុដ្ឋព្វនចិត្ត ត្រូវជាចិត្ត ១០ តែងបានមក។ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការមិនត្រេកអរ និងការមិនប្រទូស្ត ក៏មានទូទៅដល់ចិត្តទាំងនោះដែរ។ សួរថា ចុះសោមនស្ស នឹងបានមកដូចម្តេច ដល់សតតវិហារធម៌ទាំងឡាយនេះ ដែលមកដោយអំណាចឆឡង្គុបេក្ខា តាមពាក្យថា 'ជាអ្នកមានឧបេក្ខានៅ'? លោកទើបពោលថា 'បានមកដោយអំណាចនៃការសេពរឿយៗ'។ ទោះបីជាព្រះខីណាស្រព តែងនៅជាអ្នកមានឧបេក្ខាជាភាគច្រើន ហាក់ដូចជាកណ្តាលក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្ត ព្រោះមិនលះបង់នូវប្រក្រតីភាពដ៏បរិសុទ្ធរបស់ខ្លួនក៏ដោយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកាលខ្លះ កាលបើគ្មានការតាក់តែងចិត្តយ៉ាងនោះទេ ចិត្តរបស់ព្រះអរហន្ត តែងប្រព្រឹត្តទៅជាចិត្តប្រកបដោយសោមនស្ស ដោយអំណាចនៃការកាន់យកនូវសភាពតាមពិត ក្នុងអារម្មណ៍ដែលជាទីគាប់ចិត្តដោយសភាវៈនោះឯង ហើយការប្រព្រឹត្តទៅនោះ ក៏ដោយអំណាចនៃការសេពរឿយៗក្នុងកាលមុន។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'បានមកដោយអំណាចនៃការសេពរឿយៗ'។ តែងសម្រេចនូវកិច្ចគឺការរក្សា ព្រោះភាពជាអ្នកដល់នូវសេចក្តីធំទូលាយនៃសតិ។ លោកបង្ហាញនូវការសមាទានជានិច្ច ដោយពាក្យថា Carati (រមែងដើរទៅ) ជាដើម, ការសមាទាននោះ គប្បីជ្រាបថា ដោយមិនមានសេចក្តីរាយមាយឡើយ។

Pabbajjūpagatāti yaṃ kiñci pabbajjaṃ upagatā, na samitapāpā. Bhovādinoti jātimattabrāhmaṇe vadati. Pāṭekkasaccānīti tehi tehi diṭṭhigatikehi pāṭiyekkaṃ gahitāni ‘‘idameva sacca’’nti abhiniviṭṭhāni diṭṭhisaccādīni. Tānipi hi ‘‘idameva sacca’’nti gahaṇaṃ upādāya ‘‘saccānī’’ti voharīyanti. Tenāha ‘‘idamevā’’tiādi. Nīhaṭānīti attano santānato nīharitāni apanītāni. Gahitaggahaṇassāti ariyamaggādhigamato pubbe gahitassa diṭṭhiggāhassa. Vissaṭṭhabhāvavevacanānīti ariyamaggena sabbaso pariccāgabhāvassa adhivacanāni.

ពាក្យថា Pabbajjūpagatā សេចក្តីថា ចូលទៅកាន់ផ្នួសណាមួយ មិនមែនជាអ្នកមានបាបដ៏ស្ងប់រំងាប់ហើយឡើយ។ ពាក្យថា Bhovādino សំដៅលើពួកព្រាហ្មណ៍ត្រឹមតែដោយជាតិ។ ពាក្យថា Pāṭekkasaccāni (សច្ចៈដោយឡែកៗ) សំដៅលើទិដ្ឋិសច្ចៈជាដើម ដែលពួកជនអ្នកមានទិដ្ឋិផ្សេងៗគ្នា កាន់យកដោយឡែកៗពីគ្នា ហើយចូលទៅប្រកាន់មាំថា 'នេះទើបពិត'។ ព្រោះថា សូម្បីតែទិដ្ឋិទាំងនោះ ក៏លោកហៅថា 'សច្ចៈទាំងឡាយ' ដោយអាស្រ័យការប្រកាន់មាំថា 'នេះទើបពិត'។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'idamevā' (នេះទើបពិត) ជាដើម។ ពាក្យថា Nīhaṭāni សេចក្តីថា ដកចេញហើយ គឺបន្ទោបង់ចេញហើយ ចាកសន្តានរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Gahitaggahaṇassa សេចក្តីថា នៃការកាន់យកនូវទិដ្ឋិដែលបានកាន់យកហើយ ក្នុងកាលមុនអំពីការសម្រេចអរិយមគ្គ។ ពាក្យថា Vissaṭṭhabhāvavevacanāni គឺជាវេវចនសព្ទនៃការលះបង់ដោយដាច់ខាត ដោយអរិយមគ្គ។

Natthi etāsaṃ vayo vekallanti avayāti āha ‘‘anūnā’’ti, anavasesoti attho. Esanāti kāmesanādayo. Maggassa kiccanipphatti kathitā rāgādīnaṃ pahīnabhāvadīpanato. Paccavekkhaṇaphalaṃ kathitanti paccavekkhaṇamukhena ariyaphalaṃ kathitaṃ. Adhigate hi aggaphale sabbaso rāgādīnaṃ anuppādadhammataṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ paccavekkhaṇañāṇanti.

ពាក្យថា Avayā សេចក្តីថា មិនមានសេចក្តីវិនាស ឬសេចក្តីខ្វះខាតនៃធម៌ទាំងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'anūnā' (មិនខ្វះខាត) សេចក្តីថា មិនមានសេសសល់ឡើយ។ ពាក្យថា Esanā សំដៅលើកាមេសនា (ការស្វែងរកកាម) ជាដើម។ ការសម្រេចកិច្ចនៃមគ្គ លោកពោលទុកហើយ ព្រោះការសម្តែងនូវភាពដែលរាគៈជាដើមត្រូវបានលះបង់ហើយ។ ពាក្យថា ផលនៃការពិចារណា លោកពោលទុកហើយ គឺលោកពោលសំដៅលើអរិយផល ដោយសារការពិចារណា។ ព្រោះថា កាលបើបានសម្រេចអគ្គផលហើយ តែងដឹងច្បាស់នូវសភាពមិនកើតឡើងទៀតជាដាច់ខាតនៃរាគៈជាដើម ហើយការដឹងច្បាស់នោះ ឈ្មោះថា paccavekkhaṇañāṇa (បច្ចវេក្ខណញាណ)។

Dutiyaariyāvāsasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយទុតិយអរិយាវាសសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Nāthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយនាថវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

3. Mahāvaggo

៣. មហាវគ្គ

1. Sīhanādasuttavaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយសីហនាទសូត្រ

21. Tatiyassa paṭhame visamaṭṭhānesūti papātādīsu visamaṭṭhānesu. ‘‘Aññehi asādhāraṇānī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu cetāni sāvakānampi ekaccānaṃ uppajjantīti? Kāmaṃ uppajjanti, yādisāni pana buddhānaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇādīni, na tādisāni tadaññesaṃ kadācipi uppajjantīti aññehi asādhāraṇānīti[Pg.313]. Tenāha ‘‘tathāgatasseva balānī’’ti. Imameva hi yathāvuttalesaṃ apekkhitvā tadabhāvato āsayānusayañāṇādīsu eva asādhāraṇasamaññā niruḷhā. Kāmaṃ ñāṇabalānaṃ ñāṇasambhāro visesapaccayo, puññasambhāropi pana nesaṃ paccayo eva. Ñāṇasambhārassapi vā puññasambhārabhāvato ‘‘puññussayasampattiyā āgatānī’’ti vuttaṃ.

២១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៣ ពាក្យថា visamaṭṭhānesu សេចក្តីថា ក្នុងទីកន្លែងមិនស្មើ មានជ្រោះជាដើម។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ» (aññehi asādhāraṇāni)? តើប្រាជ្ញាទាំងនេះមិនកើតឡើងសូម្បីដល់សាវ័កខ្លះទេឬ? ពិតណាស់ តែងកើតឡើង ប៉ុន្តែប្រាជ្ញាមានឋានាឋានញាណជាដើមរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មានសភាពបែបណា ប្រាជ្ញាបែបនោះមិនដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលដទៃក្រៅពីនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «កម្លាំងទាំងឡាយរបស់ព្រះតថាគតប៉ុណ្ណោះ» (tathāgatasseva balāni)។ ព្រោះថា អាស្រ័យហេតុដែលពោលមកនេះឯង ព្រោះតែមិនមានសភាពបែបនោះ (ក្នុងសាវ័កទាំងឡាយ) ឈ្មោះថា «អសាធារណៈ» (មិនទូទៅ) ទើបសម្រេចបានតែក្នុងញាណមានអាសយានុសយញាណជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ពិតណាស់ ញាណសម្ភារៈជាបច្ច័យដ៏វិសេសនៃញាណពលៈទាំងឡាយ ប៉ុន្តែបុណ្យសម្ភារៈក៏ជាបច្ច័យនៃញាណពលៈទាំងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែញាណសម្ភារៈនោះ ក៏ជាសភាពនៃបុណ្យសម្ភារៈដែរ ទើបពោលថា «មកដល់ហើយដោយការសម្រេចនូវការសន្សំបុណ្យ» (puññussayasampattiyā āgatāni)។

Pakatihatthikulanti (saṃ. ni. ṭī. 2.2.22) giricaranadicaravanacarādippabhedā gocariyakālāvakanāmā sabbāpi balena pākatikā hatthijāti. Dasannaṃ purisānanti thāmamajjhimānaṃ dasannaṃ purisānaṃ. Ekassa tathāgatassa kāyabalanti ānetvā sambandho. Ekassāti ca tathā heṭṭhā kathāyaṃ āgatattā desanāsotena vuttaṃ. Nārāyanasaṅghātabalanti ettha nārā vuccanti rasmiyo. Tā bahū nānāvidhā ito uppajjantīti nārāyanaṃ, vajiraṃ, tasmā nārāyanasaṅghātabalanti vajirasaṅghātabalanti attho. Ñāṇabalaṃ pana pāḷiyaṃ āgatameva, na kāyabalaṃ viya aṭṭhakathāruḷhamevāti adhippāyo.

ពាក្យថា Pakatihatthikula (ត្រកូលដំរីធម្មតា) សេចក្តីថា ជាតិដំរីធម្មតាទាំងអស់ដោយកម្លាំង ដែលមានឈ្មោះថា គោចរិយៈ កាឡាវកៈ ជាដើម ដ៏ប្លែកគ្នាដោយការត្រេចចរទៅក្នុងភ្នំ ក្នុងស្ទឹង និងក្នុងព្រៃជាដើម។ ពាក្យថា Dasannaṃ purisānaṃ សេចក្តីថា នៃបុរស ១០ នាក់ ដែលមានកម្លាំងកម្រិតមធ្យម។ គប្បីនាំពាក្យថា «កាយពលៈរបស់ព្រះតថាគតមួយព្រះអង្គ» មកភ្ជាប់គ្នា។ ចំណែកពាក្យថា «មួយព្រះអង្គ» (ekassa) នោះ ព្រោះតែមានមកក្នុងពាក្យខាងក្រោមយ៉ាងនោះ ទើបពោលទៅតាមលំហូរនៃទេសនា។ ពាក្យថា Nārāyanasaṅghātabala ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា nārā លោកសំដៅយក រស្មីទាំងឡាយ។ រស្មីទាំងឡាយដ៏ច្រើនប្លែកៗគ្នា កើតឡើងអំពីកាយនេះ ព្រោះហេតុនោះ កាយនោះឈ្មោះថា នារាយណៈ គឺ វជិរៈ (ពេជ្រ) ហេតុនោះ ពាក្យថា nārāyanasaṅghātabala មានសេចក្តីថា កម្លាំងនៃការប្រជុំនៃវជិរៈ (កម្លាំងឆ្អឹងតភ្ជាប់គ្នាដូចពេជ្រ)។ ចំណែកឯញាណពលៈ (កម្លាំងប្រាជ្ញា) គឺមានមកស្រាប់ក្នុងព្រះបាលី មិនមែនគ្រាន់តែឡើងកាន់អដ្ឋកថា ដូចជាកាយពលៈ (កម្លាំងកាយ) នោះឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។

Saṃyuttake (saṃ. ni. 2.33) āgatāni tesattati ñāṇāni, sattasattati ñāṇānīti vuttaṃ, tattha (vibha. mūlaṭī. 760) pana nidānavagge sattasattati āgatāni catucattārīsañca. Tesattati pana paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.1) sutamayādīni āgatāni dissanti, na saṃyuttake. Aññānipīti etena ñāṇavatthuvibhaṅge (vibha. 751 ādayo) ekakādivasena vuttāni, aññattha ca ‘‘pubbante ñāṇa’’ntiādinā (dha. sa. 1063) brahmajālādīsu ca ‘‘tayidaṃ tathāgato pajānāti ‘imāni diṭṭhiṭṭhānāni evaṃ gahitānī’ti’’ādinā (dī. ni. 1.36) vuttāni anekāni ñāṇappabhedāni saṅgaṇhāti. Yāthāvappaṭivedhato sayañca akampiyaṃ puggalañca taṃsamaṅginaṃ neyyesu adhibalaṃ karotīti āha ‘‘akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena cā’’ti.

ក្នុងសំយុត្តកនិកាយ មានពោលទុកថា ញាណ ៧៣ និងញាណ ៧៧ ក្នុងសំយុត្តកនិកាយនោះ ក្នុងនិទានវគ្គ មានមកនូវញាណ ៧៧ និងញាណ ៤៤។ ចំណែកញាណ ៧៣ មានញាណកើតអំពីការស្តាប់ (សុតាមយញាណ) ជាដើម ឃើញមានមកក្នុងគម្ពីរបដិសម្ភិទាមគ្គ មិនមែនក្នុងសំយុត្តកនិកាយឡើយ។ ពាក្យថា Aññānipi (សូម្បីញាណដទៃទៀត) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្គ្រោះយកញាណទាំងឡាយដែលត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃពួកធម៌មានពួកមួយជាដើម ក្នុងញាណវត្ថុវិភង្គ និងក្នុងទីដទៃទៀត មានពាក្យថា «pubbante ñāṇaṃ» (ញាណក្នុងចំណែកខាងដើម) ជាដើម និងក្នុងព្រហ្មជាលសូត្រជាដើម មានពាក្យថា «tayidaṃ tathāgato pajānāti...» (សេចក្តីនោះ ព្រះតថាគតដឹងច្បាស់ថា ទីតាំងនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយនេះ បុគ្គលកាន់យកយ៉ាងនេះ...) ជាដើម ដែលជាប្រភេទនៃញាណដ៏ច្រើនអនេក។ ព្រោះតែការចាក់ធ្លុះតាមសេចក្តីពិត ញាណនោះឯងមិនរង្គោះរង្គើផង និងធ្វើឲ្យបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយញាណនោះ មានកម្លាំងដ៏ក្រៃលែងក្នុងនេយ្យធម៌ទាំងឡាយផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយអត្ថថាជាធម្មជាតិមិនរង្គោះរង្គើ និងដោយអត្ថថាជាទីពឹងផ្អែក» (akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena ca)។

Usabhassa idanti āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ. Sabbaññutāpaṭijānanavasena abhimukhaṃ gacchanti, aṭṭha vā parisā upasaṅkamantīti āsabhā, pubbabuddhā. Idaṃ panāti buddhānaṃ ṭhānaṃ sabbaññutameva vadati. Tiṭṭhamānovāti avadantopi tiṭṭhamānova paṭijānāti nāmāti attho. Upagacchatīti anujānāti.

របស់ដែលជារបស់ឧសភៈ (គោឧសភៈដ៏ប្រសើរ) ឈ្មោះថា អាសភៈ (āsabha) សេចក្តីថា ឋានៈដ៏ប្រសើរ។ ព្រះពុទ្ធក្នុងកាលមុនទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អាសភៈ ព្រោះតែព្រះអង្គយាងទៅកាន់ទីចំពោះមុខ ដោយអំណាចនៃការប្តេជ្ញានូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ឬព្រោះតែព្រះអង្គចូលទៅរកបរិស័ទទាំង ៨។ ចំណែកពាក្យថា «នេះឯង» (idaṃ pana) នេះ សំដៅយកសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដែលជាឋានៈរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Tiṭṭhamānova (កាលដែលឈរនៅប៉ុណ្ណោះ) មានសេចក្តីថា សូម្បីមិននិយាយ ក៏ឈ្មោះថាប្តេជ្ញា ក្នុងខណៈដែលឈរនៅនោះឯង។ ពាក្យថា Upagacchati សេចក្តីថា អនុញ្ញាត (យល់ព្រម)។

Aṭṭhasu [Pg.314] parisāsūti ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, anekasataṃ khattiyaparisaṃ…pe… tatra vata maṃ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā okkamissatīti nimittametaṃ, sāriputta, na samanupassāmī’’ti (ma. ni. 1.151) vuttāsu aṭṭhasu parisāsu. Abhītanādaṃ nadatīti parato dassitañāṇayogena dasabalohanti abhītanādaṃ nadati.

ពាក្យថា Aṭṭhasu parisāsu (ក្នុងបរិស័ទទាំង ៨) សេចក្តីថា ក្នុងបរិស័ទទាំង ៨ ដែលត្រាស់ទុកថា «ម្នាលសារីបុត្ត តថាគតដឹងច្បាស់ថា បរិស័ទក្សត្រច្រើនរយ...បេ... ម្នាលសារីបុត្ត តថាគតមិនឃើញនូវហេតុនោះ ដែលថា ភ័យ ឬសេចក្តីរអៀសខ្មាស នឹងគ្របសង្កត់តថាគត ក្នុងបរិស័ទនោះឡើយ»។ ពាក្យថា Abhītanādaṃ nadati (បន្លឺនូវសីហនាទដ៏ក្លាហាន) សេចក្តីថា ព្រះអង្គបន្លឺនូវសីហនាទដ៏ក្លាហានថា «តថាគតជាអ្នកមានកម្លាំងដប់» ដោយការប្រកបដោយញាណដែលនឹងបង្ហាញខាងមុខ។

Paṭivedhaniṭṭhattā arahattamaggañāṇaṃ paṭivedhoti ‘‘phalakkhaṇe uppannaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tena paṭiladdhassapi desanāñāṇassa kiccanipphatti parassa avabujjhanamattena hotīti ‘‘aññāsikoṇḍaññassa sotāpattiphalakkhaṇe pavattaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tato paraṃ pana yāva parinibbānā desanāñāṇapavatti tasseva pavattitassa dhammacakkassa ṭhānanti veditabbaṃ pavattitacakkassa cakkavattino cakkaratanassa ṭhānaṃ viya.

ព្រោះតែអរហត្តមគ្គញាណជាទីបំផុតនៃការចាក់ធ្លុះ ទើបហៅថា បដិវេធៈ (ការចាក់ធ្លុះ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ឈ្មោះថាកើតឡើងក្នុងខណៈនៃផល»។ ព្រោះហេតុនោះ ការសម្រេចកិច្ចនៃទេសនាញាណដែលព្រះអង្គបានសម្រេចហើយនោះ សម្រេចបានត្រឹមតែការដឹងតាមរបស់បុគ្គលដទៃប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា «ឈ្មោះថាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិផលរបស់ព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញៈ»។ ចំណែកឯការប្រព្រឹត្តទៅនៃទេសនាញាណ តាំងពីពេលនោះមក រហូតដល់បរិនិព្វាន គប្បីជ្រាបថា ជាការតាំងនៅនៃធម្មចក្រដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយនោះឯង ដូចជាការតាំងនៅនៃចក្ររតនៈរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ដែលទ្រង់ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយដូច្នោះដែរ។

Tiṭṭhatīti vuttaṃ, kiṃ bhūmiyaṃ puriso viya, noti āha ‘‘tadāyattavuttitāyā’’ti. Ṭhānanti cettha attalābho dharamānatā ca, na gatinivattīti āha ‘‘uppajjati ceva pavattati cā’’ti. Yattha panetaṃ dasabalañāṇaṃ vitthāritaṃ, taṃ dassento ‘‘abhidhamme panā’’tiādimāha. Sesesupi eseva nayo.

ពាក្យថា Tiṭṭhati (តាំងនៅ) ដែលពោលនោះ តើដូចជាបុរសឈរនៅលើដីឬ? មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងធម៌នោះ» (tadāyattavuttitāya)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា ឋានៈ (ṭhāna) ក្នុងទីនេះ សំដៅយកការបានចំពោះខ្លួន និងការមាននៅ មិនមែនជាការឈប់ដើរឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «កើតឡើងផង ប្រព្រឹត្តទៅផង» (uppajjati ceva pavattati ca)។ ចំណែកទីកន្លែងដែលសម្តែងពិស្តារនូវទសពលញាណនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យចង់បង្ហាញទីនោះ ទើបពោលពាក្យថា «ចំណែកក្នុងព្រះអភិធម្ម...» ជាដើម។ សូម្បីក្នុងញាណដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

Samādiyantīti samādānāni, tāni pana samādiyitvā katāni hontīti āha ‘‘samādiyitvā katāna’’nti. Kammameva vā kammasamādānanti etena samādānasaddassa apubbatthābhāvaṃ dasseti muttagatasadde gatasaddassa viya. Gatīti nirayādigatiyo. Upadhīti attabhāvo. Kāloti kammassa vipaccanārahakālo. Payogoti vipākuppattiyā paccayabhūtā kiriyā.

ធម៌ទាំងឡាយដែលបុគ្គលកាន់យក ឈ្មោះថា សមាទាន (samādāna) ម្យ៉ាងទៀត សមាទានទាំងនោះ គឺបុគ្គលកាន់យកហើយធ្វើ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដែលបុគ្គលកាន់យកហើយធ្វើ» (samādiyitvā katānaṃ)។ ម្យ៉ាងទៀត កម្មនោះឯង ឈ្មោះថា កម្មសមាទាន ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ពាក្យថា សមាទាន គ្មានអត្ថន័យប្លែកអ្វីឡើយ ដូចជាពាក្យថា គត (gata) ក្នុងពាក្យថា មុត្តគត (muttagata) ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា គតិ (gati) សំដៅយកគតិមាននរកជាដើម។ ពាក្យថា ឧបធិ (upadhi) សំដៅយកអត្តភាព។ ពាក្យថា កាល (kāla) សំដៅយកកាលដ៏គួរដល់ការផលទុំនៃកម្ម។ ពាក្យថា បយោគៈ (payoga) សំដៅយកកិរិយាដែលជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើងនៃវិបាក។

Agatigāmininti nibbānagāminiṃ. Vuttañhi ‘‘nibbānañcāhaṃ, sāriputta, pajānāmi nibbānagāminiñca paṭipada’’nti (ma. ni. 1.153). Bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu kāmaṃ sabbesampi cetanā tassevekassa jīvitindriyārammaṇā, taṃ pana kammaṃ tesaṃ nānākāraṃ. Tesu (vibha. aṭṭha. 811) hi eko ādarena chandajāto karoti, eko ‘‘ehi tvampi karohī’’ti parehi nippīḷito karoti, eko samānacchando viya hutvā appaṭibāhamāno vicarati. Tesu eko teneva kammena niraye nibbattati, eko tiracchānayoniyaṃ, eko [Pg.315] pettivisaye. Taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇeyeva ‘‘iminā nīhārena āyūhitattā esa niraye nibbattissati, esa tiracchānayoniyaṃ, esa pettivisaye’’ti jānāti. Niraye nibbattamānampi ‘‘esa mahāniraye nibbattissati, esa ussadaniraye’’ti jānāti. Tiracchānayoniyaṃ nibbattamānampi ‘‘esa apādako bhavissati, esa dvipādako, esa catuppado, esa bahuppado’’ti jānāti. Pettivisaye nibbattamānampi ‘‘esa nijjhāmataṇhiko bhavissati, esa khuppipāsiko, esa paradattūpajīvī’’ti jānāti. Tesu ca kammesu ‘‘idaṃ kammaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhissati, idaṃ aññena dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkaṃ bhavissatī’’ti jānāti.

ពាក្យថា Agatigāmini (ផ្លូវមិនទៅកាន់គតិ) សេចក្តីថា ផ្លូវទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «ម្នាលសារីបុត្ត តថាគតដឹងច្បាស់នូវព្រះនិព្វានផង នូវបដិបទាជាដំណើរទៅកាន់ព្រះនិព្វានផង»។ កាលបើមនុស្សជាច្រើនសម្លាប់សត្វតែមួយជាមួយគ្នា ពិតណាស់ ចេតនារបស់មនុស្សទាំងអស់នោះ មានជីវិតិន្ទ្រិយរបស់សត្វនោះឯងជាអារម្មណ៍ ប៉ុន្តែ កម្មរបស់ពួកគេមានសភាពប្លែកៗគ្នា។ ព្រោះថា ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ ម្នាក់ធ្វើដោយសេចក្តីអើពើ មានឆន្ទៈកើតឡើង ម្នាក់ទៀតធ្វើព្រោះត្រូវគេបង្ខំថា «នែ៎ ចូរឯងមកធ្វើដែរមក» ម្នាក់ទៀតធ្វើហាក់ដូចជាមានឆន្ទៈស្មើគ្នា ត្រេចចរទៅដោយមិនឃាត់ឃាំងឡើយ។ ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ ម្នាក់ទៅកើតក្នុងនរកដោយកម្មនោះឯង ម្នាក់ទៅកើតក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន ម្នាក់ទៅកើតក្នុងបេត្តវិស័យ (ប្រេត)។ ព្រះតថាគតដឹងច្បាស់នូវហេតុនោះ តាំងពីខណៈនៃការសន្សំ (កម្ម) នោះឯងថា «បុគ្គលនេះ ព្រោះតែសន្សំកម្មដោយអាការៈបែបនេះ នឹងទៅកើតក្នុងនរក បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងបេត្តវិស័យ»។ សូម្បីកាលដែលបុគ្គលនោះទៅកើតក្នុងនរក ក៏ទ្រង់ដឹងថា «បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងមហានរក បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងឧស្សទនរក»។ សូម្បីកាលដែលទៅកើតក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន ក៏ទ្រង់ដឹងថា «បុគ្គលនេះនឹងទៅជាសត្វគ្មានជើង បុគ្គលនេះនឹងទៅជាសត្វមានជើងពីរ បុគ្គលនេះនឹងទៅជាសត្វមានជើងបួន បុគ្គលនេះនឹងទៅជាសត្វមានជើងច្រើន»។ សូម្បីកាលដែលទៅកើតក្នុងបេត្តវិស័យ ក៏ទ្រង់ដឹងថា «បុគ្គលនេះនឹងទៅជាប្រេតត្រូវភ្លើងឆេះស្រេកឃ្លាន (និជ្ឈាមតណ្হិកប្រេត) បុគ្គលនេះនឹងទៅជាប្រេតឃ្លានបាយទឹក (ខុប្បិបាសិកប្រេត) បុគ្គលនេះនឹងទៅជាប្រេតរស់នៅដោយសារអ្នកដទៃឧទ្ទិសឲ្យ (បរទត្តូបជីវីប្រេត)»។ និងទ្រង់ដឹងក្នុងកម្មទាំងឡាយនោះថា «កម្មនេះនឹងទាញនាំមកនូវបដិសន្ធិ កម្មនេះនឹងទៅជាឧបធិវិបាក (ផលនៃអត្តភាព) នៃបដិសន្ធិដែលកម្មដទៃឲ្យហើយ»។

Tathā sakalagāmavāsikesu ekato piṇḍapātaṃ dadamānesu kāmaṃ sabbesampi cetanā piṇḍapātārammaṇāva, taṃ pana kammaṃ tesaṃ nānākāraṃ. Tesu hi eko ādarena karotīti sabbaṃ purimasadisaṃ, tasmā tesu keci devaloke nibbattanti, keci manussaloke. Taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇeyeva jānāti. ‘‘Iminā nīhārena āyūhitattā esa manussaloke nibbattissati, esa devaloke. Tatthāpi esa khattiyakule, esa brāhmaṇakule, esa vessakule, esa suddakule, esa paranimmitavasavattīsu, esa nimmānaratīsu, esa tusitesu, esa yāmesu, esa tāvatiṃsesu, esa cātumahārājikesu, esa bhummadevesū’’tiādinā tattha tattha hīnapaṇītasuvaṇṇadubbaṇṇaappaparivāramahāparivāratādibhedaṃ taṃ taṃ visesaṃ āyūhanakkhaṇeyeva jānāti.

ដូចគ្នានោះដែរ កាលបើអ្នកស្រុកទាំងអស់គ្នាប្រជុំគ្នាប្រគេនចង្ហាន់បិណ្ឌបាតជាមួយគ្នា ពិតណាស់ ចេតនារបស់មនុស្សទាំងអស់នោះ មានចង្ហាន់បិណ្ឌបាតជាអារម្មណ៍ ប៉ុន្តែ កម្មរបស់ពួកគេមានសភាពប្លែកៗគ្នា។ ព្រោះថា ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ ម្នាក់ធ្វើដោយសេចក្តីអើពើ... សេចក្តីទាំងអស់គប្បីដឹងដូចជាពាក្យមុនដូច្នោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ ខ្លះទៅកើតក្នុងទេវលោក ខ្លះទៅកើតក្នុងមនុស្សលោក។ ព្រះតថាគតដឹងច្បាស់នូវហេតុនោះ តាំងពីខណៈនៃការសន្សំ (កម្ម) នោះឯងថា «បុគ្គលនេះ ព្រោះតែសន្សំកម្មដោយអាការៈបែបនេះ នឹងទៅកើតក្នុងមនុស្សលោក បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងទេវលោក។ សូម្បីក្នុងលោកនោះ ក៏ទ្រង់ដឹងថា បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងត្រកូលក្សត្រ បុគ្គលនេះក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៍ បុគ្គលនេះក្នុងត្រកូលវេស្សៈ បុគ្គលនេះក្នុងត្រកូលសុទ្ទៈ បុគ្គលនេះក្នុងជាន់បរនិម្មិតវសវត្តី បុគ្គលនេះក្នុងជាន់និម្មានរតី បុគ្គលនេះក្នុងជាន់តុសិត បុគ្គលនេះក្នុងជាន់យាមា បុគ្គលនេះក្នុងជាន់តាវតឹង្ស បុគ្គលនេះក្នុងជាន់ចតុមហារាជិកា បុគ្គលនេះក្នុងពួកភុម្មទេវតា» ជាដើម។ ទ្រង់ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីប្លែកគ្នានោះៗ មានការប្លែកគ្នាដោយថោកទាប ឧត្តម មានសម្បុរល្អ មានសម្បុរអាក្រក់ មានបរិវារតិច មានបរិវារច្រើនជាដើម ក្នុងទីនោះៗ តាំងពីខណៈនៃការសន្សំ (កម្ម) នោះឯង។

Tathā vipassanaṃ paṭṭhapentesuyeva ‘‘iminā nīhārena esa kiñci sallakkhetuṃ na sakkhissati, esa mahābhūtamattameva vavatthapessati, esa rūpapariggaheyeva ṭhassati, esa arūpapariggaheyeva, esa nāmarūpapariggaheyeva, esa paccayapariggaheyeva, esa lakkhaṇārammaṇikavipassanāyameva, esa paṭhamaphaleyeva, esa dutiyaphaleyeva, esa tatiyaphaleyeva, esa arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti jānāti. Kasiṇaparikammaṃ karontesupi ‘‘imassa parikammamattameva bhavissati, esa nimittaṃ uppādessati, esa appanaṃ eva pāpuṇissati, esa jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ gaṇhissatī’’ti jānāti. Tenāha ‘‘imassa cetanā’’tiādi.

ដូចគ្នានោះដែរ កាលដែលពួកជនចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា ទ្រង់ដឹងថា «បុគ្គលនេះ ព្រោះតែចាប់ផ្តើមដោយអាការៈបែបនេះ នឹងមិនអាចកំណត់ដឹងអ្វីបានឡើយ បុគ្គលនេះនឹងកំណត់បានត្រឹមតែមហាភូតរូបប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមការកំណត់រូប (រូបបរិគ្គហៈ) ប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមការកំណត់អរូប (អរូបបរិគ្គហៈ) បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមការកំណត់នាមរូប (នាមរូបបរិគ្គហៈ) បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមការកំណត់បច្ច័យ (បច្ចយបរិគ្គហៈ) បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមវិបស្សនាដែលមានលក្ខណៈជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមផលទីមួយ (សោតាបត្តិផល) ប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមផលទីពីរ (សកទាគាមិផល) បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមផលទីបី (អនាគាមិផល) បុគ្គលនេះនឹងសម្រេចព្រះអរហត្ត»។ សូម្បីកាលដែលពួកជនធ្វើកសិណបរិកម្ម ក៏ទ្រង់ដឹងថា «បុគ្គលនេះ នឹងមានត្រឹមតែបរិកម្មប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលនេះនឹងធ្វើឲ្យកើតឧគ្គហនិមិត្ត ឬបដិភាគនិមិត្ត បុគ្គលនេះនឹងសម្រេចដល់អប្បនាសមាធិ បុគ្គលនេះនឹងធ្វើឈានឲ្យជាបាទដ្ឋាន ហើយចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា រួចសម្រេចព្រះអរហត្ត»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ចេតនារបស់បុគ្គលនេះ...» ជាដើម។

Kāmanato [Pg.316] kāmetabbato kāmappaṭisaṃyuttato ca dhātu kāmadhātu. Ādi-saddena byāpādadhāturūpadhātuādīnaṃ saṅgaho. Vilakkhaṇatāyāti visadisasabhāvatāya. Khandhāyatanadhātulokanti anekadhātuṃ nānādhātuṃ khandhalokaṃ āyatanalokaṃ dhātulokaṃ yathābhūtaṃ pajānātīti yojanā. ‘‘Ayaṃ rūpakkhandho nāma…pe… ayaṃ viññāṇakkhandho nāma. Tesupi ekavidhena rūpakkhandho, ekādasavidhena rūpakkhandho. Ekavidhena vedanākkhandho, bahuvidhena vedanākkhandho. Ekavidhena saññākkhandho…pe… saṅkhārakkhandho…pe… viññāṇakkhandho, bahuvidhena viññāṇakkhandho’’ti evaṃ tāva khandhalokassa, ‘‘idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma…pe… idaṃ dhammāyatanaṃ nāma. Tattha dasāyatanā kāmāvacarā, dve cātubhūmakā’’tiādinā āyatanalokassa, ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāma…pe… ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma. Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve cātubhūmakā’’tiādinā dhātulokassa anekasabhāvaṃ nānāsabhāvañca pajānāti. Na kevalaṃ upādinnasaṅkhāralokasseva, atha kho anupādinnakasaṅkhāralokassapi ‘‘imāya nāma dhātuyā ussannattā imassa rukkhassa khandho seto, imassa kāḷo, imassa maṭṭho, imassa sakaṇṭako, imassa bahalattaco, imassa tanuttaco, imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ, imassa pupphaṃ nīlaṃ pītaṃ lohitaṃ odātaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ, imassa phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ dussaṇṭhānaṃ maṭṭhaṃ pharusaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ ambilaṃ kasāvaṃ, imassa kaṇṭako tikhiṇo kuṇṭho ujuko kuṭilo tambo kāḷo odāto hotī’’tiādinā pajānāti. Sabbaññubuddhānaṃ eva hi etaṃ balaṃ, na aññesaṃ.

ធាតុដែលឈ្មោះថា កាមធាតុ ព្រោះអត្ថថា គួរប្រាថ្នា គួរតម្រេក និងប្រកបដោយកាម។ ដោយសព្ទថា «អាទិ» គឺសង្គ្រោះយកព្យាបាទធាតុ រូបធាតុជាដើម។ ពាក្យថា Vilakkhaṇatāyā សេចក្តីថា ព្រោះមានសភាវៈមិនដូចគ្នា។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា «Khandhāyatanadhātulokaṃ» គឺដឹងច្បាស់តាមពិតនូវខន្ធលោក អាយតនលោក ធាតុលោក ដែលមានធាតុច្រើន មានធាតុផ្សេងៗគ្នា។ ក្នុងលោកទាំងនោះ ការដឹងច្បាស់នូវអនេកសភាវៈ និងនានាសភាវៈ នៃខន្ធលោកជាមុនសិន យ៉ាងនេះថា «នេះឈ្មោះថា រូបខន្ធ...បេ... នេះឈ្មោះថា វិញ្ញាណខន្ធ។ ក្នុងខន្ធទាំងនោះ រូបខន្ធមាន ១ យ៉ាង រូបខន្ធមាន ១១ យ៉ាង។ វេទនាខន្ធមាន ១ យ៉ាង វេទនាខន្ធមានច្រើនយ៉ាង។ សញ្ញាខន្ធមាន ១ យ៉ាង...បេ... សង្ខារខន្ធ...បេ... វិញ្ញាណខន្ធមាន ១ យ៉ាង វិញ្ញាណខន្ធមានច្រើនយ៉ាង»។ ដឹងច្បាស់នូវអនេកសភាវៈ និងនានាសភាវៈ នៃអាយតនលោក យ៉ាងនេះជាដើមថា «នេះឈ្មោះថា ចក្ខ្វាយតនៈ...បេ... នេះឈ្មោះថា ធម្មាយតនៈ។ ក្នុងអាយតនៈទាំងនោះ អាយតនៈ ១០ ជាកាមាវចរៈ អាយតនៈ ២ ជាចតូភូមិកៈ»។ ដឹងច្បាស់នូវអនេកសភាវៈ និងនានាសភាវៈ នៃធាតុលោក យ៉ាងនេះជាដើមថា «នេះឈ្មោះថា ចក្ខុធាតុ...បេ... នេះឈ្មោះថា មនោវិញ្ញាណធាតុ។ ក្នុងធាតុទាំងនោះ ធាតុ ១៦ ជាកាមាវចរៈ ធាតុ ២ ជាចតូភូមិកៈ»។ ព្រះអង្គមិនត្រឹមតែដឹងច្បាស់នូវឧបាទិន្នកសង្ខារលោកប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងដឹងច្បាស់នូវអនុបាទិន្នកសង្ខារលោកទៀតផង យ៉ាងនេះជាដើមថា «ព្រោះតែធាតុនេះមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដើមឈើនេះទើបមានដើមពណ៌ស ដើមឈើនេះមានពណ៌ខ្មៅ ដើមឈើនេះរលីង ដើមឈើនេះមានបន្លា ដើមឈើនេះមានសម្បកក្រាស់ ដើមឈើនេះមានសម្បកស្តើង ស្លឹករបស់ដើមឈើនេះមានសណ្ឋានពណ៌ជាដើមយ៉ាងនេះ ផ្ការបស់ដើមឈើនេះមានពណ៌ខៀវ ពណ៌លឿង ពណ៌ក្រហម ពណ៌ស មានក្លិនក្រអូប មានក្លិនស្អុយ ផ្លែរបស់ដើមឈើនេះមានទំហំតូច ធំ វែង មូល មានទ្រង់ទ្រាយល្អ មានទ្រង់ទ្រាយមិនល្អ រលីង គ្រើម មានក្លិនក្រអូប មានក្លិនស្អុយ មានរសផ្អែម ល្វីង ហឹរ ជូរ ចត់ បន្លារបស់ដើមឈើនេះស្រួច ទាល ត្រង់ វៀច មានពណ៌ក្រហមទុំ ពណ៌ខ្មៅ ពណ៌ស»។ ព្រោះថាកម្លាំងនេះ ជារបស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជារបស់បុគ្គលដទៃឡើយ។

Nānādhimuttikatanti nānajjhāsayataṃ. Adhimutti nāma ajjhāsayadhātu ajjhāsayasabhāvo. So pana hīnapaṇītatāsāmaññena pāḷiyaṃ dvidhāva vuttopi hīnapaṇītādibhedena anekavidhoti āha ‘‘hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāva’’nti. Tattha ye ye sattā yaṃyaṃadhimuttikā, te te taṃtadadhimuttike eva sevanti bhajanti payirupāsanti dhātusabhāgato. Yathā gūthādīnaṃ dhātūnaṃ sabhāvo eso, yaṃ gūthādīhi eva saṃsandanti samenti, evaṃ hīnajjhāsayā dussīlādīheva saṃsandanti samenti, sampannasīlādayo ca sampannasīlādīheva. Taṃ nesaṃ nānādhimuttikataṃ bhagavā yathābhūtaṃ pajānātīti.

ពាក្យថា Nānādhimuttikataṃ សេចក្តីថា ភាពមានអធ្យាស្រ័យផ្សេងៗគ្នា។ អធិមុត្តិ គឺអធ្យាស្រ័យធាតុ ឬអធ្យាស្រ័យសភាវៈ។ ម្យ៉ាងទៀត អធិមុត្តិនោះ ទោះបីព្រះអង្គត្រាស់ទុកក្នុងបាលីត្រឹមតែ ២ យ៉ាង ដោយចំណែកទូទៅគឺថោកទាប និងឧត្តម ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយការបែងចែកមានថោកទាប និងឧត្តមជាដើម គឺមានច្រើនយ៉ាង ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ភាពជាអ្នកមានអធិមុត្តិផ្សេងៗគ្នា ដោយអធិមុត្តិមានថោកទាបជាដើម»។ ក្នុងសត្វទាំងនោះ សត្វទាំងឡាយណាមានអធិមុត្តិយ៉ាងណាៗ សត្វទាំងឡាយនោះតែងសេពគប់ គប់រក ចូលទៅជិតសត្វដែលមានអធិមុត្តិយ៉ាងនោះៗឯង ដោយការត្រូវគ្នានៃធាតុ។ សភាវៈនៃធាតុទាំងឡាយមានលាមកជាដើមនោះ តែងត្រូវគ្នា ស្របគ្នា នឹងលាមកជាដើមនោះឯង យ៉ាងណា សត្វទាំងឡាយដែលមានអធ្យាស្រ័យថោកទាប ក៏តែងត្រូវគ្នា ស្របគ្នា នឹងសត្វទ្រុស្តសីលជាដើមយ៉ាងនោះដែរ ចំណែកសត្វដែលមានសីលបរិបូណ៌ជាដើម ក៏តែងត្រូវគ្នា ស្របគ្នា នឹងសត្វដែលមានសីលបរិបូណ៌ជាដើមយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបច្បាស់តាមពិតនូវភាពមានអធិមុត្តិផ្សេងៗគ្នានៃសត្វទាំងនោះ។

Vuddhiṃ [Pg.317] hāniñcāti paccayavisesena sāmatthiyato adhikataṃ anadhikatañca. Indriyaparopariyattañāṇaniddese (vibha. 814; paṭi. ma. 113) ‘‘āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānātī’’ti āsayādijānanaṃ kasmā niddiṭṭhanti? Āsayajānanādinā yehi indriyehi paroparehi sattā kalyāṇapāpāsayādikā honti, tesaṃ jānanassa vibhāvanato. Evañca katvā indriyaparopariyattaāsayānusayañāṇānaṃ visuṃ asādhāraṇatā, indriyaparopariyattanānādhimuttikatāñāṇānaṃ visuṃ balavatā ca siddhā hoti. Tattha āsayanti yattha sattā nivasanti, taṃ tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ, diṭṭhigataṃ vā yathābhūtañāṇaṃ vā āsayo, anusayo appahīnabhāvena thāmagato kileso. Taṃ pana bhagavā sattānaṃ āsayaṃ jānanto tesaṃ tesaṃ diṭṭhigatānaṃ vipassanāmaggañāṇānañca appavattikkhaṇepi jānāti. Vuttañhetaṃ –

ពាក្យថា Vuddhiṃ hāniñca សេចក្តីថា ភាពក្រៃលែង និងមិនក្រៃលែង ដោយសមត្ថភាពនៃបច្ច័យដ៏វិសេស។ ក្នុងឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណនិទ្ទេស ហេតុអ្វីបានជាលោកសម្តែងការដឹងនូវអាសយៈជាដើមថា «ដឹងនូវអាសយៈ ដឹងនូវអនុសយៈ»? ឆ្លើយថា ព្រោះដើម្បីបង្ហាញច្បាស់នូវការដឹងនូវឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដ៏ក្រៃលែងនិងថោកទាប ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យសត្វទាំងឡាយមានអាសយៈល្អ និងអាសយៈអាក្រក់ជាដើម ដោយការដឹងនូវអាសយៈជាដើមនោះ។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះហើយ ភាពជាអសាធារណៈដោយឡែកនៃឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ និងអាសយានុសយញាណ និងភាពជាកម្លាំងខ្លាំងក្លាដោយឡែកនៃឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ និងនានាធិមុត្តិកតាញាណ ក៏ជាការសម្រេចរួចរាល់។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា អាសយៈ បានដល់ ទីកន្លែងដែលសត្វទាំងឡាយអាស្រ័យនៅ គឺទីលំនៅរបស់សត្វទាំងនោះ ឬមួយក៏ទិដ្ឋិគតៈ ឬយថាភូតញាណ ឈ្មោះថា អាសយៈ។ អនុសយៈ គឺកិលេសដែលមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាព្រោះមិនទាន់លះបង់បាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់ជ្រាបនូវអាសយៈរបស់សត្វទាំងឡាយ ទ្រង់តែងជ្រាបសូម្បីក្នុងខណៈដែលទិដ្ឋិគតៈ និងវិបស្សនាមគ្គញាណទាំងនោះមិនទាន់កើតឡើង។ ព្រោះលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘Kāmaṃ sevantaṃyeva bhagavā jānāti – ‘ayaṃ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto’ti. Kāmaṃ sevantaṃyeva jānāti – ‘ayaṃ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto’ti. Nekkhammaṃ sevantaṃyeva jānāti. Byāpādaṃ, abyāpādaṃ, thinamiddhaṃ, ālokasaññaṃ sevantaṃyeva jānāti – ‘ayaṃ puggalo thinamiddhagaruko thinamiddhāsayo thinamiddhādhimutto’’’ti (paṭi. ma. 1.113).

«ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវបុគ្គលដែលកំពុងសេពកាមគុណនោះឯងថា 'បុគ្គលនេះធ្ងន់ក្នុងកាម មានកាមជាអាសយៈ មានកាមជាអធិមុត្តិ'។ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវបុគ្គលដែលកំពុងសេពកាមគុណនោះឯងថា 'បុគ្គលនេះធ្ងន់ក្នុងនេក្ខម្មៈ មាននេក្ខម្មៈជាអាសយៈ មាននេក្ខម្មៈជាអធិមុត្តិ'។ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវបុគ្គលដែលកំពុងសេពនេក្ខម្មៈនោះឯង។ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវបុគ្គលដែលកំពុងសេពព្យាបាទ អព្យាបាទ ថីនមិទ្ធៈ អាលោកសញ្ញានោះឯងថា 'បុគ្គលនេះធ្ងន់ក្នុងថីនមិទ្ធៈ មានថីនមិទ្ធៈជាអាសយៈ មានថីនមិទ្ធៈជាអធិមុត្តិ'»

Paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānanti rūpāvacarānaṃ paṭhamādīnaṃ paccanīkajjhāpanaṭṭhena ārammaṇūpanijjhāpanaṭṭhena ca jhānānaṃ. Catukkanayena hetaṃ vuttaṃ. Aṭṭhannaṃ vimokkhānanti ettha paṭipāṭiyā satta appitappitakkhaṇe paccanīkadhammehi vimuccanato ārammaṇe ca adhimuccanato vimokkhā nāma. Aṭṭhamo pana sabbaso saññāvedayitehi vimuttattā apagamavimokkho nāma. Catukkanayapañcakanayesu paṭhamajjhānasamādhi savitakkasavicāro nāma. Pañcakanaye dutiyajjhānasamādhi avitakkavicāramatto. Nayadvayepi upari tīsu jhānesu samādhi avitakkaavicāro. Samāpattīsu paṭipāṭiyā aṭṭhannaṃ samādhītipi nāmaṃ, samāpattītipi cittekaggatāsabbhāvato, nirodhasamāpattiyā tadabhāvato na samādhīti nāmaṃ. Hānabhāgiyadhammanti appaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādianupakkhandanaṃ. Visesabhāgiyadhammanti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ [Pg.318] dutiyajjhānādipakkhandanaṃ. Iti saññāmanasikārānaṃ kāmādidutiyajjhānādipakkhandanāni hānabhāgiyavisesabhāgiyā dhammāti dassitāni. Tehi pana jhānānaṃ taṃsabhāvatā ca dhammasaddena vuttā. Tasmāti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati. Vodānanti paguṇatāsaṅkhātaṃ vodānaṃ. Tañhi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādiadhigamassa paccayattā ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Keci pana ‘‘nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhānanti pāḷi natthī’’ti vadanti. Te ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti imāya pāḷiyā (paṭṭhā. 1.1.417) paṭisedhetabbā. Yo samāpattilābhī samāno eva ‘‘na lābhīmhī’’ti, kammaṭṭhānaṃ samānaṃ eva ‘‘na kammaṭṭhāna’’nti saññī hoti, so sampattiṃyeva samānaṃ ‘‘vipattī’’ti paccetīti veditabbo.

ពាក្យថា Paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ បានដល់ ឈានទាំងឡាយមានបឋមជ្ឈានជាដើមទាំង ៤ នៃរូបាវចរភូមិ ព្រោះអត្ថថា ដុតបំផ្លាញធម៌ជាបដិបក្ខ និងព្រោះអត្ថថា ពិនិត្យរឿយៗនូវអារម្មណ៍។ ព្រោះថាសេចក្តីនេះ លោកពោលទុកដោយចតុក្កន័យ។ ពាក្យថា Aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ ក្នុងទីនេះ វិមោក្ខ ៧ តាមលំដាប់ ឈ្មោះថា វិមោក្ខ ព្រោះរួចផុតចាកធម៌ជាបដិបក្ខ និងព្រោះស៊ប់ចុះក្នុងអារម្មណ៍ ក្នុងខណៈដែលដល់នូវការតម្កល់មាំ (អប្បនា)។ ចំណែកវិមោក្ខទី ៨ ឈ្មោះថា អបគមវិមោក្ខ ព្រោះរួចផុតចាកសញ្ញានិងវេទនាដោយប្រការទាំងពួង។ ក្នុងចតុក្កន័យនិងបញ្ចកន័យ បឋមជ្ឈានសមាធិ ឈ្មោះថា សវិតក្កសវិចារៈ។ ក្នុងបញ្ចកន័យ ទុតិយជ្ឈានសមាធិ ជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ។ ក្នុងន័យទាំងពីរ ឈានថ្នាក់ខ្ពស់ទាំង ៣ ឡើងទៅ សមាធិជាអវិតក្កអវិចារៈ។ ក្នុងសមាបត្តិទាំងឡាយ សមាបត្តិទាំង ៨ តាមលំដាប់ ឈ្មោះថា សមាធិ ខ្លះ ឈ្មោះថា សមាបត្តិ ខ្លះ ព្រោះមានសភាវៈនៃចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ (ចិត្តេកគ្គតា) ចំណែកឯនិរោធសមាបត្តិ ព្រោះគ្មានចិត្តេកគ្គតានោះ ហេតុនោះទើបមិនឈ្មោះថា សមាធិ ឡើយ។ ពាក្យថា Hānabhāgiyadhamma បានដល់ ការដែលសញ្ញានិងមនសិការៈរបស់បុគ្គលដែលចេញចាកបឋមជ្ឈានជាដើមដែលមិនស្ទាត់ជំនាញ ហើយស្ទុះទៅរកកាមជាដើម។ ពាក្យថា Visesabhāgiyadhamma បានដល់ ការដែលសញ្ញានិងមនសិការៈរបស់បុគ្គលដែលចេញចាកបឋមជ្ឈានជាដើមដែលស្ទាត់ជំនាញ ហើយស្ទុះទៅកាន់ទុតិយជ្ឈានជាដើម។ យ៉ាងនេះ ការស្ទុះទៅកាន់កាមជាដើម និងការស្ទុះទៅកាន់ទុតិយជ្ឈានជាដើម នៃសញ្ញានិងមនសិការៈទាំងឡាយ លោកបង្ហាញថាជា ហានភាគិយធម៌ និងវិសេសភាគិយធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត សភាវៈនៃឈានទាំងឡាយនោះ លោកពោលដោយសព្ទថា «ធម៌»។ ពាក្យថា Tasmā គឺលោកយោងទៅរកសេចក្តីដែលបានពោលហើយនោះ ដោយភាពជាហេតុ។ ពាក្យថា Vodāna បានដល់ វោទានៈ (ភាពផូរផង់) ដែលពោលគឺភាពស្ទាត់ជំនាញ។ ព្រោះថា វោទានៈនោះ កាលបើចេញចាកបឋមជ្ឈានជាដើមហើយ តែងជាបច្ច័យដល់ការសម្រេចទុតិយជ្ឈានជាដើម ហេតុនោះទើបលោកហៅថា «វុដ្ឋានៈ» (ការចេញ)។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «បាលីស្តីអំពីការចេញចាកនិរោធសមាបត្តិទៅកាន់ផលសមាបត្តិ គឺមិនមានឡើយ»។ អាចារ្យទាំងនោះ គួរត្រូវបានបដិសេធដោយព្រះបាលីនេះថា «នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ របស់បុគ្គលដែលចេញចាកនិរោធ ជាបច្ច័យដោយអនន្តរបច្ច័យ ដល់ផលសមាបត្តិ»។ គប្បីជ្រាបថា បុគ្គលណាជាអ្នកបានសមាបត្តិហើយ តែត្រឡប់ជាមានសញ្ញាថា «យើងមិនមែនជាអ្នកបានឡើយ» ឬមានកម្មដ្ឋានហើយ តែត្រឡប់ជាមានសញ្ញាថា «មិនមែនជាកម្មដ្ឋានឡើយ» បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា យល់ច្រឡំនូវសម្បត្តិពិតប្រាកដ ថាជា «វិបត្តិ» វិញ។

Na tathā daṭṭhabbanti yathā paravādinā vuttaṃ, tathā na daṭṭhabbaṃ. Sakasakakiccameva jānātīti ṭhānāṭṭhānajānanādisakasakameva kiccaṃ kātuṃ jānāti, yathāsakameva visayaṃ paṭivijjhatīti attho. Tampīti tehi dasabalañāṇehi jānitabbampi. Kammavipākantaramevāti kammantarassa vipākantarameva jānāti. Cetanācetanāsampayuttadhamme nirayādinibbānagāminippaṭipadābhūte kammanti gahetvā āha ‘‘kammaparicchedamevā’’ti. Dhātunānattañca dhātunānattakāraṇañca dhātunānattakāraṇanti ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo. Tañhi ñāṇaṃ tadubhayampi jānāti. ‘‘Imāya nāma dhātuyā ussannattā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 812) tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ. Saccaparicchedamevāti pariññābhisamayādivasena saccānaṃ paricchinnameva. Appetuṃ na sakkoti aṭṭhamanavamabalāni viya taṃsadisaṃ, iddhividhañāṇamiva vikubbituṃ. Etenassa balasadisatañca nivāreti. Jhānādiñāṇaṃ viya vā appetuṃ vikubbituñca. Yadipi hi jhānādipaccavekkhaṇañāṇaṃ sattamabalanti tassa savitakkasavicāratā vuttā, tathāpi jhānādīhi vinā paccavekkhaṇā natthīti jhānādisahagataṃ ñāṇaṃ tadantogadhaṃ katvā evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā sabbaññutaññāṇaṃ jhānādikiccaṃ viya na sabbaṃ balakiccaṃ kātuṃ sakkotīti dassetuṃ ‘‘jhānaṃ hutvā appetuṃ, iddhi hutvā vikubbituñca na sakkotī’’ti vuttaṃ, na pana kassaci balassa jhānaiddhibhāvatoti daṭṭhabbaṃ.

ពាក្យថា Na tathā daṭṭhabbaṃ សេចក្តីថា មិនគប្បីយល់ឃើញយ៉ាងនោះ ដូចដែលវាទៈខាងក្រៅពោលឡើយ។ ពាក្យថា Sakasakakiccameva jānāti សេចក្តីថា ដឹងដើម្បីធ្វើកិច្ចជារបស់ខ្លួនៗ មានការដឹងនូវឋានៈនិងអឋានៈជាដើម សេចក្តីថា តែងចាក់ធ្លុះនូវវិស័យតាមជារបស់ខ្លួនៗ។ ពាក្យថា Tampī គឺសូម្បីតែអ្វីៗដែលគប្បីដឹងដោយទសពលញាណទាំងនោះ។ ពាក្យថា Kammavipākantarameva សេចក្តីថា តែងដឹងនូវកម្មដ៏ប្លែកគ្នា និងវិបាកដ៏ប្លែកគ្នា។ លោកកាន់យកនូវចេតនា និងធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយចេតនា ដែលជាបដិបទាទៅកាន់នរកនិងព្រះនិព្វានជាដើម ថាជា «កម្ម» ហើយទើបពោលថា «ការកំណត់ដឹងនូវកម្មប៉ុណ្ណោះ»។ ពាក្យថា Dhātunānattakāraṇa គប្បីយល់ថាជា ឯកទេសសរូបេកសេសៈ គឺធាតុនានត្តៈផង និងធាតុនានត្តការណៈផង។ ព្រោះថា ញាណនោះ តែងដឹងនូវធម៌ទាំងពីរនោះ។ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកក៏បានពណ៌នាយ៉ាងនោះឯង យ៉ាងនេះជាដើមថា «ព្រោះតែធាតុនេះមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា»។ ពាក្យថា Saccaparicchedameva សេចក្តីថា ការកំណត់ដឹងនូវសច្ចៈទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃបរិញ្ញាភិសម័យជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ មិនអាចចូលទៅតម្កល់មាំដូចជាកម្លាំងទី ៨ និងទី ៩ ដែលស្រដៀងគ្នានោះ ឬមិនអាចសម្តែងឫទ្ធិប្លែកៗ ដូចជាឥទ្ធិវិធញាណឡើយ។ ដោយពាក្យនេះ លោកបដិសេធភាពស្រដៀងគ្នានៃកម្លាំងរបស់ញាណនោះ។ ឬមួយក៏មិនអាចចូលទៅតម្កល់មាំ និងសម្តែងឫទ្ធិប្លែកៗ ដូចជាឈានាទិញាណឡើយ។ ព្រោះថា ទោះបីជាឈានាទិបច្ចវេក្ខណញាណ ជាកម្លាំងទី ៧ ហើយលោកពោលថា ញាណនោះជាសវិតក្កសវិចារៈក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះហេតុតែការពិចារណាមិនមានដោយវៀរចាកឈានជាដើមឡើយ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកបញ្ចូលញាណដែលកើតរួមជាមួយឈានជាដើមនោះ ទៅក្នុងញាណនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញថា សព្វញ្ញូពុទ្ធញាណ មិនអាចធ្វើកិច្ចនៃកម្លាំងទាំងអស់បាន ដូចជាកិច្ចនៃឈានជាដើមឡើយ ទើបលោកពោលថា «មិនអាចកើតជាឈានហើយចូលទៅតម្កល់មាំ ឬកើតជាឫទ្ធិហើយសម្តែងឫទ្ធិប្លែកៗបានឡើយ» ប៉ុន្តែមិនគប្បីយល់ឃើញថា កម្លាំងណាមួយមានសភាវៈជាឈានឬឫទ្ធិឡើយ។

Evaṃ [Pg.319] kiccavisesavasenapi dasabalañāṇasabbaññutaññāṇavisesaṃ dassetvā idāni vitakkattikabhūmantaravasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Paṭipāṭiyātiādito paṭṭhāya paṭipāṭiyā.

កាលដែលលោកបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃទសពលញាណ និងសព្វញ្ញូពុទ្ធញាណ សូម្បីដោយអំណាចនៃកិច្ចដ៏វិសេស យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានោះ សូម្បីដោយអំណាចនៃភូមិផ្សេងគ្នាក្នុងវិតក្កត្តិករួចហើយ ទើបលោកពោលពាក្យថា «Apicā» ជាដើម។ ពាក្យថា Paṭipāṭiyā សេចក្តីថា ចាប់ផ្តើមតាំងពីដំបូងមកតាមលំដាប់។

Anupadavaṇṇanaṃ ñatvā veditabbānīti sambandho. Kilesāvaraṇaṃ niyatamicchādiṭṭhi. Kilesāvaraṇassa abhāvo āsavakkhayañāṇādhigamassa ṭhānaṃ, tabbhāvo aṭṭhānaṃ. Anadhigamassa pana tadubhayampi yathākkamaṃ aṭṭhānaṃ ṭhānañcāti tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘lokiya…pe… dassanato cā’’ti āha. Tattha lokiyasammādiṭṭhiyā ṭhiti āsavakkhayādhigamassa ṭhānaṃ kilesāvaraṇābhāvassa kāraṇattā. Sā hi tasmiṃ sati na hoti, asati ca hoti. Etena tassā aṭṭhitiyā tassa aṭṭhānatā vuttā eva. Nesaṃ veneyyasattānaṃ. Dhātuvemattadassanatoti kāmadhātuādīnaṃ pavattibhedadassanato, yadaggena dhātuvemattaṃ jānāti, tadaggena cariyādivisesampi jānāti. Dhātuvemattadassanatoti vā dhammadhātuvemattadassanato. Sabbāpi hi cariyā dhammadhātupariyāpannā evāti. Payogaṃ anādiyitvāpi santatimahāmattādīnaṃ viya. Dibbacakkhānubhāvato pattabbenāti ettha dibbacakkhunā parassa hadayavatthusannissayalohitavaṇṇadassanamukhena tadā pavattamānacittajānanatthaṃ parikammakaraṇaṃ nāma sāvakānaṃ, tañca kho ādikammikānaṃ, yato dibbacakkhuānubhāvato cetopariyañāṇassa pattabbatā siyā. Buddhānaṃ pana yadipi āsavakkhayañāṇādhigamato pageva dibbacakkhuñāṇādhigamo, tathāpi tathāparikammakaraṇaṃ natthi vijjāttayasiddhiyā sijjhanato. Sesābhiññāttaye cetopariyañāṇaṃ dibbacakkhuñāṇādhigamena pattanti ca vattabbataṃ labhatīti tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ.

សេចក្តីតភ្ជាប់ថា គប្បីដឹងដោយដឹងនូវអនុកថា (ការពណ៌នាតាមលំដាប់ពាក្យ)។ គ្រឿងរារាំងគឺកិលេស (កិលេសាវរណៈ) បានដល់ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ការមិនមានកិលេសាវរណៈ ជាហេតុ (ឋានៈ) នៃការសម្រេចនូវអាសវក្ខយញាណ, ការមានកិលេសាវរណៈនោះ ជាអហេតុ (អឋានៈ)។ ចំណែកឯការមិនសម្រេចវិញ ធម៌ទាំងពីរនោះ (គឺការមិនមាន និងការមានកិលេសាវរណៈ) តាមលំដាប់ ជាអឋានៈ និងជាឋានៈ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញហេតុក្នុងសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «lokiya…pe… derasato cā» (ព្រោះលោកិយ…។បេ។ និងព្រោះការឃើញ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ការតាំងនៅនៃលោកិយសម្មាទិដ្ឋិ ជាឋានៈ (ហេតុ) នៃការសម្រេចនូវអាសវក្ខយញាណ ព្រោះជាហេតុនៃការមិនមានកិលេសាវរណៈ។ ព្រោះថាកាលបើលោកិយសម្មាទិដ្ឋិនោះមាន កិលេសាវរណៈនោះរមែងមិនមាន, កាលបើលោកិយសម្មាទិដ្ឋិនោះមិនមាន កិលេសាវរណៈនោះរមែងមាន។ ដោយហេតុនេះ ការដែលលោកិយសម្មាទិដ្ឋិនោះមិនតាំងនៅ ទើបឈ្មោះថាជាអឋានៈនៃការសម្រេចនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកហើយពិតមែន។ ពាក្យថា Nesaṃ បានដល់ នៃវិនេយ្យសត្វទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា Dhātuvemattadassanato (ព្រោះការឃើញនូវភាពផ្សេងៗគ្នានៃធាតុ) គឺព្រោះការឃើញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការប្រព្រឹត្តទៅមានកាមធាតុជាដើម, ព្រះអង្គដឹងនូវភាពផ្សេងគ្នានៃធាតុដោយចំណែកណា រមែងដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃចរិយាជាដើមដោយចំណែកនោះ។ មួយយ៉ាងទៀត ពាក្យថា Dhātuvemattadassanato គឺព្រោះការឃើញនូវភាពផ្សេងគ្នានៃធម្មធាតុ។ ព្រោះថា សូម្បីចរិយាទាំងអស់ ក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងធម្មធាតុតែប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីមិនបានកាន់យកនូវប្រយោគៈ (ការព្យាយាម) ដូចជាពួកសន្តតិមហាមាត្យជាដើម។ ត្រង់ពាក្យថា «Dibbacakkhānubhāvato pattabbena» (គប្បីសម្រេចបានដោយអានុភាពនៃទិព្វចក្ខុ) នេះ សេចក្តីថា ការធ្វើបរិកម្មដើម្បីដឹងនូវចិត្តដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនោះ ដោយវគ្គនៃការឃើញពណ៌ឈាមដែលអាស្រ័យនូវហទយវត្ថុរបស់បុគ្គលដទៃដោយទិព្វចក្ខុ ឈ្មោះថាជារបស់សាវ័កទាំងឡាយ, ហើយការធ្វើបរិកម្មនោះឯង ជារបស់ពួកអាទិកម្មិកបុគ្គល (អ្នកផ្តើមដំបូង) ដែលជាហេតុនាំឲ្យសម្រេចបាននូវចេតោបរិយញាណដោយអានុភាពនៃទិព្វចក្ខុ។ ចំណែកឯព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទោះបីជាការសម្រេចទិព្វចក្ខុញាណមានមុនការសម្រេចអាសវក្ខយញាណក៏ដោយ ក៏ការធ្វើបរិកម្មបែបនោះមិនមានឡើយ ព្រោះការសម្រេចនោះសម្រេចបានដោយការសម្រេចនូវវិជ្ជា៣។ ក្នុងអភិញ្ញា៣ដែលសេសសល់ ចេតោបរិយញាណ គប្បីទទួលបាននូវពាក្យដែលគួរពោលថា «សម្រេចបានដោយការសម្រេចទិព្វចក្ខុញាណ» ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកយ៉ាងនោះ។

Sīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសីហនាទសូត្រ ចប់ហើយ។

2-4. Adhivuttipadasuttādivaṇṇanā

២-៤. ការពណ៌នាអធិវុត្តិបទសូត្រជាដើម

22-24. Dutiye adhivacanapadānanti paññattipadānaṃ. Dāsādīsu sirivaḍḍhakādisaddā viya vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattiyā adhivacanaṃ paññatti. Atha vā adhisaddo uparibhāge. Vuccatīti vacanaṃ, upari vacanaṃ adhivacanaṃ, upādābhūtarūpādīnaṃ [Pg.320] upari paññapiyamānā upādāpaññattīti attho, tasmā paññattidīpakapadānīti attho daṭṭhabbo. Tassa padāni padaṭṭhānāni adhivacanapadāni. Tenāha ‘‘tesaṃ ye’’tiādi. Tesanti adhivacanānaṃ. Yeti khandhādayo. Adhivuttitāya adhivuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti. Adhikañhi sabhāvadhammesu sassatādiṃ, pakatiādiṃ, drabyādiṃ, jīvādiṃ, kāyādiñca, abhūtaṃ atthaṃ ajjhāropetvā diṭṭhiyo pavattantīti. Tenāha ‘‘atha vā’’tiādi. Tatiyacatutthāni suviññeyyāni.

២២-២៤. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា adhivacanapadānaṃ បានដល់ នៃបទទាំងឡាយជាគ្រឿងបញ្ញត្តិ។ ការប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើសេចក្តីអធិការត្រឹមតែពាក្យពោល ដូចជាពាក្យថា សិរិវឌ្ឍកៈ ជាដើម ក្នុងពួកជនមានទាសៈជាដើម ឈ្មោះថា អធិវចនៈ គឺបញ្ញត្តិ។ មួយយ៉ាងទៀត អធិសព្ទ មានអត្ថថា ក្នុងផ្នែកខាងលើ។ ពាក្យដែលគេពោល ឈ្មោះថា វចនៈ, ពាក្យពោលខាងលើ ឈ្មោះថា អធិវចនៈ, សេចក្តីថា ឧបាទាបញ្ញត្តិ ដែលគេបញ្ញត្តិទុកខាងលើឧបាទារូបជាដើម, ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា បទទាំងឡាយជាគ្រឿងសម្តែងនូវបញ្ញត្តិ។ បទទាំងឡាយជាហេតុជិតនៃអធិវចនៈនោះ ឈ្មោះថា អធិវចនបទ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «tesaṃ ye» ជាដើម។ ពាក្យថា Tesanti គឺនៃអធិវចនៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Yeti គឺខន្ធទាំងឡាយជាដើម។ មិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អធិវុត្តិ ព្រោះអត្ថថាជាការប្រកាន់មាំ។ ព្រោះថាមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងឡាយ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយបង្កោរ (បង្កើន) នូវអត្ថដែលមិនពិត មានសស្សតៈជាដើម ប្រក្រតីជាដើម ទ្រព្យជាដើម ជីវៈជាដើម និងកាយជាដើម ឲ្យក្រៃលែងក្នុងសភាវធម៌ទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «atha vā» ជាដើម។ សូត្រទីបី និងទីបួន ងាយយល់ណាស់។

Adhivuttipadasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអធិវុត្តិបទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

5. Kasiṇasuttavaṇṇanā

៥. ការពណ៌នាកសិណសូត្រ

25. Pañcame sakalaṭṭhenāti nissesaṭṭhena. Anavasesapharaṇavasena cettha sakalaṭṭho veditabbo, asubhanimittādīsu viya ekadese aṭṭhatvā anavasesato gahetabbaṭṭhenāti attho. Tadārammaṇānaṃ dhammānanti taṃ kasiṇaṃ ārabbha pavattanakadhammānaṃ. Khettaṭṭhenāti uppattiṭṭhānaṭṭhena. Adhiṭṭhānaṭṭhenāti pavattiṭṭhānabhāvena. Yathā khettaṃ sassānaṃ uppattiṭṭhānaṃ vaḍḍhanaṭṭhānañca, evameva taṃ ta jhānaṃ sampayuttadhammānanti. Yogino vā sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvena. Paricchinditvāti idaṃ ‘‘uddhaṃ adho tiriya’’nti etthāpi yojetabbaṃ. Paricchinditvā eva hi sabbattha kasiṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Tena tena vā kāraṇenāti tena tena upariādīsu kasiṇavaḍḍhanakāraṇena. Yathā kinti āha ‘‘ālokamiva rūpadassanakāmo’’ti. Yathā dibbacakkhunā uddhaṃ ce rūpaṃ daṭṭhukāmo, uddhaṃ ālokaṃ pasāreti. Adho ce, adho. Samantato ce rūpaṃ daṭṭhukāmo, samantato ālokaṃ pasāreti, evaṃ sabbakasiṇanti attho. Ekassāti pathavīkasiṇādīsu ekekassa. Aññabhāvānupagamanatthanti aññakasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ, aññassa vā kasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ. Na hi aññena pasāritakasiṇaṃ tato aññena pasāritakasiṇabhāvaṃ upagacchati, evampi nesaṃ aññakasiṇasambhedābhāvo veditabbo. Na aññaṃ pathavīādi. Na hi udakena ṭhitaṭṭhāne sasambhārapathavī atthi. Aññakasiṇasambhedoti āpokasiṇādinā saṅkaro. Sabbatthāti sabbesu sesakasiṇesu.

២៥. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ ពាក្យថា sakalaṭṭhena (ដោយអត្ថថាទាំងអស់) គឺដោយអត្ថថាមិនមានសេសសល់។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងនូវអត្ថថាទាំងអស់ ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅដោយមិនមានសេសសល់ សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាធម្មជាតិដែលគប្បីកាន់យកដោយមិនមានសេសសល់ មិនមែនតាំងនៅត្រឹមតែមួយចំណែក ដូចជាក្នុងអសុភនិមិត្តជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា Tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ (នៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានកសិណនោះជាអារម្មណ៍) គឺនៃធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវកសិណនោះ។ ពាក្យថា Khettaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាស្រែ) គឺដោយអត្ថថាជាទីកើតឡើង។ ពាក្យថា Adhiṭṭhānaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាទីតាំង) គឺដោយភាពជាទីប្រព្រឹត្តទៅ។ ស្រែជាទីកើតឡើង និងជាទីលូតលាស់នៃស្រូវទាំងឡាយយ៉ាងណា ឈាននោះៗ ក៏ជាទីកើតឡើង និងជាទីលូតលាស់នៃសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរ។ មួយយ៉ាងទៀត ឬថា (កសិណនោះ) ជាហេតុនៃសុខៈដ៏វិសេសទាំងឡាយរបស់យោគីបុគ្គល។ ពាក្យថា Paricchinditvā (កំណត់ហើយ) នេះ គប្បីយកទៅផ្សំក្នុងពាក្យថា «uddhaṃ adho tiriyaṃ» (ខាងលើ ខាងក្រោម ទទឹង) នេះផងដែរ។ ព្រោះថាយោគីបុគ្គលគប្បីផ្សាយកសិណឲ្យធំទូលាយក្នុងទីទាំងពួង ដោយការកំណត់ទុកជាមុនប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Tena tena vā kāraṇena គឺដោយហេតុនោះៗ នៃការផ្សាយកសិណឲ្យធំទូលាយក្នុងទិសខាងលើជាដើមនោះៗ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្រៀបធៀប ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ālokamiva rūpadassanakāmo» (ដូចជាបុគ្គលអ្នកចង់ឃើញរូប ផ្សាយទៅនូវពន្លឺ)។ សេចក្តីថា ដូចជាបុគ្គលកាលបើចង់ឃើញរូបខាងលើដោយទិព្វចក្ខុ រមែងផ្សាយពន្លឺទៅខាងលើ, បើចង់ឃើញខាងក្រោម ក៏ផ្សាយទៅខាងក្រោម, បើចង់ឃើញជុំវិញ ក៏ផ្សាយពន្លឺទៅជុំវិញ យ៉ាងណាមិញ កសិណទាំងអស់ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Ekassa គឺនៃកសិណនីមួយៗ ក្នុងបឋវីកសិណជាដើម។ ពាក្យថា Aññabhāvānupagamanatthaṃ គឺដើម្បីសម្តែងនូវការមិនចូលទៅដល់ភាពជាកសិណដទៃ ឬដើម្បីសម្តែងនូវការមិនចូលទៅដល់ភាពជាកសិណរបស់បុគ្គលដទៃ។ ព្រោះថាកសិណដែលបុគ្គលម្នាក់ផ្សាយទៅហើយ រមែងមិនចូលទៅដល់ភាពជាកសិណដែលបុគ្គលម្នាក់ទៀតផ្សាយទៅនោះឡើយ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏គប្បីជ្រាបនូវការមិនច្រឡំគ្នានៃកសិណដទៃរបស់កសិណទាំងឡាយនោះដែរ។ មិនមែនជារបស់ដទៃមានបឋវីជាដើមឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងទីដែលទឹកតាំងនៅ រមែងមិនមានសសម្ភារបឋវី (ដីដែលមានសម្ភារៈ) ឡើយ។ ពាក្យថា Aññakasiṇasambhedo គឺការច្រឡំគ្នាដោយអាបោកសិណជាដើម។ ពាក្យថា Sabbatha គឺក្នុងកសិណដែលសេសសល់ទាំងអស់។

Ekadese [Pg.321] aṭṭhatvā anavasesapharaṇaṃ pamāṇassa aggahaṇato appamāṇaṃ. Teneva hi nesaṃ kasiṇasamaññā. Tathā cāha ‘‘tañhī’’tiādi. Tattha cetasā pharantoti bhāvanācittena ārammaṇaṃ karonto. Bhāvanācittañhi kasiṇaṃ parittaṃ vā vipulaṃ vā sakalameva manasi karoti, na ekadesaṃ. Kasiṇugghāṭimākāse pavattaviññāṇaṃ pharaṇaappamāṇavasena viññāṇakasiṇanti vuttaṃ. Tathā hi taṃ viññāṇanti vuccati. Kasiṇavasenāti ugghāṭitakasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse uddhaṃadhotiriyatā veditabbā. Yattakañhi ṭhānaṃ kasiṇaṃ pasāritaṃ, tattakaṃ ākāsabhāvanāvasena ākāsaṃ hotīti. Evaṃ yattakaṃ ṭhānaṃ ākāsaṃ hutvā upaṭṭhitaṃ, tattakaṃ sakalameva pharitvā viññāṇassa pavattanato āgamanavasena viññāṇakasiṇepi uddhaṃadhotiriyatā vuttāti āha ‘‘kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā’’ti.

ការផ្សាយទៅដោយមិនមានសេសសល់ មិនមែនតាំងនៅត្រឹមតែមួយចំណែក ឈ្មោះថា អប្បមាណៈ (មិនមានប្រមាណ) ព្រោះមិនកាន់យកនូវប្រមាណ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបកសិណទាំងឡាយនោះមានឈ្មោះថា កសិណ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «tañhi» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា cetasā pharanto (ផ្សាយទៅដោយចិត្ត) គឺធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ដោយភាវនាចិត្ត។ ព្រោះថា ភាវនាចិត្ត រមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកសិណដ៏តូចក្តី ធំទូលាយក្តី ទាំងអស់តែម្តង មិនមែនធ្វើទុកក្នុងចិត្តត្រឹមតែមួយចំណែកឡើយ។ វិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាកាសដែលបានមកពីការខ្វះកសិណ (កសិណុគ្ឃាដិមាកាស) ព្រះអង្គហៅថា វិញ្ញាណកសិណ ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅរកភាពមិនមានប្រមាណ។ ព្រោះថា វិញ្ញាណនោះ គេហៅថា វិញ្ញាណ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Kasiṇavasena គឺដោយអំណាចនៃកសិណដែលខ្វះចេញហើយ គប្បីដឹងនូវភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង ក្នុងកសិណុគ្ឃាដិមាកាស។ ព្រោះថា កសិណត្រូវបានផ្សាយទៅក្នុងទីមានប្រមាណប៉ុន្មាន ទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ រមែងទៅជាអាកាសដោយអំណាចនៃអាកាសភាវនា។ យ៉ាងនេះ ទីមានប្រមាណប៉ុន្មានដែលបានទៅជាអាកាសហើយប្រាកដឡើង វិញ្ញាណរមែងផ្សាយទៅកាន់ទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះទាំងអស់ ហើយប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «គប្បីដឹងនូវភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង ក្នុងវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាកាសនោះ ដោយអំណាចនៃកសិណុគ្ឃាដិមាកាស» ដោយអំណាចនៃការមកដល់ ដូច្នេះ សូម្បីក្នុងវិញ្ញាណកសិណ ក៏ព្រះអង្គសម្តែងនូវភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង យ៉ាងនេះដែរ។

Kasiṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាកសិណសូត្រ ចប់ហើយ។

6. Kāḷīsuttavaṇṇanā

៦. ការពណ៌នាកាឡីសូត្រ

26. Chaṭṭhe atthassa pattinti ekantato hitānuppattiṃ. Hadayassa santinti paramacittūpasamaṃ. Kilesasenanti kāmaguṇasaṅkhātaṃ paṭhamaṃ kilesasenaṃ. Sā hi kilesasenā accharāsaṅghātasabhāvāpi paṭipatthayamānā piyāyitabbaicchitabbarūpasabhāvato piyarūpasātarūpā nāma attano kiccavasena. Ahaṃ ekova jhāyantoti ahaṃ gaṇasaṅgaṇikāya kilesasaṅgaṇikāya ca abhāvato eko asahāyo lakkhaṇūpanijjhānena jhāyanto. Anubujjhinti anukkamena maggapaṭipāṭiyā bujjhiṃ paṭivijjhiṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – piyarūpaṃ sātarūpaṃ senaṃ jinitvā ahaṃ ekova jhāyanto ‘‘atthassa pattiṃ hadayassa santi’’nti saṅkhaṃ gataṃ arahattasukhaṃ paṭivijjhiṃ, tasmā janena mittasanthavaṃ na karomi, teneva ca me kāraṇena kenaci saddhiṃ sakkhī na sampajjatīti. Atthābhinibbattesunti itisaddalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘atthoti gahetvā’’ti.

២៦. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ ពាក្យថា atthassa pattiṃ (ការសម្រេចនូវប្រយោជន៍) គឺការបាននូវប្រយោជន៍ដ៏ពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា hadayassa santiṃ (សេចក្តីស្ងប់នៃចិត្ត) គឺសេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់យ៉ាងក្រៃលែងនៃចិត្ត។ ពាក្យថា kilesasenaṃ (សេនានៃកិលេស) គឺសេនានៃកិលេសទីមួយ ដែលរាប់ថាជាកាមគុណ។ ព្រោះថាសេនានៃកិលេសនោះ ទោះបីជាមានសភាវៈជាពួកស្រីអប្សរក៏ដោយ កាលបើប្រាថ្នា រមែងឈ្មោះថាមានសភាវៈជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្ត ព្រោះមានសភាវៈជាទីគាប់ចិត្ត និងជាទីប្រាថ្នា ដោយអំណាចនៃកិច្ចរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា ahaṃ ekova jhāyanto (អាត្មាអញម្នាក់ឯងសញ្ជឹងគិតនៅ) គឺអាត្មាអញជាបុគ្គលម្នាក់ឯង មិនមានគូកន ព្រោះមិនមានគណសង្គណិកា (ការច្រឡូកច្រឡំដោយពួកក្រុម) និងកិលេសសង្គណិកា (ការច្រឡូកច្រឡំដោយកិលេស) សញ្ជឹងគិតដោយលក្ខណូបនិជ្ឈាន។ ពាក្យថា anubujjhiṃ (បានដឹងតាម) គឺបានដឹង បានចាក់ធ្លុះតាមលំដាប់នៃមគ្គ។ នេះជាសេចក្តីដែលព្រះអង្គពោលថា អាត្មាអញឈ្នះនូវសេនាដែលមានសភាវៈជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្តហើយ កាលសញ្ជឹងគិតតែម្នាក់ឯង ក៏បានចាក់ធ្លុះនូវអរហត្តសុខ ដែលរាប់ថាជា «ការសម្រេចនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្តីស្ងប់នៃចិត្ត» ព្រោះហេតុនោះ អាត្មាអញមិនធ្វើនូវការរាប់អានស្និទ្ធស្នាលជាមួយជនឡើយ ហើយព្រោះតែហេតុនោះឯង ទើបអាត្មាអញមិនមានការជួបជុំ (ជាសាក្សី) ជាមួយនរណាម្នាក់ឡើយ។ ត្រង់ពាក្យថា atthābhinibbattesu នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «atthoti gahetvā» (កាន់យកថាជាប្រយោជន៍) ព្រោះការសម្តែងនេះមានការលុបចោលនូវ ឥតិសព្ទ។

Kāḷīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាកាឡីសូត្រ ចប់ហើយ។

7. Paṭhamamahāpañhasuttavaṇṇanā

៧. ការពណ៌នាបឋមមហាបញ្ហាសូត្រ

27. Sattame [Pg.322] vuccethāti vucceyya. Dutiyapadepīti ‘‘anusāsaniyā vā anusāsani’’nti evaṃ dutiyavākyepi. Te kira bhikkhū. Na ceva sampāyissantīti na ceva sammadeva pakārehi gahessanti ñāpessanti. Tenāha ‘‘sampādetvā kathetuṃ na sakkhissantī’’ti. Yasmā avisaye pañhaṃ pucchitā honti, tasmā vighātaṃ āpajjissantīti yojanā. Aññathā ārādhanaṃ nāma natthīti iminā sapaccayanāmarūpānaṃ yāthāvato avabodho eva ito bāhirakānaṃ natthi, kuto pavedanāti dasseti. Ārādhananti yāthāvapavedanena cittassa paritosanaṃ.

២៧. ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរ ពាក្យថា vuccetha គឺគប្បីពោល (vucceyya)។ ពាក្យថា Dutiyapadepi (សូម្បីក្នុងបទទីពីរ) សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងប្រយោគទីពីរយ៉ាងនេះថា «anusāsaniyā vā anusāsani» (ឬថាការប្រដៅដោយការប្រដៅ)។ ឮថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា Na ceva sampāyissanti គឺមិនអាចកាន់យក ឬញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យដឹងដោយប្រការទាំងពួងដ៏ប្រពៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «មិនអាចសម្តែងឲ្យសម្រេចបានឡើយ»។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ព្រោះពួកភិក្ខុទាំងនោះត្រូវបានគេសួរប្រស្នាក្នុងវិស័យដែលមិនមែនជារបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ទើបដល់នូវសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ (វិឃាតៈ)។ ដោយពាក្យថា «Aññathā ārādhanaṃ nāma natthi» (ដោយប្រការដទៃ ការធ្វើឲ្យពេញចិត្តមិនមានឡើយ) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ការត្រាស់ដឹងតាមពិតនូវនាមរូបព្រមទាំងបច្ច័យ របស់ពួកជនក្រៅសាសនានេះ មិនមានឡើយ ធ្វើម្តេចឡើយនឹងមានការសម្តែងប្រាប់បាន។ ពាក្យថា Ārādhanam បានដល់ ការធ្វើចិត្តឲ្យពេញចិត្តដោយការសម្តែងប្រាប់តាមពិត។

Eko pañhoti eko pañhamaggo, ekaṃ pañhagavesananti attho. Eko uddesoti ekaṃ uddisanaṃ atthassa saṃkhittavacanaṃ. Veyyākaraṇanti niddisanaṃ atthassa vivaritvā kathanaṃ. Hetunāti ‘‘antavantato anaccantikato tāvakālikato niccappaṭikkhepato’’ti evamādinā nayena yathā ime saṅkhārā etarahi, evaṃ atīte anāgate ca aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammāti atītānāgatesu nayena.

ពាក្យថា Eko pañho (ប្រស្នាមួយ) សេចក្តីថា ផ្លូវនៃប្រស្នាមួយ ឬការស្វែងរកប្រស្នាមួយ។ ពាក្យថា Eko uddeso (ឧទ្ទេសមួយ) គឺការឧទ្ទិសមួយ គឺពាក្យពោលសង្ខេបនៃសេចក្តី។ ពាក្យថា Veyyākaraṇaṃ (វេយ្យាករណ៍) គឺការសម្តែងពន្យល់ គឺការនិយាយបើកបង្ហាញនូវសេចក្តី។ ពាក្យថា Hetunā (ដោយហេតុ) សេចក្តីថា ដោយន័យមានជាដើមថា «ព្រោះមានទីបំផុត ព្រោះមិនទៀងទាត់ ព្រោះមានក្នុងកាលបន្តិចបន្តួច ព្រោះបដិសេធនូវភាពទៀងទាត់» យ៉ាងណា សង្ខារទាំងឡាយនេះក្នុងកាលឥឡូវនេះយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងកាលជាអតីត និងអនាគត ក៏មិនទៀង ជាសង្ខតៈ កើតឡើងព្រោះបច្ច័យ មានសភាវៈអស់ទៅ មានសភាវៈសាបសូន្យទៅ មានសភាវៈប្រាសចាកតម្រេកទៅ យ៉ាងនោះដែរ ដោយន័យក្នុងកាលជាអតីត និងអនាគត។

Sabbe sattāti anavasesā sattā. Te pana bhavabhedato saṅkhepeneva bhinditvā dassento ‘‘kāmabhavādīsū’’tiādimāha. Byadhikaraṇānampi bāhiratthasamāso hoti yathā ‘‘urasilomo’’ti āha ‘‘āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā’’ti. Tiṭṭhati etenāti vā ṭhiti, āhāro ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikāti evaṃ vā ettha samāsaviggaho daṭṭhabbo. Āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā, paccayāyattavuttikāti attho. Paccayattho hettha āhārasaddo ‘‘ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāyā’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.232) viya. Evañhi ‘‘sabbe sattā’’ti iminā asaññasattā pariggahitā honti. Sā panāyaṃ āhāraṭṭhitikatā nippariyāyato saṅkhāradhammo. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘āhāraṭṭhitikāti āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo’’ti (pārā. aṭṭha. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā; visuddhi. 1.136). Yadi evaṃ ‘‘sabbe sattā’’ti idaṃ kathanti? Puggalādhiṭṭhānadesanāti nāyaṃ doso. Tenevāha – ‘‘ekadhamme, bhikkhave, bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā [Pg.323] pariyantadassāvī sammadatthaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Katamasmiṃ ekadhamme? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti. Yvāyaṃ puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbesaṃ saṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitāya āhārapariyāyena sāmaññato paccayadhammo vutto, ayaṃ āhāro nāma eko dhammo.

ពាក្យថា "sabbe sattā" គឺ សត្វទាំងឡាយឥតមានសេសសល់។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញសត្វទាំងនោះដោយបែងចែកតាមប្រភេទនៃភពដោយសង្ខេប លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលពាក្យថា "kāmabhavādīsū" (ក្នុងកាមភពជាដើម) ដូច្នេះជាដើម។ សូម្បីតែពាក្យដែលមានវិភត្តិខុសគ្នា (ព្យធិករណៈ) ក៏អាចធ្វើជាពាហិរត្ថសមាសម្រាប (ពហុព្វិហិសមាសម្រាបដែលមានអត្ថន័យខាងក្រៅ) បានដែរ ដូចជាពាក្យថា "urasilomo" (សត្វមានរោមទ្រូង) ដូច្នោះ លោកទើបពោលថា "āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā" (សត្វទាំងឡាយណាមានការតាំងនៅដោយសារអាហារ ហេតុនោះ សត្វទាំងនោះឈ្មោះថា អាហារដ្ឋិតិកៈ)។ មួយវិញទៀត សេចក្តីតាំងនៅដោយសារអាហារនោះ ឈ្មោះថា ឋិតិ, អាហារជាគ្រឿងតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ សត្វទាំងនោះឈ្មោះថា អាហារដ្ឋិតិកៈ គប្បីជ្រាបការវិគ្រោះសមាសម្រាបក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះចុះ។ ពាក្យថា "āhāraṭṭhitikā" មានន័យថា តាំងនៅដោយសារបច្ច័យ គឺមានការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនឹងបច្ច័យ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ អាហារសព្ទ មានអត្ថន័យថា បច្ច័យ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា "ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāya" (អាហារនេះ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើងនៃកាមច្ឆន្ទៈដែលមិនទាន់កើតឡើង) (សំ. និ. ៤.២៣២)។ ព្រោះថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ ពាក្យថា "sabbe sattā" នេះ រមែងរួមបញ្ចូលទាំងអសញ្ញសត្វផងដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ ភាពជាសត្វតាំងនៅដោយសារអាហារនេះ ដោយត្រង់ (និប្បរិយាយ) គឺសង្ខារធម៌។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយពោលថា "ពាក្យថា āhāraṭṭhitikā ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់ គប្បីជ្រាបថា សង្ខារលោក" (បារា. អដ្ឋ. ១.១ វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា; វិសុទ្ធិ. ១.១៣៦)។ ប្រសិនបើដូច្នោះ មតិដែលថា "sabbe sattā" (សត្វទាំងពួង) នោះ តើដូចម្តេច? នេះជាបុគ្គលាធិដ្ឋានទេសនា មិនមានទោសឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុកាលនឿយណាយដោយត្រូវ ធុញទ្រាន់ដោយត្រូវ រួចផុតទៅដោយត្រូវ ឃើញនូវទីបំផុតដោយត្រូវ ត្រាស់ដឹងនូវអត្ថដ៏ប្រពៃដោយត្រូវ ក្នុងធម៌មួយមុខ រមែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខក្នុងបច្ចុប្បន្នបាន។ ក្នុងធម៌មួយមុខ តើដូចម្តេច? គឺសត្វទាំងពួងតាំងនៅដោយសារអាហារ"។ ធម៌ដែលហៅថា អាហារ នេះ គឺធម៌ជាបច្ច័យដែលពោលទុកដោយបរិយាយនៃអាហារ ដោយសាមញ្ញភាព ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនឹងបច្ច័យនៃសង្ខារទាំងពួង ក្នុងទេសនាជាបុគ្គលាធិដ្ឋាននេះ គឺជាធម៌មួយមុខ។

Codako vuttampi atthaṃ yāthāvato appaṭivijjhamāno neyyatthaṃ suttapadaṃ nītatthato dahanto ‘‘sabbe sattā’’ti vacanamatte ṭhatvā ‘‘nanu cā’’tiādinā codeti. Ācariyo aviparītaṃ tattha yathādhippetamatthaṃ pavedento ‘‘na virujjhatī’’ti vatvā ‘‘tesañhi jhānaṃ āhāro hotī’’ti āha. Jhānanti ekavokārabhavāvahaṃ saññāya virajjanavasena pavattarūpāvacaracatutthajjhānaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘anāhārā’’ti vacanaṃ asaññabhave catunnaṃ āhārānaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na paccayāhārassa abhāvato. Evaṃ santepīti idaṃ sāsane yesu dhammesu visesato āhārasaddo niruḷho, ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti ettha yadi teyeva gayhanti, abyāpitadosamāpanno. Atha sabbopi paccayadhammo āhāroti adhippeto, imāya āhārapāḷiyā virodho āpannoti dassetuṃ āraddhaṃ. ‘‘Na virujjhatī’’ti yenādhippāyena vuttaṃ, taṃ vivaranto ‘‘etasmiñhi sutte’’tiādimāha. Kabaḷīkārāhārādīnaṃ ojaṭṭhamakarūpāharaṇādi nippariyāyena āhārabhāvo. Yathā hi kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāharaṇena rūpakāyaṃ upatthambhenti, evaṃ phassādayo vedanādiāharaṇena nāmakāyaṃ upatthambheti, tasmā satipi janakabhāve upatthambhakabhāvo ojādīsu sātisayo labbhamāno mukhyo āhāraṭṭhoti te eva nippariyāyena āhāralakkhaṇā dhammā vuttā.

ម្ចាស់ចោទ (ចោទកៈ) កាលមិនចាក់ធ្លុះនូវសេចក្តីដែលពោលហើយតាមពិត យល់ច្រឡំនូវសូត្រដែលមានអត្ថត្រូវនាំទៅពន្យល់ (នេយ្យត្ថៈ) ថាជាសូត្រមានអត្ថពន្យល់រួចហើយ (នីតត្ថៈ) ទើបឈរលើត្រឹមតែពាក្យថា "sabbe sattā" (សត្វទាំងពួង) ហើយចោទសួរដោយពាក្យជាដើមថា "nanu ca" (មិនមែនឬ?)។ ព្រះអាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលគួរប្រាថ្នាក្នុងទីនោះមិនឲ្យខុសប្លែក ទើបពោលថា "na virujjhati" (មិនផ្ទុយគ្នាទេ) ហើយពោលថា "tesañhi jhānaṃ āhāro hoti" (ព្រោះថា ឈានជាអាហាររបស់សត្វទាំងនោះ)។ ពាក្យថា "jhānaṃ" (ឈាន) គឺរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការនឿយណាយក្នុងសញ្ញា ដែលនាំមកនូវឯកវោការភព (ភពមានខន្ធមួយ)។ ចំណែកឯពាក្យក្នុងព្រះបាលីថា "anāhārā" (មិនមានអាហារ) គឺទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកការមិនមានអាហារទាំង ៤ ក្នុងអសញ្ញភព មិនមែនសំដៅយកការមិនមានបច្ចយាហារ (អាហារគឺបច្ច័យ) ឡើយ។ ពាក្យថា "evaṃ santepi" (ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ) នេះ លោកចាប់ផ្តើមពោលដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងព្រះសាសនា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលអាហារសព្ទធ្លាប់ប្រើជាពិសេស ប្រសិនបើក្នុងពាក្យថា "āhāraṭṭhitikā" នេះ គេកាន់យកតែធម៌ទាំងនោះ រមែងធ្លាក់ទៅក្នុងទោសគឺការមិនគ្របដណ្តប់ (អព្យាបិតទោស)។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើធម៌ជាបច្ច័យទាំងអស់ត្រូវបានបំណងយកថាជាអាហារ នោះរមែងផ្ទុយគ្នានឹងព្រះបាលីស្តីពីអាហារនេះ។ លោកកាលនឹងបើកបង្ហាញនូវអធិប្បាយដែលពោលថា "na virujjhati" (មិនផ្ទុយគ្នាទេ) នោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "etasmiñhi sutte" (ព្រោះថាក្នុងសូត្រនេះ)។ ភាពជាអាហារដោយត្រង់ (និប្បរិយាយ) នៃកពឡិង្ការាហារជាដើម គឺការនាំមកនូវរូបមានឱជដ្ឋមកៈ (រូបមានឱជៈជាទីប្រាំបី) ជាដើម។ ព្រោះថា កពឡិង្ការាហាររមែងទ្រទ្រង់នូវរូបកាយដោយការនាំមកនូវរូបមានឱជដ្ឋមកៈយ៉ាងណា ផស្សៈជាដើមក៏រមែងទ្រទ្រង់នូវនាមកាយដោយការនាំមកនូវវេទនាជាដើមយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ទោះបីជាមានភាពជាជនកៈ (អ្នកបង្កើត) ក៏ដោយ ក៏ភាពជាឧបត្ថម្ភកៈ (អ្នកទ្រទ្រង់) ដែលមានសភាពក្រៃលែងក្នុងឱជៈជាដើម រមែងបាននូវអត្ថនៃអាហារដ៏ចម្ងាយ ធម៌ទាំងនោះឯងទើបឈ្មោះថាជាធម៌មានលក្ខណៈជាអាហារដោយត្រង់។

Idhāti imasmiṃ sutte pariyāyena paccayo āhāroti vutto, sabbo paccayadhammo attano phalaṃ āharatīti imaṃ pariyāyaṃ labhatīti. Tenāha ‘‘sabbadhammānañhī’’tiādi. Tattha sabbadhammānanti sabbesaṃ saṅkhatadhammānaṃ. Idāni yathāvuttamatthaṃ suttena samatthetuṃ ‘‘tenevāhā’’tiādi vuttaṃ. Ayanti paccayāhāro. Nippariyāyāhāropi gahitova hotīti yāvatā sopi paccayabhāveneva janako upatthambhako ca hutvā taṃ taṃ phalaṃ āharatīti vattabbataṃ labhatīti.

ពាក្យថា "idhā" (ក្នុងទីនេះ) គឺក្នុងសូត្រនេះ បច្ច័យលោកហៅថា អាហារ ដោយបរិយាយ ព្រោះធម៌ជាបច្ច័យទាំងអស់រមែងនាំមកនូវផលរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ទើបបាននូវបរិយាយនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "sabbadhammānañhi"។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "sabbadhammānaṃ" គឺសង្ខតធម៌ទាំងពួង។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្រេចសេចក្តីតាមដែលពោលហើយដោយសូត្រ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "tenevāha" (ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា)។ ពាក្យថា "ayaṃ" (នេះ) គឺបច្ចយាហារ។ សូម្បីតែនិប្បរិយាយាហារ (អាហារដោយត្រង់) ក៏ត្រូវបានកាន់យកដែរ ព្រោះថា សូម្បីតែអាហារនោះ ក៏ជាជនកៈនិងជាឧបត្ថម្ភកៈដោយភាពជាបច្ច័យហ្នឹងឯង ហើយនាំមកនូវផលនោះៗ ទើបបាននូវការហៅយ៉ាងនោះ។

Tatthāti [Pg.324] pariyāyāhāro, nippariyāyāhāroti dvīsu āhāresu asaññabhave yadipi nippariyāyāhāro na labbhati, pariyāyāhāro pana labbhateva. Idāni tamevatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘anuppanne hi buddhe’’tiādi vuttaṃ. Uppanne buddhe titthakaramatanissitānaṃ jhānabhāvanāya asijjhanato ‘‘anuppanne buddhe’’ti vuttaṃ. Sāsanikā tādisaṃ jhānaṃ na nibbattentīti ‘‘titthāyatane pabbajitā’’ti vuttaṃ. Titthiyā hi upapattivisese vimuttisaññino saññāvirāgāvirāgesu ādīnavānisaṃsadassinova hutvā asaññasamāpattiṃ nibbattetvā akkhaṇabhūmiyaṃ uppajjanti, na sāsanikā. Vāyokasiṇe parikkammaṃ katvāti vāyokasiṇe paṭhamādīni tīṇi jhānāni nibbattetvā tatiyajjhāne ciṇṇavasī hutvā tato vuṭṭhāya catutthajjhānādhigamāya parikammaṃ katvā. Tenevāha ‘‘catutthajjhānaṃ nibbattetvā’’ti.

ពាក្យថា "tattha" (ក្នុងអាហារទាំងនោះ) គឺក្នុងអាហារទាំងពីរគឺ បរិយាយាហារ និងនិប្បរិយាយាហារ ទោះបីជានិប្បរិយាយាហារមិនបានក្នុងអសញ្ញភពក៏ដោយ ប៉ុន្តែបរិយាយាហាររមែងបានពិតប្រាកដ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះឲ្យពិស្តារ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "anuppanne hi buddhe" (ព្រោះថាកាលព្រះពុទ្ធមិនទាន់ឧប្បត្តិឡើង)។ ពាក្យថា "anuppanne buddhe" លោកពោលទុក ព្រោះកាលបើព្រះពុទ្ធទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងហើយ ការចម្រើនឈានរបស់ពួកជនដែលអាស្រ័យមតិរបស់គ្រូដទៃ (អន្យតីរ្ថិយ) រមែងមិនសម្រេចឡើយ។ ពាក្យថា "titthāyatane pabbajitā" (អ្នកបួសក្នុងអាយតនៈនៃគ្រូដទៃ) លោកពោលទុក ព្រោះពួកសាសនិកជន (អ្នកក្នុងព្រះសាសនា) មិនបង្កើតឈានបែបនោះឡើយ។ ព្រោះថា ពួកគ្រូដទៃ (តិរ្ថិយ) មានសេចក្តីសំគាល់ក្នុងឧបបត្តិវិសេសថាជាវិមុត្តិ ជាអ្នកឃើញទោសនិងអានិសង្សក្នុងសញ្ញាវិរាគៈនិងអវិរាគៈ ហើយចម្រើនអសញ្ញសមាបត្តិ រមែងទៅកើតក្នុងអក្ខណភូមិ (ភូមិដែលមិនមែនជាខណៈ) មិនមែនពួកសាសនិកជនឡើយ។ ពាក្យថា "vāyokasiṇe parikkammaṃ katvā" (ធ្វើបរិកម្មក្នុងវាយោសិន) គឺបង្កើតឈានទាំងបីមានបឋមជ្ឈានជាដើមក្នុងវាយោកសិណ ជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងតតិយជ្ឈាន ហើយចេញពីតតិយជ្ឈាននោះ រួចធ្វើបរិកម្មដើម្បីសម្រេចចតុត្ថជ្ឈាន។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "catutthajjhānaṃ nibbattetvā" (បង្កើតចតុត្ថជ្ឈានហើយ)។

Kasmā (dī. ni. ṭī. 1.68-73; dī. ni. abhi. ṭī. 1.68-73) panettha vāyokasiṇeyeva parikammaṃ vuttanti? Vuccate, yatheva hi rūpapaṭibhāgabhūtesu kasiṇavisesesu rūpavibhāvanena rūpavirāgabhāvanāsaṅkhāto arūpasamāpattiviseso sacchikarīyati, evaṃ aparibyattaviggahatāya arūpapaṭibhāgabhūte kasiṇavisese arūpavibhāvanena arūpavirāgabhāvanā saṅkhāto rūpasamāpattiviseso adhigamīyatīti. Ettha ca ‘‘saññā rogo, saññā gaṇḍo’’tiādinā (ma. ni. 3.24), ‘‘dhi cittaṃ, dhi vatetaṃ citta’’ntiādinā ca nayena arūpappavattiyā ādīnavadassanena tadabhāve ca santapaṇītabhāvasanniṭṭhānena rūpasamāpattiyā abhisaṅkharaṇaṃ arūpavirāgabhāvanā. Rūpavirāgabhāvanā pana saddhiṃ upacārena arūpasamāpattiyo, tatthāpi visesena paṭhamāruppajjhānaṃ. Yadi evaṃ ‘‘paricchinnākāsakasiṇepī’’ti vattabbaṃ, tassāpi arūpapaṭibhāgatā labbhatīti? Icchitamevetaṃ, kesañci avacanaṃ panettha pubbācariyehi aggahitabhāvena. Yathā hi rūpavirāgabhāvanā virajjanīyadhammābhāvamattena parinipphannā, virajjanīyadhammaparibhāsabhūte ca visayavisese pātubhavati, evaṃ arūpavirāgabhāvanāpīti vuccamāne na koci virodho. Titthiyeheva pana tassā samāpattiyā paṭipajjitabbatāya tesañca visayapathe sūpanibandhanasseva tassa jhānassa paṭipattito diṭṭhivantehi pubbācariyehi catuttheyeva bhūtakasiṇe arūpavirāgabhāvanāparikammaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kiñca [Pg.325] vaṇṇakasiṇesu viya purimabhūtakasiṇattayepi vaṇṇappaṭicchāyāva paṇṇatti ārammaṇaṃ jhānassa lokavohārānurodheneva pavattito. Evañca katvā visuddhimagge (visuddhi. 1.57) pathavīkasiṇassa ādāsacandamaṇḍalūpamavacanañca samatthitaṃ hoti, catutthaṃ pana bhūtakasiṇaṃ bhūtappaṭicchāyameva jhānassa gocarabhāvaṃ gacchatīti tassevaṃ arūpapaṭibhāgatā yuttāti vāyokasiṇeyeva parikammaṃ vuttanti veditabbaṃ.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាក្នុងទីនេះ លោកពោលសំដៅយកតែការធ្វើបរិកម្មក្នុងវាយោកសិណប៉ុណ្ណោះ? ឆ្លើយថា ដូចជាការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរូបសមាបត្តិវិសេស ដែលហៅថា រូបវិរាគភាវនា ដោយការធ្វើរូបឲ្យវិនាសទៅ ក្នុងកសិណវិសេសដែលជាភាគប្រៀបនៃរូប យ៉ាងណា ការសម្រេចនូវរូបសមាបត្តិវិសេស ដែលហៅថា អរូបវិរាគភាវនា ដោយការធ្វើអរូបឲ្យវិនាសទៅ ក្នុងកសិណវិសេសដែលជាភាគប្រៀបនៃអរូប ព្រោះមានសណ្ឋានមិនប្រាកដច្បាស់ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ហើយក្នុងទីនេះ ការតាក់តែងរូបសមាបត្តិ ដោយការឃើញទោសនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃអរូប ដោយណយជាដើមថា "saññā rogo, saññā gaṇḍo" (សញ្ញាជាជំងឺ សញ្ញាជាបូស) (ម. និ. ៣.២៤) និងពាក្យជាដើមថា "dhi cittaṃ, dhi vatetaṃ cittaṃ" (គួរខ្ពើមណាស់ចិត្តអើយ គួរខ្ពើមណាស់ចិត្តនេះតើ) និងដោយការសម្រេចចិត្តលើភាពស្ងប់និងភាពឧត្តមក្នុងការមិនមានអរូបនោះ ឈ្មោះថា អរូបវិរាគភាវនា។ ចំណែកឯរូបវិរាគភាវនា គឺអរូបសមាបត្តិទាំងឡាយព្រមទាំងឧបចារៈ ក្នុងអរូបសមាបត្តិទាំងនោះ ពិសេសគឺបឋមារុប្បជ្ឈាន។ ប្រសិនបើដូច្នោះ គប្បីពោលថា "សូម្បីក្នុងបរិច្ឆិន្នាកាសកសិណក៏ដោយ" ព្រោះសូម្បីតែកសិណនោះ ក៏បាននូវភាពជាភាគប្រៀបនៃអរូបដែរ មិនមែនឬ? សេចក្តីនេះជាទីប្រាថ្នាពិតមែន ប៉ុន្តែការមិនពោលរបស់គ្រូខ្លះក្នុងទីនេះ ព្រោះព្រះបុព្វាចារ្យទាំងឡាយមិនបានកាន់យក។ ព្រោះថា កាលបើពោលថា រូបវិរាគភាវនា សម្រេចត្រឹមតែការមិនមានធម៌ជាទីគួរនឿយណាយ ហើយប្រាកដឡើងក្នុងវិស័យវិសេសដែលជាគ្រឿងឆ្លុះបញ្ចាំងនៃធម៌ជាទីគួរនឿយណាយយ៉ាងណា សូម្បីអរូបវិរាគភាវនាក៏យ៉ាងនោះដែរ មិនមានការផ្ទុយគ្នាអ្វីឡើយ។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះសមាបត្តិនោះ ពួកតិរ្ថិយគប្បីប្រតិបត្តិ ហើយការប្រតិបត្តិនៃឈាននោះ ក៏ជាគ្រឿងចងយ៉ាងណែនក្នុងវិស័យរបស់ពួកតិរ្ថិយទាំងនោះ ហេតុនោះ ព្រះបុព្វាចារ្យទាំងឡាយដែលមានទិដ្ឋិ ទើបពោលការធ្វើបរិកម្មនៃអរូបវិរាគភាវនាក្នុងភូតកសិណទីបួន (វាយោកសិណ) ប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចក្នុងវណ្ណកសិណទាំងឡាយដែរ សូម្បីក្នុងភូតកសិណបីខាងដើម គឺបញ្ញត្តិដែលជាស្រមោលនៃពណ៌ហ្នឹងឯង ជាអារម្មណ៍នៃឈាន ដែលប្រព្រឹត្តទៅស្របតាមលោកវោហារ។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ ពាក្យប្រៀបប្រដូចផថវីកសិណទៅនឹងកញ្ចក់និងមណ្ឌលព្រះចន្ទក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ (វិសុទ្ធិ. ១.៥៧) ក៏ជាការសមហេតុផលដែរ ចំណែកឯភូតកសិណទីបួន រមែងទៅកាន់អារម្មណ៍នៃឈាន គឺត្រឹមតែស្រមោលនៃមហាភូតប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ភាពជាភាគប្រៀបនៃអរូបរបស់វាយោកសិណនោះ ទើបសមគួរ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលសំដៅយកការធ្វើបរិកម្មក្នុងវាយោកសិណប៉ុណ្ណោះ ដោយហេតុយ៉ាងនេះឯង។

Dhīti jigucchanatthe nipāto, tasmā dhi cittanti cittaṃ jigucchāmi. Dhi vatetaṃ cittanti etaṃ mama cittaṃ jigucchitaṃ vata hotu. Vatāti sambhāvane. Tena jigucchanaṃ sambhāvento vadati. Nāmāti ca sambhāvane eva. Tena cittassa abhāvaṃ sambhāveti. Cittassa bhāvābhāvesu ādīnavānisaṃse dassetuṃ ‘‘cittañhī’’tiādi vuttaṃ. Khantiṃ ruciṃ uppādetvāti cittassa abhāvo eva sādhu suṭṭhūti imaṃ diṭṭhinijjhānakkhantiṃ tattha ca abhiruciṃ uppādetvā. Tathā bhāvitassa jhānassa ṭhitibhāgiyabhāvappattiyā aparihīnajjhānā. Titthāyatane pabbajitasseva tathā jhānabhāvanā hotīti āha ‘‘manussaloke’’ti. Paṇihito ahosīti maraṇassa āsannakāle ṭhapito ahosi. Yadi ṭhānādinā ākārena nibbatteyya kammabalena, yāva bhedā tenevākārena tiṭṭheyyāti āha ‘‘tena iriyāpathenā’’tiādi. Evarūpānampīti evaṃ acetanānampi. Pi-saddena pageva sacetanānanti dasseti. Kathaṃ pana acetanānaṃ nesaṃ paccayāhārassa upakappananti codanaṃ sandhāya tattha nidassanaṃ dassento ‘‘yathā’’tiādimāha. Tena na kevalamāgamoyeva, ayamettha yuttīti dasseti. Tāva tiṭṭhantīti ukkaṃsato pañca mahākappasatāni tiṭṭhanti.

ពាក្យថា "dhī" ជានិបាតក្នុងអត្ថខ្ពើមរអើម ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា "dhi cittaṃ" មានន័យថា ខ្ញុំខ្ពើមរអើមនូវចិត្ត។ ពាក្យថា "dhi vatetaṃ cittaṃ" មានន័យថា ឱ! ចិត្តរបស់ខ្ញុំនេះ គួរឲ្យខ្ពើមរអើមណាស់តើ។ ពាក្យថា "vata" ក្នុងអត្ថសរសើរ (សម្ភាវនៈ)។ ដោយពាក្យនោះ គាត់ពោលសរសើរនូវការខ្ពើមរអើម។ សូម្បីពាក្យថា "nāma" ក៏ក្នុងអត្ថសរសើរដែរ។ ដោយពាក្យនោះ គាត់សរសើរនូវការមិនមានចិត្ត។ ដើម្បីបង្ហាញទោសនិងអានិសង្សក្នុងភាពមាននិងមិនមាននៃចិត្ត លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "cittañhi" (ព្រោះថាចិត្ត)។ ពាក្យថា "khantiṃ ruciṃ uppādetvā" (បង្កើតសេចក្តីពេញចិត្តនិងការគាប់ចិត្ត) គឺបង្កើតនូវទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ (ការយល់ស្របតាមទិដ្ឋិ) ថា ការមិនមានចិត្តហ្នឹងឯងជាការល្អ ប្រពៃ ហើយបង្កើតសេចក្តីពេញចិត្តក្នុងធម៌នោះ។ ពួកជនមានឈានមិនសាបសូន្យ ព្រោះបានដល់នូវភាពជាឋិតិភាគិយៈ (ចំណែកនៃការតាំងនៅ) នៃឈានដែលបានចម្រើនយ៉ាងនោះ។ លោកពោលថា "manussaloke" (ក្នុងមនុស្សលោក) ព្រោះការចម្រើនឈានយ៉ាងនោះ រមែងមានដល់អ្នកបួសក្នុងអាយតនៈនៃគ្រូដទៃប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "paṇihito ahosi" គឺត្រូវបានតាំងទុកក្នុងកាលជិតស្លាប់។ ប្រសិនបើកើតឡើងដោយអាការៈមានការឈរជាដើម ដោយកម្លាំងនៃកម្ម រមែងតាំងនៅដោយអាការៈនោះឯង ដរាបដល់ការធ្លាយទៅនៃរាងកាយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "tena iriyāpathena" (ដោយឥរិយាបថនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា "evarūpānampi" (សូម្បីរបស់សត្វមានសភាពយ៉ាងនេះ) គឺសូម្បីរបស់សត្វដែលមិនមានចិត្ត (អចេតនៈ) យ៉ាងនេះ។ ដោយ "api" សព្ទ លោកបង្ហាញថា មិនបាច់និយាយទៅថ្វីដល់សត្វដែលមានចិត្ត (សចេតនៈ) ឡើយ។ លោកកាលនឹងបង្ហាញឧទាហរណ៍ក្នុងទីនោះ ដោយសំដៅលើការចោទសួរថា ចុះបច្ចយាហាររមែងសម្រេចដល់សត្វដែលមិនមានចិត្តទាំងនោះដូចម្តេច? ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "yathā" (ដូចជា)។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញថា មិនមែនមានតែគម្ពីរអាគមប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែយុត្តិ (ហេតុផល) ក្នុងទីនេះក៏មានដែរ។ ពាក្យថា "tāva tiṭṭhanti" គឺតាំងនៅអស់ប្រាំរយមហាកប្បជាកម្រិតខ្ពស់បំផុត។

Ye uṭṭhānavīriyena divasaṃ vītināmetvā tassa nissandaphalamattaṃ kiñcideva labhitvā jīvikaṃ kappenti, te uṭṭhānaphalūpajīvino. Ye pana attano puññaphalameva upajīvanti, te puññaphalūpajīvino. Nerayikānaṃ pana neva uṭṭhānavīriyavasena jīvikakappanaṃ, puññaphalassa pana lesopi natthīti vuttaṃ ‘‘ye pana nerayikā…pe… jīvīti vuttā’’ti. Paṭisandhiviññāṇassa āharaṇena manosañcetanā āhāroti vuttā, na yassa kassaci phalassāti [Pg.326] adhippāyena ‘‘kiṃ pañca āhārā atthī’’ti codeti. Ācariyo nippariyāyāhāre adhippete ‘‘siyā tava codanā avasarā, sā pana ettha anavasarā’’ti ca dassento ‘‘pañca, na pañcāti idaṃ na vattabba’’nti vatvā pariyāyāhārasseva panettha adhippetabhāvaṃ dassento ‘‘nanu paccayo āhāro’ti vuttameta’’nti āha. Tasmāti yassa kassaci paccayassa āhāroti icchitattā. Idāni vuttamevatthaṃ pāḷiyā samatthento ‘‘yaṃ sandhāyā’’tiādimāha.

ពួកជនណាដែលញ៉ាំងថ្ងៃឲ្យកន្លងទៅដោយការព្យាយាមគឺការក្រោកឡើង ហើយបានទទួលផលដែលជាលទ្ធផលបន្តិចបន្តួចនៃការព្យាយាមនោះ ហើយចិញ្ចឹមជីវិត ពួកជននោះឈ្មោះថា ឧដ្ឋានផលូបជីវី (អ្នករស់នៅដោយអាស្រ័យផលនៃការព្យាយាម)។ ចំណែកពួកជនណាដែលរស់នៅដោយអាស្រ័យផលបុណ្យរបស់ខ្លួនតែម្យ៉ាង ពួកជននោះឈ្មោះថា បុញ្ញផលូបជីវី (អ្នករស់នៅដោយអាស្រ័យផលបុណ្យ)។ ចំណែកពួកសត្វនរក មិនមានការចិញ្ចឹមជីវិតដោយអំណាចនៃការព្យាយាមឡើយ ហើយសូម្បីតែចំណែកបន្តិចបន្តួចនៃផលបុណ្យក៏មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ចំណែកពួកសត្វនរក...ល... ពោលថាជាអ្នកមានជីវិត»។ ដោយការនាំមកនូវបដិសន្ធិវិញ្ញាណ មនោសញ្ចេតនា ទើបលោកហៅថា អាហារ មិនមែនសំដៅយកផលណាមួយនោះឡើយ ដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះ ទើបចោទសួរថា «តើអាហារមាន ៥ ឬ?»។ ព្រះអាចារ្យកាលបើចង់បានអាហារដោយវគ្គមិនមានបរិយាយ (និប្បរិយាយ) ទើបបង្ហាញថា «ការចោទសួររបស់លោក គួរមានឱកាសខ្លះ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ មិនមានឱកាសឡើយ» ហើយពោលថា «ពាក្យថា ៥ ឬមិនមែន ៥ នេះ មិនគួរពោលឡើយ» កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីដែលលោកចង់បានអាហារដោយបរិយាយក្នុងទីនេះ ទើបពោលថា «ពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហើយមែនទេថា បច្ច័យ ឈ្មោះថា អាហារ»។ ព្រោះហេតុនោះ (ពាក្យថា តស្មា) គឺព្រោះចង់បានបច្ច័យណាមួយថាជាអាហារ។ ឥឡូវនេះ កាលនឹងសម្រេចសេចក្តីដែលពោលហើយនោះ ដោយបាលី ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «យំ សន្ធាយ» (សំដៅយកសេចក្តីណា)។

Mukhyāhāravasenapi nerayikānaṃ āhāraṭṭhitikataṃ dassetuṃ ‘‘kabaḷīkārāhāraṃ…pe… sādhetī’’ti vuttaṃ. Yadi evaṃ nerayikā sukhappaṭisaṃvedinopi hontīti? Noti dassetuṃ ‘‘kheḷo hī’’tiādi vuttaṃ. Tayoti tayo arūpāhārā kabaḷīkārāhārassa abhāvato. Avasesānanti asaññasattehi avasesānaṃ kāmabhavādīsu nibbattasattānaṃ. Paccayāhāro hi sabbesaṃ sādhāraṇoti.

សូម្បីដោយអំណាចនៃមុខ្យអាហារ (អាហារចម្បង) ដើម្បីបង្ហាញភាពជាអ្នកស្ថិតនៅបានដោយអាហាររបស់សត្វនរកទាំងឡាយ ទើបពោលថា «កពឡិង្ការាហារ...ល... សម្រេចបាន»។ ប្រសិនបើដូច្នោះ សត្វនរកទាំងឡាយ ក៏ជាអ្នកសោយសុខដែរឬ? ដើម្បីបង្ហាញថា «មិនមែនទេ» ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ខេឡោ ហិ» (ទឹកមាត់ពិតណាស់)។ ពាក្យថា «តយោ» (៣) គឺអរូបអាហារ ៣ ព្រោះមិនមានកពឡិង្ការាហារ។ ពាក្យថា «អវសេសានំ» (នៃសត្វដែលសេសសល់) គឺនៃសត្វទាំងឡាយដែលសេសសល់ពីអសញ្ញសត្វ ដែលទៅកើតក្នុងកាមភពជាដើម។ ព្រោះថា បច្ចយអាហារ តែងទូទៅដល់សត្វទាំងអស់។

Paṭhamamahāpañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបឋមមហាបញ្ហសូត្រ ចប់ហើយ។

8-9. Dutiyamahāpañhasuttādivaṇṇanā

៨-៩. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃទុតិយមហាបញ្ហសូត្រជាដើម

28-29. Aṭṭhame evaṃnāmaketi kajaṅgalāti evaṃ itthiliṅgavasena laddhanāmake majjhimappadesassa mariyādabhūte nagare. ‘‘Nigame’’tipi vadanti, ‘‘niculavane’’tipi vadanti. Niculaṃ nāma ekā rukkhajāti, ‘‘nīparukkho’’tipi vadanti. Tena sañchanno mahāvanasaṇḍo, tattha viharatīti attho. Hetunā nayenāti ca heṭṭhā vuttameva. Nanu ca ‘‘eso ceva tassa attho’’ti kasmā vuttaṃ. Bhagavatā hi cattārotiādipañhabyākaraṇā cattāro āhārā, pañcupādānakkhandhā, cha ajjhattikāni āyatanāni, satta viññāṇaṭṭhitiyo, aṭṭha lokadhammā dassitā. Bhikkhuniyā pana cattāro satipaṭṭhānā, pañcindriyāni, cha nissāraṇīyā dhātuyo, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti dassitadhammā aññoyevattho bhikkhuniyā dassitoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Navame natthi vattabbaṃ.

២៨-២៩. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា «ឯវំនាមកេ» (មានឈ្មោះយ៉ាងនេះ) គឺក្នុងនគរដែលជាព្រំប្រទល់នៃមជ្ឈិមប្រទេស ដែលបានឈ្មោះដោយអំណាចនៃឥត្ថីលិង្គថា កជង្គលា។ លោកហៅថា «និគម» ខ្លះ ហៅថា «និចុលវន» ខ្លះ។ និចុល គឺជារុក្ខជាតិម្យ៉ាង ដែលលោកហៅថា «ដើមនីបៈ» (ដើមខ្ទុម្ព) ក៏មាន។ ព្រៃធំដែលដណ្តប់ដោយដើមឈើនោះ ព្រះមានព្រះភាគគង់នៅក្នុងព្រៃនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា «ហេតុនា នយេន» (ដោយហេតុ ដោយន័យ) គឺដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម។ ចុះពាក្យថា «ឯសោ ចេវ តស្ស អត្ថោ» (នេះឯងជាសេចក្តីនៃបញ្ហានោះ) ហេតុអ្វីបានជាពោល? ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញអាហារ ៤, ឧបាទានក្ខន្ធ ៥, អាយតនៈខាងក្នុង ៦, វិញ្ញាណដ្ឋិតិ ៧, លោកធម៌ ៨ ដោយការដោះស្រាយបញ្ហាមានពាក្យថា ចត្តារោ (៤) ជាដើម។ ចំណែកព្រះភិក្ខុនី បង្ហាញធម៌ទាំងឡាយមាន សតិបដ្ឋាន ៤, ឥន្ទ្រិយ ៥, និស្សារណីយធាតុ ៦, ពោជ្ឈង្គ ៧, អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ ៨ សេចក្តីផ្សេងគ្នាដែលព្រះភិក្ខុនីបង្ហាញហើយ សំដៅយកការចោទសួរនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «កិញ្ចាបំ» (សូម្បីយ៉ាងណាក៏ដោយ)។ ក្នុងសូត្រទី ៩ មិនមានពាក្យអ្វីដែលត្រូវពោលឡើយ។

Dutiyamahāpañhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃទុតិយមហាបញ្ហសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

10. Dutiyakosalasuttavaṇṇanā

១០. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃទុតិយគោសលសូត្រ

30. Dasame [Pg.327] uggantvā yujjhati etāyāti uyyodhikā, satthappahārehi yujjhitassetaṃ adhivacanaṃ. Uggantvā yujjhanaṃ vā uyyodhiko, satthappahāro. Tenāha ‘‘yuddhato nivatto’’ti. Upassutivasena yujjhitabbākāraṃ ñatvāti jetavane kira dattatthero dhanuggahatissattheroti dve mahallakattherā vihārapaccante paṇṇasālāya vasanti. Tesu dhanuggahatissatthero pacchimayāme pabujjhitvā uṭṭhāya nisinno dattattheraṃ āmantetvā ‘‘ayaṃ te mahodaro kosalo bhuttabhattameva pūtiṃ karoti, yuddhavicāraṇaṃ pana kiñci na jānāti, parājitotveva vadāpetī’’ti vatvā tena ‘‘kiṃ pana kātuṃ vaṭṭatī’’ti vutte – ‘‘bhante, yuddho nāma padumabyūho cakkabyūho sakaṭabyūhoti tayo byūhā honti, ajātasattuṃ gaṇhitukāmena asukasmiṃ nāma pabbatakucchismiṃ dvīsu pabbatabhittīsu manusse ṭhapetvā purato dubbalaṃ dassetvā pabbatantaraṃ paviṭṭhabhāvaṃ jānitvā paviṭṭhamaggaṃ rundhitvā purato ca pacchato ca ubhosu pabbatabhittīsu vaggitvā naditvā jālapakkhittamacchaṃ viya katvā sakkā gahetu’’nti. Tasmiṃ khaṇe ‘‘bhikkhūnaṃ kathāsallāpaṃ suṇāthā’’ti rañño pesitacarapurisā taṃ sutvā rañño ārocesuṃ. Taṃ sutvā rājā saṅgāmabheriṃ paharāpetvā gantvā sakaṭabyūhaṃ katvā ajātasattuṃ jīvaggāhaṃ gaṇhi. Tena vuttaṃ ‘‘upassutivase…pe... ajātasattuṃ gaṇhī’’ti.

៣០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា «ឧយ្យោធិកា» (ការច្បាំង) គឺការចូលទៅច្បាំងដោយគ្រឿងសស្ត្រាវុធ នេះជាឈ្មោះនៃការច្បាំងដោយការប្រហារដោយគ្រឿងសស្ត្រាវុធ។ ម្យ៉ាងទៀត ការចូលទៅច្បាំង ឬការប្រហារដោយគ្រឿងសស្ត្រាវុធ ឈ្មោះថា ឧយ្យោធិកៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ត្រឡប់មកពីចម្បាំងវិញ»។ ពាក្យថា «ឧបស្សុតិវសេន យុជ្ឈិតព្វាការំ ញត្វា» (ដឹងនូវរបៀបនៃការច្បាំងដោយអំណាចនៃការលបស្តាប់) សេចក្តីថា ឮថា ក្នុងវត្តជេតពន មានព្រះថេរៈចាស់ ២ អង្គ គឺព្រះទត្តត្ថេរ និងព្រះធនុគ្គហតិស្សត្ថេរ គង់នៅក្នុងកុដិស្លឹកក្បែរព្រំប្រទល់វត្ត។ ក្នុងព្រះថេរៈទាំងនោះ ព្រះធនុគ្គហតិស្សត្ថេរ ភ្ញាក់ឡើងក្នុងปច្ឆិមយាម ហើយក្រោកឡើងគង់ ហៅព្រះទត្តត្ថេរមកហើយពោលថា «នែលោកដ៏មានអាយុ ព្រះបាទកោសលដែលមានពោះធំនេះ ធ្វើតែបាយដែលសោយហើយឲ្យស្អុយទទេ មិនដឹងរឿងការច្បាំងបន្តិចសោះ ធ្វើតែឲ្យគេពោលថាចាញ់ប៉ុណ្ណោះ» កាលបើព្រះទត្តត្ថេរពោលសួរថា «ចុះគួរធ្វើដូចម្តេច?» ទើបពោលថា «លោកម្ចាស់ ការច្បាំងឈ្មោះថា បទុមព្យូហៈ ចក្កព្យូហៈ សកដព្យូហៈ មាន ៣ យ៉ាងនេះ បើចង់ចាប់ព្រះបាទអជាតសត្តុ គួរដាក់ពលសេនានៅចន្លោះភ្នំឯណោះ លើជញ្ជាំងភ្នំទាំងពីរ ហើយធ្វើជាបង្ហាញភាពទន់ខ្សោយនៅខាងមុខ កាលបើដឹងថាទ្រង់ចូលទៅក្នុងចន្លោះភ្នំហើយ ត្រូវបិទផ្លូវចូល ហើយលោតចុះមក ស្រែកហ៊ោពីលើជញ្ជាំងភ្នំទាំងពីរ ទាំងខាងមុខនិងខាងក្រោយ ធ្វើឲ្យដូចជាត្រីដែលគេបង់សំណាញ់ នោះនឹងអាចចាប់បាន»។ ក្នុងខណៈនោះ ពួកបុរសស៊ើបការណ៍ដែលព្រះរាជាបញ្ជូនទៅដោយបញ្ជាថា «ចូរទៅស្តាប់ការសន្ទនារបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ» បានឮពាក្យនោះហើយ ក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ហើយ ក៏បង្គាប់ឲ្យទូងស្គរសង្គ្រាម យាងទៅរៀបចំសកដព្យូហៈ (ក្បួនទ័ពរទេះ) ហើយចាប់ព្រះបាទអជាតសត្តុទាំងរស់បាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃការលបស្តាប់...ល... ចាប់ព្រះបាទអជាតសត្តុបាន»។

Doṇapākanti doṇataṇḍulānaṃ pakkabhattaṃ. Doṇanti catunāḷikānametamadhivacanaṃ. Manujassāti sattassa. Tanukassāti tanukā appikā assa puggalassa, bhuttapaccayā visabhāgavedanā na honti. Saṇikanti mandaṃ mudukaṃ, aparissayamevāti attho. Jīratīti paribhuttāhāro paccati. Āyu pālayanti nirogo avedano jīvitaṃ rakkhanto. Atha vā saṇikaṃ jīratīti so bhojane mattaññū puggalo parimitāhāratāya saṇikaṃ cirena jīrati jaraṃ pāpuṇāti jīvitaṃ pālayanto.

ពាក្យថា «ទោណបាកំ» (បាយដែលដាំដោយអង្ករមួយទោណៈ) គឺបាយដែលដាំដោយអង្ករមានប្រមាណមួយទោណៈ។ ពាក្យថា «ទោណំ» នេះជាឈ្មោះនៃអង្ករមានប្រមាណ ៤ នាឡិ។ ពាក្យថា «មនុស្សស្ស» (នៃមនុស្ស) គឺនៃសត្វ។ ពាក្យថា «តនुकស្ស» (មានប្រមាណតិច) គឺវេទនាដែលមិនស្មើគ្នាព្រោះបច្ច័យគឺអាហារដែលបរិភោគហើយ តែងមានប្រមាណតិច គឺមានតិចតួចដល់បុគ្គលនោះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «សណិកំ» (សន្សឹមៗ) គឺយឺតៗ ថ្នមៗ មិនមានអន្តរាយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា «ជីរតិ» (រលាយទៅ) គឺអាហារដែលបរិភោគហើយ តែងរលាយទៅ។ ពាក្យថា «អាយុ បាលយន្តិ» (រក្សានូវអាយុ) គឺរក្សាជីវិត មិនមានរោគ មិនមានវេទនា។ មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «សណិកំ ជីរតិ» គឺបុគ្គលអ្នកស្គាល់ប្រមាណក្នុងភោជននោះ ព្រោះភាពជាអ្នកមានអាហារមានប្រមាណល្មម តែងចាស់ជរាយឺតៗ គឺដល់នូវសេចក្តីចាស់ជរាដោយប្រើពេលយូរ កាលរក្សានូវជីវិត។

Imaṃ ovādaṃ adāsīti ekasmiṃ kira (dha. pa. aṭṭha. 2.203 pasenadikosalavatthu) samaye rājā taṇḍuladoṇassa odanaṃ tadupiyena sūpabyañjanena bhuñjati. So ekadivasaṃ bhuttapātarāso [Pg.328] bhattasammadaṃ avinodetvā satthu santikaṃ gantvā kilantarūpo ito cito ca samparivattati, niddāya abhibhuyyamānopi lahukaṃ nipajjituṃ asakkonto ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ satthā āha ‘‘kiṃ, mahārāja, avissamitvāva āgatosī’’ti. Āma, bhante, bhuttakālato paṭṭhāya me mahādukkhaṃ hotīti. Atha naṃ satthā, ‘‘mahārāja, atibahubhojīnaṃ etaṃ dukkhaṃ hotī’’ti vatvā –

ពាក្យថា «ឥមំ ឱវាទំ អទាសិ» (បានប្រទានឱវាទនេះ) សេចក្តីថា ឮថា ក្នុងសម័យមួយ ព្រះរាជាសោយព្រះស្ងោយដែលដាំដោយអង្ករមួយទោណៈ ព្រមទាំងសម្លនិងគ្រឿងក្រយាស្ងោយដែលសមគួរដល់ព្រះស្ងោយនោះ។ ថ្ងៃមួយ ព្រះរាជាសោយព្រះស្ងោយពេលព្រឹកហើយ មិនទាន់បន្ទោបង់នូវសេចក្តីស្រវឹងបាយឡើយ ក៏យាងទៅកាន់សំណាក់ព្រះសាស្តា មានព្រះវរកាយនឿយហត់ ត្រឡប់បង្វិលទៅខាងនេះខាងនោះ ត្រូវសេចក្តីងងុយគ្របសង្កត់ សូម្បីចង់ផ្ទំឲ្យស្រួលក៏មិនអាច ទើបគង់ក្នុងទីសមគួរម្ខាង។ គ្រានោះ ព្រះសាស្តាត្រាស់សួរព្រះរាជាថា «បពិត្រមហារាជ ព្រះអង្គមិនទាន់សម្រាកទេឬ ទើបយាងមក?» ព្រះរាជាក្រាបបង្គំទូលថា «ព្រះករុណា ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចាប់តាំងពីពេលសោយរួចមក ខ្ញុំព្រះករុណាមានសេចក្តីទុក្ខខ្លាំងណាស់»។ លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា «បពិត្រមហារាជ ទុក្ខនេះតែងមានដល់ពួកជនអ្នកបរិភោគច្រើនហួសប្រមាណ» ហើយទ្រង់ត្រាស់ថា–

‘‘Middhī yadā hoti mahagghaso ca,Niddāyitā samparivattasāyī;

Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho,Punappunaṃ gabbhamupeti mando’’ti. (dha. pa. 325;

netti. 26, 90) –

«កាលណា បុគ្គលជាអ្នកស្ពឹកស្រពន់ បរិភោគច្រើន ចូលចិត្តដេក តែងតែដេកននៀលទៅមក ដូចជាជ្រូកធំដែលគេចិញ្ចឹមដោយកន្ទក់ បុគ្គលល្ងង់នោះ តែងតែចូលទៅកាន់គភ៌រឿយៗ»។

Imāya gāthāya ovaditvā, ‘‘mahārāja, bhojanaṃ nāma mattāya bhuñjituṃ vaṭṭati, mattabhojino hi sukhaṃ hotī’’ti uttaripi puna ovadanto ‘‘manujassa sadā satīmato’’ti (saṃ. ni. 1.124) imaṃ gāthamāha.

ទ្រង់ទូន្មានដោយគាថានេះហើយ កាលនឹងទូន្មានតទៅទៀតថា «បពិត្រមហារាជ ឡើងឈ្មោះថាភោជន គួរភុត្តដោយដឹងប្រមាណ ព្រោះថា សេចក្តីសុខតែងមានដល់អ្នកបរិភោគដឹងប្រមាណ» ទើបត្រាស់គាថានេះថា «មនុស្សស្ស សទា សតីមតោ» (មនុស្សអ្នកមានសតិជានិច្ច) ជាដើម។

Rājā pana gāthaṃ uggaṇhituṃ nāsakkhi, samīpe ṭhitaṃ pana bhāgineyyaṃ sudassanaṃ nāma māṇavaṃ ‘‘imaṃ gāthaṃ uggaṇha tātā’’ti āha. So taṃ gāthaṃ uggaṇhitvā ‘‘kiṃ karomi, bhante’’ti satthāraṃ pucchi. Atha naṃ satthā āha, ‘‘māṇava, imaṃ gāthaṃ naṭo viya pattapattaṭṭhāne mā avaca, rañño pātarāsaṃ bhuñjanaṭṭhāne ṭhatvā paṭhamapiṇḍādīsupi avatvā avasāne piṇḍe gahite vadeyyāsi, rājā sutvā bhattapiṇḍaṃ chaḍḍessati. Atha rañño hatthesu dhotesu pātiṃ apanetvā sitthāni gaṇetvā tadupiyaṃ byañjanaṃ ñatvā punadivase tāvatake taṇḍule hāreyyāsi. Pātarāse ca vatvā sāyamāse mā vadeyyāsī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā taṃ divasaṃ rañño pātarāsaṃ bhutvā gatattā sāyamāse bhagavato anusiṭṭhiniyāmena gāthaṃ abhāsi. Rājā dasabalassa vacanaṃ saritvā bhattapiṇḍaṃ pātiyaṃyeva chaḍḍesi. Rañño hatthesu dhotesu pātiṃ apanetvā sitthāni gaṇetvā punadivase tattake taṇḍule hariṃsu, sopi māṇavo divase divase tathāgatassa santikaṃ gacchati. Dasabalassa vissāsiko ahosi. Atha naṃ ekadivasaṃ pucchi ‘‘rājā kittakaṃ bhuñjatī’’ti? So ‘‘nāḷikodana’’nti āha. Vaṭṭissati ettāvatā [Pg.329] purisabhāgo esa, ito paṭṭhāya gāthaṃ mā vadīti. Rājā tatheva saṇṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘nāḷikodanaparamatāya saṇṭhāsī’’ti. Rattaññutāya vaḍḍhitaṃ sīlaṃ assa atthīti vaḍḍhitasīlo. Apothujjanikehi sīlehīti catupārisuddhisīlehi sīlaṃ ariyaṃ suddhaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘ariyasīlo’’ti. Tadekaṃ anavajjaṭṭhena kusalaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘kusalasīlo’’ti.

ចំណែកព្រះរាជា មិនអាចរៀនសូត្រគាថានោះបានឡើយ ទើបត្រាស់នឹងក្មួយប្រុសឈ្មោះ សុទស្សនមាណព ដែលឈរក្បែរនោះថា «នែចៅ ចូររៀនគាថានេះចុះ»។ សុទស្សនមាណពនោះ រៀនគាថានោះហើយ ក៏ក្រាបបង្គំទូលសួរព្រះសាស្តាថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន តើខ្ញុំព្រះករុណាត្រូវធ្វើដូចម្តេច?»។ គ្រានោះ ព្រះសាស្តាត្រាស់នឹងមាណពនោះថា «នែមាណព អ្នកកុំពោលគាថានេះក្នុងទីពាសវាលពាសកាលដូចជាអ្នកលេងឡើយ ចូរឈរក្នុងទីដែលព្រះរាជាសោយព្រះស្ងោយពេលព្រឹក កាលបើបាយម៉ាត់ដំបូងជាដើម ព្រះអង្គសោយហើយ កុំទាន់ពោលឡើយ តែដល់ពេលព្រះអង្គចាប់យកបាយម៉ាត់ចុងក្រោយ ទើបពោលគាថានេះ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ហើយ នឹងលះបង់បាយម៉ាត់នោះចោល។ លំដាប់នោះ កាលបើព្រះរាជាលាងព្រះហស្តហើយ ចូរលើកថាសចេញ រាប់គ្រាប់បាយ ដឹងនូវគ្រឿងក្រយាស្ងោយដែលសមគួរដល់គ្រាប់បាយនោះ ហើយថ្ងៃស្អែក ចូរឲ្យគេបន្ថយអង្ករប៉ុណ្ណោះចុះ។ ហើយកាលបើពោលក្នុងពេលព្រឹកហើយ កុំពោលក្នុងពេលល្ងាចឡើយ»។ មាណពនោះ ទទួលព្រះពុទ្ធដីកាថា «ព្រះករុណា» ព្រោះថ្ងៃនោះ ព្រះរាជាសោយព្រះស្ងោយពេលព្រឹករួចទៅហើយ ទើបក្នុងពេលល្ងាច មាណពបានពោលគាថាតាមរបៀបដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ណែនាំ។ ព្រះរាជាទ្រង់រលឹកឃើញព្រះពុទ្ធដីការបស់ព្រះទសពល ក៏ទ្រង់លះបង់បាយម៉ាត់នោះក្នុងថាសនោះឯង។ កាលបើព្រះរាជាលាងព្រះហស្តហើយ ពួកអាមាត្យក៏លើកថាសចេញ រាប់គ្រាប់បាយ ហើយថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏បាននាំយកអង្ករប៉ុណ្ណោះមកដាំថ្វាយ សូម្បីមាណពនោះ ក៏តែងតែទៅកាន់សំណាក់ព្រះតថាគតរាល់ៗ ថ្ងៃ។ មាណពនោះ ជាទីទុកចិត្តរបស់ព្រះទសពល។ គ្រានោះ ថ្ងៃមួយ ព្រះសាស្តាត្រាស់សួរមាណពនោះថា «តើព្រះរាជាសោយប៉ុន្មាន?» មាណពក្រាបទូលថា «សោយបាយមួយនាឡិ»។ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា «ល្មមហើយ ប៉ុណ្ណេះជាចំណែករបស់បុរស ចាប់ពីពេលនេះទៅ អ្នកកុំពោលគាថានោះទៀតឡើយ»។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់សោយត្រឹមប្រមាណប៉ុណ្ណោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ទ្រង់សោយត្រឹមតែបាយមួយនាឡិជាបរមត្ថ»។ បុគ្គលណាមានសីលចម្រើនហើយដោយភាពជាអ្នកដឹងរាត្រីយូរ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វឌ្ឍសីលៈ (អ្នកមានសីលចម្រើនហើយ)។ ពាក្យថា «អបោថុជ្ជនិកេហិ សីលេហិ» (ដោយសីលទាំងឡាយដែលមិនមែនជារបស់បុថុជ្ជន) គឺដោយចតុបារិសុទ្ធិសីល សីលដ៏ប្រសើរ ស្អាតបរិសុទ្ធ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «អរិយសីលោ» (អ្នកមានសីលដ៏ប្រសើរ)។ សីលនោះជាកុសលតែម្យ៉ាង ព្រោះអត្ថថាគ្មានទោស。 ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «កុសលសីលោ» (អ្នកមានសីលជាកុសល)។

Dutiyakosalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃទុតិយគោសលសូត្រ ចប់ហើយ។

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃមហាវគ្គ ចប់ហើយ។

4. Upālivaggo

៤. ឧបាលិវគ្គ

1. Upālisuttavaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃឧបាលិសូត្រ

31. Catutthassa paṭhame atthavaseti vuddhivisese, sikkhāpadapaññattihetu adhigamanīye hitaviseseti attho. Atthoyeva vā atthavaso, dasa atthe dasa kāraṇānīti vuttaṃ hoti. Atha vā attho phalaṃ tadadhīnavuttitāya vaso etassāti atthavaso, hetūti evampettha attho daṭṭhabbo. ‘‘Ye mama sotabbaṃ saddahātabbaṃ maññissanti, tesaṃ taṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti vuttattā ‘‘yo ca tathāgatassa vacanaṃ sampaṭicchati, tassa taṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattatī’’ti vuttaṃ. Asampaṭicchane ādīnavanti bhaddālisutte viya asampaṭicchane ādīnavaṃ dassetvā. Sukhavihārābhāve sahajīvamānassa abhāvato sahajīvitāpi sukhavihārova vutto. Sukhavihāro nāma catunnaṃ iriyāpathavihārānaṃ phāsutā.

៣១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា «អត្ថវសេ» (ព្រោះអំណាចប្រយោជន៍) សេចក្តីថា ព្រោះសេចក្តីចម្រើនដ៏វិសេស គឺប្រយោជន៍ដ៏វិសេសដែលគួរសម្រេចបាន ព្រោះជាហេតុនៃការបញ្ញត្តសិក្ខាបទ។ មួយម៉្យាងទៀត ប្រយោជន៍នោះឯង ឈ្មោះថា អត្ថវសៈ ពោលគឺប្រយោជន៍ ១០ យ៉ាង ហេតុ ១០ យ៉ាង។ ម្យ៉ាងទៀត ផល ឈ្មោះថា អត្ថ អំណាចនៃផលនោះ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅតាមផលនោះ ឈ្មោះថា អត្ថវសៈ គួរឃើញសេចក្តីក្នុងទីនេះថា ហេតុ យ៉ាងនេះខ្លះ។ ព្រោះពាក្យដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ពួកជនណាដែលនឹងសំគាល់នូវពាក្យដែលតថាគតគួរស្ដាប់ គួរជឿ ធម៌នោះនឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់ពួកជននោះអស់កាលជាអង្វែង» ទើបពោលថា «បុគ្គលណាទទួលយកព្រះវាចារបស់ព្រះតថាគត ព្រះវាចានោះតែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់បុគ្គលនោះអស់កាលជាអង្វែង»។ ពាក្យថា «អសម្បដិច្ឆនេ អាទីនវំ» (ទោសក្នុងការមិនទទួលយក) គឺទ្រង់បង្ហាញទោសក្នុងការមិនទទួលយក ដូចក្នុងភទ្ទាលិសូត្រ។ ព្រោះមិនមានការរស់នៅជាមួយគ្នាដោយសប្បាយ ក្នុងកាលដែលមិនមានការនៅជាសុខ សូម្បីការរស់នៅជាមួយគ្នា ក៏លោកហៅថា ការនៅជាសុខដែរ។ ការនៅជាសុខ គឺភាពសប្បាយនៃឥរិយាបថទាំង ៤។

Maṅkutanti nittejataṃ. Dhammenātiādīsu dhammoti bhūtaṃ vatthu. Vinayoti codanā ceva sāraṇā ca. Satthusāsananti ñattisampadā ceva anussāvanasampadā ca.

ពាក្យថា «មង្កុតំ» (ភាពជាអ្នកអៀនខ្មាស) គឺភាពជាអ្នកមិនមានតេជះ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «ធម្មេន» (ដោយធម៌) ពាក្យថា «ធម្មោ» គឺរឿងរ៉ាវដែលពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា «វិនយោ» គឺការចោទប្រកាន់ និងការរំលឹកតឿន។ ពាក្យថា «សត្ថុសាសនំ» (ព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តា) គឺញត្តិសម្បទា និងអនុស្សាវនសម្បទា។

Piyasīlānanti sikkhākāmānaṃ. Tesañhi sīlaṃ piyaṃ hoti. Tenevāha ‘‘sikkhāttayapāripūriyā ghaṭamānā’’ti. Sandiddhamanāti saṃsayaṃ āpajjamanā[Pg.330]. Ubbaḷhā hontīti pīḷitā honti. Saṅghakammānīti satipi uposathapavāraṇānaṃ saṅghakammabhāve gobalībaddañāyena uposathaṃ pavāraṇañca ṭhapetvā upasampadādisesasaṅghakammānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Samaggānaṃ bhāvo sāmaggī.

ពាក្យថា Piyasīlānaṃ បានដល់ ពួកបុគ្គលអ្នកស្រឡាញ់ការសិក្សា (sikkhākāmānaṃ)។ ព្រោះថា សីល តែងជាទីស្រឡាញ់របស់ពួកបុគ្គលទាំងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «សង្វាតដើម្បីបំពេញសិក្ខាបីឲ្យបរិបូណ៌» (sikkhāttayapāripūriyā ghaṭamānā)។ ពាក្យថា Sandiddhamanā បានដល់ ពួកបុគ្គលអ្នកដល់នូវសេចក្តីសង្ស័យ (saṃsayaṃ āpajjamanā)។ ពាក្យថា Ubbaḷhā honti បានដល់ ត្រូវបៀតបៀន (pīḷitā honti)។ ពាក្យថា Saṅghakammāni គួរដឹងថា ទោះបីជាឧបោសថកម្ម និងបវារណាកម្ម មានសភាពជាសង្ឃកម្មក៏ដោយ តែដោយន័យនៃគោនិងគោបម្រើ (gobalībaddañāya) ត្រូវលើកលែងឧបោសថកម្ម និងបវារណាកម្មចេញ ហើយកាន់យកសង្ឃកម្មដែលសេសសល់ មានឧបសម្បទាកម្មជាដើម។ សេចក្តីព្រមព្រៀងគ្នានៃពួកជនអ្នកសាមគ្គីគ្នា ឈ្មោះថា សាមគ្គី (sāmaggī)។

‘‘Nāhaṃ, cunda, diṭṭhadhammikānaṃyeva āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃ desemī’’ti (dī. ni. 3.182) ettha vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā.

ក្នុងព្រះសូត្រថា «ម្នាលចុន្ទៈ តថាគតមិនមែនសម្តែងធម៌ដើម្បីសង្រួមអាសវៈទាំងឡាយដែលមានក្នុងបច្ចុប្បន្នតែម្យ៉ាងនោះទេ» (ទី. និ. ៣.១៨២) នេះ ពួកកិលេសដែលជាឫសគល់នៃវិវាទ លោកហៅថា អាសវៈ។

‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;

Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;

Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36) –

«អាសវៈទាំងឡាយណា ដែលជាហេតុនាំឲ្យទៅកើតជាទេវតា ឬជាគន្ធព្វ ឬជាសត្វស្លាប ឬនាំឲ្យទៅកាន់ភាពជាយក្ស ឬត្រឡប់មកកាន់ភាពជាមនុស្ស អាសវៈទាំងនោះរបស់តថាគត អស់ហើយ ខ្ទេចខ្ទីហើយ វិនាសសាបសូន្យហើយ» (អង្គ. និ. ៤.៣៦)។

Ettha tebhūmakaṃ kammaṃ avasesā ca akusalā dhammā. Idha pana parūpavādavippaṭisāravadhabandhādayo ceva apāyadukkhabhūtā ca nānappakārā upaddavā āsavāti āha ‘‘asaṃvare ṭhitena tasmiṃyeva attabhāve pattabbā’’tiādi. Yadi hi bhagavā sikkhāpadaṃ na ca paññapeyya, tato asaddhammappaṭisevanaadinnādānapāṇātipātādihetu ye uppajjeyyuṃ parūpavādādayo diṭṭhadhammikā nānappakārā anatthā, ye ca tannimittameva nirayādīsu nibbattassa pañcavidhabandhanakammakāraṇādivasena mahādukkhānubhavanappakārā anatthā, te sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvo, tattha bhavā diṭṭhadhammikā. Tena vuttaṃ ‘‘tasmiṃyeva attabhāve pattabbā’’ti. Sammukhā garahanaṃ akitti, parammukhā garahanaṃ ayaso. Atha vā sammukhā parammukhā garahanaṃ akitti, parivārahāni ayasoti veditabbaṃ. Āgamanamaggathakanāyāti āgamanadvārapidahanatthāya. Samparetabbato pecca gantabbato samparāyo, paralokoti āha ‘‘samparāye narakādīsū’’ti.

ក្នុងគាថានោះ កម្មជាទៅក្នុងភូមិបី (តេភូមិកកម្ម) និងអកុសលធម៌ដែលសេសសល់ [លោកហៅថា អាសវៈ]។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ឧបទ្រពផ្សេងៗ មានការតិះដៀលពីបុគ្គលដទៃ សេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្ត ការសម្លាប់ និងការចងជាដើម ព្រមទាំងទុក្ខក្នុងអបាយ លោកហៅថា អាសវៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដែលបុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងការមិនសង្រួម គប្បីបានក្នុងអត្តភាពនោះឯង» ជាដើម។ ពិតណាស់ ប្រសិនបើព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទទេ សេចក្តីវិនាសផ្សេងៗក្នុងបច្ចុប្បន្ន មានការតិះដៀលពីបុគ្គលដទៃជាដើម ដែលគប្បីកើតឡើងព្រោះហេតុនៃការសេពអសទ្ធម៌ ការកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ និងការសម្លាប់សត្វជាដើម ក៏ល្អ សេចក្តីវិនាសផ្សេងៗដែលជាការសោយទុក្ខយ៉ាងធំធេង ដោយអំណាចនៃការចងប្រាំប្រការ និងការធ្វើទារុណកម្មជាដើម របស់បុគ្គលដែលទៅកើតក្នុងនរកជាដើម ព្រោះតែហេតុនោះឯង ក៏ល្អ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីវិនាសទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា «ដើម្បីសង្រួមអាសវៈទាំងឡាយក្នុងបច្ចុប្បន្ន ដើម្បីកំចាត់បង់អាសវៈទាំងឡាយក្នុងបរលោក» (diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā)។ ពាក្យថា ទិដ្ឋធម៌ (diṭṭhadhammo) គឺអត្តភាពដែលប្រាកដចំពោះមុខ, អាសវៈដែលកើតក្នុងអត្តភាពនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មិកៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដែលគប្បីបានក្នុងអត្តភាពនោះឯង»។ ការតិះដៀលចំពោះមុខ ឈ្មោះថា អកិត្តិ (akitti), ការតិះដៀលកំបាំងមុខ ឈ្មោះថា អយស (ayaso)។ មួយវិញទៀត គួរដឹងថា ការតិះដៀលទាំងចំពោះមុខនិងកំបាំងមុខ ឈ្មោះថា អកិត្តិ, ការសាបសូន្យបរិវារ ឈ្មោះថា អយស។ ពាក្យថា Āgamanamaggathakanāya បានដល់ ដើម្បីបិទទ្វារនៃផ្លូវមក (āgamanadvārapidahanatthāya)។ ពាក្យថា សម្បរាយៈ (samparāyo) គឺលោកខាងមុខដែលគប្បីទៅដល់បន្ទាប់ពីស្លាប់ទៅ (pecca gantabbato) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ក្នុងបរលោក មាននរកជាដើម» (samparāye narakādīsū)។

Methunādīni rajjanaṭṭhānāni. Pāṇātipātādīni dussanaṭṭhānāni.

មេថុនធម្មជាដើម ជាទីតាំងនៃសេចក្តីត្រេកអរ (rajjanaṭṭhānāni)។ បាណាតិបាតជាដើម ជាទីតាំងនៃសេចក្តីប្រទូស្ត (dussanaṭṭhānāni)។

Saṃvaravinayoti sīlasaṃvaro, satisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañcavidho saṃvaro. Yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaro, vinayanato vinayoti vuccati[Pg.331]. Pahānavinayoti tadaṅgappahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭipassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti pañcavidhaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Samathavinayoti satta adhikaraṇasamathā. Paññattivinayoti sikkhāpadameva. Sikkhāpadapaññattiyā hi vijjamānāya eva sikkhāpadasambhavato paññattivinayopi sikkhāpadapaññattiyā anuggahito hoti. Sesamettha vuttatthameva.

ពាក្យថា សំវរវិន័យ (saṃvaravinayo) គឺការសង្រួមប្រាំប្រការ បានដល់ សីលសំវរ សតិសំវរ ញាណសំវរ ខន្តិសំវរ និងវីរិយសំវរ។ ដែលហៅថា សំវរៈ ព្រោះការសង្រួម និងហៅថា វិន័យ ព្រោះការកំចាត់បង់នូវកាយទុច្ចរិតជាដើម ដែលជាធម៌គប្បីសង្រួម និងគប្បីកំចាត់បង់ទៅតាមចំណែករបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា បហានវិន័យ (pahānavinayo) គឺការលះបង់ប្រាំប្រការ បានដល់ តទង្គប្បហាន វិក្ខម្ភនប្បហាន សមុច្ឆេទប្បហាន បដិប្បស្សទ្ធិប្បហាន និងនិស្សរណប្បហាន, ព្រោះហេតុតែការលះបង់ ដោយអត្ថថាបោះបង់ (cāgaṭṭhena) និងជាវិន័យ ដោយអត្ថថាកំចាត់បង់ (vinayaṭṭhena) ហេតុនោះ ទើបហៅថា «បហានវិន័យ»។ ពាក្យថា សមថវិន័យ (samathavinayo) បានដល់ អធិករណ៍សមថៈទាំងប្រាំពីរ។ ពាក្យថា បញ្ញត្តិវិន័យ (paññattivinayo) បានដល់ សិក្ខាបទនោះឯង។ ព្រោះថា កាលបើការបញ្ញត្តិសិក្ខាបទមាននៅ សិក្ខាបទក៏រមែងមានឡើង ហេតុនោះ បញ្ញត្តិវិន័យ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានសង្គ្រោះដោយការបញ្ញត្តិសិក្ខាបទដែរ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយ។

Upālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយឧបាលិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Upālivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយឧបាលិវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

5. Akkosavaggo

៥. អក្កោសវគ្គ

1-8. Vivādasuttādivaṇṇanā

១-៨. ការអធិប្បាយវិវាទសូត្រជាដើម

41-48. Pañcamassa paṭhamādīni uttānatthāni. Chaṭṭhe khaṇabhaṅguratāya na niccā na dhuvāti aniccā. Tato eva paṇḍitehi na iccā na upagantabbātipi aniccā. Svāyaṃ nesaṃ aniccaṭṭho udayavayaparicchinnatāya veditabboti āha ‘‘hutvā abhāvino’’ti, uppajjitvā vinassakāti attho. Sārarahitāti niccasāradhuvasāraattasāravirahitā. Musāti visaṃvādanaṭṭhena musā, ekaṃsena asubhādisabhāvā te bālānaṃ subhādibhāvena upaṭṭhahanti, subhādiggahaṇassa paccayabhāvena satte visaṃvādenti. Tenāha ‘‘niccasubhasukhā viyā’’tiādi. Na passanasabhāvāti khaṇapabhaṅguratāittarapaccupaṭṭhānatāya dissamānā viya hutvā adassanapakatikā. Ete hi khettaṃ viya vatthu viya hiraññasuvaṇṇaṃ viya ca paññāyitvāpi katipāheneva supinake diṭṭhā viya na paññāyanti. Sattamaṭṭhamāni suviññeyyāni.

៤១-៤៨. ក្នុងវគ្គទីប្រាំ សូត្រមានសូត្រទីមួយជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ ធម៌ទាំងឡាយឈ្មោះថា អនិច្ចៈ (មិនទៀង) ព្រោះមិនទៀងទាត់ មិនមាំមួន ដោយសភាពបែកធ្លាយក្នុងមួយខណៈ (khaṇabhaṅguratāya)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបពួកបណ្ឌិតហៅថា អនិច្ចៈ ព្រោះមិនគួរប្រាថ្នា (na iccā) មិនគួរចូលទៅជិត (na upagantabbā)។ លក្ខណៈមិនទៀងរបស់ធម៌ទាំងនោះ គប្បីដឹងដោយការកំណត់ដឹងនូវការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មានហើយក៏ត្រឡប់ជាមិនមានវិញ» (hutvā abhāvino) សេចក្តីថា កើតឡើងហើយក៏វិនាសទៅ។ ពាក្យថា គ្មានសារៈ (sārarahitā) គឺប្រាសចាកសារៈដែលទៀងទាត់ (niccasāra) សារៈដែលមាំមួន (dhuvasāra) និងសារៈដែលជាតួខ្លួន (attasāra)។ ពាក្យថា មុសា (musā) គឺមុសាដោយអត្ថថាបញ្ឆោត (visaṃvādanaṭṭhena) ព្រោះធម៌ទាំងនោះមានសភាវៈមិនល្អ (asubha) ជាដើមដោយពិត តែរមែងប្រាកដដល់ពួកជនពាលថាជាសភាវៈល្អ (subha) ជាដើម ហើយបញ្ឆោតសត្វទាំងឡាយដោយធ្វើជាបច្ច័យឲ្យប្រកាន់យកថាជាសភាវៈល្អជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ប្រៀបដូចជាទៀង ល្អ និងសុខ» (niccasubhasukhā viyā) ជាដើម។ ពាក្យថា មិនមែនជាសភាវៈដែលត្រូវឃើញ (na passanasabhāvā) គឺព្រោះតែការបែកធ្លាយក្នុងមួយខណៈ និងការប្រាកដឡើងត្រឹមមួយរំពេច ហាក់ដូចជាប្រាកដឲ្យឃើញ តែមានប្រក្រតីមិនអាចមើលឃើញវិញឡើយ។ ពិតណាស់ ធម៌ទាំងនោះ ទោះបីជាប្រាកដឡើងដូចជាស្រែចម្ការ ដូចជាទីធ្លាដីធ្លី ឬដូចជាប្រាក់និងមាសក៏ដោយ តែត្រឹមតែពីររបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ក៏មិនប្រាកដឡើង ដូចជាវត្ថុដែលឃើញក្នុងយល់សប្តិដូច្នោះឯង។ សូត្រទីប្រាំពីរ និងទីប្រាំបី ងាយយល់ណាស់។

Vivādasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយវិវាទសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

9-10. Sarīraṭṭhadhammasuttādivaṇṇanā

៩-១០. ការអធិប្បាយសរីរដ្ឋធម្មសូត្រជាដើម

49-50. Navame [Pg.332] punabbhavadānaṃ punabbhavo uttarapadalopena, punabbhavo sīlamassāti ponobhaviko, punabbhavadāyakoti attho. Tenāha ‘‘punabbhavanibbattako’’ti. Bhavasaṅkharaṇakammanti punabbhavanibbattanakakammaṃ. Dasame natthi vattabbaṃ.

៤៩-៥០. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបួន ពាក្យថា punabbhavadānaṃ លុបបទខាងចុងទៅជា punabbhavo, បុគ្គលដែលមានការកើតជាថ្មីជាប្រក្រតី ឈ្មោះថា ផោណោភវិកៈ (ponobhaviko) សេចក្តីថា អ្នកផ្តល់នូវការកើតជាថ្មី។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «អ្នកញ៉ាំងការកើតជាថ្មីឲ្យកើតឡើង» (punabbhavanibbattako)។ ពាក្យថា ភវសង្ខារណកម្ម (bhavasaṅkharaṇakammaṃ) បានដល់ កម្មដែលញ៉ាំងការកើតជាថ្មីឲ្យកើតឡើង។ ក្នុងសូត្រទីដប់ គ្មានអ្វីត្រូវពន្យល់បន្ថែមឡើយ។

Sarīraṭṭhadhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសរីរដ្ឋធម្មសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Akkosavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអក្កោសវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

បឋមបណ្ណាសកៈ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

២. ទុតិយបណ្ណាសកៈ

(6) 1. Sacittavaggo

(៦) ១. សចិត្តវគ្គ

1-10. Sacittasuttādivaṇṇanā

១-១០. ការអធិប្បាយសចិត្តសូត្រជាដើម

51-60. Dutiyassa [Pg.333] paṭhamādīni uttānatthāni. Dasame pittaṃ samuṭṭhānametesanti pittasamuṭṭhānā, pittapaccayāpittahetukāti attho. Semhasamuṭṭhānādīsupi eseva nayo. Sannipātikāti tiṇṇampi pittādīnaṃ kopena samuṭṭhitā. Utupariṇāmajāti visabhāgaututo jātā. Jaṅgaladesavāsīnañhi anūpadese vasantānaṃ visabhāgo ca utu uppajjati, anūpadesavāsīnañca jaṅgaladeseti evaṃ parasamuddatīrādivasenapi utuvisabhāgatā uppajjatiyeva. Tato jātāti utupariṇāmajā. Attano pakaticariyānaṃ visayānaṃ visamaṃ kāyapariharaṇavasena jātā visamaparihārajā. Tenāha ‘‘aticiraṭṭhānanisajjādinā visamaparihārena jātā’’ti. Ādi-saddena mahābhāravahanasudhākoṭṭanādīnaṃ saṅgaho. Parassa upakkamato nibbattā opakkamikā. Bāhiraṃ paccayaṃ anapekkhitvā kevalaṃ kammavipākatova jātā kammavipākajā. Tattha purimehi sattahi kāraṇehi uppannā sārīrikā vedanā sakkā paṭibāhituṃ, kammavipākajānaṃ pana sabbabhesajjānipi sabbaparittānipi nālaṃ paṭighātāya.

៥១-៦០. ក្នុងបណ្ណាសកៈទីពីរ សូត្រមានសូត្រទីមួយជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទីដប់ ពាក្យថា pittasamuṭṭhānā (មានប្រមាត់ជាសមុដ្ឋាន) គឺមានប្រមាត់ជាសមុដ្ឋាននៃជំងឺទាំងនោះ សេចក្តីថា មានប្រមាត់ជាបច្ច័យ មានប្រមាត់ជាហេតុ។ សូម្បីក្នុងជំងឺមានស្លេស្មជាសមុដ្ឋាន (semhasamuṭṭhāna) ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា សន្និបាតិកៈ (sannipātikā) បានដល់ ជំងឺដែលកើតឡើងព្រោះការកម្រើកឡើងនៃធាតុទាំងបី (ប្រមាត់ ស្លេស្ម ខ្យល់) ព្រមគ្នា។ ពាក្យថា ឧតុបរិណាមជា (utupariṇāmajā) បានដល់ កើតអំពីឧតុដែលមិនស្មើគ្នា (visabhāgautu)។ ពិតណាស់ ពួកជនដែលធ្លាប់រស់នៅក្នុងតំបន់ក្តៅក្រហាយ (jaṅgaladesa) កាលបើទៅរស់នៅក្នុងតំបន់ត្រជាក់សើម (anūpadesa) ឧតុដែលមិនស្មើគ្នាក៏រមែងកើតឡើង ឬពួកជនដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ត្រជាក់សើម ទៅរស់នៅក្នុងតំបន់ក្តៅក្រហាយ ឬដោយអំណាចនៃការទៅកាន់ត្រើយសមុទ្រម្ខាងទៀតជាដើម ឧតុដែលមិនស្មើគ្នាក៏រមែងកើតឡើងជាប្រាកដ។ ជំងឺដែលកើតអំពីឧតុនោះ ឈ្មោះថា ឧតុបរិណាមជា។ ពាក្យថា វិសមបរិហារជា (visamaparihārajā) បានដល់ ជំងឺដែលកើតឡើងព្រោះការរក្សារាងកាយមិនស្មើគ្នា មិនត្រូវតាមប្រក្រតីនៃការរស់នៅរបស់ខ្លួន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «កើតឡើងព្រោះការរក្សារាងកាយមិនស្មើគ្នា មានការឈរឬអង្គុយយូរពេកជាដើម» (aticiraṭṭhānanisajjādinā visamaparihārena jātā)។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» រួមបញ្ចូលទាំងការផ្ទុកធ្ងន់ពេក និងការបុកកំបោរជាដើម។ ពាក្យថា ឱបក្កមិកៈ (opakkamikā) បានដល់ ជំងឺដែលកើតឡើងអំពីការព្យាយាម (ការធ្វើបាប) របស់បុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា កម្មវិបាកជា (kammavipākajā) បានដល់ ជំងឺដែលកើតឡើងអំពីផលនៃកម្មតែម្យ៉ាង ដោយមិនបាច់អាស្រ័យបច្ច័យខាងក្រៅឡើយ។ ក្នុងចំណោមជំងឺទាំងនោះ វេទនាផ្លូវកាយដែលកើតឡើងដោយហេតុប្រាំពីរយ៉ាងខាងដើម គេអាចការពារបាន ប៉ុន្តែ ចំពោះជំងឺដែលកើតអំពីផលនៃកម្ម ទោះបីជាថ្នាំទាំងពួង ឬព្រះបរិត្តទាំងពួង ក៏មិនអាចការពារបានឡើយ។

Sacittasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសចិត្តសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Sacittavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសចិត្តវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

(7) 2. Yamakavaggo

(៧) ២. យមកវគ្គ

1-7. Avijjāsuttādivaṇṇanā

១-៧. ការអធិប្បាយអវិជ្ជាសូត្រជាដើម

61-67. Dutiyassa paṭhamādīni uttānatthāni. Sattame naḷakapānaketi evaṃnāmake nigame. Pubbe kira (jā. aṭṭha. 1.1.19 ādayo) amhākaṃ bodhisatto kapiyoniyaṃ nibbatto [Pg.334] mahākāyo kapirājā hutvā anekasatavānarasahassaparivuto pabbatapāde vicari, paññavā kho pana hoti mahāpañño. So parisaṃ evaṃ ovadati, ‘‘tātā, imasmiṃ pabbatapāde visaphalāni honti, amanussapariggahitā pokkharaṇikā nāma honti, tumhe pubbe khāditapubbāneva phalāni khādatha, pītapubbāneva pānīyāni pivatha, ettha vo paṭipucchitakiccaṃ natthī’’ti. Te apītapubbaṃ disvā sahasāva apivitvā samantā paridhāvitvā mahāsattassa āgamanaṃ olokayamānā nisīdiṃsu. Mahāsatto āgantvā ‘‘kiṃ, tātā, pānīyaṃ na pivathā’’ti āha. Tumhākaṃ āgamanaṃ olokemāti. ‘‘Sādhu, tātā’’ti samantā padaṃ pariyesamāno otiṇṇapadaṃyeva addasa, na uttiṇṇapadaṃ. Adisvā ‘‘saparissayā’’ti aññāsi. Tāvadeva ca tattha abhinibbattaamanusso udakaṃ dvedhā katvā uṭṭhāsi – setamukho, nīlakucchi, rattahatthapādo, mahādāṭhiko, vantadāṭho, virūpo, bībhaccho, udakarakkhaso. So evamāha – ‘‘kasmā pānīyaṃ na pivatha, madhuraṃ udakaṃ pivatha, kiṃ tumhe etassa vacanaṃ suṇāthā’’ti. Mahāsatto āha ‘‘tvaṃ adhivattho amanusso’’ti? Āmāhanti. ‘‘Tvaṃ idha otiṇṇe labhasī’’ti āha. Āma, tumhe pana sabbe khādissāmīti. Na sakkhissasi yakkhāti. Pānīyaṃ pana pivissathāti. Āma, pivissāmāti. Evaṃ sante ekampi vānaraṃ na muñcissanti. ‘‘Pānīyañca pivissāma, na ca te vasaṃ gamissāmā’’ti naḷaṃ āharāpetvā koṭiyaṃ gahetvā dhami. Sabbo ekacchiddo ahosi. Tīre nisīditvāva pānīyaṃ pivi. Sesavānarānampi pāṭiyekkaṃ naḷaṃ āharāpetvā dhamitvā adāsi. Sabbe te passantasseva pānīyaṃ piviṃsu. Vuttampi cetaṃ –

៦១-៦៧. ក្នុងបណ្ណាសកៈទីពីរ សូត្រមានសូត្រទីមួយជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរ ពាក្យថា Naḷakapānake បានដល់ ក្នុងនិគមដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ឮថា ក្នុងកាលមុន (ជា. អដ្ឋ. ១.១.១៩ ជាដើម) ព្រះពោធិសត្វរបស់យើង បានកើតក្នុងកំណើតស្វា មានរាងកាយធំធាត់ ជាស្តេចស្វា ត្រេចចរទៅទាបក្បែរជើងភ្នំ ហែហមដោយពួកស្វាជាច្រើនរយពាន់។ ព្រះអង្គជាអ្នកមានប្រាជ្ញា គឺមានប្រាជ្ញាច្រើន។ ព្រះអង្គរមែងទូន្មានបរិស័ទយ៉ាងនេះថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ក្នុងទីជិតជើងភ្នំនេះ មានផ្លែឈើមានពិស មានស្រះបោក្ខរណីដែលពួកអមនុស្សគ្រប់គ្រង ពួកអ្នកចូរខាំស៊ីតែផ្លែឈើដែលធ្លាប់ស៊ីពីមុន ចូរផឹកតែទឹកដែលធ្លាប់ផឹកពីមុន ក្នុងរឿងនេះ ពួកអ្នកមិនត្រូវធ្វើអ្វីដោយមិនសួរខ្ញុំឡើយ»។ ពួកស្វាទាំងនោះ កាលបើឃើញទឹកដែលមិនធ្លាប់ផឹកពីមុន ក៏មិនប្រញាប់ផឹកឡើយ បានត្រឹមតែរត់ទៅជុំវិញ ហើយអង្គុយចាំមើលការមកដល់របស់មហាសត្វ។ មហាសត្វមកដល់ហើយ ក៏សួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ហេតុអ្វីបានជាមិនផឹកទឹក?»។ ពួកស្វាឆ្លើយថា «ពួកយើងរង់ចាំមើលការមកដល់របស់លោក»។ មហាសត្វពោលថា «ល្អហើយ អ្នកទាំងឡាយ» រួចក៏ស្វែងរកស្នាមជើងជុំវិញស្រះនោះ ក៏បានឃើញតែស្នាមជើងចុះទៅ តែមិនឃើញស្នាមជើងឡើងមកវិញឡើយ។ កាលបើមិនឃើញស្នាមជើងឡើងមកវិញ ក៏ដឹងថា «ស្រះនេះមានគ្រោះថ្នាក់ហើយ»។ ក្នុងខណៈនោះឯង អមនុស្សដែលកើតនៅក្នុងស្រះនោះ ក៏វែកទឹកជាពីរចំណែក ហើយស្ទុះឡើងមក មានមុខស ពោះខៀវ ដៃជើងក្រហម មានចង្កូមធំ ចង្កូមកោង មានរូបរាងអាក្រក់ គួរឲ្យខ្លាច ជាយក្សទឹក (udakarakkhasa)។ យក្សនោះពោលយ៉ាងនេះថា «ហេតុអ្វីបានជាពួកអ្នកមិនផឹកទឹក? ចូរផឹកទឹកដ៏ផ្អែមល្ហែមនេះចុះ ហេតុអ្វីក៏ពួកអ្នកជឿតាមពាក្យរបស់ស្វានោះ?»។ មហាសត្វសួរថា «អ្នកជាអមនុស្សដែលរស់នៅក្នុងទីនេះមែនទេ?»។ យក្សឆ្លើយថា «បាទ មែនហើយ»។ មហាសត្វសួរថា «អ្នករមែងចាប់ពួកអ្នកដែលចុះទៅក្នុងទីនេះមែនទេ?»។ យក្សឆ្លើយថា «មែនហើយ ហើយខ្ញុំនឹងស៊ីពួកអ្នកទាំងអស់គ្នាទៀតផង»។ មហាសត្វពោលថា «នែយក្ស អ្នកមិនអាចស៊ីពួកយើងបានឡើយ»។ យក្សសួរថា «ចុះពួកអ្នកនឹងផឹកទឹកដែរឬទេ?»។ មហាសត្វឆ្លើយថា «អើ ពួកយើងនឹងផឹក»។ យក្សគិតថា «បើដូច្នោះ ខ្ញុំមិនលែងស្វាតែមួយក្បាលឡើយ»។ មហាសត្វពោលថា «ពួកយើងនឹងផឹកទឹកផង ហើយក៏មិនធ្លាក់ទៅក្នុងអំណាចរបស់អ្នកផង» រួចហើយក៏ឲ្យគេនាំយកដើមបំពង់ (naḷa) មក កាន់ត្រង់ចុង ហើយផ្លុំ។ ដើមបំពង់នោះក៏ធ្លាយរន្ធរហូតដល់គ្នាទាំងអស់។ មហាសត្វក៏អង្គុយនៅលើច្រាំង ហើយផឹកទឹក [តាមបំពង់នោះ]។ រួចហើយក៏ឲ្យគេនាំយកដើមបំពង់មកឲ្យពួកស្វាដែលសេសសល់ម្នាក់មួយៗ ហើយផ្លុំឲ្យ។ ពួកស្វាទាំងអស់នោះ ក៏ផឹកទឹកក្នុងខណៈដែលយក្សនោះកំពុងតែសម្លឹងមើល។ ពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកមកហើយថា៖

‘‘Disvā padamanuttiṇṇaṃ, disvānotaritaṃ padaṃ;

Naḷena vāriṃ pissāma, neva maṃ tvaṃ vadhissasī’’ti. (jā. 1.1.20);

«ខ្ញុំឃើញស្នាមជើងចុះទៅ តែមិនឃើញស្នាមជើងឡើងមកវិញឡើយ ពួកយើងនឹងផឹកទឹកដោយដើមបំពង់ អ្នកនឹងសម្លាប់ខ្ញុំមិនបានឡើយ» (ជា. ១.១.២០)។

Tato paṭṭhāya yāva ajjadivasā tasmiṃ ṭhāne naḷā ekacchiddāva honti. Imasmiñhi kappe kappaṭṭhiyapāṭihāriyāni nāma cande sasalakkhaṇaṃ (jā. 1.4.61 ādayo), vaṭṭajātake (jā. 1.1.35) saccakiriyaṭṭhāne aggijālassa āgamanupacchedo, ghaṭīkārassa mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhāne anovassanaṃ (ma. ni. 2.291), pokkharaṇiyā tīre naḷānaṃ ekacchiddabhāvoti. Iti sā pokkharaṇī naḷena pānīyassa pivitattā ‘‘naḷakapānakā’’ti nāmaṃ labhi. Aparabhāge taṃ pokkharaṇiṃ nissāya [Pg.335] nigamo patiṭṭhāsi, tassapi ‘‘naḷakapāna’’ntveva nāmaṃ jātaṃ. Taṃ pana sandhāya vuttaṃ ‘‘naḷakapāne’’ti. Palāsavaneti kiṃsukavane.

ចាប់តាំងពីពេលនោះមក រហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ដើមបំពង់ក្នុងទីនោះ ក៏មានរន្ធធ្លាយទៅរកគ្នាទាំងអស់។ ពិតណាស់ ក្នុងភទ្រកប្បនេះ អព្ភូតហេតុដែលស្ថិតនៅអស់កប្ប (kappaṭṭhiyapāṭihāriyāni) មានបួនយ៉ាង គឺ រូបទន្សាយនៅក្នុងព្រះចន្ទ, ការមិនឆេះរាលដាលនៃភ្លើងក្នុងកន្លែងធ្វើសច្ចកិរិយាក្នុងវដ្តកជាតក, ការដែលភ្លៀងមិនធ្លាក់លើកន្លែងរស់នៅរបស់មាតាបិតារបស់ឃដិការៈ, និងការមានរន្ធធ្លាយទៅរកគ្នាទាំងអស់នៃដើមបំពង់នៅក្បែរឆ្នេរស្រះបោក្ខរណី។ ស្រះបោក្ខរណីនោះ ព្រោះតែពួកស្វាផឹកទឹកដោយដើមបំពង់ ទើបបានឈ្មោះថា «នឡកបានកា» (Naḷakapānakā)។ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក និគមក៏បានតាំងឡើងក្បែរស្រះបោក្ខរណីនោះ និគមនោះក៏បានឈ្មោះថា «នឡកបានៈ» ដូចគ្នា។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកនិគមនោះ ទើបត្រាស់ថា «ក្នុងនឡកបាននិគម» (naḷakapāne)។ ពាក្យថា Palāsavane បានដល់ ក្នុងព្រៃចារ (kiṃsukavane)។

Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti byāpanicchāyaṃ idaṃ āmeḍitavacananti dassetuṃ ‘‘yaṃ yaṃ disa’’ntiādi vuttaṃ. Anuviloketvāti ettha anu-saddo ‘‘parī’’ti iminā samānatthoti āha ‘‘tato tato viloketvā’’ti. Kasmā āgilāyati koṭisahassahatthināgānaṃ balaṃ dhārentassāti codakassa adhippāyo. Ācariyo panassa ‘‘esa saṅkhārānaṃ sabhāvo, yadidaṃ aniccatā. Ye pana aniccā, te ekanteneva udayavayappaṭipīḷitatāya dukkhā eva. Dukkhasabhāvesu tesu satthukāye dukkhuppattiyā ayaṃ paccayo’’ti dassetuṃ ‘‘bhagavato’’tiādi vuttaṃ. Piṭṭhivāto uppajji, so ca kho pubbekatakammapaccayā. Etthāha ‘‘kiṃ pana taṃ kammaṃ, yena aparimāṇakālaṃ sakkaccaṃ upacitavipulapuññasambhāro satthā evarūpaṃ dukkhavipākamanubhavatī’’ti? Vuccate – ayameva bhagavā bodhisattabhūto atītajātiyaṃ mallaputto hutvā pāpajanasevī ayonisomanasikārabahulo carati. So ekadivasaṃ nibbuddhe vattamāne ekaṃ mallaputtaṃ gahetvā gāḷhataraṃ nippīḷesi. Tena kammena idāni buddho hutvāpi dukkhamanubhavi. Yathā cetaṃ, evaṃ ciñcamāṇavikādīnamitthīnaṃ yāni bhagavato abbhakkhānādīni dukkhāni, sabbāni pubbekatassa vipākāvasesāni, yāni kammapilotikānīti vuccanti. Vuttañhetaṃ apadāne (apa. thera 1.39.64-96) –

ពាក្យថា "ទុណ្ហីភូតំ ទុណ្ហីភូតំ" (ស្ងៀមស្ងាត់ៗ) នេះ ជាពាក្យពោលដដែលៗ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីប្រាថ្នាចង់ដឹង ហេតុនោះទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា "យំ យំ ទិសំ" (ទិសណាៗ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា "អនុវិលោកេត្វា" នេះ សព្ទថា "អនុ" មានអត្ថស្មើនឹងសព្ទថា "បរិ" ហេតុនោះទើបលោកពោលថា "តតោ តតោ វិលោកេត្វា" (ក្រឡេកមើលទៅខាងនេះខាងនោះ)។ ចោទកបុគ្គលមានអធិប្បាយសួរថា "ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គទ្រង់លំបាកកាយ (ចុកស្រពន់) ដល់បុគ្គលដែលទ្រង់កម្លាំងស្មើនឹងដំរីសារមួយសែនកោដិ?"។ ចំណែកព្រះអាចារ្យចង់បង្ហាញថា "នេះជាសភាវៈនៃសង្ខារទាំងឡាយ គឺភាពមិនទៀង។ ឯសង្ខារទាំងឡាយណាដែលមិនទៀង សង្ខារទាំងនោះតែងជាទុក្ខពិតប្រាកដ ព្រោះត្រូវសេចក្តីកើតនិងសេចក្តីរលត់បៀតបៀន។ កាលបើមានសភាវៈជាទុក្ខយ៉ាងនេះ នេះជាបច្ច័យនាំឲ្យកើតទុក្ខក្នុងព្រះសរីរៈនៃព្រះសាស្តា" ហេតុនោះទើបលោកពោលពាក្យថា "ភគវតោ" (របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ) ជាដើម។ ខ្យល់ចាប់ខ្នង (ខ្យល់បក់ឡើងលើក្នុងខ្នង) កើតឡើងហើយ ខ្យល់នោះកើតឡើងព្រោះបច្ច័យនៃកម្មដែលបានធ្វើទុកក្នុងជាតិមុន។ ក្នុងរឿងនេះ មានពាក្យសួរថា "ចុះកម្មនោះជាអ្វី ដែលជាហេតុនាំឲ្យព្រះសាស្តា ទ្រង់សន្សំបុណ្យសម្ភារដ៏ធំធេងដោយគោរពអស់កាលមិនអាចប្រមាណបាន តែនៅតែទទួលរងផលនៃទុក្ខបែបនេះ?"។ ឆ្លើយថា— ព្រះដ៏មានព្រះភាគនេះឯង កាលដែលនៅជាព្រះពោធិសត្វក្នុងជាតិមុន បានកើតជាកូនអ្នកចំបាប់ សេពគប់នឹងមនុស្សពាល តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តមិនឧបាយ (អយោនិសោមនសិការ) ជាច្រើន។ ថ្ងៃមួយ កាលដែលការប្រយុទ្ធគ្នាកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ព្រះពោធិសត្វនោះបានចាប់កូនអ្នកចំបាប់ម្នាក់មកច្របាច់យ៉ាងខ្លាំង។ ដោយសារកម្មនោះ ទោះបីជាឥឡូវនេះបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធហើយ ក៏នៅតែទទួលរងទុក្ខវេទនា។ មិនត្រឹមតែរឿងនេះប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែទុក្ខទាំងឡាយមានការចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ព្រះដ៏មានព្រះភាគពីសំណាក់នាងចិញ្ចាមានវិកាជាដើម ទាំងអស់នោះសុទ្ធតែជាផលកម្មដែលនៅសេសសល់ពីមុន ដែលហៅថា "កម្មបិលោតិកៈ" (កម្មបំណះ)។ ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងអបទាន (អប. ថេរ. ១.៣៩.៦៤-៩៦) ថា៖

‘‘Anotattasarāsanne, ramaṇīye silātale;

Nānāratanapajjote, nānāgandhavanantare.

"នៅជិតស្រះអនោតត្ត លើផ្ទាំងថ្មជាទីត្រេកអរ ដែលភ្លឺរន្ទាលដោយរតនៈផ្សេងៗ ក្នុងចន្លោះព្រៃមានក្លិនក្រអូបផ្សេងៗ។

‘‘Mahatā bhikkhusaṅghena, pareto lokanāyako;

Āsīno byākarī tattha, pubbakammāni attano.

"ព្រះលោកនាយក ដែលមានភិក្ខុសង្ឃជាច្រើនចោមរោម ទ្រង់គង់លើផ្ទាំងថ្មនោះ ហើយបានព្យាករនូវបុព្វកម្មទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់。

‘‘Suṇātha bhikkhavo mayhaṃ, yaṃ kammaṃ pakataṃ mayā;

Pilotikassa kammassa, buddhattepi vipaccati.

"ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយចូរស្ដាប់កម្មដែលតថាគតបានធ្វើហើយ ផលនៃកម្មបំណះ (កម្មបិលោតិកៈ) តែងឲ្យផល សូម្បីក្នុងភាពជាព្រះពុទ្ធ។

1.

១.

‘‘Munāḷi nāmahaṃ dhutto, pubbe aññāsu jātisu;

Paccekabuddhaṃ surabhiṃ, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ.

"ក្នុងជាតិមុនៗ តថាគតជាអ្នកលេងឈ្មោះ មុនាឡិ បានចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធព្រះនាម សុរភិ ដែលមិនមានទោស។

‘‘Tena [Pg.336] kammavipākena, niraye saṃsariṃ ciraṃ;

Bahū vassasahassāni, dukkhaṃ vedesi vedanaṃ.

"ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតបានអន្ទោលទៅក្នុងនរកអស់កាលយូរ បានទទួលទុក្ខវេទនាអស់ច្រើនពាន់ឆ្នាំ។

‘‘Tena kammāvasesena, idha pacchimake bhave;

Abbhakkhānaṃ mayā laddhaṃ, sundarikāya kāraṇā.

"ដោយសារចំណែកកម្មដែលនៅសេសសល់នោះ ក្នុងភពចុងក្រោយនេះ តថាគតក៏ត្រូវរងការចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ ព្រោះតែនាងសុន្ទរិកា។

2.

២.

‘‘Sabbābhibhussa buddhassa, nando nāmāsi sāvako;

Taṃ abbhakkhāya niraye, ciraṃ saṃsaritaṃ mayā.

"ព្រះសាវ័ករបស់ព្រះពុទ្ធព្រះនាម សព្វាភិភូ មាននាមថា នន្ទៈ តថាគតបានចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ព្រះសាវ័កនោះ ហើយបានអន្ទោលទៅក្នុងនរកអស់កាលយូរ។

‘‘Dasa vassasahassāni, niraye saṃsariṃ ciraṃ;

Manussabhāvaṃ laddhāhaṃ, abbhakkhānaṃ bahuṃ labhiṃ.

"តថាគតបានអន្ទោលទៅក្នុងនរកអស់កាលយូរ ចំនួនមួយម៉ឺនឆ្នាំ កាលដែលបានមកកើតជាមនុស្ស ក៏រងការចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ជាច្រើន។

‘‘Tena kammāvasesena, ciñcamāṇavikā mamaṃ;

Abbhācikkhi abhūtena, janakāyassa aggato.

"ដោយសារចំណែកកម្មដែលនៅសេសសល់នោះ នាងចិញ្ចាមានវិកា បានចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់តថាគតដោយពាក្យមិនពិត នៅចំពោះមុខប្រជុំជន។

3.

៣.

‘‘Brāhmaṇo sutavā āsiṃ, ahaṃ sakkatapūjito;

Mahāvane pañcasate, mante vācesi māṇave.

"តថាគតបានកើតជាព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកចេះដឹង ជាទីគោរពបូជា បានបង្រៀនមន្តដល់មាណពប្រាំរយនាក់ នៅក្នុងព្រៃធំ។

‘‘Tatthāgato isi bhīmo, pañcābhiñño mahiddhiko;

Tañcāhaṃ āgataṃ disvā, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ.

"គ្រានោះ មានព្រះឥសីមួយព្រះអង្គព្រះនាម ភីមៈ មានអភិញ្ញាប្រាំ មានឫទ្ធិច្រើន បានយាងមកដល់ទីនោះ តថាគតបានឃើញព្រះអង្គយាងមក ក៏បានចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ព្រះអង្គដែលមិនមានទោស។

‘‘Tatohaṃ avacaṃ sisse, kāmabhogī ayaṃ isi;

Mayhampi bhāsamānassa, anumodiṃsu māṇavā.

"លំដាប់នោះ តថាគតបានប្រាប់ពួកសិស្សថា 'ព្រះឥសីនេះជាអ្នកបរិភោគកាម' កាលដែលតថាគតពោលយ៉ាងនេះ ពួកមាណពក៏យល់ស្របតាម។

‘‘Tato māṇavakā sabbe, bhikkhamānaṃ kule kule;

Mahājanassa āhaṃsu, kāmabhogī ayaṃ isi.

"តាំងពីនោះមក ពួកមាណពទាំងអស់ កាលដើរសុំទានតាមត្រកូលនានា ក៏បានប្រាប់ដល់មហាជនថា 'ព្រះឥសីនេះជាអ្នកបរិភោគកាម'។

‘‘Tena kammavipākena, pañca bhikkhusatā ime;

Abbhakkhānaṃ labhuṃ sabbe, sundarikāya kāraṇā.

"ដោយផលនៃកម្មនោះ ភិក្ខុប្រាំរយរូបទាំងនេះទាំងអស់គ្នា ក៏ត្រូវរងការចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ ព្រោះតែនាងសុន្ទរិកា។

4.

៤.

‘‘Vemātubhātaraṃ pubbe, dhanahetu haniṃ ahaṃ;

Pakkhipiṃ giriduggasmiṃ, silāya ca apiṃsayiṃ.

"ក្នុងជាតិមុន តថាគតបានសម្លាប់បងប្អូនរួមឪពុកតែខុសម្តាយ ព្រោះតែទ្រព្យសម្បត្តិ បានច្រានទម្លាក់ទៅក្នុងច្រកភ្នំ ហើយបានយកថ្មគប់សង្កត់ពីលើ។

‘‘Tena kammavipākena, devadatto silaṃ khipi;

Aṅguṭṭhaṃ piṃsayī pāde, mama pāsāṇasakkharā.

"ដោយផលនៃកម្មនោះ ព្រះទេវទត្តបានទម្លាក់ថ្មមកលើតថាគត ធ្វើឲ្យបំណែកថ្មខ្ទាតមកត្រូវមេជើងរបស់តថាគតឲ្យដាច់រហែក។

5.

៥.

‘‘Purehaṃ dārako hutvā, kīḷamāno mahāpathe;

Paccekabuddhaṃ disvāna, magge sakalikaṃ khipiṃ.

"ក្នុងជាតិមុន កាលតថាគតនៅជាក្មេងលេងនៅតាមផ្លូវធំ បានឃើញព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ក៏បានគ្រវែងបំណែកក្បឿងទៅលើផ្លូវ។

‘‘Tena [Pg.337] kammavipākena, idha pacchimake bhave;

Vadhatthaṃ maṃ devadatto, abhimāre payojayi.

"ដោយផលនៃកម្មនោះ ក្នុងភពចុងក្រោយនេះ ព្រះទេវទត្តបានបញ្ជូនពួកព្រានសម្លាប់មក ដើម្បីសម្លាប់តថាគត។

6.

៦.

‘‘Hatthāroho pure āsiṃ, paccekamunimuttamaṃ;

Piṇḍāya vicarantaṃ taṃ, āsādesiṃ gajenahaṃ.

"ក្នុងជាតិមុន តថាគតជាហ្មដំរី បានបរដំរីឲ្យដេញបុកព្រះបច្ចេកពុទ្ធដ៏ឧត្តម ដែលកំពុងត្រេចទៅបិណ្ឌបាត។

‘‘Tena kammavipākena, bhanto nāḷāgirī gajo;

Giribbaje puravare, dāruṇo samupāgami.

"ដោយផលនៃកម្មនោះ ដំរីនាឡាគិរីដ៏កាចសាហាវ ក៏ចុះប្រេងរត់ដេញបុកតថាគត នៅក្នុងក្រុងគិរិព្វជៈដ៏ប្រសើរ។

7.

៧.

‘‘Rājāhaṃ patthivo āsiṃ, sattiyā purisaṃ haniṃ;

Tena kammavipākena, niraye paccisaṃ bhusaṃ.

"តថាគតបានកើតជាព្រះរាជាគ្រប់គ្រងផែនដី បានសម្លាប់បុរសម្នាក់ដោយលំពែង ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតបានឆេះឆ្អិនក្នុងនរកយ៉ាងខ្លាំងក្លា។

‘‘Kammuno tassa sesena, idāni sakalaṃ mama;

Pāde chaviṃ pakappesi, na hi kammaṃ vinassati.

"ដោយសារចំណែកកម្មដែលនៅសេសសល់នោះ ឥឡូវនេះ បំណែកថ្មក៏បានត្រូវស្បែកជើងរបស់តថាគតឲ្យដាច់រហែក ព្រោះថាកម្មមិនដែលវិនាសឡើយ។

8.

៨.

‘‘Ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako;

Macchake ghātite disvā, janayiṃ somanassakaṃ.

"តថាគតបានកើតជាកូនអ្នកនេសាទ នៅក្នុងភូមិអ្នកនេសាទ បានឃើញត្រីទាំងឡាយដែលគេសម្លាប់ ក៏កើតសេចក្តីត្រេកអរ (សោមនស្ស)។

‘‘Tena kammavipākena, sīsadukkhaṃ ahū mama;

Sabbe sakkā ca haññiṃsu, yadā hani viṭaṭūbho.

"ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតក៏មានការឈឺក្បាល ហើយពួកសាក្យៈទាំងអស់ក៏ត្រូវវិនាស កាលដែលស្តេចវិដូឌភៈបានសម្លាប់។

9.

៩.

‘‘Phussassāhaṃ pāvacane, sāvake paribhāsayiṃ;

Yavaṃ khādatha bhuñjatha, mā ca bhuñjatha sālayo.

"ក្នុងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធព្រះនាម ផុស្សៈ តថាគតបានជេរប្រមាថពួកសាវ័កថា 'ចូរអ្នកទាំងឡាយស៊ីស្រូវបាលី (ស្រូវយ៉ាវ) ទៅ កុំស៊ីស្រូវសាលីឡើយ'។

‘‘Tena kammavipākena, temāsaṃ khāditaṃ yavaṃ;

Nimantito brāhmaṇena, verañjāyaṃ vasiṃ tadā.

"ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតដែលព្រាហ្មណ៍និមន្តឲ្យទៅគង់នៅក្នុងក្រុងវេរញ្ជា ក៏បានឆាន់ស្រូវយ៉ាវអស់រយៈពេលបីខែ។

10.

១០.

‘‘Nibbuddhe vattamānamhi, mallaputtaṃ niheṭhayiṃ;

Tena kammavipākena, piṭṭhidukkhaṃ ahū mama.

"កាលដែលការប្រយុទ្ធគ្នាកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ តថាគតបានធ្វើបាបកូនអ្នកចំបាប់ម្នាក់ ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតក៏មានការឈឺខ្នង។

11.

១១.

‘‘Tikicchako ahaṃ āsiṃ, seṭṭhiputtaṃ virecayiṃ;

Tena kammavipākena, hoti pakkhandikā mama.

"តថាគតបានកើតជាគ្រូពេទ្យ បានផ្សំថ្នាំបញ្ចុះឲ្យកូនសេដ្ឋី ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតក៏មានជំងឺរាគមួល (លោហិតបក្ខន្ទិកា)។

12.

១២.

‘‘Avacāhaṃ jotipālo, sugataṃ kassapaṃ tadā;

Kuto nu bodhi muṇḍassa, bodhi paramadullabhā.

"គ្រានោះ តថាគតជាជោតិបាលមាណព បានពោលទៅកាន់ព្រះកស្សបទសពលថា 'ការត្រាស់ដឹងរបស់សមណៈក្បាលត្រងោល នឹងមានមកពីណា ការត្រាស់ដឹងជាគុណធម៌ដែលបុគ្គលក្រឡេកឃើញបានដោយកម្រក្រៃលែង'។

‘‘Tena kammavipākena, acariṃ dukkaraṃ bahuṃ;

Chabbassānuruvelāyaṃ, tato bodhimapāpuṇiṃ.

"ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតបានប្រព្រឹត្តទុក្ករកិរិយាជាច្រើន អស់រយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ នៅក្នុងតំបន់ឧរុវេលា ទើបបានសម្រេចការត្រាស់ដឹងជាក្រោយមក។

‘‘Nāhaṃ [Pg.338] etena maggena, pāpuṇiṃ bodhimuttamaṃ;

Kummaggena gavesissaṃ, pubbakammena vārito.

"តថាគតមិនមែនបានសម្រេចការត្រាស់ដឹងដ៏ឧត្តមដោយផ្លូវ (ទុក្ករកិរិយា) នោះទេ តែតថាគតត្រូវស្វែងរកតាមផ្លូវខុស ព្រោះត្រូវបុព្វកម្មរារាំងទុក។

‘‘Puññapāpaparikkhīṇo, sabbasantāpavajjito;

Asoko anupāyāso, nibbāyissamanāsavo.

"តថាគតជាអ្នកអស់បុណ្យនិងបាប វៀរចាកសេចក្តីក្តៅក្រហាយទាំងពួង មិនមានសេចក្តីសោក មិនមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ជាអ្នកមិនមានអាសវៈ នឹងបរិនិព្វាន។

‘‘Evaṃ jino viyākāsi, bhikkhusaṅghassa aggato;

Sabbābhiññābalappatto, anotatte mahāsare’’ti. (apa. thera 1.39.64-96);

"ព្រះជិនស្រី ទ្រង់ដល់នូវកម្លាំងនៃអភិញ្ញាទាំងពួង បានព្យាករយ៉ាងនេះ នៅចំពោះមុខភិក្ខុសង្ឃ ជិតស្រះធំអនោតត្ត" ដូច្នេះឯង។ (អប. ថេរ. ១.៣៩.៦៤-៩៦)។

Avijjāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃអវិជ្ជាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

9-10. Paṭhamakathāvatthusuttādivaṇṇanā

៩-១០. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបឋមកថាវត្ថុសូត្រជាដើម

69-70. Navame (dī. ni. ṭī. 1.17; dī. ni. abhi. ṭī. 1.17; saṃ. ni. ṭī. 2.5.1080) duggatito saṃsārato ca niyyāti etenāti niyyānaṃ, saggamaggo, mokkhamaggo ca. Taṃ niyyānaṃ arahati, niyyāne vā niyuttā, niyyānaṃ vā phalabhūtaṃ etissā atthīti niyyānikā. Vacīduccaritasaṃkilesato niyyātīti vā īkārassa rassattaṃ, yakārassa ca kakāraṃ katvā niyyānikā, cetanāya saddhiṃ samphappalāpā veramaṇi. Tappaṭipakkhato aniyyānikā, tassā bhāvo aniyyānikattaṃ, tasmā aniyyānikattā. Tiracchānabhūtanti tirokaraṇabhūtaṃ. Gehassitakathāti gehappaṭisaṃyuttā. Kammaṭṭhānabhāveti aniccatāpaṭisaṃyuttacatusaccakammaṭṭhānabhāve.

៦៩-៧០. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបួន (ដី. និ. ដី. ១.១៧; ដី. និ. អភិ. ដី. ១.១៧; សំ. និ. ដី. ២.៥.១០៨០) ពាក្យថា "និយ្យានៈ" គឺធម៌ជាគ្រឿងចេញទៅ ព្រោះតែចេញចាកទុគ្គតិ និងសង្សារវដ្តដោយធម៌នេះ បានដល់ ផ្លូវទៅកាន់ស្ថានសួគ៌ និងផ្លូវទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ធម៌ណាដែលគួរដល់ការចេញទៅ ឬប្រកបក្នុងធម៌ជាគ្រឿងចេញទៅ ឬមានធម៌ជាគ្រឿងចេញទៅជាផល ធម៌នោះឈ្មោះថា "និយ្យានិកៈ" (នាំឲ្យចេញទៅ)។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ដែលនាំឲ្យចេញចាកសេចក្តីសៅហ្មងនៃវចីទុច្ចរិត ឈ្មោះថា "និយ្យានិកា" (ដោយធ្វើស្រៈ "អ៊ី" ជាស្រៈខ្លី "អិ" និងប្តូរអក្សរ "យ" ជា "ក") បានដល់ ការវៀរចាកការនិយាយរោយរាយ (សម្ផប្បលាបៈ) ព្រមដោយចេតនា។ ធម៌ដែលផ្ទុយពីនោះ ឈ្មោះថា "អនិយ្យានិកា" (មិននាំឲ្យចេញទៅ) ភាពនៃធម៌នោះ ឈ្មោះថា "អនិយ្យានិកត្តៈ" ហេតុនោះទើបពោលថា "តស្មា អនិយ្យានិកត្តា" (ព្រោះភាពមិននាំឲ្យចេញទៅនោះ)។ ពាក្យថា "តិរច្ឆានភូតំ" គឺការធ្វើជាគ្រឿងបិទបាំង។ ពាក្យថា "គេហស្សិតកថា" គឺពាក្យសម្តីដែលទាក់ទងនឹងផ្ទះ (កាមគុណ)។ ពាក្យថា "កម្មដ្ឋានភាវេ" គឺក្នុងភាពជាកម្មដ្ឋាននៃអរិយសច្ចបួន ដែលទាក់ទងនឹងភាពមិនទៀង។

Saha atthenāti sātthakaṃ, hitappaṭisaṃyuttanti attho. ‘‘Surākathā’’tipi pāṭhoti āha ‘‘surākathanti pāḷiyaṃ panā’’ti. Sā panesā kathā ‘‘evarūpā navasurā pītā ratijananī hotī’’ti assādavasena na vaṭṭati, ādīnavavasena pana ‘‘ummattakasaṃvattanikā’’tiādinā nayena vaṭṭati. Tenāha ‘‘anekavidhaṃ…pe… ādīnavavasena vaṭṭatī’’ti. Visikhāti gharasanniveso. Visikhāgahaṇena ca tannivāsino gahitā ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu viya. Tenevāha ‘‘sūrā samatthā’’ti ca ‘‘saddhā pasannā’’ti ca. Kumbhaṭṭhānappadesena kumbhadāsiyo vuttāti āha ‘‘kumbhadāsikathā vā’’ti.

ពាក្យថា "សត្ថកៈ" (មានប្រយោជន៍) គឺប្រកបដោយប្រយោជន៍ សេចក្តីថា ទាក់ទងនឹងប្រយោជន៍。 ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "សុរាកថន្តិ បាឡិយំ បនាតិ" ព្រោះមានបទបាឋថា "សុរាកថា" ផងដែរ។ ចំណែកឯការនិយាយនោះ បើនិយាយដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាលថា "ទឹកស្រវឹងថ្មីបែបនេះ កាលបើផឹកទៅហើយ តែងញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើង" គឺមិនគួរឡើយ តែបើនិយាយដោយអំណាចនៃទោស ដោយវិធីជាដើមថា "ទឹកស្រវឹងនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភាពជាមនុស្សឆ្កួត" គឺគួរពោលបាន។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "អនេកវិធំ...បេ... អាទីនវវសេន វដ្ដតីតិ" (ការនិយាយច្រើនប្រការ...បេ... គួរនិយាយដោយអំណាចនៃទោស)។ ពាក្យថា "វិសិខា" គឺទីប្រជុំនៃផ្ទះ (ច្រកផ្លូវ)។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា "វិសិខា" នេះ គឺលោកចង់សំដៅដល់អ្នកដែលរស់នៅក្នុងទីនោះ ដូចជាពាក្យថា "អ្នកស្រុកមកដល់ហើយ" ជាដើម។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "សូរា សមត្ថា" (អ្នកក្លាហាន មានសមត្ថភាព) និង "សទ្ធា បសន្នា" (អ្នកមានសទ្ធា ជ្រះថ្លា)។ ដោយពាក្យថា "កុម្ភដ្ឋានប្បទេសៈ" លោកចង់សំដៅដល់ពួកស្រីបម្រើដងទឹក ហេតុនោះទើបពោលថា "កុម្ភទាសិកថា វា" (ឬការនិយាយអំពីស្រីបម្រើដងទឹក)។

Rājakathādipurimakathāya[Pg.339], lokakkhāyikādipacchimakathāya vā vinimuttā purimapacchimakathā vimuttā. Uppattiṭhitisaṃhārādivasena lokaṃ akkhāyatīti lokakkhāyikā. Asukena nāmāti pajāpatinā brahmunā, issarena vā. Vitaṇḍasallāpakathāti ‘‘aṭṭhīnaṃ setattā setoti na vattabbo, pattānaṃ kāḷattā kāḷoti pana vattabbo’’ti evamādikā. Ādi-saddena ‘‘selapupphalakāni viya jīvidāvirapārayattivisālā natthi, yaṃ yo koci tiriyāmānā katattā’’ti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sāgaradevenāti sāgaraputtarājūhi. Khatoti etaṃ ekavacanaṃ tehi paccekaṃ khatattā ‘‘sāgaradevena khatattā’’ti vuttaṃ. Sahamuddā samuddoti vutto. Bhavati vaddhati etenāti bhavo. Bhavābhavā hontīti itibhavābhavakathā. Ettha ca bhavoti sassataṃ, abhavoti ucchedaṃ. Bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Bhavoti kāmasukhaṃ, abhavoti attakilamathoti iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsa tiracchānakathā nāma honti. Atha vā pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā itisaddena saṅgaṇhitvā bāttiṃsa tiracchānakathā vuttā. Dasame natthi vattabbaṃ.

ពាក្យថា "បុរិមបច្ឆិមកថា វិមុត្តា" គឺការនិយាយដែលរួចផុតចាកការនិយាយខាងដើម មានរាជកថាជាដើម ឬរួចផុតចាកការនិយាយខាងចុង មានលោកក្ខាយិកកថាជាដើម។ ពាក្យថា "លោកក្ខាយិកា" គឺការនិយាយពន្យល់អំពីលោក ដោយអំណាចនៃការកើតឡើង ការតាំងនៅ និងការវិនាសទៅជាដើម។ ពាក្យថា "អសុកេន នាម" (ដោយបុគ្គលឈ្មោះឯណោះ) គឺដោយព្រះប្រជាបតីព្រហ្ម ឬដោយព្រះឥសូរ។ ពាក្យថា "វិតណ្ឌសល្លាបកថា" (ការនិយាយបែបវែកញែករកខុសត្រូវ) គឺការនិយាយជាដើមយ៉ាងនេះថា "ព្រោះតែឆ្អឹងមានពណ៌ស ហេតុនោះមិនគួរហៅថាសឡើយ តែព្រោះតែស្លឹកឈើមានពណ៌ខ្មៅ (បៃតងចាស់) ហេតុនោះទើបគួរហៅថាខ្មៅវិញ"។ ដោយសព្ទថា "អាទិ" (ជាដើម) គួរដឹងថាជាការរួមបញ្ចូលនូវពាក្យនិយាយជាដើមយ៉ាងនេះថា "វត្ថុទាំងឡាយដែលធំទូលាយ ដូចជាផ្ទាំងថ្ម និងផ្កាឈើជាដើម មិនមែនមិនមានជីវិតនោះទេ ព្រោះតែវត្ថុទាំងនោះត្រូវបានគេធ្វើឡើងដោយការផ្អៀងទៅមក"។ ពាក្យថា "សាគរទេវេន" គឺដោយពួកស្តេចដែលជាបុត្ររបស់ស្តេចសាគរ។ ពាក្យថា "ខតោ" នេះ ជាឯកវចនៈ តែព្រោះតែស្រះនោះត្រូវបានពួកស្តេចទាំងនោះជីកដោយឡែកៗពីគ្នា ហេតុនោះទើបពោលថា "សាគរទេវេន ខតត្តា" (ព្រោះតែត្រូវបានជីកដោយស្តេចសាគរ)។ ពាក្យថា "សមុទ្ទៈ" គឺលោកពោលសំដៅដល់ទឹកដែលព្រមដោយត្រា (សហមុទ្ទា)។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មជាតិដែលចម្រើនឡើងដោយហេតុនេះ ឈ្មោះថា "ភវៈ"។ ការនិយាយអំពីសេចក្តីចម្រើននិងសេចក្តីវិនាស ឈ្មោះថា "ឥតិភវាភវកថា"។ ក្នុងរឿងនេះ ពាក្យថា "ភវៈ" គឺសស្សតទិដ្ឋិ, "អភវៈ" គឺឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ម្យ៉ាងទៀត "ភវៈ" គឺសេចក្តីចម្រើន, "អភវៈ" គឺសេចក្តីវិនាស។ ម្យ៉ាងទៀត "ភវៈ" គឺកាមសុខល្លិកានុយោគ, "អភវៈ" គឺអត្តកិលមថានុយោគ។ ការនិយាយអំពីសេចក្តីចម្រើននិងសេចក្តីវិនាសទាំង ៦ ប្រការនេះ រួមជាមួយនឹងតិរច្ឆានកថាដទៃទៀត ត្រូវជា "តិរច្ឆានកថា ៣២ ប្រការ"។ មួយវិញទៀត ទោះបីជាការនិយាយអំពីព្រៃ ភ្នំ ស្ទឹង និងកោះ មិនមានមកក្នុងព្រះបាលីដោយផ្ទាល់ក្តី តែលោកក៏បានសង្គ្រោះចូលដោយ "ឥតិ" សព្ទ ហើយពោលថា "តិរច្ឆានកថា ៣២ ប្រការ"។ ក្នុងសូត្រទីដប់ មិនមានសេចក្តីអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។

Paṭhamakathāvatthusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបឋមកថាវត្ថុសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

Yamakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃយមកវគ្គ ចប់ហើយ។

(8) 3. Ākaṅkhavaggo

(៨) ៣. អាកង្ខវគ្គ

1-4. Ākaṅkhasuttādivaṇṇanā

១-៤. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃអាកង្ខសូត្រជាដើម

71-74. Tatiyassa paṭhame sīlassa anavasesasamādānena akhaṇḍādibhāvāpattiyā ca paripuṇṇasīlā. Samādānato paṭṭhāya avicchindanato sīlasamaṅgino. Ettāvatā kirāti (a. ni. 2.37) kira-saddo arucisūcanattho. Tenettha ācariyavādassa attano aruccanabhāvaṃ dīpeti. Sampannasīlāti anāmaṭṭhavisesaṃ sāmaññato sīlasaṅkhepena gahitaṃ. Tañca catubbidhanti ācariyatthero ‘‘catupārisuddhisīlaṃ uddisitvā’’ti āha. Tatthāti [Pg.340] catupārisuddhisīle. Jeṭṭhakasīlanti (saṃ. ni. 5.412) padhānasīlaṃ. Ubhayatthāti uddesaniddese. Idha niddese viya uddesepi pātimokkhasaṃvaro bhagavatā vutto ‘‘sampannasīlā’’ti vuttattāti adhippāyo. Sīlaggahaṇañhi pāḷiyaṃ pātimokkhasaṃvaravasena āgataṃ. Tenāha ‘‘pātimokkhasaṃvaroyevā’’tiādi. Tattha avadhāraṇena itaresaṃ tiṇṇaṃ ekadesena pātimokkhantogadhataṃ dīpeti. Tathā hi anolokiyolokane ājīvahetu chasikkhāpadavītikkame gilānapaccayassa apaccavekkhitaparibhoge ca āpatti vihitāti. Tīṇīti indriyasaṃvarasīlādīni. Sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthīti sīlapariyāyena tesaṃ katthaci sutte gahitaṭṭhānaṃ nāma kiṃ atthi yathā pātimokkhasaṃvaroti ācariyassa sammukhattā appaṭikkhipantova upacārena pucchanto viya vadati. Tenāha ‘‘ananujānanto’’ti. Chadvārarakkhāmattakamevāti tassa sallahukabhāvamāha cittādhiṭṭhānamattena paṭipākatikabhāvāpattito. Itaresupi eseva nayo. Paccayuppattimattakanti phalena hetuṃ dasseti. Uppādanahetukā hi paccayānaṃ uppatti. Idamatthanti idaṃ payojanaṃ imassa paccayassa paribhuñjaneti adhippāyo. Nippariyāyenāti iminā indriyasaṃvarādīni tīṇi padhānassa sīlassa parivāravasena pavattiyā pariyāyasīlāni nāmāti dasseti.

៧១-៧៤. ក្នុងអដ្ឋកថានៃសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៣ ពាក្យថា paripuṇṇasīlā (អ្នកមានសីលបរិបូណ៌) គឺដោយការសមាទានសីលមិនឲ្យមានសេសសល់ និងដោយការដល់នូវភាពមិនដាច់ជាដើម។ ឈ្មោះថា សីលសមង្គី (អ្នកព្រមព្រៀងដោយសីល) ព្រោះមិនដាច់តាំងពីសមាទានមក។ ពាក្យថា Ettāvatā kirāti សព្ទថា kira នេះ មានអត្ថសម្ដែងនូវការមិនពេញចិត្ត។ ដោយហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ លោកបង្ហាញនូវភាពមិនពេញចិត្តរបស់ខ្លួនចំពោះអាចរិយវាទ។ ពាក្យថា Sampannasīlā គឺការកាន់យកសីលដោយសង្ខេបជាទូទៅ ដោយមិនបានបញ្ជាក់សេចក្ដីប្លែកគ្នា។ សីលនោះមាន ៤ ប្រការ ព្រះអាចារ្យត្ថេរទើបពោលថា «សំដៅយកចតុបារិសុទ្ធិសីល»។ ពាក្យថា Tatthā គឺក្នុងចតុបារិសុទ្ធិសីល។ ពាក្យថា Jeṭṭhakasīlaṃ គឺសីលជាប្រធាន។ ពាក្យថា Ubhayattha គឺក្នុងឧទ្ទេស និងនិទ្ទេស។ សេចក្ដីអធិប្បាយថា ក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកបាតិមោក្ខសំវរៈ សូម្បីក្នុងឧទ្ទេស ដូចជាក្នុងនិទ្ទេសដែរ ព្រោះទ្រង់ត្រាស់ថា «sampannasīlā»។ ព្រោះថា ការកាន់យកសីលក្នុងព្រះបាលី តែងមកដោយអំណាចនៃបាតិមោក្ខសំវរៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «pātimokkhasaṃvaroyeva» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ដោយការកំណត់ លោកបង្ហាញនូវការរួមបញ្ចូលសីល ៣ ក្រៅពីនេះ ទៅក្នុងចំណែកមួយនៃបាតិមោក្ខ។ ព្រោះថា អាបត្តិត្រូវបានបញ្ញត្តិទុកក្នុងការមើលសម្លឹងមើលអ្វីដែលមិនគួរមើល ក្នុងការកន្លងសិក្ខាបទ ៦ ព្រោះហេតុនៃអាជីវៈ និងក្នុងការប្រើប្រាស់គិលានប្បច្ច័យដោយមិនបានពិចារណា។ ពាក្យថា Tīṇi គឺឥន្ទ្រិយសំវរសីលជាដើម។ ពាក្យថា «តើមានកន្លែងដែលទ្រង់ត្រាស់ហៅថា សីល ដែរឬទេ?» គឺលោកពោលហាក់ដូចជាសួរដោយឧបចារៈ ដោយមិនបដិសេធចំពោះមុខព្រះអាចារ្យថា «តើមានកន្លែងណាមួយក្នុងសូត្រ ដែលទ្រង់កាន់យកសីលទាំងនោះដោយបរិយាយនៃសីល ដូចជាបាតិមោក្ខសំវរសីលដែរឬទេ?»។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ananujānanto»។ ពាក្យថា Chadvārarakkhāmattakameva លោកពោលសំដៅដល់ភាពស្រាលនៃសីលនោះ ព្រោះការត្រឡប់ទៅរកសភាពដើមវិញដោយត្រឹមតែការតាំងចិត្ត។ សូម្បីក្នុងសីលក្រៅពីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Paccayuppattimattakaṃ លោកបង្ហាញហេតុដោយផល។ ព្រោះថា ការកើតឡើងនៃបច្ច័យទាំងឡាយ មានការបង្កើតឡើងជាហេតុ។ ពាក្យថា Idamatthaṃ សេចក្ដីអធិប្បាយថា ប្រយោជន៍នេះ ក្នុងការប្រើប្រាស់នូវបច្ច័យនេះ។ ពាក្យថា Nippariyāyena ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា សីល ៣ យ៉ាង មានឥន្ទ្រិយសំវរសីលជាដើម ឈ្មោះថា បរិយាយសីល ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចជាបរិវារនៃសីលជាប្រធាន។

Idāni pātimokkhasaṃvarasseva padhānabhāvaṃ byatirekato anvayato ca upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yassā’’tiādimāha. Tattha soti pātimokkhasaṃvaro. Sesānīti indriyasaṃvarādīni. Tasse vāti ‘‘sampannasīlā’’ti ettha yaṃ sīlaṃ vuttaṃ, tasseva. Sampannapātimokkhāti ettha pātimokkhaggahaṇena vevacanaṃ vatvā taṃ vitthāretvā…pe… ādimāha. Yathā aññatthāpi ‘‘idha bhikkhu sīlavā hotī’’ti puggalādhiṭṭhānāya desanāya uddiṭṭhaṃ sīlaṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī’’ti (vibha. 508) niddiṭṭhaṃ. Kasmā āraddhanti desanāya kāraṇapucchā. Sīlānisaṃsadassanatthanti payojananiddeso. ‘‘Sīlānisaṃsadassanattha’’nti hi ettha byatirekato yaṃ sīlānisaṃsassa adassanaṃ, taṃ imissā desanāya kāraṇanti kasmā āraddhanti? Veneyyānaṃ sīlānisaṃsassa adassanatoti atthato āpanno [Pg.341] eva hoti. Tenāha ‘‘sacepī’’tiādi. Sīlānisaṃsadassanatthanti pana imassa atthaṃ vivarituṃ ‘‘tesa’’ntiādi vuttaṃ. Ānisaṃsoti udayo. ‘‘Sīlavā sīlasampanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’’tiādīsu (dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213; mahāva. 285) pana vipākaphalampi ‘‘ānisaṃso’’ti vuttaṃ. Ko visesoti ko phalaviseso. Kā vaḍḍhīti ko abbhudayo. Vijjamānopi guṇo yāthāvato vibhāvito eva abhiruciṃ uppādeti, na avibhāvito, tasmā ekantato ānisaṃsakittanaṃ icchitabbamevāti dassetuṃ ‘‘appeva nāmā’’tiādimāha.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាប្រធាននៃបាតិមោក្ខសំវរសីលនោះឯង ដោយឧបមាទាំងដោយវ្យតិរេក និងអន្វយ លោកទើបពោលពាក្យថា yassa (របស់បុគ្គលណា) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា so (នោះ) គឺបាតិមោក្ខសំវរសីល។ ពាក្យថា Sesāni (សីលដែលសេសសល់) គឺឥន្ទ្រិយសំវរសីលជាដើម។ ពាក្យថា Tasseva (របស់សីលនោះឯង) គឺរបស់សីលដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងពាក្យថា «sampannasīlā» នេះឯង។ ពាក្យថា Sampannapātimokkhā ក្នុងទីនេះ លោកពោលពាក្យជាវេវចនៈដោយការកាន់យកបាតិមោក្ខ ហើយពង្រីកសេចក្ដីនោះ...ល... ទើបពោលពាក្យជាដើម។ ដូចជាក្នុងទីដទៃទៀត សីលដែលទ្រង់សំដែងទុកដោយបុគ្គលាធិដ្ឋានថា «ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ជាអ្នកមានសីល» ត្រូវបានទ្រង់បង្ហាញសេចក្ដីថា «ជាអ្នកសង្រួមក្នុងបាតិមោក្ខសំវរៈ រស់នៅ»។ ពាក្យថា Kasmā āraddhā (ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ផ្ដើមឡើង?) គឺជាសំណួរសួររកហេតុនៃការសម្ដែងធម៌។ ពាក្យថា Sīlānisaṃsadassanatthaṃ (ដើម្បីបង្ហាញអានិសង្សនៃសីល) គឺជាការសម្ដែងនូវប្រយោជន៍។ ព្រោះថា ពាក្យថា «ដើម្បីបង្ហាញអានិសង្សនៃសីល» ក្នុងទីនេះ ដោយវ្យតិរេក ការមិនឃើញអានិសង្សនៃសីល គឺជាហេតុនៃការសម្ដែងធម៌នេះ សំណួរថា «ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ផ្ដើមឡើង?» គឺបានសេចក្ដីថា «ព្រោះពួកវេនេយ្យសត្វមិនឃើញអានិសង្សនៃសីល» នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sacepi» (ទោះបីជា) ជាដើម។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីពន្យល់សេចក្ដីនៃពាក្យថា Sīlānisaṃsadassanatthaṃ នេះ លោកទើបពោលពាក្យថា tesaṃ (របស់ជនទាំងឡាយនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Ānisaṃsa (អានិសង្ស) គឺសេចក្ដីចម្រើន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះសូត្រជាដើមថា «អ្នកមានសីល បរិបូណ៌ដោយសីល ធ្លាយរាងកាយស្លាប់ទៅ តែងទៅកើតក្នុងសុគតិសួគ៌ទេវលោក» សូម្បីតែវិបាកផល ក៏ទ្រង់ហៅថា «អានិសង្ស» ដែរ។ ពាក្យថា Ko viseso (សេចក្ដីប្លែកគ្នាយ៉ាងណា) គឺផលប្លែកគ្នាយ៉ាងណា។ ពាក្យថា Kā vaḍḍhi (សេចក្ដីចម្រើនយ៉ាងណា) គឺសេចក្ដីចម្រើនដ៏ក្រៃលែងយ៉ាងណា។ គុណសូម្បីតែមានពិត ប្រសិនបើបានសម្ដែងឲ្យច្បាស់លាស់តាមពិត ទើបបង្កើតនូវសេចក្ដីពេញចិត្តបាន តែបើមិនបានសម្ដែងឲ្យច្បាស់លាស់ទេ គឺមិនអាចបង្កើតបានឡើយ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា ការពោលសរសើរអានិសង្សដោយចំណែកមួយ គឺជារឿងដែលគួរប្រាថ្នាពិតប្រាកដ លោកទើបពោលពាក្យថា appeva nāma (ធ្វើម្ដេចហ្ន៎) ជាដើម។

Piyoti piyāyitabbo. Piyassa nāma dassanaṃ ekantato abhinanditabbaṃ hotīti āha ‘‘piyacakkhūhi sampassitabbo’’ti. Pītisamuṭṭhānappasannasommarūpapariggahañhi cakkhu ‘‘piyacakkhū’’ti vuccati. Tesanti sabrahmacārīnaṃ. Manavaḍḍhanakoti pītimanassa paribrūhanato uparūpari pīticittasseva uppādanako. Garuṭṭhāniyoti garukaraṇassa ṭhānabhūto. Jānaṃ jānātīti ñāṇena jānitabbaṃ jānāti. Yathā vā aññe ajānantāpi jānantā viya pavattanti, na evamayaṃ, ayaṃ pana jānanto eva jānāti. Passaṃ passatīti dassanabhūtena paññācakkhunā passitabbaṃ passati, passanto eva vā passati. Evaṃ sambhāvanīyoti evaṃ viññutāya paṇḍitabhāvena sambhāvetabbo. Sīlesvevassa paripūrakārīti sīlesu paripūrakārī eva bhaveyyāti. Evaṃ uttarapadāvadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evañhi iminā padena uparisikkhādvayaṃ anivattitameva hoti. Yathā pana sīlesu paripūrakārī nāma hoti, taṃ phalena dassetuṃ ‘‘ajjhatta’’ntiādi vuttaṃ. Vipassanādhiṭṭhānasamādhisaṃvattanikatāya hi idha sīlassa pāripūrī, na kevalaṃ akhaṇḍādibhāvamattaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘yāni kho pana tāni akhaṇḍāni…pe… samādhisaṃvattanikānī’’ti. Evañca katvā uparisikkhādvayaṃ sīlassa sambhārabhāvena gahitanti sīlassevettha padhānaggahaṇaṃ siddhaṃ hoti. Sīlānurakkhakā hi cittekaggatāsaṅkhārapariggahā. Anūnenāti akhaṇḍādibhāvena, kassaci vā ahāpanena upapannena. Ākārenāti karaṇena sampādanena.

ពាក្យថា Piyo (ជាទីស្រឡាញ់) គឺគួរជាទីស្រឡាញ់។ ការឃើញនូវបុគ្គលជាទីស្រឡាញ់ ឈ្មោះថាជាទីរីករាយដោយចំណែកមួយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «គួរមើលដោយភ្នែកជាទីស្រឡាញ់»។ ព្រោះថា ភ្នែកដែលប្រកបដោយរូបដ៏ទន់ភ្លន់ជ្រះថ្លា ដែលមានបីតិជាសមុដ្ឋាន ហៅថា «ភ្នែកជាទីស្រឡាញ់»។ ពាក្យថា Tesaṃ (របស់ជនទាំងឡាយនោះ) គឺរបស់សហធម្មិកទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Manavaḍḍhanako (អ្នកធ្វើចិត្តឲ្យចម្រើន) គឺព្រោះការធ្វើឲ្យចម្រើននូវចិត្តដែលប្រកបដោយបីតិ គឺការធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវបីតិចិត្តកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ។ ពាក្យថា Garuṭṭhāniyo (គួរជាទីគោរព) គឺស្ថិតនៅក្នុងឋានៈជាទីធ្វើសេចក្ដីគោរព។ ពាក្យថា Jānaṃ jānāti (ដឹង ក៏ដឹង) គឺដឹងនូវអ្វីដែលគួរដឹងដោយញាណ។ ម៉្យាងទៀត ជនដទៃសូម្បីមិនដឹង ក៏ប្រព្រឹត្តទៅហាក់ដូចជាដឹង តែបុគ្គលនេះមិនមែនដូច្នោះទេ បុគ្គលនេះកាលដឹង ក៏ដឹងពិតប្រាកដមែន។ ពាក្យថា Passaṃ passati (ឃើញ ក៏ឃើញ) គឺឃើញនូវអ្វីដែលគួរឃើញដោយបញ្ញាចក្ខុដែលជាតួការឃើញ ឬកាលឃើញ ក៏ឃើញពិតប្រាកដមែន។ ពាក្យថា Evaṃ sambhāvanīyo (គួរជាទីសរសើរយ៉ាងនេះ) គឺគួរជាទីសរសើរដោយភាពជាវិញ្ញូជន និងភាពជាបណ្ឌិតយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sīlesvevassa paripūrakārī (គប្បីជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយនោះឯង) គឺគប្បីជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយនោះឯង។ គប្បីជ្រាបការកំណត់ក្នុងបទក្រោយយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ សិក្ខាពីរខាងលើ មិនឈ្មោះថាត្រឡប់ថយក្រោយឡើយ ដោយបទនេះ។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញផលនៃការដែលឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីល លោកទើបពោលពាក្យថា ajjhattaṃ (ក្នុងខ្លួន) ជាដើម។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ភាពបរិបូណ៌នៃសីល គឺព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសមាធិដែលមានវិបស្សនាជាទីតាំង មិនមែនត្រឹមតែភាពមិនដាច់ជាដើមប៉ុណ្ណោះទេ។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា «សីលទាំងឡាយណាដែលមិនដាច់...ល... ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសមាធិ»។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ សិក្ខាពីរខាងលើ ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដោយភាពជាគ្រឿងបរិវារនៃសីល ភាពជាប្រធាននៃការកាន់យកសីលក្នុងទីនេះ ទើបជាការសម្រេច។ ព្រោះថា ឯកគ្គតាចិត្ត និងការកំណត់សង្ខារ គឺជាគ្រឿងរក្សាសីល។ ពាក្យថា Anūnena (ដោយមិនខ្វះខាត) គឺដោយភាពមិនដាច់ជាដើម ឬដោយការមិនធ្វើឲ្យសាបសូន្យនូវចំណែកណាមួយដែលកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា Ākārena (ដោយអាការៈ) គឺដោយការធ្វើ ឬដោយការញ៉ាំងឲ្យសម្រេច។

Ajjhattanti [Pg.342] vā attanoti vā ekaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānaṃ. Bhummatthe cetaṃ, ‘‘samatha’’nti upayogavacanaṃ ‘‘anū’’ti iminā upasaggena yoge siddhanti āha ‘‘attano cittasamathe yutto’’ti. Tattha cittasamatheti cittassa samādhāne. Yuttoti aviyutto pasuto. Yo sabbena sabbaṃ jhānabhāvanāya ananuyutto, so taṃ bahi nīharati nāma. Yo ārabhitvā antarā saṅkocaṃ āpajjati, so taṃ vināseti nāma. Yo pana īdiso ahutvā jhānaṃ upasampajja viharati, so anirākatajjhānoti dassento ‘‘bahi anīhaṭajjhāno’’tiādimāha. Nīharaṇavināsatthañhi idaṃ nirākaraṇaṃ nāma. ‘‘Thambhaṃ niraṃkatvā nivātavuttī’’tiādīsu (su. ni. 328) cassa payogo daṭṭhabbo.

ពាក្យថា Ajjhattaṃ (ក្នុងខ្លួន) ឬពាក្យថា Attano (របស់ខ្លួន) មានអត្ថតែមួយ ផ្សេងគ្នាតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យនេះស្ថិតក្នុងភុម្មត្ថៈ (វិភត្តិទី ៧) ចំណែកពាក្យថា samathaṃ ជាឧបយោគវចនៈ (វិភត្តិទី ២) សម្រេចដោយការផ្សំនឹងឧបសគ្គថា anu ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រកបក្នុងសេចក្ដីស្ងប់ចិត្តរបស់ខ្លួន»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា cittasamathe (ក្នុងសេចក្ដីស្ងប់ចិត្ត) គឺក្នុងសមាធិនៃចិត្ត។ ពាក្យថា Yutto (ប្រកប) គឺមិនប្រាសចាក គឺខ្វល់ខ្វាយ។ បុគ្គលណាដែលមិនប្រកបដោយឈានភាវនាដោយប្រការទាំងពួង បុគ្គលនោះឈ្មោះថា នាំឈាននោះចេញទៅខាងក្រៅ។ បុគ្គលណាផ្ដើមធ្វើហើយ ត្រឡប់ជាថយក្រោយក្នុងចន្លោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ធ្វើឈាននោះឲ្យវិនាស។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលណាមិនមែនជាអ្នកយ៉ាងនោះ ហើយចូលឈានរស់នៅ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនលះបង់ឈាន ដើម្បីបង្ហាញសេចក្ដីនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា bahi anīhaṭajjhāno (អ្នកមិននាំឈានចេញទៅខាងក្រៅ) ជាដើម។ ព្រោះថា ពាក្យថា nirākaraṇa (ការលះបង់) នេះ មានអត្ថថា ការនាំចេញ និងការធ្វើឲ្យវិនាស។ គប្បីឃើញការប្រើប្រាស់ពាក្យនេះ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «លះបង់នូវសេចក្ដីរឹងត្អឹង ហើយជាអ្នកមានការប្រព្រឹត្តបន្ទាបខ្លួន»។

Sattavidhāya anupassanāyāti ettha aniccānupassanā, dukkhānupassanā, anattānupassanā, nibbidānupassanā, virāgānupassanā, nirodhānupassanā, paṭinissaggānupassanāti imā sattavidhā anupassanā. Suññāgāragato bhikkhu tattha laddhakāyavivekatāya samathavipassanāvasena cittavivekaṃ paribrūhento yathānusiṭṭhapaṭipattiyā lokaṃ sāsanañca attano visesādhigamaṭṭhānabhūtaṃ suññāgārañca upasobhayamāno guṇavisesādhiṭṭhānabhāvāpādanena viññūnaṃ atthato taṃ brūhento nāma hotīti vuttaṃ ‘‘brūhetā suññāgārāna’’nti. Tenāha ‘‘ettha cā’’tiādi. Ekabhūmakādipāsāde kurumānopi pana neva suññāgārānaṃ brūhetāti daṭṭhabbo. Suññāgāraggahaṇena cettha araññarukkhamūlādi sabbaṃ padhānānuyogakkhamaṃ senāsanaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ.

ពាក្យថា Sattavidhāya anupassanāya (ដោយអនុបស្សនា ៧ ប្រការ) ក្នុងទីនេះ អនុបស្សនា ៧ ប្រការ គឺ អនិច្ចានុបស្សនា ទុក្ខានុបស្សនា អនត្តានុបស្សនា និព្វិទានុបស្សនា វិរាគានុបស្សនា និរោធានុបស្សនា បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា។ ភិក្ខុអ្នកទៅកាន់ផ្ទះស្ងាត់ ព្រោះបានកាយវិវេកក្នុងផ្ទះស្ងាត់នោះ កាលធ្វើចិត្តវិវេកឲ្យចម្រើនដោយអំណាចនៃសមថៈនិងវិបស្សនា ឈ្មោះថាជាអ្នកញ៉ាំងផ្ទះស្ងាត់ឲ្យចម្រើនដល់វិញ្ញូជនទាំងឡាយដោយអត្ថ ព្រោះការធ្វើផ្ទះស្ងាត់នោះឲ្យជាទីតាំងនៃគុណវិសេស ញ៉ាំងលោក ព្រះសាសនា និងផ្ទះស្ងាត់ដែលជាទីតាំងនៃការសម្រេចគុណវិសេសរបស់ខ្លួនឲ្យរុងរឿង ដោយការប្រតិបត្តិស្របតាមការប្រដៅ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «brūhetā suññāgārānaṃ» (អ្នកញ៉ាំងផ្ទះស្ងាត់ទាំងឡាយឲ្យចម្រើន)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ettha ca» (និងក្នុងទីនេះ) ជាដើម។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុសូម្បីធ្វើនូវប្រាសាទមានថ្នាក់តែមួយជាដើម ក៏មិនឈ្មោះថាជាអ្នកញ៉ាំងផ្ទះស្ងាត់ឲ្យចម្រើនឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ដោយការកាន់យកផ្ទះស្ងាត់ក្នុងទីនេះ សេនាសនៈទាំងអស់មានព្រៃ និងគល់ឈើជាដើម ដែលគួរដល់ការប្រកបព្យាយាមជាប្រធាន ត្រូវបានកាន់យកហើយ។

Ettāvatā yathā taṇhāvicaritadesanā paṭhamaṃ taṇhāvasena āraddhāpi taṇhāpadaṭṭhānattā mānadiṭṭhīnaṃ mānadiṭṭhiyo osaritvā kamena papañcattayadesanā jātā, evamayaṃ desanā paṭhamaṃ adhisīlasikkhāvasena āraddhāpi sīlapadaṭṭhānattā samathavipassanānaṃ samathavipassanāyo osaritvā kamena sikkhāttayadesanā jātāti veditabbā. Ettha hi ‘‘sīlesvevassa paripūrakārī’’ti ettāvatā adhisīlasikkhā vuttā, ‘‘ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno’’ti ettāvatā adhicittasikkhā, ‘‘vipassanāya samannāgato’’ti ettāvatā adhipaññāsikkhā. ‘‘Brūhetā suññāgārāna’’nti iminā pana samathavasena suññāgāravaḍḍhane [Pg.343] adhicittasikkhā, vipassanāvasena adhipaññāsikkhāti evaṃ dvepi sikkhā saṅgahetvā vuttā. Ettha ca ‘‘ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno’’ti imehi padehi sīlānurakkhikā eva cittekaggatā kathitā, ‘‘vipassanāyā’’ti iminā padena sīlānurakkhiko saṅkhārapariggaho.

ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាការសម្ដែងធម៌ប្រព្រឹត្តទៅនៃតណ្ហា សូម្បីទ្រង់ផ្ដើមឡើងដោយអំណាចនៃតណ្ហាមុនក៏ដោយ តែព្រោះតណ្ហាជាបទដ្ឋាននៃមានៈនិងទិដ្ឋិ ទើបមានៈនិងទិដ្ឋិហូរចូលមក ហើយក្លាយជាការសម្ដែងនូវបបញ្ចធម៌ ៣ តាមលំដាប់ យ៉ាងណាមិញ ការសម្ដែងធម៌នេះ សូម្បីទ្រង់ផ្ដើមឡើងដោយអំណាចនៃអធិសីលសិក្ខាមុនក៏ដោយ តែព្រោះសីលជាបទដ្ឋាននៃសមថៈនិងវិបស្សនា ទើបសមថៈនិងវិបស្សនាហូរចូលមក ហើយក្លាយជាការសម្ដែងនូវសិក្ខា ៣ តាមលំដាប់ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះថា «sīlesvevassa paripūrakārī» (គប្បីជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយនោះឯង) ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់អធិសីលសិក្ខា, ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះថា «ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno» (ប្រកបក្នុងសេចក្ដីស្ងប់ចិត្តរបស់ខ្លួន ជាអ្នកមិនលះបង់ឈាន) ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់អធិចិត្តសិក្ខា, ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះថា «vipassanāya samannāgato» (ជាអ្នកប្រកបដោយវិបស្សនា) ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់អធិបញ្ញាសិក្ខា។ ប៉ុន្តែ ដោយពាក្យថា «brūhetā suññāgārānaṃ» (អ្នកញ៉ាំងផ្ទះស្ងាត់ទាំងឡាយឲ្យចម្រើន) នេះ ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់សង្គ្រោះសិក្ខាទាំងពីរ គឺអធិចិត្តសិក្ខាដោយអំណាចនៃការធ្វើផ្ទះស្ងាត់ឲ្យចម្រើនដោយសមថៈ និងអធិបញ្ញាសិក្ខាដោយអំណាចនៃវិបស្សនា។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ដោយបទទាំងឡាយថា «ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno» នេះ ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់តែឯកគ្គតាចិត្តដែលជាគ្រឿងរក្សាសីលប៉ុណ្ណោះ, ដោយបទថា «vipassanāya» នេះ ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់ការកំណត់សង្ខារដែលជាគ្រឿងរក្សាសីល។

Kathaṃ cittekaggatā sīlamanurakkhati? Yassa hi cittekaggatā natthi, so byādhimhi uppanne vihaññati, so byādhivihato vikkhittacitto sīlaṃ vināsetvāpi byādhivūpasamaṃ kattā hoti. Yassa pana cittekaggatā atthi, so taṃ byādhidukkhaṃ vikkhambhetvā samāpattiṃ samāpajjati, samāpannakkhaṇe dukkhaṃ dūragataṃ hoti, balavataraṃ sukhamuppajjati. Evaṃ cittekaggatā sīlamanurakkhati. Kathaṃ saṅkhārapariggaho sīlamanurakkhati? Yassa hi saṅkhārapariggaho natthi, tassa ‘‘mama rūpaṃ mama viññāṇa’’nti attabhāve balavamamattaṃ hoti, so tathārūpesu dubbhikkhabyādhibhayādīsu sampattesu sīlaṃ nāsetvāpi attabhāvaṃ posetā hoti. Yassa pana saṅkhārapariggaho atthi, tassa attabhāve balavamamattaṃ vā sineho vā na hoti, so tathārūpesu dubbhikkhabyādhibhayādīsu sampattesu sacepissa antāni bahi nikkhamanti, sacepi ussussati visussati, khaṇḍākhaṇḍiko vā hoti satadhāpi sahassadhāpi, neva sīlaṃ vināsetvā attabhāvaṃ posetā hoti. Evaṃ saṅkhārapariggaho sīlaṃ anurakkhati.

ចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ រក្សាសីលដូចម្តេច? ព្រោះថា បុគ្គលណាគ្មានចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ កាលបើជំងឺកើតឡើង រមែងក្តៅក្រហាយ បុគ្គលនោះកាលត្រូវជំងឺបៀតបៀន មានចិត្តរាយមាយ សូម្បីធ្វើសីលឲ្យវិនាស ក៏ព្យាយាមធ្វើការរំងាប់ជំងឺ។ ចំណែកបុគ្គលណាមានចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ បុគ្គលនោះសង្កត់សង្កិននូវទុក្ខព្រោះជំងឺនោះហើយ ចូលកាន់សមាបត្តិ ក្នុងខណៈនៃសមាបត្តិ ទុក្ខរមែងទៅឆ្ងាយ សុខដ៏មានកម្លាំងជាងរមែងកើតឡើង។ ចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ រក្សាសីលយ៉ាងនេះឯង។ ការកំណត់ដឹងសង្ខារ រក្សាសីលដូចម្តេច? ព្រោះថា បុគ្គលណាគ្មានការកំណត់ដឹងសង្ខារ ភាពជាគ្រឿងប្រកាន់មាំដ៏មានកម្លាំងក្នុងអត្តភាពថា «រូបរបស់អញ វិញ្ញាណរបស់អញ» រមែងមានដល់បុគ្គលនោះ បុគ្គលនោះកាលបើភ័យមានអត់បាយ និងជំងឺជាដើមប្រហែលនោះមកដល់ សូម្បីធ្វើសីលឲ្យវិនាស ក៏ចិញ្ចឹមអត្តភាព។ ចំណែកបុគ្គលណាមានការកំណត់ដឹងសង្ខារ ភាពជាគ្រឿងប្រកាន់មាំដ៏មានកម្លាំង ឬសេចក្តីស្រឡាញ់ក្នុងអត្តភាព រមែងមិនមានដល់បុគ្គលនោះឡើយ បុគ្គលនោះកាលបើភ័យមានអត់បាយ និងជំងឺជាដើមប្រហែលនោះមកដល់ សូម្បីតែពោះវៀនទាំងឡាយរបស់គាត់លូនចេញមកខាងក្រៅក្តី សូម្បីតែស្ងួតស្វិតទៅក្តី ឬដាច់ជាកង់ៗជា ១០០ ភាគ ជា ១០០០ ភាគក្តី ក៏មិនធ្វើសីលឲ្យវិនាស ដើម្បីចិញ្ចឹមអត្តភាពឡើយ។ ការកំណត់ដឹងសង្ខារ រក្សាសីលយ៉ាងនេះឯង។

‘‘Brūhetā suññāgārāna’’nti iminā pana tasseva ubhayassa brūhanā vaḍḍhanā sātaccakiriyā dassitā. Evaṃ bhagavā yasmā ‘‘sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ…pe… bhāvanīyo cā’’ti ime cattāro dhamme ākaṅkhantena natthaññaṃ kiñci kātabbaṃ, aññadatthu sīlādiguṇasamannāgateneva bhavitabbaṃ. Īdiso hi sabrahmacārīnaṃ piyo hoti manāpo garu bhāvanīyo. Vuttampi hetaṃ –

ចំណែកពាក្យថា «Brūhetā suññāgārānaṃ» (អ្នកធ្វើផ្ទះស្ងាត់ឲ្យចម្រើន) នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញការធ្វើឲ្យចម្រើន ការធ្វើឲ្យកើនឡើង និងការធ្វើដោយហ្មត់ចត់នៃធម៌ទាំងពីរនោះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុតែបុគ្គលកាលប្រាថ្នាធម៌ទាំង ៤ នេះថា «អាត្មាអញគប្បីជាទីស្រឡាញ់របស់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ...បេ... និងជាទីគោរព» មិនត្រូវធ្វើកិច្ចដទៃណាមួយឡើយ ដោយពិត ត្រូវតែជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយគុណមានសីលជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា សព្រហ្មចារីបុគ្គលបែបនេះ រមែងជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីគោរព និងជាទីចម្រើនចិត្តរបស់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ។ សេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានត្រាស់ទុកមកហើយថា៖

‘‘Sīladassanasampannaṃ, dhammaṭṭhaṃ saccavedinaṃ;

Attano kamma kubbānaṃ, taṃ jano kurute piya’’nti. (dha. pa. 217);

«ជនទាំងឡាយ រមែងធ្វើបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីលនិងទស្សនៈ ឋិតនៅក្នុងធម៌ ដឹងនូវសច្ចៈ ធ្វើនូវកិច្ចរបស់ខ្លួន ឲ្យជាទីស្រឡាញ់។» (ធម្មបទគាថា ២១៧)

Tasmā ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ…pe… sīlesvevassa paripūrakārī…pe… suññāgārāna’’nti vatvā idāni yasmā paccayalābhādiṃ [Pg.344] patthayantenapi idameva karaṇīyaṃ, na aññaṃ kiñci, tasmā ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu lābhī assa’’ntiādimāha. Lābhī assanti lābhāsāya saṃvarasīlaparipūraṇaṃ pāḷiyaṃ āgataṃ. Kimīdisaṃ bhagavā anujānātīti? Na bhagavā sabhāvena īdisaṃ anujānāti, mahākāruṇikatāya pana puggalajjhāsayena evaṃ vuttanti dassento ‘‘na bhagavā’’tiādimāha. Tattha ghāsesanaṃ chinnakatho, na vācaṃ payuttaṃ bhaṇeti chinnakatho mūgo viya hutvā obhāsaparikathānimittaviññattipayuttaṃ ghāsesanaṃ vācaṃ na bhaṇe, na katheyyāti attho. Puggalajjhāsayavasenāti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘yesaṃ hī’’tiādimāha. Raso sabhāvabhūto ānisaṃso rasānisaṃso.

ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បើភិក្ខុប្រាថ្នាថា អាត្មាអញគប្បីជាទីស្រឡាញ់របស់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ...បេ... គប្បីជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយ...បេ... ក្នុងផ្ទះដ៏ស្ងាត់» ដូច្នេះហើយ ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែសូម្បីបុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានូវការបានបច្ច័យជាដើម ក៏ត្រូវធ្វើតែកិច្ចនេះឯង មិនមែនកិច្ចដទៃឡើយ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បើភិក្ខុប្រាថ្នាថា អាត្មាអញគប្បីជាអ្នកបាន (នូវចីវរជាដើម)»។ ពាក្យថា «Lābhī assa» (គប្បីជាអ្នកបាន) នេះ សំដៅដល់ការបំពេញសីលសំវរៈព្រោះចង់បានលាភ ដែលមានមកក្នុងព្រះបាលី។ សួរថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតសេចក្តីបែបនេះឬ? ឆ្លើយថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានអនុញ្ញាតសេចក្តីបែបនេះដោយសភាវៈឡើយ ប៉ុន្តែព្រោះព្រះអង្គមានព្រះមហាករុណា ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះទៅតាមអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គល កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «na bhagavā» (ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនមែន...)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ghāsesanaṃ chinnakatho» (អ្នកមានវាចាដាច់ស្រឡះក្នុងការស្វែងរកអាហារ) សេចក្តីថា មិននិយាយវាចាដែលប្រកបដោយការស្វែងរកអាហារ គឺធ្វើខ្លួនដូចជាមនុស្សគរ មិននិយាយ មិនពោលវាចាដែលប្រកបដោយការធ្វើនិមិត្ត ការនិយាយបញ្ឆិតបញ្ឆៀង និងការធ្វើវិញ្ញត្តិ ដើម្បីស្វែងរកអាហារឡើយ។ ពាក្យថា «Puggalajjhāsayasena» (ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គល) គឺកាលនឹងពន្យល់សេចក្តីដែលពោលដោយសង្ខេប ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «yesaṃ hi» (ព្រោះថា បុគ្គលទាំងឡាយណា...)។ ពាក្យថា «rasānisaṃso» គឺអានិសង្សដែលជាសភាវៈផ្ទាល់ខ្លួន (រសនិងអានិសង្ស)។

Paccayadānakārāti cīvarādipaccayadānavasena pavattakārā. Mahapphalā mahānisaṃsāti ubhayametaṃ atthato ekaṃ, byañjanameva nānaṃ. ‘‘Pañcime, gahapatayo, ānisaṃsā’’tiādīsu (mahāva. 285) hi ānisaṃsasaddo phalapariyāyopi hoti. Mahantaṃ vā lokiyasukhaṃ phalanti pasavantīti mahapphalā, mahato lokuttarasukhassa paccayā hontīti mahānisaṃsā. Tenāha ‘‘lokiyasukhena phalabhūtenā’’tiādi.

ពាក្យថា «Paccayadānakārā» សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយអ្នកធ្វើការប្រគេនបច្ច័យ មានចីវរជាដើម។ ពាក្យថា «Mahapphalā mahānisaṃsā» នេះ ធម៌ទាំងពីរនេះមានសេចក្តីដូចគ្នា ខុសគ្នាតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ក្នុងសូត្រមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ អានិសង្សទាំងឡាយ ៥ យ៉ាងនេះ» ពាក្យថា «អានិសង្ស» នេះ ក៏ជាវចនៈជំនួសឲ្យពាក្យថា «ផល» ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ជនទាំងឡាយរមែងបង្កើតផលគឺលោកិយសុខដ៏ធំធេង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «មានផលច្រើន» (mahapphalā) ជនទាំងឡាយរមែងជាបច្ច័យដល់លោកុត្តរសុខដ៏ធំធេង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «មានអានិសង្សច្រើន» (mahānisaṃsā)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «lokiyasukhena phalabhūtena» (ដោយលោកិយសុខដែលជាផល) ដូច្នេះជាដើម។

Peccabhavaṃ gatāti petūpapattivasena nibbattiṃ upagatā. Te pana yasmā idha katakālakiriyā kālena katajīvitupacchedā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘kālakatā’’ti. Sassusasurā ca tappakkhikā ca sassusasurapakkhikā. Te ñātiyonisambandhena āvāhavivāhasambandhavasena sambaddhā ñātī. Sālohitāti yonisambandhavasena. Ekalohitabaddhāti ekena samānena lohitasambandhena sambaddhā. Pasannacittoti pasannacittako. Kālakato pitā vā mātā vā petayoniyaṃ uppannoti adhikārato viññāyatīti vuttaṃ. Mahānisaṃsameva hotīti tassa tathāsīlasampannattāti adhippāyo.

ពាក្យថា «Peccabhavaṃ gatā» សេចក្តីថា ដល់នូវការកើតឡើងដោយអំណាចនៃការទៅកើតជាប្រេត។ ចំណែកជនទាំងឡាយនោះ ព្រោះតែជាអ្នកធ្វើមរណកាលក្នុងលោកនេះ គឺមានការផ្តាច់បង់ជីវិតទៅតាមកាលវេលា ហេតុនោះ ទើបហៅថា «kālakatā» (អ្នកធ្វើមរណកាលហើយ)។ ពាក្យថា «sassusasurapakkhikā» គឺម្តាយក្មេកឪពុកក្មេក និងជនទាំងឡាយដែលជាពួករបស់ម្តាយក្មេកឪពុកក្មេកនោះ។ ជនទាំងឡាយនោះ ជាញាតិដែលទាក់ទងគ្នាដោយសារការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ និងការទាក់ទងគ្នាតាមខ្សែស្រឡាយញាតិ។ ពាក្យថា «Sālohitā» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការទាក់ទងគ្នាតាមកំណើត។ ពាក្យថា «Ekalohitabaddhā» សេចក្តីថា ទាក់ទងគ្នាដោយសារលោហិតតែមួយស្មើគ្នា។ ពាក្យថា «Pasannacitto» សេចក្តីថា មានចិត្តជ្រះថ្លា។ ពាក្យថា «មាតាឬបិតាដែលធ្វើមរណកាលទៅហើយ ទៅកើតក្នុងកំណើតប្រេត» នេះ លោកពោលទុកដោយដឹងបានតាមអធិការ (ប្រធានបទ)។ ពាក្យថា «រមែងមានអានិសង្សច្រើនជាប្រាកដ» សេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះតែភិក្ខុនោះជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីលបែបនោះ។

Ajjhottharitāti madditā. Na ca maṃ arati saheyyāti maṃ ca arati na abhibhaveyya na maddeyya na ajjhotthareyya. Uppannanti jātaṃ nibbattaṃ. Sīlādiguṇayutto hi aratiñca ratiñca sahati ajjhottharati, madditvā tiṭṭhati, tasmā īdisamattānaṃ icchantenapi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti [Pg.345] dasseti. Cittutrāso bhāyatīti bhayaṃ, ārammaṇaṃ bhāyati etasmāti bhayaṃ. Taṃ duvidhampi bhayaṃ bheravañca sahati abhibhavatīti bhayabheravasaho. Sīlādiguṇayutto hi bhayabheravaṃ sahati ajjhottharati, madditvā tiṭṭhati ariyakoṭiyavāsī mahādattatthero viya.

ពាក្យថា «Ajjhottharitā» សេចក្តីថា គ្របសង្កត់ (ឬជាន់ឈ្លី)។ ពាក្យថា «Na ca maṃ arati saheyya» សេចក្តីថា សេចក្តីមិនត្រេកអរ (អរតិ) មិនគប្បីគ្របសង្កត់ មិនគប្បីជាន់ឈ្លី មិនគប្បីសង្កត់សង្កិននូវតថាគតឡើយ។ ពាក្យថា «Uppannaṃ» សេចក្តីថា កើតឡើងហើយ សម្រេចហើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើម រមែងគ្របសង្កត់ សង្កត់សង្កិន ជាន់ឈ្លីនូវអរតិ (សេចក្តីមិនត្រេកអរ) និងរតិ (សេចក្តីត្រេកអរ) បាន ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបបង្ហាញថា សូម្បីបុគ្គលកាលប្រាថ្នាខ្លួនឲ្យជាបែបនេះ ក៏ត្រូវតែជាអ្នកប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើមដែរ។ សេចក្តីតក់ស្លុតនៃចិត្ត ឈ្មោះថា «ភ័យ» (សេចក្តីខ្លាច) ម្យ៉ាងទៀត អារម្មណ៍ដែលសត្វខ្លាចចំពោះអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា «ភ័យ»។ បុគ្គលណាគ្របសង្កត់ ឈ្នះនូវភ័យទាំងពីរយ៉ាងនោះ និងសេចក្តីតក់ស្លុត (ភេរវៈ) ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «អ្នកគ្របសង្កត់នូវភ័យនិងភេរវៈ» (bhayabheravasaho)។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើម រមែងគ្របសង្កត់ សង្កត់សង្កិន ជាន់ឈ្លីនូវភ័យនិងភេរវៈបាន ដូចជាព្រះមហាទត្តត្ថេរ ដែលគង់នៅក្នុងអរិយគោដិវិហារ ដូច្នោះឯង។

Thero kira maggaṃ paṭipanno aññataraṃ pāsādikaṃ araññaṃ disvā ‘‘idhevajja samaṇadhammaṃ katvā gamissāmī’’ti maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle saṅghāṭiṃ paññapetvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Rukkhadevatāya dārakā therassa sīlatejena sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā vissaramakaṃsu. Devatāpi sakalarukkhaṃ cālesi. Thero acalova nisīdi. Sā devatā dhūmāyi pajjali. Neva sakkhi theraṃ cāletuṃ. Tato upāsakavaṇṇenāgantvā vanditvā aṭṭhāsi. ‘‘Ko eso’’ti vuttā ‘‘ahaṃ, bhante, tasmiṃ rukkhe adhivatthā devatā’’ti avoca. Tvaṃ ete vikāre akāsīti. Āma, bhanteti. ‘‘Kasmā’’ti ca vuttā āha ‘‘tumhākaṃ, bhante, sīlatejena dārakā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā vissaramakaṃsu, sāhaṃ tumhe palāpetuṃ evamakāsi’’nti. Thero āha ‘‘atha kasmā ‘idha, bhante, mā vasatha, mayhaṃ aphāsuka’nti paṭikacceva nāvacāsi, idāni pana mā maṃ kiñci avaca, ‘ariyakoṭiyamahādatto amanussabhayena gato’ti vacanato lajjāmi, tenāhaṃ idheva vasissaṃ, tvaṃ pana ajjekadivasaṃ yattha katthaci vasāhī’’ti. Evaṃ sīlādiguṇayutto bhayabheravasaho hoti, tasmā īdisamattānaṃ icchantenapi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti dasseti. Dutiyādīni uttānatthāni.

ឮថា ព្រះថេរៈកាលដើរតាមផ្លូវ បានឃើញព្រៃគួរជាទីជ្រះថ្លាមួយកន្លែង ក៏គិតថា «ថ្ងៃនេះ អាត្មាអញនឹងធ្វើសមណធម៌ក្នុងទីនេះសិន សឹមដើរទៅ» ទើបវាងចេញពីផ្លូវ ទៅក្រាលសង្ឃាដិទៀបរុក្ខមូលមួយកន្លែង ហើយអង្គុយពត់ភ្នែន។ ពួកកូនៗរបស់រុក្ខទេវតា មិនអាចស្ថិតនៅតាមសភាវៈរបស់ខ្លួនបានឡើយ ព្រោះតេជះនៃសីលរបស់ព្រះថេរៈ ក៏ស្រែកយំទ្រហឹង។ សូម្បីទេវតាក៏ធ្វើដើមឈើទាំងមូលឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រ។ ចំណែកព្រះថេរៈគង់នៅស្ងៀមមិនកម្រើកឡើយ។ ទេវតានោះក៏ធ្វើឲ្យមានផ្សែងហុយឡើង ឲ្យមានភ្លើងឆេះឡើង។ ប៉ុន្តែមិនអាចធ្វើព្រះថេរៈឲ្យកម្រើកបានឡើយ។ លំដាប់នោះ ទេវតានោះក៏កាឡាខ្លួនជាឧបាសក ដើរមកថ្វាយបង្គំហើយឈរនៅ។ កាលព្រះថេរៈសួរថា «អ្នកជាអ្នកណា?» ក៏ឆ្លើយថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំព្រះករុណាជាទេវតាដែលអាស្រ័យនៅដើមឈើនោះ»។ ព្រះថេរៈសួរថា «អ្នកឯងធ្វើការប្រែប្រួលទាំងនេះឬ?» ទេវតាឆ្លើយថា «ករុណា បពិត្រលោកម្ចាស់»។ កាលព្រះថេរៈសួរថា «ព្រោះហេតុអ្វី?» ទេវតាក៏ពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ព្រោះតេជះនៃសីលរបស់លោកម្ចាស់ ពួកកូនៗរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាមិនអាចស្ថិតនៅតាមសភាវៈរបស់ខ្លួនបាន ក៏ស្រែកយំទ្រហឹង ខ្ញុំព្រះករុណាដើម្បីចង់ឲ្យលោកម្ចាស់រត់ចេញទៅ ទើបបានធ្វើការប្រែប្រួលយ៉ាងនេះ»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ចុះហេតុអ្វី ក៏អ្នកមិនប្រាប់ជាមុនថា 'បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមកុំគង់នៅទីនេះឡើយ ព្រោះធ្វើឲ្យខ្ញុំព្រះករុណាមិនសប្បាយចិត្ត' ឥឡូវនេះ សូមអ្នកកុំនិយាយអ្វីនឹងអាត្មាឡើយ អាត្មាខ្មាសគេព្រោះពាក្យថា 'ព្រះមហាទត្តត្ថេរ នៅអរិយគោដិវិហារ រត់ទៅបាត់ហើយ ព្រោះខ្លាចអមនុស្ស' ហេតុនោះ អាត្មាគង់នៅទីនេះឯង ចំណែកអ្នក ចូរទៅនៅក្នុងទីណាមួយសិនចុះ សម្រាប់ថ្ងៃនេះតែមួយថ្ងៃ»។ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើម រមែងជាអ្នកគ្របសង្កត់នូវភ័យនិងភេរវៈយ៉ាងនេះឯង ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបបង្ហាញថា សូម្បីបុគ្គលកាលប្រាថ្នាខ្លួនឲ្យជាបែបនេះ ក៏ត្រូវតែជាអ្នកប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើមដែរ។ ចំណែកបទទី ២ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

Ākaṅkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអាកង្ខសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

5-10. Migasālāsuttādivaṇṇanā

៥-១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃមិគសាលាសូត្រជាដើម

75-80. Pañcame imassa hi puggalassa sīlavirahitassa paññā sīlaṃ paridhovatīti akhaṇḍādibhāvāpādanena sīlaṃ ādimajjhapariyosānesu paññāya [Pg.346] suvisodhitaṃ karoti. Yassa hi abbhantare sīlasaṃvaro natthi, ugghaṭitaññutāya pana cātuppadikagāthāpariyosāne paññāya sīlaṃ dhovitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ paññāya sīlaṃ dhovati nāma seyyathāpi santatimahāmatto.

៧៥-៨០. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា «imassa hi puggalassa sīlavirahitassa paññā sīlaṃ paridhovati» (ព្រោះថា បញ្ញារបស់បុគ្គលអ្នកប្រាសចាកសីលនេះ រមែងលាងជម្រះសីល) សេចក្តីថា បុគ្គលរមែងធ្វើសីលឲ្យស្អាតល្អដោយបញ្ញា ក្នុងកាលជាខាងដើម កណ្តាល និងទីបំផុត ដោយការធ្វើសីលមិនឲ្យដាច់ធ្លាយជាដើម។ ព្រោះថា បុគ្គលណាគ្មានសីលសំវរៈក្នុងខាងក្នុងឡើយ ប៉ុន្តែដោយភាពជាឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គល ក្នុងពេលចប់គាថាមានបួនបាទ ក៏លាងជម្រះសីលដោយបញ្ញា ហើយសម្រេចព្រះអរហត្តព្រមដោយបដិសម្ភិទាទាំងឡាយ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា «លាងជម្រះសីលដោយបញ្ញា» ដូចជាសន្តតិមហាមាត្យ ដូច្នោះឯង។

Sīlavā pana paññaṃ dhovati. Yassa (dī. ni. aṭṭha. 1.317) hi puthujjanassa sīlaṃ saṭṭhiasītivassāni akhaṇḍaṃ hoti, so maraṇakālepi sabbakilese ghātetvā sīlena paññaṃ dhovitvā arahattaṃ gaṇhāti kandarasālapariveṇe mahāsaṭṭhivassatthero viya. There kira maraṇamañce nipajjitvā balavavedanāya nitthunante tissamahārājā ‘‘theraṃ passissāmī’’ti gantvā pariveṇadvāre ṭhito taṃ saddaṃ sutvā pucchi ‘‘kassa saddo aya’’nti. Therassa nitthunanasaddoti. ‘‘Pabbajjāya saṭṭhivassena vedanāpariggahamattampi na kataṃ, idāni na taṃ vandissāmī’’ti nivattitvā mahābodhiṃ vandituṃ gato. Tato upaṭṭhākadaharo theraṃ āha ‘‘kiṃ no, bhante, lajjāpetha, saddhopi rājā vippaṭisārī hutvā ‘na vandissāmī’ti gato’’ti. Kasmā, āvusoti? Tumhākaṃ nitthunanasaddaṃ sutvāti. ‘‘Tena hi me okāsaṃ karothā’’ti vatvā vedanaṃ vikkhambhetvā arahattaṃ patvā daharassa saññaṃ adāsi ‘‘gacchāvuso, idāni rājānaṃ amhe vandāpehī’’ti. Daharo gantvā ‘‘idāni kira theraṃ vandathā’’ti āha. Rājā susumārapatitena theraṃ vandanto ‘‘nāhaṃ ayyassa arahattaṃ vandāmi, puthujjanabhūmiyaṃ pana ṭhatvā rakkhitasīlameva vandāmī’’ti āha. Evaṃ sīlena paññaṃ dhovati nāma. Sesaṃ vuttameva. Chaṭṭhādīsu natthi vattabbaṃ.

ចំណែកបុគ្គលអ្នកមានសីល រមែងលាងជម្រះបញ្ញា។ ព្រោះថា បុថុជ្ជនណាមានសីលមិនដាច់ធ្លាយអស់រយៈពេល ៦០ ឆ្នាំ ឬ ៨០ ឆ្នាំ បុគ្គលនោះសូម្បីក្នុងកាលជិតស្លាប់ ក៏កម្ចាត់កិលេសទាំងពួង លាងជម្រះបញ្ញាដោយសីល ហើយសម្រេចព្រះអរហត្ត ដូចជាព្រះមហាថេរៈមានវស្សា ៦០ ក្នុងកន្ទរសាលបរិវេណ ដូច្នោះឯង។ ឮថា កាលព្រះថេរៈសម្រាន្តលើគ្រែជិតមរណៈ ស្រែកថ្ងូរព្រោះវេទនាដ៏ខ្លាំងក្លា ព្រះបាទតិស្សមហារាជទ្រង់យាងទៅដោយព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងទៅសួរសុខទុក្ខព្រះថេរៈ» កាលទ្រង់ឈរនៅទ្វារបរិវេណ បានឮសំឡេងនោះ ក៏ត្រាស់សួរថា «សំឡេងនោះជាសំឡេងរបស់អ្នកណា?» ពួកភិក្ខុក្រាបបង្គំទូលថា «ជាសំឡេងថ្ងូររបស់ព្រះថេរៈ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ព្រះថេរៈបួសអស់រយៈពេល ៦០ វស្សាហើយ សូម្បីតែការកំណត់ដឹងវេទនាក៏មិនទាន់ធ្វើបានផង ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងមិនថ្វាយបង្គំលោកឡើយ» ទើបទ្រង់យាងត្រឡប់ទៅថ្វាយបង្គំព្រះមហាពោធិវិញ។ លំដាប់នោះ ភិក្ខុដហរៈជាអ្នកបម្រើ បានពោលនឹងព្រះថេរៈថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ហេតុអ្វីក៏លោកម្ចាស់ធ្វើឲ្យពួកខ្ញុំព្រះករុណាខ្មាសគេយ៉ាងនេះ សូម្បីព្រះរាជាដែលមានសេចក្តីជ្រះថ្លា ក៏ទ្រង់ស្តាយក្រោយ ហើយមានព្រះរាជឱង្ការថា 'អាត្មាអញមិនថ្វាយបង្គំឡើយ' រួចយាងត្រឡប់ទៅវិញហើយ»។ ព្រះថេរៈសួរថា «ម្នាលអាវុសោ ព្រោះហេតុអ្វី?» ភិក្ខុដហរៈឆ្លើយថា «ព្រោះបានឮសំឡេងថ្ងូររបស់លោកម្ចាស់»។ ព្រះថេរៈពោលថា «បើដូច្នោះ ចូរផ្តល់ឱកាសឲ្យអាត្មាសិន» រួចហើយក៏សង្កត់សង្កិនវេទនា សម្រេចព្រះអរហត្ត ហើយធ្វើសញ្ញាប្រាប់ភិក្ខុដហរៈថា «ម្នាលអាវុសោ ចូរទៅចុះ ឥឡូវនេះ ចូរនាំព្រះរាជាមកថ្វាយបង្គំអាត្មាចុះ»។ ភិក្ខុដហរៈទៅហើយក្រាបបង្គំទូលថា «ឥឡូវនេះ សូមព្រះអង្គយាងទៅថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈចុះ»។ ព្រះរាជាកាលទ្រង់ក្រាបថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈដោយការក្រាបថ្វាយបង្គំយ៉ាងទន់ភ្លន់ (ដូចជាក្រពើធ្លាក់ចុះ) ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «ខ្ញុំព្រះករុណាមិនមែនថ្វាយបង្គំព្រះអរហត្តរបស់លោកម្ចាស់ឡើយ ប៉ុន្តែខ្ញុំព្រះករុណាថ្វាយបង្គំសីលដែលលោកម្ចាស់បានរក្សាទុកល្អហើយ ក្នុងខណៈដែលស្ថិតនៅក្នុងបុថុជ្ជនភូមិប៉ុណ្ណោះ»។ នេះឈ្មោះថា «លាងជម្រះបញ្ញាដោយសីល» យ៉ាងនេះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចដែលបានពោលមកហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៦ ជាដើម គ្មានសេចក្តីអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។

Migasālāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃមិគសាលាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

Ākaṅkhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអាកង្ខវគ្គ ចប់ហើយ។

(9) 4. Theravaggo

(៩) ៤. ថេរវគ្គ

1-8. Vāhanasuttādivaṇṇanā

១-៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃពាហនសូត្រជាដើម

81-88. Catutthassa paṭhame vimariyādīkatenāti nimmariyādīkatena. Cetasāti evaṃvidhena cittena viharati. Tattha dve mariyādā kilesamariyādā ca ārammaṇamariyādā ca. Sace hissa rūpādike ārabbha rāgādayo [Pg.347] uppajjeyyuṃ, kilesamariyādā tena katā bhaveyya. Tesu panassa ekopi na uppannoti kilesamariyādā natthi. Sace panassa rūpādidhamme āvajjentassa ekacce āpāthaṃ nāgaccheyyuṃ, evamassa ārammaṇamariyādā bhaveyya. Te panassa dhamme āvajjentassa āpāthaṃ anāgatadhammo nāma natthīti ārammaṇamariyādāpi natthi. Idha pana kilesamariyādā adhippetāti āha ‘‘kilesamariyādaṃ bhinditvā’’tiādi. Tatiyādīsu natthi vattabbaṃ.

៨១-៨៨. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា «vimariyādīkatena» សេចក្តីថា ដែលមិនមានដែនកំណត់ (ឬដែលបំផ្លាញដែនកំណត់ហើយ)។ ពាក្យថា «cetasā» សេចក្តីថា រមែងនៅដោយចិត្តមានសភាពបែបនេះ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ដែនកំណត់មាន ២ យ៉ាងគឺ ដែនកំណត់គឺកិលេស និងដែនកំណត់គឺអារម្មណ៍។ ព្រោះថា ប្រសិនបើកិលេសមានរាគៈជាដើម កើតឡើងចំពោះរូបារម្មណ៍ជាដើមរបស់ព្រះអង្គ ដែនកំណត់គឺកិលេស គប្បីជាដែនកំណត់ដែលព្រះអង្គធ្វើហើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងអារម្មណ៍ទាំងនោះ សូម្បីតែកិលេសមួយក៏មិនកើតឡើងដល់ព្រះអង្គឡើយ ហេតុនោះ ដែនកំណត់គឺកិលេស ទើបមិនមាន។ ប្រសិនបើកាលព្រះអង្គទ្រង់ពិចារណាធម៌មានរូបជាដើម ធម៌ខ្លះមិនមកប្រាកដក្នុងគន្លង (នៃញាណ) ទេ ដែនកំណត់គឺអារម្មណ៍ គប្បីមានដល់ព្រះអង្គយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ កាលព្រះអង្គទ្រង់ពិចារណាធម៌ទាំងឡាយនោះ ធម៌ដែលមិនមកប្រាកដក្នុងគន្លង មិនមានឡើយ ហេតុនោះ សូម្បីដែនកំណត់គឺអារម្មណ៍ ក៏មិនមានដែរ。 ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកដែនកំណត់គឺកិលេស ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «kilesamariyādaṃ bhinditvā» (បំផ្លាញដែនកំណត់គឺកិលេសហើយ) ដូច្នេះជាដើម។ ក្នុងសូត្រទី ៣ ជាដើម គ្មានសេចក្តីអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។

Vāhanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃពាហនសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

9-10. Kokālikasuttādivaṇṇanā

៩-១០. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃកោការិកសូត្រជាដើម

89-90. Navame (saṃ. ni. ṭī. 1.1.181) kokālikanāmakā dve bhikkhū. Tato idhādhippetaṃ niddhāretvā dassetuṃ ‘‘koyaṃ kokāliko’’ti pucchā. Suttassa aṭṭhuppattiṃ dassetuṃ ‘‘kasmā ca upasaṅkamī’’ti pucchā. Ayaṃ kirātiādi yathākkamaṃ tāsaṃ vissajjanaṃ. Vivekavāsaṃ vasitukāmattā appicchatāya ca mā no kassaci…pe… vasiṃsu. Āghātaṃ uppādesi attano icchāvighātanato. Therā bhikkhusaṅghassa niyyādayiṃsu payuttavācāya akatattā therehi ca adāpitattā. Pubbepi…pe… maññeti iminā therānaṃ kohaññe ṭhitabhāvaṃ āsaṅkati avaṇe vaṇaṃ passanto viya, suparisuddhe ādāsatale jallaṃ uṭṭhāpento viya ca.

៨៩-៩០. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបួន (សំ. និ. ដី. ១.១.១៨១) មានភិក្ខុពីររូបឈ្មោះ កោការិកៈ។ ហេតុនោះ ដើម្បីកំណត់យកភិក្ខុដែលចង់សំដៅក្នុងទីនេះមកបង្ហាញ ទើបមានសំណួរថា "កោយំ កោការិកោ" (តើកោការិកៈនេះជាអ្នកណា?)។ ដើម្បីបង្ហាញនូវហេតុដែលនាំឲ្យកើតសូត្រនេះ ទើបមានសំណួរថា "កស្មា ច ឧបសង្កមី" (ហើយហេតុអ្វីបានជាចូលទៅគាល់?)។ ពាក្យថា "អយំ កិរ" (ឮថា ភិក្ខុនេះ) ជាដើម គឺជាចម្លើយនៃសំណួរទាំងនោះតាមលំដាប់។ ព្រោះតែចង់រស់នៅក្នុងទីស្ងាត់ និងព្រោះតែភាពជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច ទើបពួកលោកគិតថា "កុំឲ្យនរណាម្នាក់...បេ..." ហើយក៏បានរស់នៅ។ ភិក្ខុកោការិកៈបានបង្កើតសេចក្តីក្រោធខឹង ព្រោះតែការខកបំណងរបស់ខ្លួន។ ព្រះថេរៈទាំងឡាយបានប្រគល់ (សេនាសនៈ) ថ្វាយដល់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ ព្រោះតែពួកលោកមិនបានធ្វើដោយពាក្យសម្តីដែលបានចាត់ចែងទុក និងព្រោះតែព្រះថេរៈទាំងឡាយមិនបានបង្គាប់ឲ្យគេប្រគល់ឲ្យ។ ពាក្យថា "បុព្វេបិ...បេ... មញ្ញេ" (ពីមុនមកផងដែរ...បេ... ខ្ញុំស្មានថា) នេះ ភិក្ខុកោការិកៈតែងសង្ស័យចំពោះភាពជាអ្នកបោកប្រាស់របស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ដូចជាបុគ្គលដែលព្យាយាមរកដំបៅនៅលើកន្លែងដែលមិនមានដំបៅ ឬដូចជាបុគ្គលដែលព្យាយាមធ្វើឲ្យមានស្នាមប្រឡាក់នៅលើផ្ទៃកញ្ចក់ដ៏ស្អាតស្អំដូច្នោះឯង។

Aparajjhitvāti bhagavato sammukhā ‘‘pāpabhikkhū jātā’’ti vatvā. Mahāsāvajjadassanatthanti mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ, ayameva vā pāṭho. Māhevanti mā evamāha, mā evaṃ bhaṇi. Saddhāya ayo uppādo saddhāyo, taṃ āvahatīti saddhāyikoti āha ‘‘saddhāya āgamakaro’’ti. Saddhāyikoti vā saddhāya ayitabbo, saddheyyoti attho. Tenāha ‘‘saddhātabbavacano vā’’ti.

«Aparajjhitvā» គឺពោលសំដៅការនិយាយចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «ពួកភិក្ខុអាក្រក់កើតឡើងហើយ»។ «Mahāsāvajjadassanatthaṃ» គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមានទោសដ៏ធំ ឬក៏មានបាឋៈយ៉ាងនេះឯង។ «Māhevaṃ» គឺកុំពោលយ៉ាងនោះ កុំនិយាយយ៉ាងនោះឡើយ។ សេចក្តីកើតឡើងនៃសទ្ធា ឈ្មោះថា សទ្ធាយៈ ធម៌ណាដែលនាំមកនូវសទ្ធាយៈនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា សទ្ធាយិកៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «អ្នកធ្វើការមកដល់ដោយសទ្ធា»។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «Saddhāyiko» គឺគួរចូលទៅជិតដោយសទ្ធា សេចក្តីថា គួរជឿជាក់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ឬថា មានវាចាគួរជឿជាក់»។

Pīḷakā nāma bāhirato paṭṭhāya aṭṭhīni bhindanti, imā pana paṭhamaṃyeva aṭṭhīni bhinditvā uggatā. Tenāha ‘‘aṭṭhīni bhinditvā uggatāhi piḷakāhī’’ti. Taruṇabeluvamattiyoti taruṇabillaphalamattiyo. Visagilitoti khittapaharaṇo[Pg.348]. Tañca baḷisaṃ visasamaññā loke. Ārakkhadevatānaṃ saddaṃ sutvāti padaṃ ānetvā sambandho.

ធម្មតា បូសទាំងឡាយ តែងបែកធ្លាយឆ្អឹងតាំងពីខាងក្រៅទៅ ប៉ុន្តែ បូសទាំងនេះ បែកធ្លាយឆ្អឹងតាំងពីដំបូងបង្អស់ហើយទើបដុះឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយបូសទាំងឡាយដែលបែកធ្លាយឆ្អឹងហើយដុះឡើង»។ ពាក្យថា «Taruṇabeluvamattiyo» គឺមានទំហំប៉ុនផ្លែព្នៅខ្ចី។ ពាក្យថា «Visagilito» គឺដូចជាអ្នកដែលត្រូវគេចោលអាវុធត្រូវ។ ហើយផ្លែសន្ទូចនោះ ក្នុងលោកសន្មតថាដូចជាពិស។ ពាក្យថា «លុះឮសំឡេងនៃទេវតាអ្នករក្សា» គឺនាំយកបទនេះមកភ្ជាប់គ្នា។

Brahmaloketi suddhāvāsaloke. Varākoti anuggahavacanametaṃ. Hīnapariyāyoti keci. Piyasīlāti iminā etasmiṃ atthe niruttinayena pesalāti padasiddhīti dasseti. Kabarakkhīnīti byādhibalena paribhinnavaṇṇatāya kabarabhūtāni akkhīni. Yattakanti bhagavato vacanaṃ aññathā karontena yattakaṃ tayā aparaddhaṃ, tassa pamāṇaṃ natthīti attho. Yasmā anāgāmino nāma pahīnakāmacchandabyāpādā honti, tvañca diṭṭhikāmacchandabyāpādavasena idhāgato, tasmā yāvañca te idaṃ aparaddhanti evamettha attho daṭṭhabbo.

ពាក្យថា «Brahmaloke» គឺនៅក្នុងសុទ្ធាវាសព្រហ្មលោក។ ពាក្យថា «Varāko» នេះជាពាក្យសម្តែងការមិនអនុគ្រោះ។ អាចារ្យខ្លះពោលថា ជាពាក្យជំនួសឱ្យពាក្យថា ថោកទាប។ ពាក្យថា «Piyasīlā» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញការសម្រេចរូបនៃបទថា «Pesalā» តាមន័យនិរុត្តិក្នុងសេចក្តីនេះ ដោយពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «Kabarakkhīni» គឺភ្នែកដែលប្រែពណ៌ទៅជាក្រឡេកក្រឡាដោយកម្លាំងនៃរោគ។ ពាក្យថា «Yattakaṃ» សេចក្តីថា កាលដែលអ្នកធ្វើឱ្យខុសប្លែកពីព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ តើអ្នកបានប្រព្រឹត្តខុសមានប្រមាណប៉ុន្មាន គឺមិនមានប្រមាណឡើយ។ ព្រោះហេតុថា ព្រះអនាគាមីទាំងឡាយ តែងលះបង់កាមច្ឆន្ទៈ និងព្យាបាទៈបានហើយ ចំណែកឯអ្នកវិញ មកកាន់ទីនេះដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ កាមច្ឆន្ទៈ និងព្យាបាទៈ ព្រោះហេតុនោះ ការប្រព្រឹត្តខុសរបស់អ្នកនេះ មានប្រមាណត្រឹមណា សេចក្តីក្នុងបទនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។

Adiṭṭhippattoti appattadiṭṭhiko. Gilitaviso viya visaṃ gilitvā ṭhito viya. Kuṭhārisadisā mūlapacchindanaṭṭhena. Uttamattheti arahatte. Khīṇāsavoti vadati sunakkhatto viya acelaṃ korakkhattiyaṃ. Yo aggasāvako viya pasaṃsitabbo khīṇāsavo, taṃ ‘‘dussīlo aya’’nti vadati. Vicinātīti ācinoti pasavati. Pasaṃsiyanindā tāva sampannaguṇaparidhaṃsanavasena pavattiyā sāvajjatāya kaṭukavipākā, nindiyappasaṃsā pana kathaṃ tāya samavipākāti? Tattha avijjamānaguṇasamāropanena attano paresañca micchāpaṭipattihetubhāvato pasaṃsiyena tassa samabhāvakaraṇato ca. Lokepi hi asūraṃ sūrena samaṃ karonto gārayho hoti, pageva duppaṭipannaṃ suppaṭipannena samaṃ karontoti.

ពាក្យថា «Adiṭṭhippatto» គឺអ្នកមិនទាន់បានសម្រេចទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «Gilitaviso viya» គឺដូចជាបុគ្គលដែលលេបថ្នាំពិសហើយឈរនៅ។ ពាក្យថា «ដូចជាពូថៅ» ព្រោះអត្ថថា កាត់ផ្តាច់ឫសគល់។ ពាក្យថា «Uttamatthe» គឺក្នុងព្រះអរហត្ត។ ពាក្យថា «Khīṇāsavo» គឺពោលសំដៅដូចជា សុនក្ខត្តលិច្ឆវិ ពោលសរសើរអចេលកៈឈ្មោះ កោរក្ខត្តិយៈ ថាជាព្រះអរហន្ត។ បុគ្គលណាដែលជាព្រះខីណាស្រព គួរដល់ការសរសើរដូចជាព្រះអគ្គសាវក តែត្រឡប់ជាពោលចំពោះព្រះខីណាស្រពនោះថា «បុគ្គលនេះជាអ្នកទ្រុស្តសីល» ទៅវិញ។ ពាក្យថា «Vicināti» គឺសន្សំ បង្កើត។ ការនិន្ទាបុគ្គលដែលគួរពោលសរសើរ តែងមានផលជាទុក្ខក្តៅក្រហាយ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយការបំផ្លាញគុណធម៌ដែលពេញបរិបូណ៌ និងព្រោះភាពមានទោស ចុះការសរសើរបុគ្គលដែលគួរនិន្ទា តើមានផលស្មើគ្នានឹងការនិន្ទានោះដូចម្តេច? ក្នុងសេចក្តីនោះ ព្រោះការលើកតម្កើងគុណធម៌ដែលមិនមានពិត ព្រោះជាហេតុនៃការប្រតិបត្តិខុសរបស់ខ្លួនឯង និងអ្នកដទៃ និងព្រោះការធ្វើបុគ្គលនោះឱ្យស្មើគ្នានឹងបុគ្គលដែលគួរពោលសរសើរ។ ព្រោះថា សូម្បីតែក្នុងលោក បុគ្គលដែលធ្វើអ្នកមិនក្លាហានឱ្យស្មើនឹងអ្នកក្លាហាន ក៏រមែងត្រូវគេនិន្ទា ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់ការធ្វើបុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិខុសឱ្យស្មើនឹងបុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិត្រូវនោះ។

Sakena dhanenāti attano sāpateyyena. Ayaṃ appamattako aparādho diṭṭhadhammikattā sappatikārattā ca tassa. Ayaṃ mahantataro kali katūpacitassa samparāyikattā appatikārattā ca.

ពាក្យថា «Sakena dhanena» គឺដោយទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួន។ ការលេងភ្នាល់ចាញ់ទ្រព្យនោះ ជាកំហុសបន្តិចបន្តួច ព្រោះជាផលក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងព្រោះអាចកែខៃបាន។ ចំណែកឯទោសកំហុសដែលបុគ្គលបានធ្វើ និងសន្សំទុកនេះ ជាទោសកំហុសដ៏ធំធេងជាង ព្រោះជាផលក្នុងបរលោក និងព្រោះមិនអាចកែខៃបានឡើយ។

Nirabbudoti gaṇanāviseso esoti āha ‘‘nirabbudagaṇanāyā’’ti, satasahassaṃ nirabbudānanti attho. Yamariyagarahī nirayaṃ upetīti ettha yathāvuttaāyuppamāṇaṃ pākatikavasena ariyūpavādinā vuttanti veditabbaṃ. Aggasāvakānaṃ pana guṇamahantatāya tatopi ativiya mahantataramevāti vadanti.

ពាក្យថា «Nirabbudo» នេះជាឈ្មោះវិធីរាប់ដ៏វិសេស ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយការរាប់ឈ្មោះនិរព្វុទៈ» សេចក្តីថា មួយសែននិរព្វុទៈ។ ក្នុងបទថា «Yamariyagarahī nirayaṃ upeti» នេះ គប្បីជ្រាបថា ប្រមាណអាយុដែលពោលមកហើយនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកបុគ្គលអ្នកពោលបង្កាច់ព្រះអរិយបុគ្គលជាប្រក្រតីទូទៅ។ ប៉ុន្តែ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយពោលថា ចំពោះព្រះអគ្គសាវកទាំងឡាយ ព្រោះភាពជាអ្នកមានគុណដ៏ធំធេង ទើបមានទោសធ្ងន់ធ្ងរជាងនោះទៅទៀតក្រៃលែងណាស់។

Atha [Pg.349] kho brahmā sahampatīti ko ayaṃ brahmā, kasmā ca pana bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etadavocāti? Ayaṃ kassapassa bhagavato sāsane sahako nāma bhikkhu anāgāmī hutvā suddhāvāsesu uppanno, tattha sahampati brahmāti sañjānanti. So panāhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘padumanirayaṃ kittessāmi, tato bhagavā bhikkhūnaṃ ārocessati, athānusandhikusalā bhikkhū tatthāyuppamāṇaṃ pucchissanti, bhagavā ācikkhanto ariyūpavāde ādīnavaṃ pakāsessatī’’ti iminā kāraṇena bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etadavoca.

ក្នុងបទថា «Atha kho brahmā sahampati» នេះ សួរថា តើព្រហ្មនេះជាអ្នកណា ហើយហេតុអ្វីបានជាចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ? ព្រហ្មនេះ គឺជាភិក្ខុឈ្មោះ សហកៈ ក្នុងសាសនារបស់ព្រះកស្សបសម្ពុទ្ធ បានសម្រេចជាព្រះអនាគាមី ហើយទៅកើតក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិ ពួកទេវតាក្នុងទីនោះស្គាល់ថា សហម្បតីព្រហ្ម។ ព្រហ្មនោះគិតថា «អាត្មាអញនឹងចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយនឹងប្រកាសអំពីបទុមនរក ពីនោះមក ព្រះដ៏មានព្រះភាគនឹងទ្រង់ប្រាប់ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ លំដាប់នោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលឈ្លាសក្នុងអនុសន្ធិ នឹងទូលសួរអំពីប្រមាណអាយុក្នុងនរកនោះ កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងប្រាប់ ក៏នឹងប្រកាសនូវទោសនៃការបង្កាច់ព្រះអរិយបុគ្គល» ដោយហេតុនេះ ទើបចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។

Magadharaṭṭhe saṃvohārato māgadhako pattho, tena. Paccitabbaṭṭhānassāti nirayadukkhena paccitabbappadesassa etaṃ abbudoti nāmaṃ. Vassagaṇanāti ekato paṭṭhāya dasaguṇitaṃ abbudaāyumhi tato aparaṃ vīsatiguṇitaṃ nirabbudādīsu vassagaṇanā veditabbā. Ayañca gaṇanā aparicitānaṃ dukkarāti vuttaṃ ‘‘na taṃ sukaraṃ saṅkhātu’’nti. Keci pana ‘‘tattha tattha paridevanānattena kammakāraṇanānattenapi imāni nāmāni laddhānī’’ti vadanti, apare ‘‘sītanarakā ete’’ti. Sabbatthāti ababādīsu padumapariyosānesu sabbesu nirayesu. Esa nayoti heṭṭhimato uparimassa vīsatiguṇataṃ atidisati. Dasame natthi vattabbaṃ.

ពាក្យថា «នាឡិ» គឺបត្ថៈដែលប្រើប្រាស់ជាទូទៅក្នុងដែនមគធៈ ដោយបត្ថៈនោះ។ ពាក្យថា «Paccitabbaṭṭhānassa» គឺឈ្មោះថា អព្វុទៈ នេះ ជាឈ្មោះនៃកន្លែងដែលត្រូវឆេះរោលរាលដោយទុក្ខក្នុងនរក។ ពាក្យថា «Vassagaṇanā» គឺគប្បីជ្រាបការរាប់ចំនួនឆ្នាំ តាំងពីលេខមួយទៅ គុណនឹងដប់ ក្នុងអាយុនៃអព្វុទនរក បន្ទាប់ពីនោះមក គុណនឹងម្ភៃ ក្នុងនិរព្វុទនរកជាដើម។ ហើយការរាប់នេះ សម្រាប់អ្នកដែលមិនធ្លាប់រាប់ គឺធ្វើបានដោយកម្រ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ការរាប់ចំនួនឆ្នាំនោះ មិនមែនជាការងាយស្រួលឡើយ»។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «នរកទាំងឡាយបានឈ្មោះទាំងនេះ ព្រោះភាពប្លែកគ្នានៃការខ្សឹកខ្សួល និងភាពប្លែកគ្នានៃការធ្វើទារុណកម្មក្នុងកន្លែងនោះៗ» អាចារ្យដទៃទៀតពោលថា «នរកទាំងនេះជានរកទឹកកក»។ ពាក្យថា «Sabbattha» គឺក្នុងនរកទាំងអស់ មានអព្វុទនរកជាដើម និងមានបទុមនរកជាទីបំផុត។ ពាក្យថា «Esa nayo» គឺសំដៅដល់ការកើនឡើងម្ភៃដងពីនរកខាងក្រោមទៅនរកខាងលើ។ ក្នុងសូត្រទីដប់ មិនមានសេចក្តីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។

Kokālikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃកោកាលិកសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

Theravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃថេរវគ្គ ចប់ហើយ។

(10) 5. Upālivaggo

(១០) ៥. ឧបាលិវគ្គ

1-4. Kāmabhogīsuttādivaṇṇanā

១-៤. ការពន្យល់សេចក្តីនៃកាមភោគីសូត្រជាដើម

91-94. Pañcamassa paṭhamādīni uttānatthāni. Catutthe tapanaṃ santapanaṃ kāyassa khedanaṃ tapo, so etassa atthīti tapassī, taṃ tapassiṃ. Yasmā tathābhūto tapanissito, tapo vā tannissito, tasmā āha ‘‘tapanissitaka’’nti. Lūkhaṃ pharusaṃ sādhusammatācāravirahato na pasādanīyaṃ ājīvati vattatīti lūkhājīvī, taṃ lūkhājīviṃ. Upakkosatīti uppaṇḍeti[Pg.350], upahasanavasena paribhāsati. Upavadatīti avaññāpubbakaṃ apavadati. Tenāha ‘‘hīḷeti vambhetī’’ti.

៩១-៩៤. សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទីមួយជាដើម នៃវគ្គទីប្រាំ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទីបួន សេចក្តីក្តៅក្រហាយ ការធ្វើឱ្យក្តៅក្រហាយ ការធ្វើឱ្យកាយលំបាក ឈ្មោះថា តបៈ បុគ្គលណាមានតបៈនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា តបស្សី ពាក្យថា «Taṃ tapassiṃ» គឺចំពោះតបស្សីនោះ។ ព្រោះហេតុថា បុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា អាស្រ័យតបៈ ឬថា តបៈអាស្រ័យនូវបុគ្គលនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «អ្នកអាស្រ័យតបៈ»។ បុគ្គលណាប្រព្រឹត្តចិញ្ចឹមជីវិតដ៏សៅហ្មង គ្រោតគ្រាត មិនគួរឱ្យជ្រះថ្លា ព្រោះប្រាសចាកអាចារៈដែលសប្បុរសសន្មត ឈ្មោះថា លូខាជីវី ពាក្យថា «Taṃ lūkhājīviṃ» គឺចំពោះអ្នកមានការចិញ្ចឹមជីវិតសៅហ្មងនោះ។ ពាក្យថា «Upakkosati» គឺចំអក ជេរប្រមាថដោយការសើចចំអក។ ពាក្យថា «Upavadati» គឺពោលបង្កាច់ដោយការមើលងាយជាមុន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មើលងាយ ជេរប្រមាថ»។

Kāmabhogīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃកាមភោគីសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

5. Uttiyasuttavaṇṇanā

៥. ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧត្តិយសូត្រ

95. Pañcame paccante bhavaṃ paccantimaṃ. Pākārassa thirabhāvaṃ uddhamuddhaṃ pāpetīti uddhāpaṃ, pākāramūlaṃ. Ādi-saddena pākāradvārabandhaparikhādīnaṃ saṅgaho veditabbo. Paṇḍitadovārikaṭṭhāniyaṃ katvā bhagavā attānaṃ dassesīti dassento ‘‘ekadvāranti kasmā āhā’’ti codanaṃ samuṭṭhāpesi. Yassā paññāya vasena puriso paṇḍitoti vuccati, taṃ paṇḍiccanti āha ‘‘paṇḍiccena samannāgato’’ti. Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo veyyattiyaṃ. Medhati sammohaṃ hiṃsati vidhamatīti medhā, sā etassa atthīti medhāvī. Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti ṭhānuppattikā, ṭhānaso uppajjanapaññā. Anupariyāyanti etenāti anupariyāyo, so eva pathoti anupariyāyapatho, parito pākārassa anusaṃyāyanamaggo. Pākārabhāgā sandhātabbā etthāti pākārasandhi, pākārassa phullitappadeso. So pana heṭṭhimantena dvinnampi iṭṭhakānaṃ vigamena evaṃ vuccatīti āha ‘‘dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhāna’’nti. Chinnaṭṭhānanti chinnabhinnappadeso, chiddaṭṭhānaṃ vā. Tañhi vivaranti vuccati.

៩៥. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ អ្វីដែលកើតក្នុងទីបំផុតដែន ឈ្មោះថា បច្ចន្តិមៈ។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យកំពែងមានភាពមាំមួនឡើងទៅលើៗ ឈ្មោះថា ឧទ្ធាបៈ គឺគ្រឹះកំពែង។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» គប្បីជ្រាបថា រួមបញ្ចូលទាំងការបិទទ្វារកំពែង និងគូទឹកជាដើម។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើព្រះអង្គឱ្យដូចជាឆ្មាំទ្វារដ៏ឈ្លាសវៃ ហើយទ្រង់បង្ហាញព្រះអង្គឯង កាលទ្រង់បង្ហាញ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់តាំងឡើងនូវការចោទសួរថា «ហេតុអ្វីបានជាពោលថា មានទ្វារតែមួយ?»។ បុគ្គលដែលគេហៅថាជាបណ្ឌិត ព្រោះអំណាចនៃបញ្ញាណា បញ្ញានោះឈ្មោះថា បណ្ឌិច្ចៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ប្រកបដោយភាពជាបណ្ឌិត»។ ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ ភាពជាអ្នកវាងវៃ ក្នុងកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើនោះៗ ឈ្មោះថា វេយ្យត្តិយៈ។ បញ្ញាណាដែលរមែងកម្ចាត់ បំផ្លាញនូវសេចក្តីវង្វេង បញ្ញានោះឈ្មោះថា មេធា បុគ្គលណាមានមេធានោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មេធាវី។ បញ្ញាណាមានការកើតឡើងក្នុងហេតុការណ៍នោះៗ បញ្ញានោះឈ្មោះថា ឋានុប្បត្តិកា គឺបញ្ញាដែលកើតឡើងភ្លាមៗតាមហេតុការណ៍។ ជនទាំងឡាយរមែងដើរក្រឡឹងជុំវិញដោយផ្លូវណា ផ្លូវនោះឈ្មោះថា អនុបរិយាយៈ ផ្លូវនោះឯងឈ្មោះថា អនុបរិយាយបថ គឺផ្លូវដើរជុំវិញកំពែង។ ផ្នែកនៃកំពែងដែលត្រូវតភ្ជាប់គ្នាក្នុងទីណា ទីនោះឈ្មោះថា បាការសន្ធិ គឺកន្លែងដែលកំពែងប្រេះស្រាំ។ ចន្លោះកំពែងនោះ ព្រោះការរបូតចេញនៃឥដ្ឋទាំងពីរតាំងពីផ្នែកខាងក្រោម ទើបពោលយ៉ាងនេះថា «កន្លែងដែលឥដ្ឋទាំងពីររបូតចេញ»។ ពាក្យថា «Chinnaṭṭhānaṃ» គឺកន្លែងដែលដាច់ធ្លាយ ឬកន្លែងដែលមានប្រហោង។ ព្រោះថាកន្លែងនោះ គេហៅថា ចន្លោះប្រហោង។

Uttiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧត្តិយសូត្រ ចប់ហើយ។

6-8. Kokanudasuttādivaṇṇanā

៦-៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃកោកនុទសូត្រជាដើម

96-98. Chaṭṭhe khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ ārammaṇaṭṭhena ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādivacanato. Avijjāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ upanissayādibhāvena pavattanato. Yathāha ‘‘assutavā, bhikkhave, puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido’’tiādi (dha. sa. 1007). Phassopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Yathā [Pg.351] cāha ‘‘tadapi phassapaccayā (dī. ni. 1.118-130) phussa phussa paṭisaṃvediyantī’’ti (dī. ni. 1.144) ca. Saññāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā (su. ni. 880; mahāni. 109), pathavito saññatvā’’ti (ma. ni. 1.2) ca ādi. Vitakkopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Vuttampi cetaṃ ‘‘takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhū’’ti (su. ni. 892; mahāni. 121), ‘‘takkī hoti vīmaṃsī’’ti (dī. ni. 1.34) ca ādi. Ayonisomanasikāropi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘tassevaṃ ayoniso manasikaroto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjati, atthi me attāti tassa saccato thetato diṭṭhi uppajjatī’’tiādi (ma. ni. 1.19).

៩៦-៩៨. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ សូម្បីតែខន្ធទាំងឡាយ ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ ដោយអត្ថថាជាអារម្មណ៍ ដូចជាព្រះពុទ្ធវចនៈជាដើមថា «រមែងយល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួន»។ សូម្បីតែអវិជ្ជា ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាឧបនិស្ស័យជាដើម។ ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុថុជ្ជនដែលមិនបានរៀនសូត្រ មិនបានឃើញព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ មិនឈ្លាសវៃក្នុងអរិយធម៌» ជាដើម។ សូម្បីតែផស្សៈ ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ។ ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «សូម្បីតែវេទនានោះ ក៏ព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ ទើបប៉ះពាល់ហើយៗ ទទួលអារម្មណ៍» ដូច្នេះជាដើម។ សូម្បីតែសញ្ញា ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ។ ព្រោះព្រះពុទ្ធវចនៈនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា «ព្រោះថា ធម៌ជាគ្រឿងយឺតយូរមានសញ្ញាជាហេតុ» និង «ដឹងច្បាស់នូវផែនដីដោយសញ្ញា» ជាដើម។ សូម្បីតែវិតក្កៈ ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ។ ព្រោះព្រះពុទ្ធវចនៈនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា «កាលត្រិះរិះកំណត់ក្នុងទិដ្ឋិទាំងឡាយ រមែងពោលនូវធម៌ពីរយ៉ាងគឺ ពិត និងមិនពិត» និង «ជាអ្នកត្រិះរិះ ជាអ្នកពិចារណា» ជាដើម។ សូម្បីតែអយោនិសោមនសិការៈ ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «កាលបុគ្គលនោះធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយមិនឧបាយខុសយ៉ាងនេះ ទិដ្ឋិណាមួយក្នុងបណ្តាទិដ្ឋិទាំងប្រាំមួយ រមែងកើតឡើង ទិដ្ឋិថា ខ្លួនរបស់អញមានពិត រមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះដោយពិតប្រាកដ» ជាដើម។

Yā diṭṭhīti idāni vuccamānānaṃ aṭṭhārasannaṃ padānaṃ sādhāraṇaṃ mūlapadaṃ. Diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ gūthagataṃ viya, diṭṭhīsu vā gataṃ idaṃ dassanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhīsu antogadhattātipi diṭṭhigataṃ, diṭṭhiyā vā gataṃ diṭṭhigataṃ. Idañhi ‘‘atthi me attā’’tiādi diṭṭhiyā gamanamattameva, natthettha attā vā nicco vā kocīti vuttaṃ hoti. Sā cāyaṃ diṭṭhi dunniggamanaṭṭhena gahanaṃ. Duratikkamaṭṭhena sappaṭibhayaṭṭhena ca kantāro dubbhikkhakantāravāḷakantārādayo viya. Sammādiṭṭhiyā vinivijjhanaṭṭhena, vilomanaṭṭhena vā visūkaṃ. Kadāci sassatassa, kadāci ucchedassa vā gahaṇato virūpaṃ phanditanti vipphanditaṃ. Bandhanaṭṭhena saṃyojanaṃ. Diṭṭhiyeva anto tudanaṭṭhena dunnīharaṇīyaṭṭhena ca sallanti diṭṭhisallaṃ. Diṭṭhiyeva pīḷākaraṇaṭṭhena sambādhoti diṭṭhisambādho. Diṭṭhiyeva mokkhāvaraṇaṭṭhena palibodhoti diṭṭhipalibodho. Diṭṭhiyeva dummocanīyaṭṭhena bandhananti diṭṭhibandhanaṃ. Diṭṭhiyeva duruttaraṇaṭṭhena papātoti diṭṭhipapāto. Diṭṭhiyeva thāmagataṭṭhena anusayoti diṭṭhānusayo. Diṭṭhiyeva attānaṃ santāpetīti diṭṭhisantāpo. Diṭṭhiyeva attānaṃ anudahatīti diṭṭhipariḷāho. Diṭṭhiyeva kilesakāyaṃ ganthetīti diṭṭhigantho. Diṭṭhiyeva bhusaṃ ādiyatīti diṭṭhupādānaṃ. Diṭṭhiyeva ‘‘sacca’’ntiādivasena abhinivisatīti diṭṭhābhiniveso. Diṭṭhiyeva ‘‘idaṃ para’’nti āmasati, parato vā āmasatīti diṭṭhiparāmāso, samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ, kāraṇaṃ. Samuṭṭhānassa bhāvo samuṭṭhānaṭṭho, tena samuṭṭhānaṭṭhena, kāraṇabhāvenāti attho. Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ.

ពាក្យថា Yā diṭṭhī នេះ ជាមូលបទរួមនៃបទទាំង ១៨ ដែលលោកកំពុងពោលដល់។ ពាក្យថា Diṭṭhigataṃ គឺទិដ្ឋិនោះឯង ដូចជាពាក្យថា គូថគតៈ (វត្ថុដែលដល់នូវភាពជាលាមក) ឬថា ការយល់ឃើញនេះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិគតៈ ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងទិដ្ឋិ ៦២ ឬថា ទិដ្ឋិគតៈ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅតាមទិដ្ឋិ។ សេចក្តីពិត ការយល់ឃើញថា “អត្តារបស់យើងមាន” ជាដើមនេះ គ្រាន់តែជាការប្រព្រឹត្តទៅនៃទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីនេះមិនមានអត្តា ឬភាពទៀងទាត់ ឬបុគ្គលណាម្នាក់ឡើយ។ ចំណែកទិដ្ឋិនេះ ឈ្មោះថា គហណៈ (ព្រៃស្បាត) ព្រោះអត្ថថា ចេញបានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា កន្តារៈ (ផ្លូវកន្តារ) ព្រោះអត្ថថា កន្លងបានដោយកម្រ និងព្រោះអត្ថថា ប្រកបដោយភ័យ ដូចជាផ្លូវកន្តារដែលអត់បាយ និងផ្លូវកន្តារដែលមានសត្វសាហាវជាដើម។ ឈ្មោះថា វិសូកៈ (ការធ្វើឲ្យញាប់ញ័រ) ព្រោះអត្ថថា ចាក់ទម្លុះ ឬព្រោះអត្ថថា ផ្ទុយនឹងសម្មាទិដ្ឋិ។ ឈ្មោះថា វិប្បន្ទិតៈ (ការរើបម្រះ) ព្រោះការប្រកាន់យកនូវសស្សតទិដ្ឋិខ្លះ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិខ្លះ ដែលជារបៀបវារៈមិនល្អ។ ឈ្មោះថា សំយោជនៈ ព្រោះអត្ថថា ចងទុក។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិសល្លៈ (សរគឺទិដ្ឋិ) ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាសរ ព្រោះអត្ថថា ចាក់ដោតខាងក្នុង និងព្រោះអត្ថថា ដកចេញបានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិសម្ពាធៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាការចង្អៀតចង្អល់ ព្រោះអត្ថថា បៀតបៀន។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិបលិពោធៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាគ្រឿងរារាំង ព្រោះអត្ថថា រារាំងនូវការរួចផុត (មោក្ខៈ)។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិពន្ធនៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាគ្រឿងចំណង ព្រោះអត្ថថា ដោះចេញបានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិបបាតៈ (ជ្រោះគឺទិដ្ឋិ) ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាជ្រោះ ព្រោះអត្ថថា ឆ្លងឡើងបានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិអនុសយៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាអនុស័យ ព្រោះអត្ថថា ដល់នូវភាពមានកម្លាំង។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិសន្តាបៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង រមែងដុតកម្ដៅខ្លួនឯង។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិបរិឡាហៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង រមែងឆេះរាលដាលខ្លួនឯង។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិគន្ថៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង រមែងចងក្រងនូវកាយគឺកិលេស។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋុបាទានៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង រមែងប្រកាន់យកយ៉ាងមាំ។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋាភិនិវេសៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង រមែងចូលទៅប្រកាន់ដោយអំណាចនៃពាក្យថា “នេះជាការពិត” ជាដើម។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិបរាមាសៈ ព្រោះស្ទាបអង្អែលថា “នេះជាធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់” ឬស្ទាបអង្អែលដោយអាការៈផ្សេង។ ពាក្យថា Samuṭṭhānaṃ គឺហេតុដែលជាគ្រឿងតាំងឡើង។ ពាក្យថា Samuṭṭhānaṭṭho គឺសភាវៈនៃសមុដ្ឋាន គឺដោយអត្ថថាជាសមុដ្ឋាន មានន័យថា ដោយសភាវៈជាហេតុ។ ក្នុងសូត្រទី ៧ និងទី ៨ មិនមានអ្វីត្រូវពោលឡើយ។

Kokanudasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយកោកនុទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

9-10. Upālisuttādivaṇṇanā

៩-១០. ការអធិប្បាយឧបាលិសូត្រជាដើម

99-100. Navame [Pg.352] ajjhogāhetvā adhippetamatthaṃ sambhavituṃ sādhetuṃ dukkhāni durabhisambhavāni. Aṭṭhakathāyaṃ pana tattha nivāsoyeva dukkhoti dassetuṃ ‘‘sambhavituṃ dukkhāni dussahānī’’ti vuttaṃ. Araññavanapatthānīti araññalakkhaṇappattāni vanasaṇḍāni. Vanapatthasaddo hi saṇḍabhūte rukkhasamūhepi vattatīti araññaggahaṇaṃ. Pavivekanti pakārato, pakārehi vā vivecanaṃ, rūpādiputhuttārammaṇe pakārato gamanādiiriyāpathappakārehi attano kāyassa vivecanaṃ, gacchatopi tiṭṭhatopi nisajjatopi nipajjatopi ekasseva pavatti. Teneva hi vivecetabbānaṃ vivecanākārassa ca bhedato bahuvidhattā te ekattena gahetvā ‘‘paviveka’’nti ekavacanena vuttaṃ. Dukkaraṃ pavivekanti vā pavivekaṃ kattuṃ na sukhanti attho. Ekībhāveti ekattabhāve. Dvayaṃdvayārāmoti dvinnaṃ dvinnaṃ bhāvābhirato. Haranti viyāti saṃharanti viya vighātuppādanena. Tenāha ‘‘ghasanti viyā’’ti. Bhayasantāsuppādanena khādituṃ āgatā yakkharakkhasapisācādayo viyāti adhippāyo. Īdisassāti aladdhasamādhino. Tiṇapaṇṇamigādisaddehīti vāteritānaṃ tiṇapaṇṇādīnaṃ migapakkhiādīnañca bhīsanakehi bheravehi saddehi. Vividhehi ca aññehi khāṇuādīhi yakkhādiākārehi upaṭṭhitehi bhīsanakehi. Ghaṭena kīḷā ghaṭikāti eke. Dasamaṃ uttānameva.

៩៩-១០០. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា Ajjhogāhetvā (ចូលទៅស៊ប់ហើយ) សេចក្តីថា ទុក្ខទាំងឡាយ ពិបាកនឹងតស៊ូ (ឬសម្រេចបាន) នូវអត្ថដែលប្រាថ្នា។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា ដើម្បីបង្ហាញថា ការរស់នៅក្នុងទីនោះឯង ជាទុក្ខ លោកទើបពោលថា “ការកើតឡើងនូវទុក្ខទាំងឡាយ ពិបាកនឹងអត់ធន់បាន”។ ពាក្យថា Araññavanapatthānī គឺដងព្រៃដែលដល់នូវលក្ខណៈជាព្រៃស្បាត។ ព្រោះពាក្យថា វនបត្ថៈ នេះ រមែងប្រើសូម្បីក្នុងពួកដើមឈើដែលជាព្រៃស្បាត ហេតុនោះ លោកទើបដាក់ពាក្យថា អរញ្ញៈ មកជាមួយ។ ពាក្យថា Pavivekaṃ គឺការវិវេក (ស្ងប់ស្ងាត់) ដោយប្រការផ្សេងៗ ឬដោយប្រការទាំងឡាយ មានការវិវេកកាយរបស់ខ្លួន ពីអារម្មណ៍ផ្សេងៗ មានរូបជាដើម ដោយប្រការនៃឥរិយាបថ មានការដើរជាដើម គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃបុគ្គលម្នាក់ឯង សូម្បីកំពុងដើរ ឈរ អង្គុយ ឬដេក។ ព្រោះហេតុនោះឯង ដោយការប្លែកគ្នានៃសភាវៈដែលត្រូវវិវេក និងអាការៈនៃវិវេកដែលមានច្រើនយ៉ាង លោកទើបពោលដោយឯកវចនៈថា Pavivekaṃ ដោយរួមបញ្ចូលជាតែមួយ។ ពាក្យថា Dukkaraṃ pavivekaṃ សេចក្តីថា មិនងាយនឹងធ្វើការវិវេកបានឡើយ។ ពាក្យថា Ekībhāve គឺក្នុងភាពជាបុគ្គលម្នាក់ឯង។ ពាក្យថា Dvayaṃdvayārāmo គឺអ្នកត្រេកអរក្នុងភាពជាគូៗ (មានគ្នា)។ ពាក្យថា Haranti viya គឺហាក់ដូចជានាំទៅ (ប្លន់យកទៅ) ដោយការធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “Ghasanti viya” (ហាក់ដូចជាស៊ី)។ សេចក្តីថា ហាក់ដូចជាពួកយក្ស រក្សស និងបិសាចជាដើម ដែលមកដើម្បីនឹងស៊ី ដោយការធ្វើឲ្យកើតភ័យ និងសេចក្តីតក់ស្លុត។ ពាក្យថា Īdisassa គឺចំពោះបុគ្គលដែលមិនទាន់បានសមាធិបែបនេះ។ ពាក្យថា Tiṇapaṇṇamigādisaddehi គឺដោយសំឡេងគួរឲ្យខ្លាច គួរឲ្យរន្ធត់ នៃស្មៅ និងស្លឹកឈើដែលត្រូវខ្យល់បក់ និងនៃម្រឹគ និងបក្សីជាដើម។ និងដោយរូបគួរឲ្យខ្លាចផ្សេងៗ មានកញ្ជ្រាំងឈើជាដើម ដែលប្រាកដដូចជាយក្សជាដើម។ ពាក្យថា Ghaṭikā អ្នកខ្លះថា ការលេងដោយក្អម។ សូត្រទី ១០ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

Upālisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយឧបាលិសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

Upālivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយឧបាលិវគ្គ ចប់ហើយ។

Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ទុតិយបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។

3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ

៣. តតិយបណ្ណាសកៈ

(11) 1. Samaṇasaññāvaggo

(១១) ១. សមណសញ្ញាវគ្គ

1-12. Samaṇasaññāsuttādivaṇṇanā

១-១២. ការអធិប្បាយសមណសញ្ញាសូត្រជាដើម

101-112. Tatiyassa [Pg.353] paṭhamādīni uttānāni. Chaṭṭhe nijjarakāraṇānīti pajahanakāraṇāni. Imasmiṃ maggo kathīyatīti katvā ‘‘ayaṃ heṭṭhā…pe… puna gahitā’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi nijjiṇṇā micchādiṭṭhīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Yathā micchādiṭṭhi vipassanāya nijjiṇṇāpi na samucchinnāti samucchedappahānadassanatthaṃ puna gahitā, evaṃ micchāsaṅkappādayopi vipassanāya pahīnāpi asamucchinnatāya idha puna gahitāti ayamattho ‘‘micchāsaṅkappassā’’tiādīsu sabbapadesu vattabboti dasseti ‘‘evaṃ sabbapadesu yojetabbo’’ti iminā. Ettha cāti ‘‘sammāvimuttipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchantī’’ti etasmiṃ pāḷipade. Ettha ca samucchedavasena ca paṭippassaddhivasena ca paṭipakkhadhammānaṃ sammadeva vimuccanaṃ sammāvimutti. Tappaccayā ca maggaphalesu aṭṭha indriyāni bhāvanāpāripūriṃ upagacchantīti maggasampayuttānipi saddhādīni indriyāni uddhaṭāni. Maggavasena hi phalesu bhāvanāpāripūrī nāmāti. Abhinandanaṭṭhenāti ativiya sinehanaṭṭhena. Idañhi somanassindriyaṃ ukkaṃsagatasātasabhāvato sampayuttadhamme sinehantaṃ tementaṃ viya pavattati. Pavattasantatiādhipateyyaṭṭhenāti vipākasantānassa jīvane adhipatibhāvena. Evantiādi vuttasseva atthassa nigamanaṃ. Sattamādīni uttānatthāni.

១០១-១១២. ក្នុងបណ្ណាសកៈទី ៣ សូត្រមានសូត្រទី ១ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា Nijjarakāraṇāni គឺហេតុនៃការពន្លត់ (ការលះបង់)។ ក្នុងសូត្រនេះ លោកពោលអំពីមគ្គ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “នេះជាចំណែកខាងក្រោម...បេ... លើកឡើងមកពោលម្ដងទៀត”។ គួរនាំពាក្យថា “ទោះបីមិច្ឆាទិដ្ឋិត្រូវបានកម្ចាត់បង់ហើយក៏ដោយ” មកភ្ជាប់សេចក្តី។ ដូចជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ ទោះបីត្រូវបានកម្ចាត់បង់ដោយវិបស្សនាហើយ ក៏មិនទាន់ដាច់ស្រឡះ ហេតុនោះ លោកទើបលើកយកមកពោលម្ដងទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវសមុច្ឆេទប្បហានៈ (ការលះដាច់ស្រឡះ) យ៉ាងណាមិញ សូម្បីមិច្ឆាសង្កប្បៈជាដើម ទោះបីលះបានដោយវិបស្សនាហើយ តែព្រោះមិនទាន់ដាច់ស្រឡះ ក្នុងទីនេះ លោកក៏លើកយកមកពោលម្ដងទៀតយ៉ាងនោះដែរ សេចក្តីនេះ លោកបង្ហាញដោយពាក្យថា “Evaṃ sabbapadesu yojetabbo” (គួរប្រកបយ៉ាងនេះក្នុងបទទាំងពួង) ដែលត្រូវពោលក្នុងបទទាំងពួង មានមិច្ឆាសង្កប្បៈជាដើម។ ក្នុងបទនេះថា “Sammāvimuttipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchantី” (ព្រោះបច្ច័យគឺសម្មាវិមុត្តិ ធម៌ជាកុសលជាច្រើន រមែងដល់នូវការពេញបរិបូរនៃភាវនា)។ ក្នុងបទនេះ ការរួចផុតយ៉ាងប្រពៃនៃធម៌ជាបដិបក្ខ ដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទ និងដោយអំណាចនៃបដិប្បស្សទ្ធិ ឈ្មោះថា សម្មាវិមុត្តិ។ និងព្រោះបច្ច័យនៃសម្មាវិមុត្តិនោះ ឥន្ទ្រីយ៍ ៨ ក្នុងមគ្គនិងផល រមែងដល់នូវការពេញបរិបូរនៃភាវនា គឺលោកលើកយកឥន្ទ្រីយ៍មានសទ្ធិន្រ្ទីយ៍ជាដើម សូម្បីដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គមកពោល។ ព្រោះថា ការពេញបរិបូរនៃភាវនាក្នុងផលទាំងឡាយ រមែងមានដោយអំណាចនៃមគ្គ។ ពាក្យថា Abhinandanaṭṭhena គឺដោយអត្ថថា ស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លាំង។ ព្រោះថាសោមនស្សិន្រ្ទីយ៍នេះ កាលប្រព្រឹត្តទៅ រមែងធ្វើឲ្យធម៌ដែលសម្បយុត្តជាមួយ ឲ្យស្រស់ស្រាយ ហាក់ដូចជាជ្រួតជ្រាបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ព្រោះមានសភាវៈជាសុខដ៏លើសលប់។ ពាក្យថា Pavattasantatiādhipateyyaṭṭhena គឺដោយអត្ថថា ជាធំក្នុងជីវិតនៃសន្តានវិបាក។ ពាក្យថា Evanti ជាដើម គឺជាការសរុបសេចក្តីដែលបានពោលមកហើយ។ សូត្រទី ៧ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

Samaṇasaññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសមណសញ្ញាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

Samaṇasaññāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសមណសញ្ញាវគ្គ ចប់ហើយ។

(12) 2. Paccorohaṇivaggo

(១២) ២. បច្ចោរោហណិវគ្គ

1-4. Paṭhamaadhammasuttādivaṇṇanā

១-៤. ការអធិប្បាយបឋមធម្មសូត្រជាដើម

113-116. Dutiyassa paṭhamadutiyāni uttānatthāni. Tatiye jānaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ sabbaṃ jānāti eva. Na hi padesañāṇe [Pg.354] ṭhito jānitabbaṃ sabbaṃ jānāti. Ukkaṭṭhaniddesena hi avisesaggahaṇena ca ‘‘jāna’’nti iminā niravasesaṃ ñeyyajātaṃ pariggayhatīti tabbisayāya jānanakiriyāya sabbaññutaññāṇameva karaṇaṃ bhavituṃ yuttaṃ, pakaraṇavasena ‘‘bhagavā’’ti saddantarasannidhānena ca ayamattho vibhāvetabbo. Passitabbameva passatīti dibbacakkhupaññācakkhudhammacakkhubuddhacakkhusamantacakkhusaṅkhātehi ñāṇacakkhūhi passitabbaṃ passati eva. Atha vā jānaṃ jānātīti yathā aññe savipallāsā kāmarūpapariññāvādino jānantāpi vipallāsavasena jānanti, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana pahīnavipallāsattā jānanto jānāti eva, diṭṭhidassanassa abhāvā passanto passatiyevāti attho. Cakkhu viya bhūtoti dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhu viya bhūto. Yathā hi cakkhu sattānaṃ dassanatthaṃ pariṇeti sādheti, evaṃ lokassa yāthāvadassanasādhanatopi dassanakiccapariṇāyakaṭṭhena cakkhu viya bhūto, paññācakkhumayattā vā sayambhuñāṇena paññācakkhuṃ bhūto pattoti vā cakkhubhūto.

១១៣-១១៦. សេចក្ដីនៃសូត្រទី ១ និងទី ២ ក្នុងវគ្គទី ២ មានន័យរាក់ (ងាយយល់)។ ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា jānaṃ jānāti (ដឹង ក៏ដឹង) សេចក្ដីថា ព្រះអង្គរមែងដឹងនូវអ្វីៗទាំងអស់ដែលគួរដឹង ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណតែម្ដង។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងបទេសញ្ញាណ (ញាណមិនពេញលេញ) មិនអាចដឹងនូវអ្វីៗទាំងអស់ដែលគួរដឹងបានឡើយ។ ដោយការសម្ដែងយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ និងដោយការកាន់យកមិនមានការបែងចែក តាមរយៈពាក្យថា jānaṃ នេះ រមែងរាប់បញ្ចូលនូវញេយ្យធម៌ទាំងអស់មិនមានសេសសល់ ដូច្នេះ សព្វញ្ញុតញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ ទើបគួរជាគ្រឿងធ្វើនូវកិច្ចនៃការដឹងដែលមានញេយ្យធម៌នោះជាវិស័យ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្ដីនេះ គប្បីជ្រាបច្បាស់តាមរយៈប្រធានបទ និងតាមរយៈការតម្កល់ទុកនូវសព្វនាមថា bhagavā (ព្រះដ៏មានព្រះភាគ)។ បទថា passitabbameva passati (ឃើញនូវអ្វីដែលគួរឃើញពិតៗ) សេចក្ដីថា ព្រះអង្គរមែងឃើញនូវអ្វីដែលគួរឃើញ ដោយញាណចក្ខុទាំងឡាយ មានទិព្វចក្ខុ បញ្ញាចក្ខុ ធម្មចក្ខុ ពុទ្ធចក្ខុ និងសមន្តចក្ខុជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត បទថា jānaṃ jānāti សេចក្ដីថា ពួកជនដទៃដែលមានវិបល្លាស ជាអ្នកពោលនូវការកំណត់ដឹងក្នុងកាម និងរូប ទោះបីដឹង ក៏ដឹងដោយអំណាចនៃវិបល្លាស ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនដូច្នោះទេ។ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់លះបង់វិបល្លាសបានហើយ កាលទ្រង់ដឹង ក៏ដឹងពិតប្រាកដ កាលទ្រង់ឃើញ ក៏ឃើញពិតប្រាកដ ព្រោះមិនមានការឃើញដោយទិដ្ឋិ។ បទថា cakkhu viya bhūto (ជាអ្នកប្រៀបដូចជាភ្នែក) សេចក្ដីថា ជាអ្នកប្រៀបដូចជាភ្នែក ដោយអត្ថថាជាអ្នកដឹកនាំក្នុងការឃើញ។ ដូចជាភ្នែក រមែងដឹកនាំ សម្រេចនូវការឃើញដល់សត្វទាំងឡាយយ៉ាងណា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ជាអ្នកប្រៀបដូចជាភ្នែក ដោយអត្ថថាជាអ្នកដឹកនាំក្នុងកិច្ចនៃការឃើញ ព្រោះសម្រេចនូវការឃើញតាមពិតដល់សត្វលោក ក៏យ៉ាងនោះដែរ ឬមួយថា ព្រះអង្គជាអ្នកមានបញ្ញាចក្ខុ ឬដល់នូវបញ្ញាចក្ខុដោយសយម្ភូញាណ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា cakkhubhūto (អ្នកជាភ្នែក)។

Ñāṇasabhāvoti viditakaraṇaṭṭhena ñāṇasabhāvo. Aviparītasabhāvaṭṭhena pariyattidhammappavattanato vā hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti dhammabhūto. Tenāha ‘‘dhammasabhāvo’’ti. Dhammā vā bodhipakkhiyā tehi uppannattā lokassa ca taduppādanato, anaññasādhāraṇaṃ vā dhammaṃ patto adhigatoti dhammabhūto. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtoti āha ‘‘seṭṭhasabhāvo’’ti. Atha vā brahmā vuccati maggo, tena uppannattā lokassa ca taduppādanato, tañca sayambhuñāṇena pattoti brahmabhūto. Catusaccadhammaṃ vadatīti vattā. Ciraṃ saccappaṭivedhaṃ pavattento vadatīti pavattā. Atthaṃ nīharitvāti dukkhādiatthaṃ tatthāpi pīḷanādiatthaṃ uddharitvā. Paramatthaṃ vā nibbānaṃ pāpayitā ninnetā. Amatādhigamapaṭipattidesanāya amatasacchikiriyaṃ sattesu uppādento amataṃ dadātīti amatassa dātā. Bodhipakkhiyadhammānaṃ tadāyattabhāvato dhammasāmī. Catutthe natthi vattabbaṃ.

បទថា ñāṇasabhāvo (មានសភាវៈជាញាណ) សេចក្ដីថា មានសភាវៈជាញាណ ដោយអត្ថថាធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់។ ឬមួយថា ព្រះអង្គជា dhammabhūto (អ្នកជាធម៌) ព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងបរិយត្តិធម៌ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយអត្ថថាមានសភាវៈមិនវិបរិត ឬព្រោះទ្រង់មានសភាវៈជាធម៌ដែលចេញមកអំពីវាចាដែលទ្រង់ត្រិះរិះដោយព្រះហឫទ័យ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា dhammasabhāvo (មានសភាវៈជាធម៌)។ ឬមួយថា ធម៌ទាំងឡាយគឺពោធិបក្ខិយធម៌ ព្រោះព្រះអង្គកើតឡើងដោយធម៌ទាំងនោះ និងព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងធម៌ទាំងនោះឱ្យកើតឡើងដល់សត្វលោក ឬព្រោះទ្រង់ដល់នូវ សម្រេចនូវធម៌ដែលមិនទូទៅដល់អ្នកដទៃ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា dhammabhūto។ បទថា brahmabhūto (អ្នកជាព្រហ្ម) ដោយអត្ថថាប្រសើរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា seṭṭhasabhāvo (មានសភាវៈដ៏ប្រសើរ)។ ម្យ៉ាងទៀត មគ្គ លោកហៅថា ព្រហ្ម ព្រោះព្រះអង្គកើតឡើងដោយមគ្គនោះ និងព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងមគ្គនោះឱ្យកើតឡើងដល់សត្វលោក និងព្រោះទ្រង់ដល់នូវមគ្គនោះដោយសយម្ភូញាណ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា brahmabhūto។ ព្រះអង្គឈ្មោះថា vattā (អ្នកពោល) ព្រោះទ្រង់សម្ដែងនូវចតុរារិយសច្ចធម៌។ ព្រះអង្គឈ្មោះថា pavattā (អ្នកញ៉ាំងឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ) ព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងការត្រាស់ដឹងសច្ចធម៌ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលយូរ។ បទថា atthaṃ nīharitvā (ដកស្រង់យកអត្ថ) សេចក្ដីថា ដកស្រង់យកអត្ថមានទុក្ខជាដើម ក្នុងទុក្ខនោះ ក៏ដកស្រង់យកអត្ថមានការបៀតបៀនជាដើម។ ជាអ្នកនាំទៅ ដឹកនាំទៅកាន់បរមត្ថធម៌ ឬព្រះនិព្វាន។ ព្រះអង្គឈ្មោះថា amatassa dātā (អ្នកឱ្យនូវអមតៈ) ព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវអមតធម៌ឱ្យកើតឡើងដល់សត្វទាំងឡាយ ដោយការសម្ដែងនូវបដិបត្តិដើម្បីដល់នូវអមតធម៌។ ព្រះអង្គឈ្មោះថា dhammasāmī (ម្ចាស់នៃធម៌) ព្រោះពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយ ស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ព្រះអង្គ។ ក្នុងសូត្រទី ៤ មិនមានអ្វីត្រូវពោលឡើយ។

Paṭhamaadhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសូត្រមានបឋមអធម្មសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

5-42. Saṅgāravasuttādivaṇṇanā

៥-៤២. ការអធិប្បាយសូត្រមានសង្គារវសូត្រជាដើម

117-154. Pañcame [Pg.355] appakāti thokā, na bahū. Athāyaṃ itarā pajāti yā panāyaṃ avasesā pajā sakkāyadiṭṭhitīrameva anudhāvati, ayameva bahutarāti attho. Sammadakkhāteti sammā akkhāte sukathite. Dhammeti tava desanādhamme. Dhammānuvattinoti taṃ dhammaṃ sutvā tadanucchavikaṃ paṭipadaṃ pūretvā maggaphalasacchikaraṇena dhammānuvattino. Maccuno ṭhānabhūtanti kilesamārasaṅkhātassa maccuno nivāsaṭṭhānabhūtaṃ. Suduttaraṃ taritvā pāramessantīti ye janā dhammānuvattino, te etaṃ suduttaraṃ duratikkamaṃ māradheyyaṃ taritvā atikkamitvā nibbānapāraṃ gamissanti.

១១៧-១៥៤. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា appakā ប្រែថា តិចតួច មិនច្រើន។ បទថា athāyaṃ itarā pajā សេចក្ដីថា ចំណែកឯពួកសត្វក្រៅពីនេះ ដែលរមែងរត់ទៅតាមច្រាំងគឺសក្កាយទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ ពួកសត្វនេះឯងមានចំនួនច្រើនជាង។ បទថា sammadakkhāte ប្រែថា ដែលទ្រង់សម្ដែងទុកល្អហើយ ពោលគឺត្រាស់ទុកល្អហើយ។ បទថា dhamme សំដៅលើទេសនាធម៌របស់ព្រះអង្គ។ បទថា dhammānuvattino សេចក្ដីថា ជនទាំងឡាយដែលបានស្ដាប់ធម៌នោះហើយ បំពេញបដិបត្តិដែលសមគួរដល់ធម៌នោះ រួចធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវមគ្គនិងផល ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រព្រឹត្តតាមធម៌។ បទថា maccuno ṭhānabhūtaṃ សេចក្ដីថា ជាទីតាំងនៃលំនៅរបស់មច្ចុ ពោលគឺកិលេសមារ។ បទថា suduttaraṃ taritvā pāramessanti សេចក្ដីថា ជនទាំងឡាយណាដែលជាអ្នកប្រព្រឹត្តតាមធម៌ ជនទាំងនោះនឹងឆ្លងផុតនូវដែននៃមារដែលឆ្លងបានដោយកម្រនេះ ហើយនឹងទៅដល់ត្រើយគឺព្រះនិព្វាន។

Kaṇhaṃ dhammaṃ vippahāyāti kāyaduccaritādibhedaṃ akusalaṃ dhammaṃ jahitvā. Sukkaṃ bhāvethāti paṇḍito bhikkhu abhinikkhamanato paṭṭhāya yāva arahattamaggā kāyasucaritādibhedaṃ sukkaṃ dhammaṃ bhāveyya. Okā anokamāgammāti okaṃ vuccati ālayo, anokaṃ vuccati anālayo. Ālayato nikkhamitvā anālayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ paṭicca ārabbha.

បទថា kaṇhaṃ dhammaṃ vippahāya សេចក្ដីថា លះបង់នូវអកុសលធម៌មានកាយទុច្ចរិតជាដើម។ បទថា sukkaṃ bhāvetha សេចក្ដីថា ភិក្ខុជាបណ្ឌិត គប្បីចម្រើននូវសុក្កធម៌ (ធម៌ស) មានកាយសុចរិតជាដើម ចាប់តាំងពីការចេញបួស រហូតដល់អរហត្តមគ្គ។ បទថា okā anokamāgamma សេចក្ដីថា ពាក្យថា oka (ផ្ទះ/អាល័យ) សំដៅលើអាល័យ, ពាក្យថា anoka (មិនមានផ្ទះ/មិនមានអាល័យ) សំដៅលើការមិនមានអាល័យ។ សេចក្ដីថា ចេញអំពីអាល័យ ហើយអាស្រ័យ (ប្រារព្ធ) នូវព្រះនិព្វានដែលហៅថាការមិនមានអាល័យ។

Tatrābhiratimiccheyyāti yasmiṃ anālayasaṅkhāte viveke nibbāne imehi sattehi durabhiramaṃ, tatrābhiratimiccheyya. Duvidhepi kāmeti vatthukāmakilesakāme. Cittaklesehīti pañcahi nīvaraṇehi attānaṃ pariyodapeyya vodāpeyya, parisodheyyāti attho.

បទថា Tatrābhiratimiccheyya សេចក្ដីថា គួរប្រាថ្នានូវសេចក្ដីត្រេកអរក្នុងព្រះនិព្វាន ជាគ្រឿងស្ងប់ស្ងាត់ ដែលហៅថាធម៌មិនមានអាល័យ ដែលសត្វទាំងឡាយត្រេកអរបានដោយកម្រនោះ។ បទថា duvidhepi kāme គឺវត្ថុកាម និងកិលេសកាមទាំងពីរ។ បទថា cittaklesehi សេចក្ដីថា គប្បីធ្វើខ្លួនឲ្យផូរផង់ ឲ្យស្អាតស្អំ គឺឲ្យបរិសុទ្ធចាកនីវរណៈទាំង ៥ នេះជាអត្ថ។

Sambodhiyaṅgesūti sambojjhaṅgesu. Sammā cittaṃ subhāvitanti sammā hetunā nayena cittaṃ suṭṭhu bhāvitaṃ vaḍḍhitaṃ. Jutimantoti ānubhāvavanto, arahattamaggañāṇajutiyā khandhādibhede dhamme jotetvā ṭhitāti attho. Te loke parinibbutāti te imasmiṃ khandhādiloke parinibbutā nāma arahattappattito paṭṭhāya kilesavaṭṭassa khepitattā saupādisesena, carimacittanirodhena khandhavaṭṭassa khepitattā anupādisesena cāti dvīhi parinibbānehi parinibbutā, anupādāno viya padīpo apaṇṇattikabhāvaṃ gatāti attho.

បទថា Sambodhiyaṅgesu សេចក្ដីថា ក្នុងពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ។ បទថា sammā cittaṃ subhāvitaṃ សេចក្ដីថា ចិត្តដែលបុគ្គលបានអប់រំ ចម្រើនល្អហើយ ដោយហេតុ ដោយឧបាយដ៏ត្រឹមត្រូវ។ បទថា jutimanto សេចក្ដីថា មានអានុភាព គឺញ៉ាំងធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធជាដើមឲ្យរុងរឿងដោយពន្លឺនៃអរហត្តមគ្គញាណ ហើយឋិតនៅ នេះជាអត្ថ។ បទថា te loke parinibbutā សេចក្ដីថា ព្រះខីណាស្រពទាំងនោះ ឈ្មោះថាបរិនិព្វានហើយក្នុងលោកមានខន្ធជាដើមនេះ គឺបរិនិព្វានដោយបរិនិព្វាន ២ យ៉ាង គឺ សឧបាទិសេសបរិនិព្វាន ព្រោះអស់ទៅនៃកិលេសវដ្ត ចាប់តាំងពីការសម្រេចព្រះអរហត្ត និងអនុបាទិសេសបរិនិព្វាន ព្រោះអស់ទៅនៃខន្ធវដ្ត ដោយការរលត់នៃចរិមចិត្ត មានសេចក្ដីថា ជាអ្នកដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបាន ដូចជាប្រទីបដែលអស់ប្រេង នេះជាអត្ថ។

Ito paraṃ yāva tatiyo paṇṇāsako, tāva uttānatthameva.

តាំងពីអត្ថបទនេះទៅ រហូតដល់តតិយបណ្ណាសកៈ មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ទាំងស្រុង។

Saṅgāravasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសង្គារវសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

តតិយបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។

4. Catutthapaṇṇāsakaṃ

៤. ចតុត្ថបណ្ណាសកៈ

155-166. Catutthassa [Pg.356] paṭhamavaggo uttānatthoyeva.

១៥៥-១៦៦. វគ្គទី ១ នៃចតុត្ថបណ្ណាសកៈ មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។

1-44. Brāhmaṇapaccorohaṇīsuttādivaṇṇanā

១-៤៤. ការអធិប្បាយព្រាហ្មណបច្ចោរោហណីសូត្រជាដើម

167-210. Dutiye ca paṭhamādīni uttānatthāni. Dasame pacchābhūmivāsinoti paccantadesavāsino. Sevālamālikāti pātova udakaṃ orohitvā sevālañceva uppalādīni ca gahetvā attano udakasuddhikabhāvajānanatthañceva ‘‘lokassa ca udakena suddhi hotī’’ti imassa atthassa jānanatthañca mālaṃ katvā pilandhanakā. Udakorohakāti pāto majjhanhe sāyanhe ca udakaorohaṇakā. Tenāha ‘‘sāyatatiyakaṃ udakorohaṇānuyogamanuyuttā’’ti. Ekādasamādīni uttānatthāni. Catutthe paṇṇāsake natthi vattabbaṃ.

១៦៧-២១០. ក្នុងវគ្គទី ២ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ១ ជាដើម មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា pacchābhūmivāsino សេចក្ដីថា ពួកជនអ្នករស់នៅក្នុងបច្ចន្តប្រទេស។ បទថា sevālamālikā សេចក្ដីថា ពួកជនដែលចុះទៅក្នុងទឹកតាំងពីព្រលឹម ហើយបេះយកសារាយ និងផ្កាឈូកជាដើម មកធ្វើជាកម្រងផ្កាពាក់ ដើម្បីដឹងនូវភាពស្អាតស្អំដោយទឹករបស់ខ្លួនផង ដើម្បីដឹងនូវសេចក្ដីនេះថា «សេចក្ដីបរិសុទ្ធិរបស់សត្វលោក រមែងមានបានដោយទឹក» ផង។ បទថា udakorohakā សេចក្ដីថា ពួកជនអ្នកចុះទឹកក្នុងពេលព្រឹក ពេលថ្ងៃត្រង់ និងពេលល្ងាច។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «sāyatatiyakaṃ udakorohaṇānuyogamanuyuttā» (អ្នកប្រកបការចុះទឹកមានពេលល្ងាចជាគម្រប់បី)។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ១១ ជាដើម មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងចតុត្ថបណ្ណាសកៈ គ្មានសេចក្ដីអ្វីដែលត្រូវពន្យល់បន្ថែមទៀតឡើយ។

Brāhmaṇapaccorohaṇīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយព្រាហ្មណបច្ចោរោហណីសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ចតុត្ថបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។

(21) 1. Karajakāyavaggo

(២១) ១. ករជកាយវគ្គ

1-536. Paṭhamanirayasaggasuttādivaṇṇanā

១-៥៣៦. ការអធិប្បាយបឋមនិរយសគ្គសូត្រជាដើម

211-746. Pañcamassa paṭhamādīni uttānatthāni. Navame yasmiṃ santāne kāmāvacarakammaṃ mahaggatakammañca katūpacitaṃ vipākadāne laddhāvasaraṃ hutvā ṭhitaṃ, tesu kāmāvacarakammaṃ itaraṃ nīharitvā sayaṃ tattha ṭhatvā attano vipākaṃ dātuṃ na sakkoti, mahaggatakammameva pana itaraṃ paṭibāhitvā attano vipākaṃ dātuṃ sakkoti garubhāvato. Tenāha ‘‘taṃ mahogho parittaṃ udakaṃ viyā’’tiādi. Ito paraṃ sabbattha uttānameva.

២១១-៧៤៦. ក្នុងវគ្គទី ៥ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ១ ជាដើម មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៩ ក្នុងសន្តានចិត្តណាដែលកាមាវចរកម្ម និងមហគ្គតកម្ម បុគ្គលបានធ្វើ និងសន្សំទុកហើយ ឋិតនៅដោយបានឱកាសក្នុងការឲ្យផល ក្នុងកម្មទាំងពីរនោះ កាមាវចរកម្មមិនអាចកម្ចាត់កម្មមួយទៀតចេញ ហើយខ្លួនឯងឋិតនៅទីនោះដើម្បីឲ្យផលរបស់ខ្លួនបានឡើយ ចំណែកឯមហគ្គតកម្មប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចរារាំងកម្មមួយទៀត ហើយឲ្យផលរបស់ខ្លួនបាន ព្រោះភាពជាកម្មធ្ងន់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «taṃ mahogho parittaṃ udakaṃ viyā» (មហគ្គតកម្មនោះ ប្រៀបដូចជាទឹកជំនន់ដ៏ធំ ធៀបនឹងទឹកបន្តិចបន្តួច) ជាដើម។ តាំងពីអត្ថបទនេះទៅ គ្រប់កន្លែងទាំងអស់ មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។

Paṭhamanirayasaggasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយបឋមនិរយសគ្គសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

អដ្ឋកថាអង្គុត្តរនិកាយ ឈ្មោះមនោរថបូរណី

Dasakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

ការបំភ្លឺសេចក្ដីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ក្នុងការអធិប្បាយទសកនិបាត ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

Aṅguttaranikāye

ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយ

Ekādasakanipāta-ṭīkā

ដីកាឯកាទសកនិបាត

1. Nissayavaggo

១. និស្សយវគ្គ

1-10. Kimatthiyasuttādivaṇṇanā

១-១០. ការអធិប្បាយកិមត្ថិយសូត្រជាដើម

1-10. Ekādasakanipātassa [Pg.357] paṭhamādīni uttānatthāneva. Dasame janitasminti kammakilesehi nibbatte, jane etasminti vā janetasmiṃ, manussesūti attho. Tenāha ‘‘ye gottapaṭisārino’’ti. Janitasmiṃ-saddo eva vā i-kārassa e-kāraṃ katvā ‘‘janetasmi’’nti vutto. Janitasminti ca janasminti attho veditabbo. Janitasminti sāmaññaggahaṇepi yattha catuvaṇṇasamaññā, tattheva manussaloke. Khattiyo seṭṭhoti ayaṃ lokasamaññāpi manussalokeyeva, na devakāye brahmakāye vāti dassetuṃ ‘‘ye gottapaṭisārino’’ti vuttaṃ. Paṭisarantīti ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti paṭi paṭi attano gottaṃ anussaranti paṭijānanti vāti attho.

១-១០. ក្នុងឯកាទសកនិបាត សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ១ ជាដើម មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា janitasmiṃ សេចក្ដីថា ក្នុងសត្វលោកដែលកើតឡើងដោយកម្ម និងកិលេសទាំងឡាយ មួយវិញទៀត បទថា janetasmiṃ គឺក្នុងជននេះ សេចក្ដីថា ក្នុងពួកមនុស្ស នេះជាអត្ថ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ye gottapaṭisārino»។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា janitasmiṃ នោះឯង ផ្លាស់ស្រៈ អិ (i) ជាស្រៈ អេ (e) ទើបពោលថា «janetasmiṃ»។ និងពាក្យថា janitasmiṃ គប្បីដឹងអត្ថថា janasmiṃ (ក្នុងពួកជន)។ ទោះបីជាពាក្យថា janitasmiṃ នេះ ជាការកាន់យកដោយទូទៅក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងទីណាដែលមានការសន្មតវណ្ណៈទាំង ៤ ទីនោះគឺក្នុងមនុស្សលោកនេះឯង។ ដើម្បីបង្ហាញថា ពាក្យថា «khattiyo seṭṭho» នេះ ទោះបីជាការសន្មតរបស់លោក ក៏មានតែក្នុងមនុស្សលោកប៉ុណ្ណោះ មិនមែនក្នុងពួកទេវតា ឬពួកព្រហ្មឡើយ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ye gottapaṭisārino»។ បទថា paṭisaranti សេចក្ដីថា រលឹកចំពោះ គឺទទួលស្គាល់នូវគោត្ររបស់ខ្លួនរឿយៗថា «ខ្ញុំជាគោតមៈ ខ្ញុំជាកស្សបៈ» នេះជាអត្ថ។

Kimatthiyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយកិមត្ថិយសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

Nissayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយនិស្សយវគ្គ ចប់ហើយ។

2. Anussativaggo

២. អនុស្សតិវគ្គ

1-4. Paṭhamamahānāmasuttādivaṇṇanā

១-៤. ការអធិប្បាយបឋមមហានាមសូត្រជាដើម

11-14. Dutiyassa paṭhamādīni uttānatthāni. Tatiye kabaḷīkārāhārabhakkhānanti kabaḷīkārāhārūpajīvīnaṃ. Ko pana devānaṃ āhāro, kā āhāravelāti? Sabbesampi kāmāvacaradevānaṃ sudhā āhāro. Sā heṭṭhimehi heṭṭhimehi uparimānaṃ uparimānaṃ paṇītatamā hoti, taṃ yathāsakaṃ divasavaseneva divase divase bhuñjanti. Keci pana ‘‘biḷārapadappamāṇaṃ sudhāhāraṃ bhuñjanti, so jivhāya ṭhapitamatto yāva kesagganakhaggā kāyaṃ pharati, tesaṃyeva divasavasena [Pg.358] satta divase yāpanasamattho hotī’’ti vadanti. Asamayavimuttiyā vimuttoti maggavimokkhena vimutto. Aṭṭhannañhi samāpattīnaṃ samāpajjanassa samayopi atthi tassa asamayopi, maggavimokkhena pana vimuccanassa samayo vā asamayo vā natthi. Yassa saddhā balavatī, vipassanā ca āraddhā, tassa gacchantassa tiṭṭhantassa nisīdantassa nipajjantassa khādantassa bhuñjantassa ca maggaphalappaṭivedho nāma na hotīti na vattabbaṃ. Iti maggavimokkhena vimuccantassa samayo vā asamayo vā natthīti maggavimokkho asamayavimutti nāma. Catutthe natthi vattabbaṃ.

១១-១៤. ក្នុងវគ្គទី ២ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ១ ជាដើម មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ សេចក្ដីថា នៃពួកសត្វដែលចិញ្ចឹមជីវិតដោយកពលីការាហារ។ ចុះអ្វីជាអាហាររបស់ពួកទេវតា ហើយពេលវេលាបរិភោគអាហាររបស់ពួកទេវតានោះ តើកាលណា? អាហាររបស់ពួកទេវតាជាន់កាមាវចរទាំងអស់ គឺទឹកអម្រឹត។ ទឹកអម្រឹតនោះ របស់ពួកទេវតាជាន់ខ្ពស់ៗ រមែងមានសភាពប្រណីតជាងពួកទេវតាជាន់ទាបៗ ពួកទេវតាទាំងនោះ រមែងបរិភោគទឹកអម្រឹតនោះរាល់ៗថ្ងៃ ទៅតាមចំណែកនៃថ្ងៃរបស់ខ្លួន។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «ពួកទេវតាបរិភោគអាហារអម្រឹតមានប្រមាណប៉ុនដានជើងឆ្មា អាហារនោះគ្រាន់តែដាក់លើអណ្តាតភ្លាម ក៏ជ្រាបសព្វពេញរាងកាយ រហូតដល់ចុងសក់ និងចុងក្រចក អាចញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបានអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ តាមចំណែកថ្ងៃរបស់ពួកទេវតាទាំងនោះឯង»។ បទថា asamayavimuttiyā vimutto សេចក្ដីថា រួចផុតហើយដោយការរួចផុតដោយមគ្គ។ ព្រោះថា ការចូលសមាបត្តិទាំង ៨ រមែងមានទាំងសម័យខ្លះ មិនមែនសម័យខ្លះ ចំណែកឯការរួចផុតដោយមគ្គវិមោក្ខ មិនមានសម័យ ឬមិនមែនសម័យឡើយ។ បុគ្គលណាមានសទ្ធាខ្លាំងក្លា និងបានចាប់ផ្ដើមវិបស្សនាហើយ មិនគួរពោលឡើយថា ការត្រាស់ដឹងមគ្គនិងផល មិនមានដល់បុគ្គលនោះ ទោះបីជាកំពុងដើរ ឈរ អង្គុយ គេង ទំពាស៊ី ឬបរិភោគក៏ដោយ។ យ៉ាងនេះ ការរួចផុតរបស់បុគ្គលដែលរួចផុតដោយមគ្គវិមោក្ខ មិនមានសម័យ ឬមិនមែនសម័យឡើយ ហេតុនោះ មគ្គវិមោក្ខ ទើបឈ្មោះថា អសមយវិមុត្តិ។ ក្នុងសូត្រទី ៤ គ្មានសេចក្ដីអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។

Paṭhamamahānāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយបឋមមហានាមសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

5. Mettāsuttavaṇṇanā

៥. ការអធិប្បាយមេត្តាសូត្រ

15. Pañcame sesajanāti mettāya cetovimuttiyā alābhino. Samparivattamānāti dakkhiṇeneva passena asayitvā sabbaso parivattamānā. Kākacchamānāti ghurughurupassāsavasena vissaraṃ karontā. Sukhaṃ supatīti ettha duvidhā supanā sayane piṭṭhippasāraṇalakkhaṇā kiriyāmayacittehi avokiṇṇabhavaṅgappavattilakkhaṇā ca. Tatthāyaṃ ubhayatthāpi sukhameva supati. Yasmā saṇikaṃ nipajjitvā aṅgapaccaṅgāni samodhāya pāsādikena ākārena sayati, niddokkamanepi jhānaṃ samāpanno viya hoti. Tenāha ‘‘evaṃ asupitvā’’tiādi.

១៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា sesajanā សេចក្ដីថា ពួកជនដែលនៅសល់ គឺអ្នកមិនបានសម្រេចមេត្តាចេតោវិមុត្តិ។ បទថា samparivattamānā សេចក្ដីថា មិនដេកផ្អៀងទៅខាងស្តាំតែម្ខាងទេ គឺប្រែប្រួលខ្លួនទៅមកគ្រប់បែបយ៉ាង。 បទថា kākacchamānā សេចក្ដីថា ស្រមុកខុរៗ ធ្វើសំឡេងខុសប្លែកពីធម្មតា ដោយអំណាចនៃការដកដង្ហើមចេញចូល។ បទថា sukhaṃ supati ក្នុងទីនេះ ការដេកលក់មាន ២ យ៉ាង គឺ ការដេកលក់មានលក្ខណៈលាតខ្នងលើទីដេក ១ និងការដេកលក់មានលក្ខណៈប្រព្រឹត្តទៅនៃភវង្គចិត្តដែលមិនច្រឡំដោយកិរិយាចិត្ត ១។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ បុគ្គលនេះរមែងដេកលក់ជាសុខ ក្នុងទាំងពីរយ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះរមែងដេកលក់សន្សឹមៗ រៀបចំអវយវៈតូចធំឲ្យមានរបៀបរៀបរយ ដេកដោយអាការៈគួរឲ្យជ្រះថ្លា សូម្បីក្នុងពេលលក់ទៅ ក៏ហាក់ដូចជាចូលឈានដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «evaṃ asupitvā» ជាដើម។

Niddākāle sukhaṃ alabhitvā dukkhena suttattā eva paṭibujjhanakāle sarīrakhedena nitthunanaṃ vijambhanaṃ ito cito ca viparivattanañca hotīti āha ‘‘nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhantī’’ti. Ayaṃ pana sukhena suttattā sarīrakhedābhāvato nitthunanādivirahitova paṭibujjhati. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ appaṭibujjhitvā’’tiādi. Sukhappaṭibodho ca sarīravikārābhāvenāti āha ‘‘sukhaṃ nibbikāra’’nti.

ព្រោះតែមិនបានទទួលសេចក្ដីសុខក្នុងពេលដេកលក់ គឺដេកលក់ទៅដោយទុក្ខ ក្នុងពេលភ្ញាក់ឡើង រមែងមានការថ្ងូរ ការស្ងាប និងការប្រែប្រួលខ្លួនទៅមកចុះឡើង ដោយសារការហត់នឿយនៃរាងកាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhantī»។ ចំណែកឯបុគ្គលនេះ ព្រោះតែដេកលក់ជាសុខ មិនមានការហត់នឿយនៃរាងកាយ ទើបភ្ញាក់ឡើងដោយមិនមានការថ្ងូរជាដើមឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «evaṃ appaṭibujjhitvā» ជាដើម។ និងការភ្ញាក់ឡើងជាសុខ គឺការមិនមានសេចក្ដីប្រែប្រួលនៃរាងកាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «sukhaṃ nibbikāraṃ»។

Bhaddakameva supinaṃ passatīti idaṃ anubhūtapubbavasena devatūpasaṃhāravasena cassa bhaddakameva supinaṃ hoti, na pāpakanti katvā vuttaṃ. Tenāha ‘‘cetiyaṃ vandanto viyā’’tiādi. Dhātukkhobhahetukampi cassa bahulaṃ bhaddakameva siyā yebhuyyena cittajarūpānuguṇatāya utuāhārajarūpānaṃ.

បទថា bhaddakameva supinaṃ passati នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សំដៅថា យល់សប្តិរបស់បុគ្គលនោះ រមែងជាយល់សប្តិល្អ មិនមែនជាយល់សប្តិអាក្រក់ឡើយ ដោយអំណាចនៃរឿងដែលធ្លាប់ជួបប្រទះពីមុនខ្លះ ដោយអំណាចនៃទេវតានាំមកប្រាប់ខ្លះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «cetiyaṃ vandanto viyā» ជាដើម។ សូម្បីតែយល់សប្តិដែលមានធាតុជ្រួលច្រbល់ជាហេតុ ក៏ច្រើនតែជាយល់សប្តិល្អដែរ ព្រោះរូបដែលកើតអំពីឧតុ និងអាហារ រមែងអនុលោមទៅតាមរូបដែលកើតអំពីចិត្តជាភាគច្រើន។

Ure [Pg.359] āmukkamuttāhāro viyāti gīvāya bandhitvā ure lambitamuttāhāro viyāti kehici taṃ ekāvalivasena vuttaṃ siyā, anekaratanāvalisamūhabhūto pana muttāhāro aṃsappadesato paṭṭhāya yāva kaṭippadesassa heṭṭhābhāgā palambanto ure āmukkoyeva nāma hoti.

បទថា ure āmukkamuttāhāro viya សេចក្ដីថា ដូចជាកម្រងកែវមុក្តាដែលចងនៅក ហើយព្យួរធ្លាក់ចុះមកលើទ្រូង។ អាចារ្យខ្លះពោលថា សេចក្ដីនោះ សំដៅយកកម្រងកែវមុក្តាតែមួយខ្សែ។ ប៉ុន្តែ កម្រងកែវមុក្តាដែលជាសំណុំនៃខ្សែរតនៈជាច្រើន ព្យួរធ្លាក់ចុះតាំងពីស្មា រហូតដល់ផ្នែកខាងក្រោមនៃចង្កេះ ក៏ឈ្មោះថាពាក់នៅលើទ្រូងដូចគ្នា។

Visākhatthero viyāti (visuddhi. 1.258) so kira pāṭaliputte kuṭumbiyo ahosi. So tattheva vasamāno assosi ‘‘tambapaṇṇidīpo kira cetiyamālālaṅkato kāsāvapajjoto, icchiticchitaṭṭhāneyevettha sakkā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā, utusappāyaṃ senāsanasappāyaṃ puggalasappāyaṃ dhammassavanasappāyanti sabbamettha sulabha’’nti. So attano bhogakkhandhaṃ puttadārassa niyyātetvā dussante baddhena ekakahāpaṇeneva gharā nikkhamitvā samuddatīre nāvaṃ udikkhamāno ekaṃ māsaṃ vasi. So vohārakusalatāya imasmiṃ ṭhāne bhaṇḍaṃ kiṇitvā asukasmiṃ vikkiṇanto dhammikāya vaṇijjāya tenevantaramāsena sahassaṃ abhisaṃhari. Iti anupubbena mahāvihāraṃ gantvā pabbajjaṃ yācati. So pabbājanatthāya sīmaṃ nīto taṃ sahassatthavikaṃ ovaṭṭikantarena bhūmiyaṃ pātesi. ‘‘Kimeta’’nti ca vutte ‘‘kahāpaṇasahassaṃ, bhante’’ti vatvā, ‘‘upāsaka, pabbajitakālato paṭṭhāya na sakkā vicāretuṃ, idāneva naṃ vicārehī’’ti vutte ‘‘visākhassa pabbajjaṭṭhānaṃ āgatā mā rittahatthā gamiṃsū’’ti muñcitvā sīmāmāḷake vikkiritvā pabbajitvā upasampanno. So pañcavasso hutvā dvemātikā paguṇā katvā attano sappāyaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā ekekasmiṃ vihāre cattāro cattāro māse samapavattavāsaṃ vasamāno cari. Evaṃ caramāno –

បទថា Visākhatthero viya សេចក្ដីថា ឮថា លោកធ្លាប់ជាគហបតីម្នាក់នៅក្នុងក្រុងបាដលីបុត្ត។ កាលដែលលោកកំពុងរស់នៅទីនោះ បានឮថា «ឮថា កោះតម្ពបណ្ណិ លម្អទៅដោយជួរនៃព្រះចេតិយ ភ្លឺស្វាងទៅដោយស្បង់ចីវរ បុគ្គលអាចអង្គុយ ឬសម្រាកក្នុងទីកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នាបាន ទាំងឧតុសប្បាយ សេនាសនសប្បាយ បុគ្គលសប្បាយ និងធម្មស្សវនសប្បាយ គ្រប់យ៉ាងរមែងរកបានដោយងាយក្នុងកោះនោះ»។ លោកក៏បានប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ឲ្យទៅកូននិងភរិយា ហើយចាកចេញពីផ្ទះដោយមានប្រាក់តែមួយកហាបណៈដែលចងនៅជាយសំពត់ រួចទៅស្នាក់នៅឆ្នេរសមុទ្រអស់មួយខែ ដើម្បីរង់ចាំកប៉ាល់។ ដោយសារលោកជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងជំនួញ លោកបានទិញទំនិញនៅទីនោះ ហើយយកទៅលក់នៅទីនោះៗ ដោយការជួញដូរដ៏ធម៌ លោកក៏រកប្រាក់បានមួយពាន់កហាបណៈក្នុងអំឡុងពេលមួយខែនោះឯង។ លោកបានធ្វើដំណើរទៅកាន់មហាវਿਹារតាមលំដាប់ ហើយសូមបួស។ កាលដែលលោកត្រូវបានគេនាំទៅកាន់សីមាដើម្បីបួស លោកបានទម្លាក់ថង់ប្រាក់មួយពាន់នោះពីចន្លោះចង្កេះទៅលើដី។ កាលដែលព្រះសង្ឃសួរថា «តើនេះជាអ្វី?» លោកក៏ជម្រាបថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន នេះជាប្រាក់មួយពាន់កហាបណៈ»។ ព្រះសង្ឃមានថេរដីកាថា «ម្នាលឧបាសក ចាប់តាំងពីពេលបួសទៅ អ្នកមិនអាចចាត់ចែងប្រាក់នេះបានឡើយ ចូរចាត់ចែងវាតាំងពីពេលនេះទៅចុះ»។ លោកក៏គិតថា «ពួកជនដែលមកកាន់កន្លែងបួសរបស់វិសាខៈ កុំឲ្យត្រឡប់ទៅវិញដោយដៃទទេឡើយ» ទើបស្រាយថង់ប្រាក់នោះ ហើយព្រួសបាចសាចទៅលើលានសីមា រួចក៏បានបួសជាសាមណេរ និងបានឧបសម្បទាជាភិក្ខុ។ លោកមានវស្សា ៥ បានរៀនមាតិកាទាំងពីរយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ ហើយកាន់យកកម្មដ្ឋានដែលសប្បាយដល់ខ្លួន រួចក៏ដើរទៅកាន់វិហារនានា ដោយស្នាក់នៅវិហារនីមួយៗត្រឹមតែបួនខែស្មើៗគ្នា។ កាលដែលលោកកំពុងដើរទៅយ៉ាងនេះ—

‘‘Vanantare ṭhito thero, visākho gajjamānako;

Attano guṇamesanto, imamatthaṃ abhāsatha.

«ព្រះថេរៈនាមវិសាខៈ ឋិតនៅក្នុងចន្លោះព្រៃ ស្រែកប្រកាសឡើង កាលស្វែងរកគុណរបស់ខ្លួន បានពោលនូវសេចក្ដីនេះថា៖

‘‘Yāvatā upasampanno, yāvatā idha māgato;

Etthantare khalitaṃ natthi, aho lābho te mārisā’’ti. (visuddhi. 1.258);

“ចាប់តាំងពីខ្ញុំបានឧបសម្បទាមក និងចាប់តាំងពីខ្ញុំបានមកដល់ទីនេះ ក្នុងចន្លោះកាលនេះ មិនមានការភ្លាំងភ្លាត់ឡើយ ឱ! លាភរបស់លោកមានហើយ ម្នាលលោកដ៏មានអាយុ”»។

So cittalapabbatavihāraṃ gacchanto dvedhāpathaṃ patvā ‘‘ayaṃ nu kho maggo, udāhu aya’’nti cintayanto aṭṭhāsi. Athassa pabbate adhivatthā devatā [Pg.360] hatthaṃ pasāretvā ‘‘eso maggo’’ti dasseti. So cittalapabbatavihāraṃ gantvā tattha cattāro māse vasitvā ‘‘paccūse gamissāmī’’ti cintetvā nipajji. Caṅkamasīse maṇilarukkhe adhivatthā devatā sopānaphalake nisīditvā parodi. Thero ‘‘ko eso’’ti āha. Ahaṃ, bhante, maṇiliyāti. Kissa rodasīti? Tumhākaṃ gamanaṃ paṭiccāti. Mayi idha vasante tumhākaṃ ko guṇoti? Tumhesu, bhante, idha vasantesu amanussā aññamaññaṃ mettaṃ paṭilabhanti, te dāni tumhesu gatesu kalahaṃ karissanti, duṭṭhullampi kathayissantīti. Thero ‘‘sace mayi idha vasante tumhākaṃ phāsuvihāro hoti, sundara’’nti vatvā aññepi cattāro māse tattheva vasitvā puna tatheva gamanacittaṃ uppādesi. Devatāpi puna tatheva parodi. Eteneva upāyena thero tattheva vasitvā tattheva parinibbāyīti. Evaṃ dhamattāvihārī bhikkhu amanussānaṃ piyo hoti.

ព្រះថេរៈនោះ កាលដើរទៅកាន់ចិត្តលបព្វតវិហារ ដល់ផ្លូវពីរខ្នែង ក៏ឈរគិតថា «ផ្លូវនេះឬហ្ន៎ ឬមួយផ្លូវនេះ?»។ គ្រានោះ ទេវតាដែលអាស្រ័យនៅនាភ្នំនោះ លូកដៃបង្ហាញថា «ផ្លូវនេះ»។ ព្រះថេរៈនោះទៅដល់ចិត្តលបព្វតវិហារ ស្នាក់នៅទីនោះអស់ ៤ ខែ គិតថា «យើងនឹងទៅក្នុងវេលាព្រលឹមស្រាង» ហើយក៏សម្រាន្តទៅ។ ទេវតាដែលអាស្រ័យនៅដើមឈើឈ្មោះមណិលៈ នាទីបំផុតនៃចង្ក្រម អង្គុយលើកាំជណ្តើរហើយយំ។ ព្រះថេរៈសួរថា «នោះអ្នកណា?»។ ទេវតាឆ្លើយថា «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណដ៏ចម្រើន ខ្ញុំម្ចាស់ឈ្មោះមណិលា»។ «ចុះអ្នកយំធ្វើអ្វី?»។ «ព្រោះតែការយាងទៅរបស់ព្រះតេជព្រះគុណ»។ «កាលបើយើងរស់នៅទីនេះ តើមានគុណសម្បត្តិអ្វីដល់អ្នក?»។ «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណដ៏ចម្រើន កាលព្រះតេជព្រះគុណស្នាក់នៅទីនេះ ពួកអមនុស្សរមែងបាននូវមេត្តាចិត្តចំពោះគ្នាទៅវិញទៅមក ឥឡូវនេះ កាលព្រះតេជព្រះគុណយាងទៅហើយ ពួកអមនុស្សទាំងនោះនឹងឈ្លោះប្រកែកគ្នា នឹងនិយាយពាក្យអាក្រក់ដាក់គ្នា»។ ព្រះថេរៈពោលថា «បើកាលយើងស្នាក់នៅទីនេះ នាំមកនូវការរស់នៅជាសុខដល់អ្នកទាំងឡាយ នោះជាការល្អហើយ» ហើយក៏ស្នាក់នៅទីនោះអស់ ៤ ខែទៀត រួចក៏បង្កើតគំនិតចង់ទៅជាថ្មីទៀត។ ទេវតាក៏យំដូចដើមវិញ។ ដោយឧបាយនេះឯង ព្រះថេរៈក៏ស្នាក់នៅទីនោះរហូតដល់បរិនិព្វានក្នុងទីនោះឯង។ យ៉ាងនេះឯង ភិក្ខុអ្នកមានធម៌ជាគ្រឿងនៅ រមែងជាទីស្រឡាញ់នៃពួកអមនុស្ស។

Balavapiyacittatāyāti iminā balavapiyacittatāmattenapi satthaṃ na kamati, pageva mettāya cetovimuttiyāti dasseti. Khippameva cittaṃ samādhiyati, kenaci paripanthena parihīnajjhānassa byāpādassa dūrasamussāritabhāvato khippameva samādhiyati, ‘‘āsavānaṃ khayāyā’’ti keci. Sesaṃ suviññeyyameva. Ettha ca kiñcāpi ito aññakammaṭṭhānavasena adhigatajjhānānampi sukhasupanādayo ānisaṃsā labbhanti. Yathāha –

ពាក្យថា «Balavapiyacittatāyā» (ដោយភាពជាអ្នកមានចិត្តស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លាំង) នេះ បង្ហាញថា សូម្បីតែត្រឹមតែចិត្តស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លាំង គ្រឿងសាស្ត្រាវុធក៏មិនអាចពុះពារបានឡើយ ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់មេត្តាចេតោវិមុត្តិ។ ពាក្យថា «Khippameva cittaṃ samādhiyati» (ចិត្តរមែងតាំងមាំជាសមាធិបានឆាប់រហ័ស) គឺព្រោះតែព្យាបាទដែលជាធម៌កម្ចាត់ឈានដោយអន្តរាយណាមួយ ត្រូវបានកម្ចាត់ចេញទៅឆ្ងាយ ទើបចិត្តតាំងមាំជាសមាធិបានឆាប់រហ័ស គ្រូខ្លះពោលថា «ដើម្បីអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងអធិប្បាយនេះ សូម្បីតែពួកជនដែលបានសម្រេចឈានដោយអំណាចកម្មដ្ឋានដទៃក្រៅពីនេះ ក៏រមែងបានអានិសង្សមានការដេកជាសុខជាដើមដែរ ដូចដែលលោកពោលទុកថា៖

‘‘Sukhaṃ supanti munayo, ajjhattaṃ susamāhitā;

Suppabuddhaṃ pabujjhanti, sadā gotamasāvakā’’ti. (visuddhi. mahāṭī. 1.258);

Ca ādi –

«ពួកមុនីមានចិត្តតាំងមាំល្អក្នុងខាងក្នុង រមែងដេកជាសុខ ពួកសាវ័ករបស់ព្រះគោតម រមែងភ្ញាក់ឡើងជាសុខជានិច្ច» (វិសុទ្ធិមគ្គមហាដីកា ១.២៥៨) ជាដើម។

Tathāpime ānisaṃsā brahmavihāralābhino anavasesā labbhanti byāpādādīnaṃ ujuvipaccanīkabhāvato brahmavihārānaṃ. Tenevāha ‘‘nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, byāpādassa, yadidaṃ mettācetovimuttī’’tiādi (dī. ni. 3.326; a. ni. 6.13). Byāpādādivasena ca sattānaṃ dukkhasupanādayoti tappaṭipakkhabhūtesu brahmavihāresu siddhesu sukhasupanādayo hatthagatā eva hontīti.

ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ អានិសង្សទាំងឡាយនេះ ពួកលោកអ្នកបានព្រហ្មវិហារ រមែងបានទទួលទាំងអស់មិនមានសេសសល់ឡើយ ព្រោះព្រហ្មវិហារធម៌ទាំងឡាយ ជាធម៌បដិបក្ខផ្ទាល់នឹងព្យាបាទជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មេត្តាចេតោវិមុត្តិនេះ ឯងជាគ្រឿងរំលាស់ចេញចាកព្យាបាទ» ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ការដេកជាទុក្ខជាដើមរបស់សត្វទាំងឡាយ រមែងមានព្រោះអំណាចនៃព្យាបាទជាដើម កាលបើព្រហ្មវិហារធម៌ទាំងឡាយដែលជាបដិបក្ខនឹងព្យាបាទនោះសម្រេចហើយ ការដេកជាសុខជាដើម ក៏ឈ្មោះថាស្ថិតនៅក្នុងដៃ (សម្រេចបាន) ដោយពិត។

Mettāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមេត្តាសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

6. Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអដ្ឋកនាគរសូត្រ

16. Chaṭṭhe [Pg.361] beluvagāmaketi vesāliyā dakkhiṇapasse avidūre beluvagāmako nāma atthi, taṃ gocaragāmaṃ katvāti attho. Sārappattakulagaṇanāyāti mahāsāramahappattakulagaṇanāya. Dasame ṭhāneti aññe aññeti dasagaṇanaṭṭhāne. Aṭṭhakanagare jāto bhavoti aṭṭhakanāgaro. Kukkuṭārāmoti pāṭaliputte kukkuṭārāmo, na kosambiyaṃ.

១៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា «beluvagāmake» សេចក្តីថា មានភូមិមួយឈ្មោះវេឡុវគ្រាម ស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយពីទិសខាងត្បូងនៃក្រុងវេសាលី គឺធ្វើភូមិនោះឲ្យជាគោចរគ្រាម។ ពាក្យថា «sārappattakulagaṇanāya» សេចក្តីថា ដោយការរាប់ត្រកូលដែលដល់នូវភាពជាត្រកូលមានសារៈដ៏ធំធេង។ ពាក្យថា «dasame ṭhāne» សេចក្តីថា ក្នុងទីកន្លែងរាប់គ្រប់ដប់ផ្សេងៗទៀត។ ពាក្យថា «aṭṭhakanāgaro» សេចក្តីថា ជនដែលកើត ឬរស់នៅក្នុងក្រុងអដ្ឋកៈ។ ពាក្យថា «kukkuṭārāmo» គឺកុក្កុដារាមក្នុងក្រុងបាដលីបុត្រ មិនមែនក្នុងក្រុងកោសម្ពីទេ។

Pakatatthappaṭiniddeso ta-saddoti tassa ‘‘bhagavatā’’tiādīhi padehi samānādhikaraṇabhāvena vuttassa yena abhisambuddhabhāvena bhagavā pakato adhigato supākaṭo ca, taṃ abhisambuddhabhāvaṃ saddhiṃ āgamanīyapaṭipadāya atthabhāveneva dassento ‘‘yo so…pe… abhisambuddho’’ti āha. Satipi ñāṇadassanasaddānaṃ idha paññāvevacanabhāve tena tena visesena nesaṃ visayavisese pavattidassanatthaṃ asādhāraṇañāṇavisesavasena, vijjāttayavasena, vijjābhiññānāvaraṇavasena, sabbaññutaññāṇamaṃsacakkhuvasena paṭivedhadesanāñāṇavasena ca tadatthaṃ yojetvā dassento ‘‘tesaṃ tesa’’ntiādimāha. Tattha āsayānusayaṃ jānatā āsayānusayañāṇena, sabbañeyyadhammaṃ passatā sabbaññutānāvaraṇañāṇehi. Pubbenivāsādīhīti pubbenivāsāsavakkhayañāṇehi. Paṭivedhapaññāyāti ariyamaggapaññāya. Desanāpaññāya passatāti desetabbadhammānaṃ desetabbappakāraṃ bodhaneyyapuggalānañca āsayānusayacaritādhimuttiādibhedaṃ dhammaṃ desanāpaññāya yāthāvato passatā. Arīnanti kilesārīnaṃ, pañcavidhamārānaṃ vā sāsanassa vā paccatthikānaṃ aññatitthiyānaṃ. Tesaṃ pana hananaṃ pāṭihāriyehi abhibhavanaṃ appaṭibhānatākaraṇaṃ ajjhupekkhaṇañca. Kesivinayasuttañcettha nidassanaṃ. Tathā ṭhānāṭṭhānādīni jānatā. Yathākammūpage satte passatā. Savāsanānamāsavānaṃ khīṇattā arahatā. Abhiññeyyādibhede dhamme abhiññeyyādito aviparītāvabodhato sammāsambuddhena.

សព្ទថា «ត» (នោះ) ដែលជាគ្រឿងចង្អុលបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលប្រាកដហើយ នៃសព្ទនោះដែលពោលដោយភាពជាសមានាធិករណ៍ជាមួយបទទាំងឡាយមានពាក្យថា «bhagavatā» (ដោយព្រះមានព្រះភាគ) ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបច្បាស់ សម្រេចបាន និងប្រាកដច្បាស់ដោយសភាវៈត្រាស់ដឹងណា ទ្រង់បង្ហាញនូវសភាវៈត្រាស់ដឹងនោះ ព្រមទាំងបដិបទាដែលជាគ្រឿងសម្រេច ដោយអត្ថភាពពិតប្រាកដ ទើបត្រាស់ថា «yo so...pe... abhisambuddho» (ព្រះអង្គណា... ត្រាស់ដឹងហើយ)។ ទោះបីជាសព្ទថា ញាណ និង ទស្សនៈ ក្នុងទីនេះជាវេវចនៈនៃបញ្ញាក៏ដោយ ដើម្បីបង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវិស័យដ៏វិសេសនោះៗ ដោយសេចក្តីវិសេសនោះៗ ដោយអំណាចនៃញាណដ៏វិសេសមិនទូទៅ ដោយអំណាចវិជ្ជា ៣ ដោយអំណាចវិជ្ជា អភិញ្ញា និងអនាវរណញាណ ដោយអំណាចសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងមំសចក្ខុ និងដោយអំណាចបដិវេធញាណ និងទេសនាញាណ កាលភ្ជាប់និងបង្ហាញនូវអត្ថនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «tesaṃ tesaṃ» (នៃធម៌ទាំងនោះៗ)។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ពាក្យថា «ដឹង» គឺដឹងនូវអាសយានុសយៈ ដោយអាសយានុសយញាណ ពាក្យថា «ឃើញ» គឺឃើញនូវញេយ្យធម៌ទាំងពួង ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងអនាវរណញាណ។ ពាក្យថា «ដោយបុព្វេនិវាសៈជាដើម» គឺដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ និងអាសវក្ខយញាណ។ ពាក្យថា «ដោយបដិវេធបញ្ញា» គឺដោយអរិយមគ្គបញ្ញា។ ពាក្យថា «ឃើញដោយទេសនាបញ្ញា» គឺឃើញតាមពិតនូវធម៌ដែលត្រូវសម្តែង អាការៈដែលត្រូវសម្តែង និងធម៌មានការបែងចែកដោយអាសយានុសយៈ ចរិត និងអធិមុត្តិជាដើម របស់បុគ្គលដែលគួរត្រាស់ដឹង ដោយទេសនាបញ្ញា។ ពាក្យថា «នៃសត្រូវទាំងឡាយ» គឺនៃសត្រូវគឺកិលេស ឬនៃមារទាំង ៥ ឬនៃពួកអន្យតិរ្ថិយដែលជាសត្រូវនឹងព្រះសាសនា។ ម្យ៉ាងទៀត ការកម្ចាត់បង់នូវសត្រូវទាំងនោះ គឺការគ្របសង្កត់ដោយបាដិហារិយ៍ ការធ្វើមិនឲ្យមានបដិភាណ និងការតាំងចិត្តព្រងើយកន្តើយ។ ហើយកេសិវិនយសូត្រ ក្នុងទីនេះជាឧទាហោរណ៍។ មួយវិញទៀត គឺដឹងនូវឋានៈនិងអឋានៈជាដើម។ ឃើញនូវសត្វទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមកម្ម។ ព្រោះតែការអស់ទៅនៃអាសវៈព្រមទាំងវាសនា ទើបឈ្មោះថាជាព្រះអរហន្ត។ ព្រោះតែការត្រាស់ដឹងមិនខុសឆ្គងនូវធម៌មានការបែងចែកជាធម៌ដែលគួរដឹងច្បាស់ជាដើម ដោយភាពជាធម៌ដែលគួរដឹងច្បាស់ជាដើម ទើបឈ្មោះថាជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។

Atha vā tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāya jānatā. Kāyakammādivasena tiṇṇampi kammānaṃ ñāṇānuparivattito nisammakāritāya passatā. Davādīnampi abhāvasādhikāya pahānasampadāya arahatā. Chandādīnaṃ [Pg.362] ahānihetubhūtāya akkhayapaṭibhānasādhikāya sabbaññutāya sammāsambuddhenāti evaṃ dasabalaaṭṭhārasaāveṇikabuddhadhammavasenapi yojanā kātabbā.

មួយវិញទៀត ឈ្មោះថា «ដឹង» ព្រោះមានញាណមិនទើសទាក់ក្នុងកាលទាំងបី។ ឈ្មោះថា «ឃើញ» ព្រោះការធ្វើដោយការពិចារណា ដោយការប្រព្រឹត្តទៅតាមញាណនៃកម្មទាំងបី មានកាយកម្មជាដើម។ ឈ្មោះថា «ព្រះអរហន្ត» ព្រោះដល់ព្រមដោយការលះបង់ដែលញ៉ាំងភាពមិនមានល្បែងជាដើមឲ្យសម្រេច។ ឈ្មោះថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ» ព្រោះសព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលញ៉ាំងបដិភាណមិនចេះអស់ឲ្យសម្រេច ដែលជាហេតុមិនសាបសូន្យនៃឆន្ទៈជាដើម ការប្រកបសេចក្តី សូម្បីដោយអំណាចនៃទសពលញាណ និងអាវេណិកពុទ្ធធម៌ ១៨ យ៉ាងនេះ ក៏គប្បីធ្វើដែរ។

Abhisaṅkhatanti attano paccayehi abhisammukhabhāvena samecca sambhuyya kataṃ. Svāssa katabhāvo uppādanena veditabbo, na uppannassa paṭisaṅkharaṇenāti āha ‘‘uppādita’’nti. Te cassa paccayā cetanāpadhānāti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘abhisaṅkhataṃ abhisañcetayita’’nti vuttanti ‘‘cetayitaṃ kappayita’’nti atthamāha. Abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitanti ca jhānassa pātubhāvadassanamukhena viddhaṃsanabhāvaṃ ulliṅgeti. Yañhi ahutvā sambhavati, taṃ hutvā paṭiveti. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘yaṃ kho panā’’tiādi. Samathavipassanādhamme ṭhitoti ettha samathadhamme ṭhitattā samāhito vipassanaṃ paṭṭhapetvā aniccānupassanādīhi niccasaññādayo pajahanto anukkamena taṃ anulomañāṇaṃ pāpetā hutvā vipassannādhamme ṭhito. Samathavipassanāsaṅkhātesu dhammesu rañjanaṭṭhena rāgo. Nandanaṭṭhena nandī. Tattha sukhumā apekkhā vuttā. Yā nikantīti vuccati.

ពាក្យថា «abhisaṅkhataṃ» (ដែលបច្ច័យតាក់តែងហើយ) គឺធ្វើឡើងដោយការជួបជុំគ្នានៃបច្ច័យទាំងឡាយរបស់ខ្លួនដោយចំពោះមុខ។ ភាពជាធម៌ដែលបច្ច័យធ្វើឡើងនោះ គប្បីដឹងដោយការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង មិនមែនដោយការជួសជុលធម៌ដែលកើតឡើងហើយនោះទេ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «uppāditaṃ» (ញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងហើយ)។ ដើម្បីបង្ហាញថា បច្ច័យទាំងឡាយរបស់ធម៌នោះ មានចេតនាជាប្រធាន ក្នុងបាលីទើបត្រាស់ថា «abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ» (ដែលបច្ច័យតាក់តែងហើយ ដែលចេតនាគិតគូរហើយ) លោកទើបពោលអត្ថថា «cetayitaṃ kappayitaṃ» (ដែលចេតនាគិតគូរហើយ ដែលតាក់តែងហើយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ» នេះ គឺចង្អុលបង្ហាញនូវភាពវិនាសទៅ ដោយការបង្ហាញនូវការកើតឡើងនៃឈាន ព្រោះថា ធម៌ណាដែលមិនធ្លាប់មាន ក៏មានឡើង ធម៌នោះលុះមានឡើងហើយ ក៏រលត់ទៅវិញ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបាលីទើបត្រាស់ថា «yaṃ kho pana» (ក៏ធម៌ណាមួយ...) ជាដើម។ ពាក្យថា «samathavipassanādhamme ṭhito» (អ្នកតាំងនៅក្នុងធម៌គឺសមថៈនិងវិបស្សនា) ក្នុងអធិប្បាយនេះ ព្រោះតែការតាំងនៅក្នុងសមថធម៌ ទើបជាអ្នកមានចិត្តតាំងមាំ ហើយចាប់ផ្តើមវិបស្សនា លះបង់នូវនិច្ចសញ្ញាជាដើម ដោយអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម ញ៉ាំងអនុលោមញាណនោះឲ្យសម្រេចតាមលំដាប់ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកតាំងនៅក្នុងវិបស្សនាធម៌។ តម្រេកដោយអត្ថថាត្រេកត្រអាលក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាសមថៈនិងវិបស្សនា ឈ្មោះថា រាគៈ។ សេចក្តីរីករាយដោយអត្ថថាត្រេកអរ ឈ្មោះថា នន្ទី។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ សេចក្តីអាឡោះអាល័យយ៉ាងល្អិត លោកហៅថា និកន្តិ (សេចក្តីប្រាថ្នា)។

Evaṃ santeti evaṃ yathārutavaseneva imassa suttapadassa atthe gahetabbe sati. Samathavipassanāsu chandarāgo kattabboti anāgāmiphalaṃ anibbattetvā tadatthāya samathavipassanāpi anibbattetvā kevalaṃ tattha chandarāgo kattabbo bhavissati. Kasmā? Tesu samathavipassanāsaṅkhātesu dhammesu chandarāgamattena anāgāminā laddhabbassa aladdhaanāgāmiphalenapi laddhabbattā. Tathā sati tena anāgāmiphalampi laddhabbameva hoti. Tenāha ‘‘anāgāmiphalaṃ paṭiladdhaṃ bhavissatī’’ti. Sabhāvato rasitabbattā aviparīto attho eva attharaso.

កាលបើជាយ៉ាងនេះ គឺកាលបើគប្បីកាន់យកអត្ថនៃបទសូត្រនេះ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីពិតប្រាកដយ៉ាងនេះ ពាក្យថា «គប្បីធ្វើនូវឆន្ទរាគៈក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនា» គឺមិនបាច់ញ៉ាំងអនាគាមិផលឲ្យកើតឡើង មិនបាច់ញ៉ាំងសមថៈនិងវិបស្សនាដើម្បីអនាគាមិផលនោះឲ្យកើតឡើងឡើយ គ្រាន់តែធ្វើឆន្ទរាគៈក្នុងធម៌នោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ត្រឹមតែឆន្ទរាគៈក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាសមថៈនិងវិបស្សនាទាំងនោះ សូម្បីបុគ្គលដែលមិនទាន់បានសម្រេចអនាគាមិផល ក៏រមែងបានសម្រេចនូវផលដែលព្រះអនាគាមិគប្បីបានសម្រេចដែរ កាលបើជាយ៉ាងនោះ អនាគាមិផលក៏ឈ្មោះថាបុគ្គលនោះបានសម្រេចដោយពិត ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «នឹងបានសម្រេចអនាគាមិផល»។ ព្រោះតែការដឹងរសតាមសភាវៈ អត្ថដែលមិនខុសឆ្គងនោះឯង ឈ្មោះថា អត្ថរស។

Aññāpi kāci sugatiyoti vinipātike sandhāyāha. Aññāpi kāci duggatiyoti asurakāyamāha.

ពាក្យថា «សុគតិណាមួយដទៃទៀត» លោកពោលសំដៅយកពួកវិនិបាតិកទេវតា។ ពាក្យថា «ទុគ្គតិណាមួយដទៃទៀត» លោកពោលសំដៅយកអសុរកាយ។

Appaṃ yācitena bahuṃ dentena uḷārapurisena viya ekaṃ dhammaṃ pucchitena ‘‘ayampi ekadhammo’’ti kathitattā ekādasapi dhammā pucchāvasena ekadhammo nāma jāto paccekaṃ vākyaparisamāpanañāyena. Pucchāvasenāti ‘‘atthi nu kho, bhante ānanda, tena…pe… sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto’’ti evaṃ [Pg.363] pavattapucchāvasena. Amatuppattiatthenāti amatabhāvassa uppattihetutāya, sabbānipi kammaṭṭhānāni ekarasāpi amatādhigamassa paṭipattiyāti attho. Evamettha aggaphalabhūmi anāgāmiphalabhūmīti dveva bhūmiyo sarūpato āgatā, nānantariyatāya pana heṭṭhimāpi dve bhūmiyo atthato āgatā evāti daṭṭhabbāti. Pañca satāni aggho etassāti pañcasataṃ. Sesamettha uttānameva.

ប្រៀបដូចជាបុរសដ៏ឧត្តម ដែលគេសុំបន្តិចបន្តួច តែត្រឡប់ជាឲ្យច្រើន កាលដែលគេសួររកធម៌មួយ ក៏ពោលថា «សូម្បីធម៌នេះ ក៏ជាធម៌មួយដែរ» ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំង ១១ យ៉ាង សូម្បីតែដោយអំណាចនៃសំណួរ ក៏ឈ្មោះថាជាធម៌មួយ ដោយន័យនៃការបញ្ចប់សេចក្តីនៃប្រយោគនីមួយៗ។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃសំណួរ» គឺដោយអំណាចនៃសំណួរដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏ចម្រើន តើមានធម៌មួយដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ... ទ្រង់សម្តែងទុកល្អហើយឬហ្ន៎»។ ពាក្យថា «ដោយអត្ថជាគ្រឿងកើតឡើងនៃអមតធម៌» គឺដោយភាពជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃអមតភាព សេចក្តីថា កម្មដ្ឋានទាំងអស់ សូម្បីមានរសតែមួយ ក៏ជាបដិបទាដើម្បីសម្រេចនូវអមតធម៌ដែរ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ ភូមិពីរគឺ អគ្គផលភូមិ និងអនាគាមិផលភូមិ ប៉ុណ្ណោះដែលមកដល់ដោយរូបរាងផ្ទាល់ ប៉ុន្តែដោយភាពមិនដាច់ចន្លោះ ភូមិថ្នាក់ក្រោមទាំងពីរក៏ឈ្មោះថាបានមកដល់ដោយអត្ថដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ប្រាំរយ» គឺរបស់ដែលមានតម្លៃប្រាំរយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអដ្ឋកនាគរសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

7. Gopālasuttavaṇṇanā

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគោបាលសូត្រ

17. Sattame tisso kathāti tisso aṭṭhakathā, tividhā suttassa atthavaṇṇanāti attho. Ekekaṃ padaṃ nāḷaṃ mūlaṃ etissāti evaṃsaññitā ekanāḷikā. Ekekaṃ vā padaṃ nāḷaṃ atthaniggamanamaggo etissāti ekanāḷikā. Tenāha ‘‘ekekassa padassa atthakathana’’nti. Cattāro aṃsā bhāgā atthasallakkhaṇūpāyā etissāti caturassā. Tenāha ‘‘catukkaṃ bandhitvā kathana’’nti. Niyamato nisinnassa āraddhassa vatto saṃvatto etissā atthīti nisinnavattikā, yathāraddhassa atthassa visuṃ visuṃ pariyosāpikāti attho. Tenāha ‘‘paṇḍitagopālakaṃ dassetvā’’tiādi. Ekekassapi padassa piṇḍatthadassanavasena bahūnaṃ padānaṃ ekajjhaṃ atthaṃ akathetvā ekamekassa padassa atthavaṇṇanā ayaṃ sabbattha labbhati. Catukkaṃ bandhitvāti kaṇhapakkhe upamopameyyadvayaṃ, tathā sukkapakkheti idaṃ catukkaṃ yojetvā. Ayaṃ edisesu eva suttesu labbhati. Pariyosānagamananti keci tāva āhu ‘‘kaṇhapakkhe upamaṃ dassetvā upamā ca nāma yāvadeva upameyyasampaṭipādanatthāti upameyyatthaṃ āharitvā saṃkilesapakkhaniddeso ca vodānapakkhavibhāvanatthāyāti sukkapakkhampi upamopameyyavibhāgena āharitvā suttatthassa pariyosāpanaṃ. Kaṇhapakkhe upameyyaṃ dassetvā pariyosānagamanādīsupi eseva nayo’’ti. Apare pana ‘‘kaṇhapakkhe, sukkapakkhe ca taṃtaṃupamūpameyyatthānaṃ visuṃ visuṃ pariyosāpetvāva kathanaṃ pariyosānagamana’’nti vadanti. Ayanti nisinnavattikā. Idhāti imasmiṃ gopālakasutte. Sabbācariyānaṃ āciṇṇāti sabbehipi pubbācariyehi ācaritā saṃvaṇṇitā, tathā ceva pāḷi pavattāti.

១៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា tisso kathā (កថា ៣ យ៉ាង) គឺអដ្ឋកថា ៣ យ៉ាង សេចក្តីថា ការពន្យល់សេចក្តីនៃសូត្រមាន ៣ បែប។ ពាក្យថា ekanāḷikā (មានធាងតែមួយ) គឺមានសេចក្តីសម្គាល់យ៉ាងនេះថា ធាង ឬឫសនៃកថានោះ គឺបទនីមួយៗ។ ឬមួយថា ផ្លូវជាទីចេញទៅនៃសេចក្តី ឬធាងនៃកថានោះ គឺបទនីមួយៗ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ekanāḷikā។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ការថ្លែងសេចក្តីនៃបទនីមួយៗ"។ ពាក្យថា caturassā (មានជ្រុង ៤) គឺកថានោះមានចំណែក ឬភាគ ៤ យ៉ាង ដែលជាឧបាយសម្រាប់កំណត់សេចក្តី។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ការសម្តែងដោយចងជាពួក ៤"។ ពាក្យថា nisinnavattikā (មានវត្តៈគឺការអង្គុយ) គឺកថានោះមានការប្រព្រឹត្តទៅ និងការប្រព្រឹត្តតាមដែលបានផ្តើមឡើងចំពោះបុគ្គលដែលអង្គុយដោយកំណត់ សេចក្តីថា ជាការធ្វើឱ្យចប់សេចក្តីដែលបានផ្តើមឡើងដោយឡែកៗពីគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ការបង្ហាញតួអង្គគង្វាលគោជាបណ្ឌិត" ជាដើម។ ការពន្យល់សេចក្តីនៃបទនីមួយៗ ដោយមិនពោលសេចក្តីរួមគ្នានៃបទជាច្រើន ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញសេចក្តីសង្ខេប សូម្បីតែនៃបទនីមួយៗនេះ តែងបានក្នុងទីទាំងពួង។ ពាក្យថា catukkaṃ bandhitvā (ការចងជាពួក ៤) គឺការផ្សំផ្គុំធម៌ជាពួក ៤ នេះ គឺគូនៃឧបមា និងឧបមេយ្យក្នុងកណ្ហបក្ស (ចំណែកខ្មៅ) និងក្នុងសុក្កបក្ស (ចំណែកស) យ៉ាងនោះដែរ។ វិធីនេះ តែងបានតែក្នុងសូត្រទាំងឡាយដែលមានសភាពបែបនេះប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា pariyosānagamana (ការដល់នូវទីបំផុត) នោះ មុនដំបូង អាចារ្យខ្លះពោលថា "ការបង្ហាញឧបមាគំរូក្នុងកណ្ហបក្ស ហើយឧបមាដែលឈ្មោះថា នាំមកនូវសេចក្តីជាឧបមេយ្យ ក៏គ្រាន់តែដើម្បីសម្រេចសេចក្តីជាឧបមេយ្យប៉ុណ្ណោះ និងការសម្តែងចំណែកសង្កិលេស ក៏ដើម្បីញ៉ាំងចំណែកវោទានៈ (ភាពផូរផង់) ឱ្យច្បាស់លាស់ ទើបនាំមកនូវសុក្កបក្ស សូម្បីដោយការចែកឧបមា និងឧបមេយ្យ ដើម្បីធ្វើសេចក្តីនៃសូត្រឱ្យចប់សព្វគ្រប់។ សូម្បីក្នុងការដល់នូវទីបំផុតដោយការបង្ហាញឧបមេយ្យក្នុងកណ្ហបក្សជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា"។ ចំណែកឯអាចារ្យដទៃទៀត ពោលថា "ការសម្តែងដោយធ្វើឱ្យចប់ដោយឡែកៗពីគ្នានូវសេចក្តីនៃឧបមា និងឧបមេយ្យនោះៗ ទាំងក្នុងកណ្ហបក្ស និងសុក្កបក្ស ឈ្មោះថា pariyosānagamana"។ ពាក្យថា ayaṃ នេះ សំដៅយក nisinnavattikā។ ពាក្យថា idha នេះ សំដៅយកក្នុងគោបាលកសូត្រនេះ។ ពាក្យថា sabbācariyānaṃ āciṇṇā (ការប្រព្រឹត្តទៅនៃអាចារ្យទាំងពួង) គឺព្រះបុព្វាចារ្យទាំងអស់បានប្រព្រឹត្ត និងពន្យល់ទុកមកហើយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះបាលីក៏ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះឯង។

Aṅgīyanti [Pg.364] avayavabhāvena ñāyantīti aṅgāni, koṭṭhāsā. Tāni panettha yasmā sāvajjasabhāvāni, tasmā āha ‘‘aṅgehīti aguṇakoṭṭhāsehī’’ti. Gomaṇḍalanti gosamūhaṃ. Pariharitunti rakkhituṃ. Taṃ pana pariharaṇaṃ pariggahetvā vicaraṇanti āha ‘‘pariggahetvā vicaritu’’nti. Vaḍḍhinti gunnaṃ bahubhāvaṃ bahugorasatāsaṅkhātaṃ parivuddhiṃ. ‘‘Ettakamida’’nti rūpīyatīti rūpaṃ, parimāṇaparicchedopi sarīrarūpampīti āha ‘‘gaṇanato vā vaṇṇato vā’’ti. Na pariyesati vinaṭṭhabhāvasseva ajānanato. Nīlāti ettha iti-saddo ādiattho. Tena setasabalādivaṇṇaṃ saṅgaṇhāti.

ធម៌ទាំងឡាយណាដែលគេដឹងដោយភាពជាចំណែក ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា អង្គ គឺចំណែកទាំងឡាយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រោះតែអង្គទាំងនោះមានសភាវៈប្រកបដោយទោស ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ពាក្យថា aṅgehi គឺដោយចំណែកដែលមិនមែនជាគុណ (ទោស)"។ ពាក្យថា gomaṇḍala គឺហ្វូងគោ។ ពាក្យថា pariharituṃ គឺដើម្បីរក្សា។ ក៏ការរក្សានោះ គឺការត្រួតត្រាហើយដើរទៅ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ត្រួតត្រាហើយដើរទៅ"។ ពាក្យថា vaḍḍhi (សេចក្តីចម្រើន) គឺសេចក្តីចម្រើនលូតលាស់ ដែលរាប់ថាជាភាពច្រើននៃហ្វូងគោ និងការមានទឹកដោះច្រើនជាដើម។ ធម្មជាតិណាដែលគេកំណត់ថា "របស់នេះមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ" ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា រូប សូម្បីការកំណត់ប្រមាណនៃរូបរាងកាយ ក៏ឈ្មោះថារូបដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដោយការរាប់ក្តី ដោយពណ៌សម្បុរក្តី"។ គង្វាលគោមិនស្វែងរក (គោដែលបាត់) ព្រោះតែមិនដឹងសូម្បីតែភាពដែលគោនោះវិនាស (បាត់បង់) ទៅ។ ក្នុងពាក្យថា nīlā នេះ សព្ទថា iti មានន័យថា "ជាដើម"។ ដោយសព្ទនោះ លោកសង្គ្រោះយកពណ៌ស ពណ៌ពពាល ជាដើម។

Dhanusattisūlādīti ettha issāsācariyānaṃ gāvīsu kataṃ dhanulakkhaṇaṃ. Kumārabhattigaṇānaṃ gāvīsu kataṃ sattilakkhaṇaṃ. Issarabhattigaṇānaṃ gāvīsu kataṃ sūlalakkhaṇanti yojanā. Ādi-saddena rāmavāsudevagaṇādīnaṃ gāvīsu kataṃ pharasucakkādilakkhaṇaṃ saṅgaṇhāti.

ក្នុងពាក្យថា dhanusattisūlādi (ធ្នូ លំពែង ត្រសូល ជាដើម) នេះ មានការប្រកបសេចក្តីថា សញ្ញាធ្នូដែលពួកអាចារ្យបាញ់ធ្នូធ្វើលើមេគោទាំងឡាយ។ សញ្ញាលំពែងដែលពួកអ្នកបម្រើព្រះកុមារធ្វើលើមេគោទាំងឡាយ។ សញ្ញាត្រសូលដែលពួកអ្នកបម្រើព្រះឥសូរធ្វើលើមេគោទាំងឡាយ នេះជាការប្រកបសេចក្តី។ ដោយសព្ទថា ādi (ជាដើម) លោកសង្គ្រោះយកសញ្ញាពូថៅ និងសញ្ញាចក្រជាដើម ដែលពួកអ្នកបម្រើព្រះរាម និងព្រះវាសុទេវៈជាដើម ធ្វើលើមេគោទាំងឡាយ។

Nīlamakkhikāti piṅgalamakkhikā, khuddakamakkhikā eva vā. Saṭati rujati etāyāti sāṭikā, saṃvaḍḍhā sāṭikā āsāṭikā. Tenāha ‘‘vaḍḍhantī’’tiādi. Hāretāti apanetā.

ពាក្យថា nīlamakkhikā (របោមខៀវ) គឺរបោមលឿង ឬមួយថារបោមតូចៗប៉ុណ្ណោះ។ ធម្មជាតិណាដែលរលួយ ឬឈឺចាប់ដោយសារសត្វនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា sāṭikā (ដង្កូវ) ដង្កូវដែលចម្រើនធំធាត់ឡើង ឈ្មោះថា āsāṭikā (ពពួកដង្កូវ)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ចម្រើនឡើង" ជាដើម។ ពាក្យថា hāretā គឺអ្នកនាំចេញទៅ (អ្នកកម្ចាត់បង់)។

Vākenāti vākapaṭṭena. Cīrakenāti pilotikena. Antovasseti vassakālassa abbhantare. Niggāhanti susumārādiggāharahitaṃ. Pītanti pānīyassa pītabhāvaṃ. Sīhabyagghādiparissayena sāsaṅko sappaṭibhayo.

ពាក្យថា vākena គឺដោយបន្ទះសំបកឈើ។ ពាក្យថា cīrakena គឺដោយកំណាត់សំពត់ចាស់។ ពាក្យថា antovasse គឺក្នុងរវាងវស្សានរដូវ។ ពាក្យថា niggāha គឺមិនមានសត្វសាហាវដូចជាក្រពើជាដើមយាយី។ ពាក្យថា pīta គឺភាពដែលទឹកត្រូវបានផឹកហើយ។ ពាក្យថា ប្រកបដោយសេចក្តីសង្ស័យ គឺប្រកបដោយភ័យខ្លាច ព្រោះតែអន្តរាយមានសីហៈ និងខ្លាធំជាដើម។

Pañca ahāni ekassāti pañcāhiko, so eva vāroti, pañcāhikavāro. Evaṃ sattāhikavāropi veditabbo. Ciṇṇaṭṭhānanti caritaṭṭhānaṃ gocaraggahitaṭṭhānaṃ.

ថ្ងៃ ៥ នៃវារៈមួយ ឈ្មោះថា pañcāhika (មាន ៥ ថ្ងៃ) វារៈនោះឯង ឈ្មោះថា pañcāhikavāra (វារៈ ៥ ថ្ងៃ)។ វារៈ ៧ ថ្ងៃ (sattāhikavāra) ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា ciṇṇaṭṭhāna (កន្លែងដែលធ្លាប់ត្រួតត្រា) គឺកន្លែងដែលធ្លាប់ដើរទៅ គឺកន្លែងដែលធ្លាប់នាំគោទៅរកស៊ី។

Pitiṭṭhānanti pitarā kātabbaṭṭhānaṃ, pitarā kātabbakiccanti attho. Yathāruciṃ gahetvā gacchantīti gunnaṃ rucianurūpaṃ gocarabhūmiṃ vā nadipāraṃ vā gahetvā gacchanti. Gobhattanti kappāsaṭṭhikādimissaṃ gobhuñjitabbaṃ bhattaṃ. Bhattaggahaṇeneva yāgupi saṅgahitā.

ពាក្យថា pitiṭṭhāna (ឋានៈជាឪពុក) គឺឋានៈដែលឪពុកត្រូវធ្វើ សេចក្តីថា កិច្ចដែលឪពុកត្រូវធ្វើ។ ពាក្យថា yathāruciṃ gahetvā gacchanti (នាំទៅតាមចំណង់) គឺនាំគោទាំងឡាយទៅកាន់ទីវាលស្មៅ ឬត្រើយស្ទឹង តាមដែលវាពេញចិត្ត។ ពាក្យថា gobhatta (អាហារគោ) គឺអាហារដែលគោត្រូវស៊ី ដែលលាយដោយគ្រាប់កប្បាសជាដើម។ ដោយការកាន់យកពាក្យថា អាហារ នេះ សូម្បីតែបបរ ក៏លោកសង្គ្រោះយកដែរ។

Dvīhākārehīti vuttaṃ ākāradvayaṃ dassetuṃ ‘‘gaṇanato vā samuṭṭhānato vā’’ti vuttaṃ. Evaṃ pāḷiyaṃ āgatāti ‘‘upacayo santatī’’ti jātiṃ dvidhā bhinditvā hadayavatthuṃ aggahetvā dasāyatanāni pañcadasa [Pg.365] sukhumarūpānīti evaṃ rūpakaṇḍapāḷiyaṃ (dha. sa. 666) āgatā. Pañcavīsati rūpakoṭṭhāsāti salakkhaṇato aññamaññasaṅkarābhāvato rūpabhāgā. Rūpakoṭṭhāsāti vā visuṃ visuṃ appavattitvā kalāpabhāveneva pavattanato rūpakalāpā. Koṭṭhāsāti ca aṃsā avayavāti attho. Koṭṭhanti vā sarīraṃ, tassa aṃsā kesādayo koṭṭhāsāti aññepi avayavā koṭṭhāsā viya koṭṭhāsā.

ពាក្យថា dvīhākārehi (ដោយអាការៈ ២ យ៉ាង) គឺដើម្បីបង្ហាញអាការៈទាំង ២ យ៉ាង ទើបលោកពោលថា "ដោយការរាប់ក្តី ដោយសមុដ្ឋានក្តី"។ រូបដែលមកហើយក្នុងព្រះបាលីយ៉ាងនេះ គឺការបំបែកជាតិជា ២ យ៉ាង គឺ ឧបចយៈ និងសន្តតិ ដោយមិនកាន់យកហទយវត្ថុ គឺអាយតនៈ ១០ និងសុខុមរូប ១៥ យ៉ាងនេះ មកហើយក្នុងរូបកណ្ឌបាលី (ធម្មសង្គណី ៦៦៦)។ ពាក្យថា pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā (ចំណែករូប ២៥) គឺចំណែកនៃរូបទាំងឡាយ ព្រោះមិនច្រឡំគ្នាទៅវិញទៅមកដោយលក្ខណៈរបស់ខ្លួន។ ឬមួយថា ឈ្មោះថា រូបកោដ្ឋាសៈ ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយឡែកៗពីគ្នា គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាកលាបៈ (ក្រុម) ហេតុនោះ ទើបហៅថា រូបកលាប។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា koṭṭhāsā មានសេចក្តីថា ចំណែក ឬអវយវៈ។ ឬមួយថា រាងកាយ ឈ្មោះថា koṭṭha ចំណែកនៃរាងកាយនោះ មានសក់ជាដើម ឈ្មោះថា koṭṭhāsā សូម្បីតែអវយវៈដទៃទៀត ក៏ឈ្មោះថា koṭṭhāsā ដូចជាចំណែកទាំងឡាយដែរ។

Seyyathāpītiādi upamāsaṃsandanaṃ. Tattha rūpaṃ pariggahetvāti yathāvuttaṃ rūpaṃ salakkhaṇato ñāṇena pariggaṇhitvā. Arūpaṃ vavatthapetvāti taṃ rūpaṃ nissāya ārammaṇañca katvā pavattamāne vedanādike cattāro khandhe arūpanti vavatthapetvā. Rūpārūpaṃ pariggahetvāti puna tattha yaṃ rūppanalakkhaṇaṃ, taṃ rūpaṃ. Tadaññaṃ arūpaṃ. Ubhayavinimuttaṃ kiñci natthi attā vā attaniyaṃ vāti evaṃ rūpārūpaṃ pariggahetvā. Tadubhayañca avijjādinā paccayena sapaccayanti paccayaṃ sallakkhetvā, aniccatādilakkhaṇaṃ āropetvā yo kalāpasammasanādikkamena kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetuṃ na sakkoti, so na vaḍḍhatīti yojanā.

ពាក្យថា seyyathāpi ជាដើម គឺជាការប្រៀបធៀបឧបមា។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ពាក្យថា rūpaṃ pariggahetvā (ការកំណត់រូប) គឺការកំណត់ដឹងនូវរូបតាមដែលបានពោលហើយ ដោយលក្ខណៈរបស់វាដោយប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា arūpaṃ vavatthapetvā (ការកំណត់អរូប) គឺការកំណត់ទុកនូវខន្ធ ៤ មានវេទនាជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យរូបនោះ និងធ្វើរូបនោះឱ្យជាអារម្មណ៍ថាជាអរូប។ ពាក្យថា rūpārūpaṃ pariggahetvā (ការកំណត់រូបនិងអរូប) គឺការកំណត់រូបនិងអរូបយ៉ាងនេះថា ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនោះ ធម្មជាតិណាដែលមានលក្ខណៈទ្រុឌទ្រោម ធម្មជាតិនោះជារូប ធម៌ក្រៅពីនោះជាអរូប ធម៌ដែលរួចផុតពីធម៌ទាំងពីរនោះ មិនមានឡើយ ទោះជាខ្លួនក្តី របស់ខ្លួនក្តី ក៏មិនមាន។ មានការប្រកបសេចក្តីថា បុគ្គលណា កាលកំណត់ដឹងនូវបច្ច័យថា ធម៌ទាំងពីរនោះមានបច្ច័យ គឺអវិជ្ជាជាដើមជាគ្រឿងបង្កើត ហើយលើកឡើងនូវលក្ខណៈមានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម មិនអាចញ៉ាំងកម្មដ្ឋានឱ្យដល់នូវកំពូល ដោយលំដាប់នៃការពិចារណាជាកលាបៈ (កលាបសម្មសនៈ) ជាដើមទេ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មិនចម្រើនឡើយ។

Ettakaṃ rūpaṃ ekasamuṭṭhānanti cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyanti aṭṭhavidhaṃ kammavasena; kāyaviññatti, vacīviññattīti idaṃ dvayaṃ cittavasenāti ettakaṃ rūpaṃ ekasamuṭṭhānaṃ. Saddāyatanamekaṃ utucittavasena dvisamuṭṭhānaṃ. Rūpassa lahutā, mudutā, kammaññatāti ettakaṃ rūpaṃ utucittāhāravasena tisamuṭṭhānaṃ. Rūpāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, ākāsadhātu, āpodhātu, kabaḷīkāro āhāroti ettakaṃ rūpaṃ utucittāhārakammavasena catusamuṭṭhānaṃ. Upacayo, santati, jaratā, rūpassa aniccatāti ettakaṃ rūpaṃ na kutoci samuṭṭhātīti na jānāti. Samuṭṭhānato rūpaṃ ajānantotiādīsu vattabbaṃ ‘‘gaṇanato rūpaṃ ajānanto’’tiādīsu vuttanayeneva veditabbaṃ.

រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ មានសមុដ្ឋានមួយ គឺ ចក្ខ្វាយតនៈ សោតាយតនៈ ឃានាយតនៈ ជិវ្ហាយតនៈ កាយាយតនៈ ឥត្ថិន្ទ្រិយ បុរិសិន្ទ្រិយ ជីវិតិន្ទ្រិយ រូបទាំង ៨ យ៉ាងនេះ កើតអំពីកម្ម, កាយវិញ្ញត្តិ និងវចីវិញ្ញត្តិ រូបទាំង ២ នេះ កើតអំពីចិត្ត រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថា មានសមុដ្ឋានមួយ។ សទ្ទាយតនៈ ១ ឈ្មោះថា មានសមុដ្ឋានពីរ ព្រោះកើតអំពីឧតុ និងចិត្ត។ រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ គឺ រូបស្ស ឡហុតា (ភាពស្រាលនៃរូប) មុទុតា (ភាពទន់នៃរូប) កម្មញ្ញតា (ភាពគួរដល់ការងារនៃរូប) ឈ្មោះថា មានសមុដ្ឋានបី ព្រោះកើតអំពីឧតុ ចិត្ត និងអាហារ។ រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ គឺ រូបាយតនៈ គន្ធាយតនៈ រសាយតនៈ ផោដ្ឋព្វាយតនៈ អាកាសធាតុ អាបោធាតុ កពឡិង្ការាហារ ឈ្មោះថា មានសមុដ្ឋានបួន ព្រោះកើតអំពីឧតុ ចិត្ត អាហារ និងកម្ម។ រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ គឺ ឧបចយៈ សន្តតិ ជរតា និងរូបស្ស អនិច្ចតា មិនមានសមុដ្ឋានអំពីអ្វីឡើយ គង្វាលគោមិនដឹងយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលត្រូវពោលក្នុងពាក្យថា "មិនដឹងរូបដោយសមុដ្ឋាន" ជាដើម គbbyីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងពាក្យថា "មិនដឹងរូបដោយការរាប់" ជាដើមនោះឯង។

Kammalakkhaṇoti attanā kataṃ duccaritakammaṃ lakkhaṇaṃ etassāti kammalakkhaṇo, bālo. Vuttañhetaṃ – ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, bālassa bālalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Duccintitacintī hoti, dubbhāsitabhāsī, dukkaṭakammakārī[Pg.366]. Imāni kho…pe… lakkhaṇānī’’ti (ma. ni. 3.246; a. ni. 3.3). Attanā kataṃ sucaritakammaṃ lakkhaṇaṃ etassāti kammalakkhaṇo, paṇḍito. Vuttampi cetaṃ ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Sucintitacintī hoti, subhāsitabhāsī, sukatakammakārī. Imāni kho…pe… paṇḍitalakkhaṇānī’’ti (ma. ni. 3.253; a. ni. 3.3). Tenāha ‘‘kusalākusalakammaṃ paṇḍitabālalakkhaṇa’’nti.

ពាក្យថា kammalakkhaṇa (មានកម្មជាគ្រឿងសម្គាល់) គឺបុគ្គលណាមានទុច្ចរិតកម្មដែលខ្លួនធ្វើហើយជាគ្រឿងសម្គាល់ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មានកម្មជាគ្រឿងសម្គាល់ គឺជនពាល។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លក្ខណៈរបស់មនុស្សពាលនេះមាន ៣ យ៉ាង។ ៣ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺមនុស្សពាលតែងគិតនូវសេចក្តីដែលមិនគួរគិត ១ និយាយនូវពាក្យដែលមិនគួរនិយាយ ១ ធ្វើនូវការងារដែលមិនគួរធ្វើ ១។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទាំងនេះឯង...ល... ជាលក្ខណៈរបស់មនុស្សពាល"។ បុគ្គលណាមានសុចរិតកម្មដែលខ្លួនធ្វើហើយជាគ្រឿងសម្គាល់ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មានកម្មជាគ្រឿងសម្គាល់ គឺបណ្ឌិត។ សូម្បីសេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លក្ខណៈរបស់បណ្ឌិតនេះមាន ៣ យ៉ាង។ ៣ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺបណ្ឌិតតែងគិតនូវសេចក្តីដែលគួរគិត ១ និយាយនូវពាក្យដែលគួរនិយាយ ១ ធ្វើនូវការងារដែលគួរធ្វើ ១។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទាំងនេះឯង...ល... ជាលក្ខណៈរបស់បណ្ឌិត"។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "កុសលកម្ម និងអកុសលកម្ម ជាគ្រឿងសម្គាល់នូវបណ្ឌិត និងមនុស្សពាល"។

Bāle vajjetvā paṇḍite na sevatīti yaṃ bālapuggale vajjetvā paṇḍitasevanaṃ atthakāmena kātabbaṃ, taṃ na karoti. Tathābhūtassa ca ayamādīnavoti dassetuṃ puna ‘‘bāle vajjetvā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yaṃ bhagavatā ‘‘idaṃ vo kappatī’’ti anuññātaṃ, tadanulomañce, taṃ kappiyaṃ. Yaṃ ‘‘idaṃ vo na kappatī’’ti paṭikkhittaṃ, tadanulomañce, taṃ akappiyaṃ. Yaṃ kosallasambhūtaṃ, taṃ kusalaṃ, tappaṭipakkhaṃ akusalaṃ. Tadeva sāvajjaṃ, kusalaṃ anavajjaṃ. Āpattito ādito dve āpattikkhandhā garukaṃ, tadaññaṃ lahukaṃ. Dhammato mahāsāvajjaṃ garukaṃ, appasāvajjaṃ lahukaṃ. Sappaṭikāraṃ satekicchaṃ, appaṭikāraṃ atekicchaṃ. Dhammatānugataṃ kāraṇaṃ, itaraṃ akāraṇaṃ. Taṃ ajānantoti kappiyākappiyaṃ, garuka-lahukaṃ, satekicchātekicchaṃ ajānanto suvisuddhaṃ katvā sīlaṃ rakkhituṃ na sakkoti. Kusalākusalaṃ, sāvajjānavajjaṃ, kāraṇākāraṇaṃ ajānanto khandhādīsu akusalatāya rūpārūpapariggahampi kātuṃ na sakkoti, kuto tassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhanā. Tenāha ‘‘kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkotī’’ti.

ពាក្យថា bāle vajjetvā paṇḍite na sevati (វៀរចាកមនុស្សពាល មិនសេពគប់បណ្ឌិត) គឺការសេពគប់បណ្ឌិតដោយវៀរចាកបុគ្គលពាល ដែលបុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍គប្បីធ្វើ តែខ្លួនមិនធ្វើ។ និងដើម្បីបង្ហាញទោសនេះ ចំពោះបុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា "bāle vajjetvā" ជាដើមម្តងទៀត។ ក្នុងសេចក្តីនោះ វត្ថុណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតថា "របស់នេះគួរដល់អ្នកទាំងឡាយ" បើវត្ថុនោះស្របគ្នានឹងពាក្យនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា កប្បិយៈ (របស់គួរ)។ វត្ថុណាដែលទ្រង់ហាមឃាត់ថា "របស់នេះមិនគួរដល់អ្នកទាំងឡាយ" បើវត្ថុនោះស្របគ្នានឹងពាក្យនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា អកប្បិយៈ (របស់មិនគួរ)។ ធម៌ណាដែលកើតអំពីសេចក្តីឈ្លាសវៃ ធម៌នោះឈ្មោះថា កុសល ធម៌ផ្ទុយពីនោះឈ្មោះថា អកុសល។ អកុសលនោះឯង ឈ្មោះថា សាវជ្ជៈ (មានទោស) កុសលឈ្មោះថា អនវជ្ជៈ (មិនមានទោស)។ ដោយអំណាចនៃអាបត្តិ គំនរអាបត្តិ ២ ខាងដើម (បារាជិក និងសង្ឃាទិសេស) ឈ្មោះថា គរុកៈ (អាបត្តិធ្ងន់) ក្រៅពីនោះឈ្មោះថា លហុកៈ (អាបត្តិស្រាល)។ ដោយអំណាចនៃធម៌ ធម៌ដែលមានទោសច្រើន ឈ្មោះថា គរុកៈ ធម៌ដែលមានទោសតិច ឈ្មោះថា លហុកៈ។ អាបត្តិដែលកែខៃបាន ឈ្មោះថា សតេកិច្ឆា អាបត្តិដែលកែខៃមិនបាន ឈ្មោះថា អតេកិច្ឆា។ ហេតុដែលស្របតាមធម្មតា ឈ្មោះថា ហេតុ (ការណៈ) ក្រៅពីនោះឈ្មោះថា មិនមែនហេតុ (អការណៈ)។ បុគ្គលកាលមិនដឹងនូវធម៌នោះ គឺមិនដឹងនូវរបស់គួរនិងមិនគួរ អាបត្តិធ្ងន់និងស្រាល អាបត្តិដែលកែខៃបាននិងកែខៃមិនបាន មិនអាចរក្សាសីលឱ្យបរិសុទ្ធស្អាតបានឡើយ។ កាលមិនដឹងនូវកុសលនិងអកុសល ធម៌មានទោសនិងមិនមានទោស ហេតុនិងមិនមែនហេតុ ព្រោះតែភាពជាអ្នកមិនឈ្លាសវៃក្នុងខន្ធជាដើម សូម្បីតែការកំណត់រូបនិងអរូប ក៏មិនអាចធ្វើបានដែរ ចំណង់បើការកាន់យកកម្មដ្ឋានហើយធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង តើនឹងមានមកពីណា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មិនអាចកាន់យកកម្មដ្ឋានហើយធ្វើឱ្យចម្រើនឡើងបានឡើយ"។

Govaṇasadise attabhāve uppajjitvā tattha dukkhuppattihetuto micchāvitakkā āsāṭikā viyāti āsāṭikāti āha ‘‘akusalavitakkaṃ āsāṭikaṃ ahāretvā’’ti.

មិច្ឆាវិតក្កៈទាំងឡាយ តែងកើតឡើងក្នុងអត្តភាពដែលប្រៀបដូចជាដំបៅគោ ហើយព្រោះតែជាហេតុនាំឱ្យកើតទុក្ខក្នុងអត្តភាពនោះ ទើបប្រៀបដូចជាពពួកដង្កូវ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មិនកម្ចាត់បង់អកុសលវិតក្កៈដែលប្រៀបដូចជាពពួកដង្កូវ"។

‘‘Gaṇḍoti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.103; a. ni. 8.56; 9.15) vacanato chahi vaṇamukhehi vissandamānayūso gaṇḍo viya pilotikākhaṇḍena chadvārehi vissandamānakilesāsuci attabhāvavaṇo satisaṃvarena pidahitabbo, ayaṃ pana evaṃ na karotīti āha ‘‘yathā so gopālako vaṇaṃ na paṭicchādeti, evaṃ saṃvaraṃ na sampādetī’’ti.

ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពាក្យថា ខ្ទុះ (ដំបៅ) នេះ ជាឈ្មោះនៃឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥" ដូច្នេះ អត្តភាពដែលប្រៀបដូចជាដំបៅ ដែលមានគ្រឿងសៅហ្មងគឺកិលេសហូរចេញតាមទ្វារទាំង ៦ ដូចជាដំបៅដែលមានទឹកខ្ទុះហូរចេញតាមមាត់ដំបៅទាំង ៦ គប្បីបិទបាំងដោយសតិសំវរៈ ដូចជាការបិទបាំងដំបៅដោយកំណាត់សំពត់ចាស់ តែបុគ្គលនេះមិនធ្វើសេចក្តីនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "គង្វាលគោនោះមិនបិទបាំងដំបៅយ៉ាងណា បុគ្គលនេះក៏មិនញ៉ាំងសំវរៈឱ្យសម្រេចយ៉ាងនោះដែរ"។

Yathā [Pg.367] dhūmo indhanaṃ nissāya uppajjamāno saṇho sukhumo, taṃ taṃ vivaraṃ anupavissa byāpento sattānaṃ ḍaṃsamakasādiparissayaṃ vinodeti, aggijālāsamuṭṭhānassa pubbaṅgamo hoti, evaṃ dhammadesanāñāṇassa indhanabhūtaṃ rūpārūpadhammajātaṃ nissāya uppajjamānā saṇhā sukhumā taṃ taṃ khandhantaraṃ āyatanantarañca anupavissa byāpeti, sattānaṃ micchāvitakkādiparissayaṃ vinodeti, ñāṇaggijālāsamuṭṭhāpanassa pubbaṅgamo hoti, tasmā dhūmo viyāti dhūmoti āha ‘‘gopālako dhūmaṃ viya dhammadesanādhūmaṃ na karotī’’ti. Attano santikaṃ upagantvā nisinnassa kātabbā tadanucchavikā dhammakathā upanisinnakakathā. Katassa dānādipuññassa anumodanakathā anumodanā. Tatoti dhammakathādīnaṃ akaraṇato. ‘‘Bahussuto guṇavāti na jānantī’’ti kasmā vuttaṃ? Nanu attano jānāpanatthaṃ dhammakathādi na kātabbamevāti? Saccaṃ na kātabbameva, suddhāsayena pana dhamme kathite tassa guṇajānanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tenāha bhagavā –

ប្រៀបដូចជាផ្សែង កាលកើតឡើងដោយអាស្រ័យនឹងឧស រមែងជាសភាពល្អិតឆ្មារ ចូលទៅកាន់ចន្លោះប្រហោងនោះៗ ហើយផ្សព្វផ្សាយទៅ រមែងកម្ចាត់បង់នូវឧបទ្រពមានរបោម និងមូសជាដើម របស់សត្វទាំងឡាយ និងជាធម៌នាំមុខនៃការកើតឡើងនៃអណ្តាតភ្លើង យ៉ាងណាមិញ ធម៌ទេសនាដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យនឹងរូបធម៌និងអរូបធម៌ដែលជាគ្រឿងបង្កាត់នៃទេសនាញាណ រមែងជាសភាពល្អិតឆ្មារ ចូលទៅកាន់ចន្លោះនៃខន្ធនិងអាយតនៈនោះៗ ហើយផ្សព្វផ្សាយទៅ រមែងកម្ចាត់បង់នូវឧបទ្រពមានមិច្ឆាសង្កប្បៈជាដើម របស់សត្វទាំងឡាយ និងជាធម៌នាំមុខនៃការញ៉ាំងអណ្តាតភ្លើងនៃញាណឲ្យកើតឡើង យ៉ាងនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទេសនានោះទើបឈ្មោះថាដូចជាផ្សែង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «អ្នកគង្វាលគោមិនធ្វើនូវផ្សែងគឺធម៌ទេសនា ដូចជាមិនធ្វើនូវផ្សែងដូច្នោះឯង»។ ធម្មកថាដែលគប្បីសម្តែងដល់បុគ្គលដែលចូលមកជិតហើយអង្គុយចុះ ដែលសមគួរដល់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ឧបនិសិន្នកកថា។ ធម្មកថាដែលជាគ្រឿងត្រេកអរចំពោះបុណ្យមានទានជាដើមដែលបានធ្វើហើយ ឈ្មោះថា អនុមោទនា។ ពាក្យថា «ចាកហេតុនោះ» គឺព្រោះតែការមិនធ្វើនូវធម្មកថាជាដើម។ ព្រោះហេតុអ្វីទើបពោលថា «ពួកជនរមែងមិនដឹងថាជាពហុស្សូត មានគុណធម៌»? តើធម្មកថាជាដើម មិនគប្បីធ្វើដើម្បីឲ្យគេស្គាល់ខ្លួនឯងទេឬ? ពិតណាស់ មិនគប្បីធ្វើឡើយ ប៉ុន្តែពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅយកការដឹងនូវគុណធម៌របស់ភិក្ខុនោះ កាលបើភិក្ខុនោះសម្តែងធម៌ដោយអធ្យាស្រ័យដ៏បរិសុទ្ធ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា៖

‘‘Nābhāsamānaṃ jānanti, missaṃ bālehi paṇḍitaṃ;

Bhāsaye jotaye dhammaṃ, paggaṇhe isinaṃ dhaja’’nti.

«ពួកជនរមែងមិនស្គាល់អ្នកប្រាជ្ញដែលនៅលាយឡំជាមួយពួកពាល កាលបើមិនទាន់និយាយចេញមក ព្រោះហេតុនោះ គប្បីនិយាយ គប្បីញ៉ាំងធម៌ឲ្យភ្លឺច្បាស់ គប្បីលើកតម្កើងនូវទង់ជ័យរបស់ពួកឥសី»។

Taranti otaranti etthāti titthaṃ, naditaḷākādīnaṃ nahānapānādiatthaṃ otaraṇaṭṭhānaṃ. Yathā pana taṃ udakena otiṇṇasattānaṃ sarīramalaṃ pavāheti, parissamaṃ vinodeti, visuddhiṃ uppādeti, evaṃ bahussutā attano samīpaṃ otiṇṇasattānaṃ dhammodakena cittamalaṃ pavāhenti, parissamaṃ vinodenti, visuddhiṃ uppādenti, tasmā te titthaṃ viyāti titthaṃ. Tenāha ‘‘titthabhūte bahussutabhikkhū’’ti. Byañjanaṃ kathaṃ ropetabbanti, bhante, idaṃ byañjanaṃ ayaṃ saddo kathaṃ imasmiṃ atthe ropetabbo, kena pakārena imassa atthassa vācako jāto. ‘‘Nirūpetabba’’nti vā pāṭho, nirūpetabbaṃ ayaṃ sabhāvanirutti kathamettha nirūḷhāti adhippāyo. Imassa bhāsitassa ko atthoti saddatthaṃ pucchati. Imasmiṃ ṭhāneti imasmiṃ pāḷippadese. Pāḷi kiṃ vadatīti bhāvatthaṃ pucchati. Attho kiṃ dīpetīti bhāvatthaṃ vā? Saṅketatthaṃ vā. Na paripucchatīti vimaticchedanapucchāvasena sabbaso pucchaṃ na karoti. Na paripañhatīti pari pari attano ñātuṃ icchaṃ na ācikkhati, na vibhāveti. Tenāha ‘‘na jānāpetī’’ti. Teti bahussutabhikkhū. Vivaraṇaṃ nāma atthassa vibhajitvā [Pg.368] kathananti āha ‘‘bhājetvā na desentī’’ti. Anuttānīkatanti ñāṇena apākaṭīkataṃ guyhaṃ paṭicchannaṃ. Na uttāniṃ karontīti sinerupādamūle vālikaṃ uddharanto viya pathavīsandhārodakaṃ vivaritvā dassento viya ca uttānaṃ na karonti.

ពួកសត្វរមែងឆ្លង ឬចុះក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា កំពង់ គឺកន្លែងសម្រាប់ចុះទៅដើម្បីងូត និងផឹកជាដើម ក្នុងស្ទឹង និងស្រះជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ទឹកនោះរមែងជម្រះមន្ទិលកាយ បន្ទោបង់សេចក្ដីនឿយហត់ ញ៉ាំងសេចក្ដីស្អាតឲ្យកើតឡើង ដល់ពួកសត្វដែលចុះទៅ យ៉ាងណា ពួកពហុស្សូត ក៏រមែងជម្រះមន្ទិលចិត្ត បន្ទោបង់សេចក្ដីនឿយហត់ ញ៉ាំងសេចក្ដីស្អាតឲ្យកើតឡើង ដោយធម៌ដ៏ប្រៀបដូចជាទឹក ដល់ពួកសត្វដែលចូលមកជិតខ្លួន យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ពួកលោកទើបឈ្មោះថា កំពង់ ព្រោះប្រៀបដូចជាកំពង់ទឹក។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ភិក្ខុជាពហុស្សូត ដែលប្រៀបដូចជាកំពង់ទឹក»។ ពាក្យថា «តើត្រូវលើកឡើងនូវព្យញ្ជនៈដោយរបៀបណា» សេចក្ដីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្យញ្ជនៈនេះ ឬពាក្យនេះ តើត្រូវលើកឡើងក្នុងសេចក្ដីនេះដោយរបៀបណា តើពាក្យនេះក្លាយជាតួសម្តែងនូវសេចក្ដីនេះដោយប្រការដូចម្តេច? មួយវិញទៀត មានបាឋៈថា «nirūpetabbaṃ» (ត្រូវកំណត់ពិនិត្យ) សេចក្ដីថា ភាសានិរុត្តិដែលជាសភាវៈនេះ តើសម្រេចក្នុងទីនេះដោយរបៀបណា នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា «តើសេចក្ដីនៃភាសិតនេះជាអ្វី» គឺសួររកសេចក្ដីនៃពាក្យ (សទ្ទត្ថៈ)។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» គឺក្នុងទីនៃព្រះបាលីនេះ។ ពាក្យថា «តើព្រះបាលីពោលថាយ៉ាងណា» គឺសួររកសេចក្ដីពិត (ភាវត្ថៈ)។ ពាក្យថា «តើសេចក្ដីនោះបង្ហាញនូវអ្វី» គឺសួររកភាវត្ថៈ ឬសង្កេតត្ថៈ (សេចក្ដីសន្មត)។ ពាក្យថា «មិនសាកសួរ» គឺមិនធ្វើការសួរដោយអំណាចនៃការសួរដើម្បីកាត់សេចក្ដីសង្ស័យដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា «មិនដោះស្រាយ» គឺមិនប្រាប់ មិនសម្តែងនូវសេចក្ដីប្រាថ្នាចង់ដឹងរបស់ខ្លួនជុំវិញនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនធ្វើឲ្យដឹង»។ ពាក្យថា «ពួកលោកទាំងនោះ» គឺភិក្ខុជាពហុស្សូតទាំងឡាយ។ ការបើកបង្ហាញ ឈ្មោះថា ការពោលដោយចែករំលែកនូវសេចក្ដី ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនចែករំលែកសម្តែង»។ ពាក្យថា «មិនធ្វើឲ្យរាក់» គឺសេចក្ដីកំបាំង លាក់កំបាំង ដែលមិនទាន់ធ្វើឲ្យប្រាកដដោយប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា «មិនធ្វើឲ្យរាក់» គឺមិនធ្វើឲ្យងាយយល់ ដូចជាការកាយខ្សាច់នៅទៀបគល់ភ្នំសិនេរុ ឬដូចជាការបើកបង្ហាញឲ្យឃើញនូវទឹកដែលទ្រទ្រង់ផែនដី យ៉ាងនោះឡើយ។

Evaṃ yassa dhammassa vasena bahussutā ‘‘tittha’’nti vuttā pariyāyato. Idāni tameva dhammaṃ nippariyāyato ‘‘tittha’’nti dassetuṃ ‘‘yathā vā’’tiādi vuttaṃ. Dhammo hi taranti otaranti etena nibbānaṃ nāma taḷākanti ‘‘tittha’’nti vuccati. Tenāha bhagavā sumedhabhūto –

ពួកពហុស្សូត ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «កំពង់» ដោយបរិយាយ ដោយអំណាចនៃធម៌ណា យ៉ាងនេះ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវធម៌នោះឯងថាជា «កំពង់» ដោយនិប្បរិយាយ (ដោយត្រង់) លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «yathā vā» (ឬមួយយ៉ាងទៀត)។ ព្រោះថា ធម៌ដែលពួកសត្វរមែងឆ្លង ឬចុះទៅកាន់ស្រះគឺព្រះនិព្វានដោយធម៌នោះ ឈ្មោះថា «កំពង់»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលដែលទ្រង់ជាសុមេធតាបស ទើបត្រាស់ថា៖

‘‘Evaṃ kilesamaladhovaṃ, vijjante amatantaḷe;

Na gavesati taṃ taḷākaṃ, na doso amatantaḷe’’ti. (bu. vaṃ. 2.14) –

«កាលបើស្រះទឹកគឺអមតៈ ជាគ្រឿងលាងជម្រះមន្ទិលគឺកិលេស មាននៅយ៉ាងនេះ បើបុគ្គលមិនស្វែងរកស្រះទឹកនោះទេ នោះមិនមែនជាកំហុសរបស់ស្រះទឹកគឺអមតៈឡើយ។»

Dhammasseva nibbānassotaraṇatitthabhūtassa otaraṇākāraṃ ajānanto ‘‘dhammatitthaṃ na jānātī’’ti vutto.

បុគ្គលកាលមិនដឹងនូវអាការៈនៃការចុះទៅកាន់ធម៌នោះឯង ដែលជាកំពង់សម្រាប់ចុះទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា «មិនស្គាល់កំពង់ធម៌»។

Pītāpītanti gogaṇe pītaṃ apītañca gorūpaṃ na jānāti, na vindati. Avindanto hi ‘‘na labhatī’’ti vutto. ‘‘Ānisaṃsaṃ na vindatī’’ti vatvā tassa avindanākāraṃ dassento ‘‘dhammassavanaggaṃ gantvā’’tiādimāha.

ពាក្យថា «pītāpītaṃ» (ទឹកដែលផឹកហើយ និងមិនទាន់ផឹក) សេចក្ដីថា មិនដឹង មិនបានដឹងនូវមេគោដែលបានផឹកទឹក និងមិនទាន់បានផឹកទឹក ក្នុងហ្វូងគោ។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលមិនបានដឹង លោកហៅថា «មិនបាន»។ លោកពោលថា «មិនបានទទួលអានិសង្ស» ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈនៃការមិនបានទទួលនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «dhammassavanaggaṃ gantvā» (ទៅកាន់ទីស្តាប់ធម៌ដ៏ប្រសើរ)។

Ayaṃ lokuttaroti padaṃ sandhāyāha ‘‘ariya’’nti. Paccāsattiñāyena anantarassa hi vippaṭisedho vā. Ariyasaddo vā niddosapariyāyo daṭṭhabbo. Aṭṭhaṅgikanti ca visuṃ ekajjhañca aṭṭhaṅgikaṃ upādāya gahetabbaṃ, aṭṭhaṅgatā bāhullato ca. Evañca katvā sattaṅgassapi ariyamaggassa saṅgaho siddho hoti.

លោកសំដៅយកពាក្យថា «នេះជាលោកុត្តរៈ» ទើបពោលថា «ariya» (អរិយៈ)។ ឬមួយ ការបដិសេធនូវធម៌ដែលមានក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ ដោយន័យនៃសេចក្ដីជិតស្និទ្ធ។ ឬមួយ ពាក្យថា អរិយៈ គb្បីយល់ថាជាបរិយាយនៃសេចក្ដីមិនមានទោស។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «aṭṭhaṅgika» (មានអង្គ ៨) គប្បីកាន់យកដោយការបែងចែកជាផ្នែកៗ និងរួមចូលគ្នាតែមួយ ដោយអំណាចនៃភាពជាអង្គ ៨ និងដោយភាពច្រើនលើសលប់។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ ការសង្គ្រោះសូម្បីតែអរិយមគ្គដែលមានអង្គ ៧ ក៏រមែងសម្រេចបានដែរ។

Cattāro satipaṭṭhānetiādīsu avisesena satipaṭṭhānā vuttā. Tattha kāyavedanācittadhammārammaṇā satipaṭṭhānā lokiyā, tattha sammohaviddhaṃsanavasena pavattā nibbānārammaṇā lokuttarāti evaṃ ‘‘ime lokiyā, ime lokuttarā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti.

ក្នុងពាក្យជាដើមថា «cattāro satipaṭṭhānā» (សតិបដ្ឋាន ៤) លោកពោលសតិបដ្ឋានដោយមិនមានការបែងចែកជាពិសេស។ ក្នុងសតិបដ្ឋានទាំងនោះ សតិបដ្ឋានដែលមានកាយ វេទនា ចិត្ត និងធម៌ជាអារម្មណ៍ ជាលោកិយ, សតិបដ្ឋានដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកម្ចាត់បង់នូវសេចក្ដីវង្វេង ជាលោកុត្តរៈ បុគ្គលរមែងមិនដឹងច្បាស់តាមពិតយ៉ាងនេះថា «ទាំងនេះជាលោកិយ ទាំងនេះជាលោកុត្តរៈ»។

Anavasesaṃ duhatīti paṭiggahaṇe mattaṃ ajānanto kismiñci dāyake saddhāhāniyā, kismiñci paccayahāniyā anavasesaṃ duhati. Vācāya abhihāro vācābhihāro. Paccayānaṃ abhihāro paccayābhihāro.

ពាក្យថា «រមែងរំសាយអស់មិនមានសេសសល់» សេចក្ដីថា កាលមិនដឹងប្រមាណក្នុងការទទួល រមែងរំសាយអស់មិនមានសេសសល់ ព្រោះការសាបសូន្យនៃសទ្ធារបស់ទាយកខ្លះ ព្រោះការសាបសូន្យនៃបច្ច័យខ្លះ។ ការនាំមកនូវវាចា ឈ្មោះថា វាចាភិហារៈ (ការនាំមកនូវវាចា)។ ការនាំមកនូវបច្ច័យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា បច្ចយាភិហារៈ (ការនាំមកនូវបច្ច័យ)។

‘‘Ime [Pg.369] amhesu garucittīkāraṃ na karontī’’ti iminā navakānaṃ bhikkhūnaṃ sammāpaṭipattiyā abhāvaṃ dasseti ācariyupajjhāyesu pitupemassa anupaṭṭhāpanato, tena ca sikkhāgāravatābhāvadīpanena saṅgahassa abhājanabhāvaṃ, tena therānaṃ tesu anuggahābhāvaṃ. Na hi sīlādiguṇehi sāsane thirabhāvappattā ananuggahetabbe sabrahmacārī anuggaṇhanti, niratthakaṃ vā anuggahaṃ karonti. Tenāha ‘‘navake bhikkhū’’tiādi. Dhammakathābandhanti paveṇiāgataṃ pakiṇṇakadhammakathāmaggaṃ. Saccasattappaṭisandhipaccayākārappaṭisaṃyuttaṃ suññatādīpanaṃ guḷhaganthaṃ. Vuttavipallāsavasenāti ‘‘na rūpaññū’’tiādīsu vuttassa paṭisedhassa paṭikkhepavasena aggahaṇavasena. Yojetvāti ‘‘rūpaññū hotīti gaṇanato vā vaṇṇato vā rūpaṃ jānātī’’tiādinā, ‘‘tassa gogaṇopi na parihāyati, pañcagorasaparibhogatopi na paribāhiro hotī’’tiādinā ca atthaṃ yojetvā. Veditabboti tasmiṃ tasmiṃ pade yathārahaṃ attho veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ពាក្យថា «ភិក្ខុទាំងឡាយនេះ មិនធ្វើនូវសេចក្ដីគោរពកោតក្រែងក្នុងយើងទាំងឡាយឡើយ» នេះ លោកបង្ហាញនូវការមិនមានសម្មាបដិបត្តិរបស់ភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយ ព្រោះមិនតាំងទុកនូវសេចក្ដីស្រឡាញ់ដូចជាឪពុក ក្នុងព្រះឧបជ្ឈាយ៍ និងអាចារ្យទាំងឡាយ និងដោយការសម្តែងនូវភាពជាអ្នកមិនមានសេចក្ដីគោរពក្នុងសិក្ខានោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនសមគួរដល់ការសង្គ្រោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទាំងឡាយទើបមិនមានការអនុគ្រោះដល់ភិក្ខុថ្មីទាំងនោះ។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលដល់នូវភាពមាំមួនក្នុងសាសនាដោយគុណធម៌មានសីលជាដើម រមែងមិនអនុគ្រោះដល់សព្រហ្មចារីបុគ្គលដែលមិនគួរអនុគ្រោះ ឬមិនធ្វើការអនុគ្រោះដែលមិនមានប្រយោជន៍ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «navake bhikkhū» (ភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយ)។ ពាក្យថា «dhammakathābandhaṃ» (ចំណងនៃធម្មកថា) គឺផ្លូវនៃធម្មកថាផ្សេងៗដែលមកតាមប្រពៃណី។ គឺគម្ពីរដ៏ជ្រាលជ្រៅដែលទាក់ទងនឹងសច្ចៈ សត្វ បដិសន្ធិ និងបច្ចយាការៈ ដែលសម្តែងនូវសេចក្ដីសូន្យ (សុញ្ញតៈ)។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃសេចក្ដីច្រឡំដែលបានពោលហើយ» គឺដោយអំណាចនៃការច្រានចោលនូវការបដិសេធដែលបានពោលទុកក្នុងពាក្យជាដើមថា «na rūpaññū» (មិនស្គាល់រូប) គឺដោយការមិនកាន់យក។ ពាក្យថា «yojetvā» (ផ្សារភ្ជាប់ហើយ) គឺការផ្សារភ្ជាប់សេចក្ដីដោយពាក្យជាដើមថា «ឈ្មោះថាជាអ្នកស្គាល់រូប គឺដឹងនូវរូបដោយការរាប់ ឬដោយពណ៌» និងពាក្យជាដើមថា «ហ្វូងគោរបស់បុគ្គលនោះរមែងមិនវិនាសឡើយ ទាំងមិនសូន្យចាកការបរិភោគនូវទឹកដោះប្រាំប្រការឡើយ»។ ពាក្យថា «គប្បីជ្រាប» គឺគប្បីជ្រាបសេចក្ដីតាមគួរក្នុងបទនោះៗ។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Gopālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្ដីនៃគោបាលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថាអាំងគុត្តរនិកាយ ឈ្មោះមនោរថបូរណី យ៉ាងនេះ

Ekādasakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

ការសម្តែងសេចក្ដីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ក្នុងការអធិប្បាយឯកាទសកនិបាត ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។

Niṭṭhitā ca manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

និងការអធិប្បាយបទនៃសេចក្ដីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ក្នុងអដ្ឋកថាអាំងគុត្តរនិកាយ ឈ្មោះមនោរថបូរណី ចប់ហើយ។

Anuttānatthapadavaṇṇanā.

ការពន្យល់បទនៃសេចក្ដីដែលមិនទាន់ច្បាស់។

Nigamanakathāvaṇṇanā

ការពន្យល់និគមនកថា

Mahāaṭṭhakathāya [Pg.370] sāranti aṅguttaramahāaṭṭhakathāya sāraṃ. Ekūnasaṭṭhimattoti thokaṃ ūnabhāvato mattasaddaggahaṇaṃ. Mūlaṭṭhakathāsāranti pubbe vuttaaṅguttaramahāaṭṭhakathāya sārameva anunigamavasena vadati. Atha vā mūlaṭṭhakathāsāranti porāṇaṭṭhakathāsu atthasāraṃ. Tenedaṃ dasseti – aṅguttaramahāaṭṭhakathāya atthasāraṃ ādāya imaṃ manorathapūraṇiṃ karonto sesamahānikāyānampi mūlaṭṭhakathāsu idha viniyogakkhamaṃ atthasāraṃ ādāya evamakāsinti. Mahāvihārādhivāsīnanti ca idaṃ purimapacchimapadehi saddhiṃ sambandhitabbaṃ ‘‘mahāvihārādhivāsīnaṃ samayaṃ pakāsayantī, mahāvihārādhivāsīnaṃ mūlaṭṭhakathāsāraṃ ādāyā’’ti. Tenāti puññena. Hotu sabbo sukhī lokoti kāmāvacarādivibhāgo sabbo sattaloko yathārahaṃ bodhittayādhigamavasena sampattena nibbānasukhena sukhī sukhito hotūti sadevakassa lokassa accantaṃ sukhādhigamāya attano puññaṃ pariṇāmeti.

ពាក្យថា «mahāaṭṭhakathāya sāraṃ» (សារៈនៃមហាអដ្ឋកថា) គឺសារៈនៃអាំងគុត្តរមហាអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា «ekūnasaṭṭhimatto» (ប្រមាណ ៥៩) គឺការកាន់យកពាក្យថា «matta» (ប្រមាណ) ព្រោះភាពខ្វះខាតបន្តិចបន្តួច។ ពាក្យថា «mūlaṭṭhakathāsāraṃ» (សារៈនៃមូលអដ្ឋកថា) គឺលោកពោលសំដៅយកសារៈនៃអាំងគុត្តរមហាអដ្ឋកថាដែលបានពោលហើយខាងដើមនោះឯង ដោយអំណាចនៃការសរុបតាមលំដាប់។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «mūlaṭṭhakathāsāraṃ» គឺសារៈនៃសេចក្ដីក្នុងអដ្ឋកថាបុរាណទាំងឡាយ។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញសេចក្ដីនេះថា កាលដែលខ្ញុំធ្វើនូវគម្ពីរមនោរថបូរណីនេះ ដោយកាន់យកនូវសារៈនៃសេចក្ដីក្នុងអាំងគុត្តរមហាអដ្ឋកថា ក៏បានកាន់យកនូវសារៈនៃសេចក្ដីដែលគួរយកមកប្រើប្រាស់ក្នុងទីនេះ ក្នុងមូលអដ្ឋកថានៃមហានិកាយដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ហើយបានធ្វើឡើងយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «mahāvihārādhivāsīnaṃ» (របស់ពួកអ្នករស់នៅក្នុងមហាវីហារ) នេះ គប្បីភ្ជាប់ទៅនឹងបទខាងដើម និងបទខាងចុងថា «mahāvihārādhivāsīnaṃ samayaṃ pakāsayantī» (កាលប្រកាសនូវលទ្ធិរបស់ពួកអ្នករស់នៅក្នុងមហាវីហារ) និង «mahāvihārādhivāsīnaṃ mūlaṭṭhakathāsāraṃ ādāya» (ដោយកាន់យកនូវសារៈនៃមូលអដ្ឋកថារបស់ពួកអ្នករស់នៅក្នុងមហាវីហារ)។ ពាក្យថា «tena» (ដោយបុណ្យនោះ) គឺដោយបុណ្យនោះ។ ពាក្យថា «hotu sabbo sukhī loko» (សូមសត្វលោកទាំងពួងមានសេចក្ដីសុខចុះ) សេចក្ដីថា សូមសត្វលោកទាំងពួងដែលបែងចែកជាកាមាវចរជាដើម ឲ្យបានជាអ្នកមានសេចក្ដីសុខ គឺប្រកបដោយសេចក្ដីសុខក្នុងព្រះនិព្វានដែលសម្រេចបានដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងនូវពោធិញាណទាំងបីតាមគួរ គឺលោកផ្សាយនូវបុណ្យរបស់ខ្លួនដើម្បីការសម្រេចបាននូវសេចក្ដីសុខដ៏ក្រៃលែងដល់សត្វលោកព្រមទាំងទេវតា។

Ettāvatā samattāva, sabbaso vaṇṇanā ayaṃ;

Vīsatiyā sahassehi, ganthehi parimāṇato.

ការអធិប្បាយនេះ ចប់សព្វគ្រប់ដោយប្រការទាំងពួងត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ដោយមានប្រមាណនៃគម្ពីរ ២០,០០០ គន្ថៈ។

Porāṇānaṃ kathāmagga-sāramettha yato ṭhitaṃ;

Tasmā sāratthamañjūsā, iti nāmena vissutā.

ព្រោះហេតុតែសារៈនៃគន្លងពាក្យរបស់បុរាណាចារ្យទាំងឡាយ តាំងនៅក្នុងគម្ពីរនេះ ហេតុនោះ គម្ពីរនេះទើបល្បីល្បាញដោយនាមថា សារត្ថមញ្ជូសា។

Ajjhesito narindena, sohaṃ parakkamabāhunā;

Saddhammaṭṭhitikāmena, sāsanujjotakārinā.

ខ្ញុំនោះ ដែលព្រះរាជាព្រះនាម បរក្កមពាហុ ទ្រង់ប្រាថ្នានូវការតាំងនៅមាំនៃព្រះសទ្ធម៌ ទ្រង់ធ្វើនូវព្រះសាសនាឲ្យរុងរឿង បានអារាធនាហើយ

Teneva kārite ramme, pāsādasatamaṇḍite;

Nānādumagaṇākiṇṇe, bhāvanābhiratālaye.

ក្នុងវត្តជេតពនដ៏គួរជាទីរីករាយ ដែលព្រះរាជាអង្គនោះឯងទ្រង់ឲ្យកសាងឡើង ដ៏ប្រដាប់ដោយប្រាសាទរាប់រយ ដ៏ដេរដាសដោយពួកដើមឈើផ្សេងៗ ជាទីគង់នៅដ៏គួរជាទីត្រេកអរក្នុងការចម្រើនភាវនា

Sītalūdakasampanne, vasaṃ jetavane imaṃ;

Atthabyañjanasampannaṃ, akāsiṃ sādhusammataṃ.

ដ៏បរិបូណ៌ដោយទឹកដ៏ត្រជាក់ ខ្ញុំកាលរស់នៅក្នុងវត្តជេតពននោះ បានធ្វើនូវគម្ពីរនេះ ដ៏បរិបូណ៌ដោយអត្ថនិងព្យញ្ជនៈ ដែលពួកសប្បុរសសរសើរហើយ។

Yaṃ siddhaṃ iminā puññaṃ, yaṃ caññaṃ pasutaṃ mayā;

Etena puññakammena, dutiye attasambhave.

បុណ្យឯណាដែលសម្រេចហើយដោយគម្ពីរនេះ និងបុណ្យដទៃឯណាដែលខ្ញុំបានសន្សំទុកហើយ ដោយបុណ្យកិរិយានោះ ក្នុងអត្តភាពជាលំដាប់បន្ទាប់

Tāvatiṃse pamodento, sīlācāraguṇe rato;

Alaggo pañcakāmesu, patvāna paṭhamaṃ phalaṃ.

សូមឲ្យខ្ញុំបានរីករាយក្នុងឋានតាវតឹង្ស ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងគុណគឺសីលនិងអាចារៈ មិនជំពាក់ក្នុងកាមគុណទាំងប្រាំ បានសម្រេចនូវបឋមផល

Antime [Pg.371] attabhāvamhi, metteyyaṃ munipuṅgavaṃ;

Lokaggapuggalaṃ nāthaṃ, sabbasattahite rataṃ.

ក្នុងអត្តភាពចុងក្រោយ សូមឲ្យខ្ញុំបានជួបព្រះសិអារ្យមេត្រី ដែលជាព្រះមុនីដ៏ប្រសើរ ជាបុគ្គលដ៏កំពូលក្នុងលោក ជាទីពឹង ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងប្រយោជន៍ដល់សត្វលោកទាំងពួង

Disvāna tassa dhīrassa, sutvā saddhammadesanaṃ;

Adhigantvā phalaṃ aggaṃ, sobheyyaṃ jinasāsanaṃ.

បានឃើញនូវព្រះមុនីដ៏មានប្រាជ្ញានោះ បានស្តាប់នូវព្រះសទ្ធម្មទេសនា បានសម្រេចនូវផលដ៏កំពូល ហើយសូមឲ្យខ្ញុំបានធ្វើព្រះសាសនារបស់ព្រះជិនស្រីឲ្យរុងរឿងចុះ។

Sadā rakkhantu rājāno, dhammeneva imaṃ pajaṃ;

Niratā puññakammesu, jotentu jinasāsanaṃ.

សូមព្រះរាជាទាំងឡាយ គ្រប់គ្រងនូវប្រជារាស្ត្រនេះដោយធម៌អស់កាលជានិច្ច ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងបុណ្យកិរិយាទាំងឡាយ ញ៉ាំងព្រះសាសនារបស់ព្រះជិនស្រីឲ្យរុងរឿងចុះ។

Ime ca pāṇino sabbe, sabbadā nirupaddavā;

Niccaṃ kalyāṇasaṅkappā, pappontu amataṃ padanti.

សូមពួកសត្វដែលមានជីវិតទាំងឡាយនេះ ឲ្យជាអ្នកមិនមានឧបទ្រពអស់កាលទាំងពួង មានតម្រិះដ៏ល្អជានិច្ច បានដល់នូវអមតបទចុះ។

Aṅguttaraṭīkā samattā.

ព្រះអាំងគុត្តរដីកា ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។