Tipiṭaka Translation

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

องฺคุตฺตรนิกาเย

ในอังคุตตรนิกาย

ปญฺจกนิปาต-ฏีกา

ฎีกาปัญจกนิบาต

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

๑. ปฐมปัณณาสก์

๑. เสขพลวคฺโค

๑. เสขพลวรรค

๑. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

๑. อธิบายสังขิตตสูตร

๑. ปญฺจกนิปาตสฺส [Pg.1] ปฐเม กามํ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาโวปิ พลฏฺโฐ เอว, ปฏิปกฺเขหิ ปน อกมฺปนียตฺตํ สาติสยํ พลฏฺโฐติ วุตฺตํ – ‘‘อสฺสทฺธิเย น กมฺปตี’’ติ.

๑. ในปัญจกนิบาต ข้อแรก ความมั่นคงในธรรมที่สัมปยุตต์กัน แม้เป็นฐานะแห่งกำลังนั่นแหละ แต่ความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวด้วยปฏิปักษ์ เป็นฐานะแห่งกำลังอย่างยิ่ง จึงกล่าวว่า “ไม่หวั่นไหวในความไม่มีศรัทธา” ดังนี้.

สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิบายสังขิตตสูตร จบ.

๒-๖. วิตฺถตสุตฺตาทิวณฺณนา

๒-๖. อธิบายวิตถตสูตรเป็นต้น

๒-๖. ทุติเย หิรียตีติ ลชฺชติ วิรชฺชติ. ยสฺมา หิรี ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณา, ตสฺมา ‘‘ชิคุจฺฉตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. โอตฺตปฺปตีติ อุตฺรสติ. ปาปุตฺราสลกฺขณญฺหิ โอตฺตปฺปํ.

๒-๖. ในสูตรที่สอง คำว่า หิริยติ คือ ละอาย ระอา. เพราะหิริมีลักษณะรังเกียจบาป ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “หมายถึงรังเกียจ” ดังนี้. คำว่า โอตตัปปติ คือ สะดุ้งกลัว. เพราะโอตตัปปะมีลักษณะสะดุ้งกลัวบาป.

ปคฺคหิตวีริโยติ [Pg.2] สงฺโกจํ อนาปนฺนวีริโย. เตนาห ‘‘อโนสกฺกิตมานโส’’ติ. ปหานตฺถายาติ สมุจฺฉินฺนตฺถาย. กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทา นาม สมธิคโม เอวาติ อาห ‘‘ปฏิลาภตฺถายา’’ติ.

คำว่า ปัคคหิตวิริยะ คือ ผู้มีวิริยะไม่หดหู่. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “มีใจไม่ท้อถอย” ดังนี้. คำว่า ปหานัตถายะ คือ เพื่อการตัดขาดโดยสิ้นเชิง. คำว่า อุปสัมปทาแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย คือ การบรรลุธรรมนั่นเอง จึงกล่าวว่า “เพื่อการได้มา” ดังนี้.

คติอตฺถา ธาตุสทฺทา พุทฺธิอตฺถา โหนฺตีติ อาห ‘‘อุทยญฺจ วยญฺจ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถายา’’ติ. มิสฺสกนเยนายํ เทสนา คตาติ อาห ‘‘วิกฺขมฺภนวเสน จ สมุจฺเฉทวเสน จา’’ติ. เตนาห ‘‘วิปสฺสนาปญฺญาย เจว มคฺคปญฺญาย จา’’ติ. วิปสฺสนาปญฺญาย วิกฺขมฺภนกิริยโต สา จ โข ปเทสิกาติ นิปฺปเทสิกํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคปญฺญาย ปฏิลาภสํวตฺตนโต’’ติ วุตฺตํ. ทุกฺขกฺขยคามินิภาเวปิ เอเสว นโย. สมฺมาติ ยาถาวโต. อกุปฺปธมฺมตาย หิ มคฺคปญฺญาย เขปิตํ เขปิตเมว, นาสฺส ปุน เขปนกิจฺจํ อตฺถีติ อุปาเยน ญาเยน สา ปวตฺตตีติ อาห ‘‘เหตุนา นเยนา’’ติ. ตติยาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

คำว่า ธาตุศัพท์ที่มีความหมายว่าไป ย่อมมีความหมายว่ารู้ จึงกล่าวว่า “เพื่อสามารถแทงตลอดทั้งความเกิดและความเสื่อม” ดังนี้. คำว่า การแสดงนี้เป็นไปโดยนัยผสม จึงกล่าวว่า “โดยการข่มไว้และโดยการตัดขาด” ดังนี้. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยวิปัสสนาปัญญาและด้วยมรรคปัญญา” ดังนี้. เพราะวิปัสสนาปัญญาเป็นการข่มไว้ และวิปัสสนาปัญญานั้นเป็นไปเฉพาะส่วน จึงกล่าวว่า “เพราะเป็นไปเพื่อการได้มาซึ่งมรรคปัญญา” เพื่อแสดงให้เป็นไปโดยไม่เฉพาะส่วน. แม้ในความเป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า สัมมา คือ โดยความเป็นจริง. เพราะธรรมที่ไม่กำเริบ การทำลายด้วยมรรคปัญญาชื่อว่าทำลายแล้วนั่นเอง ไม่มีการทำลายอีก จึงกล่าวว่า “โดยเหตุโดยนัย” ว่าปัญญานั้นย่อมเป็นไปโดยอุบายโดยนัย. ในสูตรที่สามเป็นต้น ไม่มีข้อความที่จะกล่าว.

วิตฺถตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิบายวิตถตสูตรเป็นต้น จบ.

๗. กามสุตฺตวณฺณนา

๗. อธิบายกามสูตร

๗. สตฺตเม อสนฺติ ลูนนฺติ เตนาติ อสิตํ, ทาตฺตํ. วิวิธา อาภญฺชนฺติ ภารํ โอลมฺเพนฺติ เตนาติ พฺยาภงฺคี, วิธํ. กุลปุตฺโตติ เอตฺถ ทุวิโธ กุลปุตฺโต ชาติกุลปุตฺโต, อาจารกุลปุตฺโต จ. ตตฺถ ‘‘เตน โข ปน สมเยน รฏฺฐปาโล นาม กุลปุตฺโต ตสฺมึเยว ถุลฺลโกฏฺฐิเก อคฺคกุลิกสฺส ปุตฺโต’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๙๔) เอวํ อาคโต อุจฺจกุลปฺปสุโต ชาติกุลปุตฺโต นาม. ‘‘เย เต กุลปุตฺตา สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๔) เอวํ อาคตา ปน ยตฺถ กตฺถจิ กุเล ปสุตาปิ อาจารสมฺปนฺนา อาจารกุลปุตฺโต นาม. อิธ ปน อาจารกุลปุตฺโต อธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘กุลปุตฺโตติ อาจารกุลปุตฺโต’’ติ. ยุตฺตนฺติ อนุจฺฉวิกํ, เอวํ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

๗. ในสูตรที่เจ็ด คำว่า อสิตะ คือ เคียว เพราะตัดด้วยสิ่งนั้น. คำว่า พยาภังคี คือ ไม้คาน เพราะแบกภาระต่างๆ ด้วยสิ่งนั้น. ในคำว่า กุลบุตร นี้ กุลบุตรมีสองประเภท คือ ชาติกุลบุตร และอาจารกุลบุตร. ในบรรดากุลบุตรเหล่านั้น กุลบุตรที่เกิดในตระกูลสูงที่มาในประโยคว่า “ก็สมัยนั้นแล รัฏฐปาลกุลบุตร เป็นบุตรของหัวหน้าตระกูลในเมืองถุลลโกฏฐิตะ” (ม.อุ. 2.294) ชื่อว่า ชาติกุลบุตร. ส่วนกุลบุตรที่มาในประโยคว่า “กุลบุตรเหล่าใดมีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต” (ม.มู. 1.34) แม้เกิดในตระกูลใดก็ตาม แต่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระ ชื่อว่า อาจารกุลบุตร. ในที่นี้ประสงค์เอาอาจารกุลบุตร. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กุลบุตร คือ อาจารกุลบุตร” ดังนี้. คำว่า ยุตตะ คือ เหมาะสม, หมายถึงควรกล่าวอย่างนั้น. ข้อความที่เหลือในที่นี้ง่ายทั้งนั้น.

กามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิบายกามสูตร จบ.

๘. จวนสุตฺตวณฺณนา

๘. อธิบายจวนสูตร

๘. อฏฺฐเม [Pg.3] สทฺธายาติ อิมินา อธิคมสทฺธา ทสฺสิตา. จตุพฺพิธา หิ สทฺธา – อาคมนียสทฺธา, อธิคมสทฺธา, ปสาทสทฺธา, โอกปฺปนสทฺธาติ. ตตฺถ อาคมนียสทฺธา สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ ปวตฺตา โหติ. อาคมนียปฺปฏิปทาย อาคตา หิ สทฺธา สาติสยา มหาโพธิสตฺตานํ ปโรปเทเสน วินา สทฺเธยฺยวตฺถุํ อวิปรีตโต คเหตฺวา อธิมุจฺจนโต. สจฺจปฺปฏิเวธโต อาคตสทฺธา อธิคมสทฺธา สุปฺปพุทฺธาทีนํ วิย. ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติอาทินา พุทฺธาทีสุ อุปฺปชฺชนกปฺปสาโท ปสาทสทฺธา มหากปฺปินราชาทีนํ วิย. ‘‘เอวเมต’’นฺติ โอกฺกนฺทิตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา สทฺทหนวเสน กปฺปนํ โอกปฺปนํ, ตเทว สทฺธาติ โอกปฺปนสทฺธา. ตตฺถ ปสาทสทฺธา ปรเนยฺยรูปา โหติ, สวนมตฺเตนปิ ปสีทนโต. โอกปฺปนสทฺธา สทฺเธยฺยํ วตฺถุํ โอคาหิตฺวา อนุปวิสิตฺวา ‘‘เอวเมต’’นฺติ ปจฺจกฺขํ กโรนฺตี วิย ปวตฺตติ.

๘. ในสูตรที่แปด ด้วยคำว่า สัทธายะ นี้ แสดงถึงอธิคมศรัทธา. ศรัทธามีสี่อย่าง คือ อาคมนียศรัทธา, อธิคมศรัทธา, ปสาทศรัทธา, โอกัปปนศรัทธา. ในบรรดาศรัทธาเหล่านั้น อาคมนียศรัทธา ย่อมเป็นไปแก่พระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย. เพราะศรัทธาที่มาโดยอาคมนียปฏิปทา เป็นศรัทธาอย่างยิ่งของพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลาย เพราะการน้อมใจเชื่อในวัตถุที่ควรเชื่อโดยไม่ผิดเพี้ยนโดยไม่มีคำสอนของผู้อื่น. ศรัทธาที่มาจากการแทงตลอดสัจจะ ชื่อว่า อธิคมศรัทธา เหมือนของพระสุปปพุทธะเป็นต้น. ความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นในพระพุทธเจ้าเป็นต้น ด้วยบทว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” เป็นต้น ชื่อว่า ปสาทศรัทธา เหมือนของพระเจ้ามหากัปปินะเป็นต้น. การกำหนดหมายโดยการเชื่อมั่นอย่างแน่วแน่ว่า “เป็นอย่างนี้” โดยการเข้าไปอย่างมั่นคง ชื่อว่า โอกัปปนะ, ศรัทธานั้นเอง ชื่อว่า โอกัปปนศรัทธา. ในบรรดาศรัทธาเหล่านั้น ปสาทศรัทธา มีลักษณะที่ผู้อื่นชักนำได้ เพราะเลื่อมใสเพียงแค่ได้ยิน. โอกัปปนศรัทธา ย่อมเป็นไปเหมือนกับการทำให้ประจักษ์ว่า “เป็นอย่างนี้” โดยการเข้าไปหยั่งลงในวัตถุที่ควรเชื่อ.

จวนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิบายจวนสูตร จบ.

๙. ปฐมอคารวสุตฺตวณฺณนา

๙. อธิบายปฐมอการวสูตร

๙. นวเม อปฺปติสฺสโยติ อปฺปติสฺสโว ว-การสฺส ย-การํ กตฺวา นิทฺเทโส. ครุนา กิสฺมิญฺจิ วุตฺโต คารววเสน ปติสฺสวนํ, ปติสฺสโว, ปติสฺสวภูตํ, ตํสภาวญฺจ ยํ กิญฺจิ คารวํ. นตฺถิ เอตสฺมึ ปติสฺสโวติ อปฺปติสฺสโว, คารววิรหิโต. เตนาห ‘‘อเชฏฺฐโก อนีจวุตฺตี’’ติ.

๙. ในสูตรที่เก้า คำว่า อัปปติสสยะ เป็นการแสดงโดยเปลี่ยน ว-การ เป็น ย-การ คือ อัปปติสสวะ. การรับฟังด้วยความเคารพเมื่อครูอาจารย์กล่าวสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ชื่อว่า ปติสสวะ, สิ่งที่มีสภาพเป็นปติสสวะ และความเคารพใดๆ ที่มีสภาพเช่นนั้น. ผู้ที่ไม่มีปติสสวะนี้ ชื่อว่า อัปปติสสวะ คือ ปราศจากความเคารพ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ไม่ถือตัว ไม่ประพฤติต่ำทราม” ดังนี้.

ปฐมอคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิบายปฐมอการวสูตร จบ.

๑๐. ทุติยอคารวสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อธิบายทุติยอการวสูตร

๑๐. ทสเม วุทฺธินฺติอาทีสุ สีเลน วุทฺธึ, มคฺเคน วิรุฬฺหึ, นิพฺพาเนน เวปุลฺลํ. สีลสมาธีหิ วา วุทฺธึ, วิปสฺสนามคฺเคหิ วิรุฬฺหึ, ผลนิพฺพาเนหิ เวปุลฺลํ. เอตฺถ จ ยสฺส จตุพฺพิธํ สีลํ อขณฺฑาทิภาวปฺปวตฺติยา สุปริสุทฺธํ วิเสสภาคิยตฺตา อปฺปกสิเรเนว มคฺคผลาวหํ สงฺฆรกฺขิตตฺเถรสฺส วิย, โส ตาทิเสน สีเลน อิมสฺมึ ธมฺมวินเย วุทฺธึ [Pg.4] อาปชฺชิสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สีเลน วุทฺธิ’’นฺติ. ยสฺส ปน อริยมคฺโค อุปฺปนฺโน, โส วิรูฬฺหมูโล วิย ปาทโป สุปฺปติฏฺฐิตตฺตา สาสเน วิรูฬฺหึ อาปนฺโน นาม โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘มคฺเคน วิรูฬฺหิ’’นฺติ. โย สพฺพกิเลสนิพฺพานปฺปตฺโต, โส อรหา สีลาทิธมฺมกฺขนฺธปาริปูริยา สติ เวปุลฺลปฺปตฺโต โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิพฺพาเนน เวปุลฺล’’นฺติ. ทุติยวิกปฺเป อตฺโถ วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺโพ.

๑๐. ในสูตรที่สิบ ในคำว่า วุฑฒิเป็นต้น คือ ความเจริญด้วยศีล, ความงอกงามด้วยมรรค, ความไพบูลย์ด้วยนิพพาน. หรือความเจริญด้วยศีลและสมาธิ, ความงอกงามด้วยวิปัสสนาและมรรค, ความไพบูลย์ด้วยผลและนิพพาน. ในที่นี้ ศีลสี่ประการของบุคคลใดบริสุทธิ์ดีแล้วด้วยความเป็นศีลไม่ขาดเป็นต้น เพราะเป็นส่วนแห่งวิเศษ ย่อมนำมาซึ่งมรรคและผลโดยไม่ยาก เหมือนของพระสังฆรักขิตเถระ, บุคคลนั้นย่อมถึงความเจริญในพระธรรมวินัยนี้ด้วยศีลเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ความเจริญด้วยศีล” ดังนี้. ส่วนอริยมรรคของบุคคลใดเกิดขึ้นแล้ว, บุคคลนั้นชื่อว่าถึงความงอกงามในพระศาสนา เพราะตั้งมั่นดีแล้วเหมือนต้นไม้ที่มีรากงอกงาม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ความงอกงามด้วยมรรค” ดังนี้. บุคคลใดบรรลุนิพพานอันเป็นที่สิ้นกิเลสทั้งปวง, บุคคลนั้นเป็นพระอรหันต์ ย่อมถึงความไพบูลย์เมื่อธรรมขันธ์มีศีลเป็นต้นบริบูรณ์. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ความไพบูลย์ด้วยนิพพาน” ดังนี้. ในวิกัลป์ที่สอง พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวมาแล้ว.

ทุติยอคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิบายทุติยอการวสูตร จบ.

เสขพลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการอธิบายเสขพลวรรค.

๒. พลวคฺโค

๒. พลวรรค

๑. อนนุสฺสุตสุตฺตวณฺณนา

๑. อธิบายอนนุสสุตสูตร

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม อภิชานิตฺวาติ อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน ชานิตฺวา. อฏฺฐหิ การเณหิ ตถาคตสฺสาติ ‘‘ตถา อาคโตติ ตถาคโต. ตถา คโตติ ตถาคโต. ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต. ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต. ตถทสฺสิตาย ตถาคโต. ตถาวาทิตาย ตถาคโต. ตถาการิตาย ตถาคโต. อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโต’’ติ เอวํ วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ การเณหิ. อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ, เสฏฺฐฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐาน’’นฺติ. ปรโต ทสฺสิตพลโยเคน ‘‘ทสพโลห’’นฺติ อภีตนาทํ นทติ. พฺรหฺมจกฺกนฺติ เอตฺถ เสฏฺฐปริยาโย. พฺรหฺมสทฺโทติ อาห ‘‘เสฏฺฐจกฺก’’นฺติ. จกฺกญฺเจตํ ธมฺมจกฺกํ อธิปฺเปตํ.

๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ (อนนุสสุตสูตร) คำว่า อภิชานิตฺวา คือ รู้ด้วยญาณอันวิเศษยิ่ง. คำว่า ของพระตถาคตด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ด้วยเหตุ ๘ ประการที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า 'ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จมาแล้วอย่างนั้น. ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น. ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จมาสู่ลักษณะที่แท้จริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะตรัสรู้ธรรมที่แท้จริงตามความเป็นจริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงเห็นตามความเป็นจริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงกล่าวตามความเป็นจริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงทำตามความเป็นจริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะอรรถว่าทรงครอบงำ.' คำว่า อาสภะ นี้ เป็นชื่อของพระอุสภะ (พญาวัว) คือฐานะอันประเสริฐ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อาสภัง ฐานัง คือ ฐานะอันประเสริฐ' ดังนี้. ย่อมบันลือสีหนาทอันไม่สะทกสะท้านว่า 'เราเป็นผู้มีทศพล' ด้วยการประกอบด้วยกำลังที่แสดงไว้ในภายหลัง. ในคำว่า พรหมจักร นี้ คำว่า พรหม เป็นไวพจน์ของความประเสริฐ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จักรอันประเสริฐ'. และจักรนี้ประสงค์เอาธรรมจักร.

อนนุสฺสุตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการอธิบายอนนุสสุตสูตร.

๓. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

๓. อธิบายสังขิตตสูตร

๑๓. ตติเย กามํ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาโวปิ พลฏฺโฐ เอว, ปฏิปกฺเขหิ ปน อกมฺปนียตฺตํ สาติสยํ พลฏฺโฐติ วุตฺตํ ‘‘มุฏฺฐสฺสจฺเจ น กมฺปตี’’ติ.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ แม้ความมั่นคงในธรรมที่สัมปยุตกันจะเป็นอรรถแห่งกำลังก็จริง แต่ความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวเพราะปฏิปักษ์ทั้งหลาย เป็นอรรถแห่งกำลังที่ยิ่งกว่า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่หวั่นไหวในเพราะความหลงลืมสติ'.

สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการอธิบายสังขิตตสูตร.

๔. วิตฺถตสุตฺตวณฺณนา

๔. อธิบายวิตถตสูตร

๑๔. จตุตฺเถ [Pg.5] สติเนปกฺเกนาติ สติยา เนปกฺเกน, ติกฺขวิสทสูรภาเวนาติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน เนปกฺกํ นาม ปญฺญาติ อธิปฺปาเยน ‘‘เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ สติ อญฺโญ นิทฺทิฏฺโฐ นาม โหติ. สติมาติ จ อิมินา สวิเสสา สติ คหิตาติ ปรโตปิ ‘‘จิรกตมฺปิ จิรภาสิตมฺปิ สริตา อนุสฺสริตา’’ติ สติกิจฺจเมว นิทฺทิฏฺฐํ, น ปญฺญากิจฺจํ, ตสฺมา สติเนปกฺเกนาติ สติยา เนปกฺกภาเวนาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ ลพฺภเตว. ปจฺจยวิเสสวเสน อญฺญธมฺมนิรเปกฺโข สติยา พลวภาโว. ตถา หิ ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตนปิ สชฺฌายนสมฺมสนานิ สมฺภวนฺติ.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า สติเนปกฺเกน (ด้วยความฉลาดแห่งสติ) คือด้วยความฉลาดของสติ มีอรรถว่าด้วยความเป็นผู้เฉียบแหลม ผ่องใส และแกล้วกล้า. ส่วนในอรรถกถา คำว่า เนปกฺกะ (ความฉลาด) มีความหมายว่า ปัญญา จึงกล่าวว่า 'เนปกฺกะ เรียกว่า ปัญญา'. เมื่อเป็นเช่นนี้ สติก็ชื่อว่าถูกแสดงไว้เป็นอย่างอื่น (ต่างหาก). และด้วยคำว่า สติมา (ผู้มีสติ) นี้ สติที่มีลักษณะพิเศษถูกถือเอาแล้ว เพราะแม้ในภายหลังก็แสดงกิจของสติเท่านั้น ไม่ใช่กิจของปัญญาว่า 'ระลึกได้และตามระลึกได้ซึ่งสิ่งที่ทำไว้นานแล้วและสิ่งที่พูดไว้นานแล้ว' เพราะฉะนั้น คำว่า สติเนปกฺเกน จึงอาจเข้าใจได้ว่าด้วยความเป็นผู้ฉลาดแห่งสติ. ความเป็นผู้มีกำลังของสติโดยไม่ขึ้นกับธรรมอื่นด้วยอำนาจแห่งปัจจัยพิเศษ. แท้จริง การสาธยายและการพิจารณาย่อมเกิดขึ้นได้แม้ด้วยจิตที่ปราศจากญาณ.

จิรกตมฺปีติ อตฺตนา วา ปเรน วา กาเยน จิรกตํ เจติยงฺคณวตฺตาทิมหาวตฺตปฺปฏิปตฺติปูรณํ. จิรภาสิตมฺปีติ อตฺตนา วา ปเรน วา วาจาย จิรภาสิตํ สกฺกจฺจํ อุทฺทิสนอุทฺทิสาปนธมฺมาสารณธมฺมเทสนาอุปนิสินฺนกปริกถาอนุโมทนียาทิวเสน ปวตฺติตํ วจีกมฺมํ. สริตา อนุสฺสริตาติ ตสฺมึ กาเยน จิรกเต กาโย นาม กายวิญฺญตฺติ, จิรภาสิเต วาจา นาม วจีวิญฺญตฺติ, ตทุภยมฺปิ รูปํ, ตํสมุฏฺฐาปกา จิตฺตเจตสิกา อรูปํ. อิติ อิเม รูปารูปธมฺมา เอวํ อุปฺปชฺชิตฺวา เอวํ นิรุทฺธาติ สรติ เจว อนุสฺสรติ จ, สติสมฺโพชฺฌงฺคํ สมุฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. โพชฺฌงฺคสมุฏฺฐาปิกา หิ สติ อิธ อธิปฺเปตา. ตาย สติยา เอส สกึ สรเณน สริตา, ปุนปฺปุนํ สรเณน อนุสฺสริตาติ เวทิตพฺพา.

คำว่า จิรกตมฺปิ (สิ่งที่ทำไว้นานแล้ว) คือการบำเพ็ญวัตรใหญ่มีวัตรลานเจดีย์เป็นต้นที่ตนเองหรือผู้อื่นทำด้วยกายไว้นานแล้ว. คำว่า จิรภาสิตมฺปิ (สิ่งที่พูดไว้นานแล้ว) คือวจีกรรมที่ตนเองหรือผู้อื่นพูดด้วยวาจาไว้นานแล้ว โดยการยกขึ้นแสดง การให้ยกขึ้นแสดง การทบทวนธรรม การแสดงธรรม การสนทนาธรรม และการอนุโมทนาเป็นต้น. คำว่า สริตา อนุสฺสริตา (ระลึกได้และตามระลึกได้) คือเมื่อสิ่งที่ทำด้วยกายไว้นานแล้วนั้น กายชื่อว่ากายวิญญัติ, เมื่อสิ่งที่พูดไว้นานแล้วนั้น วาจาชื่อว่าวจีวิญญัติ, ทั้งสองอย่างนั้นเป็นรูป, จิตและเจตสิกที่ยังรูปนั้นให้เกิดขึ้นเป็นอรูป. สติย่อมระลึกและตามระลึกว่า รูปและอรูปธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นอย่างนี้ ดับไปอย่างนี้ มีอรรถว่าย่อมยังสติสัมโพชฌงค์ให้เกิดขึ้น. แท้จริง สติที่ยังโพชฌงค์ให้เกิดขึ้นพึงประสงค์ในที่นี้. พึงทราบว่าด้วยสตินั้น สิ่งนี้ถูกระลึกได้ด้วยการระลึกครั้งเดียว ชื่อว่า สริตา, และถูกตามระลึกได้ด้วยการระลึกซ้ำๆ ชื่อว่า อนุสฺสริตา.

วิตฺถตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการอธิบายวิตถตสูตร.

๕-๑๐. ทฏฺฐพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา

อธิบายทัฏฐัพพสูตรเป็นต้นที่ ๕-๑๐

๑๕-๒๐. ปญฺจเม สวิสยสฺมึเยวาติ อตฺตโน อตฺตโน วิสเย เอว. โลกิยโลกุตฺตรธมฺเม กเถตุนฺติ โลกิยธมฺเม โลกุตฺตรธมฺเม จ เตน เตน ปวตฺติวิเสเสน กเถตุํ. จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสูติ สปฺปุริสสํเสโว สทฺธมฺมสฺสวนํ โยนิโสมนสิกาโร ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตีติ อิเมสุ จตูสุ โสตาปตฺติมคฺคการเณสุ. กามญฺจ เตสุ สติอาทโยปิ ธมฺมา อิจฺฉิตพฺพาว เตหิ วินา เตสํ อสมฺภวโต[Pg.6], ตถาปิ เจตฺถ สทฺธา วิเสสโต กิจฺจการีติ เวทิตพฺพา. สทฺโธ เอว หิ สปฺปุริเส ปยิรุปาสติ, สทฺธมฺมํ สุณาติ, โยนิโส จ อนิจฺจาทิโต มนสิ กโรติ, อริยมคฺคสฺส จ อนุธมฺมํ ปฏิปชฺชติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เอตฺถ สทฺธาพลํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. อิมินา นเยน เสสพเลสุปิ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ในสูตรที่ ๕ คำว่า สวิสยสฺมึเยว (ในอารมณ์ของตนเท่านั้น) คือในอารมณ์ของตนๆ นั่นเอง. คำว่า โลกิยโลกุตฺตรธมฺเม กเถตุํ (เพื่อแสดงโลกิยธรรมและโลกุตตรธรรม) คือเพื่อแสดงโลกิยธรรมและโลกุตตรธรรมด้วยความเป็นไปพิเศษนั้นๆ. คำว่า จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ (ในโสตาปัตติยังคะ ๔) คือในเหตุแห่งโสตาปัตติมรรค ๔ ประการเหล่านี้ คือ การคบสัตบุรุษ การฟังพระสัทธรรม การทำไว้ในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม. แม้ธรรมทั้งหลายมีสติเป็นต้นก็พึงประสงค์ในโสตาปัตติยังคะเหล่านั้น เพราะธรรมเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้นได้หากปราศจากสติเป็นต้น, ถึงกระนั้นก็พึงทราบว่าในที่นี้ศรัทธาเป็นผู้ทำกิจโดยพิเศษ. แท้จริง ผู้มีศรัทธาเท่านั้นย่อมเข้าไปนั่งใกล้สัตบุรุษ ย่อมฟังพระสัทธรรม ย่อมทำไว้ในใจโดยแยบคายโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น และย่อมปฏิบัติธรรมอันสมควรแก่อริยมรรค, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้พึงเห็นกำลังคือศรัทธา'. ด้วยนัยนี้ พึงเห็นอรรถในกำลังที่เหลือด้วย.

จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสูติ จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานภาวนาย. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสูติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ โสตาปตฺติองฺเคสุ สทฺธา วิย, สมฺมปฺปธานภาวนาย วีริยํ วิย จ สติปฏฺฐานภาวนาย ยสฺมา ‘‘วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺส’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. ๑.๑๐๖) วจนโต ปุพฺพภาเค กิจฺจโต สติ อธิกา อิจฺฉิตพฺพา, เอวํ สมาธิกมฺมิกสฺส สมาธิ, ‘‘อริยสจฺจภาวนา ปญฺญาภาวนา’’ติ กตฺวา ตตฺถ ปญฺญา ปุพฺพภาเค อธิกา อิจฺฉิตพฺพาติ ปากโฏยมตฺโถ. อธิคมกฺขเณ ปน สมาธิปญฺญานํ วิย สพฺเพสมฺปิ พลานํ สทฺธาทีนํ สมตาว อิจฺฉิตพฺพา. ตถา หิ ‘‘เอตฺถ สทฺธาพล’’นฺติอาทินา ตตฺถ ตตฺถ เอตฺถคฺคหณํ กตํ.

คำว่า จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ (ในสัมมัปปธาน ๔) คือด้วยการเจริญสัมมัปปธาน ๔ อย่าง. แม้ในคำว่า จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ (ในสติปัฏฐาน ๔) เป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. ในที่นี้ สติพึงประสงค์ว่ามีกิจมากในส่วนเบื้องต้นในการเจริญสติปัฏฐาน เหมือนศรัทธาในโสตาปัตติยังคะ และเหมือนวิริยะในการเจริญสัมมัปปธาน เพราะพระบาลีว่า 'พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย' (ที. สี. ๒/๓๗๓; ม. มู. ๑/๑๐๖). อย่างนี้ สมาธิก็พึงประสงค์ว่ามีกิจมากสำหรับผู้บำเพ็ญสมาธิกรรมฐาน, และปัญญาก็พึงประสงค์ว่ามีกิจมากในส่วนเบื้องต้นในที่นั้น โดยทำความเข้าใจว่า 'การเจริญอริยสัจคือการเจริญปัญญา' ดังนี้ อรรถนี้ย่อมปรากฏชัด. แต่ในขณะแห่งการบรรลุ พึงประสงค์ความเสมอกันแห่งกำลังทั้งปวงมีศรัทธาเป็นต้น เหมือนสมาธิและปัญญา. แท้จริง จึงมีการกล่าวถึง 'กำลังคือศรัทธาในที่นี้' เป็นต้นในที่นั้นๆ.

อิทานิ สทฺธาทีนํ ตตฺถ ตตฺถ อติเรกกิจฺจตํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺริทํ อุปมา สํสนฺทนํ – ราชปญฺจมสหายา วิย วิมุตฺติปริปาจกานิ ปญฺจ พลานิ. เนสํ กีฬนตฺถํ เอกชฺฌํ วีถิโอตรณํ วิย พลานํ เอกชฺฌํ วิปสฺสนาวีถิโอตรณํ, สหาเยสุ ปฐมาทีนํ ยถาสกํ เคเหว วิจารณา วิย สทฺธาทีนํ โสตาปตฺติองฺคาทีนิ ปตฺวา ปุพฺพงฺคมตา. สหาเยสุ อิตเรสํ ตตฺถ ตตฺถ ตุณฺหีภาโว วิย เสสพลานํ ตตฺถ ตตฺถ ตทนฺวยตา, ตสฺส ปุพฺพงฺคมสฺส พลสฺส กิจฺจานุคตา. น หิ ตทา เตสํ สสมฺภารปถวีอาทีสุ อาปาทีนํ วิย กิจฺจํ ปากฏํ โหติ, สทฺธาทีนํเยว ปน กิจฺจํ วิภูตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ ปุเรตรํ ตถาปจฺจเยหิ จิตฺตสนฺตานสฺส อภิสงฺขตตฺตา. เอตฺถ จ วิปสฺสนากมฺมิกสฺส ภาวนา วิเสสโต ปญฺญุตฺตราติ ทสฺสนตฺถํ ราชานํ นิทสฺสนํ กตฺวา ปญฺญินฺทฺริยํ วุตฺตํ. ฉฏฺฐาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

บัดนี้ เพื่อแสดงกิจที่ยิ่งกว่าปกติของศรัทธาเป็นต้นในที่นั้นๆ ด้วยอุปมา จึงกล่าวคำว่า ‘ยถา หิ’ เป็นต้น. การเปรียบเทียบอุปมาในที่นี้คือ กำลัง ๕ ประการที่ยังวิมุตติให้แก่กล้า เปรียบเหมือนสหาย ๕ คนกับพระราชา. การลงสู่ถนนพร้อมกันเพื่อเล่นของสหายเหล่านั้น เปรียบเหมือนการลงสู่ถนนวิปัสสนาพร้อมกันของกำลังทั้งหลาย. การเที่ยวไปในเรือนของตนๆ ของสหายคนแรกเป็นต้น เปรียบเหมือนความเป็นประธานของศรัทธาเป็นต้นเมื่อถึงโสตาปัตติยังคะเป็นต้น. การนิ่งอยู่ในที่นั้นๆ ของสหายที่เหลือ เปรียบเหมือนการคล้อยตามของกำลังที่เหลือในที่นั้นๆ ซึ่งเป็นไปตามกิจของกำลังที่เป็นประธานนั้น. แท้จริง ในขณะนั้น กิจของกำลังเหล่านั้นย่อมไม่ปรากฏชัดเหมือนกิจของน้ำเป็นต้นในดินที่มีส่วนประกอบเป็นต้น, แต่กิจของศรัทธาเป็นต้นเท่านั้นย่อมปรากฏชัด เพราะกระแสจิตถูกปรุงแต่งด้วยปัจจัยเหล่านั้นไว้ก่อนแล้ว. ในที่นี้ เพื่อแสดงว่าการเจริญภาวนาของผู้ทำวิปัสสนาเป็นปัญญาที่ยิ่งกว่าโดยพิเศษ จึงกล่าวถึงปัญญินทรีย์โดยยกพระราชามาเป็นตัวอย่าง. สูตรที่ ๖ เป็นต้นพึงทราบได้โดยง่าย.

ทฏฺฐพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิบายทัฏฐัพพสูตรเป็นต้นจบ.

พลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิบายพลวรรคจบ.

๓. ปญฺจงฺคิกวคฺโค

๓. ปัญจังคิกวรรค

๑-๒. ปฐมอคารวสุตฺตาทิวณฺณนา

อธิบายปฐมอะคารวสูตรเป็นต้นที่ ๑-๒

๒๑-๒๒. ตติยสฺส [Pg.7] ปฐเม อาภิสมาจาริกนฺติ อภิสมาจาเร อุตฺตมสมาจาเร ภวํ. กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘วตฺตวเสน ปญฺญตฺตสีล’’นฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ทุติเย นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

ในปฐมสูตรแห่งวรรคที่ ๓ (สูตรที่ ๒๑-๒๒) คำว่า อาภิสมาจาริกํ (เป็นไปในอภิสมาจาร) คือเป็นไปในอภิสมาจาร คือในมารยาทอันสูงสุด. ถามว่า ก็อะไรเล่าคือสิ่งนั้น? ตอบว่า ‘ศีลที่บัญญัติไว้โดยวัตร’. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย. ในทุติยสูตรไม่มีอะไรจะกล่าว.

ปฐมอคารวสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิบายปฐมอะคารวสูตรเป็นต้นจบ.

๓-๔. อุปกฺกิเลสสุตฺตาทิวณฺณนา

อธิบายอุปกิเลสสูตรเป็นต้นที่ ๓-๔

๒๓-๒๔. ตติเย น จ ปภาวนฺตนฺติ น จ ปภาสมฺปนฺนํ. ปภิชฺชนสภาวนฺติ ตาเปตฺวา ตาฬกชฺชนปภงฺคุรํ. อวเสสํ โลหนฺติ วุตฺตาวเสสํ สชาติโลหํ, วิชาติโลหํ, ปิสาจโลหํ, กิตฺติมโลหนฺติ เอวํปเภทํ สพฺพมฺปิ โลหํ. อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนนาติ เอตฺถ นนุ โลกิยกุสลจิตฺตสฺสปิ สุวิสุทฺธสฺสปิ อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนเนว อุปกฺกิเลสตาติ? สจฺจเมตํ, ยสฺมึ ปน สนฺตาเน นีวรณานิ ลทฺธปฺปติฏฺฐานิ, ตตฺถ มหคฺคตกุสลสฺสปิ อสมฺภโว, ปเคว โลกุตฺตรกุสลสฺส. ปริตฺตกุสลํ ปน ยถาปจฺจยํ อุปฺปชฺชมานํ นีวรเณหิ อุปหเต สนฺตาเน อุปฺปตฺติยา อปริสุทฺธํ โหนฺตํ อุปกฺกิลิฏฺฐํ นาม โหติ อปริสุทฺธทีปกปลฺลิกวฏฺฏิเตลาทิสนฺนิสฺสโย ปทีโป วิย. อปิจ นิปฺปริยายโต อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนเนว เตสํ อุปกฺกิเลสตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทคฺเคน หี’’ติอาทิมาห. อารมฺมเณ วิกฺขิตฺตปฺปวตฺติวเสน จุณฺณวิจุณฺณตา เวทิตพฺพา. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

ในสูตรที่ ๓ (สูตรที่ ๒๓-๒๔) คำว่า น จ ปภาวนฺตํ (ไม่รุ่งเรือง) คือไม่ถึงพร้อมด้วยความรุ่งเรือง. คำว่า ปภิชฺชนสภาวํ (มีสภาพอันแตกทำลาย) คือมีสภาพอันแตกทำลายด้วยการเผาและการตี. คำว่า อวเสสํ โลหํ (โลหะที่เหลือ) คือโลหะที่เหลือที่กล่าวมาแล้วทั้งหมด มีโลหะชนิดเดียวกัน โลหะต่างชนิด โลหะปีศาจ โลหะกิตติมา เป็นต้น. คำว่า อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปดาเนน (ด้วยการไม่ให้เกิดขึ้น) ในที่นี้ ถามว่า ก็แม้จิตที่เป็นโลกิยกุศลที่บริสุทธิ์ดีแล้ว ก็เป็นอุปกิเลสด้วยการไม่ให้เกิดขึ้นมิใช่หรือ? ตอบว่า เป็นความจริง, แต่ในสันดานใดที่นิวรณ์ตั้งมั่นแล้ว ในสันดานนั้นแม้กุศลที่เป็นมหัคคตะก็ย่อมไม่เกิดขึ้น จะกล่าวไปไยถึงโลกุตตรกุศลเล่า. ส่วนกุศลที่เป็นปริตตะที่เกิดขึ้นตามปัจจัย เมื่อเกิดขึ้นในสันดานที่ถูกนิวรณ์ทำลายแล้ว ย่อมไม่บริสุทธิ์ในการเกิดขึ้น จึงชื่อว่าเป็นอุปกิเลส เปรียบเหมือนประทีปที่อาศัยน้ำมันและไส้ในภาชนะประทีปที่ไม่บริสุทธิ์เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง เพื่อแสดงว่านิวรณ์เหล่านั้นเป็นอุปกิเลสด้วยการไม่ให้เกิดขึ้นโดยไม่เหลือ จึงกล่าวคำว่า ‘ยทคฺเคน หิ’ เป็นต้น. พึงทราบความแตกละเอียดด้วยการเป็นไปที่ฟุ้งซ่านในอารมณ์. ในสูตรที่ ๔ ไม่มีอะไรจะกล่าว.

อุปกฺกิเลสสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิบายอุปกิเลสสูตรเป็นต้นจบ.

๕. อนุคฺคหิตสุตฺตวณฺณนา

๕. อธิบายอนุกคหิตสูตร

๒๕. ปญฺจเม สมฺมาทิฏฺฐีติ วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐีติอาทินา องฺคุตฺตรภาณกานํ มเตน อยํ อตฺถวณฺณนา อารทฺธา, มชฺฌิมภาณกา ปเนตฺถ อญฺญถา อตฺถํ วทนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ มชฺฌิมฏฺฐกถายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๕๒) –

๒๕. ในข้อที่ ๕ คำว่า สัมมาทิฏฐิ หมายถึง วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ เป็นต้น คำอธิบายอรรถนี้เริ่มต้นตามทัศนะของพระอังคุตตรภาณกะทั้งหลาย ส่วนพระมัชฌิมภาณกะทั้งหลายกล่าวอรรถะในที่นี้ต่างออกไป เรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาพระมัชฌิมนิกาย (ม.อ. ๑.๔๕๒) ว่า –

‘‘อนุคฺคหิตา’’ติ [Pg.8] ลทฺธูปการา. สมฺมาทิฏฺฐีติ อรหตฺตมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ. ผลกฺขเณ นิพฺพตฺตา เจโตวิมุตฺติ ผลํ อสฺสาติ เจโตวิมุตฺติผลา. ตเทว เจโตวิมุตฺติสงฺขาตํ ผลํ อานิสํโส อสฺสาติ เจโตวิมุตฺติผลานิสํสา. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จตุตฺถผลปญฺญา ปญฺญาวิมุตฺติ นาม, อวเสสา ธมฺมา เจโตวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. ‘‘สีลานุคฺคหิตา’’ติอาทีสุ สีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สุตนฺติ สปฺปายธมฺมสฺสวนํ. สากจฺฉาติ กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนจฺเฉทนกถา. สมโถติ วิปสฺสนาปาทิกา อฏฺฐ สมาปตฺติโย. วิปสฺสนาติ สตฺตวิธา อนุปสฺสนา. จตุปาริสุทฺธิสีลญฺหิ ปูเรนฺตสฺส, สปฺปายธมฺมสฺสวนํ สุณนฺตสฺส, กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนํ ฉินฺทนฺตสฺส วิปสฺสนาปาทิกาสุ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ กมฺมํ กโรนฺตสฺส, สตฺตวิธํ อนุปสฺสนํ ภาเวนฺตสฺส อรหตฺตมคฺโค อุปฺปชฺชิตฺวา ผลํ เทติ.

คำว่า ‘‘อันอุดหนุนแล้ว’’ หมายถึง ได้รับอุปการะแล้ว. คำว่า สัมมาทิฏฐิ หมายถึง อรหัตตมรรคสัมมาทิฏฐิ. คำว่า ‘‘มีเจโตวิมุตติเป็นผล’’ หมายถึง เจโตวิมุตติที่เกิดขึ้นในขณะแห่งผลเป็นผลของสัมมาทิฏฐินั้น. คำว่า ‘‘มีเจโตวิมุตติเป็นผลานิสงส์’’ หมายถึง ผลอันเป็นเจโตวิมุตตินั้นเองเป็นอานิสงส์ของสัมมาทิฏฐินั้น. แม้ในบทที่สองก็นัยนี้แล. ในที่นี้ ปัญญาอันเป็นผลที่สี่ชื่อว่า ปัญญาวิมุตติ ส่วนธรรมที่เหลือพึงทราบว่าเป็นเจโตวิมุตติ. ในบทว่า ‘‘อันศีลอุดหนุนแล้ว’’ เป็นต้น คำว่า ศีล หมายถึง จตุปาริสุทธิศีล. คำว่า สุตะ หมายถึง การฟังธรรมอันสมควร. คำว่า สาคัจฉา หมายถึง การสนทนาเพื่อตัดความพลั้งพลาดและความเลอะเลือนในกรรมฐาน. คำว่า สมถะ หมายถึง อัฏฐสมาบัติอันเป็นบาทแห่งวิปัสสนา. คำว่า วิปัสสนา หมายถึง อนุปัสสนา ๗ อย่าง. ก็เมื่อบุคคลบำเพ็ญจตุปาริสุทธิศีล ฟังธรรมอันสมควร ตัดความพลั้งพลาดและความเลอะเลือนในกรรมฐาน กระทำกรรมในอัฏฐสมาบัติอันเป็นบาทแห่งวิปัสสนา และเจริญอนุปัสสนา ๗ อย่าง อรหัตตมรรคย่อมเกิดขึ้นแล้วให้ผล.

‘‘ยถา หิ มธุรํ อมฺพปกฺกํ ปริภุญฺชิตุกาโม อมฺพโปตกสฺส สมนฺตา อุทกโกฏฺฐกํ ถิรํ กตฺวา พนฺธติ, ฆฏํ คเหตฺวา กาเลน กาลํ อุทกํ อาสิญฺจติ, อุทกสฺส อนิกฺขมนตฺถํ มริยาทํ ถิรํ กโรติ. ยา โหติ สมีเป วลฺลิ วา สุกฺขทณฺฑโก วา กิปิลฺลิกปุโฏ วา มกฺกฏกชาลํ วา, ตํ อปเนติ, ขณิตฺตึ คเหตฺวา กาเลน กาลํ มูลานิ ปริขณติ, เอวมสฺส อปฺปมตฺตสฺส อิมานิ ปญฺจ การณานิ กโรโต โส อมฺโพ วฑฺฒิตฺวา ผลํ เทติ, เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. รุกฺขสฺส สมนฺตโต โกฏฺฐกพนฺธนํ วิย หิ สีลํ ทฏฺฐพฺพํ, กาเลน กาลํ อุทกสิญฺจนํ วิย ธมฺมสฺสวนํ, มริยาทาย ถิรภาวกรณํ วิย สมโถ, สมีเป วลฺลิอาทีนํ หรณํ วิย กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนจฺเฉทนํ, กาเลน กาลํ ขณิตฺตึ คเหตฺวา มูลขณนํ วิย สตฺตนฺนํ อนุปสฺสนานํ ภาวนา, เตหิ ปญฺจหิ การเณหิ อนุคฺคหิตสฺส อมฺพรุกฺขสฺส มธุรผลทานกาโล วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน อิเมหิ ปญฺจหิ ธมฺเมหิ อนุคฺคหิตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา อรหตฺตผลทานํ เวทิตพฺพ’’นฺติ.

“เหมือนอย่างว่า ผู้ที่ต้องการจะบริโภคมะม่วงสุกรสหวาน ย่อมทำคันกั้นน้ำรอบต้นมะม่วงอ่อนให้มั่นคง รดน้ำเป็นครั้งคราวด้วยหม้อ ทำขอบเขตให้มั่นคงเพื่อไม่ให้น้ำไหลออก ย่อมกำจัดเถาวัลย์หรือกิ่งไม้แห้งหรือรังมดหรือใยแมงมุมที่อยู่ใกล้เคียงออกไป ถือจอบขุดรากเป็นครั้งคราว เมื่อเขาไม่ประมาทกระทำเหตุ ๕ ประการนี้ ต้นมะม่วงนั้นย่อมเจริญเติบโตและให้ผล ฉันใด ข้ออุปมานี้ก็พึงทราบฉันนั้น การทำคันกั้นน้ำล้อมต้นไม้โดยรอบ พึงเห็นเหมือนศีล การรดน้ำเป็นครั้งคราวเหมือนการฟังธรรม การทำขอบเขตให้มั่นคงเหมือนสมถะ การกำจัดเถาวัลย์เป็นต้นที่อยู่ใกล้เคียงเหมือนการตัดความพลั้งพลาดและความแฉลบในกรรมฐาน การถือจอบขุดรากเป็นครั้งคราวเหมือนการเจริญอนุปัสนา ๗ ประการ การที่ต้นมะม่วงอันเหตุ ๕ ประการเหล่านั้นอุดหนุนแล้วให้ผลหวาน พึงเห็นเหมือนการที่สัมมาทิฏฐิของภิกษุนี้อันธรรม ๕ ประการเหล่านี้อุดหนุนแล้วให้ผลคืออรหัตตผล”

เอตฺถ จ ลทฺธูปการาติ ยถารหํ นิสฺสยาทิวเสน ลทฺธปจฺจยา. วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิยา อนุคฺคหิตภาเวน คหิตตฺตา มคฺคสมฺมาทิฏฺฐีสุ จ อรหตฺตมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ[Pg.9]. อนนฺตรสฺส หิ วิธิ ปฏิเสโธ วา, อคฺคผลสมาธิมฺหิ ตปฺปริกฺขารธมฺเมสุเยว จ เกวโล เจโตปริยาโย นิรุฬฺโหติ สมฺมาทิฏฺฐีติ อรหตฺตมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ. ผลกฺขเณติ อนนฺตรํ กาลนฺตเร จาติ ทุวิเธปิ ผลกฺขเณ. ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน สพฺพสํกิเลเสหิ เจโตวิมุจฺจติ เอตายาติ เจโตวิมุตฺติ, อคฺคผลปญฺญํ ฐเปตฺวา อวเสสา ผลธมฺมา. เตนาห ‘‘เจโตวิมุตฺติ ผลํ อสฺสาติ, เจโตวิมุตฺติสงฺขาตํ ผลํ อานิสํโส’’ติ. สพฺพกิเลเสหิ เจตโส วิมุจฺจนสงฺขาตํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนสญฺญิตํ ปหานํ ผลํ อานิสํโส จาติ โยชนา. อิธ เจโตวิมุตฺติสทฺเทน ปหานมตฺตํ คหิตํ, ปุพฺเพ ปหายกธมฺมา. อญฺญถา ผลธมฺมา เอว อานิสํโสติ คยฺหมาเน ปุนวจนํ นิรตฺถกํ สิยา. ปญฺญาวิมุตฺติผลานิสํสาติ เอตฺถาปิ เอวเมว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา สีลสภาวตฺตา วิเสสโต สมาธิสฺส อุปการา, ตถา สมฺมาสงฺกปฺโป ฌานสภาวตฺตา. ตถา หิ โส ‘‘อปฺปนา’’ติ นิทฺทิฏฺโฐ. สมฺมาสติสมฺมาวายามา ปน สมาธิปกฺขิยา เอวาติ อาห ‘‘อวเสสา ธมฺมา เจโตวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา’’ติ.

ในที่นี้ คำว่า ‘ได้รับอุปการะแล้ว’ หมายถึง ได้รับปัจจัยโดยเป็นนิสสัยเป็นต้นตามสมควร และเพราะถูกถือเอาโดยความเป็นวิปัสสนาสัมมาทิฏฐิที่อุดหนุนแล้ว สัมมาทิฏฐิในมรรคสัมมาทิฏฐิทั้งหลายจึงเป็นอรหัตตมรรคสัมมาทิฏฐิ เพราะว่าบทบัญญัติหรือข้อห้ามย่อมมีแก่บทที่อยู่ใกล้เคียงเท่านั้น และเจโตปริยายย่อมปรากฏชัดในธรรมที่เป็นบริขารของอัคคผลสมาธิเท่านั้น ฉะนั้น สัมมาทิฏฐิในที่นี้จึงเป็นอรหัตตมรรคสัมมาทิฏฐิ คำว่า ‘ในขณะแห่งผล’ หมายถึง ในขณะแห่งผล ๒ อย่าง คือ ในขณะที่ต่อเนื่องกันและในขณะที่ต่างเวลาออกไป คำว่า เจโตวิมุตติ หมายถึง ภาวะที่จิตหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงด้วยการสงบระงับ และหมายถึงผลธรรมที่เหลือเว้นอัคคผลปัญญาออกไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีเจโตวิมุตติเป็นผล’ และ ‘ผลอันเป็นเจโตวิมุตติเป็นอานิสงส์’ พึงประกอบความว่า การละอันเป็นความสงบระงับที่ชื่อว่าการหลุดพ้นแห่งจิตจากกิเลสทั้งปวง เป็นทั้งผลและอานิสงส์ ในที่นี้ คำว่า เจโตวิมุตติ หมายถึง การละเท่านั้น ส่วนในเบื้องต้นหมายถึงธรรมที่เป็นตัวละ มิฉะนั้น เมื่อถือเอาว่าผลธรรมนั่นเองเป็นอานิสงส์ การกล่าวซ้ำก็จะเป็นสิ่งไร้ประโยชน์ แม้ในบทว่า ปัญญาวิมุตติผลานิสงส์ ก็พึงทราบอรรถอย่างนี้เหมือนกัน สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ มีสภาพเป็นศีล จึงเป็นอุปการะแก่สมาธิโดยเฉพาะ ส่วนสัมมาสังกัปปะมีสภาพเป็นฌาน เพราะเหตุนั้น จึงถูกระบุว่าเป็น ‘อัปปนา’ ส่วนสัมมาสติและสัมมาวายามะเป็นฝ่ายสมาธิเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ธรรมที่เหลือพึงทราบว่าเป็นเจโตวิมุตติ’

จตุปาริสุทฺธิสีลนฺติ อริยมคฺคาธิคมสฺส ปทฏฺฐานภูตํ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สุตาทีสุปิ เอเสว นโย. อตฺตโน จิตฺตปฺปวตฺติอาโรจนวเสน สห กถนํ สํกถา, สํกถาว สากจฺฉา. อิธ ปน กมฺมฏฺฐานปฺปฏิพทฺธาติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐาเน…เป… กถา’’ติ. ตสฺส กมฺมฏฺฐานสฺส เอกวารํ วิธิยา อปฺปฏิปชฺชนํ ขลนํ, อเนกวารํ ปกฺขลนํ, ตทุภยสฺส วิจฺเฉทนี อปนยนี กถา ขลนปกฺขลนจฺเฉทนกถา. ปูเรนฺตสฺสาติ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา ปาเลนฺตสฺส พฺรูเหนฺตสฺส จ. สุณนฺตสฺสาติ ‘‘ยถาอุคฺคหิตกมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ เอวํ สุณนฺตสฺส. เตเนว หิ ‘‘สปฺปายธมฺมสฺสวน’’นฺติ วุตฺตํ. กมฺมํ กโรนฺตสฺสาติ ภาวนานุโยคกมฺมํ กโรนฺตสฺส. ปญฺจสุปิ ฐาเนสุ อนฺต-สทฺโท เหตุอตฺถโชตโน ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา วุจฺจมานา อมฺพูปมา ยุชฺเชยฺย.

คำว่า จตุปาริสุทธิศีล หมายถึง จตุปาริสุทธิศีลอันเป็นบาทฐานแห่งการบรรลุอริยมรรค แม้ในบทว่า สุตะ เป็นต้น ก็นัยนี้แล การพูดร่วมกันโดยการบอกเล่าความเป็นไปของจิตตนเอง ชื่อว่า สังคถา สังคถานั่นแหละคือ สาคัจฉา แต่ในที่นี้หมายถึงการสนทนาที่เกี่ยวข้องกับกรรมฐาน จึงกล่าวว่า ‘การสนทนา...ฯลฯ...ในกรรมฐาน’ การไม่ปฏิบัติตามวิธีเพียงครั้งเดียวของกรรมฐานนั้น ชื่อว่า ขลนะ การไม่ปฏิบัติตามหลายครั้ง ชื่อว่า ปักขลนะ การสนทนาที่ตัดคือการกำจัดทั้งสองอย่างนั้น ชื่อว่า ขลนปักขลนัจเฉทนกถา คำว่า ‘เมื่อบำเพ็ญ’ หมายถึง เมื่อรักษาและเพิ่มพูนโดยกระทำให้เป็นที่อาศัยแห่งวิวัฏฏะ คำว่า ‘เมื่อฟัง’ หมายถึง เมื่อฟังอย่างนี้ว่า ‘กรรมฐานที่เรียนมาแล้วจักเจริญ’ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘การฟังธรรมอันสัปปายะ’ คำว่า ‘เมื่อกระทำกรรม’ หมายถึง เมื่อกระทำกรรมคือการประกอบภาวนา ในฐานะทั้ง ๕ แห่งนั้น พึงเห็นว่า อันตศัพท์ (ปัจจัยท้ายศัพท์) เป็นเครื่องแสดงอรรถที่เป็นเหตุ ด้วยประการฉะนี้ อุปมาด้วยมะม่วงที่กล่าวไว้ในบทว่า ‘เหมือนอย่างว่า’ เป็นต้น จึงจะสมเหตุสมผล

อุทกโกฏฺฐกนฺติ ชลาวาฏํ. ถิรํ กตฺวา พนฺธตีติ อสิถิลํ ทฬฺหํ นาติมหนฺตํ นาติขุทฺทกํ กตฺวา โยเชติ. ถิรํ กโรตีติ อุทกสิญฺจนกาเล ตโต ตโต ปวตฺติตฺวา อุทกสฺส อนิกฺขมนตฺถํ ชลาวาฏปาฬึ ถิรตรํ กโรติ. สุกฺขทณฺฑโกติ ตสฺเสว อมฺพคจฺฉสฺส สุกฺขโก สาขาสีสโก[Pg.10]. กิปิลฺลิกปุโฏติ ตมฺพกิปิลฺลิกปุโฏ. ขณิตฺตินฺติ กุทาลํ. โกฏฺฐกพนฺธนํ วิย สีลํ สมฺมาทิฏฺฐิยา วฑฺฒนูปายสฺส มูลภาวโต. อุทกสิญฺจนํ วิย ธมฺมสฺสวนํ ภาวนาย ปริพฺรูหนโต. มริยาทาย ถิรภาวกรณํ วิย สมโถ ยถาวุตฺตาย ภาวนาธิฏฺฐานาย สีลมริยาทาย ทฬฺหีภาวาปาทนโต. สมาหิตสฺส หิ สีลํ ถิรตรํ โหติ. สมีเป วลฺลิอาทีนํ หรณํ วิย กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนจฺเฉทนํ อิจฺฉิตพฺพภาวนาย วิพนฺธนาปนยนโต. มูลขณนํ วิย สตฺตนฺนํ อนุปสฺสนานํ ภาวนา ตสฺสา วิพนฺธสฺส มูลภูตานํ ตณฺหามานทิฏฺฐีนํ ปลิขณนโต. เอตฺถ จ ยสฺมา สุปริสุทฺธสีลสฺส กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชนฺตสฺส สปฺปายธมฺมสฺสวนํ อิจฺฉิตพฺพํ, ตโต ยถาสุเต อตฺเถ สากจฺฉาสมาปชฺชนํ, ตโต กมฺมฏฺฐานวิโสธเนน สมถนิพฺพตฺติ, ตโต สมาหิตสฺส อารทฺธวิปสฺสกสฺส วิปสฺสนาปาริปูริ, ปริปุณฺณา วิปสฺสนา มคฺคสมฺมาทิฏฺฐึ พฺรูเหตีติ เอวเมเตสํ องฺคานํ ปรมฺปราย สมฺมุขา อนุคฺคณฺหนโต อยมานุปุพฺพี กถิตาติ เวทิตพฺพํ.

คำว่า อุทกโกฏฐกะ คือ คูน้ำ. คำว่า ผูกให้มั่น คือ ผูกให้ไม่หลวม ให้แน่น ไม่ใหญ่เกินไป ไม่เล็กเกินไป. คำว่า ทำให้มั่น คือ ทำให้คันคูน้ำมั่นคงยิ่งขึ้น เพื่อไม่ให้น้ำไหลออกไปจากที่นั้นๆ ในเวลาที่รดน้ำ. คำว่า สุขขทัณฑกะ คือ ปลายกิ่งที่แห้งของต้นมะม่วงนั้นเอง. คำว่า กิปิลลิกปุฏะ คือ รังมดแดง. คำว่า ขณิตติ คือ จอบ. ศีลเป็นดุจการผูกคูน้ำ เพราะเป็นรากฐานแห่งอุบายในการเจริญสัมมาทิฏฐิ. การฟังธรรมเป็นดุจการรดน้ำ เพราะเป็นการบำรุงภาวนา. สมถะเป็นดุจการทำให้คันนา (ขอบเขต) มั่นคง เพราะทำให้ศีลที่เป็นขอบเขตแห่งภาวนาที่กล่าวมาแล้วมั่นคง. เพราะศีลของผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมมั่นคงยิ่งขึ้น. การตัดสิ่งที่ขัดขวางและทำให้สะดุดในกรรมฐาน เป็นดุจการถอนเถาวัลย์เป็นต้นที่อยู่ใกล้ๆ เพราะเป็นการกำจัดเครื่องผูกพันออกไปจากภาวนาที่พึงปรารถนา. การเจริญอนุปัสนา ๗ ประการ เป็นดุจการขุดรากถอนโคน เพราะเป็นการขุดรากถอนตัณหา มานะ และทิฏฐิ ซึ่งเป็นรากเหง้าของเครื่องผูกพันนั้น. ในที่นี้ พึงทราบว่า ลำดับนี้กล่าวไว้ เพราะการอนุเคราะห์ซึ่งหน้าโดยลำดับแห่งองค์ธรรมเหล่านี้ คือ เพราะการฟังธรรมที่เหมาะสมเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาสำหรับผู้มีศีลบริสุทธิ์ยิ่ง ผู้ประกอบกรรมฐาน, จากนั้นก็มีการสนทนาในอรรถะที่ได้ฟังมา, จากนั้นก็มีการเกิดขึ้นแห่งสมถะด้วยการชำระกรรมฐานให้บริสุทธิ์, จากนั้นก็มีการบริบูรณ์แห่งวิปัสสนาของผู้มีจิตตั้งมั่น ผู้เริ่มวิปัสสนา, วิปัสสนาที่บริบูรณ์ย่อมบำรุงมรรคสัมมาทิฏฐิ.

อนุคฺคหิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอนุกคหิตสูตร จบแล้ว.

๖. วิมุตฺตายตนสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาวิมุตตายตนสูตร.

๒๖. ฉฏฺเฐ วิมุตฺติยา วฏฺฏทุกฺขโต วิมุจฺจนสฺส อายตนานิ การณานิ วิมุตฺตายตนานีติ อาห – ‘‘วิมุจฺจนการณานี’’ติ. ปาฬิอตฺถํ ชานนฺตสฺสาติ ‘‘อิธ สีลํ อาคตํ, อิธ สมาธิ, อิธ ปญฺญา’’ติอาทินา ตํตํปาฬิอตฺถํ ยาถาวโต ชานนฺตสฺส. ปาฬึ ชานนฺตสฺสาติ ตทตฺถโพธินึ ปาฬึ ยาถาวโต อุปธาเรนฺตสฺส. ตรุณปีตีติ สญฺชาตมตฺตา มุทุกา ปีติ ชายติ. กถํ ชายติ? ยถาเทสิตํ ธมฺมํ อุปธาเรนฺตสฺส ตทนุจฺฉวิกเมว อตฺตโน กายวาจามโนสมาจารํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส โสมนสฺสํ ปตฺตสฺส ปโมทลกฺขณํ ปาโมชฺชํ ชายติ. ตุฏฺฐาการภูตา พลวปีตีติ ปุริมุปฺปนฺนาย ปีติยา วเสน ลทฺธาเสวนตฺตา อติวิย ตุฏฺฐาการภูตา กายจิตฺตทรถสฺส ปสฺสมฺภนสมตฺถตาย ปสฺสทฺธิยา ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺถา พลปฺปตฺตา ปีติ ชายติ. ยสฺมา นามกาเย ปสฺสทฺเธ รูปกาโยปิ ปสฺสทฺโธ เอว โหติ, ตสฺมา ‘‘นามกาโย ปสฺสมฺภติ’’จฺเจว วุตฺตํ.

๒๖. ในสูตรที่ ๖ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า วิมุตตายตนะ คือ เหตุแห่งการหลุดพ้นจากทุกข์ในวัฏสงสาร ดังที่ตรัสว่า "เหตุแห่งการหลุดพ้น" (วิมุจจนการณานิ). คำว่า ผู้รู้เนื้อความพระบาลี คือ ผู้รู้เนื้อความพระบาลีนั้นๆ โดยความเป็นจริงว่า "ในที่นี้กล่าวถึงศีล, ในที่นี้กล่าวถึงสมาธิ, ในที่นี้กล่าวถึงปัญญา" เป็นต้น. คำว่า ผู้รู้พระบาลี คือ ผู้พิจารณาพระบาลีที่ให้รู้เนื้อความนั้นๆ โดยความเป็นจริง. คำว่า ตรุณปีติ คือ ปีติที่อ่อนนุ่มเพิ่งเกิดขึ้น. เกิดขึ้นได้อย่างไร? เมื่อพิจารณาธรรมที่แสดงแล้ว และยึดถือความประพฤติทางกาย วาจา ใจของตนที่เหมาะสมกับธรรมนั้น ย่อมเกิดความโสมนัส มีลักษณะแห่งความร่าเริง คือ ปราโมทย์. คำว่า ปีติที่มีกำลัง มีลักษณะแห่งความยินดี คือ ปีติที่มีกำลังเกิดขึ้น ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งปัสสัทธิ เพราะสามารถระงับความกระวนกระวายทางกายและใจได้ เพราะได้สั่งสมปีติที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้น จึงมีลักษณะแห่งความยินดีอย่างยิ่ง. เพราะเมื่อนามกายสงบแล้ว รูปกายก็สงบด้วยเหมือนกัน ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "นามกายสงบ".

สุขํ [Pg.11] ปฏิลภตีติ วกฺขมานสฺส จิตฺตสมาธานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺถํ เจตสิกํ นิรามิสสุขํ ปฏิลภติ วินฺทติ. สมาธิยตีติ เอตฺถ ปน น โย โกจิ สมาธิ อธิปฺเปโต, อถ โข อนุตฺตรสมาธีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อรหตฺต…เป… สมาธิยตี’’ติ อาห. ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ ตสฺสํ เทสนายํ ตาทิสสฺส ปุคฺคลสฺส ยถาวุตฺตสมาธิปฏิลาภสฺส การณภาววิภาวนํ, ยํ ตถา วิมุตฺตายตนภาโว. โอสกฺกิตุนฺติ ทสฺสิตุํ. สมาธิเยว สมาธินิมิตฺตนฺติ กมฺมฏฺฐานปาฬิยา อารุฬฺโห สมาธิ เอว ปรโต อุปฺปชฺชนกภาวนาสมาธิสฺส การณภาวโต สมาธินิมิตฺตํ. เตนาห ‘‘อาจริยสฺส สนฺติเก’’ติอาทิ.

คำว่า ย่อมได้สุข คือ ย่อมได้ประสบสุขทางใจอันเป็นนิรามิส ซึ่งสามารถเป็นปัจจัยแห่งจิตตสมาธิที่จะกล่าวต่อไป. ในที่นี้ คำว่า ย่อมตั้งมั่น ไม่ได้หมายถึงสมาธิใดๆ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "อรหัตตะ... (ละ)... ย่อมตั้งมั่น" เพื่อแสดงว่าหมายถึงอนุตตรสมาธิ. คำว่า "เพราะว่านี้" เป็นต้น เป็นการแสดงเหตุแห่งการได้สมาธิที่กล่าวมาแล้วของบุคคลเช่นนั้นในพระธรรมเทศนานั้น ซึ่งเป็นวิมุตตายตนะเช่นนั้น. คำว่า โอสกฺกิตุํ คือ เพื่อแสดง. คำว่า สมาธินั่นแหละเป็นสมาธินิมิต คือ สมาธิที่ขึ้นสู่พระบาลีแห่งกรรมฐานนั่นแหละ เป็นสมาธินิมิต เพราะเป็นเหตุแห่งภาวนาสมาธิที่จะเกิดขึ้นในภายหลัง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในสำนักของอาจารย์" เป็นต้น.

วิมุตฺตายตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวิมุตตายตนสูตร จบแล้ว.

๗. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาสมาธิสูตร.

๒๗. สตฺตเม สพฺพโส กิเลสทุกฺขทรถปริฬาหานํ วิคตตฺตา สาติสยเมตฺถ สุขนฺติ วุตฺตํ ‘‘อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ สุขตฺตา ปจฺจุปฺปนฺนสุโข’’ติ. ปุริมสฺส ปุริมสฺส วเสน ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ ลทฺธาเสวนตาย สนฺตปณีตตรภาวปฺปตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘ปุริโม…เป… สุขวิปาโก’’ติ. กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิยาติ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภเนน ลทฺธตฺตา. ‘‘กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิภาวนฺติ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนภาวํ. ลทฺธตฺตา ปตฺตตฺตา ตพฺภาวํ อุปคตตฺตา. โลกิยสมาธิสฺส ปจฺจนีกานิ นีวรณปฐมชฺฌานนิกนฺติอาทีนิ นิคฺคเหตพฺพานิ, อญฺเญ กิเลสา วาเรตพฺพา. อิมสฺส ปน อรหตฺตสมาธิสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธสพฺพกิเลสตฺตา น นิคฺคเหตพฺพํ วาเรตพฺพญฺจ อตฺถีติ มคฺคานนฺตรํ สมาปตฺติกฺขเณ จ อปฺปโยเคน อธิคตตฺตา อปฺปิตตฺตา จ อปริหานิวเสน วา อปฺปิตตฺตา น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต. สติเวปุลฺลปฺปตฺตตฺตาติ เอเตน อปฺปวตฺตมานายปิ สติยา สติพหุลตาย สโต เอว นามาติ ทสฺเสติ. ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสนาติ เอเตน ปริจฺฉินฺนสฺสติยา สโตติ ทสฺเสติ. เสเสสูติ ญาเณสุ.

๒๗. ในสูตรที่ ๗ กล่าวว่า สุขในที่นี้เป็นสุขอย่างยิ่ง เพราะกิเลส ทุกข์ ความกระวนกระวาย และความเร่าร้อนทั้งปวงสงบระงับไปโดยสิ้นเชิง จึงกล่าวว่า "เป็นสุขในปัจจุบัน เพราะเป็นสุขในขณะที่อัปปนาเกิดขึ้น". พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "สมาธิก่อนๆ... (ละ)... มีสุขเป็นวิบาก" เพราะสมาธิที่เกิดขึ้นภายหลังย่อมถึงความเป็นสมาธิที่สงบและประณีตยิ่งขึ้น โดยอาศัยสมาธิที่เกิดขึ้นก่อนๆ ที่ได้สั่งสมมา. คำว่า กิเลสัปปฏิปัสสัทธิยา คือ เพราะได้ความสงบระงับแห่งกิเลส. คำว่า กิเลสัปปฏิปัสสัทธิภาวะ คือ ภาวะแห่งความสงบระงับแห่งกิเลส. คำว่า ได้แล้ว คือ ถึงแล้ว, เข้าถึงภาวะนั้นแล้ว. อุปสรรคของโลกิยสมาธิ คือ นิวรณ์ ปฐมฌานิกะ เป็นต้น พึงข่มไว้, กิเลสอื่นๆ พึงห้ามไว้. แต่สำหรับอรหัตตสมาธินี้ เพราะกิเลสทั้งปวงสงบระงับแล้ว จึงไม่มีสิ่งที่พึงข่มหรือพึงห้าม เพราะได้บรรลุแล้วโดยไม่ต้องใช้ความเพียรในขณะแห่งมรรคและผลสมาบัติ และเพราะอัปปนาสมาธิไม่เสื่อม จึงไม่เข้าถึงการข่มหรือห้ามด้วยความเพียร. คำว่า ถึงความเป็นผู้มีสติไพบูลย์แล้ว ด้วยคำนี้แสดงว่า แม้สติจะไม่ได้เกิดขึ้นตลอดเวลา แต่ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะมีสติมาก. ด้วยคำนี้แสดงว่า เป็นผู้มีสติ เพราะมีสติที่กำหนดเวลาได้. คำว่า ในที่เหลือ คือ ในญาณทั้งหลาย.

สมาธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสมาธิสูตร จบแล้ว.

๘-๙. ปญฺจงฺคิกสุตฺตาทิวณฺณนา

อรรถกถาปัญจังคิกสูตรเป็นต้น ที่ ๘-๙.

๒๘-๒๙. อฏฺฐเม [Pg.12] กโร วุจฺจติ ปุปฺผสมฺภวํ ‘‘คพฺภาสเย กิรียตี’’ติ กตฺวา. กรโต ชาโต กาโย กรชกาโย, ตทุปนิสฺสโย จตุสนฺตติรูปสมุทาโย. กามํ นามกาโยปิ วิเวกเชน ปีติสุเขน ตถาลทฺธูปกาโร, ‘‘อภิสนฺเทตี’’ติอาทิวจนโต ปน รูปกาโย อิธ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อิมํ กรชกาย’’นฺติ. อภิสนฺเทตีติ อภิสนฺทนํ กโรติ. ตํ ปน อภิสนฺทนํ ฌานมเยน ปีติสุเขน กรชกายสฺส ตินฺตภาวาปาทนํ สพฺพตฺถกเมว ลูขภาวาปนยนนฺติ อาห ‘‘เตเมตี’’ติอาทิ. ตยิทํ อภิสนฺทนํ อตฺถโต ยถาวุตฺตปีติสุขสมุฏฺฐาเนหิ ปณีตรูเปหิ กายสฺส ปริปฺผรณํ ทฏฺฐพฺพํ. ปริสนฺเทตีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. สพฺพํ เอตสฺส อตฺถีติ สพฺพาวา, ตสฺส สพฺพาวโต. อวยวาวยวิสมฺพนฺเธ อวยวินิ สามิวจนนฺติ อวยววิสโย สพฺพ-สทฺโท, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สพฺพโกฏฺฐาสวโต’’ติ. อผุฏํ นาม น โหติ ยตฺถ ยตฺถ กมฺมชรูปํ, ตตฺถ ตตฺถ จิตฺตชรูปสฺส อภิพฺยาปนโต. เตนาห ‘‘อุปาทินฺนกสนฺตตี’’ติอาทิ.

ในสูตรที่ ๘ คำว่า กร (กะระ) หมายถึง การเกิดของดอกไม้ เพราะทำในครรภ์. กายที่เกิดจากการกระทำ (กร) เรียกว่า กายกรชะ (กายที่เกิดจากกรรม) ซึ่งเป็นที่อาศัยของรูปที่รวมกันเป็น ๔ สายสืบต่อ. แม้นามกายก็ได้รับอุปการะด้วยปีติสุขที่เกิดจากวิเวก แต่เพราะคำว่า "แผ่ซ่านไป" เป็นต้น จึงหมายถึงรูปกายในที่นี้ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "กายกรชะนี้". คำว่า แผ่ซ่านไป คือ ทำให้แผ่ซ่านไป. การแผ่ซ่านไปนั้น คือ การทำให้กายกรชะชุ่มชื่นด้วยปีติสุขที่เกิดจากฌาน และเป็นการขจัดความหยาบกระด้างออกไปโดยสิ้นเชิง ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ทำให้ชุ่มชื่น" เป็นต้น. การแผ่ซ่านไปนี้ โดยอรรถแล้ว พึงเห็นว่าเป็นการแผ่ไปทั่วกายด้วยรูปที่ประณีตที่เกิดจากปีติสุขที่กล่าวมาแล้ว. ในคำว่า "ซ่านไปทั่ว" เป็นต้น ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า สัพพาวา คือ มีทั้งหมดนั้น, เพราะมีทั้งหมดนั้น. ในความสัมพันธ์ระหว่างส่วนย่อยกับส่วนรวม คำว่า "สัพพะ" เป็นคำที่ใช้กับส่วนรวม ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "มีส่วนทั้งหมด". ชื่อว่าไม่แผ่ไปทั่ว ย่อมไม่มี เพราะจิตตชรูปย่อมแผ่ไปทั่วทุกที่ที่มีกรรมชรูป. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "สายสืบต่อที่กรรมยึดถือแล้ว" เป็นต้น.

เฉโกติ กุสโล. ตํ ปนสฺส โกสลฺลํ นหานียจุณฺณานํ กรเณ ปิณฺฑิกรเณ จ สมตฺถตาวเสน เวทิตพฺพนฺติ อาห ‘‘ปฏิพโล’’ติอาทิ. กํส-สทฺโท ‘‘มหติยา กํสปาติยา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๖๑) สุวณฺเณ อาคโต.‘‘กํโส อุปหโต ยถา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๓๔) กิตฺติมโลเห. กตฺถจิ ปณฺณตฺติมตฺเต ‘‘อุปกํโส นาม ราชาสิ, มหากํสสฺส อตฺรโช’’ติอาทิ (ชา. อฏฺฐ. ๔.๑๐.๑๖๔ ฆฏปณฺฑิตชาตกวณฺณนา). อิธ ปน ยตฺถ กตฺถจิ โลเหติ อาห ‘‘เยน เกนจิ โลเหน กตภาชเน’’ติ. สฺเนหานุคตาติ อุทกสิเนเหน อนุปฺปวิสนวเสน คตา อุปคตา. สฺเนหปเรตาติ อุทกสิเนเหน ปริโต คตา สมนฺตโต ผุฏา. ตโต เอว สนฺตรพาหิรา ผุฏา สฺเนเหน. เอเตน สพฺพโส อุทเกน เตมิตภาวมาห. น จ ปคฺฆริณีติ เอเตน ตินฺตสฺสปิ ตสฺส ฆนถทฺธภาวํ วทติ. เตนาห ‘‘น พินฺทุพินฺทู’’ติอาทิ.

คำว่า เชโก คือ ผู้ฉลาด. ความฉลาดของเขานั้น พึงทราบโดยสามารถแห่งความสามารถในการทำผงสำหรับอาบและการปั้นก้อน ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ผู้สามารถ” เป็นต้น. คำว่า กังสะ ในประโยคว่า “ด้วยภาชนะสำริดใหญ่” เป็นต้น (ม. นิ. 1.61) มาในความว่า ทอง. ในประโยคว่า “สำริดที่ถูกกระทบแล้ว” เป็นต้น (ธ. 134) มาในความว่า โลหะผสม. บางแห่งมาในความเพียงบัญญัติว่า “พระราชาพระนามว่า อุปกังสะ เป็นโอรสของมหากังสะ” เป็นต้น (ชา. อ. 4.10.164 อรรถกถาฆฏบัณฑิตชาดก). แต่ในที่นี้กล่าวถึงโลหะในที่ใดที่หนึ่งว่า “ในภาชนะที่ทำด้วยโลหะอย่างใดอย่างหนึ่ง” ดังนี้. คำว่า สเนหานุคตา คือ เข้าไปถึงแล้วโดยอาการที่ความชุ่มชื่นแห่งน้ำเข้าไป. คำว่า สเนหปเรตา คือ แผ่ไปทั่วแล้วด้วยความชุ่มชื่นแห่งน้ำโดยรอบ. เพราะเหตุนั้นเอง จึงแผ่ไปทั่วด้วยความชุ่มชื่นทั้งภายในและภายนอก. ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงภาวะที่เปียกชุ่มด้วยน้ำโดยประการทั้งปวง. และคำว่า ไม่ไหลหยด ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงภาวะที่แน่นและแข็งของสิ่งนั้นที่เปียกแล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่หยดเป็นหยดๆ” เป็นต้น.

ตาหิ ตาหิ อุทกสิราหิ อุพฺภิชฺชตีติ อุพฺภิทํ, อุพฺภิทํ อุทกํ เอตสฺสาติ อุพฺภิโททโก. อุพฺภินฺนอุทโกติ นทีตีเร ขตกูปโก วิย อุพฺภิชฺชนกอุทโก. อุคฺคจฺฉนอุทโกติ ธาราวเสน อุฏฺฐหนอุทโก. กสฺมา ปเนตฺถ อุพฺภิโททโกว [Pg.13] รหโท คหิโต, น อิตโรติ อาห ‘‘เหฏฺฐา อุคฺคจฺฉนอุทกญฺหี’’ติอาทิ. ธารานิปาตพุพฺพุฬเกหีติ ธารานิปาเตหิ จ อุทกพุพฺพุเฬหิ จ. ‘‘เผณปฏเลหิ จา’’ติ วตฺตพฺพํ, สนฺนิสินฺนเมว อปริกฺโขภตาย นิจฺจลเมว, สุปฺปสนฺนเมวาติ อธิปฺปาโย. เสสนฺติ ‘‘อภิสนฺเทตี’’ติอาทิกํ.

คำว่า อุพภิทัง คือ ผุดขึ้นด้วยสายน้ำนั้นๆ, คำว่า อุพภิโททโก คือ มีน้ำผุดขึ้น. คำว่า อุพภินโนทโก คือ น้ำที่ผุดขึ้นเหมือนบ่อน้ำที่ขุดไว้ริมฝั่งแม่น้ำ. คำว่า อุคคัจฉโนทโก คือ น้ำที่ผุดขึ้นเป็นสาย. เพราะเหตุไรในที่นี้จึงรับเอาเฉพาะอุพภิโททกะ (น้ำผุดขึ้น) ไม่รับเอาอย่างอื่นเล่า? ท่านกล่าวว่า “เพราะน้ำที่ผุดขึ้นจากเบื้องล่าง” เป็นต้น. คำว่า ธารานิปาตพุพพุฬเกหิ คือ ด้วยสายน้ำที่ตกลงมาและด้วยฟองน้ำ. พึงกล่าวว่า “และด้วยแผ่นฟอง” ความว่า สงบนิ่งอยู่ เพราะไม่ถูกรบกวน ไม่ไหวติง และใสสะอาดดี. คำว่า เสสัง คือ “ไหลซึม” เป็นต้น.

อุปฺปลานีติ อุปฺปลคจฺฉานิ. เสตรตฺตนีเลสูติ อุปฺปเลสุ, เสตุปฺปลรตฺตุปฺปลนีลุปฺปเลสูติ อตฺโถ. ยํ กิญฺจิ อุปฺปลํ อุปฺปลเมว สามญฺญคฺคหณโต. สตปตฺตนฺติ เอตฺถ สต-สทฺโท พหุปริยาโย ‘‘สตคฺฆี’’ติอาทีสุ วิย. เตน อเนกสตปตฺตสฺสปิ สงฺคโห สิทฺโธ โหติ. โลเก ปน รตฺตํ ปทุมํ, เสตํ ปุณฺฑรีกนฺติ วุจฺจติ. ยาว อคฺคา ยาว จ มูลา อุทเกน อภิสนฺทนาทิสมฺภวทสฺสนตฺถํ อุทกานุคฺคตคฺคหณํ. อิธ อุปฺปลาทีนิ วิย กรชกาโย, อุทกํ วิย ตติยชฺฌานสุขํ.

คำว่า อุปลานิ คือ กออุบล. คำว่า เศตรัตตนีเลสุ คือ ในอุบลทั้งหลาย, หมายถึง ในอุบลขาว อุบลแดง อุบลน้ำเงิน. อุบลใดๆ ก็คืออุบลนั่นเอง เพราะรับเอาโดยสามัญ. คำว่า สตปัตตัง ในที่นี้ คำว่า สต เป็นพหุปริยาย (หลายความหมาย) เหมือนในคำว่า “สตัคคี” เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น การสงเคราะห์ (บัว) ที่มีกลีบตั้งร้อยก็สำเร็จได้. แต่ในโลกนี้ ดอกบัวแดงเรียกว่า ปทุม, ดอกบัวขาวเรียกว่า ปุณฑริก. การถือเอาคำว่า “น้ำไม่ท่วม” เพื่อแสดงถึงการแผ่ซ่านไปเป็นต้นจากปลายถึงรากด้วยน้ำ. ในที่นี้ กายที่เกิดจากกรรม เหมือนอุบลเป็นต้น, สุขในตติยฌาน เหมือนน้ำ.

ยสฺมา ปริสุทฺเธน เจตสาติ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตมาห, ตญฺจ ราคาทิอุปกฺกิเลสมลาปคมโต นิรุปกฺกิเลสํ นิมฺมลํ, ตสฺมา อาห ‘‘นิรุปกฺกิเลสฏฺเฐน ปริสุทฺธ’’นฺติ. ยสฺมา ปน ปาริสุทฺธิยา เอว ปจฺจยวิเสเสน ปวตฺติวิเสโส ปริโยทาตตา สุธนฺตสุวณฺณสฺส นิฆํสเนน ปภสฺสรตา วิย, ตสฺมา อาห ‘‘ปภสฺสรฏฺเฐน ปริโยทาตํ เวทิตพฺพ’’นฺติ. อิทนฺติ โอทาตวจนํ. อุตุผรณตฺถนฺติ อุตุโน ผรณทสฺสนตฺถํ. อุตุผรณํ น โหติ เสสนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ตงฺขณ …เป… พลวํ โหตี’’ติ. วตฺถํ วิย กรชกาโยติ โยคิโน กรชกาโย วตฺถํ วิย ทฏฺฐพฺโพ อุตุผรณสทิเสน จตุตฺถชฺฌานสุเขน ผริตพฺพตฺตา. ปุริสสฺส สรีรํ วิย จตุตฺถชฺฌานํ ทฏฺฐพฺพํ อุตุผรณฏฺฐานิยสฺส สุขสฺส นิสฺสยภาวโต. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ตตฺถ จ ‘‘ปริสุทฺเธน เจตสา’’ติ เจโตคหเณน ฌานสุขํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘อุตุผรณํ วิย จตุตฺถชฺฌานสุข’’นฺติ. นนุ จ จตุตฺถชฺฌาเน สุขเมว นตฺถีติ? สจฺจํ นตฺถิ, สาตลกฺขณสนฺตสภาวตฺตา ปเนตฺถ อุเปกฺขา ‘‘สุข’’นฺติ อธิปฺเปตา. เตน วุตฺตํ สมฺโมหวิโนทนิยํ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๓๒) ‘‘อุเปกฺขา ปน สนฺตตฺตา, สุขมิจฺเจว ภาสิตา’’ติ.

เพราะเหตุที่คำว่า “ด้วยจิตที่บริสุทธิ์” ท่านกล่าวถึงจิตในจตุตถฌาน, และจิตนั้นปราศจากอุปกิเลสมีราคะเป็นต้น จึงเป็นจิตที่ไม่มีอุปกิเลสและปราศจากมลทิน, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “บริสุทธิ์โดยความเป็นจิตที่ไม่มีอุปกิเลส”. แต่เพราะเหตุที่ความผ่องใสเป็นความพิเศษแห่งการดำเนินไปโดยปัจจัยพิเศษแห่งความบริสุทธิ์ เหมือนความสว่างไสวของทองคำที่ขัดดีแล้ว, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทราบว่าผ่องใสโดยความเป็นจิตที่สว่างไสว”. คำว่า อิทัง เป็นคำที่แสดงความขาว. คำว่า อุตุผรณัตถัง คือ เพื่อแสดงการแผ่ไปของอุตุ. ความว่า ที่เหลือไม่มีการแผ่ไปของอุตุ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในขณะนั้น...เป็นต้น...ย่อมมีกำลัง”. คำว่า กายที่เกิดจากกรรมเหมือนผ้า คือ กายที่เกิดจากกรรมของโยคีพึงเห็นเหมือนผ้า เพราะถูกแผ่ไปด้วยสุขในจตุตถฌานที่เหมือนการแผ่ไปของอุตุ. จตุตถฌานพึงเห็นเหมือนร่างกายของบุรุษ เพราะเป็นที่อาศัยของสุขที่อยู่ในฐานะของการแผ่ไปของอุตุ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะเหตุนั้น” เป็นต้น. และในที่นั้น พึงทราบว่า สุขในฌานถูกกล่าวด้วยการรับเอาคำว่า “ด้วยจิตที่บริสุทธิ์”. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สุขในจตุตถฌานเหมือนการแผ่ไปของอุตุ”. ก็ในจตุตถฌานไม่มีสุขมิใช่หรือ? จริงอยู่ ไม่มี, แต่ในที่นี้ อุเบกขาถูกประสงค์ว่าเป็น “สุข” เพราะมีลักษณะสงบระงับ. เพราะเหตุนั้น ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนี (วิภงฺค. อ. 232) จึงกล่าวว่า “อุเบกขานั้นสงบระงับ จึงถูกกล่าวว่าเป็นสุขนั่นเอง”.

ตสฺส [Pg.14] ตสฺส สมาธิสฺส สรูปทสฺสนสฺส ปจฺจยตฺตา ปจฺจเวกฺขณญาณํ ปจฺจเวกฺขณนิมิตฺตํ. สมภริโตติ สมปุณฺโณ.

ปัญญาที่พิจารณา (ปัจจเวกขณญาณ) เป็นนิมิตแห่งการพิจารณา เพราะเป็นปัจจัยแห่งการเห็นรูปของสมาธินั้นๆ. คำว่า สมาภริโต คือ เต็มเปี่ยมดีแล้ว.

มณฺฑภูมีติ ปปาวณฺณภูมิ. ยตฺถ สลิลสิญฺจเนน วินาว สสฺสานิ ฐิตานิ สมฺปชฺชนฺติ. ยุเค โยเชตพฺพานิ โยคฺคานิ, เตสํ อาจริโย โยคฺคาจริโย. เตสํ สิกฺขาปนโต หตฺถิอาทโยปิ ‘‘โยคฺคา’’ติ วุจฺจนฺตีติ อาห ปาฬิยํ ‘‘อสฺสทมฺมสารถี’’ติ. เยน เยนาติ จตูสุ มคฺเคสุ เยน เยน มคฺเคน. ยํ ยํ คตินฺติ ชวสมชวาทิเภทาสุ คตีสุ ยํ ยํ คตึ. นวเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

คำว่า มัณฑภูมิ คือ พื้นที่ที่มีลักษณะเหมือนเปือกตม (หรือพื้นที่ที่อุดมสมบูรณ์). ที่ซึ่งพืชผลทั้งหลายตั้งอยู่และถึงความสมบูรณ์ได้โดยไม่ต้องรดน้ำ. คำว่า โยคคานิ คือ สัตว์ที่ควรเทียมแอก, อาจารย์ของสัตว์เหล่านั้นชื่อว่า โยคคาจริยะ (ครูฝึก). เพราะการฝึกสอนสัตว์เหล่านั้น แม้ช้างเป็นต้นก็ถูกเรียกว่า “โยคคะ” ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวในบาลีว่า “สารถีผู้ฝึกม้า” (assadammasārathī) ดังนี้. คำว่า เยน เยน คือ ด้วยมรรคใดมรรคหนึ่งในมรรค ๔. คำว่า ยัง ยัง คติง คือ คติใดคติหนึ่งในบรรดาคติที่ต่างกันโดยความเร็วและความเร็วสม่ำเสมอเป็นต้น. ในสูตรที่ ๙ ไม่มีคำที่จะต้องอธิบาย.

ปญฺจงฺคิกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปัญจังคิกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๑๐. นาคิตสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถานาคิตสูตร

๓๐. ทสเม อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทาติ อุทฺธํ อุคฺคตตฺตา อุจฺโจ ปตฺถโฏ มหนฺโต วินิพฺภิชฺชิตฺวา คเหตุํ อสกฺกุเณยฺโย สทฺโท เอเตสนฺติ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทา. วจีโฆโสปิ หิ พหูหิ เอกชฺฌํ ปวตฺติโต อตฺถโต สทฺทโต จ ทุรวโพโธ เกวลํ มหานิคฺโฆโส เอว หุตฺวา โสตปถมาคจฺฉติ. มจฺฉวิโลเปติ มจฺฉานํ วิลุมฺปิตฺวา วิย คหเณ, มจฺฉานํ วา วิลุมฺปเน. เกวฏฺฏานญฺหิ มจฺฉปจฺฉิฐปิตฏฺฐาเน มหาชโน สนฺนิปติตฺวา ‘‘อิธ อญฺญํ เอกํ มจฺฉํ เทหิ, เอกํ มจฺฉผาลํ เทหี’’ติ, ‘‘เอตสฺส เต มหา ทินฺโน, มยฺหํ ขุทฺทโก’’ติ เอวํ อุจฺจาสทฺทํ มหาสทฺทํ กโรนฺติ. มจฺฉคฺคหณตฺถํ ชาเล ปกฺขิตฺเตปิ ตสฺมึ ฐาเน เกวฏฺฏา เจว อญฺเญ จ ‘‘ปวิฏฺโฐ คหิโต’’ติ มหาสทฺทํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อสุจิสุขนฺติ กายาสุจิสนฺนิสฺสิตตฺตา กิเลสาสุจิสนฺนิสฺสิตตฺตา จ อสุจิสนฺนิสฺสิตสุขํ. เนกฺขมฺมสุขสฺสาติ กามโต นิกฺขมนฺตสฺส สุขสฺส. ปวิเวกสุขสฺสาติ คณสงฺคณิกโต กิเลสสงฺคณิกโต จ วิคตสฺส สุขสฺส. อุปสมสุขสฺสาติ ราคาทิวูปสมาวหสฺส สุขสฺส. สมฺโพธสุขนฺติ มคฺคสงฺขาตสฺส สมฺโพธสฺส นิฏฺฐปฺปตฺตตฺถาย สุขํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า อุจจาสัททะมหาสัททะ (เสียงดังเสียงอึกทึก) คือ เสียงของคนเหล่านี้ชื่อว่าเสียงดังเพราะเป็นเสียงที่พุ่งขึ้นไปเบื้องบน ชื่อว่าเสียงอึกทึกเพราะเป็นเสียงที่แผ่ไปกว้างใหญ่จนไม่สามารถจะแยกแยะจับใจความได้. เพราะแม้เสียงพูดที่คนจำนวนมากเปล่งออกมาพร้อมกัน ก็ยากที่จะเข้าใจได้ทั้งโดยเนื้อความและโดยเสียง เป็นเพียงเสียงกึกก้องอย่างยิ่งเท่านั้นที่มาปรากฏแก่หู. คำว่า มัจฉวิโลเป (ในการยื้อแย่งปลา) คือ ในการจับปลาเหมือนการยื้อแย่ง หรือในการยื้อแย่งปลา. ด้วยว่า ในที่ที่พวกชาวประมงวางตะกร้าปลาไว้ มหาชนมาประชุมกันแล้วส่งเสียงดังอึกทึกว่า “จงให้ปลาตัวอื่นที่นี่ตัวหนึ่ง, จงให้ปลาซีกหนึ่งที่นี่”, “ท่านให้ปลาตัวใหญ่แก่คนโน้น ให้ตัวเล็กแก่ฉัน” ดังนี้. แม้เมื่อทอดแหเพื่อจับปลา ในที่นั้นพวกชาวประมงและคนอื่นๆ ก็ส่งเสียงดังว่า “เข้าแล้ว จับได้แล้ว”. คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงเรื่องนั้น. คำว่า อสุจิสุขัง (สุขที่ไม่สะอาด) คือ สุขที่อาศัยสิ่งไม่สะอาด เพราะอาศัยความไม่สะอาดทางกายและความไม่สะอาดคือกิเลส. คำว่า เนกขัมมสุขัสสะ คือ สุขที่เกิดจากการออกจากกาม. คำว่า ปวิเวกสุขัสสะ คือ สุขที่เกิดจากความสงัดจากความคลุกคลีด้วยหมู่คณะและความคลุกคลีด้วยกิเลส. คำว่า อุปสมสุขัสสะ คือ สุขที่นำมาซึ่งความสงบระงับแห่งราคะเป็นต้น. คำว่า สัมโพธสุขัง คือ สุขเพื่อประโยชน์แก่ความสำเร็จแห่งสัมโพธิที่กล่าวคือมรรค. ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่าย.

นาคิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถานาคิตสูตร จบแล้ว.

ปญฺจงฺคิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปัญจังคิกวรรค จบแล้ว.

๔. สุมนวคฺโค

๔. สุมนวรรค

๑. สุมนสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาสุมนสูตร

๓๑. จตุตฺถสฺส [Pg.15] ปฐเม สตกฺกกูติ สตสิขโร, อเนกกูโฏติ อตฺโถ. อิทํ ตสฺส มหาเมฆภาวทสฺสนํ. โส หิ มหาวสฺสํ วสฺสติ. เตเนวาห – ‘‘อิโต จิโต จ อุฏฺฐิเตน วลาหกกูฏสเตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ’’ติ. ทสฺสนสมฺปนฺโนติ เอตฺถ ทสฺสนํ นาม โสตาปตฺติมคฺโค. โส หิ ปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ. ยทิปิ ตํ โคตฺรภุ ปฐมตรํ ปสฺสติ, ทิสฺวา ปน กตฺตพฺพกิจฺจสฺส กิเลสปฺปหานสฺส อกรณโต น ตํ ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ. อาวชฺชนฏฺฐานิยญฺหิ ตํ ญาณํ. มคฺคสฺส นิพฺพานารมฺมณตาสามญฺเญน เจตํ วุตฺตํ, น นิพฺพานปฺปฏิวิชฺฌเนน, ตสฺมา ธมฺมจกฺขุํ ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺตเนน ภาวนํ อปฺปตฺตํ ทสฺสนํ, ธมฺมจกฺขุญฺจ ปริญฺญาทิกิจฺจกรเณน จตุสจฺจธมฺมทสฺสนํ ตทภิสมโยติ นตฺเถตฺถ โคตฺรภุสฺส ทสฺสนภาวาปตฺติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า สตักกะกูฏะ (มีร้อยยอด) คือ มีร้อยยอด อธิบายว่า มีหลายยอด. นี้เป็นการแสดงความเป็นเมฆใหญ่ของเมฆนั้น. เพราะเมฆใหญ่นั้นย่อมยังฝนห่าใหญ่ให้ตก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อธิบายว่า ประกอบด้วยยอดเมฆร้อยยอดที่ตั้งขึ้นจากที่โน้นที่นี้”. ในคำว่า ทัสสนะสัมปันนะ นี้ คำว่า ทัสสนะ ได้แก่ โสดาปัตติมรรค. เพราะโสดาปัตติมรรคนั้นเรียกว่า “ทัสสนะ” เพราะเห็นพระนิพพานเป็นครั้งแรก. แม้ว่าโคตรภูญาณจะเห็นพระนิพพานนั้นก่อนก็ตาม แต่เพราะเห็นแล้วไม่ได้ทำกิจที่ควรทำคือการละกิเลส จึงไม่เรียกโคตรภูญาณนั้นว่า “ทัสสนะ”. เพราะญาณนั้นตั้งอยู่ในฐานะเป็นการพิจารณา (อาวัชชนะ). และคำนี้กล่าวโดยความที่มรรคมีพระนิพพานเป็นอารมณ์เหมือนกัน ไม่ใช่ด้วยการแทงตลอดพระนิพพาน. เพราะฉะนั้น ทัสสนะที่ยังไม่ถึงภาวนาด้วยการเกิดขึ้นบ่อยๆ แห่งธรรมจักษุ และการเห็นธรรมคืออริยสัจ ๔ ด้วยการทำกิจมีปริญญาเป็นต้นแห่งธรรมจักษุนั้น ชื่อว่าการตรัสรู้ (อภิสมัย) ดังนั้น ในที่นี้จึงไม่มีการที่โคตรภูญาณจะเป็นทัสสนะไปได้. ส่วนที่เหลือในที่นี้เข้าใจได้ง่าย.

สุมนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสุมนสูตร จบแล้ว.

๒. จุนฺทีสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาจุนทีสูตร

๓๒. ทุติเย ‘‘อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๕.๑๗๙) อริยกนฺตานีติ ปญฺจสีลานิ อาคตานิ. อริยกนฺตานิ หิ ปญฺจสีลานิ อริยานํ กนฺตานิ ปิยานิ, ภวนฺตรคตาปิ อริยา ตานิ น วิชหนฺติ. อิธ ปน ‘‘ยาวตา, จุนฺท, สีลานิ อริยกนฺตานิ สีลานิ, เตสํ อคฺคมกฺขายติ…เป… อคฺเค เต ปริปูรการิโน’’ติ วุตฺตตฺตา มคฺคผลานิ สีลานิ อธิปฺเปตานีติ อาห ‘‘อริยกนฺตานิ สีลานีติ มคฺคผลสมฺปยุตฺตานิ สีลานี’’ติ.

๓๒. ในสูตรที่ ๒ ในบทว่า “ประกอบด้วยศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะ” เป็นต้น (องฺ. ปญฺจก. ๒๔/๑๗๙) คำว่า อริยกนฺตานิ หมายถึงศีล ๕. เพราะศีล ๕ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจของพระอริยะ แม้พระอริยะผู้ไปสู่ภพอื่นก็ไม่ละศีลเหล่านั้น. แต่ในที่นี้ เพราะตรัสไว้ว่า “จุนทะ ศีลที่เป็นที่รักของพระอริยะมีประมาณเท่าใด ศีลเหล่านั้นย่อมถูกกล่าวว่าเป็นยอด... ผู้ทำศีลเหล่านั้นให้บริบูรณ์ย่อมเป็นยอด” ดังนี้ ศีลที่เป็นมรรคและผลจึงเป็นที่ประสงค์ ท่านจึงกล่าวว่า “ศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะ คือศีลที่ประกอบด้วยมรรคและผล”.

จุนฺทีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาจุนทีสูตร จบแล้ว.

๓. อุคฺคหสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาอุคคหสูตร

๓๓. ตติเย [Pg.16] สพฺพปฐมํ อุฏฺฐานสีลาติ รตฺติยา วิภายนเวลาย สามิเก ปริชเน เสยฺยาย อวุฏฺฐิเต สพฺพปฐมํ อุฏฺฐานสีลา. สามิกํ ทิสฺวา นิสินฺนาสนโต อคฺคิทฑฺฒา วิย ปฐมเมว วุฏฺฐหนฺตีติ วา ปุพฺพุฏฺฐายินิโย. กึการนฺติ กึกรณียํ, กึกรณภาเวน ปุจฺฉิตฺวา กาตพฺพเวยฺยาวจฺจนฺติ อตฺโถ. ตํ ปฏิสฺสุณนฺตา วิจรนฺตีติ กึการปฺปฏิสฺสาวินิโย. มนาปํเยว กิริยํ กโรนฺติ สีเลนาติ มนาปจารินิโย. ปิยเมว วทนฺติ สีเลนาติ ปิยวาทินิโย.

๓๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า สัพพะปะฐะมัง อุฏฐานะสีลา (มีปกติลุกขึ้นก่อนใครทั้งหมด) คือ เมื่อสามีและบริวารยังไม่ลุกจากที่นอนในเวลาใกล้รุ่ง ก็เป็นผู้มีปกติลุกขึ้นก่อนใครทั้งหมด. หรือว่า ชื่อว่า ปุพพุฏฐายินิโย (ผู้ลุกขึ้นก่อน) เพราะเมื่อเห็นสามีแล้ว ก็ลุกขึ้นจากที่นั่งก่อนเหมือนถูกไฟลวก. คำว่า กิงการัง คือ สิ่งที่ควรทำ อธิบายว่า เวยยาวัจจะที่ควรทำโดยการถามด้วยความเป็นผู้ใคร่จะทำว่า “จะให้ทำอะไร”. คำว่า กิงการัปปฏิสสาวินิโย คือ ผู้เที่ยวไปโดยคอยรับฟังคำสั่งว่า “จะให้ทำอะไร” นั้น. คำว่า มนาปจารินิโย คือ ผู้มีปกติประพฤติแต่สิ่งที่น่าพอใจ. คำว่า ปิยวาทินิโย คือ ผู้มีปกติกล่าวแต่คำที่น่ารัก.

ตตฺรุปายายาติ ตตฺร กมฺเม สาเธตพฺพอุปายภูตาย วีมํสาย. เตนาห ‘‘ตสฺมึ อุณฺณากปฺปาสสํวิธาเน’’ติอาทิ. อลํ กาตุนฺติ กาตุํ สมตฺถา. อลํ สํวิธาตุนฺติ วิจาเรตุํ สมตฺถา. เตนาห ‘‘อลํ กาตุํ อลํ สํวิธาตุนฺติ อตฺตนา กาตุมฺปิ ปเรหิ การาเปตุมฺปี’’ติอาทิ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า ตัตรูปายายะ คือ ด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาอันเป็นอุบายที่ควรให้สำเร็จในงานนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในการจัดแจงขนสัตว์และฝ้ายนั้น” เป็นต้น. คำว่า อลํ กาตุง คือ สามารถที่จะทำ. คำว่า อลํ สํวิธาตุง คือ สามารถที่จะจัดการ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อลํ กาตุง อลํ สํวิธาตุง คือ ทั้งสามารถที่จะทำเองและทั้งสามารถที่จะให้คนอื่นทำ” เป็นต้น. ส่วนที่เหลือในที่นี้เข้าใจได้ง่าย.

อุคฺคหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอุคคหสูตร จบแล้ว.

๔-๕. สีหเสนาปติสุตฺตาทิวณฺณนา

๔-๕. อรรถกถาสีหเสนาบดีสูตรเป็นต้น.

๓๔-๓๕. จตุตฺเถ สนฺทิฏฺฐิกนฺติ อสมฺปรายิกตาย สามํ ทฏฺฐพฺพํ. สยํ อนุภวิตพฺพํ อตฺตปจฺจกฺขํ ทิฏฺฐธมฺมิกนฺติ อตฺโถ. น สทฺธามตฺตเกเนว ติฏฺฐตีติ ‘‘ทานํ นาม สาธุ สุนฺทรํ, พุทฺธาทีหิ ปณฺฑิเตหิ ปสตฺถ’’นฺติ เอวํ สทฺธามตฺตเกเนว น ติฏฺฐติ. ยํ ทานํ เทตีติ ยํ เทยฺยธมฺมํ ปรสฺส เทติ. ตสฺส ปติ หุตฺวาติ ตพฺพิสยํ โลภํ สุฏฺฐุ อภิภวนฺโต ตสฺส อธิปติ หุตฺวา เทติ. เตน อนธิภวนียตฺตา น ทาโส น สหาโยติ. ตตฺถ ตทุภยํ อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ ทสฺเสตุํ ‘‘โย หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทาโส หุตฺวา เทติ ตณฺหาทาสพฺยสฺส อุปคตตฺตา. สหาโย หุตฺวา เทติ ตสฺส ปิยภาวาวิสฺสชฺชนโต. สามี หุตฺวา เทติ ตตฺถ ตณฺหาทาสพฺยโต อตฺตานํ โมเจตฺวา อภิภุยฺย ปวตฺตนโต. อถ วา โย ทานสีลตาย ทายโก ปุคฺคโล, โส ทาเน ปวตฺติเภเทน ทานทาโส, ทานสหาโย, ทานปตีติ ติปฺปกาโร โหติ. ตทสฺส ติปฺปการตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โย หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทาตพฺพฏฺเฐน ทานํ, อนฺนปานาทิ.

๓๔-๓๕. ในข้อที่ ๔ คำว่า สันทิฏฐิกัง คือพึงเห็นได้ด้วยตนเอง เพราะความไม่เป็นไปในภพหน้า. หมายถึงพึงประสบด้วยตนเอง เป็นของประจักษ์แก่ตน เป็นของเห็นได้ในปัจจุบัน. คำว่า น สัทธามัตตกเณว ติฏฐติ คือไม่ดำรงอยู่ด้วยเพียงศรัทธาเท่านั้น หมายถึงไม่ดำรงอยู่ด้วยเพียงศรัทธาว่า “ทานเป็นสิ่งดีงาม เป็นสิ่งประเสริฐ บัณฑิตมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นสรรเสริญ”. คำว่า ยัง ทานัง เทติ คือให้ทานใด หมายถึงให้วัตถุทานใดแก่ผู้อื่น. คำว่า ตัสสะ ปติ หุตวา คือเป็นเจ้าของสิ่งนั้น หมายถึงให้โดยเป็นผู้ครอบงำโลภะในวัตถุทานนั้นอย่างดี เป็นผู้เป็นใหญ่ในวัตถุทานนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงไม่เป็นทาส ไม่เป็นสหาย เพราะไม่ถูกครอบงำ. ในที่นั้น เพื่อแสดงทั้งสองอย่างนั้นโดยนัยตรงและนัยกลับ จึงกล่าวคำว่า “โย หิ” เป็นต้น. ให้โดยเป็นทาส เพราะถึงความเป็นทาสแห่งตัณหา. ให้โดยเป็นสหาย เพราะไม่สละความรักในสิ่งนั้น. ให้โดยเป็นเจ้าของ เพราะปลดเปลื้องตนจากความเป็นทาสแห่งตัณหาในสิ่งนั้นแล้ว ครอบงำแล้วจึงให้. อีกนัยหนึ่ง บุคคลใดเป็นผู้ให้ด้วยมีปกติให้ทาน บุคคลนั้นย่อมมี ๓ ประเภท คือ ทานทาส ทานสหาย และทานบดี ด้วยความแตกต่างแห่งการให้ทาน. เพื่อแสดงความแตกต่าง ๓ ประเภทนั้น จึงกล่าวคำว่า “โย หิ” เป็นต้น. ทาน คือข้าว น้ำ เป็นต้น โดยอรรถว่าพึงให้.

ตตฺถ [Pg.17] ยํ อตฺตนา ปริภุญฺชติ, ตณฺหาธิปนฺนตาย ตสฺส วเสน วตฺตนโต ทาโส วิย โหติ. ยํ ปเรสํ ทียติ, ตตฺถาปิ อนฺนปานสามญฺเญน อิทํ วุตฺตํ ‘‘ทานสงฺขาตสฺส เทยฺยธมฺมสฺส ทาโส หุตฺวา’’ติ. สหาโย หุตฺวา เทติ อตฺตนา ปริภุญฺชิตพฺพสฺส ปเรสํ ทาตพฺพสฺส จ สมสมํ ฐปนโต. ปติ หุตฺวา เทติ สยํ เทยฺยธมฺมสฺส วเส อวตฺติตฺวา ตสฺส อตฺตโน วเส วตฺตาปนโต. อปโร นโย – โย อตฺตนา ปณีตํ ปริภุญฺชิตฺวา ปเรสํ นิหีนํ เทติ, โส ทานทาโส นาม ตนฺนิมิตฺตนิหีนภาวาปตฺติโต. โย ยาทิสํ อตฺตนา ปริภุญฺชติ, ตาทิสเมว ปเรสํ เทติ, โส ทานสหาโย นาม ตนฺนิมิตฺตหีนาธิกภาววิวชฺชเนน สทิสภาวาปตฺติโต. โย อตฺตนา นิหีนํ ปริภุญฺชิตฺวา ปเรสํ ปณีตํ เทติ, โส ทานปติ นาม ตนฺนิมิตฺตเสฏฺฐภาวาปตฺติโต.

ในที่นั้น สิ่งใดที่ตนบริโภค เพราะถูกตัณหาครอบงำ จึงเป็นไปตามอำนาจของสิ่งนั้น ย่อมเป็นเหมือนทาส. สิ่งใดที่ให้แก่ผู้อื่น ในที่นั้นก็กล่าวถึงข้าวและน้ำโดยทั่วไปว่า “เป็นทาสของวัตถุทานที่ชื่อว่าทาน”. ให้โดยเป็นสหาย เพราะตั้งสิ่งที่จะบริโภคเองและสิ่งที่จะให้ผู้อื่นให้เท่าเทียมกัน. ให้โดยเป็นเจ้าของ เพราะตนไม่เป็นไปตามอำนาจของวัตถุทาน แต่ยังวัตถุทานนั้นให้เป็นไปตามอำนาจของตน. อีกนัยหนึ่ง บุคคลใดบริโภคของประณีตด้วยตนเองแล้วให้ของเลวแก่ผู้อื่น บุคคลนั้นชื่อว่าทานทาส เพราะถึงความเป็นผู้เลวทรามด้วยเหตุนั้น. บุคคลใดบริโภคของเช่นใดด้วยตนเอง ก็ให้ของเช่นนั้นแก่ผู้อื่น บุคคลนั้นชื่อว่าทานสหาย เพราะถึงความเป็นผู้เสมอกันด้วยการเว้นจากความเป็นผู้เลวหรือประเสริฐด้วยเหตุนั้น. บุคคลใดบริโภคของเลวด้วยตนเองแล้วให้ของประณีตแก่ผู้อื่น บุคคลนั้นชื่อว่าทานบดี เพราะถึงความเป็นผู้ประเสริฐด้วยเหตุนั้น.

นิตฺเตชภูโต เตชหานิปฺปตฺติยา. สห พฺยติ คจฺฉตีติ สหพฺโย, สหปวตฺตนโก, ตสฺส ภาโว สหพฺยตา, สหปวตฺตีติ อาห ‘‘สหภาวํ เอกีภาวํ คตา’’ติ. อสิตสฺสาติ วา อพนฺธสฺส, ตณฺหาพนฺธเนน อพนฺธสฺสาติ อตฺโถ. ปญฺจมํ อุตฺตานเมว.

คำว่า นิตเตชภูโต คือเป็นผู้ไม่มีเดช เพราะถึงความเสื่อมแห่งเดช. คำว่า สหพฺโย คือผู้ไปพร้อมกัน, ผู้เป็นไปพร้อมกัน, ภาวะของผู้เป็นไปพร้อมกัน คือ สหพฺยตา, ความเป็นไปพร้อมกัน ท่านจึงกล่าวว่า “ถึงความเป็นผู้มีภาวะร่วมกัน เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน”. คำว่า อสิตัสสะ คือผู้ไม่มีเครื่องผูก หรือผู้ไม่มีเครื่องผูกด้วยเครื่องผูกคือตัณหา. ข้อที่ ๕ เป็นความชัดเจนอยู่แล้ว.

สีหเสนาปติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสีหเสนาบดีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๖-๗. กาลทานสุตฺตาทิวณฺณนา

๖-๗. อรรถกถากาลทานสูตรเป็นต้น.

๓๖-๓๗. ฉฏฺเฐ อารามโตติ ผลารามโต. ปฐมุปฺปนฺนานีติ สพฺพปฐมํ สุชาตานิ. ภาสิตญฺญูติ ภิกฺขู ฆรทฺวาเร ฐิตา กิญฺจาปิ ตุณฺหี โหนฺติ, อตฺถโต ปน ‘‘ภิกฺขํ เทถา’’ติ วทนฺติ นาม อริยาย ยาจนาย. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อุทฺธิสฺส อริยา ติฏฺฐนฺติ, เอสา อริยานํ ยาจนา’’ติ. ตตฺร เย ‘‘มยํ ปจาม, อิเม น ปจนฺติ, ปจมาเน ปตฺวา อลภนฺตา กุหึ ลภิสฺสนฺตี’’ติ เทยฺยธมฺมํ สํวิภชนฺติ, เต ภาสิตญฺญู นาม ญตฺวา กตฺตพฺพสฺส กรณโต. ยุตฺตปฺปตฺตกาเลติ ทาตุํ ยุตฺตปฺปตฺตกาเล. อปฺปฏิวานจิตฺโตติ อนิวตฺตนจิตฺโต. สตฺตมํ อุตฺตานเมว.

๓๖-๓๗. ในข้อที่ ๖ คำว่า อารามโต คือจากสวนผลไม้. คำว่า ปฐมุปปันนานิ คือสิ่งที่เกิดขึ้นก่อนใครทั้งหมด, สิ่งที่เกิดดีแล้วก่อนใครทั้งหมด. คำว่า ภาสิตัญญู คือภิกษุทั้งหลายที่ยืนอยู่ที่ประตูเรือน ถึงแม้จะนิ่งอยู่ แต่โดยอรรถแล้วย่อมกล่าวว่า “จงให้ภิกษา” ด้วยการขอของพระอริยะ. เพราะคำนี้ตรัสไว้ว่า “พระอริยะทั้งหลายย่อมยืนโดยมุ่งหมาย, นี้เป็นการขอของพระอริยะ”. ในที่นั้น ชนเหล่าใดแบ่งปันวัตถุทานว่า “เราหุงต้ม, พวกนี้ไม่หุงต้ม, เมื่อมาถึงในเวลาหุงต้มแล้วไม่ได้ จะไปได้ที่ไหน” ชนเหล่านั้นชื่อว่าภาสิตัญญู เพราะรู้แล้วทำสิ่งที่ควรทำ. คำว่า ยุตตัปปัตตกาล คือในเวลาที่ควรให้. คำว่า อัปปฏิวานจิตโต คือมีจิตไม่หวนกลับ. ข้อที่ ๗ เป็นความชัดเจนอยู่แล้ว.

กาลทานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถากาลทานสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๘. สทฺธสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาสัทธาสูตร.

๓๘. อฏฺฐเม [Pg.18] อนุกมฺปนฺตีติ ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขี โหนฺตุ อเวรา อพฺยาปชฺชา’’ติ เอวํ หิตผรเณน อนุคฺคณฺหนฺติ. อปิจ อุปฏฺฐากานํ เคหํ อญฺเญ สีลวนฺเต สพฺรหฺมจาริโน คเหตฺวา ปวิสนฺตาปิ อนุคฺคณฺหนฺติ นาม. นีจวุตฺตินฺติ ปณิปาตสีลํ. โกธมานถทฺธตาย รหิตนฺติ โกธมานวเสน อุปฺปนฺโน โย ถทฺธภาโว จิตฺตสฺส อุทฺธุมาตลกฺขโณ, เตน วิรหิตนฺติ อตฺโถ. โสรจฺเจนาติ ‘‘ตตฺถ กตมํ โสรจฺจํ? โย กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม, กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม, อิทํ วุจฺจติ โสรจฺจํ. สพฺโพปิ สีลสํวโร โสรจฺจ’’นฺติ เอวมาคเตน สีลสํวรสงฺขาเตน โสรตภาเวน. สขิลนฺติ ‘‘ตตฺถ กตมํ สาขลฺยํ? ยา สา วาจา ถทฺธกา กกฺกสา ผรุสา กฏุกา อภิสชฺชนี โกธสามนฺตา อสมาธิสํวตฺตนิกา, ตถารูปึ วาจํ ปหาย ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา เปมนียา หทยงฺคมา โปรี พหุชนกนฺตา พหุชนมนาปา, ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา โหติ. ยา ตตฺถ สณฺหวาจตา สขิลวาจตา อผรุสวาจตา, อิทํ วุจฺจติ สาขลฺย’’นฺติ (ธ. ส. ๑๓๕๐) เอวํ วุตฺเตน สมฺโมทกมุทุภาเวน สมนฺนาคตํ. เตนาห ‘‘สขิลนฺติ สมฺโมทก’’นฺติ.

๓๘. ในข้อที่ ๘ คำว่า “อนุคคณฺหนฺติ” (อนุเคราะห์) คือ อนุเคราะห์ด้วยการแผ่ประโยชน์อย่างนี้ว่า “ขอสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจงเป็นผู้มีความสุข ไม่มีเวร ไม่เบียดเบียนกันเถิด” อนึ่ง การเข้าไปสู่เรือนของอุบาสกอุบาสิกา โดยพาเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีลคนอื่นไปด้วย ก็ชื่อว่าอนุเคราะห์เหมือนกัน. คำว่า “นีจวุตฺตึ” (มีปกติประพฤติถ่อมตน) คือ มีศีลคือการนอบน้อม. คำว่า “โกธมานถทฺธตาย รหิตํ” (ปราศจากความกระด้างเพราะความโกรธและความถือตัว) คือ ปราศจากความกระด้างอันเกิดจากความโกรธและความถือตัว ซึ่งมีลักษณะฟูขึ้นแห่งจิต. คำว่า “โสรจฺเจน” (ด้วยความเสงี่ยม) คือ ด้วยความเป็นผู้เสงี่ยมอันนับว่าเป็นการสำรวมศีล ซึ่งมาในความว่า “ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความเสงี่ยมเป็นไฉน? การไม่ล่วงละเมิดทางกาย, การไม่ล่วงละเมิดทางวาจา, การไม่ล่วงละเมิดทั้งทางกายและวาจา, นี้เรียกว่าความเสงี่ยม. การสำรวมศีลทั้งหมดก็คือความเสงี่ยม.” คำว่า “สขิลํ” (อ่อนหวาน) คือ ประกอบด้วยความเป็นผู้ยินดีและอ่อนโยน ซึ่งกล่าวไว้ในความว่า “ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความอ่อนหวานเป็นไฉน? วาจาใดที่หยาบกระด้าง แข็งกร้าว รุนแรง เผ็ดร้อน เป็นไปเพื่อการด่าว่า เป็นไปใกล้ความโกรธ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบ, ละวาจาเช่นนั้นเสีย แล้วกล่าววาจาใดที่อ่อนโยน ไพเราะหู น่ารัก ซาบซึ้งใจ เป็นของชาวเมือง เป็นที่รักของชนมาก เป็นที่พอใจของชนมาก, ความเป็นผู้มีวาจาอ่อนโยน ความเป็นผู้มีวาจาอ่อนหวาน ความเป็นผู้มีวาจาไม่หยาบคายในวาจานั้น, นี้เรียกว่าความอ่อนหวาน” (ธ.ส. ๑๓๕๐). เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สขิลํ” (อ่อนหวาน) คือ “สมฺโมทกํ” (เป็นที่ยินดี).

สทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสัทธาสูตร จบแล้ว.

๙-๑๐. ปุตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

๙-๑๐. อรรถกถาปุตตสูตรเป็นต้น.

๓๙-๔๐. นวเม ภโตติ โปสิโต. ตํ ปน ภรณํ ชาตกาลโต ปฏฺฐาย สุขปจฺจยูปหรเณน ทุกฺขปจฺจยาปหรเณน จ ปวตฺติตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อมฺเหหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. หตฺถปาทวฑฺฒนาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน มุเขน สิงฺฆานิกาปนยนนหาปนมณฺฑนาทิญฺจ สงฺคณฺหาติ. มาตาปิตูนํ สนฺตกํ เขตฺตาทึ อวินาเสตฺวา รกฺขิตํ เตสํ ปรมฺปราย ฐิติยา การณํ โหตีติ อาห ‘‘อมฺหากํ สนฺตกํ…เป… กุลวํโส จิรํ ฐสฺสตี’’ติ. สลากภตฺตาทีนิ อนุปจฺฉินฺทิตฺวาติ สลากภตฺตาทีนิ อวิจฺฉินฺทิตฺวา. ยสฺมา ทายชฺชปฺปฏิลาภสฺส โยคฺยภาเวน วตฺตมาโนเยว ทายสฺส ปฏิปชฺชิสฺสติ, น อิตโรติ อาห ‘‘กุลวํสานุรูปาย ปฏิปตฺติยา’’ติอาทิ[Pg.19]. อตฺตนา ทายชฺชารหํ กโรนฺโตติ อตฺตานํ ทายชฺชารหํ กโรนฺโต. มาตาปิตโร หิ อตฺตโน โอวาเท อวตฺตมาเน มิจฺฉาปฏิปนฺเน ทารเก วินิจฺฉยํ คนฺตฺวา อปุตฺเต กโรนฺติ, เต ทายชฺชารหา น โหนฺติ. โอวาเท วตฺตมาเน ปน กุลสนฺตกสฺส สามิเก กโรนฺติ. ตติยทิวสโต ปฏฺฐายาติ มตทิวสโต ตติยทิวสโต ปฏฺฐาย. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ทสมํ อุตฺตานเมว.

ในข้อที่ ๙ คำว่า ภโต (อันเขาเลี้ยงดู) คือ อันเขาบำรุงเลี้ยง. อนึ่ง เพื่อแสดงว่าการบำรุงเลี้ยงนั้นดำเนินไปตั้งแต่เวลาเกิด ด้วยการนำมาซึ่งปัจจัยแห่งความสุข และการขจัดปัจจัยแห่งความทุกข์ จึงกล่าวคำว่า อเมฺหหิ (โดยเรา) เป็นต้น. คำว่า หตฺถปาทวฑฺฒนาทีหิ (ด้วยการเลี้ยงดูมือเท้าเป็นต้น) ด้วยคำว่า เป็นต้น นั้น ย่อมสงเคราะห์การดูดน้ำมูก การอาบน้ำ การตกแต่ง เป็นต้น ด้วยปาก. การรักษาไร่นาเป็นต้น อันเป็นสมบัติของบิดามารดา ไม่ให้พินาศ ย่อมเป็นเหตุแห่งการดำรงอยู่สืบไปของท่านเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า สมบัติของเรา...เป... วงศ์ตระกูลจะดำรงอยู่ได้นาน ดังนี้. คำว่า สลากภตฺตาทีนิ อนุจฺฉินฺทิตฺวา (ไม่ตัดสลากภัตเป็นต้น) คือ ไม่ตัดสลากภัตเป็นต้น. เพราะเหตุที่ผู้ประพฤติเหมาะสมด้วยความเป็นผู้ควรได้รับมรดกเท่านั้น จักได้รับมรดก ไม่ใช่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ด้วยการประพฤติที่เหมาะสมแก่วงศ์ตระกูล เป็นต้น. คำว่า อตฺตนา ทายชฺชารหํ กโรนฺโต (ทำให้ตนเองเป็นผู้ควรได้รับมรดก) คือ ทำให้ตนเองเป็นผู้ควรได้รับมรดก. บิดามารดาเมื่อบุตรไม่ตั้งอยู่ในโอวาทของตน เป็นผู้ประพฤติผิด ย่อมไปสู่การวินิจฉัยแล้วทำให้เป็นผู้ไม่ใช่บุตร (คือตัดออกจากกองมรดก) บุตรเหล่านั้นย่อมไม่ควรได้รับมรดก. แต่เมื่อบุตรตั้งอยู่ในโอวาท ย่อมทำให้เป็นเจ้าของสมบัติของตระกูล. คำว่า ตติยทิวสโต ปฏฺฐาย (ตั้งแต่วันที่สาม) คือ ตั้งแต่วันที่สามนับจากวันตาย. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย. ข้อที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

ปุตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปุตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

สุมนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสุมนวรรค จบแล้ว.

๕. มุณฺฑราชวคฺโค

๕. มุณฑราชวรรค

๑-๒. อาทิยสุตฺตาทิวณฺณนา

อรรถกถาอาทิยสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๒.

๔๑-๔๒. ปญฺจมสฺส ปฐเม อุฏฺฐานวีริยาธิคเตหีติ วา อุฏฺฐาเนน จ วีริเยน จ อธิคเตหิ. ตตฺถ อุฏฺฐานนฺติ กายิกํ วีริยํ. วีริยนฺติ เจตสิกนฺติ วทนฺติ. อุฏฺฐานนฺติ วา โภคุปฺปาทเน ยุตฺตปฺปยุตฺตตา. วีริยํ ตชฺโช อุสฺสาโห. ปีณิตนฺติ ธาตํ สุติตฺตํ. ตถาภูโต ปน ยสฺมา ถูลสรีโร โหติ, ตสฺมา ‘‘ถูลํ กโรตี’’ติ วุตฺตํ. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

ในข้อที่ ๕ สูตรแรก คำว่า อุฏฺฐานวีริยาธิคเตหิ (อันได้มาด้วยความหมั่นและความเพียร) คือ อันได้มาด้วยความหมั่นและความเพียร. ในคำเหล่านั้น ท่านกล่าวว่า คำว่า อุฏฺฐานํ (ความหมั่น) คือ ความเพียรทางกาย. คำว่า วีริยํ (ความเพียร) คือ ความเพียรทางใจ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า อุฏฺฐานํ คือ ความเหมาะสมและความขวนขวายในการยังโภคะให้เกิดขึ้น. วีริยํ คือ ความอุตสาหะที่เกิดจากความหมั่นนั้น. คำว่า ปีณิตํ (อิ่มหนำ) คือ อิ่มเอิบ อิ่มหนำ. อนึ่ง เพราะบุคคลผู้เป็นเช่นนั้นย่อมมีร่างกายอ้วนพี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ทำให้เป็นคนอ้วน ดังนี้. สูตรที่สองมีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

อาทิยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอาทิยสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๓. อิฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาอิฏฐสูตร

๔๓. ตติเย อปฺปมาทํ ปสํสนฺตีติ ‘‘เอตานิ อายุอาทีนิ ปตฺถยนฺเตน อปฺปมาโท กาตพฺโพ’’ติ อปฺปมาทเมว ปสํสนฺติ ปณฺฑิตา. ยสฺมา วา ปุญฺญกิริยาสุ ปณฺฑิตา อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ, ตสฺมา อายุอาทีนิ ปตฺถยนฺเตน อปฺปมาโทว กาตพฺโพติ อตฺโถ. ปุริมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป ‘‘ปุญฺญกิริยาสู’’ติ ปทสฺส ‘‘อปฺปมตฺโต’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ยสฺมา ปณฺฑิตา อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ, ยสฺมา จ ปุญฺญกิริยาสุ อปฺปมตฺโต อุโภ อตฺเถ อธิคโต โหติ, ตสฺมา อายุอาทีนิ ปตฺถยนฺเตน อปฺปมาโทว [Pg.20] กาตพฺโพ. ทุติยสฺมึ อตฺถวิกปฺเป ปณฺฑิตา อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ. กตฺถาติ? ปุญฺญกิริยาสุ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา อปฺปมตฺโต อุโภ อตฺเถ อธิคฺคณฺหาติ ปณฺฑิโต, ตสฺมาติ อตฺโถ. อตฺถปฺปฏิลาเภนาติ ทิฏฺฐธมฺมิกาทิหิตปฺปฏิลาเภน.

๔๓. ในข้อที่ ๓ คำว่า อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ (ย่อมสรรเสริญความไม่ประมาท) คือ บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาทนั่นเองว่า ผู้ปรารถนาอายุเป็นต้นเหล่านี้ พึงกระทำความไม่ประมาท. อีกนัยหนึ่ง เพราะบัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาทในบุญกิริยา เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาอายุเป็นต้น พึงกระทำความไม่ประมาทนั่นเอง นี้เป็นอรรถ. ในอรรถวิกัปแรก บทว่า ปุญฺญกิริยาสุ (ในบุญกิริยา) มีความสัมพันธ์กับบทว่า อปฺปมตฺโต (ผู้ไม่ประมาท) นี้. เพราะบัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาท และเพราะผู้ไม่ประมาทในบุญกิริยาย่อมบรรลุประโยชน์ทั้งสอง เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาอายุเป็นต้น พึงกระทำความไม่ประมาทนั่นเอง. ในอรรถวิกัปที่สอง บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาท. สรรเสริญที่ไหน? ในบุญกิริยา. ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร? เพราะบัณฑิตผู้ไม่ประมาทย่อมบรรลุประโยชน์ทั้งสอง เพราะเหตุนั้น นี้เป็นอรรถ. คำว่า อตฺถปฺปฏิลามเภน (ด้วยการได้ประโยชน์) คือ ด้วยการได้ประโยชน์อันเป็นไปในปัจจุบันเป็นต้น.

อิฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอิฏฐสูตร จบแล้ว.

๔. มนาปทายีสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถามนาปทายีสูตร

๔๔. จตุตฺเถ ฌานมเนน นิพฺพตฺตํ มโนมยนฺติ อาห ‘‘สุทฺธาวาเสสุ เอกํ ฌานมเนน นิพฺพตฺตํ เทวกาย’’นฺติ. สติปิ หิ สพฺพสตฺตานํ อภิสงฺขารมนสา นิพฺพตฺตภาเว พาหิรปจฺจเยหิ วินา มนสาว นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘มโนมยา’’ติ วุจฺจนฺติ รูปาวจรสตฺตา. ยทิ เอวํ กามภเว โอปปาติกสตฺตานมฺปิ มโนมยภาโว อาปชฺชตีติ เจ? น, ตตฺถ พาหิรปจฺจเยหิ นิพฺพตฺเตตพฺพตาสงฺกาย เอว อภาวโต ‘‘มนสาว นิพฺพตฺตา’’ติ อวธารณาสมฺภวโต. นิรุฬฺโห วายํ โลเก มโนมยโวหาโร รูปาวจรสตฺเตสุ. ตถา หิ ‘‘อนฺนมโย, ปาณมโย, มโนมโย, อานนฺทมโย, วิญฺญาณมโย’’ติ ปญฺจธา อตฺตานํ เวทวาทิโนปิ วทนฺติ. อุจฺเฉทวาทิโนปิ วทนฺติ ‘‘ทิพฺโพ รูปี มโนมโย’’ติ (ที. นิ. ๑.๘๗). ตีสุ วา กุลสมฺปตฺตีสูติ พฺราหฺมณขตฺติยเวสฺสสงฺขาเตสุ สมฺปนฺนกุเลสุ. ฉสุ วา กามสคฺเคสูติ ฉสุ กามาวจรเทเวสุ.

๔๔. ในข้อที่ ๔ ท่านกล่าวว่า ฌานมเนน นิพฺพตฺตํ มโนมยํ (มโนมัยที่บังเกิดด้วยใจอันเป็นไปในฌาน) คือ กายเทพอย่างหนึ่งในชั้นสุทธาวาสที่บังเกิดด้วยใจอันเป็นไปในฌาน. จริงอยู่ แม้สัตว์ทั้งปวงจะบังเกิดด้วยใจที่เป็นอภิสังขาร แต่สัตว์ในรูปาวจรภูมิก็ถูกเรียกว่า มโนมัย (สำเร็จด้วยใจ) เพราะบังเกิดด้วยใจเท่านั้น โดยปราศจากปัจจัยภายนอก. หากถามว่า ถ้าเป็นเช่นนั้น สัตว์โอปปาติกะในกามภพก็พึงเป็นมโนมัยด้วยมิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะในกามภพนั้นไม่มีความสงสัยว่าต้องบังเกิดด้วยปัจจัยภายนอก จึงไม่สามารถกำหนดได้ว่า บังเกิดด้วยใจเท่านั้น. อนึ่ง คำว่า มโนมัย นี้เป็นที่รู้กันในโลกสำหรับสัตว์ในรูปาวจรภูมิ. ดังนั้น แม้พวกเวทวาทีก็กล่าวถึงอัตตา ๕ อย่างว่า อันนมัย (สำเร็จด้วยอาหาร), ปราณมัย (สำเร็จด้วยลมปราณ), มโนมัย (สำเร็จด้วยใจ), อานันทมัย (สำเร็จด้วยความสุข), วิญญาณมัย (สำเร็จด้วยวิญญาณ). แม้พวกอุจเฉทวาทีก็กล่าวว่า กายทิพย์ มีรูป สำเร็จด้วยใจ (ที. นิ. ๑.๘๗). อีกนัยหนึ่ง คำว่า ในตระกูลที่สมบูรณ์ ๓ อย่าง คือ ในตระกูลที่สมบูรณ์อันได้แก่ พราหมณ์ กษัตริย์ และแพศย์. หรือในสวรรค์ ๖ ชั้น คือ ในเทวดาชั้นกามภพ ๖ ชั้น.

มนาปทายีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถามนาปทายีสูตร จบแล้ว.

๕-๖. ปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

อรรถกถาปุญญาภิสันทสูตรเป็นต้น ที่ ๕-๖.

๔๕-๔๖. ปญฺจเม อสงฺเขยฺโยติ อาฬฺหกคณนาย อสงฺเขยฺโย. โยชนวเสน ปนสฺส สงฺขา อตฺถิ เหฏฺฐา มหาปถวิยา อุปริ อากาเสน ปริสมนฺตโต จกฺกวาฬปพฺพเตน มชฺเฌ ตตฺถ ตตฺถ ฐิตเกหิ ทีปปพฺพตปริยนฺเตหิ ปริจฺฉินฺนตฺตา ชานนฺเตน โยชนโต สงฺขาตุํ สกฺกาติ กตฺวา. มหาสรีรมจฺฉกุมฺภีลยกฺขรกฺขสมหานาคทานวาทีนํ สวิญฺญาณกานํ พลวามุขปาตาลาทีนํ อวิญฺญาณกานํ เภรวารมฺมณานํ วเสน พหุเภรวํ[Pg.21]. ปุถูติ พหู. สวนฺตีติ สนฺทมานา. อุปยนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

ในข้อที่ ๕ คำว่า อสํเขยฺโย (นับไม่ได้) คือ นับไม่ได้ด้วยการตวงเป็นอาฬหกะ. แต่โดยระยะโยชน์ ย่อมมีการนับได้ เพราะเบื้องล่างมีมหาปฐพี เบื้องบนมีอากาศ โดยรอบมีภูเขาจักรวาล และตรงกลางมีเกาะและภูเขาที่ตั้งอยู่เป็นระยะๆ จนถึงขอบภูเขาจักรวาลเป็นที่สุด จึงสามารถนับเป็นโยชน์ได้โดยผู้รู้. คำว่า พหุเภรวํ (น่าสะพรึงกลัวมาก) คือ น่าสะพรึงกลัวมากด้วยอำนาจของสัตว์มีวิญญาณ เช่น ปลาใหญ่ จระเข้ ยักษ์ รากษส พญานาคใหญ่ อสูร เป็นต้น และด้วยอำนาจของอารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัวที่ไม่มีวิญญาณ เช่น ปากเหวที่ลึกและน่ากลัว เป็นต้น. คำว่า ปุถู (มาก) คือ มากมาย. คำว่า สฺวนฺติ (ย่อมไหล) คือ ย่อมไหลไป. คำว่า อุปยนฺติ (ย่อมเข้าไป) คือ ย่อมเข้าไปถึง. สูตรที่ ๖ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

ปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปุญญาภิสันทสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๗-๘. ธนสุตฺตาทิวณฺณนา

อรรถกถาธนสูตรเป็นต้น ที่ ๗-๘.

๔๗-๔๘. สตฺตเม สทฺธาติ มคฺเคนาคตา สทฺธา. สีลญฺจ ยสฺส กลฺยาณนฺติ กลฺยาณสีลํ นาม อริยสาวกสฺส อริยกนฺตํ สีลํ วุจฺจติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อริยสาวกสฺส เอกสีลมฺปิ อกนฺตํ นาม นตฺถิ, อิมสฺมึ ปนตฺเถ ภวนฺตเรปิ อปฺปหีนํ ปญฺจสีลํ อธิปฺเปตํ. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว.

ในข้อที่ ๗ คำว่า สทฺธา (ศรัทธา) คือ ศรัทธาที่มาด้วยมรรค. คำว่า สีลญฺจ ยสฺส กลฺยาณํ (และศีลของเขาเป็นกัลยาณ) คือ ศีลที่เป็นกัลยาณนั้น หมายถึงศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะของพระอริยสาวก. ในคำนั้น แม้ว่าศีลแม้เพียงข้อเดียวของพระอริยสาวกจะไม่ชื่อว่าเป็นสิ่งไม่เป็นที่รักก็หามิได้ แต่ในอรรถนี้หมายถึงปัญจศีลที่ยังไม่ละในภพอื่น. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

ธนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาธนสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๙. โกสลสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาโกสลสูตร

๔๙. นวเม ปติตกฺขนฺโธติ สมฺมุขา กิญฺจิ โอโลเกตุํ อสมตฺถตาย อโธมุโข. นิปฺปฏิภาโนติ สหธมฺมิกํ กิญฺจิ วตฺตุํ อวิสหนโต นิปฺปฏิภาโน ปฏิภานรหิโต.

๔๙. ในข้อที่ ๙ บทว่า ปฏิตกฺขนฺโธ (ผู้มีบ่าตก) คือมีหน้าก้มลง เพราะไม่สามารถจะมองดูอะไรได้ตรงหน้า บทว่า นิปฺปฏิภาโณ (ผู้ไม่มีปฏิภาณ) คือไม่มีปฏิภาณ คือปราศจากปฏิภาณ เพราะไม่สามารถจะพูดคำที่ชอบด้วยเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งได้

โกสลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาโกสลสูตร จบแล้ว

๑๐. นารทสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถานารทสูตร

๕๐. ทสเม อชฺโฌมุจฺฉิโตติ อธิมตฺตาย ตณฺหามุจฺฉาย มุจฺฉิโต, มุจฺฉํ โมหํ ปมาทํ อาปนฺโน. เตนาห ‘‘คิลิตฺวา…เป… อติเรกมุจฺฉาย ตณฺหาย สมนฺนาคโต’’ติ. มหจฺจาติ มหติยา. ลิงฺควิปลฺลาเสน เจตํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘มหตา ราชานุภาเวนา’’ติ.

๕๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า อชฺโฌมุจฺฉิโต (ผู้หมกมุ่น) คือหมกมุ่นด้วยความหลงในตัณหาอย่างยิ่ง ถึงซึ่งความมัวเมา ความหลง ความประมาท เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “กลืนกินแล้ว...เป...ประกอบด้วยตัณหาอันมีความมัวเมาอย่างยิ่ง” บทว่า มหจฺจ (ด้วยความยิ่งใหญ่) คือด้วยความใหญ่ และคำนี้ท่านกล่าวด้วยการสับเปลี่ยนลิงค์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยอานุภาพแห่งพระราชาอันยิ่งใหญ่”

นารทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถานารทสูตร จบแล้ว

มุณฺฑราชวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถามุณฑราชวรรค จบแล้ว

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ปัณณาสก์ที่ ๑ จบแล้ว

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

๒. ปัณณาสก์ที่ ๒

(๖) ๑. นีวรณวคฺโค

(๖) ๑. นิวรณวรรค

๑-๒. อาวรณสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๒. อรรถกถาอาวรณสูตรเป็นต้น

๕๑-๕๒. ทุติยสฺส [Pg.22] ปฐเม อาวรนฺตีติ อาวรณา, นีวารยนฺตีติ นีวรณา. เอตฺถ จ อาวรนฺตีติ กุสลธมฺมุปฺปตฺตึ อาทิโต ปริวาเรนฺติ. นีวารยนฺตีติ นิรวเสสโต วารยนฺตีติ อตฺโถ, ตสฺมา อาวรณวเสนาติ อาทิโต กุสลุปฺปตฺติวารณวเสน. นีวรณวเสนาติ นิรวเสสโต วารณวเสนาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยสฺมา ปญฺจ นีวรณา อุปฺปชฺชมานา อนุปฺปนฺนาย โลกิยโลกุตฺตราย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺติ, อุปฺปนฺนาปิ อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ วา อภิญฺญา อุปจฺฉินฺทิตฺวา ปาเตนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา’’ติ วุจฺจนฺติ. อุปจฺฉินฺทนํ ปาตนญฺเจตฺถ ตาสํ ปญฺญานํ อนุปฺปนฺนานํ อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานเมว. อิติ มหคฺคตานุตฺตรปญฺญานํ เอกจฺจาย จ ปริตฺตปญฺญาย อนุปฺปตฺติเหตุภูตา นีวรณธมฺมา อิตราสํ สมตฺถตํ วิหนนฺติเยวาติ ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา วุตฺตา. ภาวนามนสิกาเรน วินา ปกติยา มนุสฺเสหิ นิพฺพตฺเตตพฺโพ ธมฺโมติ มนุสฺสธมฺโม, มนุสฺสตฺตภาวาวโห วา ธมฺโม มนุสฺสธมฺโม, อนุฬารํ ปริตฺตกุสลํ. ยํ อสติปิ พุทฺธุปฺปาเท วตฺตติ, ยญฺจ สนฺธายาห ‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชตี’’ติ (ชา. ๑.๘.๗๕). อลํ อริยาย อริยภาวายาติ อลมริโย, อริยภาวาย สมตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. ญาณทสฺสนเมว ญาณทสฺสนวิเสโส, อลมริโย จ โส ญาณทสฺสนวิเสโส จาติ อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส.

ในสูตรที่ ๕๑-๕๒ ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสก์ที่ ๒ บทว่า อาวรณา (เครื่องกั้น) ความว่า ธรรมที่กั้นไว้ ชื่อว่า อาวรณะ บทว่า นีวรณา (เครื่องกั้น) ความว่า ธรรมที่ห้ามไว้ ชื่อว่า นิวรณะ ในคำเหล่านั้น บทว่า อาวรณา คือกั้นการเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมไว้ตั้งแต่ต้น บทว่า นีวรณา มีอรรถว่า ห้ามไว้โดยไม่เหลือ เพราะเหตุนั้น คำว่า โดยอำนาจแห่งอาวรณะ คือโดยอำนาจการกั้นการเกิดขึ้นแห่งกุศลตั้งแต่ต้น คำว่า โดยอำนาจแห่งนิวรณะ คือโดยอำนาจการห้ามไว้โดยไม่เหลือ พึงทราบเนื้อความในคำนี้อย่างนี้ เพราะนิวรณ์ ๕ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมไม่ให้ปัญญาที่เป็นโลกิยะและโลกุตระที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้ และแม้ที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมตัดอัฏฐสมาบัติหรืออภิญญา ๕ ให้ตกไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “เครื่องทำปัญญาให้ทุรพล” การตัดและการทำให้ตกไปในที่นี้ คือการไม่ให้ปัญญาเหล่านั้นที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นนั่นเอง ดังนั้น นิวรณธรรมทั้งหลายที่เป็นเหตุแห่งการไม่เกิดขึ้นแห่งปัญญาอันยิ่งใหญ่และปัญญาอันสูงสุด และปัญญาอันเล็กน้อยบางอย่าง ย่อมกำจัดความสามารถของปัญญาอื่น ๆ นั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “เครื่องทำปัญญาให้ทุรพล” ธรรมที่มนุษย์พึงให้เกิดขึ้นได้ตามปกติโดยไม่ต้องอาศัยการเจริญและการมนสิการ ชื่อว่า มนุสสธรรม หรือธรรมที่นำมาซึ่งอัตภาพแห่งมนุษย์ ชื่อว่า มนุสสธรรม ได้แก่ กุศลเล็กน้อยที่ไม่ประณีต ซึ่งเป็นไปแม้ในเมื่อไม่มีพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น และซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงตรัสว่า “ด้วยพรหมจรรย์อันเลวทราม ย่อมเข้าถึงความเป็นกษัตริย์” (ชา. ๑.๘.๗๕) บทว่า อลํอริโย (เพียงพอแก่ความเป็นอริยะ) คือพอเพียงแก่ความเป็นอริยะ อธิบายว่า สามารถเพื่อความเป็นอริยะ ญาณทัสสนะนั่นแหละเป็นญาณทัสสนะพิเศษ และญาณทัสสนะพิเศษนั้นด้วย เป็นธรรมอันเพียงพอแก่ความเป็นอริยะด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อลํอริยญาณทัสสนวิเสส (ญาณทัสสนะพิเศษอันเพียงพอแก่ความเป็นอริยะ)

ญาณทสฺสนนฺติ จ ทิพฺพจกฺขุปิ วิปสฺสนาปิ มคฺโคปิ ผลมฺปิ ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ วุจฺจติ. ‘‘อปฺปมตฺโต สมาโน ญาณทสฺสนํ อาราเธตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๑๑) หิ เอตฺถ ทิพฺพจกฺขุ ญาณทสฺสนํ นาม. ‘‘ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๓๔) เอตฺถ วิปสฺสนาญาณํ. ‘‘อภพฺพา เต ญาณาย ทสฺสนาย อนุตฺตราย สมฺโพธายา’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๙๖) เอตฺถ มคฺโค. ‘‘อยมญฺโญ [Pg.23] อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๒๘) เอตฺถ ผลํ. ‘‘ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ, อกุปฺปา เม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๖; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) เอตฺถ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. ‘‘ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ ‘สตฺตาหกาลกโต อาฬาโร กาลาโม’’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๘๔; ๒.๓๔๐) เอตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. อิธ ปน โลกุตฺตรธมฺโม อธิปฺเปโต. เอตฺถ จ รูปายตนํ ชานาติ จกฺขุวิญฺญาณํ วิย ปสฺสติ จาติ ญาณทสฺสนํ, ทิพฺพจกฺขุ. สมฺมสนูปจาเร จ ธมฺมลกฺขณตฺตยญฺจ ตถา ชานาติ ปสฺสติ จาติ ญาณทสฺสนํ, วิปสฺสนา. นิพฺพานํ จตฺตาริ วา สจฺจานิ อสมฺโมหปฺปฏิเวธโต ชานาติ ปสฺสติ จาติ ญาณทสฺสนํ, มคฺโค. ผลํ ปน นิพฺพานวเสเนว โยเชตพฺพํ. ปจฺจเวกฺขณา มคฺคาธิคตสฺส อตฺถสฺส สพฺพโส โชตนฏฺเฐน ญาณทสฺสนํ. สพฺพญฺญุตา อนาวรณตาย สมนฺตจกฺขุตาย จ ญาณทสฺสนํ. พฺยาทิณฺณกาโลติ ปริยาทินฺนกาโล. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

อนึ่ง คำว่า ญาณทัสสนะ นี้ ท่านกล่าวถึงทิพยจักษุบ้าง วิปัสสนาบ้าง มรรคบ้าง ผลบ้าง ปัจจเวกขณญาณบ้าง สัพพัญญุตญาณบ้าง จริงอยู่ ในประโยคว่า “ผู้ไม่ประมาท ย่อมบรรลุญาณทัสสนะ” (ม.อุ. ๑.๓๑๑) นี้ ทิพยจักษุชื่อว่า ญาณทัสสนะ ในประโยคว่า “น้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ” (ที.สี. ๑.๒๓๔) นี้ คือวิปัสสนาญาณ ในประโยคว่า “ชนเหล่านั้นไม่ควรเพื่อญาณ เพื่อทัสสนะ เพื่อสัมโพธิอันยอดเยี่ยม” (อ.จตุ. ๔.๑๙๖) นี้ คือมรรค ในประโยคว่า “ธรรมอันยิ่งของมนุษย์อย่างอื่น คือญาณทัสสนะพิเศษอันเพียงพอแก่ความเป็นอริยะ อันเราบรรลุแล้ว เป็นเครื่องอยู่ผาสุก” (ม.อุ. ๑.๓๒๘) นี้ คือผล ในประโยคว่า “อนึ่ง ญาณและทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราแล้วว่า วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นที่สุด ภพใหม่ไม่มีอีกแล้ว” (สํ.ม. ๕.๑๐๘๑; มหาวรรค ๑๖; ปฏิ.ม. ๒.๓๐) นี้ คือปัจจเวกขณญาณ ในประโยคว่า “อนึ่ง ญาณและทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘อาฬารดาบสกาฬามโคตรทำกาละแล้ว ๗ วัน’” (ม.มู. ๑.๒๘๔; ๒.๓๔๐) นี้ คือสัพพัญญุตญาณ แต่ในที่นี้ประสงค์เอาโลกุตตรธรรม ในคำนี้ ญาณทัสสนะ คือทิพยจักษุ เพราะรู้รูปายตนะและเห็นเหมือนจักษุวิญญาณ ในการพิจารณาและอุปจาระ ญาณทัสสนะ คือวิปัสสนา เพราะรู้และเห็นไตรลักษณ์แห่งธรรมเช่นนั้น ญาณทัสสนะ คือมรรค เพราะรู้และเห็นพระนิพพานหรืออริยสัจ ๔ ด้วยการแทงตลอดโดยไม่หลง ส่วนผลพึงประกอบด้วยอำนาจแห่งพระนิพพานนั่นเอง ปัจจเวกขณญาณเป็นญาณทัสสนะ เพราะอรรถว่าส่องแสดงอรรถที่มรรคบรรลุแล้วโดยประการทั้งปวง สัพพัญญุตญาณเป็นญาณทัสสนะ เพราะความเป็นธรรมไม่มีเครื่องกั้นและเพราะความเป็นสัพพัญญูจักษุ บทว่า พฺยาฑิณฺณกาโล คือกาลที่สิ้นไปรอบแล้ว สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว

อาวรณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอาวรณสูตรเป็นต้น จบแล้ว

๓-๔. ปธานิยงฺคสุตฺตาทิวณฺณนา

๓-๔. อรรถกถาปธานิยังคสูตรเป็นต้น

๕๓-๕๔. ตติเย ปทหตีติ ปทหโน, ภาวนมนุยุตฺโต โยคี, ตสฺส ภาโว ภาวนานุโยโค ปทหนภาโว. ปธานมสฺส อตฺถีติ ปธานิโก, ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา ‘‘ปธานิโย’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อภินีหารโต ปฏฺฐาย อาคตตฺตา’’ติ วุตฺตตฺตา ปจฺเจกโพธิสตฺตสาวกโพธิสตฺตานมฺปิ ปณิธานโต ปภุติ อาคตสทฺธา อาคมนสทฺทา เอว, อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ปน ‘‘สพฺพญฺญุโพธิสตฺตาน’’นฺติ วุตฺตํ. อธิคมโต สมุทาคตตฺตา อคฺคมคฺคผลสมฺปยุตฺตา จาปิ อธิคมสทฺธา นาม, ยา โสตาปนฺนสฺส องฺคภาเวน วุตฺตา. อจลภาเวนาติ ปฏิปกฺเขน อนธิภวนียตฺตา นิจฺจลภาเวน. โอกปฺปนนฺติ โอกฺกนฺทิตฺวา อธิมุจฺจนํ, ปสาทุปฺปตฺติยา ปสาทนียวตฺถุสฺมึ ปสีทนเมว. สุปฺปฏิวิทฺธนฺติ สุฏฺฐุ ปฏิวิทฺธํ. ยถา เตน ปฏิวิทฺเธน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ หตฺถคตํ อโหสิ, ตถา ปฏิวิทฺธํ. ยสฺส พุทฺธสุพุทฺธตาย สทฺธา อจลา อสมฺปเวธิ, ตสฺส ธมฺมสุธมฺมตาย สงฺฆสุปฺปฏิปนฺนตาย [Pg.24] เตน ปฏิเวเธน สทฺธา น ตถาติ อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส. เตนาห ภควา – ‘‘โย, ภิกฺขเว, พุทฺเธ ปสนฺโน ธมฺเม ปสนฺโน สงฺเฆ ปสนฺโน’’ติอาทิ. ปธานวีริยํ อิชฺฌติ ‘‘อทฺธา อิมาย ปฏิปทาย ชรามรณโต มุจฺจิสฺสามี’’ติ สกฺกจฺจํ ปทหนโต.

ในสูตรที่ ๕๓-๕๔ ในตติยวรรค บทว่า ปทหโน (ผู้เพียร) คือผู้เพียรพยายาม คือโยคีผู้ประกอบในการเจริญ ภาวะของโยคีนั้น คือการประกอบในการเจริญ เป็นภาวะแห่งความเพียรพยายาม บทว่า ปธานิโก (ผู้มีความเพียร) คือผู้มีความเพียร ทำ ก-อักษรให้เป็น ย-อักษร จึงกล่าวว่า “ปธานิโย” เพราะเหตุที่ตรัสว่า “มาแล้วตั้งแต่การตั้งความปรารถนา” ศรัทธาที่มาแล้วตั้งแต่การตั้งความปรารถนาของพระปัจเจกโพธิสัตว์และพระสาวกโพธิสัตว์ทั้งหลาย ก็เป็นศรัทธาที่มาแล้วนั่นเอง แต่ด้วยการแสดงอย่างยอดเยี่ยม จึงตรัสว่า “ของพระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย” อนึ่ง ศรัทธาที่มาพร้อมด้วยการบรรลุ คือประกอบด้วยอริยมรรคและผล ชื่อว่า อธิคมศรัทธา ซึ่งตรัสว่าเป็นองค์ประกอบของพระโสดาบัน บทว่า อจลภาเวน (ด้วยความเป็นของไม่หวั่นไหว) คือด้วยความเป็นของไม่หวั่นไหว เพราะไม่ถูกปฏิปักษ์ครอบงำได้ บทว่า โอกปฺปนํ (ความเชื่อมั่น) คือการเข้าไปเชื่อมั่น คือความเลื่อมใสในวัตถุที่ควรเลื่อมใสด้วยการเกิดขึ้นแห่งความเลื่อมใส บทว่า สุปฺปฏิวิทฺธํ (อันแทงตลอดดีแล้ว) คืออันแทงตลอดดีแล้ว อันแทงตลอดแล้วอย่างที่สัพพัญญุตญาณเป็นของอยู่ในมือด้วยการแทงตลอดนั้น สำหรับผู้ที่ศรัทธาไม่หวั่นไหว ไม่สั่นคลอนในความเป็นพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้ดีแล้ว การที่ศรัทธาไม่เป็นเช่นนั้นด้วยการแทงตลอดนั้นในความเป็นพระธรรมที่ตรัสดีแล้ว ในความเป็นพระสงฆ์ผู้ปฏิบัติดีแล้ว ย่อมเป็นฐานะที่ไม่มีช่องว่าง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์” เป็นต้น ปธานวิริยะย่อมสำเร็จ เพราะตั้งใจเพียรพยายามอย่างจริงจังว่า “เราจักพ้นจากชราและมรณะด้วยปฏิปทานี้อย่างแน่นอน”

อปฺป-สทฺโท อภาวตฺโถ ‘‘อปฺปสทฺทสฺส…เป… โข ปนา’’ติอาทีสุ วิยาติ อาห ‘‘อโรโค’’ติ. สมเวปากินิยาติ ยถาภุตฺตมาหารํ สมากาเรเนว ปจนสีลาย. ทฬฺหํ กตฺวา ปจนฺตี หิ คหณี โฆรภาเวน ปิตฺตวิการาทิวเสน โรคํ ชเนติ, สิถิลํ กตฺวา ปจนฺตี มนฺทภาเวน วาตวิการาทิวเสน เตนาห ‘‘นาติสีตาย นาจฺจุณฺหายา’’ติ. คหณิเตชสฺส มนฺทปฏุตาวเสน สตฺตานํ ยถากฺกมํ สีตุณฺหสหตาติ อาห ‘‘อติสีตลคฺคหณิโก’’ติอาทิ. ยาถาวโต อจฺจยเทสนา อตฺตโน อาวิกรณํ นามาติ อาห ‘‘ยถาภูตํ อตฺตโน อคุณํ ปกาเสตา’’ติ. อุทยตฺถคามินิยาติ สงฺขารานํ อุทยญฺจ วยญฺจ ปฏิวิชฺฌนฺติยาติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘อุทยญฺจา’’ติอาทิ. ปริสุทฺธายาติ นิรุปกฺกิเลสาย. นิพฺพิชฺฌิตุํ สมตฺถายาติ ตทงฺควเสน สวิเสสํ ปชหิตุํ สมตฺถาย. ตสฺส ทุกฺขสฺส ขยคามินิยาติ ยํ ทุกฺขํ อิมสฺมึ ญาเณ อนธิคเต ปวตฺติรหํ, อธิคเต น ปวตฺติ, ตํ สนฺธาย วทติ. ตถาเหส โยคาวจโร ‘‘จูฬโสตาปนฺโน’’ติ วุจฺจติ. จตุตฺถํ อุตฺตานเมว.

คำว่า "อัปปสัททะ" มีความหมายว่าไม่มี (เสียง) เหมือนในประโยคว่า "อัปปสัททะ...เป...โข ปนา" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "อะโรโค" (ไม่มีโรค). คำว่า "สะมะเวปากินียา" หมายถึง มีปกติย่อยอาหารที่บริโภคแล้วให้สม่ำเสมอ. เพราะว่าไฟธาตุที่ย่อยอาหารอย่างแรงกล้า ย่อมก่อให้เกิดโรคด้วยความเป็นของร้ายกาจ เช่น โรคดีกำเริบ เป็นต้น. ไฟธาตุที่ย่อยอาหารอย่างหย่อน ย่อมก่อให้เกิดโรคด้วยความเป็นของอ่อนกำลัง เช่น โรคลมกำเริบ เป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่เย็นเกินไป ไม่ร้อนเกินไป". สัตว์ทั้งหลายย่อมทนความเย็นและความร้อนได้ตามลำดับ ด้วยอำนาจความอ่อนและความแก่กล้าของไฟธาตุในลำไส้ จึงกล่าวว่า "มีลำไส้ที่เย็นเกินไป" เป็นต้น. การแสดงอาบัติโดยความเป็นจริง ชื่อว่าการเปิดเผยตนเอง จึงกล่าวว่า "ผู้เปิดเผยความไม่ดีของตนตามความเป็นจริง". คำว่า "อุทยัตถคามินียา" หมายถึง ผู้แทงตลอดซึ่งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของสังขารทั้งหลาย นี้เป็นอรรถในที่นี้ จึงกล่าวว่า "ซึ่งความเกิดขึ้น" เป็นต้น. คำว่า "ปะริสุทธายา" หมายถึง ผู้ไม่มีอุปกิเลส. คำว่า "นิพพิชฌิตุํ สะมัตถายา" หมายถึง ผู้สามารถละกิเลสได้โดยพิเศษด้วยอำนาจแห่งตทังคปหาน. คำว่า "ตัสสะ ทุกขัสสะ ขะยะคามินียา" หมายถึง ทุกข์ใดควรเป็นไปเมื่อยังไม่บรรลุญาณนี้ และไม่เป็นไปเมื่อบรรลุแล้ว ตรัสหมายถึงทุกข์นั้น. เพราะเหตุนั้น พระโยคาวจรนั้นจึงถูกเรียกว่า "จูฬโสดาบัน". บทที่สี่มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว.

ปธานิยงฺคสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปธานิยังคสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๕. มาตาปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถามาตาปุตตสูตร.

๕๕. ปญฺจเม วิสฺสาโสติ วิสจฺฉายสนฺตาโน ภาโว. โอตาโรติ ตตฺถ จิตฺตสฺส อนุปฺปเวโส. คเหตฺวาติ อตฺตโน เอว โอกาสํ คเหตฺวา. เขเปตฺวาติ กุสลวารํ เขเปตฺวา.

๕๕. ในบทที่ห้า คำว่า "วิสสาสะ" หมายถึง ภาวะที่ปราศจากความหวาดระแวง. คำว่า "โอตาระ" หมายถึง การที่จิตเข้าไปในที่นั้น. คำว่า "คะเหตวา" หมายถึง ถือเอาโอกาสของตนเอง. คำว่า "เขเปตวา" หมายถึง ทำให้กาลแห่งกุศลสิ้นไป.

ฆฏฺเฏยฺยาติ อกฺกมนาทิวเสน พาเธยฺย. ตีหิ ปริญฺญาหีติ ญาตตีรณปฺปหานสงฺขาตาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ. นตฺถิ เอเตสํ กุโตจิ ภยนฺติ อกุโตภยา, นิพฺภยาติ อตฺโถ. จตุนฺนํ โอฆานํ, สํสารมโหฆสฺเสว วา ปารํ ปริยนฺตํ คตา. เตนาห ‘‘ปารํ วุจฺจติ นิพฺพาน’’นฺติอาทิ.

คำว่า "ฆัฏเฏยยะ" หมายถึง พึงเบียดเบียนด้วยการก้าวล่วงเป็นต้น. คำว่า "ตีหิ ปะริญญาหิ" หมายถึง ด้วยปริญญาสามประการ คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา. คำว่า "อะกุโตภะยา" หมายถึง ไม่มีภัยจากที่ไหนๆ แก่ท่านเหล่านั้น คือไม่มีภัยเลย. ท่านเหล่านั้นถึงฝั่ง คือที่สุดแห่งโอฆะทั้งสี่ หรือแห่งสังสารมหาสาคร. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ฝั่งเรียกว่านิพพาน" เป็นต้น.

มาตาปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถามาตาปุตตสูตร จบแล้ว.

๖. อุปชฺฌายสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาอุปัชฌายสูตร.

๕๖. ฉฏฺเฐ [Pg.25] มธุรกภาโว นาม สรีรสฺส ถมฺภิตตฺตํ, ตํ ปน ครุภาวปุพฺพกนฺติ อาห ‘‘สญฺชาตครุภาโว’’ติ. น ปกฺขายนฺตีติ นปฺปกาเสนฺติ, นานาการณโต น อุปฏฺฐหนฺติ. เตนาห ‘‘จตสฺโส ทิสา จ อนุทิสา จ มยฺหํ น อุปฏฺฐหนฺตี’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

๕๖. ในบทที่หก คำว่า "มะธุระกะภาวะ" คือ ความที่ร่างกายแข็งทื่อ ซึ่งมีภาวะหนักเป็นเบื้องต้น จึงกล่าวว่า "มีภาวะหนักเกิดขึ้นแล้ว". คำว่า "นะ ปักขายันติ" หมายถึง ไม่ปรากฏ ไม่ตั้งอยู่ด้วยเหตุต่างๆ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ทิศทั้งสี่และทิศเฉียงทั้งหลาย ย่อมไม่ตั้งอยู่แก่เรา". ข้อความที่เหลือในที่นี้มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว.

อุปชฺฌายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอุปัชฌายสูตร จบแล้ว.

๗. อภิณฺหปจฺจเวกฺขิตพฺพฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาอภิณหปัจจเวกขิตัพพฐานสูตร.

๕๗. สตฺตเม ชราธมฺโมติ ธมฺม-สทฺโท ‘‘อสมฺโมสธมฺโม นิพฺพาน’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๗๖๓) วิย ปกติปริยาโย, ตสฺมา ชราปกติโก ชิณฺณสภาโวติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ชราสภาโว’’ติอาทิ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. กมฺมุนา ทาตพฺพํ อาทิยตีติ กมฺมทายาโท, อตฺตนา ยถูปจิตกมฺมผลภาคีติ อตฺโถ. ตํ ปน ทายชฺชํ การณูปจาเรน วทนฺโต ‘‘กมฺมํ มยฺหํ ทายชฺชํ สนฺตกนฺติ อตฺโถ’’ติ อาห ยถา ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ, เอวมิทํ ปุญฺญํ วฑฺฒตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๘๐). โยนีหิ ผลํ สภาวโต ภินฺนมฺปิ อภินฺนํ วิย มิสฺสิตํ โหติ. เตนาห ‘‘กมฺมํ มยฺหํ โยนิ การณ’’นฺติ. มมตฺตวเสน พชฺฌนฺตีติ พนฺธู, ญาติ สาโลหิโต จ, กมฺมํ ปน เอกนฺตสมฺพนฺธวาติ อาห ‘‘กมฺมํ มยฺหํ พนฺธู’’ติ. ปติฏฺฐาติ อวสฺสโย. กมฺมสทิโส หิ สตฺตานํ อวสฺสโย นตฺถิ.

๕๗. ในบทที่เจ็ด คำว่า "ชะราธัมโม" นั้น คำว่า "ธัมมะ" เป็นไวพจน์ของ "ปกติ" เหมือนในประโยคว่า "นิพพานมีปกติไม่หลงลืม" เป็นต้น (สุ. นิ. 763) เพราะฉะนั้นจึงมีความหมายว่า มีปกติแก่ มีสภาพเป็นของเก่า. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีสภาพเป็นของแก่" เป็นต้น. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "กัมมะทายาโท" หมายถึง ผู้รับสิ่งที่ควรให้ด้วยกรรม คือผู้มีส่วนแห่งผลกรรมที่ตนสั่งสมไว้แล้ว. แต่เมื่อกล่าวถึงมรดกนั้นโดยอุปจาระแห่งเหตุ จึงกล่าวว่า "กรรมเป็นมรดกของเรา เป็นของของเรา" ดังเช่นที่กล่าวว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญอย่างนี้" (ที. นิ. 3.80). ผลย่อมผสมกันเหมือนไม่ต่างกัน แม้โดยสภาพจะต่างกันกับเหตุ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "กรรมเป็นโยนิ เป็นเหตุของเรา". คำว่า "พันธู" หมายถึง ผู้ผูกพันกันด้วยความเป็นของเรา คือญาติและผู้มีโลหิตเดียวกัน. แต่กรรมเป็นของที่สัมพันธ์กันโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า "กรรมเป็นเผ่าพันธุ์ของเรา". คำว่า "ปะติฏฐา" หมายถึง ที่พึ่ง. เพราะว่าที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายที่เสมอด้วยกรรมนั้นไม่มี.

โยพฺพนํ อารพฺภ อุปฺปนฺนมโทติ ‘‘มหลฺลกกาเล ปุญฺญํ กริสฺสาม, ทหรมฺห ตาวา’’ติ โยพฺพนํ อปสฺสาย มานกรณํ. ‘‘อหํ นิโรโค สฏฺฐิ วา สตฺตติ วา วสฺสานิ อติกฺกนฺตานิ, น เม หรีตกขณฺฑมฺปิ ขาทิตพฺพํ, อิเม ปนญฺเญ ‘อสุกํ โน ฐานํ รุชฺชติ, เภสชฺชํ ขาทามา’ติ วิจรนฺติ, โก อญฺโญ มยา สทิโส นิโรโค นามา’’ติ เอวํ มานกรณํ อาโรคฺยมโท. สพฺเพสมฺปิ ชีวิตํ นาม ปภงฺคุรํ ทุกฺขานุพนฺธญฺจ, ตทุภยํ อโนโลเกตฺวา ปพนฺธฏฺฐิตึ ปจฺจยสุลภตญฺจ นิสฺสาย ‘‘จิรํ ชีวึ, จิรํ ชีวามิ, จิรํ ชีวิสฺสามิ, สุขํ ชีวึ, สุขํ ชีวามิ, สุขํ ชีวิสฺสามี’’ติ เอวํ มานกรณํ ชีวิตมโท.

คำว่า "โยพพะนัง อารัพภะ อุปปันนะมะโท" หมายถึง ความมัวเมาที่เกิดขึ้นปรารภความหนุ่มสาว คือการถือตัวโดยอาศัยความหนุ่มสาวว่า "เราจักทำบุญเมื่อแก่เฒ่าก่อน ตอนนี้เรายังหนุ่มอยู่". ความมัวเมาในความไม่มีโรค คือการถือตัวอย่างนี้ว่า "เราไม่มีโรค ล่วงไปแล้วหกสิบหรือเจ็ดสิบปี เราไม่ต้องกินแม้ชิ้นสมอ แต่คนอื่นๆ เหล่านี้เที่ยวไปโดยกล่าวว่า 'ที่โน้นที่นี่ของเราเจ็บปวด เราจะกินยา' ใครเล่าจะไม่มีโรคเสมอเหมือนเรา". ความมัวเมาในชีวิต คือการถือตัวอย่างนี้ว่า "เรามีชีวิตอยู่มานานแล้ว, เรามีชีวิตอยู่, เราจักมีชีวิตอยู่ไปนาน, เรามีชีวิตอยู่อย่างสุขสบายมาแล้ว, เรามีชีวิตอยู่อย่างสุขสบาย, เราจักมีชีวิตอยู่อย่างสุขสบาย" โดยไม่อาศัยการพิจารณาทั้งสองอย่างนั้นว่า ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายเป็นของแตกสลายง่าย และมีทุกข์ติดตาม แต่กลับอาศัยความดำรงอยู่แห่งสันตติและความที่ปัจจัยหาได้ง่าย.

อุปธิรหิตนฺติ [Pg.26] กามูปธิรหิตํ. จตฺตาโร หิ อุปธี – กามูปธิ, ขนฺธูปธิ, กิเลสูปธิ, อภิสงฺขารูปธีติ. กามาปิ ‘‘ยํ ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ กามานํ อสฺสาโท’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๖) เอวํ วุตฺตสฺส สุขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต ‘‘อุปธิยติ เอตฺถ สุข’’นฺติ อิมินา วจนตฺเถน ‘‘อุปธี’’ติ วุจฺจติ, ขนฺธาปิ ขนฺธมูลกสฺส ทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต, กิเลสาปิ อปายทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต, อภิสงฺขาราปิ ภวทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า "อุปธิรหิตัง" หมายถึง ปราศจากกามูปธิ. อุปธิมี ๔ อย่าง คือ กามูปธิ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ. กามทั้งหลายก็ถูกเรียกว่า "อุปธิ" ด้วยอรรถว่า "สุขย่อมถูกรองรับไว้ในที่นี้" เพราะเป็นที่ตั้งแห่งสุขที่กล่าวไว้เช่นนี้ว่า "สุขและโสมนัสใดเกิดขึ้นเพราะอาศัยกามคุณ ๕ นี้เป็นอัสสาทะของกามทั้งหลาย" (ม. นิ. ๑.๑๖๖). ขันธ์ทั้งหลายก็ถูกเรียกว่าอุปธิ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ที่มีขันธ์เป็นมูล. กิเลสทั้งหลายก็ถูกเรียกว่าอุปธิ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในอบาย. อภิสังขารทั้งหลายก็ถูกเรียกว่าอุปธิ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในภพ. ข้อความที่เหลือก็เข้าใจได้ง่าย.

อภิณฺหปจฺจเวกฺขิตพฺพฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอภิณหปัจจเวกขิตัพพฐานสูตร จบแล้ว.

๘-๑๐. ลิจฺฉวิกุมารกสุตฺตาทิวณฺณนา

๘-๑๐. อรรถกถาลิจฉวีราชกุมารสูตรเป็นต้น.

๕๘-๖๐. อฏฺฐเม สาปเตยฺยนฺติ เอตฺถ สํ วุจฺจติ ธนํ, ตสฺส ปตีติ สปติ, ธนสามิโก. ตสฺส หิตาวหตฺตา สาปเตยฺยํ, ทฺรพฺยํ, ธนนฺติ อตฺโถ. อตฺตโน รุจิวเสน คามกิจฺจํ เนตีติ คามนิโย, คามนิโยเยว คามณิโก.

๕๘-๖๐. ในบทที่ ๘ คำว่า "สาปเตยยัง" ในที่นี้ "สํ" หมายถึง ทรัพย์, "ปติ" คือเจ้าของ, "สปติ" คือเจ้าของทรัพย์. เพราะเป็นของนำมาซึ่งประโยชน์แก่เจ้าของทรัพย์ จึงเรียกว่า "สาปเตยยัง" คือทัพพะ ทรัพย์. ผู้ที่นำกิจการของหมู่บ้านไปตามความพอใจของตนเอง เรียกว่า "คามนิยะ" ซึ่งก็คือ "คามณิกะ" นั่นเอง.

อนฺวาย อุปนิสฺสาย ชีวนสีลา อนุชีวิโนติ อาห ‘‘เย จ เอตํ อุปนิสฺสาย ชีวนฺตี’’ติ. เอกํ มหากุลํ นิสฺสาย ปณฺณาสมฺปิ สฏฺฐิปิ กุลานิ ชีวนฺติ, เต มนุสฺเส สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. นวมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

คำว่า "อนุชีวิโน" หมายถึง ผู้มีปกติเลี้ยงชีพโดยอาศัยตามไป จึงกล่าวว่า "ชนเหล่าใดอาศัยผู้นั้นเลี้ยงชีพ". โดยอาศัยตระกูลใหญ่ตระกูลหนึ่ง ตระกูล ๕๐ หรือ ๖๐ ตระกูลก็เลี้ยงชีพอยู่ได้ คำนี้กล่าวหมายถึงคนเหล่านั้น. ข้อความที่เหลือเข้าใจได้ง่าย. บทที่ ๙ เป็นต้นมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว.

ลิจฺฉวิกุมารกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาลิจฉวีราชกุมารสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

นีวรณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถานิวรณวรรค จบแล้ว.

(๗) ๒. สญฺญาวคฺโค

(๗) ๒. สัญญาวัคค์.

๑-๕. สญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๕. อรรถกถาสัญญาสูตรเป็นต้น.

๖๑-๖๕. ทุติยสฺส ปฐเม ‘‘มหปฺผลา มหานิสํสา’’ติ อุภยมฺเปตํ อตฺถโต เอกํ, พฺยญฺชนเมว นานนฺติ อาห ‘‘มหปฺผลา’’ติอาทิ. ‘‘ปญฺจิเม คหปตโย อานิสํสา’’ติอาทีสุ (อุทา. ๗๖) อานิสํส-สทฺโท ผลปริยาโยปิ โหติ[Pg.27]. มหโต โลกุตฺตรสฺส สุขสฺส ปจฺจยา โหนฺตีติ มหานิสํสา. อมโตคธาติ อมตพฺภนฺตรา อมตํ อนุปฺปวิฏฺฐา นิพฺพานทิฏฺฐตฺตา, ตโต ปรํ น คจฺฉนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อมตปริโยสานา’’ติ. อมตํ ปริโยสานํ อวสานํ เอตาสนฺติ อมตปริโยสานา. มรณสญฺญาติ มรณานุปสฺสนาญาเณน สญฺญา. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญาติ อาหารํ คมนาทิวเสน ปฏิกูลโต ปริคฺคณฺหนฺตสฺส อุปฺปนฺนสญฺญา. อุกฺกณฺฐิตสฺสาติ นิพฺพินฺทนฺตสฺส กตฺถจิปิ อสชฺชนฺตสฺส. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๖๑-๖๕. ในบทที่ ๑ ของหมวดที่ ๒ คำว่า "มหัปผลา มหานิสังสา" ทั้งสองนี้มีความหมายเป็นอันเดียวกันโดยอรรถ ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น จึงกล่าวว่า "มีผลมาก" เป็นต้น. ในประโยคว่า "ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการเหล่านี้" เป็นต้น (อุ. ๗๖) คำว่า "อานิสงส์" ก็เป็นไวพจน์ของผล. สิ่งเหล่านั้นเป็นปัจจัยแห่งสุขอันเป็นโลกุตตระอันยิ่งใหญ่ จึงเรียกว่า "มีอานิสงส์มาก". คำว่า "อมโตคธา" หมายถึง มีอมตะในภายใน เข้าถึงอมตะแล้ว เพราะความเป็นผู้เห็นพระนิพพาน ย่อมไม่ไปจากที่นั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีอมตะเป็นที่สุด". อมตะเป็นที่สุด เป็นอวสานของสิ่งเหล่านั้น จึงเรียกว่า "มีอมตะเป็นที่สุด". คำว่า "มรณสัญญา" หมายถึง สัญญาที่เกิดจากญาณอันพิจารณาความตาย. คำว่า "อาหาเรปฏิกูลสัญญา" หมายถึง สัญญาที่เกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณาอาหารโดยความเป็นของปฏิกูลด้วยอาการไปเป็นต้น. คำว่า "อุกกัณฐิตะ" หมายถึง ผู้เบื่อหน่าย ไม่ติดข้องในที่ใดๆ. บทที่ ๒ เป็นต้นมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว.

สญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสัญญาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๖-๑๐. สาชีวสุตฺตาทิวณฺณนา

๖-๑๐. อรรถกถาสาชีวสูตรเป็นต้น.

๖๖-๗๐. ฉฏฺเฐ สห อาชีวนฺติ เอตฺถาติ สาชีโว, ปญฺหสฺส ปุจฺฉนํ วิสฺสชฺชนญฺจ. เตนาห ‘‘สาชีโวติ ปญฺหปุจฺฉนญฺเจว ปญฺหวิสฺสชฺชนญฺจา’’ติอาทิ. อภิสงฺขตนฺติ จิตํ. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

ในสูตรที่ ๖ การอยู่ร่วมกันในที่นี้ ชื่อว่า สาชีวะ คือการถามปัญหาและการแก้ปัญหา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "สาชีโว คือ การถามปัญหาและการแก้ปัญหา" เป็นต้น คำว่า อภิสังขตัง คือ ที่สั่งสมไว้ บทที่ ๗ เป็นต้น มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว.

สาชีวสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสาชีวสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

สญฺญาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสัญญาวัคค์ จบแล้ว.

(๘) ๓. โยธาชีววคฺโค

(๘) ๓. โยธาชีววรรค

๑-๒. ปฐมเจโตวิมุตฺติผลสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๒. อรรถกถาปฐมเจโตวิมุตติผลสูตรเป็นต้น

๗๑-๗๒. ตติยสฺส ปฐเม อวิชฺชาปลิฆนฺติ เอตฺถ อวิชฺชาติ วฏฺฏมูลิกา อวิชฺชา, อยํ ปจุรชเนหิ อุกฺขิปิตุํ อสกฺกุเณยฺยภาวโต ทุกฺขิปนฏฺเฐน นิพฺพานทฺวารปฺปเวสวิพนฺธเนน จ ‘‘ปลิโฆ วิยาติ ปลิโฆ’’ติ วุจฺจติ. เตเนส ตสฺสา อุกฺขิตฺตตฺตา ‘‘อุกฺขิตฺตปลิโฆ’’ติ วุตฺโต. ปุนพฺภวสฺส กรณสีโล, ปุนพฺภวํ วา ผลํ อรหตีติ โปโนภวิกา, ปุนพฺภวทายิกาติ อตฺโถ. ชาติสํสาโรติ ชายนวเสน เจว สํสรณวเสน จ เอวํลทฺธนามานํ ปุนพฺภวกฺขนฺธานํ ปจฺจโย กมฺมาภิสงฺขาโร. ชาติสํสาโรติ หิ ผลูปจาเรน การณํ วุตฺตํ. ตญฺหิ ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติการณวเสน ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตตฺตา ‘‘ปริขา’’ติ วุจฺจติ สนฺตานสฺส [Pg.28] ปริกฺขิปนโต. เตเนส ตสฺส สํกิณฺณตฺตา วิกิณฺณตฺตา สพฺพโส ขิตฺตตฺตา วินาสิตตฺตา ‘‘สํกิณฺณปริโข’’ติ วุตฺโต.

ในปฐมสูตรแห่งตติยวรรคที่ ๗๑-๗๒ คำว่า อวิชชาปลิฆะ ในบทนี้ อวิชชา คือ อวิชชาอันเป็นรากเหง้าของวัฏฏะ อวิชชานี้ชนส่วนมากไม่สามารถยกขึ้นได้ เพราะโดยอรรถว่ายกขึ้นได้ยาก และโดยความเป็นเครื่องขัดขวางการเข้าสู่ประตูพระนิพพาน จึงเรียกว่า "ปลิฆะ" เหมือนลิ่มสลัก เพราะเหตุนั้น อวิชชานั้นถูกยกขึ้นแล้ว จึงเรียกว่า "อุกขิตตปลิโฆ". คำว่า โปโนพภวิกา คือ มีปกติทำภพใหม่ หรือควรแก่ผลคือภพใหม่ หมายถึง ให้ภพใหม่. คำว่า ชาติสังสาระ คือ กรรมอภิสังขารเป็นปัจจัยแก่ขันธ์อันเป็นภพใหม่ที่ได้ชื่ออย่างนี้โดยความเป็นชาติและการท่องเที่ยวไป. ก็คำว่า ชาติสังสาระ นี้ ตรัสเรียกเหตุโดยอุปจาระแห่งผล. ก็สังสารวัฏนั้นตั้งอยู่โดยการห้อมล้อมด้วยเหตุแห่งการเกิดขึ้นซ้ำๆ จึงเรียกว่า "ปริขา (คู)" เพราะห้อมล้อมสันดาน. เพราะเหตุนั้น สังสารวัฏนั้นถูกถมเต็มแล้ว ถูกทำให้กระจัดกระจายแล้ว ถูกทอดทิ้งแล้วโดยประการทั้งปวง ถูกกำจัดแล้ว จึงเรียกว่า "สังกิณณปริโข".

ตณฺหาสงฺขาตนฺติ เอตฺถ ตณฺหาติ วฏฺฏมูลิกา ตณฺหา. อยญฺหิ คมฺภีรานุคตฏฺเฐน ‘‘เอสิกา’’ติ วุจฺจติ. ลุญฺจิตฺวา อุทฺธริตฺวา. โอรมฺภาคิยานีติ โอรมฺภาคชนกานิ กามภเว อุปปตฺติปจฺจยานิ กามราคสํโยชนาทีนิ. เอตานิ หิ กวาฏํ วิย นครทฺวารํ จิตฺตํ ปิทหิตฺวา ฐิตตฺตา ‘‘อคฺคฬา’’ติ วุจฺจนฺติ. เตเนส เตสํ นิคฺคตตฺตา ภินฺนตฺตา ‘‘นิรคฺคโฬ’’ติ วุตฺโตติ. อคฺคมคฺเคน ปนฺโน อปจิโต มานทฺธโช เอตสฺสาติ ปนฺนทฺธโช. ปนฺนภาโรติ ขนฺธภารกิเลสภารอภิสงฺขารภารา โอโรปิตา อสฺสาติ ปนฺนภาโร. วิสํยุตฺโตติ จตูหิ โยเคหิ สพฺพกิเลเสหิ จ วิสํยุตฺโต. อสฺมิมาโนติ รูเป อสฺมีติ มาโน, เวทนาย, สญฺญาย, สงฺขาเรสุ, วิญฺญาเณ อสฺมิมาโน. เอตฺถ หิ ปญฺจปิ ขนฺเธ อวิเสสโต ‘‘อสฺมี’’ติ คเหตฺวา ปวตฺตมาโน อสฺมิมาโนติ อธิปฺเปโต.

ในบทว่า ตัณหาสังขาตํ (อันตัณหาขุดแล้ว) นี้ ตัณหา คือ ตัณหาที่เป็นรากเหง้าของวัฏฏะ ตัณหานี้เรียกว่า “เอสิกา” (เสาเขื่อน) เพราะเป็นสิ่งที่หยั่งลงลึก ถอนขึ้นแล้ว คำว่า โอรัมภาคิยานิ (สังโยชน์เบื้องต่ำ) คือ สังโยชน์เบื้องต่ำมีกามราคสังโยชน์เป็นต้น อันเป็นปัจจัยแห่งการอุบัติในกามภพ สังโยชน์เหล่านี้เรียกว่า “อัคคฬา” (ลิ่มขวาง) เพราะตั้งอยู่ปิดกั้นจิตเหมือนบานประตูเมือง เพราะเหตุนั้น สังโยชน์เหล่านั้นถูกกำจัดแล้ว ถูกทำลายแล้ว จึงเรียกว่า “นิรัคคโฬ” (ผู้ไม่มีลิ่มขวาง) คำว่า ปันนัทธโช (ผู้มีธงคือมานะอันลดลงแล้ว) คือ ผู้มีธงคือมานะอันลดลงแล้วด้วยอริยมรรค คำว่า ปันนภาโร (ผู้มีภาระอันปลงลงแล้ว) คือ ผู้มีภาระคือขันธ์ ภาระคือกิเลส ภาระคืออภิสังขารอันปลงลงแล้ว คำว่า วิสังยุตโต (ผู้พ้นแล้ว) คือ ผู้พ้นแล้วจากโยคะ ๔ และกิเลสทั้งปวง คำว่า อัสมิมาโน (มานะว่าเรามีอยู่) คือ มานะว่า “เรามีอยู่” ในรูป, ในเวทนา, ในสัญญา, ในสังขาร, ในวิญญาณ ในที่นี้ มานะที่เกิดขึ้นโดยยึดถือขันธ์ทั้ง ๕ โดยไม่แยกแยะว่า “เรามีอยู่” นั่นแหละคือ อัสมิมานะที่ประสงค์.

นครทฺวารสฺส ปริสฺสยปฏิพาหนตฺถญฺเจว โสธนตฺถญฺจ อุโภสุ ปสฺเสสุ เอสิกาถมฺเภ นิขณิตฺวา ฐเปตีติ อาห ‘‘นครทฺวาเร อุสฺสาปิเต เอสิกาถมฺเภ’’ติ. ปาการวิทฺธํสเนเนว ปริขาภูมิสมกรณํ โหตีติ อาห ‘‘ปาการํ ภินฺทิตฺวา ปริขํ วิกิริตฺวา’’ติ. ‘‘เอว’’นฺติอาทิ อุปมาสํสนฺทนํ. สนฺโต สํวิชฺชมาโน กาโย ธมฺมสมูโหติ สกฺกาโย, อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ. ทฺวตฺตึสกมฺมการณา ทุกฺขกฺขนฺเธ อาคตทุกฺขานิ. อกฺขิโรคสีสโรคาทโย. อฏฺฐนวุติ โรคา, ราชภยาทีนิ ปญฺจวีสติมหาภยานิ. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

เพื่อป้องกันอันตรายและเพื่อชำระประตูเมือง จึงปักเสาเขื่อนไว้ทั้งสองข้าง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เสาเขื่อนที่ปักไว้ที่ประตูเมือง” การทำคูให้ราบเรียบเสมอกับพื้นดินย่อมมีได้ด้วยการทำลายกำแพง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทำลายกำแพงแล้วถมคู” บทว่า “เอวํ” (อย่างนี้) เป็นต้น เป็นการเปรียบเทียบ คำว่า สันตกาย (กายที่มีอยู่) คือ กายที่มีอยู่จริง เป็นกองแห่งธรรม คือ อุปาทานขันธ์ ๕ ทุกข์ที่มาในทุกขขันธ์อันเกิดจากการลงทัณฑ์ ๓๒ ประการ โรคตา โรคศีรษะ เป็นต้น โรค ๙๘ อย่าง, มหาภัย ๒๕ อย่างมีภัยจากพระราชาเป็นต้น บทที่ ๒ มีความหมายตื้นอยู่แล้ว.

ปฐมเจโตวิมุตฺติผลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยปฐมเจโตวิมุตติผลสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๓-๔. ปฐมธมฺมวิหารีสุตฺตาทิวณฺณนา

๓-๔. อรรถกถาว่าด้วยปฐมธัมมวิหารีสูตรเป็นต้น

๗๓-๗๔. ตติเย นิยกชฺฌตฺเตติ อตฺตโน สนฺตาเน. เมตฺตาย อุปสํหรณวเสน หิตํ เอสนฺเตน. กรุณาย วเสน อนุกมฺปมาเนน. ปริคฺคเหตฺวาติ ปริโต คเหตฺวา, ผริตฺวาติ อตฺโถ. ปริจฺจาติ ปริโต กตฺวา, สมนฺตโต ผริตฺวา อิจฺเจว อตฺโถ. ‘‘ปฏิจฺจา’’ติปิ [Pg.29] ปาโฐ. มา ปมชฺชิตฺถาติ ‘‘ฌายถา’’ติ วุตฺตสมถวิปสฺสนานํ อนนุยุญฺชเนน อญฺเญน วา เกนจิ ปมาทการเณน มา ปมาทํ อาปชฺชิตฺถ. นิยฺยานิกสาสเน อกตฺตพฺพกรณํ วิย กตฺตพฺพากรณมฺปิ ปมาโทติ. วิปตฺติกาเลติ สตฺตอสปฺปายาทิวิปตฺติยุตฺเต กาเล. สพฺเพปิ สาสเน คุณา อิเธว สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ อาห ‘‘ฌายถ มา ปมาทตฺถ…เป… อนุสาสนี’’ติ. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

ในตติยสูตรที่ ๗๓-๗๔ คำว่า นิยกัชฌัตเต (ในภายในของตน) คือ ในสันดานของตน แสวงหาประโยชน์ด้วยการน้อมนำเมตตาเข้าไป สงเคราะห์ด้วยกรุณา คำว่า ปริคคเหตฺวา (แผ่ไปทั่ว) คือ ถือเอาโดยรอบ หมายถึง แผ่ไปทั่ว คำว่า ปริจฺจ (แผ่ไปทั่ว) คือ กระทำโดยรอบ หมายถึง แผ่ไปทั่วโดยรอบนั่นเอง มีบทว่า “ปฏิจฺจ” (อาศัย) เป็นอีกบทหนึ่ง คำว่า มา ปมชฺชิตฺถ (อย่าประมาท) คือ อย่าถึงความประมาทด้วยการไม่ประกอบสมถะและวิปัสสนาที่กล่าวไว้ว่า “จงเพ่งพินิจ” หรือด้วยเหตุแห่งความประมาทอย่างอื่น การไม่ทำสิ่งที่ควรทำก็เป็นความประมาท เหมือนการทำสิ่งที่ไม่ควรทำในพระศาสนาที่นำสัตว์ออกจากทุกข์ คำว่า วิปัตติกาล (กาลแห่งความวิบัติ) คือ ในกาลที่ประกอบด้วยความวิบัติมีอสัปปายะ ๗ เป็นต้น คุณทั้งปวงในพระศาสนาย่อมสงเคราะห์เข้าในที่นี้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “จงเพ่งพินิจ อย่าประมาท...เป็นต้น...เป็นคำสั่งสอน” ในจตุตถสูตร ไม่มีอะไรจะกล่าว.

ปฐมธมฺมวิหารีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยปฐมธัมมวิหารีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๕. ปฐมโยธาชีวสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาว่าด้วยปฐมโยธาชีวสูตร

๗๕. ปญฺจเม ยุชฺฌนํ โยโธ, โส อาชีโว เอเตสนฺติ โยธาชีวา. เตนาห ‘‘ยุทฺธูปชีวิโน’’ติ. สนฺถมฺภิตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกตีติ พทฺโธ ธิติสมฺปนฺโน ฐาตุํ น สกฺโกติ. สมาคเตติ สมฺปตฺเต. พฺยาปชฺชตีติ วิการมาปชฺชติ. เตนาห ‘‘ปกติภาวํ ชหตี’’ติ.

๗๕. ในปัญจมสูตร การรบคือ โยธะ, การรบนั้นเป็นอาชีวะของชนเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า โยธาชีวะ (ผู้มีอาชีวะด้วยการรบ) เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ผู้มีชีวิตอยู่ด้วยการรบ” คำว่า พัทโธ (ถูกผูกมัด) คือ ผู้มีความมั่นคงไม่สามารถยืนหยัดอยู่ได้ คำว่า สมาคเต (มาถึงแล้ว) คือ ถึงแล้ว คำว่า พยาปัชชติ (ย่อมแปรปรวน) คือ ย่อมถึงความวิปริต เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ย่อมละสภาพปกติ”.

รชคฺคสฺมินฺติ ปจฺจตฺเต ภุมฺมวจนนฺติ อาห ‘‘กึ ตสฺส ปุคฺคลสฺส รชคฺคํ นามา’’ติ. วินิพฺเพเฐตฺวาติ คหิตคฺคหณํ วิสฺสชฺชาเปตฺวา. โมเจตฺวาติ สรีรโต อปเนตฺวา.

คำว่า รชัคคสฺมึ (ในยอดธุลี) เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งปัจจัตตวิภัตติ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ยอดธุลีของบุคคลนั้นชื่ออะไร” คำว่า วินิพฺเพเฐตฺวา (แก้แล้ว) คือ ให้สละสิ่งที่ยึดถือไว้ คำว่า โมเจตฺวา (ปลดเปลื้องแล้ว) คือ ปลดเปลื้องออกจากร่างกาย.

ปฐมโยธาชีวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยปฐมโยธาชีวสูตร จบแล้ว.

๖. ทุติยโยธาชีวสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาว่าด้วยทุติยโยธาชีวสูตร

๗๖. ฉฏฺเฐ จมฺมนฺติ อิมินา จมฺมมยํ จมฺมมิติ สิพฺพิตํ, อญฺญํ วา เกฏกผลกาทึ สงฺคณฺหาติ. ธนุกลาปํ สนฺนยฺหิตฺวาติ ธนุญฺเจว ตูณิรญฺจ สนฺนยฺหิตฺวา สชฺเชตฺวา. ธนุทณฺฑสฺส ชิยายตฺตภาวกรณาทิปิ หิ ธนุโน สนฺนยฺหนํ. เตเนวาห ‘‘ธนุญฺจ สรกลาปญฺจ สนฺนยฺหิตฺวา’’ติ. ยุทฺธสนฺนิเวเสน ฐิตนฺติ ทฺวินฺนํ เสนานํ พฺยูหนสํวิธานนเยน กโต โย สนฺนิเวโส, ตสฺส วเสน ฐิตํ, เสนาพฺยูหสํวิธานวเสน สนฺนิวิฏฺฐนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุสฺสาหญฺจ วายามญฺจ กโรตีติ ยุชฺฌนวเสน อุสฺสาหํ วายามญฺจ กโรติ. ปริยาปาเทนฺตีติ มรณปริยนฺติกํ อปรํ ปาเปนฺติ. เตนาห ‘‘ปริยาปาทยนฺตี’’ติ, ชีวิตํ ปริยาปาทยนฺติ มรณํ ปฏิปชฺชาเปนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

๗๖. ในฉัฏฐสูตร คำว่า จมฺมํ (หนัง) นี้ หมายถึง หนังที่ทำด้วยหนังที่เย็บแล้ว หรือโล่และแผ่นไม้เป็นต้นอย่างอื่น คำว่า ธนุกลาปํ สันนยฺหิตฺวา (เตรียมคันธนูและลูกธนู) คือ เตรียมคันธนูและลูกธนู การทำให้คันธนูมีสายธนูผูกติดอยู่ก็เป็นการเตรียมคันธนู เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เตรียมคันธนูและลูกธนู” คำว่า ยุทธสันนิเวเสน ฐิตํ (ตั้งอยู่ในที่ตั้งทัพ) คือ ตั้งอยู่โดยที่ตั้งทัพที่จัดทำขึ้นด้วยการจัดทัพของกองทัพทั้งสอง หมายถึง ตั้งอยู่โดยการจัดทัพ คำว่า อุสฺสาหญฺจ วายามญฺจ กโรติ (ย่อมทำความอุตสาหะและความพยายาม) คือ ย่อมทำความอุตสาหะและความพยายามด้วยการรบ คำว่า ปริยาปาเทนฺติ (ย่อมให้ถึงที่สุด) คือ ย่อมให้ถึงที่สุดแห่งความตาย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ปริยาปาทยนฺติ” (ย่อมให้ถึงที่สุด) หมายถึง ย่อมให้ชีวิตถึงที่สุด คือ ย่อมให้ถึงความตาย.

อรกฺขิเตเนว [Pg.30] กาเยนาติอาทีสุ หตฺถปาเท กีฬาเปนฺโต คีวํ วิปริวตฺเตนฺโต กายํ น รกฺขติ นาม. นานปฺปการํ ทุฏฺฐุลฺลํ กโรนฺโต วาจํ น รกฺขติ นาม. กามวิตกฺกาทโย วิตกฺเกนฺโต จิตฺตํ น รกฺขติ นาม. อนุปฏฺฐิตาย สติยาติ กายคตาย สติยา อนุปฏฺฐิตาย. ราเคน อนุคโตติ ราเคน อนุปหโต. ราคปเรโตติ วา ราเคน ผุฏฺโฐ ผุฏฺฐวิเสน วิย สปฺเปน.

ในบทว่า อารกฺขิเตเนว กาเยน (ด้วยกายที่ไม่ได้รักษา) เป็นต้น ชื่อว่าไม่รักษากาย คือ การเล่นมือเล่นเท้า การบิดคอ ชื่อว่าไม่รักษาวาจา คือ การทำวาจาหยาบคายต่างๆ ชื่อว่าไม่รักษาจิต คือ การตรึกกามวิตกเป็นต้น คำว่า อนุปฏฺฐิตาย สติยา (ด้วยสติที่ไม่ได้ตั้งมั่น) คือ ด้วยสติที่ไม่ได้ตั้งมั่นในกายคตาสติ คำว่า ราเคน อนุคโต (อันราคะติดตาม) คือ อันราคะไม่กระทบ หรือคำว่า ราคปเรโต (อันราคะครอบงำ) คือ อันราคะถูกต้องแล้ว เหมือนงูถูกพิษ.

อนุทหนฏฺเฐนาติ อนุปายปฺปฏิปตฺติยา. สมฺปติ อายติญฺจ มหาภิตาปฏฺเฐน. อนวตฺถิตสภาวตาย อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานฏฺเฐน. มุหุตฺตรมณียตาย ตาวกาลิกฏฺเฐน. พฺยตฺเตหิ อภิภวนียตาย สพฺพงฺคปจฺจงฺคปลิภญฺชนฏฺเฐน. เฉทนเภทนาทิอธิกรณภาเวน อุคฺฆฏฺฏนสทิสตาย อธิกุฏฺฏนฏฺเฐน. อวเณ วณํ อุปฺปาเทตฺวา อนฺโต อนุปวิสนสภาวตาย วินิวิชฺฌนฏฺเฐน. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิก อนตฺถนิมิตฺตตาย สาสงฺกสปฺปฏิภยฏฺเฐน.

คำว่า อนุทหนฏฺเฐน (โดยความเป็นเครื่องเผาผลาญ) คือ ด้วยการปฏิบัติที่ไม่ถูกวิธี โดยความเป็นเครื่องยังความเร่าร้อนอย่างมากให้เกิดทั้งในปัจจุบันและอนาคต โดยความเป็นของปรากฏชั่วคราว เพราะมีสภาพไม่ตั้งมั่น โดยความเป็นของชั่วคราว เพราะเป็นที่รื่นรมย์ชั่วขณะ โดยความเป็นเครื่องทำลายอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง เพราะเป็นสิ่งที่ผู้ฉลาดพึงครอบงำ โดยความเป็นเครื่องทุบตีอย่างแรง เพราะเป็นเหตุแห่งการตัด การทำลายเป็นต้น เหมือนการกระทบกระทั้น โดยความเป็นเครื่องแทงทะลุ เพราะมีสภาพเข้าไปข้างในโดยการทำให้เกิดแผลในที่ที่ไม่มีแผล โดยความเป็นของน่าสงสัยและน่าสะพรึงกลัว เพราะเป็นนิมิตแห่งอนัตถะทั้งในปัจจุบันและสัมปรายภพ.

ทุติยโยธาชีวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยทุติยโยธาชีวสูตร จบแล้ว.

๗-๘. ปฐมอนาคตภยสุตฺตาทิวณฺณนา

๗-๘. อรรถกถาปฐมอนาคตภยสูตรเป็นต้น

๗๗-๗๘. สตฺตเม วิเสสสฺส ปตฺติยา วิเสสสฺส ปาปุณนตฺถํ. วีริยนฺติ ปธานวีริยํ. ตํ ปน จงฺกมนวเสน กรเณ ‘‘กายิก’’นฺติปิ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ อาห – ‘‘ทุวิธมฺปี’’ติ. สตฺถกวาตาติ สนฺธิพนฺธนานิ กตฺตริยา ฉินฺทนฺตา วิย ปวตฺตวาตา. เตนาห – ‘‘สตฺถํ วิยา’’ติอาทิ. กตกมฺเมหีติ กตโจรกมฺเมหิ. เต กิร กตกมฺมา ยํ เนสํ เทวตํ อายาจิตฺวา กมฺมํ นิปฺผนฺนํ, ตสฺส อุปการตฺถาย มนุสฺเส มาเรตฺวา คลโลหิตานิ คณฺหนฺติ. เต ‘‘อญฺเญสุ มนุสฺเสสุ มาริยมาเนสุ โกลาหลํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ปพฺพชิตํ ปริเยสนฺโต นาม นตฺถี’’ติ มญฺญมานา ภิกฺขู คเหตฺวา มาเรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อกตกมฺเมหีติ อฏวิโต คามํ อาคมนกาเล กมฺมนิปฺผตฺตตฺถํ ปุเรตรํ พลิกมฺมํ กาตุกาเมหิ. เตเนวาห – ‘‘โจริกํ กตฺวา นิกฺขนฺตา กตกมฺมา นามา’’ติอาทิ. อฏฺฐเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

๗๗-๗๘. ในสูตรที่ 7 เพื่อการบรรลุคุณวิเศษ เพื่อการเข้าถึงคุณวิเศษ คำว่า วิริยะ ได้แก่ ปธานวิริยะ ก็วิริยะนั้น เมื่อกระทำด้วยอำนาจการเดินจงกรม ย่อมได้ชื่อว่า ‘กายิกะ’ (ทางกาย) ด้วย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ทั้งสองอย่าง’ คำว่า ลมคมมีด ได้แก่ ลมที่พัดไปราวกับตัดข้อต่อด้วยกรรไกร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ราวกับคมมีด’ เป็นต้น คำว่า ผู้กระทำกรรมแล้ว ได้แก่ ผู้กระทำการโจรกรรมแล้ว ได้ยินว่า พวกโจรเหล่านั้น เมื่อกรรมที่ตนอ้อนวอนเทวดาไว้สำเร็จผล ย่อมฆ่ามนุษย์แล้วเอาเลือดที่ลำคอ เพื่อประโยชน์แก่การอุปการะเทวดานั้น พวกโจรเหล่านั้นสำคัญว่า ‘เมื่อมนุษย์คนอื่นถูกฆ่า จักเกิดความโกลาหลขึ้น แต่ผู้แสวงหาบรรพชิตไม่มี’ จึงจับภิกษุแล้วฆ่า คำนี้ตรัสหมายถึงเรื่องนั้น คำว่า ผู้ยังไม่กระทำกรรม ได้แก่ ผู้ที่ต้องการจะทำพลีกรรมก่อน เพื่อความสำเร็จแห่งกรรม ในเวลาที่มาจากป่าเข้าสู่หมู่บ้าน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ผู้ที่กระทำการโจรกรรมแล้วออกมา ชื่อว่าผู้กระทำกรรมแล้ว’ เป็นต้น ในสูตรที่ 8 ไม่มีข้อความที่จะกล่าว

ปฐมอนาคตภยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปฐมอนาคตภยสูตรเป็นต้น จบแล้ว

๙. ตติยอนาคตภยสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาตติยอนาคตภยสูตร

๗๙. นวเม [Pg.31] ปาฬิคมฺภีราติ (สํ. นิ. ฏี. ๒.๒.๒๒๙) ปาฬิวเสน คมฺภีรา อคาธา ทุกฺโขคาหา สลฺลสุตฺตสทิสา. สลฺลสุตฺตญฺหิ (สุ. นิ. ๕๗๙) ‘‘อนิมิตฺตมนญฺญาต’’นฺติอาทินา ปาฬิวเสน คมฺภีรํ, น อตฺถคมฺภีรํ. ตถา หิ ตตฺถ ตา ตา คาถา ทุวิญฺเญยฺยรูปา ติฏฺฐนฺติ. ทุวิญฺเญยฺยญฺหิ ญาเณน ทุกฺโขคาหนฺติ กตฺวา ‘‘คมฺภีร’’นฺติ วุจฺจติ. ปุพฺพาปรํเปตฺถ กาสญฺจิ คาถานํ ทุวิญฺเญยฺยตาย ทุกฺโขคาหเมว, ตสฺมา ปาฬิวเสน คมฺภีรํ. อตฺถคมฺภีราติ อตฺถวเสน คมฺภีรา มหาเวทลฺลสุตฺตสทิสา, มหาเวทลฺลสุตฺตสฺส (ม. นิ. ๑.๔๔๙ อาทโย) อตฺถวเสน คมฺภีรตา ปากฏาเยว. โลกํ อุตฺตรตีติ โลกุตฺตโร, โส อตฺถภูโต เอเตสํ อตฺถีติ โลกุตฺตรา. เตนาห – ‘‘โลกุตฺตรธมฺมทีปกา’’ติ. สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตาติ สตฺตสุญฺญธมฺมปฺปกาสกา. เตนาห ‘‘ขนฺธธาตุอายตนปจฺจยาการปฺปฏิสํยุตฺตา’’ติ. อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพนฺติ จ ลิงฺควจนวิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุคฺคเหตพฺเพ เจว วฬญฺเชตพฺเพ จา’’ติ. กวิโน กมฺมํ กวิตา. ยสฺส ปน ยํ กมฺมํ, ตํ เตน กตนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘กวิตาติ กวีหิ กตา’’ติ. กาเวยฺยนฺติ กพฺยํ, กพฺยนฺติ จ กวินา วุตฺตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. จิตฺตกฺขราติ จิตฺราการอกฺขรา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. สาสนโต พหิทฺธา ฐิตาติ น สาสนาวจรา. พาหิรกสาวเกหีติ ‘‘พุทฺธา’’ติ อปฺปญฺญาตานํ เยสํ เกสญฺจิ สาวเกหิ. สุสฺสูสิสฺสนฺตีติ อกฺขรจิตฺตตาย เจว สรสมฺปตฺติยา จ อตฺตมนา หุตฺวา สามเณรทหรภิกฺขุมาตุคามมหาคหปติกาทโย ‘‘เอส ธมฺมกถิโก’’ติ สนฺนิปติตฺวา โสตุกามา ภวิสฺสนฺติ.

๗๙. ในสูตรที่ 9 คำว่า มีพระบาลีลึกซึ้ง (สํ. ฏีกา 2.2.229) ได้แก่ ลึกซึ้งโดยพระบาลี หยั่งไม่ถึง เข้าถึงได้ยาก เหมือนสัลลสูตร จริงอยู่ สัลลสูตร (สุ. นิ. 579) มีพระบาลีลึกซึ้งโดยบทว่า ‘ไม่มีนิมิต ไม่รู้จัก’ เป็นต้น แต่ไม่ลึกซึ้งโดยอรรถ เพราะว่า คาถาเหล่านั้นในสูตรนั้น ปรากฏโดยมีรูปที่รู้ได้ยาก ก็สิ่งที่รู้ได้ยากด้วยญาณ เข้าถึงได้ยาก ย่อมชื่อว่า ‘ลึกซึ้ง’ แม้ความสัมพันธ์เบื้องต้นและเบื้องปลายในคาถาบางบทในสูตรนี้ ก็เข้าถึงได้ยากเพราะความที่รู้ได้ยาก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าลึกซึ้งโดยพระบาลี คำว่า มีอรรถลึกซึ้ง ได้แก่ ลึกซึ้งโดยอรรถ เหมือนมหาเวทัลลสูตร ความลึกซึ้งโดยอรรถของมหาเวทัลลสูตร (ม. นิ. 1.449 เป็นต้น) ย่อมปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว ชื่อว่า โลกุตตระ เพราะข้ามพ้นโลกไปได้ อรรถนั้นเป็นโลกุตตระ มีอยู่ในธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า โลกุตตระ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นเครื่องแสดงโลกุตตรธรรม’ คำว่า ประกอบด้วยสุญญตา ได้แก่ เป็นเครื่องประกาศธรรมคือความว่าง 7 ประการ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ประกอบด้วยขันธ์ ธาตุ อายตนะ และปัจจยาการ’ คำว่า พึงเรียน พึงท่องจำ ท่านกล่าวด้วยความสับเปลี่ยนแห่งลิงค์และวจนะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ทั้งพึงเรียนและพึงใช้สอย’ กรรมของกวี ชื่อว่า กวิตา ก็กรรมใดของใคร กรรมนั้นย่อมชื่อว่าอันผู้นั้นกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘กวิตา ได้แก่ อันกวีทั้งหลายกระทำแล้ว’ คำว่า กาเวยยะ ได้แก่ กาพย์ คำว่า กาพย์ ได้แก่ อันกวีกล่าวแล้ว นี้เป็นอรรถ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง’ คำว่า อักษรวิจิตร ได้แก่ อักษรที่มีลักษณะวิจิตร คำอื่นเป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง คำว่า ตั้งอยู่นอกพระศาสนา ได้แก่ ไม่ใช่เป็นไปในพระศาสนา คำว่า โดยสาวกภายนอก ได้แก่ โดยสาวกของใครๆ ที่ไม่รู้จักว่า ‘เป็นพระพุทธเจ้า’ คำว่า จักตั้งใจฟัง ได้แก่ สามเณร ภิกษุหนุ่ม มาตุคาม มหาคฤหบดี เป็นต้น จักยินดีด้วยความวิจิตรแห่งอักษรและด้วยความสมบูรณ์แห่งเสียง แล้วประชุมกันด้วยคิดว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นธรรมกถึก’ จักปรารถนาจะฟัง

ตติยอนาคตภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาตติยอนาคตภยสูตร จบแล้ว

๑๐. จตุตฺถอนาคตภยสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาจตุตถอนาคตภยสูตร

๘๐. ทสเม ปญฺจวิเธน สํสคฺเคนาติ ‘‘สวนสํสคฺโค, ทสฺสนสํสคฺโค, สมุลฺลาปสํสคฺโค, สมฺโภคสํสคฺโค, กายสํสคฺโค’’ติ เอวํ วุตฺเตน ปญฺจวิเธน สํสคฺเคน. สํสชฺชติ เอเตนาติ สํสคฺโค, ราโค. สวนเหตุโก, สวนวเสน วา ปวตฺโต สํสคฺโค สวนสํสคฺโค. เอส นโย [Pg.32] เสเสสุปิ. กายสํสคฺโค ปน กายปรามาโส. เตสุ ปเรหิ วา กถิยมานํ รูปาทิสมฺปตฺตึ อตฺตนา วา สิตลปิตคีตสทฺทํ สุณนฺตสฺส โสตวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค สวนสํสคฺโค นาม. วิสภาครูปํ โอโลเกนฺตสฺส ปน จกฺขุวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค ทสฺสนสํสคฺโค นาม. อญฺญมญฺญอาลาปสลฺลาปวเสน อุปฺปนฺนราโค สมุลฺลาปสํสคฺโค นาม. ภิกฺขุโน ภิกฺขุนิยา สนฺตกํ, ภิกฺขุนิยา ภิกฺขุสฺส สนฺตกํ คเหตฺวา ปริโภคกรณวเสน อุปฺปนฺนราโค สมฺโภคสํสคฺโค นาม. หตฺถคฺคาหาทิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค กายสํสคฺโค นาม.

๘๐. ในสูตรที่ 10 คำว่า ด้วยความคลุกคลี 5 อย่าง ได้แก่ ด้วยความคลุกคลี 5 อย่าง ตามที่กล่าวไว้ดังนี้ คือ ‘สวนสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการฟัง), ทัสสนสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการเห็น), สมุลลาปสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการพูดคุย), สัมโภคสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการบริโภค), กายสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยกาย)’ ชื่อว่า สังสัคคะ เพราะย่อมคลุกคลีด้วยสิ่งนี้ ได้แก่ ราคะ สังสัคคะที่เกิดจากเหตุแห่งการฟัง หรือสังสัคคะที่เป็นไปโดยการฟัง ชื่อว่า สวนสังสัคคะ นัยนี้พึงทราบในสังสัคคะที่เหลือด้วย ส่วนกายสังสัคคะ ได้แก่ การลูบคลำกาย ในสังสัคคะเหล่านั้น ราคะที่เกิดขึ้นโดยโสตวิญญาณวิถีของผู้ที่ฟังรูปสมบัติเป็นต้นที่ผู้อื่นกล่าว หรือฟังเสียงเพลงที่ไพเราะด้วยตนเอง ชื่อว่า สวนสังสัคคะ ส่วนราคะที่เกิดขึ้นโดยจักขุวิญญาณวิถีของผู้ที่มองดูรูปที่เป็นวิสภาค (ต่างเพศ) ชื่อว่า ทัสสนสังสัคคะ ราคะที่เกิดขึ้นโดยการพูดคุยกัน ชื่อว่า สมุลลาปสังสัคคะ ราคะที่เกิดขึ้นโดยการที่ภิกษุถือเอาของของภิกษุณี หรือภิกษุณีถือเอาของของภิกษุแล้วบริโภค ชื่อว่า สัมโภคสังสัคคะ ราคะที่เกิดขึ้นโดยการจับมือเป็นต้น ชื่อว่า กายสังสัคคะ

อเนกวิหิตนฺติ อนฺนสนฺนิธิปานสนฺนิธิวตฺถสนฺนิธิยานสนฺนิธิสยนสนฺนิธิคนฺธสนฺนิธิ- อามิสสนฺนิธิวเสน อเนกปฺปการํ. สนฺนิธิกตสฺสาติ เอเตน ‘‘สนฺนิธิการปริโภค’’นฺติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๐) เอตฺถ การ-สทฺทสฺส กมฺมตฺถตํ ทสฺเสติ. ยถา วา ‘‘อาจยํ คามิโน’’ติ วตฺตพฺเพ อนุนาสิกโลเปน ‘‘อาจยคามิโน’’ติ นิทฺเทโส กโต, เอวํ ‘‘สนฺนิธิการํ ปริโภค’’นฺติ วตฺตพฺเพ อนุนาสิกโลเปน ‘‘สนฺนิธิการปริโภค’’นฺติ วุตฺตํ, สนฺนิธึ กตฺวา ปริโภคนฺติ อตฺโถ.

คำว่า มีหลายอย่าง ได้แก่ มีหลายประการ ด้วยอำนาจการสะสมอาหาร การสะสมน้ำ การสะสมผ้า การสะสมยาน การสะสมที่นอน การสะสมของหอม และการสะสมอามิส ด้วยบทว่า ‘ของที่สะสมไว้’ นี้ ย่อมแสดงความเป็นกรรมของศัพท์ว่า ‘การะ’ ในบทว่า ‘สันนิธิการปริโภค’ (การบริโภคของที่สะสมไว้) (ธ. ส. ติกมาติกา 10) หรือเหมือนคำที่ควรจะกล่าวว่า ‘อาจยัง คามิโน’ แต่มีการลบพยัญชนะนาสิก จึงแสดงไว้เป็น ‘อาจยคามิโน’ ฉันใด ในคำที่ควรจะกล่าวว่า ‘สันนิธิการัง ปริโภคัง’ ก็มีการลบพยัญชนะนาสิก จึงกล่าวเป็น ‘สันนิธิการปริโภค’ ฉันนั้น มีอรรถว่า บริโภคโดยการสะสมไว้

‘‘สนฺนิธิกตสฺส ปริโภค’’นฺติ เอตฺถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๒) ปน ทุวิธา กถา วินยวเสน สลฺเลขวเสน จ. วินยวเสน ตาว ยํ กิญฺจิ อนฺนํ อชฺช ปฏิคฺคหิตํ อปรชฺชุ สนฺนิธิการํ โหติ, ตสฺส ปริโภเค ปาจิตฺติยํ. อตฺตนา ลทฺธํ ปน สามเณรานํ ทตฺวา เตหิ ลทฺธํ วา ปาเปตฺวา ทุติยทิวเส ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ, สลฺเลโข ปน น โหติ. ปานสนฺนิธิมฺหิปิ เอเสว นโย. วตฺถสนฺนิธิมฺหิ อนธิฏฺฐิตาวิกปฺปิตํ สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ. อยํ นิปฺปริยายกถา. ปริยายโต ปน ติจีวรสนฺตุฏฺเฐน ภวิตพฺพํ, จตุตฺถํ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ทาตพฺพํ. สเจ ยสฺส กสฺสจิ ทาตุํ น สกฺโกติ, ยสฺส ปน ทาตุกาโม โหติ, โส อุทฺเทสตฺถาย วา ปริปุจฺฉตฺถาย วา คโต, อาคตมตฺเต ทาตพฺพํ, อทาตุํ น วฏฺฏติ. จีวเร ปน อปฺปโหนฺเต, สติยา วา ปจฺจาสาย อนุญฺญาตกาลํ ฐเปตุํ วฏฺฏติ. สูจิสุตฺตจีวรการกานํ อลาเภ ตโตปิ วินยกมฺมํ กตฺวา ฐเปตุํ วฏฺฏติ ‘‘อิมสฺมึ ชิณฺเณ ปุน อีทิสํ กุโต ลภิสฺสามี’’ติ ปน ฐเปตุํ น วฏฺฏติ, สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ.

ในบทว่า ‘การบริโภคของที่สะสมไว้’ (ที. นิ. อรรถ. 1.12) นี้ มีเรื่องที่ควรกล่าว 2 อย่าง คือ โดยวินัยและโดยสัลเลขะ โดยวินัยก่อน อาหารใดที่รับมาในวันนี้ ย่อมเป็นการสะสมไว้ในวันรุ่งขึ้น การบริโภคอาหารนั้นเป็นอาบัติปาจิตตีย์ ส่วนของที่ตนได้มานั้น ให้แก่สามเณรแล้ว หรือให้สามเณรเหล่านั้นได้มา แล้วบริโภคในวันที่สอง ย่อมควร แต่ไม่เป็นสัลเลขะ แม้ในการสะสมน้ำดื่มก็มีนัยนี้เหมือนกัน ในการสะสมผ้า ผ้าที่ยังไม่ได้อธิษฐานและยังไม่ได้วิกัป ย่อมเป็นการสะสมไว้ และย่อมทำลายสัลเลขะ นี้เป็นคำกล่าวโดยตรง (นิปปริยายกถา) ส่วนโดยอ้อม (ปริยายกถา) พึงเป็นผู้สันโดษด้วยไตรจีวร เมื่อได้จีวรผืนที่ 4 มา พึงให้แก่ผู้อื่น ถ้าไม่สามารถให้แก่ใครได้ แต่ผู้ที่ตนต้องการจะให้ไปเพื่อการเรียน (อุทเทส) หรือเพื่อการสอบถาม (ปริปุจฉา) เมื่อเขากลับมาแล้ว พึงให้ทันที ไม่ควรไม่ให้ ส่วนเมื่อจีวรไม่พอ หรือมีความหวังอยู่ ย่อมควรเก็บไว้ตามเวลาที่ทรงอนุญาต เมื่อไม่ได้เข็ม ด้าย และผู้ทำจีวร แม้ในกรณีนั้น ก็ควรเก็บไว้โดยทำวินัยกรรม แต่ไม่ควรเก็บไว้โดยคิดว่า ‘เมื่อผืนนี้เก่าแล้ว จักได้เช่นนี้มาจากไหนอีก’ ย่อมเป็นการสะสมไว้ และย่อมทำลายสัลเลขะ

ยานสนฺนิธิมฺหิ [Pg.33] ยานํ นาม วยฺหํ รโถ สกฏํ สนฺทมานิกา ปาฏงฺกีติ. น ปเนตํ ปพฺพชิตสฺส ยานํ, อุปาหนํ ปน ยานํ. เอกภิกฺขุสฺส หิ เอโก อรญฺญวาสตฺถาย, เอโก โธตปาทกตฺถายาติ อุกฺกํสโต ทฺเว อุปาหนสงฺฆาฏกา วฏฺฏนฺติ, ตติยํ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ทาตพฺโพ. ‘‘อิมสฺมึ ชิณฺเณ อญฺญํ กุโต ลภิสฺสามี’’ติ ฐเปตุํ น วฏฺฏติ, สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ. สยนสนฺนิธิมฺหิ สยนนฺติ มญฺโจ. เอกสฺส ภิกฺขุโน เอโก สยนคพฺเภ, เอโก ทิวาฏฺฐาเนติ อุกฺกํสโต ทฺเว มญฺจา วฏฺฏนฺติ. ตโต อุตฺตรึ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ภิกฺขุโน, คณสฺส วา ทาตพฺโพ, อทาตุํ น วฏฺฏติ, สนฺนิธิ เจว โหติ, สลฺเลโข จ กุปฺปติ. คนฺธสนฺนิธิมฺหิ ภิกฺขุโน กณฺฑุกจฺฉุฉวิโทสาทิอาพาเธ สติ คนฺธา วฏฺฏนฺติ. คนฺธตฺถิเกน คนฺธญฺจ อาหราเปตฺวา ตสฺมึ โรเค วูปสนฺเต อญฺเญสํ วา อาพาธิกานํ ทาตพฺพํ, ทฺวาเร ปญฺจงฺคุลิฆรธูปนาทีสุ วา อุปเนตพฺพํ. ‘‘ปุน โรเค สติ ภวิสฺสตี’’ติ ฐเปตุํ น วฏฺฏติ, คนฺธสนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ.

ในคำว่า ยานสันนิธิ ยานชื่อว่า คานหาม รถ เกวียน แคร่หาม และเสลี่ยง แต่ยานนี้ไม่ใช่ยานของบรรพชิต รองเท้าต่างหากที่เป็นยาน สำหรับภิกษุรูปหนึ่ง รองเท้า ๒ คู่ ย่อมควรอย่างยิ่ง คือคู่หนึ่งสำหรับอยู่ป่า คู่หนึ่งสำหรับล้างเท้า เมื่อได้คู่ที่สามมา พึงให้แก่ผู้อื่น ไม่ควรเก็บไว้ว่า 'เมื่อคู่นี้เก่าแล้ว จะหาคู่ใหม่ได้จากที่ไหน' เพราะเป็นการสะสม และทำให้ขัดต่อการขัดเกลากิเลส ในคำว่า สยนสันนิธิ คำว่า ที่นอน ได้แก่ เตียง สำหรับภิกษุรูปหนึ่ง เตียง ๒ หลัง ย่อมควรอย่างยิ่ง คือหลังหนึ่งในห้องนอน หลังหนึ่งในที่พักกลางวัน เมื่อได้เกินกว่านั้น พึงให้แก่ภิกษุรูปอื่น หรือแก่หมู่คณะ ไม่ควรเก็บไว้ เพราะเป็นการสะสม และทำให้ขัดต่อการขัดเกลากิเลส ในคำว่า คันธสันนิธิ เมื่อภิกษุมีอาพาธ เช่น โรคคัน โรคผิวหนังเสีย เป็นต้น ของหอมย่อมควร ผู้ต้องการของหอม พึงนำของหอมมา และเมื่อโรคนั้นสงบแล้ว พึงให้แก่ผู้มีอาพาธอื่น หรือพึงนำไปใช้ในการทำเครื่องหมายห้านิ้วและการอบกลิ่นหอมในเรือนเป็นต้นที่ประตู ไม่ควรเก็บไว้ว่า 'เมื่อมีโรคอีกครั้ง จะได้มีใช้' เพราะเป็นการสะสมของหอม และทำให้ขัดต่อการขัดเกลากิเลส

อามิสนฺติ วุตฺตาวเสสํ ทฏฺฐพฺพํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ ‘‘ตถารูเป กาเล อุปการาย ภวิสฺสนฺตี’’ติ ติลตณฺฑุลมุคฺคมาสนาฬิเกรโลณมจฺฉสปฺปิเตลกุลาลภาชนาทีนิ อาหราเปตฺวา ฐเปติ. โส วสฺสกาเล กาลสฺเสว สามเณเรหิ ยาคุํ ปจาเปตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘สามเณร อุทกกทฺทเม ทุกฺขํ คามํ ปวิสิตุํ, คจฺฉ อสุกกุลํ คนฺตฺวา มยฺหํ วิหาเร นิสินฺนภาวํ อาโรเจหิ, อสุกกุลโต ทธิอาทีนิ อาหรา’’ติ เปเสติ. ภิกฺขูหิ ‘‘กึ, ภนฺเต, คามํ ปวิสิสฺสามา’’ติ วุตฺเตปิ ‘‘ทุปฺปเวโส, อาวุโส, อิทานิ คาโม’’ติ วทติ. เต ‘‘โหตุ, ภนฺเต, อจฺฉถ ตุมฺเห, มยํ ภิกฺขํ ปริเยสิตฺวา อาหริสฺสามา’’ติ คจฺฉนฺติ. อถ สามเณโร ทธิอาทีนิ อาหริตฺวา ภตฺตญฺจ พฺยญฺชนญฺจ สมฺปาเทตฺวา อุปเนติ, ตํ ภุญฺชนฺตสฺเสว อุปฏฺฐากา ภตฺตํ ปหิณนฺติ, ตโตปิ มนาปมนาปํ ภุญฺชติ. อถ ภิกฺขู ปิณฺฑปาตํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺติ, ตโตปิ มนาปมนาปํ ภุญฺชติเยว. เอวํ จตุมาสมฺปิ วีตินาเมติ. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขุ มุณฺฑกุฏุมฺพิกชีวิกํ ชีวติ, น สมณชีวิกนฺติ. เอวรูโป อามิสสนฺนิธิ นาม โหติ. ภิกฺขุโน ปน วสนฏฺฐาเน เอกา ตณฺฑุลนาฬิ เอโก คุฬปิณฺโฑ [Pg.34] กุฑุวมตฺตํ สปฺปีติ เอตฺตกํ นิเธตุํ วฏฺฏติ อกาเล สมฺปตฺตโจรานํ อตฺถาย. เต หิ เอตฺตกํ อามิสปฏิสนฺถารํ อลภนฺตา ชีวิตา โวโรเปยฺยุํ, ตสฺมา สเจ หิ เอตฺตกํ นตฺถิ, อาหราเปตฺวาปิ ฐเปตุํ วฏฺฏติ. อผาสุกกาเล จ ยเทตฺถ กปฺปิยํ, ตํ อตฺตนาปิ ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. กปฺปิยกุฏิยํ ปน พหุํ ฐเปนฺตสฺสปิ สนฺนิธิ นาม นตฺถิ.

ในคำว่า อามิส พึงเห็นสิ่งที่เหลือจากที่กล่าวมาแล้ว คือ ภิกษุบางรูปนำ งา ข้าวสาร ถั่วเขียว ถั่วดำ มะพร้าว เกลือ ปลา เนยใส น้ำมัน ภาชนะดินเผา เป็นต้น มาเก็บไว้ โดยคิดว่า 'สิ่งเหล่านี้จักเป็นประโยชน์ในกาลเช่นนั้น' ในฤดูฝน ภิกษุนั้นให้สามเณรหุงข้าวต้มแต่เช้าตรู่แล้วฉัน จากนั้นก็ส่งสามเณรไปว่า 'สามเณรเอ๋ย การเข้าไปในหมู่บ้านที่มีน้ำและโคลนเป็นเรื่องยาก เจ้าจงไปบ้านตระกูลโน้นแล้วบอกว่าอาตมานั่งอยู่ในวิหาร แล้วจงนำนมเปรี้ยวเป็นต้นมาจากตระกูลโน้น' เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า 'ท่านขอรับ พวกเราจะเข้าไปในหมู่บ้านหรือ' ภิกษุนั้นก็กล่าวว่า 'หมู่บ้านเข้ายากนะท่านผู้มีอายุในตอนนี้' ภิกษุเหล่านั้นจึงกล่าวว่า 'เอาเถิด ท่านขอรับ ท่านจงอยู่ที่นี่เถิด พวกเราจะไปแสวงหาภิกษามาให้' แล้วก็ไป จากนั้นสามเณรก็ไปนำนมเปรี้ยวเป็นต้นมา จัดเตรียมข้าวและกับข้าวแล้วนำมาถวาย ขณะที่ภิกษุนั้นกำลังฉันอยู่ อุบาสกอุบาสิกาก็ส่งข้าวมาถวายอีก ภิกษุนั้นก็ฉันทั้งของที่ชอบใจและไม่ชอบใจ จากนั้นภิกษุทั้งหลายก็ถือบิณฑบาตกลับมา ภิกษุนั้นก็ยังคงฉันทั้งของที่ชอบใจและไม่ชอบใจอีก ภิกษุนั้นย่อมใช้ชีวิตเช่นนี้ไปตลอดสี่เดือน ภิกษุนี้เรียกว่า มีชีวิตเยี่ยงคฤหัสถ์ผู้โกนผม ไม่ใช่ชีวิตเยี่ยงสมณะ การสะสมอามิสเช่นนี้ย่อมมี แต่สำหรับภิกษุ การเก็บข้าวสาร ๑ ทะนาน น้ำอ้อย ๑ ก้อน เนยใสประมาณ ๑ กุดุวะ ไว้ในที่อยู่ของตน ย่อมควร เพื่อประโยชน์แก่โจรที่มาถึงในเวลาไม่สมควร เพราะโจรเหล่านั้นเมื่อไม่ได้รับอามิสปฏิสันถารเพียงเท่านี้ ก็อาจจะปลงชีวิตได้ ดังนั้น หากไม่มีสิ่งเหล่านี้ ก็ควรนำมาเก็บไว้ และในเวลาที่ไม่สบาย สิ่งที่เป็นกัปปิยะในที่นี้ ภิกษุนั้นก็ควรฉันเองได้ แต่การเก็บของจำนวนมากไว้ในกัปปิยกุฎี ก็ไม่ชื่อว่าเป็นการสะสม

จตุตฺถอนาคตภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอนาคตภัยสูตรที่ ๔ จบแล้ว

โยธาชีววคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาโยธาชีววรรค จบแล้ว

(๙) ๔. เถรวคฺโค

(๙) ๔. เถรวรรค

๑-๒. รชนียสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๒. อรรถกถาราชนียสูตรเป็นต้น

๘๑-๘๒. จตุตฺถสฺส ปฐมํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ทุติเย คุณมกฺขนาย ปวตฺโตปิ อตฺตโน การกํ คูเถน ปหรนฺตํ คูโถ วิย ปฐมตรํ มกฺเขตีติ มกฺโข, โส เอตสฺส อตฺถีติ มกฺขี. ปฬาสตีติ ปฬาโส, ปรสฺส คุเณ ฑํสิตฺวา วิย อปเนตีติ อตฺโถ. โส เอตสฺส อตฺถีติ ปฬาสี. ปฬาสี ปุคฺคโล หิ ทุติยสฺส ธุรํ น เทติ, สมฺปสาเรตฺวา ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน สมนฺนาคโต’’ติ.

๘๑-๘๒. สูตรที่ ๔ สูตรแรกเข้าใจง่ายอยู่แล้ว ในสูตรที่สอง คำว่า มักขะ (มักขะ) คือการลบหลู่คุณผู้อื่น แม้จะเกิดขึ้นเพื่อลบหลู่คุณผู้อื่น แต่ก็ย่อมแปดเปื้อนผู้กระทำตนเองก่อน เหมือนอุจจาระย่อมเปื้อนผู้ที่ขว้างด้วยอุจจาระก่อน ผู้ใดมีมักขะนั้น ผู้นั้นชื่อว่า มักขี ชื่อว่า ปฬาสะ เพราะอรรถว่า ย่อมตีเสมอ มีความหมายว่า เหมือนกัดกินคุณของผู้อื่นแล้วกำจัดทิ้ง ผู้นั้นมีปฬาสะนั้น ชื่อว่า ปฬาสี เพราะบุคคลผู้เป็นปฬาสี ย่อมไม่ยอมรับภาระของผู้อื่น ย่อมยืนขวางไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ประกอบด้วยปฬาสะอันมีลักษณะเป็นการถือตัวตีเสมอ'

รชนียสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาราชนียสูตรเป็นต้น จบแล้ว

๓. กุหกสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถากุหกสูตร

๘๓. ตติเย ตีหิ กุหนวตฺถูหีติ สามนฺตชปฺปนอิริยาปถสนฺนิสฺสิตปจฺจยปฺปฏิเสวนเภทโต ติปฺปเภเทหิ กุหนวตฺถูหิ. ติวิเธน กุหนวตฺถุนา โลกํ กุหยติ วิมฺหาปยติ ‘‘อโห อจฺฉริยปุริโส’’ติ อตฺตนิ ปเรสํ วิมฺหยํ อุปฺปาเทตีติ กุหโก. ลาภสกฺการตฺถิโก หุตฺวา ลปติ อตฺตานํ ทายกํ วา อุกฺขิปิตฺวา ยถา โส กิญฺจิ ททาติ, เอวํ อุกฺกาเจตฺวา กเถตีติ ลปโก. นิมิตฺตํ สีลํ ตสฺสาติ เนมิตฺติโก, นิมิตฺเตน วา จรติ, นิมิตฺตํ วา กโรตีติ เนมิตฺติโก. นิมิตฺตนฺติ จ ปเรสํ ปจฺจยทานสญฺญุปฺปาทกํ กายวจีกมฺมํ วุจฺจติ[Pg.35]. นิปฺเปโส สีลมสฺสาติ นิปฺเปสิโก. นิปฺปิสตีติ วา นิปฺเปโส, นิปฺเปโสเยว นิปฺเปสิโก. นิปฺเปโสติ จ สฐปุริโส วิย ลาภสกฺการตฺถํ อกฺโกสนุปฺปณฺฑนปรปิฏฺฐิมํสิกตาทิ.

๘๓. ในสูตรที่สาม คำว่า ด้วยวัตถุแห่งการโอ้อวด ๓ อย่าง คือด้วยวัตถุแห่งการโอ้อวด ๓ ประเภท คือ การพูดจาประจบประแจง การทำอิริยาบถให้ดูน่าเลื่อมใส และการรับปัจจัยที่อาศัยการโอ้อวด. ผู้ใดโอ้อวดโลก ทำให้โลกประหลาดใจ ด้วยวัตถุแห่งการโอ้อวด ๓ อย่าง ทำให้ผู้อื่นเกิดความประหลาดใจในตนว่า "โอ้หนอ บุรุษผู้นี้ช่างน่าอัศจรรย์" ผู้นั้นชื่อว่า กุหกะ (ผู้โอ้อวด). ผู้ใดเป็นผู้มุ่งลาภสักการะแล้วพูดจาประจบประแจง ยกย่องตนเองหรือทายก เพื่อให้เขาถวายสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ผู้นั้นชื่อว่า ลปะกะ (ผู้พูดจาประจบ). ผู้ใดมีนิมิตเป็นศีล ผู้นั้นชื่อว่า เนมิตติกะ หรือผู้ใดประพฤติด้วยนิมิต หรือทำนิมิต ผู้นั้นชื่อว่า เนมิตติกะ. อนึ่ง นิมิตนั้นหมายถึง กายกรรมและวจีกรรมที่ทำให้ผู้อื่นเกิดความรู้สึกอยากถวายปัจจัย. ผู้ใดมีการบีบคั้นเป็นศีล ผู้นั้นชื่อว่า นิปเปสิกะ. หรือผู้ใดบีบคั้น ผู้นั้นชื่อว่า นิปเปสะ, นิปเปสะนั่นแหละคือ นิปเปสิกะ. อนึ่ง นิปเปสะนั้นหมายถึง การด่าว่า การตำหนิ การนินทาผู้อื่น เป็นต้น เพื่อลาภสักการะ เหมือนบุรุษผู้คดโกง.

กุหกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถากุหกสูตร จบแล้ว.

๖-๗. ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

๖-๗. อรรถกถาปฏิสัมภิทาปัตตสูตรเป็นต้น

๘๖-๘๗. ฉฏฺเฐ ปฏิสมฺภิทาสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อุจฺจาวจานีติ อุจฺจนีจานิ. เตนาห ‘‘มหนฺตขุทฺทกานี’’ติ. กึกรณียานีติ ‘‘กึ กโรมี’’ติ เอวํ วตฺวา กตฺตพฺพกมฺมานิ. ตตฺถ อุจฺจกมฺมานิ นาม จีวรสฺส กรณํ, รชนํ, เจติเย สุธากมฺมํ, อุโปสถาคารเจติยฆรโพธิฆเรสุ กตฺตพฺพกมฺมนฺติ เอวมาทิ. อวจกมฺมํ นาม ปาทโธวนมกฺขนาทิ ขุทฺทกกมฺมํ. ตตฺรุปายาสาติ ตตฺรุปคมนิยา, ตตฺร ตตฺร มหนฺเต ขุทฺทเก จ กมฺเม สาธนวเสน อุปคจฺฉนฺติยาติ อตฺโถ. ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส นิปฺผาทเน สมตฺถายาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺรุปายายาติ วา ตตฺร ตตฺร กมฺเม สาเธตพฺเพ อุปายภูตาย. อลํ กาตุนฺติ กาตุํ สมตฺโถ โหติ. อลํ สํวิธาตุนฺติ วิจาเรตุํ สมตฺโถ. สตฺตมํ อุตฺตานเมว.

๘๖-๘๗. ในสูตรที่ ๖ สิ่งที่ควรกล่าวในปฏิสัมภิทา ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว. คำว่า อุจจาวจานิ คือ สูงและต่ำ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ใหญ่และเล็ก". คำว่า กิงกรณีญานิ คือ กิจที่ควรทำโดยกล่าวว่า "เราจะทำอะไร". ในบรรดากิจเหล่านั้น กิจที่สูง ได้แก่ การทำจีวร การย้อม การฉาบปูนที่เจดีย์ กิจที่ควรทำในอุโบสถาคาร เจติยคฤห์ โพธิคฤห์ เป็นต้น. กิจที่ต่ำ ได้แก่ กิจเล็กน้อย เช่น การล้างเท้า การทาเท้า เป็นต้น. คำว่า ตตรูปายาสา คือ เข้าถึงในที่นั้นๆ, หมายความว่า เข้าถึงในกิจใหญ่และเล็กในที่นั้นๆ โดยเป็นเครื่องสำเร็จ. กล่าวคือ สามารถในการทำให้กิจนั้นๆ สำเร็จ. หรือคำว่า ตตรูปายายะ คือ เป็นอุบายในกิจนั้นๆ ที่ควรทำให้สำเร็จ. คำว่า อลํ กาตุง คือ สามารถทำได้. คำว่า อลํ สังวิธาตุง คือ สามารถพิจารณาได้. สูตรที่ ๗ ชัดเจนอยู่แล้ว.

ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปฏิสัมภิทาปัตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๘. เถรสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาเถรสูตร

๘๘. อฏฺฐเม ถิรภาวปฺปตฺโตติ สาสเน ถิรภาวํ อนิวตฺติภาวํ ปตฺโถ. ปพฺพชิโต หุตฺวา พหู รตฺติโย ชานาตีติ รตฺตญฺญู. เตนาห ‘‘ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐายา’’ติอาทิ. ปากโฏติ อยถาภูตคุเณหิ เจว ยถาภูตคุเณหิ จ สมุคฺคโต. ยโส เอตสฺส อตฺถีติ ยสสฺสี, ยสํ สิโต นิสฺสิโต วา ยสสฺสี. เตนาห ‘‘ยสนิสฺสิโต’’ติ. อสตํ อสาธูนํ ธมฺมา อสทฺธมฺมา, อสนฺตา วา อสุนฺทรา คารยฺหา ลามกา ธมฺมาติ อสทฺธมฺมา. วิปริยาเยน สทฺธมฺมา เวทิตพฺพา.

๘๘. ในสูตรที่ ๘ คำว่า ผู้ถึงความมั่นคง คือ ผู้ถึงความมั่นคง ไม่หวนกลับในพระศาสนา. ผู้ใดบวชแล้วรู้ราตรีเป็นอันมาก ผู้นั้นชื่อว่า รัตตัญญู. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "นับตั้งแต่วันที่บวช" เป็นต้น. คำว่า ปากฏะ คือ ผู้ปรากฏขึ้นด้วยคุณที่ไม่จริงและคุณที่จริง. ผู้ใดมียศ ผู้นั้นชื่อว่า ยสัสสี, หรือผู้ใดอาศัยยศ ผู้นั้นชื่อว่า ยสัสสี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ผู้มีชื่อเสียง". ธรรมของคนไม่ดี ไม่เป็นสัตบุรุษ ชื่อว่า อสัทธรรม, หรือธรรมที่ไม่ดี ไม่งดงาม ควรตำหนิ เลวทราม ชื่อว่า อสัทธรรม. พึงทราบว่า สัทธรรมตรงกันข้าม.

เถรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเถรสูตร จบแล้ว.

๙. ปฐมเสขสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาปฐมเสขสูตร

๘๙. นวเม [Pg.36] อารมิตพฺพฏฺเฐน กมฺมํ อาราโม เอตสฺสาติ กมฺมาราโม, ตสฺส ภาโว กมฺมารามตา. ตตฺถ กมฺมนฺติ อิติกตฺตพฺพํ กมฺมํ วุจฺจติ. เสยฺยถิทํ – จีวรวิจารณํ จีวรกมฺมกรณํ อุปตฺถมฺภนํ ปตฺตตฺถวิกอํสพทฺธกกายพนฺธนธมฺมกรณอาธารกปาทกถลิกสมฺมชฺชนิอาทีนํ กรณนฺติ. เอกจฺโจ หิ เอตานิ กโรนฺโต สกลทิวสํ เอตาเนว กโรติ, ตํ สนฺธาเยส ปฏิกฺเขโป. โย ปน เอเตสํ กรณเวลายเมว ตานิ กโรติ, อุทฺเทสเวลาย อุทฺเทสํ คณฺหาติ, สชฺฌายเวลาย สชฺฌายติ, เจติยงฺคณวตฺตเวลาย เจติยงฺคณวตฺตํ กโรติ, มนสิการเวลาย มนสิการํ กโรติ, น โส กมฺมาราโม นาม. ภสฺสารามตาติ เอตฺถ โย อิตฺถิวณฺณปุริสวณฺณาทิวเสน อาลาปสลฺลาปํ กโรนฺโตเยว ทิวสญฺจ รตฺติญฺจ วีตินาเมติ, เอวรูโป ภสฺเส ปริยนฺตการี น โหติ, อยํ ภสฺสาราโม นาม. โย ปน รตฺติมฺปิ ทิวสมฺปิ ธมฺมํ กเถติ, ปญฺหํ วิสฺสชฺเชติ, อยํ อปฺปภสฺโส ภสฺเส ปริยนฺตการีเยว. กสฺมา? ‘‘สนฺนิปติตานํ โว, ภิกฺขเว, ทฺวยํ กรณียํ ธมฺมี วา กถา, อริโย วา ตุณฺหีภาโว’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๗๓; อุทา. ๑๒, ๒๘, ๒๙) วุตฺตตฺตา.

๘๙. ในข้อที่ ๙ คำว่า กรรมาราม คือ ผู้ยินดีในการงาน เพราะงานเป็นอารมณ์ของผู้นั้น ภาวะของผู้ยินดีในการงานนั้น ชื่อว่า กรรมารามตา (ความเป็นผู้ยินดีในการงาน) ในคำนั้น คำว่า กรรม หมายถึง กิจที่ควรทำ เช่น การพิจารณาจีวร การทำจีวร การค้ำจุน การทำถุงบาตร ผ้าอังสะ รัดประคด ธมกรก ที่รองเท้า ไม้กวาด เป็นต้น ภิกษุบางรูปเมื่อทำสิ่งเหล่านี้ ก็ทำสิ่งเหล่านี้ตลอดทั้งวัน การห้ามนี้มุ่งหมายถึงภิกษุนั้น ส่วนภิกษุใดทำสิ่งเหล่านี้เฉพาะเวลาที่ควรทำ รับอุเทศในเวลาอุเทศ สาธยายในเวลาสาธยาย ทำวัตรลานเจดีย์ในเวลาทำวัตรลานเจดีย์ ทำมนสิการในเวลาทำมนสิการ ภิกษุนั้นไม่ชื่อว่ากรรมาราม คำว่า ภัสสารามตา (ความเป็นผู้ยินดีในการพูด) ในคำนี้ หมายถึง ภิกษุใดพูดคุยสนทนาเกี่ยวกับเรื่องสตรีบุรุษเป็นต้นเท่านั้น ย่อมยังวันและคืนให้ล่วงไป ภิกษุเช่นนี้ไม่เป็นผู้ทำที่สุดแห่งการพูด ภิกษุนี้ชื่อว่าภัสสาราม ส่วนภิกษุใดแสดงธรรม แก้ปัญหาทั้งกลางคืนและกลางวัน ภิกษุนี้เป็นผู้มีวาจาน้อย เป็นผู้ทำที่สุดแห่งการพูดนั่นเอง เพราะเหตุไร เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกเธอประชุมกัน พึงทำกิจ ๒ อย่าง คือ ธรรมิกถา หรือ อริยตุนหีภาวะ (ความเป็นผู้เงียบอย่างประเสริฐ)”

นิทฺทารามตาติ เอตฺถ โย คจฺฉนฺโตปิ นิสินฺโนปิ นิปนฺโนปิ ถินมิทฺธาภิภูโต นิทฺทายติเยว, อยํ นิทฺทาราโม นาม. ยสฺส ปน กรชกาเย เคลญฺเญน จิตฺตํ ภวงฺเค โอตรติ, นายํ นิทฺทาราโม. เตเนวาห – ‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, อคฺคิเวสฺสน, คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน นิทฺทํ โอกฺกมิตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗). สงฺคณิการามตาติ เอตฺถ โย เอกสฺส ทุติโย, ทฺวินฺนํ ตติโย, ติณฺณํ จตุตฺโถติ เอวํ สํสฏฺโฐว วิหรติ, เอกโก อสฺสาทํ น ลภติ, อยํ สงฺคณิการาโม. โย ปน จตูสุ อิริยาปเถสุ เอกโกว อสฺสาทํ ลภติ, นายํ สงฺคณิการาโม เวทิตพฺโพ. เสขานํ ปฏิลทฺธคุณสฺส ปริหานาสมฺภวโต ‘‘อุปริคุเณหี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

คำว่า นิทรารามตา (ความเป็นผู้ยินดีในการนอน) ในคำนี้ หมายถึง ภิกษุใดถูกถีนมิทธะครอบงำ ย่อมนอนหลับไปแม้ในขณะเดิน แม้ในขณะนั่ง แม้ในขณะนอน ภิกษุนี้ชื่อว่านิทราราม ส่วนภิกษุใดจิตลงสู่ภวังค์เพราะความเจ็บป่วยในร่างกาย ภิกษุนี้ไม่ชื่อว่านิทราราม ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูกรอัคคิเวสสนะ เราย่อมจำได้ว่า ในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน หลังจากฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว เรากลับจากบิณฑบาต ปูผ้าสังฆาฏิ ๔ ชั้น แล้วนอนตะเขียงขวา มีสติสัมปชัญญะเข้าสู่นิทรา” คำว่า สังคณิการามตา (ความเป็นผู้ยินดีในการคลุกคลี) ในคำนี้ หมายถึง ภิกษุใดอยู่คลุกคลีกันอย่างนี้ คือ เป็นที่สองของคนหนึ่ง เป็นที่สามของคนสอง เป็นที่สี่ของคนสาม ไม่ได้รับความสุขอยู่ผู้เดียว ภิกษุนี้ชื่อว่าสังคณิการาม ส่วนภิกษุใดได้รับความสุขอยู่ผู้เดียวในอิริยาบถทั้งสี่ ภิกษุนั้นไม่พึงทราบว่าเป็นสังคณิการาม การที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ด้วยคุณธรรมที่สูงขึ้นไป” เป็นต้นนั้น เป็นเพราะคุณธรรมที่พระเสขะได้บรรลุแล้วย่อมไม่มีทางเสื่อม

ปฐมเสขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปฐมเสขสูตร จบ

๑๐. ทุติยเสขสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาทุติยเสขสูตร

๙๐. ทสเม [Pg.37] อติปาโตวาติ สพฺพรตฺตึ นิทฺทายิตฺวา พลวปจฺจูเส โกฏิสมฺมุญฺชนิยา โถกํ สมฺมชฺชิตฺวา มุขํ โธวิตฺวา ยาคุภิกฺขตฺถาย ปาโตว ปวิสติ. ตํ อติกฺกมิตฺวาติ คิหิสํสคฺควเสน กาลํ วีตินาเมนฺโต มชฺฌนฺหิกสมยํ อติกฺกมิตฺวา ปกฺกมติ. ปาโตเยว หิ คามํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ อาทาย อาสนสาลํ คนฺตฺวา ปิวิตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน นิปนฺโน นิทฺทายิตฺวา มนุสฺสานํ โภชนเวลาย ‘‘ปณีตภิกฺขํ ลภิสฺสามี’’ติ อุปกฏฺเฐ มชฺฌนฺหิเก อุฏฺฐาย ธมฺมกรเณน อุทกํ คเหตฺวา อกฺขีนิ ปุญฺฉิตฺวา ปิณฺฑาย จริตฺวา ยาวทตฺถํ ภุญฺชิตฺวา คิหิสํสฏฺโฐ กาลํ วีตินาเมตฺวา มชฺฌนฺเห วีติวตฺเต ปฏิกฺกมติ.

๙๐. ในข้อที่ ๑๐ คำว่า อติปาโต คือ ภิกษุใดนอนหลับตลอดทั้งคืน พอรุ่งอรุณก็กวาดเล็กน้อยด้วยไม้กวาดกิ่งไม้ ล้างหน้า แล้วเข้าไปในหมู่บ้านแต่เช้าตรู่เพื่อบิณฑบาตข้าวต้ม คำว่า ติกกมิตฺวา (ล่วงเลยไป) คือ ยังเวลาให้ล่วงไปโดยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ ล่วงเลยเวลาเที่ยงวันแล้วจึงกลับไป แท้จริง ภิกษุนั้นเข้าไปในหมู่บ้านแต่เช้าตรู่ รับข้าวต้มไปฉันที่โรงฉัน แล้วนอนหลับในที่แห่งหนึ่ง พอถึงเวลาที่มนุษย์บริโภคอาหาร ก็คิดว่า “เราจักได้ภิกษาอันประณีต” จึงลุกขึ้นเมื่อใกล้เที่ยงวัน ถือน้ำด้วยธมกรก เช็ดตา แล้วเที่ยวบิณฑบาต ฉันจนอิ่มหนำตามต้องการ แล้วยังเวลาให้ล่วงไปโดยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ แล้วจึงกลับไปเมื่อเวลาเที่ยงวันล่วงเลยไปแล้ว

อปฺปิจฺฉกถาติ, ‘‘อาวุโส, อตฺริจฺฉตา ปาปิจฺฉตาติ อิเม ธมฺมา ปหาตพฺพา’’ติ เตสุ อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา ‘‘เอวรูปํ อปฺปิจฺฉตํ สมาทาย วตฺติตพฺพ’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตา กถา. ตีหิ วิเวเกหีติ กายวิเวโก, จิตฺตวิเวโก, อุปธิวิเวโกติ อิเมหิ ตีหิ วิเวเกหิ. ตตฺถ เอโก คจฺฉติ, เอโก ติฏฺฐติ, เอโก นิสีทติ, เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอโก ปฏิกฺกมติ, เอโก จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ, เอโก จรติ, เอโก วิหรตีติ อยํ กายวิเวโก นาม. อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปน จิตฺตวิเวโก นาม. นิพฺพานํ อุปธิวิเวโก นาม. วุตฺตมฺปิ เหตํ – ‘‘กายวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ, จิตฺตวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ, อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ (มหานิ. ๕๗). ทุวิธํ วีริยนฺติ กายิกํ, เจตสิกญฺจ วีริยํ. สีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สมาธินฺติ วิปสฺสนาปาทกา อฏฺฐ สมาปตฺติโย. วิมุตฺติกถาติ วา อริยผลํ อารพฺภ ปวตฺตา กถา. เสสํ อุตฺตานเมว.

คำว่า อัปปิจฉกถา คือ การแสดงโทษในธรรมเหล่านั้นว่า “อาวุโส ความปรารถนาเกินประมาณ ความปรารถนาลามก ธรรมเหล่านี้พึงละเสีย” แล้วแสดงว่า “พึงประพฤติโดยสมาทานความปรารถนาน้อยเช่นนี้” เป็นต้น คำว่า ด้วยวิเวก ๓ อย่าง คือ ด้วยวิเวก ๓ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก ในวิเวกเหล่านั้น การที่ภิกษุผู้เดียวเดินไป ผู้เดียวยืนอยู่ ผู้เดียวนั่งอยู่ ผู้เดียวนอน ผู้เดียวเข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้าน ผู้เดียวกลับมา ผู้เดียวอธิษฐานจงกรม ผู้เดียวเที่ยวไป ผู้เดียวอยู่ นี้ชื่อว่ากายวิเวก ส่วนอัฏฐสมาบัติ ชื่อว่าจิตตวิเวก พระนิพพาน ชื่อว่าอุปธิวิเวก สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า “กายวิเวกมีแก่ผู้มีกายสงัด ผู้ยินดีในเนกขัมมะ จิตตวิเวกมีแก่ผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้ถึงความผ่องแผ้วอย่างยิ่ง อุปธิวิเวกมีแก่บุคคลผู้ไม่มีอุปธิ ผู้ถึงธรรมอันปราศจากสังขาร” คำว่า วิริยะ ๒ อย่าง คือ วิริยะทางกายและวิริยะทางใจ คำว่า ศีล คือ จตุปาริสุทธิศีล คำว่า สมาธิ คือ อัฏฐสมาบัติที่เป็นบาทแห่งวิปัสสนา คำว่า วิมุตติกถา คือ การแสดงธรรมที่ปรารภอริยผล ส่วนที่เหลือมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

ทุติยเสขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาทุติยเสขสูตร จบ

เถรวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเถรวรรค จบ

(๑๐) ๕. กกุธวคฺโค

(๑๐) ๕. กกุธวรรค

๑-๑๐. ปฐมสมฺปทาสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๑๐. อรรถกถาปฐมสัมปทาสูตรเป็นต้น

๙๑-๑๐๐. ปญฺจมสฺส [Pg.38] ปฐเม ทุติเย จ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ตติเย อาชานนโต อญฺญา, อุปริมคฺคปญฺญา เหฏฺฐิมมคฺเคน ญาตปริญฺญาย เอว ชานนโต. ตสฺสา ปน ผลภาวโต มคฺคผลปญฺญา ตํสหคตา สมฺมาสงฺกปฺปาทโย จ อิธ ‘‘อญฺญา’’ติ วุตฺตา. อญฺญาย พฺยากรณานิ อญฺญาพฺยากรณานิ. เตเนวาห ‘‘อญฺญาพฺยากรณานีติ อรหตฺตพฺยากรณานี’’ติ. อธิคตมาเนนาติ อปฺปตฺเต ปตฺตสญฺญี, อนธิคเต อธิคตสญฺญี หุตฺวา อธิคตํ มยาติ มาเนน. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๙๑-๑๐๐. ในปัญจมวรรค ข้อที่ ๑ และ ๒ ไม่มีอะไรจะกล่าว ในข้อที่ ๓ คำว่า อัญญา (ความรู้แจ้ง) คือ ปัญญาในมรรคเบื้องสูง เพราะรู้แจ้งด้วยการกำหนดรู้ที่รู้แล้วด้วยมรรคเบื้องต่ำ ส่วนปัญญาในมรรคและผลพร้อมด้วยสัมมาสังกัปปะเป็นต้นนั้น เพราะเป็นสภาวะแห่งผล จึงเรียกว่า “อัญญา” ในที่นี้ คำว่า อัญญาพยากรณ์ คือ การพยากรณ์ความรู้แจ้ง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อัญญาพยากรณ์ คือ การพยากรณ์อรหัตตผล” คำว่า อธิคตมาเนนะ (ด้วยมานะว่าได้บรรลุแล้ว) คือ ด้วยมานะว่า “เราได้บรรลุแล้ว” โดยสำคัญว่าถึงในสิ่งที่ยังไม่ถึง และสำคัญว่าบรรลุในสิ่งที่ยังไม่ได้บรรลุ ข้อที่ ๔ เป็นต้น มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

ปฐมสมฺปทาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปฐมสัมปทาสูตรเป็นต้น จบ

กกุธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถากกุธวรรค จบ

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ทุติยปัณณาสก์ จบ

๓. ตติยปณฺณาสกํ

๓. ตติยปัณณาสก์

(๑๑) ๑. ผาสุวิหารวคฺโค

(๑๑) ๑. ผาสุวิหารวรรค

๑-๔. สารชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๔. อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้น

๑๐๑-๔. ตติยสฺส [Pg.39] ปฐเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ทุติเย ปิณฺฑปาตาทิอตฺถาย อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตฏฺฐานํ โคจโร, เวสิยา โคจโร อสฺสาติ เวสิยาโคจโร, มิตฺตสนฺถววเสน อุปสงฺกมิตพฺพฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. เวสิยา นาม รูปูปชีวินิโย, ตา มิตฺตสนฺถววเสน น อุปสงฺกมิตพฺพา สมณภาวสฺส อนฺตรายกรตฺตา, ปริสุทฺธาสยสฺสปิ ครหาเหตุโต, ตสฺมา ทกฺขิณาทานวเสน สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา อุปสงฺกมิตพฺพํ. วิธวา วุจฺจนฺติ มตปติกา, ปวุตฺถปติกา วา. ถุลฺลกุมาริโยติ มหลฺลิกา อนิวิทฺธา กุมาริโย. ปณฺฑกาติ นปุํสกา. เต หิ อุสฺสนฺนกิเลสา อวูปสนฺตปริฬาหา โลกามิสนิสฺสิตกถาพหุลา, ตสฺมา น อุปสงฺกมิตพฺพา. ภิกฺขุนิโย นาม อุสฺสนฺนพฺรหฺมจริยา. ตถา ภิกฺขูปิ. อญฺญมญฺญํ วิสภาควตฺถุภาวโต สนฺถววเสน อุปสงฺกมเน กติปาเหเนว พฺรหฺมจริยนฺตราโย สิยา, ตสฺมา น อุปสงฺกมิตพฺพา, คิลานปุจฺฉนาทิวเสน อุปสงฺกมเน สโตการินา ภวิตพฺพํ. ตติยจตุตฺถานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๑๐๑-๔. ในตติยวรรค ข้อที่ ๑ ไม่มีอะไรจะกล่าว ในข้อที่ ๒ คำว่า โคจร คือ สถานที่ที่ควรเข้าไปเพื่อประโยชน์แก่บิณฑบาตเป็นต้น คำว่า เวสิยาโคจร คือ มีหญิงแพศยาเป็นโคจร หมายถึง สถานที่ที่ควรเข้าไปเพื่อการคบหาสมาคม หญิงแพศยา คือ หญิงที่เลี้ยงชีพด้วยรูปโฉม ไม่ควรเข้าไปคบหาสมาคมด้วย เพราะเป็นอันตรายต่อสมณภาวะ และเป็นเหตุแห่งการติเตียนแม้แก่ผู้มีอัธยาศัยบริสุทธิ์ ดังนั้น จึงควรเข้าไปด้วยสติเพื่อรับทักษิณาทานเท่านั้น คำว่า วิธวา (หญิงหม้าย) หมายถึง หญิงที่สามีตาย หรือสามีจากไป คำว่า ถุลลกุมารี คือ หญิงสาวใหญ่ที่ยังไม่ได้แต่งงาน คำว่า บัณเฑาะก์ คือ กะเทย เพราะบุคคลเหล่านี้มีกิเลสหนา มีความเร่าร้อนที่ยังไม่สงบ มีการพูดที่อิงอามิสโลกมาก ดังนั้น จึงไม่ควรเข้าไปคบหาสมาคมด้วย คำว่า ภิกษุณี คือ ผู้มีพรหมจรรย์อันยิ่ง เช่นเดียวกับภิกษุ เพราะเป็นวัตถุที่ต่างเพศกัน หากเข้าไปคบหาสมาคมด้วย พรหมจรรย์อาจเป็นอันตรายได้ภายในไม่กี่วัน ดังนั้น จึงไม่ควรเข้าไปคบหาสมาคมด้วย หากเข้าไปเพื่อสอบถามอาการป่วยเป็นต้น พึงเป็นผู้มีสติ ข้อที่ ๓ และ ๔ มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

สารชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้น จบ

๕. ผาสุวิหารสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาผาสุวิหารสูตร

๑๐๕. ปญฺจเม เมตฺตา เอตสฺส อตฺถีติ เมตฺตํ, ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ เมตฺตํ กายกมฺมํ. เอส นโย เสสทฺวเยปิ. อาวีติ ปกาสนํ. ปกาสภาโว เจตฺถ ยํ อุทฺทิสฺส ตํ กายกมฺมํ กรียติ, ตสฺส สมฺมุขภาวโตติ อาห ‘‘สมฺมุขา’’ติ. รโหติ อปฺปกาสํ. อปฺปกาสตา จ ยํ อุทฺทิสฺส ตํ กายกมฺมํ กรียติ, ตสฺส อปจฺจกฺขภาวโตติ อาห ‘‘ปรมฺมุขา’’ติ. อิมานิ เมตฺตกายกมฺมาทีนิ ภิกฺขูนํ วเสน อาคตานิ เตสํ เสฏฺฐปริสภาวโต, คิหีสุปิ ลพฺภนฺติเยว. ภิกฺขูนญฺหิ เมตฺตจิตฺเตน อาภิสมาจาริกปูรณํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม[Pg.40]. คิหีนํ เจติยวนฺทนตฺถาย โพธิวนฺทนตฺถาย สงฺฆนิมนฺตนตฺถาย คมนํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺเฐ ภิกฺขู ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ ปตฺตปฺปฏิคฺคหณํ อาสนปญฺญาปนํ อนุคมนนฺติ เอวมาทิกํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. ภิกฺขูนํ เมตฺตจิตฺเตน อาจารปญฺญตฺติสิกฺขาปนํ กมฺมฏฺฐานกถนํ ธมฺมเทสนา เตปิฏกมฺปิ พุทฺธวจนํ เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. คิหีนํ ‘‘เจติยวนฺทนาย คจฺฉาม, โพธิวนฺทนาย คจฺฉาม, ธมฺมสฺสวนํ กริสฺสาม, ทีปมาลํ ปุปฺผปูชํ กริสฺสาม, ตีณิ สุจริตานิ สมาทาย วตฺติสฺสาม, สลากภตฺตาทีนิ ทสฺสาม, วสฺสาวาสิกํ ทสฺสาม, อชฺช สงฺฆสฺส จตฺตาโร ปจฺจเย ทสฺสาม, สงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา ขาทนียาทีนิ สํวิทหถ, อาสนานิ ปญฺญเปถ, ปานียํ อุปฏฺฐเปถ, สงฺฆํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อาเนถ, ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปถ, ฉนฺทชาตา อุสฺสาหชาตา เวยฺยาวจฺจํ กโรถา’’ติอาทิกถนกาเล เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. ภิกฺขูนํ ปาโตว อุฏฺฐาย สรีรปฺปฏิชคฺคนํ กตฺวา เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา วตฺตาทีนิ กตฺวา วิวิตฺตเสนาสเน นิสีทิตฺวา ‘‘อิมสฺมึ วิหาเร ภิกฺขู สุขี โหนฺตุ อเวรา อพฺยาปชฺชา’’ติ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม, คิหีนํ ‘‘อยฺยา สุขี โหนฺตุ อเวรา อพฺยาปชฺชา’’ติ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม.

๑๐๕. ในข้อที่ ๕ คำว่า เมตตา คือ ภาวะที่มีเมตตา, กายกรรมที่เกิดจากเมตตานั้น ชื่อว่า เมตตากายกรรม. นัยนี้พึงทราบในอีกสองอย่างที่เหลือด้วย. คำว่า อาวี คือ การเปิดเผย. ภาวะที่เปิดเผยในที่นี้ คือ การที่กายกรรมนั้นกระทำโดยมุ่งหมายถึงบุคคลใด บุคคลนั้นอยู่ในที่เฉพาะหน้า จึงกล่าวว่า "ต่อหน้า". คำว่า รโห คือ การไม่เปิดเผย. ภาวะที่ไม่เปิดเผย คือ การที่กายกรรมนั้นกระทำโดยมุ่งหมายถึงบุคคลใด บุคคลนั้นไม่อยู่ในที่เฉพาะหน้า จึงกล่าวว่า "ลับหลัง". เมตตากายกรรมเป็นต้นเหล่านี้มาโดยอ้างถึงภิกษุ เพราะภิกษุเป็นผู้มีบริษัทอันประเสริฐ แต่ก็พึงได้ในคฤหัสถ์ด้วย. อนึ่ง การบำเพ็ญอาภิสมาจาริกวัตรด้วยจิตเมตตาของภิกษุ ชื่อว่า เมตตากายกรรม. การไปเพื่อไหว้เจดีย์ เพื่อไหว้ต้นโพธิ์ เพื่ออาราธนาสงฆ์ การเห็นภิกษุผู้เข้าไปบิณฑบาตในบ้านแล้วออกไปต้อนรับ การรับบาตร การจัดอาสนะ การเดินตาม เป็นต้น ของคฤหัสถ์ ชื่อว่า เมตตากายกรรม. การสอนบัญญัติมารยาท การบอกกรรมฐาน การแสดงธรรม แม้พระไตรปิฎกอันเป็นพุทธพจน์ด้วยจิตเมตตาของภิกษุ ชื่อว่า เมตตาวจีกรรม. ในเวลาที่คฤหัสถ์กล่าวว่า "พวกเราจะไปไหว้เจดีย์ พวกเราจะไปไหว้ต้นโพธิ์ พวกเราจะฟังธรรม พวกเราจะถวายประทีปและดอกไม้ พวกเราจะสมาทานสุจริต ๓ ประการแล้วประพฤติ พวกเราจะถวายสลากภัตเป็นต้น พวกเราจะถวายผ้าอาบน้ำฝน วันนี้พวกเราจะถวายปัจจัย ๔ แก่สงฆ์ พวกท่านจงนิมนต์สงฆ์แล้วจัดแจงของขบเคี้ยวเป็นต้น จงจัดอาสนะ จงจัดน้ำดื่ม จงออกไปต้อนรับสงฆ์แล้วนำมา จงให้นั่งบนอาสนะที่จัดไว้ พวกท่านจงทำเวยยาวัจจะด้วยความพอใจและด้วยความพยายาม" เป็นต้น ชื่อว่า เมตตาวจีกรรม. การที่ภิกษุตื่นขึ้นแต่เช้าตรู่ ทำการบำรุงร่างกายแล้วไปสู่ลานเจดีย์ ทำวัตรเป็นต้นแล้วนั่งในเสนาสนะอันสงัด คิดว่า "ขอภิกษุทั้งหลายในวิหารนี้จงเป็นสุข ปราศจากเวร ปราศจากความเบียดเบียน" ชื่อว่า เมตตามโนกรรม. การที่คฤหัสถ์คิดว่า "ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงเป็นสุข ปราศจากเวร ปราศจากความเบียดเบียน" ชื่อว่า เมตตามโนกรรม.

ตตฺถ นวกานํ จีวรกมฺมาทีสุ สหายภาวคมนํ สมฺมุขา กายกมฺมํ นาม, เถรานํ ปน ปาทโธวนสิญฺจนพีชนทานาทิเภทมฺปิ สพฺพํ สามีจิกมฺมํ สมฺมุขา กายกมฺมํ นาม, อุภเยหิปิ ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ ทารุภณฺฑาทีนํ เตสุ อวญฺญํ อกตฺวา อตฺตนา ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ วิย ปฏิสามนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. ‘‘เทวตฺเถโร ติสฺสตฺเถโร’’ติ วุตฺตํ เอวํ ปคฺคยฺหวจนํ สมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม, วิหาเร อสนฺตํ ปน ปฏิปุจฺฉนฺตสฺส ‘‘กุหึ อมฺหากํ เทวตฺเถโร, กุหึ อมฺหากํ ติสฺสตฺเถโร, กทา นุ โข อาคมิสฺสตี’’ติ เอวํ ปิยวจนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานิ ปน นยนานิ อุมฺมีเลตฺวา ปสนฺเนน มุเขน โอโลกนํ สมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม, ‘‘เทวตฺเถโร ติสฺสตฺเถโร อโรโค โหตุ อพฺยาปชฺโช’’ติ สมนฺนาหรณํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. กามญฺเจตฺถ เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานํ นยนานํ อุมฺมีลนํ, ปสนฺเนน มุเขน โอโลกนญฺจ เมตฺตํ กายกมฺมเมว. ยสฺส ปน จิตฺตสฺส วเสน นยนานํ เมตฺตาสิเนหสินิทฺธตา, มุขสฺส จ ปสนฺนตา, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เมตฺตํ มโนกมฺมํ นามา’’ติ. สมาธิสํวตฺตนปฺปโยชนานิ สมาธิสํวตฺตนิกานิ.

ในบรรดากรรมเหล่านั้น การไปเป็นผู้ช่วยเหลือในการทำจีวรเป็นต้นของภิกษุใหม่ ชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า. ส่วนการทำสามีจิกรรมทั้งหมด มีการล้างเท้า การรดน้ำ การพัดวี การถวายพัดเป็นต้น ของพระเถระ ชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า. การเก็บกวาดไม้และสิ่งของเป็นต้นที่วางระเกะระกะ โดยไม่ดูหมิ่นสิ่งเหล่านั้น เหมือนกับสิ่งของที่ตนวางระเกะระกะเอง ของทั้งสองฝ่าย (ภิกษุใหม่และพระเถระ) ชื่อว่า เมตตากายกรรมลับหลัง. การกล่าวคำยกย่องเช่นว่า "พระเถระเทวะ พระเถระติสสะ" ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมต่อหน้า. ส่วนการกล่าวคำอันเป็นที่รัก เช่นว่า "พระเถระเทวะของเราอยู่ที่ไหน พระเถระติสสะของเราอยู่ที่ไหน เมื่อไรหนอท่านจะมา" แก่ผู้ที่ถามถึงพระเถระที่ไม่อยู่ในวิหาร ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมลับหลัง. การลืมตาที่เปี่ยมด้วยเมตตาและความรัก แล้วมองดูด้วยใบหน้าที่ยิ้มแย้มแจ่มใส ชื่อว่า เมตตามโนกรรมต่อหน้า. การนึกถึงว่า "ขอพระเถระเทวะ พระเถระติสสะ จงเป็นผู้ไม่มีโรค ปราศจากความเบียดเบียน" ชื่อว่า เมตตามโนกรรมลับหลัง. อนึ่ง การลืมตาที่เปี่ยมด้วยเมตตาและความรัก และการมองดูด้วยใบหน้าที่ยิ้มแย้มแจ่มใสในที่นี้ เป็นเมตตากายกรรมนั่นเอง. แต่ที่กล่าวว่า "ชื่อว่า เมตตามโนกรรม" นั้น มุ่งหมายถึงจิตที่เป็นเหตุให้ดวงตาเปี่ยมด้วยเมตตาและความรัก และใบหน้ายิ้มแย้มแจ่มใส. คำว่า สมาธิสังวัตตนัปปโยชนานิ คือ มีประโยชน์เป็นไปเพื่อสมาธิ (สมาธิสังวัตตนิกานิ).

สมานสีลตํ [Pg.41] คโตติ เตสุ เตสุ ทิสาภาเคสุ วิหรนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สมานสีลตํ คโต. ยายนฺติ ยา อยํ มยฺหญฺเจว ตุมฺหากญฺจ ปจฺจกฺขภูตา. ทิฏฺฐีติ สมฺมาทิฏฺฐิ. อริยาติ นิทฺโทสา. นิยฺยาตีติ วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสรติ นิคฺคจฺฉติ. สยํ นิยฺยนฺตีเยว หิ ตํสมงฺคิปุคฺคลํ วฏฺฏทุกฺขโต นิยฺยาเปตีติ วุจฺจติ. ยา สตฺถุ อนุสิฏฺฐิ, ตํ กโรตีติ ตกฺกโร, ตสฺส, ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชกสฺสาติ อตฺโถ. ทุกฺขกฺขยายาติ สพฺพทุกฺขกฺขยตฺถํ. ทิฏฺฐิสามญฺญคโตติ สมานทิฏฺฐิภาวํ อุปคโต.

คำว่า ผู้ถึงความมีศีลเสมอกัน คือ ผู้ถึงความมีศีลเสมอกันกับภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในทิศทางต่างๆ เหล่านั้น. คำว่า ยายัง คือ ทิฏฐิใดที่ปรากฏแก่เราและท่านทั้งหลาย. คำว่า ทิฏฐิ คือ สัมมาทิฏฐิ. คำว่า อริยา คือ ไม่มีโทษ. คำว่า นิยยาติ คือ ย่อมออกไป ย่อมพ้นจากทุกข์ในวัฏสงสาร. เพราะทิฏฐินั้นเองย่อมนำออกไป และย่อมนำบุคคลผู้ประกอบด้วยทิฏฐินั้นให้ออกไปจากทุกข์ในวัฏสงสาร จึงกล่าวอย่างนั้น. คำว่า ตักกโร คือ ผู้ทำตามคำสั่งสอนของพระศาสดา, หมายถึง ผู้ปฏิบัติชอบตามที่ทรงสั่งสอน. คำว่า เพื่อความสิ้นทุกข์ คือ เพื่อความสิ้นทุกข์ทั้งปวง. คำว่า ผู้ถึงความมีทิฏฐิเสมอกัน คือ ผู้เข้าถึงภาวะที่มีทิฏฐิเสมอกัน.

ผาสุวิหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาภาสุวิหารสูตร จบแล้ว.

๖-๑๐. อานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

๖-๑๐. อรรถกถาอานันทสูตรเป็นต้น

๑๐๖-๑๑๐. ฉฏฺเฐ อธิสีเลติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ, สีลนิมิตฺตํ น อุปวทติ น นินฺทตีติ อตฺโถ. อตฺตนิ กมฺเม จ อนุ อนุ เปกฺขติ สีเลนาติ อตฺตานุเปกฺขี. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๑๐๖-๑๑๐. ในสูตรที่ ๖ คำว่า อธิสีเล เป็นภุมมวิภัตติในอรรถว่านิมิต หมายความว่า ไม่ติเตียน ไม่นินทาซึ่งนิมิตคือศีล. คำว่า อัตตานุเปกขี คือ ผู้พิจารณาดูตนและกรรมอยู่เนืองๆ ด้วยศีล. สูตรที่ ๗ เป็นต้น มีความหมายตื้นอยู่แล้ว.

อานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอานันทสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

ผาสุวิหารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาภาสุวิหารวรรค จบแล้ว.

(๑๒) ๒. อนฺธกวินฺทวคฺโค

(๑๒) ๒. อัณฑกวินทวรรค

๑-๔. กุลูปกสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๔. อรรถกถากุลูปกสูตรเป็นต้น

๑๑๑-๑๑๔. ทุติยสฺส ปฐเม อสนฺถเวสุ กุเลสุ วิสฺสาโส เอตสฺสาติ อสนฺถววิสฺสาสี. อนิสฺสโร หุตฺวา วิกปฺเปติ สํวิทหติ สีเลนาติ อนิสฺสรวิกปฺปี. วิสฺสฏฺฐานิ วิสุํ ขิตฺตานิ เภเทน อวตฺถิตานิ กุลานิ ฆฏนตฺถาย อุปเสวติ สีเลนาติ วิสฺสฏฺฐุปเสวี. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๑๑๑-๑๑๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า อสันถววิสสาสี คือ ผู้มีความคุ้นเคยในตระกูลที่ไม่คุ้นเคย. คำว่า อนิสสรวิกัปปี คือ ผู้ไม่มีอำนาจแล้วยังคิดจัดแจงด้วยศีล. คำว่า วิสสัฏฐูปเสวี คือ ผู้เข้าอาศัยตระกูลที่กระจัดกระจาย แยกกันอยู่ เพื่อให้รวมกันด้วยศีล. สูตรที่ ๒ เป็นต้น มีความหมายตื้นอยู่แล้ว.

กุลูปกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถากุลูปกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๕-๑๓. มจฺฉรินีสุตฺตาทิวณฺณนา

๕-๑๓. อรรถกถามัจฉรินีสูตรเป็นต้น

๑๑๕-๑๒๓. ปญฺจเม [Pg.42] อาวาสมจฺฉริยาทีนิ ปญฺจ อิธ ภิกฺขุนิยา วเสน อาคตานิ, ภิกฺขุสฺส วเสนปิ ตานิ เวทิตพฺพานิ. อาวาสมจฺฉริเยน หิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาคนฺตุกํ ทิสฺวา ‘‘เอตฺถ เจติยสฺส วา สงฺฆสฺส วา ปริกฺขาโร ฐปิโต’’ติอาทีนิ วตฺวา สงฺฆิกอาวาสํ น เทติ. กุลมจฺฉริเยน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ เตหิ เตหิ การเณหิ อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน อุปฏฺฐาเก กุเล อญฺเญสํ ปเวสมฺปิ นิวาเรติ. ลาภมจฺฉริเยน สมนฺนาคโต สงฺฆิกมฺปิ ลาภํ มจฺฉรายนฺโต ยถา อญฺเญ น ลภนฺติ, เอวํ กโรติ อตฺตนา วิสมนิสฺสิตตาย พลวนิสฺสิตตาย จ. วณฺณมจฺฉริเยน สมนฺนาคโต อตฺตโน วณฺณํ วณฺเณติ, ปเรสํ วณฺเณ ‘‘กึ วณฺโณ เอโส’’ติ ตํ ตํ โทสํ วทติ. วณฺโณติ เจตฺถ สรีรวณฺโณปิ, คุณวณฺโณปิ เวทิตพฺโพ.

๑๑๕-๑๒๓. ในสูตรที่ ๕ มัจฉริยะ ๕ ประการ มีอาวาสมัจฉริยะเป็นต้น ในที่นี้มาโดยอ้างถึงภิกษุณี แต่ก็พึงทราบโดยอ้างถึงภิกษุด้วย. อนึ่ง ภิกษุผู้ประกอบด้วยอาวาสมัจฉริยะ เห็นอาคันตุกะแล้วกล่าวว่า "ในที่นี้เป็นที่เก็บบริขารของเจดีย์หรือของสงฆ์" เป็นต้น แล้วไม่ให้อาวาสที่เป็นของสงฆ์. ภิกษุผู้ประกอบด้วยกุลมัจฉริยะ แสดงโทษด้วยเหตุต่างๆ แล้วห้ามแม้การเข้าถึงตระกูลอุปัฏฐากของตนของผู้อื่น. ภิกษุผู้ประกอบด้วยลาภมัจฉริยะ หวงแหนแม้ลาภที่เป็นของสงฆ์ กระทำไม่ให้ผู้อื่นได้ลาภนั้น ด้วยความยึดมั่นที่ไม่สม่ำเสมอและด้วยความยึดมั่นที่รุนแรงของตน. ภิกษุผู้ประกอบด้วยวัณณมัจฉริยะ ย่อมพรรณนาคุณของตน และกล่าวโทษต่างๆ ในคุณของผู้อื่นว่า "คุณอะไรของผู้นั้น". คำว่า วัณณะ ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงทั้งวรรณะแห่งร่างกายและวรรณะแห่งคุณความดี.

ธมฺมมจฺฉริเยน สมนฺนาคโต – ‘‘อิมํ ธมฺมํ ปริยาปุณิตฺวา เอโส มํ อภิภวิสฺสตี’’ติ อญฺญสฺส น เทติ. โย ปน – ‘‘อยํ อิมํ ธมฺมํ อุคฺคเหตฺวา อญฺญถา อตฺถํ วิปริวตฺเตตฺวา นาเสสฺสตี’’ติ ธมฺมนุคฺคเหน วา – ‘‘อยํ อิมํ ธมฺมํ อุคฺคเหตฺวา อุทฺธโต อุนฺนโฬ อวูปสนฺตจิตฺโต อปุญฺญํ ปสวิสฺสตี’’ติ ปุคฺคลานุคฺคเหน วา น เทติ, น ตํ มจฺฉริยํ. ธมฺโมติ เจตฺถ ปริยตฺติธมฺโม อธิปฺเปโต. ปฏิเวธธมฺโม หิ อริยานํเยว โหติ, เต จ นํ น มจฺฉรายนฺติ มจฺฉริยสฺส สพฺพโส ปหีนตฺตาติ ตสฺส อสมฺภโว เอว. ตตฺถ อาวาสมจฺฉริเยน โลหเคเห ปจฺจติ, ยกฺโข วา เปโต วา หุตฺวา ตสฺเสว อาวาสสฺส สงฺการํ สีเสน อุกฺขิปิตฺวา จรติ. กุลมจฺฉริเยน อปฺปโภโค โหติ. ลาภมจฺฉริเยน คูถนิรเย นิพฺพตฺตติ, สงฺฆสฺส วา คณสฺส วา ลาภํ มจฺฉรายิตฺวา ปุคฺคลิกปริโภเคน วา ปริภุญฺชิตฺวา ยกฺโข วา เปโต วา มหาอชคโร วา หุตฺวา นิพฺพตฺตติ. วณฺณมจฺฉริเยน ภเวสุ นิพฺพตฺตสฺส วณฺโณ นาม น โหติ. ธมฺมมจฺฉริเยน กุกฺกุฬนิรเย นิพฺพตฺตติ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

ผู้ประกอบด้วยความตระหนี่ในธรรม ไม่ให้แก่ผู้อื่น ด้วยคิดว่า “ผู้นี้เรียนธรรมนี้แล้ว จักครอบงำเรา” ส่วนผู้ใดไม่ให้ ด้วยอนุเคราะห์ธรรมว่า “ผู้นี้เรียนธรรมนี้แล้ว จักบิดเบือนเนื้อความให้วิปริตไป จักทำลายเสีย” หรือไม่ให้ด้วยอนุเคราะห์บุคคลว่า “ผู้นี้เรียนธรรมนี้แล้ว จักเป็นผู้กำเริบ มีใจฟู ไม่สงบระงับ จักก่ออกุศลขึ้น” ความตระหนี่นั้นไม่ชื่อว่ามัจฉริยะ. คำว่า ธรรม ในที่นี้ มุ่งหมายถึงปริยัติธรรม. เพราะปฏิเวธธรรมย่อมมีแก่พระอริยะทั้งหลายเท่านั้น และพระอริยะเหล่านั้นย่อมไม่ตระหนี่ในปฏิเวธธรรมนั้น เพราะมัจฉริยะอันท่านละได้โดยสิ้นเชิงแล้ว ฉะนั้น ความตระหนี่ในปฏิเวธธรรมนั้นจึงเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้เลย. ในบรรดามัจฉริยะเหล่านั้น ด้วยอาวาสมัจฉริยะ (ความตระหนี่ที่อยู่) ย่อมตกนรกโลหกุมภี หรือเป็นยักษ์หรือเปรต เที่ยวแบกหยากเยื่อของอาวาสนั้นด้วยศีรษะ. ด้วยกุลมัจฉริยะ (ความตระหนี่ตระกูล) ย่อมเป็นผู้มีโภคะน้อย. ด้วยลาภมัจฉริยะ (ความตระหนี่ลาภ) ย่อมเกิดในนรกคูถ หรือตระหนี่ลาภของสงฆ์หรือของคณะ แล้วบริโภคด้วยการบริโภคส่วนตัว ย่อมเกิดเป็นยักษ์หรือเปรต หรือเป็นงูเหลือมใหญ่. ด้วยวัณณมัจฉริยะ (ความตระหนี่วรรณะ) วรรณะย่อมไม่มีแก่ผู้เกิดในภพทั้งหลาย. ด้วยธัมมมัจฉริยะ (ความตระหนี่ธรรม) ย่อมเกิดในนรกกุกกุฬะ. มัจฉริยะที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

มจฺฉรินีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายมัจฉรินีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

อนฺธกวินฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายอัณฑกวินทวรรค จบแล้ว.

(๑๓) ๓. คิลานวคฺโค

(๑๓) ๓. คิลานวรรค

๑๒๔-๑๓๐. ตติโย [Pg.43] วคฺโค อุตฺตานตฺโถเยว.

๑๒๔-๑๓๐. วรรคที่ ๓ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

(๑๔) ๔. ราชวคฺโค

(๑๔) ๔. ราชวรรค

๑. ปฐมจกฺกานุวตฺตนสุตฺตวณฺณนา

๑. คำอธิบายปฐมจักกานุวัตตนสูตร

๑๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อตฺถญฺญูติ หิตญฺญู. หิตปริยาโย เหตฺถ อตฺถ-สทฺโท ‘‘อตฺตตฺโถ ปรตฺโถ’’ติอาทีสุ (มหานิ. ๖๙; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕) วิย. ยสฺมา เจส ปเรสํ หิตํ ชานนฺโต เต อตฺตนิ รญฺเชติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘รญฺชิตุํ ชานาตี’’ติ. ทณฺเฑติ อปราธานุรูเป ทณฺฑเน. พลมฺหีติ พลกาเย. ปญฺจ อตฺเถติ อตฺตตฺโถ, ปรตฺโถ, อุภยตฺโถ, ทิฏฺฐธมฺมิโก อตฺโถ, สมฺปรายิโก อตฺโถติ เอวํ ปญฺจปฺปเภเท อตฺเถ. จตฺตาโร ธมฺเมติ จตุสจฺจธมฺเม, กามรูปารูปโลกุตฺตรเภเท วา จตฺตาโร ธมฺเม. ปฏิคฺคหณปริโภคมตฺตญฺญุตาย เอว ปริเยสนวิสฺสชฺชนมตฺตญฺญุตาปิ โพธิตา โหนฺตีติ ‘‘ปฏิคฺคหณปริโภคมตฺตํ ชานาติ’’อิจฺเจว วุตฺตํ.

๑๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า อัตถัญญู คือ ผู้รู้ประโยชน์. ในที่นี้ คำว่า อัตถะ เป็นไวพจน์ของคำว่า หิตะ เหมือนในคำว่า “อัตตัตถะ ปรัตถะ” เป็นต้น. เพราะพระองค์ทรงรู้ประโยชน์ของผู้อื่น จึงยังผู้อื่นให้ยินดีในพระองค์ ฉะนั้นจึงตรัสว่า “รู้ที่จะยังผู้อื่นให้ยินดี”. คำว่า ทัณฑะ คือ การลงโทษตามสมควรแก่ความผิด. คำว่า พละ คือ กองกำลัง. คำว่า ประโยชน์ ๕ อย่าง คือ อัตตัตถะ (ประโยชน์ตน), ปรัตถะ (ประโยชน์ผู้อื่น), อุภยัตถะ (ประโยชน์ทั้งสอง), ทิฏฐธัมมิกัตถะ (ประโยชน์ในปัจจุบัน), สัมปรายิกัตถะ (ประโยชน์ในภายหน้า) ด้วยประการฉะนี้ ในประโยชน์มี ๕ ประเภท. คำว่า ธรรม ๔ อย่าง คือ จตุสัจจธรรม (ธรรมคืออริยสัจ ๔) หรือธรรม ๔ อย่าง คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ และโลกุตตรธรรม. ด้วยความรู้จักประมาณในการรับและการบริโภคเท่านั้น ความรู้จักประมาณในการแสวงหาและการจ่ายก็เป็นอันแสดงแล้ว ฉะนั้นจึงตรัสว่า “รู้จักประมาณในการรับและการบริโภค” ดังนี้เท่านั้น.

อุตฺตรติ อติกฺกมติ, อภิภวตีติ วา อุตฺตรํ, นตฺถิ เอตฺถ อุตฺตรนฺติ อนุตฺตรํ. อนติสยํ, อปฺปฏิภาคํ วา อเนกาสุ เทวมนุสฺสปริสาสุ อเนกสตกฺขตฺตุํ เตสํ อริยสจฺจปฺปฏิเวธสมฺปาทนวเสน ปวตฺตา ภควโต ธมฺมเทสนา ธมฺมจกฺกํ. อปิจ สพฺพปฐมํ อญฺญาตโกณฺฑญฺญปฺปมุขาย อฏฺฐารสปริสคณาย พฺรหฺมโกฏิยา จตุสจฺจสฺส ปฏิเวธวิธายินี ยา ธมฺมเทสนา, ตสฺสา สาติสยา ธมฺมจกฺกสมญฺญา. ตตฺถ สติปฏฺฐานาติธมฺโม เอว ปวตฺตนฏฺเฐน จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ. จกฺกนฺติ วา อาณา ธมฺมโต อนเปตตฺตา, ธมฺมญฺจ ตํ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเมน ญาเยน จกฺกนฺติปิ ธมฺมจกฺกํ. ยถาห ‘‘ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเมน ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติอาทิ (ปฏิ. ม. ๒.๔๐-๔๑). อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ธมฺมิสฺสรสฺส ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมจกฺกสฺส อนุตฺตรภาวโต อปฺปฏิเสธนียํ. เกหิ ปน อปฺปฏิวตฺติยนฺติ อาห – ‘‘สมเณน วา’’ติอาทิ. ตตฺถ สมเณนาติ ปพฺพชฺชํ อุปคเตน. พฺราหฺมเณนาติ ชาติพฺราหฺมเณน. สาสนปรมตฺถสมณพฺราหฺมณานญฺหิ ปฏิโลมจิตฺตํเยว นตฺถิ. เทเวนาติ กามาวจรเทเวน. เกนจีติ เยน [Pg.44] เกนจิ อวสิฏฺฐปาริสชฺเชน. เอตฺตาวตา อฏฺฐนฺนมฺปิ ปริสานํ อนวเสสปริยาทานํ ทฏฺฐพฺพํ. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก.

คำว่า อุตตระ คือ ล่วงเลยไป หรือครอบงำไป, คำว่า อนุตตระ คือ ไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่าในที่นี้. พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ทรงแสดงไปโดยยังการแทงตลอดอริยสัจของเทวดาและมนุษย์จำนวนมากในบริษัทต่างๆ หลายร้อยครั้ง ให้สำเร็จนั้น ชื่อว่า ธรรมจักร เพราะไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า ไม่มีส่วนเปรียบ. อนึ่ง พระธรรมเทศนาใดที่ยังการแทงตลอดอริยสัจ ๔ ของพรหมโกฏิ ๑๘ บริษัท มีท่านอัญญาโกณฑัญญะเป็นประธาน ให้สำเร็จเป็นครั้งแรก พระธรรมเทศนานั้นมีชื่อว่า ธรรมจักร อย่างยิ่ง. ในธรรมจักรนั้น สติปัฏฐานเป็นต้นนั่นแหละ ชื่อว่า จักร เพราะเป็นไป, จึงชื่อว่า ธรรมจักร. หรือชื่อว่า จักร เพราะเป็นอาณาจักร (อำนาจ) ที่ไม่ปราศจากธรรม, และธรรมนั้นเป็นจักรด้วย จึงชื่อว่า ธรรมจักร. หรือชื่อว่า ธรรมจักร เพราะเป็นจักรที่ดำเนินไปโดยธรรม โดยความถูกต้อง. เหมือนที่ตรัสไว้ว่า “ยังธรรมให้เป็นไป และยังจักรให้เป็นไป จึงชื่อว่า ธรรมจักร, ยังจักรให้เป็นไป และยังธรรมให้เป็นไป จึงชื่อว่า ธรรมจักร, ยังจักรให้เป็นไปโดยธรรม จึงชื่อว่า ธรรมจักร” เป็นต้น. คำว่า อันใครๆ ให้เป็นไปไม่ได้ คือ อันใครๆ ห้ามไม่ได้ เพราะธรรมจักรของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นธรรมิศวรนั้น เป็นอนุตตระ. ก็อันใครๆ ให้เป็นไปไม่ได้นั้น คืออันใครบ้างเล่า? จึงตรัสว่า “อันสมณะ” เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า อันสมณะ คือ อันผู้เข้าถึงบรรพชา. คำว่า อันพราหมณ์ คือ อันพราหมณ์โดยกำเนิด. เพราะสมณะและพราหมณ์ผู้เป็นปรมัตถะในพระศาสนา ย่อมไม่มีจิตคิดขัดขวางเลย. คำว่า อันเทวดา คือ อันเทวดาในกามภพ. คำว่า อันใครๆ คือ อันบริษัทที่เหลือคนใดคนหนึ่ง. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พึงทราบว่าเป็นการรวบรวมบริษัททั้ง ๘ โดยไม่เหลือ. คำว่า ในโลก คือ ในสัตวโลก.

ปฐมจกฺกานุวตฺตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายปฐมจักกานุวัตตนสูตร จบแล้ว.

๒. ทุติยจกฺกานุวตฺตนสุตฺตวณฺณนา

๒. คำอธิบายทุติยจักกานุวัตตนสูตร

๑๓๒. ทุติเย จกฺกวตฺติวตฺตนฺติ ทสวิธํ, ทฺวาทสวิธํ วา จกฺกวตฺติภาวาวหํ วตฺตํ. ตตฺถ อนฺโตชนสฺมึ พลกาเย ธมฺมิกาเยว รกฺขาวรณคุตฺติยา สํวิธานํ, ขตฺติเยสุ, อนุยนฺเตสุ, พฺราหฺมณคหปติเกสุ, เนคมชานปเทสุ, สมณพฺราหฺมเณสุ, มิคปกฺขีสุ, อธมฺมิกปฏิกฺเขโป, อธนานํ ธนานุปฺปทานํ, สมณพฺราหฺมเณ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหปุจฺฉนนฺติ อิทํ ทสวิธํ จกฺกวตฺติวตฺตํ. อิทเมว จ คหปติเก ปกฺขิชาเต จ วิสุํ กตฺวา คหณวเสน ทฺวาทสวิธํ. ปิตรา ปวตฺติตเมว อนุปฺปวตฺเตตีติ ทสวิธํ วา ทฺวาทสวิธํ วา จกฺกวตฺติวตฺตํ ปูเรตฺวา นิสินฺนสฺส ปุตฺตสฺส อญฺญํ ปาตุภวติ, โส ตํ ปวตฺเตติ. รตนมยตฺตา ปน สทิสฏฺเฐน ตเทเวตนฺติ กตฺวา ‘‘ปิตรา ปวตฺติต’’นฺติ วุตฺตํ. ยสฺมา วา โส ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก, ตฺวํ เทว, โหหิ, อหมนุสาสิสฺสามี’’ติ อาห. ตสฺมา ปิตรา ปวตฺติตํ อาณาจกฺกํ อนุปฺปวตฺเตติ นามาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยญฺหิ อตฺตโน ปุญฺญานุภาวสิทฺธํ จกฺกรตนํ, ตํ นิปฺปริยายโต เตน ปวตฺติตํ นาม, เนตรนฺติ ปฐมนโย วุตฺโต. ยสฺมา ปวตฺติตสฺเสว อนุวตฺตนํ, ปฐมนโย จ ตํสทิเส ตพฺโพหารวเสน วุตฺโตติ ตํ อนาทิยิตฺวา ทุติยนโย วุตฺโต.

๑๓๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า จักรวรรดิวัตร คือ วัตรที่นำมาซึ่งความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ มี ๑๐ อย่าง หรือ ๑๒ อย่าง. ในวัตรเหล่านั้น การจัดแจงการคุ้มครองป้องกันรักษาโดยธรรมในชนภายใน ในกองกำลัง ในกษัตริย์ ในผู้ติดตาม ในพราหมณ์และคฤหบดี ในชาวนิคมและชาวชนบท ในสมณพราหมณ์ ในเนื้อและนก การห้ามการกระทำที่ไม่เป็นธรรม การให้ทรัพย์แก่ผู้ไม่มีทรัพย์ การเข้าไปหาสมณพราหมณ์แล้วสอบถามปัญหา นี้ชื่อว่าจักรวรรดิวัตร ๑๐ อย่าง. วัตรนี้เอง เมื่อแยกคฤหบดีและนกออกเป็นส่วนต่างหาก ก็เป็น ๑๒ อย่าง. คำว่า ยังวัตรที่บิดาให้เป็นไปแล้วนั่นแหละให้เป็นไปตาม ความว่า เมื่อบุตรผู้บำเพ็ญจักรวรรดิวัตร ๑๐ อย่าง หรือ ๑๒ อย่างให้บริบูรณ์แล้ว จักรรัตนะอื่นย่อมปรากฏขึ้น เขาย่อมยังจักรนั้นให้เป็นไป. แต่เพราะเป็นรัตนะเหมือนกัน และโดยอรรถว่าเหมือนกัน จึงถือว่าเป็นจักรนั้นเอง จึงตรัสว่า “ที่บิดาให้เป็นไปแล้ว”. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเขา (พระราชบุตร) กราบทูลว่า “ขอพระองค์จงเป็นผู้มีธุระน้อยเถิด เทวะ ข้าพระองค์จักสั่งสอนเอง” ฉะนั้น พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า ชื่อว่ายังอาณาจักรที่บิดาให้เป็นไปแล้วให้เป็นไปตาม ด้วยประการฉะนี้. นัยที่ ๑ กล่าวว่า เพราะจักรรัตนะที่สำเร็จด้วยอานุภาพบุญของตนนั้น ชื่อว่าอันตนให้เป็นไปโดยตรง (นิปปริยาย) ไม่ใช่จักรอื่น. นัยที่ ๒ กล่าวว่า เพราะการให้เป็นไปตามย่อมมีแก่สิ่งที่ให้เป็นไปแล้วเท่านั้น และนัยที่ ๑ นั้นกล่าวโดยโวหารว่าเหมือนกัน ฉะนั้นจึงไม่ถือเอานัยที่ ๑ แต่กล่าวถึงนัยที่ ๒.

ทุติยจกฺกานุวตฺตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการอธิบายทุติยจักกานุวัตตนสูตร.

๔. ยสฺสํทิสํสุตฺตวณฺณนา

๔. การอธิบายยัสสังทิสังสูตร

๑๓๔. จตุตฺเถ ‘‘อุภโต สุชาโต’’ติ เอตฺตเก วุตฺเต เยหิ เกหิจิ ทฺวีหิ ภาเคหิ สุชาตตา ปญฺญาเปยฺย, สุชาต-สทฺโท จ ‘‘สุชาโต จารุทสฺสโน’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓; เถรคา. ๘๑๘) อาโรหสมฺปตฺติปริยาโยติ ชาติวเสน [Pg.45] สุชาตตํ วิภาเวตุํ ‘‘มาติโต จ ปิติโต จา’’ติ วุตฺตํ. อโนรสปุตฺตวเสนปิ โลเก มาตุปิตุสมญฺญา ทิสฺสติ, อิธ ปน สา โอรสปุตฺตวเสน อิจฺฉิตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สํสุทฺธคฺคหณิโก’’ติ วุตฺตํ. คพฺภํ คณฺหาติ ธาเรตีติ คหณี, คพฺภาสยสญฺญิโต มาตุกุจฺฉิปฺปเทโส. เตนาห ‘‘สํสุทฺธาย มาตุกุจฺฉิยา สมนฺนาคโต’’ติ. ยถาภุตฺตสฺส อาหารสฺส วิปาจนวเสน คณฺหนโต อฉฑฺฑนโต คหณี, เตโชธาตุ. ปิตา จ มาตา จ ปิตโร. ปิตูนํ ปิตโร ปิตามหา. เตสํ ยุโค ปิตามหยุโค, ตสฺมา ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา, ปิตามหทฺวนฺทาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ ปิตามหคฺคหเณเนว มาตามโหปิ คหิโตติ โส อฏฺฐกถายํ วิสุํ น อุทฺธโต. ยุค-สทฺโท เจตฺถ เอกเสสนเยน ทฏฺฐพฺโพ ‘‘ยุโค จ ยุโค จ ยุโค’’ติ. เอวญฺหิ ตตฺถ ตตฺถ ทฺวินฺนํ คหิตเมว โหติ. เตนาห ‘‘ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา’’ติ. ปุริสคฺคหณญฺเจตฺถ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทสวเสน กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ ‘‘มาติโต’’ติ ปาฬิวจนํ สมตฺถิตํ โหติ.

๑๓๔. ในข้อที่ ๔ เมื่อกล่าวคำว่า "อุภโต สุชาโต" (ผู้เกิดดีทั้งสองฝ่าย) เพียงเท่านี้ พึงแสดงความเป็นผู้เกิดดีด้วยส่วน ๒ อย่างใดอย่างหนึ่ง และคำว่า "สุชาตะ" ในประโยคว่า "สุชาโต จารุทัสสโน" (ผู้เกิดดี มีรูปงามน่าดู) เป็นต้น เป็นไวพจน์แห่งความสมบูรณ์ของร่างกาย เพื่อแสดงความเป็นผู้เกิดดีโดยกำเนิด จึงกล่าวคำว่า "จากมารดาด้วย จากบิดาด้วย" แม้โดยความเป็นบุตรนอกสมรส ก็ปรากฏชื่อว่ามารดาบิดาในโลก แต่ในที่นี้ประสงค์เอาความเป็นบุตรในอก จึงกล่าวคำว่า "มีที่ปฏิสนธิบริสุทธิ์" คำว่า "คหณี" คือผู้รับและทรงไว้ซึ่งครรภ์ ได้แก่ส่วนแห่งท้องของมารดาที่เรียกว่ามดลูก เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ประกอบด้วยมดลูกของมารดาที่บริสุทธิ์" อีกอย่างหนึ่ง "คหณี" คือเตโชธาตุ เพราะรับอาหารที่บริโภคแล้วโดยการย่อยและไม่ทอดทิ้ง บิดาและมารดา เรียกว่า "ปิตโร" บิดาของบิดามารดา เรียกว่า "ปิตามหา" (ปู่ ย่า ตา ยาย) คู่ของท่านเหล่านั้น เรียกว่า "ปิตามหายุค" เพราะฉะนั้น พึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า คู่ปู่ย่าตายายจนถึงรุ่นที่ ๗ ด้วยประการฉะนี้ เมื่อกล่าวถึงปู่ย่า ก็ย่อมรวมถึงตายายด้วย เพราะฉะนั้น ในอรรถกถาจึงไม่ได้แยกกล่าวไว้ต่างหาก และคำว่า "ยุค" ในที่นี้ พึงเห็นโดยนัยเอกเสสว่า "ยุคด้วย ยุคด้วย ยุคด้วย" ด้วยประการฉะนี้ ในที่นั้นๆ ย่อมรวมเอาคนสองคนไว้ด้วยกัน เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "บรรพบุรุษทั้งปวงที่สูงขึ้นไปจากนั้น ก็รวมอยู่ในคำว่าปู่ย่าตายาย" และพึงเห็นว่า การกล่าวถึงบุรุษในที่นี้ เป็นการกล่าวโดยนัยที่ยกส่วนที่สูงกว่าขึ้นแสดงเป็นสำคัญ ด้วยประการฉะนี้ คำบาลีว่า "จากมารดา" จึงเป็นอันสมบูรณ์

อกฺขิตฺโตติ อปฺปตฺตกฺเขโป. อนวกฺขิตฺโตติ สมฺปตฺตวิวาทาทีสุ น อวกฺขิตฺโต น ฉฑฺฑิโต. ชาติวาเทนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘เกน การเณนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ‘‘อุภโต…เป… ปิตามหยุคา’’ติ เอเตน ขตฺติยสฺส โยนิโทสาภาโว ทสฺสิโต สํสุทฺธคฺคหณิกภาวกิตฺตนโต. ‘‘อกฺขิตฺโต’’ติ อิมินา กิริยาปราธาภาโว. กิริยาปราเธน หิ สตฺตา เขปํ ปาปุณนฺติ. ‘‘อนุปกฺกุฏฺโฐ’’ติ อิมินา อยุตฺตสํสคฺคาภาโว. อยุตฺตสํสคฺคญฺหิ ปฏิจฺจ สตฺตา อกฺโกสํ ลภนฺติ.

คำว่า "อักขิตโต" คือไม่ถูกตำหนิ. คำว่า "อนวัคขิตโต" คือไม่ถูกทอดทิ้ง ไม่ถูกละทิ้งในเรื่องวิวาทเป็นต้นที่เกิดขึ้น. เพื่อแสดงว่าคำว่า "ชาติวาเทนะ" เป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ ท่านจึงกล่าวคำว่า "ด้วยเหตุอะไร" เป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า "อุภโต...เป...ปิตามหายุคา" นี้ แสดงว่ากษัตริย์ไม่มีโทษทางกำเนิด เพราะกล่าวถึงความเป็นผู้มีที่ปฏิสนธิบริสุทธิ์. ด้วยคำว่า "อักขิตโต" นี้ แสดงว่าไม่มีความผิดทางกรรม เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมถึงการถูกตำหนิด้วยความผิดทางกรรม. ด้วยคำว่า "อนุปกุฏโฐ" นี้ แสดงว่าไม่มีการคบค้าที่ไม่สมควร เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมได้รับการด่าว่าเพราะอาศัยการคบค้าที่ไม่สมควร.

อฑฺฒตา นาม วิภวสมฺปนฺนตา, สา ตํ ตํ อุปาทายุปาทาย วุจฺจตีติ อาห ‘‘โย โกจิ อตฺตโน สนฺตเกน วิภเวน อฑฺโฒ โหตี’’ติ. ตถา มหทฺธนตาปีติ ตํ อุกฺกํสคตํ ทสฺเสตุํ ‘‘มหตา อปริมาณสงฺเขน ธเนน สมนฺนาคโต’’ติ วุตฺตํ. ภุญฺชิตพฺพโต ปริภุญฺชิตพฺพโต วิเสสโต กามา โภคา นามาติ อาห ‘‘ปญฺจกามคุณวเสนา’’ติ. โกฏฺฐํ วุจฺจติ ธญฺญสฺส อาวสนฏฺฐานํ, โกฏฺฐภูตํ อคารํ โกฏฺฐาคารํ. เตนาห ‘‘ธญฺเญน จ ปริปุณฺณโกฏฺฐาคาโร’’ติ. เอวํ สารคพฺภํ โกโส, ธญฺญปริฏฺฐปนฏฺฐานญฺจ โกฏฺฐาคารนฺติ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตโต อญฺญถา ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา อสิโน ติกฺขภาวปริหารโก [Pg.46] ปฏิจฺฉโท ‘‘โกโส’’ติ วุจฺจติ. เอวํ รญฺโญ ติกฺขภาวปริหารํ กตฺวา จตุรงฺคินี เสนา โกโสติ อาห ‘‘จตุพฺพิโธ โกโส หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี’’ติ. วตฺถโกฏฺฐาคารคฺคหเณเนว สพฺพสฺสปิ ภณฺฑฏฺฐปนฏฺฐานสฺส คหิตตฺตา ‘‘ติวิธํ โกฏฺฐาคาร’’นฺติ วุตฺตํ.

ความสมบูรณ์ด้วยทรัพย์สมบัติ ชื่อว่า "อัฑฒตา" ความสมบูรณ์นั้นย่อมกล่าวถึงโดยอาศัยสิ่งนั้นๆ ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ใดผู้หนึ่งเป็นผู้มั่งคั่งด้วยทรัพย์สมบัติของตน". แม้ความเป็นผู้มีทรัพย์มาก (มหัทธนตา) ก็เช่นเดียวกัน เพื่อแสดงถึงความยิ่งใหญ่ของทรัพย์นั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ประกอบด้วยทรัพย์อันมากมายนับไม่ถ้วน". กามทั้งหลายที่พึงบริโภค พึงใช้สอยโดยพิเศษ ชื่อว่า "โภคะ" ท่านจึงกล่าวว่า "โดยอำนาจแห่งกามคุณ ๕". ที่เป็นที่เก็บข้าวเปลือก เรียกว่า "โกฏฐะ" เรือนที่เป็นฉาง เรียกว่า "โกฏฐาคาร". เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "มีฉางเต็มด้วยข้าวเปลือก". เมื่อแสดงว่า "โกสะ" คือคลังที่เก็บแก่นสาร และ "โกฏฐาคาร" คือที่เก็บข้าวเปลือกแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงสิ่งนั้นในนัยอื่นอีก ท่านจึงกล่าวคำว่า "อีกอย่างหนึ่ง" เป็นต้น. ในที่นั้น ฝักที่ป้องกันความคมของดาบ เรียกว่า "โกสะ" ฉันใด กองทัพ ๔ เหล่า คือ ช้าง ม้า รถ พลเดินเท้า ที่ป้องกันความคม (อำนาจ) ของพระราชา ก็เรียกว่า "โกสะ" ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คลัง (โกสะ) ๔ อย่าง คือ ช้าง ม้า รถ พลเดินเท้า". เมื่อกล่าวถึงฉางเก็บผ้า ก็ย่อมรวมถึงที่เก็บสิ่งของทุกอย่างด้วย เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ฉาง (โกฏฐาคาร) ๓ อย่าง".

ยสฺสา ปญฺญาย วเสน ปุริโส ‘‘ปณฺฑิโต’’ติ วุจฺจติ, ตํ ปณฺฑิจฺจนฺติ อาห ‘‘ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต’’ติ. ตํตํอิติกตฺตพฺพตาสุ เฉกภาโว พฺยตฺตภาโว เวยฺยตฺติยํ. สมฺโมหํ หึสติ วิธมตีติ เมธา, สา เอตสฺส อตฺถีติ เมธาวี. ฐาเน ฐาเน อุปฺปตฺติ เอติสฺสา อตฺถีติ ฐานุปฺปตฺติ, ฐานโส อุปฺปชฺชนปญฺญา. วฑฺฒิอตฺเถติ วฑฺฒิสงฺขาเต อตฺเถ.

ปัญญาใดที่ทำให้บุรุษถูกเรียกว่า "บัณฑิต" ปัญญานั้นเรียกว่า "ปัณฑิจจะ" ท่านจึงกล่าวว่า "ประกอบด้วยปัณฑิจจะ". ความเป็นผู้ฉลาด ความเป็นผู้เชี่ยวชาญในกิจที่ควรทำนั้นๆ ชื่อว่า "ไวยัตติยะ". ปัญญาที่ทำลายความหลงให้พินาศไป ชื่อว่า "เมธา" ปัญญานั้นมีแก่ผู้นี้ ผู้นี้จึงชื่อว่า "เมธาวี". ปัญญาที่เกิดขึ้นในเหตุการณ์นั้นๆ ชื่อว่า "ฐานุปปัตติ" คือปัญญาที่เกิดขึ้นตามฐานะ. ในคำว่า "ในอรรถว่าความเจริญ" คือในอรรถที่นับว่าเป็นความเจริญ.

ยสฺสํทิสํสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการอธิบายยัสสังทิสังสูตร.

๕-๙. ปตฺถนาสุตฺตาทิวณฺณนา

การอธิบายปัตถนาสูตรเป็นต้น ที่ ๕-๙

๑๓๕-๙. ปญฺจเม หตฺถิสฺมินฺติ หตฺถิสิปฺเป. หตฺถีติ หิ หตฺถิวิสยตฺตา หตฺถิสนฺนิสฺสิตตฺตา จ หตฺถิสิปฺปํ คหิตํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. วยตีติ วโย, โสภเนสุ กตฺถจิ อปกฺขลนฺโต อวิตฺถายนฺโต ตานิ สนฺธาเรตุํ สกฺโกตีติ อตฺโถ. น วโย อวโย, ตานิ อตฺถโต สทฺทโต จ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ. อวโย น โหตีติ อนวโย. ทฺเว ปฏิเสธา ปกตึ คเมนฺตีติ อาห ‘‘อนวโยติ สมตฺโถ’’ติ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

ในข้อที่ ๕ บทว่า หัตถิสฺมึ หมายถึงในหัตถิศิลปะ (วิชาช้าง). จริงอยู่ ที่เรียกว่า หัตถี เพราะเป็นวิสัยของช้าง และเพราะอาศัยช้าง จึงถือเอาว่าหัตถิศิลปะ. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า วยติ ได้แก่ วยะ อธิบายว่า สามารถทรงจำสิ่งเหล่านั้นไว้ได้ โดยไม่พลั้งพลาด ไม่กระจัดกระจายในที่ไหนๆ ในบรรดาสิ่งที่งดงาม. ที่ชื่อว่า อวยะ เพราะไม่เป็นวยะ คือไม่สามารถทรงจำสิ่งเหล่านั้นไว้ได้ทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ. ที่ชื่อว่า อนวยะ เพราะไม่เป็นอวยะ. ท่านกล่าวว่า อนวยะ คือผู้สามารถ เพราะการปฏิเสธสองครั้งย่อมกลับเป็นปกติ. บทที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความชัดเจนอยู่แล้ว.

ปตฺถนาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปัตถนาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๑๐. โสตสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาโสตสูตร

๑๔๐. ทสเม ติพฺพานนฺติ ติกฺขานํ. ขรานนฺติ กกฺกสานํ. กฏุกานนฺติ ทารุณานํ. อสาตานนฺติ นสาตานํ อปฺปิยานํ. น ตาสุ มโน อปฺเปติ, น ตา มนํ อปฺปายนฺติ วฑฺเฒนฺตีติ อมนาปา.

๑๔๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า ติพฺพานํ แปลว่า อันแรงกล้า. บทว่า ขรานํ แปลว่า อันหยาบคาย. บทว่า กฏุกานํ แปลว่า อันเผ็ดร้อน (ทารุณ). บทว่า อสาตานํ แปลว่า อันไม่สำราญ คือไม่เป็นที่รัก. บทว่า อมนาปา แปลว่า ไม่เป็นที่พอใจ เพราะจิตไม่เข้าไปตั้งมั่นในสิ่งเหล่านั้น และสิ่งเหล่านั้นไม่ยังจิตให้เอิบอิ่ม คือไม่ให้เจริญ.

โสตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาโสตสูตร จบแล้ว.

ราชวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาราชวรรค จบแล้ว.

(๑๕) ๕. ติกณฺฑกีวคฺโค

(๑๕) ๕. ติกัณฑกีวรรค

๑. อวชานาติสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาอวชานาติสูตร

๑๔๑. ปญฺจมสฺส [Pg.47] ปฐเม ทตฺวา อวชานาตีติ เอตฺถ เอโก ภิกฺขุ มหาปุญฺโญ จตุปจฺจยลาภี โหติ, โส จีวราทีนิ ลภิตฺวา อญฺญํ อปฺปปุญฺญํ อาปุจฺฉติ. โสปิ ตสฺมึ ปุนปฺปุนํ อาปุจฺฉนฺเตปิ คณฺหาติเยว. อถสฺส อิตโร โถกํ กุปิโต หุตฺวา มงฺกุภาวํ อุปฺปาเทตุกาโม วทติ ‘‘อยํ อตฺตโน ธมฺมตาย จีวราทีนิ น ลภติ, อมฺเห นิสฺสาย ลภตี’’ติ. เอวมฺปิ ทตฺวา อวชานาติ นาม. เอโก ปน เอเกน สทฺธึ ทฺเว ตีณิ วสฺสานิ วสนฺโต ปุพฺเพ ตํ ปุคฺคลํ ครุํ กตฺวา คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล จิตฺตีการํ น กโรติ, อาสนนิสินฺนฏฺฐานมฺปิ น คจฺฉติ. อยมฺปิ ปุคฺคโล สํวาเสน อวชานาติ นาม. อาเธยฺยมุโขติ อาทิโต เธยฺยมุโข, ปฐมวจนสฺมึเยว ฐปิตมุโขติ อตฺโถ. ตตฺถายํ นโย – เอโก ปุคฺคโล สารุปฺปํเยว ภิกฺขุํ ‘‘อสารุปฺโป เอโส’’ติ กเถติ. ตํ สุตฺวา เอส นิฏฺฐํ คจฺฉติ, ปุน อญฺเญน สภาเคน ภิกฺขุนา ‘‘สารุปฺโป อย’’นฺติ วุตฺเตปิ ตสฺส วจนํ น คณฺหาติ. อสุเกน นาม ‘‘อสารุปฺโป อย’’นฺติ อมฺหากํ กถิตนฺติ ปุริมภิกฺขุโนว กถํ คณฺหาติ. อปโรปิสฺส ทุสฺสีลํ ‘‘สีลวา’’ติ กเถติ. ตสฺส วจนํ สทฺทหิตฺวา ปุน อญฺเญน ‘‘อสารุปฺโป เอโส ภิกฺขุ, นายํ ตุมฺหากํ สนฺติกํ อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺโต’’ติ วุตฺเตปิ ตสฺส วจนํ อคฺคเหตฺวา ปุริมํเยว กถํ คณฺหาติ. อปโร วณฺณมฺปิ กถิตํ คณฺหาติ, อวณฺณมฺปิ กถิตํ คณฺหาติเยว. อยมฺปิ อาเธยฺยมุโขเยว นาม อาธาตพฺพมุโข, ยํ ยํ สุณาติ, ตตฺถ ตตฺถ ฐปิตมุโขติ อตฺโถ.

๑๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า ทตฺวา อวชานาติ นี้ มีอธิบายว่า ภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้มีบุญมาก เป็นผู้ได้ปัจจัย ๔ เธอได้จีวรเป็นต้นแล้ว ย่อมปวารณาภิกษุอื่นผู้มีบุญน้อย. ภิกษุผู้มีบุญน้อยนั้น แม้เมื่อภิกษุนั้นปวารณาบ่อยๆ ก็รับเอาไว้. ลำดับนั้น ภิกษุรูปนอกนี้โกรธนิดหน่อย ปรารถนาจะทำให้เกิดความเก้อเขิน จึงกล่าวว่า "ภิกษุนี้โดยปกติของตนย่อมไม่ได้จีวรเป็นต้น แต่ได้เพราะอาศัยเรา" แม้อย่างนี้ ก็ชื่อว่าให้แล้วดูหมิ่น. ส่วนบุคคลอีกคนหนึ่ง อยู่ร่วมกับบุคคลหนึ่ง ๒-๓ ปี ในกาลก่อนเคยทำความเคารพบุคคลนั้น แต่เมื่อกาลเวลาผ่านไปๆ ก็ไม่ทำความเอื้อเฟื้อ แม้ในที่ที่เขานั่งอยู่ก็ไม่ไป. บุคคลนี้ชื่อว่าดูหมิ่นด้วยการอยู่ร่วมกัน. บทว่า อาเธยฺยมุโข คือ มีปากอันพึงตั้งไว้ตั้งแต่ต้น อธิบายว่า มีปากอันตั้งไว้ในคำพูดแรกนั่นเอง. ในบทนั้นมีนัยดังนี้ บุคคลหนึ่งกล่าวหาภิกษุผู้สมควรนั่นแหละว่า "ภิกษุนี้ไม่สมควร". เขาฟังคำนั้นแล้วก็ตกลงใจ แม้เมื่อภิกษุผู้เป็นสหายรูปอื่นกล่าวว่า "ภิกษุนี้สมควร" ก็ไม่รับคำของเขา ย่อมรับเอาแต่คำของภิกษุรูปก่อนเท่านั้นว่า "คนชื่อโน้นบอกเราว่า ภิกษุนี้ไม่สมควร". อีกคนหนึ่งกล่าวถึงภิกษุผู้ทุศีลว่า "เป็นผู้มีศีล". เขาเชื่อคำของผู้นั้นแล้ว แม้เมื่อคนอื่นกล่าวว่า "ภิกษุนี้ไม่สมควร ท่านไม่ควรเข้าไปหาภิกษุนี้" ก็ไม่รับคำของเขา ย่อมรับเอาแต่คำเดิมนั่นเอง. อีกคนหนึ่ง แม้คำสรรเสริญที่เขากล่าวก็รับเอา แม้คำติเตียนที่เขากล่าวก็รับเอาเหมือนกัน. บุคคลนี้ชื่อว่า อาเธยยมุขะ คือมีปากอันพึงตั้งไว้ อธิบายว่า มีปากอันตั้งไว้ในคำที่ตนได้ยินมานั้นๆ.

โลโลติ สทฺธาทีนํ อิตฺตรกาลปฺปติตตฺตา อสฺสทฺธิยาทีหิ ลุลิตภาเวน โลโล. อิตฺตรภตฺตีติอาทีสุ ปุนปฺปุนํ ภชเนน สทฺธาว ภตฺติเปมํ. สทฺธาเปมมฺปิ เคหสฺสิตเปมมฺปิ วฏฺฏติ, ปสาโท สทฺธาปสาโท. เอวํ ปุคฺคโล โลโล โหตีติ เอวํ อิตฺตรสทฺธาทิตาย ปุคฺคโล โลโล นาม โหติ. หลิทฺทิราโค วิย, ถุสราสิมฺหิ โกฏฺฏิตขานุโก วิย, อสฺสปิฏฺฐิยํ ฐปิตกุมฺภณฺฑํ วิย จ อนิพทฺธฏฺฐาเน มุหุตฺเตน กุปฺปติ. มนฺโท โมมูโหติ อญฺญาณภาเวน มนฺโท, อวิสยตาย โมมูโห, มหามูฬฺโหติ อตฺโถ.

บทว่า โลโล คือ เป็นผู้โลเล เพราะความที่ศรัทธาเป็นต้นเป็นสภาพตั้งอยู่ชั่วคราว และเพราะความที่ศรัทธาเป็นต้นนั้นถูกความไม่มีศรัทธาเป็นต้นรบกวน. ในบทว่า อิตฺตรภตฺติ เป็นต้น ศรัทธาที่เกิดขึ้นเพราะการซ่องเสพบ่อยๆ นั่นแหละ ชื่อว่า ภัตติ (ความภักดี) และเปมะ (ความรัก). แม้ศรัทธาเปมะและเกหสิตเปมะ (ความรักอาศัยเรือน) ก็ควร. บทว่า ปสาทิ คือ ความเลื่อมใสในศรัทธา. บุคคลเป็นผู้โลเลอย่างนี้ คือ บุคคลชื่อว่าโลเล เพราะความเป็นผู้มีศรัทธาเป็นต้นชั่วคราวอย่างนี้. ย่อมหวั่นไหวในชั่วขณะในที่ที่ไม่มั่นคง เหมือนสีขมิ้น (ที่ย้อมติดไม่นาน) เหมือนตอไม้ที่เขาตอกลงในกองแกลบ และเหมือนลูกฟักทองที่เขาวางไว้บนหลังม้า. บทว่า มนฺโท โมมูโห คือ ชื่อว่า มนทะ เพราะความเป็นผู้ไม่มีปัญญา ชื่อว่า โมมูหะ เพราะความที่ธรรมไม่ใช่เป็นวิสัย อธิบายว่า เป็นผู้หลงงมงายมาก.

อวชานาติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอวชานาติสูตร จบแล้ว.

๒-๓. อารภติสุตฺตาทิวณฺณนา

๒-๓. อรรถกถาอารภติสูตรเป็นต้น

๑๔๒-๓. ทุติเย [Pg.48] อารภตีติ เอตฺถ อารมฺภ-สทฺโท กมฺมกิริยหึสนวีริยโกปนาปตฺติวีติกฺกเมสุ วตฺตติ. ตถา เหส ‘‘ยํ กิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ, สพฺพํ อารมฺภปจฺจยา’’ติ (สุ. นิ. ๗๔๙) กมฺเม อาคโต. ‘‘มหารมฺภา มหายญฺญา, น เต โหนฺติ มหปฺผลา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๐; อ. นิ. ๔.๓๙) กิริยาย. ‘‘สมณํ โคตมํ อุทฺทิสฺส ปาณํ อารภนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๕๑) หึสเน. ‘‘อารมฺภถ นิกฺขมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕; เนตฺติ. ๒๙; เปฏโก. ๓๘; มิ. ป. ๕.๑.๔) วีริเย. ‘‘พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๐, ๑๙๕; ม. นิ. ๑.๒๙๓) โกปเน. ‘‘อารภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๔๒; ปุ. ป. ๑๙๑) อยํ ปน อาปตฺติวีติกฺกเม อาคโต, ตสฺมา อาปตฺติวีติกฺกมวเสน อารภติ เจว, ตปฺปจฺจยา จ วิปฺปฏิสารี โหตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ยถาภูตํ นปฺปชานาตีติ อนธิคตตฺตา ยถาสภาวโต น ชานาติ. ยตฺถสฺสาติ ยสฺมึ อสฺส, ยํ ฐานํ ปตฺวา เอตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ อตฺโถ. กึ ปน ปตฺวา เต นิรุชฺฌนฺตีติ? อรหตฺตมคฺคํ, ผลปฺปตฺตสฺส ปน นิรุทฺธา นาม โหนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ อิธ มคฺคกิจฺจวเสน ปน ผลเมว วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ในสูตรที่ ๒ บทว่า อารภติ นี้ คำว่า อารมฺภ ย่อมใช้ในความหมายว่า การงาน, การกระทำ, การเบียดเบียน, ความเพียร, การทำให้กำเริบ, การต้องอาบัติ และการล่วงละเมิด. จริงอยู่ คำว่า อารมฺภ นั้น มาในความหมายว่า การงาน ในประโยคเป็นต้นว่า "ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้น ทุกข์ทั้งหมดนั้นมีอารัมภะเป็นปัจจัย" (สุ. นิ. ๗๔๙). มาในความหมายว่า การกระทำ ในประโยคว่า "ยัญใหญ่ที่มีการกระทำมาก ยัญเหล่านั้นย่อมไม่มีผลมาก" (สํ. นิ. ๑.๑๒๐; อ. นิ. ๔.๓๙). มาในความหมายว่า การเบียดเบียน ในประโยคว่า "ย่อมเบียดเบียนสัตว์เจาะจงพระสมณโคดม" (ม. นิ. ๒.๕๑). มาในความหมายว่า ความเพียร ในประโยคว่า "ท่านทั้งหลายจงปรารภ จงออกไป จงประกอบในพระพุทธศาสนา" (สํ. นิ. ๑.๑๘๕). มาในความหมายว่า การทำให้กำเริบ ในประโยคว่า "เป็นผู้เว้นขาดจากการทำให้พืชคามและภูตคามกำเริบ" (ที. นิ. ๑.๑๐). ส่วนในประโยคว่า "ย่อมต้องอาบัติและเป็นผู้เดือดร้อน" (อ. นิ. ๕.๑๔๒) นี้ มาในความหมายว่า การต้องอาบัติและการล่วงละเมิด เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงมีอธิบายว่า ย่อมต้องอาบัติและล่วงละเมิด และย่อมเป็นผู้เดือดร้อนเพราะอาบัติและการล่วงละเมิดนั้นเป็นปัจจัย. บทว่า ยถาภูตํ นปฺปชานาติ คือ ไม่รู้ตามความเป็นจริง เพราะยังไม่ได้บรรลุ. บทว่า ยตฺถสฺส คือ ในที่ใดของเขา อธิบายว่า เมื่อบรรลุถึงฐานะใด อกุศลธรรมอันเป็นบาปที่เกิดขึ้นแล้วแก่บุคคลนี้ ย่อมดับไปไม่เหลือ. ถามว่า เมื่อบรรลุถึงอะไร อกุศลธรรมเหล่านั้นจึงดับไป? ตอบว่า บรรลุอรหัตตมรรค ส่วนในขณะแห่งผล อกุศลธรรมเหล่านั้นชื่อว่าดับแล้ว. แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ในที่นี้พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงผลนั่นเองโดยมุ่งถึงกิจของมรรค.

อารภตี น วิปฺปฏิสารี โหตีติ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ตํ ปเนส เทเสตุํ สภาคปุคฺคลํ ปริเยสติ, ตสฺมา น วิปฺปฏิสารี โหติ. น อารภติ วิปฺปฏิสารี โหตีติ อาปตฺตึ น อาปชฺชติ, วินยปญฺญตฺติยํ ปน อโกวิทตฺตา อนาปตฺติยา อาปตฺติสญฺญี หุตฺวา วิปฺปฏิสารี โหตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘น อารภติ น วิปฺปฏิสารี โหตี’’ติ โย วุตฺโต, กตโร โส ปุคฺคโล? โอสฺสฏฺฐวีริยปุคฺคโล. โส หิ ‘‘กึ เม อิมสฺมึ กาเล ปรินิพฺพาเนน, อนาคเต เมตฺเตยฺยสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ วิสุทฺธสีโลปิ ปฏิปตฺตึ น ปูเรติ. โส หิ ‘‘กิมตฺถํ อายสฺมา ปมตฺโต วิหรติ, ปุถุชฺชนสฺส นาม คติ อนิพทฺธา, ตสฺมา หิ เมตฺเตยฺยสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สมฺมุขีภาวํ ลเภยฺยาสิ, อรหตฺตตฺถาย วิปสฺสนํ ภาเวหี’’ติ โอวทิตพฺโพว.

“ปรารภอยู่ แต่ไม่เดือดร้อน” หมายถึง ย่อมต้องอาบัติ แต่บุคคลนั้นย่อมแสวงหาบุคคลผู้เป็นสภาคกันเพื่อแสดงอาบัตินั้น เพราะฉะนั้นจึงไม่เดือดร้อน. “ไม่ปรารภ แต่เดือดร้อน” หมายถึง ไม่ต้องอาบัติ แต่เพราะความเป็นผู้ไม่ฉลาดในพระวินัยบัญญัติ จึงสำคัญว่าอาบัติในสิ่งที่ไม่เป็นอาบัติ แล้วย่อมเดือดร้อน พึงทราบความหมายในที่นี้อย่างนี้. บุคคลที่กล่าวว่า “ไม่ปรารภ และไม่เดือดร้อน” นั้น คือใคร? คือ บุคคลผู้ทอดทิ้งความเพียร. ด้วยว่าบุคคลนั้นแม้มีศีลบริสุทธิ์ ก็ไม่บำเพ็ญปฏิปทาให้บริบูรณ์ ด้วยคิดว่า “การปรินิพพานในกาลนี้จะมีประโยชน์อะไรแก่เรา เราจักปรินิพพานในกาลแห่งพระเมตไตรยสัมมาสัมพุทธเจ้าในอนาคต”. แท้จริง บุคคลนั้นพึงถูกตักเตือนว่า “ท่านผู้มีอายุ ประมาทอยู่ทำไม ขึ้นชื่อว่าคติของปุถุชนย่อมไม่แน่นอน เพราะฉะนั้น ท่านพึง (ปฏิบัติเพื่อให้) ได้เฝ้าเฉพาะพระพักตร์พระเมตไตรยสัมมาสัมพุทธเจ้าเถิด จงเจริญวิปัสสนาเพื่อบรรลุพระอรหัตเถิด”.

สาธูติ [Pg.49] อายาจนตฺเถ นิปาโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยาว อปรทฺธํ วต อายสฺมตา, เอวํ สนฺเตปิ มยํ อายสฺมนฺตํ ยาจาม, เทเสตพฺพยุตฺตกสฺส เทสนาย, วุฏฺฐาตพฺพยุตฺตกสฺส วุฏฺฐาเนน, อาวิกาตพฺพยุตฺตกสฺส อาวิกิริยาย อารมฺภเช อาสเว ปหาย สุทฺธนฺเต ฐิตภาวปจฺจเวกฺขเณน วิปฺปฏิสารเช อาสเว ปฏิวิโนเทตฺวา นีหริตฺวา วิปสฺสนาจิตฺตญฺเจว วิปสฺสนาปญฺญญฺจ วฑฺเฒตูติ. อมุนา ปญฺจเมน ปุคฺคเลนาติ เอเตน ปญฺจเมน ขีณาสวปุคฺคเลน. สมสโม ภวิสฺสตีติ โลกุตฺตรคุเณหิ สมภาเวเนว สโม ภวิสฺสตีติ เอวํ ขีณาสเวน โอวทิตพฺโพติ อตฺโถ. ตติยํ อุตฺตานเมว.

"สาธุ" เป็นนิบาตในอรรถว่าการอ้อนวอน. คำนี้อธิบายว่า ท่านผู้มีอายุได้ทำผิดพลาดไปเพียงใด แม้เป็นเช่นนั้น พวกเราก็อ้อนวอนท่านผู้มีอายุว่า ขอท่านจงละอาสวะที่เกิดจากการปรารภ ด้วยการแสดงสิ่งที่ควรแสดง ด้วยการออกจากสิ่งที่ควรออก ด้วยการเปิดเผยสิ่งที่ควรเปิดเผย และจงบรรเทาและนำออกซึ่งอาสวะที่เกิดจากความเดือดร้อนใจ ด้วยการพิจารณาความเป็นผู้ตั้งอยู่ในความบริสุทธิ์ แล้วจงเพิ่มพูนทั้งวิปัสสนาจิตและวิปัสสนาปัญญาเถิด. คำว่า "ด้วยบุคคลที่ห้านี้" หมายถึง ด้วยบุคคลที่ห้าผู้เป็นพระขีณาสพนี้. คำว่า "จักเป็นผู้เสมอกันโดยส่วนเดียว" หมายถึง จักเป็นผู้เสมอกันด้วยความเป็นผู้เสมอกันด้วยโลกุตตรคุณทั้งหลายอย่างนี้ อธิบายว่า พึงถูกพระขีณาสพตักเตือนอย่างนี้. สูตรที่ ๓ ตื้นทีเดียว.

อารภติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอารภติสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๔-๖. ติกณฺฑกีสุตฺตาทิวณฺณนา

๔-๖. การพรรณนาติกัณฑกีสูตรเป็นต้น

๑๔๔-๖. จตุตฺเถ ปฏิกูเลติ อมนุญฺเญ อนิฏฺเฐ. อปฺปฏิกูลสญฺญีติ อิฏฺฐากาเรเนว ปวตฺตจิตฺโต. อิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ อสุภาย วา ผรติ, อนิจฺจโต วา อุปสํหรติ อุปเนติ ปวตฺเตติ. อนิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมินฺติ อนิฏฺเฐ สตฺตสญฺญิเต อารมฺมเณ. เมตฺตาย วา ผรตีติ เมตฺตํ หิเตสิตํ อุปสํหรนฺโต สพฺพตฺถกเมว วา ตตฺถ ผรติ. ธาตุโต วา อุปสํหรตีติ ธมฺมสภาวจินฺตเนน ธาตุโต ปจฺจเวกฺขณาย ธาตุมนสิการํ วา ตตฺถ ปวตฺเตติ. ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวาติ สภาวโต อานุภาวโต จ อุปติฏฺฐนฺตํ อารมฺมเณ ปฏิกูลภาวํ อปฺปฏิกูลภาวญฺจาติ ตํ อุภยํ ปหาย อคฺคเหตฺวา, สพฺพสฺมึ ปน ตสฺมึ มชฺฌตฺโต หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. มชฺฌตฺโต หุตฺวา วิหริตุกาโม ปน กึ กโรตีติ? อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อาปาถํ คเตสุ เนว โสมนสฺสิโต โหติ, น โทมนสฺสิโต โหติ. อุเปกฺขโก วิหเรยฺยาติ อิฏฺเฐ อรชฺชนฺโต อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺโต ยถา อญฺเญ อสมเปกฺขเนน โมหํ อุปฺปาเทนฺติ, เอวํ อนุปฺปาเทนฺโต ฉสุ อารมฺมเณสุ ฉฬงฺคุเปกฺขาย อุเปกฺขโก วิหเรยฺย. เตเนวาห ‘‘ฉฬงฺคุเปกฺขาวเสน ปญฺจโม’’ติ. อิฏฺฐานิฏฺฐฉฬารมฺมณาปาเถ ปริสุทฺธปกติภาวาวิชหนลกฺขณาย ฉสุ ทฺวาเรสุ ปวตฺตนโต ‘‘ฉฬงฺคุเปกฺขา’’ติ ลทฺธนามาย ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย วเสน ปญฺจโม วาโร วุตฺโตติ อตฺโถ. ปญฺจมํ ฉฏฺฐญฺจ อุตฺตานเมว.

๑๔๔-๖. ในสูตรที่สี่ คำว่า ปฏิกูเล (ในคำว่า ปฏิกูเล อัปปฏิกูลสัญญี) หมายถึง ในสิ่งที่ไม่น่าพอใจ ไม่เป็นที่ปรารถนา. คำว่า อัปปฏิกูลสัญญี หมายถึง มีจิตเป็นไปโดยอาการที่น่าปรารถนาเท่านั้น. (อธิบายว่า) ในวัตถุที่น่าปรารถนา ย่อมแผ่ไปโดยความเป็นอสุภะ หรือย่อมน้อมนำ นำเข้าไป ดำเนินไปโดยความเป็นอนิจจะ. ในคำว่า อนิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ หมายถึง ในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาที่สำคัญว่าเป็นสัตว์. คำว่า เมตฺตาย วา ผรติ หมายถึง เมื่อน้อมนำเมตตาคือความปรารถนาประโยชน์เข้าไป หรือย่อมแผ่ไปในอารมณ์นั้นโดยความเป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงทีเดียว. คำว่า ธาตุโต วา อุปสํหรติ หมายถึง ย่อมดำเนินธาตุมนสิการไปในอารมณ์นั้น เพื่อการพิจารณาโดยความเป็นธาตุ ด้วยการคิดถึงสภาวธรรม. คำว่า ตทุภยํ อภินิวชเชตฺวา หมายถึง ละทิ้ง ไม่ยึดถือทั้งสองอย่างนั้น คือความเป็นปฏิกูลและความไม่เป็นปฏิกูลที่ปรากฏในอารมณ์โดยสภาวะและโดยอานุภาพ อธิบายว่า เป็นผู้เป็นกลางในอารมณ์นั้นทั้งปวง. ก็ผู้ปรารถนาจะอยู่เป็นผู้เป็นกลาง ย่อมทำอย่างไร? เมื่ออารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนามาปรากฏ ย่อมไม่เป็นผู้ดีใจ และไม่เป็นผู้เสียใจ. คำว่า อุเปกฺขโก วิหเรยฺย หมายถึง ไม่กำหนัดในสิ่งที่น่าปรารถนา ไม่ขัดเคืองในสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา ไม่ยังโมหะให้เกิดขึ้นด้วยการไม่พิจารณาโดยสม่ำเสมอเหมือนคนเหล่าอื่น พึงเป็นผู้วางเฉยอยู่ด้วยฉฬังคุเบกขาในอารมณ์ ๖. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วาระที่ห้า โดยอำนาจฉฬังคุเบกขา'. มีความหมายว่า วาระที่ห้าท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจตัตรมัชฌัตตุเบกขา ที่ได้ชื่อว่า 'ฉฬังคุเบกขา' เพราะเป็นไปในทวาร ๖ มีลักษณะไม่ละปกติภาวะที่บริสุทธิ์ ในเมื่ออารมณ์ ๖ ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนามาปรากฏ. วาระที่ห้าและวาระที่หก มีเนื้อความตื้นทีเดียว.

ติกณฺฑกีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาติกัณฑกีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๗-๑๐. อสปฺปุริสทานสุตฺตาทิวณฺณนา

๗-๑๐. อรรถกถาอสัปปุริสทานสูตรเป็นต้น

๑๔๗-๑๕๐. สตฺตเม [Pg.50] อสกฺกจฺจนฺติ อนาทรํ กตฺวา. เทยฺยธมฺมสฺส อสกฺกจฺจกรณํ นาม อสมฺปนฺนํ กโรตีติ อาห ‘‘น สกฺกริตฺวา สุจึ กตฺวา เทตี’’ติ, อุตฺตณฺฑุลาทิโทสวิรหิตํ สุจิสมฺปนฺนํ กตฺวา น เทตีติ อตฺโถ. อจิตฺตีกตฺวาติ น จิตฺเต กตฺวา, น ปูเชตฺวาติ อตฺโถ. ปูเชนฺโต หิ ปูเชตพฺพวตฺถุํ จิตฺเต ฐเปติ, น ตโต พหิ กโรติ. จิตฺตํ วา อจฺฉริยํ กตฺวา ปฏิปตฺติวิกรณํ สมฺภาวนกิริยา, ตปฺปฏิกฺเขปโต อจิตฺตีกรณํ อสมฺภาวนกิริยา. อคารเวน เทตีติ ปุคฺคเล อครุํ กโรนฺโต นิสีทนฏฺฐาเน อสมฺมชฺชิตฺวา ยตฺถ วา ตตฺถ วา นิสีทาเปตฺวา ยํ วา ตํ วา อาธารกํ ฐเปตฺวา ทานํ เทติ. อสหตฺถาติ น อตฺตโน หตฺเถน เทติ, ทาสกมฺมกโรทีหิ ทาเปติ. อปวิทฺธํ เทตีติ อนฺตรา อปวิทฺธํ วิจฺเฉทํ กตฺวา เทติ. เตนาห ‘‘น นิรนฺตรํ เทตี’’ติ. อถ วา อปวิทฺธํ เทตีติ อุจฺฉิฏฺฐาทิฉฑฺฑนียธมฺมํ วิย อวกฺขิตฺตกํ กตฺวา เทติ. เตนาห ‘‘ฉฑฺเฑตุกาโม วิย เทตี’’ติ. ‘‘อทฺธา อิมสฺส ทานสฺส ผลเมว อาคจฺฉตี’’ติ เอวํ ยสฺส กมฺมสฺสกตาทิฏฺฐิ อตฺถิ, โส อาคมนทิฏฺฐิโก, อยํ ปน น ตาทิโสติ อนาคมนทิฏฺฐิโก. เตนาห ‘‘กตสฺส นาม ผลํ อาคมิสฺสตี’’ติอาทิ. อฏฺฐมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

๑๔๗-๑๕๐. ในสูตรที่ ๗ คำว่า อสักกัจจัง คือ ทำโดยความไม่เอื้อเฟื้อ. การให้ไทยธรรมโดยไม่เคารพ ชื่อว่าทำให้ไม่สมบูรณ์ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่สักการะ ไม่ทำให้สะอาดแล้วให้' อธิบายว่า ไม่ทำให้สะอาดสมบูรณ์ ปราศจากโทษมีข้าวสารดิบเป็นต้นแล้วให้. คำว่า อจิตตีกัตวา คือ ไม่ทำไว้ในใจ อธิบายว่า ไม่บูชา. เพราะว่าผู้บูชาย่อมตั้งวัตถุที่ควรบูชาไว้ในใจ ไม่ทำให้ออกไปภายนอกใจนั้น. อีกอย่างหนึ่ง การทำใจให้ประหลาดแล้วทำอาการนอบน้อม เป็นการกระทำที่ยกย่อง การไม่ทำไว้ในใจ เป็นการกระทำที่ไม่ยกย่อง เพราะปฏิเสธการกระทำนั้น. คำว่า อคารเวน เทติ คือ เมื่อไม่ทำความเคารพในบุคคล ไม่ปัดกวาดที่นั่ง ให้นั่ง ณ ที่ใดที่หนึ่ง วางที่รองนั่งอย่างใดอย่างหนึ่งไว้แล้วให้ทาน. คำว่า อสหัตถา คือ ไม่ให้ด้วยมือของตนเอง ให้ทาสและกรรมกรเป็นต้นให้. คำว่า อปวิทธัง เทติ คือ ให้โดยมีช่องว่างในระหว่าง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ให้โดยต่อเนื่อง'. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อปวิทธัง เทติ คือ ให้โดยทำเหมือนของที่ทิ้งแล้ว เช่น ของที่ควรทิ้งมีเดนอาหารเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ให้เหมือนผู้ต้องการจะทิ้ง'. ผู้ใดมีความเห็นว่ากรรมเป็นของตนเป็นต้นอย่างนี้ว่า 'ผลของทานนี้จักมาถึงแน่นอน' ผู้นั้นชื่อว่ามีทิฏฐิว่าผลจักมาถึง แต่บุคคลนี้ไม่เป็นเช่นนั้น จึงชื่อว่ามีทิฏฐิว่าผลจักไม่มาถึง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผลของกรรมที่ทำแล้วจักมาถึงหรือ' เป็นต้น. ในสูตรที่ ๘ เป็นต้น ไม่มีข้อความที่ต้องอธิบาย.

อสปฺปุริสทานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอสัปปุริสทานสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

ติกณฺฑกีวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาติกัณฑกีวรรค จบแล้ว.

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ตติยปัณณาสก์ จบแล้ว.

๔. จตุตฺถปณฺณาสกํ

๔. จตุตถปัณณาสก์

(๑๖) ๑. สทฺธมฺมวคฺโค

(๑๖) ๑. สัทธัมมวรรค

๑๕๑-๑๖๐. ปฐโม วคฺโค อุตฺตานตฺโถเยว.

ข้อ ๑๕๑-๑๖๐ วรรคที่ ๑ มีเนื้อความตื้นเท่านั้น.

(๑๗) ๒. อาฆาตวคฺโค

(๑๗) ๒. อาฆาตวรรค

๑-๕. ปฐมอาฆาตปฏิวินยสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๕. อรรถกถาปฐมาฆาตปฏivinยสูตรเป็นต้น

๑๖๑-๑๖๕. ทุติยสฺส [Pg.51] ปฐเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ทุติเย อาฆาโต ปฏิวินยติ เอตฺถ, เอเตหีติ วา อาฆาตปฏิวินยา. เตนาห ‘‘อาฆาโต เอเตหิ ปฏิวิเนตพฺโพ’’ติอาทิ.

ข้อ ๑๖๑-๑๖๕ ในปฐมสูตรแห่งทุติยวรรค ไม่มีข้อความที่ควรกล่าว. ในทุติยสูตร คำว่า อาฆาตปฏิวินัย คือ อาฆาตย่อมระงับในที่นี้ หรือด้วยธรรมเหล่านี้. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อาฆาตพึงระงับด้วยธรรมเหล่านี้" เป็นต้น.

นนฺตกนฺติ อนนฺตกํ, อนฺตวิรหิตํ วตฺถขณฺฑํ. ยทิ หิ ตสฺส อนฺโต ภเวยฺย, ‘‘ปิโลติกา’’ติ สงฺขํ น คจฺเฉยฺย.

คำว่า นันตกัง (ผ้าเก่า) คือ อนันตกะ (ไม่มีที่สุด), ชิ้นผ้าที่ไม่มีที่สุด. ถ้าหากว่าผ้านั้นมีที่สุด ก็จะไม่ถึงซึ่งการนับว่าเป็น "ผ้าขี้ริ้ว".

เสวาเลนาติ พีชกณฺณิกเกสราทิเภเทน เสวาเลน. อุทกปปฺปฏเกนาติ นีลมณฺฑูกปิฏฺฐิวณฺเณน อุทกปิฏฺฐึ ฉาเทตฺวา นิพฺพตฺเตน อุทกปิฏฺฐิเกน. ฆมฺเมน อนุคโตติ ฆมฺเมน ผุฏฺโฐ อภิภูโต. จิตฺตุปฺปาทนฺติ ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทํ.

คำว่า เสวาเลน (ด้วยสาหร่าย) คือ ด้วยสาหร่ายที่มีประเภทต่าง ๆ เช่น เมล็ด, เกสร. คำว่า อุทกปัปปฏเกน (ด้วยฟองน้ำ) คือ ด้วยฟองน้ำที่เกิดขึ้นปกคลุมผิวน้ำ มีสีเหมือนหลังกบสีน้ำเงิน. คำว่า ฆมฺเมน อนุกโต (ผู้ถูกความร้อนติดตาม) คือ ถูกความร้อนกระทบครอบงำ. คำว่า จิตตุปปาทัง (การเกิดขึ้นแห่งจิต) คือ การเกิดขึ้นแห่งจิตที่ประกอบด้วยปฏิฆะ.

วิสภาคเวทนุปฺปตฺติยา กกเจเนว อิริยาปถปวตฺตินิวารเณน ฉินฺทนฺโต อาพาธติ ปีเฬตีติ อาพาโธ, โส อสฺส อตฺถีติ อาพาธิโก. ตํสมุฏฺฐาเนน ทุกฺขิโต สญฺชาตทุกฺโข. พาฬฺหคิลาโนติ อธิมตฺตคิลาโน. คามนฺตนายกสฺสาติ คามนฺตสมฺปาปกสฺส.

คำว่า อาพาธ คือ การตัดโดยการห้ามการดำเนินอิริยาบถด้วยเลื่อย เพราะการเกิดขึ้นแห่งเวทนาที่ไม่เสมอกัน ย่อมเบียดเบียน ย่อมบีบคั้น. ผู้ใดมีอาพาธนั้น ผู้นั้นชื่อว่า อาพาธิกะ (ผู้มีอาพาธ). คำว่า ทุกขิโต (เป็นทุกข์) คือ มีทุกข์เกิดขึ้นแล้วด้วยการเกิดขึ้นแห่งอาพาธนั้น. คำว่า พาฬหคิลานะ (ป่วยหนัก) คือ ป่วยมากเกินไป. คำว่า คามันตนายกัสสะ (ของผู้นำหมู่บ้าน) คือ ของผู้ที่นำไปถึงหมู่บ้าน.

ปสนฺนภาเวน อุทกสฺส อจฺฉภาโว เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘อจฺโฉทกาติ ปสนฺโนทกา’’ติ. สาทุรสตาย สาตตาติ อาห ‘‘มธุโรทกา’’ติ. ตนุกเมว สลิลํ วิเสสโต สีตลํ, น พหลาติ อาห ‘‘ตนุสีตสลิลา’’ติ. เสตกาติ นิกฺกทฺทมา. สจิกฺขลฺลาทิวเสน หิ อุทกสฺส วิวณฺณตา. สภาวโต ปน ตํ เสตวณฺณเมว. ตติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

ความใสของน้ำพึงทราบด้วยความเป็นของผ่องใส จึงตรัสว่า "อัจโฉทกา (มีน้ำใส) คือ มีน้ำผ่องใส". ความเป็นของน่ารื่นรมย์ด้วยรสอันโอชะ จึงตรัสว่า "มธุโรทกา (มีน้ำหวาน)". น้ำนั้นเบาเป็นพิเศษ เย็น ไม่ข้น จึงตรัสว่า "ตนูสีตสลิลา (มีน้ำเบาและเย็น)". คำว่า เสตกา (มีสีขาว) คือ ไม่มีโคลน. เพราะความมีโคลนเป็นต้น น้ำจึงมีสีไม่บริสุทธิ์. โดยธรรมชาติแล้ว น้ำนั้นมีสีขาวเท่านั้น. ข้อ ๓ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นเท่านั้น.

ปฐมอาฆาตปฏิวินยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปฐมาฆาตปฏิวินยสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๖. นิโรธสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถานิโรธสูตร

๑๖๖. ฉฏฺเฐ [Pg.52] อมริสนตฺเถติ อสหนตฺเถ. อนาคตวจนํ กตนฺติ อนาคตสทฺทปฺปโยโค กโต, อตฺโถ ปน วตฺตมานกาลิโกว. อกฺขรจินฺตกา (ปาณินิ. ๓.๓.๑๔๕-๑๔๖) หิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ อโนกปฺปนามริสนตฺถวเสน อตฺถิสทฺเท อุปปเท วตฺตมานกาเลปิ อนาคตวจนํ กโรนฺติ.

๑๖๖. ในข้อ ๖ คำว่า อมริสนัตเถ (ในความไม่อดทน) คือ ในความไม่อดกลั้น. คำว่า อนาคตวจนัง กตัง (ทำคำอนาคต) คือ ใช้ศัพท์อนาคตกาล, แต่ความหมายเป็นปัจจุบันกาลเท่านั้น. เพราะนักอักขรจินตกะ (นักไวยากรณ์) (ปาณินิ. ๓.๓.๑๔๕-๑๔๖) ย่อมใช้คำอนาคตกาลในที่เช่นนี้ แม้ในปัจจุบันกาล เมื่อมีศัพท์ว่า อัตถิ (มี) เป็นบทหน้า โดยความหมายว่าความไม่เชื่อถือและความไม่อดกลั้น.

นิโรธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถานิโรธสูตร จบแล้ว.

๗-๙. โจทนาสุตฺตาทิวณฺณนา

๗-๙. อรรถกถาโจทนาสูตรเป็นต้น

๑๖๗-๙. สตฺตเม วตฺถุสนฺทสฺสนาติ ยสฺมึ วตฺถุสฺมึ อาปตฺติ, ตสฺส สรูปโต ทสฺสนํ. อาปตฺติสนฺทสฺสนาติ ยํ อาปตฺตึ โส อาปนฺโน, ตสฺสา ทสฺสนํ. สํวาสปฺปฏิกฺเขโปติ อุโปสถปฺปวารณาทิสํวาสสฺส ปฏิกฺขิปนํ อกรณํ. สามีจิปฺปฏิกฺเขโปติ อภิวาทนาทิสามีจิกิริยาย อกรณํ. โจทยมาเนนาติ โจเทนฺเตน. จุทิตกสฺส กาโลติ จุทิตกสฺส โจเทตพฺพกาโล. ปุคฺคลนฺติ โจเทตพฺพปุคฺคลํ. อุปปริกฺขิตฺวาติ ‘‘อยํ จุทิตกลกฺขเณ ติฏฺฐติ, น ติฏฺฐตี’’ติ วีมํสิตฺวา. อยสํ อาโรเปตีติ ‘‘อิเม มํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺตา อยสํ พฺยสนํ อุปฺปาเทนฺตี’’ติ ภิกฺขูนํ อยสํ อุปฺปาเทติ. อฏฺฐมนวมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

ข้อ ๑๖๗-๑๖๙ ในข้อ ๗ คำว่า วัตถุสันทัสสนา (การแสดงวัตถุ) คือ การแสดงวัตถุที่เกิดอาบัติโดยสภาพ. คำว่า อาปัตติสันทัสสนา (การแสดงอาบัติ) คือ การแสดงอาบัติที่ภิกษุนั้นต้อง. คำว่า สังวาสัปปฏิเขปะ (การปฏิเสธสังวาส) คือ การปฏิเสธสังวาสมีอุโบสถและปวารณาเป็นต้น คือการไม่กระทำ. คำว่า สามีจิปปฏิเขปะ (การปฏิเสธสามีจิกรรม) คือ การไม่กระทำสามีจิกรรมมีอภิวาทเป็นต้น. คำว่า โจทยมาเนน (โดยผู้โจท) คือ โดยผู้โจท. คำว่า จุทิตกัสสะ กาโล (กาลของภิกษุผู้ถูกโจท) คือ กาลที่ภิกษุผู้ถูกโจทพึงถูกโจท. คำว่า ปุคคะลัง (บุคคล) คือ บุคคลที่พึงโจท. คำว่า อุปปะริกขิตวา (พิจารณาแล้ว) คือ พิจารณาแล้วว่า "ผู้นี้ตั้งอยู่ในลักษณะของผู้ถูกโจทหรือไม่". คำว่า อะยะสัง อาโรเปติ (ย่อมยกความเสื่อมเสียขึ้น) คือ ย่อมทำให้เกิดความเสื่อมเสียแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "ภิกษุเหล่านี้กล่าวตู่เราด้วยเรื่องไม่จริง ย่อมทำให้เกิดความเสื่อมเสียและความพินาศ". ข้อ ๘ และ ๙ มีเนื้อความตื้นเท่านั้น.

โจทนาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาโจทนาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๑๐. ภทฺทชิสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาภัททชิสูตร

๑๗๐. ทสเม อภิภวิตฺวา ฐิโต อิเม สตฺเตติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ปน โส ‘‘ปาสํสภาเวน อุตฺตมภาเวน จ เต สตฺเต อภิภวิตฺวา ฐิโต’’ติ อตฺตานํ มญฺญติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เชฏฺฐโก’’ติ. อญฺญทตฺถุ ทโสติ ทสฺสเน อนฺตรายาภาววจเนน เญยฺยวิเสสปริคฺคาหิกภาเวน [Pg.53] จ อนาวรณทสฺสาวิตํ ปฏิชานาตีติ อาห ‘‘สพฺพํ ปสฺสตีติ อธิปฺปาโย’’ติ.

๑๗๐. ในข้อ ๑๐ มีความหมายว่า "ครอบงำสัตว์เหล่านี้แล้วตั้งอยู่". เพราะว่าเขาสำคัญตนว่า "ครอบงำสัตว์เหล่านั้นแล้วตั้งอยู่ด้วยความเป็นผู้ควรสรรเสริญและด้วยความเป็นผู้สูงสุด" เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เชฏฐกะ (ผู้เป็นใหญ่)". คำว่า อัญญทัตถุทโส (เห็นสิ่งอื่น) คือ การกล่าวว่าไม่มีอันตรายในการเห็น และด้วยความเป็นผู้รับรู้ลักษณะพิเศษที่ควรรู้ ย่อมปฏิญาณว่าเห็นโดยไม่มีเครื่องกั้น จึงตรัสว่า "มีความหมายว่าเห็นทุกสิ่ง".

ภทฺทชิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาภัททชิสูตร จบแล้ว.

อาฆาตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอาฆาตวรรค จบแล้ว.

(๑๘) ๓. อุปาสกวคฺโค

(๑๘) ๓. อุบาสกวรรค

๑-๖. สารชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๖. อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้น

๑๗๑-๑๗๖. ตติยสฺส ปฐมทุติยตติยจตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ปญฺจเม อุปาสกปจฺฉิมโกติ อุปาสกนิหีโน. ‘‘อิมินา ทิฏฺฐาทินา อิทํ นาม มงฺคลํ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ พาลชนปริกปฺปิตโกตูหลสงฺขาเตน ทิฏฺฐสุตมุตมงฺคเลน สมนฺนาคโต โกตูหลมงฺคลิโก. เตนาห ‘‘อิมินา อิทํ ภวิสฺสตี’’ติอาทิ. มงฺคลํ ปจฺเจตีติ ทิฏฺฐมงฺคลาทิเภทํ มงฺคลเมว ปตฺถิยายติ. โน กมฺมนฺติ กมฺมสฺสกตํ โน ปตฺถิยายติ. อิมมฺหา สาสนาติ อิโต สพฺพญฺญุพุทฺธสาสนโต. พหิทฺธาติ พาหิรกสมเย. ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยสตีติ ‘‘ทุปฺปฏิปนฺนา ทกฺขิเณยฺยา’’ติ สญฺญี คเวสติ. เอตฺถ ทกฺขิณปริเยสนปุพฺพกาเร เอกํ กตฺวา ปญฺจ ธมฺมา เวทิตพฺพา. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

ข้อ ๑๗๑-๑๗๖ ในปฐม, ทุติย, ตติย, จตุตถสูตรแห่งตติยวรรค ไม่มีข้อความที่ควรกล่าว. ในปัญจมสูตร คำว่า อุบาสกปัจฉิมโก (อุบาสกผู้ต่ำทราม) คือ อุบาสกผู้เลวทราม. ผู้ประกอบด้วยมงคลที่เห็น ได้ยิน ทราบแล้ว อันพาลชนกำหนดว่าเป็นมงคลอันน่าอัศจรรย์ว่า "ด้วยสิ่งนี้เป็นต้นนี้ จักมีมงคลชื่อนี้" ชื่อว่า โกตูหลมังคลิกะ (ผู้ถือมงคลตื่นข่าว). เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ด้วยสิ่งนี้จักมีสิ่งนี้" เป็นต้น. คำว่า มังคะลัง ปัจเจติ (ย่อมแสวงหามงคล) คือ ย่อมปรารถนามงคลนั่นเอง มีมงคลที่เห็นเป็นต้นเป็นประเภท. คำว่า โน กัมมัง (ไม่แสวงหากรรม) คือ ไม่ปรารถนาความเป็นเจ้าของกรรม. คำว่า อิมัมหา สาสนา (จากพระศาสนานี้) คือ จากพระศาสนาของพระสัพพัญญูพุทธเจ้า. คำว่า พหิทธา (ภายนอก) คือ ในศาสนาภายนอก. คำว่า ทักขิเณยยัง ปริเยสติ (ย่อมแสวงหาทักขิเณยยบุคคล) คือ ย่อมแสวงหาโดยสำคัญว่า "ผู้ปฏิบัติไม่ดีเป็นทักขิเณยยบุคคล". ในที่นี้ พึงทราบธรรม ๕ ประการ โดยรวมการแสวงหาทักขิเณยยบุคคลไว้เป็นหนึ่ง. ข้อ ๖ มีเนื้อความตื้นเท่านั้น.

สารชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๗-๘. วณิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา

๗-๘. อรรถกถาวณิชชาสูตรเป็นต้น

๑๗๗-๘. สตฺตเม สตฺถวณิชฺชาติ อาวุธภณฺฑํ กตฺวา วา กาเรตฺวา วา กตํ วา ปฏิลภิตฺวา ตสฺส วิกฺกโย. อาวุธภณฺฑํ กาเรตฺวา ตสฺส วิกฺกโยติ อิทํ ปน นิทสฺสนมตฺตํ. สูกรมิคาทโย โปเสตฺวา เตสํ วิกฺกโยติ สูกรมิคาทโย โปเสตฺวา เตสํ มํสํ สมฺปาเทตฺวา วิกฺกโย. เอตฺถ จ สตฺถวณิชฺชา ปโรปราธนิมิตฺตตาย อกรณียา วุตฺตา, สตฺตวณิชฺชา อภุชิสฺสภาวกรณโต, มํสวิสวณิชฺชา วธเหตุโต, มชฺชวณิชฺชา ปมาทฏฺฐานโต. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว.

ข้อ ๑๗๗-๑๗๘ ในข้อที่ ๗ คำว่า สัตถวณิชชา คือ การทำหรือให้ทำอาวุธ หรือได้อาวุธมาแล้วขายไป คำว่า ให้ทำอาวุธแล้วขายไปนี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น คำว่า เลี้ยงสุกรและเนื้อเป็นต้นแล้วขายไป คือ เลี้ยงสุกรและเนื้อเป็นต้นแล้วจัดแจงเนื้อของสัตว์เหล่านั้นขายไป ในข้อนี้ สัตถวณิชชา (การค้าอาวุธ) กล่าวว่าเป็นสิ่งไม่ควรทำเพราะเป็นเหตุแห่งการเบียดเบียนผู้อื่น สัตตวณิชชา (การค้าสัตว์) เพราะทำให้ผู้อื่นไม่เป็นอิสระ มังสวิสวณิชชา (การค้าเนื้อและยาพิษ) เพราะเป็นเหตุแห่งการฆ่า มัชชวณิชชา (การค้าของมึนเมา) เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ข้อที่ ๘ มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

วณิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวณิชชาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๙. คิหิสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาคิหิสูตร

๑๗๙. นวเม [Pg.54] อาภิเจตสิกานนฺติ อภิเจโตติ อภิกฺกนฺตํ วิสุทฺธจิตฺตํ วุจฺจติ อธิจิตฺตํ วา, อภิเจตสิ ชาตานิ อาภิเจตสิกานิ, อภิเจโต สนฺนิสฺสิตานีติ วา อาภิเจตสิกานิ. เตเนวาห ‘‘อุตฺตมจิตฺตนิสฺสิตาน’’นฺติ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานนฺติ ทิฏฺฐธมฺเม สุขวิหารานํ. ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺโข อตฺตภาโว วุจฺจติ, ตตฺถ สุขวิหารานนฺติ อตฺโถ. รูปาวจรชฺฌานานเมตํ อธิวจนํ. ตานิ หิ อปฺเปตฺวา นิสินฺนา ฌายิโน อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อสํกิลิฏฺฐํ เนกฺขมฺมสุขํ วินฺทนฺติ, ตสฺมา ‘‘ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานี’’ติ วุจฺจนฺติ.

๑๗๙. ในข้อที่ ๙ คำว่า อาภิเจตสิกานิ คือ อภิเจตะ หมายถึง จิตที่ประเสริฐและบริสุทธิ์ หรืออธิจิต ธรรมที่เกิดในอภิเจตจิต ชื่อว่า อาภิเจตสิก หรือธรรมที่อาศัยอภิเจตจิต ชื่อว่า อาภิเจตสิก ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ที่อาศัยจิตอันสูงสุด” คำว่า ทิฏฐธัมมสุขวิหารานิ คือ การอยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรม คำว่า ทิฏฐธรรม หมายถึง อัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้า ความว่า การอยู่เป็นสุขในอัตภาพนั้น คำนี้เป็นชื่อของรูปาวจรฌาน เพราะว่าพระโยคาวจรผู้นั่งเข้าฌานเหล่านั้น ย่อมเสวยเนกขัมมสุขที่ไม่เศร้าหมองในอัตภาพนี้เอง เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า “ทิฏฐธัมมสุขวิหารานิ”

จตุพฺพิธเมรยนฺติ ปุปฺผาสโว, ผลาสโว, คุฬาสโว, มธฺวาสโวติ เอวํ จตุปฺปเภทํ เมรยํ. ปญฺจวิธญฺจ สุรนฺติ ปูวสุรา, ปิฏฺฐสุรา, โอทนสุรา, กิณฺณปกฺขิตฺตา, สมฺภารสํยุตฺตาติ เอวํ ปญฺจปฺปเภทํ สุรํ. ปุญฺญํ อตฺโถ เอตสฺสาติ ปุญฺญตฺโถ. ยสฺมา ปเนส ปุญฺเญน อตฺถิโก นาม โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปุญฺเญน อตฺถิกสฺสา’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

คำว่า เมรัย ๔ ชนิด คือ เมรัย ๔ ประเภท ได้แก่ บุพพาสวะ (น้ำเมาที่ทำจากดอกไม้) ผลาสวะ (น้ำเมาที่ทำจากผลไม้) คุฬาสวะ (น้ำเมาที่ทำจากน้ำอ้อย) มัธวาสวะ (น้ำเมาที่ทำจากน้ำผึ้ง) และคำว่า สุรา ๕ ชนิด คือ สุรา ๕ ประเภท ได้แก่ ปูวสุรา (สุราที่ทำจากแป้งขนม) ปิฏฐสุรา (สุราที่ทำจากแป้งข้าว) โอทนสุรา (สุราที่ทำจากข้าวสุก) กิณณปกขิตตา (สุราที่ใส่เชื้อ) สัมภารสังยุตตา (สุราที่ผสมเครื่องปรุง) คำว่า ปุญญัตโถ คือ ผู้มีบุญเป็นประโยชน์ เพราะว่าบุคคลนี้ชื่อว่าเป็นผู้ต้องการบุญ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า “ผู้ต้องการบุญ” ส่วนที่เหลือในข้อนี้มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

คิหิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยคิหิสูตร จบ

๑๐. คเวสีสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยคเวสีสูตร

๑๘๐. ทสเม สุการณนฺติ โพธิปริปาจนสฺส เอกนฺติกํ สุนฺทรํ การณํ. มนฺทหสิตนฺติ อีสกํ หสิตํ. กหํ กหนฺติ หาสสทฺทสฺส อนุกรณเมตํ. หฏฺฐปฺปหฏฺฐาการมตฺตนฺติ หฏฺฐสฺส ปหฏฺฐาการมตฺตํ. ยถา คหิตสงฺเกตา ‘‘ปหฏฺโฐ ภควา’’ติ สญฺชานนฺติ, เอวํ อาการนิทสฺสนมตฺตํ.

๑๘๐. ในข้อที่ ๑๐ คำว่า สุกาณัง คือ เหตุอันดีงามอย่างยิ่งในการบ่มโพธิญาณให้แก่รอบ คำว่า มันทหสิตัง คือ การยิ้มเล็กน้อย คำว่า กะหะ กะหะ นี้เป็นการเลียนเสียงหัวเราะ คำว่า หัฏฐัปปหัฏฐากาเรามัตตัง คือ เพียงอาการที่ร่าเริงยินดีเท่านั้น เป็นเพียงการแสดงอาการให้รู้ว่า “พระผู้มีพระภาคทรงร่าเริงยินดี” ตามที่ได้กำหนดหมายกันไว้

อิทานิ อิมินา ปสงฺเคน หาสสมุฏฺฐานํ วิภาคโต ทสฺเสตุํ ‘‘หสิตญฺจ นาเมต’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อชฺฌุเปกฺขนวเสนปิ หาโส น สมฺภวติ, ปเคว โทมนสฺสวเสนาติ อาห ‘‘เตรสหิ โสมนสฺสสหคตจิตฺเตหี’’ติ. นนุ จ เกจิ โกธวเสนปิ หสนฺตีติ? น, เต สมฺปิยนฺติ โกธวตฺถุํ ตตฺถ ‘‘มยํ ทานิ ยถากามการิตํ อาปชฺชิสฺสามา’’ติ ทุวิญฺเญยฺยนฺตเรน โสมนสฺสจิตฺเตเนว หาสสฺส อุปฺปชฺชนโต. เตสูติ [Pg.55] ปญฺจสุ โสมนสฺสสหคตกิริยจิตฺเตสุ. พลวารมฺมเณติ อุฬารตเม อารมฺมเณ ยมกปาฏิหาริยสทิเส. ทุพฺพลารมฺมเณติ อนุฬารอารมฺมเณ.

บัดนี้ เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของรอยยิ้มโดยจำแนกประเภทด้วยโอกาสนี้ จึงเริ่มคำว่า “หสิตัญจะ นามะ” เป็นต้น ในข้อนั้น รอยยิ้มย่อมไม่เกิดขึ้นแม้ด้วยอำนาจแห่งอัชฌุเปกขาเลย จะกล่าวไปไยถึงด้วยอำนาจแห่งโทมนัสเล่า จึงตรัสว่า “ด้วยจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส ๑๓ ดวง” ก็บางคนย่อมหัวเราะด้วยอำนาจแห่งความโกรธมิใช่หรือ? ไม่ใช่ เพราะบุคคลเหล่านั้นย่อมยินดีในวัตถุแห่งความโกรธนั้นว่า “บัดนี้เราจักทำตามอำเภอใจ” รอยยิ้มย่อมเกิดขึ้นด้วยโสมนัสจิตที่รู้ได้ยากเท่านั้น คำว่า เตสุ คือ ในกิริยาจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส ๕ ดวง คำว่า พลวารัมมเณ คือ ในอารมณ์ที่โอฬารที่สุด เช่น ยมกปาฏิหาริย์ คำว่า ทุพพลารัมมเณ คือ ในอารมณ์ที่ไม่โอฬาร

‘‘อิมสฺมึ ปน ฐาเน…เป… อุปฺปาเทตี’’ติ อิทํ โปราณฏฺฐกถายํ ตถา อาคตตฺตา วุตฺตํ, น สเหตุกโสมนสฺสสหคตจิตฺเตหิ ภควโต สิตํ น โหตีติ ทสฺสนตฺตํ. อภิธมฺมฏีกายํ (ธ. ส. มูลฏี. ๙๖๘) ปน ‘‘อตีตํสาทีสุ อปฺปฏิหตํ ญาณํ วตฺวา ‘อิเมหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตี’ติอาทิวจนโต (มหานิ. ๑๕๖; ปฏิ. ม. ๓.๕) ‘ภควโต อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’ติ วุตฺตวจนํ วิจาเรตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิมินา หสิตุปฺปาทจิตฺเตน ปวตฺติยมานมฺปิ ภควโต สิตกรณํ ปุพฺเพนิวาสอนาคตํสสพฺพญฺญุตญฺญาณานํ อนุวตฺตกตฺตา ญาณานุปริวตฺติเยวาติ เอวํ ปน ญาณานุปริวตฺติภาเว สติ น โกจิ ปาฬิอฏฺฐกถานํ วิโรโธ. ตถา หิ อภิธมฺมฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๖๘) ‘‘เตสํ ญาณานํ จิณฺณปริยนฺเต อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อวสฺสญฺเจตํ เอวํ อิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา อาวชฺชนจิตฺตสฺสปิ ภควโต ตถารูเป กาเล น ยุชฺเชยฺย. ตสฺสปิ หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกภาวสฺส นิจฺฉิตตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เอวญฺจ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนสฺสปิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺตํ อุปปนฺนํ โหตี’’ติ (ธ. ส. มูลฏี. ๑ กายกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา) น จ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺเต ตํสมุฏฺฐานกายวิญฺญตฺติยา กายกมฺมาทิภาวํ อาปชฺชนภาโว วิสฺสชฺชตีติ.

คำว่า “ในที่นี้...ย่อมเกิดขึ้น” นี้กล่าวไว้เพราะมาในอรรถกถาโบราณอย่างนั้น ไม่ใช่เพื่อแสดงว่าพระผู้มีพระภาคไม่มีรอยยิ้มด้วยจิตที่สหรคตด้วยโสมนัสที่มีเหตุ ในอภิธรรมฎีกา (ธ.ส.มูลฎีกา ๙๖๘) กล่าวไว้ว่า “เมื่อกล่าวถึงพระญาณที่ไม่ติดขัดในอดีตเป็นต้นแล้ว พึงพิจารณาคำที่กล่าวว่า ‘จิตนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาค’ เพราะมีคำกล่าวว่า ‘กายกรรมทั้งปวงของพระพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ ย่อมมีญาณนำหน้า มีญาณเป็นไปตาม’ (มหานิ. ๑๕๖; ปฏิ.ม. ๓.๕)” ในข้อนั้น แม้การยิ้มของพระผู้มีพระภาคที่ดำเนินไปโดยจิตที่ทำให้เกิดรอยยิ้มนี้ ก็เป็นไปตามญาณนั่นเอง เพราะเป็นไปตามญาณในบุพเพนิวาสานุสสติญาณ อนาคตังสญาณ และสัพพัญญุตญาณ เมื่อเป็นไปตามญาณอย่างนี้ ก็ไม่มีความขัดแย้งกับพระบาลีและอรรถกถาเลย ดังที่อภิธรรมอรรถกถา (ธ.ส.อรรถ. ๕๖๘) กล่าวไว้ว่า “จิตนี้ย่อมเกิดขึ้นในที่สุดแห่งญาณเหล่านั้นที่เคยประพฤติมา” และสิ่งนี้พึงประสงค์อย่างนี้อย่างแน่นอน มิฉะนั้นแล้ว แม้จิตอาวัชชนะของพระผู้มีพระภาคก็ไม่ควรในกาลเช่นนั้น เพราะความเป็นเหตุให้เกิดวิญญัติของจิตนั้นก็เป็นที่แน่นอนแล้ว ดังที่กล่าวไว้ว่า “เมื่อทำอย่างนี้แล้ว ความเป็นเหตุให้เกิดวิญญัติของมโนทวาราวัชชนะก็ย่อมสมเหตุสมผล” (ธ.ส.มูลฎีกา ๑ กายกรรมทวารกถาวัณณนา) และเมื่อเป็นเหตุให้เกิดวิญญัติ ความเป็นกายวิญญัติที่เกิดจากจิตนั้นก็ไม่พ้นจากความเป็นกายกรรมเป็นต้น

หสิตนฺติ สิตเมว สนฺธาย วทติ. เตนาห ‘‘เอวํ อปฺปมตฺตกมฺปี’’ติ. สโมสริตา วิชฺชุลตา. สา หิ อิตรวิชฺชุลตา วิย ขณฏฺฐิติยา สีฆนิโรธา จ น โหติ, อปิจ โข ทนฺธนิโรธา, น จ สพฺพกาลิกา. ทีธิติ ปาวกมหาเมฆโต วา จาตุทฺทีปิกมหาเมฆโต วา นิจฺฉรติ. เตนาห ‘‘จาตุทฺทีปิกมหาเมฆมุขโต’’ติ. อยํ กิร ตาสํ รสฺมีนํ ธมฺมตา, ยทิทํ ติกฺขตฺตุํ สีสํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ทาฐคฺเคสุเยว อนฺตรธานํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า หสิตัง หมายถึง รอยยิ้มเท่านั้น ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “แม้เพียงเล็กน้อยอย่างนี้” คำว่า สโมสริตา วิชชุลตา คือ สายฟ้าที่แผ่ไป สายฟ้านั้นไม่เหมือนสายฟ้าอื่นที่ตั้งอยู่ชั่วขณะและดับไปอย่างรวดเร็ว แต่ดับไปอย่างช้าๆ และไม่ตลอดกาล คำว่า ทีธิติ ย่อมออกจากเมฆใหญ่ที่มีไฟ หรือเมฆใหญ่ที่ครอบคลุม ๔ ทวีป ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ออกจากปากเมฆใหญ่ที่ครอบคลุม ๔ ทวีป” ธรรมดาของรัศมีเหล่านั้นคือ การเวียนประทักษิณพระเศียร ๓ รอบแล้วอันตรธานไปที่ปลายเขี้ยวเท่านั้น ส่วนที่เหลือในข้อนี้เข้าใจง่ายอยู่แล้ว

คเวสีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยคเวสีสูตร จบ

อุปาสกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยอุบาสกวรรค จบ

(๑๙) ๔. อรญฺญวคฺโค

(๑๙) ๔. อรัญญวรรค

๑. อารญฺญิกสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาว่าด้วยอารัญญิกสูตร

๑๘๑. จตุตฺถสฺส [Pg.56] ปฐเม อปฺปีจฺฉตํเยว นิสฺสายาติอาทีสุ ‘‘อิติ อปฺปิจฺโฉ ภวิสฺสามี’’ติ อิทํ เม อารญฺญิกงฺคํ อปฺปิจฺฉตาย สํวตฺติสฺสติ, ‘‘อิติ สนฺตุฏฺโฐ ภวิสฺสามี’’ติ อิทํ เม อารญฺญิกงฺคํ สนฺตุฏฺฐิยา สํวตฺติสฺสติ, ‘‘อิติ กิเลเส สลฺลิขิสฺสามี’’ติ อิทํ เม อารญฺญิกงฺคํ กิเลสสลฺลิขนตฺถาย สํวตฺติสฺสตีติ อารญฺญิโก โหติ. อคฺโคติ เชฏฺฐโก. เสสานิ ตสฺเสว เววจนานิ.

๑๘๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ ในคำว่า อัปปีจฉตังเยวะ นิสสายาติ เป็นต้น คือ “เราจักเป็นผู้มักน้อย” อารัญญิกังคะนี้ของเราจักเป็นไปเพื่อความมักน้อย “เราจักเป็นผู้สันโดษ” อารัญญิกังคะนี้ของเราจักเป็นไปเพื่อความสันโดษ “เราจักขัดเกลากิเลส” อารัญญิกังคะนี้ของเราจักเป็นไปเพื่อการขัดเกลากิเลส อย่างนี้จึงชื่อว่าเป็นอารัญญิกะ คำว่า อัคโค คือ ผู้ประเสริฐสุด ส่วนคำที่เหลือเป็นไวพจน์ของคำนั้นเอง

ควา ขีรนฺติ คาวิโต ขีรํ นาม โหติ, น คาวิยา ทธิ. ขีรมฺหา ทธีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวเมวนฺติ ยถา เอเตสุ ปญฺจสุ โครเสสุ สปฺปิมณฺโฑ อคฺโค, เอวเมวํ อิเมสุ ปญฺจสุ อารญฺญิเกสุ โย อยํ อปฺปิจฺฉตาทีนิ นิสฺสาย อารญฺญิโก โหติ, อยํ อคฺโค เจว เสฏฺโฐ จ โมกฺโข จ ปวโร จ. อิเมสุ อารญฺญิเกสุ ชาติอารญฺญิกา เวทิตพฺพา, น อารญฺญิกนามมตฺเตน อารญฺญิกาติ เวทิตพฺพา. ปํสุกูลิกาทีสุปิ เอเสว นโย.

คำว่า ควา ขีรํ คือ นมย่อมมาจากแม่โค ไม่ใช่นมส้มจากแม่โค ในคำว่า ขีรมหา ทธิ เป็นต้น ก็นัยเดียวกันนี้เอง. คำว่า เอวเมวํ คือ เหมือนอย่างที่เนยใสเป็นเลิศในบรรดารสโคทั้ง ๕ เหล่านี้ ฉันใด ในบรรดาอารัญญิกะทั้ง ๕ เหล่านี้ อารัญญิกะใดอาศัยความมักน้อยเป็นต้นเป็นอารัญญิกะ อารัญญิกะผู้นี้เป็นเลิศ เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้สูงสุด และเป็นผู้ยอดเยี่ยม ฉันนั้น. ในบรรดาอารัญญิกะเหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นอารัญญิกะแท้ ไม่ใช่พึงทราบว่าเป็นอารัญญิกะเพียงแค่ชื่อ. ในบรรดาบังสุกุลลิกะเป็นต้น ก็นัยเดียวกันนี้เอง.

อารญฺญิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอารัญญิกสูตร จบ.

อรญฺญวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอรัญญวรรค จบ.

(๒๐) ๕. พฺราหฺมณวคฺโค

(๒๐) ๕. พราหมณวรรค

๑. โสณสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาโสณสูตร

๑๙๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม สมฺปิเยเนวาติ อญฺญมญฺญเปเมเนว กาเยน จ จิตฺเตน จ มิสฺสีภูตา สงฺฆฏฺฏิตา สํสฏฺฐา หุตฺวา สํวาสํ วตฺเตนฺติ, น อปฺปิเยน นิคฺคเหน วาติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ปิย’’นฺติอาทิ. อุทรํ อวทิหติ อุปจิโนติ ปูเรตีติ อุทราวเทหกํ. ภาวนปุํสกญฺเจตํ, อุทราวเทหกํ กตฺวา อุทรํ ปูเรตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อุทรํ อวทิหิตฺวา’’ติอาทิ.

๑๙๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ คำว่า สัมปิเยเนวะ คือ อยู่ร่วมกันด้วยความรักใคร่กันและกันนั่นเอง คือเป็นผู้ระคนกัน ประสานกัน คลุกคลีกันด้วยกายและใจ ไม่ใช่ด้วยการข่มขี่ด้วยความไม่รักใคร่ ดังนี้เป็นคำที่อธิบายไว้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปิยํ เป็นต้น. คำว่า อุทราวเทหกํ คือ การพอกพูนท้อง การทำให้เต็มท้อง. และคำนี้เป็นภาวนานปุงสกลิงค์ มีความหมายว่า ทำการพอกพูนท้อง คือทำให้ท้องเต็ม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อุทรํ อวทิหิตวา เป็นต้น.

โสณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาโสณสูตร จบแล้ว.

๒. โทณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาโทณพราหมณสูตร

๑๙๒. ทุติเย [Pg.57] ปวตฺตาโรติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๘๕) ปาวจนภาเวน วตฺตาโร. ยสฺมา เต เตสํ มนฺตานํ ปวตฺตนกา, ตสฺมา อาห ‘‘ปวตฺตยิตาโร’’ติ. สุทฺเท พหิ กตฺวา รโหภาสิตพฺพฏฺเฐน มนฺตา เอว ตํตํอตฺถปฺปฏิปตฺติเหตุตาย มนฺตปทํ. อนุปนีตาสาธารณตาย รหสฺสภาเวน วตฺตพฺพกิริยาย อธิคมูปายํ. สชฺฌายิตนฺติ คายนวเสน สชฺฌายิตํ. ตํ ปน อุทตฺตานุทตฺตาทีนํ สรานํ สมฺปทาวเสเนว อิจฺฉิตนฺติ อาห ‘‘สรสมฺปตฺติวเสนา’’ติ. อญฺเญสํ วุตฺตนฺติ ปาวจนภาเวน อญฺเญสํ วุตฺตํ. สมุปพฺยูฬฺหนฺติ สงฺคเหตฺวา อุปรูปริ สญฺญูฬฺหํ. ราสิกตนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทาทิวเสน, ตตฺถาปิ ปจฺเจกํ มนฺตพฺรหฺมาทิวเสน, อชฺฌายานุวากาทิวเสน จ ราสิกตํ. เตสนฺติ มนฺตานํ กตฺตูนํ. ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกตฺวาติ ทิพฺพจกฺขุปริภณฺเฑน ยถากมฺมูปคญาเณน สตฺตานํ กมฺมสฺสกตาทึ, ปจฺจกฺขโต ทสฺสนฏฺเฐน ทิพฺพจกฺขุสทิเสน ปุพฺเพนิวาสญาเณน อตีตกปฺเป พฺราหฺมณานํ มนฺตชฺเฌนวิธิญฺจ โอโลเกตฺวา. ปาวจเนน สห สํสนฺเทตฺวาติ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ยํ วจนํ วฏฺฏสนฺนิสฺสิตํ, เตน สห อวิรุทฺธํ กตฺวา. น หิ เตสํ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิโต อตฺโถ ปจฺจกฺโข โหติ. อปราปเรติ อฏฺฐกาทีหิ อปราปเร ปจฺฉิมา โอกฺกากราชกาลาทีสุ อุปฺปนฺนา. ปกฺขิปิตฺวาติ อฏฺฐกาทีหิ คนฺถิตมนฺตปเทสุ กิเลสสนฺนิสฺสิตปทานํ ตตฺถ ตตฺถ ปเท ปกฺขิปนํ กตฺวา. วิรุทฺเธ อกํสูติ พฺราหฺมณธมฺมิกสุตฺตาทีสุ (สุ. นิ. พฺราหฺมณธมฺมิกสุตฺตํ ๒๘๖ อาทโย) อาคตนเยน สํกิเลสตฺถทีปนโต ปจฺจนีกภูเต อกํสุ.

๑๙๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า ปวัตตาโร (ที. นิ. ฏี. 1.285) คือ ผู้กล่าวโดยความเป็นปาพจน์. เพราะเหตุที่ท่านเหล่านั้นเป็นผู้ยังมนต์เหล่านั้นให้เป็นไป เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปวัตตยิตาโร. มนต์นั่นเองชื่อว่า มนตบท เพราะเป็นเหตุแห่งการปฏิบัติอรรถนั้นๆ โดยความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวในที่ลับ เพราะกันคนวรรณะศูทรออกไปภายนอก. เป็นอุบายแห่งการบรรลุโดยความเป็นกิจที่พึงกล่าวด้วยความเป็นความลับ เพราะไม่ทั่วไปแก่ผู้ที่ยังไม่ได้อุปนัย (มอบตัวเป็นศิษย์). คำว่า สัชฌายิตํ คือ การสาธยายโดยทำนองขับร้อง. ก็การสาธยายนั้น ท่านประสงค์เอาด้วยความถึงพร้อมแห่งเสียงมีเสียงสูงและเสียงต่ำเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สรสัมปัตติวเสนะ. คำว่า อัญเญสัง วุตตํ คือ กล่าวแก่ผู้อื่นโดยความเป็นปาพจน์. คำว่า สมุปพยูฬหํ คือ รวบรวมร้อยกรองไว้เหนือขึ้นไป. คำว่า ราสิกตํ คือ การจัดเป็นหมวดหมู่โดยนัยมีฤคเวท ยชุรเวท และสามเวทเป็นต้น แม้ในเวทนั้นๆ ก็จัดเป็นหมวดหมู่โดยนัยมีมนต์และพราหมณะเป็นต้น และโดยนัยมีอัชฌายะและอนุวากะเป็นต้น. คำว่า เตสัง คือ ของท่านผู้รจนามนต์เหล่านั้น. คำว่า ทิพเพน จักขุนา โอโลเกตวา คือ ตรวจดูด้วยทิพยจักษุบริขาร คือด้วยยถากัมมูปคญาณถึงความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตนเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลาย และตรวจดูระเบียบการเรียนมนต์ของพราหมณ์ทั้งหลายในอดีตกัป ด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณที่คล้ายกับทิพยจักษุ เพราะอรรถว่าเห็นประจักษ์. คำว่า ปาพจเนน สห สังสันเทตวา คือ เทียบเคียงกับพระดำรัสของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าที่เป็นไปในวัฏฏะให้ไม่ขัดแย้งกัน. เพราะว่าอรรถที่เป็นไปในวิวัฏฏะของพระองค์ไม่เป็นของประจักษ์แก่พราหมณ์เหล่านั้น. คำว่า อปราปเร คือ พราหมณ์เหล่าอื่นในภายหลังที่เกิดขึ้นในกาลของพระเจ้าโอกกากะเป็นต้น ต่อจากพวกฤๅษีมีอัฏฐกะเป็นต้น. คำว่า ปักขิปิตวา คือ แทรกบทที่ระคนด้วยกิเลสลงในบทมนต์ที่พวกฤๅษีมีอัฏฐกะเป็นต้นร้อยกรองไว้ในบทนั้นๆ. คำว่า วิรุทเธ อกังสุ คือ ได้ทำให้ขัดแย้งกัน โดยการแสดงอรรถที่เศร้าหมองตามนัยที่มาในพราหมณธัมมิกสูตรเป็นต้น.

อุสูนํ อสนกมฺมํ อิสฺสตฺถํ, ธนุสิปฺเปน ชีวิกา. อิธ ปน อิสฺสตฺถํ วิยาติ อิสฺสตฺถํ, สพฺพอาวุธชีวิกาติ อาห ‘‘โยธาชีวกมฺเมนา’’ติ, อาวุธํ คเหตฺวา อุปฏฺฐานกมฺเมนาติ อตฺโถ. ราชโปริสํ นาม วินา อาวุเธน โปโรเหจฺจามจฺจกมฺมาทิราชกมฺมํ กตฺวา ราชุปฏฺฐานํ. สิปฺปญฺญตเรนาติ คหิตาวเสเสน หตฺถิอสฺสสิปฺปาทินา. กุมารภาวโต ปภุติ จรเณน โกมารพฺรหฺมจริยํ.

การซัดลูกศรชื่อว่า อิสสัตถะ คือการเลี้ยงชีพด้วยศิลปะธนู. แต่ในที่นี้ คำว่า อิสสัตถัง คือ เหมือนการยิงธนู คือการเลี้ยงชีพด้วยอาวุธทั้งปวง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ยodhājīvakammena (ด้วยอาชีพนักรบ) มีความหมายว่า ด้วยการงานที่ถืออาวุธรับใช้. คำว่า ราชบุรุษ คือ การรับใช้พระราชาโดยการทำงานของพระราชา เช่น งานปุโรหิตและงานอำมาตย์เป็นต้น โดยไม่ต้องมีอาวุธ. คำว่า สิปปัญญตเรนะ คือ ด้วยศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่งที่เหลือจากการถืออาวุธ เช่น ศิลปะช้างและม้าเป็นต้น. คำว่า โกมารพรหมจรรย์ คือ การประพฤติพรหมจรรย์ตั้งแต่ความเป็นเด็ก.

อุทกํ ปาเตตฺวา เทนฺตีติ ทฺวาเร ฐิตสฺเสว พฺราหฺมณสฺส หตฺเถ อุทกํ อาสิญฺจนฺตา ‘‘อิทํ เต, พฺราหฺมณ, ภริยํ โปสาปนตฺถาย เทมา’’ติ วตฺวา [Pg.58] เทนฺติ. กสฺมา ปน เต เอวํ พฺรหฺมจริยํ จริตฺวาปิ ทารํ ปริเยสนฺติ, น ยาวชีวํ พฺรหฺมจาริโน โหนฺตีติ? มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน. เตสญฺหี เอวํ ทิฏฺฐิ โหติ ‘‘โย ปุตฺตํ น อุปฺปาเทติ, โส กุลวํสจฺเฉทกโร โหติ, ตโต นิรเย ปจฺจตี’’ติ. จตฺตาโร กิร อภายิตพฺพํ ภายนฺติ คณฺฑุปฺปาทโก, กิกี, โกนฺตินี, พฺราหฺมโณติ. คณฺฑุปฺปาทา กิร มหาปถวิยา ขยนภเยน มตฺตโภชนา โหนฺติ, น พหุํ มตฺติกํ ขาทนฺติ. กิกี สกุณิกา อากาสปตนภเยน อณฺฑสฺส อุปริ อุตฺตานา เสติ. โกนฺตินี สกุณี ปถวีกมฺปนภเยน ปาเทหิ ภูมึ น สุฏฺฐุ อกฺกมติ. พฺราหฺมณา กุลวํสูปจฺเฉทภเยน ทารํ ปริเยสนฺติ. อาหุ เจตฺถ –

คำว่า อุทุกัง ปาเตตวา เทนติ คือ รดน้ำลงในมือของพราหมณ์ที่ยืนอยู่ที่ประตูทีเดียว แล้วกล่าวว่า 'พราหมณ์ เราให้หญิงนี้แก่ท่านเพื่อประโยชน์แก่การเลี้ยงดูภรรยา' ดังนี้แล้วจึงให้. ก็เพราะเหตุไร พราหมณ์เหล่านั้นประพฤติพรหมจรรย์อย่างนั้นแล้วจึงแสวงหาภรรยา ไม่เป็นพรหมจารีตลอดชีวิตเล่า? เพราะอำนาจมิจฉาทิฏฐิ. ด้วยว่า พราหมณ์เหล่านั้นมีความเห็นอย่างนี้ว่า 'ผู้ใดไม่ยังบุตรให้เกิด ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ตัดวงศ์ตระกูล ย่อมหมกไหม้ในนรกเพราะเหตุนั้น'. ได้ยินว่า สัตว์ ๔ จำพวกกลัวในสิ่งที่ไม่ควรกลัว คือ ไส้เดือน ๑ นกกิกี ๑ นกต้อยตีวิด ๑ พราหมณ์ ๑. ได้ยินว่า ไส้เดือนกลัวความสิ้นไปแห่งมหาปฐพี จึงเป็นผู้กินอาหารพอประมาณ ไม่กินดินมาก. นกกิกีกลัวการตกจากอากาศ จึงนอนหงายบนไข่. นกต้อยตีวิดกลัวแผ่นดินไหว จึงไม่เหยียบพื้นดินด้วยเท้าให้เต็มแรง. พราหมณ์กลัวการขาดสูญแห่งวงศ์ตระกูล จึงแสวงหาภรรยา. ในเรื่องนี้ ท่านกล่าวไว้ว่า -

‘‘คณฺฑุปฺปาโท กิกี เจว, โกนฺตี พฺราหฺมณธมฺมิโก;

เอเต อภยํ ภายนฺติ, สมฺมูฬฺหา จตุโร ชนา’’ติ. (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๙๓);

'ไส้เดือน นกกิกี นกต้อยตีวิด และพราหมณ์ผู้ประพฤติธรรม; ชน ๔ จำพวกนี้เป็นผู้หลงผิด กลัวในสิ่งที่ไม่ควรกลัว.' (สุ. นิ. อรรถ. 2.293);

เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

ข้อความที่เหลือในที่นี้ตื้นทั้งนั้น.

โทณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาโทณพราหมณสูตร จบแล้ว.

๓. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาสังคารวสูตร

๑๙๓. ตติเย (สํ. นิ. ฏี. ๒.๕.๒๓๖) ปฐมญฺเญวาติ ปุเรตรํเยว, อสชฺฌายกตานํ มนฺตานํ อปฺปฏิภานํ ปเคว ปฐมํเยว สิทฺธํ, ตตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ปริยุฏฺฐานํ นาม อภิภโว คหณนฺติ อาห ‘‘กามราคปริยุฏฺฐิเตนาติ กามราคคฺคหิเตนา’’ติ. วิกฺขมฺเภติ อปเนตีติ วิกฺขมฺภนํ, ปฏิปกฺขโต นิสฺสรติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ. วิกฺขมฺภนญฺจ ตํ นิสฺสรณญฺจาติ วิกฺขมฺภนนิสฺสรณํ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อตฺตนา อรณีโย ปตฺตพฺโพ อตฺโถ อตฺตตฺโถ. ตถา ปรตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๑๙๓. ในอรรถกถาสูตรที่ ๓ (สํ. นิ. ฏี. 2.5.236) คำว่า "ปฐมัญเญวะ" คือ ก่อนหน้านั้นนั่นเอง, ความไม่แจ่มแจ้งแห่งมนต์ที่ไม่ได้สาธยายนั้นสำเร็จแล้วตั้งแต่แรกเริ่มทีเดียว, มีอธิบายว่า ไม่มีอะไรที่จะต้องกล่าวในที่นั้น. คำว่า "ปริยุฏฐานัง" คือ การครอบงำ การยึดถือ เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "กามราคปริยุฏฐิเตนาติ กามราคัคคหิเตนา" (ถูกกามราคะครอบงำ คือ ถูกกามราคะยึดถือ). คำว่า "วิกขัมภนะ" คือ การขจัดออกไป, คำว่า "นิสสรณะ" คือ การสลัดออกจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ด้วยสิ่งนี้. การขจัดออกไปและการสลัดออกนั้น ชื่อว่า วิกขัมภนนิสสรณะ. เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ตัตถา" เป็นต้น. ในบทที่เหลืออีกสองบทก็มีนัยเดียวกันนี้. อรรถที่ตนพึงบรรลุ พึงเข้าถึง ชื่อว่า อัตตัตถะ (ประโยชน์ตน). พึงทราบปรัตถะ (ประโยชน์ผู้อื่น) โดยนัยเดียวกันนั้น.

‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๕๒) พฺยาปาทาทีนํ อนาคตตฺตา พฺยาปาทวาเร ตทงฺคนิสฺสรณํ น คหิตํ. กิญฺจาปิ น คหิตํ, ปฏิสงฺขานวเสน ตสฺส วิโนเทตพฺพตาย ตทงฺคนิสฺสรณมฺปิ ลพฺภเตวาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. อาโลกสญฺญา อุปจารปฺปตฺตา วา อปฺปนาปฺปตฺตา [Pg.59] วา. โย โกจิ กสิณชฺฌานาทิเภโท สมโถ. ธมฺมววตฺถานํ อุปจารปฺปนาปฺปตฺตวเสน คเหตพฺพํ.

ในบทว่า "อนิจจโต อนุปัสสันโต นิจจสัญญา ปชหติ" เป็นต้น (ปฏิ. ม. 1.52) เพราะพยาบาทเป็นต้นยังไม่มาถึง จึงไม่ได้ถือเอาตทังคนิสสรณะในวาระแห่งพยาบาท. ถึงแม้จะไม่ได้ถือเอาไว้ แต่ก็พึงทราบได้ว่าตทังคนิสสรณะย่อมได้ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาเพื่อบรรเทาพยาบาทนั้น. อโลกสัญญา (สัญญาในแสงสว่าง) เป็นสัญญาที่ถึงขั้นอุปจาระหรือถึงขั้นอัปปนา. สมถะอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นประเภทกสิณฌานเป็นต้น. การกำหนดธรรมพึงถือเอาโดยความเป็นสิ่งที่ถึงขั้นอุปจาระและอัปปนา.

กุธิโตติ ตตฺโต. อุสฺสูรกชาโตติ ตสฺเสว กุธิตภาวสฺส อุสฺสูรกํ อจฺจุณฺหตํ ปตฺโต. เตนาห ‘‘อุสุมกชาโต’’ติ. ติลพีชกาทิเภเทนาติ ติลพีชกณฺณิกเกสราทิเภเทน เสวาเลน. ปณเกนาติ อุทกปิจฺฉิลฺเลน. อปฺปสนฺโน อากุลตาย. อสนฺนิสินฺโน กลลุปฺปตฺติยา. อนาโลกฏฺฐาเนติ อาโลกรหิเต ฐาเน.

คำว่า "กุธิตโต" คือ ร้อน. คำว่า "อุสสูรกะชาโต" คือ ถึงความร้อนจัดแห่งความเป็นผู้โกรธนั้นเอง. เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "อุสุมกะชาโต" (เกิดความร้อน). คำว่า "ติลพีชกาทิเภเทนา" คือ ด้วยสาหร่ายที่มีประเภทต่างๆ เช่น เมล็ดงา ฝักบัว และเกสรเป็นต้น. คำว่า "ปณเกนา" คือ ด้วยตะไคร่น้ำ. "อัปปสันโน" คือ ไม่ผ่องใสเพราะความขุ่นมัว. "อสัณณิสินโน" คือ ไม่ตกตะกอนเพราะเกิดโคลนตม. คำว่า "อนาโลกัฏฐาเน" คือ ในที่ที่ไม่มีแสงสว่าง.

สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาสังคารวสูตร จบแล้ว.

๔. การณปาลีสุตฺตวณฺณนา

๔. การพรรณนาการณปาลีสูตร

๑๙๔. จตุตฺเถ ปณฺฑิโต มญฺเญติ เอตฺถ มญฺเญติ อิทํ ‘‘มญฺญตี’’ติ อิมินา สมานตฺถํ นิปาตปทํ. ตสฺส อิติ-สทฺทํ อาเนตฺวา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปณฺฑิโตติ มญฺญตี’’ติ อาห. อนุมติปุจฺฉาวเสน เจตํ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘อุทาหุ โน’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญติ ภวํ ปิงฺคิยานี สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติย’’นฺติ วุตฺตเมวตฺถํ ปุน คณฺหนฺโต ‘‘ปณฺฑิโต มญฺเญ’’ติ อาห, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ภวํ ปิงฺคิยานี สมณํ โคตมํ ปณฺฑิโตติ มญฺญติ อุทาหุ โน’’ติ, ยถา เต ขเมยฺย, ตถา นํ กเถหีติ อธิปฺปาโย. อหํ โก นาม, มม อวิสโย เอโสติ ทสฺเสติ. โก จาติ เหตุนิสฺสกฺเก ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘กุโต จา’’ติ. ตถา จาห ‘‘เกน การเณน ชานิสฺสามี’’ติ, เยน การเณน สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ชาเนยฺยํ, ตํ การณํ มยิ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. พุทฺโธเยว ภเวยฺย อพุทฺธสฺส สพฺพถา พุทฺธญาณานุภาวํ ชานิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตาติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อปฺปมตฺตกํ ปเนตํ, ภิกฺขเว, โอรมตฺตกํ สีลมตฺตกํ, เยน ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย (ที. นิ. ๑.๗). อตฺถิ, ภิกฺขเว, อญฺเญว ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภูตํ วณฺณํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺยา’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๘) จ. เอตฺถาติ ‘‘โสปิ นูนสฺส ตาทิโส’’ติ เอตสฺมึ ปเท.

๑๙๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า "ปัณฑิโต มัญเญ" ในที่นี้ คำว่า "มัญเญ" นี้ เป็นบทนิบาตที่มีความหมายเหมือนกับคำว่า "มัญญติ" เมื่อนำคำว่า "อิติ" มาเชื่อมเพื่อแสดงอรรถ จึงกล่าวว่า "ปัณฑิโตติ มัญญติ" (ย่อมสำคัญว่าเป็นบัณฑิต) และคำนี้กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งคำถามเพื่อขอความเห็นชอบ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "หรือว่าไม่" เมื่อจะรับเอาเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วว่า "ท่านปิงคิยานี ย่อมสำคัญความแตกฉานแห่งปัญญาของพระสมณโคดมนั้นว่าอย่างไร" จึงกล่าวอีกว่า "ปัณฑิโต มัญเญ" (ข้าพเจ้าสำคัญว่าเป็นบัณฑิต) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ท่านปิงคิยานี ย่อมสำคัญพระสมณโคดมว่าเป็นบัณฑิต หรือว่าไม่" มีอธิบายว่า "ท่านพึงกล่าวตามที่ท่านเห็นสมควร" แสดงว่า "ข้าพเจ้าเป็นใคร เรื่องนี้ไม่ใช่ขอบเขตของข้าพเจ้า" คำว่า "โก จ" เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุและนิสสยะ จึงกล่าวว่า "กุโต จ" (และเพราะเหตุไร) และกล่าวว่า "ด้วยเหตุผลอะไร ข้าพเจ้าจึงจะรู้ได้" มีอธิบายว่า "เหตุผลใดที่ข้าพเจ้าจะพึงรู้ความแตกฉานแห่งปัญญาของพระสมณโคดมได้ เหตุผลนั้นไม่มีในข้าพเจ้า" พึงเป็นพระพุทธเจ้าเท่านั้น (ที่จะรู้ได้) เพราะผู้ที่ไม่ใช่พระพุทธเจ้า ย่อมไม่สามารถรู้พุทธญาณานุภาพได้โดยประการทั้งปวง สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย อันนี้เป็นเพียงเล็กน้อย เป็นเพียงส่วนต่ำ เป็นเพียงส่วนศีล ที่ปุถุชนเมื่อจะกล่าวสรรเสริญตถาคตพึงกล่าว (ที. สี. 1.7). ดูกรภิกษุทั้งหลาย ยังมีธรรมอื่นอีกที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก... (ละ)... ที่บุคคลเมื่อจะกล่าวสรรเสริญตถาคตตามความเป็นจริงพึงกล่าว" (ที. สี. 1.28) ในที่นี้คือในบทว่า "โสปิ นูนัสสะ ตาทิโส" (เขาก็คงเป็นเช่นนั้น)

ปสตฺถปฺปสตฺโถติ [Pg.60] ปสตฺเถหิ ปาสํเสหิ อตฺตโน คุเณเหว โส ปสตฺโถ, น ตสฺส กิตฺตินา, ปสํสาสภาเวเนว ปาสํโสติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สพฺพคุณาน’’นฺติอาทิ. มณิรตนนฺติ จกฺกวตฺติโน มณิรตนํ.

คำว่า "ปสัตถัปปสัตถะ" หมายความว่า ท่านนั้นเป็นผู้ที่ถูกสรรเสริญด้วยคุณของตนเองที่น่าสรรเสริญ ไม่ใช่ด้วยชื่อเสียงของท่าน แต่เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยความเป็นผู้ที่น่าสรรเสริญนั่นเอง เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "แห่งคุณทั้งปวง" เป็นต้น คำว่า "มณิรัตนะ" คือแก้วมณีของพระเจ้าจักรพรรดิ

สเทวเก ปาสํสานมฺปิ ปาสํโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปสตฺเถหิ วา’’ติ ทุติยวิกปฺโป คหิโต. อรณียโต อตฺโถ, โส เอว วสตีติ วโสติ อตฺถวโส. ตสฺส ตสฺส ปโยคสฺส อานิสํสภูตํ ผลนฺติ อาห ‘‘อตฺถวสนฺติ อตฺถานิสํส’’นฺติ. อตฺโถ วา ผลํ ตทธีนวุตฺติตาย วโส เอตสฺสาติ อตฺถวโส, การณํ.

เพื่อแสดงว่าเป็นผู้ที่น่าสรรเสริญแม้ในหมู่ผู้ที่น่าสรรเสริญพร้อมทั้งเทวดา จึงรับเอาวิกัลปะที่สองว่า "หรือด้วยผู้ที่น่าสรรเสริญ". อรรถเพราะอรรถว่าพึงเข้าถึง อรรถนั้นนั่นแหละย่อมตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วโส (อำนาจ), (รวมเป็น) อัตถวโส. ท่านกล่าวว่า "อัตถวโส" คือ "อัตถานิสังสัง" (อานิสงส์แห่งอรรถ) อันเป็นผลที่เป็นอานิสงส์ของการประกอบนั้นๆ หรือว่า อรรถคือผล ย่อมเป็นอำนาจของสิ่งนั้นเพราะการเป็นไปตามสิ่งนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อัตถวโส คือ เหตุ

ขุทฺทกมธูติ ขุทฺทกมกฺขิกาหิ กตทณฺฑกมธุ. อเนฬกนฺติ นิทฺโทสํ อปคตมกฺขิกณฺฑกํ.

คำว่า "ขุททกมธุ" คือน้ำผึ้งที่ทำโดยแมลงผึ้งตัวเล็กๆ ที่ทำรังเป็นกิ่งไม้. คำว่า "อเนฬกะ" คือไม่มีโทษ ปราศจากตัวแมลงและกาก (หรือเหล็กใน).

อุทาหรียติ อุพฺเพคปีติวเสนาติ อุทานํ, ตถา วา อุทาหรณํ อุทานํ. เตนาห ‘‘อุทาหารํ อุทาหรี’’ติ. ยถา ปน ตํ วจนํ อุทานนฺติ วุจฺจติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า "อุทาน" คือการเปล่งวาจาด้วยอำนาจแห่งอุพเพงคาปีติ หรือว่า การเปล่งวาจานั้นแหละคืออุทาน เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "เปล่งอุทาน". ส่วนการที่จะแสดงว่าคำนั้นเรียกว่าอุทานอย่างไร จึงกล่าวว่า "ยถา หิ" (เหมือนอย่างที่) เป็นต้น. เนื้อความที่เหลือเข้าใจได้ง่ายทีเดียว.

การณปาลีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาการณปาลีสูตร จบแล้ว.

๕. ปิงฺคิยานีสุตฺตวณฺณนา

๕. การพรรณนาปิงคิยานีสูตร

๑๙๕. ปญฺจเม สพฺพสงฺคาหิกนฺติ สรีรคตสฺส เจว วตฺถาลงฺการคตสฺส จาติ สพฺพสฺส นีลภาวสฺส สงฺคาหกวจนํ. ตสฺเสวาติ นีลาทิสพฺพสงฺคาหิกวเสน วุตฺตอตฺถสฺเสว. วิภาคทสฺสนนฺติ ปเภททสฺสนํ. ยถา เต ลิจฺฉวิราชาโน อปีตาทิวณฺณา เอว เกจิ เกจิ วิเลปนวเสน ปีตาทิวณฺณา ขายึสุ, เอวํ อนีลาทิวณฺณา เอว เกจิ วิเลปนวเสน นีลาทิวณฺณา ขายึสุ. เต กิร สุวณฺณวิจิตฺเตหิ มณิโอภาเสหิ เอกนีลา วิย ขายนฺติ.

๑๙๕. ในสูตรที่ ๕ คำว่า "สัพพสังคาหิกัง" เป็นคำที่รวบรวมเอาความเป็นสีเขียวทั้งหมด ทั้งที่อยู่ในร่างกายและที่อยู่ในเครื่องนุ่งห่มเครื่องประดับ. คำว่า "ตัสเสวะ" คืออรรถที่กล่าวไว้โดยรวบรวมเอาสีเขียวเป็นต้นทั้งหมดนั่นเอง. คำว่า "วิภาคทัสสนัง" คือการแสดงความแตกต่าง. เหมือนอย่างที่กษัตริย์ลิจฉวีเหล่านั้น บางองค์ไม่ได้มีสีเหลืองเป็นต้นโดยธรรมชาติ แต่บางองค์ปรากฏเป็นสีเหลืองเป็นต้นด้วยการทาเครื่องประทินผิว ฉันใด บางองค์ไม่ได้มีสีเขียวเป็นต้นโดยธรรมชาติ แต่บางองค์ปรากฏเป็นสีเขียวเป็นต้นด้วยการทาเครื่องประทินผิว ฉันนั้น. ได้ยินว่า กษัตริย์เหล่านั้นปรากฏประหนึ่งว่ามีสีเขียวเป็นอันเดียวกันด้วยรัศมีแห่งแก้วมณีที่วิจิตรด้วยทองคำ.

โกกนทนฺติ วา ปทุมวิเสสนํ ยถา ‘‘โกกาสก’’นฺติ. ตํ กิร พหุปตฺตํ วณฺณสมฺปนฺนํ อติวิย สุคนฺธญฺจ โหติ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยถา [Pg.61] โกกนทสงฺขาตํ ปทุมํ ปาโต สูริยุคฺคมนเวลาย ผุลฺลํ วิกสิตํ อวีตคนฺธํ สิยา วิโรจมานํ, เอวํ สรีรคนฺเธน คุณคนฺเธน จ สุคนฺธํ, สรทกาเล อนฺตลิกฺเข อาทิจฺจมิว อตฺตโน เตชสา ตปนฺตํ, องฺเคหิ นิจฺฉรนฺตชุติตาย องฺคีรสํ สมฺพุทฺธํ ปสฺสาติ.

คำว่า “โกกนทัง” เป็นวิเสสนะของดอกบัว เหมือนคำว่า “โกกาสกะ” ดอกบัวนั้นแล มีกลีบมาก มีสีสันงดงาม และมีกลิ่นหอมยิ่งนัก อรรถในที่นี้คือ: เหมือนอย่างที่ดอกบัวชื่อโกกนทะ บานสะพรั่งในเวลาเช้าตรู่เมื่อพระอาทิตย์ขึ้น มีกลิ่นหอมไม่จางหาย ส่องแสงรุ่งเรือง ฉันใด พระสัมพุทธเจ้าผู้มีกลิ่นหอมด้วยกลิ่นกายและกลิ่นคุณธรรม ผู้ทรงแผดเผาด้วยเดชของพระองค์เองเหมือนพระอาทิตย์ในท้องฟ้าฤดูสารท ผู้ทรงเป็นอังคีรสเพราะมีรัศมีแผ่ออกจากพระวรกาย ก็ฉันนั้น พึงเห็นเถิด

ปิงฺคิยานีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปิงคิยานีสูตร จบแล้ว

๖. มหาสุปินสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถามหาสุบินสูตร

๑๙๖. ฉฏฺเฐ ธาตุกฺโขภกรณปจฺจโย นาม วิสภาคเภสชฺชเสนาสนาหาราทิปจฺจโย. อตฺถกามตาย วา อนตฺถกามตาย วาติ ปสนฺนา อตฺถกามตาย, กุทฺธา อนตฺถกามตาย. อตฺถาย วา อนตฺถาย วาติ สภาวโต ภวิตพฺพาย อตฺถาย วา อนตฺถาย วา. อุปสํหรนฺตีติ อตฺตโน เทวานุภาเวน อุปเนนฺติ. โพธิสตฺตมาตา วิย ปุตฺตปฏิลาภนิมิตฺตนฺติ ตทา กิร ปุเร ปุณฺณมาย สตฺตมทิวสโต ปฏฺฐาย วิคตสุราปานํ มาลาคนฺธาทิวิภูติสมฺปนฺนํ นกฺขตฺตกีฬํ อนุภวมานา โพธิสตฺตมาตา สตฺตเม ทิวเส ปาโตว อุฏฺฐาย คนฺโธทเกน นหายิตฺวา สพฺพาลงฺการภูสิตา วรโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย สิริคพฺภํ ปวิสิตฺวา สิริสยเน นิปนฺนา นิทฺทํ โอกฺกมมานา อิมํ สุปินํ อทฺทส – จตฺตาโร กิร นํ มหาราชาโน สยเนเนว สทฺธึ อุกฺขิปิตฺวา อโนตตฺตทหํ เนตฺวา นหาเปตฺวา ทิพฺพวตฺถํ นิวาเสตฺวา ทิพฺพคนฺเธหิ วิลิมฺเปตฺวา ทิพฺพปุปฺผานิ ปิฬนฺเธตฺวา ตโต อวิทูเร รชตปพฺพโต, ตสฺส อนฺโต กนกวิมานํ อตฺถิ, ตสฺมึ ปาจีนโต สีสํ กตฺวา นิปชฺชาเปสุํ. อถ โพธิสตฺโต เสตวรวารโณ หุตฺวา ตโต อวิทูเร เอโก สุวณฺณปพฺพโต, ตตฺถ จริตฺวา ตโต โอรุยฺห รชตปพฺพตํ อารุหิตฺวา กนกวิมานํ ปวิสิตฺวา มาตรํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ทกฺขิณปสฺสํ ผาเลตฺวา กุจฺฉึ ปวิฏฺฐสทิโส อโหสิ. อิมํ สุปินํ สนฺธาย เอตํ วุตฺตํ ‘‘โพธิสตฺตมาตา วิย ปุตฺตปฏิลาภนิมิตฺต’’นฺติ.

๑๙๖. ในข้อที่ ๖ ปัจจัยที่ทำให้ธาตุปั่นป่วน ได้แก่ ปัจจัยมีเภสัช เสนาสนะ อาหาร เป็นต้น ที่ไม่เหมาะสม คำว่า “อัตถกามตาย วา อนัตถกามตาย วา” (ด้วยความปรารถนาประโยชน์ หรือด้วยความปรารถนาไม่เป็นประโยชน์) คือ ผู้ที่เลื่อมใสด้วยความปรารถนาประโยชน์ ผู้ที่โกรธด้วยความปรารถนาไม่เป็นประโยชน์ คำว่า “อัตถาย วา อนัตถาย วา” (เพื่อประโยชน์ หรือเพื่อไม่เป็นประโยชน์) คือ เพื่อประโยชน์หรือเพื่อไม่เป็นประโยชน์ตามธรรมชาติที่พึงเป็น คำว่า “อุปสังหรันติ” คือนำมาให้ด้วยอานุภาพแห่งเทวดาของตน คำว่า “เหมือนมารดาของพระโพธิสัตว์เป็นนิมิตแห่งการได้บุตร” นั้นแล ในกาลนั้น ได้ยินว่า พระมารดาของพระโพธิสัตว์ทรงเพลิดเพลินกับการเล่นนักขัตฤกษ์ที่ไม่มีการดื่มสุรา อันสมบูรณ์ด้วยเครื่องประดับมีพวงมาลัยและของหอมเป็นต้น ตั้งแต่วันที่เจ็ดก่อนวันเพ็ญ ในวันที่เจ็ดนั้นเอง ได้ตื่นขึ้นแต่เช้าตรู่ อาบน้ำหอม ประดับประดาด้วยเครื่องประดับทั้งปวง เสวยอาหารอันประณีต อธิษฐานองค์อุโบสถ เข้าสู่ห้องบรรทมอันเป็นสิริมงคล บรรทมบนพระแท่นอันเป็นสิริมงคล เมื่อทรงหลับ ได้ทอดพระเนตรเห็นสุบินนี้ว่า: ท้าวมหาราชทั้งสี่พระองค์ได้ยกพระแท่นบรรทมพร้อมกับพระนาง ไปยังสระอโนดาต ให้สรงน้ำ ให้ทรงนุ่งห่มผ้าทิพย์ ให้ลูบไล้ด้วยของหอมทิพย์ ให้ประดับด้วยดอกไม้ทิพย์ แล้วไม่ไกลจากที่นั้น มีภูเขาเงิน ภายในภูเขานั้นมีวิมานทองคำ ได้ให้พระนางบรรทมโดยหันพระเศียรไปทางทิศตะวันออกในวิมานนั้น. ครั้นแล้ว พระโพธิสัตว์ได้เป็นช้างเผือกประเสริฐองค์หนึ่ง ได้เที่ยวไปบนภูเขาทองคำลูกหนึ่งซึ่งอยู่ไม่ไกลจากที่นั้น แล้วลงจากภูเขานั้น ขึ้นไปบนภูเขาเงิน เข้าไปในวิมานทองคำ กระทำประทักษิณพระมารดา แล้วเหมือนกับว่าได้ผ่าสีข้างด้านขวาเข้าไปในพระครรภ์. คำนี้กล่าวไว้โดยอ้างถึงสุบินนี้ว่า “เหมือนมารดาของพระโพธิสัตว์เป็นนิมิตแห่งการได้บุตร”

โกสลราชา [Pg.62] วิย โสฬส สุปิเนติ –

เหมือนพระเจ้าโกศลทรงเห็นสุบิน ๑๖ ประการ คือ –

‘‘อุสภา รุกฺขา คาวิโย ควา จ,อสฺโส กํโส สิงฺคาลี จ กุมฺโภ;

โปกฺขรณี จ อปากจนฺทนํ,ลาพูนิ สีทนฺติ สิลาปฺลวนฺติ.

“โคผู้ ต้นไม้ โคเมีย และโค, ม้า ภาชนะทองเหลือง สุนัขจิ้งจอก และหม้อ; สระบัว และไม้จันทน์ราคาแพง, น้ำเต้าจม หินลอย”

‘‘มณฺฑูกิโย กณฺหสปฺเป คิลนฺติ,กากํ สุวณฺณา ปริวารยนฺติ;

ตสา วกา เอฬกานํ ภยา หี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๗๗) –

“กบกลืนงูดำ, หงส์ทองล้อมกา; หมาป่าสะดุ้งกลัวแกะ” (ชา. เอกก. ๑/๗๗) –

อิเม โสฬส สุปิเน ปสฺสนฺโต โกสลราชา วิย.

เหมือนพระเจ้าโกศลผู้ทรงเห็นสุบิน ๑๖ ประการเหล่านี้

๑. เอกทิวสํ กิร โกสลมหาราชา รตฺตึ นิทฺทูปคโต ปจฺฉิมยาเม โสฬส มหาสุปิเน ปสฺสิ (ชา. อฏฺฐ. ๑.๑.๗๖ มหาสุปินชาตกวณฺณนา). ตตฺถ จตฺตาโร อญฺชนวณฺณา กาฬอุสภา ‘‘ยุชฺฌิสฺสามา’’ติ จตูหิ ทิสาหิ ราชงฺคณํ อาคนฺตฺวา ‘‘อุสภยุทฺธํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ มหาชเน สนฺนิปติเต ยุชฺฌนาการํ ทสฺเสตฺวา นทิตฺวา คชฺชิตฺวา อยุชฺฌิตฺวาว ปฏิกฺกนฺตา. อิมํ ปฐมํ สุปินํ อทฺทส.

๑. ได้ยินว่า วันหนึ่ง พระเจ้าโกศลผู้บรรทมหลับในราตรี ได้ทอดพระเนตรเห็นมหาสุบิน ๑๖ ประการในยามสุดท้าย (ชา. อรรถกถา. ๑/๗๖ อรรถกถามหาสุบินชาดก) ในสุบินนั้น โคผู้สีดำดุจสีผงเขม่า ๔ ตัว ได้มายังลานหลวงจากสี่ทิศโดยคิดว่า “เราจะสู้กัน” เมื่อมหาชนประชุมกันเพื่อจะดูการชนโค โคเหล่านั้นได้แสดงอาการจะชนกัน ส่งเสียงร้องคำราม แล้วก็ถอยกลับไปโดยไม่ได้ชนกันเลย. พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นสุบินที่หนึ่งนี้

๒. ขุทฺทกา รุกฺขา เจว คจฺฉา จ ปถวึ ภินฺทิตฺวา วิทตฺถิมตฺตมฺปิ รตนมตฺตมฺปิ อนุคฺคนฺตฺวาว ปุปฺผนฺติ เจว ผลนฺติ จ. อิมํ ทุติยํ อทฺทส.

๒. ต้นไม้เล็กๆ และกอไม้ ได้แทงทะลุแผ่นดินขึ้นมา ยังไม่ทันสูงถึงคืบหนึ่งหรือหนึ่งรัตนะ ก็ออกดอกและออกผล. พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นสุบินที่สองนี้

๓. คาวิโย ตทหุชาตานํ วจฺฉานํ ขีรํ ปิวนฺติโย อทฺทส. อยํ ตติโย สุปิโน.

๓. โคเมียทั้งหลายได้ดื่มนมของลูกโคที่เพิ่งเกิดในวันนั้น. นี่คือสุบินที่สาม

๔. ธุรวาเห อาโรหปริณาหสมฺปนฺเน มหาโคเณ ยุคปรมฺปราย อโยเชตฺวา ตรุเณ โคทมฺเม ธุเร โยเชนฺเต อทฺทส. เต ธุรํ วหิตุํ อสกฺโกนฺตา ฉฑฺเฑตฺวา อฏฺฐํสุ, สกฏานิ นปฺปวตฺตึสุ. อยํ จตุตฺโถ สุปิโน.

๔. เขาเห็นคนเอาลูกโคหนุ่ม ๆ มาเทียมแอกแทนโคใหญ่ที่มีกำลังมากและมีร่างกายสมบูรณ์ ซึ่งควรจะเทียมแอกสืบต่อกันไป โคหนุ่มเหล่านั้นไม่สามารถลากแอกได้จึงทิ้งแอกยืนอยู่ ทำให้เกวียนไม่เคลื่อนที่ นี่คือความฝันที่สี่

๕. เอกํ อุภโตมุขํ อสฺสํ อทฺทส. ตสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ ยวสํ เทนฺติ, โส ทฺวีหิปิ มุเขหิ ขาทติ. อยํ ปญฺจโม สุปิโน.

๕. เขาเห็นม้าตัวหนึ่งมีสองปาก คนให้หญ้าแก่ปากทั้งสองข้าง มันก็กินด้วยปากทั้งสองข้าง นี่คือความฝันที่ห้า

๖. มหาชโน [Pg.63] สตสหสฺสคฺฆนิกํ สุวณฺณปาตึ สมฺมชฺชิตฺวา ‘‘อิธ ปสฺสาวํ กโรหี’’ติ เอกสฺส ชรสิงฺคาลสฺส อุปนาเมสิ. ตํ ตตฺถ ปสฺสาวํ กโรนฺตํ อทฺทส. อยํ ฉฏฺโฐ สุปิโน.

๖. มหาชนปัดกวาดภาชนะทองคำมีค่าแสนหนึ่ง แล้วนำไปให้สุนัขจิ้งจอกแก่ตัวหนึ่งพลางกล่าวว่า “จงถ่ายปัสสาวะที่นี่เถิด” เขาเห็นมันถ่ายปัสสาวะลงในภาชนะนั้น นี่คือความฝันที่หก

๗. เอโก ปุริโส รชฺชุํ วฏฺเฏตฺวา ปาทมูเล นิกฺขิปติ. เตน นิสินฺนปีฐสฺส เหฏฺฐา สยิตา ฉาตสิงฺคาลี ตสฺส อชานนฺตสฺเสว ตํ ขาทติ. อิมํ สตฺตมํ สุปินํ อทฺทส.

๗. ชายคนหนึ่งฟั่นเชือกแล้ววางไว้ที่เท้า สุนัขจิ้งจอกตัวเมียที่หิวโซนอนอยู่ใต้เก้าอี้ที่เขานั่ง ก็กินเชือกนั้นโดยที่เขาไม่รู้ตัว เขาเห็นความฝันที่เจ็ดนี้

๘. ราชทฺวาเร พหูหิ ตุจฺฉกุมฺเภหิ ปริวาเรตฺวา ฐปิตํ เอกํ มหนฺตํ ปูริตกุมฺภํ อทฺทส. จตฺตาโรปิ ปน วณฺณา จตูหิ ทิสาหิ จตูหิ อนุทิสาหิ จ ฆเฏหิ อุทกํ อาเนตฺวา ปูริตกุมฺภเมว ปูเรนฺติ, ปูริตํ ปูริตํ อุทกํ อุตฺตริตฺวา ปลายติ. เตปิ ปุนปฺปุนํ ตตฺเถว อุทกํ อาสิญฺจนฺติ, ตุจฺฉกุมฺเภ โอโลเกนฺตาปิ นตฺถิ. อยํ อฏฺฐโม สุปิโน.

๘. เขาเห็นหม้อใหญ่ที่เต็มเปี่ยมตั้งอยู่ที่ประตูวัง โดยมีหม้อเปล่าจำนวนมากวางล้อมรอบอยู่ แต่ชนทั้งสี่วรรณะกลับนำน้ำจากทิศทั้งสี่และทิศเฉียงทั้งสี่มาเติมลงในหม้อที่เต็มเปี่ยมนั้น น้ำที่เต็มแล้วก็ล้นไหลออกไป พวกเขาก็ยังคงเทน้ำลงไปที่เดิมซ้ำแล้วซ้ำเล่า โดยไม่มองดูหม้อเปล่าเลย นี่คือความฝันที่แปด

๙. เอกํ ปญฺจปทุมสญฺฉนฺนํ คมฺภีรํ สพฺพโตติตฺถํ โปกฺขรณึ อทฺทส. สมนฺตโต ทฺวิปทจตุปฺปทา โอตริตฺวา ตตฺถ ปานียํ ปิวนฺติ. ตสฺส มชฺเฌ คมฺภีรฏฺฐาเน อุทกํ อาวิลํ, ตีรปฺปเทเส ทฺวิปทจตุปฺปทานํ อกฺกมนฏฺฐาเน อจฺฉํ วิปฺปสนฺนมนาวิลํ. อยํ นวโม สุปิโน.

๙. เขาเห็นสระโบกขรณีแห่งหนึ่งลึก มีท่าขึ้นลงอยู่ทุกด้าน ปกคลุมไปด้วยดอกบัวห้าชนิด สัตว์สองเท้าและสี่เท้าลงไปดื่มน้ำที่นั่นโดยรอบ น้ำในส่วนลึกตรงกลางของสระนั้นขุ่นมัว แต่น้ำที่ริมฝั่งซึ่งเป็นที่เหยียบย่ำของสัตว์สองเท้าและสี่เท้ากลับใสสะอาดไม่ขุ่นมัว นี่คือความฝันที่เก้า

๑๐. เอกิสฺสาเยว กุมฺภิยา ปจฺจมานํ โอทนํ อปากํ อทฺทส. ‘‘อปาก’’นฺติ วิจาเรตฺวา วิภชิตฺวา ฐปิตํ วิย ตีหากาเรหิ ปจฺจมานํ เอกสฺมึ ปสฺเส อติกิลินฺโน โหติ, เอกสฺมึ อุตฺตณฺฑุโล, เอกสฺมึ สุปกฺโกติ. อยํ ทสโม สุปิโน.

๑๐. ทรงเห็นข้าวที่กำลังหุงอยู่ในหม้อใบเดียวกันนั่นเองไม่สุกทั่วกัน เมื่อทรงพิจารณาดู ก็เห็นว่าเหมือนถูกแบ่งแยกวางไว้เป็น ๓ ส่วน คือ ข้างหนึ่งแฉะเกินไป ข้างหนึ่งยังเป็นข้าวสารอยู่ ข้างหนึ่งสุกดีแล้ว นี้คือความฝันที่ ๑๐

๑๑. สตสหสฺสคฺฆนกํ จนฺทนสารํ ปูติตกฺเกน วิกฺกิณนฺเต อทฺทส. อยํ เอกาทสโม สุปิโน.

๑๑. ทรงเห็นคนขายแก่นจันทน์ที่มีค่าแสนหนึ่งด้วยเปรียงเน่า นี้คือความฝันที่ ๑๑

๑๒. ตุจฺฉลาพูนิ อุทเก สีทนฺตานิ อทฺทส. อยํ ทฺวาทสโม สุปิโน.

๑๒. ทรงเห็นน้ำเต้าเปล่าจมลงในน้ำ นี้คือความฝันที่ ๑๒

๑๓. มหนฺตมหนฺตา กูฏาคารปฺปมาณา ฆนสิลา นาวา วิย อุทเก ปฺลวมานา อทฺทส. อยํ เตรสโม สุปิโน.

๑๓. ทรงเห็นศิลาทึบก้อนใหญ่ๆ ขนาดเท่าเรือนยอด ลอยอยู่ในน้ำเหมือนเรือ นี้คือความฝันที่ ๑๓

๑๔. ขุทฺทกมธุกปุปฺผปฺปมาณา มณฺฑูกิโย มหนฺเต กณฺหสปฺเป เวเคน อนุพนฺธิตฺวา อุปฺปลนาเฬ วิย ฉินฺทิตฺวา มํสํ ขาทิตฺวา คิลนฺติโย อทฺทส. อยํ จุทฺทสโม สุปิโน.

๑๔. ทรงเห็นนางกบตัวเล็กๆ ขนาดเท่าดอกมะซาง วิ่งไล่ตามงูเห่าตัวใหญ่ๆ อย่างรวดเร็ว แล้วกัดเนื้อขาดเหมือนกัดก้านบัวแล้วกลืนกินลงไป นี้คือความฝันที่ ๑๔

๑๕. ทสหิ [Pg.64] อสทฺธมฺเมหิ สมนฺนาคตํ คามโคจรํ กากํ กญฺจนวณฺณวณฺณตาย ‘‘สุวณฺณา’’ติ ลทฺธนาเม สุวณฺณราชหํเส ปริวาเรนฺเต อทฺทส. อยํ ปนฺนรสโม สุปิโน.

๑๕. ทรงเห็นพญาหงส์ทองผู้ได้ชื่อว่า 'สุวรรณ' เพราะมีสีดุจทองคำ แวดล้อมกาที่เที่ยวหากินตามหมู่บ้านซึ่งประกอบด้วยอสัทธรรม ๑๐ ประการ นี้คือความฝันที่ ๑๕

๑๖. ปุพฺเพ ทีปิโน เอฬเก ขาทนฺติ. เต ปน เอฬเก ทีปิโน อนุพนฺธิตฺวา มุรมุราติ ขาทนฺเต อทฺทส. อถญฺเญ ตสา วกา เอฬเก ทูรโตว ทิสฺวา ตสิตา ตาสปฺปตฺตา หุตฺวา เอฬกานํ ภยา ปลายิตฺวา คุมฺพคหนานิ ปวิสิตฺวา นิลียึสุ. อยํ โสฬสโม สุปิโน.

๑๖. เมื่อก่อนเสือเหลืองย่อมกินแกะ แต่ทรงเห็นแกะเหล่านั้นไล่กวดเสือเหลืองแล้วกัดกินเสียงดังมุระมุระ ส่วนหมาป่าอื่นๆ ที่ขี้ขลาดเห็นแกะแต่ไกลก็สะดุ้งกลัว ถึงความตกใจกลัว หนีภัยจากแกะเข้าไปซ่อนอยู่ในพุ่มไม้ทึบ นี้คือความฝันที่ ๑๖

๑. ตตฺถ อธมฺมิกานํ ราชูนํ, อธมฺมิกานญฺจ มนุสฺสานํ กาเล โลเก วิปริวตฺตมาเน กุสเล โอสนฺเน อกุสเล อุสฺสนฺเน โลกสฺส ปริหานกาเล เทโว น สมฺมา วสิสฺสติ, เมฆปาทา ปจฺฉิชฺชิสฺสนฺติ, สสฺสานิ มิลายิสฺสนฺติ, ทุพฺภิกฺขํ ภวิสฺสติ, วสฺสิตุกามา วิย จตูหิ ทิสาหิ เมฆา อุฏฺฐหิตฺวา อิตฺถิกาหิ อาตเป ปตฺถฏานํ วีหิอาทีนํ เตมนภเยน อนฺโตปเวสิตกาเล ปุริเสสุ กุทาลปิฏเก อาทาย อาฬิพนฺธนตฺถาย นิกฺขนฺเตสุ วสฺสนาการํ ทสฺเสตฺวา คชฺชิตฺวา วิชฺชุลตา นิจฺฉาเรตฺวา อุสภา วิย อยุชฺฌิตฺวา อวสฺสิตฺวาว ปลายิสฺสนฺติ. อยํ ปฐมสฺส วิปาโก.

๑. ในกาลที่พระราชาและมนุษย์ทั้งหลายไม่ตั้งอยู่ในธรรม เมื่อโลกกลับตาลปัตร กุศลเสื่อมถอย อกุศลเฟื่องฟู ในกาลที่โลกเสื่อมโทรม ฝนจะไม่ตกต้องตามฤดูกาล เมฆจะขาดช่วง พืชพรรณจะเหี่ยวเฉา จะเกิดทุพภิกขภัย เมฆจะตั้งขึ้นจากทิศทั้งสี่เหมือนจะตก แต่เมื่อพวกผู้หญิงนำข้าวเปลือกเป็นต้นที่ตากแดดไว้เก็บเข้าบ้านเพราะกลัวจะเปียก และเมื่อพวกผู้ชายถือจอบและตะกร้าออกไปเพื่อกั้นน้ำทำคันนา เมฆเหล่านั้นก็จะแสดงอาการเหมือนจะตก ส่งเสียงคำราม ปล่อยสายฟ้าแลบ แล้วก็หลีกไปโดยไม่ตก เหมือนโคถึกที่ทำท่าจะชนกันแต่ไม่ชนกันฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๑

๒. โลกสฺส ปริหีนกาเล มนุสฺสานํ ปริตฺตายุกกาเล สตฺตา ติพฺพราคา ภวิสฺสนฺติ, อสมฺปตฺตวยาว กุมาริโย ปุริสนฺตรํ คนฺตฺวา อุตุนิโย เจว คพฺภินิโย จ หุตฺวา ปุตฺตธีตาหิ วฑฺฒิสฺสนฺติ. ขุทฺทกรุกฺขานํ ปุปฺผํ วิย หิ ตาสํ อุตุนิภาโว, ผลํ วิย จ ปุตฺตธีตโร ภวิสฺสนฺติ. อยํ ทุติยสฺส วิปาโก.

๒. ในกาลที่โลกเสื่อมโทรม ในกาลที่มนุษย์มีอายุสั้น สัตว์ทั้งหลายจะมีความกำหนัดแรงกล้า หญิงสาวทั้งหลายที่ยังไม่ถึงวัยอันควรจะไปสู่สำนักของชาย มีระดูและตั้งครรภ์ มีบุตรธิดาเจริญขึ้น การมีระดูของพวกนางเป็นเหมือนดอกไม้ของต้นไม้เล็กๆ และบุตรธิดาก็เป็นเหมือนผลไม้ฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๒

๓. มนุสฺสานํ เชฏฺฐาปจายิกกมฺมสฺส นฏฺฐกาเล สตฺตา มาตาปิตูสุ วา สสฺสุสสุเรสุ วา ลชฺชํ อนุปฏฺฐเปตฺวา สยเมว กุฏุมฺพํ สํวิทหนฺตาว ฆาสจฺฉาทนมตฺตมฺปิ มหลฺลกานํ ทาตุกามา ทสฺสนฺติ, อทาตุกามา น ทสฺสนฺติ. มหลฺลกา อนาถา หุตฺวา อสยํวสี ทารเก อาราเธตฺวา ชีวิสฺสนฺติ ตทหุชาตานํ วจฺฉกานํ ขีรํ ปิวนฺติโย มหาคาวิโย วิย. อยํ ตติยสฺส วิปาโก.

๓. ในกาลที่การประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ของมนุษย์เสื่อมสูญไป สัตว์ทั้งหลายจะไม่ตั้งความละอายในมารดาบิดาหรือในพ่อตาแม่ยาย จัดการครอบครัวด้วยตนเอง เมื่อปรารถนาจะให้ ก็จะให้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่มแก่คนแก่ทั้งหลาย เมื่อไม่ปรารถนาจะให้ ก็จะไม่ให้ คนแก่ทั้งหลายจะกลายเป็นคนอนาถา ไม่เป็นอิสระ ต้องคอยเอาใจเด็กๆ เพื่อเลี้ยงชีพ เหมือนแม่โคใหญ่ที่ดื่มนมของลูกโคที่เพิ่งเกิดในวันนั้นฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๓

๔. อธมฺมิกราชูนํ [Pg.65] กาเล อธมฺมิกราชาโน ปณฺฑิตานํ ปเวณิกุสลานํ กมฺมนิตฺถรณสมตฺถานํ มหามตฺตานํ ยสํ น ทสฺสนฺติ, ธมฺมสภายํ วินิจฺฉยฏฺฐาเนปิ ปณฺฑิเต โวหารกุสเล มหลฺลเก อมจฺเจ น ฐเปสฺสนฺติ, ตพฺพิปรีตานํ ปน ตรุณตรุณานํ ยสํ ทสฺสนฺติ, ตถารูเป เอว จ วินิจฺฉยฏฺฐาเน ฐเปสฺสนฺติ. เต ราชกมฺมานิ เจว ยุตฺตายุตฺตญฺจ อชานนฺตา เนว ตํ ยสํ อุกฺขิปิตุํ สกฺขิสฺสนฺติ, น ราชกมฺมานิ นิตฺถริตุํ. เต อสกฺโกนฺตา กมฺมธุรํ ฉฑฺเฑสฺสนฺติ, มหลฺลกาปิ ปณฺฑิตามจฺจา ยสํ อลภนฺตา กิจฺจานิ นิตฺถริตุํ สมตฺถาปิ ‘‘กึ อมฺหากํ เอเตหิ, มยํ พาหิรกา ชาตา, อพฺภนฺตริกา ตรุณทารกา ชานิสฺสนฺตี’’ติ อุปฺปนฺนานิ กมฺมานิ น กริสฺสนฺติ. เอวํ สพฺพถาปิ เตสํ ราชูนํ หานิเยว ภวิสฺสติ, ธุรํ วหิตุํ อสมตฺถานํ วจฺฉทมฺมานํ ธุเร โยชิตกาโล วิย ทูรวาหานญฺจ มหาโคณานํ ยุคปรมฺปราย อโยชิตกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ จตุตฺถสฺส วิปาโก.

๔. ในกาลแห่งพระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม พระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมจะไม่พระราชทานยศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ที่เป็นบัณฑิต ผู้เชี่ยวชาญในขนบธรรมเนียมประเพณี ผู้สามารถในการปฏิบัติงานให้สำเร็จ และจะไม่ทรงแต่งตั้งอำมาตย์ผู้ใหญ่ที่เป็นบัณฑิต ผู้ฉลาดในโวหารในสถานที่วินิจฉัยคดีในธรรมสภา แต่จะพระราชทานยศแก่คนหนุ่มๆ ที่ตรงกันข้ามกับคนเหล่านั้น และจะทรงแต่งตั้งคนเหล่านั้นในสถานที่วินิจฉัยคดีเช่นนั้น พวกเขาไม่รู้ราชกิจและสิ่งที่ควรหรือไม่ควร จึงไม่สามารถจะดำรงยศนั้นไว้ได้ และไม่สามารถปฏิบัติราชกิจให้สำเร็จได้ เมื่อทำไม่ได้ก็จะทิ้งภาระหน้าที่ไป แม้อำมาตย์ผู้ใหญ่ที่เป็นบัณฑิตเมื่อไม่ได้รับยศ แม้จะสามารถปฏิบัติกิจให้สำเร็จได้ ก็จะไม่ทำกิจที่เกิดขึ้น โดยคิดว่า 'เรื่องเหล่านี้จะเกี่ยวกับอะไรกับเรา เรากลายเป็นคนนอกไปแล้ว พวกเด็กหนุ่มที่เป็นคนในคงจะรู้เอง' ด้วยประการฉะนี้ ความเสื่อมเสียก็จะเกิดขึ้นแก่พระราชาเหล่านั้นทุกประการ เหมือนกาลที่พวกลูกโคหนุ่มที่ลากแอกไม่ได้ถูกนำมาเทียมแอก และเหมือนกาลที่พวกโคใหญ่ที่ลากแอกไปได้ไกลไม่ถูกนำมาเทียมแอกตามลำดับแอกฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๔

๕. อธมฺมิกราชกาเลเยว อธมฺมิกพาลราชาโน อธมฺมิเก โลลมนุสฺเส วินิจฺฉเย ฐเปสฺสนฺติ, เต ปาปปุญฺเญสุ อนาทรา พาลา สภายํ นิสีทิตฺวา วินิจฺฉยํ เทนฺตา อุภินฺนมฺปิ อตฺถปจฺจตฺถิกานํ หตฺถโต ลญฺชํ คเหตฺวา ขาทิสฺสนฺติ อสฺโส วิย ทฺวีหิ มุเขหิ ยวสํ. อยํ ปญฺจมสฺส วิปาโก.

๕. ในกาลแห่งพระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมนั่นเอง พระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมและโฉดเขลา จะทรงแต่งตั้งคนโลภที่ไม่ตั้งอยู่ในธรรมไว้ในที่วินิจฉัยคดี คนเขลาเหล่านั้นไม่เอื้อเฟื้อในบุญและบาป นั่งในสภาวินิจฉัยคดี รับสินบนจากมือของคู่ความทั้งสองฝ่ายแล้วกิน เหมือนม้ากินหญ้าด้วยปากทั้งสองข้างฉะนั้น นี้คือผลของ會ความฝันที่ ๕

๖. อธมฺมิกาเยว วิชาติราชาโน ชาติสมฺปนฺนานํ กุลปุตฺตานํ อาสงฺกาย ยสํ น ทสฺสนฺติ, อกุลีนานํเยว ทสฺสนฺติ. เอวํ มหากุลานิ ทุคฺคตานิ ภวิสฺสนฺติ, ลามกกุลานิ อิสฺสรานิ. เต จ กุลีนปุริสา ชีวิตุํ อสกฺโกนฺตา ‘‘อิเม นิสฺสาย ชีวิสฺสามา’’ติ อกุลีนานํ ธีตโร ทสฺสนฺติ, อิติ ตาสํ กุลธีตานํ อกุลีเนหิ สทฺธึ สํวาโส ชรสิงฺคาลสฺส สุวณฺณปาติยํ ปสฺสาวกรณสทิโส ภวิสฺสติ. อยํ ฉฏฺฐสฺส วิปาโก.

๖. พระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมและมีชาติกำเนิดต่ำ จะไม่พระราชทานยศแก่กุลบุตรผู้ถึงพร้อมด้วยชาติกำเนิดเพราะความระแวง แต่จะพระราชทานแก่คนผู้ไม่มีตระกูลเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ ตระกูลใหญ่ๆ ก็จะตกต่ำ ตระกูลต่ำๆ ก็จะเป็นใหญ่ และบุรุษผู้มีตระกูลเหล่านั้นเมื่อไม่สามารถดำรงชีพอยู่ได้ ก็จะยกธิดาให้แก่คนผู้ไม่มีตระกูล โดยคิดว่า 'เราจะอาศัยคนเหล่านี้เลี้ยงชีพ' ดังนั้น การอยู่ร่วมกับคนไม่มีตระกูลของธิดาแห่งตระกูลเหล่านั้น ก็จะเป็นเหมือนสุนัขจิ้งจอกแก่ถ่ายปัสสาวะลงในถาดทองคำฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๖

๗. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล อิตฺถิโย ปุริสโลลา สุราโลลา อลงฺการโลลา วิสิขาโลลา อามิสโลลา ภวิสฺสนฺติ ทุสฺสีลา ทุราจารา. ตา สามิเกหิ กสิโครกฺขาทีนิ กมฺมานิ กตฺวา กิจฺเฉน [Pg.66] กสิเรน สมฺภตํ ธนํ ชาเรหิ สทฺธึ สุรํ ปิวนฺติโย มาลาคนฺธวิเลปนํ ธารยมานา อนฺโตเคเห อจฺจายิกมฺปิ กิจฺจํ อโนโลเกตฺวา เคหปริกฺเขปสฺส อุปริภาเคนปิ ฉิทฺทฏฺฐาเนหิปิ ชาเร อุปธารยมานา สฺเว วปิตพฺพยุตฺตกํ พีชมฺปิ โกฏฺเฏตฺวา ยาคุภตฺตขชฺชกานิ ปจิตฺวา ขาทมานา วิลุมฺปิสฺสนฺติ เหฏฺฐาปีฐเก นิปนฺนฉาตสิงฺคาลี วิย วฏฺเฏตฺวา วฏฺเฏตฺวา ปาทมูเล นิกฺขิตฺตรชฺชุํ. อยํ สตฺตมสฺส วิปาโก.

๗. เมื่อกาลเวลาผ่านไป หญิงทั้งหลายจะมักมากในบุรุษ มักมากในสุรา มักมากในการประดับตกแต่ง มักมากในการเที่ยวตามถนน มักมากในอามิส จะเป็นผู้ทุศีล มีความประพฤติชั่ว หญิงเหล่านั้นจะดื่มสุรากับชู้ ประดับด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ ผลาญทรัพย์ที่สามีทั้งหลายทำการงานมีกสิกรรมและเลี้ยงโคเป็นต้นสะสมไว้ได้โดยยากลำบากแสนเข็ญ ไม่เหลียวแลกิจอันเร่งด่วนแม้ภายในเรือน จะคอยมองหาชู้แม้จากส่วนบนของรั้วบ้านและตามช่องโหว่ แม้เมล็ดพืชที่ควรจะหว่านในวันพรุ่งนี้ ก็จะนำมาตำ หุงข้าวต้ม ข้าวสวย และของขบเคี้ยว กินและทำลายเสีย เหมือนนางสุนัขจิ้งจอกหิวโซที่นอนอยู่ใต้ตั่ง คอยกัดกินเชือกที่วางไว้แทบเท้าให้ขาดไปเป็นท่อนๆ นี้เป็นวิบากของข้อที่เจ็ด

๘. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล โลโก ปริหายิสฺสติ, รฏฺฐํ นิโรชํ ภวิสฺสติ, ราชาโน ทุคฺคตา กปณา ภวิสฺสนฺติ. โย อิสฺสโร ภวิสฺสติ, ตสฺส ภณฺฑาคาเร สตสหสฺสมตฺตา ภวิสฺสนฺติ. เต เอวํทุคฺคตา สพฺเพ ชานปเท อตฺตโนว กมฺมํ กาเรสฺสนฺติ, อุปทฺทุตา มนุสฺสา สเก กมฺมนฺเต ฉฑฺเฑตฺวา ราชูนํเยว อตฺถาย ปุพฺพณฺณาปรณฺณานิ วปนฺตา รกฺขนฺตา ลายนฺตา มทฺทนฺตา ปเวเสนฺตา อุจฺฉุกฺเขตฺตานิ กโรนฺตา ยนฺตานิ วาเหนฺตา ผาณิตาทีนิ ปจนฺตา ปุปฺผาราเม ผลาราเม จ กโรนฺตา ตตฺถ ตตฺถ นิปฺผนฺนานิ ปุพฺพณฺณาทีนิ อาหริตฺวา รญฺโญ โกฏฺฐาคารเมว ปูเรสฺสนฺติ. อตฺตโน เคเหสุ ตุจฺฉโกฏฺเฐ โอโลเกนฺตาปิ น ภวิสฺสนฺติ, ตุจฺฉกุมฺเภ อโนโลเกตฺวา ปูริตกุมฺภปูรณสทิสเมว ภวิสฺสติ. อยํ อฏฺฐมสฺส วิปาโก.

๘. เมื่อกาลเวลาผ่านไป โลกจะเสื่อมถอย แว่นแคว้นจะหมดโอชา พระราชาทั้งหลายจะตกยากและน่าสงสาร ผู้ใดจะเป็นใหญ่ ในคลังของผู้นั้นจะมีทรัพย์เพียงประมาณแสนเท่านั้น พระราชาผู้ตกยากเหล่านั้นจะเกณฑ์ชาวชนบททั้งหมดให้ทำงานเพื่อตนเอง มนุษย์ผู้ถูกเบียดเบียนจะละทิ้งการงานของตน ทำงานเพื่อประโยชน์แก่พระราชาเท่านั้น ทั้งหว่านพืชพันธุ์ธัญญาหารคือปุพพัณณะและอปรัณณะ คอยดูแล เก็บเกี่ยว นวด และนำเข้ายุ้งฉาง ทำไร่อ้อย ขับเคลื่อนเครื่องยนต์และเคี่ยวน้ำอ้อยเป็นต้น ทำสวนดอกไม้และสวนผลไม้ นำพืชพันธุ์ธัญญาหารที่ผลิตได้ในที่นั้นๆ ไปบรรจุในฉางของพระราชาเท่านั้น แม้ในเรือนของตน ก็จะไม่มีใครเหลียวแลยุ้งฉางที่ว่างเปล่า จะเป็นเหมือนการไม่เหลียวแลหม้อที่ว่างเปล่า แต่มัวไปเติมหม้อที่เต็มแล้วให้เต็มยิ่งขึ้น นี้เป็นวิบากของข้อที่แปด

๙. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล ราชาโน อธมฺมิกา ภวิสฺสนฺติ, ฉนฺทาทิวเสน อคตึ คจฺฉนฺตา รชฺชํ กาเรสฺสนฺติ, ธมฺเมน วินิจฺฉยํ นาม น ทสฺสนฺติ ลญฺชวิตฺตกา ภวิสฺสนฺติ ธนโลลา, รฏฺฐวาสิเกสุ เตสํ ขนฺติเมตฺตานุทฺทยา นาม น ภวิสฺสนฺติ, กกฺขฬา ผรุสา อุจฺฉุยนฺเต อุจฺฉุภณฺฑิกา วิย มนุสฺเส ปีเฬนฺตา นานปฺปการํ พลึ อุปฺปาเทตฺวา ธนํ คณฺหิสฺสนฺติ. มนุสฺสา พลิปีฬิตา กิญฺจิ ทาตุํ อสกฺโกนฺตา คามนิคมาทโย ฉฑฺเฑตฺวา ปจฺจนฺตํ คนฺตฺวา วาสํ กปฺเปสฺสนฺติ. มชฺฌิมชนปโท สุญฺโญ ภวิสฺสติ, ปจฺจนฺโต ฆนวาโส เสยฺยถาปิ โปกฺขรณิยา มชฺเฌ อุทกํ อาวิลํ ปริยนฺเต วิปฺปสนฺนํ. อยํ นวมสฺส วิปาโก.

๙. เมื่อกาลเวลาผ่านไป พระราชาทั้งหลายจะตั้งอยู่ในอธรรม จะทรงปกครองแว่นแคว้นโดยลำเอียงด้วยอคติมีฉันทะเป็นต้น จะไม่ทรงวินิจฉัยโดยธรรม จะเป็นผู้รับสินบน มักมากในทรัพย์ จะไม่มีความอดทน เมตตา และความเอ็นดูในชาวแว่นแคว้น จะเป็นผู้กระด้าง หยาบคาย เบียดเบียนมนุษย์เหมือนมัดอ้อยในเครื่องหีบอ้อย จะเรียกเก็บภาษีอากรหลายชนิดแล้วยึดเอาทรัพย์ไป มนุษย์ผู้ถูกภาษีอากรเบียดเบียน ไม่สามารถจะให้อะไรได้ จะละทิ้งบ้านและนิคมเป็นต้น ไปอาศัยอยู่ในชายแดน ชนบทส่วนกลางจะว่างเปล่า ชายแดนจะหนาแน่นด้วยผู้คน เหมือนน้ำในสระที่ตรงกลางขุ่น แต่ที่ขอบรอบๆ ใสสะอาด นี้เป็นวิบากของข้อที่เก้า

๑๐. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล ราชาโน อธมฺมิกา ภวิสฺสนฺติ, เตสุ อธมฺมิเกสุ ราชยุตฺตาปิ พฺราหฺมณคหปติกาปิ เนคมชานปทาปีติ สมณพฺราหฺมเณ [Pg.67] อุปาทาย สพฺเพ มนุสฺสา อธมฺมิกา ภวิสฺสนฺติ. ตโต เตสํ อารกฺขเทวตา, พลิปฏิคฺคาหิกเทวตา, รุกฺขเทวตา, อากาสฏฺฐเทวตาติ เอวํ เทวตาปิ อธมฺมิกา ภวิสฺสนฺติ. อธมฺมิกราชูนํ รชฺเช วาตา วิสมา ขรา วายิสฺสนฺติ, เต อากาสฏฺฐกวิมานานิ กมฺเปสฺสนฺติ. เตสุ กมฺปิเตสุ เทวตา กุปิตา เทวํ วสฺสิตุํ น ทสฺสนฺติ. วสฺสมาโนปิ สกลรฏฺเฐ เอกปฺปหาเรเนว น วสฺสิสฺสติ, วสฺสมาโนปิ สพฺพตฺถ กสิกมฺมสฺส วา วปฺปกมฺมสฺส วา อุปกาโร หุตฺวา น วสฺสิสฺสติ. ยถา จ รฏฺเฐ, เอวํ ชนปเทปิ คาเมปิ เอกตฬากสเรปิ เอกปฺปหาเรน น วสฺสิสฺสติ, ตฬากสฺส อุปริภาเค วสฺสนฺโต เหฏฺฐาภาเค น วสฺสิสฺสติ, เหฏฺฐา วสฺสนฺโต อุปริ น วสฺสิสฺสติ. เอกสฺมึ ภาเค สสฺสํ อติวสฺเสน นสฺสิสฺสติ, เอกสฺมึ อวสฺสเนน มิลายิสฺสติ, เอกสฺมึ สมฺมา วสฺสมาโน สมฺปาเทสฺสติ. เอวํ เอกสฺส รญฺโญ รชฺเช วุตฺตสสฺสา วิปาโก. ติปฺปการา ภวิสฺสนฺติ เอกกุมฺภิยา โอทโน วิย. อยํ ทสมสฺส วิปาโก.

๑๐. เมื่อกาลเวลาผ่านไป พระราชาทั้งหลายจะตั้งอยู่ในอธรรม เมื่อพระราชาเหล่านั้นอธรรม แม้ข้าราชการ พราหมณ์ คฤหบดี ชาวเมือง และชาวชนบท ตลอดจนสมณพราหมณ์ มนุษย์ทั้งปวงก็จะอธรรม จากนั้น เทวดาผู้รักษา เทวดาผู้รับพลี รุกขเทวดา และอากาสเทวดา เทวดาทั้งหลายก็จะอธรรมเช่นกัน ในแว่นแคว้นของพระราชาผู้อธรรม ลมจะพัดแรงและหยาบกระด้างผิดปกติ ลมเหล่านั้นจะทำให้วิมานในอากาศสั่นสะเทือน เมื่อวิมานสั่นสะเทือน เทวดาจะโกรธและไม่ยอมให้ฝนตก แม้ฝนจะตก ก็จะไม่ตกทั่วทั้งแว่นแคว้นในคราวเดียว แม้จะตก ก็จะไม่ตกเป็นประโยชน์แก่การกสิกรรมหรือการหว่านพืชในทุกแห่ง ในแว่นแคว้นเป็นอย่างไร ในชนบท ในหมู่บ้าน แม้ในสระน้ำแห่งเดียว ก็จะไม่ตกในคราวเดียวอย่างนั้น ตกที่ส่วนบนของสระ ก็จะไม่ตกที่ส่วนล่าง ตกที่ส่วนล่าง ก็จะไม่ตกที่ส่วนบน ในส่วนหนึ่ง พืชผลจะเสียหายเพราะฝนตกมากเกินไป ในส่วนหนึ่ง จะเหี่ยวเฉาเพราะฝนไม่ตก ในส่วนหนึ่ง ฝนจะตกพอดีทำให้พืชผลสมบูรณ์ ผลของพืชที่หว่านในแว่นแคว้นของพระราชาองค์เดียวจะเป็นเช่นนี้ คือจะมีสามลักษณะ เหมือนข้าวสุกในหม้อเดียวกัน นี้เป็นวิบากของข้อที่สิบ

๑๑. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเตเยว กาเล สาสเน ปริหายนฺเต ปจฺจยโลลา อลชฺชิกา พหู ภิกฺขู ภวิสฺสนฺติ. เต ภควตา ปจฺจยโลลุปฺปํ นิมฺมเถตฺวา กถิตธมฺมเทสนํ จีวราทิจตุปจฺจยเหตุ ปเรสํ เทเสสฺสนฺติ. ปจฺจเยหิ มุจฺฉิตฺวา นิตฺถรณปกฺเข ฐิตา นิพฺพานาภิมุขํ กตฺวา เทเสตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. เกวลํ ‘‘ปทพฺยญฺชนสมฺปตฺติญฺเจว มธุรสทฺทญฺจ สุตฺวา มหคฺฆานิ จีวราทีนิ ทสฺสนฺติ’’อิจฺเจวํ เทเสสฺสนฺติ. อปเร อนฺตรวีถิจตุกฺกราชทฺวาราทีสุ นิสีทิตฺวา กหาปณอฑฺฒกหาปณปาทมาสกรูปาทีนิปิ นิสฺสาย เทเสสฺสนฺติ. อิติ ภควตา นิพฺพานคฺฆนกํ กตฺวา เทสิตํ ธมฺมํ จตุปจฺจยตฺถาย เจว กหาปณาทิอตฺถาย จ วิกฺกิณิตฺวา เทเสนฺตา สตสหสฺสคฺฆนกํ จนฺทนสารํ ปูติตกฺเกน วิกฺกิณนฺตา วิย ภวิสฺสนฺติ. อยํ เอกาทสมสฺส วิปาโก.

๑๑. เมื่อกาลเวลาผ่านไปเรื่อยๆ เมื่อพระศาสนาเสื่อมถอย ภิกษุจำนวนมากจะมักมากในปัจจัยและเป็นผู้ไร้ยางอาย ภิกษุเหล่านั้นจะนำพระธรรมเทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้เพื่อขจัดความมักมากในปัจจัย มาแสดงแก่ผู้อื่นเพื่อเหตุแห่งปัจจัยสี่มีจีวรเป็นต้น เพราะมัวเมาในปัจจัย จึงไม่สามารถแสดงธรรมโดยมุ่งตรงต่อนิพพานโดยตั้งอยู่ในฝ่ายแห่งการรื้อขนสัตว์ออกไปได้ จะแสดงธรรมเพียงเพื่อหวังว่า "เมื่อคนทั้งหลายได้ฟังความสมบูรณ์แห่งบทและพยัญชนะและเสียงอันไพเราะแล้ว จักถวายจีวรเป็นต้นอันมีค่ามาก" ภิกษุพวกอื่นจะนั่งตามตรอก สี่แยก และประตูวังเป็นต้น แสดงธรรมโดยอาศัยแม้กหาปณะ อัฑฒกหาปณะ บาท มาสก และรูปิยะเป็นต้น ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าขายพระธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยมีพระนิพพานเป็นค่า เพื่อประโยชน์แก่ปัจจัยสี่และเพื่อประโยชน์แก่กหาปณะเป็นต้น จะเป็นเหมือนผู้ขายแก่นจันทน์ที่มีค่าแสนกหาปณะด้วยเปรียงเน่า นี้เป็นวิบากของข้อที่สิบเอ็ด

๑๒. อธมฺมิกราชกาเล โลเก วิปริวตฺตนฺเตเยว ราชาโน ชาติสมฺปนฺนานํ กุลปุตฺตานํ ยสํ น ทสฺสนฺติ, อกุลีนานญฺเญว ทสฺสนฺติ. เต อิสฺสรา ภวิสฺสนฺติ, อิตรา ทลิทฺทา. ราชสมฺมุเขปิ ราชทฺวาเรปิ อมจฺจสมฺมุเขปิ วินิจฺฉยฏฺฐาเนปิ ตุจฺฉลาพุสทิสานํ อกุลีนานํเยว กถา โอสีทิตฺวา ฐิตา วิย นิจฺจลา สุปฺปติฏฺฐิตา ภวิสฺสติ. สงฺฆสนฺนิปาเตปิ สงฺฆกมฺมคณกมฺมฏฺฐาเนสุ [Pg.68] เจว ปตฺตจีวรปริเวณาทิวินิจฺฉยฏฺฐาเนสุ จ ทุสฺสีลานํ ปาปปุคฺคลานํเยว กถา นิยฺยานิกา ภวิสฺสติ, น ลชฺชิภิกฺขูนนฺติ เอวํ สพฺพตฺถาปิ ตุจฺฉลาพูนํ สีทนกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ ทฺวาทสมสฺส วิปาโก.

๑๒. ในสมัยที่พระราชาไม่อยู่ในธรรม เมื่อโลกผันผวนไป พระราชาทั้งหลายจะไม่พระราชทานยศแก่กุลบุตรผู้สมบูรณ์ด้วยชาติ แต่จะพระราชทานแก่คนไม่มีตระกูลเท่านั้น คนเหล่านั้นจะเป็นใหญ่ ส่วนคนนอกนั้นจะยากจน แม้ต่อหน้าพระราชา แม้ที่ประตูวัง แม้ต่อหน้าอำมาตย์ หรือแม้ในที่วินิจฉัยคดี ถ้อยคำของคนไม่มีตระกูลผู้เป็นเช่นกับน้ำเต้าขมที่ว่างเปล่า จะเป็นถ้อยคำที่ประดุจจมลงตั้งมั่นอยู่ ไม่หวั่นไหว ตั้งมั่นดีแล้ว แม้ในที่ประชุมสงฆ์ ในที่ทำสังฆกรรมและคณะกรรม และในที่วินิจฉัยเรื่องบาตร จีวร และเสนาสนะเป็นต้น ถ้อยคำของคนทุศีลคนบาปเท่านั้นที่จะเป็นถ้อยคำที่นำออกจากอาบัติได้ (มีน้ำหนัก) ไม่ใช่ถ้อยคำของภิกษุผู้มีความละอาย อย่างนี้ ในที่ทุกแห่งก็จะเป็นเหมือนเวลาที่น้ำเต้าขมที่ว่างเปล่าจมลง นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๒.

๑๓. ตาทิเสเยว กาเล อธมฺมิกราชาโน อกุลีนานํ ยสํ ทสฺสนฺติ. เต อิสฺสรา ภวิสฺสนฺติ, กุลีนา ทุคฺคตา. เตสุ น เกจิ คารวํ กริสฺสนฺติ, อิตเรสุเยว กริสฺสนฺติ. ราชสมฺมุเข วา อมจฺจสมฺมุเข วา วินิจฺฉยฏฺฐาเน วา วินิจฺฉยกุสลานํ ฆนสิลาสทิสานํ กุลปุตฺตานํ กถา น โอคาหิตฺวา ปติฏฺฐหิสฺสติ. เตสุ กเถนฺเตสุ ‘‘กึ อิเม กเถนฺตี’’ติ อิตเร ปริหาสเมว กริสฺสนฺติ. ภิกฺขุสนฺนิปาเตปิ วุตฺตปฺปกาเรสุ ฐาเนสุ เนว เปสเล ภิกฺขู ครุกาตพฺเพ มญฺญิสฺสนฺติ, นาปิ เนสํ กถา ปริโยคาหิตฺวา ปติฏฺฐหิสฺสติ, สิลานํ ปฺลวนกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ เตรสมสฺส วิปาโก.

๑๓. ในกาลเช่นนั้นนั่นเอง พระราชาผู้ไม่อยู่ในธรรมจะพระราชทานยศแก่คนไม่มีตระกูล คนเหล่านั้นจะเป็นใหญ่ ส่วนคนมีตระกูลจะตกยาก ในคนเหล่านั้น จะไม่มีใครทำความเคารพ (ต่อคนมีตระกูล) แต่จะทำความเคารพต่อคนนอกนั้นเท่านั้น แม้ต่อหน้าพระราชา หรือต่อหน้าอำมาตย์ หรือในที่วินิจฉัยคดี ถ้อยคำของกุลบุตรผู้ฉลาดในการวินิจฉัย ผู้เป็นเช่นกับศิลาแท่งทึบ จะไม่จมลงตั้งมั่นอยู่ได้ เมื่อกุลบุตรเหล่านั้นพูดอยู่ คนนอกนั้นก็จะทำการเยาะเย้ยเท่านั้นว่า "คนพวกนี้พูดอะไรกัน" แม้ในที่ประชุมภิกษุ ในสถานที่ตามที่กล่าวมาแล้ว (คนทั้งหลาย) จะไม่สำคัญภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักว่าควรทำความเคารพเลย ทั้งถ้อยคำของภิกษุเหล่านั้นก็จะไม่หยั่งลงตั้งมั่นอยู่ได้ จะเป็นเหมือนเวลาที่ศิลาลอยน้ำได้ นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๓.

๑๔. โลเก ปริหายนฺเตเยว มนุสฺสา ติพฺพราคาทิชาติกา กิเลสานุวตฺตกา หุตฺวา ตรุณานํ อตฺตโน ภริยานํ วเส วตฺติสฺสนฺติ. เคเห ทาสกมฺมการาทโยปิ โคมหึสาทโยปิ หิรญฺญสุวณฺณมฺปิ สพฺพํ ตาสํเยว อายตฺตํ ภวิสฺสติ. ‘‘อสุกํ หิรญฺญสุวณฺณํ วา ปริจฺฉทาทิชาตํ วา กห’’นฺติ วุตฺเต ‘‘ยตฺถ วา ตตฺถ วา โหตุ, กึ ตุยฺหิมินา พฺยาปาเรน, ตฺวํ มยฺหํ ฆเร สนฺตํ วา อสนฺตํ วา ชานิตุกาโม ชาโต’’ติ วตฺวา นานปฺปกาเรหิ อกฺโกสิตฺวา มุขสตฺตีหิ โกฏฺเฏตฺวา ทาสเจฏเก วิย วเส กตฺวา อตฺตโน อิสฺสริยํ ปวตฺเตสฺสนฺติ. เอวํ มธุกปุปฺผปฺปมาณานํ มณฺฑูกีนํ อาสิวิเส กณฺหสปฺเป คิลนกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ จุทฺทสมสฺส วิปาโก.

๑๔. เมื่อโลกเสื่อมลง มนุษย์ทั้งหลายจะมีกิเลสมีราคะกล้าเป็นต้น เป็นผู้ประพฤติตามกิเลส จะตกอยู่ในอำนาจของภรรยาสาวของตน แม้ทาสกรรมกรเป็นต้น โคกระบือเป็นต้น เงินทองเป็นต้น ทุกอย่างในเรือนจะขึ้นอยู่กับพวกนางเหล่านั้นเท่านั้น เมื่อ (สามี) ถามว่า "เงินทองหรือเครื่องใช้เป็นต้นชื่อโน้นอยู่ที่ไหน?" (พวกนาง) จะกล่าวว่า "จะอยู่ที่ไหนก็ช่างเถิด เจ้าจะมายุ่งอะไรด้วยเรื่องนี้ เจ้าอยากจะรู้ว่าอะไรมีหรือไม่มีในเรือนของข้าหรือ?" แล้วด่าด้วยประการต่างๆ ทิ่มแทงด้วยหอกคือปาก ทำให้อยู่ในอำนาจเหมือนทาสและคนใช้ แล้วใช้อำนาจของตน อย่างนี้ จะเป็นเหมือนเวลาที่เหล่านางกบตัวเท่าดอกมะซางกลืนกินเหล่างูเห่าซึ่งเป็นงูพิษ นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๔.

๑๕. ทุพฺพลราชกาเล ปน ราชาโน หตฺถิสิปฺปาทีสุ อกุสลา ยุทฺเธสุ อวิสารทา ภวิสฺสนฺติ. เต อตฺตโน ราชาธิปจฺจํ อาสงฺกมานา สมานชาติกานํ กุลปุตฺตานํ อิสฺสริยํ อทตฺวา อตฺตโน ปาทมูลิกนหาปนกปฺปกาทีนํ ทสฺสนฺติ. ชาติโคตฺตสมฺปนฺนา กุลปุตฺตา ราชกุเล ปติฏฺฐํ อลภมานา ชีวิกํ กปฺเปตุํ อสมตฺถา หุตฺวา อิสฺสริเย ฐิเต ชาติโคตฺตหีเน อกุลีเน อุปฏฺฐหนฺตา วิจริสฺสนฺติ, สุวณฺณราชหํเสหิ กากสฺส ปริวาริตกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ ปนฺนรสมสฺส วิปาโก.

๑๕. ส่วนในสมัยที่พระราชาอ่อนแอ พระราชาทั้งหลายจะไม่ฉลาดในศิลปะมีวิชาช้างเป็นต้น ไม่แกล้วกล้าในการสงคราม พระราชาเหล่านั้นทรงระแวงในความเป็นใหญ่ของตน จึงไม่ประทานความเป็นใหญ่แก่กุลบุตรผู้มีชาติเสมอกัน แต่จะประทานแก่เหล่าคนรับใช้ใกล้ชิด คนสนาน และช่างกัลบกเป็นต้นของตน กุลบุตรผู้สมบูรณ์ด้วยชาติและโคตร เมื่อไม่ได้ที่พึ่งในราชตระกูล ไม่สามารถจะเลี้ยงชีพได้ ก็จะเที่ยวปรนนิบัติคนไม่มีตระกูลผู้มีชาติและโคตรต่ำทรามซึ่งดำรงอยู่ในความเป็นใหญ่ จะเป็นเหมือนเวลาที่กาถูกแวดล้อมด้วยเหล่าพญาหงส์ทอง นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๕.

๑๖. อธมฺมิกราชกาเลเยว [Pg.69] จ อกุลีนาว ราชวลฺลภา อิสฺสรา ภวิสฺสนฺติ, กุลีนา อปญฺญาตา ทุคฺคตา. เต ราชานํ อตฺตโน กถํ คาหาเปตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐานาทีสุ พลวนฺโต หุตฺวา ทุพฺพลานํ ปเวณิอาคตานิ เขตฺตวตฺถาทีนิ ‘‘อมฺหากํ สนฺตกานี’’ติ อภิยุญฺชิตฺวา เต ‘‘น ตุมฺหากํ, อมฺหาก’’นฺติ อาคนฺตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐานาทีสุ วิวทนฺเต เวตฺตลตาทีหิ ปหราเปตฺวา คีวายํ คเหตฺวา อปกฑฺฒาเปตฺวา ‘‘อตฺตโน ปมาณํ น ชานาถ, อมฺเหหิ สทฺธึ วิวทถ, อิทานิ โว ปหราเปตฺวา รญฺโญ กเถตฺวา หตฺถปาทจฺเฉทาทีนิ กาเรสฺสามา’’ติ สนฺตชฺเชสฺสนฺติ. เต เตสํ ภเยน อตฺตโน สนฺตกานิ วตฺถูนิ ‘‘ตุมฺหากํเยว ตานิ, คณฺหถา’’ติ นิยฺยาเตตฺวา อตฺตโน เคหานิ ปวิสิตฺวา ภีตา นิปชฺชิสฺสนฺติ. ปาปภิกฺขูปิ เปสเล ภิกฺขู ยถารุจิ วิเหเฐสฺสนฺติ. เปสลา ภิกฺขู ปฏิสรณํ อลภมานา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา คหนฏฺฐาเนสุ นิลียิสฺสนฺติ. เอวํ หีนชจฺเจหิ เจว ปาปภิกฺขูหิ จ อุปทฺทุตานํ ชาติมนฺตกุลปุตฺตานญฺเจว เปสลภิกฺขูนญฺจ เอฬกานํ ภเยน ตสวกานํ ปลายนกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ โสฬสมสฺส วิปาโก. เอวํ ตสฺส ตสฺส อนตฺถสฺส ปุพฺพนิมิตฺตภูเต โสฬส มหาสุปิเน ปสฺสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘โกสลราชา วิย โสฬส สุปิเน’’ติ. เอตฺถ จ ปุพฺพนิมิตฺตโต อตฺตโน อตฺถานตฺถนิมิตฺตํ สุปินํ ปสฺสนฺโต อตฺตโน กมฺมานุภาเวน ปสฺสติ. โกสลราชา วิย โลกสฺส อตฺถานตฺถนิมิตฺตํ สุปินํ ปสฺสนฺโต ปน สพฺพสตฺตสาธารณกมฺมานุภาเวน ปสฺสตีติ เวทิตพฺพํ.

๑๖. และในสมัยที่พระราชาไม่ตั้งอยู่ในธรรมนั่นเอง คนไม่มีตระกูลเท่านั้นจะเป็นที่โปรดปรานของพระราชาและเป็นใหญ่ ส่วนคนมีตระกูลจะไม่มีใครรู้จักและตกยาก คนเหล่านั้นจะทำให้พระราชาทรงเชื่อถือถ้อยคำของตน และเป็นผู้มีกำลังในที่วินิจฉัยคดีเป็นต้น จะฟ้องร้องเอาที่นาและที่ดินเป็นต้นที่สืบทอดมาตามประเพณีของคนผู้อ่อนแอว่า "เป็นของพวกเรา" เมื่อคนเหล่านั้นมาโต้แย้งในที่วินิจฉัยคดีเป็นต้นว่า "ไม่ใช่ของพวกท่าน แต่เป็นของพวกเรา" พวกเขาก็จะให้โบยด้วยหวายเป็นต้น จับคอแล้วฉุดลากออกไป ขู่สำทับว่า "พวกเจ้าไม่รู้จักประมาณตน มาโต้แย้งกับพวกเราหรือ บัดนี้พวกเราจะให้โบยพวกเจ้า แล้วจะทูลพระราชาให้สั่งตัดมือตัดเท้าเป็นต้น" คนเหล่านั้นกลัวต่อคนพวกนั้น จึงมอบทรัพย์สินของตนให้ว่า "ทรัพย์เหล่านั้นเป็นของพวกท่านนั่นแหละ จงรับไปเถิด" แล้วเข้าไปสู่เรือนของตน นอนอยู่ด้วยความหวาดกลัว แม้ภิกษุชั่วก็จะเบียดเบียนภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักตามใจชอบ ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักเมื่อไม่ได้ที่พึ่ง ก็จะเข้าไปสู่ป่าแอบซ่อนอยู่ในที่รกทึบ จะเป็นเหมือนเวลาที่เหล่าเสือเหลืองพากันหนีไปเพราะกลัวแพะ ในเวลาที่กุลบุตรผู้มีชาติและภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักถูกคนชาติชั่วและภิกษุชั่วเบียดเบียนอย่างนี้ นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๖ พระองค์ทรงเห็นมหาความฝัน ๑๖ ประการ ซึ่งเป็นบุพนิมิตแห่งความพินาศนั้นๆ ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เหมือนพระเจ้าโกศลทรงฝัน ๑๖ ประการ" และในเรื่องนี้ พึงทราบว่า ผู้ที่ฝันเห็นบุพนิมิตที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์แก่ตน ย่อมฝันด้วยอานุภาพแห่งกรรมของตน ส่วนผู้ที่ฝันเห็นบุพนิมิตที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์แก่โลก เหมือนพระเจ้าโกศล ย่อมฝันด้วยอานุภาพแห่งกรรมอันเป็นสาธารณะแก่สัตว์ทั้งปวง.

กุทฺธา หิ เทวตาติ มหานาควิหาเร มหาเถรสฺส กุทฺธา เทวตา วิย. โรหเณ กิร มหานาควิหาเร มหาเถโร ภิกฺขุสงฺฆํ อนปโลเกตฺวาว เอกํ นาครุกฺขํ ฉินฺทาเปสิ. รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา เถรสฺส กุทฺธา ปฐมเมว นํ สจฺจสุปิเนน ปโลเภตฺวา ปจฺฉา ‘‘อิโต เต สตฺตทิวสมตฺถเก อุปฏฺฐาโก ราชา มริสฺสตี’’ติ สุปิเน อาโรเจสิ. เถโร ตํ กถํ อาหริตฺวา ราโชโรธานํ อาจิกฺขิ. ตา เอกปฺปหาเรเนว มหาวิรวํ วิรวึสุ. ราชา ‘‘กึ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิ. ตา ‘‘เอวํ เถเรน วุตฺต’’นฺติ อาโรจยึสุ. ราชา ทิวสํ คณาเปตฺวา สตฺตาเห วีติวตฺเต เถรสฺส หตฺถปาเท ฉินฺทาเปสิ. เอกนฺตํ สจฺจเมว โหตีติ ผลสฺส สจฺจภาวโต วุตฺตํ, ทสฺสนํ [Pg.70] ปน วิปลฺลตฺถเมว. เตเนว ปหีนวิปลฺลาสา ปุพฺพนิมิตฺตภูตมฺปิ สุปินํ น ปสฺสนฺติ. ทฺวีหิ ตีหิปิ การเณหิ กทาจิ สุปินํ ปสฺสตีติ อาห ‘‘สํสคฺคเภทโต’’ติ. ‘‘อเสขา น ปสฺสนฺติ ปหีนวิปลฺลาสตฺตา’’ติ วจนโต จตุนฺนมฺปิ การณานํ วิปลฺลาสา เอว มูลการณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

คำว่า "เทวดาโกรธ" หมายถึงเหมือนเทวดาโกรธพระมหาเถระในมหานาควิหาร ได้ยินว่า ในมหานาควิหารที่โรหณะ พระมหาเถระได้ให้ตัดต้นนาคต้นหนึ่งโดยไม่ปรึกษาภิกษุสงฆ์ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไม้นั้นโกรธพระเถระ ได้ล่อลวงท่านด้วยความฝันที่เป็นจริงก่อน แล้วภายหลังได้บอกในความฝันว่า "อีกเจ็ดวันนับจากนี้ พระราชาผู้เป็นอุปัฏฐากของท่านจะสิ้นพระชนม์" พระเถระนำเรื่องนั้นมาบอกแก่พระสนมทั้งหลาย พวกนางก็ส่งเสียงร้องไห้คร่ำครวญพร้อมกัน พระราชาตรัสถามว่า "เกิดอะไรขึ้น?" พวกนางทูลว่า "พระเถระกล่าวเช่นนี้" พระราชาทรงนับวันแล้ว เมื่อครบเจ็ดวัน ได้ให้ตัดมือตัดเท้าของพระเถระ ที่กล่าวว่า "เป็นจริงแท้แน่นอน" นั้น กล่าวโดยความเป็นจริงของผล แต่การเห็นนั้นคลาดเคลื่อนไป ด้วยเหตุนั้น ผู้ที่ละความวิปลาสได้แล้ว จึงไม่ฝันเห็นบุพนิมิตเลย ที่กล่าวว่า "บางครั้งฝันด้วยเหตุสองสามประการ" นั้น หมายถึง "เพราะความระคนกันและความปั่นป่วน" พึงทราบว่า ตามคำกล่าวที่ว่า "พระอเสขะไม่ฝัน เพราะละความวิปลาสได้แล้ว" นั้น ความวิปลาสเท่านั้นเป็นมูลเหตุของเหตุทั้งสี่ประการ

ตนฺติ สุปินกาเล ปวตฺตํ ภวงฺคจิตฺตํ. รูปนิมิตฺตาทิอารมฺมณนฺติ กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตโต อญฺญํ รูปนิมิตฺตาทิอารมฺมณํ น โหติ. อีทิสานีติ ปจฺจกฺขโต อนุภูตปุพฺพปริกปฺปิตรูปาทิอารมฺมณานิ เจว ราคาทิสมฺปยุตฺตานิ จ. สพฺโพหาริกจิตฺเตนาติ ปกติจิตฺเตน.

คำว่า "นั้น" หมายถึงภวังคจิตที่เกิดขึ้นในเวลาฝัน คำว่า "อารมณ์คือรูปนิมิตเป็นต้น" หมายถึงอารมณ์คือรูปนิมิตเป็นต้นที่นอกเหนือจากกรรม กรรมนิมิต และคตินิมิต คำว่า "เช่นนี้" หมายถึงอารมณ์คือรูปเป็นต้นที่เคยประสบมาโดยตรง หรือที่คิดปรุงแต่งขึ้น และที่ประกอบด้วยราคะเป็นต้น คำว่า "ด้วยจิตที่เป็นไปตามปกติ" หมายถึงด้วยจิตปกติ

ทฺวีหิ อนฺเตหิ มุตฺโตติ กุสลากุสลสงฺขาเตหิ ทฺวีหิ อนฺเตหิ มุตฺโต. อาวชฺชนตทารมฺมณกฺขเณติ อิทํ ยาว ตทารมฺมณุปฺปตฺติ, ตาว ปวตฺตจิตฺตวารํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘สุปิเนเนว ทิฏฺฐํ วิย เม, สุตํ วิย เมติ กถนกาเล ปน อพฺยากโตเยว อาวชฺชนมตฺตสฺเสว อุปฺปชฺชนโต’’ติ วทนฺติ. เอวํ วทนฺเตหิ ปญฺจทฺวาเร ทุติยโมฆวาเร วิย มโนทฺวาเรปิ อาวชฺชนํ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชิตฺวา ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวา ภวงฺคํ โอตรตีติ อธิปฺเปตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ เอกจิตฺตกฺขณิกสฺส อาวชฺชนสฺส อุปฺปตฺติยํ ‘‘ทิฏฺฐํ วิย เม, สุตํ วิย เม’’ติ กปฺปนาย อสมฺภวโต. เอตฺถ จ ‘‘สุปินนฺเตปิ ตทารมฺมณวจนโต ปจฺจุปฺปนฺนวเสน อตีตวเสน วา สภาวธมฺมา สุปินนฺเต อารมฺมณํ โหนฺตี’’ติ วทนฺติ. ‘‘ยทิปิ สุปินนฺเต วิภูตํ หุตฺวา อุปฏฺฐิเต รูปาทิวตฺถุมฺหิ ตทารมฺมณํ วุตฺตํ, ตถาปิ สุปินนฺเต อุปฏฺฐิตนิมิตฺตสฺส ปริกปฺปวเสน คเหตพฺพตาย ทุพฺพลภาวโต ทุพฺพลวตฺถุกตฺตาติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. เกจิ ปน ‘‘กรชกายสฺส นิรุสฺสาหสนฺตภาวปฺปตฺติโต ตนฺนิสฺสิตหทยวตฺถุ น สุปฺปสนฺนํ โหติ, ตโต ตนฺนิสฺสิตาปิ จิตฺตปฺปวตฺติ น สุปฺปสนฺนา อสุปฺปสนฺนวฏฺฏินิสฺสิตทีปปฺปภา วิย, ตสฺมา ทุพฺพลวตฺถุกตฺตาติ เอตฺถ ทุพฺพลหทยวตฺถุกตฺตา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. วีมํสิตฺวา ยุตฺตตรํ คเหตพฺพํ.

คำว่า "พ้นจากที่สุดสองอย่าง" หมายถึงพ้นจากที่สุดสองอย่างที่เรียกว่ากุศลและอกุศล คำว่า "ในขณะแห่งอาวัชชนะและตทาลัมพนะ" นี้กล่าวหมายถึงวาระจิตที่ดำเนินไปจนถึงการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะ แต่ในเวลาที่กล่าวว่า "ฉันเห็นเหมือนในฝัน, ฉันได้ยินเหมือนในฝัน" นั้น พวกอาจารย์กล่าวว่า "เป็นอัพยากฤตเท่านั้น เพราะอาวัชชนะเท่านั้นเกิดขึ้น" พึงทราบว่า ผู้ที่กล่าวเช่นนี้มีเจตนาว่า ในมโนทวารก็ดี อาวัชชนะเกิดขึ้นสองหรือสามขณะแล้วตั้งอยู่ในฐานะแห่งชวนะ แล้วลงสู่ภวังค์ เหมือนในโมฆวาระที่สองในปัญจทวาร เพราะการเกิดขึ้นของอาวัชชนะที่เป็นจิตขณะเดียว ไม่สามารถจะคิดว่า "ฉันเห็นเหมือนในฝัน, ฉันได้ยินเหมือนในฝัน" ได้ ในเรื่องนี้ พวกอาจารย์กล่าวว่า "แม้ในความฝันก็มีตทาลัมพนะเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น สภาวธรรมทั้งหลายไม่ว่าจะเป็นปัจจุบันหรืออดีต ก็เป็นอารมณ์ในความฝันได้" พวกอาจารย์กล่าวว่า "แม้ตทาลัมพนะจะกล่าวถึงวัตถุคือรูปเป็นต้นที่ปรากฏชัดเจนในความฝัน แต่เนื่องจากนิมิตที่ปรากฏในความฝันนั้นต้องถูกรับรู้โดยการคิดปรุงแต่ง จึงมีความอ่อนแอ จึงกล่าวว่า 'มีวัตถุอ่อนแอ'" แต่บางท่านกล่าวอธิบายว่า "เพราะกายที่เกิดจากกรรมถึงความสงบและไม่มีเรี่ยวแรง วัตถุคือหทัยที่อาศัยกายนั้นจึงไม่ผ่องใส ดังนั้น กระแสจิตที่อาศัยวัตถุนั้นก็ไม่ผ่องใส เหมือนแสงประทีปที่อาศัยไส้ที่ไม่ผ่องใส เพราะฉะนั้น คำว่า 'มีวัตถุอ่อนแอ' ในที่นี้จึงหมายถึง 'มีวัตถุคือหทัยอ่อนแอ'" พึงพิจารณาแล้วเลือกเอาความที่สมควรยิ่งกว่า

สุปินนฺตเจตนาติ มโนทฺวาริกชวนวเสน ปวตฺตา สุปินนฺตเจตนา. สุปินญฺหิ ปสฺสนฺโต มโนทฺวาริเกเนว ชวเนน ปสฺสติ, น ปญฺจทฺวาริเกน. ปฏิพุชฺฌนฺโต จ มโนทฺวาริเกเนว ปฏิพุชฺฌติ, น ปญฺจทฺวาริเกน. นิทฺทายนฺตสฺส หิ มหาวฏฺฏึ ชาเลตฺวา ทีเป จกฺขุสมีปํ อุปนีเต ปฐมํ จกฺขุทฺวาริกํ อาวชฺชนํ ภวงฺคํ น อาวฏฺเฏติ, มโนทฺวาริกเมว อาวฏฺเฏติ. อถ ชวนํ ชวิตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ. ทุติยวาเร จกฺขุทฺวาริกอาวชฺชนํ ภวงฺคํ อาวฏฺเฏติ[Pg.71], ตโต จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ ชวนปริโยสานานิ ปวตฺตนฺติ, ตทนนฺตรํ ภวงฺคํ ปวตฺตติ. ตติยวาเร มโนทฺวาริกอาวชฺชเนน ภวงฺเค อาวฏฺฏิเต มโนทฺวาริกชวนํ ชวติ. เตน จิตฺเตน ‘‘กึ อยํ อิมสฺมึ ฐาเน อาโลโก’’ติ ชานาติ. ตถา นิทฺทายนฺตสฺส กณฺณสมีเป ตูริเยสุ ปคฺคหิเตสุ, ฆานสมีเป สุคนฺเธสุ วา ทุคฺคนฺเธสุ วา ปุปฺเผสุ อุปนีเตสุ, มุเข สปฺปิมฺหิ วา ผาณิเต วา ปกฺขิตฺเต, ปิฏฺฐิยํ ปาณินา ปหาเร ทินฺเน ปฐมํ โสตทฺวาริกาทีนิ อาวชฺชนานิ ภวงฺคํ น อาวฏฺเฏนฺติ, มโนทฺวาริกเมว อาวฏฺเฏติ, อถ ชวนํ ชวิตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ. ทุติยวาเร โสตทฺวาริกาทีนิ อาวชฺชนานิ ภวงฺคํ อาวฏฺเฏนฺติ, ตโต โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณาทีนิ ชวนปริโยสานานิ ปวตฺตนฺติ, ตทนนฺตรํ ภวงฺคํ วตฺตติ. ตติยวาเร มโนทฺวาริกอาวชฺชเนน ภวงฺเค อาวฏฺฏิเต มโนทฺวาริกชวนํ ชวติ, เตน จิตฺเตน ญตฺวา ‘‘กึ อยํ อิมสฺมึ ฐาเน สทฺโท, สงฺขสทฺโท เภริสทฺโท’’ติ วา ‘‘กึ อยํ อิมสฺมึ ฐาเน คนฺโธ, มูลคนฺโธ’’ติ วา ‘‘กึ อิทํ มยฺหํ มุขํ ปกฺขิตฺตํ, สปฺปีติ วา ผาณิต’’นฺติ วา ‘‘เกนมฺหิ ปิฏฺฐิยํ ปหโฏ, อติพทฺโธ เม ปหาโร’’ติ วา วตฺตา โหติ. เอวํ มโนทฺวาริกชวเนเนว ปฏิพุชฺฌติ, น ปญฺจทฺวาริเกน. สุปินมฺปิ เตเนว ปสฺสติ, น ปญฺจทฺวาริเกน. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

เจตนาในฝัน คือเจตนาที่เกิดขึ้นโดยอาศัยชวนะทางมโนทวาร เพราะว่าเมื่อฝัน ย่อมฝันด้วยชวนะทางมโนทวารเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยชวนะทางปัญจทวาร และเมื่อตื่น ย่อมตื่นด้วยมโนทวารเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปัญจทวาร เพราะว่าเมื่อคนหลับ จุดไส้ตะเกียงใหญ่แล้วนำเข้าไปใกล้ตา ในครั้งแรก อาวัชชนะทางจักขุทวารย่อมไม่ยังภวังค์ให้หวั่นไหว ย่อมยังภวังค์ให้หวั่นไหวทางมโนทวารเท่านั้น จากนั้น ชวนะแล่นไปแล้วย่อมลงสู่ภวังค์ ในครั้งที่สอง อาวัชชนะทางจักขุทวารย่อมยังภวังค์ให้หวั่นไหว จากนั้น จักขุวิญญาณเป็นต้นอันมีชวนะเป็นที่สุดย่อมเกิดขึ้น หลังจากนั้น ภวังค์ย่อมเกิดขึ้น ในครั้งที่สาม เมื่อภวังค์ถูกอาวัชชนะทางมโนทวารยังให้หวั่นไหว ชวนะทางมโนทวารย่อมแล่นไป ด้วยจิตนั้น ย่อมรู้ว่า “แสงสว่างนี้อะไรหนอในที่นี้” เช่นเดียวกัน เมื่อคนหลับ มีเครื่องดนตรีถูกประโคมใกล้หู, มีดอกไม้มีกลิ่นหอมหรือกลิ่นเหม็นถูกนำเข้าไปใกล้จมูก, มีเนยใสหรือน้ำอ้อยถูกใส่เข้าไปในปาก, มีการตีด้วยมือที่หลัง ในครั้งแรก อาวัชชนะทางโสตทวารเป็นต้นย่อมไม่ยังภวังค์ให้หวั่นไหว ย่อมยังภวังค์ให้หวั่นไหวทางมโนทวารเท่านั้น จากนั้น ชวนะแล่นไปแล้วย่อมลงสู่ภวังค์ ในครั้งที่สอง อาวัชชนะทางโสตทวารเป็นต้นย่อมยังภวังค์ให้หวั่นไหว จากนั้น โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณเป็นต้น อันมีชวนะเป็นที่สุดย่อมเกิดขึ้น หลังจากนั้น ภวังค์ย่อมเกิดขึ้น ในครั้งที่สาม เมื่อภวังค์ถูกอาวัชชนะทางมโนทวารยังให้หวั่นไหว ชวนะทางมโนทวารย่อมแล่นไป ด้วยจิตนั้น ย่อมรู้ว่า “เสียงนี้อะไรหนอในที่นี้, เสียงสังข์หรือเสียงกลอง” หรือ “กลิ่นนี้อะไรหนอในที่นี้, กลิ่นรากไม้” หรือ “อะไรหนอถูกใส่เข้าไปในปากของฉัน, เนยใสหรือน้ำอ้อย” หรือ “ใครหนอมาตีฉันที่หลัง, การตีของฉันหนักมาก” ดังนี้ อย่างนี้ ย่อมตื่นด้วยชวนะทางมโนทวารเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปัญจทวาร แม้ฝันก็ย่อมฝันด้วยชวนะทางมโนทวารนั้น ไม่ใช่ด้วยปัญจทวาร ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้โดยง่าย

มหาสุปินสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถา มหาสุบินสูตร จบแล้ว.

๗. วสฺสสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถา วัสสสูตร

๑๙๗. สตฺตเม อุตุสมุฏฺฐานนฺติ วสฺสิเก จตฺตาโร มาเส อุปฺปนฺนํ. อกาเลปีติ จิตฺตเวสาขมาเสสุปิ. วสฺสวลาหกเทวปุตฺตานญฺหิ อตฺตโน รติยา กีฬิตุกามตาจิตฺเต อุปฺปนฺเน อกาเลปิ เทโว วสฺสติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร วสฺสวลาหกเทวปุตฺโต วากรกุฏกวาสิขีณาสวตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. เถโร ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉิ. อหํ, ภนฺเต, วสฺสวลาหกเทวปุตฺโตติ. ตุมฺหากํ กิร จิตฺเตน เทโว วสฺสตีติ. อาม, ภนฺเตติ. ปสฺสิตุกามา มยนฺติ. เตมิสฺสถ, ภนฺเตติ. เมฆสีสํ วา คชฺชิตํ วา น ปญฺญายติ, กถํ เตมิสฺสามาติ. ภนฺเต, อมฺหากํ จิตฺเตน เทโว วสฺสติ, ตุมฺเห ปณฺณสาลํ ปวิสถาติ. ‘‘สาธุ, เทวปุตฺตา’’ติ ปาเท โธวิตฺวา ปณฺณสาลํ [Pg.72] ปาวิสิ. เทวปุตฺโต ตสฺมึ ปวิสนฺเตเยว เอกํ คีตํ คายิตฺวา หตฺถํ อุกฺขิปิ, สมนฺตา ติโยชนฏฺฐานํ เอกเมฆํ อโหสิ. เถโร อทฺธตินฺโต ปณฺณสาลํ ปวิฏฺโฐติ.

๑๙๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า อุตุสมุฏฐานัง คือเกิดขึ้นใน ๔ เดือนแห่งฤดูฝน. คำว่า อกาเลปิ คือแม้ในเดือนจิตตะและเดือนวิสาขะ. เพราะว่าเมื่อจิตของเหล่าเทพบุตรวัสสวลาหกผู้มีความใคร่จะเล่นด้วยความยินดีของตนเกิดขึ้น เทวดาย่อมบันดาลให้ฝนตกแม้ในเวลาไม่สมควร. ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าว่า เทพบุตรวัสสวลาหกองค์หนึ่งไปหาพระเถระผู้เป็นขีณาสพผู้อยู่ในวากรกุฏกะแล้วไหว้แล้วยืนอยู่. พระเถระถามว่า “เธอเป็นใคร?”. (เทพบุตรตอบว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นเทพบุตรวัสสวลาหก”. (พระเถระถามว่า) “ได้ยินว่า เทวดาย่อมบันดาลให้ฝนตกด้วยจิตของพวกท่านใช่ไหม?”. (เทพบุตรตอบว่า) “ใช่แล้ว ข้าแต่ท่านผู้เจริญ”. (พระเถระกล่าวว่า) “พวกเราอยากเห็น”. (เทพบุตรกล่าวว่า) “ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจักเปียก”. (พระเถระกล่าวว่า) “ยอดเมฆหรือเสียงคำรามก็ไม่ปรากฏ พวกเราจะเปียกได้อย่างไร?”. (เทพบุตรกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวดาย่อมบันดาลให้ฝนตกด้วยจิตของพวกข้าพระองค์ ขอท่านทั้งหลายจงเข้าไปในบรรณศาลาเถิด”. (พระเถระกล่าวว่า) “ดีละ เทพบุตร” แล้วล้างเท้าแล้วเข้าไปในบรรณศาลา. พอพระเถระนั้นกำลังเข้าไปนั่นแหละ เทพบุตรก็ร้องเพลงบทหนึ่งแล้วยกมือขึ้น เมฆก้อนหนึ่งก็เกิดขึ้นรอบบริเวณ ๓ โยชน์. พระเถระเปียกครึ่งตัวแล้วเข้าไปในบรรณศาลา.

วสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวัสสสูตร จบแล้ว.

๘-๙. วาจาสุตฺตาทิวณฺณนา

๘-๙. อรรถกถาวาจาสูตรเป็นต้น

๑๙๘-๙. อฏฺฐเม องฺเคหีติ การเณหิ. องฺคียนฺติ เหตุภาเวน ญายนฺตีติ องฺคานิ, การณานิ. การณตฺเถ จ องฺค-สทฺโท. ปญฺจหีติ เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนํ. สมนฺนาคตาติ สมนุอาคตา ปวตฺตา ยุตฺตา จ. วาจาติ สมุลฺลปน-วาจา. ยา ‘‘วาจา คิรา พฺยปฺปโถ’’ติ (ธ. ส. ๖๓๖) จ, ‘‘เนลา กณฺณสุขา’’ติ (ที. นิ. ๑.๙) จ อาคจฺฉติ. ยา ปน ‘‘วาจาย เจ กตํ กมฺม’’นฺติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ กายกมฺมทฺวาร) เอวํ วิญฺญตฺติ จ, ‘‘ยา จตูหิ วจีทุจฺจริเตหิ อารติ…เป… อยํ วุจฺจติ สมฺมาวาจา’’ติ (ธ. ส. ๒๙๙) เอวํ วิรติ จ, ‘‘ผรุสวาจา, ภิกฺขเว, อาเสวิตา ภาวิตา พหุลีกตา นิรยสํวตฺตนิกา โหตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๔๐) เอวํ เจตนา จ วาจาติ อาคตา, น สา อิธ อธิปฺเปตา. กสฺมา? อภาสิตพฺพโต. ‘‘สุภาสิตา โหติ, โน ทุพฺภาสิตา’’ติ หิ วุตฺตํ. สุภาสิตาติ สุฏฺฐุ ภาสิตา. เตนสฺสา อตฺถาวหตํ ทีเปติ. อนวชฺชาติ ราคาทิอวชฺชรหิตา. อิมินาสฺส การณสุทฺธึ อคติคมนาทิปฺปวตฺตโทสาภาวญฺจ ทีเปติ. ราคโทสาทิวิมุตฺตญฺหิ ยํ ภาสโต อนุโรธวิวชฺชนโต อคติคมนํ ทุรสมุสฺสิตเมวาติ. อนนุวชฺชาติ อนุวาทวิมุตฺตา. อิมินาสฺสา สพฺพาการสมฺปตฺตึ ทีเปติ. สติ หิ สพฺพาการสมฺปตฺติยํ อนนุวชฺชตาติ. วิญฺญูนนฺติ ปณฺฑิตานํ. เตน นินฺทาปสํสาสุ พาลา อปฺปมาณาติ ทีเปติ.

ในสูตรที่ ๘-๙ คำว่า อังเคหิ คือด้วยเหตุทั้งหลาย. สิ่งที่ถูกรู้โดยความเป็นเหตุ ชื่อว่า องค์ คือเหตุทั้งหลาย. และศัพท์ว่า องค์ มีความหมายว่า เหตุ. คำว่า ปัญจหิ เป็นนิสสัคควิภัตติในอรรถแห่งเหตุ. คำว่า สมนฺนาคตา คือประกอบพร้อมแล้ว เป็นไปแล้ว และประกอบแล้ว. คำว่า วาจา คือวาจาที่เป็นการพูดคุย ซึ่งมาในพระบาลีว่า “วาจา กิรา พยัปปะโถ” (ธ.ส. ๖๓๖) และ “เนลา กัณณสุขา” (ที.นิ. ๑.๙). ส่วนวิญญัติที่มาในพระบาลีว่า “วาจายะ เจ กะตัง กัมมัง” (ธ.ส.อ. ๑ กายกรรมทวาร) และวิรติที่มาในพระบาลีว่า “ยา จตูหิ วจีทุจจะริเตหิ อารติ...เป... อะยัง วุจจะติ สัมมาวาจา” (ธ.ส. ๒๙๙) และเจตนาที่มาในพระบาลีว่า “ภิกษุทั้งหลาย วาจาหยาบคายที่เสพแล้ว เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความบังเกิดในนรก” (อ.อัฏฐก. ๘.๔๐) นั้น ไม่ได้ประสงค์ในที่นี้. เพราะเหตุไร? เพราะไม่ควรพูด. เพราะพระบาลีกล่าวไว้ว่า “เป็นวาจาสุภาษิต ไม่เป็นวาจาทุพภาษิต”. คำว่า สุภาสิตา คือพูดดีแล้ว. ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงถึงการนำมาซึ่งประโยชน์ของวาจานั้น. คำว่า อนวัชชา คือปราศจากโทษมีราคะเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงถึงความบริสุทธิ์แห่งเหตุของวาจานั้น และการไม่มีโทษอันเป็นไปในการไม่ถึงซึ่งคติเป็นต้น. เพราะว่าการพูดที่พ้นจากราคะและโทสะเป็นต้น ย่อมเป็นการไม่ถึงซึ่งคติที่ปราศจากการคล้อยตามและหลีกเลี่ยง ซึ่งเป็นสิ่งที่ยากจะเกิดขึ้นได้. คำว่า อนันนุวัชชา คือพ้นจากการถูกตำหนิ. ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์พร้อมด้วยอาการทั้งปวงของวาจานั้น. เพราะว่าเมื่อมีความสมบูรณ์พร้อมด้วยอาการทั้งปวง ย่อมไม่ถูกตำหนิ. คำว่า วิญญูนัง คือของบัณฑิตทั้งหลาย. ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงว่าคนพาลไม่เป็นประมาณในการนินทาและสรรเสริญ.

อิเมหิ โขติอาทีนิ ตานิ องฺคานิ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสนฺโต ตํ วาจํ นิคเมติ. ยญฺจ อญฺเญ ปฏิญฺญาทีหิ อวยเวหิ, นามาทีหิ ปเทหิ, ลิงฺควจนวิภตฺติกาลการกสมฺปตฺตีหิ จ สมนฺนาคตํ มุสาวาทาทิวาจมฺปิ สุภาสิตนฺติ มญฺญนฺติ, ตํ ปฏิเสเธติ. อวยวาทิสมนฺนาคตาปิ หิ ตถารูปี [Pg.73] วาจา ทุพฺภาสิตาว โหติ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อนตฺถาวหตฺตา. อิเมหิ ปน ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคตา สเจปิ มิลกฺขุภาสาปริยาปนฺนา ฆฏเจฏิกาคีติกปริยาปนฺนาปิ โหติ, ตถาปิ สุภาสิตาว โลกิยโลกุตฺตรหิตสุขาวหตฺตา. ตถา หิ มคฺคปสฺเส สสฺสํ รกฺขนฺติยา สีหฬเจฏิกาย สีหฬเกเนว ชาติชรามรณยุตฺตํ คีติกํ คายนฺติยา สทฺทํ สุตฺวา มคฺคํ คจฺฉนฺตา สฏฺฐิมตฺตา วิปสฺสกภิกฺขู อรหตฺตํ ปาปุณึสุ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงองค์เหล่านั้นด้วยคำว่า อิเมหิ โข เป็นต้น โดยประจักษ์ แล้วทรงสรุปวาจานั้น. และทรงปฏิเสธสิ่งที่คนอื่นเข้าใจว่า แม้วาจาอันประกอบด้วยองค์มีปฏิญญาเป็นต้น, ด้วยบทมีนามเป็นต้น, และด้วยความสมบูรณ์แห่งลิงค์ วจนะ วิภัตติ กาล การก อันเป็นวาจามีมุสาวาทเป็นต้น ก็เป็นสุภาษิต. เพราะว่าวาจาเช่นนั้น แม้ประกอบด้วยองค์เป็นต้น ก็เป็นทุพภาษิตนั่นเอง เพราะนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ตนและผู้อื่น. ส่วนวาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้ แม้จะเป็นภาษาของคนป่าเถื่อน หรือเป็นเพลงของหญิงรับใช้ผู้ตักน้ำ ก็ยังเป็นสุภาษิตนั่นเอง เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขทั้งทางโลกและทางธรรม. ดังเช่น ภิกษุผู้เจริญวิปัสสนาประมาณ ๖๐ รูป กำลังเดินทางไป ได้ยินเสียงหญิงรับใช้ชาวสิงหลผู้เฝ้านาอยู่ข้างทาง ร้องเพลงเกี่ยวกับชาติ ชรา มรณะ ด้วยภาษาชาวสิงหลเท่านั้น ก็บรรลุพระอรหัต.

ตถา ติสฺโส นาม อารทฺธวิปสฺสโก ภิกฺขุ ปทุมสฺสรสมีเปน คจฺฉนฺโต ปทุมสฺสเร ปทุมานิ ภญฺชิตฺวา –

เช่นเดียวกัน พระภิกษุชื่อติสสะ ผู้เริ่มเจริญวิปัสสนา กำลังเดินไปใกล้สระบัว ได้หักดอกบัวในสระบัวแล้ว –

‘‘ปาโตว ผุลฺลิตโกกนทํ,สูริยาโลเกน ภิชฺชิยเต;

เอวํ มนุสฺสตฺตํ คตา สตฺตา,ชราภิเวเคน มทฺทียนฺตี’’ติ. (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๑๓;

สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔๕๒ สุภาสิตสุตฺตวณฺณนา) –

“ดอกบัวแดงที่บานในยามเช้า ย่อมถูกแสงอาทิตย์ทำลายไปฉันใด สัตว์ทั้งหลายที่เกิดเป็นมนุษย์แล้ว ย่อมถูกความชราครอบงำบดขยี้ไปฉันนั้น” (สํ.นิ.อ. ๑.๑.๒๑๓; สุ.นิ.อ. ๒.๔๕๒ อรรถกถาสุภาษิตสูตร) –

อิมํ คีตึ คายนฺติยา เจฏิกาย สุตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต.

ได้ฟังเพลงนี้ที่หญิงรับใช้ร้องแล้ว ก็บรรลุพระอรหัต.

พุทฺธนฺตเรปิ อญฺญตโร ปุริโส สตฺตหิ ปุตฺเตหิ สทฺธึ อฏวิโต อาคมฺม อญฺญตราย อิตฺถิยา มุสเลน ตณฺฑุเล โกฏฺเฏนฺติยา –

แม้ในระหว่างพุทธันดร ชายคนหนึ่งพร้อมด้วยบุตร ๗ คน มาจากป่า ได้ยินหญิงคนหนึ่งกำลังตำข้าวเปลือกด้วยสาก –

‘‘ชราย ปริมทฺทิตํ เอตํ, มิลาตจมฺมนิสฺสิตํ;

มรเณน ภิชฺชติ เอตํ, มจฺจุสฺส ฆาสมามิสํ.

“ร่างกายนี้ถูกความชราบดขยี้แล้ว อาศัยผิวหนังที่เหี่ยวแห้ง; ร่างกายนี้ย่อมแตกสลายด้วยความตาย เป็นเหยื่อของมัจจุราช.

‘‘กิมีนํ อาลยํ เอตํ, นานากุณเปน ปูริตํ;

อสุจิภาชนํ เอตํ, ตทลิกฺขนฺธสมํ อิท’’นฺติ. (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๑๓;

สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔๕๒ สุภาสิตสุตฺตวณฺณนา) –

นี่เป็นที่อยู่ของหมู่หนอน เต็มไปด้วยซากศพหลายชนิด นี่เป็นภาชนะแห่งสิ่งไม่สะอาด นี้เปรียบเหมือนกองแห่งสิ่งปฏิกูลนั้น” (สํ.นิ.อ. ๑.๑.๒๑๓; สุ.นิ.อ. ๒.๔๕๒ อรรถกถาสุภาษิตสูตร) –

อิมํ คีตํ สุตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺโต สห ปุตฺเตหิ ปจฺเจกโพธึ ปตฺโต. เอวํ อิเมหิ ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตา วาจา สเจปิ มิลกฺขุภาสาย ปริยาปนฺนา ฆฏเจฏิกาคีติกปริยาปนฺนา วาจา โหติ, ตถาปิ สุภาสิตาติ เวทิตพฺพา. สุภาสิตา เอว อนวชฺชา อนนุวชฺชา จ วิญฺญูนํ อตฺถตฺถิกานํ กุลปุตฺตานํ อตฺถปฺปฏิสรณานํ, โน พฺยญฺชนปฺปฏิสรณานนฺติ. นวมํ อุตฺตานเมว.

ครั้นฟังเพลงนี้แล้วพิจารณาอยู่ ก็ได้บรรลุพระปัจเจกโพธิพร้อมด้วยบุตรทั้งหลาย วาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้อย่างนี้ แม้เป็นวาจาที่จัดเข้าในภาษาของคนป่าเถื่อน หรือจัดเข้าในเพลงของหญิงรับใช้ผู้ถือหม้อน้ำ ก็พึงทราบว่าเป็นสุภาษิต สุภาษิตเท่านั้นเป็นวาจาที่ไม่มีโทษและไม่ถูกตำหนิ เป็นที่พึ่งแห่งอรรถของกุลบุตรผู้มุ่งประโยชน์ ผู้ถืออรรถเป็นที่พึ่ง ไม่ใช่ถือพยัญชนะเป็นที่พึ่ง ข้อที่ ๙ มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

วาจาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวาจาสูตรเป็นต้น จบแล้ว

๑๐. นิสฺสารณียสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถานิสสรณียสูตร

๒๐๐. ทสเม [Pg.74] นิสฺสรนฺตีติ นิสฺสรณียาติ วตฺตพฺเพ ทีฆํ กตฺวา นิทฺเทโส. กตฺตริ เหส อนีย-สทฺโท ยถา ‘‘นิยฺยานิยา’’ติ. เตนาห ‘‘นิสฺสฏา’’ติ. กุโต ปน นิสฺสฏา? ยถาสกํ ปฏิปกฺขโต. นิชฺชีวฏฺเฐน ธาตุโยติ อาห ‘‘อตฺตสุญฺญสภาวา’’ติ. อตฺถโต ปน ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตุวิเสโส. ตาทิสสฺส ภิกฺขุโน กิเลสวเสน กาเมสุ มนสิกาโร นตฺถีติ อาห ‘‘วีมํสนตฺถ’’นฺติ, ‘‘เนกฺขมฺมนิยตํ อิทานิ เม จิตฺตํ, กึ นุ โข กามวิตกฺโกปิ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ วีมํสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ปกฺขนฺทนํ นาม อนุปฺปเวโส. โส ปน ตตฺถ นตฺถีติ อาห ‘‘นปฺปวิสตี’’ติ. ปสีทนํ นาม อภิรุจิ. สนฺติฏฺฐนํ ปติฏฺฐานํ. วิมุจฺจนํ อธิมุจฺจนนฺติ. ตํ สพฺพํ ปฏิกฺขิปนฺโต วทติ ‘‘ปสาทํ นาปชฺชตี’’ติอาทิ. เอวํภูตํ ปนสฺส จิตฺตํ ตสฺส กถํ ติฏฺฐตีติ อาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ.

๒๐๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า nissaranti ความจริงควรกล่าวว่า nissaraṇīyā แต่ท่านแสดงโดยทำเสียงให้ยาว (ทีฆะ) อนียปัจจัยนี้ลงในกัตตุสาธนะ เหมือนในคำว่า niyyāniyā เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า nissaṭā (สลัดออกแล้ว) ก็สลัดออกแล้วจากอะไร? จากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ตามส่วนของตน. ที่ชื่อว่า ธาตุ เพราะอรรถว่าไม่มีชีวิต ท่านจึงกล่าวว่า "มีสภาวะว่างจากอัตตา". โดยอรรถแล้ว ได้แก่ธรรมธาตุและมโนวิญญาณธาตุชนิดพิเศษ. สำหรับภิกษุเช่นนั้น ย่อมไม่มีการทำไว้ในใจในกามทั้งหลายด้วยอำนาจกิเลส ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อพิจารณา" อธิบายว่า เพื่อพิจารณาว่า "บัดนี้ จิตของเราน้อมไปในเนกขัมมะแล้ว กามวิตกจะยังเกิดขึ้นอีกหรือไม่หนอ". ที่ชื่อว่า การแล่นไป คือการเข้าไป. แต่การเข้าไปนั้นไม่มีในกามนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่เข้าไป". ที่ชื่อว่า ความเลื่อมใส คือความชอบใจ. ที่ชื่อว่า ความตั้งอยู่มั่น คือความดำรงอยู่มั่น. ที่ชื่อว่า ความหลุดพ้น คือความน้อมใจเชื่อ. ท่านปฏิเสธสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดจึงกล่าวว่า "ไม่ถึงความเลื่อมใส" เป็นต้น. ส่วนจิตของภิกษุนั้นที่เป็นเช่นนั้น ย่อมตั้งอยู่ได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวคำว่า "ตามที่..." เป็นต้น.

ตนฺติ ปฐมชฺฌานํ. อสฺสาติ ภิกฺขุโน. จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ ปริกมฺมจิตฺเตน สทฺธึ ฌานจิตฺตํ เอกตฺตวเสน เอกชฺฌํ กตฺวา วทติ. โคจเร คตตฺตาติ อตฺตโน อารมฺมเณ เอว ปวตฺตตฺตา. อหานภาคิยตฺตาติ ฐิติภาคิยตฺตา. สุฏฺฐุ วิมุตฺตนฺติ วิกฺขมฺภนวิมุตฺติยา สมฺมเทว วิมุตฺตํ. จิตฺตสฺส จ กายสฺส จ วิหนนโต วิฆาโต. ทุกฺขํ ปริทหนโต ปริฬาโห. กามเวทนํ น เวทิยติ อนุปฺปชฺชนโต. นิสฺสรนฺติ ตโตติ นิสฺสรณํ. เก นิสฺสรนฺติ? กามา. เอวญฺจ กามานนฺติ กตฺตุสามิวจนํ สุฏฺฐุ ยุชฺชติ. ยทคฺเคน กามา ตโต นิสฺสฏาติ วุจฺจนฺติ, ตทคฺเคน ฌานมฺปิ กามโต นิสฺสฏนฺติ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ วุตฺตํ ‘‘กาเมหิ นิสฺสฏตฺตา’’ติ. เอวํ วิกฺขมฺภนวเสน กามนิสฺสรณํ วตฺวา อิทานิ สมุจฺเฉทวเสน อจฺจนฺตโต นิสฺสรณํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เสสปเทสูติ เสสโกฏฺฐาเสสุ.

บทว่า ตํ นั้น คือปฐมฌาน. บทว่า อสฺส คือ ของภิกษุนั้น. บทว่า จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ ท่านกล่าวโดยรวมฌานจิตกับบริกรรมจิตเข้าเป็นอันเดียวกันด้วยอำนาจความเป็นหนึ่งเดียวกัน. บทว่า โคจเร คตตฺตา เพราะเป็นไปในอารมณ์ของตนเท่านั้น. บทว่า อหานภาคิยตฺตา เพราะเป็นส่วนแห่งความตั้งอยู่ (ฐิติภาคิยธรรม). บทว่า สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ คือหลุดพ้นดีแล้วด้วยวิกขัมภนวิมุตติ. ความเบียดเบียนชื่อว่า วิฆาต เพราะเบียดเบียนจิตและกาย. ความเร่าร้อนชื่อว่า ปริฬาหะ เพราะแผดเผาให้เป็นทุกข์. ย่อมไม่เสวยกามเวทนา เพราะไม่เกิดขึ้น. ธรรมที่สลัดออกไปจากกามนั้น ชื่อว่า นิสสรณะ. อะไรที่สลัดออกไป? คือกามทั้งหลาย. และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า กามานํ ที่เป็นกัตตุสามีวจนะจึงสมควรอย่างยิ่ง. กามทั้งหลายถูกเรียกว่าสลัดออกไปจากฌานนั้นด้วยเหตุใด แม้ฌานก็ย่อมได้ชื่อว่าสลัดออกไปจากกามด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะสลัดออกไปจากกามทั้งหลาย". ท่านกล่าวถึงการสลัดออกจากกามด้วยอำนาจการข่มไว้ (วิกขัมภนะ) อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงการสลัดออกอย่างเด็ดขาดด้วยอำนาจการตัดขาด (สมุจเฉท) จึงกล่าวคำว่า "โย ปนา" เป็นต้น. บทว่า เสสปเทสุ คือ ในส่วนที่เหลือ.

อยํ ปน วิเสโสติ วิเสสํ วทนฺเตน ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวาติอาทิโก อวิเสโสติ กตฺวา ทุติยตติยวาเรสุ สพฺพโส อนามฏฺโฐ, จตุตฺถวาเร ปน อยมฺปิ วิเสโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘อจฺจนฺตนิสฺสรณญฺเจตฺถ อรหตฺตผลํ โยเชตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ยสฺมา อรูปชฺฌานํ [Pg.75] ปาทกํ กตฺวา อคฺคมคฺคํ อธิคนฺตฺวา อรหตฺเต ฐิตสฺส จิตฺตํ สพฺพโส รูเปหิ นิสฺสฏํ นาม โหติ. ตสฺส หิ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วีมํสนตฺถํ รูปาภิมุขํ จิตฺตํ เปเสนฺตสฺส. อิทมกฺขาตนฺติ สมถยานิกานํ วเสน เหฏฺฐา จตฺตาโร วารา คหิตา. อิทํ ปน สุกฺขวิปสฺสกสฺส วเสนาติ อาห ‘‘สุทฺธสงฺขาเร’’ติอาทิ. ‘‘ปุน สกฺกาโย นตฺถี’’ติ อุปฺปนฺนนฺติ ‘‘อิทานิ เม สกฺกายปฺปพนฺโธ นตฺถี’’ติ วีมํสนฺตสฺส อุปฺปนฺนํ.

ส่วนคำว่า "นี้เป็นความพิเศษ" นี้ เมื่อจะกล่าวถึงความพิเศษ ท่านจึงไม่ได้กล่าวถึงโดยประการทั้งปวงในวาระที่ ๒ และที่ ๓ โดยถือว่าคำเป็นต้นว่า "กระทำฌานนั้นให้เป็นบาท" ไม่ใช่ความพิเศษ แต่ในวาระที่ ๔ เพื่อจะแสดงว่า "แม้ข้อนี้ก็เป็นความพิเศษ" ท่านจึงกล่าวว่า "ในที่นี้ พึงประกอบอรหัตผลซึ่งเป็นการสลัดออกอย่างเด็ดขาดด้วย". เพราะว่า จิตของผู้ตั้งอยู่ในพระอรหัตผลที่บรรลุอริยมรรคอันสูงสุดโดยทำอรูปฌานให้เป็นบาท ย่อมชื่อว่าสลัดออกจากรูปทั้งหลายโดยประการทั้งปวง. ด้วยว่า เมื่อภิกษุนั้นออกจากผลสมาบัติแล้วส่งจิตไปเผชิญต่อรูปเพื่อพิจารณา. บทว่า อิทมกฺขาตํ นี้ ท่านถือเอา ๔ วาระข้างต้นด้วยอำนาจแห่งสมถยานิกบุคคล. ส่วนวาระนี้ ท่านกล่าวด้วยอำนาจแห่งสุกขวิปัสสกบุคคล จึงกล่าวคำว่า "สังขารล้วนๆ" เป็นต้น. คำว่า "สักกายะไม่มีอีก" เกิดขึ้นแล้ว คือเกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณาว่า "บัดนี้ ความสืบต่อแห่งสักกายะของเราไม่มีแล้ว".

นิสฺสารณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถานิสสรณียสูตร จบแล้ว.

พฺราหฺมณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาพราหมณวรรค จบแล้ว.

จตุตฺถปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

จตุตถปัณณาสก์ จบแล้ว.

๕. ปญฺจมปณฺณาสกํ

๕. ปัญจมปัณณาสก์

(๒๑) ๑. กิมิลวคฺโค

(๒๑) ๑. กิมิลวรรค

๑-๔. กิมิลสุตฺตาทิวณฺณนา

อรรถกถากิมิลสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๔

๒๐๑-๔. ปญฺจมสฺส [Pg.76] ปฐมทุติยานิ อุตฺตานตฺถาเนว. ตติเย อธิวาสนํ ขมนํ, ปเรสํ ทุกฺกฏํ ทุรุตฺตญฺจ ปฏิวิโรธากรเณน อตฺตโน อุปริ อาโรเปตฺวา วาสนํ อธิวาสนํ, ตเทว ขนฺตีติ อธิวาสนกฺขนฺติ. สุเภ รโตติ สูรโต, สุฏฺฐุ วา ปาปโต โอรโต วิรโต โสรโต, ตสฺส ภาโว โสรจฺจํ. เตนาห ‘‘โสรจฺเจนาติ สุจิสีลตายา’’ติ. สา หิ โสภนกมฺมรตตา, สุฏฺฐุ วา ปาปโต โอรตภาโว วิรตตา. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

ในข้อ ๒๐๑-๔ อรรถกถาสูตรที่ ๑ และที่ ๒ แห่งปัญจมปัณณาสก์ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อธิวาสนํ คือ ความอดทน, การยกความชั่วและการกล่าวร้ายของผู้อื่นขึ้นไว้เหนือตนโดยไม่ทำการตอบโต้ ชื่อว่า อธิวาสนะ, อธิวาสนะนั้นนั่นแหละคือขันติ จึงชื่อว่า อธิวาสนขันติ. ผู้ยินดีในความดี ชื่อว่า สุรโต, หรือผู้ที่งดเว้นจากบาปด้วยดี ชื่อว่า โสรโต, ภาวะของผู้นั้นชื่อว่า โสรัจจะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยโสรัจจะ คือด้วยความเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์". เพราะโสรัจจะนั้นคือความเป็นผู้ยินดีในกรรมที่งดงาม หรือความเป็นผู้งดเว้นจากบาปด้วยดี. ในสูตรที่ ๔ ไม่มีคำที่จะต้องอธิบาย.

กิมิลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถากิมิลสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๕. เจโตขิลสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาเจโตขีลสูตร

๒๐๕. ปญฺจเม เจโตขิลา นาม อตฺถโต วิจิกิจฺฉา โกโธ จ. เต ปน ยสฺมึ สนฺตาเน อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺส ขรภาโว กกฺขฬภาโว หุตฺวา อุปติฏฺฐนฺติ, ปเคว อตฺตนา สมฺปยุตฺตจิตฺตสฺสาติ อาห ‘‘จิตฺตสฺส ถทฺธภาวา’’ติ. ยถา ลกฺขณปาริปูริยา คหิตาย สพฺพา สตฺถุ รูปกายสิรี คหิตา เอว นาม โหติ เอวํ สพฺพญฺญุตาย สพฺพธมฺมกายสิรี คหิตา เอว นาม โหตีติ ตทุภยวตฺถุกเมว กงฺขํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สรีเร กงฺขมาโน’’ติอาทิมาห. วิจินนฺโตติ ธมฺมสภาวํ วีมํสนฺโต. กิจฺฉตีติ กิลมติ. วินิจฺเฉตุํ น สกฺโกตีติ สนฺนิฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ. อาตปติ กิเลเสติ อาตปฺปํ, สมฺมาวายาโมติ อาห ‘‘อาตปฺปายาติ กิเลสสนฺตาปนวีริยกรณตฺถายา’’ติ. ปุนปฺปุนํ โยคายาติ ภาวนํ ปุนปฺปุนํ ยุญฺชนาย. สตตกิริยายาติ ภาวนาย นิรนฺตรปฺปโยคาย.

๒๐๕. ในสูตรที่ ๕ ที่ชื่อว่า เจโตขีละ โดยอรรถคือ วิจิกิจฉาและโกธะ. แต่เจโตขีละเหล่านั้น เมื่อเกิดขึ้นในสันดานใด ย่อมตั้งอยู่โดยเป็นความกระด้าง ความแข็งกระด้างของสันดานนั้น ไม่ต้องพูดถึงจิตที่ประกอบกับตนเลย ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะความที่จิตแข็งกระด้าง". ความสงสัยมีวัตถุ ๒ อย่างนั้นนั่นแหละ ท่านแสดงไว้ด้วยคำเป็นต้นว่า "สงสัยในพระสรีระ" ด้วยคำนึงว่า เมื่อถือเอาความสมบูรณ์แห่งลักษณะแล้ว ก็ชื่อว่าถือเอาพระสิริแห่งรูปกายทั้งปวงของพระศาสดา และเมื่อถือเอาพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ก็ชื่อว่าถือเอาพระสิริแห่งธรรมกายทั้งปวง. บทว่า วิจินนฺโต คือ พิจารณาสภาวธรรม. บทว่า กิจฺฉติ คือ ลำบาก. บทว่า วินิจฺเฉตุํ น สกฺโกติ คือ ไม่สามารถจะตัดสินได้. ความเพียรที่แผดเผากิเลส ชื่อว่า อาตัปปะ ได้แก่ สัมมาวายามะ ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อความเพียร คือเพื่อการทำความเพียรที่แผดเผากิเลส". บทว่า ปุนปฺปุนํ โยคาย คือ เพื่อประกอบภาวนาเนืองๆ. บทว่า สตตกิริยาย คือ เพื่อการประกอบภาวนาอย่างต่อเนื่อง.

ปฏิเวธธมฺเม กงฺขมาโนติ เอตฺถ กถํ โลกุตฺตรธมฺเม กงฺขา ปวตฺตีติ? น อารมฺมณกรณวเสน, อนุสฺสุตาการปริวิตกฺกลทฺเธ ปริกปฺปิตรูเป กงฺขา [Pg.77] ปวตฺตตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วิปสฺสนา…เป… วทนฺติ, ตํ อตฺถิ นุ โข นตฺถีติ กงฺขตี’’ติ. สิกฺขาติ เจตฺถ ปุพฺพภาคสิกฺขา เวทิตพฺพา. กามญฺเจตฺถ วิเสสุปฺปตฺติยา มหาสาวชฺชตาย เจว สํวาสนิมิตฺตํ ฆฏนาเหตุ อภิณฺหุปฺปตฺติกตาย จ สพฺรหฺมจารีสูติ โกปสฺส วิสโย วิเสเสตฺวา วุตฺโต, อญฺญตฺถาปิ โกโป น เจโตขิโลติ น สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ เกจิ. ยทิ เอวํ วิจิกิจฺฉายปิ อยํ นโย อาปชฺชติ, ตสฺมา ยถารุตวเสน คเหตพฺพํ.

ในคำว่า "Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno" (สงสัยในปฏิเวธธรรม) มีอธิบายว่า ความสงสัยในโลกุตตรธรรมเกิดขึ้นได้อย่างไร? มิใช่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการทำเป็นอารมณ์ แต่ความสงสัยเกิดขึ้นในรูปที่กำหนดขึ้นซึ่งได้มาจากการตรึกตามอาการที่ได้ยินมา เมื่อจะแสดงความนั้นจึงตรัสว่า "วิปัสสนา...เป... กล่าวกันว่า สิ่งนั้นมีอยู่จริงหรือไม่มีหนอ ย่อมสงสัย" ดังนี้. ในคำนี้ พึงทราบว่า "สิกขา" คือบุพภาคสิกขา. อนึ่ง ในคำว่า "ในเพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลาย" นี้ ตรัสระบุถึงวิสัยของความโกรธไว้เป็นพิเศษ เพราะความโกรธนั้นเกิดขึ้นบ่อยๆ เป็นเหตุให้เกิดการกระทบกระทั่งกันอันเป็นนิมิตแห่งการอยู่ร่วมกัน และเพราะมีความโทษมากโดยการเกิดขึ้นเป็นพิเศษ บางท่านกล่าวว่า แม้ในที่อื่น ความโกรธก็ไม่ชื่อว่าเป็นกิเลสดุจตะปูในใจนั้น หามิได้. หากเป็นเช่นนั้น แม้ในความวิจิกิจฉาก็พึงถึงนัยนี้ด้วย เพราะฉะนั้น พึงถือเอาตามพยัญชนะนั่นแล.

เจโตขิลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเจโตขีลสูตร จบแล้ว.

๖-๘. วินิพนฺธสุตฺตาทิวณฺณนา

๖-๘. อรรถกถาวินิพันธสูตรเป็นต้น

๒๐๖-๘. ฉฏฺเฐ ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน กุสลจิตฺตํ วินิพนฺธนฺตีติ เจตโสวินิพนฺธา. ตํ ปน วินิพนฺธนฺตา มุฏฺฐิคฺคาหํ คณฺหนฺตา วิย โหนฺตีติ อาห ‘‘จิตฺตํ วินิพนฺธิตฺวา’’ติอาทิ. กามคิทฺโธ ปุคฺคโล วตฺถุกาเมปิ กิเลสกาเมปิ อสฺสาเทติ อภินนฺทตีติ วุตฺตํ ‘‘วตฺถุกาเมปิ กิเลสกาเมปี’’ติ. อตฺตโน กาเยติ อตฺตโน นามกาเย, อตฺตภาเว วา. พหิทฺธารูเปติ ปเรสํ กาเย อนินฺทฺริยพทฺธรูเป จ. อุทรํ อวทิหติ อุปจิโนติ ปูเรตีติ อุทราวเทหกํ. เสยฺยสุขนฺติ เสยฺยาย สยนวเสน อุปฺปชฺชนกสุขํ. สมฺปริวตฺตกนฺติ สมฺปริวตฺติตฺวา. ปณิธายาติ ตณฺหาวเสเนว ปณิทหิตฺวา. อิติ ปญฺจวิโธปิ โลภวิเสโส เอว ‘‘เจโตวินิพนฺโธ’’ติ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. สตฺตมฏฺฐเมสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

๒๐๖-๒๐๘. ในสูตรที่ ๖ ชื่อว่าเจโตวินิพันธะ เพราะผูกจิตที่เป็นกุศลไว้ด้วยอำนาจแห่งการไม่ให้เป็นไป. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ผูกจิตไว้" เป็นต้น เพราะบุคคลเหล่านั้นเมื่อผูกจิตไว้ ย่อมเป็นเหมือนผู้กำแน่น. บุคคลผู้กำหนัดในกาม ย่อมลิ้มรส ย่อมเพลิดเพลินในวัตถุกามและกิเลสกาม เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "ในวัตถุกามและกิเลสกาม". คำว่า "อัตตโน กาเย" คือในนามกายของตน หรือในอัตภาพของตน. คำว่า "พหิทธารูเป" คือในกายของผู้อื่นและในรูปที่มิได้เนื่องด้วยอินทรีย์. คำว่า "อุทราวเทหกัง" คือการพอกพูนท้อง การทำให้เต็มท้อง. คำว่า "เสยยาสุขัง" คือสุขที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการนอน. คำว่า "สัมปริวัตตกัง" คือการพลิกตัวไปมา. คำว่า "ปณิธายะ" คือการตั้งความปรารถนาไว้ด้วยอำนาจแห่งตัณหาเท่านั้น. พึงทราบว่า โลภะพิเศษทั้ง ๕ อย่างนี้แล ตรัสเรียกว่า "เจโตวินิพันธะ". ในสูตรที่ ๗ และ ๘ ไม่มีข้อความที่จะพึงกล่าว.

วินิพนฺธสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวินิพันธสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๙-๑๐. คีตสฺสรสุตฺตาทิวณฺณนา

๙-๑๐. อรรถกถาคีตัสสรสูตรเป็นต้น

๒๐๙-๒๑๐. นวเม อายตโก นาม คีตสฺสโร ตํ ตํ วตฺตํ ภินฺทิตฺวา อกฺขรานิ วินาเสตฺวา ปวตฺโตติ อาห ‘‘อายตเกนา’’ติอาทิ. ธมฺเมหิ สุตฺตวตฺตํ นาม อตฺถิ, คาถาวตฺตํ นาม อตฺถิ, ตํ วินาเสตฺวา อติทีฆํ กาตุํ น วฏฺฏติ. ธมฺมญฺหิ ภาสนฺเตน จตุรสฺเสน วตฺเตน ปริมณฺฑลานิ [Pg.78] ปทพฺยญฺชนานิ ทสฺเสตพฺพานิ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สรภญฺญ’’นฺติ (จูฬว. ๒๔๙) จ วจนโต สเรน ธมฺมํ ภณิตุํ วฏฺฏติ. สรภญฺเญ กิร ตรงฺควตฺตโธตกวตฺตภาคคฺคหกวตฺตาทีนิ ทฺวตฺตึส วตฺตานิ อตฺถิ. เตสุ ยํ อิจฺฉติ, ตํ กาตุํ ลภตีติ. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

๒๐๙-๒๑๐. ในสูตรที่ ๙ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ด้วยเสียงที่ยืดยาว" เป็นต้น เพราะเสียงขับร้องที่ชื่อว่า "อายตกะ" ย่อมเป็นไปโดยทำวัตรนั้นๆ ให้แตกทำลาย และทำอักษรให้พินาศ. ในธรรมทั้งหลายมีสุตตวัตรและคาถาวัตรอยู่ การทำวัตรนั้นให้พินาศแล้วทำให้ยาวเกินไปไม่ควร. เพราะผู้กล่าวธรรมพึงแสดงบทพยัญชนะที่กลมกลึงด้วยวัตรอันเป็นสี่เหลี่ยม. และด้วยพระพุทธานุญาตว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสรภัญญะ" (จูฬวัคค์ ๒๔๙) การกล่าวธรรมด้วยเสียงย่อมควร. ในสรภัญญะมีวัตร ๓๒ อย่าง เช่น ตรังควัตร โธตกวัตร ภาคาคคหกวัตร เป็นต้น. ในวัตรเหล่านั้น ผู้ใดปรารถนาวัตรใด ย่อมทำวัตรนั้นได้. ในสูตรที่ ๑๐ ไม่มีข้อความที่จะพึงกล่าว.

คีตสฺสรสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาคีตัสสรสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

กิมิลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถากิมิลวรรค จบแล้ว.

(๒๒) ๒. อกฺโกสกวคฺโค

(๒๒) ๒. อักโกสกวรรค

๑-๒. อกฺโกสกสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๒. อรรถกถาอักโกสกสูตรเป็นต้น

๒๑๑-๒. ทุติยสฺส ปฐเม ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสโกติ ‘‘พาโลสิ, มูฬฺโหสิ, โอฏฺโฐสิ, โคโณสิ, คทฺรโภสี’’ติอาทินา ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสโก. ‘‘โหตุ, มุณฺฑกสมณ, อทณฺโฑ อหนฺติ กโรสิ, อิทานิ เต ราชกุลํ คนฺตฺวา ทณฺฑํ อาโรเปสฺสามี’’ติอาทีนิ วทนฺโต ปริภาสโก นามาติ อาห ‘‘ภยทสฺสเนน ปริภาสโก’’ติ. โลกุตฺตรธมฺมา อปายมคฺคสฺส ปริปนฺถภาวโต ปริปนฺโถ นามาติ อาห ‘‘โลกุตฺตรปริปนฺถสฺส ฉินฺนตฺตา’’ติ, โลกุตฺตรสงฺขาตสฺส อปายมคฺคปริปนฺถสฺส ฉินฺนตฺตาติ อตฺโถ. ทุติเย นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

๒๑๑-๒๑๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ชื่อว่าผู้ด่า เพราะด่าด้วยวัตถุแห่งการด่า ๑๐ อย่าง มีคำว่า "เจ้าเป็นคนพาล, เจ้าเป็นคนหลง, เจ้าเป็นอูฐ, เจ้าเป็นโค, เจ้าเป็นลา" เป็นต้น. ผู้กล่าวคำว่า "สมณะหัวโล้น จงเป็นไปเถิด เจ้าทำเหมือนไม่มีโทษ เราจะไปราชสำนักแล้วลงโทษเจ้าเดี๋ยวนี้" เป็นต้น ชื่อว่าผู้บริภาษ เพราะแสดงความน่ากลัว. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "เพราะตัดปฏิปักษ์ต่อโลกุตตระ" ชื่อว่าปฏิปักษ์ เพราะโลกุตตรธรรมเป็นปฏิปักษ์ต่อทางแห่งอบาย หมายความว่า เพราะตัดปฏิปักษ์ต่อทางแห่งอบายที่ชื่อว่าโลกุตตระ. ในสูตรที่ ๒ ไม่มีข้อความที่จะพึงกล่าว.

อกฺโกสกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอักโกสกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๓-๑๐. สีลสุตฺตาทิวณฺณนา

๓-๑๐. อรรถกถาสีลสูตรเป็นต้น

๒๑๓-๒๒๐. ตติเย (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๔๙) ทุสฺสีโลติ เอตฺถ ทุ-สทฺโท อภาวตฺโถ ‘‘ทุปฺปญฺโญ’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๔๙) วิย, น ครหณตฺโถติ อาห ‘‘อสีโล นิสฺสีโล’’ติ. ภินฺนสํวโรติ เอตฺถ สมาทินฺนสีโล เกนจิ การเณน สีลเภทํ ปตฺโต, โส ตาว ภินฺนสํวโร โหตุ. โย ปน สพฺเพน สพฺพํ อสมาทินฺนสีโล อาจารหีโน, โส กถํ ภินฺนสํวโร นาม โหตีติ[Pg.79]? โสปิ สาธุสมาจารสฺส ปริหรณียสฺส เภทิตตฺตา ภินฺนสํวโร เอว นาม. วินฏฺฐสํวโร สํวรรหิโตติ หิ วุตฺตํ โหติ. ตํ ตํ สิปฺปฏฺฐานํ. มาฆาตกาเลติ ‘‘มา ฆาเตถ ปาณีน’’นฺติ เอวํ มาฆาตโฆสนํ โฆสิตทิวเส. อพฺภุคฺคจฺฉติ ปาปโก กิตฺติสทฺโท. อชฺฌาสเยน มงฺกุ โหติเยว วิปฺปฏิสาริภาวโต.

๒๑๓-๒๒๐. ในสูตรที่ ๓ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๔๙) คำว่า "ทุสสีโล" ในที่นี้ คำว่า "ทุ" เป็นอภาวตถะ เหมือนในคำว่า "ทุปปัญโญ" เป็นต้น (ม. นิ. ๑.๔๔๙) ไม่ใช่ครหัตถะ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "ผู้ไม่มีศีล ผู้ปราศจากศีล". ในคำว่า "ภินนสังวโร" นี้ ผู้มีศีลที่สมาทานแล้วถึงความขาดแห่งศีลด้วยเหตุบางอย่าง ผู้นั้นชื่อว่ามีสังวรขาดแล้ว. ส่วนผู้ที่ไม่ได้สมาทานศีลโดยประการทั้งปวง ผู้ไม่มีอาจาระ ผู้นั้นชื่อว่ามีสังวรขาดแล้วได้อย่างไร? ผู้นั้นก็ชื่อว่ามีสังวรขาดแล้วนั่นเอง เพราะทำอาจาระอันดีที่พึงรักษาให้ขาด เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "ผู้มีสังวรพินาศแล้ว" คือผู้ปราศจากสังวร. ศิลปสถานนั้นๆ ในกาลแห่งการไม่ฆ่า คือในวันที่ประกาศการไม่ฆ่าสัตว์ว่า "อย่าฆ่าสัตว์ทั้งหลาย". ชื่อเสียงอันชั่วร้ายย่อมฟุ้งไป. ย่อมเป็นผู้กระดากใจด้วยอัธยาศัย เพราะมีความเดือดร้อนใจ.

ตสฺสาติ ทุสฺสีลสฺส. สมาทาย วตฺติตฏฺฐานนฺติ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย กตการณํ. อาปาถํ อาคจฺฉตีติ ตํ มนโส อุปฏฺฐาติ. อุมฺมีเลตฺวา อิธโลกนฺติ อุมฺมีลนกาเล อตฺตโน ปุตฺตทาราทิวเสน อิธโลกํ ปสฺสติ. นิมีเลตฺวา ปรโลกนฺติ นิมีลนกาเล คตินิมิตฺตุปฏฺฐานวเสน ปรโลกํ ปสฺสติ. เตนาห ‘‘จตฺตาโร อปายา’’ติอาทิ. ปญฺจมปทนฺติ ‘‘กายสฺส เภทา’’ติอาทินา วุตฺโต ปญฺจโม อาทีนวโกฏฺฐาโส. วุตฺตวิปริยาเยนาติ วุตฺตตฺถาย อาทีนวกถาย วิปริยาเยน ‘‘อปฺปมตฺโต ตํ ตํ กสิวณิชฺชาทึ ยถากาลํ สมฺปาเทตุํ สกฺโกตี’’ติอาทินา. ปาสํสํ สีลมสฺส อตฺถีติ สีลวา. สีลสมฺปนฺโนติ สีเลน สมนฺนาคโต สมฺปนฺนสีโลติ เอวมาทิกํ ปน อตฺถวจนํ สุกรนฺติ อนามฏฺฐํ. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

คำว่า "ตัสสะ" คือของคนทุศีล. คำว่า "สมาทายะ วัตติตัฏฐานัง" คือกิจที่ทำแล้วด้วยการลุกขึ้นตั้งใจทำ. คำว่า "อาปาถัง อาคัจฉติ" คือสิ่งนั้นย่อมปรากฏแก่ใจ. คำว่า "อุมมีเลตวา อิทธโลกัง" คือเมื่อลืมตา ย่อมเห็นโลกนี้โดยเป็นบุตรภรรยาของตนเป็นต้น. คำว่า "นิมมีเลตวา ปรโลกัง" คือเมื่อหลับตา ย่อมเห็นปรโลกโดยเป็นนิมิตแห่งคติปรากฏ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "อบาย ๔" เป็นต้น. คำว่า "ปัญจมปทัง" คือส่วนแห่งโทษที่ ๕ ที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "เมื่อกายแตกทำลาย" เป็นต้น. คำว่า "วุตตวิปริยาเยนะ" คือโดยนัยตรงกันข้ามกับเรื่องโทษที่กล่าวไว้ ด้วยคำว่า "ผู้ไม่ประมาท ย่อมสามารถทำกสิกรรมและพาณิชยกรรมนั้นๆ ให้สำเร็จได้ตามกาล" เป็นต้น. คำว่า "สีลวา" คือผู้มีศีลอันน่าสรรเสริญ. คำว่า "สีลสัมปันโน" คือผู้ประกอบด้วยศีล ผู้มีศีลสมบูรณ์ เป็นต้น ข้อความเช่นนี้เป็นเรื่องง่าย จึงไม่ได้กล่าวถึง. สูตรที่ ๔ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

สีลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสีลสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

อกฺโกสกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอักโกสกวรรค จบแล้ว.

(๒๓) ๓. ทีฆจาริกวคฺโค

(๒๓) ๓. ทีฆจาริกวรรค

๑-๑๐. ปฐมทีฆจาริกสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๑๐. อรรถกถาพระสูตรมีปฐมทีฆจาริกสูตรเป็นต้น

๒๒๑-๒๓๐. ตติยสฺส ปฐมาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ. ปญฺจเม รโห นิสชฺชาย อาปชฺชตีติ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ มาตุคาเมน สทฺธึ เอโก เอกาย รโห นิสชฺชํ กปฺเปยฺย, ปาจิตฺติย’’นฺติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท (ปาจิ. ๒๙๐) วุตฺตํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. ปฏิจฺฉนฺเน อาสเน อาปชฺชตีติ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ มาตุคาเมน รโห ปฏิจฺฉนฺเน อาสเน นิสชฺชํ กปฺเปยฺย, ปาจิตฺติย’’นฺติ อิมสฺมึ วุตฺตํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. มาตุคามสฺส อุตฺตริ ฉปฺปญฺจวาจาหิ ธมฺมํ เทเสนฺโต [Pg.80] อาปชฺชตีติ ‘โย ปน ภิกฺขุ มาตุคามสฺส อุตฺตริ ฉปฺปญฺจวาจาหิ ธมฺมํ เทเสยฺย อญฺญตฺร วิญฺญุนา ปุริสวิคฺคเหนา’’ติ (ปาจิ. ๖๓) เอวํ วุตฺตํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. เตนาห ‘‘เตสํ เตสํ สิกฺขาปทานํ วเสน เวทิตพฺพานี’’ติ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

๒๒๑-๒๓๐. สูตรที่ ๑ เป็นต้น แห่งวรรคที่ ๓ เป็นเรื่องที่เข้าใจง่าย ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่าต้องอาบัติด้วยการนั่งในที่ลับ เพราะต้องอาบัติที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนี้ว่า "อนึ่ง ภิกษุใด นั่งในที่ลับกับมาตุคามผู้เดียวต่อผู้เดียว ต้องอาบัติปาจิตตีย์" (ปาจิ. 290) ชื่อว่าต้องอาบัติด้วยการนั่งในที่กำบัง เพราะต้องอาบัติที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนี้ว่า "อนึ่ง ภิกษุใด นั่งในที่กำบังกับมาตุคามในที่ลับ ต้องอาบัติปาจิตตีย์" ชื่อว่าต้องอาบัติด้วยการแสดงธรรมแก่มาตุคามเกิน ๕-๖ คำ เพราะต้องอาบัติที่กล่าวไว้ว่า "อนึ่ง ภิกษุใด แสดงธรรมแก่มาตุคามเกิน ๕-๖ คำ เว้นบุรุษผู้รู้เดียงสา" (ปาจิ. 63) เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "พึงทราบโดยอำนาจแห่งสิกขาบทนั้นๆ" สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว

ปฐมทีฆจาริกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาพระสูตรมีปฐมทีฆจาริกสูตรเป็นต้น จบแล้ว

ทีฆจาริกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาทีฆจาริกวรรค จบแล้ว

๒๓๑-๓๐๒. จตุตฺถวคฺคาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

๒๓๑-๓๐๒. วรรคที่ ๔ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

อรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี ดังนี้

ปญฺจกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

การแสดงเนื้อความที่ไม่ตื้นในอรรถกถาปัญจกนิบาต จบแล้ว

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

องฺคุตฺตรนิกาเย

ในอังคุตตรนิกาย

ฉกฺกนิปาต-ฏีกา

ฎีกาฉักกนิบาต

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

๑. ปฐมปัณณาสก์

๑. อาหุเนยฺยวคฺโค

๑. อาหุเนยยวรรค

๑. ปฐมอาหุเนยฺยสุตฺตวณฺณนา

๑. คำพรรณนาปฐมอาหุเนยยสูตร

๑. ฉกฺกนิปาตสฺส [Pg.81] ปฐเม จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ นิสฺสยโวหาเรน วุตฺตํ. สสมฺภารกนิทฺเทโสยํ ยถา ‘‘ธนุนา วิชฺฌตี’’ติ, ตสฺมา นิสฺสยสีเสน นิสฺสิตสฺส คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนายมตฺโถ ‘‘จกฺขุทฺวาเร รูปารมฺมเณ อาปาถคเต ตํ รูปํ จกฺขุวิญฺญาเณน ทิสฺวา’’ติ. เนว สุมโน โหตีติ ชวนกฺขเณ อิฏฺเฐ อารมฺมเณ ราคํ อนุปฺปาเทนฺโต เนว สุมโน โหติ เคหสฺสิตเปมวเสนปิ มคฺเคน สพฺพโส ราคสฺส สมุจฺฉินฺนตฺตา. น ทุมฺมโนติ อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺโต น ทุมฺมโน. ปสาทญฺญถตฺตวเสนปิ อิฏฺเฐปิ อนิฏฺเฐปิ มชฺฌตฺเตปิ อารมฺมเณ น สมํ สมฺมา อโยนิโส คหณํ อสมเปกฺขนํ. อยญฺจสฺส ปฏิปตฺติ สติเวปุลฺลปฺปตฺติยา ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺติยา จาติ อาห ‘‘สโต สมฺปชาโน หุตฺวา’’ติ. สติยา ยุตฺตตฺตา สโต. สมฺปชญฺเญน ยุตฺตตฺตา สมฺปชาโน. ญาณุปฺปตฺติปจฺจยรหิตกาเลปิ ปวตฺติเภทนโต ‘‘สตตวิหาโร กถิโต’’ติ วุตฺตํ. สตตวิหาโรติ ขีณาสวสฺส นิจฺจวิหาโร สพฺพทา ปวตฺตนกวิหาโร. ฐเปตฺวา หิ สมาปตฺติเวลํ ภวงฺคเวลญฺจ ขีณาสวา อิมินาว ฉฬงฺคุเปกฺขาวิหาเรน วิหรนฺติ.

๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งฉักกนิบาต คำว่า “เห็นรูปด้วยตา” นี้กล่าวด้วยโวหารแห่งนิสสัย. นี้เป็นการแสดงถึงองค์ประกอบ เช่นเดียวกับคำว่า “ยิงด้วยธนู” เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าเป็นการถือเอาสิ่งที่อาศัยด้วยหัวข้อแห่งนิสสัย. ด้วยเหตุนั้น อรรถนี้คือ “เมื่อรูปารมณ์มาสู่คลองแห่งจักขุทวาร เห็นรูปนั้นด้วยจักขุวิญญาณ” คำว่า “ไม่เป็นผู้มีใจยินดี” คือในขณะแห่งชวนะ ไม่ยังราคะให้เกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนา จึงไม่เป็นผู้มีใจยินดี เพราะราคะถูกถอนขึ้นได้โดยสิ้นเชิงด้วยมรรค แม้ด้วยอำนาจแห่งความรักที่อาศัยเรือน. คำว่า “ไม่เป็นผู้มีใจไม่ยินดี” คือไม่เป็นผู้มีใจไม่ยินดี เพราะไม่ประทุษร้ายในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา. แม้ด้วยอำนาจแห่งความผ่องใสที่แตกต่างกัน ก็ไม่พิจารณาอารมณ์ที่น่าปรารถนา ที่ไม่น่าปรารถนา และที่เป็นกลาง โดยไม่แยบคายอย่างสม่ำเสมอ. และปฏิปัตตินี้ของท่านนั้น เป็นไปเพื่อความถึงพร้อมแห่งสติอันไพบูลย์ และความถึงพร้อมแห่งปัญญาอันไพบูลย์ จึงตรัสว่า “เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ” เพราะประกอบด้วยสติ จึงชื่อว่ามีสติ. เพราะประกอบด้วยสัมปชัญญะ จึงชื่อว่ามีสัมปชัญญะ. แม้ในกาลที่ปราศจากปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของญาณ ก็ยังมีการดำเนินไปที่แตกต่างกัน จึงตรัสว่า “ชื่อว่าสัตตตวิหาร” สัตตตวิหาร คือวิหารธรรมอันเป็นนิตย์ของพระขีณาสพ เป็นวิหารธรรมที่ดำเนินไปตลอดเวลา. เพราะว่าพระขีณาสพทั้งหลาย เว้นเวลาแห่งสมาบัติและเวลาแห่งภวังค์แล้ว ย่อมอยู่ด้วยฉฬังคุเปกขาวิหารนี้เท่านั้น.

เอตฺถ จ ‘‘ฉสุ ทฺวาเรสุปิ อุเปกฺขโก วิหรตี’’ติ อิมินา ฉฬงฺคุเปกฺขา กถิตา. ‘‘สมฺปชาโน’’ติ วจนโต ปน จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ เตหิ วินา สมฺปชานตาย อสมฺภวโต. สตตวิหารภาวโต อฏฺฐ มหากิริยจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. ‘‘เนว สุมโน น ทุมฺมโน’’ติ วจนโต อฏฺฐ มหากิริยจิตฺตานิ, หสิตุปฺปาโท, โวฏฺฐพฺพนญฺจาติ ทส จิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. ราคโทสสหชาตานํ โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อภาโว เตสมฺปิ สาธารโณติ ฉฬงฺคุเปกฺขาวเสน อาคตานํ อิเมสํ สตตวิหารานํ โสมนสฺสํ กถํ ลพฺภตีติ เจ? อาเสวนโต. กิญฺจาปิ [Pg.82] ขีณาสโว อิฏฺฐานิฏฺเฐปิ อารมฺมเณ มชฺฌตฺโต วิย พหุลํ อุเปกฺขโก วิหรติ อตฺตโน ปริสุทฺธปกติภาวาวิชหนโต, กทาจิ ปน ตถา เจโตภิสงฺขาราภาเว ยํ ตํ สภาวโต อิฏฺฐํ อารมฺมณํ, ตสฺส ยาถาวสภาวคฺคหณวเสนปิ อรหโต จิตฺตํ ปุพฺพาเสวนวเสน โสมนสฺสสหคตํ หุตฺวา ปวตฺตเตว.

ในที่นี้ ฉฬังคุเปกขาถูกกล่าวด้วยคำว่า “ย่อมอยู่เป็นผู้วางเฉยในทวารทั้ง ๖” ส่วนด้วยคำว่า “สัมปชัญญะ” ย่อมได้จิตที่ประกอบด้วยญาณ ๔ ดวง เพราะความเป็นไปไม่ได้แห่งสัมปชัญญะหากปราศจากจิตเหล่านั้น. ด้วยความเป็นสัตตตวิหาร ย่อมได้มหากิริยาจิต ๘ ดวง. ด้วยคำว่า “ไม่เป็นผู้มีใจยินดี ไม่เป็นผู้มีใจไม่ยินดี” ย่อมได้จิต ๑๐ ดวง คือ มหากิริยาจิต ๘ ดวง, หสิตุปปาทจิต และโวฏฐัพพนจิต. หากมีผู้ถามว่า “การไม่มีโสมนัสและโทมนัสที่เกิดพร้อมกับราคะและโทสะนั้น เป็นเรื่องทั่วไปของจิตเหล่านั้น แล้วโสมนัสจะเกิดขึ้นได้อย่างไรในสัตตตวิหารเหล่านี้ที่มาด้วยอำนาจแห่งฉฬังคุเปกขา?” ตอบว่า “เพราะการเสพคุ้น” แม้ว่าพระขีณาสพจะอยู่เป็นผู้วางเฉยในอารมณ์ทั้งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นส่วนมาก เหมือนผู้เป็นกลาง เพราะไม่ละทิ้งความเป็นผู้มีปกติบริสุทธิ์ของตน แต่บางครั้งเมื่อไม่มีความปรุงแต่งทางใจเช่นนั้น อารมณ์ใดที่โดยสภาพแล้วน่าปรารถนา จิตของพระอรหันต์ก็ย่อมดำเนินไปโดยประกอบด้วยโสมนัสด้วยอำนาจแห่งการเสพคุ้นในกาลก่อน แม้ด้วยอำนาจแห่งการถือเอาสภาพตามความเป็นจริงของอารมณ์นั้น.

ปฐมอาหุเนยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาปฐมอาหุเนยยสูตร จบแล้ว

๒-๗. ทุติยอาหุเนยฺยสุตฺตาทิวณฺณนา

๒-๗. คำพรรณนาอาหุเนยยสูตรที่ ๒ เป็นต้น

๒-๗. ทุติเย (วิสุทฺธิ. ๒.๓๘๐) อเนกวิหิตนฺติ อเนกวิธํ นานปฺปการํ. อิทฺธิวิธนฺติ อิทฺธิโกฏฺฐาสํ. ปจฺจนุโภตีติ ปจฺจนุภวติ, ผุสติ สจฺฉิกโรติ ปาปุณาตีติ อตฺโถ. อิทานิสฺส อเนกวิหิตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอโกปิ หุตฺวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘เอโกปิ หุตฺวา’’ติ อิมินา กรณโต ปุพฺเพว ปกติยา เอโกปิ หุตฺวา. พหุธา โหตีติ พหูนํ สนฺติเก จงฺกมิตุกาโม วา สชฺฌายํ กาตุกาโม วา ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกาโม วา หุตฺวา สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ โหติ. อาวิภาวํ ติโรภาวนฺติ เอตฺถ อาวิภาวํ กโรติ, ติโรภาวํ กโรตีติ อยมตฺโถ. อิทเมว หิ สนฺธาย ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๓.๑๑) วุตฺตํ – ‘‘อาวิภาวนฺติ เกนจิ อนาวุฏํ โหติ อปฺปฏิจฺฉนฺนํ วิวฏํ, ติโรภาวนฺติ เกนจิ อาวุฏํ โหติ ปฏิจฺฉนฺนํ ปิหิตํ ปฏิกุชฺชิต’’นฺติ. ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ อากาเสติ เอตฺถ ติโรกุฏฺฏนฺติ ปรกุฏฺฏํ, กุฏฺฏสฺส ปรภาคนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอส นโย อิตเรสุ. กุฏฺโฏติ จ เคหภิตฺติยา เอตํ อธิวจนํ. ปากาโรติ เคหวิหารคามาทีนํ ปริกฺเขปปากาโร. ปพฺพโตติ ปํสุปพฺพโต วา ปาสาณปพฺพโต วา. อสชฺชมาโนติ อลคฺคมาโน เสยฺยถาปิ อากาเส วิย.

ในอาหุเนยยสูตรที่ ๒ (วิสุทธิ. ๒.๓๘๐) คำว่า “อเนกวิหิตะ” คือมีหลายอย่าง มีหลายประเภท. คำว่า “อิทธิวิธี” คือส่วนแห่งฤทธิ์. คำว่า “ย่อมเสวย” คือย่อมประสบ, ย่อมถูกต้อง, ย่อมทำให้แจ้ง, ย่อมถึง. บัดนี้ เมื่อจะแสดงความเป็นผู้มีหลายอย่างของท่านนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “เป็นคนเดียวแล้ว” ในคำนั้น คำว่า “เป็นคนเดียวแล้ว” ด้วยคำนี้ คือเป็นคนเดียวโดยปกติก่อนที่จะกระทำ. คำว่า “ย่อมเป็นได้หลายอย่าง” คือเมื่อปรารถนาจะจงกรม หรือจะสาธยาย หรือจะถามปัญหาในที่ของคนหมู่มาก ก็ย่อมเป็นได้ร้อยหนึ่ง พันหนึ่ง. คำว่า “ทำให้ปรากฏ ทำให้หายไป” ในที่นี้ อรรถว่า “ย่อมทำให้ปรากฏ, ย่อมทำให้หายไป” นี้แหละ. อนึ่ง พระปฏิสัมภิทาได้กล่าวไว้โดยอ้างอิงถึงข้อนี้ว่า (ปฏิ. ม. ๓.๑๑) – “ทำให้ปรากฏ คือไม่ถูกอะไรปิดบัง ไม่ถูกปกคลุม เปิดเผย, ทำให้หายไป คือถูกอะไรปิดบัง ถูกปกคลุม ถูกปิด ถูกซ่อนไว้” คำว่า “ไปได้ตลอดฝา ไปได้ตลอดกำแพง ไปได้ตลอดภูเขา โดยไม่ติดขัด เหมือนไปในอากาศ” ในที่นี้ คำว่า “ตลอดฝา” คือฝาอื่น, กล่าวคือส่วนที่พ้นจากฝา. ข้อนี้มีนัยเช่นเดียวกันในคำอื่น ๆ. คำว่า “ฝา” นี้เป็นชื่อเรียกของฝาเรือน. คำว่า “กำแพง” คือกำแพงที่ล้อมรอบเรือน วิหาร หรือหมู่บ้านเป็นต้น. คำว่า “ภูเขา” คือภูเขาดิน หรือภูเขาหิน. คำว่า “โดยไม่ติดขัด” คือโดยไม่ติดค้าง เหมือนในอากาศ.

อุมฺมุชฺชนิมุชฺชนฺติ เอตฺถ อุมฺมุชฺชนฺติ อุฏฺฐานํ วุจฺจติ. นิมุชฺชนฺติ สํสีทนํ. อุมฺมุชฺชญฺจ นิมุชฺชญฺจ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ. อุทเกปิ อภิชฺชมาเนติ เอตฺถ ยํ อุทกํ อกฺกมิตฺวา สํสีทติ, ตํ ภิชฺชมานนฺติ วุจฺจติ, วิปรีตํ อภิชฺชมานํ. ปลฺลงฺเกน คจฺฉติ. ปกฺขี [Pg.83] สกุโณติ ปกฺเขหิ ยุตฺตสกุโณ. อิเมปิ จนฺทิมสูริเย เอวํมหิทฺธิเก เอวํมหานุภาเว ปาณินา ปรามสตีติ เอตฺถ จนฺทิมสูริยานํ ทฺวาจตฺตาลีสโยชนสหสฺสสฺส อุปริ จรเณน มหิทฺธิกตา, ตีสุ ทีเปสุ เอกกฺขเณ อาโลกกรเณน มหานุภาวตา เวทิตพฺพา. เอวํ อุปริจรณอาโลกกรเณหิ มหิทฺธิเก มหานุภาเว. ปรามสตีติ คณฺหาติ, เอกเทเส วา ฉุปติ. ปริมชฺชตีติ สมนฺตโต อาทาสตลา วิย ปริมชฺชติ. ยาว พฺรหฺมโลกาปีติ พฺรหฺมโลกมฺปิ ปริจฺเฉทํ กตฺวา. กาเยน วสํ วตฺเตตีติ ตตฺร พฺรหฺมโลเก กาเยน อตฺตโน วสํ วตฺเตติ.

ในคำว่า “ดำลงและโผล่ขึ้น” (Ummujjanimujjanti) ในที่นี้ คำว่า “โผล่ขึ้น” (ummujjanti) เรียกว่าการลุกขึ้น. คำว่า “ดำลง” (nimujjanti) คือการจมลง. การโผล่ขึ้นและการดำลง ชื่อว่า “ดำลงและโผล่ขึ้น” (ummujjanimujjaṃ). ในคำว่า “ในน้ำก็ไม่แยก” (udakepi abhijjamāne) ในที่นี้ น้ำใดที่เหยียบแล้วจมลง น้ำนั้นเรียกว่า “ถูกแยก” (bhijjamāna), ตรงกันข้ามคือ “ไม่ถูกแยก” (abhijjamāna). ย่อมไปโดยขัดสมาธิ. คำว่า “นกมีปีก” (pakkhī sakuṇo) คือนกที่ประกอบด้วยปีก. ในคำว่า “ย่อมลูบคลำพระจันทร์และพระอาทิตย์ที่มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ด้วยมือ” ในที่นี้ พึงทราบว่าพระจันทร์และพระอาทิตย์มีฤทธิ์มากด้วยการโคจรอยู่เหนือ ๔๒,๐๐๐ โยชน์, มีอานุภาพมากด้วยการให้แสงสว่างในสามทวีปในขณะเดียวกัน. มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากด้วยการโคจรอยู่เบื้องบนและการให้แสงสว่างอย่างนี้. คำว่า “ย่อมลูบคลำ” (parāmasati) คือย่อมจับ หรือย่อมสัมผัสในบางส่วน. คำว่า “ย่อมลูบไล้” (parimajjati) คือย่อมลูบไล้โดยรอบ เหมือนพื้นกระจก. คำว่า “แม้จนถึงพรหมโลก” (yāva brahmalokāpi) คือกำหนดพรหมโลกเป็นที่สุด. คำว่า “ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปด้วยกาย” (kāyena vasaṃ vatteti) คือย่อมยังอำนาจของตนให้เป็นไปด้วยกายในพรหมโลกนั้น.

ทิพฺพาย โสตธาตุยาติ เอตฺถ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพา. เทวตานญฺหิ สุจริตกมฺมนิพฺพตฺตา ปิตฺตเสมฺหรุหิราทีหิ อปลิพุทฺธา อุปกฺกิเลสวิมุตฺตตาย ทูเรปิ อารมฺมณสมฺปฏิจฺฉนสมตฺถา ทิพฺพา ปสาทโสตธาตุ โหติ. อยญฺจาปิ อิมสฺส ภิกฺขุโน วีริยภาวนาพเลน นิพฺพตฺตา ญาณโสตธาตุ ตาทิสาเยวาติ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพา. อปิจ ทิพฺพวิหารวเสน ปฏิลทฺธตฺตา อตฺตนา จ ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตาปิ ทิพฺพา. สวนฏฺเฐน นิชฺชีวฏฺเฐน จ โสตธาตุ. โสตธาตุกิจฺจกรเณน โสตธาตุ วิยาติปิ โสตธาตุ. ตาย โสตธาตุยา. วิสุทฺธายาติ สุทฺธาย นิรุปกฺกิเลสาย. อติกฺกนฺตมานุสิกายาติ มนุสฺสูปจารํ อติกฺกมิตฺวา สทฺทสวเน มานุสิกํ มํสโสตธาตุํ อติกฺกนฺตาย วีติวตฺเตตฺวา ฐิตาย. อุโภ สทฺเท สุณาตีติ ทฺเว สทฺเท สุณาติ. กตเม ทฺเว? ทิพฺเพ จ มานุเส จ, เทวานญฺจ มนุสฺสานญฺจ สทฺเทติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ปเทสปริยาทานํ เวทิตพฺพํ. เย ทูเร สนฺติเก จาติ เย สทฺทา ทูเร ปรจกฺกวาเฬปิ, เย จ สนฺติเก อนฺตมโส สเทหสนฺนิสฺสิตปาณกสทฺทาปิ, เต สุณาตีติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน นิปฺปเทสปริยาทานํ เวทิตพฺพํ.

ในคำว่า “ด้วยทิพยโสตธาตุ” (dibbāya sotadhātuyā) ในที่นี้ ชื่อว่าทิพย์ เพราะคล้ายกับทิพย์. เพราะว่าทิพยโสตธาตุอันเป็นปสาทะของเทวดาทั้งหลายนั้น เกิดจากสุจริตกรรม ไม่ถูกพัวพันด้วยดี เสมหะ และโลหิตเป็นต้น และหลุดพ้นจากอุปกิเลส จึงสามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล. และญาณโสตธาตุที่เกิดขึ้นด้วยกำลังแห่งวิริยภาวนาของภิกษุรูปนี้ ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน จึงชื่อว่าทิพย์ เพราะคล้ายกับทิพย์. อนึ่ง ชื่อว่าทิพย์ เพราะได้มาด้วยอำนาจแห่งทิพยวิหาร และเพราะตนเองอาศัยทิพยวิหาร. ชื่อว่าโสตธาตุ เพราะเป็นที่ฟัง และเพราะเป็นธาตุที่ไม่มีชีวิต. ชื่อว่าโสตธาตุ แม้เพราะทำกิจของโสตธาตุ. ด้วยโสตธาตุนั้น. คำว่า “บริสุทธิ์” (visuddhāya) คือบริสุทธิ์ ปราศจากอุปกิเลส. คำว่า “ล่วงพ้นจากของมนุษย์” (atikkantamānusikāya) คือล่วงพ้นจากโสตธาตุที่เป็นเนื้อของมนุษย์ในการได้ยินเสียง โดยล่วงพ้นจากขอบเขตของมนุษย์ และตั้งอยู่โดยก้าวล่วงไป. คำว่า “ย่อมได้ยินเสียงทั้งสอง” (ubho sadde suṇāti) คือย่อมได้ยินเสียงสองอย่าง. สองอย่างอะไรบ้าง? คือเสียงทิพย์และเสียงมนุษย์, กล่าวคือเสียงของเทวดาและเสียงของมนุษย์. ด้วยข้อนี้ พึงทราบการกำหนดขอบเขต (padesapariyādāna). คำว่า “ทั้งที่ไกลและที่ใกล้” (ye dūre santike ca) คือเสียงใดที่ไกล แม้ในจักรวาลอื่น, และเสียงใดที่ใกล้ แม้เสียงของสัตว์เล็ก ๆ ที่อาศัยอยู่ในร่างกายของตน, ย่อมได้ยินเสียงเหล่านั้น. ด้วยข้อนี้ พึงทราบการกำหนดโดยไม่จำกัดขอบเขต (nippadesapariyādāna).

ปรสตฺตานนฺติ อตฺตานํ ฐเปตฺวา เสสสตฺตานํ. ปรปุคฺคลานนฺติ อิทมฺปิ อิมินา เอกตฺถเมว. เวเนยฺยวเสน ปน เทสนาวิลาเสน จ พฺยญฺชนนานตฺตํ กตํ. เจตสา เจโตติ อตฺตโน จิตฺเตน เตสํ จิตฺตํ. ปริจฺจาติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา. ปชานาตีติ สราคาทิวเสน นานปฺปการโต ชานาติ. สราคํ วา จิตฺตนฺติอาทีสุ ปน อฏฺฐโลภสหคตจิตฺตํ สราคํ จิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อวเสสํ จาตุภูมกํ กุสลาพฺยากตจิตฺตํ วีตราคํ. ทฺเว [Pg.84] โทมนสฺสจิตฺตานิ, ทฺเว วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจจิตฺตานีติ อิมานิ ปน จตฺตาริ จิตฺตานิ อิมสฺมึ ทุเก สงฺคหํ น คจฺฉนฺติ. เกจิ ปน เถรา ตานิปิ สงฺคณฺหนฺติ. ทุวิธํ ปน โทมนสฺสจิตฺตํ สโทสํ จิตฺตํ นาม. สพฺพมฺปิ จาตุภูมกํ กุสลาพฺยากตจิตฺตํ วีตโทสํ. เสสานิ ทส อกุสลจิตฺตานิ อิมสฺมึ ทุเก สงฺคหํ น คจฺฉนฺติ. เกจิ ปน เถรา ตานิปิ สงฺคณฺหนฺติ. สโมหํ วีตโมหนฺติ เอตฺถ ปน ปาฏิปุคฺคลิกนเยน วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตทฺวยเมว สโมหํ. โมหสฺส ปน สพฺพากุสเลสุ สมฺภวโต ทฺวาทสวิธมฺปิ อกุสลจิตฺตํ สโมหํ จิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อวเสสํ วีตโมหํ. ถินมิทฺธานุคตํ ปน สํขิตฺตํ, อุทฺธจฺจานุคตํ วิกฺขิตฺตํ. รูปาวจรารูปาวจรํ มหคฺคตํ, อวเสสํ อมหคฺคตํ. สพฺพมฺปิ เตภูมกํ สอุตฺตรํ, โลกุตฺตรํ อนุตฺตรํ. อุปจารปฺปตฺตํ อปฺปนาปฺปตฺตญฺจ สมาหิตํ, อุภยมปฺปตฺตํ อสมาหิตํ. ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฺปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณวิมุตฺตึ ปตฺตํ ปญฺจวิธมฺปิ เอตํ วิมุตฺตํ, วิมุตฺติมปฺปตฺตํ วา อวิมุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

คำว่า ปรสัตตานํ ได้แก่ สัตว์ที่เหลือ เว้นตน. คำว่า ปรปุคฺคลานํ แม้นี้ก็มีความหมายอย่างเดียวกันกับคำนี้. แต่ความต่างกันแห่งพยัญชนะนั้น ทรงทำไว้โดยสามารถแห่งเวไนยบุคคลและโดยลีลาแห่งเทศนา. คำว่า เจตสา เจโต ได้แก่ จิตของตนกับจิตของสัตว์เหล่านั้น. คำว่า ปริจฺจ ได้แก่ กำหนดรู้แล้ว. คำว่า ปชานาติ ได้แก่ ย่อมรู้โดยประการต่างๆ มีจิตมีราคะเป็นต้น. อนึ่ง ในคำว่า จิตมีราคะ เป็นต้น พึงทราบว่า จิตที่สหรคตด้วยโลภะ ๘ ดวง ชื่อว่าจิตมีราคะ. จิตกุศลและอัพยากฤตอันเป็นไปในภูมิ ๔ ที่เหลือ ชื่อว่าปราศจากราคะ. อนึ่ง จิตโทมนัส ๒ ดวง จิตวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ ๒ ดวง จิต ๔ ดวงเหล่านี้ ย่อมไม่สงเคราะห์เข้าในทุกะนี้. แต่พระเถระบางพวกย่อมสงเคราะห์จิตเหล่านั้นด้วย. อนึ่ง จิตโทมนัส ๒ อย่าง ชื่อว่าจิตมีโทสะ. จิตกุศลและอัพยากฤตอันเป็นไปในภูมิ ๔ ทั้งหมด ชื่อว่าปราศจากโทสะ. อกุศลจิต ๑๐ ดวงที่เหลือ ย่อมไม่สงเคราะห์เข้าในทุกะนี้. แต่พระเถระบางพวกย่อมสงเคราะห์จิตเหล่านั้นด้วย. อนึ่ง ในคำว่า มีโมหะ ปราศจากโมหะ นี้ โดยนัยแห่งบุคคล จิตที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ ๒ ดวงเท่านั้น ชื่อว่ามีโมหะ. แต่เพราะโมหะย่อมเกิดในอกุศลจิตทั้งหมด อกุศลจิต ๑๒ อย่างทั้งหมด พึงทราบว่าชื่อว่าจิตมีโมหะ. จิตที่เหลือ ชื่อว่าปราศจากโมหะ. อนึ่ง จิตที่ประกอบด้วยถีนมิทธะ ชื่อว่าหดหู่ (saṃkhitta), จิตที่ประกอบด้วยอุทธัจจะ ชื่อว่าฟุ้งซ่าน (vikkhitta). จิตรูปาวจรและอรูปาวจร ชื่อว่ามหัคคตะ, จิตที่เหลือ ชื่อว่าไม่ใช่มหัคคตะ. จิตอันเป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมด ชื่อว่ามีธรรมอื่นยิ่งกว่า (sauttara), จิตโลกุตตระ ชื่อว่าไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า (anuttara). จิตที่ถึงอุปจาระและถึงอัปปนา ชื่อว่ามีสมาธิ, จิตที่ไม่ถึงทั้งสองอย่าง ชื่อว่าไม่มีสมาธิ. วิมุตติ ๕ อย่างนี้ คือ ตทังควิมุตติ วิขัมภนวิมุตติ สมุจเฉทวิมุตติ ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ และนิสสรณวิมุตติ ที่ถึงแล้ว ชื่อว่าพ้นแล้ว, หรือจิตที่ไม่ถึงวิมุตติ พึงทราบว่าชื่อว่าไม่พ้นแล้ว.

อเนกวิหิตนฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๒) อเนกวิธํ, อเนเกหิ วา ปกาเรหิ ปวตฺติตํ สํวณฺณิตนฺติ อตฺโถ. ปุพฺเพนิวาสนฺติ สมนนฺตราตีตภวํ อาทึ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ นิวุตฺถสนฺตานํ. อนุสฺสรตีติ ขนฺธปฏิปาฏิวเสน, จุติปฏิสนฺธิวเสน วา อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา สรติ. เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ…เป… ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรตีติ. ตตฺถ เอกมฺปิ ชาตินฺติ เอกมฺปิ ปฏิสนฺธิมูลํ จุติปริโยสานํ เอกภวปริยาปนฺนํ ขนฺธสนฺตานํ. เอส นโย ทฺเวปิ ชาติโยติอาทีสุปิ. อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเปติอาทีสุ ปน ปริหายมาโน กปฺโป สํวฏฺฏกปฺโป, วฑฺฒมาโน วิวฏฺฏกปฺโปติ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ สํวฏฺเฏน สํวฏฺฏฏฺฐายี คหิโต โหติ ตํมูลกตฺตา, วิวฏฺเฏน วิวฏฺฏฏฺฐายี. เอวญฺหิ สติ ยานิ ตานิ ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, กปฺปสฺส อสงฺขฺเยยฺยานิ. กตมานิ จตฺตาริ? สํวฏฺโฏ สํวฏฺฏฏฺฐายี วิวฏฺโฏ วิวฏฺฏฏฺฐายี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๕๖) วุตฺตานิ, ตานิ ปริคฺคหิตานิ โหนฺติ.

คำว่า อเนกวิหิตํ (สมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย ๑/๑๒) มีหลายอย่าง หรืออันบุคคลให้เป็นไปแล้วโดยหลายประการ พรรณนาแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า ปุพฺเพนิวาสํ ได้แก่ ขันธสันดานที่เคยอยู่อาศัยในภพนั้นๆ มีภพที่ล่วงไปแล้วในลำดับเป็นต้น. คำว่า อนุสฺสรติ ได้แก่ ย่อมระลึกไปตามลำดับแห่งขันธ์ หรือไปตามลำดับจุติและปฏิสนธิ. เหมือนอย่างที่ตรัสว่า ระลึกชาติได้แม้ชาติหนึ่ง...ฯลฯ...ระลึกบุพเพนิวาสได้ ดังนี้. ในคำเหล่านั้น คำว่า เอกมฺปิ ชาตึ ได้แก่ ขันธสันดานที่นับเนื่องในภพเดียว มีปฏิสนธิเป็นมูล มีจุติเป็นที่สุด แม้ชาติเดียว. นัยนี้พึงทราบในคำว่า แม้สองชาติ เป็นต้นด้วย. อนึ่ง ในคำว่า แม้หลายสังวัฏฏกัป เป็นต้น พึงทราบว่า กัปที่เสื่อมไป ชื่อว่าสังวัฏฏกัป, กัปที่เจริญขึ้น ชื่อว่าวิวัฏฏกัป. ในคำเหล่านั้น สังวัฏฏะย่อมถูกถือเอาด้วยสังวัฏฏัฏฐายี เพราะเป็นมูลของสังวัฏฏะ, วิวัฏฏะย่อมถูกถือเอาด้วยวิวัฏฏัฏฐายี. เมื่อเป็นเช่นนี้ อสังไขยกัป ๔ อย่างที่ตรัสไว้ว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสังไขยกัปของกัปมี ๔ อย่างเหล่านี้. ๔ อย่างเป็นไฉน? คือ สังวัฏฏะ สังวัฏฏัฏฐายี วิวัฏฏะ วิวัฏฏัฏฐายี (อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต ๔.๑๕๖) เหล่านั้น ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยกัน.

อมุตฺราสินฺติ อมุมฺหิ สํวฏฺฏกปฺเป อหํ อมุมฺหิ ภเว วา โยนิยา วา คหิยา วา วิญฺญาณฏฺฐิติยา วา สตฺตาวาเส วา สตฺตนิกาเย วา อาสึ. เอวํนาโมติ ติสฺโส วา ผุสฺโส วา. เอวํโคตฺโตติ โคตโม วา กจฺจายโน วา กสฺสโป วา. อิทมสฺส อตีตภเว อตฺตโน นามโคตฺตานุสฺสรณวเสน วุตฺตํ. สเจ ปน ตสฺมึ กาเล อตฺตโน วณฺณสมฺปตฺติลูขปณีตชีวิกภาวํ [Pg.85] สุขทุกฺขพหุลตํ อปฺปายุกทีฆายุกภาวํ วา อนุสฺสริตุกาโม โหติ, ตมฺปิ อนุสฺสรติเยว. เตนาห ‘‘เอวํวณฺโณ…เป… เอวมายุปริยนฺโต’’ติ. ตตฺถ เอวํวณฺโณติ โอทาโต วา สาโม วา. เอวมาหาโรติ สาลิมํโสทนาหาโร วา ปวตฺตผลโภชโน วา. เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวทีติ อเนน ปกาเรน กายิกเจตสิกานํ สามิสนิรามิสาทิปฺปเภทานํ สุขทุกฺขานํ ปฏิสํเวที. เอวมายุปริยนฺโตติ เอวํ วสฺสสตปริมาณายุปริยนฺโต วา จตุราสีติกปฺปสหสฺสายุปริยนฺโต วา. โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทินฺติ โส อหํ ตโต ภวโต โยนิโต คหิโต วิญฺญาณฏฺฐิติโต สตฺตาวาสโต สตฺตนิกายโต วา จุโต ปุนอมุกสฺมึ นาม ภเว โยนิยา คติยา วิญฺญาณฏฺฐิติยา สตฺตาวาเส สกฺกนิกาเย วา อุทปาทึ. ตตฺราปาสินฺติ ตตฺราปิ ภเว โยนิยา คติยา วิญฺญาณฏฺฐิติยา สตฺตาวาเส สตฺตนิกาเย วา ปุน อโหสึ. เอวํนาโมติอาทิ วุตฺตนยเมว.

คำว่า อมุตฺราสึ ได้แก่ ในสังวัฏฏกัปโน้น ข้าพเจ้าได้เป็นอยู่ในภพโน้น หรือในกำเนิดโน้น หรือในคติโน้น หรือในวิญญาณฐิติโน้น หรือในสัตตาวาสโน้น หรือในหมู่สัตว์โน้น. คำว่า เอวํนาโม ได้แก่ ชื่อว่าติสสะ หรือชื่อว่าปุสสะ. คำว่า เอวํโคตฺโต ได้แก่ โคตรว่าโคตมะ หรือกัจจายนะ หรือกัสสปะ. คำนี้ตรัสไว้โดยสามารถแห่งการระลึกถึงชื่อและโคตรของตนในภพที่ล่วงมาแล้ว. แต่ถ้าในกาลนั้น เขาปรารถนาจะระลึกถึงความถึงพร้อมด้วยวรรณะ หรือความเป็นอยู่หยาบหรือประณีต ความมีสุขมากหรือทุกข์มาก ความมีอายุสั้นหรืออายุยืนของตน เขาก็ย่อมระลึกถึงสิ่งนั้นได้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า มีวรรณะอย่างนี้...ฯลฯ...มีอายุมีที่สุดอย่างนี้ ดังนี้. ในคำเหล่านั้น คำว่า เอวํวณฺโณ ได้แก่ มีวรรณะขาว หรือมีวรรณะคล้ำ. คำว่า เอวมาหาโร ได้แก่ มีอาหารเป็นข้าวสาลีและเนื้อ หรือมีอาหารเป็นผลไม้ที่เกิดขึ้นเอง. คำว่า เอวํสุขทุกฺขpฺปฏิสํเวที ได้แก่ เสวยสุขและทุกข์ทางกายและทางใจ มีสุขและทุกข์ที่มีอามิสและไม่มีอามิสเป็นต้น โดยประการอย่างนี้. คำว่า เอวมายุปริยนฺโต ได้แก่ มีอายุมีที่สุดประมาณ ๑๐๐ ปีอย่างนี้ หรือมีอายุมีที่สุดประมาณ ๘๔,๐๐๐ กัปอย่างนี้. คำว่า โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทิ ได้แก่ ข้าพเจ้านั้นจุติจากภพนั้น กำเนิดนั้น คตินั้น วิญญาณฐิตินั้น สัตตาวาสนั้น หรือหมู่สัตว์นั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพชื่อโน้น กำเนิด คติ วิญญาณฐิติ สัตตาวาส หรือหมู่สัตว์ชื่อโน้นอีก. คำว่า ตตฺราปาสึ ได้แก่ ข้าพเจ้าได้เป็นอยู่ในภพ กำเนิด คติ วิญญาณฐิติ สัตตาวาส หรือหมู่สัตว์นั้นอีก. คำว่า เอวํนาโม เป็นต้น ก็มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

อปิจ อมุตฺราสินฺติ อิทํ อนุปุพฺเพน อาโรหนฺตสฺส ยาวทิจฺฉกํ อนุสฺสรณํ. โส ตโตติ ปฏินิวตฺตนฺตสฺส ปจฺจเวกฺขณํ, ตสฺมา ‘‘อิธูปปนฺโน’’ติ อิมิสฺสา อิธูปปตฺติยา อนนฺตรเมว อุปฺปตฺติฏฺฐานํ สนฺธาย ‘‘อมุตฺร อุทปาทิ’’นฺติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺราปาสินฺติ เอวมาทิ ปนสฺส ตตฺราปิ อิมิสฺสา อุปปตฺติยา อนฺตเร อุปปตฺติฏฺฐาเน นามโคตฺตาทีนํ อนุสฺสรณทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโนติ สฺวาหํ ตโต อนนฺตรุปฺปตฺติฏฺฐานโต จุโต อิธ อมุกสฺมึ นาม ขตฺติยกุเล วา พฺราหฺมณกุเล วา นิพฺพตฺโตติ. อิตีติ เอวํ. สาการํ สอุทฺเทสนฺติ นามโคตฺตวเสน สอุทฺเทสํ, วณฺณาทิวเสน สาการํ. นามโคตฺเตน หิ สตฺโต ‘‘ติสฺโส กสฺสโป’’ติ อุทฺทิสียติ, วณฺณาทีหิ ‘‘สาโม โอทาโต’’ติ นานตฺตโต ปญฺญายติ, ตสฺมา นามโคตฺตํ อุทฺเทโส, อิตเร อาการา.

อนึ่ง คำว่า อมุตฺราสึ นี้ เป็นการระลึกไปตามลำดับเท่าที่ปรารถนาของผู้ที่ระลึกย้อนขึ้นไป. คำว่า โส ตโต เป็นการพิจารณาของผู้ที่ระลึกย้อนกลับลงมา, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า คำว่า อมุตฺร อุทปาทิ นี้ ตรัสหมายถึงสถานที่เกิดในลำดับถัดจากความเกิดในภพนี้ทันที ในคำว่า เกิดในภพนี้ นี้. อนึ่ง คำว่า ตตฺราปาสึ เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงการระลึกถึงชื่อและโคตรเป็นต้น ในสถานที่เกิดนั้นๆ ในระหว่างความเกิดในภพนี้. คำว่า โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน ได้แก่ ข้าพเจ้านั้นจุติจากสถานที่เกิดในลำดับถัดไปนั้นแล้ว ได้มาเกิดในตระกูลกษัตริย์ชื่อโน้น หรือตระกูลพราหมณ์ชื่อโน้นในภพนี้. คำว่า อิติ ได้แก่ อย่างนี้. คำว่า สาการํ สอุเทสํ ได้แก่ มีการระบุโดยชื่อและโคตร, มีอาการโดยวรรณะเป็นต้น. เพราะสัตว์ย่อมถูกระบุว่า ติสสะ กัสสปะ โดยชื่อและโคตร, ย่อมปรากฏโดยความต่างกันว่า คล้ำ ขาว โดยวรรณะเป็นต้น, เพราะฉะนั้น ชื่อและโคตรจึงเป็นการระบุ, ส่วนที่เหลือเป็นอาการ.

ทิพฺเพนาติอาทีสุ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพํ. เทวตานญฺหิ สุจริตกมฺมนิพฺพตฺตํ ปิตฺตเสมฺหรุหิราทีหิ อปลิพุทฺธํ อุปกฺกิเลสวิมุตฺตตาย ทูเรปิ อารมฺมณสมฺปฏิจฺฉนสมตฺถํ ทิพฺพํ ปสาทจกฺขุ โหติ. อิทญฺจาปิ วีริยภาวนาพเลน นิพฺพตฺตํ ญาณจกฺขุ ตาทิสเมวาติ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพํ. ทิพฺพวิหารวเสน ปฏิลทฺธตฺตา อตฺตโน จ ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตาปิ ทิพฺพํ. อาโลกปริคฺคเหน มหาชุติกตฺตาปิ [Pg.86] ทิพฺพํ. ติโรกุฏฺฏาทิคตรูปทสฺสเนน มหาคติกตฺตาปิ ทิพฺพํ. ตํ สพฺพํ สทฺทสตฺถานุสาเรน เวทิตพฺพํ. ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขุ. จกฺขุกิจฺจกรเณน จกฺขุมิวาติปิ จกฺขุ. จุตูปปาตทสฺสเนน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุตฺตา วิสุทฺธํ. โย หิ จุติเมว ปสฺสติ, น อุปปาตํ, โส อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหาติ. โย อุปปาตเมว ปสฺสติ, น จุตึ, โส นวสตฺตปาตุภาวทิฏฺฐึ คณฺหาติ. โย ปน ตทุภยํ ปสฺสติ, โส ยสฺมา ทุวิธมฺปิ ตํ ทิฏฺฐิคตํ อติวตฺตติ, ตสฺมา ตํ ทสฺสนํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุ โหติ. อุภยมฺปิ เจตํ พุทฺธปุตฺตา ปสฺสนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘จุตูปปาตทสฺสเนน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุตฺตา วิสุทฺธ’’นฺติ. มนุสฺสูปจารํ อติกฺกมิตฺวา รูปทสฺสเนน อติกฺกนฺตมานุสกํ, มานุสํ วา มํสจกฺขุํ อติกฺกนฺตตฺตา อติกฺกนฺตมานุสกนฺติ เวทิตพฺพํ. เตน ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน.

ในบทว่า ทิพฺเพน เป็นต้น พึงทราบว่า ทิพย์ เพราะมีสภาพเหมือนทิพย์. ก็ทิพยจักษุอันเป็นทิพย์ของเทวดาทั้งหลายนั้น ย่อมสำเร็จด้วยสุจริตกรรม ไม่ถูกขัดขวางด้วยดี เสมหะ และโลหิตเป็นต้น และเป็นอิสระจากอุปกิเลส จึงสามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล. และญาณจักษุนี้ที่สำเร็จด้วยกำลังแห่งวิริยภาวนาก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะมีสภาพเหมือนทิพย์ จึงชื่อว่าทิพย์. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าทิพย์ เพราะได้มาด้วยอำนาจแห่งทิพยวิหาร และเพราะอาศัยทิพยวิหารของตน. ชื่อว่าทิพย์ เพราะมีความรุ่งเรืองมากด้วยการแผ่รัศมี. ชื่อว่าทิพย์ เพราะมีความสามารถมากด้วยการเห็นรูปที่อยู่หลังกำแพงเป็นต้น. ทั้งหมดนั้นพึงทราบตามหลักไวยากรณ์. ชื่อว่าจักษุ เพราะอรรถว่าเห็น. ชื่อว่าจักษุ เพราะทำกิจของจักษุเหมือนจักษุ. ชื่อว่าบริสุทธิ์ เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิด้วยการเห็นจุติและอุบัติ. ผู้ใดเห็นแต่จุติ ไม่เห็นอุบัติ ผู้นั้นย่อมยึดถืออุจเฉททิฏฐิ. ผู้ใดเห็นแต่อุบัติ ไม่เห็นจุติ ผู้นั้นย่อมยึดถือทิฏฐิว่าสัตว์ใหม่ปรากฏขึ้น. ส่วนผู้ใดเห็นทั้งสองอย่างนั้น ผู้นั้นย่อมก้าวล่วงทิฏฐิทั้งสองชนิดนั้นได้ เพราะฉะนั้น การเห็นนั้นจึงเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิ. และบุตรของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมเห็นทั้งสองอย่างนี้. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "บริสุทธิ์ เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิด้วยการเห็นจุติและอุบัติ". พึงทราบว่า "ล่วงพ้นจากความเป็นมนุษย์" เพราะเห็นรูปที่ล่วงพ้นจากวิสัยของมนุษย์ หรือเพราะล่วงพ้นจากจักษุเนื้อของมนุษย์. ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงพ้นจากความเป็นมนุษย์นั้น.

สตฺเต ปสฺสตีติ มนุสฺสานํ มํสจกฺขุนา วิย สตฺเต โอโลเกติ. จวมาเน อุปปชฺชมาเนติ เอตฺถ จุติกฺขเณ วา อุปปตฺติกฺขเณ วา ทิพฺพจกฺขุนา ทฏฺฐุํ น สกฺกา. เย ปน อาสนฺนจุติกา อิทานิ จวิสฺสนฺติ, เต จวมานาติ, เย จ คหิตปฺปฏิสนฺธิกา สมฺปตินิพฺพตฺตา จ, เต อุปปชฺชมานาติ อธิปฺเปตา. เต เอวรูเป จวมาเน อุปปชฺชมาเน จ ปสฺสตีติ ทสฺเสติ. หีเนติ โมหนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา หีนานํ ชาติกุลโภคาทีนํ วเสน หีฬิเต อุญฺญาเต. ปณีเตติ อโมหนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา ตพฺพิปรีเต. สุวณฺเณติ อโทสนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา อิฏฺฐกนฺตมนาปวณฺณยุตฺเต. ทุพฺพณฺเณติ โทสนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา อนิฏฺฐากนฺตามนาปวณฺณยุตฺเต, วิรูปวิรูเปติปิ อตฺโถ. สุคเตติ สุคติคเต, อโลภนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา วา อฑฺเฒ มหทฺธเน. ทุคฺคเตติ ทุคฺคติคเต, โลภนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา วา ทลิทฺเท อปฺปนฺนปาเน.

บทว่า สตฺเต ปสฺสติ (ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลาย) คือ ย่อมมองดูสัตว์ทั้งหลาย เหมือนมนุษย์มองดูด้วยจักษุเนื้อ. ในบทว่า จวมมาเน อุปปชฺชมาเน (กำลังจุติ กำลังอุบัติ) นี้ ไม่สามารถเห็นด้วยทิพยจักษุในขณะจุติหรือขณะอุบัติได้. แต่สัตว์ทั้งหลายที่ใกล้จะจุติ คือกำลังจะจุติในบัดนี้ ชื่อว่ากำลังจุติ. และสัตว์ทั้งหลายที่ปฏิสนธิแล้ว กำลังเกิดขึ้นในบัดนี้ ชื่อว่ากำลังอุบัติ. แสดงว่า ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้กำลังจุติและกำลังอุบัติเช่นนั้น. บทว่า หีเน (เลวทราม) คือ ถูกดูหมิ่น ถูกเหยียดหยาม โดยชาติ ตระกูล โภคะเป็นต้น อันเป็นของเลวทราม เพราะประกอบด้วยผลไหลออกแห่งโมหะ. บทว่า ปณีเต (ประณีต) คือ ตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว เพราะประกอบด้วยผลไหลออกอันไม่ใช่โมหะ. บทว่า สุวณฺเณ (มีผิวพรรณดี) คือ ประกอบด้วยผิวพรรณที่น่าปรารถนา น่ารัก น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลไหลออกอันไม่ใช่โทสะ. บทว่า ทุพฺพณฺเณ (มีผิวพรรณทราม) คือ ประกอบด้วยผิวพรรณที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่ารัก ไม่น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลไหลออกแห่งโทสะ, มีความหมายว่า มีรูปร่างวิปริต. บทว่า สุคเต (ไปดีแล้ว) คือ ไปสู่สุคติ หรือเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก เพราะประกอบด้วยผลไหลออกอันไม่ใช่โลภะ. บทว่า ทุคฺคเต (ไปชั่วแล้ว) คือ ไปสู่ทุคติ หรือเป็นผู้ยากจน มีอาหารน้อย เพราะประกอบด้วยผลไหลออกแห่งโลภะ.

ยถากมฺมูปเคติ ยํ ยํ กมฺมํ อุปจิตํ, เตน เตน อุปคเต. กายทุจฺจริเตนาติอาทีสุ ทุฏฺฐุ จริตํ กิเลสปูติกตฺตาติ ทุจฺจริตํ. กาเยน ทุจฺจริตํ, กายโต วา อุปฺปนฺนํ ทุจฺจริตนฺติ กายทุจฺจริตํ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. สมนฺนาคตาติ สมงฺคิภูตา. อริยานํ อุปวาทกาติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ อริยานํ อนฺตมโส คิหิโสตาปนฺนานมฺปิ อนตฺถกามา หุตฺวา อนฺติมวตฺถุนา วา คุณปริธํสเนน วา อุปวาทกา, อกฺโกสกา ครหกาติ วุตฺตํ โหติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกาติ วิปรีตทสฺสนา[Pg.87]. มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน สมาทินฺนนานาวิธกมฺมา, เยปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิมูลเกสุ กายกมฺมาทีสุ อญฺเญปิ สมาทาเปนฺติ.

บทว่า ยถากมฺมูปเค (เป็นไปตามกรรม) คือ เข้าถึงกรรมใดที่สั่งสมไว้ด้วยกรรมนั้นๆ. ในบทว่า กายทุจฺจริเตน (ด้วยกายทุจริต) เป็นต้น พึงทราบว่า ทุจริต คือ การประพฤติชั่ว เพราะเป็นที่หมักหมมของกิเลส. ทุจริตที่ทำด้วยกาย หรือทุจริตที่เกิดขึ้นจากกาย ชื่อว่ากายทุจริต. ในบทอื่นๆ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า สมนฺนาคตา (ประกอบแล้ว) คือ ถึงพร้อมแล้ว. บทว่า อริยานํ อุปวาทกา (ผู้ติเตียนพระอริยะ) คือ ผู้ติเตียน ผู้ด่า ผู้ตำหนิพระอริยะทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระสาวก แม้กระทั่งพระโสดาบันที่เป็นคฤหัสถ์ ด้วยความไม่ปรารถนาประโยชน์ หรือด้วยการกล่าวตู่คุณธรรม. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิกา (มีความเห็นผิด) คือ มีความเห็นที่ผิดไป. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา (ผู้ถือมั่นกรรมอันเป็นมิจฉาทิฏฐิ) คือ ผู้ถือมั่นกรรมนานาชนิดด้วยอำนาจแห่งมิจฉาทิฏฐิ, และผู้ที่ชักชวนผู้อื่นให้ถือมั่นกายกรรมเป็นต้นที่มีมิจฉาทิฏฐิเป็นมูล.

กายสฺส เภทาติ อุปาทินฺนกฺขนฺธปริจฺจาคา. ปรํ มรณาติ ตทนนฺตรํ อภินิพฺพตฺตกฺขนฺธคฺคหณา. อถ วา กายสฺส เภทาติ ชีวิตินฺทฺริยสฺสูปจฺเฉทา. ปรํ มรณาติ จุติจิตฺตโต อุทฺธํ. อปายนฺติ เอวมาทิ สพฺพํ นิรยเววจนเมว. นิรโย หิ สคฺคโมกฺขเหตุภูตา ปุญฺญสมฺมตา อยา อเปตตฺตา, สุขานํ วา อายสฺส อภาวา อปาโย. ทุกฺขสฺส คติ ปฏิสรณนฺติ ทุคฺคติ, โทสพหุลตาย วา ทุฏฺเฐน กมฺเมน นิพฺพตฺตา คตีติ ทุคฺคติ. วิวสา นิปตนฺติ ตตฺถ ทุกฺกฏฺฏการิโนติ วินิปาโต, วินสฺสนฺตา วา เอตฺถ ปตนฺติ สมฺภิชฺชมานงฺคปจฺจงฺคาติ วินิปาโต. นตฺถิ เอตฺถ อสฺสาทสญฺญิโต อโยติ นิรโย.

บทว่า กายสฺส เภทา (เพราะกายแตก) คือ เพราะการสละขันธ์ที่ถูกยึดถือ. บทว่า ปรํ มรณา (หลังจากตาย) คือ เพราะการยึดถือขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่หลังจากนั้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า กายสฺส เภทา คือ เพราะความขาดแห่งชีวิตินทรีย์. บทว่า ปรํ มรณา คือ หลังจากจุติจิต. บทว่า อปาเย (ในอบาย) เป็นต้น ทั้งหมดนี้เป็นไวพจน์ของนรกนั่นเอง. จริงอยู่ ชื่อว่านรก เพราะปราศจากทางอันเป็นบุญที่นับว่าเป็นเหตุแห่งสวรรค์และโมกขะ หรือชื่อว่าอบาย เพราะไม่มีทางแห่งความสุข. ทุคติ คือ ที่ไป ที่พึ่งของทุกข์ หรือทุคติ คือ ที่ไปที่สำเร็จด้วยกรรมชั่ว เพราะมีโทสะมาก. วินิบาต คือ ที่ที่ผู้ทำกรรมชั่วตกไปโดยไม่สมัครใจ หรือที่ที่สัตว์ทั้งหลายผู้กำลังพินาศตกไป โดยอวัยวะน้อยใหญ่แตกสลาย. นรก คือ ที่ที่ไม่มีทางอันเป็นที่ยินดี.

อถ วา อปายคฺคหเณน ติรจฺฉานโยนึ ทีเปติ. ติรจฺฉานโยนิ หิ อปาโย สุคติโต อเปตตฺตา, น ทุคฺคติ มเหสกฺขานํ นาคราชาทีนํ สมฺภวโต. ทุคฺคติคฺคหเณน เปตฺติวิสยญฺจ. โส หิ อปาโย เจว ทุคฺคติ จ สุคติโต อเปตตฺตา ทุกฺขสฺส จ คติภูตตฺตา, น ตุ วินิปาโต อสุรสทิสํ อวินิปติตตฺตา. วินิปาตคฺคหเณน อสุรกายํ. โส หิ ยถาวุตฺเตน อตฺเถน อปาโย เจว ทุคฺคติ จ สพฺพสมุสฺสเยหิ วินิปติตตฺตา วินิปาโตติ วุจฺจติ. นิรยคฺคหเณน อวีจิอาทิกมเนกปฺปการํ นิรยเมวาติ. อุปปนฺนาติ อุปคตา, ตตฺถ อภินิพฺพตฺตาติ อธิปฺปาโย. วุตฺตวิปริยาเยน สุกฺกปกฺโข เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ สุคติคฺคหเณน มนุสฺสาคติปิ สงฺคยฺหติ, สคฺคคฺคหเณน เทวคติเยว. ตตฺถ สุนฺทรา คตีติ สุคติ. รูปาทีหิ วิสเยหิ สุฏฺฐุ อคฺโคติ สคฺโค. โส สพฺโพปิ ลุชฺชนปฺปลุชฺชนฏฺเฐน โลโกติ อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาโต คเหตพฺโพ. ตติยาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

อีกอย่างหนึ่ง การกล่าวถึงอบาย ย่อมแสดงถึงกำเนิดเดรัจฉาน. กำเนิดเดรัจฉานเป็นอบาย เพราะปราศจากสุคติ แต่ไม่ใช่ทุคติ เพราะมีการเกิดของนาคราชเป็นต้นผู้มีศักดิ์ใหญ่. การกล่าวถึงทุคติ ย่อมแสดงถึงเปตวิสัยด้วย. เปตวิสัยนั้นเป็นทั้งอบายและทุคติ เพราะปราศจากสุคติ และเป็นที่ไปของทุกข์ แต่ไม่ใช่วินิบาต เพราะไม่ตกไปเหมือนอสูร. การกล่าวถึงวินิบาต ย่อมแสดงถึงอสุรกาย. อสุรกายนั้นเป็นทั้งอบายและทุคติด้วยอรรถที่กล่าวมาแล้ว และชื่อว่าวินิบาต เพราะตกไปจากความเจริญทั้งปวง. การกล่าวถึงนรก ย่อมแสดงถึงนรกมีอเวจีเป็นต้นอันมีหลายชนิดนั่นเอง. บทว่า อุปปนฺนา (เข้าถึงแล้ว) คือ เข้าไปถึงแล้ว, มีความหมายว่า เกิดขึ้นใหม่ในที่นั้น. ฝ่ายกุศลพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว. แต่มีข้อแตกต่างกันดังนี้ คือ ในที่นั้น การกล่าวถึงสุคติ ย่อมสงเคราะห์มนุษยคติด้วย, ส่วนการกล่าวถึงสวรรค์ ย่อมสงเคราะห์เฉพาะเทวคติเท่านั้น. ในที่นั้น ที่ไปอันดีงาม ชื่อว่าสุคติ. ที่เป็นเลิศอย่างยิ่งด้วยอารมณ์มีรูปเป็นต้น ชื่อว่าสวรรค์. ทั้งหมดนั้นชื่อว่าโลก เพราะอรรถว่าแตกสลายและพินาศไป, นี้เป็นโดยย่อในที่นี้. ส่วนรายละเอียดพึงถือเอาจากอรรถกถาพระวิสุทธิมรรคโดยประการทั้งปวง. บทที่สามเป็นต้น มีเนื้อความตื้น.

ทุติยอาหุเนยฺยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอาหุเนยยสูตรที่สองเป็นต้น จบแล้ว.

๘. อนุตฺตริยสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาอนุตตริยสูตร.

๘. อฏฺฐเม [Pg.88] นตฺถิ เอเตสํ อุตฺตรานิ วิสิฏฺฐานีติ อนุตฺตรานิ, อนุตฺตรานิ เอว อนุตฺตริยานิ ยถา ‘‘อนนฺตเมว อนนฺตริย’’นฺติ อาห ‘‘นิรุตฺตรานี’’ติ. ทสฺสนานุตฺตริยํ นาม ผลวิเสสาวหตฺตา. เอส นโย เสเสสุปิ. สตฺตวิธอริยธนลาโภติ สตฺตวิธสทฺธาทิโลกุตฺตรธนลาโภ. สิกฺขาตฺตยสฺส ปูรณนฺติ อธิสีลสิกฺขาทีนํ ติสฺสนฺนํ สิกฺขานํ ปูรณํ. ตตฺถ ปูรณํ นิปฺปริยายโต อเสกฺขานํ วเสน เวทิตพฺพํ. กลฺยาณปุถุชฺชนโต ปฏฺฐาย หิ สตฺต เสขา ติสฺโส สิกฺขา ปูเรนฺติ นาม, อรหา ปริปุณฺณสิกฺโขติ. อิติ อิมานิ อนุตฺตริยานิ โลกิยโลกุตฺตรานิ กถิตานิ.

๘. ในสูตรที่ ๘ ชื่อว่าอนุตตระ เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประเสริฐกว่าสิ่งเหล่านี้, อนุตตระนั่นเอง คือ อนุตตริยะ เหมือนคำว่า "อนันตะนั่นเอง คือ อนันตริยะ" ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า". ชื่อว่า ทัสสนานุตตริยะ (การเห็นอันยอดเยี่ยม) เพราะนำมาซึ่งผลพิเศษ. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า สตฺตวิธอริยธนลาโภ (การได้อริยทรัพย์ ๗ อย่าง) คือ การได้โลกุตตรทรัพย์ ๗ อย่าง มีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า สิกฺขาตฺตยสฺส ปูรณํ (การบำเพ็ญไตรสิกขาให้บริบูรณ์) คือ การบำเพ็ญสิกขา ๓ อย่าง มีอธิศีลสิกขาเป็นต้นให้บริบูรณ์. ในที่นั้น การบำเพ็ญให้บริบูรณ์พึงทราบโดยไม่กล่าวอ้อม คือ โดยนัยของพระอเสกขะ. เพราะว่า ตั้งแต่ปุถุชนผู้มีกัลยาณธรรมเป็นต้น พระเสกขะ ๗ จำพวก ชื่อว่าบำเพ็ญสิกขา ๓ อย่างให้บริบูรณ์, ส่วนพระอรหันต์ ชื่อว่ามีสิกขาบริบูรณ์แล้ว. อนุตตริยะเหล่านี้กล่าวไว้ทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ.

อนุตฺตริยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอนุตตริยสูตร จบแล้ว.

๙. อนุสฺสติฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาอนุสสติฏฐานสูตร.

๙. นวเม อนุสฺสติโย เอว ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิหิตสุขานํ การณภาวโต ฐานานีติ อนุสฺสติฏฺฐานานิ. พุทฺธคุณารมฺมณา สตีติ ยถา พุทฺธานุสฺสติ วิเสสาธิคมสฺส ฐานํ โหติ, เอวํ ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทินา พุทฺธคุเณ อารพฺเภ อุปฺปนฺนา สติ. เอวํ อนุสฺสรโต หิ ปีติ อุปฺปชฺชติ, โส ตํ ปีตึ ขยโต วยโต ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อุปจารกมฺมฏฺฐานํ นาเมตํ คิหีนมฺปิ ลพฺภติ. อุปจารกมฺมฏฺฐานนฺติ จ ปจฺจกฺขโต อุปจารชฺฌานาวหํ กมฺมฏฺฐานปรมฺปราย สมฺมสนํ ยาว อรหตฺตา โลกิยโลกุตฺตรวิเสสาวหํ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

๙. ในสูตรที่ ๙ อนุสสติทั้งหลายนั่นแหละ เป็นเหตุแห่งประโยชน์สุขมีทิฏฐธัมมิกะและสัมปรายิกะเป็นต้น จึงชื่อว่าฐานะ (ที่ตั้ง) แห่งอนุสสติ. สติที่มีพระพุทธคุณเป็นอารมณ์ คือ สติที่เกิดขึ้นปรารภพระพุทธคุณมีบทว่า "อิติปิ โส ภควา" เป็นต้น อย่างไร พระพุทธานุสสติก็เป็นที่ตั้งแห่งการบรรลุคุณวิเศษอย่างนั้น. เมื่อระลึกอยู่อย่างนี้ ปีติย่อมเกิดขึ้น, เขาตั้งปีตินั้นไว้โดยความเป็นของสิ้นไปเสื่อมไปแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต. กรรมฐานที่เป็นอุปจาระนี้ คฤหัสถ์ก็พึงได้. และที่ชื่อว่ากรรมฐานที่เป็นอุปจาระ เพราะนำมาซึ่งอุปจารฌานโดยตรง คือการพิจารณาไปตามลำดับแห่งกรรมฐานจนถึงพระอรหัต ซึ่งนำมาซึ่งคุณวิเศษทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง.

อนุสฺสติฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอนุสสติฏฐานสูตร จบแล้ว.

๑๐. มหานามสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถามหานามสูตร.

๑๐. ทสเม ตสฺมึ สมเยติ พุทฺธาคุณานุสฺสรณสมเย. ราคปริยุฏฺฐิตนฺติ ราเคน ปริยุฏฺฐิตํ. ปริยุฏฺฐานปฺปตฺติปิ, ราเคน วา สํหิตํ จิตฺตํ [Pg.89] อรญฺญมิว โจเรหิ เตน ปริยุฏฺฐิตนฺติ วุตฺตํ, ตสฺส ปริยุฏฺฐานฏฺฐานภาวโตปิ ปริยุฏฺฐิตราคนฺติ อตฺโถ. พฺยญฺชนํ ปน อนาทิยิตฺวา อตฺถมตฺตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุปฺปชฺชมาเนน ราเคน อุฏฺฐหิตฺวา คหิต’’นฺติ อาห. อุชุกเมวาติ ปเคว กายวงฺกาทีนํ อปนีตตฺตา จิตฺตสฺส จ อนุชุภาวกรานํ มานาทีนํ อภาวโต, ราคาทิปริยุฏฺฐานาภาเวน วา โอณติอุณฺณติวิรหโต อุชุภาวเมว คตํ. อถ วา อุชุกเมวาติ กมฺมฏฺฐานสฺส ถินํ มิทฺธํ โอติณฺณตาย ลีนุทฺธจฺจวิคมโต มชฺฌิมสมถนิมิตฺตปฺปฏิปตฺติยา อุชุภาวเมว คตํ. อฏฺฐกถํ นิสฺสายาติ ภวชาติอาทีนํ ปทานํ อตฺถํ นิสฺสาย. อตฺถเวทนฺติ วา เหตุผลํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ตุฏฺฐิมาห. ธมฺมเวทนฺติ เหตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ตุฏฺฐึ. ‘‘อารกตฺตา อรห’’นฺติ อนุสฺสรนฺตสฺส หิ ยทิทํ ภควโต กิเลเสหิ อารกตฺตํ, โส เหตุ. ญาปโก เจตฺถ เหตุ อธิปฺเปโต, น การโก สมฺปาปโก. ตโตเนน ญายมาโน อรหตฺตตฺโถ ผลํ. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ เหตุโส ผลวิปาโก เวทิตพฺโพ. ธมฺมานุสฺสติอาทีสุปิ หิ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณตาทโย สุปฺปฏิปตฺติอาทโย จ ตตฺถ ตตฺถ เหตุภาเวน นิทฺทิฏฺฐาเยว. ธมฺมูปสํหิตนฺติ ยถาวุตฺตเหตุผลสงฺขาตคุณูปสํหิตํ.

๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า "ตสฺมึ สมเย" (ในสมัยนั้น) คือ ในสมัยแห่งการระลึกถึงพระพุทธคุณ. บทว่า "ราคปริยุฏฺฐิตํ" (อันราคะครอบงำ) คือ อันราคะครอบงำแล้ว. อนึ่ง ถึงซึ่งการครอบงำ หรือจิตที่ประกอบด้วยราคะ อันราคะนั้นครอบงำแล้ว เหมือนป่าอันโจรครอบงำ ฉะนั้น จึงชื่อว่า "ปริยุฏฺฐิตํ" (อันครอบงำแล้ว), อนึ่ง เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการครอบงำนั้น จึงชื่อว่า "ปริยุฏฺฐิตราคํ" (ราคะอันครอบงำแล้ว) ดังนี้ก็มีอรรถ. แต่พระอรรถกถาจารย์ไม่ถือเอาพยัญชนะ ทรงแสดงแต่อรรถเท่านั้น จึงตรัสว่า "อันราคะที่เกิดขึ้นแล้วลุกขึ้นยึดถือไว้". บทว่า "อุชุกเมว" (ตรงทีเดียว) คือ เพราะความที่กายคดเป็นต้นอันขจัดเสียแล้วก่อนทีเดียว และเพราะไม่มีมานะเป็นต้นอันทำให้จิตไม่ตรง หรือเพราะไม่มีการครอบงำแห่งราคะเป็นต้น จึงปราศจากความค้อมลงและความฟูขึ้น ถึงซึ่งความเป็นของตรงทีเดียว. อีกนัยหนึ่ง บทว่า "อุชุกเมว" (ตรงทีเดียว) คือ เพราะความที่กรรมฐานอันถีนมิทธะครอบงำแล้ว จึงปราศจากความหดหู่และความฟุ้งซ่าน ถึงซึ่งความเป็นของตรงทีเดียว ด้วยปฏิปทาแห่งสมถนิมิตที่เป็นกลาง. บทว่า "อฏฺฐกถํ นิสฺสาย" (อาศัยอรรถกถา) คือ อาศัยอรรถแห่งบททั้งหลายมีภพชาติเป็นต้น. บทว่า "อตฺถเวทํ" (ความปราโมทย์ในอรรถ) คือ ตรัสถึงความยินดีที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยเหตุและผล. บทว่า "ธมฺมเวทํ" (ความปราโมทย์ในธรรม) คือ ความยินดีที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยเหตุ. ก็เมื่อระลึกว่า "พระอรหันต์เพราะเป็นผู้ไกลจากกิเลส" ความที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ไกลจากกิเลสนี้แหละ เป็นเหตุ. ในที่นี้ พึงประสงค์ญาปกเหตุ (เหตุเครื่องให้รู้) ไม่ใช่การกเหตุหรือสัมปาปกเหตุ (เหตุเครื่องกระทำให้สำเร็จ). เพราะเหตุนั้น อรรถแห่งพระอรหัตที่พึงรู้แจ้งด้วยเหตุนั้น จึงเป็นผล. ด้วยนัยนี้ พึงทราบผลวิบากโดยเหตุในบทที่เหลือทั้งหลายด้วย. ก็ในธัมมานุสสติเป็นต้น ความงามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดเป็นต้น และสุปฏิปัตติเป็นต้น ก็ถูกแสดงไว้โดยความเป็นเหตุในที่นั้นๆ นั่นแหละ. บทว่า "ธมฺมูปสํหิตํ" (ประกอบด้วยธรรม) คือ ประกอบด้วยคุณอันนับว่าเป็นเหตุและผลที่กล่าวมาแล้ว.

มหานามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอรรถกถามหานามสูตร จบแล้ว.

อาหุเนยฺยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอรรถกถาอาหุเนยยวรรค จบแล้ว.

๒. สารณียวคฺโค

๒. สาราณียวรรค

๑. ปฐมสารณียสุตฺตวณฺณนา

๑. การพรรณนาอรรถกถาสาราณียสูตรที่ ๑

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม สริตพฺพยุตฺตกาติ อนุสฺสรณารหา. มิชฺชติ สินิยฺหติ เอตายาติ เมตฺตา, มิตฺตภาโว. เมตฺตา เอตสฺส อตฺถีติ เมตฺตํ, กายกมฺมํ. ตํ ปน ยสฺมา เมตฺตาสหคตจิตฺตสมุฏฺฐานํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เมตฺเตน จิตฺเตน กาตพฺพํ กายกมฺม’’นฺติ. เอส นโย เสสทฺวเยปิ. อิมานีติ เมตฺตกายกมฺมาทีนิ. ภิกฺขูนํ วเสน อาคตานิ เตสํ เสฏฺฐปริสภาวโต. ยถา ปน ภิกฺขุนีสุปิ ลพฺภนฺติ, เอวํ คิหีสุปิ ลพฺภนฺติ จตุปริสสาธารณตฺตาติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภิกฺขูนญฺหี’’ติอาทิมาห. ภิกฺขุโน [Pg.90] สพฺพมฺปิ อนวชฺชกายกมฺมํ อาภิสมาจาริกกมฺมนฺโตคธเมวาติ อาห ‘‘เมตฺเตน จิตฺเตน…เป… กายกมฺมํ นามา’’ติ. ภตฺติวเสน ปวตฺติยมานา เจติยโพธีนํ วนฺทนา เมตฺตาสิทฺธาติ กตฺวา ตทตฺถาย คมนํ ‘‘เมตฺตํ กายกมฺม’’นฺติ วุตฺตํ. อาทิ-สทฺเทน เจติยโพธิภิกฺขูสุ วุตฺตาวเสสาปจายนาทิวเสน ปวตฺตเมตฺตาวเสน ปวตฺตํ กายิกํ กิริยํ สงฺคณฺหาติ.

๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า "สริตพฺพยุตฺตกานิ" (อันควรระลึก) คือ อันควรแก่การระลึกถึง. สัตว์ย่อมรักใคร่ ย่อมเอ็นดูด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า "เมตฺตา" (เมตตา) คือ ความเป็นมิตร. กายกรรมนี้มีเมตตา เหตุนั้นจึงชื่อว่า "เมตฺตํ" (เมตตา) คือ กายกรรม. แต่เพราะกายกรรมนั้นมีจิตสหรคตด้วยเมตตาเป็นสมุฏฐาน เหตุนั้นจึงตรัสว่า "กายกรรมอันพึงทำด้วยเมตตาจิต". นัยนี้พึงทราบในอีกสองอย่างที่เหลือด้วย. บทว่า "อิมานิ" (ธรรมเหล่านี้) คือ กายกรรมอันประกอบด้วยเมตตาเป็นต้น. มาโดยอำนาจแห่งภิกษุทั้งหลาย เพราะภิกษุเหล่านั้นเป็นบริษัทที่ประเสริฐ. แต่เพราะธรรมเหล่านี้ย่อมได้แม้ในภิกษุณีทั้งหลาย ย่อมได้แม้ในคฤหัสถ์ทั้งหลาย เพราะเป็นของทั่วไปแก่บริษัท ๔ พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ภิกฺขูนญฺหิ" (ก็ของภิกษุทั้งหลาย) เป็นต้น. กายกรรมที่ไม่มีโทษทั้งหมดของภิกษุ ย่อมสงเคราะห์เข้าในอาภิสมาจาริกกรรมนั่นแหละ จึงตรัสว่า "กายกรรมอันพึงทำด้วยเมตตาจิต... เปฯ ... ชื่อว่ากายกรรม". การไหว้พระเจดีย์และต้นโพธิ์ที่ดำเนินไปโดยความเป็นภักดี ชื่อว่าสำเร็จด้วยเมตตา เพราะเหตุนั้น การไปเพื่อประโยชน์แก่การไหว้นั้น จึงชื่อว่า "เมตตากายกรรม". ด้วย "อาทิ" ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์การกระทำทางกายที่ดำเนินไปโดยอำนาจเมตตาที่เป็นไปโดยอำนาจการบูชาเป็นต้นที่เหลือที่กล่าวไว้ในพระเจดีย์ ต้นโพธิ์ และภิกษุทั้งหลาย.

เตปิฏกมฺปิ พุทฺธวจนํ กถิยมานนฺติ อธิปฺปาโย. เตปิฏกมฺปิ พุทฺธวจนํ ปริปุจฺฉนอตฺถกถนวเสน ปวตฺติยมานเมว เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม หิตชฺฌาสเยน ปวตฺติตพฺพโต. ตีณิ สุจริตานีติ กายวจีมโนสุจริตานิ. จินฺตนนฺติ เอวํ จินฺตนมตฺตมฺปิ มโนกมฺมํ, ปเคว ปฏิปนฺนา ภาวนาติ ทสฺเสติ.

อธิบายว่า แม้พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกที่กำลังกล่าวอยู่ (ก็เป็นเมตตาวจีกรรม). แม้พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกที่ดำเนินไปโดยอำนาจการสอบถามและการอธิบายอรรถนั่นแหละ ชื่อว่าเมตตาวจีกรรม เพราะพึงให้เป็นไปด้วยอัธยาศัยที่เป็นประโยชน์. บทว่า "ตีณิ สุจริตานิ" (สุจริต ๓) คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต. บทว่า "จินฺตนํ" (การคิด) แสดงว่า แม้เพียงการคิดอย่างนี้ก็เป็นมโนกรรม จะป่วยกล่าวไปไยถึงภาวนาที่ปฏิบัติแล้ว.

อาวีติ ปกาสํ. ปกาสภาโว เจตฺถ ยํ อุทฺทิสฺส ตํ กายกมฺมํ กรียติ, ตสฺส สมฺมุขภาวโตติ อาห ‘‘สมฺมุขา’’ติ. รโหติ อปฺปกาสํ. อปฺปกาสตา จ ยํ อุทฺทิสฺส ตํ กายกมฺมํ กรียติ, ตสฺส อปจฺจกฺขภาวโตติ อาห ‘‘ปรมฺมุขา’’ติ. สหายภาวคมนํ เตสํ ปุรโต. เตสุ กโรนฺเตสุเยว หิ สหายภาวคมนํ สมฺมุขา กายกมฺมํ นาม โหติ. อุภเยหีติ นวเกหิ เถเรหิ จ. ปคฺคยฺหาติ ปคฺคณฺหิตฺวา อุทฺธํ กตฺวา เกวลํ ‘‘เทโว’’ติ อวตฺวา คุเณหิ ถิรภาวโชตนํ ‘‘เทวตฺเถโร’’ติ วจนํ ปคฺคยฺห วจนํ. มมตฺตโพธนํ วจนํ มมายนวจนํ. เอกนฺตปรมฺมุขสฺส มโนกมฺมสฺส สมฺมุขตา นาม วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปนวเสน โหติ, ตญฺจ โข โลเก กายกมฺมนฺติ ปากฏํ ปญฺญาตํ. หตฺถวิการาทีนิ อนามสิตฺวา เอว ทสฺเสนฺโต ‘‘นยนานิ อุมฺมีเลตฺวา’’ติอาทิมาห. กามํ เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานํ นยนานํ อุมฺมีลนา ปสนฺเนน มุเขน โอโลกนญฺจ เมตฺตํ กายกมฺมเมว, ยสฺส ปน จิตฺตสฺส วเสน นยนานํ เมตฺตาสิเนหสินิทฺธตา มุขสฺส จ ปสนฺนตา, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เมตฺตํ มโนกมฺมํ นามา’’ติ.

บทว่า "อาวี" (ในที่แจ้ง) คือ เปิดเผย. ในที่นี้ ความเป็นที่เปิดเผย คือ ความที่บุคคลผู้มุ่งหมายกายกรรมนั้นอยู่ต่อหน้า ดังนี้ จึงตรัสว่า "ต่อหน้า". บทว่า "รโห" (ในที่ลับ) คือ ไม่เปิดเผย. และความไม่เปิดเผย คือ ความที่บุคคลผู้มุ่งหมายกายกรรมนั้นไม่อยู่ต่อหน้า ดังนี้ จึงตรัสว่า "ลับหลัง". การถึงความเป็นสหายต่อหน้าบุคคลเหล่านั้น. เพราะการถึงความเป็นสหายในเมื่อบุคคลเหล่านั้นกำลังกระทำอยู่นั่นแหละ ชื่อว่ากายกรรมต่อหน้า. บทว่า "อุภเยหิ" (ด้วยชนทั้งสอง) คือ ด้วยพระนวกะและพระเถระ. บทว่า "ปคฺคยฺห" (ยกย่อง) คือ ประคองไว้ ทำให้สูงขึ้น ไม่กล่าวเพียงว่า "ท่าน" แต่กล่าวคำว่า "ท่านเถระ" ซึ่งเป็นการแสดงความมั่นคงด้วยคุณธรรม ชื่อว่าคำที่ยกย่อง. คำที่แสดงความยึดถือว่าเป็นของเรา ชื่อว่า "มมายนวจนะ" (คำที่แสดงความรักใคร่). ความที่มโนกรรมซึ่งเป็นไปในที่ลับโดยส่วนเดียวจะเป็นของต่อหน้าได้ ย่อมมีได้ด้วยอำนาจการยังวิญญัติให้ตั้งขึ้น, และวิญญัตินั้นแลเป็นที่รู้กันโดยทั่วไปในโลกว่าเป็นกายกรรม. พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะแสดงโดยไม่กล่าวถึงอาการทางมือเป็นต้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ลืมตา" เป็นต้น. จริงอยู่ การลืมตาที่ชุ่มชื่นด้วยความรักคือเมตตา และการมองดูด้วยใบหน้าที่ผ่องใส เป็นเมตตากายกรรมแท้ๆ, แต่พระอรรถกถาจารย์ทรงหมายถึงจิตที่เป็นเหตุให้ดวงตาชุ่มชื่นด้วยความรักคือเมตตา และใบหน้าผ่องใส จึงตรัสว่า "ชื่อว่าเมตตามโนกรรม".

ลาภ-สทฺโท กมฺมสาธโน ‘‘ลาภา วต, โภ, ลทฺโธ’’ติอาทีสุ วิย. โส เจตฺถ ‘‘ธมฺมลทฺธา’’ติ วจนโต อตีตกาลิโกติ อาห ‘‘จีวราทโย ลทฺธปจฺจยา’’ติ. ธมฺมโต อาคตาติ ธมฺมิกา, ปริสุทฺธคมนา ปจฺจยา. เตนาห ‘‘ธมฺมลทฺธา’’ติ. อิมเมว หิ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กุหนาที’’ติอาทิ [Pg.91] วุตฺตํ. น สมฺมา คยฺหมานา หิ ธมฺมลทฺธา นาม น โหนฺตีติ ตปฺปฏิเสธนตฺถํ ปาฬิยํ ‘‘ธมฺมลทฺธา’’ติ วุตฺตํ. เทยฺยํ ทกฺขิเณยฺยญฺจ อปฺปฏิวิภตฺตํ กตฺวา ภุญฺชตีติ อปฺปฏิวิภตฺตโภคี นาม โหติ. เตนาห ‘‘ทฺเว ปฏิวิภตฺตานิ นามา’’ติอาทิ. จิตฺเตน วิภชนนฺติ เอเตน จิตฺตุปฺปาทมตฺเตนปิ วิภชนํ ปฏิวิภตฺตํ นาม, ปเคว ปโยคโตติ ทสฺเสติ. จิตฺเตน วิภชนปุพฺพกํ วา กาเยน วิภชนนฺติ มูลเมว ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ จิตฺเตน วิภชน’’นฺติ วุตฺตํ. เตน จิตฺตุปฺปาทมตฺเตน ปฏิวิภาโค กาตพฺโพติ ทสฺเสติ. อปฺปฏิวิภตฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส, อปฺปฏิวิภตฺตํ ลาภํ ภุญฺชตีติ กมฺมนิทฺเทโส วา. ตํ เนว คิหีนํ เทติ อตฺตโน อาชีวโสธนตฺถํ. น อตฺตนา ปริภุญฺชติ ‘‘มยฺหํ อสาธารณโภคิตา มา โหตู’’ติ. ปฏิคฺคณฺหนฺโต จ…เป… ปสฺสตีติ อิมินา อาคมนโต ปฏฺฐาย สาธารณพุทฺธึ อุปฏฺฐาเปติ. เอวํ หิสฺส สาธารณโภคิตา สุกรา, สารณียธมฺโม จสฺส ปูโร โหติ.

คำว่า ลาภะ เป็นกัมมสาธนะ เหมือนในประโยคมีอาทิว่า ท่านผู้เจริญ ลาภอันเราได้แล้วหนอ คำนั้นในที่นี้เป็นอดีตกาล เพราะมีบทว่า ธัมมลัทธา จึงกล่าวว่า จีวรเป็นต้น เป็นปัจจัยที่ได้มาแล้ว สิ่งที่มาจากธรรม ชื่อว่า ธรรมิกะ คือปัจจัยที่มีทางมาบริสุทธิ์ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ธัมมลัทธา ก็เพื่อแสดงอรรถนี้แล จึงกล่าวบทมีอาทิว่า การหลอกลวงเป็นต้น เพราะสิ่งที่ไม่ได้รับมาโดยชอบธรรม ย่อมไม่ชื่อว่าได้มาโดยธรรม ด้วยเหตุนั้น ในบาลีจึงกล่าวว่า ธัมมลัทธา เพื่อห้ามสิ่งนั้น ผู้บริโภคของที่ควรให้และทักษิไณยบุคคลโดยไม่แบ่งปัน ชื่อว่า ผู้บริโภคโดยไม่แบ่งปัน ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า ชื่อว่ามีการแบ่งปัน ๒ อย่าง การแบ่งด้วยจิต ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า แม้การแบ่งด้วยเพียงการเกิดขึ้นแห่งจิต ก็ชื่อว่ามีการแบ่งปัน จะกล่าวไปไยถึงความพยายาม หรือการแบ่งด้วยกายโดยมีจิตแบ่งก่อน เพื่อแสดงมูลเหตุทีเดียว จึงกล่าวว่า การแบ่งด้วยจิตอย่างนี้ ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงว่า พึงทำการแบ่งปันด้วยเพียงการเกิดขึ้นแห่งจิต คำว่า อัปปฏิวิภัตตัง เป็นนิทเทสภาวปุงลิงค์ หรือเป็นนิทเทสกัมมะว่า บริโภคลาภที่ไม่ได้แบ่งปัน ท่านไม่ให้สิ่งนั้นแก่คฤหัสถ์ เพื่อชำระอาชีวะของตน และไม่บริโภคเองว่า ขอความเป็นผู้บริโภคโดยไม่เป็นสาธารณะอย่ามีแก่เราเลย ด้วยบทว่า เมื่อรับอยู่...ฯลฯ...เห็นอยู่ นี้ ย่อมตั้งความสำคัญว่าเป็นสาธารณะตั้งแต่การมาถึง ความเป็นผู้บริโภคโดยเป็นสาธารณะของท่านนั้น ย่อมทำได้ง่ายอย่างนี้ และสาราณิยธรรมของท่านนั้น ย่อมเต็มบริบูรณ์

อถ วา ปฏิคฺคณฺหนฺโต จ…เป… ปสฺสตีติ อิมินา ตสฺส ลาภสฺส ตีสุ กาเลสุ สาธารณโต ฐปนํ ทสฺสิตํ. ปฏิคฺคณฺหนฺโต จ สงฺเฆน สาธารณํ โหตูติ อิมินา ปฏิคฺคหณกาโล ทสฺสิโต. คเหตฺวา…เป… ปสฺสตีติ อิมินา ปฏิคฺคหิตกาโล. ตทุภยํ ปน ตาทิเสน ปุพฺพภาเคน วินา น โหตีติ อตฺถสิทฺโธ ปุริมกาโล. ตยิทํ ปฏิคฺคหณโต ปุพฺเพวสฺส โหติ ‘‘สงฺเฆน สาธารณํ โหตูติ ปฏิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ, ปฏิคฺคณฺหนฺตสฺส โหติ ‘‘สงฺเฆน สาธารณํ โหตูติ ปฏิคฺคณฺหามี’’ติ, ปฏิคฺคเหตฺวา โหติ ‘‘สงฺเฆน สาธารณํ โหตูติ หิ ปฏิคฺคหิตํ มยา’’ติ. เอวํ ติลกฺขณสมฺปนฺนํ กตฺวา ลทฺธํ ลาภํ โอสารณลกฺขณํ อวิโกเปตฺวา ปริภุญฺชนฺโต สาธารณโภคี อปฺปฏิวิภตฺตโภคี จ โหติ.

อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทว่า เมื่อรับอยู่...ฯลฯ...เห็นอยู่ นี้ ย่อมแสดงการตั้งลาภนั้นไว้โดยเป็นสาธารณะในกาลทั้งสาม ด้วยบทว่า เมื่อรับอยู่ ขอให้เป็นสาธารณะแก่สงฆ์เถิด นี้ ย่อมแสดงกาลแห่งการรับ ด้วยบทว่า เมื่อรับแล้ว...ฯลฯ...เห็นอยู่ นี้ ย่อมแสดงกาลที่รับแล้ว แต่กาลทั้งสองนั้น ย่อมไม่มีได้หากปราศจากส่วนเบื้องต้นเช่นนั้น ดังนั้น กาลก่อนจึงสำเร็จโดยอรรถ สิ่งนี้ย่อมมีแก่ท่านนั้นก่อนการรับว่า เราจักรับโดยให้เป็นสาธารณะแก่สงฆ์ ย่อมมีแก่ผู้กำลังรับว่า เรารับโดยให้เป็นสาธารณะแก่สงฆ์ ย่อมมีเมื่อรับแล้วว่า เราได้รับแล้วโดยให้เป็นสาธารณะแก่สงฆ์ ผู้บริโภคลาภที่ได้มาแล้วโดยทำให้ถึงพร้อมด้วยลักษณะสามอย่างนี้ โดยไม่ทำให้ลักษณะแห่งการนำเข้าเสีย ย่อมเป็นผู้บริโภคโดยเป็นสาธารณะและเป็นผู้บริโภคโดยไม่แบ่งปัน

อิมํ ปน สารณียธมฺมนฺติ อิมํ จตุตฺถํ สริตพฺพยุตฺตธมํ. น หิ…เป… คณฺหนฺติ, ตสฺมา สาธารณโภคิตา ทุสฺสีลสฺส นตฺถีติ อารมฺโภปิ ตาว น สมฺภวติ, กุโต ปูรณนฺติ อธิปฺปาโย. ปริสุทฺธสีโลติ อิมินา ลาภสฺส ธมฺมิกภาวํ ทสฺเสติ. วตฺตํ อขณฺเฑนฺโตติ อิมินา อปฺปฏิวิภตฺตโภคิตํ สาธารณโภคิตญฺจ ทสฺเสติ. สติ ปน ตทุภเย สารณียธมฺโม ปูริโต เอว โหตีติ อาห ‘‘ปูเรตี’’ติ. โอทิสฺสกํ กตฺวาติ เอเตน อโนทิสฺสกํ กตฺวา ปิตุโน, อาจริยุปชฺฌายาทีนํ วา [Pg.92] เถราสนโต ปฏฺฐาย เทนฺตสฺส สารณียธมฺโมเยว โหตีติ ทสฺเสติ. ทาตพฺพนฺติ อวสฺสํ ทาตพฺพํ. สารณียธมฺโม ปนสฺส น โหติ ปฏิชคฺคฏฺฐาเน โอทิสฺสกํ กตฺวา ทินฺนตฺตา. เตนาห ‘‘ปลิโพธชคฺคนํ นาม โหตี’’ติ. มุตฺตปลิโพธสฺส วฏฺฏติ อมุตฺตปลิโพธสฺส ปูเรตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. ยทิ เอวํ สพฺเพน สพฺพํ สารณียธมฺมํ ปูเรนฺตสฺส โอทิสฺสกทานํ วฏฺฏติ, น วฏฺฏตีติ? โน น วฏฺฏติ ยุตฺตฏฺฐาเนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตน ปนา’’ติอาทิมาห. อิมินา โอทิสฺสกทานํ ปนสฺส น สพฺพตฺถ วาริตนฺติ ทสฺเสติ. คิลานาทีนญฺหิ โอทิสฺสกํ กตฺวา ทานํ อปฺปฏิวิภาคปกฺขิกํ ‘‘อสุกสฺส น ทสฺสามี’’ติ ปฏิกฺเขปสฺส อภาวโต. พฺยติเรกปฺปธาโน หิ ปฏิภาโค. เตนาห ‘‘อวเสส’’นฺติอาทิ. อทาตุมฺปีติ ปิ-สทฺเทน ทาตุมฺปิ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. ตญฺจ โข กรุณายนวเสน, น วตฺตปริปูรณวเสน, ตสฺมา ทุสฺสีลสฺสปิ อตฺถิกสฺส สติ สมฺภเว ทาตพฺพํ. ทานญฺหิ นาม น กสฺสจิ นิวาริตํ.

ส่วนสาราณิยธรรมนี้ คือธรรมที่ควรระลึกถึงอันเป็นที่สี่นี้ เพราะว่า...ฯลฯ...ไม่รับ ด้วยเหตุนั้น ความเป็นผู้บริโภคโดยเป็นสาธารณะย่อมไม่มีแก่ผู้ทุศีล แม้การเริ่มต้นก็ยังไม่เป็นไปได้ จะกล่าวไปไยถึงการทำให้เต็ม ดังนี้เป็นอัธยาศัย ด้วยบทว่า มีศีลบริสุทธิ์ นี้ ย่อมแสดงความเป็นธรรมิกะของลาภ ด้วยบทว่า ไม่ทำวัตรให้ขาด นี้ ย่อมแสดงความเป็นผู้บริโภคโดยไม่แบ่งปันและความเป็นผู้บริโภคโดยเป็นสาธารณะ แต่เมื่อมีทั้งสองอย่างนั้น สาราณิยธรรมย่อมเต็มบริบูรณ์ทีเดียว จึงกล่าวว่า ย่อมทำให้เต็ม ด้วยบทว่า ทำโดยเจาะจง นี้ ย่อมแสดงว่า การให้แก่บิดา อาจารย์ อุปัชฌาย์เป็นต้น ตั้งแต่ลำดับอาสนะของพระเถระ โดยไม่เจาะจง ย่อมเป็นสาราณิยธรรมเท่านั้น คำว่า ควรให้ คือพึงให้โดยส่วนเดียว แต่สาราณิยธรรมของท่านนั้นย่อมไม่มี เพราะให้โดยเจาะจงในที่ที่ควรบำรุง ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ชื่อว่าการบำรุงเครื่องกังวล ย่อมควรแก่ผู้พ้นจากเครื่องกังวล เพราะผู้ไม่พ้นจากเครื่องกังวลไม่สามารถทำให้เต็มได้ ถ้าอย่างนั้น การให้โดยเจาะจงย่อมควรหรือไม่ควรแก่ผู้ทำให้สาราณิยธรรมเต็มโดยประการทั้งปวง? ไม่ใช่ว่าไม่ควรในที่ที่สมควร ดังนี้ จึงกล่าวบทมีอาทิว่า แต่ด้วยเหตุนั้น ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า การให้โดยเจาะจงนั้น ไม่ได้ห้ามไว้ในทุกที่ เพราะการให้โดยเจาะจงแก่คนไข้เป็นต้น เป็นฝ่ายของการไม่แบ่งปัน เพราะไม่มีการปฏิเสธว่า เราจักไม่ให้แก่ผู้นั้น เพราะการแบ่งปันมีบทปฏิเสธเป็นประธาน ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า ที่เหลือ ด้วยคำว่า แม้ไม่ให้ และด้วยศัพท์ ปิ ย่อมแสดงว่า แม้ให้ก็ควร แต่สิ่งนั้นเป็นไปโดยอาศัยความกรุณา ไม่ใช่เป็นไปโดยอาศัยการทำให้วัตรบริบูรณ์ เพราะฉะนั้น แม้แก่ผู้ทุศีลผู้มีความต้องการ เมื่อมีโอกาสก็ควรให้ เพราะชื่อว่าทาน ไม่ได้ห้ามแก่ใครๆ

สุสิกฺขิตายาติ สารณียปูรณวิธิมฺหิ สุสิกฺขิตาย, สุกุสลายาติ อตฺโถ. อิทานิ ตสฺส โกสลฺลํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุสิกฺขิตาย หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทฺวาทสหิ วสฺเสหิ ปูเรหิ, น ตโต โอรนฺติ อิมินา ตสฺส ทุปฺปูรตํ ทสฺเสติ. ตถา หิ โส มหปฺผโล มหานิสํโส ทิฏฺฐธมฺมิเกหิปิ ตาวครุตเรหิ ผลานิสํเสหิ อนุคโตติ ตํสมงฺคี จ ปุคฺคโล วิเสสลาภี อริยปุคฺคโล วิย โลเก อจฺฉริยพฺภุตธมฺมสมนฺนาคโต โหติ. ตถา หิ โส ทุปฺปชหทานมยสฺส สีลมยสฺส ปุญฺญสฺส ปฏิปกฺขธมฺมํ สุทูเร วิกฺขมฺภิตํ กตฺวา วิสุทฺเธน เจตสา โลเก ปากโฏ ปญฺญาโต หุตฺวา วิหรติ. ตสฺสิมมตฺถํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ วิภาเวตุํ ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ด้วยบทว่า ผู้ศึกษาดีแล้ว หมายถึง ผู้ศึกษาดีแล้ว ผู้ฉลาดดีแล้วในวิธีทำให้สาราณิยธรรมเต็ม บัดนี้ เพื่อแสดงความฉลาดของท่านนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า เพราะผู้ศึกษาดีแล้ว ด้วยบทว่า จงทำให้เต็มด้วย ๑๒ ปี อย่าให้หย่อนกว่านั้น นี้ ย่อมแสดงความยากที่จะทำให้เต็มของท่านนั้น เพราะว่าท่านนั้นมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ประกอบด้วยผลและอานิสงส์ที่หนักกว่าแม้ในปัจจุบัน และบุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมนั้น ย่อมเป็นผู้ได้คุณวิเศษ เป็นผู้ประกอบด้วยธรรมอันน่าอัศจรรย์และน่าประหลาดในโลก เหมือนพระอริยบุคคล เพราะว่าท่านนั้นทำให้ธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่อบุญอันสำเร็จด้วยทานและบุญอันสำเร็จด้วยศีลที่ละได้ยาก ให้ห่างไกลออกไป ย่อมอยู่โดยเป็นผู้ปรากฏและเป็นที่รู้จักในโลกด้วยจิตที่บริสุทธิ์ เพื่อจำแนกอรรถนั้นโดยปฏิเสธและโดยอนุโลม จึงกล่าวบทมีอาทิว่า ถ้าอย่างนั้น สิ่งนั้นพึงรู้ได้ง่ายทีเดียว

อิทานิสฺส สมฺปรายิเก ทิฏฺฐธมฺมิเก จ อานิสํเส ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ ปูริตสารณียธมฺมสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เนว อิสฺสา น มจฺฉริยํ โหติ จิรกาลภาวนาย วิธุตภาวโต. มนุสฺสานํ ปิโย โหติ ปริจฺจาคสีลตาย วิสฺสุตตฺตา. เตนาห ‘‘ททํ ปิโย โหติ ภชนฺติ นํ พหู’’ติอาทิ (อ. นิ. ๕.๓๔). สุลภปจฺจโย โหติ ทานวเสน อุฬารชฺฌาสยานํ ปจฺจยลาภสฺส อิธานิสํสสภาวโต ทานสฺส. ปตฺตคตมสฺส ทิยฺยมานํ [Pg.93] น ขียติ ปตฺตคตสฺเสว ทฺวาทสวสฺสิกสฺส มหาวตฺตสฺส อวิจฺเฉเทน ปูริตตฺตา. อคฺคภณฺฑํ ลภติ เทวสิกํ ทกฺขิเณยฺยานํ อคฺคโต ปฏฺฐาย ทานสฺส ทินฺนตฺตา. ภเย วา…เป… อาปชฺชนฺติ เทยฺยปฺปฏิคฺคาหกวิกปฺปํ อกตฺวา อตฺตนิ นิรเปกฺขจิตฺเตน จิรกาลํ ทานสฺส ปูริตตาย ปสาริตจิตฺตตฺตา.

บัดนี้ เพื่อแสดงอานิสงส์ในสัมปรายภพและในปัจจุบันของท่านนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า 'แก่ผู้มีสาราณียธรรมที่ทำให้เต็มแล้วอย่างนี้' ทั้งความริษยาและความตระหนี่ก็ไม่มี เพราะถูกกำจัดด้วยการเจริญมานาน เป็นที่รักของมนุษย์ เพราะเป็นที่รู้จักด้วยความเป็นผู้มีปกติสละ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ผู้ให้ย่อมเป็นที่รัก ชนเป็นอันมากย่อมคบหาเขา' เป็นต้น (อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ๕.๓๔) เป็นผู้มีปัจจัยหาได้ง่าย เพราะทานมีสภาพเป็นอานิสงส์ในปัจจุบันของการได้ปัจจัยแก่ผู้มีอัธยาศัยอันประเสริฐโดยอำนาจแห่งทาน ของที่ใส่บาตรของท่านนั้น เมื่อให้แล้วย่อมไม่หมดไป เพราะวัตรใหญ่ ๑๒ ปีที่ใส่บาตรนั้น ถูกทำให้เต็มโดยไม่ขาดสาย ย่อมได้ของอันเลิศ เพราะให้ทานแก่ทักขิไณยบุคคลผู้เลิศเป็นต้นทุกวัน หรือในภัย...ฯลฯ...ย่อมประสบ (ความไม่สะทกสะท้าน) เพราะจิตแผ่ไปแล้วด้วยการทำให้ทานเต็มมานาน ด้วยจิตที่ไม่หวังในตน โดยไม่ทำความสำคัญผิดในของที่ควรให้และผู้รับ

ตตฺราติ เตสุ อานิสํเสสุ วิภาเวตพฺเพสุ. อิมานิ ผลานิ วตฺถูนิ การณานิ. มหาคิริคาโม นาม นาคทีปปสฺเส เอโก คาโมว. อลภนฺตาปีติ อปฺปปุญฺญตาย อลาภิโน สมานาปิ. ภิกฺขาจารมคฺคสภาคนฺติ สภาคํ ตพฺภาคิยํ ภิกฺขาจารมคฺคํ ชานนฺติ. อนุตฺตริมนุสฺสธมฺมตฺตา เถรานํ สํสยวิโนทนตฺถญฺจ ‘‘สารณียธมฺโม เม, ภนฺเต, ปูริโต’’ติ อาห. ตถา หิ ทุติยวตฺถุสฺมิมฺปิ เถเรน อตฺตา ปกาสิโต. ทหรกาเล เอวํ กิร สารณียธมฺมปูรโก อโหสิ. มนุสฺสานํ ปิยตาย สุลภปจฺจยตายปิ อิทํ วตฺถุเมว. ปตฺตคตาขียนสฺส ปน วิเสสํ วิภาวนโต ‘‘อิทํ ตาว…เป… เอตฺถ วตฺถู’’ติ วุตฺตํ.

ในคำว่า ตตฺราติ นั้น หมายถึงในอานิสงส์เหล่านั้นที่พึงแสดงให้ปรากฏ. คำว่า อิมานิ หมายถึงผล วัตถุ เหตุ. คำว่า มหคิริคามะ เป็นชื่อของหมู่บ้านแห่งหนึ่งที่อยู่ข้างนาคทีป. คำว่า อลภนฺตาปีติ หมายถึงแม้ไม่ได้รับเพราะมีบุญน้อย. คำว่า ภิกฺขาจารมคฺคสภาคนฺติ หมายถึงรู้ทางบิณฑบาตที่สมควรแก่ตน. เพราะเป็นธรรมของมนุษย์อันยอดเยี่ยม และเพื่อคลายความสงสัยของพระเถระ จึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สารณียธรรมของข้าพเจ้าเต็มเปี่ยมแล้ว'. แท้จริงแล้ว ในเรื่องที่สอง พระเถระก็ได้ประกาศตนไว้เช่นนั้น. ในสมัยยังเป็นเด็ก ท่านได้บำเพ็ญสารณียธรรมให้เต็มเปี่ยมแล้วอย่างนี้. เพราะเป็นที่รักของมนุษย์และปัจจัยหาง่าย เรื่องนี้จึงเป็นเรื่องเดียวกัน. แต่เพราะแสดงความพิเศษของการไม่หมดสิ้นไปในบาตร จึงกล่าวว่า 'อิทํ ตาว…เป… เอตฺถ วตฺถุ' (เรื่องนี้…เป็นเรื่องในที่นี้).

คิริภณฺฑมหาปูชายาติ เจติยคิริมฺหิ สกลลงฺกาทีเป โยชนปฺปมาเณ สมุทฺเท จ นาวาสงฺฆาฏาทิเก ฐเปตฺวา ทีปปุปฺผคนฺธาทีหิ กริยมานาย มหาปูชาย. ตสฺสา จ ปฏิปตฺติยา อวญฺฌภาววิภาวนตฺถํ ‘‘เอเต มยฺหํ ปาปุณิสฺสนฺตี’’ติ อาห. ปริยาเยนปิ เลเสนปิ. อนุจฺฉวิกนฺติ ‘‘สารณียธมฺมปูรโก’’ติ ยถาภูตปเวทนํ ตุมฺหากํ อนุจฺฉวิกนฺติ อตฺโถ.

ในคำว่า คิริภณฺฑมหาปูชายาติ หมายถึงการบูชาใหญ่อันกระทำด้วยประทีป ดอกไม้ และของหอมเป็นต้น โดยการตั้งเรือและแพเป็นต้นไว้ในทะเลประมาณหนึ่งโยชน์ทั่วเกาะลังกาที่ภูเขาเจดีย์. และเพื่อแสดงความไม่เป็นหมันแห่งปฏิปัตตินั้น จึงกล่าวว่า 'สิ่งเหล่านี้จักถึงแก่เรา'. คำว่า ปริยาเยนปิ หมายถึงโดยนัยก็ดี โดยอุบายก็ดี. คำว่า อนุจฺฉวิกนฺติ หมายถึงการประกาศตามความเป็นจริงว่า 'เป็นผู้บำเพ็ญสารณียธรรม' ย่อมสมควรแก่ท่าน.

อนาโรเจตฺวาว ปลายึสุ โจรภเยน. ‘‘อตฺตโน ทุชฺชีวิกายา’’ติปิ วทนฺติ. อหํ สารณียธมฺมปูริกา, มม ปตฺตปริยาปนฺเนนปิ สพฺพาปิมา ภิกฺขุนิโย ยาเปสฺสนฺตีติ อาห ‘‘มา ตุมฺเห เตสํ คตภาวํ จินฺตยิตฺถา’’ติ. วฏฺฏิสฺสตีติ กปฺปิสฺสติ. เถรี สารณียธมฺมปูริกา อโหสิ, เถรสฺส ปน สีลเตเชเนว เทวตา อุสฺสุกฺกํ อาปชฺชิ.

หนีไปโดยไม่บอกกล่าวเพราะกลัวโจร. บางพวกก็กล่าวว่า 'เพราะการเลี้ยงชีพของตนลำบาก'. พระเถรีกล่าวว่า 'เราเป็นผู้บำเพ็ญสารณียธรรมให้เต็มเปี่ยม แม้ด้วยอาหารที่อยู่ในบาตรของเรา ภิกษุณีทั้งหมดเหล่านี้ก็จักยังชีพอยู่ได้' จึงกล่าวว่า 'พวกเธออย่าคิดถึงการไปของพวกนั้นเลย'. คำว่า วฏฺฏิสฺสตีติ หมายถึงจักใช้ได้ (จักพอเพียง). พระเถรีเป็นผู้บำเพ็ญสารณียธรรมให้เต็มเปี่ยม แต่เทวดาทั้งหลายกลับกระตือรือร้นด้วยเดชแห่งศีลของพระเถระเท่านั้น.

นตฺถิ เอเตสํ ขณฺฑนฺติ อขณฺฑานิ. ตํ ปน เนสํ ขณฺฑํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุปสมฺปนฺนสีลานํ อุทฺเทสกฺกเมน อาทิอนฺตา เวทิตพฺพา. เตนาห ‘‘สตฺตสู’’ติอาทิ. น หิ อญฺโญ โกจิ อาปตฺติกฺขนฺธานํ [Pg.94] อนุกฺกโม อตฺถิ, อนุปสมฺปนฺนสีลานํ สมาทานกฺกเมนปิ อาทิอนฺตา ลพฺภนฺติ. ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิยาติ ตตฺรนฺเต ทสนฺเต วา ฉินฺนวตฺถํ วิย. วิสทิสุทาหรณญฺเจตํ ‘‘อขณฺฑานี’’ติ อิมสฺส อธิกตตฺตา. เอวํ เสสานมฺปิ อุทาหรณานิ. ขณฺฑิกตา ภินฺนตา ขณฺฑํ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ ขณฺฑํ, สีลํ. ฉิทฺทนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เวมชฺเฌ ภินฺนํ วินิวิชฺฌนวเสน. วิสภาควณฺเณน คาวี วิยาติ สมฺพนฺโธ. วิสภาควณฺเณน อุปฑฺฒํ ตติยภาคคตํ สมฺภินฺนวณฺณํ สพลํ, วิสภาควณฺเณเหว พินฺทูหิ อนฺตรนฺตราหิ วิมิสฺสํ กมฺมาสํ. อยํ อิเมสํ วิเสโส. สพลรหิตานิ อสพลานิ, ตถา อกมฺมาสานิ. สีลสฺส ตณฺหาทาสพฺยโต โมจนํ วิวฏฺฏูปนิสฺสยภาวาปาทนํ, ตสฺมา ตณฺหาทาสพฺยโต โมจนวจเนน เตสํ สีลานํ วิวฏฺฏูปนิสฺสยตมาห. ภุชิสฺสภาวกรณโตติ อิมินา ภุชิสฺสกรานิ ภุชิสฺสานีติ อุตฺตรปทโลเปนายํ นิทฺเทโสติ ทสฺเสติ. ยสฺมา วา ตํสมงฺคิปุคฺคโล เสรี สยํวสี ภุชิสฺโส นาม โหติ, ตสฺมาปิ ภุชิสฺสานิ. อวิญฺญูนํ อปฺปมาณตาย ‘‘วิญฺญุปฺปสตฺถานี’’ติ วุตฺตํ. สุปริสุทฺธภาเวน วา สมฺปนฺนตฺตา วิญฺญูหิ ปสตฺถานีติ วิญฺญุปฺปสตฺถานิ.

คำว่า นตฺถิ เอเตสํ ขณฺฑนฺติ หมายถึงไม่มีความขาดแห่งศีลเหล่านั้น ชื่อว่า อขัณฑะ. แต่เพื่อแสดงความขาดของศีลเหล่านั้น จึงกล่าวคำว่า 'ยสฺสา' เป็นต้น. ในที่นั้น พึงทราบเบื้องต้นและเบื้องปลายของศีลของพระอุปสัมบันตามลำดับการแสดง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'สตฺตสู' เป็นต้น. อนึ่ง ลำดับแห่งกองอาบัติอื่นไม่มีเลย. เบื้องต้นและเบื้องปลายของศีลของอนุปสัมบันก็พึงได้ตามลำดับการสมาทาน. คำว่า ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิยาติ หมายถึงเหมือนผ้าที่ขาดที่ชายหรือที่ปลาย. และนี่เป็นอุทาหรณ์ที่ไม่ตรงกัน เพราะคำว่า 'อขณฺฑานิ' นี้เป็นบทตั้ง. อุทาหรณ์ที่เหลือก็เช่นกัน. ความเป็นของขาด ความเป็นของแตก ชื่อว่า ขัณฑะ, ศีลใดมีความขาดนั้น ศีลนั้นชื่อว่า ขัณฑะ. ในคำว่า ฉิทฺทนฺติ เป็นต้น ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า วิมชฺเฌ ภินฺนํ หมายถึงแตกตรงกลางโดยการเจาะทะลุ. คำว่า วิสภาควณฺเณน คาวี วิยาติ เป็นการเชื่อมโยง. คำว่า สพโล หมายถึงมีสีปะปนกัน มีสีต่างกันครึ่งหนึ่งหรือหนึ่งในสาม ชื่อว่า สพละ, มีจุดสีต่างกันปะปนอยู่เป็นระยะๆ ชื่อว่า กัมมาสะ. นี่คือความแตกต่างของคำเหล่านี้. คำว่า อสพลา หมายถึงไม่มีสีปะปนกัน ชื่อว่า อสพละ, ชื่อว่า อกัมมาสะ ก็เช่นกัน. การปลดปล่อยศีลจากการเป็นทาสแห่งตัณหา คือการทำให้เป็นปัจจัยแห่งวิวัฏฏะ. เพราะฉะนั้น ด้วยคำว่าการปลดปล่อยจากการเป็นทาสแห่งตัณหา จึงกล่าวถึงความเป็นปัจจัยแห่งวิวัฏฏะของศีลเหล่านั้น. คำว่า ภุชิสฺสภาวกรโณโต ด้วยคำนี้แสดงว่า การนิเทศนี้เป็นการลบอุตตรบท เพราะคำว่า ภุชิสฺสกรานิ ภุชิสฺสานิ (สิ่งที่ทำให้เป็นอิสระ ชื่อว่า ภุชิสสะ). หรือเพราะบุคคลผู้ประกอบด้วยศีลนั้นเป็นผู้มีอิสระ เป็นผู้เป็นใหญ่ในตน ชื่อว่า ภุชิสสะ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ภุชิสฺสานิ. คำว่า วิญฺญุปสตฺถานิ ท่านกล่าวไว้เพราะคนเขลาไม่เป็นประมาณ. หรือเพราะถึงพร้อมด้วยความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง จึงเป็นที่สรรเสริญของวิญญูชน ชื่อว่า วิญฺญุปสตฺถานิ.

ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อปรามฏฺฐตฺตาติ ‘‘อิมินาหํ สีเลน เทโว วา ภวิสฺสามิ เทวญฺญตโร วา’’ติ ตณฺหาปรามาเสน, ‘‘อิมินาหํ สีเลน เทโว หุตฺวา ตตฺถ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต ภวิสฺสามี’’ติ ทิฏฺฐิปรามาเสน จ อปรามฏฺฐตฺตา. ปรามฏฺฐุนฺติ ‘‘อยํ เต สีเลสุ โทโส’’ติ จตูสุ วิปตฺตีสุ ยาย กายจิ วิปตฺติยา ทสฺสเนน ปรามฏฺฐุํ, อนุทฺธํเสตุํ โจเทตุนฺติ อตฺโถ. สีลํ นาม อวิปฺปฏิสาราทิปารมฺปริเยน ยาวเทว สมาธิสมฺปาทนตฺถนฺติ อาห ‘‘สมาธิสํวตฺตนิกานี’’ติ. สมาธิสํวตฺตนปฺปโยชนานิ สมาธิสํวตฺตนิกานิ.

คำว่า ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อปรามฏฺฐตฺตาติ หมายถึงไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิเข้าครอบงำ ด้วยการเข้าครอบงำด้วยตัณหาว่า 'ด้วยศีลนี้ เราจักเป็นเทวดา หรือเป็นเทวดาองค์ใดองค์หนึ่ง' และด้วยการเข้าครอบงำด้วยทิฏฐิว่า 'ด้วยศีลนี้ เราจักเป็นเทวดาแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน ถาวรในภพนั้น'. คำว่า ปรามฏฺฐุํ หมายถึงเพื่อลูบคลำ (ตำหนิ) ว่า 'นี่คือโทษในศีลของท่าน' ด้วยการแสดงความวิบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในความวิบัติ ๔ ประการ เพื่อทำลาย เพื่อตำหนิ. ศีลชื่อว่ามีอานิสงส์สืบเนื่องกันไปตั้งแต่ความไม่เดือดร้อนใจเป็นต้นจนถึงการยังสมาธิให้สำเร็จ จึงกล่าวว่า 'สมาธิสํวตฺตนิกานีติ'. คำว่า สมาธิสํวตฺตนิกานิ หมายถึงมีสมาธิเป็นประโยชน์ที่มุ่งหมาย.

สมานภาโว สามญฺญํ, ปริปุณฺณจตุปาริสุทฺธิภาเวน มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณสฺส วิย เภทาภาวโต สีเลน สามญฺญํ สีลสามญฺญํ, ตํ คโต อุปคโตติ สีลสามญฺญคโต. เตนาห ‘‘สมานภาวูปคตสีโล’’ติ, สีลสมฺปตฺติยา สมานภาวํ อุปคตสีโล สภาควุตฺติโกติ อตฺโถ. กามํ ปุถุชฺชนานมฺปิ จตุปาริสุทฺธิสีเล นานตฺตํ น สิยา, ตํ ปน น เอกนฺติกํ, อิทํ เอกนฺติกํ นิยตภาวโตติ อาห ‘‘นตฺถิ [Pg.95] มคฺคสีเล นานตฺต’’นฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ มคฺคสีลํ สนฺธาย ตํ ‘‘ยานิ ตานิ สีลานี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ความเสมอกัน ชื่อว่าสามัญญะ. ความเสมอกันด้วยศีล ชื่อว่าสีลสามัญญะ เพราะไม่มีความแตกต่างกัน เหมือนทองคำที่ถูกตัดตรงกลาง ด้วยความเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยจตุปาริสุทธิศีล. ผู้ถึง คือเข้าถึงสามัญญะนั้น ชื่อว่าสีลสามัญญคตะ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สมานภาวูปคตสีโล" อธิบายว่า ผู้มีศีลเข้าถึงความเสมอกันด้วยความถึงพร้อมแห่งศีล คือผู้มีปกติประพฤติส่วนเดียวกัน. จริงอยู่ แม้ศีลของปุถุชนทั้งหลายในจตุปาริสุทธิศีลก็ไม่พึงมีความต่างกัน แต่ศีลนั้นไม่แน่นอน ส่วนศีลนี้แน่นอน เพราะเป็นสภาพที่เที่ยง ท่านจึงกล่าวว่า "ในมรรคศีลไม่มีความต่างกัน". คำว่า ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงมรรคศีลนั้นว่า "ยานิ ตานิ สีลานิ" เป็นต้น.

ยายนฺติ ยา อยํ มยฺหญฺเจว ตุมฺหากญฺจ ปจฺจกฺขภูตา. ทิฏฺฐีติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ. นิทฺโทสาติ นิทฺธุตโทสา, สมุจฺฉินฺนราคาทิปาปธมฺมาติ อตฺโถ. นิยฺยาตีติ วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสรติ นิคฺคจฺฉติ. สยํ นิยฺยนฺตีเยว หิ ตํสมงฺคิปุคฺคลํ วฏฺฏทุกฺขโต นิยฺยาเปตีติ วุจฺจติ. ยา สตฺถุ อนุสิฏฺฐิ, ตํ กโรตีติ ตกฺกโร, ตสฺส, ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชนฺตสฺสาติ อตฺโถ. สมานทิฏฺฐิภาวนฺติ สทิสทิฏฺฐิภาวํ สจฺจสมฺปฏิเวเธน อภินฺนทิฏฺฐิภาวํ.

คำว่า ยายํ ได้แก่ ทิฏฐิใดนี้ที่ปรากฏชัดแก่เราและแก่ท่านทั้งหลาย. คำว่า ทิฏฺฐิ ได้แก่ มรรคสัมมาทิฏฐิ. คำว่า นิทฺโทสา อธิบายว่า มีโทษอันกำจัดแล้ว คือมีบาปธรรมมีราคะเป็นต้นอันตัดขาดแล้ว. คำว่า นิยฺยาติ หมายถึง ย่อมสลัดออก ย่อมออกไปจากวัฏฏทุกข์. จริงอยู่ ทิฏฐินั้นเมื่อนำออกไปเอง ท่านก็เรียกว่า ย่อมนำบุคคลผู้ประกอบด้วยทิฏฐินั้นให้ออกไปจากวัฏฏทุกข์. คำว่า ตกฺกโร หมายถึง ผู้ทำตามคำสั่งสอนนั้น คือผู้ปฏิบัติอยู่ตามที่ทรงสั่งสอนไว้, แก่บุคคลนั้น. คำว่า สมานทิฏฺฐิภาวํ หมายถึง ความเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกัน คือความเป็นผู้มีทิฏฐิไม่แตกต่างกันด้วยการแทงตลอดสัจจะ.

ปฐมสารณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาความแห่งปฐมสารณียสูตร จบแล้ว.

๒. ทุติยสารณียสุตฺตวณฺณนา

๒. การพรรณนาความแห่งทุติยสารณียสูตร

๑๒. ทุติเย สพฺรหฺมจารีนนฺติ สหธมฺมิกานํ. ปิยํ ปิยายิตพฺพกํ กโรนฺตีติ ปิยกรณา. ครุํ ครุฏฺฐานิยํ กโรนฺตีติ ครุกรณา. สงฺคณฺหนตฺถายาติ สงฺคหวตฺถุวิเสสภาวโต สพฺรหฺมจารีนํ สงฺคหณาย สํวตฺตนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อวิวทนตฺถายาติ สงฺคหวตฺถุภาวโต เอว น วิวทนตฺถาย. สติ จ อวิวทนเหตุภูตสงฺคหกตฺเต เตสํ วเสน สพฺรหฺมจารีนํ สมคฺคภาโว เภทาภาโว สิทฺโธเยวาติ อาห ‘‘สามคฺคิยา’’ติอาทิ.

๑๒. ในทุติยสูตร คำว่า สพฺรหฺมจารีนํ หมายถึง เพื่อนสหธรรมิกทั้งหลาย. คำว่า ปิยกรณา หมายถึง ทำสิ่งที่ควรแก่ความรัก. คำว่า ครุกรณา หมายถึง ทำบุคคลที่ควรเคารพให้เป็นที่เคารพ. คำว่า สงฺคณฺหนตฺถาย มีความเชื่อมโยงว่า ย่อมเป็นไปเพื่อการสงเคราะห์เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เพราะความเป็นสังคหวัตถุพิเศษ. คำว่า อวิวทนตฺถาย หมายถึง เพื่อไม่วิวาทกันนั่นเอง เพราะความเป็นสังคหวัตถุ. และเมื่อความเป็นผู้สงเคราะห์อันเป็นเหตุแห่งความไม่วิวาทมีอยู่ ความเป็นผู้สามัคคีกันคือความไม่แตกแยกกันของเพื่อนพรหมจารีเหล่านั้น ย่อมสำเร็จแล้วแน่นอนด้วยอำนาจแห่งธรรมเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สามคฺคิยา" เป็นต้น.

ทุติยสารณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาความแห่งทุติยสารณียสูตร จบแล้ว.

๓. นิสฺสารณียสุตฺตวณฺณนา

๓. การพรรณนาความแห่งนิสสารณียสูตร

๑๓. ตติเย วฑฺฒิตาติ ภาวนาปาริปูริวเสน ปริพฺรูหิตา. ปุนปฺปุนํ กตาติ ภาวนาย พหุลีกรเณน อปราปรํ ปวตฺติตา. ยุตฺตยานสทิสา กตาติ ยถา ยุตฺตมาชญฺญยานํ เฉเกน สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺตติ, เอวํ ยถารุจิ ปวตฺติรหํ คหิตา. วตฺถุกตาติ วา อธิฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ วิย กตา, สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิโสธเนน อิทฺธิวิเสสตาย ปวตฺติฏฺฐานภาวโต สุวิโสธิตปริสฺสยวตฺถุ วิย กตาติ วุตฺตํ โหติ. อธิฏฺฐิตาติ ปฏิปกฺขทูรีภาวโต [Pg.96] สุภาวิตภาเวน ตํตํอธิฏฺฐานโยคฺยตาย ฐปิตา. สมนฺตโต จิตาติ สพฺพภาเคน ภาวนูปจยํ คมิตา. เตนาห ‘‘อุปจิตา’ติ. สุฏฺฐุ สมารทฺธาติ อิทฺธิภาวนาสิขาปฺปตฺติยา สมฺมเทว สมฺภาวิตา. อภูตพฺยากรณํ พฺยากโรตีติ ‘‘เมตฺตา หิ โข เม เจโตวิมุตฺติ ภาวิตา’’ติอาทินา อตฺตนิ อวิชฺชมานคุณาภิพฺยาหารํ พฺยาหรติ. เจโตวิมุตฺติสทฺทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘นิสฺสฏา’’ติ วุตฺตํ. ปุน พฺยาปาโท นตฺถีติ อิทานิ มม พฺยาปาโท นาม สพฺพโส นตฺถีติ ญตฺวา.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า วฑฺฒิตา หมายถึง เพิ่มพูนแล้วด้วยอำนาจความบริบูรณ์แห่งภาวนา. คำว่า ปุนปฺปุนํ กตา หมายถึง ให้เป็นไปบ่อยๆ ด้วยการทำให้มากซึ่งภาวนา. คำว่า ยุตฺตยานสทิสา กตา หมายถึง ถือเอาความควรแก่การเป็นไปตามความพอใจ เหมือนยานอาชาไนยที่เทียมแล้ว อันสารถีผู้ฉลาดควบคุมแล้ว ย่อมเป็นไปตามความพอใจ ฉะนั้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า วตฺถุกตา หมายถึง กระทำเหมือนเป็นที่ตั้งโดยอรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่น, อธิบายว่า กระทำเหมือนพื้นที่ที่ชำระอันตรายดีแล้ว เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นไปแห่งความพิเศษแห่งฤทธิ์ ด้วยการชำระอุปกิเลสทั้งปวง. คำว่า อธิฏฺฐิตา หมายถึง ตั้งไว้เพื่อความควรแก่การอธิษฐานนั้นๆ ด้วยความเป็นสภาพที่อบรมดีแล้ว เพราะความที่ปฏิปักษ์ห่างไกลออกไป. คำว่า สมนฺตโต จิตา หมายถึง ถึงความพอกพูนแห่งภาวนาโดยส่วนทั้งปวง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อุปจิตา" (สั่งสมแล้ว). คำว่า สุฏฺฐุ สมาททฺธา หมายถึง อบรมดีแล้วโดยชอบด้วยการถึงยอดแห่งอิทธิภาวนา. คำว่า อภูตพฺยากรณํ พฺยากโรติ หมายถึง ย่อมกล่าวคำกล่าวถึงคุณที่ไม่มีอยู่ในตน ด้วยคำเป็นต้นว่า "ก็เมตตาเจโตวิมุตติอันเราเจริญแล้ว". คำว่า นิสฺสฏา ท่านกล่าวโดยอาศัยคำว่า เจโตวิมุตติ. คำว่า ปุนา พฺยาปาโท นตฺถิ หมายถึง เพราะรู้ว่า "บัดนี้ พยาบาทของเราไม่มีโดยประการทั้งปวง".

พลววิปสฺสนาติ ภยตุปฏฺฐาเน ญาณํ, อาทีนวานุปสฺสเน ญาณํ มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ, ภงฺคญาณนฺติ จตุนฺนํ ญาณานํ อธิวจนํ. เยสํ นิมิตฺตานํ อภาเวน อรหตฺตผลสมาปตฺติยา อนิมิตฺตตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ราคสฺส นิมิตฺตํ, ราโค เอว วา นิมิตฺตํ ราคนิมิตฺตํ. อาทิ-สทฺเทน โทสนิมิตฺตาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. รูปเวทนาทิสงฺขารนิมิตฺตํ รูปนิมิตฺตาทิ. เตสํเยว นิจฺจาทิวเสน อุปฏฺฐานํ นิจฺจนิมิตฺตาทิ. ตยิทํ นิมิตฺตํ ยสฺมา สพฺเพน สพฺพํ อรหตฺตผเล นตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สา หิ…เป… อนิมิตฺตา’’ติ. นิมิตฺตํ อนุสฺสรติ อนุคจฺฉติ อารพฺภ ปวตฺตติ สีเลนาติ นิมิตฺตานุสารี. เตนาห ‘‘วุตฺตปฺปเภทํ นิมิตฺตํ อนุสรณสภาว’’นฺติ.

คำว่า พลววิปสฺสนา เป็นชื่อของญาณ ๔ คือ ภยตูปัฏฐานญาณ อาทีนวานุปัสสนาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ และภังคญาณ. เพื่อจะแสดงความเป็นสภาพไม่มีนิมิตแห่งอรหัตตผลสมาบัติ เพราะความไม่มีแห่งนิมิตเหล่าใด ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "สา หิ". ในคำนั้น นิมิตของราคะ หรือราคะนั่นแหละเป็นนิมิต ชื่อว่า ราคนิมิต. พึงทราบการสงเคราะห์นิมิตมีโทสนิมิตเป็นต้นด้วยศัพท์ว่า อาทิ. นิมิตแห่งสังขารมีรูปและเวทนาเป็นต้น ชื่อว่า รูปนิมิตเป็นต้น. การปรากฏแห่งสังขารเหล่านั้นนั่นแหละโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น ชื่อว่า นิจจนิมิตเป็นต้น. นิมิตนี้นั้น เพราะไม่มีโดยประการทั้งปวงในอรหัตตผล ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สา หิ ...เป... อนิมิตฺตา". ผู้ตามนิมิต คือ ผู้มีปกติระลึกถึงนิมิต ติดตามนิมิต ปรารภนิมิตเป็นไป ชื่อว่า นิมิตตานุสารี. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีสภาพตามระลึกถึงนิมิตตามประเภทที่กล่าวแล้ว".

อสฺมิมาโนติ ‘‘อสฺมี’’ติ ปวตฺโต อตฺตวิสโย มาโน. อยํ นาม อหมสฺมีติ รูปลกฺขโณ เวทนาทีสุ วา อญฺญตรลกฺขโณ อยํ นาม อตฺตา อหํ อสฺมีติ. อสฺมิมาโน สมุคฺฆาตียติ เอเตนาติ อสฺมิมานสมุคฺฆาโต, อรหตฺตมคฺโค. ปุน อสฺมิมาโน นตฺถีติ ตสฺส อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนํ กิตฺเตนฺโต สมุคฺฆาตตฺตเมว วิภาเวติ.

คำว่า อสฺมิมาโน คือ มานะที่มีอัตตาเป็นวิสัยซึ่งเป็นไปว่า "เราเป็น". อธิบายว่า เราเป็นผู้นี้ มีรูปเป็นลักษณะ หรือมีลักษณะอย่างใดอย่างหนึ่งในเวทนาเป็นต้นว่า เราเป็นอัตตาชื่อนี้. อัสมิมานะย่อมถูกกำจัดด้วยมรรคนี้ ฉะนั้น มรรคนั้นจึงชื่อว่า อสฺมิมานสมุคฺฆาโต (ธรรมเป็นเครื่องกำจัดอัสมิมานะ) ได้แก่ อรหัตตมรรค. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อสฺมิมาโน นตฺถิ เมื่อจะพรรณนาถึงการยังความเป็นธรรมดาที่ไม่เกิดขึ้นแห่งอัสมิมานะนั้นให้ถึง ย่อมแสดงความเป็นสภาพที่ถูกกำจัดแล้วนั่นเอง.

นิสฺสารณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาความแห่งนิสสารณียสูตร จบแล้ว.

๔-๕. ภทฺทกสุตฺตาทิวณฺณนา

การพรรณนาความแห่งภัททกสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๕

๑๔-๑๕. จตุตฺเถ อารมิตพฺพฏฺเฐน วา กมฺมํ อาราโม เอตสฺสาติ กมฺมาราโม. กมฺเม รโต น คนฺถธุเร วิปสฺสนาธุเร วาติ กมฺมรโต. ปุนปฺปุนํ ยุตฺโตติ ตปฺปรภาเวน อนุ อนุ ยุตฺโต ปสุโต. อาลาปสลฺลาโปติ อิตฺถิวณฺณปุริสวณฺณาทิวเสน ปุนปฺปุนํ ลปนํ. ปญฺจเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

ในสูตรที่ ๔ คำว่า กมฺมาราโม คือ ผู้มีกรรมเป็นที่มายินดี โดยอรรถว่าพึงยินดี หรือมีกรรมเป็นที่ยินดีของผู้นี้. คำว่า กมฺมรโต คือ ผู้ยินดีในกรรม ไม่ใช่ในคันถธุระหรือวิปัสสนาธุระ. คำว่า ปุนปฺปุนํ ยุตฺโต คือ ผู้ประกอบเนืองๆ ผู้ขวนขวายแล้วด้วยความเป็นผู้หนักในกรรมนั้น. คำว่า อาลาปสลฺลาโป คือ การเจรจาบ่อยๆ ด้วยอำนาจการพรรณนาคุณแห่งสตรีและพรรณนาคุณแห่งบุรุษเป็นต้น. ในสูตรที่ ๕ ไม่มีคำที่จะต้องกล่าว.

ภทฺทกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาความแห่งภัททกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๖. นกุลปิตุสุตฺตวณฺณนา

๖. การพรรณนาความแห่งนกุลปิตุสูตร

๑๖. ฉฏฺเฐ [Pg.97] วิสภาคเวทนุปฺปตฺติยา กกเจเนว จตุอิริยาปถํ ฉินฺทนฺโต อาพาธยตีติ อาพาโธ, โส ยสฺส อตฺถีติ อาพาธิโก. ตํสมุฏฺฐานทุกฺเขน ทุกฺขิโต. อธิมตฺตคิลาโนติ ธาตุสงฺขเยน ปริกฺขีณสรีโร.

๑๖. ในสูตรที่ ๖ ชื่อว่า อาพาธ เพราะอรรถว่า ย่อมเบียดเบียน คือตัดอิริยาบถ ๔ เหมือนเลื่อย เพราะความเกิดขึ้นแห่งเวทนาที่ไม่สม่ำเสมอ, อาพาธนั้นมีแก่บุคคลใด บุคคลนั้นชื่อว่า อาพาธิกะ. คำว่า ทุกฺขิโต คือ ผู้เป็นทุกข์ด้วยทุกข์ที่มีอาพาธนั้นเป็นสมุฏฐาน. คำว่า อธิมตฺตคิลาน คือ ผู้มีร่างกายทรุดโทรมเพราะความสิ้นไปแห่งธาตุ.

สปฺปฏิภยกนฺตารสทิสา โสฬสวตฺถุกา อฏฺฐวตฺถุกา จ วิจิกิจฺฉา ติณฺณา อิมายาติ ติณฺณวิจิกิจฺฉา. วิคตา สมุจฺฉินฺนา ปวตฺติอาทีสุ ‘‘เอวํ นุ โข น นุ โข’’ติ เอวํ ปวตฺติกา กถํกถา อสฺสาติ วิคตกถํกถา. สารชฺชกรานํ ปาปธมฺมานํ ปหีนตฺตา ราควิกฺเขเปสุ สีลาทิคุเณสุ จ ติฏฺฐกตฺตา เวสารชฺชํ, วิสารทภาวํ เวยฺยตฺติยํ ปตฺตาติ เวสารชฺชปฺปตฺตา. อตฺตนา เอว ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐตฺตา น ปรํ ปจฺเจติ, นสฺส ปโร ปจฺเจตพฺโพ อตฺถีติ อปรปฺปจฺจยา.

คำว่า "ข้ามวิจิกิจฉาได้แล้ว" คือ วิจิกิจฉาที่มีวัตถุ ๑๖ และมีวัตถุ ๘ ซึ่งเปรียบเหมือนป่าชัฏที่น่าสะพรึงกลัว อันบุคคลข้ามได้แล้วด้วย (ปัญญา) นี้ ชื่อว่าผู้มีวิจิกิจฉาอันข้ามได้แล้ว. คำว่า "มีกังขาไปปราศแล้ว" คือ ผู้มีกังขาอันดำเนินไปอย่างนี้ว่า "เป็นอย่างนี้หรือหนอ ไม่เป็นอย่างนี้หรือหนอ" ในความดำเนินไปเป็นต้น อันไปปราศแล้ว คือตัดขาดแล้ว ชื่อว่าผู้มีกังขาไปปราศแล้ว. คำว่า "ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า" คือ ผู้ถึงซึ่งเวสารัชชะ คือความเป็นผู้แกล้วกล้า ความเป็นผู้ชำนาญ เพราะละบาปธรรมอันเป็นเหตุให้เกิดความขลาดได้แล้ว และเพราะตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศีลเป็นต้น ในท่ามกลางความฟุ้งซ่านแห่งราคะ. คำว่า "ไม่เชื่อผู้อื่น" คือ ผู้ไม่เชื่อผู้อื่น (ไม่ต้องอาศัยผู้อื่น) เพราะเห็นด้วยตนเองโดยตรง และไม่มีผู้อื่นที่ตนจะต้องเชื่อ.

คิลานา วุฏฺฐิโตติ คิลานภาวโต วุฏฺฐาย ฐิโต. ภาวปฺปธาโน หิ อยํ นิทฺเทโส. คิลาโน หุตฺวา วุฏฺฐิโตติ อิทํ ปน อตฺถมตฺตนิทสฺสนํ.

คำว่า "ลุกขึ้นจากความป่วยไข้" คือ ลุกขึ้นจากความเป็นผู้ป่วยไข้แล้วยืนอยู่. เพราะการแสดงนี้มีภาวะเป็นประธาน. ส่วนคำว่า "เป็นผู้ป่วยไข้แล้วลุกขึ้น" นี้ เป็นเพียงการแสดงอรรถเท่านั้น.

นกุลปิตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถานกุลปิตุสูตร จบแล้ว.

๗. โสปฺปสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาโสปปสูตร.

๑๗. สตฺตเม ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ เอตฺถ ปฏิสลฺลานนฺติ เตหิ เตหิ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกอุปาสกาทิสตฺเตหิ เจว รูปารมฺมณาทิสงฺขาเรหิ จ ปฏินิวตฺติตฺวา อปสกฺกิตฺวา นิลียนํ วิเวจนํ. กายจิตฺเตหิ ตโต วิวิตฺโต เอกีภาโว ปวิเวโกติ อาห ‘‘เอกีภาวายา’’ติอาทิ. เอกีภาวโตติ จ อิมินา กายวิเวกโต วุฏฺฐานมาห. ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺติโตติอาทินา จิตฺตวิเวกโต. วุฏฺฐิโตติ ตโต ทุวิธวิเวกโต ภวงฺคุปฺปตฺติยา สพฺรหฺมจารีหิ สมาคเมน อุเปโต.

๑๗. ในบทที่ ๗ คำว่า "ลุกขึ้นจากปฏิสัลลานะ" ในที่นี้ คำว่า "ปฏิสัลลานะ" คือ การหลีกเร้น การปลีกตัว การซ่อนตัว โดยการกลับจากสัตว์ทั้งหลายมีสัทธิวิหาริก อันเตวาสิก และอุบาสกเป็นต้นเหล่านั้น และจากสังขารทั้งหลายมีรูปารมณ์เป็นต้น. ความเป็นผู้เดียวที่สงัดจากกายและจิตจากที่นั้น ชื่อว่า ปวิเวก (ความสงัด) จึงตรัสบทมีอาทิว่า "เพื่อความเป็นผู้เดียว". และด้วยคำว่า "เพื่อความเป็นผู้เดียว" นี้ ตรัสถึงการลุกขึ้นจากกายวิเวก. ด้วยบทมีอาทิว่า "ด้วยความอดทนในการเพ่งพิจารณาธรรม" ตรัสถึงการลุกขึ้นจากจิตตวิเวก. คำว่า "ลุกขึ้นแล้ว" คือ ผู้ประกอบด้วยการมาพบกับเพื่อนพรหมจารี ด้วยการเกิดขึ้นแห่งภวังค์จากวิเวก ๒ อย่างนั้น.

โสปฺปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาโสปปสูตร จบแล้ว.

๘. มจฺฉพนฺธสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถามัจฉพันธสูตร.

๑๘. อฏฺฐเม [Pg.98] มจฺฉฆาตกนฺติ มจฺฉพนฺธํ เกวฏฺฏํ. โอรพฺภิกาทีสุ อุรพฺภา วุจฺจนฺติ เอฬกา, อุรพฺเภ หนฺตีติ โอรพฺภิโก. สูกริกาทีสุปิ เอเสว นโย.

๑๘. ในบทที่ ๘ คำว่า "ผู้ฆ่าปลา" คือ นายพรานปลา ชาวประมง. ในคำว่า "โอรัพภิกะเป็นต้น" คำว่า "อุรัพภะ" หมายถึง แกะ, ผู้ฆ่าแกะ ชื่อว่า "โอรัพภิกะ". แม้ในคำว่า "สูกริกะเป็นต้น" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

มจฺฉพนฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถามัจฉพันธสูตร จบแล้ว.

๙. ปฐมมรณสฺสติสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถามรณัสสติสูตรที่ ๑.

๑๙. นวเม เอวํนามเก คาเมติ นาติกานามกํ คามํ นิสฺสาย. ทฺวินฺนํ จูฬปิติมหาปิติปุตฺตานํ ทฺเว คามา, เตสุ เอกสฺมึ คาเม. ญาตีนญฺหิ นิวาสฏฺฐานภูโต คาโม ญาติโก, ญาติโกเยว นาติโก ญ-การสฺส น-การาเทโส ‘‘อนิมิตฺตา น นายเร’’ติอาทีสุ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๗๔; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๐; ชา. อฏฺฐ. ๒.๒.๓๔) วิย. โส กิร คาโม เยสํ ตทา เตสํ ปุพฺพปุริเสน อตฺตโน ญาตีนํ สาธารณภาเวน นิวสิโต, เตน ญาติโกติ ปญฺญายิตฺถ. อถ ปจฺฉา ทฺวีหิ ทายาเทหิ ทฺวิธา วิภชิตฺวา ปริภุตฺโต. คิญฺชกา วุจฺจติ อิฏฺฐกา, คิญฺชกาหิเยว กโต อาวสโถติ คิญฺชกาวสโถ. โส หิ อาวาโส ยถา สุธาปริกมฺเมน ปโยชนํ นตฺถิ, เอวํ อิฏฺฐกาหิ เอว จินิตฺวา ฉาเทตฺวา กโต. ตสฺมึ กิร ปเทเส มตฺติกา สกฺขรมรุมฺปวาลุกาทีหิ อสมฺมิสฺสา กถินา สณฺหสุขุมา, ตาย กตานิ กุลาลภาชนานิปิ สิลามยานิ วิย ทฬฺหานิ. ตสฺมา เต อุปาสกา ตาย มตฺติกาย ทีฆปุถู อิฏฺฐกา กาเรตฺวา ฐเปตฺวา ฐเปตฺวา ทฺวารวาตปานกวาฏตุลาโย สพฺพํ ทพฺพสมฺภาเรน วินา ตาหิ อิฏฺฐกาหิเยว ปาสาทํ กาเรสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิฏฺฐกามเย ปาสาเท’’ติ.

๑๙. ในบทที่ ๙ คำว่า "ในบ้านชื่ออย่างนี้" หมายถึง อาศัยบ้านชื่อนาติกะ. บ้าน ๒ แห่งของบุตรของอาและลุง ในบ้านแห่งหนึ่งในบรรดาบ้านเหล่านั้น. ก็บ้านที่เป็นที่อยู่ของญาติ ชื่อว่า ญาติกะ, ญาติกะนั่นแหละเป็นนาติกะ เพราะแปลง ญ เป็น น เหมือนในบทมีอาทิว่า "สิ่งไม่มีนิมิต ย่อมไม่ปรากฏ" (วิสุทธิ. ๑.๑๗๔; สํ. นิ. อ. ๑.๑.๒๐; ชา. อ. ๒.๒.๓๔). ก็บ้านนั้น บรรพบุรุษของชนเหล่านั้นในกาลนั้น ได้อยู่อาศัยโดยความเป็นของสาธารณะแก่ญาติของตน เพราะเหตุนั้น จึงปรากฏชื่อว่า ญาติกะ. ภายหลัง ทายาท ๒ คนได้แบ่งออกเป็น ๒ ส่วนแล้วบริโภค. คำว่า "กิญชกา" หมายถึง อิฐ, ที่อยู่อาศัยที่ทำด้วยอิฐนั่นแหละ ชื่อว่า "กิญชกาวสถะ". ที่อยู่อาศัยนั้น ทำด้วยการก่ออิฐแล้วมุง เหมือนไม่มีความจำเป็นด้วยการฉาบปูนขาว. ก็ในประเทศนั้น ดินไม่ปนด้วยกรวด ทราย หินเป็นต้น เป็นดินแข็ง ละเอียดอ่อน แม้ภาชนะดินเผาที่ทำด้วยดินนั้นก็แข็งเหมือนทำด้วยหิน. เพราะเหตุนั้น อุบาสกเหล่านั้นจึงให้อิฐยาวและกว้างด้วยดินนั้น แล้วก่อขึ้น ก่อขึ้น ทำประตู หน้าต่าง บานประตู คาน และสิ่งของเครื่องใช้ทั้งหมด โดยไม่ต้องใช้วัสดุอื่น นอกจากอิฐเหล่านั้นนั่นเอง จึงตรัสว่า "ในปราสาทที่ทำด้วยอิฐ".

รตฺตินฺทิวนฺติ เอกรตฺติทิวํ. ภควโต สาสนนฺติ อริยมคฺคปฺปฏิเวธาวหํ สตฺถุ โอวาทํ. พหุ วต เม กตํ อสฺสาติ พหุ วต มยา อตฺตหิตํ ปพฺพชิตกิจฺจํ กตํ ภเวยฺย.

คำว่า "ทั้งกลางวันและกลางคืน" คือ กลางวันและกลางคืนหนึ่ง. คำว่า "พระศาสนาของพระผู้มีพระภาค" คือ โอวาทของพระศาสดาอันนำมาซึ่งการแทงตลอดอริยมรรค. คำว่า "เราได้กระทำมากแล้วหนอ" คือ เราพึงได้กระทำกิจของบรรพชิตอันเป็นประโยชน์แก่ตนมากแล้วหนอ.

ตทนฺตรนฺติ ตตฺตกํ เวลํ. เอกปิณฺฑปาตนฺติ เอกํ ทิวสํ ยาปนปฺปโหนกํ ปิณฺฑปาตํ. ยาว อนฺโต ปวิฏฺฐวาโต พหิ นิกฺขมติ, พหิ นิกฺขนฺตวาโต [Pg.99] วา อนฺโต ปวิสตีติ เอกสฺเสว ปเวสนิกฺขโม วิย วุตฺตํ, ตํ นาสิกาวาตภาวสามญฺเญนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

คำว่า "ตทันตรัง" คือ ชั่วระยะเวลานั้น. คำว่า "เอกปิณฑปาตัง" คือ บิณฑบาตที่พอเลี้ยงชีพได้วันหนึ่ง. คำว่า "จนกว่าลมที่เข้าข้างในจะออกข้างนอก หรือลมที่ออกข้างนอกจะเข้าข้างใน" ดังที่กล่าวไว้ว่า เหมือนการเข้าออกของลมหายใจเพียงครั้งเดียว พึงทราบว่า นั่นคือโดยความเป็นสามัญแห่งลมทางจมูก.

ปฐมมรณสฺสติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถามรณัสสติสูตรที่ ๑ จบแล้ว.

๑๐. ทุติยมรณสฺสติสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถามรณัสสติสูตรที่ ๒.

๒๐. ทสเม นิกฺขนฺเตติ วีติวตฺเต. ปติคตายาติ ปจฺจาคตาย, สมฺปตฺตายาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปฏิปนฺนายา’’ติ. โส มมสฺส อนฺตราโยติ ยถาวุตฺตา น เกวลํ กาลกิริยาว, มม อติทุลฺลภํ ขณํ ลภิตฺวา ตสฺส สตฺถุสาสนมนสิการสฺส เจว ชีวิตสฺส จ สคฺคโมกฺขานญฺจ อนฺตราโย อสฺส, ภเวยฺยาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ติวิโธ อนฺตราโย’’ติอาทิ. วิปชฺเชยฺยาติ วิปตฺตึ คจฺเฉยฺย. สตฺถเกน วิย องฺคปจฺจงฺคานํ กนฺตนการกา กาเย สนฺธิพนฺธนจฺเฉทกวาตา สตฺถกวาตา. กตฺตุกมฺยตาฉนฺโทติ นิยฺยานาวโห กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท. ปโยควีริยนฺติ ภาวนานุโยควีริยํ. น ปฏิวาติ น ปฏินิวตฺตตีติ อปฺปฏิวานี, อนฺตรา โวสานานาปชฺชนวีริยํ. เตนาห ‘‘อนุกฺกณฺฐนา อปฺปฏิสงฺฆรณา’’ติ.

๒๐. ในบทที่ ๑๐ คำว่า "นิกขันเต" (ล่วงไปแล้ว) คือ วีติวัตเต (ล่วงเลยไปแล้ว). คำว่า "ปฏิคตายะ" (ถึงแล้ว) คือ ปัจจาคตายะ (กลับมาแล้ว) หมายถึง สัมปัตตายะ (ถึงพร้อมแล้ว) เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ปฏิปันนายะ" (ถึงแล้ว). คำว่า "โส มมัสสะ อันตรายะ" (นั่นพึงเป็นอันตรายแก่เรา) คือ ไม่ใช่เพียงความตายที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น แต่พึงเป็นอันตรายแก่การมนสิการพระศาสนาของพระศาสดา และแก่ชีวิต และแก่สวรรค์และนิพพานของเรา ผู้ได้โอกาสที่หาได้ยากยิ่งนั้น พึงเป็นไปได้ดังนี้ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "อันตราย ๓ อย่าง" เป็นต้น. คำว่า "วิปัชเชยยะ" (พึงถึงความวิบัติ) คือ พึงถึงความวิบัติ. ลมที่ตัดข้อต่อและเครื่องผูกพันในร่างกาย เหมือนมีดตัดอวัยวะน้อยใหญ่ คือ ลมศัสตราวุธ. คำว่า "กัตตุกัมยตาฉันทะ" (ฉันทะในการกระทำ) คือ กุศลฉันทะในการกระทำที่นำไปสู่การออกไป (จากทุกข์). คำว่า "ปโยควิริยะ" (ความเพียรในการประกอบ) คือ ความเพียรในการประกอบภาวนา. คำว่า "ไม่ถอยกลับ" คือ ไม่กลับคืนมา คือ อัปปฏิวานี (ไม่ถอยกลับ) คือ ความเพียรที่ไม่หยุดพักในระหว่าง เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ความไม่เบื่อหน่าย ความไม่ย่อท้อ".

ทุติยมรณสฺสติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถามรณัสสติสูตรที่ ๒ จบแล้ว.

สารณียวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสาราณิยวรรค จบแล้ว.

๓. อนุตฺตริยวคฺโค

๓. อนุตตริยวรรค

๑-๒. สามกสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๒. อรรถกถาสามกสูตรเป็นต้น

๒๑-๒๒. ตติยสฺส ปฐเม เกวลกปฺปนฺติ เอตฺถ เกวล-สทฺโท อนวเสสตฺโถ, กปฺป-สทฺโท สมนฺตภาวตฺโถ. ตสฺมา เกวลกปฺปํ โปกฺขรณิยนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อนวเสสํ ผริตุํ สมตฺถสฺสปิ โอภาสสฺส เกนจิ การเณน เอกเทสผรณมฺปิ สิยา, อยํ ปน สพฺพโสว ผรตีติ ทสฺเสตุํ สมนฺตตฺโถ กปฺป-สทฺโท คหิโต. อตฺตโน โอภาเสน ผริตฺวาติ วตฺถาลงฺการสรีรสมุฏฺฐิเตน โอภาเสน ผริตฺวา, จนฺทิมา [Pg.100] วิย เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กริตฺวาติ อตฺโถ. สมนุญฺโญติ สมฺมเทว กตมนุญฺโญ. เตนาห ‘‘สมานจิตฺโต’’ติ, สมานชฺฌาสโยติ อตฺโถ. ทุกฺขํ วโจ เอตสฺมินฺติ ทุพฺพโจ, ตสฺส กมฺมํ โทวจสฺสํ, ตสฺส ปุคฺคลสฺส อนาทริยวเสน ปวตฺตา เจตนา, ตสฺส ภาโว อตฺถิตา โทวจสฺสตา. อถ วา โทวจสฺสเมว โทวจสฺสตา. สา อตฺถโต สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ. เจตนาปธาโน หิ สงฺขารกฺขนฺโธ. จตุนฺนํ วา ขนฺธานํ อปทกฺขิณคฺคาหิตากาเรน ปวตฺตานํ เอตํ อธิวจนนฺติ วทนฺติ. ปาปา อสฺสทฺธาทโย ปุคฺคลา เอตสฺส มิตฺตาติ ปาปมิตฺโต, ตสฺส ภาโว ปาปมิตฺตตา. สาปิ อตฺถโต โทวจสฺสตา วิย ทฏฺฐพฺพา. ยาย หิ เจตนาย ปุคฺคโล ปาปมิตฺโต ปาปสมฺปวงฺโก นาม โหติ, สา เจตนา ปาปมิตฺตตา. จตฺตาโรปิ วา อรูปิโน ขนฺธา ตทาการปฺปวตฺตา ปาปมิตฺตตา. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

ในสูตรที่ ๒๑-๒๒ ในสูตรที่ ๑ (แห่งวรรคที่ ๓) คำว่า เกวลกัปปัง ในที่นี้ คำว่า เกวล มีความหมายว่า ไม่เหลือเศษ, คำว่า กัปป มีความหมายว่า ภาวะโดยรอบ. เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายว่า “ทั่วสระโบกขรณีทั้งสิ้น” ดังนี้. แม้แสงสว่างที่สามารถแผ่ไปได้ไม่เหลือเศษ ก็อาจแผ่ไปได้เพียงบางส่วนด้วยเหตุบางอย่าง แต่คำว่า กัปป ที่มีความหมายว่า โดยรอบนี้ ท่านนำมาใช้เพื่อแสดงว่า แสงนี้แผ่ไปทั่วทั้งหมด. คำว่า แผ่ไปทั่วด้วยแสงสว่างของตน คือ แผ่ไปทั่วด้วยแสงสว่างที่เกิดจากเครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ และร่างกาย หมายถึง ทำให้เป็นแสงสว่างเดียว เป็นรัศมีเดียว เหมือนพระจันทร์. คำว่า สมนุญโญ (ผู้เห็นพ้อง) คือ ผู้ที่ทำความยอมรับอย่างดีแล้ว เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “มีจิตเสมอกัน” หมายถึง มีอัธยาศัยเสมอกัน. คำพูดเป็นทุกข์ในบุคคลนี้ จึงชื่อว่า ทุพพจ (ผู้ว่ายาก), การกระทำของเขาชื่อว่า โทวจัสสะ (ความเป็นผู้ว่ายาก), เจตนาที่เกิดขึ้นโดยความไม่เคารพในบุคคลนั้น ชื่อว่า โทวจัสสตา (ความเป็นผู้ว่ายาก). อีกอย่างหนึ่ง โทวจัสสะนั่นแหละชื่อว่า โทวจัสสตา. โดยอรรถแล้ว ได้แก่ สังขารขันธ์. เพราะสังขารขันธ์มีเจตนาเป็นประธาน. หรือท่านกล่าวว่า นี่เป็นชื่อเรียกของขันธ์ ๔ ที่เป็นไปโดยอาการที่ถือเอาแบบไม่เป็นมงคล. บุคคลผู้ลามกมีอัสสัทธะเป็นต้นเป็นมิตรของบุคคลนี้ จึงชื่อว่า ปาปมิตร (มิตรชั่ว), ความเป็นปาปมิตรนั้นชื่อว่า ปาปมิตตตา (ความเป็นผู้มีมิตรชั่ว). โดยอรรถแล้ว พึงทราบว่าเหมือนโทวจัสสตา. เพราะเจตนาใดที่บุคคลชื่อว่าเป็นปาปมิตร เป็นผู้คลุกคลีกับคนชั่ว, เจตนานั้นชื่อว่า ปาปมิตตตา. หรืออรูปขันธ์แม้ทั้ง ๔ ที่เป็นไปโดยอาการนั้น ชื่อว่า ปาปมิตตตา. สูตรที่ ๒ ชัดเจนอยู่แล้ว.

สามกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาสามกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๓. ภยสุตฺตวณฺณนา

๓. การพรรณนาภยสูตร

๒๓. ตติเย สมฺภวติ ชาติมรณํ เอเตนาติ สมฺภโว, อุปาทานนฺติ อาห ‘‘ชาติยา จ มรณสฺส จ สมฺภเว ปจฺจยภูเต’’ติ. อนุปาทาติ อนุปาทาย. เตนาห ‘‘อนุปาทิยิตฺวา’’ติ. ชาติมรณานิ สมฺมา ขียนฺติ เอตฺถาติ ชาติมรณสงฺขโย, นิพฺพานนฺติ อาห ‘‘ชาติมรณานํ สงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน’’ติ. สพฺพทุกฺขํ อุปจฺจคุนฺติ สกลมฺปิ วฏฺฏทุกฺขํ อติกฺกนฺตา จริมจิตฺตนิโรเธน วฏฺฏทุกฺขเลสสฺสปิ อสมฺภวโต.

๒๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า สัมภโว (เหตุเกิด) คือ ชาติและมรณะย่อมเกิดขึ้นด้วยสิ่งนี้, ท่านจึงกล่าวว่า อุปาทาน (ความยึดมั่น) ว่า “เป็นปัจจัยในการเกิดขึ้นแห่งชาติและมรณะ”. คำว่า อนุปาทา (ไม่ยึดมั่น) คือ อนุปาทายะ (ไม่ถือมั่น) เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า “อนุปาทิยิตวา (ไม่ถือมั่นแล้ว)”. ชาติและมรณะย่อมสิ้นไปโดยชอบในสิ่งนี้ จึงชื่อว่า ชาติมรณสังขยะ (ความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะ), ท่านจึงกล่าวว่า นิพพาน ว่า “ในนิพพานอันชื่อว่าความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะ”. คำว่า สัพพทุกขัง อุปัจจคุง (ล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว) คือ ล่วงทุกข์ในวัฏฏะแม้ทั้งสิ้นแล้ว เพราะความไม่มีแม้เพียงเศษแห่งทุกข์ในวัฏฏะด้วยการดับแห่งจุติจิต.

ภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาภยสูตร จบแล้ว.

๔. หิมวนฺตสุตฺตวณฺณนา

๔. การพรรณนาหิมวันตสูตร

๒๔. จตุตฺเถ สมาปตฺติกุสโล โหตีติ สมาปชฺชนกุสโล โหติ. เตนาห ‘‘สมาปชฺชิตุํ กุสโล’’ติ. ตตฺถ อนฺโตคตเหตุอตฺโถ ฐิติ-สทฺโท, ตสฺมา ฐปนกุสโลติ อตฺโถติ อาห ‘‘สมาธึ ฐเปตุํ สกฺโกตีติ อตฺโถ’’ติ. ตตฺถ ฐเปตุํ สกฺโกตีติ สตฺตฏฺฐอจฺฉรามตฺตํ [Pg.101] ขณํ ฌานํ ฐเปตุํ สกฺโกติ อธิฏฺฐานวสิภาวสฺส นิปฺผาทิตตฺตา. ยถาปริจฺเฉเทนาติ ยถาปริจฺฉินฺนกาเลน. วุฏฺฐาตุํ สกฺโกติ วุฏฺฐานวสิภาวสฺส นิปฺผาทิตตฺตา. กลฺลํ สญฺชาตํ อสฺสาติ กลฺลิตํ, ตสฺมึ กลฺลิเต กลฺลิตภาเว กุสโล กลฺลิตกุสโล. หาเสตุํ โตเสตุํ สมฺปหํเสตุํ. กลฺลํ กาตุนฺติ สมาธานสฺส ปฏิปกฺขธมฺมานํ ทูรีกรเณน สหการีการณานญฺจ สมปฺปธาเนน สมาปชฺชเน จิตฺตํ สมตฺถํ กาตุํ. สมาธิสฺส โคจรกุสโลติ สมาธิสฺมึ นิปฺผาเทตพฺเพ ตสฺส โคจเร กมฺมฏฺฐานสญฺญิเต ปวตฺติฏฺฐาเน ภิกฺขาจารโคจเร สติสมฺปชญฺญโยคโต กุสโล เฉโก. เตนาห ‘‘สมาธิสฺส อสปฺปาเย อนุปการเก ธมฺเม วชฺเชตฺวา’’ติอาทิ. ปฐมชฺฌานาทิสมาธึ อภินีหริตุนฺติ ปฐมชฺฌานาทิสมาธึ วิเสสภาคิยตาย อภินีหริตุํ อุปเนตุํ.

๒๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า สมาปัตติกุสโล โหติ (เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ) คือ เป็นผู้ฉลาดในการเข้า. เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า “เป็นผู้ฉลาดเพื่อจะเข้า”. ในคำว่า ฐิติ นั้น คำว่า ฐิติ มีความหมายว่า เหตุที่ตั้งอยู่ภายใน เพราะฉะนั้นจึงมีอรรถว่า เป็นผู้ฉลาดในการตั้งไว้ ท่านจึงกล่าวว่า “หมายถึง สามารถตั้งสมาธิไว้ได้”. ในคำว่า สามารถตั้งไว้ได้ นั้น คือ สามารถตั้งฌานไว้ได้ชั่วขณะประมาณการดีดนิ้ว ๗-๘ ครั้ง เพราะความที่อธิษฐานวสีสำเร็จแล้ว. คำว่า ยถาปริจเฉเทนะ (ตามที่กำหนด) คือ ตามกำหนดเวลา. สามารถออกจากสมาบัติได้ เพราะความที่วุฏฐานวสีสำเร็จแล้ว. จิตที่ควรแก่การงานเกิดขึ้นแก่เขา ชื่อว่า กัลลิตะ, ผู้ฉลาดในกัลลิตะคือความเป็นผู้ควรแก่การงานนั้น ชื่อว่า กัลลิตกุสโล. เพื่อให้ร่าเริง เพื่อให้บันเทิง เพื่อให้รื่นเริง. คำว่า กัลลัง กาตุง (เพื่อทำให้ควรแก่การงาน) คือ เพื่อทำให้จิตสามารถในการเข้าสมาบัติได้ ด้วยการกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสมาธิ และด้วยการประทานปัจจัยที่เกื้อกูลให้พร้อมพรั่ง. คำว่า สมาธิสสะ โคจรกุสโล (ผู้ฉลาดในโคจรของสมาธิ) คือ เป็นผู้ฉลาด ผู้เชี่ยวชาญในการปฏิบัติในอารมณ์ของสมาธิที่พึงให้สำเร็จ คือ ในโคจรที่ชื่อว่ากรรมฐาน ในที่ตั้งแห่งความเป็นไป ในโคจรคือการเที่ยวบิณฑบาต ด้วยการประกอบสติสัมปชัญญะ เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า “เว้นธรรมที่ไม่สัปปายะ ไม่เป็นอุปการะแก่สมาธิ” เป็นต้น. คำว่า ปฐมฌานาทิสมาธิง อภินีหริตุง (เพื่อนำสมาธิมีปฐมฌานเป็นต้นออกไป) คือ เพื่อนำสมาธิมีปฐมฌานเป็นต้นออกไป เพื่อความเป็นส่วนพิเศษ.

หิมวนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาหิมวันตสูตร จบแล้ว.

๕. อนุสฺสติฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา

๕. การพรรณนาอนุสสติฏฐานสูตร

๒๕. ปญฺจเม อนุสฺสติการณานีติ อนุสฺสติโย เอว ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิหิตสุขานํ เหตุภาวโต การณานิ. นิกฺขนฺตนฺติ นิสฺสฏํ. มุตฺตนฺติ วิสฺสฏฺฐํ. วุฏฺฐิตนฺติ อเปตํ. สพฺพเมตํ วิกฺขมฺภนเมว สนฺธาย วทติ. เคธมฺหาติ ปญฺจกามคุณโต. อิทมฺปีติ พุทฺธานุสฺสติวเสน ลทฺธํ อุปจารชฺฌานมาห. อารมฺมณํ กริตฺวาติ ปจฺจยํ กริตฺวา, ปาทกํ กตฺวาติ อตฺโถ.

๒๕. ในสูตรที่ ๕ คำว่า อนุสสติกานิ (เหตุแห่งอนุสสติ) คือ อนุสสตินั่นเองเป็นเหตุ เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์สุขในปัจจุบันและสัมปรายภพเป็นต้น. คำว่า นิกขันตัง (ออกไปแล้ว) คือ นิสสฏัง (สลัดออกแล้ว). คำว่า มุตตัง (พ้นแล้ว) คือ วิสสัฏฐัง (ปล่อยแล้ว). คำว่า วุฏฐิตัง (ลุกขึ้นแล้ว) คือ อเปตัง (ไปปราศแล้ว). ทั้งหมดนี้ท่านกล่าวโดยหมายถึงการข่มไว้เท่านั้น. คำว่า เคธัมหา (จากความโลภ) คือ จากกามคุณ ๕. คำว่า อิทัมปิ (แม้ข้อนี้) คือ ท่านกล่าวถึงอุปจารฌานที่ได้ด้วยอำนาจพุทธานุสสติ. คำว่า อารัมมณัง กริตวา (ทำเป็นอารมณ์) คือ ทำเป็นปัจจัย, หมายถึง ทำเป็นบาท.

อนุสฺสติฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอนุสสติฏฐานสูตร จบแล้ว.

๖. มหากจฺจานสุตฺตวณฺณนา

๖. การพรรณนามหากัจจานสูตร

๒๖. ฉฏฺเฐ สมฺพาเธติ วา ตณฺหาสํกิเลสาทีนํ สมฺปีเฬ สงฺกเร ฆราวาเส. โอกาสา วุจฺจนฺตีติ มคฺคผลสุขาธิคมาย โอกาสภาวโต โอกาสาติ วุจฺจนฺติ. โอกาสาธิคโมติ โลกุตฺตรธมฺมสฺส อธิคมาย อธิคนฺตพฺพโอกาโส. วิสุชฺฌนตฺถายาติ ราคาทีหิ มเลหิ อภิชฺฌาวิสมโลภาทีหิ [Pg.102] จ อุปกฺกิลิฏฺฐจิตฺตานํ วิสุทฺธตฺถาย. สา ปนายํ จิตฺตสฺส วิสุทฺธิ สิชฺฌมานา ยสฺมา โสกาทีนํ อนุปาทาย สํวตฺตติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘โสกปริเทวานํ สมติกฺกมายา’’ติอาทิ. ตตฺถ โสจนํ ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตํ เจตโส สนฺตาโป อนฺโตตาโป อนฺโตนิชฺฌานํ โสโก, ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตเมว โสจิกตา. ‘‘กหํ เอกปุตฺตกา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๓๕๓-๓๕๔; สํ. นิ. ๒.๖๓) ปริเทวนวเสน ลปนํ ปริเทโว. สมติกฺกมนตฺถายาติ ปหานาย. อายตึ อนุปฺปชฺชนญฺหิ อิธ สมติกฺกโม. ทุกฺขโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมายาติ กายิกทุกฺขสฺส จ เจตสิกโทมนสฺสสฺส จาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ อตฺถงฺคมาย, นิโรธายาติ อตฺโถ. ญายติ นิจฺฉเยน กมติ นิพฺพานํ, ตํ วา ญายติ ปฏิวิชฺฌติ เอเตนาติ ญาโย, อริยมคฺโค. อิธ ปน สห ปุพฺพภาเคน อริยมคฺโค คหิโตติ อาห ‘‘สหวิปสฺสนกสฺส มคฺคสฺส อธิคมนตฺถายา’’ติ. อปจฺจยปรินิพฺพานสฺสาติ อนุปาทิเสสนิพฺพานํ สนฺธาย วทติ. ปจฺจยวเสน อนุปฺปนฺนํ อสงฺขตํ อมตธาตุเมว. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

๒๖. ในข้อที่ ๖ (บทว่า) sambādheti ได้แก่ ในการเบียดเสียดและปะปนกันแห่งตัณหาและกิเลสเครื่องเศร้าหมองเป็นต้นในฆราวาส. ที่ชื่อว่า Okāsā (โอกาส) เพราะเป็นโอกาสเพื่อการบรรลุความสุขในมรรคและผล. คำว่า Okāsādhigamo คือ โอกาสที่ควรบรรลุเพื่อการบรรลุโลกุตตรธรรม. คำว่า Visujjhanatthāya คือ เพื่อความบริสุทธิ์แห่งจิตที่เศร้าหมองด้วยมลทินมีราคะเป็นต้น และด้วยอภิชฌาวิสมโลภะเป็นต้น. ก็ความบริสุทธิ์แห่งจิตนี้ เมื่อสำเร็จ ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่ถือมั่นซึ่งความโศกเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "sokaparidevānaṃ samatikkamāya" เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น ความโศกเศร้า ความเร่าร้อนใจ ความร้อนรุ่มภายใน ความเผาผลาญภายใน อันมีวิบัติแห่งญาติเป็นต้นเป็นเหตุ ชื่อว่า โศก (soko), ความเป็นผู้เศร้าโศกอันมีวิบัติแห่งญาติเป็นต้นเป็นเหตุนั่นเอง. การบ่นเพ้อด้วยอำนาจการคร่ำครวญว่า "ลูกน้อยคนเดียวของฉันอยู่ที่ไหน" เป็นต้น ชื่อว่า ปริเทวะ (paridevo). คำว่า Samatikkamanatthāya คือ เพื่อการละ. เพราะการไม่เกิดขึ้นต่อไปในที่นี้ ชื่อว่า การก้าวล่วง (samatikkamo). คำว่า Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya คือ เพื่อความดับไปแห่งทุกข์ทางกายและโทมนัสทางใจทั้งสองนี้, อธิบายว่า เพื่อความดับ. อริยมรรค ชื่อว่า ญายะ (ñāyo) เพราะย่อมรู้ คือดำเนินไปสู่พระนิพพานโดยส่วนเดียว หรือเพราะบุคคลย่อมรู้ คือแทงตลอดพระนิพพานด้วยมรรคนี้. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอริยมรรคพร้อมด้วยบุพภาค (วิปัสสนา) จึงกล่าวว่า "sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāya". คำว่า Apaccayaparinibbānassā ท่านกล่าวหมายถึงอนุปาทิเสสนิพพาน. ได้แก่ อมตธาตุอันปัจจัยไม่ปรุงแต่ง เป็นอสังขตะนั่นเอง. ส่วนที่เหลือในข้อนี้ตื้นทั้งนั้น.

มหากจฺจานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยพระมหากัจจานะ จบแล้ว.

๗. ปฐมสมยสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสมัยที่ ๑.

๒๗. สตฺตเม วฑฺเฒตีติ มนโส วิวฏฺฏนิสฺสิตํ วฑฺฒึ อาวหติ. มโนภาวนีโยติ วา มนสา ภาวิโต สมฺภาวิโต. ยญฺจ อาวชฺชโต มนสิ กโรโต จิตฺตํ วินีวรณํ โหติ. อิมสฺมึ ปกฺเข กมฺมสาธโน สมฺภาวนตฺโถ ภาวนีย-สทฺโท. ‘‘ถินมิทฺธวิโนทนกมฺมฏฺฐาน’’นฺติ วตฺวา ตเทว วิภาเวนฺโต ‘‘อาโลกสญฺญํ วา’’ติอาทิมาห. วีริยารมฺภวตฺถุอาทีนํ วาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อิธ อวุตฺตานํ อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาหาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ฉ ธมฺมา ถินมิทฺธสฺส ปหานาย สํวตฺตนฺติ อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาโห, อิริยาปถสมฺปริวตฺตนตา, อาโลกสญฺญามนสิกาโร, อพฺโภกาสวาโส, กลฺยาณมิตฺตตา, สปฺปายกถา’’ติ (อิติวุ. อฏฺฐ. ๑๑๑). อนฺตรายสทฺทปริยาโย อิธ อนฺตรา-สทฺโทติ อาห ‘‘อนนฺตราเยนา’’ติ.

๒๗. ในข้อที่ ๗ บทว่า vaḍḍheti ความว่า นำมาซึ่งความเจริญอันอาศัยวิวัฏฏะแห่งใจ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า Manobhāvanīyo ความว่า อันใจเจริญแล้ว คือยกย่องแล้ว. และเมื่อผู้นั้นนึกถึง ใส่ใจอยู่ จิตย่อมปราศจากนิวรณ์. ในฝ่ายนี้ ศัพท์ว่า bhāvanīya เป็นกัมมสาธนะ ในอรรถว่ายกย่อง. ท่านกล่าวว่า "กรรมฐานเป็นเครื่องบรรเทาถีนมิทธะ" แล้ว เมื่อจะจำแนกกรรมฐานนั้นนั่นเอง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ālokasaññaṃ vā". ในคำว่า Vīriyārambhavatthuādīnaṃ นี้ พึงทราบการสงเคราะห์ธรรมที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ มีการถือเอานิมิตในความบริโภคอาหารเกินควรเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า อาทิ. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ธรรม ๖ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อการละถีนมิทธะ คือ การถือเอานิมิตในความบริโภคอาหารเกินควร, การเปลี่ยนอิริยาบถ, การทำอาโลกสัญญาไว้ในใจ, การอยู่ในที่แจ้ง, ความเป็นผู้มีมิตรดี, การเจรจาแต่เรื่องที่สัปปายะ". ท่านกล่าวว่า "anantarāyena" เพราะในที่นี้ ศัพท์ว่า antarā เป็นไวพจน์ของศัพท์ว่า antarāya.

ปฐมสมยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสมัยที่ ๑ จบแล้ว.

๘. ทุติยสมยสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสมัยที่ ๒.

๒๘. อฏฺฐเม [Pg.103] มณฺฑลสณฺฐานมาฬสงฺเขเปน กตา โภชนสาลา มณฺฑลมาฬาติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘โภชนสาลายา’’ติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๒๘. ในข้อที่ ๘ ท่านกล่าวว่า "bhojanasālāyā" เพราะประสงค์เอาโรงฉันที่สร้างขึ้นโดยย่อเป็นโรงกลมมีรูปสัณฐานเป็นวงกลม ว่าเป็นมณฑลมาฬ. ส่วนที่เหลือในข้อนี้เข้าใจง่ายทั้งนั้น.

ทุติยสมยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสมัยที่ ๒ จบแล้ว.

๙. อุทายีสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยพระอุทายี.

๒๙. นวเม ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺโข อตฺตภาโวติ อาห ‘‘อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว’’ติ. สุขวิหารตฺถายาติ นิกฺกิเลสตาย นิรามิเสน สุเขน วิหารตฺถาย. อาโลกสญฺญํ มนสิ กโรตีติ สูริยจนฺทปชฺโชตมณิอุกฺกาวิชฺชุอาทีนํ อาโลโก ทิวา รตฺติญฺจ อุปลทฺโธ, ยถาลทฺธวเสเนว อาโลกํ มนสิ กโรติ, จิตฺเต ฐเปติ. ตถา จ นํ มนสิ กโรติ, ยถาสฺส สุภาวิตาโลกกสิณสฺส วิย กสิณาโลโก ยถิจฺฉกํ ยาวทิจฺฉกญฺจ โส อาโลโก รตฺติยํ อุปติฏฺฐติ. เยน ตตฺถ ทิวาสญฺญํ ฐเปติ, ทิวาริว วิคตถินมิทฺโธ โหติ. เตนาห ‘‘ยถา ทิวา ตถา รตฺติ’’นฺติ. ทิวาติ สญฺญํ ฐเปตีติ วุตฺตนเยน มนสิ กตฺวา ทิวาริว สญฺญํ อุปฺปาเทติ. ยถาเนน ทิวา…เป… ตเถว ตํ มนสิ กโรตีติ ยถาเนน ทิวา อุปลทฺโธ สูริยาโลโก, เอวํ รตฺติมฺปิ ทิวา ทิฏฺฐากาเรเนว ตํ อาโลกํ มนสิ กโรติ. ยถา จเนน รตฺตึ…เป… มนสิ กโรตีติ ยถา รตฺติยํ จนฺทาโลโก อุปลทฺโธ, เอวํ ทิวาปิ รตฺตึ ทิฏฺฐากาเรเนว ตํ อาโลกํ มนสิ กโรติ, จิตฺเต ฐเปติ. วิวเฏนาติ ถินมิทฺเธน อปิหิตตฺตา วิวเฏน. อโนนทฺเธนาติ อสญฺฉาทิเตน. สโหภาสกนฺติ สญฺญาโณภาสํ. ทิพฺพจกฺขุญาณํ รูปคตสฺส ทิพฺพสฺส อิตรสฺส จ ทสฺสนฏฺเฐน อิธ ญาณทสฺสนนฺติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘ทิพฺพจกฺขุสงฺขาตสฺสา’’ติอาทิ.

๒๙. ในข้อที่ ๙ อัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้า ท่านเรียกว่า ทิฏฐธรรม เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "imasmiṃyeva attabhāve". บทว่า Sukhavihāratthāya ความว่า เพื่อการอยู่เป็นสุขด้วยความสุขที่ไม่มีอามิสเพราะความไม่มีกิเลส. บทว่า Ālokasaññaṃ manasi karoti ความว่า แสงสว่างแห่งดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ ประทีป แก้วมณี คบเพลิง และสายฟ้าเป็นต้น ที่ได้รับในเวลากลางวันและกลางคืน ย่อมทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจ คือตั้งไว้ในจิต ตามที่ได้รับมานั่นเอง. และเขาย่อมทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจ โดยประการที่แสงสว่างนั้นจะปรากฏแก่เขาในเวลากลางคืนตามความปรารถนา ตลอดเวลาที่ปรารถนา เหมือนแสงสว่างแห่งกสิณของบุคคลผู้เจริญอาโลกกสิณมาดีแล้ว. ด้วยเหตุนั้น เขาจึงตั้งทิวาสัญญาไว้ในที่นั้น เป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะเหมือนในเวลากลางวัน. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "yathā divā tathā ratti". บทว่า Divāti saññaṃ ṭhapeti ความว่า ใส่ใจโดยนัยที่กล่าวแล้ว แล้วยังสัญญาให้เกิดขึ้นเหมือนในเวลากลางวัน. บทว่า Yathānena divā...pe... tatheva taṃ manasi karoti ความว่า แสงสว่างแห่งดวงอาทิตย์ที่เขาได้รับในเวลากลางวันเป็นอย่างไร เขาก็ทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจแม้ในเวลากลางคืน โดยอาการที่เห็นในเวลากลางวันอย่างนั้นนั่นเอง. บทว่า Yathā canena rattiṃ...pe... manasi karoti ความว่า แสงสว่างแห่งดวงจันทร์ที่เขาได้รับในเวลากลางคืนเป็นอย่างไร เขาก็ทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจแม้ในเวลากลางวัน โดยอาการที่เห็นในเวลากลางคืนอย่างนั้นนั่นเอง คือตั้งไว้ในจิต. บทว่า Vivaṭena ความว่า ที่เปิดแล้ว เพราะไม่ถูกถีนมิทธะปิดบัง. บทว่า Anonaddhena ความว่า ที่ไม่ถูกคลุมไว้. บทว่า Sahobhāsakaṃ ความว่า พร้อมด้วยความสว่างแห่งสัญญา. ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาทิพยจักษุญาณว่าเป็นญาณทัสสนะ เพราะอรรถว่าเป็นการเห็นรูปที่เป็นทิพย์และรูปอื่น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "dibbacakkhusaṅkhātassa".

อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานาติ ชีวิตกฺขยโต อุปริ มรณโต ปรํ. สมุคฺคเตนาติ อุฏฺฐิเตน. ธุมาตตฺตาติ อุทฺธํ อุทฺธํ ธุมาตตฺตา สูนตฺตา[Pg.104]. เสตรตฺเตหิ วิปริภินฺนํ วิมิสฺสิตํ นีลํ, ปุริมวณฺณวิปริณามภูตํ วา นีลํ วินีลํ, วินีลเมว วินีลกนฺติ ก-กาเรน ปทวฑฺฒนมาห อนตฺถนฺตรโต ยถา ‘‘ปีตกํ โลหิตก’’นฺติ. ปฏิกูลตฺตาติ ชิคุจฺฉนียตฺตา. กุจฺฉิตํ วินีลํ วินีลกนฺติ กุจฺฉนตฺโถ วา อยํ ก-กาโรติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ยถา ‘‘ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๑๖; อ. นิ. ๕.๒๑๓). ปริภินฺนฏฺฐาเนหิ กากธงฺกาทีหิ. วิสฺสนฺทมานํ ปุพฺพนฺติ วิสฺสวนฺตปุพฺพํ, ตหํ ตหํ ปคฺฆรนฺตปุพฺพนฺติ อตฺโถ. ตถาภาวนฺติ วิสฺสนฺทมานปุพฺพตํ.

บทว่า Uddhaṃ jīvitapariyādānā ความว่า เบื้องหน้าแต่ความสิ้นชีวิต คือภายหลังแต่ความตาย. บทว่า Samuggatena ความว่า ที่ขึ้นมาแล้ว. บทว่า Dhumātattā ความว่า เพราะพองขึ้น คือเพราะขึ้นอืดพองขึ้นไปเบื้องบน. สีเขียวที่ระคนปนกันด้วยสีขาวและสีแดง หรือสีเขียวที่กลายมาจากสีเดิม ชื่อว่า วินีละ, ท่านกล่าวคำว่า Vinīlaka แทนคำว่า Vinīla นั่นเอง โดยเพิ่ม ก อักษรเข้ามาเพื่อให้บทเต็ม โดยไม่มีความหมายต่างกัน เหมือนคำว่า pītakaṃ lohitakaṃ. บทว่า Paṭikūlattā ความว่า เพราะเป็นของน่าเกลียด. หรือ ก อักษรนี้ มีอรรถว่าน่าเกลียด คือ วินีละที่น่าเกลียด ชื่อว่า วินีลกะ เพื่อจะแสดงอรรถนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "pāpako kittisaddo abbhuggacchati". (บทว่า Paribhinnaṭṭhānehi) คือ โดยพวกกาและนกตะกรุมเป็นต้นในที่ที่แตกขาดแล้ว. บทว่า Vissandamānaṃ pubbaṃ ความว่า มีน้ำเหลืองไหลออก, อธิบายว่า มีน้ำเหลืองไหลเยิ้มออกในที่นั้นๆ. บทว่า Tathābhāvaṃ ความว่า ความเป็นผู้มีน้ำเหลืองไหลออก.

โส ภิกฺขูติ โย ‘‘ปสฺเสยฺย สรีรํ สีวถิกาย ฉฑฺฑิต’’นฺติ วุตฺโต, โส ภิกฺขุ. อุปสํหรติ สทิสตํ. อยมฺปิ โขติอาทิ อุปสํหรณาการทสฺสนํ. อายูติ รูปชีวิตินฺทฺริยํ. อรูปชีวิตินฺทฺริยํ ปเนตฺถ วิญฺญาณคติกเมว. อุสฺมาติ กมฺมชเตโช. เอวํปูติกสภาโวติ เอวํ อติวิย ปูติสภาโว อายุอาทิวิคเม วิยาติ อธิปฺปาโย. เอทิโส ภวิสฺสตีติ เอวํภาวีติ อาห ‘‘เอวเมวํ อุทฺธุมาตาทิเภโท ภวิสฺสตี’’ติ.

คำว่า ภิกษุนั้น คือ ภิกษุที่ตรัสไว้ว่า 'พึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า' ภิกษุนั้นคือภิกษุ. ย่อมเปรียบเทียบความเหมือนกัน. คำว่า แม้กายนี้แล เป็นต้น เป็นการแสดงอาการเปรียบเทียบ. คำว่า อายุ คือ รูปชีวิตินทรีย์. ส่วนอรูปชีวิตินทรีย์ในที่นี้เป็นไปตามวิญญาณเท่านั้น. คำว่า ไออุ่น คือ เตโชธาตุที่เกิดจากกรรม. คำว่า มีสภาวะเน่าอย่างนี้ อธิบายว่า มีสภาวะเน่าอย่างยิ่งเหมือนเมื่ออายุเป็นต้นปราศไปแล้ว. คำว่า จักเป็นอย่างนี้ คือ มีสภาวะอย่างนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'จักเป็นอย่างนี้ คือ มีการพองขึ้นเป็นต้นอย่างนี้เหมือนกัน'.

ลุญฺจิตฺวา ลุญฺจิตฺวาติ อุปฺปาเฏตฺวา อุปฺปาเฏตฺวา. เสสาวเสสมํสโลหิตยุตฺตนฺติ สพฺพโส อกฺขาทิตตฺตา ตหํ ตหํ เสเสน อปฺปาวเสเสน มํสโลหิเตน ยุตฺตํ. อญฺเญน หตฺถฏฺฐิกนฺติ อวิเสเสน หตฺถฏฺฐิกานํ วิปฺปกิณฺณตา โชติตาติ อนวเสสโต เตสํ วิปฺปกิณฺณตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตุสฏฺฐิเภทมฺปี’’ติอาทิมาห. เตโรวสฺสิกานีติ ติโรวสฺสคตานิ. ตานิ ปน สํวจฺฉรํ วีติวตฺตานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘อติกฺกนฺตสํวจฺฉรานี’’ติ. ปุราณตาย ฆนภาววิคเมน วิจุณฺณตา อิธ ปูติภาโว. โส ยถา โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อพฺโภกาเส’’ติอาทิมาห. อเนกธาตูนนฺติ จกฺขุธาตุอาทีนํ, กามธาตุอาทีนํ วา. สติยา จ ญาณสฺส จ อตฺถายาติ ‘‘อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๑๔; ๒.๓๗๖; ม. นิ. ๑.๑๐๙) วุตฺตาย สตฺตฏฺฐานิกาย สติยา เจว ตํสมฺปยุตฺตญาณสฺส จ อตฺถาย.

คำว่า ลุญจิตวา ลุญจิตวา คือ ถอนแล้วถอนอีก. คำว่า เสสาวเสสมังสโลหิตยุตตัง คือ ประกอบด้วยเนื้อและเลือดที่เหลืออยู่เล็กน้อย เพราะไม่ได้ถูกกัดกินโดยสิ้นเชิงในที่นั้นๆ ด้วยเนื้อและเลือดที่เหลืออยู่เล็กน้อย. คำว่า อัญเญนะ หัตถัฏฐิกัง คือ กระดูกมือไปทางหนึ่ง แสดงถึงความกระจัดกระจายของกระดูกมือโดยไม่เจาะจง เมื่อจะแสดงความกระจัดกระจายของกระดูกเหล่านั้นโดยไม่เหลือ จึงกล่าวว่า 'แม้มีการแยกออกเป็น ๖๔ ส่วน' เป็นต้น. คำว่า เตโรวัสสิกานิ คือ ล่วงเลยปีไปแล้ว. กระดูกเหล่านั้นล่วงพ้นปีไปแล้ว จึงกล่าวว่า 'ล่วงพ้นปีไปแล้ว'. ความเป็นผงเพราะความเก่าและความเสื่อมสลายของความแน่นหนา ในที่นี้คือความเน่าเปื่อย. เพื่อแสดงว่าความเน่าเปื่อยนั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า 'ในที่แจ้ง' เป็นต้น. คำว่า อเนกธาตุ คือ จักขุธาตุเป็นต้น หรือกามธาตุเป็นต้น. คำว่า เพื่อประโยชน์แก่สติและญาณ คือ เพื่อประโยชน์แก่สติอันตั้งมั่นในฐาน ๗ ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะในการก้าวไปและการถอยกลับ' และเพื่อประโยชน์แก่ญาณที่สัมปยุตด้วยสตินั้น.

อุทายีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อุทายีสูตรวัณณนา จบแล้ว

๑๐. อนุตฺตริยสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อนุตตริยสูตรวัณณนา

๓๐. ทสเม [Pg.105] นิหีนนฺติ ลามกํ, กิลิฏฺฐํ วา. คามวาสิกานนฺติ พาลานํ. ปุถุชฺชนานํ อิทนฺติ โปถุชฺชนิกํ. เตนาห ‘‘ปุถุชฺชนานํ สนฺตก’’นฺติ, ปุถุชฺชเนหิ เสวิตพฺพตฺตา เตสํ สนฺตกนฺติ วุตฺตํ โหติ. อนริยนฺติ น นิทฺโทสํ. นิทฺโทสฏฺโฐ หิ อริยฏฺโฐ. เตนาห ‘‘น อุตฺตมํ น ปริสุทฺธ’’นฺติ. อริเยหิ วา น เสวิตพฺพนฺติ อนริยํ. อนตฺถสํหิตนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิวิวิธวิปุลานตฺถสหิตํ. ตาทิสญฺจ อตฺถสนฺนิสฺสิตํ น โหตีติ อาห ‘‘น อตฺถสนฺนิสฺสิต’’นฺติ. น วฏฺเฏ นิพฺพินฺทนตฺถายาติ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานาภาวโต. อสติ ปน วฏฺเฏ นิพฺพิทาย วิราคาทีนํ อสมฺภโวเยวาติ อาห ‘‘น วิราคายา’’ติอาทิ.

๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า นีหีนัง คือ เลวทราม หรือเศร้าหมอง. คำว่า คามวาสิกานัง คือ ของคนพาล. คำว่า ปุถุชชนานัง อิทัง คือ เป็นของปุถุชน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เป็นของปุถุชน' หมายความว่า เป็นของที่ปุถุชนพึงเสพ. คำว่า อนริยัง คือ ไม่ไร้มลทิน เพราะอริยอรรถคือความไร้มลทิน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ไม่ประเสริฐ ไม่บริสุทธิ์'. หรือเป็นสิ่งที่พระอริยะไม่พึงเสพ จึงชื่อว่า อนริยะ. คำว่า อนัตถสังหิตัง คือ ประกอบด้วยอนัตถะอันกว้างขวางหลากหลาย มีอนัตถะในปัจจุบันและอนัตถะในสัมปรายภพเป็นต้น และสิ่งเช่นนั้นไม่ประกอบด้วยประโยชน์ จึงกล่าวว่า 'ไม่ประกอบด้วยประโยชน์'. คำว่า ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายในวัฏฏะ คือ เพราะไม่มีกรรมฐานที่เป็นอริยสัจ ๔. เมื่อไม่มีความเบื่อหน่ายในวัฏฏะ ความคลายกำหนัดเป็นต้นย่อมไม่มี จึงกล่าวว่า 'ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด' เป็นต้น.

อนุตฺตมํ อนุตฺตริยนฺติ อาห ‘‘เอตํ อนุตฺตร’’นฺติ. หตฺถิสฺมินฺติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมนฺติ อาห ‘‘หตฺถินิมิตฺตํ สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. หตฺถิวิสยตฺตา หตฺถิสนฺนิสฺสิตตฺตา จ หตฺถิสิปฺปํ ‘‘หตฺถี’’ติ คเหตฺวา ‘‘หตฺถิสฺมิมฺปิ สิกฺขตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา หตฺถิสิปฺเป สิกฺขตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

คำว่า อนุตตมัง อนุตตริยัง ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งนี้เป็นอนุตตระ'. คำว่า หัตถิสมิง เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งนิมิต ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงศึกษาในนิมิตช้าง'. เพราะเป็นวิสัยของช้าง และเพราะอาศัยช้าง ท่านจึงถือเอาศิลปะช้างว่า 'ช้าง' แล้วกล่าวว่า 'ย่อมศึกษาแม้ในช้าง'. เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า 'ย่อมศึกษาในศิลปะช้าง'. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

ลิงฺคพฺยตฺตเยน วิภตฺติพฺยตฺตเยน ปาริจริเยติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปาริจริยาย ปจฺจุปฏฺฐิตา’’ติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า ปาริจริยา นี้กล่าวด้วยการเปลี่ยนลิงค์และเปลี่ยนวิภัตติ ท่านจึงกล่าวว่า 'ปาริจริยายะ ปัจจุปัฏฐิตา' (ตั้งอยู่เพื่อการบำรุง). ส่วนที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้โดยง่าย.

อนุตฺตริยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อนุตตริยสูตรวัณณนา จบแล้ว

อนุตฺตริยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อนุตตริยวรรควัณณนา จบแล้ว

๔. เทวตาวคฺโค

๔. เทวดาวรรค

๑-๔. เสขสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๔. เสขสูตรเป็นต้นวัณณนา

๓๑-๓๔. จตุตฺถสฺส ปฐเม เสขานํ ปฏิลทฺธคุณสฺส ปริหานิ นาม นตฺถีติ อาห ‘‘อุปรูปริคุณปริหานายา’’ติ, อุปรูปริลทฺธพฺพานํ มคฺคผลานํ ปริหานาย อนุปฺปาทายาติ อตฺโถ. ตติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

ในสูตรที่ ๓๑-๓๔ ในปฐมบทของสูตรที่ ๔ ท่านกล่าวว่า 'อุปรูปริคุณปริหานายะ' เพราะคุณที่พระเสขะได้บรรลุแล้วไม่มีความเสื่อมเลย หมายถึง เพื่อความเสื่อม หรือเพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งมรรคผลที่พึงได้ยิ่งๆ ขึ้นไป. สูตรที่ ๓ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น.

เสขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

เสขสูตรเป็นต้นวัณณนา จบแล้ว

๕. วิชฺชาภาคิยสุตฺตวณฺณนา

๕. วิชชาภาคิยสูตรวัณณนา

๓๕. ปญฺจเม [Pg.106] สมฺปโยควเสน วิชฺชํ ภชนฺติ, สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตาทิปจฺจยวเสน ตาย สห เอกีภาวํ คจฺฉนฺตีติ วิชฺชาภาคิยา. อถ วา วิชฺชาภาเค วิชฺชาโกฏฺฐาเส วตฺตนฺติ วิชฺชาสภาคตาย ตเทกเทเส วิชฺชาโกฏฺฐาเส ปวตฺตนฺตีติ วิชฺชาภาคิยา. ตตฺถ วิปสฺสนาญาณํ, มโนมยิทฺธิ, ฉ อภิญฺญาติ อฏฺฐ วิชฺชา. ปุริเมน อตฺเถน ตาหิ สมฺปยุตฺตธมฺมา วิชฺชาภาคิยา. ปจฺฉิเมน อตฺเถน ตาสุ ยา กาจิ เอกาว วิชฺชา วิชฺชา, เสสา วิชฺชาภาคิยา. เอวํ วิชฺชาปิ วิชฺชาย สมฺปยุตฺตธมฺมาปิ ‘‘วิชฺชาภาคิยา’’ตฺเวว เวทิตพฺพา. อิธ ปน วิปสฺสนาญาณสมฺปยุตฺตา สญฺญาว วิชฺชาภาคิยาติ อาคตา, สญฺญาสีเสน เสสสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ วุตฺตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อนิจฺจานุปสฺสนาญาเณติ อนิจฺจานุปสฺสนาญาเณ นิสฺสยปจฺจยภูเต อุปฺปนฺนสญฺญา, เตน สหคตาติ อตฺโถ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

๓๕. ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่า วิชชาภาคิยะ เพราะย่อมซ่องเสพวิชชาโดยความเป็นสัมปยุต ย่อมถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับวิชชานั้นด้วยอำนาจปัจจัยมีสหชาตะ อัญโญอัญญะ นิสสยะ สัมปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า วิชชาภาคิยะ เพราะย่อมเป็นไปในส่วนแห่งวิชชา คือในส่วนย่อยแห่งวิชชา ย่อมเป็นไปในส่วนย่อยแห่งวิชชาโดยความเป็นสภาพแห่งวิชชา. ในบรรดาวิชชาเหล่านั้น วิปัสสนาญาณ มโนมยิทธิ และอภิญญา ๖ รวมเป็นวิชชา ๘. โดยอรรถแรก ธรรมที่สัมปยุตด้วยวิชชาเหล่านั้นชื่อว่า วิชชาภาคิยะ. โดยอรรถหลัง วิชชาใดวิชชาหนึ่งในบรรดาวิชชาเหล่านั้นเป็นวิชชา ส่วนที่เหลือเป็นวิชชาภาคิยะ. อย่างนี้ พึงทราบว่าทั้งวิชชาและธรรมที่สัมปยุตด้วยวิชชา ชื่อว่า วิชชาภาคิยะ ทั้งนั้น. แต่ในที่นี้ สัญญาที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาญาณเท่านั้นที่มาในคำว่า วิชชาภาคิยะ พึงทราบว่า ธรรมที่สัมปยุตที่เหลือท่านก็กล่าวไว้ด้วยหัวข้อคือสัญญาเช่นกัน. คำว่า อนิจจานุปัสสนาญาเณ คือ สัญญาที่เกิดขึ้นในอนิจจานุปัสสนาญาณซึ่งเป็นนิสสยปัจจัย หมายถึง สัญญาที่เกิดร่วมกับญาณนั้น. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

วิชฺชาภาคิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

วิชชาภาคิยสูตรวัณณนา จบแล้ว

๖. วิวาทมูลสุตฺตวณฺณนา

๖. วิวาทมูลสูตรวัณณนา

๓๖. ฉฏฺเฐ โกธโนติ กุชฺฌนสีโล. ยสฺมา โส อปฺปหีนโกธตาย อธิคตโกโธ นาม โหติ, ตสฺมา ‘‘โกเธน สมนฺนาคโต’’ติ อาห. อุปนาโห เอตสฺส อตฺถีติ อุปนาหี, อุปนยฺหนสีโลติ วา อุปนาหี. วิวาโท นาม อุปฺปชฺชมาโน เยภุยฺเยน ปฐมํ ทฺวินฺนํ วเสน อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ ‘‘ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ วิวาโท’’ติ. โส ปน ยถา พหูนํ อนตฺถาวโห โหติ, ตํ นิทสฺสนมุเขน นิทสฺเสนฺโต ‘‘กถ’’นฺติอาทิมาห. อพฺภนฺตรปริสายาติ ปริสพฺภนฺตเร.

๓๖. ในสูตรที่ ๖ คำว่า โกธโน คือ มีปกติโกรธ. เพราะเขายังละความโกรธไม่ได้ จึงชื่อว่าผู้มีความโกรธที่ได้มาแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ประกอบด้วยความโกรธ'. คำว่า อุปนาหี คือ มีความผูกโกรธ หรือมีปกติผูกโกรธ. ชื่อว่า วิวาท เมื่อเกิดขึ้นโดยมากย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยภิกษุสองรูปก่อน จึงกล่าวว่า 'วิวาทของภิกษุสองรูป'. แต่วิวาทนั้นย่อมนำมาซึ่งอนัตถะแก่คนหมู่มากอย่างไร ท่านจึงแสดงโดยยกตัวอย่างขึ้นแสดงว่า 'อย่างไร' เป็นต้น. คำว่า อัพภันตรปริสายะ คือ ในท่ามกลางบริษัท.

คุณมกฺขนาย ปวตฺโตปิ อตฺตโน การกํ คูเถน ปหรนฺตึ คูโถ วิย ปฐมตรํ มกฺเขตีติ มกฺโข, โส เอตสฺส อตฺถีติ มกฺขี. ปฬาสตีติ ปฬาโส, ปรสฺส คุเณ ฑํสิตฺวา วิย อปเนตีติ อตฺโถ. โส เอตสฺส อตฺถีติ ปฬาสี. ปฬาสี ปุคฺคโล หิ ทุติยสฺส ธุรํ น เทติ, สมํ หริตฺวา อติวทติ. เตนาห ‘‘ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน สมนฺนาคโต’’ติ. อิสฺสตีติ อิสฺสุกี. มจฺฉรายตีติ มจฺฉรํ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ [Pg.107] มจฺฉรี. สฐยติ น สมฺมา ภาสตีติ สโฐ อญฺญถา สนฺตํ อตฺตานํ อญฺญถา ปเวทนโต. มายา เอตสฺส อตฺถี มายาวี. มิจฺฉา ปาปิกา วิญฺญุครหิตา เอตสฺส ทิฏฺฐีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ, กมฺมปถปริยาปนฺนาย ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวตฺถุกาย มิจฺฉตฺตปริยาปนฺนาย อนิยฺยานิกาย ทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นตฺถิกวาที’’ติอาทิ.

แม้เมื่อประพฤติเพื่อลบล้างคุณของผู้อื่น แต่ก็ย่อมเปื้อนผู้ทำนั้นเองก่อน เหมือนอุจจาระย่อมเปื้อนผู้ที่ขว้างผู้อื่นด้วยอุจจาระก่อน ฉะนั้น จึงชื่อว่า มักขะ ผู้ใดมีมักขะนั้น ผู้นั้นชื่อว่า มักขี. ชื่อว่า ปฬาสะ เพราะกัดคุณของผู้อื่นแล้วนำออกไป อธิบายว่า เหมือนกัดแล้วนำออกไป. ผู้ใดมีปฬาสะนั้น ผู้นั้นชื่อว่า ปฬาสี. ด้วยว่าบุคคลผู้มีปฬาสะย่อมไม่ยอมยกความเด่นให้แก่ผู้อื่น ย่อมยกตนขึ้นเสมอแล้วกล่าวข่ม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ประกอบด้วยปฬาสะที่มีลักษณะของการถือตัวเสมอ. ชื่อว่า อิสสุกี เพราะย่อมริษยา. ชื่อว่า มัจฉระ เพราะย่อมตระหนี่ ผู้ใดมีความตระหนี่นั้น ผู้นั้นชื่อว่า มัจฉรี. ชื่อว่า สโฐ เพราะย่อมลวง ไม่กล่าวตามความเป็นจริง เพราะแสดงตนที่จริงเป็นอย่างอื่นให้เป็นอย่างอื่น. ผู้ใดมีมายา ผู้นั้นชื่อว่า มายาวี. ชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิ เพราะมีทิฏฐิที่ผิด เป็นบาป เป็นที่ติเตียนของวิญญูชน อธิบายว่า เป็นผู้ประกอบด้วยทิฏฐิที่เป็นมิจฉัตตะ ไม่นำออกจากทุกข์ อันนับเนื่องในกรรมบถ มีวัตถุว่า ทานที่ให้แล้วไม่มีผล เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เป็นผู้กล่าวว่าไม่มี เป็นต้น

สํ อตฺตโน ทิฏฺฐึ, สยํ วา อตฺตนา ยถาคหิตํ ปรามสติ, สภาวํ อติกฺกมิตฺวา ปรโต อามสตีติ สนฺทิฏฺฐีปรามาสี. อาธานํ ทฬฺหํ คณฺหาตีติ อาธานคฺคาหี, ทฬฺหคฺคาหี, ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ ถิรคฺคาหีติ อตฺโถ. ยุตฺตํ การณํ ทิสฺวาว ลทฺธึ ปฏินิสฺสชฺชตีติ ปฏินิสฺสคฺคี, ทุกฺเขน กิจฺเฉน กสิเรน พหุมฺปิ การณํ ทสฺเสตฺวา น สกฺกา ปฏินิสฺสคฺคํ กาตุนฺติ ทุปฺปฏินิสฺสคฺคี. โย อตฺตโน อุปฺปนฺนทิฏฺฐึ ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ ทฬฺหํ คณฺหิตฺวา อปิ พุทฺธาทีหิ การณํ ทสฺเสตฺวา วุจฺจมาโน น ปฏินิสฺสชฺชติ. ตสฺเสตํ อธิวจนํ. ตาทิโส หิ ปุคฺคโล ยํ ยเทว ธมฺมํ วา อธมฺมํ วา สุณาติ, ตํ สพฺพํ ‘‘เอวํ อมฺหากํ อาจริเยหิ กถิตํ, เอวํ อมฺเหหิ สุต’’นฺติ กุมฺโมว องฺคานิ สเก กปาเล อนฺโตเยว สโมทหติ. ยถา หิ กจฺฉโป อตฺตโน หตฺถปาทาทิเก องฺเค เกนจิ ฆฏิเต สพฺพานิ องฺคานิ อตฺตโน กปาเลเยว สโมทหติ, น พหิ นีหรติ, เอวมยมฺปิ ‘‘น สุนฺทโร ตว คาโห, ฉฑฺเฑหิ น’’นฺติ วุตฺโต ตํ น วิสฺสชฺชติ, อนฺโตเยว อตฺตโน หทเย เอว ฐเปตฺวา วิจรติ, กุมฺภีลคฺคาหํ คณฺหาติ. ยถา สุสุมารา คหิตํ น ปฏินิสฺสชฺชนฺติ, เอวํ คณฺหาติ.

ชื่อว่า สันทิฏฐิปรัมมาสี เพราะลูบคลำทิฏฐิของตนเอง หรือลูบคลำโดยความเป็นอย่างอื่น ก้าวล่วงสภาวะไปแห่งทิฏฐิที่ตนยึดถือไว้เอง. ชื่อว่า อาธานัคคาหี เพราะยึดไว้อย่างมั่นคง, ชื่อว่า ทฬหัคคาหี เพราะยึดไว้อย่างเหนียวแน่น, อธิบายว่า ชื่อว่า ถิรัคคาหี เพราะยึดไว้อย่างมั่นคงว่า สิ่งนี้เท่านั้นจริง. ชื่อว่า ปฏินิสสัคคี เพราะสละทิฏฐิได้เมื่อเห็นเหตุผลที่สมควร. ชื่อว่า ทุปปฏินิสสัคคี เพราะไม่สามารถจะสละได้ แม้จะแสดงเหตุผลมากมายด้วยความยากลำบาก. คำนี้เป็นชื่อของบุคคลผู้ยึดมั่นทิฏฐิที่เกิดขึ้นแก่ตนอย่างเหนียวแน่นว่า สิ่งนี้เท่านั้นจริง แม้ถูกพระพุทธเจ้าเป็นต้นแสดงเหตุผลกล่าวอยู่ก็ไม่สละ. ด้วยว่าบุคคลเช่นนั้น เมื่อได้ยินธรรมหรืออธรรมใดๆ ก็ตาม ย่อมรวบรวมสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดไว้ภายในกระดองของตนเอง เหมือนเต่ารวบรวมอวัยวะไว้ในกระดองของตนฉะนั้น โดยกล่าวว่า อาจารย์ของเรากล่าวไว้อย่างนี้ เราได้ยินมาอย่างนี้. เหมือนอย่างว่า เต่าเมื่อมีใครมาถูกต้องอวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้น ย่อมรวบรวมอวัยวะทั้งหมดไว้ในกระดองของตนเท่านั้น ไม่นำออกมาภายนอก ฉันใด แม้บุคคลนี้ก็ฉันนั้น เมื่อถูกกล่าวว่า การยึดถือของท่านไม่ดี ท่านจงละเสีย ก็ไม่ยอมสละ ย่อมเก็บไว้ในใจของตนเท่านั้นเที่ยวไป ยึดถืออย่างจระเข้. เหมือนอย่างว่า จระเข้ทั้งหลายงับไว้แล้วไม่ยอมปล่อย ฉันใด เขาก็ยึดถือไว้ฉันนั้น

วิวาทมูลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยวิวัททมูลสูตร จบแล้ว.

๗. ฉฬงฺคทานสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาว่าด้วยฉฬังคทานสูตร

๓๗. สตฺตเม ทกฺขนฺติ วฑฺฒนฺติ เอตายาติ ทกฺขิณา, ปริจฺจาคมยํ ปุญฺญํ, ตสฺสูปกรณภูโต เทยฺยธมฺโม จ. อิธ ปน เทยฺยธมฺโม อธิปฺเปโต. เตเนวาห ‘‘ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาเปตี’’ติ. อิโต อุฏฺฐิเตนาติ อิโต เขตฺตโต อุปฺปนฺเนน. ราโค วินยติ เอเตนาติ ราควินโย, ราคสฺส สมุจฺเฉทิกา ปฏิปทา. เตนาห ‘‘ราควินยปฏิปทํ ปฏิปนฺนา’’ติ.

๓๗. ในสูตรที่ ๗ ชื่อว่า ทักขิณา เพราะเป็นเหตุให้ผลบุญเจริญและเพิ่มพูน ได้แก่ บุญที่สำเร็จจากการบริจาค และไทยธรรมที่เป็นอุปกรณ์แห่งบุญนั้น. แต่ในที่นี้ประสงค์เอาไทยธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ตั้งทักขิณาไว้. คำว่า ito uṭṭhitenā ได้แก่ ที่เกิดขึ้นจากนาแห่งนี้. ชื่อว่า ราคาวินัย เพราะเป็นเครื่องกำจัดราคะ ได้แก่ ปฏิปทาที่เป็นเครื่องตัดราคะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปฏิบัติปฏิปทาเป็นเครื่องกำจัดราคะ

‘‘ปุพฺเพว ทานา สุมโน’’ติอาทิคาถาย ปุพฺเพว ทานา มุญฺจเจตนาย ปุพฺเพ ทานูปกรณสมฺภรณโต ปฏฺฐาย สุมโน ‘‘สมฺปตฺตีนํ นิทานํ อนุคามิกทานํ [Pg.108] ทสฺสามี’’ติ โสมนสฺสิโต ภเวยฺย. ททํ จิตฺตํ ปสาทเยติ ททนฺโต เทยฺยธมฺมํ ทกฺขิเณยฺยหตฺเถ ปติฏฺฐาเปนฺโต ‘‘อสารโต ธนโต สาราทานํ กโรมี’’ติ อตฺตโน จิตฺตํ ปสาเทยฺย. ทตฺวา อตฺตมโน โหตีติ ทกฺขิเณยฺยานํ เทยฺยธมฺมํ ปริจฺจชิตฺวา ‘‘ปณฺฑิตปญฺญตฺตํ นาม มยา อนุฏฺฐิตํ, อโห สาธุ สุฏฺฐู’’ติ อตฺตมโน ปมุทิโต ปีติโสมนสฺสชาโต โหติ. เอสาติ ยา อยํ ปุพฺพเจตนา มุญฺจเจตนา อปรเจตนาติ อิมาสํ กมฺมผลานํ สทฺธานุคตานํ โสมนสฺสปริคฺคหิตานํ ติวิธานํ เจตนานํ ปาริปูรี, เอสา.

ด้วยคาถาว่า Pubbeva dānā sumano เป็นต้น ความว่า ก่อนแต่จะให้ทาน คือตั้งแต่เริ่มจัดเตรียมอุปกรณ์ทานด้วยมุญจเจตนาเป็นผู้มีใจเบิกบาน พึงเป็นผู้โสมนัสว่า เราจักให้ทานที่ติดตามตนไปอันเป็นเหตุแห่งสมบัติ. คำว่า Dadaṃ cittaṃ pasādaye ความว่า เมื่อให้ คือเมื่อวางไทยธรรมลงในมือของทักขิไณยบุคคล พึงยังจิตของตนให้เลื่อมใสว่า เรากำลังถือเอาสาระจากทรัพย์ที่ไม่มีสาระ. คำว่า Datvā attamano hoti ความว่า ครั้นบริจาคไทยธรรมแก่ทักขิไณยบุคคลแล้ว ย่อมเป็นผู้มีใจยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัสว่า เราได้ทำสิ่งที่บัณฑิตบัญญัติไว้แล้วหนอ โอ้ ดีจริง ดีแท้. คำว่า Esā นี้ คือความบริบูรณ์แห่งเจตนา ๓ ประการ คือ ปุพพเจตนา มุญจเจตนา และอปรเจตนา เหล่านี้ อันเป็นไปตามผลแห่งกรรม ประกอบด้วยศรัทธา อันโสมนัสรับไว้แล้ว

สีลสญฺญเมนาติ กายิกวาจสิกสํวเรน. หตฺถปาเทติ ทกฺขิเณยฺยานํ หตฺถปาเท. มุขํ วิกฺขาเลตฺวาติ เตสํเยว มุขํ วิกฺขาเลตฺวา, อตฺตนาว มุโขทกํ ทตฺวาติ อธิปฺปาโย.

คำว่า ด้วยความสำรวมในศีล ได้แก่ ด้วยความสำรวมทางกายและทางวาจา. คำว่า ที่มือและเท้า ได้แก่ ที่มือและเท้าของทักขิไณยบุคคลทั้งหลาย. คำว่า ล้างหน้า ได้แก่ ล้างหน้าของทักขิไณยบุคคลเหล่านั้นนั่นเอง อธิบายว่า ตนเองถวายน้ำล้างหน้า

ฉฬงฺคทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยฉฬังคทานสูตร จบแล้ว.

๘-๑๑. อตฺตการีสุตฺตาทิวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยอัตตการีสูตรเป็นต้น ที่ ๘-๑๑.

๓๘-๔๑. อฏฺฐเม กุสลกิริยาย อาทิอารมฺภภาเวน ปวตฺตวีริยํ ฐิตสภาวตาย สภาวธารณฏฺเฐน ธาตูติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘อารมฺภธาตูติ อารภนวเสน ปวตฺตวีริย’’นฺติ. ลทฺธาเสวนํ วีริยํ พลปฺปตฺตํ หุตฺวา ปฏิปกฺเข วิธมตีติ อาห ‘‘นิกฺกมธาตูติ โกสชฺชโต นิกฺขมนสภาวํ วีริย’’นฺติ. ปรกฺกมนสภาโวติ อธิมตฺตตรานํ ปฏิปกฺขธมฺมานํ วิธมนสมตฺถตาย ปฏุปฏุตรภาเวน ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนสภาโว. นวมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

ในสูตรที่ ๘ วิริยะที่ดำเนินไปโดยความเป็นเบื้องต้นแห่งการทำกุศล ชื่อว่า ธาตุ เพราะอรรถว่าทรงไว้ซึ่งสภาวะโดยความเป็นสภาพตั้งมั่น ท่านจึงกล่าวว่า อารัมภธาตุ ได้แก่ วิริยะที่ดำเนินไปโดยการปรารภ. วิริยะที่ได้สั่งสมแล้ว ถึงความเป็นกำลัง ย่อมกำจัดฝ่ายปฏิปักษ์ได้ ท่านจึงกล่าวว่า นิกกมธาตุ ได้แก่ วิริยะที่มีสภาพออกไปจากความเกียจคร้าน. คำว่า ปรักกมนสภาโว คือ สภาพที่ก้าวไปสู่ฐานะที่ยิ่งๆ ขึ้นไป ด้วยความเป็นสภาพแกล้วกล้ายิ่งขึ้น เพราะสามารถกำจัดธรรมฝ่ายปฏิปักษ์ที่รุนแรงกว่าได้. ในสูตรที่ ๙ เป็นต้น ไม่มีข้อความที่ควรกล่าว

อตฺตการีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยอัตตการีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๑๒. นาคิตสุตฺตวณฺณนา

๑๒. อรรถกถาว่าด้วยนาคิตสูตร

๔๒. ทฺวาทสเม มาหํ นาคิต ยเสน สมาคมนฺติ มา อหํ ยเสน สมาคมนํ ปตฺเถมิ. มา จ มยา ยโสติ ยโส จ มยา มา สมาคจฺฉตูติ [Pg.109] อตฺโถ. อิมินา อตฺตโน ลาภสกฺกาเรน อนตฺถิกตํ วิภาเวติ. ปญฺจหิ วิมุตฺตีหีติ ตทงฺควิมุตฺติอาทีหิ ปญฺจหิ วิมุตฺตีหิ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

๔๒. ในสูตรที่ ๑๒ คำว่า māhaṃ nāgita yasena samāgamanti ความว่า ขออย่าให้ข้าพเจ้าสมาคมด้วยยศเลย. คำว่า mā ca mayā yaso ความว่า และขออย่าให้ยศมาสมาคมกับข้าพเจ้าเลย. ด้วยคำนี้ พระองค์ทรงแสดงความเป็นผู้ไม่ต้องการด้วยลาภสักการะของตน. คำว่า pañcahi vimuttīhi ได้แก่ ด้วยวิมุตติ ๕ ประการ มีตทังควิมุตติเป็นต้น. ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ชัดเจนทั้งนั้น

นาคิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยนาคิตสูตร จบแล้ว.

เทวตาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยเทวดาวรรค จบแล้ว.

๕. ธมฺมิกวคฺโค

๕. ธัมมิกวรรค

๑. นาคสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาว่าด้วยนาคสูตร

๔๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม ปริสิญฺจิตุนฺติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๗๒) โย จุณฺณมตฺติกาทีหิ คตฺตานิ อุพฺพฏฺเฏนฺโต มลฺลกมุฏฺฐาทีหิ วา ฆํสนฺโต นหายติ, โส ‘‘นหายตี’’ติ วุจฺจติ. โย ตถา อกตฺวา ปกติยาว นหายติ, โส ‘‘ปริสิญฺจตี’’ติ วุจฺจติ. ภควโต จ สรีเร ตถา หริตพฺพํ รโชชลฺลํ นาม นุปลิมฺปติ อจฺฉฉวิภาวโต, อุตุคฺคหณตฺถํ ปน ภควา เกวลํ อุทเก โอตรติ. เตนาห ‘‘คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุ’’นฺติ.

๔๓. ในบทที่ ๑ แห่งปัญจมวรรค คำว่า parisiñcituṃ (อรรถกถา ม.นิ. ๑.๒๗๒) ความว่า บุคคลใดเมื่อขัดถูร่างกายด้วยผงแป้งและดินเป็นต้น หรือขัดด้วยกะลาและกำมือเป็นต้นแล้วอาบน้ำ บุคคลนั้นเรียกว่า 'อาบน้ำ' (nahāyati) ส่วนบุคคลใดไม่ทำอย่างนั้น แต่อาบน้ำตามปกติ บุคคลนั้นเรียกว่า 'ประพรม' (parisiñcati) ก็ฝุ่นและละอองที่ควรจะกำจัดออกเช่นนั้น ย่อมไม่ติดแปดเปื้อนในพระวรกายของพระผู้มีพระภาค เพราะความที่พระฉวีวรรณใสสะอาด แต่พระผู้มีพระภาคเสด็จลงสู่แม่น้ำเพียงเพื่อรับความเย็นสบายตามฤดูกาลเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อประพรมพระกาย' (gattāni parisiñcituṃ)

ปุพฺพโกฏฺฐโกติ ปาจีนโกฏฺฐโก. สาวตฺถิยํ กิร เชตวนวิหาโร กทาจิ มหา, กทาจิ ขุทฺทโก. ตถา หิ โส วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล โยชนิโก อโหสิ, สิขิสฺส ติคาวุโต, เวสฺสภุสฺส อฑฺฒโยชนิโก, กกุสนฺธสฺส คาวุตปฺปมาโณ, โกณาคมนสฺส อฑฺฒคาวุตปฺปมาโณ, กสฺสปสฺส วีสติอุสภปฺปมาโณ, อมฺหากํ ภควโต กาเล อฏฺฐกรีสปฺปมาโณ ชาโต. ตมฺปิ นครํ ตสฺส วิหารสฺส กทาจิ ปาจีนโต โหติ, กทาจิ ทกฺขิณโต, กทาจิ ปจฺฉิมโต, กทาจิ อุตฺตรโต. เชตวนคนฺธกุฏิยํ ปน จตุนฺนํ มญฺจปาทานํ ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ อจลเมว. จตฺตาริ หิ อจลเจติยฏฺฐานานิ นาม มหาโพธิปลฺลงฺกฏฺฐานํ, อิสิปตเน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนฏฺฐานํ, สงฺกสฺสนคเร เทโวโรหนกาเล โสปานสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐานํ, มญฺจปาทฏฺฐานนฺติ. อยํ ปน ปุพฺพโกฏฺฐโก กสฺสปทสพลสฺส วีสติอุสภวิหารกาเล ปาจีนทฺวารโกฏฺฐโก อโหสิ. โส อิทานิ ‘‘ปุพฺพโกฏฺฐโก’’ตฺเวว ปญฺญายติ.

คำว่า Pubbakoṭṭhako คือ ซุ้มประตูทิศตะวันออก ได้ยินว่า พระเชตวันวิหารในเมืองสาวัตถี บางครั้งก็ใหญ่ บางครั้งก็เล็ก ด้วยว่าพระวิหารนั้น ในสมัยของพระวิปัสสีพุทธเจ้า มีขนาด ๑ โยชน์ ในสมัยของพระสิขีพุทธเจ้า มีขนาด ๓ คาวุต ในสมัยของพระเวสสภูพุทธเจ้า มีขนาดครึ่งโยชน์ ในสมัยของพระกกุสันธพุทธเจ้า มีขนาด ๑ คาวุต ในสมัยของพระโกนาคมนพุทธเจ้า มีขนาดครึ่งคาวุต ในสมัยของพระกัสสปพุทธเจ้า มีขนาด ๒๐ อุสภะ และในสมัยของพระผู้มีพระภาคของเรา ได้มีขนาด ๘ กรีส แม้พระนครนั้นก็อยู่ทางทิศตะวันออกของพระวิหารนั้นบ้าง ทางทิศใต้บ้าง ทางทิศตะวันตกบ้าง ทางทิศเหนือบ้าง แต่สถานที่ตั้งเท้าแท่นบรรทมทั้ง ๔ ในพระคันธกุฎีพระเชตวันนั้นไม่หวั่นไหวเลย จริงอยู่ สถานที่ซึ่งเรียกว่าอจลเจดียสถาน ๔ แห่ง คือ สถานที่ตั้งพระพัลลังก์มหาโพธิ์ ๑ สถานที่แสดงธรรมจักรในป่าอิสิปตนะ ๑ สถานที่ตั้งบันไดในเวลาเสด็จลงจากเทวโลกที่เมืองสังกัสสะ ๑ และสถานที่ตั้งเท้าแท่นบรรทม ๑ ส่วนซุ้มประตูทิศตะวันออกนี้ ในสมัยที่พระกัสสปทศพลมีพระวิหารขนาด ๒๐ อุสภะ ได้เป็นซุ้มประตูทางทิศตะวันออก บัดนี้ ซุ้มประตูนั้นก็ยังปรากฏชื่อว่า 'ปุพพโกฏฐกะ' นั่นเอง

กสฺสปทสพลสฺส [Pg.110] กาเล อจิรวตี นครํ ปริกฺขิปิตฺวา สนฺทมานา ปุพฺพโกฏฺฐกํ ปตฺวา อุทเกน ภินฺทิตฺวา มหนฺตํ อุทกรหทํ มาเปสิ สมติตฺติกํ อนุปุพฺพคมฺภีรํ. ตตฺถ เอกํ รญฺโญ นฺหานติตฺถํ, เอกํ นาครานํ, เอกํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส, เอกํ พุทฺธานนฺติ เอวํ ปาฏิเอกฺกานิ นฺหานติตฺถานิ โหนฺติ รมณียานิวิปฺปกิณฺณรชตปฏฺฏสทิสวาลุกานิ. อิติ ภควตา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ เยน อยํ เอวรูโป ปุพฺพโกฏฺฐโก, เตนุปสงฺกมิ คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุํ. อถายสฺมา อานนฺโท อุทกสาฏิกํ อุปนาเมสิ. ภควา สุรตฺตทุปฏฺฏํ อปเนตฺวา อุทกสาฏิกํ นิวาเสสิ. เถโร ทุปฏฺเฏน สทฺธึ มหาจีวรํ อตฺตโน หตฺถคตํ อกาสิ. ภควา อุทกํ โอตริ, สโหตรเณเนวสฺส อุทเก มจฺฉกจฺฉปา สพฺเพ สุวณฺณวณฺณา อเหสุํ, ยนฺตนาฬิกาหิ สุวณฺณรสธารานิ สิญฺจนกาโล วิย สุวณฺณปฏปฺปสารณกาโล วิย จ อโหสิ. อถ ภควโต นหานวตฺตํ ทสฺเสตฺวา ปจฺจุตฺติณฺณสฺส เถโร สุรตฺตทุปฏฺฏํ อุปนาเมสิ. ภควา ตํ นิวาเสตฺวา วิชฺชุลฺลตาสทิสํ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา มหาจีวรํ อนฺตนฺเตน สํหริตฺวา ปทุมคพฺภสทิสํ กตฺวา อุปนีตํ ทฺวีสุ กณฺเณสุ คเหตฺวา อฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุพฺพโกฏฺฐเก คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา เอกจีวโร อฏฺฐาสี’’ติ.

ในสมัยของพระกัสสปทศพล แม่น้ำอจิรวดีไหลโอบล้อมพระนครไปถึงซุ้มประตูทิศตะวันออกแล้วพัดพังซุ้มประตูนั้นด้วยกระแสน้ำ ก่อให้เกิดเป็นห้วงน้ำใหญ่ มีน้ำเต็มเสมอขอบและค่อยๆ ลึกไปตามลำดับ ในห้วงน้ำนั้น มีท่าสรงน้ำของพระราชาท่าหนึ่ง ของชาวเมืองท่าหนึ่ง ของภิกษุสงฆ์ท่าหนึ่ง ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายท่าหนึ่ง ท่าสรงน้ำเหล่านั้นแยกจากกันเป็นสัดส่วน มีความรื่นรมย์ มีทรายคล้ายกับแผ่นเงินที่กระจายอยู่ ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยพระอานนท์ผู้มีอายุ ได้เสด็จไปยังที่ตั้งซุ้มประตูทิศตะวันออกที่มีลักษณะเช่นนี้ เพื่อประพรมพระกาย ครั้งนั้น พระอานนท์ผู้มีอายุได้ถวายผ้าสรงน้ำ พระผู้มีพระภาคทรงเปลื้องผ้าสองชั้นสีแดงเข้มออกแล้วทรงนุ่งผ้าสรงน้ำ พระเถระได้ถือผ้าสองชั้นพร้อมกับผ้าจีวรใหญ่ไว้ในมือของตน พระผู้มีพระภาคเสด็จลงสู่แม่น้ำ ทันทีที่เสด็จลงไป ปลาและเต่าทั้งหมดในน้ำนั้นได้มีสีเหมือนทองไปหมด ประหนึ่งเวลาที่หลั่งกระแสธารน้ำทองออกจากท่อเครื่องจักร และประหนึ่งเวลาที่แผ่แผ่นทองออกไป ลำดับนั้น พระเถระแสดงวัตรในการสรงน้ำถวายพระผู้มีพระภาค เมื่อพระองค์เสด็จขึ้นแล้ว จึงได้ถวายผ้าสองชั้นสีแดงเข้ม พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งผ้านั้นแล้ว ทรงคาดประคดเอวประดุจสายฟ้า ทรงรวบผ้าจีวรใหญ่ด้วยชายต่อชายทำให้เหมือนภายในดอกบัว แล้วทรงจับที่มุมทั้งสองที่พระเถระน้อมถวายประทับยืนอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ประพรมพระกายที่ซุ้มประตูทิศตะวันออกแล้ว ทรงมีจีวรผืนเดียวประทับยืนอยู่'

เอวํ ฐิตสฺส ปน ภควโต สรีรํ วิกสิตปทุมปุปฺผสทิสํ สพฺพปาลิผุลฺลํ ปาริจฺฉตฺตกํ, ตารามรีจิวิกสิตญฺจ คคนตลํ สิริยา อวหสมานํ วิย วิโรจิตฺถ, พฺยามปฺปภาปริกฺเขปวิลาสินี จสฺส ทฺวตฺตึสวรลกฺขณมาลา คนฺถิตฺวา ฐปิตา ทฺวตฺตึส จนฺทิมา วิย, ทฺวตฺตึส สูริยา วิย, ปฏิปาฏิยา ฐปิตทฺวตฺตึสจกฺกวตฺติทฺวตฺตึสเทวราชทฺวตฺตึสมหาพฺรหฺมาโน วิย จ อติวิย วิโรจิตฺถ. ยสฺมา จ ภควโต สรีรํ สุธนฺตจามีกรสมานวณฺณํ, สุปริโสธิตปวาฬรุจิรโตรณํ, สุวิสุทฺธนีลรตนาวลิสทิสเกสตนุรุหํ, ตสฺมา ตหํ ตหํ วินิคฺคตสุชาตชาติหิงฺคุลกรสูปโสภิตํ อุปริ สตเมฆรตนาวลิสุจฺฉาทิตํ ชงฺคมมิว กนกคิริสิขรํ วิโรจิตฺถ. ตสฺมิญฺจ สมเย ทสพลสฺส สรีรโต นิกฺขมิตฺวา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย สมนฺตโต อสีติหตฺถปฺปมาเณ ปเทเส อาธาวนฺตี วิธาวนฺตี รตนาวลิรตนทามรตนจุณฺณวิปฺปกิณฺณํ วิย ปสาริตรตนจิตฺตกญฺจนปฏฺฏมิว อาสิญฺจมานลาขารสธาราจิตฺตมิว อุกฺกาสตนิปาตสมากุลมิว นิรนฺตรวิปฺปกิณฺณกณิการกิงฺกิณิกปุปฺผมิว วายุเวคสมุทฺธตจินปิฏฺฐจุณฺณรญฺชิตมิว [Pg.111] อินฺทธนุวิชฺชุลฺลตาวิตานสนฺถตมิว จ คคนตลํ, ตํ ฐานํ ปวนญฺจ สมฺมา ผรนฺติ. วณฺณภูมิ นาเมสา. เอวรูเปสุ ฐาเนสุ พุทฺธานํ สรีรวณฺณํ วา คุณวณฺณํ วา จุณฺณิยปเทหิ วา คาถาหิ วา อตฺถญฺจ อุปมาโย จ การณานิ จ อาหริตฺวา ปฏิพเลน ธมฺมกถิเกน ปูเรตฺวา กเถตุํ วฏฺฏติ. เอวรูเปสุ หิ ฐาเนสุ ธมฺมกถิกสฺส ถาโม เวทิตพฺโพ. ปุพฺพสทิสานิ กุรุมาโนติ นิรุทกานิ กุรุมาโน, สุกฺขาปยมาโนติ อตฺโถ. โสทเก คตฺเต จีวรํ ปารุปนฺตสฺส หิ จีวเร กณฺณิกานิ อุฏฺฐหนฺติ, ปริกฺขารภณฺฑํ ทุสฺสติ, พุทฺธานํ ปน สรีเร รโชชลฺลํ น อุปลิมฺปติ, ปทุมปตฺเต อุกฺขิตฺตอุทกพินฺทุ วิย อุทกํ วินิวฏฺเฏตฺวา คจฺฉติ. เอวํ สนฺเตปิ สิกฺขาคารวตาย ภควา ‘‘ปพฺพชิตวตฺตํ นาเมต’’นฺติ มหาจีวรํ อุโภสุ กณฺเณสุ คเหตฺวา ปุรโต กายํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อฏฺฐาสิ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่อย่างนั้น พระสรีระของพระองค์ก็รุ่งเรืองดุจดอกปทุมที่บานสะพรั่ง และดุจต้นปาริฉัตรที่บานสะพรั่งทั่วทุกกิ่งก้าน อีกทั้งท้องฟ้าที่สว่างไสวด้วยแสงดาวก็ดูเหมือนจะเย้ยหยันความงามนั้นด้วยสิริ รัศมีหนึ่งวาที่ซ่านออกไปโดยรอบอันงดงามของพระองค์นั้น รุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจพวงมาลัยแห่งมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการที่ร้อยเรียงไว้ ดุจพระจันทร์ ๓๒ ดวง ดุจพระอาทิตย์ ๓๒ ดวง และดุจพระเจ้าจักรพรรดิ ๓๒ พระองค์ ท้าวเทวราช ๓๒ พระองค์ และมหาพรหม ๓๒ องค์ที่ประทับเรียงรายกัน และเพราะพระสรีระของพระผู้มีพระภาคมีวรรณะดุจทองคำที่หลอมดีแล้ว มีซุ้มประตูอันงดงามด้วยแก้วประพาฬที่ขัดเกลาดีแล้ว มีพระเกศาและพระโลมาดุจพวงแก้วมณีสีน้ำเงินบริสุทธิ์ เพราะฉะนั้น พระสรีระนั้นจึงรุ่งเรืองดุจยอดภูเขาทองที่เคลื่อนที่ได้ ประดับประดาด้วยน้ำหรดาลและชาดชั้นดีที่ผุดออกมาเป็นแห่งๆ และปกคลุมด้วยพวงแก้วมณีดุจเมฆร้อยชั้นอยู่เบื้องบน ในขณะนั้น พระรัศมี ๖ สีได้เปล่งออกจากพระสรีระของพระทสพล แผ่ไปทั่วบริเวณประมาณ ๘๐ ศอก ทั้งรุกรนและแล่นไปทั่วท้องฟ้า สถานที่นั้น และอากาศ ดุจพวงแก้วมณี ดุจพวงมาลัยแก้ว ดุจผงแก้วที่โปรยปราย ดุจแผ่นทองคำที่ประดับด้วยแก้วมณีที่แผ่ออกไป ดุจภาพวาดที่พรมด้วยน้ำครั่ง ดุจเต็มไปด้วยดาวตกนับร้อย ดุจดอกกรรณิการ์และดอกกิงกิณีที่โปรยปรายไม่ขาดสาย ดุจถูกย้อมด้วยผงจุณที่ฟุ้งขึ้นด้วยกำลังลม และดุจท้องฟ้าที่ปกคลุมด้วยเพดานรุ้งและสายฟ้า นี่ชื่อว่า 'วรรณภูมิ' ในสถานที่เช่นนี้ ธรรมีกถาผู้มีความสามารถพึงพรรณนาให้เต็มด้วยการนำเอาวรรณะแห่งพระสรีระหรือวรรณะแห่งพระคุณของพระพุทธเจ้า ทั้งด้วยบทประพันธ์ร้อยแก้วและร้อยกรอง ทั้งอรรถ อุปมา และเหตุผลมาแสดง เพราะในสถานที่เช่นนี้ พึงทราบกำลังของธรรมีกถา คำว่า 'ทำให้เป็นเหมือนเดิม' (Pubbasadisāni kurumāno) ความว่า ทำให้ไม่มีน้ำ คือทำให้แห้ง เพราะเมื่อบุคคลห่มจีวรขณะที่กายเปียกน้ำ ชายจีวรย่อมยกขึ้น และบริขารย่อมเสียหาย แต่ฝุ่นละอองและสิ่งสกปรกย่อมไม่ติดพระสรีระของพระพุทธเจ้า น้ำย่อมไหลกลิ้งไปเหมือนหยดน้ำที่กลิ้งอยู่บนใบบัว แม้เป็นเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคก็ทรงถือมหาจีวรที่ชายทั้งสองข้าง แล้วทรงปกปิดพระกายไว้ข้างหน้าแล้วประทับยืนอยู่ ด้วยความเคารพในสิกขาว่า 'นี่เป็นวัตรของบรรพชิต'

ตาฬิตญฺจ วาทิตญฺจ ตาฬิตวาทิตํ, ตูริยานํ ตาฬิตวาทิตํ ตูริยตาฬิตวาทิตํ. มหนฺตญฺจ ตํ ตูริยตาฬิตวาทิตญฺจาติ มหาตูริยตาฬิตวาทิตํ. เตนาห ‘‘มหนฺเตนา’’ติอาทิ. อถ วา เภริมุทิงฺคปณวาทิตูริยานํ ตาฬิตํ วีณาเวฬุโคมุขิอาทีนํ วาทิตญฺจ ตูริยตาฬิตวาทิตนฺติ วา เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

การตีและการบรรเลง เรียกว่า ตาลิตวาทิตะ การตีและการบรรเลงเครื่องดนตรี เรียกว่า ตูริยตาลิตวาทิตะ การตีและการบรรเลงเครื่องดนตรีอันยิ่งใหญ่นั้น เรียกว่า มหาตูริยตาลิตวาทิตะ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยเสียงอันยิ่งใหญ่' เป็นต้น อีกนัยหนึ่ง พึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า การตีเครื่องดนตรีมีกลองเภรี กลองมุทิงคะ และกลองปณวะ เป็นต้น และการบรรเลงเครื่องดนตรีมีพิณ ขลุ่ย และแตรสังข์ (โคมุขี) เป็นต้น เรียกว่า ตูริยตาลิตวาทิตะ

อภิญฺญาปารํ คโตติ อภิญฺญาปารคู. เอวํ เสเสสุปิ. โส หิ ภควา สพฺพธมฺเม อภิชานนฺโต คโตติ อภิญฺญาปารคู. เตสุ ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ ปริชานนฺโต คโตติ ปริญฺญาปารคู. สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต คโตติ ปหานปารคู. จตฺตาโร มคฺเค ภาเวนฺโต คโตติ ภาวนาปารคู. นิโรธํ สจฺฉิกโรนฺโต คโตติ สจฺฉิกิริยาปารคู. สพฺพสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺโต คโตติ สมาปตฺติปารคู. สุพฺรหฺมเทวปุตฺตาทโยติ เอตฺถ โส กิร เทวปุตฺโต อจฺฉราสงฺฆปริวุโต นนฺทนกีฬิตํ กตฺวา ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. ตํ ปญฺจสตา ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา, ปญฺจสตา รุกฺขํ อภิรุหิตฺวา มธุรสฺสเรน คายิตฺวา ปุปฺผานิ ปาเตนฺติ. ตานิ คเหตฺวา อิตรา เอกโตวณฺฏิกมาลาว คนฺเถนฺติ. อถ รุกฺขํ อภิรุฬฺหา อุปจฺเฉทกวเสน เอกปฺปหาเรเนว กาลํ กตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺตา มหาทุกฺขํ อนุภวนฺติ. อถ กาเล คจฺฉนฺเต เทวปุตฺโต ‘‘อิมาสํ เนว สทฺโท สุยฺยติ[Pg.112], น ปุปฺผานิ ปาเตนฺติ, กหํ นุ โข คตา’’ติ อาวชฺเชนฺโต นิรเย นิพฺพตฺตภาวํ ทิสฺวา ปิยวตฺถุกโสเกน รุปฺปมาโน จินฺเตสิ – ‘‘เอตา ตาว ยถากมฺเมน คตา, มยฺหํ อายุสงฺขาโร กิตฺตโก’’ติ. โส ‘‘สตฺตเม ทิวเส มยาปิ อวเสสาหิ ปญฺจสตาหิ สทฺธึ กาลํ กตฺวา ตตฺเถว นิพฺพตฺติตพฺพ’’นฺติ ทิสฺวา พลวตเรน โสเกน สมปฺปิโต. ‘‘อิมํ มยฺหํ โสกํ สเทวเก โลเก อญฺญตฺร ตถาคตา นิพฺพาเปตุํ สมตฺโถ นตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต –

ผู้ถึงฝั่งแห่งอภิญญา ชื่อว่า อภิญญาปารคู แม้ในคำที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงรู้ยิ่งซึ่งธรรมทั้งปวงแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า อภิญญาปารคู ทรงกำหนดรู้ซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้นแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า ปริญญาปารคู ทรงละซึ่งกิเลสทั้งปวงแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า ปหานปารคู ทรงเจริญซึ่งมรรค ๔ แล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า ภาวนาปารคู ทรงทำให้แจ้งซึ่งนิโรธแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า สัจฉิกิริยาปารคู ทรงเข้าถึงซึ่งสมาบัติทั้งปวงแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า สมาปัตติปารคู คำว่า 'สุพรหมเทพบุตรเป็นต้น' ในที่นี้ ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นแวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา กระทำการเล่นสนุกสนานในสวนนันทวัน แล้วนั่งบนอาสนะที่จัดไว้ ณ โคนต้นปาริฉัตร มีเทพธิดา ๕๐๐ องค์นั่งแวดล้อม และมีเทพธิดาอีก ๕๐๐ องค์ขึ้นไปบนต้นไม้ ร้องเพลงด้วยเสียงอันไพเราะแล้วโปรยดอกไม้ลงมา เทพธิดาเหล่านั้น (ที่อยู่ข้างล่าง) ก็เก็บดอกไม้เหล่านั้นมาร้อยเป็นพวงมาลัยมีขั้วเดียว ครั้งนั้น เทพธิดาที่ขึ้นไปบนต้นไม้เหล่านั้น ได้ทำกาละ (ตาย) พร้อมกันในคราวเดียวด้วยอำนาจอุปัจเฉทกกรรม แล้วไปเกิดในอเวจีมหานรก เสวยทุกข์อย่างใหญ่หลวง ครั้นเวลาผ่านไป เทพบุตรนั้นรำพึงว่า 'เทพธิดาเหล่านี้ไม่มีเสียงร้อง และไม่โปรยดอกไม้ลงมาเลย พวกนางไปไหนกันหนอ' เมื่อเห็นว่าพวกนางไปเกิดในนรก ก็ถูกความโศกที่มีวัตถุอันเป็นที่รักเป็นเหตุบีบคั้น จึงคิดว่า 'พวกนางเหล่านั้นไปตามกรรมของตนแล้ว อายุสังขารของเราจะเหลือเท่าไรหนอ' เมื่อเขาเห็นว่า 'ในวันที่ ๗ เราพร้อมด้วยเทพธิดาที่เหลืออีก ๕๐๐ องค์ ก็จะต้องทำกาละแล้วไปเกิดในนรกนั้นเหมือนกัน' ก็ถูกความโศกอย่างแรงกล้าครอบงำ คิดว่า 'ความโศกของเรานี้ นอกจากพระตถาคตแล้ว ไม่มีใครในโลกพร้อมทั้งเทวโลกจะดับให้ได้' จึงไปเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง

‘‘นิจฺจํ อุตฺรสฺตมิทํ จิตฺตํ, นิจฺจํ อุพฺพิคฺคมิทํ มโน;

อนุปฺปนฺเนสุ กิจฺเฉสุ, อโถ อุปฺปติเตสุ จ;

สเจ อตฺถิ อนุตฺรสฺตํ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๙๘) –

ได้กล่าวคาถานี้ว่า 'จิตนี้หวาดหวั่นอยู่เป็นนิตย์ ใจนี้สะดุ้งกลัวอยู่เป็นนิตย์ ทั้งในความทุกข์ยากที่ยังไม่มาถึง และที่เกิดขึ้นแล้ว ถ้าความไม่หวาดหวั่นมีอยู่ ขอพระองค์ผู้ถูกข้าพระองค์ทูลถามแล้ว โปรดตรัสบอกความไม่หวาดหวั่นนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด' (สํ. ส. ๑.๙๘)

อิมํ คาถมภาสิ. ภควาปิสฺส –

พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคาถาตอบแก่เทพบุตรนั้นว่า

‘‘นาญฺญตฺร โพชฺฌา ตปสา, นาญฺญตฺรินฺทฺริยสํวรา;

นาญฺญตฺร สพฺพนิสฺสคฺคา, โสตฺถึ ปสฺสามิ ปาณิน’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๙๘) –

'เราไม่เห็นความสวัสดีของสัตว์ทั้งหลาย นอกจากด้วยปัญญาเครื่องตรัสรู้ นอกจากด้วยตบะ นอกจากด้วยการสำรวมอินทรีย์ และนอกจากด้วยการสละสิ่งทั้งปวง' (สํ. ส. ๑.๙๘)

ธมฺมํ เทเสสิ. โส เทสนาปริโยสาเน วิคตโสโก ปญฺจหิ อจฺฉราสเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย ภควนฺตํ นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘ทุกฺขปฺปตฺตา สุพฺรหฺมเทวปุตฺตาทโย’’ติ. อาทิ-สทฺเทน จนฺทสูริยเทวปุตฺตาทโย สงฺคณฺหาติ. จตูหิ การเณหีติ อารกตฺตา, อรีนํ อรานญฺจ หตตฺตา, ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวาติ อิเมหิ จตูหิ การเณหิ.

ทรงแสดงธรรม เมื่อจบเทศนานั้น ท่านผู้ปราศจากความเศร้าโศกนั้น พร้อมด้วยนางอัปสร ๕๐๐ ได้ตั้งมั่นในโสดาปัตติผล ยืนนมัสการพระผู้มีพระภาคอยู่ คำนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงคำว่า 'สุพรหมเทวบุตรเป็นต้นผู้ถึงทุกข์' ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' ทรงสงเคราะห์เอาพระจันทร์และพระอาทิตย์เทวบุตรเป็นต้น คำว่า 'ด้วยเหตุ ๔ ประการ' คือ ด้วยเหตุ ๔ ประการเหล่านี้ คือ เพราะเป็นผู้ไกล เพราะกำจัดข้าศึกและซี่กำได้แล้ว เพราะเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น และเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป

ทสวิธสํโยชนานีติ โอรมฺภาคิยุทฺธมฺภาคิยเภทโต ทสวิธสํโยชนานิ. สพฺเพ อจฺจรุจีติ สพฺพสตฺเต อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิ. อฏฺฐมกนฺติ โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐํ สนฺธาย วทติ. โสตาปนฺโนติ ผลฏฺโฐ คหิโต.

คำว่า 'สังโยชน์ ๑๐ อย่าง' คือ สังโยชน์ ๑๐ อย่าง โดยจำแนกเป็นโอรัมภาคิยสังโยชน์และอุทธัมภาคิยสังโยชน์ คำว่า 'รุ่งเรืองยิ่งกว่าสัตว์ทั้งปวง' คือ ความรุ่งเรืองที่ก้าวล่วงสัตว์ทั้งปวงเป็นไป คำว่า 'ผู้เป็นที่ ๘' ตรัสหมายถึงผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค คำว่า 'พระโสดาบัน' คือ ทรงถือเอาผู้ตั้งอยู่ในผล

โสรจฺจนฺติ ‘‘ตตฺถ กตมํ โสรจฺจํ? โย กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม, กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม, อิทํ วุจฺจติ โสรจฺจํ, สพฺพาปิ สีลสํวโร โสรจฺจ’’นฺติ (ธ. ส. ๑๓๔๙) วจนโต สุจิสีลํ ‘‘โสรจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. กรูณาติ กรุณาพฺรหฺมวิหารมาห. กรุณาปุพฺพภาโคติ ตสฺส ปุพฺพภาคํ อุปจารชฺฌานํ วทติ.

คำว่า "โสรจจะ" คือ ศีลอันบริสุทธิ์ท่านเรียกว่า "โสรจจะ" ตามนัยแห่งพระบาลีว่า "ในโสรจจะนั้น โสรจจะเป็นไฉน? ความไม่ล่วงละเมิดทางกาย ความไม่ล่วงละเมิดทางวาจา ความไม่ล่วงละเมิดทั้งทางกายและทางวาจา นี้เรียกว่าโสรจจะ การสำรวมศีลทั้งหมดก็เป็นโสรจจะ" (ธ.ส. ๑๓๔๙) คำว่า "กรุณา" ท่านกล่าวถึงกรุณาพรหมวิหาร คำว่า "กรุณาปุพพภาค" ท่านกล่าวถึงอุปจารฌานอันเป็นส่วนเบื้องต้นของกรุณานั้น

ทุวิเธน [Pg.113] ฌาเนนาติ อารมฺมณูปนิชฺฌานลกฺขณูปนิชฺฌานเภทโต ทุวิเธน ฌานมเนน. ปญฺจวิธมิจฺฉาชีววเสนาติ กุหนาลปนาเนมิตฺติกตานิปฺเปสิกตาลาเภนลาภํนิชิคีสนตาสงฺขาต- ปญฺจวิธมิจฺฉาชีววเสน. น ลิปฺปตีติ น อลฺลียติ อนุสยโต อารมฺมณกรณโต วา ตณฺหาทิฏฺฐิอภินิเวสาภาวโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

คำว่า "ด้วยฌาน ๒ อย่าง" คือ ด้วยฌาน ๒ อย่างนี้ โดยจำแนกเป็นอารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งมิจฉาชีพ ๕ อย่าง" คือ ด้วยอำนาจแห่งมิจฉาชีพ ๕ อย่าง อันนับว่าเป็นการหลอกลวง การพูดเลียบเคียง การทำนิมิต การบีบคั้น และการแสวงหาลาภด้วยลาภ คำว่า "ไม่ติด" คือ ไม่ติดข้อง โดยความเป็นอนุสัย หรือโดยการทำเป็นอารมณ์ เพราะไม่มีความยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ ข้อที่เหลือในที่นี้ตื้นทั้งนั้น

นาคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยนาคสูตร จบแล้ว

๒. มิคสาลาสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาว่าด้วยมิคสาลาสูตร

๔๔. ทุติเย สมสมคติยาติ ก-การสฺส ย-การวเสน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘สมภาเวเนว สมคติกา’’ติ. ภวิสฺสนฺตีติ อตีตตฺเถ อนาคตวจนํ กตนฺติ อาห ‘‘ภวิสฺสนฺตีติ ชาตา’’ติ. ปุราณสฺส หิ อิสิทตฺตสฺส จ สมคติกํ สนฺธาย สา เอวมาห.

๔๔. ในสูตรที่ ๒ คำว่า "สมสมคติยา" ท่านกล่าวว่า "เป็นผู้มีคติเสมอกันด้วยความเสมอกันนั่นเอง" เพราะเป็นบทที่แสดงด้วยอำนาจแห่งการเปลี่ยน ก อักษร เป็น ย อักษร คำว่า "จักเป็น" ท่านกล่าวว่า "เป็นแล้ว" เพราะเป็นการใช้คำอนาคตกาลในความหมายอดีตกาล เพราะนางกล่าวอย่างนั้นหมายถึงการมีคติเสมอกันของปุราณะและอิสิทัตตะ

อมฺมกาติ มาตุคาโม. อุปจารวจนญฺเหตํ. อิตฺถีสุ ยทิทํ อมฺมกา มาตุคาโม ชนนี ชนิกาติ. เตนาห ‘‘อิตฺถี หุตฺวา อิตฺถิสญฺญาย เอว สมนฺนาคตา’’ติ.

คำว่า "อัมมกา" คือ มาตุคาม. คำนี้เป็นคำเรียกโดยอ้อม. ในบรรดาหญิงทั้งหลาย (มีคำเรียกดังนี้คือ) อัมมกา มาตุคาม ชนนี ชนิกา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นหญิงแล้ว ประกอบด้วยสัญญาว่าเป็นหญิงนั่นเอง"

ทิฏฺฐิยา ปฏิวิชฺฌิตพฺพํ อปฺปฏิวิทฺธํ โหตีติ อตฺถโต การณโต จ ปญฺญาย ปฏิวิชฺฌิตพฺพํ อปฺปฏิวิทฺธํ โหติ, นิชฺชฏํ นิคฺคุมฺพํ กตฺวา ยาถาวโต อวิทิตํ โหติ. สมเย สมเย กิเลเสหิ วิมุจฺจนกํ ปีติปาโมชฺชํ อิธ สามายิกํ ม-กาเร อการสฺส ทีฆํ กตฺวา. เตนาห – ‘‘สามายิกมฺปิ วิมุตฺตึ น ลภตีติ กาลานุกาลํ ธมฺมสฺสวนํ นิสฺสาย ปีติปาโมชฺชํ น ลภตี’’ติ. ปมิณนฺตีติ เอตฺถ อารมฺภตฺโถ ป-สทฺโทติ อาห ‘‘ตุเลตุํ อารภนฺตี’’ติ. ปณีโตติ วิสิฏฺโฐ.

คำว่า "สิ่งที่พึงแทงตลอดด้วยทิฏฐิยังไม่ถูกแทงตลอด" คือ สิ่งที่พึงแทงตลอดด้วยปัญญา ยังไม่ถูกแทงตลอดโดยอรรถและโดยเหตุ ยังไม่เป็นที่รู้ตามความเป็นจริง โดยการทำให้ปราศจากความยุ่งเหยิงและปราศจากกอ. ปีติปราโมทย์ที่พ้นจากกิเลสเป็นครั้งคราว ในที่นี้เรียกว่า "สามัยิกะ" โดยการทำสระ อะ ที่ ม อักษร ให้เป็นเสียงยาว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมไม่ได้วิมุตติที่เป็นสามัยิกะ" คือ "ย่อมไม่ได้ปีติปราโมทย์ที่อาศัยการฟังธรรมเป็นครั้งคราว". ในคำว่า "ปมิณันติ" นี้ ท่านกล่าวว่า "เริ่มเปรียบเทียบ" เพราะ ป ศัพท์ มีอรรถว่าเริ่มต้น. คำว่า "ประณีต" คือ ประเสริฐ.

ตทนฺตรนฺติ วจนวิปลฺลาเสน อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ กตนฺติ อาห ‘‘ตํ อนฺตรํ ตํ การณ’’นฺติ. โลภสฺส อปราปรุปฺปตฺติยา พหุวจนวเสน ‘‘โลภธมฺมา’’ติ วุตฺตา. สีเลน วิเสสี อโหสิ เมถุนธมฺมวิรติยา สมนฺนาคตตฺตา.

คำว่า "ตทันตระ" ท่านกล่าวว่า "เหตุนั้น เหตุนั้น" เพราะเป็นการใช้สามีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยควิภัตติด้วยการสลับวิภัตติ. คำว่า "โลภธรรมทั้งหลาย" ท่านกล่าวด้วยอำนาจพหูพจน์ เพราะความเกิดขึ้นของโลภะซ้ำแล้วซ้ำเล่า. เป็นผู้พิเศษด้วยศีล เพราะประกอบด้วยการงดเว้นจากเมถุนธรรม.

มิคสาลาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยมิคสาลาสูตร จบแล้ว.

๓-๖. อิณสุตฺตาทิวณฺณนา

๓-๖. อรรถกถาว่าด้วยอิณสูตรเป็นต้น.

๔๕-๔๘. ตติเย [Pg.114] ทลิทฺโท นาม ทุคฺคโต, ตสฺส ภาโว ทาลิทฺทิยํ. น เอตสฺส สกํ สาปเตยฺยนฺติ อสฺสโก, อสาปเตยฺโย. เตนาห ‘‘อตฺตโน สนฺตเกน รหิโต’’ติ. ‘‘พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆ’’ติ วุตฺเต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เกนจิ อกมฺปิยภาเวน โอกปฺปนํ รตนตฺตยคุเณ โอคาเหตฺวา กปฺปนํ โอกปฺปนสทฺธา นาม. ‘‘อิทํ อกุสลํ กมฺมํ โน สกํ, อิทํ ปน กมฺมํ สก’’นฺติ เอวํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ กมฺมสฺสกตชานนปญฺญา กมฺมสฺสกตปญฺญา. ติวิธญฺหิ ทุจฺจริตํ อตฺตนา กตมฺปิ สกกมฺมํ นาม น โหติ อตฺถภญฺชนโต. สุจริตํ สกกมฺมํ นาม อตฺถชนนโต. อิณาทานสฺมินฺติ ปจฺจตฺตวจนตฺเถ เอตํ ภุมฺมนฺติ อาห ‘‘อิณคฺคหณํ วทามี’’ติ.

๔๕-๔๘. ในอรรถกถาสูตรที่ ๓ คำว่า ทลิทโท คือ ผู้ตกยาก ภาวะของผู้นั้น ชื่อว่า ทาลิททิยะ (ความยากจน). คำว่า อสฺสโก อสาปเตยฺโย หมายถึง ทรัพย์สมบัติของตนไม่มีแก่ผู้นั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้ปราศจากของที่เป็นของตน'. การหยั่งลงเชื่อในคุณของพระรัตนตรัย โดยการหยั่งลงแล้วตั้งมั่นไว้ ด้วยอาการที่ใครๆ ไม่อาจให้หวั่นไหวได้ เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์' แล้วน้อมใจเชื่อว่า 'พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว' ชื่อว่า โอกัปปนสัทธา. ปัญญาที่รู้ความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตน โดยทางปฏิเสธและทางยอมรับว่า 'อกุศลกรรมนี้ไม่ใช่ของตน ส่วนกรรมนี้เป็นของตน' ชื่อว่า กัมมัสสกตาปัญญา. จริงอยู่ ทุจริต ๓ อย่าง แม้ตนจะทำเอง ก็ไม่ชื่อว่าเป็นกรรมของตน เพราะทำลายประโยชน์ ส่วนสุจริต ชื่อว่าเป็นกรรมของตน เพราะยังประโยชน์ให้เกิด. ในคำว่า อิณาทานสฺมึ นี้ ท่านกล่าวว่า 'เรากล่าวถึงการกู้หนี้' เพราะเป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งปัจจัตตวจนะ

กฏคฺคาโหติ กตํ สพฺพโส สิทฺธเมว กตฺวา คหณํ. โส ปน วิชยลาโภ โหตีติ อาห ‘‘ชยคฺคาโห’’ติ. หิริมโน เอตสฺสาติ หิริมโนติ อาห ‘‘หิริสมฺปยุตฺตจิตฺโต’’ติ, ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย หิริยา สมฺปยุตฺตจิตฺโตติ อตฺโถ. โอตฺตปฺปติ อุพฺพิชฺชติ ภายติ สีเลนาติ โอตฺตปฺปี, โอตฺตปฺเปน สมนฺนาคโต. นิรามิสํ สุขนฺติ ตติยชฺฌานสุขํ ทูรสมุสฺสาริตกามามิสตฺตา. อุเปกฺขนฺติ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขํ, น ยํ กิญฺจิ อุเปกฺขาเวทนนฺติ อาห ‘‘จตุตฺถชฺฌานุเปกฺข’’นฺติ. อารทฺธวีริโยติ ปคฺคหิตปริปุณฺณกายิกเจตสิกวีริโยติ อตฺโถ. โย คณสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา จตูสุ อิริยาปเถสุ อฏฺฐอารมฺภวตฺถุวเสน เอกโก โหติ, ตสฺส กายิกํ วีริยํ อารทฺธํ นาม โหติ. จิตฺตสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา อฏฺฐสมาปตฺติวเสน เอกโก โหติ. คมเน อุปฺปนฺนกิเลสสฺส ฐานํ ปาปุณิตุํ น เทติ, ฐาเน อุปฺปนฺนกิเลสสฺส นิสชฺชํ, นิสชฺชาย อุปฺปนฺนกิเลสสฺส สยนํ ปาปุณิตุํ น เทติ, อุปฺปนฺนฏฺฐาเนเยว กิเลเส นิคฺคณฺหาติ. อยํ เจตสิกํ วีริยํ อารทฺธํ นาม โหติ. ปฏิปกฺขทูรีภาเวน เสฏฺฐฏฺเฐน จ เอโก อุเทตีติ เอโกทิ, เอกคฺคตา. ตสฺส โยคโต เอกคฺคจิตฺโต อิธ เอโกทิ. ปฏิปกฺขโต อตฺตานํ นิปาติ, ตํ วา นิปยติ วิโสเสตีติ นิปโก. อญฺญตรํ กายาทิเภทํ อารมฺมณํ สาติสยาย สติยา สรตีติ สโต. เตนาห ‘‘เอกคฺคจิตฺโต’’ติอาทิ.

คำว่า "กตัคคาหะ" คือ การยึดถือว่าสิ่งที่ทำแล้วสำเร็จแล้วโดยประการทั้งปวง อนึ่ง ชัยชนะนั้นย่อมมี ท่านจึงกล่าวว่า "ชัยชนะ" (ชยัคคาหะ) คำว่า "หิริมาโน" คือ ผู้มีหิริ ท่านกล่าวว่า "มีจิตประกอบด้วยหิริ" หมายถึงจิตที่ประกอบด้วยหิริอันมีลักษณะรังเกียจบาป คำว่า "โอตตัปปี" คือ ผู้มีความสะดุ้งกลัว ท่านกล่าวว่า "ประกอบด้วยโอตตัปปะ" เพราะสะดุ้งกลัว หวาดกลัว และเกรงกลัวด้วยศีล คำว่า "สุขที่ปราศจากอามิส" คือ สุขในตติยฌาน เพราะกามอามิสถูกขจัดออกไปไกลแล้ว คำว่า "อุเบกขา" ท่านกล่าวถึงอุเบกขาในจตุตถฌาน ไม่ใช่อุเบกขาเวทนาใดๆ คำว่า "ปรารภความเพียร" หมายถึงความเพียรทางกายและทางใจที่ประคองไว้เต็มที่ ผู้ใดกำจัดหมู่คณะและหมู่คณะย่อยแล้ว เป็นผู้โดดเดี่ยวในอิริยาบถ ๔ ด้วยอำนาจแห่งวัตถุ ๘ ประการ ความเพียรทางกายของผู้นั้นชื่อว่าปรารภแล้ว ผู้ใดกำจัดหมู่คณะทางใจแล้ว เป็นผู้โดดเดี่ยวด้วยอำนาจแห่งสมาบัติ ๘ ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะเดินไปถึงที่ยืน ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะยืนไปถึงที่นั่ง ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะนั่งไปถึงที่นอน ย่อมข่มกิเลสในที่ที่เกิดขึ้นนั่นเอง นี้ชื่อว่าความเพียรทางใจปรารภแล้ว คำว่า "เอกโกทิ" คือ ความเป็นผู้มีอารมณ์เดียว (เอกัคคตา) เพราะความเป็นผู้โดดเดี่ยวเกิดขึ้นด้วยความเป็นผู้ไกลจากฝ่ายปฏิปักษ์และด้วยความเป็นผู้ประเสริฐ ในที่นี้ คำว่า "เอกโกทิ" คือ ผู้มีจิตเป็นเอกัคคตา เพราะประกอบด้วยเอกัคคตานั้น คำว่า "นิปกะ" คือ ผู้คุ้มครองตนจากฝ่ายปฏิปักษ์ หรือผู้ทำให้ฝ่ายปฏิปักษ์เหือดแห้งไป คำว่า "สโต" คือ ผู้มีสติ เพราะระลึกถึงอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งมีกายเป็นต้น ด้วยสติอันยิ่ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีจิตเป็นเอกัคคตา" เป็นต้น

อกุปฺปา เม วิมุตฺตีติ มยฺหํ อรหตฺตผลวิมุตฺติ อกุปฺปตาย อกุปฺปารมฺมณตาย จ อกุปฺปา. สา หิ ราคาทีหิ น กุปฺปตีติ อกุปฺปตายปิ อกุปฺปา[Pg.115]. อกุปฺปํ นิพฺพานมสฺสา อารมฺมณนฺติ อกุปฺปารมฺมณตายปิ อกุปฺปา. เตเนวาห ‘‘อกุปฺปารมฺมณตฺตา’’ติอาทิ. ภวสํโยชนานนฺติ กามราคปฏิฆมานทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสภวราคอิสฺสามจฺฉริย- อวิชฺชาสงฺขาตานํ ทสนฺนํ สํโยชนานํ. อิมานิ หิ สตฺเต ภเวสุ สํโยเชนฺติ อุปนิพนฺธนฺติ ภวาภเวน สํโยเชนฺติ, ตสฺมา ภวสํโยชนานีติ วุจฺจนฺติ. ขีณาสโว อุตฺตมอณโณ กิเลสอิณานํ อภาวโต. อญฺเญ หิ สตฺตา ยาว น กิเลสา ปหียนฺติ, ตาว สอิณา นาม อเสริวิหารภาวโต. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

คำว่า "วิมุตติของเราไม่กำเริบ" คือ อรหัตตผลวิมุตติของเราไม่กำเริบ เพราะความเป็นของไม่กำเริบ และเพราะมีอารมณ์ไม่กำเริบ วิมุตตินั้นไม่กำเริบด้วยราคะเป็นต้น เพราะความเป็นของไม่กำเริบ พระนิพพานอันไม่กำเริบเป็นอารมณ์ของวิมุตตินั้น เพราะมีอารมณ์ไม่กำเริบ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะมีอารมณ์ไม่กำเริบ" เป็นต้น คำว่า "ภวสังโยชน์ทั้งหลาย" คือ สังโยชน์ ๑๐ อย่าง อันนับว่ากามราคะ ปฏิฆะ มานะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ภวราคะ อิสสา มัจฉริยะ และอวิชชา สังโยชน์เหล่านี้ย่อมผูกสัตว์ไว้ในภพทั้งหลาย ย่อมผูกมัดไว้ ย่อมผูกไว้ด้วยภพและอภพ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ภวสังโยชน์ทั้งหลาย" พระขีณาสพเป็นผู้ไม่มีหนี้อันยอดเยี่ยม เพราะไม่มีหนี้คือกิเลส อนึ่ง สัตว์เหล่าอื่น ตราบใดที่กิเลสยังไม่ถูกละ ตราบนั้นชื่อว่ามีหนี้ เพราะความเป็นผู้ไม่อยู่เป็นอิสระ บทที่ ๔ เป็นต้น มีอรรถตื้นแล้ว

อิณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยอิณสูตรเป็นต้น จบแล้ว

๗. เขมสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาว่าด้วยเขมสูตร

๔๙. สตฺตเม วุตฺถพฺรหฺมจริยวาโสติ นิวุตฺถพฺรหฺมจริยวาโส. กตกรณีโยติ เอตฺถ กรณียนฺติ ปริญฺญาปหานภาวนาสจฺฉิกิริยมาห. ตํ ปน ยสฺมา จตูหิ มคฺเคหิ ปจฺเจกํ จตูสุ สจฺเจสุ กตฺตพฺพตฺตา โสฬสวิธํ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพ’’นฺติ. ขนฺธกิเลสอภิสงฺขารสงฺขาตา ตโย โอสีทาปนฏฺเฐน ภารา วิยาติ ภารา. เต โอหิตา โอโรปิตา นิกฺขิตฺตา ปาติตา เอเตนาติ โอหิตภาโร. เตนาห ‘‘ขนฺธภารํ…เป… โอตาเรตฺวา ฐิโต’’ติ. อนุปฺปตฺโต สทตฺถนฺติ อนุปฺปตฺตสทตฺโถ. สทตฺโถติ จ สกตฺถมาห ก-การสฺส ท-การํ กตฺวา. เอตฺถ หิ อรหตฺตํ อตฺตโน โยนิโสมนสิการายตฺตตฺตา อตฺตูปนิพนฺธฏฺเฐน สสนฺตานปริยาปนฺนตฺตา อตฺตานํ อวิชหนฏฺเฐน อตฺตโน อุตฺตมตฺเถน จ อตฺตโน อตฺถตฺตา ‘‘สกตฺโถ’’ติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘สทตฺโถ วุจฺจติ อรหตฺต’’นฺติ. สมฺมทญฺญา วิมุตฺโตติ สมฺมา อญฺญาย วิมุตฺโต, อจฺฉินฺนภูตาย มคฺคปญฺญาย สมฺมา ยถาภูตํ ทุกฺขาทีสุ โย ยถา ชานิตพฺโพ, ตถา ชานิตฺวา วิมุตฺโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สมฺมา เหตุนา’’ติอาทิ. วิมุตฺโตติ จ ทฺเว วิมุตฺติโย สพฺพสฺส จิตฺตสํกิเลสสฺส มคฺโค นิพฺพานาธิมุตฺติ จ. นิพฺพาเน อธิมุจฺจนํ ตตฺถ นินฺนโปณปพฺภารตาย. อรหา สพฺพกิเลเสหิ วิมุตฺตจิตฺตตฺตา จิตฺตวิมุตฺติยา วิมุตฺโต. นิพฺพานํ อธิมุตฺตตฺตา นิพฺพาเน วิมุตฺโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

๔๙. ในสูตรที่ ๗ คำว่า “วุฏฐพรหมจริยวาส” คือ “นิวุฏฐพรหมจริยวาส” (ผู้ได้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว) ในคำว่า “กตกรณียะ” นี้ คำว่า “กรณียะ” ท่านกล่าวถึงกิจ ๔ อย่าง คือ ปริญญา (กำหนดรู้), ปหานะ (ละ), ภาวนา (เจริญ), สัจฉิกิริยา (ทำให้แจ้ง) ก็กิจนั้น พึงทราบว่ามี ๑๖ อย่าง เพราะพึงทำในอริยสัจ ๔ อย่างละ ๔ ด้วยมรรค ๔ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทำด้วยมรรค ๔” ภาระ ๓ อย่าง คือ ขันธ์ กิเลส และอภิสังขาร ชื่อว่า “ภาระ” เพราะอรรถว่ายังสัตว์ให้จมลง คำว่า “โอหิตภาระ” (ผู้ปลงภาระลงแล้ว) เพราะภาระเหล่านั้นอันท่านปลงลงแล้ว วางลงแล้ว ทิ้งแล้ว ทำให้ตกไปแล้วด้วยอริยมรรค เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปลงภาระคือขันธ์...แล้วดำรงอยู่” คำว่า “อนุปปัตตสทัตถะ” คือ “อนุปปัตตสทัตถะ” (ผู้บรรลุประโยชน์ตนแล้ว) คำว่า “สทัตถะ” ท่านกล่าวว่า “สกัตถะ” (ประโยชน์ตน) โดยการเปลี่ยนพยัญชนะ ก เป็น ท ในที่นี้ อรหัตตผล ชื่อว่า “สกัตถะ” เพราะเป็นประโยชน์ของตน เนื่องจากขึ้นอยู่กับการมนสิการโดยแยบคายของตน, เพราะเป็นสิ่งที่ผูกพันอยู่กับตน, เพราะเป็นสิ่งที่รวมอยู่ในสันดานของตน, เพราะเป็นสิ่งที่ตนไม่ทอดทิ้ง, และเพราะเป็นประโยชน์อันสูงสุดของตน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สทัตถะ คือ อรหัตตผล” คำว่า “สัมมทัญญา วิมุตโต” คือ “สัมมา อัญญา วิมุตโต” (หลุดพ้นแล้วด้วยการรู้ชอบ) หมายความว่า หลุดพ้นแล้วด้วยการรู้แจ้งตามความเป็นจริงในทุกข์เป็นต้น ด้วยมรรคปัญญาที่ไม่มีส่วนขาด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุอันชอบ” เป็นต้น คำว่า “วิมุตติ” มี ๒ อย่าง คือ มรรค (เครื่องหลุดพ้น) จากกิเลสเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตทั้งปวง และนิพพานาธิมุตติ (ความน้อมไปในนิพพาน) การน้อมไปในนิพพาน คือ ความที่จิตน้อมไป โน้มไป โอนไปในนิพพานนั้น พระอรหันต์ชื่อว่า “วิมุตติ” ด้วยเจโตวิมุตติ เพราะมีจิตหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง ชื่อว่า “วิมุตติ” ในนิพพาน เพราะน้อมไปในนิพพาน ข้อที่เหลือในที่นี้ง่ายทั้งนั้น

เขมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเขมสูตร จบแล้ว

๘. อินฺทฺริยสํวรสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาอินทริยสังวรสูตร

๕๐. อฏฺฐเม [Pg.116] อุปนิสีทติ ผลํ เอตฺถาติ การณํ อุปนิสา. ยถาภูตญาณทสฺสนนฺติ ยถาสภาวชานนสงฺขาตํ ทสฺสนํ. เอเตน ตรุณวิปสฺสนํ ทสฺเสติ. ตรุณวิปสฺสนา หิ พลววิปสฺสนาย ปจฺจโย โหติ. ตรุณวิปสฺสนาติ นามรูปปริคฺคเห ญาณํ, ปจฺจยปริคฺคเห ญาณํ, สมฺมสเน ญาณํ, มคฺคามคฺเค ววตฺถเปตฺวา ฐิตญาณนฺติ จตุนฺนํ ญาณานํ อธิวจนํ. นิพฺพินฺทติ เอตายาติ นิพฺพิทา. พลววิปสฺสนาติ ภยตุปฏฺฐาเน ญาณํ อาทีนวานุปสฺสเน ญาณํ มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณนฺติ จตุนฺนํ ญาณานํ อธิวจนํ. ปฏิสงฺขานุปสฺสนา ปน มุจฺจิตุกมฺยตาปกฺขิกา เอว. ‘‘ยาว มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, ตาว ตรุณวิปสฺสนา’’ติ หิ วจนโต อุปกฺกิเลสวิมุตฺตอุทยพฺพยญาณโต พลววิปสฺสนา. วิรชฺชติ อริโย สงฺขารโต เอเตนาติ วิราโค, อริยมคฺโค. อรหตฺตผลนฺติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทสโต วุตฺตํ. อินฺทฺริยสํวรสฺส สีลรกฺขณเหตุตฺตา วุตฺตํ ‘‘สีลานุรกฺขณอินฺทฺริยสํวโร กถิโต’’ติ.

๕๐. ในสูตรที่ ๘ คำว่า “อุปนิสา” คือ เหตุ เพราะผลย่อมนั่งใกล้ในเหตุนั้น คำว่า “ยถาภูตญาณทัสสนะ” คือ การเห็นอันนับว่ารู้ตามสภาพที่เป็นจริง ด้วยคำนี้ ท่านแสดงถึง “ตรุณวิปัสสนา” (วิปัสสนาอ่อน) เพราะตรุณวิปัสสนานั้นเป็นปัจจัยแก่ “พลววิปัสสนา” (วิปัสสนาแก่กล้า) คำว่า “ตรุณวิปัสสนา” เป็นชื่อของญาณ ๔ อย่าง คือ ญาณในการกำหนดนามรูป, ญาณในการกำหนดปัจจัย, ญาณในการพิจารณา, และญาณที่ตั้งมั่นโดยการกำหนดมรรคและอมรรค คำว่า “นิพพิทา” (ความหน่าย) เพราะย่อมหน่ายด้วยวิปัสสนานี้ คำว่า “พลววิปัสสนา” เป็นชื่อของญาณ ๔ อย่าง คือ ญาณในการปรากฏเป็นภัย, ญาณในการพิจารณาเห็นโทษ, ญาณในความใคร่จะพ้น, และญาณในสังขารุเบกขา ส่วนปฏิสังขานุปัสสนา (การพิจารณาซ้ำ) เป็นฝ่ายของความใคร่จะพ้นนั่นเอง เพราะเหตุที่ท่านกล่าวว่า “ตราบใดที่ยังมีความบริสุทธิ์แห่งญาณทัสสนะในการกำหนดมรรคและอมรรค ตราบนั้นเป็นตรุณวิปัสสนา” ฉะนั้น พลววิปัสสนาจึงเริ่มจากอุทยัพพยญาณที่พ้นจากอุปกิเลส คำว่า “วิราคะ” (ความคลายกำหนัด) คือ อริยมรรค เพราะพระอริยะย่อมคลายกำหนัดจากสังขารด้วยอริยมรรคนั้น คำว่า “อรหัตตผล” ท่านกล่าวโดยการแสดงถึงผลอันสูงสุด เพราะอินทริยสังวรเป็นเหตุแห่งการรักษาสีล จึงกล่าวว่า “อินทริยสังวรที่รักษาศีลได้ถูกกล่าวแล้ว”

อินฺทฺริยสํวรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอินทริยสังวรสูตร จบแล้ว.

๙. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาอานันทสูตร

๕๑. นวเม เถรา ภิกฺขู วิหรนฺติ พหุสฺสุตา อาคตาคมาติอาทิปาฬิปเทสุ อิมินาว นเยน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – สีลาทิคุณานํ ถิรภาวปฺปตฺติยา เถรา. สุตฺตเคยฺยาทิ พหุ สุตํ เอเตสนฺติ พหุสฺสุตา. วาจุคฺคตธารเณน สมฺมเทว ครูนํ สนฺติเก อาคมิตภาเวน อาคโต ปริยตฺติธมฺมสงฺขาโต อาคโม เอเตสนฺติ อาคตาคมา. สุตฺตาติธมฺมสงฺขาตสฺส ธมฺมสฺส ธารเณน ธมฺมธรา. วินยธารเณน วินยธรา. เตสํเยว ธมฺมวินยานํ มาติกาย ธารเณน มาติกาธรา. ตตฺถ ตตฺถ ธมฺมปริปุจฺฉาย ปริปุจฺฉติ. ตํ อตฺถปริปุจฺฉาย ปริปญฺหติ วีมํสติ วิจาเรติ. อิทํ, ภนฺเต, กถํ, อิมสฺส กฺวตฺโถติ ปริปุจฺฉนปญฺหนาการทสฺสนํ. อาวิวฏญฺเจว ปาฬิยา อตฺถํ ปเทสนฺตรปาฬิทสฺสเนน อาคมโต วิวรนฺติ. อนุตฺตานีกตญฺจ ยุตฺติวิภาวเนน อุตฺตานีกโรนฺติ. กงฺขาฏฺฐานิเยสุ ธมฺเมสุ สํสยุปฺปตฺติยา [Pg.117] เหตุยา คณฺฐิฏฺฐานภูเตสุ ปาฬิปเทสุ ยาถาวโต วินิจฺฉยทาเนน กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺติ.

๕๑. ในสูตรที่ ๙ พึงทราบเนื้อความในบทบาลีมีอาทิว่า “ภิกษุผู้เป็นเถระ เป็นพหูสูต ผู้มาถึงแล้วซึ่งอาคม ย่อมอยู่” โดยนัยนี้แล คือ ชื่อว่า “เถระ” เพราะถึงความมั่นคงแห่งคุณมีศีลเป็นต้น. ชื่อว่า “พหูสูต” เพราะได้สดับมากซึ่งพระสูตรและพระเคยยะเป็นต้น. ชื่อว่า “อาคตาคมะ” เพราะอาคมอันนับว่าปริยัติธรรม ได้มาถึงแล้วแก่ท่านเหล่านั้น โดยความเป็นผู้ทรงจำไว้ได้คล่องปาก และโดยความเป็นผู้มาถึงแล้วโดยชอบในสำนักของครูบาอาจารย์. ชื่อว่า “ธัมมธรา” เพราะทรงจำธรรมอันนับว่าพระสูตรเป็นต้น. ชื่อว่า “วินยธรา” เพราะทรงจำพระวินัย. ชื่อว่า “มาติกาธรา” เพราะทรงจำมาติกาแห่งพระธรรมและพระวินัยเหล่านั้นนั่นเอง. ย่อมสอบถามธรรมในที่นั้นๆ ด้วยการสอบถามธรรม. ย่อมสอบถามอรรถนั้นด้วยการสอบถามอรรถ ย่อมพิจารณา ย่อมใคร่ครวญ. คำว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สิ่งนี้เป็นอย่างไร? อรรถของสิ่งนี้อยู่ที่ไหน?” นี้ เป็นการแสดงอาการแห่งการสอบถามและปัญหา. ย่อมเปิดเผยอรรถแห่งบาลีที่ยังไม่เปิดเผย ด้วยการแสดงบาลีในบทอื่นตามอาคม. และย่อมทำให้ตื้น (ชัดเจน) ซึ่งสิ่งที่ยังไม่ตื้น ด้วยการแสดงเหตุผล. ย่อมบรรเทาความสงสัยในธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย ในบทบาลีที่เป็นที่ตั้งแห่งเงื่อนปม เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งความสงสัย ด้วยการวินิจฉัยให้ตามความเป็นจริง.

อานนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอานันทสูตร จบแล้ว.

๑๐. ขตฺติยสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาขัตติยสูตร

๕๒. ทสเม โภเค อธิปฺปาโย เอเตสนฺติ โภคาธิปฺปายา. ปญฺญตฺถาย เอเตสํ มโน อุปวิจรตีติ ปญฺญูปวิจารา. ปถวิยา ทายตฺถาย วา จิตฺตํ อภินิเวโส เอเตสนฺติ ปถวีภินิเวสา. มนฺตา อธิฏฺฐานํ ปติฏฺฐา เอเตสนฺติ มนฺตาธิฏฺฐานา. อิมินา นเยน เสสปทานิปิ เวทิตพฺพานิ. เสสํ อุตฺตานเมว.

๕๒. ในสูตรที่ ๑๐ ชื่อว่า “โภคาธิปปายา” เพราะความมุ่งหมายของท่านเหล่านั้นอยู่ในโภคะ. ชื่อว่า “ปัญญูปวิจารา” เพราะใจของท่านเหล่านั้นย่อมเข้าไปเที่ยวไปเพื่อปัญญา. ชื่อว่า “ปฐวีภินิเวสา” เพราะความฝังใจในจิตของท่านเหล่านั้นมีเพื่อความเป็นทายาทแห่งแผ่นดิน. ชื่อว่า “มันตาธิฏฐานา” เพราะมนต์เป็นที่ตั้งมั่น เป็นที่พึ่งของท่านเหล่านั้น. พึงทราบบทที่เหลือโดยนัยนี้แล. ส่วนที่เหลือง่ายทั้งนั้น.

ขตฺติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาขัตติยสูตร จบแล้ว.

๑๑. อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา

๑๑. อรรถกถาอัปปมาทสูตร

๕๓. เอกาทสเม ชงฺคลานนฺติ เอตฺถ โย นิปิจฺฉโล น อนูโป นิรุทกตาย ถทฺธลูโข ภูมิปฺปเทโส, โส ‘‘ชงฺคโล’’ติ วุจฺจติ. ตพฺพหุลตาย ปน อิธ สพฺโพ ภูมิปฺปเทโส ชงฺคโล. ตสฺมึ ชงฺคเล ชาตา ภวาติ วา ชงฺคลา, เตสํ ชงฺคลานํ. เอวญฺหิ นทิจรานมฺปิ หตฺถีนํ สงฺคโห กโต โหติ สโมธาตพฺพานํ วิย สโมธายกานมฺปิ อิธ ชงฺคลคฺคหเณน คเหตพฺพโต. ปถวีตลจารีนนฺติ อิมินา ชลจาริโน จ นิวตฺเตติ อทิสฺสมานปาทตฺตา. ‘‘ปาณาน’’นฺติ สาธารณวจนมฺปิ ‘‘ปทชาตานี’’ติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน วิเสสนิวิฏฺฐเมว โหตีติ อาห ‘‘สปาทกปาณาน’’นฺติ. ‘‘มุตฺตคต’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๑๙; อ. นิ. ๙.๑๑) คต-สทฺโท วิย อิธ ชาต-สทฺโท อนตฺถนฺตโรติ อาห ‘‘ปทชาตานีติ ปทานี’’ติ. สโมธานนฺติ สมวโรธํ, อนฺโตคธํ วา. เตนาห ‘‘โอธานํ อุปนิกฺเขปํ คจฺฉนฺตี’’ติ. กูฏงฺคมาติ ปาริมนฺเตน กูฏํ อุปคจฺฉนฺติ. กูฏนินฺนาติ กูฏจฺฉิทฺทมคฺเค ปวิสนวเสน กูเฏ นินฺนา. กูฏสโมสรณาติ ฉิทฺเท อนุปวิสนวเสน จ อาหจฺจ อวตฺถาเนน จ กูเฏ สโมทหิตฺวา ฐิตา. วณฺเฏ [Pg.118] ปตมาเน สพฺพานิ ภูมิยํ ปตนฺตีติ อาห ‘‘วณฺฏานุวตฺตกานิ ภวนฺตี’’ติ.

๕๓. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า “ชังคลานัง” นี้ ภูมิประเทศใดที่ไม่ลื่น ไม่แฉะ กระด้างและหยาบเพราะไม่มีน้ำ ภูมิประเทศนั้นเรียกว่า “ชังคละ”. แต่ในที่นี้ ภูมิประเทศทั้งหมดเรียกว่า “ชังคละ” เพราะมีลักษณะเช่นนั้นมาก. หรือสัตว์ที่เกิดในป่านั้น ชื่อว่า “ชังคละ” (สัตว์ป่า) แห่งสัตว์ป่าเหล่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ การสงเคราะห์ช้างที่เที่ยวไปในแม่น้ำก็ย่อมมีได้ เพราะในที่นี้ การถือเอาคำว่า “ชังคละ” ย่อมถือเอาได้ทั้งสัตว์ผู้รวมเข้า เหมือนสัตว์ที่ถูกรวมเข้า. ด้วยคำว่า “ปฐวีตลจารี” นี้ ย่อมกันสัตว์ที่เที่ยวไปในน้ำออกไป เพราะมีเท้าที่มองไม่เห็น. แม้คำว่า “ปาณานัง” ซึ่งเป็นคำทั่วไป ก็ย่อมเป็นคำที่ระบุวิเสสนะไว้แน่นอน ด้วยการอยู่ใกล้กับคำอื่นว่า “ปทชาตานิ” ท่านจึงกล่าวว่า “แห่งสัตว์ที่มีเท้า”. เหมือนคำว่า “คตะ” ในบทมีอาทิว่า “มุตตคตะ” (ม.ม. ๒.๑๑๙; อํ.นวก. ๙.๑๑) คำว่า “ชาตะ” ในที่นี้ก็ไม่มีอรรถต่างกัน ท่านจึงกล่าวว่า “ปทชาตานิ คือ ปทานิ” (รอยเท้า). คำว่า “สโมธานัง” คือ การรวมเข้าด้วยกัน หรือการรวมอยู่ภายใน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมถึงการรวมเข้า การวางลงไว้”. คำว่า “กูฏังคมา” คือ ย่อมเข้าไปสู่ยอดด้วยส่วนปลาย. คำว่า “กูฏนินนา” คือ โน้มไปสู่ยอดด้วยการเข้าไปในทางช่องยอด. คำว่า “กูฏสโมสรณา” คือ ตั้งมั่นโดยการรวมเข้าในยอด ด้วยการเข้าไปในช่อง และด้วยการตั้งอยู่โดยกระทบ. เมื่อขั้วหลุด สิ่งทั้งปวงย่อมตกลงสู่พื้นดิน ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมเป็นไปตามขั้ว”.

อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอัปปมาทสูตร จบแล้ว.

๑๒. ธมฺมิกสุตฺตวณฺณนา

๑๒. อรรถกถาธัมมิกสูตร

๕๔. ทฺวาทสเม ชาติภูมิยนฺติ เอตฺถ ชนนํ ชาติ, ชาติยา ภูมิ ชาติภูมิ, ชาตฏฺฐานํ. ตํ โข ปเนตํ เนว โกสลมหาราชาทีนํ, น จงฺกิพฺราหฺมณาทีนํ, น สกฺกสุยามสนฺตุสิตาทีนํ, น อสีติมหาสาวกานํ, น อญฺเญสํ สตฺตานํ ‘‘ชาติภูมี’’ติ วุจฺจติ. ยสฺส ปน ชาตทิวเส ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกทฺธชมาลาวิปฺปกิณฺณกุสุมวาสจุณฺณคณสุคนฺธา สพฺพปาลิผุลฺลมิว นนฺทนวนํ วิโรจมานา ปทุมินิปณฺเณ อุทกพินฺทุ วิย อกมฺปิตฺถ, ชจฺจนฺธาทีนญฺจ รูปทสฺสนาทีนิ อเนกานิ ปาฏิหาริยานิ ปวตฺตึสุ. ตสฺส สพฺพญฺญุโพธิสตฺตสฺส ชาตฏฺฐานํ, สาติสยสฺส ปน ชนกกปิลวตฺถุสนฺนิสฺสโย ‘‘ชาติภูมี’’ติ วุจฺจติ. ชาติภูมกา อุปาสกาติ ชาติภูมิวาสิโน อุปาสกา. สนฺตเนตฺวา สพฺพโส ตเนตฺวา ปตฺถริตฺวา ฐิตมูลานิ มูลสนฺตานกานิ. ตานิ ปน อตฺถโต มูลานิเยวาติ อาห ‘‘มูลสนฺตานกานนฺติ มูลาน’’นฺติ.

๕๔. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า “จาติภูมิยัง” นี้ การเกิด ชื่อว่า “ชาติ”, ภูมิแห่งการเกิด ชื่อว่า “จาติภูมิ” คือ สถานที่เกิด. ก็สถานที่นั้น ไม่เรียกว่า “จาติภูมิ” ของพระเจ้าโกศลเป็นต้น, ของจังกีพราหมณ์เป็นต้น, ของท้าวสักกะ ท้าวสุยามะ และท้าวสันดุสิตเป็นต้น, ของพระมหาสาวก ๘๐ รูป หรือของสัตว์เหล่าอื่น. แต่ในวันประสูติของพระโพธิสัตว์ผู้ทรงเป็นสัพพัญญูพระองค์ใด หมื่นโลกธาตุได้หวั่นไหวเหมือนหยาดน้ำบนใบบัว รุ่งเรืองเหมือนป่านันทวันที่มีดอกไม้บานสะพรั่งทั่วทุกกิ่งก้าน มีธงชัยและพวงมาลัยเป็นอันเดียวกัน อบอวลไปด้วยหมู่ดอกไม้ ของหอม และแป้งจันทน์ และปาฏิหาริย์หลายอย่างมีการเห็นรูปของคนตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้นได้เป็นไปแล้ว. สถานที่เกิดของพระโพธิสัตว์ผู้ทรงเป็นสัพพัญญูพระองค์นั้น และเมืองกบิลพัสดุ์อันเป็นที่อาศัยของพระชนกผู้ยิ่งใหญ่ เรียกว่า “จาติภูมิ”. บทว่า “จาติภูมกา อุปาสกา” คือ อุบาสกผู้อยู่ในจาติภูมิ. บทว่า “มูลสันตานกานิ” คือ รากที่ตั้งอยู่โดยแผ่ขยายไปทั่วทั้งหมด. ก็รากเหล่านั้น โดยอรรถก็คือรากนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “มูลสันตานกานัง คือ มูลาณัง” (แห่งรากทั้งหลาย).

ชาตทิวเส อาวุธานํ โชติตตฺตา, รญฺโญ อปริมิตสฺส จ สตฺตกายสฺส อนตฺถโต ปริปาลนสมตฺถตาย จ ‘‘โชติปาโล’’ติ ลทฺธนามตฺตา วุตฺตํ ‘‘นาเมน โชติปาโล’’ติ. โควินฺโทติ โควินฺทิยาภิเสเกน อภิสิตฺโต, โควินฺทสฺส ฐาเน ฐปนาภิเสเกน อภิสิตฺโตติ อตฺโถ. ตํ กิร ตสฺส พฺราหฺมณสฺส กุลปรมฺปราคตํ ฐานนฺตรํ. เตนาห ‘‘ฐาเนน มหาโควินฺโท’’ติ. ควํ ปญฺญญฺจ วินฺทติ ปฏิลภตีติ โควินฺโท, มหนฺโต โควินฺโทติ มหาโควินฺโท. โคติ หิ ปญฺญาเยตํ อธิวจนํ ‘‘คจฺฉติ อตฺเถ พุชฺฌตี’’ติ กตฺวา. มหาโควินฺโท จ อมฺหากํ โพธิสตฺโตเยว. โส กิร ทิสมฺปติสฺส นาม รญฺโญ ปุโรหิตสฺส โควินฺทพฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต หุตฺวา อตฺตโน ปิตุสฺส จ รญฺโญ จ อจฺจเยน ตสฺส ปุตฺโต เรณุ, สหายา [Pg.119] จสฺส สตฺตภู, พฺรหฺมทตฺโต, เวสฺสภู, ภรโต, ทฺเว ธตรฏฺฐาติ อิเม สตฺต ราชาโน ยถา อญฺญมญฺญํ น วิวทนฺติ. เอวํ รชฺเช ปติฏฺฐาเปตฺวา เตสํ อตฺถธมฺเม อนุสาสนฺเต ชมฺพุทีปตเล สพฺเพสํ ราชาว รญฺญํ, พฺรหฺมาว พฺราหฺมณานํ, เทโวว คหปติกานํ สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต อุตฺตมคารวฏฺฐานํ อโหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เรณุอาทีนํ สตฺตนฺนํ ราชูนํ ปุโรหิโต’’ติ. อิเมว สตฺต ภารธารา มหาราชาโน. วุตฺตญฺเหตํ –

เพราะอาวุธส่องแสงในวันเกิด และเพราะความที่สามารถรักษาพระราชาและหมู่สัตว์หาประมาณมิได้จากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ จึงได้ชื่อว่า ‘โชติปาละ’ (Jotipāla) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ชื่อว่าโชติปาละ’. คำว่า ‘โควินทะ’ (Govinda) คือผู้ที่ได้รับการอภิเษกด้วยการอภิเษกของโควินทะ หมายความว่า ผู้ที่ได้รับการอภิเษกให้ดำรงตำแหน่งของโควินทะ. ตำแหน่งนั้นเป็นตำแหน่งที่สืบทอดกันมาในตระกูลของพราหมณ์นั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘โดยตำแหน่งคือมหาโควินทะ’. ผู้ใดย่อมประสบ คือย่อมได้ซึ่งปัญญาอันเปรียบด้วยโค ผู้นั้นชื่อว่าโควินทะ, โควินทะผู้ยิ่งใหญ่คือ ‘มหาโควินทะ’. เพราะคำว่า โค (Go) นี้ เป็นชื่อของปัญญา โดยกระทำความหมายว่า ‘ย่อมไป คือย่อมรู้เนื้อความ’. อนึ่ง มหาโควินทะคือพระโพธิสัตว์ของเรานั่นเอง. ท่านผู้นั้นเป็นบุตรของพราหมณ์โควินทะผู้เป็นปุโรหิตของพระราชาพระนามว่าทิสัมปติ ครั้นบิดาของตนและพระราชาสวรรคตแล้ว ได้ตั้งพระเรณูผู้เป็นโอรสของพระราชา และสหายของพระองค์คือพระสัตตภู พระพรหมทัต พระเวสสภู พระภรต และพระธตรัฐ ๒ พระองค์ รวมเป็นพระราชา ๗ พระองค์เหล่านี้ ให้ดำรงอยู่ในราชสมบัติโดยไม่วิวาทกัน. เมื่อสั่งสอนอรรถและธรรมแก่พระราชาเหล่านั้น พระองค์ก็เป็นผู้ที่พระราชาทั้งปวงในพื้นชมพูทวีปสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม เป็นผู้ตั้งอยู่ในฐานะเคารพอย่างสูงสุด เหมือนพระราชาของเหล่าพระราชา เหมือนพระพรหมของเหล่าพราหมณ์ เหมือนเทวดาของเหล่าคฤหบดี. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘เป็นปุโรหิตของพระราชา ๗ พระองค์ มีพระเรณูเป็นต้น’. พระราชาผู้ใหญ่ ๗ พระองค์เหล่านี้แล เป็นผู้ทรงภาระ. ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘สตฺตภู พฺรหฺมทตฺโต จ, เวสฺสภู ภรโต สห;

เรณุ ทฺเว จ ธตรฏฺฐา, ตทาสุํ สตฺต ภารธา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๐๘);

“พระสัตตภู พระพรหมทัต พระเวสสภู พร้อมด้วยพระภรต พระเรณู และพระธตรัฐ ๒ พระองค์ ในกาลนั้นเป็นผู้ทรงภาระ ๗ พระองค์” (ที. มหา. อ. ๒.๓๐๘);

รญฺโญ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺถานํ ปุโร วิธานโต ปุเร สํวิธานโต ปุโรหิโต. โกธามคนฺเธนาติ โกธสงฺขาเตน ปูติคนฺเธน. กรุณา อสฺส อตฺถีติ กรุณนฺติ สปุพฺพภาคกรุณชฺฌานํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กรุณาย จ กรุณาปุพฺพภาเค จ ฐิตา’’ติ. ยกาโร สนฺธิวเสน อาคโตติ อาห ‘‘เยเตติ เอเต’’ติ. อรหตฺตโต ปฏฺฐาย สตฺตโมติ สกทาคามี. สกทาคามึ อุปาทายาติ สกทาคามิภาวํ ปฏิจฺจ. สกทาคามิสฺส หิ ปญฺจินฺทฺริยานิ สกทาคามิภาวํ ปฏิจฺจ มุทูนิ นาม โหนฺติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

เพราะจัดแจงประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภายหน้าของพระราชาไว้ก่อน เพราะตระเตรียมไว้ก่อน จึงชื่อว่า ‘ปุโรหิต’. คำว่า ‘ด้วยกลิ่นดิบคือความโกรธ’ (kodhāmagandhena) คือด้วยกลิ่นเหม็นเน่าที่นับว่าคือความโกรธ. คำว่า ‘กรุณา’ (karuṇā) คือผู้มีความกรุณา หมายถึงกรุณาฌานพร้อมทั้งส่วนเบื้องต้น จึงกล่าวว่า ‘ตั้งอยู่ในกรุณาและส่วนเบื้องต้นของกรุณา’. อักษร ‘ย’ มาโดยสนธิ จึงกล่าวว่า ‘เยเต’ (yete) คือ ‘เอเต’ (ete). ลำดับที่ ๗ นับแต่พระอรหันต์มา คือพระสกทาคามี. คำว่า ‘อาศัยพระสกทาคามี’ (sakadāgāmiṃ upādāya) คืออาศัยความเป็นพระสกทาคามี. เพราะอินทรีย์ ๕ ของพระสกทาคามี ย่อมชื่อว่าเป็นธรรมชาติอ่อน เพราะอาศัยความเป็นพระสกทาคามี. ส่วนที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้โดยง่าย.

ธมฺมิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาธัมมิกสูตร จบแล้ว.

ธมฺมิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาธัมมิกวรรค จบแล้ว.

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ปัณณาสก์ที่ ๑ จบแล้ว.

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

๒. ปัณณาสก์ที่ ๒

๖. มหาวคฺโค

๖. มหาวรรค

๑. โสณสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาสูตรว่าด้วยพระโสณะ

๕๕. ฉฏฺฐสฺส [Pg.120] ปฐเม นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเนติ เอตฺถ กึ ตํ อาสนํ ปฐมเมว ปญฺญตฺตํ, อุทาหุ ภควนฺตํ ทิสฺวา ปญฺญตฺตนฺติ เจ? ภควโต ธรมานกาเล ปธานิกภิกฺขูนํ วตฺตเมตํ, ยทิทํ อตฺตโน วสนฏฺฐาเน พุทฺธาสนํ ปญฺญเปตฺวาว นิสีทนนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปธานิกภิกฺขู’’ติอาทิ. พุทฺธกาเล กิร ยตฺถ ยตฺถ เอโกปิ ภิกฺขุ วิหรติ, สพฺพตฺถ พุทฺธาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหติ. กสฺมา? ภควา หิ อตฺตโน สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ผาสุกฏฺฐาเน วิหรนฺเต มนสิ กโรติ – ‘‘อสุโก มยฺหํ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา คโต, อสกฺขิ นุ โข วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ, โน’’ติ. อถ นํ ปสฺสติ กมฺมฏฺฐานํ วิสฺสชฺเชตฺวา อกุสลวิตกฺกํ วิตกฺกยมานํ, ตโต ‘‘กถญฺหิ นาม มาทิสสฺส สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหรนฺตํ อิมํ กุลปุตฺตํ อกุสลวิตกฺกา อธิภวิตฺวา อนมตคฺเค วฏฺฏทุกฺเข สํสาเรสฺสนฺตี’’ติ ตสฺส อนุคฺคหตฺถํ ตตฺเถว อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา ตํ กุลปุตฺตํ โอวทิตฺวา อากาสํ อุปฺปติตฺวา ปุน อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คจฺฉติ. อเถวํ โอวทิยมานา เต ภิกฺขู จินฺตยึสุ ‘‘สตฺถา อมฺหากํ มนํ ชานิตฺวา อาคนฺตฺวา อมฺหากํ สมีเป ฐิตํเยว อตฺตานํ ทสฺเสติ. ตสฺมึ ขเณ, ‘ภนฺเต, อิธ นิสีทถ นิสีทถา’ติ อาสนปริเยสนํ นาม ภาโร’’ติ. เต อาสนํ ปญฺญเปตฺวาว วิหรนฺติ. ยสฺส ปีฐํ อตฺถิ, โส ตํ ปญฺญเปติ. ยสฺส นตฺถิ, โส มญฺจํ วา ผลกํ วา ปาสาณํ วา วาลิกาปุญฺชํ วา ปญฺญเปติ. ตํ อลภมานา ปุราณปณฺณานิปิ สํกฑฺฒิตฺวา ตตฺถ ปํสุกูลํ ปตฺถริตฺวา ฐเปนฺติ.

๕๕. ในคำว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้’ ในสูตรที่ ๖ ข้อที่ ๑ นี้ หากถามว่า อาสนะนั้นปูลาดไว้ก่อนแล้ว หรือปูลาดเมื่อเห็นพระผู้มีพระภาค? เพื่อแสดงว่า นี่เป็นวัตรของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียรในสมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ คือการปูลาดพุทธอาสนะไว้ก่อนแล้วจึงนั่งในที่อยู่ของตน จึงกล่าวว่า ‘ภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร’ เป็นต้น. ในสมัยพุทธกาลนั้น ที่ใดมีภิกษุรูปเดียวอยู่ ที่นั่นย่อมมีพุทธอาสนะปูลาดไว้เสมอ. เพราะเหตุไร? เพราะพระผู้มีพระภาคทรงคำนึงถึงภิกษุที่รับกรรมฐานจากพระองค์แล้วไปอยู่ ณ ที่อันผาสุกว่า ‘ผู้นั้นรับกรรมฐานจากเราไปแล้ว สามารถยังคุณวิเศษให้บังเกิดได้หรือไม่หนอ?’. ครั้นแล้วทรงเห็นภิกษุนั้นละกรรมฐานแล้วตรึกอกุศลวิตกอยู่ จึงทรงดำริว่า ‘เหตุไฉนหนอ อกุศลวิตกจึงครอบงำกุลบุตรผู้อยู่โดยรับกรรมฐานจากพระศาสดาเช่นเรา แล้วจะยังเขาให้ท่องเที่ยวไปในวัฏฏทุกข์อันมีที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้วเล่า?’. เพื่ออนุเคราะห์ภิกษุนั้น พระองค์จึงทรงแสดงพระองค์ในที่นั้นเอง ทรงโอวาทกุลบุตรนั้นแล้วเสด็จเหาะขึ้นไปในอากาศ แล้วเสด็จกลับไปยังที่ประทับของพระองค์อีก. เมื่อภิกษุเหล่านั้นได้รับการโอวาทเช่นนี้ จึงคิดว่า ‘พระศาสดาทรงทราบใจของเราแล้วเสด็จมาแสดงพระองค์ประทับอยู่ใกล้เรา. ในขณะนั้น การแสวงหาอาสนะว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์ประทับนั่ง ณ ที่นี้เถิด’ ชื่อว่าเป็นภาระ’. ภิกษุเหล่านั้นจึงอยู่โดยปูลาดอาสนะไว้ก่อนแล้ว. ผู้ใดมีตั่ง ผู้นั้นก็ปูลาดตั่ง. ผู้ใดไม่มีตั่ง ผู้นั้นก็ปูลาดเตียง หรือแผ่นกระดาน หรือแผ่นหิน หรือกองทราย. เมื่อหาไม่ได้ แม้รวบรวมใบไม้เก่าๆ มาปูลาดผ้าบังสุกุลไว้บนนั้น.

สตฺต สราติ – ฉชฺโช, อุสโภ, คนฺธาโร, มชฺฌิโม, ปญฺจโม, เธวโต, นิสาโทติ เอเต สตฺต สรา. ตโย คามาติ – ฉชฺชคาโม, มชฺฌิมคาโม, สาธารณคาโมติ ตโย คามา, สมูหาติ อตฺโถ. มนุสฺสโลเก วีณาวาทนา เอเกกสฺส สรสฺส วเสน ตโย ตโย มุจฺฉนาติ กตฺวา เอกวีสติ มุจฺฉนา. เทวโลเก วีณาวาทนา ปน สมปญฺญาส มุจฺฉนาติ วทนฺติ. ตตฺถ หิ เอเกกสฺส สรสฺส วเสน สตฺต [Pg.121] สตฺต มุจฺฉนา, อนฺตรสฺส สรสฺส จ เอกาติ สมปญฺญาส มุจฺฉนา. เตเนว สกฺกปญฺหสุตฺตสํวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๔๕) ‘‘สมปญฺญาส มุจฺฉนา มุจฺเฉตฺวา’’ติ ปญฺจสิขสฺส วีณาวาทนํ ทสฺเสนฺเตน วุตฺตํ. ฐานา เอกูนปญฺญาสาติ เอเกกสฺเสว สรสฺส สตฺต สตฺต ฐานเภทา, ยโต สรสฺส มณฺฑลตาววตฺถานํ โหติ. เอกูนปญฺญาสฏฺฐานวิเสโส ติสฺโส ทุเว จตสฺโส จตสฺโส ติสฺโส ทุเว จตสฺโสติ ทฺวาวีสติ สุติเภทา จ อิจฺฉิตา.

คำว่า ‘เสียง ๗ เสียง’ (satta sarā) คือเสียง ๗ เสียงเหล่านี้ ได้แก่ ฉัชชะ, อุสภะ, คันธาระ, มัชฌิมะ, ปัญจมะ, เธวตะ, นิสาทะ. คำว่า ‘คาม ๓’ (tayo gāmā) คือคาม ๓ ได้แก่ ฉัชชคาม, มัชฌิมคาม, สาธารณคาม ความว่า เป็นหมู่. การดีดพิณในมนุษยโลก ด้วยอำนาจแห่งเสียงหนึ่งๆ มีมุจฉนาอย่างละ ๓ รวมเป็นมุจฉนา ๒๑. ส่วนการดีดพิณในเทวโลกนั้น กล่าวกันว่ามีมุจฉนา ๕๐. ในเทวโลกนั้น เสียงแต่ละเสียงมีมุจฉนา ๗ และมุจฉนาแห่งเสียงระหว่างอีก ๑ รวมเป็นมุจฉนา ๕๐. เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาสักกปัญหาสูตร (ที. มหา. อ. ๒.๓๔๕) จึงกล่าวแสดงการดีดพิณของปัญจสิขะว่า ‘ดีดมุจฉนา ๕๐’. คำว่า ‘ฐานะ ๔๙’ (ṭhānā ekūnapaññāsa) คือความต่างแห่งฐานะอย่างละ ๗ ของเสียงแต่ละเสียงนั่นเอง ซึ่งเป็นเหตุให้มีการกำหนดความเป็นวง (ความกลมกลืน) แห่งเสียง. และท่านประสงค์เอาความพิเศษแห่งฐานะ ๔๙ และความต่างแห่งศรุติ ๒๒ คือ ๓ ๒ ๔ ๔ ๓ ๒ ๔.

อติคาฬฺหํ อารทฺธนฺติ ถินมิทฺธฉมฺภิตตฺตานํ วูปสมตฺถํ อติวิย อารทฺธํ. สพฺพตฺถ นิยุตฺตา สพฺพตฺถิกา. สพฺเพน วา ลีนุทฺธจฺจปกฺขิเยน อตฺเถตพฺพา สพฺพตฺถิกา. สมโถเยว สมถนิมิตฺตํ. เอวํ เสเสสุปิ. ขยา ราคสฺส วีตราคตฺตาติ เอตฺถ ยสฺมา พาหิรโก กาเมสุ วีตราโค น ขยา ราคสฺส วีตราโค สพฺพโส อวิปฺปหีนราคตฺตา. วิกฺขมฺภิตราโค หิ โส. อรหา ปน ขยา เอว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ขยา ราคสฺส วีตราคตฺตา’’ติ. เอส นโย โทสโมเหสุปิ.

ในคำว่า “ปรารภอย่างแรงกล้า” หมายถึงปรารภอย่างยิ่งเพื่อสงบความหดหู่และง่วงเหงาและความสะดุ้งกลัว คำว่า “สัพพัตถะนิยุตตา สัพพัตถิกา” คือผู้ที่ถูกประกอบไว้ในทุกสิ่งทุกอย่าง หรือผู้ที่พึงปรารถนาด้วยกิเลสฝ่ายหดหู่และฟุ้งซ่านทั้งหมด ชื่อว่า “สัพพัตถิกา” คำว่า “สมถะ” นั่นแหละคือ “สมถนิมิต” แม้ในที่เหลือก็มีนัยนี้ ในคำว่า “เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงเป็นผู้ปราศจากราคะ” นั้น เพราะว่าคนภายนอกผู้ปราศจากราคะในกาม ไม่ได้ปราศจากราคะเพราะความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะราคะยังไม่ถูกละได้ทั้งหมด เขาเพียงแต่ข่มราคะไว้ได้ ส่วนพระอรหันต์นั้นปราศจากราคะเพราะความสิ้นไปแห่งราคะนั่นเอง เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงเป็นผู้ปราศจากราคะ” นัยนี้พึงทราบแม้ในโทสะและโมหะด้วย

ลาภสกฺการสิโลกํ นิกามยมาโนติ เอตฺถ ลพฺภติ ปาปุณียตีติ ลาโภ, จตุนฺนํ ปจฺจยานเมตํ อธิวจนํ. สกฺกจฺจํ กาตพฺโพติ สกฺกาโร. ปจฺจยา เอว หิ ปณีตปณีตา สุนฺทรสุนฺทรา อภิสงฺขริตฺวา กตา ‘‘สกฺกาโร’’ติ วุจฺจติ, ยา จ ปเรหิ อตฺตโน คารวกิริยา, ปุปฺผาทีหิ วา ปูชา. สิโลโกติ วณฺณภณนํ. ตํ ลาภญฺจ, สกฺการญฺจ, สิโลกญฺจ, นิกามยมาโน, ปวตฺตยมาโนติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘จตุปจฺจยลาภญฺจ…เป… ปตฺถยมาโน’’ติ.

ในคำว่า “ปรารถนาลาภ สักการะ และชื่อเสียง” นั้น สิ่งที่พึงได้ พึงถึง ชื่อว่า “ลาภ” คำนี้เป็นชื่อของปัจจัย ๔ สิ่งที่พึงทำด้วยความเคารพ ชื่อว่า “สักการะ” อันที่จริง ปัจจัยที่ประณีตยิ่งๆ สวยงามยิ่งๆ ที่ปรุงแต่งแล้วทำขึ้น ชื่อว่า “สักการะ” และการกระทำความเคารพของผู้อื่นต่อตน หรือการบูชาด้วยดอกไม้เป็นต้น ชื่อว่าสักการะ คำว่า “สีโลกะ” คือการกล่าวสรรเสริญ ความว่า ปรารถนา คือยังให้เป็นไปซึ่งลาภ สักการะ และชื่อเสียงนั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ปรารถนาซึ่งลาภปัจจัย ๔...เป็นต้น”

ถูณนฺติ ปสูนํ พนฺธนตฺถาย นิขาตตฺถมฺภสงฺขาตํ ถูณํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า “ถูณะ” หมายถึงเสาที่ขุดหลุมฝังไว้สำหรับผูกสัตว์ ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย

โสณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาโสณสูตร จบแล้ว

๒. ผคฺคุนสุตฺตวณฺณนา

๒. การพรรณนาผัคคุณสูตร

๕๖. ทุติเย สมโธสีติ สมนฺตโต อโธสิ. สพฺพภาเคน ปริผนฺทนจลนากาเรน อปจิตึ ทสฺเสติ. วตฺตํ กิเรตํ พาฬฺหคิลาเนนปิ วุฑฺฒตรํ [Pg.122] ทิสฺวา อุฏฺฐิตากาเรน อปจิติ ทสฺเสตพฺพา. เตน ปน ‘‘มา จลิ มา จลี’’ติ วตฺตพฺโพ, ตํ ปน จลนํ อุฏฺฐานาการทสฺสนํ โหตีติ อาห ‘‘อุฏฺฐานาการํ ทสฺเสตี’’ติ. สนฺติมานิ อาสนานีติ ปฐมเมว ปญฺญตฺถาสนํ สนฺธาย วทติ. พุทฺธกาลสฺมิญฺหิ เอกสฺสปิ ภิกฺขุโน วสนฏฺฐาเน – ‘‘สเจ สตฺถา อาคจฺฉิสฺสติ, อาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหตู’’ติ อนฺตมโส ผลกมตฺตมฺปิ ปณฺณสนฺถารมตฺตมฺปิ ปญฺญตฺตเมว. ขมนียํ ยาปนียนฺติ กจฺจิ ทุกฺขํ ขมิตุํ, อิริยาปถํ วา ยาเปตุํ สกฺกาติ ปุจฺฉติ. สีสเวทนาติ กุโตจิ นิกฺขมิตุํ อลภมาเนหิ วาเตหิ สมุฏฺฐาปิตา พลวติโย สีสเวทนา โหนฺติ.

๕๖. ในสูตรที่สอง คำว่า “สมโธสี” หมายถึง “สมันตโต อธสี” (สั่นไหวไปรอบๆ) แสดงความเคารพด้วยอาการสั่นไหวเคลื่อนไหวไปทั่วทุกส่วน ได้ยินว่า นี้เป็นวัตรที่แม้ผู้ป่วยหนัก เมื่อเห็นผู้ที่เจริญกว่าก็พึงแสดงความเคารพด้วยอาการลุกขึ้น แต่ผู้นั้นพึงกล่าวแก่เขาว่า “อย่าไหว อย่าไหว” (อย่าลุกขึ้นเลย) แต่การไหวตัวนั้นเป็นการแสดงอาการลุกขึ้น จึงกล่าวว่า “แสดงอาการลุกขึ้น” คำว่า “อาสนะเหล่านี้มีอยู่” หมายถึงอาสนะที่ปูลาดไว้ก่อนแล้ว เพราะในสมัยพุทธกาล แม้ในที่อยู่ของภิกษุรูปเดียว ก็มีการปูลาดอาสนะไว้แล้วว่า “ถ้าพระศาสดาจะเสด็จมา ขออาสนะจงเป็นอันปูลาดไว้แล้วเถิด” แม้เพียงแผ่นกระดาน หรือเพียงเครื่องปูลาดด้วยใบไม้ ก็ปูลาดไว้แล้ว คำว่า “พอทนได้ พอเป็นไปได้” คือถามว่า “พอจะอดทนต่อทุกข์ได้ หรือพอจะยังอิริยาบถให้เป็นไปได้หรือไม่” คำว่า “สีสเวทนา” คือเวทนาที่ศีรษะอย่างแรงกล้าที่เกิดจากลมที่ไม่สามารถหาทางออกไปจากที่ใดที่หนึ่งได้

ผคฺคุนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาผัคคุณสูตร จบแล้ว

๒. ฉฬภิชาติสุตฺตวณฺณนา

๒. การพรรณนาฉฬภิชาติสูตร

๕๗. ตติเย อภิชาติโยติ เอตฺถ อภิ-สทฺโท อุปสคฺคมตฺตํ, น อตฺถวิเสสโชตโกติ อาห ‘‘ฉ ชาติโย’’ติ. อภิชายตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

๕๗. ในสูตรที่สาม ในคำว่า “อภิชาติ” นั้น บทว่า “อภิ” เป็นเพียงอุปสรรค ไม่ได้แสดงความหมายพิเศษ จึงกล่าวว่า “ชาติ ๖” แม้ในคำว่า “อภิชายติ” ก็มีนัยนี้

อุรพฺเภ หนนฺตีติ โอรพฺภิกา. เอวํ สูกริกาทโย เวทิตพฺพา. โรเทนฺติ กุรุรกมฺมนฺตตาย สปฺปฏิพทฺเธ สตฺเต อสฺสูนิ โมเจนฺตีติ รุทฺทา, เต เอว ลุทฺทา ร-การสฺส ล-การํ กตฺวา. อิมินา อญฺเญปิ เย เกจิ มาควิกา เนสาทา วุตฺตา, เต ปาปกมฺมปฺปสุตตาย ‘‘กณฺหาภิชาตี’’ติ วทติ.

ผู้ฆ่าแกะ ชื่อว่า “โอรัพภิกะ” พึงทราบคนฆ่าหมูเป็นต้นอย่างนี้ ผู้ที่ทำให้สัตว์ที่ถูกผูกไว้ต้องร้องไห้หลั่งน้ำตาเพราะการงานที่โหดร้าย ชื่อว่า “รุททะ” (ผู้ทำให้น้ำตาไหล) รุททะเหล่านั้นนั่นแหละคือ “ลุททะ” (นายพราน) โดยเปลี่ยน ร เป็น ล ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงพวกพรานเนื้อและชาวประมงเหล่าอื่นใดทั้งหมดด้วย ท่านเรียกคนเหล่านั้นว่า “กัณหาภิชาติ” เพราะเป็นผู้ขวนขวายในกรรมชั่ว

ภิกฺขูติ จ พุทฺธสาสเน ภิกฺขู. เต กิร สจฺฉนฺทราเคน ปริภุญฺชนฺตีติ อธิปฺปาเยน จตูสุ ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺตีติ ‘‘กณฺฏกวุตฺติกา’’ติ วทติ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา เต ปณีเต ปจฺจเย ปฏิเสวนฺตีติ ตสฺส มิจฺฉาคาโห. ญายลทฺเธปิ ปจฺจเย ภุญฺชมานา อาชีวกสมยสฺส วิโลมคฺคาหิตาย ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺติ นามาติ วทตีติ. อถ วา กณฺฏกวุตฺติกา เอวํนามกา เอเก ปพฺพชิตา, เย สวิเสสํ อตฺตกิลมถานุโยคํ อนุยุตฺตา. ตถา หิ เต กณฺฏเก วตฺตนฺตา วิย โหนฺตีติ ‘‘กณฺฏกวุตฺติกา’’ติ วุตฺตา. อิมเมว จ อตฺถวิกปฺปํ สนฺธายาห ‘‘กณฺฏกวุตฺติกาติ สมณา นาเมเต’’ติ.

คำว่า “ภิกษุ” คือภิกษุในพระพุทธศาสนา ได้ยินว่า เขา (อาชีวก) เรียกภิกษุเหล่านั้นว่า “กัณฏกวุตติกะ” (ผู้มีความเป็นอยู่เหมือนหนาม) โดยประสงค์ว่า ภิกษุเหล่านั้นบริโภคปัจจัย ๔ ด้วยความกำหนัดตามความพอใจ เหมือนกินหนามที่ใส่ลงในปัจจัย ถ้าถามว่า “เพราะเหตุไร?” ตอบว่า เพราะเขามีความเห็นผิดว่า ภิกษุเหล่านั้นบริโภคปัจจัยที่ประณีต เขา (อาชีวก) กล่าวว่า แม้ภิกษุที่บริโภคปัจจัยที่ได้มาโดยชอบ ก็ชื่อว่ากินหนามที่ใส่ลงในปัจจัย เพราะความถือเอาโดยอาการที่เป็นปฏิปักษ์ต่อลัทธิของอาชีวก อีกนัยหนึ่ง บรรพชิตบางพวกชื่อว่า “กัณฏกวุตติกะ” คือผู้ที่ประกอบอัตตกิลมถานuโยคอย่างยิ่ง เพราะว่าพวกเขาเป็นเหมือนประพฤติอยู่บนหนาม จึงถูกเรียกว่า “กัณฏกวุตติกะ” และท่านหมายถึงความหมายที่แตกต่างกันนี้จึงกล่าวว่า “กัณฏกวุตติกะ คือสมณะเหล่านั้น”

โลหิตาภิชาติ [Pg.123] นาม นิคณฺฐา เอกสาฏกาติ วุตฺตา. เต กิร ฐตฺวา ภุญฺชนนหานปฺปฏิกฺเขปาทิวตสมาโยเคน ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปณฺฑรตรา.

“โลหิตาภิชาติ” คือนิครนถ์ผู้มีผ้าผืนเดียว ได้ยินว่า พวกเขามีผิวพรรณผ่องใสกว่าสองพวกแรก เพราะประกอบด้วยวัตร เช่น การยืนฉัน และการงดเว้นการอาบน้ำ เป็นต้น

อเจลกสาวกาติ อาชีวกสาวเก วทติ. เต กิร อาชีวกลทฺธิยา สุวิสุทฺธจิตฺตตาย นิคณฺเฐหิปิ ปณฺฑรตรา. เอวญฺจ กตฺวา อตฺตโน ปจฺจยทายเก นิคณฺเฐหิปิ เชฏฺฐกตเร กโรติ.

คำว่า “อเจลกสาวก” หมายถึงสาวกของอาชีวก ได้ยินว่า พวกเขามีผิวพรรณผ่องใสกว่าแม้นิครนถ์ เพราะความที่จิตบริสุทธิ์ยิ่งด้วยลัทธิของอาชีวก และเมื่อเป็นเช่นนี้ เขาก็ทำพวกผู้ถวายปัจจัยแก่ตนให้เป็นผู้ที่ประเสริฐกว่าแม้นิครนถ์

อาชีวกา อาชีวกินิโย ‘‘สุกฺกาภิชาตี’’ติ วุตฺตา. เต กิร ปุริเมหิ จตูหิ ปณฺฑรตรา. นนฺทาทโย หิ ตถารูปํ อาชีวกปฺปฏิปตฺตึ อุกฺกํสํ ปาเปตฺวา ฐิตา, ตสฺมา นิคณฺเฐหิ อาชีวกสาวเกหิ จ ปณฺฑรตราติ ‘‘ปรมสุกฺกาภิชาตี’’ติ วุตฺตา.

อาชีวกชายและหญิง ชื่อว่า “สุกกาภิชาติ” ได้ยินว่า พวกเขามีผิวพรรณผ่องใสกว่าสี่พวกแรก เพราะว่าพวกนันทะเป็นต้น ได้บำเพ็ญอาชีวกปฏิปัตติเช่นนั้นจนถึงขั้นสูงสุด จึงมีผิวพรรณผ่องใสกว่านิครนถ์และสาวกของอาชีวก จึงถูกเรียกว่า “ปรมสุกกาภิชาติ”

พิลํ โอลคฺเคยฺยุนฺติ มํสภาคํ นฺหารุนา วา เกนจิ วา คนฺถิตฺวา ปุริสสฺส หตฺเถ วา เกเส วา โอลมฺพนวเสน พนฺเธยฺยุํ. อิมินา สตฺถธมฺมํ นาม ทสฺเสติ. สตฺถวาโห กิร มหากนฺตารํ ปฏิปนฺโน อนฺตรามคฺเค โคเณ มเต มํสํ คเหตฺวา สพฺเพสํ สตฺถิกานํ ‘‘อิทํ ขาทิตฺวา เอตฺตกํ มูลํ ทาตพฺพ’’นฺติ โกฏฺฐาสํ โอลมฺพติ. โคณมํสํ นาม ขาทนฺตาปิ อตฺถิ, อขาทนฺตาปิ อตฺถิ, ขาทนฺตาปิ มูลํ ทาตุํ สกฺโกนฺตาปิ อสกฺโกนฺตาปิ. สตฺถวาโห เยน มูเลน โคโณ คหิโต, ตํ มูลํ สตฺถิเกหิ ธารณตฺถํ สพฺเพสํ พลกฺกาเรน โกฏฺฐาสํ ทตฺวา มูลํ คณฺหาติ. อยํ สตฺถธมฺโม.

คำว่า “พึงแขวนชิ้นเนื้อ” หมายถึงพึงผูกชิ้นเนื้อด้วยเอ็นหรือสิ่งอื่นใด แล้วผูกไว้ที่มือหรือผมของบุรุษโดยอาการห้อยลง ด้วยนัยนี้ ท่านแสดงสิ่งที่เรียกว่า “สัตถธรรม” (ธรรมเนียมของพ่อค้าเกวียน) ได้ยินว่า พ่อค้าเกวียนผู้เดินทางไปในป่าใหญ่ เมื่อโคตายในระหว่างทาง ก็เอาเนื้อมาแบ่งเป็นส่วนๆ แขวนไว้ให้แก่พวกพ่อค้าเกวียนทุกคนว่า “เมื่อกินสิ่งนี้แล้ว พึงให้เงินเท่านี้” ธรรมดาว่าเนื้อโคนั้น บางคนก็กิน บางคนก็ไม่กิน แม้พวกที่กิน บางคนก็สามารถให้เงินได้ บางคนก็ไม่สามารถให้ได้ พ่อค้าเกวียนนั้น เพื่อให้พวกพ่อค้าเกวียนช่วยกันรับผิดชอบราคาที่ซื้อโคมา จึงบังคับแบ่งส่วนเนื้อให้ทุกคนแล้วเก็บเงิน นี่คือสัตถธรรม

กณฺหาภิชาติโย สมาโนติ กณฺเห นีจกุเล ชาโต หุตฺวา. กณฺหธมฺมนฺติ ปจฺจตฺเต อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘กณฺหสภาโว หุตฺวา อภิชายตี’’ติ, ตํ อนฺโตคธเหตุอตฺถํ ปทํ, อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. ตสฺมา กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายตีติ กาฬกํ ทสทุสฺสีลฺยธมฺมํ อุปฺปาเทติ. สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายตีติ เอตฺถาปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. โส หิ ‘‘อหํ ปุพฺเพปิ ปุญฺญานํ อกตตฺตา นีจกุเล นิพฺพตฺโต, อิทานิ ปุญฺญํ กริสฺสามี’’ติ ปุญฺญสงฺขาตํ ปณฺฑรธมฺมํ กโรติ.

คำว่า “เป็นผู้มีชาติดำ” หมายถึงเกิดในตระกูลต่ำ คำว่า “กัณหธรรม” เป็นอุปโยคพจน์ในอรรถแห่งปัจจัตตะ ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นผู้มีสภาพดำแล้วย่อมเกิด” คำนั้นเป็นบทที่มีความหมายรวมถึงเหตุด้วย คือหมายถึง “ย่อมยังให้เกิด” เพราะฉะนั้น “ย่อมยังกัณหธรรมให้เกิด” คือย่อมยังอกุศลกรรมบถ ๑๐ อันเป็นธรรมดำให้เกิด แม้ในคำว่า “ย่อมยังสุกกธรรมให้เกิด” ก็พึงทราบความหมายด้วยนัยนี้ เพราะว่าเขาคิดว่า “เราเกิดในตระกูลต่ำเพราะไม่ได้ทำบุญไว้ในชาติก่อน บัดนี้เราจะทำบุญ” จึงทำธรรมขาวอันเป็นบุญ

อกณฺหํ อสุกฺกํ นิพฺพานนฺติ สเจ กณฺหํ ภเวยฺย, กณฺหวิปากํ ทเทยฺย ยถา ทสวิธํ ทุสฺสีลฺยธมฺมํ. สเจ สุกฺกํ, สุกฺกวิปากํ ทเทยฺย ยถา ทานสีลาทิกุสลกมฺมํ. ทฺวินฺนมฺปิ อปฺปทานโต ‘‘อกณฺหํ อสุกฺก’’นฺติ วุตฺตํ. นิพฺพานญฺจ นาม อิมสฺมึ อตฺเถ อรหตฺตํ อธิปฺเปตํ ‘‘อภิชายตี’’ติ วจนโต[Pg.124]. ตญฺหิ กิเลสนิพฺพานนฺเต ชาตตฺตา นิพฺพานํ นาม ยถา ‘‘ราคาทีนํ ขยนฺเต ชาตตฺตา ราคกฺขโย, โทสกฺขโย, โมหกฺขโย’’ติ. ปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสน วา กิเลสานํ นิพฺพาปนโต นิพฺพานํ. ตํ เอส อภิชายติ ปสวติ. อิธาปิ หิ อนฺโตคธเหตุ อตฺถํ ‘‘ชายตี’’ติ ปทํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ชายตี’’ติ อิมสฺส ปาปุณาตีหิ อตฺถํ คเหตฺวาว ‘‘นิพฺพานํ ปาปุณาตี’’ติ วุตฺตํ. สุกฺกาภิชาติโย สมาโนติ สุกฺเก อุจฺจกุเล ชาโต หุตฺวา. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

พระนิพพานไม่ดำไม่ขาว ถ้าเป็นดำ ก็จะให้ผลเป็นดำ เหมือนอกุศลกรรมบถ ๑๐ ถ้าเป็นขาว ก็จะให้ผลเป็นขาว เหมือนกุศลกรรมมีทานและศีลเป็นต้น เพราะไม่ให้ผลทั้งสองอย่างนั้น จึงชื่อว่า "ไม่ดำไม่ขาว" อนึ่ง คำว่า "นิพพาน" ในอรรถนี้ หมายถึงพระอรหัต เพราะมีคำว่า "ย่อมเกิด" (abhijāyati) เพราะพระอรหัตนั้นเกิดในที่สุดแห่งกิเลสนิพพาน จึงชื่อว่านิพพาน เหมือนอย่างที่ว่า "เพราะเกิดในที่สุดแห่งความสิ้นไปของราคะเป็นต้น จึงชื่อว่าราคักขัย โทสักขัย โมหักขัย" หรือเพราะกิเลสสงบระงับไปโดยประการแห่งความสงบระงับ จึงชื่อว่านิพพาน ผู้นั้นย่อมเกิด ย่อมให้เกิดซึ่งนิพพานนั้น ในที่นี้ บทว่า "ย่อมเกิด" ก็มีความหมายรวมถึงเหตุด้วย ส่วนในอรรถกถา ท่านถือเอาความหมายของบทว่า "ย่อมเกิด" ว่า "ย่อมถึง" จึงกล่าวว่า "ย่อมถึงพระนิพพาน" คำว่า "ผู้เสมอกันด้วยการเกิดอันขาว" หมายถึง เกิดในตระกูลสูงอันขาว ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้โดยง่าย

ฉฬภิชาติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาฉฬภิชาติสูตร จบแล้ว

๔. อาสวสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาอาสวสูตร

๕๘. จตุตฺเถ สํวเรนาติ สํวเรน เหตุภูเตน วา. อิธาติ อยํ อิธ-สทฺโท สพฺพาการโต อินฺทิยสํวรสํวุตสฺส ปุคฺคลสฺส สนฺนิสฺสยภูตสาสนปริทีปโน, อญฺญสฺส ตถาภาวปฺปฏิเสธโน วาติ วุตฺตํ ‘‘อิธาติ อิธสฺมึ สาสเน’’ติ. ปฏิสงฺขาติ ปฏิสงฺขาย. สงฺขา-สทฺโท ญาณโกฏฺฐาสปญฺญตฺติคณนาทีสุ ทิสฺสติ ‘‘สงฺขาเยกํ ปฏิเสวตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๖๘) หิ ญาเณ ทิสฺสติ. ‘‘ปปญฺจสญฺญาสงฺขา สมุทาจรนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๐๒, ๒๐๔) โกฏฺฐาเส. ‘‘เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สงฺขา สมญฺญา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๓๑๓-๑๓๑๕) ปญฺญตฺติยํ. ‘‘น สุกรํ สงฺขาตุ’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๑๒๘) คณนาย. อิธ ปน ญาเณ ทฏฺฐพฺโพ. เตเนวาห ‘‘ปฏิสญฺชานิตฺวา ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ อตฺโถ’’ติ. อาทีนวปจฺจเวกฺขณา อาทีนวปฏิสงฺขาติ โยชนา. สมฺปลิมฏฺฐนฺติ ฆํสิตํ. อนุพฺยญฺชนโสติ หตฺถปาทสิตอาโลกิตวิโลกิตาทิปฺปการภาคโส. ตญฺหิ อโยนิโสมนสิกโรโต กิเลสานํ อนุพฺยญฺชนโต ‘‘อนุพฺยญฺชน’’นฺติ วุจฺจติ. นิมิตฺตคฺคาโหติ อิตฺถิปุริสนิมิตฺตสฺส สุภนิมิตฺตาทิกสฺส วา กิเลสวตฺถุภูตสฺส นิมิตฺตสฺส คาโห. อาทิตฺตปริยาเยนาติ อาทิตฺตปริยาเย (สํ. นิ. ๔.๒๘; มหาว. ๕๔) อาคตนเยน เวทิตพฺโพ.

๕๘. ในสูตรที่ ๔ คำว่า "ด้วยความสำรวม" หมายถึง ด้วยความสำรวมอันเป็นเหตุ คำว่า "ในศาสนานี้" (อิทะ) นี้ เป็นเครื่องแสดงศาสนาอันเป็นที่อาศัยของบุคคลผู้สำรวมด้วยอินทรียสังวรโดยประการทั้งปวง และเป็นเครื่องปฏิเสธภาวะเช่นนั้นของบุคคลอื่น จึงกล่าวว่า "อิทะ คือ ในศาสนานี้" คำว่า "พิจารณาแล้ว" หมายถึง พิจารณาแล้ว คำว่า "สังขา" ปรากฏในความหมายว่า ญาณ ส่วน บัญญัติ การนับ เป็นต้น เช่นในประโยคว่า "พิจารณาแล้วจึงเสพสิ่งหนึ่ง" เป็นต้น (ม.อุ. ๑๖๘) ปรากฏในความหมายว่า ญาณ ในประโยคว่า "ปปัญจสัญญาและส่วนแห่งปปัญจะย่อมแล่นไป" เป็นต้น (ม.มู. ๒๐๒, ๒๐๔) ปรากฏในความหมายว่า ส่วน ในประโยคว่า "สังขาและสมัญญาของธรรมเหล่านั้นๆ" เป็นต้น (ธ.ส. ๑๓๑๓-๑๓๑๕) ปรากฏในความหมายว่า บัญญัติ ในประโยคว่า "ไม่ควรง่ายที่จะนับ" เป็นต้น (สํ.ส. ๑๒๘) ปรากฏในความหมายว่า การนับ แต่ในที่นี้ พึงเห็นในความหมายว่า ญาณ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีความหมายว่า กำหนดรู้แล้ว พิจารณาแล้ว" การพิจารณาเห็นโทษ คือ การพิจารณาโทษ พึงประกอบความอย่างนี้ คำว่า "ถูกขัดสีแล้ว" หมายถึง ถูกขัดสีแล้ว คำว่า "โดยอนุพยัญชนะ" หมายถึง โดยส่วนแห่งอาการมีมือ เท้า การยิ้ม การมองดู การเหลียวดู เป็นต้น เพราะเมื่อมนสิการโดยไม่แยบคาย อนุพยัญชนะนั้นย่อมเป็นเครื่องแสดงกิเลส จึงเรียกว่า "อนุพยัญชนะ" คำว่า "การถือเอานิมิต" หมายถึง การถือเอานิมิตอันเป็นวัตถุแห่งกิเลส มีนิมิตแห่งหญิงชาย หรือสุภนิมิตเป็นต้น คำว่า "โดยปริยายแห่งไฟไหม้" พึงทราบโดยนัยที่มาในอาทิตตปริยาย (สํ.ส. ๔.๒๘; มหาวรรค ๕๔)

ยถา อิตฺถิยา อินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ, น เอวมิทํ, อิทํ ปน จกฺขุเมว อินฺทฺริยนฺติ จกฺขุนฺทฺริยํ. เตนาห ‘‘จกฺขุเมว อินฺทฺริย’’นฺติ. ยถา อาวาเฏ นิยตฏฺฐิติโก กจฺฉโป ‘‘อาวาฏกจฺฉโป’’ติ วุจฺจติ, เอวํ ตปฺปฏิพทฺธวุตฺติตาย ตํ ฐาโน [Pg.125] สํวโร จกฺขุนฺทฺริยสํวโร. เตนาห ‘‘จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร จกฺขุนฺทฺริยสํวโร’’ติ. นนุ จ จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร วา อสํวโร วา นตฺถิ. น หิ จกฺขุปสาทํ นิสฺสาย สติ วา มุฏฺฐสฺสจฺจํ วา อุปฺปชฺชติ. อปิจ ยทา รูปารมฺมณํ จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, ตทา ภวงฺเค ทฺวิกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเธ กิริยมโนธาตุ อาวชฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ. ตโต จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺจํ, ตโต วิปากมโนธาตุ สมฺปฏิจฺฉนกิจฺจํ, ตโต วิปากมโนวิญฺญาณธาตุ สนฺตีรณกิจฺจํ, ตโต กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ โวฏฺฐพฺพนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตทนนฺตรํ ชวนํ ชวติ. ตตฺถาปิ เนว ภวงฺคสมเย, น อาวชฺชนาทีนํ อญฺญตรสมเย จ สํวโร วา อสํวโร วา อตฺถิ. ชวนกฺขเณ ปน สเจ ทุสฺสีลฺยํ วา มุฏฺฐสฺสจฺจํ วา อญฺญาณํ วา อกฺขนฺติ วา โกสชฺชํ วา อุปฺปชฺชติ, อสํวโร โหติ. ตสฺมึ ปน สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ สํวโร โหติ, ตสฺมา ‘‘จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร’’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ชวเน อุปฺปชฺชมาโนปิ เหส…เป… จกฺขุนฺทฺริยสํวโรติ วุจฺจตี’’ติ.

เหมือนอินทรีย์ของหญิงชื่อว่าอิตถินทรีย์ แต่ในที่นี้ไม่เป็นเช่นนั้น แต่จักขุเท่านั้นเป็นอินทรีย์ จึงชื่อว่าจักขุนทรีย์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จักขุเท่านั้นเป็นอินทรีย์" เหมือนเต่าที่อยู่ในหลุมชื่อว่าเต่าหลุม ฉันใด ความสำรวมในที่นั้นเพราะมีปกติเนื่องด้วยที่นั้น จึงชื่อว่าจักขุนทรียสังวร ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความสำรวมในจักขุนทรีย์ ชื่อว่าจักขุนทรียสังวร" ก็ความสำรวมหรือไม่สำรวมในจักขุนทรีย์ไม่มีมิใช่หรือ เพราะสติหรือความหลงลืมสติย่อมไม่เกิดอาศัยจักขุประสาท อีกอย่างหนึ่ง เมื่ออารมณ์รูปมาสู่คลองจักษุ ในขณะนั้น ภวังค์เกิดขึ้น ๒ ครั้งแล้วดับไป มโนธาตุที่เป็นกิริยาทำกิจอาวัชชนะเกิดขึ้นแล้วดับไป จากนั้น จักขุวิญญาณทำกิจเห็น จากนั้น มโนธาตุที่เป็นวิบากทำกิจรับอารมณ์ จากนั้น มโนวิญญาณธาตุที่เป็นวิบากทำกิจไต่สวน จากนั้น มโนวิญญาณธาตุที่เป็นกิริยาไม่มีเหตุทำกิจตัดสินอารมณ์เกิดขึ้นแล้วดับไป หลังจากนั้น ชวนะก็แล่นไป ในขณะนั้น ทั้งในขณะแห่งภวังค์ และในขณะแห่งอาวัชชนะเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ไม่มีความสำรวมหรือไม่สำรวม แต่ในขณะแห่งชวนะ ถ้าทุศีลหรือความหลงลืมสติ หรืออวิชชา หรือความไม่อดทน หรือความเกียจคร้านเกิดขึ้น ก็เป็นความไม่สำรวม แต่เมื่อศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในขณะนั้น ก็เป็นความสำรวม เพราะเหตุนั้น จึงมีคำถามว่า "เหตุใดจึงกล่าวว่า 'ความสำรวมในจักขุนทรีย์'" ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ความสำรวมนั้นเกิดขึ้นในชวนะ... (ละไว้)... ก็เรียกว่าจักขุนทรียสังวร"

อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา นคเร จตูสุ ทฺวาเรสุ อสํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆรทฺวารโกฏฺฐกคพฺภาทโย สุสํวุตา, ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ อรกฺขิตํ อโคปิตเมว โหติ. นครทฺวาเรน หิ ปวิสิตฺวา โจรา ยทิจฺฉกํ กเรยฺยุํ, เอวเมวํ ชวเน ทุสฺสีลฺยาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ตสฺมึ อสํวเร สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปิ. ยถา ปน นครทฺวาเรสุ สํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆราทโย อสํวุตา, ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ สุรกฺขิตํ สุโคปิตเมว โหติ. นครทฺวาเรสุ หิ ปิหิเตสุ โจรานํ ปเวโส นตฺถิ, เอวเมวํ ชวเน สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทฺวารมฺปิ สุคุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปิ, ตสฺมา ชวนกฺขเณ อุปฺปชฺชมาโนปิ จกฺขุนฺทฺริยสํวโรติ วุตฺโตติ.

ความข้อนี้มีอธิบายดังนี้ว่า เหมือนในเมือง เมื่อประตูทั้ง ๔ ไม่ได้ปิดไว้ แม้ประตูเรือน ซุ้มประตู และห้องภายในเป็นต้น จะปิดไว้ดีแล้วก็ตาม ถึงอย่างนั้น ทรัพย์สมบัติทั้งหมดภายในเมืองก็ชื่อว่าไม่ได้รับการรักษา ไม่ได้รับการคุ้มครองอยู่นั่นเอง เพราะพวกโจรเข้าไปทางประตูเมืองแล้ว ย่อมทำได้ตามใจชอบ ฉันใด เมื่อทุศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ เมื่อความไม่สำรวมนั้นมีอยู่ แม้ทวารก็ชื่อว่าไม่ได้รับการคุ้มครอง แม้ภวังค์ แม้อาวัชชนะเป็นต้น และวิถีจิตทั้งหลายก็ชื่อว่าไม่ได้รับการคุ้มครอง ฉันนั้น. ส่วนในเมือง เมื่อประตูเมืองทั้งหลายปิดดีแล้ว แม้เรือนภายในเป็นต้นจะไม่ได้ปิดไว้ก็ตาม ถึงอย่างนั้น ทรัพย์สมบัติทั้งหมดภายในเมืองก็ชื่อว่าได้รับการรักษาดี ได้รับการคุ้มครองดีอยู่นั่นเอง เพราะเมื่อประตูเมืองทั้งหลายปิดอยู่ พวกโจรก็ไม่มีทางเข้าไปได้ ฉันใด เมื่อศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ แม้ทวารก็ชื่อว่าได้รับการคุ้มครองดี แม้ภวังค์ แม้อาวัชชนะเป็นต้น และวิถีจิตทั้งหลายก็ชื่อว่าได้รับการคุ้มครองดี ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น แม้ความสำรวมที่กำลังเกิดขึ้นในขณะแห่งชวนะ ท่านก็เรียกว่า จักขุนทรียสังวร

สํวเรน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล สํวุโตติ อาห ‘‘อุเปโต’’ติ. อยเมเวตฺถ อตฺโถ สุนฺทรตโรติ อุปริ ปาฬิยํ สนฺทิสฺสนโต วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ตถา หี’’ติอาทิ.

ท่านกล่าวว่า 'ผู้เข้าถึงแล้ว' (อุเปโต) หมายถึง บุคคลผู้ประกอบด้วยความสำรวม ชื่อว่าผู้สำรวม. อธิบายว่า ความหมายนี้ในอธิการนี้ดียิ่งกว่า เพราะปรากฏในพระบาลีเบื้องบน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จริงอย่างนั้น' (ตถา หิ) เป็นต้น.

ยนฺติ อาเทโสติ อิมินา ลิงฺควิปลฺลาเสน สทฺธึ วจนวิปลฺลาโส กโตติ ทสฺเสติ, นิปาตปทํ วา เอตํ ปุถุวจนตฺถํ. วิฆาตกราติ จิตฺตวิฆาตกรา[Pg.126], กายจิตฺตทุกฺขนิพฺพตฺตกา วา. ยถาวุตฺตกิเลสเหตุกา ทาหานุพนฺธา วิปากา เอว วิปากปริฬาหา. ยถา ปเนตฺถ อาสวา อญฺเญ จ วิฆาตกรา กิเลสปริฬาหา สมฺภวนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. เอตฺถ จ สํวรณูปาโย, สํวริตพฺพํ, สํวโร, ยโต โส สํวโร, ยตฺถ สํวโร, ยถา สํวโร, ยญฺจ สํวรผลนฺติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. กถํ? ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส’’ติ หิ สํวรณูปาโย. จกฺขุนฺทฺริยํ สํวริตพฺพํ. สํวรคฺคหเณน คหิตา สติ สํวโร. ‘‘อสํวุตสฺสา’’ติ สํวรณาวธิ. อสํวรโต หิ สํวรณํ. สํวริตพฺพคฺคหณสิทฺโธ อิธ สํวรวิสโย. จกฺขุนฺทฺริยญฺหิ สํวรณํ ญาณํ รูปารมฺมเณ สํวรยตีติ อวุตฺตสิทฺโธยมตฺโถ. อาสวตนฺนิมิตฺตกิเลสปริฬาหาภาโว ผลํ. เอวํ โสตทฺวาราทีสุ โยเชตพฺพํ. สพฺพตฺเถวาติ มโนทฺวาเร ปญฺจทฺวาเร จาติ สพฺพสฺมึ ทฺวาเร.

คำว่า ยันติ เป็นอาเทศ ท่านแสดงว่ามีการสับเปลี่ยนพจน์พร้อมกับการสับเปลี่ยนลิงค์ หรือคำนั้นเป็นนิบาตบทที่มีความหมายเป็นพหูพจน์. บทว่า วิฆาตกรา (เป็นเครื่องเบียดเบียน) คือ เป็นเครื่องเบียดเบียนจิต หรือเป็นเครื่องให้เกิดทุกข์ทางกายและจิต. วิบากทั้งหลายที่มีกิเลสตามที่กล่าวแล้วเป็นเหตุ มีความเร่าร้อนติดตามมา นั่นแหละชื่อว่า วิปากปริฬาหะ (ความเร่าร้อนคือวิบาก). เพื่อจะแสดงว่า อาสวะและกิเลสปริฬาหะอื่นๆ ที่เป็นเครื่องเบียดเบียน ย่อมเกิดขึ้นในที่นี้ได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ในจักขุทวาร' เป็นต้น. ความนั้นพึงทราบได้โดยง่าย. และในที่นี้ พึงทราบการจำแนกดังนี้ คือ อุบายแห่งการสำรวม, สิ่งที่พึงสำรวม, ความสำรวม, ขอบเขตที่ความสำรวมนั้นมี, ที่ตั้งแห่งความสำรวม, วิธีการสำรวม และผลแห่งความสำรวม. เป็นอย่างไร? คือ คำว่า 'พิจารณาโดยแยบคาย' เป็นอุบายแห่งการสำรวม. จักขุนทรีย์เป็นสิ่งที่พึงสำรวม. สติที่ถือเอาด้วยการระบุถึงความสำรวม เป็นความสำรวม. คำว่า 'ของผู้ไม่สำรวม' เป็นขอบเขตแห่งการสำรวม เพราะการสำรวมย่อมมีได้จากการไม่สำรวม. อารมณ์แห่งความสำรวมในที่นี้สำเร็จได้ด้วยการระบุถึงสิ่งที่พึงสำรวม. ความจริง ญาณที่เป็นเครื่องสำรวมในจักขุนทรีย์ ย่อมสำรวมในรูปารมณ์ ความหมายนี้สำเร็จได้เองโดยไม่ต้องกล่าว. การไม่มีอาสวะและกิเลสปริฬาหะที่มีอาสวะนั้นเป็นนิมิต เป็นผล. พึงประกอบความอย่างนี้ในโสตทวารเป็นต้น. บทว่า สพฺพตฺเถว (ในทวารทั้งปวง) คือ ในมโนทวารและปัญจทวาร ได้แก่ ในทวารทั้งหมด.

ปฏิสงฺขา โยนิโส จีวรนฺติอาทีสุ ‘‘สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติอาทินา ปจฺจเวกฺขณเมว โยนิโส ปฏิสงฺขา. อีทิสนฺติ เอวรูปํ อิฏฺฐารมฺมณํ. ภวปตฺถนาย อสฺสาทยโตติ ภวปตฺถนามุเขน ภาวิตํ อารมฺมณํ อสฺสาเทนฺตสฺส. จีวรนฺติ นิวาสนาทิ ยํ กิญฺจิจีวรํ. ปฏิเสวตีติ นิวาสนาทิวเสน ปริภุญฺชติ. ยาวเทวาติ ปโยชนปริมาณนิยมนํ. สีตปฺปฏิฆาตาทิเยว หิ โยคิโน จีวรปฺปฏิเสวนปฺปโยชนํ. สีตสฺสาติ สีตธาตุกฺโขภโต วา อุตุปริณามโต วา อุปฺปนฺนสฺส สีตสฺส. ปฏิฆาตายาติ ปฏิฆาตนตฺถํ ตปฺปจฺจยสฺส วิการสฺส วิโนทนตฺถํ. อุณฺหสฺสาติ อคฺคิสนฺตาปโต อุปฺปนฺนสฺส อุณฺหสฺส. ฑํสาทโย ปากฏาเยว. ปุน ยาวเทวาติ นิยตปฺปโยชนปริมาณนิยมนํ. นิยตญฺหิ ปโยชนํ จีวรํ ปฏิเสวนฺตสฺส หิริโกปีนปฺปฏิจฺฉาทนํ, อิตรํ กทาจิ. หิริโกปีนนฺติ สมฺพาธฏฺฐานํ. ยสฺมิญฺหิ องฺเค วิวเฏ หิรี กุปฺปติ วินสฺสติ, ตํ หิริยา โกปนโต หิริโกปีนํ, ตํปฏิจฺฉาทนตฺถํ จีวรํ ปฏิเสวติ.

ในคำว่า 'พิจารณาจีวรโดยแยบคาย' เป็นต้นนั้น การพิจารณาด้วยคำว่า 'เพื่อป้องกันความหนาว' เป็นต้นนั่นแหละ คือการพิจารณาโดยแยบคาย. บทว่า อีทิสํ (เช่นนี้) คือ อารมณ์ที่น่าปรารถนามีรูปอย่างนี้. บทว่า ภวปตฺถนาย อสฺสาทเยโต (ของผู้ยินดีด้วยความปรารถนาภพ) คือ ของผู้ยินดีอารมณ์ที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาภพ. บทว่า จีวรํ (จีวร) คือ จีวรอย่างใดอย่างหนึ่งมีผ้านุ่งเป็นต้น. บทว่า ปฏิเสวติ (ย่อมใช้สอย) คือ ย่อมบริโภคด้วยอำนาจการนุ่งห่มเป็นต้น. บทว่า ยาวเทว (เพียงเพื่อ...เท่านั้น) คือ การกำหนดขอบเขตแห่งประโยชน์. เพราะว่าการป้องกันความหนาวเป็นต้นนั่นแหละ เป็นประโยชน์แห่งการใช้สอยจีวรของโยคี. บทว่า สีตสฺส (แห่งความหนาว) คือ แห่งความหนาวที่เกิดขึ้นจากการกำเริบของธาตุเย็น หรือจากการแปรปรวนของฤดู. บทว่า ปฏิฆาตาย (เพื่อป้องกัน) คือ เพื่อกำจัด เพื่อบรรเทาความผิดปกติที่มีความหนาวนั้นเป็นปัจจัย. บทว่า อุณฺหสฺส (แห่งความร้อน) คือ แห่งความร้อนที่เกิดขึ้นจากความร้อนของไฟ. คำว่า เหลือบ เป็นต้น ชัดเจนอยู่แล้ว. บทว่า ปุน ยาวเทว (อีก เพียงเพื่อ...เท่านั้น) คือ การกำหนดขอบเขตแห่งประโยชน์ที่แน่นอน. เพราะว่าประโยชน์ที่แน่นอนของผู้ใช้สอยจีวร คือ การปกปิดอวัยวะที่น่าละอาย ส่วนประโยชน์อย่างอื่นมีเพียงบางครั้งบางคราว. บทว่า หิริโกปีนํ (อวัยวะที่น่าละอาย) คือ สถานที่ลับ. เพราะว่าเมื่ออวัยวะใดเปิดเผย ความละอายย่อมกำเริบ ย่อมพินาศ อวัยวะนั้นชื่อว่า หิริโกปีนะ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความกำเริบของความละอาย ภิกษุย่อมใช้สอยจีวรเพื่อปกปิดอวัยวะนั้น.

ปิณฺฑปาตนฺติ ยํ กิญฺจิ อาหารํ. โส หิ ปิณฺโฑลฺเยน ภิกฺขุโน ปตฺเต ปตนโต, ตตฺถ ตตฺถ ลทฺธภิกฺขาปิณฺฑานํ ปาโต สนฺนิปาโตติ วา ‘‘ปิณฺฑปาโต’’ติ วุจฺจติ. เนว ทวายาติ น กีฬนาย. น มทายาติ น พลมทมานมทปุริสมทตฺถํ. น มณฺฑนายาติ น องฺคปจฺจงฺคานํ ปีณนภาวตฺถํ. น วิภูสนายาติ น เตสํเยว โสภตฺถํ, ฉวิสมฺปตฺติอตฺถนฺติ อตฺโถ[Pg.127]. อิมานิ ยถากฺกมํ โมหโทสสณฺฐานวณฺณราคูปนิสฺสยปฺปหานตฺถานิ เวทิตพฺพานิ. ปุริมํ วา ทฺวยํ อตฺตโน สํกิเลสุปฺปตฺตินิเสธนตฺถํ, อิตรํ ปรสฺสปิ. จตฺตาริปิ กามสุขลฺลิกานุโยคสฺส ปหานตฺถํ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ. กายสฺสาติ รูปกายสฺส. ฐิติยา ยาปนายาติ ปพนฺธฏฺฐิตตฺถญฺเจว ปวตฺติยา อวิจฺเฉทนตฺถญฺจ, จิรกาลฏฺฐิตตฺถํ ชีวิตินฺทฺริยสฺส ปวตฺตาปนตฺถํ. วิหึสูปรติยาติ ชิฆจฺฉาทุกฺขสฺส อุปรมตฺถํ. พฺรหฺมจริยานุคฺคหายาติ สาสนมคฺคพฺรหฺมจริยานํ อนุคฺคณฺหนตฺถํ. อิตีติ เอวํ อิมินา อุปาเยน. ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามีติ ปุราณํ อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกเวทนํ ปฏิหนิสฺสามิ. นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามีติ นวํ ภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกเวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ. ตสฺสา หิ อนุปฺปชฺชนตฺถเมว อาหารํ ปริภุญฺชติ. เอตฺถ อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกเวทนา นาม ยถาวุตฺตชิฆจฺฉานิมิตฺตา เวทนา. สา หิ อภุญฺชนฺตสฺส ภิยฺโย ภิยฺโยปวฑฺฒนวเสน อุปฺปชฺชติ, ภุตฺตปจฺจยา อนุปฺปชฺชนกเวทนาปิ ขุทานิมิตฺตาว องฺคทาหสูลาทิเวทนา อปฺปวตฺตา. สา หิ ภุตฺตปจฺจยา อนุปฺปนฺนาว น อุปฺปชฺชิสฺสติ. วิหึสานิมิตฺตตา เจตาสํ วิหึสาย วิเสโส.

บทว่า "บิณฑบาต" คือ อาหารอย่างใดอย่างหนึ่ง. เพราะว่าบิณฑบาตนั้น ชื่อว่า "บิณฑบาต" เพราะตกลงในบาตรของภิกษุด้วยการเที่ยวบิณฑบาต หรือเพราะการรวมกันแห่งก้อนภิกษาที่ได้ในที่นั้นๆ. บทว่า "ไม่ใช่เพื่อความคะนอง" คือ ไม่ใช่เพื่อเล่น. บทว่า "ไม่ใช่เพื่อความมัวเมา" คือ ไม่ใช่เพื่อความมัวเมาด้วยกำลัง ความมัวเมาด้วยมานะ ความมัวเมาด้วยความเป็นบุรุษ. บทว่า "ไม่ใช่เพื่อประดับ" คือ ไม่ใช่เพื่อความเป็นเครื่องบำรุงอวัยวะน้อยใหญ่. บทว่า "ไม่ใช่เพื่อตกแต่ง" คือ ไม่ใช่เพื่อความงามแห่งอวัยวะเหล่านั้นนั่นเอง อธิบายว่า เพื่อความสมบูรณ์แห่งผิวพรรณ. พึงทราบว่า บทเหล่านี้ตามลำดับ เพื่อละโมหะ โทสะ ความตั้งมั่นแห่งวรรณะ และราคะอันเป็นอุปนิสัย. หรือสองบทแรกเพื่อห้ามการเกิดขึ้นแห่งกิเลสของตน ส่วนบทที่เหลือเพื่อผู้อื่นด้วย. พึงทราบว่า ทั้งสี่บทนี้ตรัสไว้เพื่อละกามสุขัลลิกานุโยค. บทว่า "กายสฺส" (แห่งกาย) คือ แห่งรูปกาย. บทว่า "เพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความเป็นไป" คือ เพื่อความตั้งอยู่สืบเนื่องกันด้วย เพื่อความไม่ขาดสายแห่งความเป็นไปด้วย เพื่อความตั้งอยู่ตลอดกาลนาน เพื่อยังชีวิตินทรีย์ให้เป็นไป. บทว่า "เพื่อความสิ้นไปแห่งความเบียดเบียน" คือ เพื่อความสงบแห่งทุกข์คือความหิว. บทว่า "เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์" คือ เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์คือพระศาสนาและมรรค. บทว่า "อิติ" (ดังนี้) คือ ด้วยอุบายอย่างนี้. บทว่า "และเราจักบรรเทาเวทนาเก่า" คือ เราจักบรรเทาเวทนาเก่าที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือยังไม่ได้บริโภค. บทว่า "และเราจักไม่ยังเวทนาใหม่ให้เกิดขึ้น" คือ เราจักไม่ยังเวทนาใหม่ที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือบริโภคแล้วให้เกิดขึ้น. เพราะว่าภิกษุย่อมบริโภคอาหารเพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งเวทนานั้นนั่นแหละ. ในข้อนี้ ชื่อว่าเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือยังไม่ได้บริโภค คือเวทนาที่มีความหิวเป็นนิมิตที่กล่าวมาแล้ว. เพราะว่าเวทนานั้นของบุคคลผู้ไม่บริโภค ย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นไปแห่งการเพิ่มพูนยิ่งขึ้นไป แม้เวทนาที่ไม่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือบริโภคแล้ว ก็คือเวทนาที่มีความหิวเป็นนิมิตนั่นแหละ เวทนามีความร้อนในอวัยวะ ความเสียดแทงเป็นต้น ย่อมไม่เป็นไป. เพราะว่าเวทนานั้นเมื่อไม่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือบริโภคแล้วนั่นแหละ จักไม่เกิดขึ้น. ความมีนิมิตคือความเบียดเบียนแห่งเวทนาเหล่านั้น เป็นความพิเศษแห่งความเบียดเบียน.

ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสตีติ ยาปนา จ เม จตุนฺนํ อิริยาปถานํ ภวิสฺสติ. ‘‘ยาปนายา’’ติ อิมินา ชีวิตินฺทฺริยยาปนา วุตฺตา, อิธ จตุนฺนํ อิริยาปถานํ อวิจฺเฉทสงฺขาตา ยาปนาติ อยเมตาสํ วิเสโส. อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จาติ อยุตฺตปริเยสนปฺปฏิคฺคหณปริโภคปริวชฺชเนน อนวชฺชตา, ปริมิตปริโภเคน ผาสุวิหาโร. อสปฺปายาปริมิตโภชนปจฺจยา อรติตนฺทีวิชมฺภิตาวิญฺญุครหาทิโทสาภาเวน วา อนวชฺชตา. สปฺปายปริมิตโภชนปจฺจยา กายพลสมฺภเวน ผาสุวิหาโร. ยาวทตฺถํ อุทราวเทหกโภชนปริวชฺชเนน วา เสยฺยสุขปสฺสสุขมิทฺธสุขาทีนํ อภาวโต อนวชฺชตา. จตุปญฺจาโลปมตฺตอูนโภชเนน จตุอิริยาปถโยคฺยตาปาทนโต ผาสุวิหาโร. วุตฺตญฺเหตํ –

บทว่า "และความเป็นไปแห่งอัตภาพของเราจักมี" คือ และความเป็นไปแห่งอิริยาบถสี่ของเราจักมี. ด้วยบทว่า "เพื่อความเป็นไป" นี้ ตรัสความเป็นไปแห่งชีวิตินทรีย์ ส่วนในที่นี้ ความเป็นไปที่นับว่าไม่ขาดสายแห่งอิริยาบถสี่ นี้เป็นความพิเศษแห่งบทเหล่านั้น. บทว่า "และความเป็นผู้ไม่มีโทษ และความเป็นอยู่ผาสุก" คือ ความเป็นผู้ไม่มีโทษด้วยการเว้นการแสวงหา การรับ และการบริโภคที่ไม่สมควร ความเป็นอยู่ผาสุกด้วยการบริโภคแต่พอประมาณ. หรือความเป็นผู้ไม่มีโทษด้วยความไม่มีโทษมีอารมณ์ไม่เป็นที่ยินดี ความเกียจคร้าน ความหาว และการติเตียนของวิญญูชนเป็นต้น เพราะปัจจัยคืออาหารที่ไม่สบายและไม่ประมาณ. ความเป็นอยู่ผาสุกด้วยความเกิดขึ้นแห่งกำลังกาย เพราะปัจจัยคืออาหารที่สบายและพอประมาณ. หรือความเป็นผู้ไม่มีโทษเพราะความไม่มีสุขในการนอน สุขในการเอนกาย สุขในการหลับเป็นต้น ด้วยการเว้นการบริโภคอาหารจนเต็มท้องตามความต้องการ. ความเป็นอยู่ผาสุกเพราะยังอิริยาบถสี่ให้สมควร ด้วยการบริโภคอาหารน้อยกว่าประมาณสี่ห้าคำ. เพราะว่าคำนี้ตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘จตฺตาโร ปญฺจ อาโลเป, อภุตฺวา อุทกํ ปิเว;

อลํ ผาสุวิหาราย, ปหิตตฺตสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. (เถรคา. ๙๘๓;

มิ. ป. ๖.๕.๑๐);

"ภิกษุผู้มีตนส่งไปแล้ว พึงหยุดบริโภคเสีย ๔-๕ คำ แล้วดื่มน้ำ พอเพื่อความเป็นอยู่ผาสุก." (เถรคาถา 983; มิลินทปัญหา 6.5.10);

เอตฺตาวตา [Pg.128] จ ปโยชนปริคฺคโห, มชฺฌิมา จ ปฏิปทา ทีปิตา โหติ. ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสตีติ ปโยชนปริคฺคหทีปนา. ยาตฺรา หิ นํ อาหารูปโยคํ ปโยเชติ. ธมฺมิกสุขาปริจฺจาคเหตุโก ผาสุวิหาโร มชฺฌิมา ปฏิปทา อนฺตทฺวยปริวชฺชนโต.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การกำหนดประโยชน์ และมัชฌิมาปฏิปทา ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว. บทว่า "และความเป็นไปแห่งอัตภาพของเราจักมี" เป็นการแสดงการกำหนดประโยชน์. เพราะว่าความเป็นไปแห่งอัตภาพนั้น ย่อมยังการใช้สอยอาหารให้เป็นไป. ความเป็นอยู่ผาสุกที่มีการไม่สละสุขที่ชอบธรรมเป็นเหตุ เป็นมัชฌิมาปฏิปทา เพราะการเว้นที่สุดสอง.

เสนาสนนฺติ เสนญฺจ อาสนญฺจ. ยตฺถ วิหาราทิเก เสติ นิปชฺชติ อาสติ นิสีทติ, ตํ เสนาสนํ. อุตุปริสฺสยวิโนทนปฺปฏิสลฺลานารามตฺถนฺติ อุตุเยว ปริสหนฏฺเฐน ปริสฺสโย สรีราพาธจิตฺตวิกฺเขปกโร, ตสฺส วิโนทนตฺถํ, อนุปฺปนฺนสฺส อนุปฺปาทนตฺถํ, อุปฺปนฺนสฺส วูปสมนตฺถญฺจาติ อตฺโถ. อถ วา ยถาวุตฺโต อุตุ จ สีหพฺยคฺฆาทิปากฏปริสฺสโย จ ราคโทสาทิปฏิจฺฉนฺนปริสฺสโย จ อุตุปริสฺสโย, ตสฺส วิโนทนตฺถญฺเจว เอกีภาวผาสุกตฺถญฺจ. จีวรปฺปฏิเสวเน หิรีโกปีนปฺปฏิจฺฉาทนํ วิย ตํ นิยตปโยชนนฺติ ปุน ‘‘ยาวเทวา’’ติ วุตฺตํ.

บทว่า "เสนาสนะ" คือ ที่นอนและที่นั่ง. ในวิหารเป็นต้นใด ย่อมนอน ย่อมเอนกาย ย่อมนั่ง สิ่งนั้นชื่อว่าเสนาสนะ. บทว่า "เพื่อบรรเทาอันตรายจากฤดู และเพื่อความยินดีในการหลีกเร้น" อธิบายว่า ฤดูนั่นแหละเป็นอันตรายโดยความเป็นที่ทนได้ยาก เป็นเครื่องทำความเจ็บป่วยทางกายและความฟุ้งซ่านทางใจ เพื่อบรรเทาอันตรายนั้น เพื่อไม่ยังอันตรายที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น และเพื่อสงบอันตรายที่เกิดขึ้นแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง ฤดูที่กล่าวมาแล้วด้วย อันตรายที่ปรากฏมีราชสีห์และเสือเป็นต้นด้วย และอันตรายที่ปกปิดมีราคะและโทสะเป็นต้นด้วย ชื่อว่าอันตรายจากฤดู เพื่อบรรเทาอันตรายนั้นด้วย และเพื่อความเป็นผู้ผาสุกในการอยู่ผู้เดียวด้วย. เหมือนการปกปิดอวัยวะที่น่าละอายในการใช้สอยจีวร ประโยชน์นั้นเป็นประโยชน์ที่แน่นอน จึงตรัสว่า "ยาวเทว" (เพียงใดเท่านั้น) อีก.

คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารนฺติ โรคสฺส ปจฺจนีกปฺปวตฺติยา คิลานปจฺจโย, ตโต เอว ภิสกฺกสฺส อนุญฺญาตวตฺถุตาย เภสชฺชํ, ชีวิตสฺส ปริวารสมฺภารภาเวหิ ปริกฺขาโร จาติ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร, ตํ. เวยฺยาพาธิกานนฺติ เวยฺยาพาธโต ธาตุกฺโขภโต จ ตํนิพฺพตฺตกุฏฺฐคณฺฑปีฬกาทิโรคโต อุปฺปนฺนานํ. เวทนานนฺติ ทุกฺขเวทนานํ. อพฺยาพชฺฌปรมตายาติ นิทฺทุกฺขปรมภาวาย. ยาว ตํ ทุกฺขํ สพฺพํ ปหีนํ โหติ, ตาว ปฏิเสวามีติ โยชนา. เอวเมตฺถ สงฺเขเปเนว ปาฬิวณฺณนา เวทิตพฺพา. นวเวทนุปฺปาทโตปีติ น เกวลํ อายตึ เอว วิปากปริฬาหา, อถ โข อติโภชนปจฺจยา อลํสาฏกาทีนํ วิย นวเวทนุปฺปาทโตปิ เวทิตพฺพา.

บทว่า "ปัจจัยเภสัชบริขารของคนไข้" คือ ปัจจัยของคนไข้ด้วยความเป็นไปอันเป็นปฏิปักษ์ต่อโรค เภสัชด้วยความเป็นวัตถุที่แพทย์อนุญาตจากปัจจัยนั้นนั่นเอง และบริขารด้วยความเป็นเครื่องประกอบบริวารแห่งชีวิต. บทว่า "เวยฺยาพาธิกานํ" (แห่งโรคที่เบียดเบียน) คือ แห่งโรคมีเรื้อน ฝี และเม็ดผื่นเป็นต้นที่เกิดขึ้นเพราะความเบียดเบียนและเพราะความกำเริบแห่งธาตุนั้น. บทว่า "เวทนานํ" (แห่งเวทนา) คือ แห่งทุกขเวทนา. บทว่า "เพื่อความเป็นที่สุดแห่งความไม่เบียดเบียน" คือ เพื่อความเป็นที่สุดแห่งความไม่มีทุกข์. มีการเชื่อมความว่า "เราย่อมใช้สอยตราบเท่าที่ทุกข์นั้นทั้งหมดจะถูกกำจัดไป". ในข้อนี้ พึงทราบอรรถกถาบาลีโดยย่อเท่านั้น. บทว่า "แม้เพราะการเกิดขึ้นแห่งเวทนาใหม่" พึงทราบว่า ไม่ใช่เพียงแต่ความเร่าร้อนแห่งวิบากในอนาคตเท่านั้น แต่พึงทราบว่าแม้เพราะการเกิดขึ้นแห่งเวทนาใหม่ เหมือนในคนผู้บริโภคจนอิ่มแปล้เป็นต้น เพราะปัจจัยคือการบริโภคมากเกินไป.

กมฺมฏฺฐานิกสฺส จลนํ นาม กมฺมฏฺฐานปริจฺจาโคติ อาห ‘‘จลติ กมฺปติ กมฺมฏฺฐานํ วิชหตี’’ติ. ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติ เอตฺถ จ โลมสนาคตฺเถรสฺส วตฺถุ กเถตพฺพํ. เถโร กิร เจติยปพฺพเต ปิยงฺคุคุหาย ปธานฆเร วิหรนฺโต อนฺตรฏฺฐเก หิมปาตสมเย โลกนฺตริกนิรยํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโตว อพฺโภกาเส วีตินาเมสิ. คิมฺหสมเย จ ปจฺฉาภตฺตํ พหิจงฺกเม กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรโต เสทาปิสฺส กจฺเฉหิ มุจฺจนฺติ. อถ นํ อนฺเตวาสิโก อาห – ‘‘อิธ, ภนฺเต, นิสีทถ, สีตโล โอกาโส’’ติ. เถโร ‘‘อุณฺหภเยเนวมฺหิ, อาวุโส, อิธ นิสินฺโน’’ติ อวีจิมหานิรยํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา [Pg.129] นิสีทิเยว. อุณฺหนฺติ เจตฺถ อคฺคิสนฺตาโปว เวทิตพฺโพ สูริยสนฺตาปสฺส ปรโต วุจฺจมานตฺตา. สูริยสนฺตาปวเสน ปเนตํ วตฺถุ วุตฺตํ.

การหวั่นไหวของกรรมฐานชื่อว่าการละกรรมฐาน ท่านกล่าวว่า "หวั่นไหว สั่นสะเทือน ละกรรมฐาน" ในบทว่า "เป็นผู้ทนทานต่อความหนาวและความร้อน" นี้ พึงกล่าวเรื่องของพระโลมสนาคเถระ ได้ยินว่า พระเถระนั้นเมื่ออยู่ ณ เรือนที่บำเพ็ญเพียรในถ้ำปิยังคุบรรพตเจดีย์ ในช่วงระหว่าง 8 ค่ำ (ฤดูหนาว) ที่มีหิมะตก ได้พิจารณาเห็นโลกันตนรกแล้ว ไม่ละกรรมฐานเลย ได้ใช้เวลาอยู่ในที่แจ้ง ในฤดูร้อน หลังภัตตาหาร เมื่อท่านมนสิการกรรมฐานอยู่ที่ทางจงกรมภายนอก แม้เหงื่อก็ไหลออกจากรักแร้ของท่าน ลำดับนั้น ศิษย์ของท่านได้กล่าวว่า "ท่านขอรับ เชิญนั่งที่นี่เถิด ที่นี่เป็นที่เย็น" พระเถระกล่าวว่า "อาวุโส เรานั่งอยู่ที่นี่เพราะกลัวความร้อน" แล้วพิจารณาเห็นอเวจีมหานรกแล้วก็นั่งอยู่เช่นนั้น ในบทนี้ คำว่า "ร้อน" พึงทราบว่าเป็นความร้อนจากไฟ เพราะกล่าวถึงความร้อนจากดวงอาทิตย์ในภายหลัง แต่เรื่องนี้กล่าวไว้โดยอ้างถึงความร้อนจากดวงอาทิตย์

โย จ ทฺเว ตโย วาเร ภตฺตํ วา ปานียํ วา อลภมาโนปิ อนมตคฺเค สํสาเร อตฺตโน เปตฺติวิสยูปปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อเวธนฺโต กมฺมฏฺฐานํ น วิชหติเยว. ฑํสมกสวาตาตปสมฺผสฺเสหิ ผุฏฺโฐ เจปิ ติรจฺฉานูปปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อเวธนฺโต กมฺมฏฺฐานํ น วิชหติเยว. สรีสปสมฺผสฺเสน ผุฏฺโฐ จาปิ อนมตคฺเค สํสาเร สีหพฺยคฺฆาทิมุเขสุ อเนกวารํ ปริวตฺติตปุพฺพภาวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อเวธนฺโต กมฺมฏฺฐานํ น วิชหติเยว ปธานิยตฺเถโร วิย, อยํ ‘‘ขโม ชิฆจฺฉาย…เป… สรีสปสมฺผสฺสาน’’นฺติ เวทิตพฺโพ. เถรํ กิร ขณฺฑเจลวิหาเร กณิการปธานิยฆเร อริยวํสธมฺมํ สุณนฺตญฺเญว โฆรวิโส สปฺโป ฑํสิ. เถโร ชานิตฺวาปิ ปสนฺนจิตฺโต นิสินฺโน ธมฺมํเยว สุณาติ, วิสเวโค ถทฺโธ อโหสิ. เถโร อุปสมฺปทมาฬํ อาทึ กตฺวา สีลํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ‘‘วิสุทฺธสีโลมฺหี’’ติ ปีตึ อุปฺปาเทสิ, สห ปีตุปฺปาทา วิสํ นิวตฺติตฺวา ปถวึ ปาวิสิ. เถโร ตตฺเถว จิตฺเตกคฺคตํ ลภิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ.

อนึ่ง ผู้ใดแม้ไม่ได้ภัตตาหารหรือน้ำดื่มสองสามครั้ง ก็พิจารณาถึงการเกิดในเปตวิสัยของตนในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ แล้วไม่หวั่นไหว ไม่ละกรรมฐานเลย แม้ถูกสัมผัสด้วยเหลือบ ยุง ลม แดด ก็พิจารณาถึงการเกิดเป็นสัตว์เดรัจฉานแล้ว ไม่หวั่นไหว ไม่ละกรรมฐานเลย แม้ถูกสัมผัสด้วยสัตว์เลื้อยคลาน ก็พิจารณาถึงการที่ตนเคยเวียนว่ายตายเกิดในปากของสิงห์ เสือ และสัตว์อื่นๆ หลายครั้งในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ แล้วไม่หวั่นไหว ไม่ละกรรมฐานเลย เหมือนพระปธานิยเถระ นี้ พึงทราบว่า "เป็นผู้ทนทานต่อความหิว...และสัมผัสของสัตว์เลื้อยคลาน" ได้ยินว่า เมื่อพระเถระกำลังฟังอริยวงศ์ธรรมอยู่ในเรือนที่บำเพ็ญเพียรไม้กรรณิการ์ ณ วัดขัณฑเจละ งูพิษร้ายได้กัดท่าน พระเถระแม้รู้แล้วก็ยังคงนั่งฟังธรรมด้วยจิตเลื่อมใส พิษก็หยุดนิ่ง พระเถระพิจารณาศีลของตนตั้งแต่ลานอุปสมบทเป็นต้นไปแล้วยังปีติให้เกิดขึ้นว่า "เรามีศีลบริสุทธิ์" พร้อมกับการเกิดปีติ พิษก็ถอยกลับแล้วซึมลงสู่แผ่นดิน พระเถระได้เอกัคคตาจิตในที่นั้นแล้วเจริญวิปัสสนาจนบรรลุอรหัตตผล

โย ปน อกฺโกสวเสน ทุรุตฺเต ทุรุตฺตตฺตาเยว จ ทุราคเต อปิ อนฺติมวตฺถุสญฺญิเต วจนปเถ สุตฺวา ขนฺติคุณํเยว ปจฺจเวกฺขิตฺวา น เวธติ ทีฆภาณกอภยตฺเถโร วิย, อยํ ‘‘ขโม ทุรุตฺตานํ ทุราคตานํ วจนปถาน’’นฺติ เวทิตพฺโพ. เถโร กิร ปจฺจยสนฺโตสภาวนารามตาย มหาอริยวํสปฺปฏิปทํ กเถสิ, สพฺโพ มหาคาโม อาคจฺฉติ, เถรสฺส มหาสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ. ตํ อญฺญตโร มหาเถโร อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘ทีฆภาณโก ‘อริยวํสํ กเถมี’ติ สพฺพรตฺตึ โกลาหลํ กโรตี’’ติอาทีหิ อกฺโกสิ. อุโภปิ จ อตฺตโน อตฺตโน วิหารํ คจฺฉนฺตา คาวุตมตฺตํ เอกปเถน อคมํสุ. สกลคาวุตมฺปิ โส ตํ อกฺโกสิเยว. ตโต ยตฺถ ทฺวินฺนํ วิหารานํ มคฺโค ภิชฺชติ, ตตฺถ ฐตฺวา ทีฆภาณกตฺเถโร ตํ วนฺทิตฺวา ‘‘เอโส, ภนฺเต, ตุมฺหากํ มคฺโค’’ติ อาห. โส อสฺสุณนฺโต [Pg.130] วิย อคมาสิ. เถโรปิ วิหารํ คนฺตฺวา ปาเท ปกฺขาเลตฺวา นิสีทิ. ตเมนํ อนฺเตวาสิโก ‘‘กึ, ภนฺเต, สกลคาวุตํ ปริภาสนฺตํ น กิญฺจิ อโวจุตฺถา’’ติ อาห. เถโร ‘‘ขนฺติเยวาวุโส, มยฺหํ ภาโร, น อกฺขนฺติ, เอกปทุทฺธาเรปิ กมฺมฏฺฐานวิโยคํ น ปสฺสามี’’ติ อาห.

ส่วนผู้ใด เมื่อได้ยินถ้อยคำที่หยาบคายเพราะการด่าว่า และถ้อยคำที่หยาบคายที่มาถึงแม้ในที่สุดแห่งเรื่อง (คือคำด่าที่รุนแรงที่สุด) ก็พิจารณาแต่คุณแห่งขันติแล้วไม่หวั่นไหว เหมือนพระทีฆภาณกอภยเถระ นี้ พึงทราบว่า "เป็นผู้ทนทานต่อถ้อยคำที่หยาบคายและถ้อยคำที่มาถึง" ได้ยินว่า พระเถระนั้นมีความยินดีในการเจริญปัจจัยสันโดษ จึงแสดงมหาอริยวงศ์ปฏิปทา ชาวบ้านทั้งหมู่บ้านก็พากันมา สักการะอันยิ่งใหญ่จึงเกิดขึ้นแก่พระเถระ พระมหาเถระรูปหนึ่งไม่สามารถอดทนต่อสิ่งนั้นได้ จึงด่าว่าด้วยถ้อยคำว่า "ทีฆภาณกะ (ผู้กล่าวเรื่องยาว) ทำเสียงอึกทึกตลอดทั้งคืนว่า 'เราแสดงอริยวงศ์'" เป็นต้น ทั้งสองรูปเมื่อจะไปยังวิหารของตนๆ ก็เดินไปตามทางเดียวกันประมาณหนึ่งคาวุต ตลอดหนึ่งคาวุตนั้น พระมหาเถระรูปนั้นก็ด่าพระเถระทีฆภาณกะอยู่ตลอด จากนั้น เมื่อถึงที่ที่ทางแยกไปวิหารทั้งสอง พระเถระทีฆภาณกะก็ยืนอยู่ตรงนั้น ไหว้พระมหาเถระรูปนั้นแล้วกล่าวว่า "ท่านขอรับ นี่คือทางของท่าน" พระมหาเถระรูปนั้นก็เดินไปเหมือนไม่ได้ยิน พระเถระทีฆภาณกะก็ไปยังวิหาร ล้างเท้าแล้วนั่งลง ศิษย์ของท่านจึงถามว่า "ท่านขอรับ ทำไมท่านจึงไม่กล่าวอะไรเลยแก่ผู้ที่ด่าว่าท่านตลอดหนึ่งคาวุตนั้น" พระเถระกล่าวว่า "อาวุโส ขันติเป็นภาระของเรา ไม่ใช่ความไม่ขันติ แม้ในการยกเท้าก้าวเดียว เราก็ไม่เห็นการพลัดพรากจากกรรมฐาน"

วจนเมว ตทตฺถํ ญาเปตุกามานญฺจ ปโถ อุปาโยติ อาห ‘‘วจนเมว วจนปโถ’’ติ. อสุขฏฺเฐน วา ติพฺพา. ยญฺหิ น สุขํ, ตํ อนิฏฺฐํ ติพฺพนฺติ วุจฺจติ. อธิวาสกชาติโก โหตีติ ยถาวุตฺตเวทนานํ อธิวาสกสภาโว โหติ. จิตฺตลปพฺพเต ปธานิยตฺเถรสฺส กิร รตฺตึ ปธาเนน วีตินาเมตฺวา ฐิตสฺส อุทรวาโต อุปฺปชฺชติ. โส ตํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต อาวตฺตติ ปริวตฺตติ. ตเมนํ จงฺกมนปสฺเส ฐิโต ปิณฺฑปาติยตฺเถโร อาห – ‘‘อาวุโส, ปพฺพชิโต นาม อธิวาสนสีโล โหตี’’ติ. โส ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ อธิวาเสตฺวา นิจฺจโล สยิ. วาโต นาภิโต ยาว หทยํ ผาเลสิ. เถโร เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา วิปสฺสนฺโต มุหุตฺเตน อนาคามี หุตฺวา ปรินิพฺพายิ. เอวํ สพฺพตฺถาติ ‘‘อุณฺเหน ผุฏฺฐสฺส สีตํ ปตฺถยโต’’ติอาทินา สพฺพตฺถ อุณฺหาทินิมิตฺตํ กามาสวุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา. นตฺถิ สุคติภเว สีตํ วา อุณฺหํ วาติ อนิฏฺฐํ สีตํ วา อุณฺหํ วา นตฺถีติ อธิปฺปาโย. อตฺตคฺคาเห สติ อตฺตนิยคฺคาโหติ อาห ‘‘มยฺหํ สีตํ อุณฺหนฺติ คาโห ทิฏฺฐาสโว’’ติ.

คำพูดนั่นแหละเป็นทางและอุบายของผู้ปรารถนาจะให้รู้ความหมายนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำพูดนั่นแหละคือวจนปถะ (ทางแห่งคำพูด)" หรือว่ารุนแรงด้วยอรรถว่าไม่เป็นสุข สิ่งใดไม่เป็นสุข สิ่งนั้นเรียกว่าไม่น่าปรารถนาและรุนแรง "เป็นผู้มีชาติแห่งการอดทน" หมายถึง มีสภาพเป็นผู้อดทนต่อเวทนาที่กล่าวมาแล้ว ได้ยินว่า พระปธานิยเถระที่ภูเขาจิตตลบรรพต เมื่อยืนอยู่หลังจากใช้เวลาตลอดคืนด้วยการบำเพ็ญเพียร ก็เกิดลมในท้องขึ้น ท่านไม่สามารถอดทนต่อสิ่งนั้นได้ จึงพลิกตัวไปมา พระปิณฑปาติกเถระที่ยืนอยู่ข้างทางจงกรมจึงกล่าวแก่ท่านว่า "อาวุโส บรรพชิตชื่อว่าเป็นผู้มีปกติอดทน" ท่านกล่าวว่า "ดีแล้ว ท่านขอรับ" แล้วอดทน นอนนิ่งอยู่ ลมได้ผ่าจากสะดือไปจนถึงหัวใจ พระเถระระงับเวทนาแล้วเจริญวิปัสสนา ไม่นานก็เป็นพระอนาคามีแล้วปรินิพพาน "อย่างนี้ในที่ทั้งปวง" หมายถึง พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งกามสวะอันมีนิมิตคือความร้อนเป็นต้นในที่ทั้งปวง โดยนัยมีอาทิว่า "ผู้ถูกความร้อนกระทบแล้วปรารถนาความเย็น" "ในสุคติภพไม่มีความหนาวหรือความร้อน" มีความหมายว่า ไม่มีความหนาวหรือความร้อนที่ไม่น่าปรารถนา เมื่อมีการยึดมั่นในตน ก็มีการยึดมั่นในของตน ท่านจึงกล่าวว่า "ความยึดมั่นว่าความหนาวความร้อนเป็นของฉัน เป็นทิฏฐาสวะ"

อหํ สมโณติ ‘‘อหํ สมโณ, กึ มม ชีวิเตน วา มรเณน วา’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวาติ อธิปฺปาโย. ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ คามปฺปเวสปฺปโยชนาทิญฺจ ปจฺจเวกฺขิตฺวา. ปฏิกฺกมตีติ หตฺถิอาทีนํ สมีปคมนโต อปกฺกมติ. ฐายนฺติ เอตฺถาติ ฐานํ, กณฺฏกานํ ฐานํ กณฺฏกฏฺฐานํ, ยตฺถ กณฺฏกานิ สนฺติ, ตํ โอกาสนฺติ วุตฺตํ โหติ. อมนุสฺสทุฏฺฐานีติ อมนุสฺสสญฺจาเรน ทูสิตานิ, สปริสฺสยานีติ อตฺโถ. อนิยตวตฺถุภูตนฺติ อนิยตสิกฺขาปทสฺส การณภูตํ. เวสิยาทิเภทโตติ เวสิยาวิธวาถุลฺลกุมาริกาปณฺฑกปานาคารภิกฺขุนิเภทโต. สมานนฺติ สมํ, อวิสมนฺติ อตฺโถ. อกาสิ วาติ ตาทิสํ อนาจารํ อกาสิ วา. สีลสํวรสงฺขาเตนาติ กถํ ปริวชฺชนํ สีลํ? อนาสนปริวชฺชเนน หิ [Pg.131] อนาจารปริวชฺชนํ วุตฺตํ. อนาจาราโคจรปริวชฺชนํ จาริตฺตสีลตาย สีลสํวโร. ตถา หิ ภควตา ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรตี’’ติ (วิภ. ๕๐๘) สีลสํวรวิภชเน อาจารโคจรสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺเตน ‘‘อตฺถิ อนาจาโร, อตฺถิ อโคจโร’’ติอาทินา (วิภ. ๕๑๓-๕๑๔) อาจารโคจรา วิภชิตฺวา ทสฺสิตา. ‘‘จณฺฑํ หตฺถึ ปริวชฺเชตี’’ติ วจนโต หตฺถิอาทิปริวชฺชนมฺปิ ภควโต วจนานุฏฺฐานนฺติ กตฺวา อาจารสีลเมวาติ เวทิตพฺพํ.

"เราเป็นสมณะ" มีความหมายว่า "เราเป็นสมณะ ชีวิตหรือความตายจะมีประโยชน์อะไรแก่เรา" ดังนี้ คือคิดอย่างนี้. "พิจารณาแล้ว" หมายถึง พิจารณาประโยชน์ของการเข้าไปในหมู่บ้านเป็นต้นด้วย. "ถอยกลับ" หมายถึง ถอยห่างจากการเข้าไปใกล้ช้างเป็นต้น. "ที่ที่สิ่งเหล่านั้นตั้งอยู่" คือที่ตั้ง, ที่ตั้งแห่งหนามชื่อว่ากัณฏกัฏฐานะ หมายถึงสถานที่ที่มีหนามอยู่. "สถานที่ที่อมนุษย์ประทุษร้าย" หมายถึง สถานที่ที่เสียไปเพราะการสัญจรของอมนุษย์ คือมีอันตราย. "เป็นวัตถุแห่งอนิยต" หมายถึง เป็นเหตุแห่งอนิยตสิกขาบท. "โดยจำแนกเป็นหญิงแพศยาเป็นต้น" หมายถึง โดยจำแนกเป็นหญิงแพศยา หญิงม่าย หญิงเทอะทะ (สาวใหญ่) หญิงสาวพรหมจารี บัณเฑาะก์ โรงเหล้า และภิกษุณี. "เสมอกัน" หมายถึง เท่ากัน ไม่ไม่สม่ำเสมอ (ไม่วิสมะ). "ได้ทำแล้ว" หมายถึง ได้ทำอนาจารเช่นนั้นแล้ว. "ด้วยชื่อว่าศีลสังวร" การเว้นเป็นศีลได้อย่างไร? การเว้นอนาจารท่านกล่าวไว้ด้วยการเว้นอาสนะ (ที่ไม่สมควร). การเว้นอนาจารและอโคจร เป็นศีลสังวรเพราะเป็นจาริตตศีล. ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกศีลสังวรโดยแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งอาจาระและโคจร ได้ทรงจำแนกอาจาระและโคจรไว้โดยนัยมีอาทิว่า "มีอาจาระ มีโคจร" (วิภังค์ 513-514) ในบทว่า "เป็นผู้สำรวมด้วยปาติโมกขสังวรอยู่" (วิภังค์ 508). ด้วยคำว่า "พึงเว้นช้างดุร้าย" การเว้นช้างเป็นต้นก็พึงทราบว่าเป็นอาจารศีล เพราะเป็นการปฏิบัติตามพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า.

อิติปีติ อิมินาปิ การเณน อโยนิโสมนสิการสมุฏฺฐิตตฺตาปิ, โลภาทิสหคตตฺตาปิ, กุสลปฺปฏิปกฺขโตปีติอาทีหิ การเณหิ อยํ วิตกฺโก อกุสโลติ อตฺโถ. อิมินา นเยน สาวชฺโชติอาทีสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ อกุสโลติอาทินา ทิฏฺฐธมฺมิกํ กามวิตกฺกสฺส อาทีนวํ ทสฺเสติ, ทุกฺขวิปาโกติ อิมินา สมฺปรายิกํ. อตฺตพฺยาพาธาย สํวตฺตตีติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน อาทีนววิภาวนา เวทิตพฺพา. อุปฺปนฺนสฺส กามวิตกฺกสฺส อนธิวาสนํ นาม ปุน ตาทิสสฺส อนุปฺปาทนํ. ตํ ปนสฺส ปหานํ วิโนทนํ พฺยนฺติกรณํ อนภาวคมนนฺติ จ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ ปาฬิยํ – ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติ วตฺวา ‘‘ปชหตี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนธิวาเสนฺโต กึ กโรตี’’ติอาทิมาห. ปหานญฺเจตฺถ วิกฺขมฺภนเมว, น สมุจฺเฉโทติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิโนเทตี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ วิกฺขมฺภนวเสเนว อตฺโถ ทสฺสิโต. อุปฺปนฺนุปฺปนฺเนติ เตสํ ปาปวิตกฺกานํ อุปฺปาทาวตฺถาคหณํ วา กตํ สิยา อนวเสสคฺคหณํ วา. เตสุ ปฐมํ สนฺธายาห ‘‘อุปฺปนฺนมตฺเต’’ติ, สมฺปติชาเตติ อตฺโถ. อนวเสสคฺคหณํ พฺยาปนิจฺฉายํ โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สตกฺขตฺตุมฺปิ อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน’’ติ วุตฺตํ.

แม้ด้วยเหตุนี้คือ เพราะเกิดขึ้นจากอโยนิโสมนสิการบ้าง เพราะประกอบด้วยโลภะเป็นต้นบ้าง เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อกุศลบ้าง ด้วยเหตุทั้งหลายมีประมาณเท่านี้ วิตกนี้ชื่อว่าอกุศล ดังนี้เป็นอรรถ. พึงทราบอรรถในบทว่า สวัชโช (มีโทษ) เป็นต้น แม้ด้วยนัยนี้. ในบทว่า อกุศล เป็นต้นนี้ แสดงโทษของกามวิตกในปัจจุบัน ส่วนในบทว่า ทุกขวิปาโก (มีทุกข์เป็นวิบาก) นี้ แสดงโทษในสัมปรายภพ. แม้ในบทว่า อัตตัพยาพาธายะ สังวัตตติ (เป็นไปเพื่อเบียดเบียนตน) เป็นต้น พึงทราบการแสดงโทษด้วยนัยนี้แล. การไม่ทนอยู่ซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว ชื่อว่าการไม่ให้กามวิตกเช่นนั้นเกิดขึ้นอีก. อนึ่ง การละ การบรรเทา การทำให้สิ้นไป การไม่ให้มีอีก ก็ควรกล่าวได้ เพราะในบาลี เมื่อตรัสว่า ‘ไม่ทนอยู่ซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว’ แล้วตรัสว่า ‘ละเสีย’ เป็นต้น เพื่อแสดงอรรถนั้น จึงตรัสว่า ‘เมื่อไม่ทนอยู่ ย่อมทำอะไร’ เป็นต้น. การละในที่นี้ เป็นเพียงการข่มไว้ (วิกขัมภนะ) ไม่ใช่การตัดขาด (สมุจเฉท) เพื่อแสดงดังนั้น จึงตรัสว่า ‘บรรเทาเสีย’ เป็นต้น และแสดงอรรถด้วยอำนาจการข่มไว้เท่านั้น. ในบทว่า อุปปันนุปปันนัง (ที่เกิดขึ้นแล้วๆ) นี้ พึงทราบว่า เป็นการรับเอาซึ่งขณะแห่งการเกิดขึ้นของวิตกอันลามกเหล่านั้น หรือเป็นการรับเอาทั้งหมดโดยไม่เหลือ. ในบรรดา ๒ อย่างนั้น ทรงประสงค์เอาอย่างแรก จึงตรัสว่า ‘อุปปันนะมัตเต’ (เพียงแค่เกิดขึ้น) คือหมายถึง ‘สัมปติชาเต’ (เพิ่งเกิดขึ้น). เพื่อแสดงว่า การรับเอาทั้งหมดโดยไม่เหลือ ย่อมมีในความประสงค์จะให้ครอบคลุม จึงตรัสว่า ‘แม้ร้อยครั้งที่เกิดขึ้นแล้วๆ’.

ญาติวิตกฺโกติ ‘‘อมฺหากํ ญาตโย สุขชีวิโน สมฺปตฺติยุตฺตา’’ติอาทินา เคหสฺสิตเปมวเสน ญาตเก อารพฺภ อุปฺปนฺนวิตกฺโก. ชนปทวิตกฺโกติ ‘‘อมฺหากํ ชนปโท สุภิกฺโข สมฺปนฺนสสฺโส รมณีโย’’ติอาทินา เคหสฺสิตเปมวเสน ชนปทํ อารพฺภ อุปฺปนฺนวิตกฺโก. อุกฺกุฏิกปฺปธานาทีหิ ทุกฺเข นิชฺชิณฺเณ สมฺปราเย สตฺตา สุขี โหนฺติ อมราติ ทุกฺกรการิกาย ปฏิสํยุตฺโต อมรตฺถาย วิตกฺโก. ตํ วา อารพฺภ อมราวิกฺเขปทิฏฺฐิสหคโต อมโร จ โส วิตกฺโก จาติ [Pg.132] อมราวิตกฺโก. ปรานุทฺทยตาปฏิสํยุตฺโตติ ปเรสุ อุปฏฺฐากาทีสุ สหนนฺทิตาทิวเสน ปวตฺโต อนุทฺทยตาปติรูปโก เคหสฺสิตเปมปฺปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก. ลาภสกฺการสิโลกปฺปฏิสํยุตฺโตติ จีวราทิลาเภน จ สกฺกาเรน จ กิตฺติสทฺเทน จ อารมฺมณกรณวเสน ปฏิสํยุตฺโต. อนวญฺญตฺติปฺปฏิสํยุตฺโตติ ‘‘อโห วต มํ ปเร น อวชาเนยฺยุํ, น เหฏฺฐา กตฺวา มญฺเญยฺยุํ, ปาสาณจฺฉตฺตํ วิย ครุํ กเรยฺยุ’’นฺติ อุปฺปนฺนวิตกฺโก.

ญาติวิตก คือ วิตกที่เกิดขึ้นปรารภญาติ ด้วยอำนาจความรักที่อาศัยเรือน มีอาทิว่า ‘ญาติของเราเป็นผู้มีความสุขในการเป็นอยู่ ประกอบด้วยสมบัติ’. ชนบทวิตก คือ วิตกที่เกิดขึ้นปรารภชนบท ด้วยอำนาจความรักที่อาศัยเรือน มีอาทิว่า ‘ชนบทของเรามีภิกษาอุดมสมบูรณ์ด้วยพืชพรรณธัญญาหาร น่ารื่นรมย์’. อมรวิตก คือ วิตกที่ประกอบด้วยการกระทำที่ทำได้ยาก เพื่อความเป็นอมตะว่า ‘เมื่อทุกข์ถูกกำจัดด้วยการบำเพ็ญเพียรแบบอุกกุฏิกะเป็นต้นแล้ว สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีความสุข เป็นอมตะในสัมปรายภพ’ หรือวิตกที่ประกอบด้วยทิฏฐิอันเป็นอมราวิกเขปะ ปรารภอมตะนั้น ชื่อว่าอมรวิตก. ปรานุททยตาปฏิสังยุตต์ (ประกอบด้วยความเอ็นดูผู้อื่น) คือ วิตกที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความรักที่อาศัยเรือน อันเป็นปฏิรูปแห่งความเอ็นดู ที่เป็นไปโดยอาการแห่งความยินดีร่วมกันเป็นต้น ในผู้อื่นมีอุปัฏฐากเป็นต้น. ลาภสักการะสีโลกปฏิสังยุตต์ (ประกอบด้วยลาภ สักการะ และชื่อเสียง) คือ วิตกที่ประกอบด้วยการทำลาภมีจีวรเป็นต้น ด้วยสักการะ และด้วยเสียงสรรเสริญ ให้เป็นอารมณ์. อนวัญญัตติปฏิสังยุตต์ (ประกอบด้วยการไม่ถูกดูหมิ่น) คือ วิตกที่เกิดขึ้นว่า ‘โอหนอ ขอผู้อื่นอย่าดูหมิ่นเรา อย่าดูถูกเรา ขอจงทำเราให้เป็นผู้หนัก (สำคัญ) เหมือนร่มหิน’.

กามวิตกฺโก กามสงฺกปฺปนสภาวโต กามาสวปฺปตฺติยา สาติสยตฺตา จ กามนากาโรติ อาห ‘‘กามวิตกฺโก ปเนตฺถ กามาสโว’’ติ. ตพฺพิเสโสติ กามาสววิเสโส ภวสภาวตฺตาติ อธิปฺปาโย. กามวิตกฺกาทิเก วิโนเทติ อตฺตโน สนฺตานโต นีหรติ เอเตนาติ วิโนทนํ, วีริยนฺติ อาห ‘‘วีริยสํวรสงฺขาเตน วิโนทเนนา’’ติ.

กามวิตกมีสภาพเป็นการดำริในกาม และมีความยิ่งใหญ่ในการถึงซึ่งกามอาสวะ จึงมีอาการคือความปรารถนา จึงตรัสว่า ‘กามวิตกในที่นี้คือกามอาสวะ’. คำว่า ตัพพิเสโส (ความพิเศษนั้น) คือ ความพิเศษของกามอาสวะ เพราะมีสภาพเป็นภพ ดังนี้เป็นอธิบาย. ย่อมบรรเทากามวิตกเป็นต้น คือ ย่อมนำออกจากสันดานของตน ด้วยสิ่งนี้จึงชื่อว่าวิโนทนะ (การบรรเทา) คือ วิริยะ จึงตรัสว่า ‘ด้วยการบรรเทาอันนับว่าวิริยสังวร’.

‘‘สตฺต โพชฺฌงฺคา ภาวิตา พหุลีกตา วิชฺชาวิมุตฺติโย ปริปูเรนฺตี’’ติ วจนโต วิชฺชาวิมุตฺตีนํ อนธิคโม ตโต จ สกลวฏฺฏทุกฺขานติวตฺติ อภาวนาย อาทีนโว. วุตฺตวิปริยาเยน ภควโต โอรสปุตฺตภาวาทิวเสน จ ภาวนาย อานิสํโส เวทิตพฺโพ. โถเมนฺโตติ อาสวปหานสฺส ทุกฺกรตฺตา ตาย เอว ทุกฺกรกิริยาย ตํ อภิตฺถวนฺโต. สํวเรเนว ปหีนาติ สํวเรน ปหีนา เอว. เตน วุตฺตํ ‘‘น อปฺปหีเนสุเยว ปหีนสญฺญี’’ติ.

โทษของการไม่เจริญ คือ การไม่บรรลุวิชชาวิมุตติ และการไม่ล่วงพ้นทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวง เพราะพระดำรัสว่า ‘โพชฌงค์ ๗ ที่เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิชชาวิมุตติให้บริบูรณ์’. พึงทราบอานิสงส์ของการเจริญ โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว และโดยความเป็นโอรสของพระผู้มีพระภาคเป็นต้น. คำว่า โธเมนโต (สรรเสริญ) คือ สรรเสริญการละอาสวะนั้น ด้วยการกระทำที่ทำได้ยากนั้นเอง เพราะการละอาสวะเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก. คำว่า สังวเรเนวะ ปะหีนา (ละได้ด้วยสังวรเท่านั้น) คือ ละได้ด้วยสังวรเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ไม่สำคัญว่าละได้แล้วในสิ่งที่ยังละไม่ได้’.

อาสวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอาสวสูตร จบ.

๕. ทารุกมฺมิกสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาทารุกัมมิกสูตร

๕๙. ปญฺจเม ปุตฺตสมฺพาธสยนนฺติ ปุตฺเตหิ สมฺพาธสยนํ. เอตฺถ ปุตฺตสีเสน ทารปริคฺคหํ ปุตฺตทาเรสุ อุปฺปิโล วิย. เตน เตสํ โรคาทิเหตุ โสกาภิภเวน จ จิตฺตสฺส สํกิลิฏฺฐตํ ทสฺเสติ. กามโภคินาติ อิมินา ปน ราคาภิภวนฺติ. อุภเยนปิ วิกฺขิตฺตจิตฺตตํ ทสฺเสติ. กาสิกจนฺทนนฺติ อุชฺชลจนฺทนํ. ตํ กิร วณฺณวิเสสสมุชฺชลํ โหติ ปภสฺสรํ, ตทตฺถเมว นํ สณฺหตรํ กโรนฺติ. เตเนวาห ‘‘สณฺหจนฺทน’’นฺติ[Pg.133], กาสิกวตฺถญฺจ จนฺทนญฺจาติ อตฺโถ. มาลาคนฺธวิเลปนนฺติ วณฺณโสภตฺถญฺเจว สุคนฺธภาวตฺถญฺจ มาลํ, สุคนฺธภาวตฺถาย คนฺธํ, ฉวิราคกรณตฺถญฺเจว สุภตฺถญฺจ วิเลปนํ ธาเรนฺเตน. ชาตรูปรชตนฺติ สุวณฺณญฺเจว อวสิฏฺฐธนญฺจ สาทิยนฺเตน. สพฺเพนปิ กาเมสุ อภิคิทฺธภาวเมว ปกาเสติ.

๕๙. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปุตตะสัมพาธะสะยะนัง (ที่นอนคับแคบด้วยบุตร) คือ ที่นอนคับแคบด้วยบุตร ในที่นี้ ด้วยคำว่าบุตร แสดงถึงการครอบครองภรรยา เหมือนความเบียดเสียดในบุตรและภรรยา ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงความเศร้าหมองของจิต เพราะความครอบงำแห่งความโศกอันมีโรคเป็นต้นเป็นเหตุ ส่วนด้วยบทว่า กามโภคี (ผู้บริโภคกาม) นี้ แสดงถึงความครอบงำแห่งราคะ ด้วยทั้งสองอย่างนี้ แสดงถึงความฟุ้งซ่านแห่งจิต กาสิกะจันทนะ (จันทน์กาสิกะ) คือ จันทน์ที่รุ่งเรือง จันทน์นั้นย่อมรุ่งเรืองด้วยสีพิเศษและมีรัศมี เพื่อประโยชน์นั้นแล จึงทำให้ละเอียดอ่อนยิ่งขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘จันทน์ละเอียด’ คือ ผ้ากาสิกะและจันทน์ ดังนี้เป็นอรรถ มาลาคันธวิเลปนะ (ดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้) คือ ผู้ทรงไว้ซึ่งดอกไม้ เพื่อความงามแห่งผิวพรรณและเพื่อความหอม เครื่องหอม เพื่อความหอม และเครื่องลูบไล้ เพื่อทำให้ผิวพรรณมีสีแดงและเพื่อความงาม ชาตรูปรชตะ (ทองและเงิน) คือ ผู้ยินดีซึ่งทองและทรัพย์ที่เหลือ ด้วยทั้งหมดนี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้กำหนัดยินดีในกามเท่านั้น

ทารุกมฺมิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาช่างไม้สูตร จบ.

๖. หตฺถิสาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาหัตถิสารีบุตรสูตร

๖๐. ฉฏฺเฐ หตฺถึ สาเรตีติ หตฺถิสารี, ตสฺส ปุตฺโตติ หตฺถิสาริปุตฺโต. โส กิร สาวตฺถิยํ หตฺถิอาจริยสฺส ปุตฺโต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ตีณิ ปิฏกานิ อุคฺคเหตฺวา สุขุเมสุ ขนฺธธาตุอายตนาทีสุ อตฺถนฺตเรสุ กุสโล อโหสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เถรานํ ภิกฺขูนํ อภิธมฺมกถํ กเถนฺตานํ อนฺตรนฺตรา กถํ โอปาเตตี’’ติ. ตตฺถ อนฺตรนฺตรา กถํ โอปาเตตีติ เถเรหิ วุจฺจมานสฺส กถาปพนฺธสฺส อนฺตเร อนฺตเร อตฺตโน กถํ ปเวเสตีติ อตฺโถ. ปญฺจหิ สํสคฺเคหีติ สวนสํสคฺโค, ทสฺสนสํสคฺโค, สมุลฺลาปสํสคฺโค, สมฺโภคสํสคฺโค, กายสํสคฺโคติ อิเมหิ ปญฺจหิ สํสคฺเคหิ. กิฏฺฐขาทโกติ กิฏฺฐฏฺฐาเน อุปฺปนฺนสสฺสญฺหิ กิฏฺฐนฺติ วุตฺตํ การณูปจาเรน. สิปฺปิโย สุตฺติโย. สมฺพุกาติ สงฺขมาห.

๖๐. ในสูตรที่ ๖ ผู้ฝึกช้าง ชื่อว่า หัตถิสารี บุตรของเขา ชื่อว่า หัตถิสารีบุตร ท่านผู้นั้นเป็นบุตรของอาจารย์ฝึกช้างในเมืองสาวัตถี บวชในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว เรียนพระไตรปิฎก ๓ ปิฎก และเป็นผู้ฉลาดในอรรถอันละเอียดอ่อนต่างๆ มีขันธ์ ธาตุ อายตนะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เมื่อพระเถระทั้งหลายกล่าวอภิธรรมกถาอยู่ ย่อมสอดแทรกถ้อยคำเข้าไปในระหว่างๆ’ ในบทนั้น คำว่า อันตะรันตะรา กะถัง โอปาเตติ (สอดแทรกถ้อยคำเข้าไปในระหว่างๆ) คือ ย่อมสอดแทรกถ้อยคำของตนเข้าไปในระหว่างๆ แห่งเรื่องราวที่พระเถระทั้งหลายกล่าวอยู่ ดังนี้เป็นอรรถ ด้วยความคลุกคลี ๕ อย่าง คือ ความคลุกคลีด้วยการฟัง ความคลุกคลีด้วยการเห็น ความคลุกคลีด้วยการพูดคุย ความคลุกคลีด้วยการบริโภคร่วมกัน ความคลุกคลีด้วยกาย ด้วยความคลุกคลี ๕ อย่างเหล่านี้ คำว่า กิฏฐะขาทะโก (ผู้กินพืช) คือ พืชที่เกิดขึ้นในที่นา ท่านเรียกว่า กิฏฐะ โดยอุปจาระแห่งเหตุ สิปปิโย คือ สุตติโย (หอยกาบ) สัมพุกะ คือ สังข์ (หอยสังข์)

คิหิภาเว วณฺณํ กเถสีติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๒๒) กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กิร สาสเน ทฺเว สหายกา อเหสุํ, อญฺญมญฺญํ สมคฺคา เอกโตว สชฺฌายนฺติ. เตสุ เอโก อนภิรโต คิหิภาเว จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา อิตรสฺส อาโรเจสิ. โส คิหิภาเว อาทีนวํ, ปพฺพชฺชาย อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา โอวทิ. โส ตํ สุตฺวา อภิรมิตฺวา ปุน เอกทิวสํ ตาทิเส จิตฺเต อุปฺปนฺเน ตํ เอตทโวจ – ‘‘มยฺหํ, อาวุโส, เอวรูปํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, อิมาหํ ปตฺตจีวรํ ตุยฺหํ ทสฺสามี’’ติ. โส ปตฺตจีวรโลเภน ตสฺส คิหิภาเว อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา ปพฺพชฺชาย อาทีนวํ กเถสิ. ตสฺส ตํ สุตฺวาว คิหิภาวโต จิตฺตํ นิวตฺเตตฺวา ปพฺพชฺชายเมว อภิรมิ. เอวเมส ตทา สีลวนฺตสฺส ภิกฺขุโน คิหิภาเว [Pg.134] อานิสํสกถาย กถิตตฺตา อิทานิ ฉ วาเร วิพฺภมิตฺวา สตฺตมวาเร ปพฺพชิตฺวา มหาโมคฺคลฺลานสฺส มหาโกฏฺฐิกตฺเถรสฺส จ อภิธมฺมกถํ กเถนฺตานํ อนฺตรนฺตรา กถํ โอปาเตสิ. อถ นํ มหาโกฏฺฐิกตฺเถโร อปสาเทสิ. โส มหาสาวกสฺส กถิเต ปติฏฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต วิพฺภมิตฺวา คิหิ ชาโต. โปฏฺฐปาทสฺส ปนายํ คิหิสหายโก อโหสิ, ตสฺมา วิพฺภมิตฺวา ทฺวีหตีหจฺจเยน โปฏฺฐปาทสฺส สนฺติกํ คโต. อถ นํ โส ทิสฺวา – ‘‘สมฺม, กึ ตยา กตํ, เอวรูปสฺส นาม สตฺถุ สาสนา อปสกฺกนฺโตสิ, เอหิ ปพฺพชิตุํ ทานิ เต วฏฺฏตี’’ติ ตํ คเหตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมาสิ. ตสฺมึ ฐาเน ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สตฺตเม วาเร ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณี’’ติ.

บทว่า กล่าวสรรเสริญคฤหัสถ์ (ที. สี. อ. ๑.๔๒๒) ได้ยินว่า ในศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า มีสหายสองคน เป็นผู้สามัคคีกัน สาธยายร่วมกันอยู่ ในสองคนนั้น คนหนึ่งไม่ยินดีแล้ว ยังจิตให้เกิดขึ้นในความเป็นคฤหัสถ์ บอกแก่สหายอีกคนหนึ่ง สหายนั้นแสดงโทษในความเป็นคฤหัสถ์ และอานิสงส์ในการบวชแล้ว ตักเตือน เขาฟังคำนั้นแล้วยินดีแล้ว ครั้นวันหนึ่ง เมื่อจิตเช่นนั้นเกิดขึ้นอีก จึงกล่าวกับสหายนั้นว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ จิตเช่นนี้เกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะให้บาตรและจีวรนี้แก่ท่าน" สหายนั้นด้วยความโลภในบาตรและจีวร จึงแสดงอานิสงส์ในความเป็นคฤหัสถ์แก่เขา และกล่าวโทษในการบวช เขาฟังคำนั้นแล้ว ยังจิตให้กลับจากความเป็นคฤหัสถ์ ยินดีในการบวชนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุผู้มีศีลนั้น เมื่อถูกกล่าวถึงอานิสงส์ในความเป็นคฤหัสถ์ในครั้งนั้น บัดนี้ได้ลาสิกขาไป ๖ ครั้ง แล้วบวชในครั้งที่ ๗ ได้พูดแทรกคำพูดของพระมหาโมคคัลลานะและพระมหาโกฏฐิตเถระผู้กำลังแสดงอภิธรรมกถาอยู่เป็นระยะๆ ครั้งนั้น พระมหาโกฏฐิตเถระได้ขับไล่เขาไป เขาไม่สามารถตั้งมั่นอยู่ในคำที่พระมหาสาวกกล่าวได้ จึงลาสิกขาไปเป็นคฤหัสถ์ อนึ่ง เขาผู้นี้เป็นสหายคฤหัสถ์ของโปฏฐปาทะ เพราะเหตุนั้น เมื่อลาสิกขาไปแล้ว จึงไปหาโปฏฐปาทะในเวลา ๒-๓ วันล่วงไป ครั้งนั้น โปฏฐปาทะเห็นเขาแล้วกล่าวว่า "สหาย ท่านทำอะไรลงไป ท่านชื่อว่าเป็นผู้ถอยห่างจากพระศาสนาของพระศาสดาเช่นนี้ มาเถิด บัดนี้ถึงเวลาที่ท่านควรบวชแล้ว" ดังนี้แล้ว จึงพาเขาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค เขาบวชในที่นั้นแล้ว ได้บรรลุพระอรหัต เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "บวชในครั้งที่ ๗ แล้วได้บรรลุพระอรหัต"

หตฺถิสาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาหัตถิสารีบุตรสูตร จบแล้ว.

๗. มชฺเฌสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถามัชเฌสูตร

๖๑. สตฺตเม มนฺตาติ ย-การโลเปน นิทฺเทโส, กรณตฺเถ วา เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. เตนาห ‘‘ตาย อุโภ อนฺเต วิทิตฺวา’’ติ. ผสฺสวเสน นิพฺพตฺตตฺตาติ ทฺวยทฺวยสมาปตฺติยํ อญฺญมญฺญํ สมฺผสฺสวเสน นิพฺพตฺตตฺตา, ‘‘ผสฺสปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ อิมินา จานุกฺกเมน ผสฺสสมุฏฺฐานตฺตา อิมสฺส กายสฺส ผสฺสวเสน นิพฺพตฺตตฺตาติ วุตฺตํ. เอโก อนฺโตติ เอตฺถ อยํ อนฺต-สทฺโท อนฺตอพฺภนฺตรมริยาทลามกอภาวโกฏฺฐาสปทปูรณสมีปาทีสุ ทิสฺสติ. ‘‘อนฺตปูโร อุทรปูโร’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๙๗) หิ อนฺเต อนฺตสทฺโท. ‘‘จรนฺติ โลเก ปริวารฉนฺนา อนฺโต อสุทฺธา, พหิ โสภมานา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๒๒) อพฺภนฺตเร. ‘‘กายพนฺธนสฺส อนฺโต ชีรติ (จูฬว. ๒๗๘) สา หริตนฺตํ วา ปนฺถนฺตํ วา เสลนฺตํ วา อุทกนฺตํ วา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๔) มริยาทายํ. ‘‘อนฺตมิทํ, ภิกฺขเว, ชีวิกาน’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๘๐; อิติวุ. ๙๑) ลามเก. ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๓๙๓; สํ. นิ. ๒.๕๑) อภาเว. สพฺพปจฺจยสงฺขโย หิ ทุกฺขสฺส อภาโว [Pg.135] โกฏีติปิ วุจฺจติ. ‘‘ตโย อนฺตา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๐๕) โกฏฺฐาเส. ‘‘อิงฺฆ ตาว สุตฺตนฺตํ วา คาถาโย วา อภิธมฺมํ วา ปริยาปุณสฺสุ, สุตฺตนฺเต โอกาสํ การาเปตฺวา’’ติ (ปาจิ. ๔๔๒) จ อาทีสุ ปทปูรเณ. ‘‘คามนฺตํ วา โอสโฏ (ปารา. ๔๐๙-๔๑๐; จูฬว. ๓๔๓) คามนฺตเสนาสน’’นฺติอาทีสุ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๑๐) สมีเป. สฺวายมิธ โกฏฺฐาเส วตฺตตีติ อยเมโก โกฏฺฐาโสติ.

๖๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า "มนฺตา" เป็นการแสดงโดยการลบอักษร "ย" หรือคำนี้เป็นปจัตตวจนะในอรรถแห่งกรณะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "รู้ที่สุดทั้งสองด้วยปัญญานั้น." ที่กล่าวว่า "เกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสะ" นั้น หมายถึง การเกิดขึ้นโดยอาศัยการสัมผัสกันและกันในทวายทวยสมาบัติ และการที่กายนี้มีผัสสะเป็นสมุฏฐานโดยลำดับนี้ว่า "เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงเกิดอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงเกิดภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงเกิดชาติ." ในคำว่า "ที่สุดหนึ่ง" นี้ คำว่า "อันตะ" นี้ปรากฏในอรรถว่า ไส้, ภายใน, ขอบเขต, เลวทราม, ความไม่มี, ส่วน, บทเติมเต็ม, ใกล้ เป็นต้น. ในคำว่า "อันตปูโร อุทรปูโร" เป็นต้น (สุ. นิ. ๑๙๗) คำว่า "อันตะ" ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ไส้. ในคำว่า "ย่อมเที่ยวไปในโลก ถูกหมู่บริวารหุ้มห่อ ภายในไม่บริสุทธิ์ ภายนอกงดงาม" เป็นต้น (สํ. ส. ๑.๑๒๒) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ภายใน. ในคำว่า "ที่สุดแห่งเครื่องผูกกายย่อมเก่าคร่ำคร่า" (จุลฺลวคฺค ๒๗๘) และ "ชายผ้าเขียว หรือชายทาง หรือชายภูเขา หรือชายน้ำ" เป็นต้น (ม. มู. ๑.๓๐๔) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ขอบเขต. ในคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นที่สุดแห่งการเลี้ยงชีพ" เป็นต้น (สํ. ส. ๓.๘๐; อิติ. ๙๑) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า เลวทราม. ในคำว่า "นี้เป็นที่สุดแห่งทุกข์" เป็นต้น (ม. อุ. ๓.๓๙๓; สํ. ส. ๒.๕๑) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ความไม่มี. เพราะความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งปวง ชื่อว่าความไม่มีแห่งทุกข์ ย่อมถูกเรียกว่าที่สุด (โคฏิ) ด้วย. ในคำว่า "ที่สุด ๓ อย่าง" เป็นต้น (ที. ปา. ๓.๓๐๕) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ส่วน. ในคำว่า "ดูก่อนท่าน จงเล่าเรียนพระสูตร หรือคาถา หรือพระอภิธรรมก่อน แล้วให้โอกาสในพระสูตร" เป็นต้น (ปาจิ. ๔๔๒) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า บทเติมเต็ม. ในคำว่า "ถูกนำไปสู่ชายบ้าน" (ปา. ๔๐๙-๔๑๐; จุลฺลวคฺค ๓๔๓) และ "เสนาสนะชายบ้าน" เป็นต้น (ปา. อ. ๒.๔๑๐) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ใกล้. คำว่า "อันตะ" นั้นในที่นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ส่วน คือ ส่วนหนึ่งนี้.

สนฺโต ปรมตฺถโต วิชฺชมาโน ธมฺมสมูโหติ สกฺกาโย, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. เตนาห ‘‘เตภูมกวฏฺฏ’’นฺติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

สักกายะ คือ หมู่แห่งธรรมที่ปรากฏมีอยู่โดยปรมัตถ์ ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วัฏฏะอันเป็นไปในภูมิ ๓." ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้โดยง่ายนั่นเอง.

มชฺเฌสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถามัชเฌสูตร จบแล้ว.

๘. ปุริสินฺทฺริยญาณสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาปุริสินทริยญาณสูตร

๖๒. อฏฺฐเม นิพฺพตฺติวเสน อปายสํวตฺตนิเยน วา กมฺมุนา อปาเยสุ นิยุตฺโตติ อาปายิโก เนรยิโกติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อวีจิมฺหิ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ อายุกปฺปสญฺญิตํ อนฺตรกปฺปํ ติฏฺฐตีติ กปฺปฏฺโฐ. นิรยูปปตฺติปริหรณวเสน ติกิจฺฉิตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อเตกิจฺโฉ. อขณฺฑานีติ เอกเทเสนปิ อขณฺฑิตานิ. ภินฺนกาลโต ปฏฺฐาย พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. อปูตีนีติ อุทกเตมเนน อปูติกานิ. ปูติกญฺหิ พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. อวาตาตปหตานีติ วาเตน จ อาตเปน จ น หตานิ นิโรชตํ น ปาปิตานิ. นิโรชญฺหิ กสฏํ พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. ‘‘สาราทานี’’ติ วตฺตพฺเพ อา-การสฺส รสฺสตฺตํ กตฺวา ปาฬิยํ ‘‘สารทานี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สาราทานี’’ติ. ตณฺฑุลสารสฺส อาทานโต สาราทานิ, คหิตสารานิ ปติฏฺฐิตสารานิ. นิสฺสรญฺหิ พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. สุขสยิตานีติ จตฺตาโร มาเส โกฏฺเฐ ปกฺขิตฺตนิยาเมเนว สุขสยิตานิ สุฏฺฐุ สนฺนิจิตานิ. มณฺฑเขตฺเตติ อูสขาราทิโทเสหิ อวิทฺธสฺเต สารกฺเขตฺเต. อภิโทติ อภิ-สทฺเทน สมานตฺถนิปาตปทนฺติ อาห ‘‘อภิอฑฺฒรตฺต’’นฺติ. นตฺถิ เอตสฺส ภิทาติ วา อภิโท. ‘‘อภิทํ อฑฺฒรตฺต’’นฺติ วตฺตพฺเพ อุปโยคตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. อฑฺฒรตฺตนฺติ [Pg.136] จ อจฺจนฺตสํโยควจนํ, ภุมฺมตฺเถ วา. ตสฺมา อภิโท อฑฺฒรตฺตนฺติ อภินฺเน อฑฺฒรตฺตสมเยติ อตฺโถ. ปุณฺณมาสิยญฺหิ คคนมชฺฌสฺส ปุรโต วา ปจฺฉโต วา จนฺเท ฐิเต อฑฺฒรตฺตสมโย ภินฺโน นาม โหติ, มชฺเฌ เอว ปน ฐิเต อภินฺโน นาม.

๖๒. ในสูตรที่ ๘ คำว่า "อาปายิกะ" คือ ผู้ถูกกำหนดไว้ในอบายด้วยกรรมที่นำไปสู่อบายโดยความเป็นผู้เกิด หรือ "เนรยิกะ" คือ สัตว์นรก ในที่นี้ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. "กัปปัฏฐะ" คือ ผู้ตั้งอยู่ในอเวจี เกิดขึ้นในอเวจีแล้ว ย่อมตั้งอยู่ตลอดอันตรกัปที่ชื่อว่าอายุกัปในที่นั้น. "อเตกิจฉะ" คือ ผู้ไม่สามารถเยียวยาได้โดยการป้องกันการเกิดในนรก. "อขัณฑานิ" คือ ไม่แตกแม้แต่ส่วนเดียว. เพราะเมล็ดพืชที่แตกแล้ว ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การเป็นเมล็ดพืช. "อปูตีนิ" คือ ไม่เน่าเปื่อยด้วยการแช่น้ำ. เพราะเมล็ดพืชที่เน่าแล้ว ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การเป็นเมล็ดพืช. "อวาตาตปหตานิ" คือ ไม่ถูกลมและแดดทำลาย ไม่ถึงความไม่มีโอชา. เพราะเมล็ดพืชที่ไม่มีโอชาและเสียแล้ว ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การเป็นเมล็ดพืช. ที่กล่าวว่า "สาราทานี" นั้น เป็นการกล่าวในบาลีว่า "สารทานี" โดยการทำสระอาให้เป็นสระอะ จึงกล่าวว่า "สาราทานี". "สาราทานี" คือ มีสาระอันถือเอาแล้ว, มีสาระอันตั้งมั่นแล้ว เพราะการถือเอาสาระแห่งข้าวสาร. เพราะเมล็ดพืชที่ไม่มีสาระ ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การเป็นเมล็ดพืช. "สุขสยิตานิ" คือ ถูกเก็บไว้อย่างดี, ถูกสะสมไว้อย่างดี โดยนัยแห่งการใส่ไว้ในยุ้งฉางตลอด ๔ เดือน. "มัณฑเขตเต" คือ ในนาที่มีสาระ ไม่ถูกทำลายด้วยโทษมีดินเค็มเป็นต้น. "อภิโท" คือ บทนิบาตที่มีความหมายเสมอกับศัพท์ว่า "อภิ" จึงกล่าวว่า "อภิอัฑฒรัตตะ". หรือ "อภิโท" คือ ไม่มีความแตกแยกแห่งสิ่งนี้. เมื่อจะกล่าวว่า "อภิทัง อัฑฒรัตตัง" เป็นปจัตตวจนะในอรรถแห่งอุปโยคะ. และ "อัฑฒรัตตัง" เป็นวจนะที่แสดงความประกอบกันอย่างยิ่ง หรือในอรรถแห่งภูมิ. เพราะเหตุนั้น "อภิโท อัฑฒรัตตัง" จึงมีความหมายว่า ในเวลาเที่ยงคืนที่ไม่แตกแยก. เพราะในวันเพ็ญ เมื่อพระจันทร์ตั้งอยู่ข้างหน้าหรือข้างหลังกลางท้องฟ้า เวลาเที่ยงคืนชื่อว่าแตกแยก แต่เมื่อตั้งอยู่ตรงกลางนั่นเอง ชื่อว่าไม่แตกแยก.

สุปฺปพุทฺธสุนกฺขตฺตาทโยติ เอตฺถ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๑๒๗ สุปฺปพุทฺธสกฺยวตฺถุ) สุปฺปพุทฺโธ กิร สากิโย ‘‘มม ธีตรํ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขนฺโต, มม ปุตฺตํ ปพฺพาเชตฺวา ตสฺส เวริฏฺฐาเน ฐิโต จา’’ติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ สตฺถริ อาฆาตํ พนฺธิตฺวา เอกทิวสํ ‘‘น ทานิ นิมนฺติตฏฺฐานํ คนฺตฺวา ภุญฺชิตุํ ทสฺสามี’’ติ คมนมคฺคํ ปิทหิตฺวา อนฺตรวีถิยํ สุรํ ปิวนฺโต นิสีทิ. อถสฺส สตฺถริ ภิกฺขุสงฺฆปริวุเต ตํ ฐานํ อาคเต ‘‘สตฺถา อาคโต’’ติ อาโรเจสุํ. โส อาห – ‘‘ปุรโต คจฺฉาติ ตสฺส วเทถ, นายํ มยา มหลฺลกตโร, นาสฺส มคฺคํ ทสฺสามี’’ติ. ปุนปฺปุนํ วุจฺจมาโนปิ ตเถว นิสีทิ. สตฺถา มาตุลสฺส สนฺติกา มคฺคํ อลภิตฺวา ตโตว นิวตฺติ. โสปิ จรปุริสํ เปเสสิ – ‘‘คจฺฉ ตสฺส กถํ สุตฺวา เอหี’’ติ. สตฺถาปิ นิวตฺตนฺโต สิตํ กตฺวา อานนฺทตฺเถเรน – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, สิตปาตุกมฺเม ปจฺจโย’’ติ ปุฏฺโฐ อาห – ‘‘ปสฺสสิ, อานนฺท, สุปฺปพุทฺธ’’นฺติ. ปสฺสามิ, ภนฺเต. ภาริยํ เตน กมฺมํ กตํ มาทิสสฺส พุทฺธสฺส มคฺคํ อเทนฺเตน, อิโต สตฺตเม ทิวเส เหฏฺฐาปาสาเท ปาสาทมูเล ปถวิยา ปวิสิสฺสตี’’ติ อาจิกฺขิ.

ในคำว่า สุปปพุทธะ สุนักขัตตะ เป็นต้น นี้ (อรรถกถาธรรมบท 2.127 เรื่องสุปปพุทธศากยะ) ได้ยินว่า สุปปพุทธศากยะ ผูกอาฆาตในพระศาสดาด้วยเหตุ ๒ ประการเหล่านี้ว่า "พระสมณโคดมออกบวชทิ้งธิดาของเราไป และบวชบุตรของเราแล้วก็ตั้งอยู่ในฐานะเป็นศัตรูของเขา" วันหนึ่งคิดว่า "บัดนี้ เราจักไม่ให้พระสมณโคดมไปฉันในที่นิมนต์ได้" จึงปิดทางเสด็จไป แล้วนั่งดื่มสุราอยู่กลางถนน ครั้งนั้น เมื่อพระศาสดาเสด็จมาถึงที่นั้นพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ พวกคนจึงกราบทูลว่า "พระศาสดาเสด็จมาแล้ว" เขากล่าวว่า "จงบอกพระสมณโคดมนั้นว่า จงไปข้างหน้าเถิด พระสมณโคดมนี้ไม่แก่กว่าเรา เราจักไม่ให้ทางแก่พระสมณโคดม" แม้ถูกบอกซ้ำๆ เขาก็ยังคงนั่งอยู่อย่างนั้น พระศาสดาไม่ทรงได้ทางจากลุง จึงเสด็จกลับจากที่นั้นเอง เขาก็ส่งคนสอดแนมไปว่า "จงไปฟังคำของพระสมณโคดมนั้นแล้วกลับมา" พระศาสดาเมื่อเสด็จกลับ ทรงแย้มพระโอษฐ์ เมื่อพระเถระอานนท์ทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุแห่งการแย้มพระโอษฐ์" จึงตรัสว่า "อานนท์ เธอเห็นสุปปพุทธะหรือไม่" "เห็น พระเจ้าข้า" "สุปปพุทธะได้ทำกรรมหนักแล้ว ด้วยการไม่ให้ทางแก่พระพุทธเจ้าเช่นเรา นับแต่วันนี้ไปในวันที่เจ็ด เขาจักถูกแผ่นดินสูบลงไปที่เชิงปราสาทชั้นล่าง" ดังนี้

สุนกฺขตฺโตปิ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๗) ปุพฺเพ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ทิพฺพจกฺขุปริกมฺมํ ปุจฺฉิ. อถสฺส ภควา กเถสิ. โส ทิพฺพจกฺขุํ นิพฺพตฺเตตฺวา อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา โอโลเกนฺโต เทวโลเก นนฺทนวนจิตฺตลตาวนผารุสกวนมิสฺสกวเนสุ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวมาเน เทวปุตฺเต จ เทวธีตโร จ ทิสฺวา – ‘‘เอเตสํ เอวรูปาย อตฺตภาวสมฺปตฺติยา ฐิตานํ กิร มธุโร นุ โข สทฺโท ภวิสฺสตี’’ติ สทฺทํ โสตุกาโม หุตฺวา ทสพลํ อุปสงฺกมิตฺวา ทิพฺพโสตธาตุปริกมฺมํ ปุจฺฉิ. ภควา ปนสฺส – ‘‘ทิพฺพโสตธาตุสฺส อุปนิสฺสโย นตฺถี’’ติ ญตฺวา ปริกมฺมํ น กเถสิ. น หิ พุทฺธา ยํ น ภวิสฺสติ, ตสฺส ปริกมฺมํ กเถนฺติ. โส ภควติ อาฆาตํ พนฺธิตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ สมณํ โคตมํ ปฐมํ ทิพฺพจกฺขุปริกมฺมํ ปุจฺฉึ, โส มยฺหํ ‘สมฺปชฺชตุ วา มา วา สมฺปชฺชตู’ติ กเถสิ. อหํ ปน ปจฺจตฺตปุริสกาเรน ตํ นิพฺพตฺเตตฺวา ทิพฺพโสตธาตุปริกมฺมํ ปุจฺฉึ, ตํ เม น กเถสิ. อทฺธา เอวํ [Pg.137] โหติ ‘อยํ ราชปพฺพชิโต ทิพฺพจกฺขุญาณํ นิพฺพตฺเตตฺวา, ทิพฺพโสตญาณํ นิพฺพตฺเตตฺวา, เจโตปริยกมฺมญาณํ นิพฺพตฺเตตฺวา, อาสวานํ ขเย ญาณํ นิพฺพตฺเตตฺวา, มยา สมสโม ภวิสฺสตี’ติ อิสฺสามจฺฉริยวเสน มยฺหํ น กเถตี’’ติ ภิยฺโยโส อาฆาตํ พนฺธิตฺวา กาสายานิ ฉฑฺเฑตฺวา คิหิภาวํ ปตฺวาปิ น ตุณฺหีภูโต วิหาสิ. ทสพลํ ปน อสตา ตุจฺเฉน อพฺภาจิกฺขิตฺวา อปายูปโค อโหสิ. ตมฺปิ ภควา พฺยากาสิ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘เอวมฺปิ โข, ภคฺคว, สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต มยา วุจฺจมาโน อปกฺกเมว อิมสฺมา ธมฺมวินยา, ยถา ตํ อาปายิโก’’ติ (ที. นิ. ๓.๖). เตน วุตฺตํ ‘‘อปเรปิ สุปฺปพุทฺธสุนกฺขตฺตาทโย ภควตา ญาตาวา’’ติ. อาทิ-สทฺเทน โกกาลิกาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

แม้สุนักขัตตะ (อรรถกถามัชฌิมนิกาย 1.147) ในกาลก่อนได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามถึงการบริกรรมทิพยจักษุ. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสบอกแก่เขา. เขาได้ยังทิพยจักษุให้เกิดขึ้นแล้ว เพิ่มพูนแสงสว่างมองดู เห็นเหล่าเทพบุตรและเทพธิดากำลังเสวยทิพยสมบัติอยู่ในป่านันทวัน ป่าจิตรลดา ป่าผารุสกะ และป่ามิสสกวันในเทวโลก จึงมีความประสงค์จะฟังเสียงว่า "เสียงของเทพเหล่านี้ผู้ดำรงอยู่ในอัตภาพสมบัติเห็นปานนี้ คงจะไพเราะหนอ" จึงเข้าไปเฝ้าพระทศพลแล้วทูลถามถึงการบริกรรมทิพยโสตธาตุ. แต่พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "อุปนิสัยแห่งทิพยโสตธาตุของสุนักขัตตะไม่มี" จึงไม่ตรัสบอกการบริกรรม. เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ตรัสบอกการบริกรรมในสิ่งที่จะไม่สำเร็จ. เขาผูกอาฆาตในพระผู้มีพระภาคแล้วคิดว่า "เราทูลถามการบริกรรมทิพยจักษุแก่พระสมณโคดมก่อน พระสมณโคดมนั้นตรัสบอกแก่เราว่า 'จงสำเร็จหรือจงอย่าสำเร็จก็ตาม' แต่เราได้ยังทิพยจักษุนั้นให้เกิดขึ้นด้วยความเพียรของตนเอง แล้วเราทูลถามการบริกรรมทิพยโสตธาตุ พระสมณโคดมนั้นไม่ตรัสบอกแก่เรา. แน่แท้ เรื่องจะเป็นอย่างนี้คือ 'นักบวชผู้บวชจากราชตระกูลนี้ เมื่อยังทิพยจักษุญาณให้เกิดขึ้นแล้ว ยังทิพยโสตญาณให้เกิดขึ้นแล้ว ยังเจโตปริยญาณให้เกิดขึ้นแล้ว ยังอาสวักขยญาณให้เกิดขึ้นแล้ว จักเป็นผู้เสมอด้วยเรา' จึงไม่ตรัสบอกแก่เราด้วยอำนาจความริษยาและความตระหนี่" ดังนี้ แล้วผูกอาฆาตยิ่งขึ้นไปอีก แม้สละผ้ากาสาวพัสตร์กลับไปเป็นคฤหัสถ์แล้ว ก็ยังไม่นิ่งเฉยอยู่. แต่เขาได้กล่าวตู่พระทศพลด้วยคำไม่จริงและไร้สาระ จึงเป็นผู้ไปสู่อบาย. แม้เรื่องนั้นพระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงพยากรณ์ไว้แล้ว. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูกรภัคควะ แม้เมื่อเรากล่าวอยู่อย่างนี้ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรก็ยังหลีกไปจากพระธรรมวินัยนี้ เหมือนผู้ที่ต้องไปสู่อบายฉะนั้น" (ที. นิ. 3.6). ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แม้คนอื่นๆ มีสุปปพุทธะและสุนักขัตตะเป็นต้น พระผู้มีพระภาคก็ทรงทราบแล้ว". พึงทราบว่า คำว่า "เป็นต้น" นั้น สงเคราะห์เอาโคกาลิกะเป็นต้นด้วย.

สุสีโม ปริพฺพาชโกติ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๗๐) เอวํนามโก เวทงฺเคสุ กุสโล ปณฺฑิโต ปริพฺพาชโก. อญฺญติตฺถิยา หิ ปริหีนลาภสกฺการสิโลกา ‘‘สมโณ โคตโม น ชาติโคตฺตาทีนิ อารพฺภ ลาภคฺคปฺปตฺโต ชาโต, กวิเสฏฺโฐ ปเนส อุตฺตมกวิตาย สาวกานํ พนฺธํ พนฺธิตฺวา เทติ. เต ตํ อุคฺคณฺหิตฺวา อุปฏฺฐากานํ อุปนิสินฺนกถมฺปิ อนุโมทนมฺปิ สรภญฺญมฺปีติ เอวมาทีนิ กเถนฺติ. เต เตสํ ปสนฺนานํ ลาภํ อุปสํหรนฺติ. สเจ มยํ ยํ สมโณ โคตมา ชานาติ, ตโต โถกํ ชาเนยฺยาม, อตฺตโน สมยํ ตตฺถ ปกฺขิปิตฺวา มยมฺปิ อุปฏฺฐากานํ กเถยฺยาม. ตโต เอเตหิ ลาภิตรา ภเวยฺยาม. โก นุ โข สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ขิปฺปเมว อุคฺคณฺหิตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวา ‘‘สุสิโม ปฏิพโล’’ติ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาหํสุ ‘‘เอหิ ตฺวํ, อาวุโส สุสีม, สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยํ จร, ตฺวํ ธมฺมํ ปริยาปุณิตฺวา อมฺเห วาเจยฺยาสิ, ตํ มยํ ธมฺมํ ปริยาปุณิตฺวา คิหีนํ ภาสิสฺสาม, เอวํ มยมฺปิ สกฺกตา ภวิสฺสาม ครุกตา มานิตา ปูชิตา ลาภิโน จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๗๐).

คำว่า สุสีมปริพาชก (อรรถกถาสังยุตตนิกาย 2.2.70) คือ ปริพาชกผู้มีชื่ออย่างนี้ เป็นบัณฑิตผู้ฉลาดในเวทางคศาสตร์. ด้วยว่าพวกอัญเดียรถีย์ผู้เสื่อมจากลาภสักการะและชื่อเสียงคิดว่า "พระสมณโคดมนี้ไม่ได้เป็นผู้ถึงความเป็นผู้เลิศด้วยลาภเพราะปรารภชาติและโคตรเป็นต้น แต่พระสมณโคดมนี้เป็นยอดกวี ย่อมร้อยกรองบทประพันธ์อันยอดเยี่ยมให้แก่เหล่าสาวก. สาวกเหล่านั้นเรียนบทประพันธ์นั้นแล้ว ย่อมกล่าวแม้ถ้อยคำที่กล่าวแก่ผู้มานั่งใกล้บ้าง การอนุโมทนาบ้าง การสวดสรภัญญะบ้าง เป็นต้น แก่อุปัฏฐากทั้งหลาย. พวกเขาเหล่านั้นย่อมนำลาภมาให้แก่สาวกเหล่านั้นผู้เลื่อมใส. ถ้าพวกเราพึงรู้ธรรมที่พระสมณโคดมรู้สักเล็กน้อย แล้วใส่ลัทธิของตนลงในธรรมนั้น แม้พวกเราก็จักกล่าวแก่อุปัฏฐากทั้งหลาย. เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเราก็จักเป็นผู้มีลาภมากกว่าสาวกเหล่านี้. ใครหนอจักสามารถบวชในสำนักของพระสมณโคดมแล้วเรียนรู้ได้อย่างรวดเร็ว" ดังนี้ เมื่อเห็นว่า "สุสีมะมีความสามารถ" จึงเข้าไปหาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "มาเถิด ท่านสุสีมะ ท่านจงประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดม ท่านเรียนธรรมแล้วจงสอนพวกเรา พวกเราเรียนธรรมนั้นแล้วจักกล่าวแก่พวกคฤหัสถ์ เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้พวกเราก็จักเป็นผู้ที่เขาเคารพ นับถือ บูชา ยอบน้อม และเป็นผู้มีลาภคือจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร" (สัง. นิ. 2.70).

อถ สุสีโม ปริพฺพาชโก เตสํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา เยนานนฺโท เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. เถโร จ ตํ อาทาย ภควนฺตํ [Pg.138] อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. ภควา ปน จินฺเตสิ ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก ติตฺถิยสมเย ‘อหํ ปาฏิเอกฺโก สตฺถา’ติ ปฏิชานมาโน จรติ, ‘อิเธว มคฺคพฺรหฺมจริยํ จริตุํ อิจฺฉามี’ติ กิร วทติ, กึ นุ โข มยิ ปสนฺโน, อุทาหุ มยฺหํ วา มม สาวกานํ ธมฺมกถาย ปสนฺโน’’ติ. อถสฺส เอกฏฺฐาเนปิ ปสาทาภาวํ ญตฺวา ‘‘อยํ มม สาสเน ‘ธมฺมํ เถเนสฺสามี’ติ ปพฺพชติ, อิติสฺส อาคมนํ อปริสุทฺธํ, นิปฺผตฺติ นุ โข กีทิสา’’ติ โอโลเกนฺโต ‘‘กิญฺจาปิ ‘ธมฺมํ เถเนสฺสามี’ติ ปพฺพชติ, กติปาเหเนว ปน ฆเฏตฺวา อรหตฺตํ คณฺหิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘เตนหานนฺท, สุสีมํ ปพฺพาเชถา’’ติ อาห. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘เอวํ ภควตา โก ญาโต? สุสีโม ปริพฺพาชโก’’ติ.

ครั้งนั้น สุสีมปริพาชกรับคำของพวกเดียรถีย์เหล่านั้นแล้ว ได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ ครั้นเข้าไปหาแล้วได้ขอบรรพชา. พระเถระจึงพาเขาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลเรื่องนั้น. แต่พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "ปริพาชกนี้ในลัทธิเดียรถีย์ย่อมเที่ยวปฏิญาณว่า 'เราเป็นศาสดาผู้โดดเดี่ยว' ได้ยินว่า เขากล่าวว่า 'ปรารถนาจะประพฤติมรรคพรหมจรรย์ในธรรมวินัยนี้' เขาเลื่อมใสในเรา หรือเลื่อมใสในธรรมกถาของเราหรือของเหล่าสาวกของเรากันแน่". ครั้งนั้น ทรงทราบว่าเขามิได้มีความเลื่อมใสแม้ในที่แห่งเดียวเลย จึงทรงพิจารณาว่า "ปริพาชกนี้บวชในศาสนาของเราด้วยคิดว่า 'เราจักขโมยธรรม' การมาของเขาไม่บริสุทธิ์อย่างนี้ ผลสำเร็จของเขาจักเป็นอย่างไรหนอ" เมื่อทรงเห็นว่า "แม้เขาจะบวชด้วยคิดว่า 'จักขโมยธรรม' แต่ในไม่กี่วัน เขาก็จักพยายามแล้วบรรลุพระอรหัต" จึงตรัสว่า "ถ้าอย่างนั้น อานนท์ เธอจงให้สุสีมะบวชเถิด". ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเรื่องนี้ว่า "พระผู้มีพระภาคทรงทราบใครอย่างนี้? สุสีมปริพาชก".

สนฺตติมหามตฺโตติ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๑๔๑ สนฺตติมหามตฺตวตฺถุ) โส กิร เอกสฺมึ กาเล รญฺโญ ปเสนทิสฺส ปจฺจนฺตํ กุปิตํ วูปสเมตฺวา อาคโต. อถสฺส ราชา ตุฏฺโฐ สตฺต ทิวสานิ รชฺชํ ทตฺวา เอกํ นจฺจคีตกุสลํ อิตฺถึ อทาสิ. โส สตฺต ทิวสานิ สุรามทมตฺโต หุตฺวา สตฺตเม ทิวเส สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิโต หตฺถิกฺขนฺธวรคโต นหานติตฺถํ คจฺฉนฺโต สตฺถารํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ ทฺวารนฺตเร ทิสฺวา หตฺถิกฺขนฺธวรคโตว สีสํ จาเลตฺวา วนฺทิ. สตฺถา สิตํ กตฺวา ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, สิตปาตุกรเณ เหตู’’ติ อานนฺทตฺเถเรน ปุฏฺโฐ สิตการณํ อาจิกฺขนฺโต อาห – ‘‘ปสฺสสิ, อานนฺท, สนฺตติมหามตฺตํ, อชฺเชว สพฺพาภรณปฺปฏิมณฺฑิโต มม สนฺติกํ อาคนฺตฺวา จาตุปฺปทิกคาถาวสาเน อรหตฺตํ ปตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสตี’’ติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอวํ โก ญาโต ภควตาติ? สนฺตติมหามตฺโต’’ติ.

สันตติมหาอำมาตย์ (อรรถกถาธรรมบท 2.141 เรื่องสันตติมหาอำมาตย์) ได้ยินว่า ในกาลครั้งหนึ่ง ท่านนั้นระงับความกำเริบที่ชายแดนของพระเจ้าปเสนทิโกศลแล้วกลับมา ครั้งนั้น พระราชาทรงยินดีแล้ว พระราชทานราชสมบัติให้ ๗ วัน และพระราชทานหญิงผู้ฉลาดในการฟ้อนรำและการขับร้องนางหนึ่ง ท่านนั้นมัวเมาด้วยดื่มสุราอยู่ ๗ วัน ในวันที่ ๗ ประดับประดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง ขึ้นสู่คอช้างตัวประเสริฐ กำลังไปสู่ท่าอาบน้ำ ได้เห็นพระศาสดาผู้กำลังเสด็จเข้าไปบิณฑบาตที่ระหว่างประตู จึงน้อมศีรษะไหว้ทั้งที่อยู่บนคอช้างนั่นเอง พระศาสดาทรงทำการแย้ม เมื่อพระอานนทเถระทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งการทำให้การแย้มปรากฏ" จึงทรงบอกเหตุแห่งการแย้มว่า "อานันท์ เธอเห็นสันตติมหาอำมาตย์ไหม วันนี้แหละ เขาประดับประดาด้วยเครื่องอาภรณ์ทั้งปวง มายังสำนักของเรา จักบรรลุพระอรหัตในเวลาจบคาถา ๔ บาท แล้วปรินิพพาน" ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ใครที่พระผู้มีพระภาคทรงทราบอย่างนี้? คือสันตติมหาอำมาตย์"

ปุริสินฺทฺริยญาณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปุริสินทริยญาณสูตร จบแล้ว

๙. นิพฺเพธิกสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถานิพเพธิกสูตร

๖๓. นวเม ปริหายติ อตฺตโน ผลํ ปริคฺคเหตฺวา วตฺตติ, ตสฺส วา การณภาวํ อุปคจฺฉตีติ ปริยาโยติ อิธ การณํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘นิพฺพิชฺฌนการณ’’นฺติ.

๖๓. ในสูตรที่ ๙ (คำว่า ปริยาย) ย่อมดำเนินไปโดยถือเอาผลของตน หรือย่อมถึงความเป็นเหตุของผลนั้น เพราะเหตุนั้น คำว่า ปริยาย ในที่นี้จึงกล่าวถึงเหตุ จึงกล่าวว่า "เหตุแห่งการแทงตลอด"

‘‘อนุชานามิ[Pg.139], ภิกฺขเว, อหตานํ วตฺถานํ ทิคุณํ สงฺฆาฏิ’’นฺติ เอตฺถ หิ ปฏลฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย, วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๔) เอตฺถ ราสฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขิตพฺพา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๗๙) เอตฺถ อานิสํสฏฺโฐ. ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณํ (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ม. นิ. ๑.๑๑๐; ขุ. ปา. ๓.ทฺวตฺตึสากาโร), กยิรา มาลาคุเณ พหู’’ติ (ธ. ป. ๕๓) เอตฺถ พนฺธนฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. อิธาปิ เอโสว อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘พนฺธนฏฺเฐน คุณา’’ติ. กามราคสฺส สํโยชนสฺส ปจฺจยภาเวน วตฺถุกาเมสุปิ พนฺธนฏฺโฐ ราสฏฺโฐ วา คุณฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. จกฺขุวิญฺเญยฺยาติ วา จกฺขุวิญฺญาณตํทฺวาริกวิญฺญาเณหิ ชานิตพฺพา. โสตวิญฺเญยฺยาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อิฏฺฐารมฺมณภูตาติ สภาเวเนว อิฏฺฐารมฺมณชาติกา, อิฏฺฐารมฺมณภาวํ วา ปตฺตา. กมนียาติ กาเมตพฺพา. มนวฑฺฒนกาติ มโนหรา. เอเตน ปริกปฺปนโตปิ อิฏฺฐารมฺมณภาวํ สงฺคณฺหาติ. ปิยชาติกาติ ปิยายิตพฺพสภาวา. กามูปสญฺหิตาติ กามราเคน อุเปจฺจ สมฺพนฺธนียา สมฺพนฺธา กาตพฺพา. เตนาห ‘‘อารมฺมณํ กตฺวา’’ติอาทิ. สงฺกปฺปราโคติ วา สุภาทิวเสน สงฺกปฺปิตวุตฺถมฺหิ อุปฺปนฺนราโค. เอวเมตฺถ วตฺถุกามํ ปฏิกฺขิปิตฺวา กิเลสกาโม วุตฺโต ตสฺเสว วเสน เตสมฺปิ กามภาวสิทฺธิโต, กิเลสกามสฺสปิ อิฏฺฐเวทนา ทิฏฺฐาทิสมฺปโยคเภเทน ปวตฺติอาการเภเทน จ อตฺถิ วิจิตฺตกาติ ตโต วิเสเสตุํ ‘‘จิตฺรวิจิตฺรารมฺมณานี’’ติ อาห, นานปฺปการานิ รูปาทิอารมฺมณานีติ อตฺโถ.

ในคำว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตผ้าสังฆาฏิสองชั้นสำหรับผ้าที่ยังไม่เคยใช้" นี้ คำว่า "คุณะ" มีความหมายว่า "ชั้น" ในคำว่า "กาลย่อมล่วงไป ราตรีย่อมผ่านไป วัยย่อมละไปตามลำดับ" (สํ. ส. 1.4) นี้ คำว่า "คุณะ" มีความหมายว่า "กอง" ในคำว่า "ทักษิณาที่พึงหวังได้ร้อยเท่า" (ม. อุ. 3.379) นี้ มีความหมายว่า "อานิสงส์" ในคำว่า "ไส้ใหญ่ ไส้น้อย (ที. ม. 2.377; ม. มู. 1.110; ขุ. ขุ. 3.ทวัตติงสาการ) พึงทำพวงดอกไม้ให้มาก" (ธ. ขุ. 53) นี้ คำว่า "คุณะ" มีความหมายว่า "เครื่องผูก" ในที่นี้ก็ประสงค์เอาความหมายนี้เช่นกัน จึงกล่าวว่า "ชื่อว่า คุณะ เพราะความหมายว่าเครื่องผูก" แม้ในวัตถุกามทั้งหลาย ก็พึงเห็นความหมายว่าเครื่องผูก หรือความหมายว่ากอง เพราะความเป็นปัจจัยแห่งกามราคะอันเป็นสังโยชน์ คำว่า "จักขุวิญเญยยะ" คือสิ่งที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณและวิญญาณที่มีจักษุวิญญาณนั้นเป็นทวาร แม้ในคำว่า "โสตวิญเญยยะ" เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า "อิฏฐารัมมณภูตา" คือเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาโดยสภาวะ หรือถึงความเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนา คำว่า "กมนียะ" คือน่าใคร่ คำว่า "มนวัฑฒนกะ" คือเป็นที่เจริญใจ ด้วยคำนี้ ท่านสงเคราะห์ความเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาแม้โดยการนึกคิด คำว่า "ปิยชาติกา" คือมีสภาวะที่น่ารัก คำว่า "กามูปสังหิตา" คือพึงเข้าไปเชื่อมต่อด้วยกามราคะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กระทำอารมณ์" เป็นต้น คำว่า "สังกัปปราคะ" คือความกำหนัดด้วยอำนาจความดำริที่เกิดขึ้นในวัตถุที่นึกคิดแล้วโดยความเป็นของงามเป็นต้น อย่างนี้ ในที่นี้ เมื่อปฏิเสธวัตถุกามแล้ว จึงกล่าวถึงกิเลสกาม เพราะความเป็นกามของวัตถุเหล่านั้นสำเร็จได้ด้วยกิเลสกามนั้นเอง และกิเลสกามนั้นมีความวิจิตร เพราะความต่างกันแห่งอาการที่เป็นไป และความต่างกันแห่งการประกอบกับสิ่งที่เห็นเป็นต้นแห่งอิฏฐเวทนา เพื่อจะจำแนกให้พิเศษจากกิเลสกามนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จิตตวิจิตตารัมมณานิ" อธิบายว่า อารมณ์มีรูปเป็นต้นมีประการต่างๆ

อเถตฺถ ธีรา วินยนฺติ ฉนฺทนฺติ อถ เอเตสุ อารมฺมเณสุ ธิติสมฺปนฺนา ปณฺฑิตา ฉนฺทราคํ วินยนฺติ.

คำว่า "อเถตฺถ ธีรา วินยนฺติ ฉนฺทํ" ความว่า บรรดาอารมณ์เหล่านั้น บัณฑิตผู้สมบูรณ์ด้วยความตั้งมั่น ย่อมกำจัดฉันทราคะ

ตชฺชาติกนฺติ ตํสภาวํ, อตฺถโต ปน ตสฺส กามสฺส อนุรูปนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปุญฺญสฺส ภาโค ปุญฺญภาโค, ปุญฺญโกฏฺฐาโส. เตน นิพฺพตฺโต, ตตฺถ วา ภโวติ ปุญฺญภาคิโย. อปุญฺญภาคิโยติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. วิปาโกเยว เวปกฺกนฺติ อาห ‘‘โวหารวิปาก’’นฺติ.

คำว่า "ตัชชาติกัง" คือมีสภาพเช่นนั้น แต่อธิบายว่า สิ่งที่เหมาะสมกับกามนั้น ส่วนแห่งบุญ ชื่อว่า ปุญญภาค, ส่วนของบุญ สิ่งที่เกิดจากบุญนั้น หรือมีอยู่ในบุญนั้น ชื่อว่า "ปุญญภาคิยะ" แม้ในคำว่า "อปุญญภาคิยะ" ก็นัยนี้เหมือนกัน วิบากนั่นแหละชื่อว่า "เวปักกะ" จึงกล่าวว่า "วิบากที่เป็นโวหาร"

สพฺพสงฺคาหิกาติ กุสลากุสลสาธารณา. สํวิทหนเจตนาติ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ สํวิทหนลกฺขณา เจตนา. อุรตฺตาฬินฺติ อุรํ ตาเฬตฺวา[Pg.140]. เอกปทนฺติ เอกปทจิตํ มนฺตํ. เตนาห ‘‘เอกปทมนฺตํ วา’’ติอาทิ.

คำว่า "สัพพสังคาหิกา" คือเป็นสาธารณะแก่กุศลและอกุศล คำว่า "สัมวิทหนเจตนา" คือเจตนาที่มีลักษณะจัดแจงในธรรมที่สัมปยุตต์ คำว่า "อุรัตตาฬิ" คือการตีอก คำว่า "เอกปะทัง" คือมนต์ที่ประกอบด้วยบทเดียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "หรือมนต์บทเดียว" เป็นต้น

นิพฺเพธิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถานิพเพธิกสูตร จบแล้ว

๑๐. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาสีหนาทสูตร

๖๔. ทสเม ตถาคตพลานีติ อญฺเญหิ อสาธารณานิ ตถาคตสฺเสว พลานิ. นนุ เจตานิ สาวกานมฺปิ เอกจฺจานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ? กามํ อุปฺปชฺชนฺติ, ยาทิสานิ ปน พุทฺธานํ ฐานาฏฺฐานญาณาทีนิ, น ตาทิสานิ ตทญฺเญสํ กทาจิ อุปฺปชฺชนฺตีติ อญฺเญหิ อสาธารณานิ. อิมเมว หิ ยถาวุตฺตํ เลสํ อเปกฺขิตฺวา สาธารณภาวโต อาสยานุสยญาณาทีสุ เอว อสาธารณสมญฺญา นิรุฬฺหา. ยถา ปุพฺพพุทฺธานํ พลานิ ปุญฺญสฺส สมฺปตฺติยา อาคตานิ, ตถา อาคตพลานีติ วา ตถาคตพลานิ. อุสภสฺส อิทํ อาสภํ, เสฏฺฐฏฺฐานํ. ปมุขนาทนฺติ เสฏฺฐนาทํ. ปฏิเวธญาณญฺเจว เทสนาญาณญฺจาติ เอตฺถ ปญฺญาย ปภาวิตํ อตฺตโน อริยผลาวหํ ปฏิเวธญาณํ. กรุณาย ปภาวิตํ สาวกานํ อริยผลาวหํ เทสนาญาณํ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปนฺนนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ อภินิกฺขมนโต ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ตุสิตภวนโต ยาว มหาโพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ทีปงฺกรโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. เทสนาญาณมฺปิ ปวตฺตมานํ ปวตฺตนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ ยาว อญฺญาตโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติมคฺคา ปวตฺตมานํ, ผลกฺขเณ ปวตฺตํ นาม. เตสุ ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ, เทสนาญาณํ โลกิยํ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อญฺเญหิ อสาธารณํ, พุทฺธานญฺเญว โอรสญาณํ.

๖๔. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ตถาคตพลานิ คือกำลังของพระตถาคตเท่านั้น ซึ่งไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น. ไฉนกำลังเหล่านี้บางอย่างจึงเกิดขึ้นแก่พระสาวกด้วยเล่า? แม้จะเกิดขึ้นได้ แต่ญาณอันเป็นฐานะและอฐานะเป็นต้นของพระพุทธเจ้าเป็นเช่นใด ญาณเช่นนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ผู้อื่นในกาลไหนๆ เพราะเหตุนั้น จึงไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น. อนึ่ง เพราะอาศัยนัยที่กล่าวมาแล้วนี้เอง ชื่อว่าอสาธารณะจึงตั้งมั่นในอาสยานุสยญาณเป็นต้น เพื่อแยกจากความเป็นสาธารณะ. หรือกำลังของพระตถาคต คือกำลังที่มาแล้วอย่างนั้น เหมือนกำลังของพระพุทธเจ้าในปางก่อนที่มาแล้วด้วยความสมบูรณ์แห่งบุญ ชื่อว่าตถาคตพล. อาสภะ นี้เป็นกิริยาของพระอุสภะ คือเป็นฐานะอันประเสริฐ. ปมุขนาทัง คือเสียงอันประเสริฐ. ในคำว่า ปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ นี้ ปฏิเวธญาณคือญาณที่ยังอริยผลของตนให้สำเร็จ ซึ่งเกิดจากปัญญา. เทศนาญาณคือญาณที่ยังอริยผลของพระสาวกให้สำเร็จ ซึ่งเกิดจากพระกรุณา. ในบรรดาญาณเหล่านั้น ปฏิเวธญาณมี ๒ อย่าง คือกำลังเกิดขึ้น และเกิดขึ้นแล้ว. ญาณนั้นกำลังเกิดขึ้นตั้งแต่การออกบวชจนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น และเกิดขึ้นแล้วในขณะแห่งผล. (อีกนัยหนึ่ง) ญาณนั้นกำลังเกิดขึ้นตั้งแต่ภพดุสิตจนถึงอรหัตตมรรคที่โพธิบัลลังก์ ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น และเกิดขึ้นแล้วในขณะแห่งผล. (อีกนัยหนึ่ง) ญาณนั้นกำลังเกิดขึ้นตั้งแต่พระทีปังกรพุทธเจ้าจนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น และเกิดขึ้นแล้วในขณะแห่งผล. เทศนาญาณก็มี ๒ อย่าง คือกำลังเป็นไป และเป็นไปแล้ว. ญาณนั้นกำลังเป็นไปจนถึงโสดาปัตติมรรคของพระอัญญาโกณฑัญญะ ชื่อว่ากำลังเป็นไป และเป็นไปแล้วในขณะแห่งผล. ในบรรดาญาณเหล่านั้น ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ เทศนาญาณเป็นโลกิยะ. ญาณทั้งสองนี้ไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น เป็นโอรสญาณของพระพุทธเจ้าเท่านั้น.

ฐานญฺจ ฐานโต ปชานาตีติ การณญฺจ การณโต ปชานาติ. ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ ตทายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จ, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ. ภควา ‘‘เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ เหตู ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ ฐานํ, เย เย ธมฺมา เยยํ เยยํ ธมฺมานํ น เหตู น ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ อฏฺฐาน’’นฺติ ปชานนฺโต ฐานโต อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาติ.

"ย่อมรู้ฐานะโดยความเป็นฐานะ" คือย่อมรู้เหตุโดยความเป็นเหตุ เพราะผลย่อมตั้งอยู่ในเหตุนั้น และย่อมเกิดขึ้นและเป็นไปโดยอาศัยเหตุนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ฐานะ" พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ว่า "ธรรมเหล่าใดเป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อการเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นเป็นฐานะ ธรรมเหล่าใดไม่เป็นเหตุไม่เป็นปัจจัยเพื่อการเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นเป็นอฐานะ" ดังนี้ จึงทรงรู้ฐานะและอฐานะตามความเป็นจริง

สมาทิยนฺตีติ [Pg.141] สมาทานานิ, ตานิ ปน สมาทิยิตฺวา กตานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘สมาทิยิตฺวา กตาน’’นฺติ. กมฺมเมว วา กมฺมสมาทานนฺติ เอเตน ‘‘สมาทาน’’นฺติ สทฺทสฺส อปุพฺพตฺถาภาวํ ทสฺเสติ มุตฺตคตสทฺเท คตสทฺทสฺส วิย. คตีติ นิรยาทิคติโย. อุปธีติ อตฺตภาโว. กาโลติ กมฺมสฺส วิปจฺจนารหกาโล. ปโยโคติ วิปากุปฺปตฺติยา ปจฺจยภูตา กิริยา.

"สมาทิยันติ" คือสมาทาน แต่สมาทานเหล่านั้นเป็นสิ่งที่ทำแล้วด้วยการสมาทาน จึงกล่าวว่า "สิ่งที่ทำแล้วด้วยการสมาทาน" หรือกรรมนั่นแหละคือกรรมสมาทาน ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าคำว่า "สมาทาน" ไม่มีอรรถแปลกใหม่ เหมือนคำว่า "คตะ" ในคำว่า "มุตตะคตะ" "คติ" คือคติมีนรกเป็นต้น "อุปธิ" คืออัตภาพ "กาล" คือกาลที่กรรมควรให้ผล "ประโยค" คือการกระทำที่เป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของวิบาก

จตุนฺนํ ฌานานนฺติ ปจฺจนีกชฺฌาปนฏฺเฐน อารมฺมณูปนิชฺฌานฏฺเฐน จ จตุนฺนํ รูปาวจรชฺฌานานํ. จตุกฺกนเยน เหตํ วุตฺตํ. อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานนฺติ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนํ (ม. นิ. ๒.๒๔๘; ๓.๓๑๒; ธ. ส. ๒๔๘; ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙) อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ. ติณฺณํ สมาธีนนฺติ สวิตกฺกสวิจาราทีนํ ติณฺณํ สมาธีนํ. นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนนฺติ ปฐมชฺฌานสมาปตฺติอาทีนํ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ. เอตฺถ จ ปฏิปาฏิยา อฏฺฐนฺนํ สมาธีติปิ นามํ, สมาปตฺตีติปิ จิตฺเตกคฺคตาสพฺภาวโต, นิโรธสมาปตฺติยา ตทภาวโต น สมาธีติ นามํ. หานภาคิยํ ธมฺมนฺติ อปฺปคุเณหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐิตสฺส สญฺญามนสิการานํ กามาทิปกฺขนฺทนํ. วิเสสภาคิยํ ธมฺมนฺติ ปคุเณหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐิตสฺส สญฺญามนสิการานํ ทุติยชฺฌานาทิปกฺขนฺทนํ. อิติ สญฺญามนสิการานํ กามาทิทุติยชฺฌานาทิปกฺขนฺทนานิ หานภาคิยวิเสสภาคิยธมฺมาติ ทสฺสิตานิ. เตหิ ปน ฌานานํ ตํสภาวตา ธมฺมสทฺเทน วุตฺตา. ตสฺมาติ วุตฺตเมวตฺถํ เหตุภาเวน ปจฺจามสติ. โวทานนฺติ ปคุณตาสงฺขาตํ โวทานํ. ตญฺหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐหิตฺวา ทุติยชฺฌานาทีนํ อธิคมสฺส ปจฺจยตฺตา ‘‘วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. เย ปน ‘‘นิโรธโต ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐานนฺติ ปาฬิ นตฺถี’’ติ วทนฺติ. เต ‘‘นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ผลสมาปตฺติยา อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อิมาย ปาฬิยํ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) ปฏิเสเธตพฺพา.

คำว่า จตุนฺนํ ฌานานํ (แห่งฌาน ๔) ได้แก่ รูปาวจรฌาน ๔ ด้วยอรรถว่าเผาธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ และด้วยอรรถว่าเข้าไปเพ่งอารมณ์. คำนี้ท่านกล่าวด้วยจตุกนัย. คำว่า อัฏฐนฺนํ วิโมกฺขานํ (แห่งวิโมกข์ ๘) ได้แก่วิโมกข์ ๘ มีคำว่า ‘รูปี รูปานิ ปสฺสติ’ เป็นต้น. คำว่า ติณฺณํ สมาธีนํ (แห่งสมาธิ ๓) ได้แก่สมาธิ ๓ มีสวิตักกสวิจารสมาธิเป็นต้น. คำว่า นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ (แห่งอนุปุพพสมาบัติ ๙) ได้แก่อนุปุพพสมาบัติ ๙ มีปฐมฌานสมาบัติเป็นต้น. อนึ่ง ในอนุปุพพสมาบัติ ๙ นั้น โดยลำดับ ๘ อย่างแรกมีชื่อว่าสมาธิบ้าง มีชื่อว่าสมาบัติบ้าง เพราะมีจิตเป็นเอกัคคตา ส่วนนิโรธสมาบัติไม่มีจิตเป็นเอกัคคตา จึงไม่มีชื่อว่าสมาธิ. คำว่า หานภาคิยธรรม (ธรรมเป็นส่วนแห่งความเสื่อม) ได้แก่ การที่สัญญาและมนสิการของผู้ที่ออกจากปฐมฌานเป็นต้นอันไม่ชำนาญ ย่อมแล่นไปสู่กามเป็นต้น. คำว่า วิเสสภาคิยธรรม (ธรรมเป็นส่วนแห่งความพิเศษ) ได้แก่ การที่สัญญาและมนสิการของผู้ที่ออกจากปฐมฌานเป็นต้นอันชำนาญ ย่อมแล่นไปสู่ทุติยฌานเป็นต้น. ดังนี้ การแล่นไปสู่กามเป็นต้น และการแล่นไปสู่ทุติยฌานเป็นต้นของสัญญาและมนสิการ จึงชื่อว่าหานภาคิยธรรมและวิเสสภาคิยธรรม. อนึ่ง ความเป็นเช่นนั้นของฌานทั้งหลาย ท่านกล่าวด้วยคำว่า ธรรม. คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) ย่อมรำลึกถึงอรรถที่กล่าวแล้วนั่นแหละโดยความเป็นเหตุ. คำว่า โวทาน (ความผ่องแผ้ว) ได้แก่ โวทานที่นับว่าความชำนาญ. เพราะโวทานนั้นเป็นปัจจัยแห่งการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น หลังจากออกจากปฐมฌานเป็นต้น จึงชื่อว่า ‘วุฏฐาน’ (การออก). ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า ‘ไม่มีบาลีว่า การออกจากนิโรธสมาบัติเป็นผลสมาบัติ’ ชนเหล่านั้นพึงคัดค้านด้วยบาลีนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลออกจากนิโรธสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนะย่อมเป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ผลสมาบัติ’.

สีหนาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสีหนาทสูตร จบ.

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถามหาวรรค จบ.

๗. เทวตาวคฺโค

๗. เทวดาวรรค

๑-๓. อนาคามิผลสุตฺตาทิวณฺณนา

อรรถกถาอนาคามิผลสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๓

๖๕-๖๗. สตฺตมสฺส [Pg.142] ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ตติเย อภิสมาจาเร อุตฺตมสมาจาเร ภวํ อาภิสมาจาริกํ, วตฺตปฺปฏิปตฺติวตฺตํ. เตนาห ‘‘อุตฺตมสมาจารภูต’’นฺติอาทิ. เสขปณฺณตฺติสีลนฺติ เสขิยวเสน ปญฺญตฺตสีลํ.

สูตรที่ ๖๕-๖๗ มีอรรถตื้น. ในสูตรที่ ๓ (คือสูตรที่ ๖๗) คำว่า อภิสมาจาเร ได้แก่ อภิสมาจาริกะ ซึ่งเป็นธรรมอันเกิดในอุตตมสมาจาร คือวัตรปฏิบัติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นอุตตมสมาจาร’ เป็นต้น. คำว่า เสขปัญญัตติสีลํ ได้แก่ ศีลที่บัญญัติโดยเสขิยะ.

อนาคามิผลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอนาคามิผลสูตรเป็นต้น จบ.

๔-๕. สงฺคณิการามสุตฺตาทิวณฺณนา

อรรถกถาสังคณิการามสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๕

๖๘-๖๙. จตุตฺเถ คเณน สงฺคณํ สโมธานํ คณสงฺคณิกา, สา อารมิตพฺพฏฺเฐน อาราโม เอตสฺสาติ คณสงฺคณิการาโม. สงฺคณิกาติ วา สกปริสสโมธานํ. คโณติ นานาชนสโมธานํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. ปญฺจมํ อุตฺตานตฺถเมว.

ในสูตรที่ ๔ การรวมกันเป็นหมู่เป็นคณะ ชื่อว่าคณะสังคณิกา, คณะสังคณิกานั้นเป็นที่น่ารื่นรมย์ด้วยอรรถว่าพึงรื่นรมย์แก่ผู้นี้ เพราะเหตุนั้น ผู้นี้จึงชื่อว่าคณะสังคณิการาม. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า สังคณิกา คือการรวมกันของบริษัทของตน. คำว่า คณะ คือการรวมกันของชนต่าง ๆ. ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบได้ง่าย. สูตรที่ ๕ มีอรรถตื้น.

สงฺคณิการามสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสังคณิการามสูตรเป็นต้น จบ.

๖. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาสมาธิสูตร

๗๐. ฉฏฺเฐ ปฏิปฺปสฺสมฺภนํ ปฏิปฺปสฺสทฺธีติ อตฺถโต เอกนฺติ อาห ‘‘น ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺเธนาติ กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิยา อลทฺเธนา’’ติ. สุกฺกปกฺเข สนฺเตนาติอาทีสุ องฺคสนฺตตาย อารมฺมณสนฺตตาย สพฺพกิเลสสนฺตตาย จ สนฺเตน, อตปฺปนิยฏฺเฐน ปณีเตน, กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ลทฺธตฺตา, กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิภาวํ วา ลทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺเธน, ปสฺสทฺธิกิเลเสน วา อรหตา ลทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺเธน, เอโกทิภาเวน อธิคตตฺตา เอโกทิภาวาธิคเตนาติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

๗๐. ในสูตรที่ ๖ ท่านกล่าวว่า ปฏิปัสสัมภนะ กับ ปฏิปัสสัทธิ มีอรรถอย่างเดียวกัน จึงกล่าวว่า ‘น ปฏิปัสสัทธิลัทเธน (ผู้ยังไม่ได้ปฏิปัสสัทธิ) คือ ผู้ยังไม่ได้กิเลสปฏิปัสสัทธิ’. ในบทว่า สันเตน ในฝ่ายกุศลเป็นต้น พึงทราบอรรถดังนี้ว่า ‘สันเตน’ คือสงบด้วยความสงบแห่งองค์ฌาน ด้วยความสงบแห่งอารมณ์ และด้วยความสงบแห่งกิเลสทั้งปวง, ‘ปณีเตน’ คือประณีตด้วยอรรถว่าไม่อิ่ม, ‘ปฏิปัสสัทธิลัทเธน’ คือได้แล้วซึ่งกิเลสปฏิปัสสัทธิ หรือได้แล้วซึ่งความเป็นกิเลสปฏิปัสสัทธิ หรือได้แล้วซึ่งกิเลสอันสงบแล้วโดยพระอรหันต์, ‘เอกอดิภาวาธิคเตน’ คือบรรลุแล้วซึ่งความเป็นผู้มีอารมณ์เป็นอันเดียว.

สมาธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสมาธิสูตร จบ.

๗-๑๐. สกฺขิภพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา

อรรถกถาสักขิภัพพสูตรเป็นต้น ที่ ๗-๑๐

๗๑-๗๔. สตฺตเม [Pg.143] ตสฺมึ ตสฺมึ วิเสเสติ ตสฺมึ ตสฺมึ สจฺฉิกาตพฺเพ วิเสเส. สกฺขิภาวาย ปจฺจกฺขการิตาย ภพฺโพ สกฺขิภพฺโพ, ตสฺส ภาโว สกฺขิภพฺพตา. ตํ สกฺขิภพฺพตํ. สติ สติอายตเนติ สติ สติการเณ. กิญฺเจตฺถ การณํ? อภิญฺญา วา อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ วา, อวสาเน ปน ฉฏฺฐาภิญฺญาย อรหตฺตํ วา การณํ, อรหตฺตสฺส วิปสฺสนา วาติ เวทิตพฺพํ. ยญฺหิ ตํ ตตฺร ตตฺร สกฺขิภพฺพตาสงฺขาตํ อิทฺธิวิธปจฺจนุภวนาทิ, ตสฺส อภิญฺญา การณํ. อถ อิทฺธิวิธปจฺจนุภวนาทิ อภิญฺญา, เอวํ สติ อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ การณํ. อรหตฺตมฺปิ ‘‘กุทาสฺสุ นามาหํ ตทายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐเปตฺวา ฉฏฺฐาภิญฺญํ นิพฺพตฺเตนฺตสฺส การณํ. อิทญฺจ สพฺพสาธารณํ น โหติ, สาธารณวเสน ปน อรหตฺตสฺส วิปสฺสนา การณํ. อถ วา สติ อายตเนติ ตสฺส ตสฺส วิเสสาธิคมสฺส อุปนิสฺสยสงฺขาเต การเณ สตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ในสูตรที่ ๗ คำว่า ตสฺมึ ตสฺมึ วิเสเส (ในวิเศษนั้น ๆ) ได้แก่ ในวิเศษที่พึงทำให้แจ้งนั้น ๆ. ผู้ควรแก่การเป็นประจักษ์ คือการทำให้ประจักษ์ ชื่อว่า สักขิภัพพะ, ความเป็นแห่งสักขิภัพพะนั้น ชื่อว่า สักขิภัพพตา, ซึ่งสักขิภัพพตานั้น. คำว่า สติ สติอายตเน (เมื่อมีอายตนะนั้น ๆ) ได้แก่ เมื่อมีเหตุนั้น ๆ. อะไรเป็นเหตุในที่นี้? พึงทราบว่า อภิญญา หรือฌานที่เป็นบาทแห่งอภิญญา หรือในที่สุด อรหัตผลด้วยอภิญญาที่ ๖ เป็นเหตุ หรือวิปัสสนาเป็นเหตุแห่งอรหัตผล. เพราะการเสวยฤทธิ์ต่าง ๆ เป็นต้นที่นับว่าสักขิภัพพตา อภิญญาเป็นเหตุ. ถ้าการเสวยฤทธิ์ต่าง ๆ เป็นต้นเป็นอภิญญา เมื่อเป็นเช่นนั้น ฌานที่เป็นบาทแห่งอภิญญาเป็นเหตุ. แม้พระอรหัตก็เป็นเหตุของผู้ที่ยังอภิญญาที่ ๖ ให้เกิดขึ้น โดยตั้งความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยมว่า ‘เมื่อไรหนอ เราจักเข้าถึงอายตนะนั้นอยู่’. อนึ่ง ข้อนี้ไม่เป็นสาธารณะแก่ทุกคน แต่โดยสาธารณะแล้ว วิปัสสนาเป็นเหตุแห่งอรหัตผล. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า สติ อายตเน พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า เมื่อมีเหตุที่นับว่าเป็นอุปนิสัยแห่งการบรรลุวิเศษนั้น ๆ.

หานภาคิยาทีสุ ‘‘ปฐมชฺฌานสฺส ลาภึ กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ, หานภาคิโย สมาธิ. ตทนุธมฺมตา สติ สนฺติฏฺฐติ, ฐิติภาคิโย สมาธิ. อวิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ, วิเสสภาคิโย สมาธิ. นิพฺพิทาสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ วิราคูปสํหิตา, นิพฺเพธภาคิโย สมาธี’’ติ (วิภ. ๗๙๙) อิมินา นเยน สพฺพสมาปตฺติโย วิตฺถาเรตฺวา หานภาคิยาทิอตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ปฐมชฺฌานสฺส ลาภินฺติ ยฺวายํ อปฺปคุณสฺส ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภี, ตํ. กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺตีติ ตโต วุฏฺฐิตํ อารมฺมณวเสน กามสหคตา หุตฺวา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ ตุทนฺติ, ตสฺส กามานตีตสฺส กามานุปกฺขนฺทานํ สญฺญามนสิการานํ วเสน โส ปฐมชฺฌานสมาธิ หายติ ปริหายติ, ตสฺมา หานภาคิโย วุตฺโต. ตทนุธมฺมตาติ ตทนุรูปสภาโว. สติ สนฺติฏฺฐตีติ อิทํ มิจฺฉาสตึ สนฺธาย วุตฺตํ. ยสฺส หิ ปฐมชฺฌานานุรูปสภาวา ปฐมชฺฌานํ สนฺตโต ปณีตโต ทิสฺวา อสฺสาทยมานา อภินนฺทมานา นิกนฺติ โหติ, ตสฺส นิกนฺติวเสน โส ปฐมชฺฌานสมาธิ เนว หายติ น วฑฺฒติ, ฐิติโกฏฺฐาสิโก โหติ. เตน วุตฺตํ [Pg.144] ‘‘ฐิติภาคิโย สมาธี’’ติ. อวิตกฺกสหคตาติ อวิตกฺกํ ทุติยชฺฌานํ สนฺตโต ปณีตโต มนสิกโรโต อารมฺมณวเสน อวิตกฺกสหคตา. สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺตีติ ปคุณปฐมชฺฌานโต วุฏฺฐิตํ ทุติยชฺฌานาธิคมตฺถาย โจเทนฺติ ตุทนฺติ. ตสฺส อุปริ ทุติยชฺฌานานุปกฺขนฺทานํ สญฺญามนสิการานํ วเสน โส ปฐมชฺฌานสมาธิ วิเสสภูตสฺส ทุติยชฺฌานสฺส อุปฺปตฺติปทฏฺฐานตาย ‘‘วิเสสภาคิโย’’ติ วุตฺโต.

ในบทว่า หานภาคิยะเป็นต้น พึงทราบอรรถแห่งหานภาคิยะเป็นต้น โดยพิสดารในสมาบัติทั้งปวง ด้วยนัยนี้ว่า ‘สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยกาม ย่อมแล่นไปสู่ผู้ได้ปฐมฌาน, สมาธินั้นเป็นหานภาคิยะ. เมื่อความระลึกถึงธรรมนั้นตั้งอยู่, สมาธินั้นเป็นฐิติภาคิยะ. สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยอวิตักกะ ย่อมแล่นไป, สมาธินั้นเป็นวิเสสภาคิยะ. สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยนิพพิทา อันประกอบด้วยวิราคะ ย่อมแล่นไป, สมาธินั้นเป็นนิพเพธภาคิยะ’. ในบทเหล่านั้น คำว่า ปฐมฌานัสส ลาภึ (ผู้ได้ปฐมฌาน) ได้แก่ ผู้ได้ปฐมฌานอันไม่ชำนาญนั้น. คำว่า กามสหคตา สัญญา มนสิการา สมุทาจรนฺติ (สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยกาม ย่อมแล่นไป) ได้แก่ สัญญาและมนสิการที่ออกจากปฐมฌานนั้น ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยกามโดยเป็นอารมณ์ ย่อมแล่นไป ย่อมทิ่มแทง, ปฐมฌานสมาธินั้นย่อมเสื่อม ย่อมเสื่อมไป เพราะสัญญาและมนสิการของผู้ที่ยังไม่ล่วงกามและแล่นไปสู่กาม, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหานภาคิยะ. คำว่า ตทนุธมฺมตา (ความเป็นธรรมตามนั้น) ได้แก่ ความมีสภาพเหมาะสมกับธรรมนั้น. คำว่า สติ สนฺติฏฺฐติ (เมื่อความระลึกตั้งอยู่) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงมิจฉาสติ. เพราะว่า ผู้ใดมีความเพลิดเพลินยินดีในปฐมฌานอันมีสภาพเหมาะสมกับปฐมฌาน โดยเห็นปฐมฌานนั้นว่าสงบและประณีต, ปฐมฌานสมาธินั้นย่อมไม่เสื่อมและไม่เจริญ เพราะความเพลิดเพลินยินดีนั้น ย่อมเป็นส่วนแห่งความตั้งอยู่. เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ‘ฐิติภาคิยสมาธิ’. คำว่า อวิตักกสหคตา (สหรคตด้วยอวิตักกะ) ได้แก่ สหรคตด้วยอวิตักกะโดยเป็นอารมณ์ของผู้ที่มนสิการทุติยฌานอันสงบและประณีต. คำว่า สัญญา มนสิการา สมุทาจรนฺติ (สัญญาและมนสิการ ย่อมแล่นไป) ได้แก่ สัญญาและมนสิการย่อมชักชวน ย่อมทิ่มแทงผู้ที่ออกจากปฐมฌานอันชำนาญ เพื่อการบรรลุทุติยฌาน. ปฐมฌานสมาธินั้นชื่อว่า ‘วิเสสภาคิยะ’ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของทุติยฌานอันเป็นวิเศษ โดยอาศัยสัญญาและมนสิการที่แล่นไปสู่ทุติยฌานเบื้องบน.

นิพฺพิทาสหคตาติ ตเมว ปฐมชฺฌานลาภึ ฌานโต วุฏฺฐิตํ นิพฺพิทาสงฺขาเตน วิปสฺสนาญาเณน สหคตา. วิปสฺสนาญาณญฺหิ ฌานงฺเคสุ ปเภเทน อุปฏฺฐหนฺเตสุ นิพฺพินฺทติ อุกฺกณฺฐติ, ตสฺมา ‘‘นิพฺพิทา’’ติ วุจฺจติ. สมุทาจรนฺตีติ นิพฺพานสจฺฉิกิริยตฺถาย โจเทนฺติ ตุทนฺติ. วิราคูปสํหิตาติ วิราคสงฺขาเตน นิพฺพาเนน อุปสํหิตา. วิปสฺสนาญาณญฺหิ สกฺกา อิมินา มคฺเคน วิราคํ นิพฺพานํ สจฺฉิกาตุนฺติ ปวตฺติโต ‘‘วิราคูปสํหิต’’นฺติ วุจฺจติ. ตํสมฺปยุตฺตา สญฺญามนสิการา วิราคูปสํหิตา เอว นาม. ตสฺส เตสํ สญฺญามนสิการานํ วเสน ปฐมชฺฌานสมาธิ อริยมคฺคปฺปฏิเวธสฺส ปทฏฺฐานตาย ‘‘นิพฺเพธภาคิโย’’ติ วุตฺโต. หานํ ภชนฺตีติ หานภาคิยา, หานภาโค วา เอเตสํ อตฺถีติ หานภาคิยา, ปริหานโกฏฺฐาสิกาติ อตฺโถ. อิมินา นเยน ฐิติภาคิโย เวทิตพฺโพ. อฏฺฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

บทว่า นิพพิทาสหคตา คือ สหรคตด้วยวิปัสสนาญาณอันนับว่าความเบื่อหน่าย ซึ่งเกิดขึ้นแก่ผู้ได้ปฐมฌานนั้นแล ผู้ลุกขึ้นจากฌาน. ก็วิปัสสนาญาณย่อมเบื่อหน่าย ย่อมระอาในองค์ฌานทั้งหลายที่ปรากฏโดยความต่างกัน เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “นิพพิทา” (ความเบื่อหน่าย). บทว่า สมุทาจารันติ คือ ย่อมชักชวน ย่อมกระตุ้นเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน. บทว่า วิราคูปสังหิตา คือ ประกอบด้วยพระนิพพานอันนับว่าวิราคะ. ก็วิปัสสนาญาณย่อมเป็นไปว่า “อาจทำให้แจ้งซึ่งวิราคะ คือพระนิพพานด้วยมรรคนี้ได้” เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “วิราคูปสังหิตา”. สัญญาและมนสิการที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาญาณนั้นแล ชื่อว่าประกอบด้วยวิราคะ. ปฐมฌานสมาธินั้น อันเป็นบาทฐานแห่งการแทงตลอดอริยมรรค เพราะอาศัยสัญญาและมนสิการเหล่านั้น จึงชื่อว่า “นิพเพธภาคิยะ” (มีส่วนแห่งการแทงตลอด). บทว่า หานัง ภชันติ คือ “หานภาคิยะ” (มีส่วนแห่งความเสื่อม) หรือว่า “หานภาคิยะ” เพราะความเสื่อมมีแก่ธรรมเหล่านั้น อธิบายว่า มีส่วนแห่งความเสื่อม. พึงทราบ “ฐิติภาคิยะ” (มีส่วนแห่งความตั้งอยู่) โดยนัยนี้. สูตรที่ 8 เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

สกฺขิภพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายสักขิภัพพสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

เทวตาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเทวดาวรรค จบแล้ว.

๘. อรหตฺตวคฺโค

๘. อรหัตตวรรค

๑-๓. ทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๓. คำอธิบายทุกขสูตรเป็นต้น

๗๕-๗๗. อฏฺฐมสฺส ปฐมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ตติเย ติวิธํ กุหนวตฺถุนฺติ ปจฺจยปฺปฏิเสวนสามนฺตชปฺปนอิริยาปถปฺปวตฺตนสงฺขาตํ ติวิธํ กุหนวตฺถุํ. อุกฺขิปิตฺวาติ ‘‘มหากุฏุมฺพิโก มหานาวิโก มหาทานปตี’’ติอาทินา ปคฺคณฺหิตฺวา ลปนํ. อวกฺขิปิตฺวาติ ‘‘กึ อิมสฺส ชีวิตํ, พีชโภชโน นามาย’’นฺติ หีเฬตฺวา ลปนํ.

๗๕-๗๗. ในสูตรที่ 1 เป็นต้นแห่งอัฏฐมนิบาต ไม่มีข้อความที่จะกล่าว. ในสูตรที่ 3 บทว่า ติวิธัง กุหนวัตถุ คือ วัตถุแห่งการโอ้อวด 3 อย่าง อันนับว่าการเสพปัจจัย การพูดจาใกล้ชิด และการทำอิริยาบถให้เป็นไป. บทว่า อุกฺขิปิตฺวา คือ การพูดเชิดชูว่า “เป็นมหาเศรษฐี เป็นนายเรือใหญ่ เป็นมหาทายก” เป็นต้น. บทว่า อวกฺขิปิตฺวา คือ การพูดดูหมิ่นว่า “ชีวิตของผู้นี้มีอะไร, ผู้นี้ชื่อว่าผู้บริโภคเมล็ดพืช” เป็นต้น.

ทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายทุกขสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๔. สุขโสมนสฺสสุตฺตวณฺณนา

๔. คำอธิบายสุขโสมนัสสสูตร

๗๘. จตุตฺเถ [Pg.145] ยถาวุตฺตธมฺมาทีสุ ตสฺส กิเลสนิมิตฺตํ ทุกฺขํ อนวสฺสนนฺติ ‘‘สุขโสมนสฺสพหุโล วิหรตี’’ติ วุตฺตํ. กายิกสุขญฺเจว เจตสิกโสมนสฺสญฺจ พหุลํ อสฺสาติ สุขโสมนสฺสพหุโล. ยวติ เตน ผลํ มิสฺสิตํ วิย โหตีติ โยนิ, เอกนฺติกํ การณํ. อสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส ภิกฺขุโน. ปริปุณฺณนฺติ อวิกลํ อนวเสสํ.

๗๘. ในสูตรที่ 4 บทว่า สุขโสมนัสสพหุโล วิหรติ ดังนี้ กล่าวไว้ว่า ความทุกข์อันเป็นนิมิตแห่งกิเลสของภิกษุนั้น ย่อมไม่ไหลมาในธรรมทั้งหลายที่กล่าวมาแล้วเป็นต้น. บทว่า สุขโสมนัสสพหุโล คือ มีสุขทางกายและโสมนัสทางใจมาก. บทว่า ยาวติ เตน ผลํ มิสฺสิตํ วิย โหติ คือ “โยนิ” (เหตุ) เป็นเหตุแน่นอน. บทว่า อสฺสาติ คือ ของภิกษุที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า ปริปุณฺณํ คือ ไม่บกพร่อง ไม่เหลือเศษ.

สุขโสมนสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายสุขโสมนัสสสูตร จบแล้ว.

๕. อธิคมสุตฺตวณฺณนา

๕. คำอธิบายอธิคมสูตร

๗๙. ปญฺจเม อาคจฺฉนฺติ เอเตน กุสลา วา อกุสลา วาติ อาคมนํ, กุสลากุสลานํ อุปฺปตฺติการณํ. ตตฺถ กุสโลติ อาคมนกุสโล. เอวํ ธมฺเม มนสิกโรโต กุสลา วา อกุสลา วา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺตีติ เอวํ ชานนฺโต. อปคจฺฉนฺติ กุสลา วา อกุสลา วา เอเตนาติ อปคมนํ. เตสํ เอว อนุปฺปตฺติการณํ, ตตฺถ กุสโลติ อปคมนกุสโล. เอวํ ธมฺเม มนสิกโรโต กุสลา วา อกุสลา วา ธมฺมา นาภิวฑฺฒนฺตีติ เอวํ ชานนฺโต. อุปายกุสโลติ ฐานุปฺปตฺติกปญฺญาสมนฺนาคโต. อิทญฺจ อจฺจายิกกิจฺเจ วา ภเย วา อุปฺปนฺเน ตสฺส ติกิจฺฉนตฺถํ ฐานุปฺปตฺติยา การณชานนวเสน เวทิตพฺพํ.

๗๙. ในสูตรที่ 5 บทว่า อาคัจฉันติ เอเตน กุสลา วา อกุสลา วา คือ “อาคมนะ” (การมา) เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของกุศลและอกุศล. ในบรรดาเหตุนั้น บทว่า กุสโล คือ ผู้ฉลาดในการมา. บทว่า เอวัง ธัมเม มนสิกโรโต กุสลา วา อกุสลา วา ธัมมา อภิวฑฺฒนฺติ คือ ผู้รู้แจ้งอย่างนี้. บทว่า อปคัจฉันติ กุสลา วา อกุสลา วา เอเตนาติ อปคมนํ คือ “อปคมนะ” (การไปจาก) เป็นเหตุแห่งการไม่เกิดขึ้นของกุศลและอกุศลเหล่านั้น. ในบรรดาเหตุนั้น บทว่า กุสโล คือ ผู้ฉลาดในการไปจาก. บทว่า เอวัง ธัมเม มนสิกโรโต กุสลา วา อกุสลา วา ธัมมา นาภิวฑฺฒนฺติ คือ ผู้รู้แจ้งอย่างนี้. บทว่า อุปายกุสโล คือ ผู้ประกอบด้วยปัญญาที่เกิดขึ้นทันท่วงที. ข้อนี้พึงทราบโดยนัยแห่งการรู้เหตุที่เกิดขึ้นทันท่วงที เพื่อแก้ไขเมื่อมีกิจเร่งด่วนหรือภัยเกิดขึ้น.

อธิคมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายอธิคมสูตร จบแล้ว.

๖-๗. มหนฺตตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

๖-๗. คำอธิบายมหันตัตตสูตรเป็นต้น

๘๐-๘๑. ฉฏฺเฐ สมฺปตฺเตติ กิเลเส สมฺปตฺเต. สตฺตมํ อุตฺตานเมว.

๘๐-๘๑. ในสูตรที่ 6 บทว่า สัมปัตเตติ คือ เมื่อกิเลสถึงพร้อม. สูตรที่ 7 มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

มหนฺตตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายมหันตัตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๘-๑๐. ทุติยนิรยสุตฺตาทิวณฺณนา

๘-๑๐. คำอธิบายทุติยนรกสูตรเป็นต้น

๘๒-๘๔. อฏฺฐเม [Pg.146] กายปาคพฺภิยาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน วจีปาคพฺภิยํ มโนปาคพฺภิยญฺจ สงฺคณฺหาติ. นวมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๘๒-๘๔. ในสูตรที่ 8 บทว่า กายปาคับภิยาทิหิ คือ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์ความคะนองทางวาจาและความคะนองทางใจด้วย. สูตรที่ 9 เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

ทุติยนิรยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายทุติยนรกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

อรหตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายอรหัตตวรรค จบแล้ว.

๙. สีติวคฺโค

๙. สีติวรรค

๑. สีติภาวสุตฺตวณฺณนา

๑. คำอธิบายสีติภาวสูตร

๘๕. นวมสฺส ปฐเม สีติภาวนฺติ นิพฺพานํ, กิเลสวูปสมํ วา. นิคฺคณฺหาตีติ อจฺจารทฺธวีริยตาทีหิ อุทฺธตํ จิตฺตํ อุทฺธจฺจปกฺขโต รกฺขณวเสน นิคฺคณฺหาติ. ปคฺคณฺหาตีติ อติสิถิลวีริยตาทีหิ ลีนํ จิตฺตํ โกสชฺชปาตโต รกฺขณวเสน ปคฺคณฺหาติ. สมฺปหํเสตีติ สมปฺปวตฺตจิตฺตํ ตถาปวตฺติยํ ปญฺญาย โตเสติ อุตฺเตเชติ วา. ยทา วา ปญฺญาปโยคมนฺทตาย อุปสมสุขานธิคเมน วา นิรสฺสาทํ จิตฺตํ ภาวนาย น ปกฺขนฺทติ, ตทา ชาติอาทีนิ สํเวควตฺถูนิ ปจฺจเวกฺขิตฺวา สมฺปหํเสติ สมุตฺเตเชติ. อชฺฌุเปกฺขตีติ ยทา ปน จิตฺตํ อลีนํ อนุทฺธตํ อนิรสฺสาทํ อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ สมฺมเทว ภาวนาวีตึ โอติณฺณํ โหติ, ตทา ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ กิญฺจิ พฺยาปารํ อกตฺวา สมปฺปวตฺเตสุ อสฺเสสุ สารถี วิย อชฺฌุเปกฺขติ, อุเปกฺขโกว โหติ. ปณีตาธิมุตฺติโกติ ปณีเต อุตฺตเม มคฺคผเล อธิมุตฺโต นินฺนโปณปพฺภาโร.

๘๕. ในสูตรที่ 1 แห่งนวมนิบาต บทว่า สีติภาวัง คือ พระนิพพาน หรือความสงบแห่งกิเลส. บทว่า นิกฺคณฺหาติ คือ ย่อมข่มจิตที่ฟุ้งซ่านด้วยความเพียรที่ปรารภจัดเกินไปเป็นต้น โดยนัยแห่งการป้องกันจากฝ่ายอุทธัจจะ. บทว่า ปคฺคณฺหาติ คือ ย่อมยกจิตที่หดหู่ด้วยความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปเป็นต้น โดยนัยแห่งการป้องกันจากการตกไปในความเกียจคร้าน. บทว่า สัมปหังเสติ คือ ย่อมยังจิตที่ดำเนินไปเสมอกันให้ยินดีด้วยปัญญาในการดำเนินไปอย่างนั้น หรือย่อมกระตุ้น. หรือว่า เมื่อใดจิตไม่แล่นไปในการภาวนา เพราะความเชื่องช้าในการใช้ปัญญา หรือเพราะไม่ได้บรรลุสุขแห่งความสงบ หรือเพราะไม่มีรสชาติ เมื่อนั้นย่อมพิจารณาวัตถุแห่งความสังเวชมีชาติเป็นต้น แล้วยังให้ร่าเริง ยังให้กระตุ้น. บทว่า อัชฌุเปกขติ คือ เมื่อใดจิตไม่หดหู่ ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่มีรสชาติ ดำเนินไปเสมอกันในอารมณ์ เข้าถึงวิถีแห่งภาวนาโดยชอบแล้ว เมื่อนั้นย่อมวางเฉย เหมือนสารถีวางเฉยในม้าที่ดำเนินไปเสมอกัน โดยไม่ทำกิจอะไรในการยกขึ้น ข่มไว้ และยังให้ร่าเริง ย่อมเป็นผู้มีอุเบกขาเท่านั้น. บทว่า ปณีตาธิมุตติโก คือ น้อมไป โน้มไป เอียงไปในมรรคผลอันประณีตสูงสุด.

สีติภาวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายสีติภาวสูตร จบแล้ว.

๒-๑๑. อาวรณสุตฺตาทิวณฺณนา

๒-๑๑. คำอธิบายอาวรณสูตรเป็นต้น

๘๖-๙๕. ทุติเย อจฺฉนฺทิโกติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺทรหิโต. อุตฺตรกุรุกา มนุสฺสา อจฺฉนฺทิกฏฺฐานํ ปวิฏฺฐา. ทุปฺปญฺโญติ ภวงฺคปญฺญาย ปริหีโน[Pg.147]. ภวงฺคปญฺญาย ปน ปริปุณฺณายปิ ยสฺส ภวงฺคํ โลกุตฺตรสฺส ปจฺจโย น โหติ, โสปิ ทุปฺปญฺโญ เอว นาม. อภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนฺติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนิยามสงฺขาตํ อริยมคฺคํ โอกฺกมิตุํ อธิคนฺตุํ อภพฺโพ. น กมฺมาวรณตายาติอาทีสุ อภพฺพวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

๘๖-๙๕. ในสูตรที่ 2 บทว่า อัจฉันทิโก คือ ผู้ปราศจากฉันทะในกุศลอันเป็นความใคร่จะทำ. มนุษย์ชาวอุตตรกุรุเข้าถึงฐานะที่ไม่มีฉันทะ. บทว่า ทุปฺปญฺโญ คือ ผู้เสื่อมจากภวังคปัญญา. อนึ่ง แม้ภวังคปัญญาบริบูรณ์ แต่ภวังค์ของบุคคลใดไม่เป็นปัจจัยแก่โลกุตตระ บุคคลนั้นก็ชื่อว่ามีปัญญาทรามเหมือนกัน. บทว่า อภัพโพ นิยามัง โอกกมิตุํ กุสเลสุ ธัมเมสุ สัมมัตตัง คือ ไม่สามารถก้าวลงสู่ หรือบรรลุอริยมรรคอันนับว่าความแน่นอนในกุศลธรรมทั้งหลาย. ในบทว่า น กัมมาวรณตายาติ เป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับผู้ไม่สามารถ. สูตรที่ 4 เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

อาวรณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายอาวรณสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

สีติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายสีติวรรค จบแล้ว.

๑๐. อานิสํสวคฺโค

๑๐. อานิสังสวรรค

๑-๑๑. ปาตุภาวสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๑๑. คำอธิบายปาตุภาวสูตรเป็นต้น

๙๖-๑๐๖. ทสมสฺส ปฐมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. อฏฺฐเม เมตฺตา เอตสฺส อตฺถีติ เมตฺตาวา, ตสฺส ภาโว เมตฺตาวตา, เมตฺตาปฏิปตฺติ, ตาย. สา ปน เมตฺตาวตา เมตฺตาวเสน ปาริจริยาติ อาห ‘‘เมตฺตายุตฺตาย ปาริจริยายา’’ติ. ปริจรนฺติ วิปฺปกตพฺรหฺมจริยตฺตา. ปริจิณฺณสตฺถุเกน สาวเกน นาม สตฺถุโน ยาว ธมฺเมน กาตพฺพา ปาริจริยา, ตาย สมฺมเทว สมฺปาทิตตฺตา. นวมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

ข้อ ๙๖-๑๐๖ ในปฐมวรรคเป็นต้นแห่งทสกนิบาต ไม่มีข้อที่จะพึงกล่าว. ในข้อที่ ๘ (อัฏฐมสูตร) คำว่า เมตตา (ความเมตตา) มีแก่บุคคลนั้น ชื่อว่า เมตตาวา (ผู้มีเมตตา), ภาวะของผู้มีเมตตานั้น ชื่อว่า เมตตาวัตตา (ความเป็นผู้มีเมตตา), เมตตาปฏิปัตติ (การปฏิบัติด้วยเมตตา), ด้วยเมตตาวัตตานั้น. อนึ่ง เมตตาวัตตานั้น เป็นการบำรุงด้วยเมตตา จึงตรัสว่า "ด้วยการบำรุงที่ประกอบด้วยเมตตา". ย่อมบำรุง เพราะพรหมจรรย์ยังไม่สำเร็จ. ชื่อว่าอันสาวกผู้บำรุงพระศาสดาแล้ว ย่อมบำรุงพระศาสดาด้วยธรรมที่พึงกระทำนั้น เพราะได้บำรุงโดยชอบแล้ว. ข้อที่ ๙ เป็นต้น มีอรรถตื้น.

ปาตุภาวสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปาตุภาวสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

อานิสํสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอานิสังสวรรค จบแล้ว.

๑๐๗-๑๑๖. เอกาทสมวคฺโค อุตฺตานตฺโถเยว.

ข้อ ๑๐๗-๑๑๖ เอกาทสมวรรค มีอรรถตื้นเท่านั้น.

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

จบอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อ มโนรถปูรณี

ฉกฺกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

การแสดงอรรถที่ไม่ตื้นแห่งการพรรณนาฉักกนิบาต จบแล้ว.

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

องฺคุตฺตรนิกาเย

ในอังคุตตรนิกาย

สตฺตกนิปาต-ฏีกา

ฎีกาสัตตกนิบาต

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

๑. ปฐมปัณณาสก์

๑. ธนวคฺควณฺณนา

๑. การพรรณนาธนวรรค

๑-๑๐. สตฺตกนิปาตสฺส ปฐโม วคฺโค อุตฺตานตฺโถ.

๑-๑๐. วรรคแรกแห่งสัตตกนิบาต มีเนื้อความตื้น.

๒. อนุสยวคฺโค

๒. อนุสยวรรค

๔.ปุคฺคลสุตฺตวณฺณนา

๔. การพรรณนาปุคคลสูตร

๑๔. ทุติยสฺส [Pg.149] จตุตฺเถ อุภโต อุภยถา, อุภโต อุโภหิ ภาเคหิ วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต เอกเทสสรูเปกเสสนเยน. ทฺวีหิ ภาเคหีติ กรเณ นิสฺสกฺเก เจตํ พหุวจนํ. อาวุตฺติอาทิวเสน อยํ นิยโม เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘อรูปสมาปตฺติยา’’ติอาทิ. เอเตน ‘‘สมาปตฺติยา วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน, มคฺเคน สมุจฺเฉทวิโมกฺเขน วิมุตฺตตฺตา อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ เอวํ ปวตฺโต ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรวาโท, ‘‘นามกายโต รูปกายโต จ วิมุตฺตตฺตา อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ เอวํ ปวตฺโต ติปิฏกมหารกฺขิตตฺเถรวาโท, ‘‘สมาปตฺติยา วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน เอกวารํ, มคฺเคน สมุจฺเฉทวิโมกฺเขน เอกวารํ วิมุตฺตตฺตา อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ เอวํ ปวตฺโต ติปิฏกจูฬาภยตฺเถรวาโท จาติ อิเมสํ ติณฺณมฺปิ เถรวาทานํ เอกชฺฌํ สงฺคโห กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ ปฐมวาเท ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต วุตฺโต, ทุติยวาเท อุภโต ภาคโต วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต, ตติยวาเท ทฺวีหิ ภาเคหิ ทฺเว วาเร วิมุตฺโตติ อยเมเตสํ วิเสโสติ. วิมุตฺโตติ กิเลเสหิ วิมุตฺโต, กิเลสวิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทเนหิ วา กายโต วิมุตฺโตหิ อตฺโถ.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า อุภโต (ทั้งสองส่วน) คือ โดยประการทั้งสอง, ชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ เพราะหลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง ด้วยนัยแห่งเอกเทศสรูปเอกเสส. คำว่า ด้วยส่วนทั้งสอง นี้ เป็นพหูพจน์ในอรรถกะระณะและนิสสัคคะ. พึงทราบข้อกำหนดนี้ด้วยอำนาจแห่งอาวุตติเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยอรูปสมาบัติ' เป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ พึงเห็นว่า การสงเคราะห์เถรวาททั้ง ๓ นี้เข้าด้วยกัน คือ เถรวาทของพระติปิฏกจุลนาคเถระที่ว่า 'ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะหลุดพ้นด้วยวิกขัมภนวิโมกข์ด้วยสมาบัติ และด้วยสมุจเฉทวิโมกข์ด้วยมรรค', เถรวาทของพระติปิฏกมหารักขิตเถระที่ว่า 'ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะหลุดพ้นจากนามกายและรูปกาย', และเถรวาทของพระติปิฏกจุลลอภัยเถระที่ว่า 'ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะหลุดพ้นด้วยวิกขัมภนวิโมกข์ด้วยสมาบัติครั้งหนึ่ง และด้วยสมุจเฉทวิโมกข์ด้วยมรรคครั้งหนึ่ง'. อนึ่ง ในที่นี้ ในวาทะที่ ๑ ท่านกล่าวว่า อุภโตภาควิมุตติ คือผู้หลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง, ในวาทะที่ ๒ ท่านกล่าวว่า อุภโตภาควิมุตติ คือผู้หลุดพ้นจากส่วนทั้งสอง, ในวาทะที่ ๓ ท่านกล่าวว่า อุภโตภาควิมุตติ คือผู้หลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง ๒ ครั้ง นี้คือความต่างกันของวาทะเหล่านั้น. คำว่า วิมุตโต หมายถึง หลุดพ้นแล้วจากกิเลส หรือหลุดพ้นแล้วจากกายด้วยการข่มและการตัดขาดกิเลส.

โสติ อุภโตภาควิมุตฺโต. กามญฺเจตฺถ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานมฺปิ อรูปาวจรชฺฌานํ วิย ทุวงฺคิกํ อาเนญฺชปฺปตฺตนฺติ วุจฺจติ. ตํ ปน ปทฏฺฐานํ กตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต นาม น โหติ รูปกายโต [Pg.150] อวิมุตฺตตฺตา. ตญฺหิ กิเลสกายโตว วิมุตฺตํ, น รูปกายโต, ตสฺมา ตโต วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต น โหตีติ อาห ‘‘จตุนฺนํ อรูป…เป… ปญฺจวิโธ โหตี’’ติ. อรูปสมาปตฺตีนนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. อรหตฺตํ ปตฺตอนาคามิโนติ ภูตปุพฺพคติยา วุตฺตํ. น หิ อรหตฺตํ ปตฺโต อนาคามี นาม โหติ. ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทิเก นิโรธสมาปตฺติอนฺเต อฏฺฐ วิโมกฺเข วตฺวา –

คำว่า โส (บุคคลนั้น) คือ อุภโตภาควิมุตติ. และในที่นี้ แม้รูปาวจรจตุตถฌาน ท่านก็เรียกว่า ถึงความไม่หวั่นไหว มีองค์ ๒ เหมือนอรูปาวจรฌาน. แต่บุคคลผู้บรรลุพระอรหัตโดยทำฌานนั้นให้เป็นบาท ไม่ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะยังไม่หลุดพ้นจากรูปกาย. จริงอยู่ ฌานนั้นหลุดพ้นจากกิเลสกายเท่านั้น ไม่ใช่จากรูปกาย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บุคคลผู้ออกจากฌานนั้นแล้วบรรลุพระอรหัต ไม่เป็นอุภโตภาควิมุตติ ว่า 'อรูปสมาบัติ ๔ ... เป็น ๕ อย่าง'. คำว่า อรูปสมาปัตตีนัง เป็นสามีวิภัตติในอรรถนิทธารณะ. คำว่า อนาคามีผู้บรรลุพระอรหัต ท่านกล่าวโดยบุพพภูตคติ. เพราะว่าผู้บรรลุพระอรหัตแล้ว ย่อมไม่ชื่อว่าเป็นอนาคามี. ครั้นตรัสวิโมกข์ ๘ ประการ มี 'ผู้มีรูปย่อมเห็นรูปทั้งหลาย' เป็นต้น จนถึงนิโรธสมาบัติแล้ว -

‘‘ยโต จ โข, อานนฺท, ภิกฺขุ อิเม อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ, อานนฺท, ภิกฺขุ อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ –

"ดูกรอานนท์ เมื่อใดแล ภิกษุถูกต้องวิโมกข์ ๘ ประการเหล่านี้ด้วยกายแล้วแลอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูกรอานนท์ ภิกษุนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุตติ" ดังนี้ -

ยทิปิ มหานิทาเน (ที. นิ. ๒.๑๓๐) วุตฺตํ, ตํ ปน อุภโตภาควิมุตฺตเสฏฺฐวเสน วุตฺตนฺติ, อิธ ปน สพฺพอุภโตภาควิมุตฺเต สงฺคหณตฺถํ ‘‘ปญฺจวิโธ โหตี’’ติ วตฺวา ‘‘ปาฬิ ปเนตฺถ…เป… อฏฺฐวิโมกฺขลาภิโน วเสน อาคตา’’ติ อาห. มชฺฌิมนิกาเย ปน กีฏาคิริสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๘๒) –

แม้จะตรัสไว้ในมหานิทานสูตร (ที. นิ. ๒.๑๓๐) ก็จริง แต่คำนั้นตรัสโดยหมายเอาอุภโตภาควิมุตติผู้ประเสริฐ ส่วนในที่นี้ เพื่อจะสงเคราะห์อุภโตภาควิมุตติทั้งหมด จึงกล่าวว่า 'เป็น ๕ อย่าง' แล้วกล่าวว่า 'ส่วนพระบาลีในที่นี้ ... มาโดยอำนาจผู้ได้วิโมกข์ ๘'. ส่วนในกีฏาคิริสูตร มัชฌิมนิกาย (ม. นิ. ๒.๑๘๒) -

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล เย เต สนฺตา วิโมกฺขา อติกฺกมฺม รูเป อารุปฺปา, เต กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ –

"ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลที่เป็นอุภโตภาควิมุตติเป็นอย่างไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ ถูกต้องวิโมกข์ที่สงบ ก้าวล่วงรูป คืออรูปสมาบัติเหล่านั้นด้วยกายแล้วแลอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุตติ" ดังนี้ -

อรูปสมาปตฺติวเสน จตฺตาโร อุภโตภาควิมุตฺตา, เสฏฺโฐ จ วุตฺโต วุตฺตลกฺขณูปปตฺติโต. ยถาวุตฺเตสุ หิ ปญฺจสุ ปุริมา จตฺตาโร สมาปตฺติสีสํ นิโรธํ น สมาปชฺชนฺตีติ ปริยาเยน อุภโตภาควิมุตฺตา นาม. อฏฺฐสมาปตฺติลาภี อนาคามี ตํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโตติ นิปฺปริยาเยน อุภโตภาควิมุตฺตเสฏฺโฐ นาม.

อุภโตภาควิมุตติ ๔ จำพวก โดยอำนาจอรูปสมาบัติ และผู้ประเสริฐท่านก็กล่าวไว้แล้วโดยความถึงพร้อมแห่งลักษณะที่กล่าวมา. เพราะใน ๕ จำพวกตามที่กล่าวมานั้น ๔ จำพวกแรก ไม่เข้าถึงนิโรธซึ่งเป็นยอดแห่งสมาบัติ จึงชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติโดยปริยาย. ส่วนพระอนาคามีผู้ได้สมาบัติ ๘ เข้าถึงสมาบัตินั้นแล้ว ออกจากสมาบัตินั้น เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระอรหัต ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติผู้ประเสริฐโดยนิปปริยาย.

กตโม จ ปุคฺคโลติอาทิ ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ. ตตฺถ กตโมติ ปุจฺฉาวจนํ. ปุคฺคโลติ อสาธารณโต ปุจฺฉิตพฺพวจนํ. อิธาติ อิธสฺมึ สาสเน. เอกจฺโจติ เอโก. อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ [Pg.151] อฏฺฐ สมาปตฺติโย สมาปชฺชิตฺวา นามกายโต ปฏิลภิตฺวา วิหรติ. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ วิปสฺสนาปญฺญาย สงฺขารคตํ, มคฺคปญฺญาย จตฺตาริ สจฺจานิ ปสฺสิตฺวา จตฺตาโรปิ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. ทิสฺวาติ ทสฺสนเหตุ. น หิ อาสเว ปญฺญาย ปสฺสนฺติ, ทสฺสนการณา ปน ปริกฺขีณา ทิสฺวา ปริกฺขีณาติ วุตฺตา ทสฺสนายตฺตปริกฺขยตฺตา. เอวญฺหิ ทสฺสนํ อาสวานํ ขยสฺส ปุริมกิริยาภาเวน วุตฺตํ.

คำว่า กตโม จ ปุคคโล เป็นต้น เป็นพระบาลีในปุคคลบัญญัติ. ในคำนั้น คำว่า กตโม เป็นคำถาม. คำว่า ปุคคโล เป็นคำที่พึงถามโดยไม่ทั่วไป. คำว่า อิธ หมายถึง ในพระศาสนานี้. คำว่า เอกัจโจ หมายถึง คนหนึ่ง. คำว่า ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยกายแล้วแลอยู่ หมายถึง เข้าสมาบัติ ๘ แล้วได้ด้วยนามกายแลอยู่. คำว่า อาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา หมายถึง เห็นสังขารธรรมด้วยวิปัสสนาปัญญา และเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยมรรคปัญญาแล้ว อาสวะทั้ง ๔ ก็สิ้นไป. คำว่า ทิสวา (เห็นแล้ว) เป็นเหตุแห่งการเห็น. จริงอยู่ บุคคลย่อมไม่เห็นอาสวะด้วยปัญญา แต่เพราะการเห็นเป็นเหตุแห่งความสิ้นไป ท่านจึงกล่าวว่า สิ้นไปเพราะเห็นแล้ว เพราะความสิ้นไปขึ้นอยู่กับการเห็น. ด้วยว่า การเห็นท่านกล่าวไว้โดยเป็นกิริยาเบื้องต้นแห่งความสิ้นไปของอาสวะทั้งหลาย.

ปญฺญาวิมุตฺโตติ วิเสสโต ปญฺญาย เอว วิมุตฺโต, น ตสฺส อธิฏฺฐานภูเตน อฏฺฐวิโมกฺขสงฺขาเตน สาติสเยน สมาธินาติ ปญฺญาวิมุตฺโต. โย อริโย อนธิคตอฏฺฐวิโมกฺโข สพฺพโส อาสเวหิ วิมุตฺโต, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. อธิคเตปิ หิ รูปชฺฌานวิโมกฺเข น โส สาติสยสมาธินิสฺสิโตติ น ตสฺส วเสน อุภโตภาควิมุตฺตตา โหตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. อรูปชฺฌาเนสุ ปน เอกสฺมิมฺปิ สติ อุภโตภาควิมุตฺโตเยว นาม โหติ. เตน หิ อฏฺฐวิโมกฺเขกเทเสน ตํนามทานสมตฺเถน อฏฺฐวิโมกฺขลาภีตฺเวว วุจฺจติ. สมุทาเย หิ ปวตฺโต โวหาโร อวยเวปิ ทิสฺสติ ยถา ตํ ‘‘สตฺติสโย’’ติ อนวเสสโต อาสวานํ ปริกฺขีณตฺตา. อฏฺฐวิโมกฺขปฏิกฺเขปวเสเนว น เอกเทสภูตรูปชฺฌานปฺปฏิกฺเขปวเสน. เอวญฺหิ อรูปชฺฌาเนกเทสาภาเวปิ อฏฺฐวิโมกฺขปฏิกฺเขโป น โหตีติ สิทฺธํ โหติ. อรูปาวจรชฺฌาเนสุ หิ เอกสฺมิมฺปิ สติ อุภโตภาควิมุตฺโตเยว นาม โหติ.

คำว่า ปัญญาวิมุตติ หมายถึง ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญาโดยเฉพาะ ไม่ใช่ด้วยสมาธิอันยิ่งที่ชื่อว่าอัฏฐวิโมกข์อันเป็นที่ตั้งของปัญญานั้น จึงชื่อว่าปัญญาวิมุตติ. พระอริยบุคคลใดที่ยังไม่บรรลุอัฏฐวิโมกข์ แต่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งปวง คำนั้นเป็นชื่อเรียกของท่าน. แม้จะบรรลุรูปฌานวิโมกข์แล้ว ก็ไม่ชื่อว่าอาศัยสมาธิอันยิ่งนั้น จึงไม่เป็นอุภโตภาควิมุตติด้วยอำนาจของฌานนั้น ความหมายนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. ส่วนในอรูปฌาน แม้มีเพียงอย่างเดียว ก็ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตติ. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ผู้ได้อัฏฐวิโมกข์ โดยส่วนหนึ่งแห่งอัฏฐวิโมกข์ที่สามารถให้ชื่อนั้นได้. เพราะโวหารที่ใช้ในส่วนรวม ย่อมปรากฏในส่วนย่อยด้วย เช่นคำว่า 'สัตติสโย' เพราะความที่อาสวะทั้งหลายสิ้นไปโดยไม่เหลือ. ด้วยอำนาจแห่งการปฏิเสธอัฏฐวิโมกข์เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งการปฏิเสธรูปฌานซึ่งเป็นส่วนหนึ่ง. ด้วยเหตุนี้ แม้ไม่มีส่วนหนึ่งแห่งอรูปฌาน การปฏิเสธอัฏฐวิโมกข์ก็ไม่เป็นอันมี จึงสำเร็จความว่าอย่างนั้น. เพราะในอรูปาวจรฌาน แม้มีเพียงอย่างเดียว ก็ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตติ.

ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิกโตติ ผุฏฺฐานํ อนฺโต ผุฏฺฐนฺโต, ผุฏฺฐานํ อรูปชฺฌานานํ อนนฺตโร กาโลติ อธิปฺปาโย. อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ. ตํ ผุฏฺฐานนฺตรกาลเมว สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโต สจฺฉิกรณูปาเยนาติ วุตฺตํ โหติ, ภาวนปุํสกํ วา เอตํ ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติอาทีสุ วิย. โย หิ อรูปชฺฌาเนน รูปกายโต นามกาเยกเทสโต จ วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน วิมุตฺโต, เตน นิโรธสงฺขาโต วิโมกฺโข อาโลจิโต ปกาสิโต วิย โหติ, น ปน กาเยน สจฺฉิกโต. นิโรธํ ปน อารมฺมณํ กตฺวา เอกจฺเจสุ อาสเวสุ เขปิเตสุ เตน โส สจฺฉิกโต โหติ, ตสฺมา โส สจฺฉิกาตพฺพํ นิโรธํ ยถาอาโลจิตํ นามกาเยน สจฺฉิ กโรตีติ ‘‘กายสกฺขี’’ติ วุจฺจติ, น [Pg.152] ตุ ‘‘วิมุตฺโต’’ติ เอกจฺจานํ อาสวานํ อปริกฺขีณตฺตา. เตนาห ‘‘ฌานผสฺสํ ปฐมํ ผุสติ, ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตี’’ติ. อยํ จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ เอเกกโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา กายสกฺขิภาวํ ปตฺตานํ จตุนฺนํ, นิโรธา วุฏฺฐาย อคฺคมคฺคปฺปตฺตอนาคามิโน จ วเสน อุภโตภาควิมุตฺโต วิย ปญฺจวิโธ นาม โหตีติ วุตฺตํ อภิธมฺมฏีกายํ (ปุ. ป. มูลฏี. ๒๔) ‘‘กายสกฺขิมฺหิปิ เอเสว นโย’’ติ. เอกจฺเจ อาสวาติ เหฏฺฐิมมคฺควชฺฌา อาสวา.

คำว่า ที่สุดแห่งการถูกต้อง หมายถึง ที่สุดแห่งการถูกต้อง อธิบายว่า เป็นเวลาในลำดับแห่งอรูปฌานที่ถูกต้องแล้ว. และคำนี้เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถอัจจันตสังโยค. มีคำอธิบายว่า พึงทำให้แจ้งในเวลาในลำดับแห่งการถูกต้องนั้นเอง ด้วยอุบายแห่งการทำให้แจ้ง หรือคำนี้เป็นกิริยาวิเสสนะนปุงสกลิงค์ เหมือนในคำว่า 'เอกมนฺตํ นิสีทิ' เป็นต้น. ผู้ใดหลุดพ้นจากรูปกายและจากส่วนหนึ่งของนามกายด้วยวิกขัมภนวิโมกข์ด้วยอรูปฌาน วิโมกข์ที่ชื่อว่านิโรธย่อมเป็นอันผู้นั้นเห็นแล้วเหมือนประกาศไว้แล้ว แต่ยังไม่ได้ทำให้แจ้งด้วยกาย. แต่เมื่อทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้วทำอาสวะบางส่วนให้สิ้นไป นิโรธนั้นย่อมเป็นอันผู้นั้นทำให้แจ้งแล้ว เพราะฉะนั้น ผู้นั้นจึงชื่อว่า 'กายสักขี' เพราะทำให้แจ้งซึ่งนิโรธที่พึงทำให้แจ้งตามที่เห็นแล้วด้วยนามกาย แต่ยังไม่ชื่อว่า 'วิมุตติ' เพราะอาสวะบางส่วนยังไม่สิ้นไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมถูกต้องฌานสัมผัสก่อน ภายหลังจึงทำให้แจ้งซึ่งนิโรธนิพพาน'. กายสักขีนี้มี 5 ประเภท เหมือนอุภโตภาควิมุตติ คือ ผู้ที่ออกจากอรูปสมาบัติ 4 อย่างใดอย่างหนึ่งแล้วพิจารณาสังขารจนบรรลุกายสักขีภาวะ 4 และพระอนาคามีผู้บรรลุอัคคมรรคที่ออกจากนิโรธสมาบัติ 1 รวมเป็น 5 ประเภท ดังที่กล่าวไว้ในอภิธรรมมูลฎีกาว่า 'แม้ในกายสักขีก็มีนัยนี้เหมือนกัน'. คำว่า อาสวะบางส่วน หมายถึง อาสวะที่พึงละได้ด้วยมรรคเบื้องต่ำ.

ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทสฺสนสงฺขาตสฺส โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อนนฺตรํ ปตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ทิฏฺฐตฺตา ปตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. เอเตน จตุสจฺจทสฺสนสงฺขาตาย ทิฏฺฐิยา นิโรธสฺส ปตฺตตํ ทีเปติ. เตนาห ‘‘ทุกฺขา สงฺขารา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปญฺญายาติ มคฺคปญฺญาย. ปฐมผลฏฺฐโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคมคฺคฏฺฐา ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. เตนาห ‘‘โสปิ กายสกฺขี วิย ฉพฺพิโธ โหตี’’ติ. ยถา ปน ปญฺญาวิมุตฺโต, เอวํ อยมฺปิ สุกฺขวิปสฺสโก จตูหิ อรูปชฺฌาเนหิ วุฏฺฐาย ทิฏฺฐิปฺปตฺตภาวปฺปตฺตา จตฺตาโร จาติ ปญฺจวิโธ โหตีติ เวทิตพฺโพ. สทฺธาวิมุตฺเตปิ เอเสว นโย. อิทํ ทุกฺขนฺติ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต อุทฺธํ ทุกฺขนฺติ. ยถาภูตํ ปชานาตีติ ฐเปตฺวา ตณฺหํ อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ ทุกฺขสจฺจนฺติ ยาถาวโต ปชานาติ. ยสฺมา ปน ตณฺหา ทุกฺขํ ชเนติ นิพฺพตฺเตติ, ตโต ตํ ทุกฺขํ สมุเทติ, ตสฺมา นํ ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ยสฺมา ปน อิทํ ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ นิพฺพานํ ปตฺวา นิรุชฺฌติ, อปฺปวตฺตึ คจฺฉติ, ตสฺมา น ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. อริโย ปน อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ตํ ทุกฺขนิโรธํ คจฺฉติ, เตน ตํ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอตฺตาวตา นานากฺขเณ สจฺจววตฺถานํ ทสฺสิตํ. อิทานิ ตํ เอกกฺขเณ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถาคตปฺปเวทิตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตถาคตปฺปเวทิตาติ ตถาคเตน โพธิมณฺเฑ ปฏิวิทฺธา วิทิตา ปากฏา กตา. ธมฺมาติ จตุสจฺจธมฺมา. โวทิฏฺฐา โหนฺตีติ สุทิฏฺฐา. โวจริตาติ สุจริตา, ปญฺญาย สุฏฺฐุ จราปิตาติ อตฺโถ. อยนฺติ อยํ เอวรูโป ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ.

คำว่า บรรลุถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ (ทิฏฐิปัตตะ) หมายถึง บรรลุในลำดับแห่งโสดาปัตติมรรคญาณที่ชื่อว่าทัสสนะ. แม้บทว่า 'ทิฏฺฐตฺตา ปตฺโต' ก็มี. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้บรรลุนิโรธด้วยทิฏฐิที่ชื่อว่าการเห็นอริยสัจ 4. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์' เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า ด้วยปัญญา หมายถึง ด้วยมรรคปัญญา. ทิฏฐิปัตตะมีตั้งแต่ผู้ตั้งอยู่ในปฐมผลจนถึงผู้ตั้งอยู่ในอัคคมรรค. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้ผู้นั้นก็มี 6 ประเภท เหมือนกายสักขี'. แต่พึงทราบว่า ผู้นี้มี 5 ประเภท เหมือนปัญญาวิมุตติ คือ สุขวิปัสสกะ 1 และผู้บรรลุความเป็นทิฏฐิปัตตะที่ออกจากอรูปฌาน 4 อย่างแล้ว 4 รวมเป็น 5. แม้ในสัทธาวิมุตติก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า นี้คือทุกข์ หมายถึง ทุกข์มีประมาณเท่านี้ ไม่มีความทุกข์ยิ่งไปกว่านี้. คำว่า ย่อมรู้ตามความเป็นจริง หมายถึง เว้นตัณหาเสียแล้ว ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่าอุปาทานขันธ์ 5 เป็นทุกขสัจ. ก็เพราะตัณหาย่อมก่อให้เกิดทุกข์ ย่อมยังทุกข์ให้เกิดขึ้น ทุกข์นั้นย่อมเกิดขึ้นจากตัณหานั้น เพราะฉะนั้น จึงรู้ตัณหานั้นตามความเป็นจริงว่า 'นี้คือทุกขสมุทัย'. ก็เพราะทุกข์และสมุทัยนี้ย่อมดับไป ย่อมถึงความไม่เป็นไปเมื่อบรรลุนิพพาน เพราะฉะนั้น จึงรู้ตามความเป็นจริงว่า 'นี้คือทุกขนิโรธ'. ส่วนอริยมรรคมีองค์ 8 ย่อมไปสู่ทุกขนิโรธนั้น เพราะฉะนั้น จึงรู้ตามความเป็นจริงว่า 'นี้คือทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา'. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ทรงแสดงการกำหนดสัจจะในขณะต่างกัน. บัดนี้ เพื่อจะแสดงการกำหนดสัจจะนั้นในขณะเดียวกัน จึงตรัสคำว่า 'ที่พระตถาคตประกาศแล้ว' เป็นต้น. คำว่า ที่พระตถาคตประกาศแล้ว หมายถึง ที่พระตถาคตทรงแทงตลอด ทรงทราบ ทรงทำให้ปรากฏแล้ว ณ โพธิบัลลังก์. คำว่า ธรรมทั้งหลาย หมายถึง ธรรมคืออริยสัจ 4. คำว่า เป็นธรรมที่เห็นดีแล้ว หมายถึง เห็นดีแล้ว. คำว่า เป็นธรรมที่พิจารณาดีแล้ว หมายถึง พิจารณาดีแล้ว คือให้ซ่องเสพดีแล้วด้วยปัญญา. คำว่า ผู้นี้ หมายถึง บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้ชื่อว่าทิฏฐิปัตตะ.

สทฺธาย วิมุตฺโตติ สทฺทหนวเสน วิมุตฺโต. เอเตน สพฺพถา อวิมุตฺตสฺสปิ สทฺธามตฺเตน วิมุตฺตภาวํ ทสฺเสติ. สทฺธาวิมุตฺโตติ วา สทฺธาย อธิมุตฺโตติ [Pg.153] อตฺโถ. กึ ปน เนสํ กิเลสปฺปหาเน นานตฺตํ อตฺถีติ? นตฺถิ. อถ กสฺมา สทฺธาวิมุตฺโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตํ น ปาปุณาตีติ? อาคมนียนานตฺเตน. ทิฏฺฐิปฺปตฺโต หิ อาคมนมฺหิ กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต อปฺปทุกฺเขน อกสิเรน อกิลมนฺโตว สกฺโกติ วิกฺขมฺภิตุํ, สทฺธาวิมุตฺโต ปน ทุกฺเขน กสิเรน กิลมนฺโต สกฺโกติ วิกฺขมฺภิตุํ, ตสฺมา สทฺธาวิมุตฺโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตํ น ปาปุณาติ. เตนาห ‘‘เอตสฺส หี’’ติอาทิ. สทฺทหนฺตสฺสาติ ‘‘เอกํสโต อยํ ปฏิปทา กิเลสกฺขยํ อาวหติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน ภาสิตตฺตา’’ติ เอวํ สทฺทหนฺตสฺส. ยสฺมา ปนสฺส อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ นิจฺจสญฺญาปหานวเสน ภาวนาย ปุพฺเพนาปรํ วิเสสํ ปสฺสโต ตตฺถ ตตฺถ ปจฺจกฺขตาปิ อตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สทฺทหนฺตสฺส วิยา’’ติ. เสสปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ. เอตฺถ จ ปุพฺพภาคมคฺคภาวนาติ วจเนน อาคมนียนานตฺเตน ทิฏฺฐิปฺปตฺตสทฺธาวิมุตฺตานํ ปญฺญานานตฺตํ โหตีติ ทสฺสิตํ. อภิธมฺมฏฺฐกถายมฺปิ (ปุ. ป. อฏฺฐ. ๒๘) ‘‘เนสํ กิเลสปฺปหาเน นานตฺตํ นตฺถิ, ปญฺญาย นานตฺตํ อตฺถิเยวา’’ติ วตฺวา ‘‘อาคมนียนานตฺเตเนว สทฺธาวิมุตฺโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตํ น ปาปุณาตีติ สนฺนิฏฺฐานํ กต’’นฺติ วุตฺตํ.

คำว่า ผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา หมายถึง ผู้หลุดพ้นด้วยการเชื่อมั่น. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงภาวะแห่งการหลุดพ้นด้วยศรัทธาเท่านั้น แม้แก่ผู้ที่ยังไม่หลุดพ้นโดยประการทั้งปวง. หรือคำว่า สัทธาวิมุตติ หมายถึง ผู้มีศรัทธาเป็นอธิมุตติ. ก็การละกิเลสของบุคคลเหล่านั้นมีความแตกต่างกันหรือไม่? ไม่มี. ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรสัทธาวิมุตติจึงไม่บรรลุทิฏฐิปัตตะ? เพราะความแตกต่างกันในการดำเนินไป. เพราะว่าทิฏฐิปัตตะเมื่อดำเนินไป ย่อมสามารถข่มกิเลสได้ด้วยความลำบากน้อย ไม่ยาก ไม่เหน็ดเหนื่อย, แต่สัทธาวิมุตติย่อมสามารถข่มกิเลสได้ด้วยความลำบาก ยาก และเหน็ดเหนื่อย, เพราะฉะนั้น สัทธาวิมุตติจึงไม่บรรลุทิฏฐิปัตตะ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เพราะผู้นั้น” เป็นต้น. คำว่า แก่ผู้เชื่อมั่น หมายถึง แก่ผู้เชื่อมั่นอย่างนี้ว่า “ปฏิปทานี้เป็นทางนำไปสู่ความสิ้นกิเลสโดยส่วนเดียว เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้แล้ว”. ก็เพราะเมื่อเขาเห็นความพิเศษยิ่งขึ้นไปในการเจริญภาวนาด้วยอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น โดยการละนิจจสัญญา, ย่อมมีการประจักษ์แจ้งในที่นั้นๆ ด้วย, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “เหมือนผู้เชื่อมั่น”. บทที่เหลืออีกสองบทเป็นไวพจน์ของบทนั้นเอง. ในที่นี้ ด้วยคำว่า “การเจริญมรรคในส่วนเบื้องต้น” ย่อมแสดงว่าทิฏฐิปัตตะและสัทธาวิมุตติมีความแตกต่างกันทางปัญญา เพราะความแตกต่างกันในการดำเนินไป. แม้ในอภิธัมมัตถกถา (ปุ. ป. อรรถ. 28) ก็กล่าวไว้ว่า “การละกิเลสของบุคคลเหล่านั้นไม่มีความแตกต่างกัน, แต่มีความแตกต่างกันทางปัญญา” แล้วจึงกล่าวว่า “ได้มีการวินิจฉัยแล้วว่า สัทธาวิมุตติไม่บรรลุทิฏฐิปัตตะเพราะความแตกต่างกันในการดำเนินไปนั่นเอง”.

อารมฺมณํ ยาถาวโต ธาเรติ อวธาเรตีติ ธมฺโม, ปญฺญา. ตํ ปญฺญาสงฺขาตํ ธมฺมํ อธิมตฺตตาย ปุพฺพงฺคมํ หุตฺวา ปวตฺตํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. เตนาห ‘‘ธมฺโม’’ติอาทิ. ปญฺญาปุพฺพงฺคมนฺติ ปญฺญาปธานํ. ‘‘สทฺธํ อนุสฺสรติ, สทฺธาปุพฺพงฺคมํ มคฺคํ ภาเวตี’’ติ อิมมตฺถํ เอเสว นโยติ อติทิสติ. ปญฺญํ วาเหตีติ ปญฺญาวาหี, ปญฺญํ สาติสยํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวตี’’ติ. ปญฺญา วา ปุคฺคลํ วาเหติ นิพฺพานาภิมุขํ คเมตีติ ปญฺญาวาหี. สทฺธาวาหีติ เอตฺถาปิ อิมินา นเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุภโตภาควิมุตฺตาทิกถาติ อุภโตภาควิมุตฺตาทีสุ อาคมนโต ปฏฺฐาย วตฺตพฺพกถา. ตสฺมาติ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๗๗๓, ๘๘๙) วุตฺตตฺตา. ตโต เอว วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนายํ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๗๗๓) วุตฺตนเยเนว เจตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ธรรมะ คือ ปัญญา ย่อมทรงไว้ ย่อมกำหนดไว้ซึ่งอารมณ์ตามความเป็นจริง. ผู้ตามระลึกถึงธรรมที่ชื่อว่าปัญญานั้นที่ดำเนินไปโดยมีปัญญาเป็นประธานอย่างยิ่ง ชื่อว่าธัมมานุสารี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ธรรม” เป็นต้น. คำว่า มีปัญญาเป็นประธาน หมายถึง มีปัญญาเป็นหลัก. พระผู้มีพระภาคทรงอ้างอิงความหมายนี้ว่า “ย่อมตามระลึกถึงศรัทธา, ย่อมเจริญมรรคที่มีศรัทธาเป็นประธาน” ว่ามีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ผู้มีปัญญาเป็นเครื่องนำไป หมายถึง ผู้ยังปัญญาให้เป็นไปอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ย่อมเจริญอริยมรรคที่มีปัญญาเป็นประธาน”. หรือปัญญาย่อมนำบุคคลให้ดำเนินไปสู่นิพพาน ชื่อว่าปัญญาวาหี. แม้ในคำว่า “สัทธาวาหี” ก็พึงทราบความหมายด้วยนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า เรื่องอุภโตภาควิมุตติเป็นต้น หมายถึง เรื่องที่พึงกล่าวตั้งแต่การดำเนินไปในอุภโตภาควิมุตติเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงได้กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 2.773, 889). เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายในที่นี้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคสังวัณณนา (วิสุทธิ. มหาฎีกา. 2.773) นั่นเอง.

ปุคฺคลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปุคคลสูตรจบแล้ว.

๕. อุทกูปมาสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาอุทกูปมสูตร.

๑๕. ปญฺจเม [Pg.154] เอกนฺตกาฬเกหีติ นตฺถิกวาทอเหตุกวาทอกิริยวาทสงฺขาเตหิ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิธมฺเมหิ. เตนาห ‘‘นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐึ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. เอวํ ปุคฺคโลติ อิมินา การเณน เอกวารํ นิมุคฺโค นิมุคฺโคเยว โส โหติ. เอตสฺส หิ ปุน ภวโต วุฏฺฐานํ นาม นตฺถีติ วทนฺติ มกฺขลิโคสาลาทโย วิย. เหฏฺฐา เหฏฺฐา นรกคฺคีนํเยว อาหาโร. สาธุ สทฺธา กุสเลสูติ กุสลธมฺเมสุ สทฺธา นาม สาหุ ลทฺธกาติ อุมฺมุชฺชติ, โส ตาวตฺตเกเนว กุสเลน อุมฺมุชฺชติ นาม. สาธุ หิรีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. จงฺกวาเรติ รชกานํ ขารปริสฺสาวเน, สุราปริสฺสาวเน วา. เอวํ ปุคฺคโลติ ‘‘เอวํ สาธุ สทฺธา’’ติ อิเมสํ สทฺธาทีนํ วเสน เอกวารํ อุมฺมุชฺชิตฺวา เตสํ ปริหานิยา ปุน นิมุชฺชติเยว เทวทตฺตาทโย วิย. เทวทตฺโต หิ อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ จ อภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวาปิ ปุน พุทฺธานํ ปฏิปกฺขตาย เตหิ คุเณหิ ปริหีโน รุหิรุปฺปาทกมฺมํ สงฺฆเภทกมฺมญฺจ กตฺวา กายสฺส เภทา ทุติยจิตฺตวาเรน จุติจิตฺตมนนฺตรา นิรเย นิพฺพตฺโต. โกกาลิโก ทฺเว อคฺคสาวเก อุปวทิตฺวา ปทุมนิรเย นิพฺพตฺโต.

๑๕. ในบุคคลที่ ๕ ด้วยธรรมอันเป็นมิจฉาทิฏฐิที่แน่นอน ซึ่งนับว่าเป็นอกุศลกรรมบถดำสนิท คือ นัตถิกวาทะ อเหตุกวาทะ อกิริยวาทะ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ตรัสหมายถึงนิยตมิจฉาทิฏฐิ" บุคคลเช่นนี้ ด้วยเหตุนี้ เมื่อจมลงครั้งหนึ่งแล้ว ก็จมลงไปเลย เพราะการฟื้นขึ้นจากภพอีกของบุคคลนี้ไม่มีเลย ดังที่มักขลิโคสาลเป็นต้นกล่าวไว้ เป็นอาหารของไฟนรกเบื้องต่ำลงไปเท่านั้น คำว่า "ศรัทธาในกุศลธรรมเป็นสิ่งดี" หมายถึง ศรัทธาในกุศลธรรมเป็นสิ่งที่ได้มาดีแล้ว จึงผุดขึ้น บุคคลนั้นย่อมผุดขึ้นด้วยกุศลเพียงเท่านั้น แม้ในคำว่า "หิริเป็นสิ่งดี" เป็นต้น ก็นัยนี้แล คำว่า "จังกวาระ" หมายถึง การกรองน้ำด่างของพวกช่างย้อมผ้า หรือการกรองสุรา บุคคลเช่นนี้ หมายถึง บุคคลที่ผุดขึ้นครั้งหนึ่งด้วยศรัทธาเป็นต้นเหล่านี้ ดังคำว่า "ศรัทธาเป็นสิ่งดี" แล้วกลับจมลงอีกเพราะความเสื่อมแห่งศรัทธาเป็นต้นนั้น เหมือนพระเทวทัตเป็นต้น พระเทวทัตนั้น แม้ยังอัฏฐสมาบัติและอภิญญา ๕ ให้เกิดขึ้นแล้ว ก็กลับเสื่อมจากคุณเหล่านั้นเพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อพระพุทธเจ้า และได้ทำกรรมคือยังพระโลหิตให้ห้อและทำสังฆเภท ครั้นกายแตกทำลายแล้ว จุติจิตดวงที่สองก็บังเกิดในนรกโดยไม่มีระหว่างคั่น พระโกกาลิกะติเตียนพระอัครสาวกทั้งสองแล้ว ก็บังเกิดในปทุมนรก

เนว หายติ โน วฑฺฒตีติ อปฺปโหนกกาเลปิ น หายติ, ปโหนกกาเลปิ น วฑฺฒติ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อคาริเกนปิ อนคาริเกนปิ ทีเปตพฺพํ. เอกจฺโจ หิ อคาริโก อปฺปโหนกกาเล ปกฺขิกภตฺตํ วสฺสิกํ วา อุปนิพนฺธาเปสิ, โส ปจฺฉา ปโหนกกาเลปิ ปกฺขิกภตฺตาทิมตฺตเมว ปวตฺเตติ. อนคาริโกปิ อาทิมฺหิ อปฺปโหนกกาเล อุทฺเทสํ ธุตงฺคํ วา คณฺหาติ, เมธาวี พลวีริยสมฺปตฺติยา ปโหนกกาเล ตโต อุตฺตรึ น กโรติ. เอวํ ปุคฺคโลติ เอวํ อิมาย สทฺธาทีนํ ฐิติยา ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิโต นาม โหติ. อุมฺมุชฺชิตฺวา ปตรตีติ สกทาคามิปุคฺคโล กิเลสตนุตาย อุฏฺฐหิตฺวา คนฺตพฺพทิสาภิมุโข ตรติ นาม.

คำว่า "ไม่เสื่อมและไม่เจริญ" หมายถึง แม้ในเวลาที่ไม่มีพอ ก็ไม่เสื่อม แม้ในเวลาที่มีพอ ก็ไม่เจริญ อนึ่ง ทั้งสองอย่างนี้ พึงแสดงด้วยคฤหัสถ์และบรรพชิต คฤหัสถ์บางคนในเวลาที่ไม่มีพอ ได้ผูกพันภัตตาหารรายปักษ์หรือรายปีไว้ ภายหลังในเวลาที่มีพอ เขาก็ยังคงถวายเพียงภัตตาหารรายปักษ์เป็นต้นเท่านั้น แม้บรรพชิตในเบื้องต้นในเวลาที่ไม่มีพอ ก็รับอุเทศหรือธุดงค์ไว้ ผู้มีปัญญาแม้มีกำลังความเพียรสมบูรณ์แล้ว ในเวลาที่มีพอ ก็ไม่ทำยิ่งไปกว่านั้น บุคคลเช่นนี้ หมายถึง บุคคลที่ผุดขึ้นแล้วตั้งอยู่ด้วยความตั้งมั่นแห่งศรัทธาเป็นต้นนี้ คำว่า "ผุดขึ้นแล้วลอยไป" หมายถึง พระสกทาคามีบุคคลย่อมลอยไปโดยมุ่งหน้าไปยังทิศที่จะพึงไป เพราะกิเลสเบาบางลง

ปฏิคาธปฺปตฺโต โหตีติ อนาคามิปุคฺคลํ สนฺธาย วทติ. อิเม ปน สตฺต ปุคฺคลา อุทโกปเมน ทีปิตา. สตฺต กิร ชงฺฆวาณิชา อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺนา อนฺตรามคฺเค เอกํ ปุณฺณนทึ ปาปุณึสุ. เตสุ ปฐมํ โอติณฺโณ อุทกภีรุโก ปุริโส โอติณฺณฏฺฐาเนเยว นิมุชฺชิตฺวา ปุน สณฺฐาตุํ นาสกฺขิ, อวสฺสํว มจฺฉกจฺฉปภตฺตํ ชาโต. ทุติโย โอติณฺณฏฺฐาเน นิมุชฺชิตฺวา [Pg.155] สกึ อุฏฺฐหิตฺวา ปุน นิมุคฺโค อุฏฺฐาตุํ นาสกฺขิ, อนฺโตเยว มจฺฉกจฺฉปภตฺตํ ชาโต. ตติโย นิมุชฺชิตฺวา อุฏฺฐิโต มชฺเฌ นทิยา ฐตฺวา เนว โอรโต อาคนฺตุํ, น ปารํ คนฺตุํ อสกฺขิ. จตุตฺโถ อุฏฺฐาย ฐิโต อุตฺตรณติตฺถํ โอโลเกสิ. ปญฺจโม อุตฺตรณติตฺถํ โอโลเกตฺวา ปตรติ. ฉฏฺโฐ ตํ ทิสฺวา ปาริมตีรํ คนฺตฺวา กฏิปฺปมาเณ อุทเก ฐิโต. สตฺตโม ปาริมตีรํ คนฺตฺวา คนฺธจุณฺณาทีหิ นฺหตฺวา วรวตฺถาทีนิ นิวาเสตฺวา สุรภิวิเลปนํ วิลิมฺปิตฺวา นีลุปฺปลมาลาทีนิ ปิลนฺธิตฺวา นานาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิโต มหานครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทมารุหิตฺวา อุตฺตมโภชนํ ภุญฺชติ.

คำว่า "ผู้หยั่งพื้นได้" ตรัสหมายถึงพระอนาคามีบุคคล. อนึ่ง บุคคล ๗ จำพวกเหล่านี้ ทรงแสดงด้วยอุปมาด้วยน้ำ. ได้ยินว่า พ่อค้าผู้เดินด้วยเท้า ๗ คน ออกเดินทางไป ในระหว่างทางได้พบแม่น้ำที่เต็มเปี่ยมแห่งหนึ่ง. ในบรรดาคนเหล่านั้น ชายขี้กลัวน้ำคนแรกที่ลงไป จมลงในที่ที่ลงไปนั่นเอง ไม่สามารถทรงตัวอยู่ได้อีก ย่อมเป็นอาหารของปลาและเต่าอย่างแน่นอน. คนที่สอง จมลงในที่ที่ลงไปแล้ว ผุดขึ้นครั้งหนึ่งแล้วก็จมลงอีก ไม่สามารถผุดขึ้นได้ ย่อมเป็นอาหารของปลาและเต่าในน้ำนั่นเอง. คนที่สาม จมลงแล้วผุดขึ้น ยืนอยู่กลางแม่น้ำ ไม่สามารถกลับมาฝั่งนี้ได้ และไม่สามารถไปฝั่งโน้นได้. คนที่สี่ ผุดขึ้นยืนอยู่แล้ว มองหาท่าข้าม. คนที่ห้า มองหาท่าข้ามแล้วก็ว่ายไป. คนที่หก เห็นท่าข้ามนั้นแล้ว ไปถึงฝั่งโน้น ยืนอยู่ในน้ำระดับเอว. คนที่เจ็ด ไปถึงฝั่งโน้นแล้ว อาบน้ำด้วยผงหอมเป็นต้น นุ่งห่มผ้าอันประเสริฐเป็นต้น ลูบไล้ด้วยเครื่องลูบไล้หอม ประดับด้วยพวงมาลัยดอกอุบลเขียวเป็นต้น ตกแต่งด้วยเครื่องประดับนานาชนิด เข้าไปสู่มหานคร ขึ้นสู่ปราสาท บริโภคอาหารอันประณีต.

ตตฺถ ชงฺฆวาณิชา วิย อิเม สตฺต ปุคฺคลา, นที วิย วฏฺฏํ, ปฐมสฺส อุทกภีรุกสฺส ปุริสสฺส โอติณฺณฏฺฐาเนเยว นิมุชฺชนํ วิย มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส วฏฺเฏ นิมุชฺชนํ, อุมฺมุชฺชิตฺวา นิมุชฺชนปุริโส วิย สทฺธาทีนํ อุปฺปตฺติมตฺถเกน อุมฺมุชฺชิตฺวา ตาสํ หานิยา นิมุคฺคปุคฺคโล, มชฺเฌ นทิยา ฐตฺวา วิย สทฺธาทีนํ ฐิติยา ฐิติปุคฺคโล, อุตฺตรณติตฺถํ โอโลเกนฺโต วิย โสตาปนฺโน, ปตรนฺตปุริโส วิย กิเลสกามาวฏฺฏตาย ปตรนฺโต สกทาคามี, ตริตฺวา กฏิมตฺเต อุทเก ฐิตปุริโส วิย อนาวฏฺฏธมฺมตฺตา อนาคามี, นฺหตฺวา ปาริมตีรํ อุตฺตริตฺวา ถเล ฐิตปุริโส วิย จตฺตาโร โอเฆ อติกฺกมิตฺวา นิพฺพานถเล ฐิโต ขีณาสวพฺราหฺมโณ, ถเล ฐิตปุริสสฺส นครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทํ อารุยฺห อุตฺตมโภชนภุญฺชนํ วิย ขีณาสวสฺส นิพฺพานารมฺมณสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา วีตินามนํ เวทิตพฺพํ.

ในอุปมานั้น บุคคล ๗ จำพวกเหล่านี้เหมือนพ่อค้าผู้เดินด้วยเท้า, วัฏฏะเหมือนแม่น้ำ, การจมลงในที่ที่ลงไปนั่นเองของชายขี้กลัวน้ำคนแรก เหมือนการจมลงในวัฏฏะของมิจฉาทิฏฐิบุคคล, ชายที่ผุดขึ้นแล้วจมลงอีก เหมือนบุคคลที่ผุดขึ้นด้วยความเกิดขึ้นแห่งศรัทธาเป็นต้น แล้วจมลงเพราะความเสื่อมแห่งศรัทธาเป็นต้นนั้น, การยืนอยู่กลางแม่น้ำ เหมือนบุคคลที่ตั้งอยู่ด้วยความตั้งมั่นแห่งศรัทธาเป็นต้น, การมองหาท่าข้าม เหมือนพระโสดาบัน, ชายที่ว่ายไป เหมือนพระสกทาคามีที่ว่ายไปเพราะความที่กิเลสและกามเบาบาง, ชายที่ข้ามไปแล้วยืนอยู่ในน้ำระดับเอว เหมือนพระอนาคามีเพราะความเป็นผู้มีสภาวะไม่กลับมาเป็นธรรมดา, ชายที่อาบน้ำแล้วข้ามขึ้นสู่ฝั่งโน้นยืนอยู่บนบก เหมือนพระขีณาสวพราหมณ์ผู้ข้ามโอฆะ ๔ ได้แล้วยืนอยู่บนบกคือนิพพาน, การที่ชายผู้ยืนอยู่บนบกนั้นเข้าไปสู่เมือง ขึ้นสู่ปราสาท บริโภคอาหารอันประณีต พึงทราบว่าเหมือนการที่พระขีณาสพเข้าถึงนิพพานารัมมณสมาบัติแล้วใช้เวลาให้ล่วงไป.

อุทกูปมาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอุทกูปมสูตร จบแล้ว.

๖-๙. อนิจฺจานุปสฺสีสุตฺตาทิวณฺณนา

๖-๙. อรรถกถาอนิจจานุปัสสีสูตรเป็นต้น

๑๖-๑๙. ฉฏฺเฐ ‘‘อิธ สมสีสี กถิโต’’ติ วตฺวา เอวํ สมสีสิตํ วิภชิตฺวา อิธาธิปฺเปตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โส จตุพฺพิโธ โหตี’’ติอาทิมาห. โรควเสน สมสีสี โรคสมสีสี. เอส นโย เสเสสุปิ. เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกเวลายเมว. โย จกฺขุโรคาทีสุ อญฺญตรสฺมึ สติ ‘‘อิโต อนุฏฺฐิโต อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสามี’’ติ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสิ, อถสฺส อรหตฺตญฺจ โรคโต วุฏฺฐานญฺจ เอกกาลเมว โหติ[Pg.156], อยํ โรคสมสีสี นาม. อิริยาปถสฺส ปริโยสานนฺติ อิริยาปถนฺตรสมาโยโค. โย ฐานาทีสุ อิริยาปเถสุ อญฺญตรํ อธิฏฺฐาย ‘‘อวิโกเปตฺวาว อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสามี’’ติ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสิ. อถสฺส อรหตฺตปฺปตฺติ จ อิริยาปถวิโกปนญฺจ เอกปฺปหาเรเนว โหติ, อยํ อิริยาปถสมสีสี นาม. ชีวิตสมสีสี นามาติ เอตฺถ ‘‘ปลิโพธสีสํ มาโน, ปรามาสสีสํ ทิฏฺฐิ, วิกฺเขปสีสํ อุทฺธจฺจํ, กิเลสสีสํ อวิชฺชา, อธิโมกฺขสีสํ สทฺธา, ปคฺคหสีสํ วีริยํ, อุปฏฺฐานสีสํ สติ, อวิกฺเขปสีสํ สมาธิ, ทสฺสนสีสํ ปญฺญา, ปวตฺตสีสํ ชีวิตินฺทฺริยํ, จุติสีสํ วิโมกฺโข, สงฺขารสีสํ นิโรโธ’’ติ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๓.๓๓) วุตฺเตสุ สตฺตรสสุ สีเสสุ ปวตฺตสีสํ กิเลสสีสนฺติ ทฺเว สีสานิ อิธาธิปฺเปตานิ – ‘‘อปุพฺพํ อจริมํ อาสวปริยาทานญฺจ โหติ ชีวิตปริยาทานญฺจา’’ติ วจนโต. เตสุ กิเลสสีสํ อรหตฺตมคฺโค ปริยาทิยติ, ปวตฺตสีสํ ชีวิตินฺทฺริยํ จุติจิตฺตํ ปริยาทิยติ. ตตฺถ อวิชฺชาปริยาทายกํ จิตฺตํ ชีวิตินฺทฺริยํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ, ชีวิตินฺทฺริยปริยาทายกํ อวิชฺชํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ. อญฺญํ อวิชฺชาปริยาทายกํ จิตฺตํ, อญฺญํ ชีวิตนฺทฺริยปริยาทายกํ. ยสฺส เจตํ สีสทฺวยํ สมํ ปริยาทานํ คจฺฉติ, โส ชีวิตสมสีสี นาม.

๑๖-๑๙. ในอรรถกถาสูตรที่ ๖ ตรัสว่า "ในสูตรนี้กล่าวถึงสมสีสี" แล้วทรงจำแนกความเป็นสมสีสีเช่นนั้น เพื่อแสดงความหมายที่ประสงค์ในที่นี้ จึงตรัสว่า "สมสีสีนั้นมี ๔ อย่าง" เป็นต้น. สมสีสีโดยอำนาจแห่งโรค ชื่อว่าโรคสมสีสี. นัยนี้แม้ในบุคคลที่เหลือ. คำว่า "โดยการประหารครั้งเดียว" คือ ในคราวเดียวกันนั่นเอง. บุคคลใดเมื่อมีโรคตาเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ ได้เริ่มตั้งวิปัสสนาขึ้นว่า "เราจักไม่ลุกไปจากที่นี้แล้วบรรลุพระอรหัต" ครั้นแล้ว การบรรลุพระอรหัตและการหายจากโรคของเขาย่อมมีในเวลาเดียวกันนั่นเอง ผู้นี้ชื่อว่าโรคสมสีสี. คำว่า "ความสิ้นสุดแห่งอิริยาบถ" คือ การบรรจบกันแห่งอิริยาบถอื่น. บุคคลใดอธิษฐานอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งในอิริยาบถมีอิริยาบถยืนเป็นต้นว่า "เราจักไม่ทำอิริยาบถให้กำเริบเลยแล้วบรรลุพระอรหัต" แล้วเริ่มตั้งวิปัสสนาขึ้น ครั้นแล้ว การบรรลุพระอรหัตและการทำอิริยาบถให้กำเริบของเขาย่อมมีในคราวเดียวกันนั่นเอง ผู้นี้ชื่อว่าอิริยาบถสมสีสี. คำว่า "ชื่อว่าชีวิตสมสีสี" ในที่นี้ หมายถึงสีสะ ๒ อย่าง คือ ปวัตติสีสะ และกิเลสสีสะ ในบรรดาสีสะ ๑๗ อย่างที่กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๓.๓๓) ว่า "มานะเป็นสีสะแห่งเครื่องกั้น, ทิฏฐิเป็นสีสะแห่งการยึดมั่น, อุทธัจจะเป็นสีสะแห่งความฟุ้งซ่าน, อวิชชาเป็นสีสะแห่งกิเลส, ศรัทธาเป็นสีสะแห่งความน้อมใจเชื่อ, วิริยะเป็นสีสะแห่งการประคองไว้, สติเป็นสีสะแห่งการตั้งมั่น, สมาธิเป็นสีสะแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน, ปัญญาเป็นสีสะแห่งการเห็น, ชีวิตินทรีย์เป็นสีสะแห่งการเป็นไป, วิโมกข์เป็นสีสะแห่งการเคลื่อน, นิโรธเป็นสีสะแห่งสังขาร" ด้วยอำนาจแห่งพระดำรัสว่า "ความสิ้นไปแห่งอาสวะและความสิ้นไปแห่งชีวิตย่อมมีไม่ก่อนไม่หลังกัน". ในสีสะเหล่านั้น อรหัตตมรรคย่อมยังกิเลสสีสะให้สิ้นไป, จุติจิตย่อมยังปวัตติสีสะคือชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไป. ในที่นั้น จิตที่ยังอวิชชาให้สิ้นไป ไม่สามารถยังชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไปได้, จิตที่ยังชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไป ไม่สามารถยังอวิชชาให้สิ้นไปได้. จิตที่ยังอวิชชาให้สิ้นไปเป็นอย่างหนึ่ง, จิตที่ยังชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไปเป็นอีกอย่างหนึ่ง. สีสะทั้งสองนี้ของบุคคลใด ย่อมถึงความสิ้นไปพร้อมกัน บุคคลนั้นชื่อว่าชีวิตสมสีสี.

กถํ ปนิทํ สมํ โหตีติ? วารสมตาย. ยสฺมิญฺหิ วาเร มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, โสตาปตฺติมคฺเค ปญฺจ ปจฺจเวกฺขณานิ, สกทาคามิมคฺเค ปญฺจ, อนาคามิมคฺเค ปญฺจ, อรหตฺตมคฺเค จตฺตารีติ เอกูนวีสติเม ปจฺจเวกฺขณญาเณ ปติฏฺฐาย ภวงฺคํ โอตริตฺวา ปรินิพฺพายโต อิมาย วารสมตาย อิทํ อุภยสีสปริยาทานมฺปิ สมํ โหตีติ อิมาย วารสมตาย. วารสมวุตฺติทายเกน หิ มคฺคจิตฺเตน อตฺตโน อนนฺตรํ วิย นิปฺผาเทตพฺพา ปจฺจเวกฺขณวารา จ กิเลสปริยาทานสฺเสว วาราติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. ‘‘วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๗๘; สํ. นิ. ๓.๑๒, ๑๔) วจนโต ปจฺจเวกฺขณปริสมาปเนน กิเลสปริยาทานํ สมฺปาปิตํ นาม โหตีติ อิมาย วารวุตฺติยา สมตาย กิเลสปริยาทานชีวิตปริยาทานานํ สมตา เวทิตพฺพา. เตเนวาห ‘‘ยสฺมา ปนสฺส…เป... ตสฺมา เอวํ วุตฺต’’นฺติ.

ก็ความเสมอกันนี้มีได้อย่างไร? ด้วยความเสมอกันแห่งวาระ. เพราะในวาระใดมีการออกจากมรรค, มีการพิจารณา ๕ อย่างในโสดาปัตติมรรค, ๕ อย่างในสกทาคามิมรรค, ๕ อย่างในอนาคามิมรรค, ๔ อย่างในอรหัตตมรรค, เมื่อบุคคลผู้ปรินิพพานตั้งอยู่ในปัจจเวกขณญาณที่ ๑๙ แล้วลงสู่ภวังค์ปรินิพพาน, ด้วยความเสมอกันแห่งวาระนี้ แม้การสิ้นสุดแห่งส่วนทั้งสองนี้ก็ย่อมเสมอกัน ด้วยความเสมอกันแห่งวาระนี้. เพราะวาระแห่งการพิจารณาที่มรรคจิตอันให้ความดำเนินไปเสมอกันพึงให้สำเร็จประหนึ่งว่าในลำดับของตน และวาระแห่งการสิ้นกิเลสนั่นเอง ย่อมควรแก่การกล่าวว่า (เป็นวาระเดียวกัน). ด้วยพระดำรัสว่า "เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่าหลุดพ้นแล้ว" (ม. มู. ๑.๗๘; สํ. ขนฺธ. ๓.๑๒, ๑๔) การสิ้นกิเลสชื่อว่าให้ถึงพร้อมแล้วด้วยการเสร็จสิ้นการพิจารณา, พึงทราบความเสมอกันแห่งการสิ้นกิเลสและการสิ้นชีวิต ด้วยความเสมอกันแห่งความดำเนินไปตามวาระนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ก็เพราะเหตุที่ของบุคคลนั้น...ล... เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้อย่างนี้".

อายุโน เวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา อนฺตราว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายตีติ อนฺตราปรินิพฺพายี. เตนาห ‘‘โย ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสู’’ติอาทิ[Pg.157]. เวมชฺเฌติ อวิหาทีสุ ยตฺถ อุปฺปนฺโน, ตตฺถ อายุโน เวมชฺเฌ. อายุเวมชฺฌํ อุปหจฺจ อติกฺกมิตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายตีติ อุปหจฺจปรินิพฺพายี. เตนาห ‘‘โย ตตฺเถวา’’ติอาทิ. อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน อนุสฺสาเหน อกิลมนฺโต ติกฺขินฺทฺริยตาย สุเขเนว ปรินิพฺพายตีติ อสงฺขารปรินิพฺพายี. เตนาห ‘‘โย เตสํเยวา’’ติอาทิ. เตสํเยว ปุคฺคลานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. อปฺปโยเคนาติ อธิมตฺตปฺปโยเคน วินา อปฺปกสิเรน. สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิลมนฺโต ทุกฺเขน ปรินิพฺพายตีติ สสงฺขารปรินิพฺพายี. อุทฺธํวาหิภาเวน อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตญฺจาติ, อุทฺธํ วา คนฺตฺวา ปฏิลภิตพฺพโต อุทฺธมสฺส มคฺคโสตนฺติ อุทฺธํโภโต. ปฏิสนฺธิวเสน อกนิฏฺฐํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามี.

บุคคลผู้ปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานในระหว่าง โดยไม่ล่วงเลยกึ่งกลางแห่งอายุไป ชื่อว่า อันตราปรินิพพายี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ใดในสุทธาวาส ๕ ชั้น" เป็นต้น. คำว่า เวมชฺเฌ (ในกึ่งกลาง) คือ ในกึ่งกลางแห่งอายุในภพมีอวิหาเป็นต้นที่ตนเกิดแล้ว. บุคคลผู้ปรินิพพานในภพนั้น โดยกระทบกึ่งกลางแห่งอายุแล้วล่วงเลยไป ชื่อว่า อุปหัจจปรินิพพายี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ใดในภพนั้นนั่นเอง" เป็นต้น. บุคคลผู้ไม่ลำบาก ปรินิพพานได้โดยง่ายด้วยความเป็นผู้มีอินทรีย์แก่กล้า เพราะไม่มีสังขาร คือไม่มีความพยายาม ไม่มีอุตสาหะ ชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ใดในบรรดาบุคคลเหล่านั้นนั่นเอง" เป็นต้น. คำว่า เตสํเยว ปุคฺคลานํ เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งนิทธารณะ (การคัดเลือก). คำว่า อปฺปโยเคน (ด้วยความไม่พยายาม) คือ โดยปราศจากความพยายามอย่างยิ่ง โดยไม่ลำบาก. บุคคลผู้ลำบาก ปรินิพพานด้วยความยาก เพราะมีสังขาร คือมีความพยายาม ชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี. ชื่อว่า อุทธังโสตะ เพราะความเป็นผู้มีกระแสเลื่อนขึ้นไปข้างบน คือกระแสแห่งตัณหาและกระแสแห่งวัฏฏะของบุคคลนั้นเลื่อนขึ้นไปข้างบน หรือเพราะกระแสแห่งมรรคของบุคคลนั้นพึงได้โดยการไปสู่เบื้องบน. บุคคลผู้ไปสู่อกนิฏฐภพด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ ชื่อว่า อกนิฏฐคามี.

เอตฺถ ปน จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. โย หิ อวิหโต ปฏฺฐาย จตฺตาโร เทวโลเก โสเธตฺวา อกนิฏฺฐํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. อยญฺหิ อวิเหสุ กปฺปสหสฺสํ วสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺกุณิตฺวา อตปฺปํ คจฺฉติ, ตตฺราปิ ทฺเว กปฺปสหสฺสานิ วสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺกุณิตฺวา สุทสฺสํ คจฺฉติ, ตตฺราปิ จตฺตาริ กปฺปสหสฺสานิ วสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺกุณิตฺวา สุทสฺสึ คจฺฉติ, ตตฺราปิ อฏฺฐ กปฺปสหสฺสานิ วสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺกุณิตฺวา อกนิฏฺฐํ คจฺฉติ, ตตฺถ วสนฺโต อคฺคมคฺคํ อธิคจฺฉติ. ตตฺถ โย อวิหโต ปฏฺฐาย ทุติยํ วา จตุตฺถํ วา เทวโลกํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. โย กามภวโต จวิตฺวา อกนิฏฺเฐสุ ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย เหฏฺฐา จตูสุ เทวโลเกสุ ตตฺถ ตตฺเถว นิพฺพตฺติตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามีติ.

ในที่นี้ พึงทราบหมวด ๔. คือ ผู้ใดชำระเทวโลก ๔ ชั้น ตั้งแต่อวิหาเป็นต้นไป แล้วไปสู่อกนิฏฐภพจึงปรินิพพาน ผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสตะอกนิฏฐคามี. ด้วยว่า ผู้นี้เมื่ออยู่ในชั้นอวิหาหนึ่งพันกัป ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ย่อมไปสู่ชั้นอตัปปา, แม้ในชั้นนั้น เมื่ออยู่สองพันกัป ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ย่อมไปสู่ชั้นสุทัสสา, แม้ในชั้นนั้น เมื่ออยู่สี่พันกัป ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ย่อมไปสู่ชั้นสุทัสสี, แม้ในชั้นนั้น เมื่ออยู่แปดพันกัป ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ย่อมไปสู่ชั้นอกนิฏฐา, เมื่ออยู่ในชั้นนั้น ย่อมบรรลุอัคคมรรค. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ผู้ใดไปสู่เทวโลกชั้นที่ ๒ หรือชั้นที่ ๔ ตั้งแต่อวิหาเป็นต้นไปแล้วปรินิพพาน ผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสตะแต่ไม่ใช่อกนิฏฐคามี. ผู้ใดจุติจากกามภพแล้วไปปรินิพพานในชั้นอกนิฏฐา ผู้นี้ชื่อว่า ไม่ใช่อุทธังโสตะแต่เป็นอกนิฏฐคามี. ผู้ใดบังเกิดในเทวโลก ๔ ชั้นเบื้องล่างแล้วปรินิพพานในชั้นนั้นๆ เอง ผู้นี้ชื่อว่า ไม่ใช่อุทธังโสตะและไม่ใช่อกนิฏฐคามี.

เอเต ปน อวิเหสุ อุปฺปนฺนสมนนฺตรอายุเวมชฺฌํ อปฺปตฺวาว ปรินิพฺพายนวเสน ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก อุปหจฺจปรินิพฺพายี, เอโก อุทฺธํโสโตติ ปญฺจวิโธ, อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายิวิภาเคน ทส โหนฺติ, ตถา อตปฺปสุทสฺสสุทสฺสีสูติ จตฺตาโร ทสกาติ จตฺตารีสํ. อกนิฏฺเฐ ปน อุทฺธํโสโต นตฺถิ, ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก [Pg.158] อุปหจฺจปรินิพฺพายีติ จตฺตาโร, อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายิวิภาเคน อฏฺฐาติ อฏฺฐจตฺตารีสํ อนาคามิโน. สตฺตมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

ก็พระอนาคามีเหล่านั้น ในชั้นอวิหา มี ๕ จำพวก คือ อันตราปรินิพพายี ๓ จำพวก ด้วยอำนาจการปรินิพพานในลำดับที่บังเกิดโดยยังไม่ถึงกึ่งกลางแห่งอายุ, อุปหัจจปรินิพพายี ๑ จำพวก, อุทธังโสตะ ๑ จำพวก, เมื่อจำแนกด้วยอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี ย่อมเป็น ๑๐ จำพวก, ในชั้นอตัปปา ชั้นสุทัสสา และชั้นสุทัสสี ก็เป็นเช่นนั้น รวมเป็น ๔ หมวดสิบ คือ ๔๐ จำพวก. ส่วนในชั้นอกนิฏฐา ไม่มีอุทธังโสตะ, มีอันตราปรินิพพายี ๓ จำพวก, อุปหัจจปรินิพพายี ๑ จำพวก รวมเป็น ๔ จำพวก, เมื่อจำแนกด้วยอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี ย่อมเป็น ๘ จำพวก, รวมเป็นพระอนาคามี ๔๘ จำพวก. ในสูตรที่ ๗ เป็นต้น ไม่มีคำที่จะต้องกล่าว.

อนิจฺจานุปสฺสีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอนิจจานุปัสสีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๑๐. นิทฺทสวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถานิทัสสวัตถุสูตร.

๒๐. ทสเม นิทฺทสวตฺถูนีติ อาทิสทฺทโลเปนายํ นิทฺเทโสติ อาห ‘‘นิทฺทสาทิวตฺถูนี’’ติ. นตฺถิ อิทานิ อิมสฺส ทสาติ นิทฺทโส. ปญฺโหติ ญาตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ. ปุน ทสวสฺโส น โหตีติ เตสํ มติมตฺตเมตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘โส กิรา’’ติ กิรสทฺทคฺคหณํ. นิทฺทโสติ เจตํ วจนมตฺตํ. ตสฺส นิพฺพีสาทิภาวสฺส วิย นินฺนวาทิภาวสฺส จ อิจฺฉิตตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘น เกวลญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. คาเม วิจรนฺโตติ คาเม ปิณฺฑาย จรนฺโต. น อิทํ ติตฺถิยานํ อธิวจนํ เตสุ ตนฺนิมิตฺตสฺส อภาวา, สาสเนปิ เสขสฺสปิ น อิทํ อธิวจนํ, กิมงฺคํ ปน ปุถุชฺชนสฺส. ยสฺส ปเนตํ อธิวจนํ เยน จ การเณน, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ขีณาสวสฺเสต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อปฺปฏิสนฺธิกภาโว หิสฺส ปจฺจกฺขโต การณํ. ปรมฺปราย อิตรานิ ยานิ ปาฬิยํ อาคตานึ.

๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า นิทสฺสวตฺถูนิ นี้ ท่านกล่าวว่า นิทสฺสาทิวตฺถูนิ เพื่อจะแสดงว่า นี้เป็นเทศนาโดยลบศัพท์ว่า อาทิ. คำว่า นิทสฺโส คือ บัดนี้ สิบ (ปี) ของบุคคลนี้ไม่มีแล้ว. คำว่า ปญฺโห คือ เนื้อความที่ประสงค์จะรู้. ท่านใช้ศัพท์ว่า กิร ในคำว่า โส กิร เพื่อแสดงว่า คำว่า 'เขาจักไม่เป็นผู้มีอายุสิบปีอีก' นี้เป็นเพียงมติของพวกเขา. คำว่า นิทสฺโส นี้เป็นเพียงชื่อเรียก. ท่านกล่าวคำว่า น เกวลญฺจ เป็นต้น เพื่อแสดงว่า เพราะประสงค์เอาความเป็นผู้ไม่มีพิษเป็นต้น และความเป็นผู้ไม่มีความน้อมไปในที่ต่ำเป็นต้นของพระขีณาสพนั้น. คำว่า คาเม วิจรนฺโต คือ เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในบ้าน. คำนี้ไม่ใช่ชื่อเรียกของพวกเดียรถีย์ เพราะในพวกเดียรถีย์ไม่มีเหตุนั้น, แม้ในพระศาสนา ก็ไม่ใช่ชื่อเรียกของพระเสขะ, จะป่วยกล่าวไปไยถึงปุถุชน. แต่คำนี้เป็นชื่อเรียกของบุคคลใด และด้วยเหตุใด เพื่อจะแสดงเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ขีณาสวสฺเสตํ เป็นต้น. เพราะความเป็นผู้ไม่มีปฏิสนธิของพระขีณาสพนั้น เป็นเหตุที่ประจักษ์แจ้ง. ส่วนเหตุอื่นๆ ที่มาในพระบาลี เป็นเหตุโดยลำดับ.

สิกฺขาย สมฺมเทว อาทานํ สิกฺขาสมาทานํ. ตํ ปนสฺสา ปาริปูริยา เวทิตพฺพนฺติ อาห ‘‘สิกฺขาตฺตยปูรเณ’’ติ. สิกฺขาย วา สมฺมเทว อาทิโต ปฏฺฐาย รกฺขณํ สิกฺขาสมาทานํ. ตญฺจ อตฺถโต ปูรเณน ปริจฺฉินฺนํ อรกฺขเณ สพฺเพน สพฺพํ อภาวโต, รกฺขเณ จ ปริปูรณโต. พลวจฺฉนฺโทติ ทฬฺหจฺฉนฺโท. อายตินฺติ อนนฺตรานาคตทิวสาทิกาโล อธิปฺเปโต, น อนาคตภโวติ อาห ‘‘อนาคเต ปุนทิวสาทีสุปี’’ติ. สิกฺขํ ปริปูเรนฺตสฺส ตตฺถ นิพทฺธภตฺติตา อวิคตเปมตา. เตภูมกธมฺมานํ อนิจฺจาทิวเสน สมฺมเทว นิชฺฌานํ ธมฺมนิสามนาติ อาห ‘‘วิปสฺสนาเยตํ อธิวจน’’นฺติ. ตณฺหาวินเยติ ภงฺคานุปสฺสนาญาณานุภาวสิทฺเธ ตณฺหาวิกฺขมฺภเน. เอกีภาเวติ คณสงฺคณิกากิเลสสงฺคณิกาวิคมสิทฺเธ วิเวกวาเส. วีริยารมฺเภติ สมฺมปฺปธานสฺส ปคฺคณฺหเน[Pg.159]. ตํ ปน สพฺพโส วีริยสฺส ปริพฺรูหนํ โหตีติ อาห ‘‘กายิกเจตสิกสฺส วีริยสฺส ปูรเณ’’ติ. สติยญฺเจว นิปกภาเว จาติ สโตการิตาย เจว สมฺปชานการิตาย จ. สติสมฺปชญฺญพเลเนว หิ วีริยารมฺโภ อิชฺฌติ. ทิฏฺฐิปฏิเวเธติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา ปฏิวิชฺฌเน. เตนาห ‘‘มคฺคทสฺสเน’’ติ.

การถือเอาโดยชอบซึ่งสิกขา ชื่อว่า สิกขาสมาทาน. ก็สิกขาสมาทานนั้น พึงทราบว่าเป็นการบำเพ็ญให้บริบูรณ์ จึงกล่าวว่า "ในการบำเพ็ญไตรสิกขาให้บริบูรณ์". หรือการรักษาโดยชอบตั้งแต่ต้นไปซึ่งสิกขา ชื่อว่า สิกขาสมาทาน. และสิกขาสมาทานนั้น โดยอรรถแล้ว ย่อมกำหนดด้วยความบริบูรณ์ เพราะเมื่อไม่รักษา ย่อมไม่มีโดยประการทั้งปวง, และเมื่อรักษา ย่อมบริบูรณ์. คำว่า "ความพอใจอันมีกำลัง" คือความพอใจอันมั่นคง. คำว่า "ในอนาคต" หมายถึงกาลมีวันถัดไปในอนาคตเป็นต้นที่ต่อเนื่องกัน ไม่ใช่ภพในอนาคต จึงกล่าวว่า "แม้ในวันข้างหน้าเป็นต้น". ความเป็นผู้มีความภักดีอันแน่วแน่และความรักที่ไม่เสื่อมคลายในสิกขาของผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์. การพิจารณาโดยชอบซึ่งธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ โดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ชื่อว่า ธรรมานิสมนะ (การพิจารณาธรรม) จึงกล่าวว่า "คำนี้เป็นชื่อของวิปัสสนา". คำว่า "ในการกำจัดตัณหา" คือในการข่มตัณหาที่สำเร็จด้วยอานุภาพแห่งภังคานุปัสสนาญาณ. คำว่า "ในความเป็นผู้เดียว" คือในการอยู่ด้วยวิเวกที่สำเร็จด้วยการปราศจากการคลุกคลีด้วยหมู่คณะและการคลุกคลีด้วยกิเลส. คำว่า "ในการปรารภความเพียร" คือในการประคองสัมมัปปธาน. ก็การปรารภความเพียรนั้น ย่อมเป็นการเพิ่มพูนความเพียรโดยประการทั้งปวง จึงกล่าวว่า "ในการบำเพ็ญความเพียรทางกายและทางใจให้บริบูรณ์". คำว่า "ทั้งในสติและในความเป็นผู้มีปัญญาเครื่องรักษาตน" คือด้วยความเป็นผู้ทำด้วยสติและด้วยความเป็นผู้ทำด้วยสัมปชัญญะ. เพราะการปรารภความเพียร ย่อมสำเร็จได้ด้วยกำลังแห่งสติสัมปชัญญะนั่นเอง. คำว่า "ในการแทงตลอดทิฏฐิ" คือในการแทงตลอดมรรคสัมมาทิฏฐิ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ในการเห็นมรรค".

นิทฺทสวตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถานิทัสสวัตถุสูตร จบแล้ว.

อนุสยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอนุสัยวรรค จบแล้ว.

๓. วชฺชิสตฺตกวคฺโค

๓. วัชชีสัตตกวรรค.

๑. สารนฺททสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาสารันททสูตร.

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม เทวายตนภาเวน จิตฺตตฺตา โลกสฺส จิตฺตีการฏฺฐานตาย จ เจติยํ อโหสิ. ยาวกีวนฺติ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๓๔) เอกเมเวตํ ปทํ อนิยมโต ปริมาณวาจี. กาโล เจตฺถ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ยตฺตกํ กาล’’นฺติ. อภิณฺหํ สนฺนิปาตาติ นิจฺจสนฺนิปาตา. ตํ ปน นิจฺจสนฺนิปาตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิวสสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สนฺนิปาตพหุลาติ ปจุรสนฺนิปาตา. โวสานนฺติ สงฺโกจํ. ‘‘วุทฺธิเยวา’’ติอาทินา วุตฺตมตฺถํ พฺยติเรกมุเขน ทสฺเสตุํ ‘‘อภิณฺหํ อสนฺนิปตนฺตา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อากุลาติ ขุภิตา น ปสนฺนา. ภิชฺชิตฺวาติ วคฺคพนฺธโต วิภชฺช วิสุํ วิสุํ หุตฺวา.

๒๑. ในข้อที่ ๑ แห่งสูตรที่ ๓ (สารันททสูตร) เจดีย์ได้มีขึ้นเพราะความวิจิตรด้วยความเป็นเทวสถาน และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งการทำความเคารพของโลก. คำว่า ยาวกีวํ (ที. สี. ฏีกา ๒/๑๓๔) นี้ เป็นบทเดียวเท่านั้นที่แสดงปริมาณโดยไม่กำหนด. และในที่นี้ประสงค์เอากาล จึงกล่าวว่า "ยังกาลเพียงใด". คำว่า อภิณฺหํ สนฺนิปาตา คือ การประชุมกันเป็นนิตย์. อนึ่ง เพื่อแสดงความเป็นผู้ประชุมกันเป็นนิตย์นั้น จึงกล่าวคำว่า ทิวสสฺส เป็นต้น. คำว่า สนฺนิปาตพหุลา คือ ผู้มีการประชุมกันมาก. คำว่า โวสานํ คือ ความหดตัว (ความย่อหย่อน). เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า วุฑฺฒิเยว เป็นต้น โดยทางปฏิเสธ จึงกล่าวคำว่า อภิณฺหํ อสนฺนิปตนฺตา หิ เป็นต้น. คำว่า อากุลา คือ ขุ่นมัว ไม่ผ่องใส. คำว่า ภิชฺชิตฺวา คือ แตกแยกจากหมู่คณะ แยกกันเป็นส่วนๆ.

สนฺนิปาตเภริยาติ สนฺนิปาตาโรจนเภริยา. อทฺธภุตฺตา วาติ สามิภุตฺตา วา. โอสีทมาเนติ หายมาเน.

คำว่า สันนิปาตเภริยา คือ กลองประกาศการประชุม. คำว่า อัทธภุตตา วา คือ ผู้บริโภคแล้วกึ่งหนึ่ง หรือผู้บริโภคแล้วบางส่วน. คำว่า โอสีทมาเน คือ เมื่อเสื่อมถอย.

สุงฺกนฺติ ภณฺฑํ คเหตฺวา คจฺฉนฺเตหิ ปพฺพตขณฺฑนาทิติตฺถคามทฺวาราทีสุ ราชปุริสานํ ทาตพฺพภาคํ. พลินฺติ นิปฺผนฺนสสฺสาทิโต ฉภาคํ สตฺตภาคนฺติอาทินา ลทฺธพฺพกรํ. ทณฺฑนฺติ ทสวีสติกหาปณาทิกํ อปราธานุรูปํ คเหตพฺพธนทณฺฑํ. วชฺชิธมฺมนฺติ วชฺชิราชธมฺมํ. อิทานิ อปญฺญตฺตปญฺญาปนาทีสุ ตปฺปฏิกฺเขเป จ อาทีนวานิสํเส จ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘เตส’’นฺติอาทิ [Pg.160] วุตฺตํ. ปาริจริยกฺขมาติ อุปฏฺฐานกฺขมา. โปราณํ วชฺชิธมฺมนฺติ เอตฺถ ปุพฺเพ กิร วชฺชิราชาโน ‘‘อยํ โจโร’’ติ อาเนตฺวา ทสฺสิเต ‘‘คณฺหถ นํ โจร’’นฺติ อวตฺวา วินิจฺฉยมหามตฺตานํ เทนฺติ. เต วินิจฺฉินิตฺวา สเจ อโจโร โหติ, วิสฺสชฺเชนฺติ. สเจ โจโร, อตฺตนา กิญฺจิ อกตฺวา โวหาริกานํ เทนฺติ, เตปิ วินิจฺฉินิตฺวา อโจโร เจ, วิสฺสชฺเชนฺติ. โจโร เจ, สุตฺตธรานํ เทนฺติ. เตปิ วินิจฺฉินิตฺวา อโจโร เจ, วิสฺสชฺเชนฺติ. โจโร เจ, อฏฺฏกุลิกานํ เทนฺติ, เตปิ ตเถว กตฺวา เสนาปติสฺส, เสนาปติ อุปราชสฺส, อุปราชา รญฺโญ. ราชา วินิจฺฉินิตฺวา สเจ อโจโร โหติ, วิสฺสชฺเชติ. สเจ ปน โจโร โหติ, ปเวณิปณฺณกํ วาจาเปติ. ตตฺถ ‘‘เยน อิทํ นาม กตํ, ตสฺส อยํ นามทณฺโฑ’’ติ ลิขิตํ. ราชา ตสฺส กิริยํ เตน สมาเนตฺวา ตทนุจฺฉวิกํ ทณฺฑํ กโรติ. อิติ เอตํ โปราณํ วชฺชิธมฺมํ สมาทาย วตฺตนฺตานํ มนุสฺสา น อุชฺฌายนฺติ. ปรมฺปราคเตสุ อฏฺฏกุเลสุ ชาตา อคติคมนวิรตา อฏฺฏมหลฺลกปุริสา อฏฺฏกุลิกา.

คำว่า สุงกัง คือ ส่วนที่พึงให้แก่ราชบุรุษ ณ ประตูหมู่บ้าน ท่าน้ำ หรือซอกเขา เป็นต้น โดยผู้ที่นำสินค้าไป. คำว่า พลิง คือ ภาษีที่พึงได้จากพืชผลที่ผลิตได้ เป็นต้น โดยส่วนที่ ๖ หรือส่วนที่ ๗ เป็นต้น. คำว่า ทัณฑัง คือ การลงโทษด้วยทรัพย์ที่พึงปรับตามความผิด เช่น ๑๐ หรือ ๒๐ กหาปณะ เป็นต้น. คำว่า วัชชีธัมมัง คือ ราชธรรมของวัชชี. บัดนี้ เพื่อแสดงโทษและอานิสงส์ในการบัญญัติสิ่งที่ยังไม่บัญญัติ และในการห้ามสิ่งที่บัญญัติแล้ว เป็นต้น โดยพิสดาร จึงกล่าวคำว่า เตสัง เป็นต้น. คำว่า ปาริจริยักขมา คือ ผู้ควรแก่การบำรุง. ในคำว่า ปุราณัง วัชชีธัมมัง นี้ ได้ยินว่าในกาลก่อน พวกกษัตริย์วัชชี เมื่อมีผู้จับโจรมาแสดงว่า "นี่คือโจร" ก็ไม่กล่าวว่า "จงจับโจรนี้" แต่ส่งให้แก่มหาอำมาตย์ผู้พิจารณาคดี. พวกเขาก็พิจารณาแล้ว ถ้าไม่เป็นโจร ก็ปล่อยไป. ถ้าเป็นโจร ก็ไม่ทำอะไรเอง แต่ส่งให้แก่พวกโวหาริกมหาอำมาตย์, พวกเขาก็พิจารณาแล้ว ถ้าไม่เป็นโจร ก็ปล่อยไป. ถ้าเป็นโจร ก็ส่งให้แก่พวกสุตตธระ. พวกเขาก็พิจารณาแล้ว ถ้าไม่เป็นโจร ก็ปล่อยไป. ถ้าเป็นโจร ก็ส่งให้แก่พวกอัฏฐกุลิกะ, พวกเขาก็ทำเช่นนั้นแล้วส่งให้แก่เสนาบดี, เสนาบดีส่งให้แก่อุปราช, อุปราชส่งให้แก่พระราชา. พระราชาทรงพิจารณาแล้ว ถ้าไม่เป็นโจร ก็ปล่อยไป. แต่ถ้าเป็นโจร ก็ทรงให้อ่านปเวณีปัณณกะ (สมุดบันทึกประเพณี). ในบันทึกนั้นมีเขียนไว้ว่า "ผู้ใดทำกรรมชื่อนี้ โทษชื่อนี้พึงมีแก่ผู้นั้น". พระราชาทรงเทียบเคียงการกระทำของผู้นั้นกับบันทึกนั้น แล้วทรงลงโทษที่สมควรแก่กรรมนั้น. ดังนี้ มนุษย์ทั้งหลายย่อมไม่ตำหนิผู้ที่ประพฤติตามราชธรรมของวัชชีอันเป็นของเก่านี้. พวกอัฏฐกุลิกะ คือ บุรุษผู้เฒ่า ๘ คน ผู้เกิดในตระกูล ๘ ตระกูลที่สืบทอดกันมา และงดเว้นจากการถึงอคติ.

สกฺการนฺติ อุปการํ. ครุภาวํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวาติ ‘‘อิเม อมฺหากํ ครุโน’’ติ ตตฺถ ครุภาวํ ปฏิ ปฏิ อุปฏฺฐเปตฺวา. มาเนสฺสนฺตีติ สมฺมาเนสฺสนฺติ. ตํ ปน สมฺมานนํ เตสุ เนสํ อตฺตมนตาปุพฺพกนฺติ อาห ‘‘มเนน ปิยายิสฺสนฺตี’’ติ. นิปจฺจการํ ปณิปาตํ. ทสฺเสนฺตีติ ครุจิตฺตภารํ ทสฺเสนฺติ. สนฺธาเนตุนฺติ สมฺพนฺธํ อวิจฺฉินฺนํ กตฺวา ฆเฏตุํ.

คำว่า สักการัง คือ การอุปการะ. คำว่า ครุภาวัง ปัจจุปัฏฐเปตวา คือ ตั้งความเคารพไว้เฉพาะหน้าว่า "ท่านเหล่านี้เป็นครูของเรา" คือ ตั้งความเคารพไว้ในท่านเหล่านั้นโดยเฉพาะๆ. คำว่า มาเนสสันติ คือ จักให้ความเคารพอย่างดี. อนึ่ง เพื่อแสดงว่าการให้ความเคารพนั้นมีใจยินดีเป็นเบื้องหน้า จึงกล่าวว่า "จักรักใคร่ด้วยใจ". คำว่า นิปัจจการัง คือ การนอบน้อม. คำว่า ทัสเสนติ คือ แสดงความหนักแห่งจิตด้วยความเคารพ. คำว่า สันธาเนตุง คือ เพื่อเชื่อมความสัมพันธ์ให้ไม่ขาดสาย.

ปสยฺหการสฺสาติ พลกฺการสฺส. กามํ วุทฺธิยา ปูชนียตาย ‘‘วุทฺธิหานิโย’’ติ วุตฺตํ, อตฺโถ ปน วุตฺตานุกฺกเมเนว โยเชตพฺโพ. ปาฬิยํ วา ยสฺมา ‘‘วุทฺธิเยว ปาฏิกงฺขา, โน ปริหานี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตทนุกฺกเมน ‘‘วุทฺธิหานิโย’’ติ วุตฺตํ.

คำว่า ปสยหการัสสะ คือ การบังคับขู่เข็ญ. แม้จะกล่าวว่า วุฑฒิหานิโย เพราะความเจริญเป็นสิ่งที่ควรยกย่อง แต่พึงประกอบอรรถตามลำดับที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. หรือเพราะในบาลีกล่าวว่า "ความเจริญเท่านั้นเป็นที่หวัง ไม่ใช่ความเสื่อม" ฉะนั้น จึงกล่าวว่า วุฑฒิหานิโย ตามลำดับนั้น.

วิปจฺจิตุํ อลทฺโธกาเส ปาปกมฺเม, ตสฺส กมฺมสฺส วิปาเก วา อนวสโรว เทวโสปสคฺโค. ตสฺมึ ปน ลทฺโธกาเส สิยา เทวโตปสคฺคสฺส อวสโรติ อาห ‘‘อนุปฺปนฺนํ…เป… วฑฺเฒนฺตี’’ติ. เอเตเนว อนุปฺปนฺนํ สุขนฺติ เอตฺถาปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. พลกายสฺส ทิคุณติคุณตาทสฺสนํ ปฏิภยภาวทสฺสนนฺติ เอวมาทินา เทวตานํ สงฺคามสีเส สหายตา เวทิตพฺพา.

เมื่ออกุศลกรรมยังไม่ได้โอกาสที่จะให้ผล หรือเมื่อวิบากของกรรมนั้นยังไม่มีโอกาส เทวอุปสรรคก็ไม่มีโอกาส. แต่เมื่อกรรมนั้นได้โอกาสแล้ว โอกาสแห่งเทวอุปสรรคก็อาจมีได้ จึงกล่าวว่า "อนุปฺปนฺนํ...เป... วฑฺเฒนฺติ" (ยังไม่เกิด...เป... ย่อมเจริญ). ด้วยเหตุนี้ พึงทราบอรรถในคำว่า อนุปฺปนฺนํ สุขํ (สุขที่ยังไม่เกิด) ในที่นี้ด้วย. การแสดงกำลังพลให้เป็นสองเท่าสามเท่า เป็นการแสดงความน่าสะพรึงกลัว เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่าเทวดาทั้งหลายเป็นผู้ช่วยเหลือในแนวหน้าแห่งสงคราม.

อนิจฺฉิตนฺติ [Pg.161] อนิฏฺฐํ. อาวรณโตติ นิเสธนโต. ธมฺมโต อนเปตา ธมฺมิยาติ อิธ ‘‘ธมฺมิกา’’ติ วุตฺตา. มิคสูกราทิฆาตาย สุนขาทีนํ กฑฺฒิตฺวา วนจรณํ วาโช, ตตฺถ นิยุตฺตา, เต วา วาเชนฺตีติ วาชิกา, มิควธจาริโน.

คำว่า "อนิจฉิตัง" คือ สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา. คำว่า "อาวรณโต" คือ เพราะการห้าม. ผู้ไม่ห่างจากธรรม ชื่อว่า "ธัมมิยา" ในที่นี้กล่าวว่า "ธัมมิกา". การนำสุนัขเป็นต้นไปเที่ยวป่าเพื่อฆ่าเนื้อหมูเป็นต้น ชื่อว่า "วาโช", ผู้ที่ถูกมอบหมายในกิจนั้น หรือผู้ที่จูงสุนัขเหล่านั้นไป ชื่อว่า "วาชิกา" คือ ผู้เที่ยวฆ่าสัตว์.

สารนฺททสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถา สารันททสูตร จบแล้ว.

๒. วสฺสการสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถา วัสสการสูตร.

๒๒. ทุติเย อภิยาตุกาโมติ เอตฺถ อภิ-สทฺโท อภิภวนตฺโถ ‘‘อนภิวิทิตุ’’นฺติอาทีสุ วิยาติ อาห ‘‘อภิภวนตฺถาย ยาตุกาโม’’ติ. วชฺชิราชาโนติ ‘‘วชฺเชตพฺพา อิเม’’ติ อาทิโต ปวตฺตํ วจนํ อุปาทาย วชฺชีติ ลทฺธนามา ราชาโน, วชฺชิรฏฺฐสฺส วา ราชาโน วชฺชิราชาโน. รฏฺฐสฺส ปน วชฺชิสมญฺญา ตนฺนิวาสิราชกุมารวเสน เวทิตพฺพา. ราชิทฺธิยาติ ราชภาวานุคเตน ปภาเวน. โส ปน ปภาโว เนสํ คณราชานํ มิโถ สามคฺคิยา โลเก ปากโฏ. จิรฏฺฐายี จ อโหสีติ ‘‘สมคฺคภาวํ กเถตี’’ติ วุตฺตํ. อนุ อนุ ตํสมงฺคิโน ภาเวติ วฑฺเฒตีติ อนุภาโว, อนุภาโว เอว อานุภาโว, ปตาโป. โส ปน เนสํ ปตาโป หตฺถิอสฺสาทิวาหนสมฺปตฺติยา ตตฺถ จ สุภิกฺขิตภาเวน โลเก ปากโฏ ชาโตติ ‘‘เอเตน…เป… กเถตี’’ติ วุตฺตํ. ตาฬจฺฉิคฺคเฬนาติ กุญฺจิกาฉิทฺเทน. อสนนฺติ สรํ. อติปาตยิสฺสนฺตีติ อติกฺกาเมนฺติ. โปงฺขานุโปงฺขนฺติ โปงฺขสฺส อนุโปงฺขํ, ปุริมสรสฺส โปงฺขปทานุคตโปงฺขํ อิตรํ สรํ กตฺวาติ อตฺโถ. อวิราธิตนฺติ อวิรชฺฌิตํ. อุจฺฉินฺทิสฺสามีติ อุมฺมูลนวเสน กุลสนฺตตึ ฉินฺทิสฺสามิ. อยนํ วฑฺฒนํ อโย, ตปฺปฏิปกฺเขน อนโยติ อาห ‘‘อวฑฺฒิ’’นฺติ. ญาตีนํ พฺยสนํ วินาโส ญาติพฺยสนํ.

๒๒. ในข้อที่สอง คำว่า "อภิยาตุกาโม" นี้ อภิ-ศัพท์ มีอรรถว่าครอบงำ เหมือนในคำว่า "อนภิวิทิตุง" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "ผู้ใคร่จะไปเพื่อครอบงำ". คำว่า "วัชชีราชาโน" คือ กษัตริย์ทั้งหลายผู้ได้ชื่อว่าวัชชี โดยอาศัยคำที่เกิดขึ้นแต่แรกว่า "ท่านเหล่านี้พึงเว้น" หรือกษัตริย์แห่งแคว้นวัชชี ชื่อว่าวัชชีราชาโน. อนึ่ง พึงทราบชื่อว่าวัชชีของแคว้น โดยอาศัยราชกุมารผู้อยู่ในแคว้นนั้น. คำว่า "ราชิทธิยา" คือ ด้วยอานุภาพที่เนื่องด้วยความเป็นพระราชา. อนึ่ง อานุภาพนั้นย่อมปรากฏในโลกด้วยความสามัคคีกันของกษัตริย์ผู้เป็นคณะเหล่านั้น. และได้ดำรงอยู่ยั่งยืน จึงกล่าวว่า "ย่อมแสดงความเป็นผู้สามัคคีกัน". คำว่า อานุภาพ (ความหมายว่า) ย่อมยังผู้ประกอบด้วยสิ่งนั้นให้เจริญ ให้เพิ่มพูนเนืองๆ ชื่อว่า อานุภาพ, อานุภาพนั่นเองเป็น อานุภาพ (สระยาว) คือ เดช. อนึ่ง เดชของกษัตริย์เหล่านั้นย่อมปรากฏในโลกด้วยความสมบูรณ์ด้วยพาหนะมีช้างและม้าเป็นต้น และด้วยความเป็นผู้มีภิกษาอุดมในที่นั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุนี้...เป...ย่อมแสดง". คำว่า "ตาฬัจฉิคคะเฬนะ" คือ ด้วยช่องกุญแจ. คำว่า "อสนันติ" คือ ลูกศร. คำว่า "อติปาตะยิสสันติ" คือ จักล่วงเลยไป. คำว่า "ปงขานุปงขัง" คือ ตามรอยลูกศร คือ ทำลูกศรอื่นให้ตามรอยลูกศรแรก. คำว่า "อวิราธิตัง" คือ ไม่ผิดพลาด. คำว่า "อุจฉินทิสสามิ" คือ จักตัดสายตระกูลโดยการถอนรากถอนโคน. การไป คือ การเจริญ ชื่อว่า "อโย", โดยตรงกันข้าม ชื่อว่า "อนโย" จึงกล่าวว่า "ความไม่เจริญ". ความพินาศของญาติ คือ ความฉิบหาย ชื่อว่า "ญาติพยสนัง".

คงฺคายาติ คงฺคาสมีเป. ปฏฺฏนคามนฺติ สกฏปฏฺฏนคามํ. ตตฺราติ ตสฺมึ ปฏฺฏเน. พลวาฆาตชาโตติ อุปฺปนฺนพลวโกโธ. เมติ มยฺหํ. คเตนาติ คมเนน. สีตํ วา อุณฺหํ วา นตฺถิ ตาย เวลาย. อภิมุขํ ยุทฺเธนาติ อภิมุขํ อุชุกเมว สงฺคามกรเณน. อุปลาปนํ สามํ ทานญฺจาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เภโทปิ อิธ อุปาโย เอวาติ [Pg.162] วุตฺตํ ‘‘อญฺญตฺร มิถุเภทา’’ติ. ยุทฺธสฺส ปน อนุปายตา ปเคว ปกาสิตา. อิทนฺติ ‘‘อญฺญตฺร อุปลาปนาย อญฺญตฺร มิถุเภทา’’ติ อิทํ วจนํ. กถาย นยํ ลภิตฺวาติ ‘‘ยาวกีวญฺจ …เป… ปริหานี’’ติ อิมาย ภควโต กถาย อุปายํ ลภิตฺวา. อนุกมฺปายาติ วชฺชิราเชสุ อนุคฺคเหน.

คำว่า "คังคายา" คือ ใกล้แม่น้ำคงคา. คำว่า "ปัฏฐนคามัง" คือ หมู่บ้านท่าเรือเกวียน. คำว่า "ตัตรา" คือ ในท่าเรือนั้น. คำว่า "พลวาฆาตชาโต" คือ ผู้มีความโกรธแรงกล้าเกิดขึ้นแล้ว. คำว่า "เม" คือ ของเรา. คำว่า "คะเตนะ" คือ ด้วยการไป. ในเวลานั้นไม่มีทั้งความหนาวและความร้อน. คำว่า "อภิมุขัง ยุทเธนะ" คือ ด้วยการรบซึ่งหน้าตรงๆ. เพื่อแสดงว่าการประเล้าประโลม คือ การให้ทานด้วยตนเอง จึงกล่าวคำว่า "อะลัง" เป็นต้น. แม้การแตกแยกก็เป็นอุบายในที่นี้ จึงกล่าวว่า "เว้นจากการแตกแยกกัน". อนึ่ง ความที่การรบไม่ใช่หนทาง ได้ประกาศไว้ก่อนแล้ว. คำว่า "อิทัง" คือ คำว่า "เว้นจากการประเล้าประโลม เว้นจากการแตกแยกกัน" นี้. คำว่า "กถายะ นยัง ลภิตวา" คือ ได้อุบายด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ยาวกิวัญจะ...เป...ปริหานี" นี้. คำว่า "อนุกัมปายา" คือ ด้วยความอนุเคราะห์ในกษัตริย์วัชชี.

ราชาปิ ตเมว เปเสตฺวา สพฺเพ…เป… ปาเปสีติ ราชา ตํ อตฺตโน สนฺติกํ อาคตํ ‘‘กึ, อาจริย, ภควา อวจา’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘ยถา โภ สมณสฺส โคตมสฺส วจนํ น สกฺกา วชฺชี เกนจิ คเหตุํ, อปิจ อุปลาปนาย วา มิถุเภเทน วา สกฺกา’’ติ อาห. ตโต นํ ราชา ‘‘อุปลาปนาย อมฺหากํ หตฺถิอสฺสาทโย นสฺสิสฺสนฺติ, เภเทเนว เต คเหสฺสามิ, กึ กโรมา’’ติ ปุจฺฉิ. เตน หิ, มหาราช, ตุมฺเห วชฺชี อารพฺภ ปริสติ กถํ สมุฏฺฐาเปถ, ตโต อหํ ‘‘กึ เต, มหาราช, เตหิ, อตฺตโน สนฺตเกน กสิวณิชฺชาทีนิ กตฺวา ชีวนฺตุ เอเต ราชาโน’’ติ วตฺวา ปกฺกมิสฺสามิ. ตโต ตุมฺเห ‘‘กึ นุ, โภ, เอส พฺราหฺมโณ วชฺชี อารพฺภ ปวตฺตํ กถํ ปฏิพาหตี’’ติ วเทยฺยาถ. ทิวสภาเค จาหํ เตสํ ปณฺณาการํ เปเสสฺสามิ, ตมฺปิ คาหาเปตฺวา ตุมฺเหปิ มม โทสํ อาโรเปตฺวา พนฺธนตาฬนาทีนิ อกตฺวาว เกวลํ ขุรมุณฺฑํ มํ กตฺวา นครา นีหราเปถ, อถาหํ ‘‘มยา เต นคเร ปากาโร ปริขา จ การิตา, อหํ ถิรทุพฺพลฏฺฐานญฺจ อุตฺตานคมฺภีรฏฺฐานญฺจ ชานามิ, น จิรสฺสํ ทานิ ตํ อุชุํ กริสฺสามี’’ติ วกฺขามิ. ตํ สุตฺวา ตุมฺเห ‘‘คจฺฉตู’’ติ วเทยฺยาถาติ. ราชา สพฺพํ อกาสิ.

แม้พระราชาทรงส่งพราหมณ์นั้นไปแล้ว... (ละไว้)... ให้ถึงความพินาศ พระราชาตรัสถามพราหมณ์นั้นผู้มาถึงสำนักของพระองค์ว่า "อาจารย์ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร?" พราหมณ์นั้นกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระดำรัสของพระสมณโคดมนั้น ใครๆ ไม่สามารถจะยึดเอาวัชชีได้ แต่สามารถยึดเอาได้ด้วยการล่อลวง หรือด้วยการยุยงให้แตกกัน" ลำดับนั้น พระราชาตรัสถามพราหมณ์นั้นว่า "ด้วยการล่อลวง ช้างและม้าเป็นต้นของเราจะพินาศไป เราจะยึดเอาวัชชีได้ด้วยการยุยงให้แตกกันเท่านั้น เราจะทำอย่างไรดี?" พราหมณ์กราบทูลว่า "ถ้าอย่างนั้น ขอเดชะมหาราช ขอพระองค์จงทรงยกเรื่องวัชชีขึ้นสนทนาในที่ประชุมเถิด จากนั้นหม่อมฉันจะกล่าวว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์จะทรงทำอะไรกับวัชชีเหล่านั้นเล่า ขอให้พระราชาเหล่านั้นจงดำรงชีพด้วยการทำกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น ด้วยทรัพย์สมบัติของตนเถิด' แล้วหม่อมฉันก็จะหลีกไป จากนั้น ขอพระองค์จงตรัสว่า 'ท่านทั้งหลาย พราหมณ์ผู้นี้ไฉนจึงคัดค้านเรื่องที่เกิดขึ้นเกี่ยวกับวัชชีเล่า?' และในเวลากลางวัน หม่อมฉันจะส่งเครื่องบรรณาการไปให้พวกเจ้าลิจฉวี ขอพระองค์จงให้คนยึดเครื่องบรรณาการนั้นไว้ แล้วทรงกล่าวโทษหม่อมฉัน และโดยไม่ทรงทำโทษด้วยการจองจำหรือเฆี่ยนตีเป็นต้น ขอเพียงทรงโกนผมหม่อมฉันให้โล้น แล้วขับไล่ออกจากเมืองเถิด จากนั้นหม่อมฉันจะกล่าวว่า 'กำแพงและคูเมืองในเมืองนั้น หม่อมฉันเป็นผู้สร้างไว้ หม่อมฉันรู้ทั้งที่มั่นคงและที่อ่อนแอ ทั้งที่ตื้นและที่ลึก บัดนี้ไม่นาน หม่อมฉันจะทำให้เมืองนั้นตรงไปตรงมา' เมื่อพระองค์ทรงได้ยินดังนั้น ขอพระองค์จงตรัสว่า 'จงไปเถิด'" พระราชาทรงทำตามทุกอย่าง

ลิจฺฉวี ตสฺส นิกฺขมนํ สุตฺวา ‘‘สโฐ พฺราหฺมโณ, มา ตสฺส คงฺคํ อุตฺตาเรตุํ อทตฺถา’’ติ อาหํสุ. ตตฺร เอกจฺเจหิ ‘‘อมฺเห อารพฺภ กถิตตฺตา กิร โส เอวํ กโรตี’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ ภเณ เอตู’’ติ วทึสุ. โส คนฺตฺวา ลิจฺฉวี ทิสฺวา ‘‘กิมาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิโต ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. ลิจฺฉวิโน ‘‘อปฺปมตฺตเกน นาม เอวํ ครุํ ทณฺฑํ กาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ วตฺวา ‘‘กึ เต ตตฺร ฐานนฺตร’’นฺติ ปุจฺฉึสุ. วินิจฺฉยมหามจฺโจหมสฺมีติ. ตเทว เต ฐานนฺตรํ โหตูติ. โส สุฏฺฐุตรํ วินิจฺฉยํ กโรติ. ราชกุมารา ตสฺส สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺติ. โส ปติฏฺฐิตคุโณ หุตฺวา เอกทิวสํ เอกํ ลิจฺฉวึ คเหตฺวา เอกมนฺตํ คนฺตฺวา ‘‘ทารกา [Pg.163] กสนฺตี’’ติ ปุจฺฉิ. อาม, กสนฺติ. ทฺเว โคเณ โยเชตฺวาติ. อาม, ทฺเว โคเณ โยเชตฺวาติ. เอตฺตกํ วตฺวา นิวตฺโต. ตโต ตมญฺโญ ‘‘กึ อาจริโย อาหา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา เตน วุตฺตํ – อสทฺทหนฺโต ‘‘น เมโส ยถาภูตํ กเถตี’’ติ เตน สทฺธึ ภิชฺชิ.

พวกเจ้าลิจฉวีได้ยินเรื่องการถูกขับไล่ของพราหมณ์นั้นแล้ว จึงกล่าวว่า "พราหมณ์คนนี้เป็นคนเจ้าเล่ห์ อย่าให้เขาข้ามแม่น้ำคงคาไปได้เลย" ในบรรดาพวกเจ้าลิจฉวีนั้น เมื่อบางคนกล่าวว่า "เขาทำอย่างนั้นเพราะกล่าวถึงพวกเรา" พวกเจ้าลิจฉวีจึงกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น ท่านเอ๋ย จงมาเถิด" พราหมณ์นั้นไปแล้ว เห็นพวกเจ้าลิจฉวี เมื่อถูกถามว่า "ท่านมาทำไม?" ก็เล่าเรื่องราวทั้งหมดให้ฟัง พวกเจ้าลิจฉวีกล่าวว่า "ไม่สมควรที่จะลงโทษหนักถึงเพียงนี้ด้วยเรื่องเล็กน้อย" แล้วถามว่า "ท่านมีตำแหน่งอะไรที่นั่น?" พราหมณ์ตอบว่า "หม่อมฉันเป็นมหาอำมาตย์ผู้พิจารณาคดี" พวกเจ้าลิจฉวีจึงกล่าวว่า "ตำแหน่งนั้นแหละจงเป็นตำแหน่งของท่านเถิด" พราหมณ์นั้นก็พิจารณาคดีได้ดียิ่ง เหล่าราชกุมารก็เรียนศิลปะในสำนักของพราหมณ์นั้น พราหมณ์นั้นเมื่อเป็นที่ไว้วางใจแล้ว วันหนึ่งได้พาเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งไปที่ลับ แล้วถามว่า "เด็กๆ ไถนาหรือ?" เจ้าลิจฉวีตอบว่า "ใช่ ไถนา" พราหมณ์ถามว่า "เทียมโคสองตัวหรือ?" เจ้าลิจฉวีตอบว่า "ใช่ เทียมโคสองตัว" กล่าวเพียงเท่านี้แล้วก็กลับมา จากนั้น เจ้าลิจฉวีอีกคนหนึ่งถามเจ้าลิจฉวีคนแรกว่า "อาจารย์พูดว่าอะไร?" เมื่อได้ฟังสิ่งที่เจ้าลิจฉวีคนแรกบอก ก็ไม่เชื่อ กล่าวว่า "คนนี้ไม่ได้พูดตามความเป็นจริง" แล้วก็แตกแยกกับเจ้าลิจฉวีคนแรก

พฺราหฺมโณ อปรมฺปิ เอกทิวสํ เอกํ ลิจฺฉวึ เอกมนฺตํ เนตฺวา ‘‘เกน พฺยญฺชเนน ภุตฺโตสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา นิวตฺโต. ตมฺปิ อญฺโญ ปุจฺฉิตฺวา อสทฺทหนฺโต ตเถว ภิชฺชิ. พฺราหฺมโณ อปรมฺปิ ทิวสํ เอกํ ลิจฺฉวึ เอกมนฺตํ เนตฺวา ‘‘อติทุคฺคโตสิ กิรา’’ติ ปุจฺฉิ. โก เอวมาหาติ. อสุโก นาม ลิจฺฉวีติ. อปรมฺปิ เอกมนฺตํ เนตฺวา ‘‘ตฺวํ กิร ภีรุชาติโก’’ติ ปุจฺฉิ. โก เอวมาหาติ? อสุโก นาม ลิจฺฉวีติ. เอวํ อญฺเญน อกถิตเมว อญฺญสฺส กเถนฺโต ตีหิ สํวจฺฉเรหิ เต ราชาโน อญฺญมญฺญํ ภินฺทิตฺวา ยถา ทฺเว เอกมคฺเคน น คจฺฉนฺติ, ตถา กตฺวา สนฺนิปาตเภรึ จราเปสิ. ลิจฺฉวิโน ‘‘อิสฺสรา สนฺนิปตนฺตุ, สูรา สนฺนิปตนฺตู’’ติ วตฺวา น สนฺนิปตึสุ. พฺราหฺมโณ ‘‘อยํ ทานิ กาโล, สีฆํ อาคจฺฉตู’’ติ รญฺโญ สาสนํ เปเสติ. ราชา สุตฺวาว พลเภรึ จราเปตฺวา นิกฺขมิ. เวสาลิกา สุตฺวา ‘‘รญฺโญ คงฺคํ อุตฺตริตุํ น ทสฺสามา’’ติ เภรึ จราเปสุํ. เต สุตฺวา ‘‘คจฺฉนฺตุ สูรราชาโน’’ติอาทีนิ วตฺวา น สนฺนิปตึสุ. ‘‘นครปฺปเวสนํ น ทสฺสาม, ทฺวารานิ ปิทหิสฺสามา’’ติ เภรึ จราเปสุํ. เอโกปิ น สนฺนิปติ. ยถาวิวเฏหิ ทฺวาเรหิ ปวิสิตฺวา สพฺเพ อนยพฺยสนํ ปาเปตฺวา คโต. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘ราชาปิ ตเมว เปเสตฺวา สพฺเพปิ ภินฺทิตฺวา คนฺตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปสี’’ติ.

พราหมณ์นั้นอีกวันหนึ่งได้พาเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งไปที่ลับ แล้วถามว่า "ท่านฉันด้วยกับข้าวอะไร?" แล้วก็กลับมา เจ้าลิจฉวีอีกคนหนึ่งถามเจ้าลิจฉวีคนนั้นแล้วไม่เชื่อ ก็แตกแยกกันเช่นนั้น พราหมณ์นั้นอีกวันหนึ่งได้พาเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งไปที่ลับ แล้วถามว่า "ท่านเป็นคนยากจนมากหรือ?" เจ้าลิจฉวีถามว่า "ใครพูดอย่างนั้น?" พราหมณ์ตอบว่า "เจ้าลิจฉวีชื่อโน้น" พราหมณ์นั้นอีกคนหนึ่งได้พาเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งไปที่ลับ แล้วถามว่า "ท่านเป็นคนขี้ขลาดหรือ?" เจ้าลิจฉวีถามว่า "ใครพูดอย่างนั้น?" พราหมณ์ตอบว่า "เจ้าลิจฉวีชื่อโน้น" พราหมณ์นั้นกล่าวสิ่งที่คนหนึ่งไม่ได้พูดให้คนอื่นฟังอย่างนี้ ทำให้พระราชาเหล่านั้นแตกแยกกันเองภายในสามปี จนกระทั่งสองคนไม่เดินไปทางเดียวกัน แล้วก็ให้ตีกลองประชุม พวกเจ้าลิจฉวีกล่าวว่า "ขอเจ้านายทั้งหลายจงประชุมกันเถิด ขอผู้กล้าหาญทั้งหลายจงประชุมกันเถิด" แต่ก็ไม่ประชุมกัน พราหมณ์นั้นส่งข่าวไปถึงพระราชาว่า "บัดนี้เป็นเวลาแล้ว ขอพระองค์จงเสด็จมาโดยเร็วเถิด" พระราชาทรงได้ยินดังนั้น ก็ให้ตีกลองระดมพลแล้วเสด็จออกไป ชาวเมืองเวสาลีได้ยินดังนั้น ก็ให้ตีกลองว่า "เราจะไม่ให้พระราชาข้ามแม่น้ำคงคาไปได้" พวกเจ้าลิจฉวีได้ยินดังนั้น ก็กล่าวว่า "ขอพระราชาผู้กล้าหาญทั้งหลายจงไปเถิด" เป็นต้น แล้วก็ไม่ประชุมกัน พวกเจ้าลิจฉวีให้ตีกลองว่า "เราจะไม่ให้เข้าเมือง เราจะปิดประตู" ไม่มีใครประชุมกันเลยแม้แต่คนเดียว พระราชาจึงเสด็จเข้าไปทางประตูที่เปิดอยู่ แล้วทำให้พวกเจ้าลิจฉวีทั้งหมดถึงความพินาศ ข้อความนี้กล่าวถึงเรื่องนั้นว่า "แม้พระราชาทรงส่งพราหมณ์นั้นไปแล้ว ทรงทำให้พวกเจ้าลิจฉวีทั้งหมดแตกแยกกัน แล้วเสด็จไป ทำให้ถึงความพินาศ"

วสฺสการสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวัสสการสูตร จบแล้ว

๒. ปฐมสตฺตกสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาปฐมสัตตกสูตร

๒๓. ตติเย อปริหานาย หิตาติ อปริหานิยา (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๓๖), น ปริหายนฺติ เอเตหีติ วา อปริหานิยา. เอวํ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘อิธาปิ จา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตโตติอาทิ ทิสาสุ อาคตสาสเน วุตฺตวจนํ วุตฺตกถนํ. วิหารสีมา อากุลา ยสฺมา[Pg.164], ตสฺมา อุโปสถปวารณา ฐิตา. โอลียมานโกติ ปาฬิโต อตฺถโต จ วินสฺสมานโก. อุกฺขิปาเปนฺตาติ ปคุณภาวกรเณน อตฺถสํวณฺณนาวเสน จ ปคฺคณฺหนฺตา.

๒๓. ในข้อที่สาม คำว่า อปริหานิยา (ที. นิ. ฏีกา 2.136) หมายถึง สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ความไม่เสื่อม หรือชื่อว่า อปริหานิยา เพราะไม่เสื่อมด้วยธรรมเหล่านี้ เมื่อจะแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่ออย่างนี้ให้พิสดาร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ในข้อนี้ก็เหมือนกัน ในคำนั้น คำว่า ตโต เป็นต้น หมายถึง คำพูดที่กล่าวไว้ในข่าวที่มาในทิศทั้งหลาย เพราะสีมาของวิหารยุ่งเหยิงฉะนั้น อุโบสถและปวารณาจึงหยุดชะงัก คำว่า โอฬียมานโก หมายถึง ผู้ที่กำลังเสื่อมถอยทั้งจากพระบาลีและอรรถะ คำว่า อุกฺขิปาเปนฺติ หมายถึง เมื่อประคองไว้ด้วยการทำให้คล่องแคล่วและด้วยอำนาจการพรรณนาอรรถ

สาวตฺถิยํ ภิกฺขู วิย (ปารา. ๕๖๕) ปาจิตฺติยํ เทสาเปตพฺโพติ ปญฺญาเปนฺตา. วชฺชิปุตฺตกา วิย (จูฬว. ๔๔๖) ทสวตฺถุทีปเนน. ตถา อกโรนฺตาติ นวํ กติกวตฺตํ วา สิกฺขาปทํ วา อมทฺทนฺตา ธมฺมวินยโต สาสนํ ทีเปนฺตา ขุทฺทกมฺปิ จ สิกฺขาปทํ อสมูหนนฺตา. อายสฺมา มหากสฺสโป วิย จาติ ‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส, สงฺโฆ, สนฺตามฺหากํ สิกฺขาปทานิ คิหิคตานิ. คิหิโนปิ ชานนฺติ ‘อิทํ โว สมณานํ สกฺยปุตฺติกานํ กปฺปติ, อิทํ โว น กปฺปตี’ติ. สเจปิ หิ มยํ ขุทฺทานุขุทฺทกานิ สิกฺขาปทานิ สมูหนิสฺสาม, ภวิสฺสนฺติ วตฺตาโร ‘ธูมกาลิกํ สมเณน โคตเมน สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ยาวิเมสํ สตฺถา อฏฺฐาสิ, ตาวิเม สิกฺขาปเทสุ สิกฺขึสุ. ยโต อิเมสํ สตฺถา ปรินิพฺพุโต, น ทานิเม สิกฺขาปเทสุ สิกฺขนฺตี’ติ. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ อปญฺญตฺตํ น ปญฺญเปยฺย, ปญฺญตฺตํ น สมุจฺฉินฺเทยฺย, ยถาปญฺญตฺเตสุ สิกฺขาปเทสุ สมาทาย วตฺเตยฺยา’’ติ อิมํ (จูฬว. ๔๔๒) ตนฺตึ ฐเปนฺโต อายสฺมา มหากสฺสโป วิย จ.

เหมือนภิกษุทั้งหลายในเมืองสาวัตถี (ปารา. 565) เมื่อบัญญัติว่า พึงให้แสดงอาบัติปาจิตตีย์ เหมือนพวกวัชชีบุตร (จุลฺล. 446) ด้วยการแสดงวัตถุ ๑๐ ประการ คำว่า ผู้ไม่ทำอย่างนั้น หมายถึง ผู้ไม่เหยียบย่ำกติกาวัตต์หรือสิกขาบทใหม่ ผู้ทำพระศาสนาให้รุ่งเรืองด้วยพระธรรมวินัย และผู้ไม่เพิกถอนสิกขาบทเล็กน้อย และเหมือนพระมหากัสสปเถระผู้ประดิษฐานแบบแผนนี้ไว้ว่า ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สิกขาบทของเราทั้งหลายมีอยู่ซึ่งไปถึงชาวบ้านแล้ว ชาวบ้านก็รู้ว่า สิ่งนี้สมควรแก่สมณะศากยบุตรทั้งหลาย สิ่งนี้ไม่สมควรแก่ท่านทั้งหลาย ถ้าแม้เราทั้งหลายจะเพิกถอนสิกขาบทเล็กน้อยและน้อยที่สุดเสีย ก็จะมีผู้กล่าวว่า สิกขาบทที่พระสมณโคดมทรงบัญญัติไว้แก่สาวกทั้งหลายนั้น เป็นของชั่วระยะเวลาควันไฟ ตราบใดที่พระศาสดาของท่านเหล่านี้ยังทรงพระชนม์อยู่ ตราบนั้นท่านเหล่านี้ก็ศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย เมื่อพระศาสดาของท่านเหล่านี้ปรินิพพานแล้ว บัดนี้ท่านเหล่านี้ก็ไม่ศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์ไม่พึงบัญญัติสิ่งที่ยังไม่บัญญัติ ไม่พึงเพิกถอนสิ่งที่บัญญัติแล้ว พึงสมาทานประพฤติในสิกขาบททั้งหลายตามที่บัญญัติไว้แล้ว (จุลฺล. 442)

ถิรภาวปฺปตฺตาติ สาสเน ถิรภาวํ อนิวตฺติตภาวํ อุปคตา. เถรการเกหีติ เถรภาวสาธเกหิ สีลาทิคุเณหิ อเสกฺขธมฺเมหิ. พหู รตฺติโยติ ปพฺพชิตา หุตฺวา พหู รตฺติโย ชานนฺติ. สีลาทิคุเณสุ ปติฏฺฐาปนเมว สาสเน ปริณายกตาติ อาห ‘‘ตีสุ สิกฺขาสุ ปวตฺเตนฺตี’’ติ. โอวาทํ น เทนฺติ อภาชนภาวโต. ปเวณิกถนฺติ อาจริยปรมฺปราภตํ สมฺมาปฏิปตฺติทีปนํ ธมฺมกถํ. สารภูตํ ธมฺมปริยายนฺติ สมถวิปสฺสนามคฺคผลสมฺปาปเนน สาสเน สารภูตํ โพชฺฌงฺคโกสลฺลอนุตฺตรสีติภาว- (อ. นิ. ๖.๘๕) อธิจิตฺตสุตฺตาทิธมฺมตนฺตึ. อาทิกํ โอวาทนฺติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘เอวํ เต อาโลเกตพฺพํ, เอวํ เต วิโลเกตพฺพํ, เอวํ เต สมิญฺชิตพฺพํ, เอวํ เต ปสาเรตพฺพํ, เอวํ เต สงฺฆาฏิปตฺตจีวรํ ธาเรตพฺพ’’นฺติ โอวาทํ สงฺคณฺหาติ.

คำว่า ถิรภาวปฺปตฺตา หมายถึง ผู้ถึงความมั่นคงในพระศาสนา คือความไม่กลับกลาย. คำว่า เถรกาเรหิ หมายถึง ด้วยคุณมีศีลเป็นต้นอันเป็นเครื่องกระทำความเป็นพระเถระ และด้วยอเสกขธรรมทั้งหลาย. คำว่า พหู รตฺติโย หมายถึง บรรพชาแล้วรู้ราตรีเป็นอันมาก. การให้ตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศีลเป็นต้นนั่นแหละ เป็นความเป็นผู้นำในพระศาสนา จึงตรัสว่า ผู้ยังสิกขา ๓ ให้เป็นไป. ไม่ให้โอวาท เพราะความที่เขาไม่เป็นภาชนะรองรับ. คำว่า ปเวณิกถา หมายถึง ธรรมีกถาที่สืบทอดกันมาตามลำดับอาจารย์ อันแสดงสัมมาปฏิบัติ. คำว่า สารภูตํ ธมฺมปริยายํ หมายถึง ธรรมปริยายอันเป็นสาระในพระศาสนา ด้วยการให้ถึงพร้อมซึ่งสมถะ วิปัสสนา มรรค และผล คือแบบแผนแห่งธรรมมีโพชฌงคโกศล อนุตตรสีติภาวะ (องฺ. ฉกฺก. ๖.๘๕) และอธิจิตตสูตร เป็นต้น. คำว่า อาทิกํ โอวาทํ ด้วยศัพท์ว่า อาทิ ย่อมสงเคราะห์โอวาทว่า เธอพึงมองดูอย่างนี้, เธอพึงเหลียวดูอย่างนี้, เธอพึงคู้เข้าอย่างนี้, เธอพึงเหยียดออกอย่างนี้, เธอพึงทรงผ้าสังฆาฏิ บาตร และจีวรอย่างนี้.

ปุนพฺภวทานํ ปุนพฺภโว อุตฺตรปทโลเปน. อิตเรติ เย น ปจฺจยวสิกา น อามิสจกฺขุกา, เต น คจฺฉนฺติ ตณฺหาย วสํ.

คำว่า ปุนพฺภวทานํ หมายถึง ปุนัพภวะ (การให้ภพใหม่) โดยมีการลบอุตตรบท. คำว่า อิตเร หมายถึง ชนเหล่าใดไม่เป็นไปตามอำนาจแห่งปัจจัย ไม่เป็นผู้มีจักษุเห็นแก่อามิส ชนเหล่านั้นย่อมไม่ไปสู่อำนาจแห่งตัณหา.

อารญฺญเกสูติ [Pg.165] อรญฺญภาเคสุ อรญฺญปริยาปนฺเนสุ. นนุ ยตฺถ กตฺถจิปิ ตณฺหา สาวชฺชา เอวาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘คามนฺตเสนาสเนสุ หี’’ติอาทิ. เตน ‘‘อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต’’ติ เอตฺถ วุตฺตปิหาทโย ปิย อารญฺญกเสนาสเนสุ สาลยตา เสวิตพฺพปกฺขิกา เอวาติ ทสฺเสติ.

คำว่า อารญฺญเกสุ หมายถึง ในส่วนแห่งป่า อันนับเนื่องในป่า. พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า ในเสนาสนะใกล้บ้าน เป็นต้น โดยหมายถึงการคัดค้านว่า ตัณหาเป็นของมีโทษในที่ไหนๆ มิใช่หรือ. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า ความปรารถนาเป็นต้นที่กล่าวไว้ในคำว่า ผู้ตั้งความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยม นั้น แม้ในเสนาสนะป่า ก็เป็นฝ่ายที่ควรเสพด้วยความอาลัย.

อตฺตนาวาติ สยเมว. เตน ปเรหิ อนุสฺสาหิตานํ สรเสเนว อนาคตานํ เปสลานํ ภิกฺขูนํ อาคมนํ, อาคตานญฺจ ผาสุวิหารํ ปจฺจาสีสนฺตีติ ทสฺเสติ. อิมินาว นีหาเรนาติ อิมาย ปฏิปตฺติยา. อคฺคหิตธมฺมคฺคหณนฺติ อคฺคหิตสฺส ปริยตฺติธมฺมสฺส อุคฺคหณํ. คหิตสชฺฌายกรณนฺติ อุคฺคหิตสฺส สุฏฺฐุ อตฺถจินฺตนํ. จินฺตรตฺโถ หิ อยํ สชฺฌายสทฺโท. เอนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ. นิสีทนฺติ อาสนปญฺญาปนาทินา.

คำว่า อตฺตนาวา หมายถึง ด้วยตนเองนั่นเอง. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า ย่อมหวังการมาของภิกษุผู้เป็นที่รัก ผู้มาเองโดยไม่ถูกผู้อื่นชักชวน และความอยู่สำราญของภิกษุผู้มาแล้ว. คำว่า อิมินาว นีหาเรน หมายถึง ด้วยปฏิปทานี้. คำว่า อคฺคหิตธมฺมคฺคหณํ หมายถึง การเรียนพระปริยัติธรรมที่ยังไม่ได้เรียน. คำว่า คหิตสชฺฌายกรณํ หมายถึง การพิจารณาเนื้อความที่เรียนแล้วอย่างดี. เพราะคำว่า สชฺฌาย นี้ มีอรรถว่า การพิจารณา. คำว่า เอนฺติ หมายถึง ย่อมเข้าไปหา. คำว่า นิสีทนฺติ หมายถึง ย่อมนั่งด้วยการปูลาดอาสนะเป็นต้น.

ปฐมสตฺตกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปฐมสัตตกสูตร จบแล้ว.

๔-๖. ทุติยสตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา

๔-๖. อรรถกถาทุติยสัตตกสูตรเป็นต้น.

๒๔-๒๖. จตุตฺเถ กโรนฺโตเยวาติ ยถาวุตฺตํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺโตเยว. อติรจฺฉานกถาภาเวปิ ตสฺส ตตฺถ ตปฺปรภาวทสฺสนตฺถํ อวธารณวจนํ. ปริยนฺตการีติ สปริยนฺตํ กตฺวา วตฺตา. ‘‘ปริยนฺตวตึ วาจํ ภาสิตา’’ติ (ที. นิ. ๑.๙, ๑๙๔) หิ วุตฺตํ. อปฺปภสฺโสวาติ ปริมิตกโถเยว เอกนฺเตน กเถตพฺพสฺเสว กถนโต. สมาปตฺติสมาปชฺชนํ อริโย ตุณฺหีภาโว. นิทฺทายติเยวาติ นิทฺโทกฺกมเน อนาทีนวทสฺสี นิทฺทายติเยว, อิริยาปถปริวตฺตนาทินา น นํ วิโนเทติ. เอวํ สํสฏฺโฐวาติ วุตฺตนเยน คณสงฺคณิกาย สํสฏฺโฐ เอว วิหรติ. ทุสฺสีลา ปาปิจฺฉา นามาติ สยํ นิสฺสีลา อสนฺตคุณสมฺภาวนิจฺฉาย สมนฺนาคตตฺตา ปาปา ลามกา อิจฺฉา เอเตสนฺติ ปาปิจฺฉา. ปาปปุคฺคเลหิ มิตฺติกรณโต ปาปมิตฺตา. เตหิ สทา สหปวตฺตเนน ปาปสหายา. ตตฺถ นินฺนตาทินา ตทธิมุตฺตตาย ปาปสมฺปวงฺกา. ปญฺจมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิเยว.

๒๔-๒๖. ในสูตรที่ ๔ คำว่า กโรนฺโตเยว หมายถึง ผู้กล่าวติรัฉานกถาที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. แม้ในที่ที่ไม่มีติรัฉานกถา ก็เป็นคำที่เน้นย้ำเพื่อแสดงว่าเขามีความหมกมุ่นในเรื่องนั้น. คำว่า ปริยนฺตการี หมายถึง ผู้กล่าวโดยมีขอบเขต. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า ตรัสพระวาจาที่มีขอบเขต (ที. สี. ๑.๙, ๑๙๔). คำว่า อัปปภัสโส หมายถึง ผู้มีถ้อยคำน้อย เพราะกล่าวเฉพาะสิ่งที่ควรกล่าวโดยส่วนเดียว. การเข้าสมาบัติ เป็นอริยตุณหีภาพ (ความสงบของพระอริยะ). คำว่า นิทฺทายติเยว หมายถึง ผู้ไม่เห็นโทษในการก้าวลงสู่ความหลับ ย่อมนอนนั่นเอง ไม่บรรเทาความหลับนั้นด้วยการเปลี่ยนอิริยาบถเป็นต้น. คำว่า เอวํ สํสฏฺโฐ หมายถึง ย่อมอยู่คลุกคลีด้วยหมู่คณะตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. คำว่า ทุสฺสีลา ปาปิจฺฉา หมายถึง ผู้ทุศีล คือผู้ไม่มีศีลเอง ผู้มีความปรารถนาชั่ว เพราะประกอบด้วยความปรารถนาที่จะให้ผู้อื่นเข้าใจว่าตนมีคุณธรรมอันไม่มีอยู่จริง. เป็นผู้มีมิตรชั่ว เพราะทำมิตรกับบุคคลผู้ชั่ว. เป็นผู้มีสหายชั่ว เพราะประพฤติร่วมกับคนเหล่านั้นเสมอ. เป็นผู้โน้มเอียงไปในทางชั่ว เพราะมีความน้อมไปในทางนั้นด้วยความน้อมไปเป็นต้น. สูตรที่ ๕ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น.

ทุติยสตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาทุติยสัตตกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๗-๑๑. สญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา

๗-๑๑. อรรถกถาสัญญาเป็นต้น.

๒๗-๓๑. สตฺตเม [Pg.166] อนิจฺจาติ อนุปสฺสติ เอตายาติ อนิจฺจานุปสฺสนา. ตถาปวตฺตวิปสฺสนา ปน ยสฺมา อตฺตนา สหคตสญฺญาย ภาวิตาย ภาวิตา เอว โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ สหคตสญฺญา’’ติ. อิมา สตฺต โลกิยวิปสฺสนาปิ โหนฺติ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติอาทินา ปวตฺตนโต. ‘‘เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตํ ยทิทํ สพฺพสงฺขารสมโถ’’ติ อาคตวเสน ปเนตฺถ ทฺเว โลกุตฺตรา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. ‘‘วิราโค นิโรโธ’’ติ หิ ตตฺถ นิพฺพานํ วุตฺตนฺติ อิธ วิราคสญฺญา, ตา วุตฺตสญฺญา นิพฺพานารมฺมณาปิ สิยุํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. อฏฺฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๒๗-๓๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า อนิจฺจา คือ อนิจจานุปัสสนา เพราะบุคคลย่อมพิจารณาเห็นด้วยอนิจจานุปัสสนานั้น. ส่วนวิปัสสนาที่ดำเนินไปอย่างนั้น ย่อมเป็นอันเจริญแล้วด้วยสัญญาที่เกิดร่วมกับตน เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า สัญญาที่เกิดร่วมกับอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น. สัญญา ๗ เหล่านี้ ย่อมเป็นโลกิยวิปัสสนาด้วย เพราะดำเนินไปโดยมี อนิจจะ เป็นต้น. พึงทราบว่า ในที่นี้มีโลกุตตระ ๒ อย่าง โดยนัยที่มาในพระบาลีว่า สิ่งนี้สงบ สิ่งนี้ประณีต คือความสงบแห่งสังขารทั้งปวง. เพราะในที่นั้นตรัสพระนิพพานว่า วิราคะ นิโรธะ ฉะนั้น วิราคสัญญาเหล่านั้น สัญญาที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น ก็พึงมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ได้ด้วย. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้ง่าย. สูตรที่ ๘ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น.

สญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสัญญาเป็นต้น จบแล้ว.

วชฺชิสตฺตกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวรรคว่าด้วยวัชชีสัตตกะ จบแล้ว.

๔. เทวตาวคฺโค

๔. เทวดาวรรค.

๕. ปฐมมิตฺตสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาปฐมมิตตสูตร.

๓๖. จตุตฺถสฺส ปญฺจเม อตฺตโน คุยฺหํ ตสฺส อาวิกโรตีติ อตฺตโน คุยฺหํ นิคฺคุหิตุํ ยุตฺตกถํ อญฺญสฺส อกเถตฺวา ตสฺเสว อาจิกฺขติ. ตสฺส คุยฺหํ อญฺเญสํ นาจิกฺขตีติ เตน กถิตคุยฺหํ ยถา อญฺเญ น ชานนฺติ, เอวํ อนาวิกโรนฺโต ฉาเทติ.

๓๖. ในสูตรที่ ๔ ข้อที่ ๕ คำว่า อตฺตโน คุยฺหํ ตสฺส อาวิกโรติ หมายถึง ย่อมบอกความลับของตนแก่เขาเท่านั้น ไม่บอกถ้อยคำที่ควรปกปิดแก่ผู้อื่น. คำว่า ตสฺส คุยฺหํ อญฺเญสํ นาจิกฺขติ หมายถึง ย่อมปกปิดความลับที่เขาบอก ไม่เปิดเผยให้ผู้อื่นรู้ คือปกปิดไว้ไม่ให้ผู้อื่นรู้.

ปฐมมิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปฐมมิตตสูตร จบแล้ว.

๖-๑๑. ทุติยมิตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

๖-๑๑. อรรถกถาทุติยมิตตสูตรเป็นต้น.

๓๗-๔๒. ฉฏฺเฐ ปิโย จ โหติ มนาโป จาติ กลฺยาณมิตฺตลกฺขณํ ทสฺสิตํ. กลฺยาณมิตฺโต หิ สทฺธาสมฺปนฺโน จ โหติ สีลสมฺปนฺโน สุตสมฺปนฺโน จาคสมฺปนฺโน วีริยสมฺปนฺโน สติสมฺปนฺโน สมาธิสมฺปนฺโน ปญฺญาสมฺปนฺโน. ตตฺถ สทฺธาสมฺปตฺติยา สทฺทหติ ตถาคตสฺส สมฺโพธึ กมฺมญฺจ กมฺมผลญฺจ, เตน สมฺโพธิยา เหตุภูตํ สตฺเตสุ หิตสุขํ น ปริจฺจชติ[Pg.167]. สีลสมฺปตฺติยา สตฺตานํ ปิโย โหติ ครุ ภาวนีโย โจทโก ปาปครหี วตฺตา วจนกฺขโม. สุตสมฺปตฺติยา สจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิปฏิสํยุตฺตานํ คมฺภีรานํ กถานํ กตฺตา โหติ. จาคสมฺปตฺติยา อปฺปิจฺโฉ โหติ สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ. วีริยสมฺปตฺติยา อารทฺธวีริโย โหติ อตฺตหิตปรหิตปฏิปตฺติยํ. สติสมฺปตฺติยา อุปฏฺฐิตสฺสตี โหติ. สมาธิสมฺปตฺติยา อวิกฺขิตฺโต โหติ สมาหิตจิโต. ปญฺญาสมฺปตฺติยา อวิปรีตํ ปชานาติ. โส สติยา กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเนสมาโน ปญฺญาย สตฺตานํ หิตาหิตํ ยถาภูตํ ชานิตฺวา สมาธินา ตตฺถ เอกคฺคจิตฺโต หุตฺวา วีริเยน สตฺเต อหิเต นิเสเธตฺวา หิเต นิโยเชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปิโย…เป… นิโยเชตี’’ติ. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

๓๗-๔๒. ในสูตรที่ ๖ คำว่า ปิโย จ โหติ มนาโป จ แสดงลักษณะของกัลยาณมิตร. เพราะกัลยาณมิตรย่อมเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยสุตะ ถึงพร้อมด้วยจาคะ ถึงพร้อมด้วยวิริยะ ถึงพร้อมด้วยสติ ถึงพร้อมด้วยสมาธิ ถึงพร้อมด้วยปัญญา. ในบรรดาคุณเหล่านั้น ด้วยความถึงพร้อมด้วยศรัทธา ย่อมเชื่อการตรัสรู้ของพระตถาคต และกรรมกับผลของกรรม ด้วยเหตุนั้น ย่อมไม่ละทิ้งประโยชน์สุขแก่สัตว์ทั้งหลาย อันเป็นเหตุแห่งการตรัสรู้. ด้วยความถึงพร้อมด้วยศีล ย่อมเป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่น่ายกย่องของสัตว์ทั้งหลาย เป็นผู้เตือน เป็นผู้ติเตียนบาป เป็นผู้กล่าวสอน เป็นผู้อดทนต่อถ้อยคำ. ด้วยความถึงพร้อมด้วยสุตะ ย่อมเป็นผู้กล่าวเรื่องราวอันลึกซึ้งที่ประกอบด้วยสัจจะและปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น. ด้วยความถึงพร้อมด้วยจาคะ ย่อมเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี. ด้วยความถึงพร้อมด้วยวิริยะ ย่อมเป็นผู้ปรารภความเพียรในการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น. ด้วยความถึงพร้อมด้วยสติ ย่อมเป็นผู้มีสติมั่นคง. ด้วยความถึงพร้อมด้วยสมาธิ ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตตั้งมั่น. ด้วยความถึงพร้อมด้วยปัญญา ย่อมรู้แจ้งสิ่งต่างๆ โดยไม่ผิดพลาด. เขาผู้นั้น เมื่อพิจารณาทางมาแห่งธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลด้วยสติแล้ว รู้ประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ของสัตว์ทั้งหลายตามความเป็นจริงด้วยปัญญาแล้ว มีจิตเป็นเอกัคคะในที่นั้นด้วยสมาธิแล้ว ย่อมห้ามสัตว์ทั้งหลายจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และชักชวนให้ตั้งอยู่ในสิ่งที่เป็นประโยชน์ด้วยความเพียร. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า เป็นที่รัก... (ละ)... ชักชวนให้ตั้งอยู่ในสิ่งที่เป็นประโยชน์. สูตรที่ ๗ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น.

ทุติยมิตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาทุติยมิตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

เทวตาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเทวดาวรรค จบแล้ว.

๕. มหายญฺญวคฺโค

๕. มหายัญญวรรค.

๑. สตฺตวิญฺญาณฏฺฐิติสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาสัตตวิญญาณฐิติสูตร.

๔๔. ปญฺจมสฺส ปฐเม ยสฺมา นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๒๗) ตสฺมา เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติ ยถา มนุสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. วิเสโส โหติเยว สติปิ พาหิรสฺส การณสฺส อเภเท อชฺฌตฺติกสฺส ภินฺนตฺตา. นานตฺตํ กาเย เอเตสํ, นานตฺโต วา กาโย เอเตสนฺติ นานตฺตกายา. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เนสนฺติ มนุสฺสานํ. นานตฺตา สญฺญา เอเตสํ อตฺถีติ นานตฺตสญฺญิโน. สุขสมุสฺสยโต วินิปาโต เอเตสํ อตฺถีติ วินิปาติกา สติปิ เทวภาเว ทิพฺพสมฺปตฺติยา อภาวโต. อปาเยสุ วา คโต นตฺถิ นิปาโต เอเตสนฺติ วินิปาติกา. เตนาห ‘‘จตุอปายวินิมุตฺตา’’ติ. ปิยงฺกรมาตาทีนํ วิยาติ ปิยงฺกรมาตา กิร ยกฺขินี ปจฺจูสสมเย อนุรุทฺธตฺเถรสฺส ธมฺมํ สชฺฌายโต สุตฺวา –

๔๔. ในปฐมบทแห่งปัญจมบท เพราะนิบาต (คือคำว่า เสยฺยถาปิ) เป็นไปในอรรถแห่งการแสดงตัวอย่าง (ที. นิ. ฏีกา 2.127) ฉะนั้น คำว่า “เสยฺยถาปิ มนุสฺสา” จึงหมายถึง “ยถา มนุสฺสา” (เหมือนมนุษย์). ความพิเศษย่อมมีอยู่ แม้เหตุภายนอกจะไม่ต่างกัน แต่เหตุภายในต่างกัน. กายของสัตว์เหล่านั้นต่างกัน หรือกายของสัตว์เหล่านั้นต่างกัน ฉะนั้นจึงชื่อว่า “นานัตตกายา” (มีกายต่างกัน). ด้วยนัยนี้ พึงทราบอรรถในบทที่เหลือด้วย. “เนสํ” หมายถึง ของมนุษย์ทั้งหลาย. สัญญาของสัตว์เหล่านั้นต่างกัน ฉะนั้นจึงชื่อว่า “นานัตตสัญญี” (มีสัญญาต่างกัน). การตกไปจากกองสุขมีอยู่แก่สัตว์เหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า “วินิปาติกา” (ผู้ตกไป) แม้จะเป็นเทวดา แต่ไม่มีทิพยสมบัติ. หรือการตกไปสู่อบายไม่มีแก่สัตว์เหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า “วินิปาติกา”. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พ้นจากอบายทั้งสี่”. เหมือนมารดาของปิยังกรเป็นต้น มารดาของปิยังกรเป็นยักษิณี ได้ยินพระเถระชื่ออนุรุทธสาธยายธรรมในเวลาเช้าตรู่แล้ว –

‘‘มา [Pg.168] สทฺทมกรี ปิยงฺกร, ภิกฺขุ ธมฺมปทานิ ภาสติ;

อปิ ธมฺมปทํ วิชานิย, ปฏิปชฺเชม หิตาย โน สิยา.

“ปิยังกร อย่าทำเสียงดังเลย พระภิกษุกำลังกล่าวธรรมบทอยู่; เราทั้งหลายพึงรู้ธรรมบทแล้วปฏิบัติ เพื่อประโยชน์แก่เราทั้งหลายเถิด.

‘‘ปาเณสุ จ สํยมามเส, สมฺปชานมุสา น ภณามเส;

สิกฺเขม สุสีลฺยมตฺตโน, อปิ มุจฺเจม ปิสาจโยนิยา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๔๐) –

“เราทั้งหลายพึงสำรวมในสัตว์ทั้งหลาย, ไม่พึงกล่าวคำเท็จทั้งที่รู้; พึงศึกษาศีลอันดีของตน, เราทั้งหลายพึงพ้นจากกำเนิดปีศาจเถิด.” (สํ. นิ. 1.240) –

เอวํ ปุตฺตกํ สญฺญาเปตฺวา ตํ ทิวสํ โสตาปตฺติผลํ ปตฺตา. อุตฺตรมาตา ปน ภควโต ธมฺมํ สุตฺวาว โสตาปนฺนา ชาตา.

ครั้นสั่งสอนบุตรน้อยอย่างนี้แล้ว ในวันนั้นก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล. ส่วนมารดาของอุตตระ ได้เป็นพระโสดาบันเพราะได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น.

พฺรหฺมกาเย ปฐมชฺฌานนิพฺพตฺเต พฺรหฺมสมูเห, พฺรหฺมนิกาเย วา ภวาติ พฺรหฺมกายิกา. มหาพฺรหฺมุโน ปริสาย ภวาติ พฺรหฺมปาริสชฺชา ตสฺส ปริจารกฏฺฐาเน ฐิตตฺตา. มหาพฺรหฺมุโน ปุโรหิตฏฺฐาเน ฐิตาติ พฺรหฺมปุโรหิตา. อายุวณฺณาทีหิ มหนฺตา พฺรหฺมาโนติ มหาพฺรหฺมาโน. สติปิ เตสํ ติวิธานมฺปิ ปฐเมน ฌาเนน คนฺตฺวา นิพฺพตฺตภาเว ฌานสฺส ปน ปวตฺติเภเทน อยํ วิเสโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘พฺรหฺมปาริสชฺชา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปริตฺเตนาติ หีเนน. สา จสฺส หีนตา ฉนฺทาทีนํ หีนตาย เวทิตพฺพา. ปฏิลทฺธมตฺตํ วา หีนํ. กปฺปสฺสาติ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปสฺส. หีนปณีตานํ มชฺเฌ ภวตฺตา มชฺฌิมํ. สา จสฺส มชฺฌิมตา ฉนฺทาทีนํ มชฺฌิมตาย เวทิตพฺพา. ปฏิลภิตฺวา นาติสุภาวิตํ วา มชฺฌิมํ. อุปฑฺฒกปฺโปติ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปสฺส อุปฑฺฒกปฺโป. วิปฺผาริกตโรติ พฺรหฺมปาริสชฺเชหิ ปมาณโต วิปุลตโร สภาวโต อุฬารตโร จ โหติ. สภาเวนปิ หิ อุฬารตโมว. ตํ ปเนตฺถ อปฺปมาณํ. ตสฺส หิ ปริตฺตาภาทีนํ ปริตฺตสุภาทีนญฺจ กาเย สติปิ สภาวเวมตฺเต เอกตฺตวเสเนว ววตฺถปียตีติ ‘‘เอกตฺตกายา’’ตฺเวว เต วุจฺจนฺติ. ปณีเตนาติ อุกฺกฏฺเฐน. สา จสฺส อุกฺกฏฺฐตา ฉนฺทาทีนํ อุกฺกฏฺฐตาย เวทิตพฺพา. สุภาวิตํ วา, สมฺมเทว, วสิภาวํ ปาปิตํ ปณีตํ ‘‘ปธานภาวํ นีต’’นฺติ กตฺวา. อิธาปิ กปฺโป อสงฺขฺเยยฺยกปฺปวเสเนว เวทิตพฺโพ ปริปุณฺณมหากปฺปสฺส อสมฺภวโต. อิตีติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเรน. เตติ ‘‘พฺรหฺมกายิกา’’ติ วุตฺตา ติวิธาปิ พฺรหฺมาโน. สญฺญาย เอกตฺตาติ ติเหตุกภาเวน เอกสภาวตฺตา. น หิ ตสฺสา สมฺปยุตฺตธมฺมวเสน อญฺโญปิ โกจิ เภโท อตฺถิ. เอวนฺติ อิมินา นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโน คหิตาติ ทสฺเสติ.

หมู่พรหมที่เกิดด้วยปฐมฌานในพรหมกาย หรืออยู่ในหมู่พรหม จึงชื่อว่า “พรหมกายิกา” (หมู่พรหม). อยู่ในบริษัทของมหาพรหม จึงชื่อว่า “พรหมปาริสัชชา” (ผู้เป็นบริวารของพรหม) เพราะตั้งอยู่ในฐานะเป็นผู้ปรนนิบัติของท่าน. ตั้งอยู่ในฐานะเป็นปุโรหิตของมหาพรหม จึงชื่อว่า “พรหมปุโรหิตา” (ปุโรหิตของพรหม). พรหมทั้งหลายผู้ยิ่งใหญ่ด้วยอายุ วรรณะ เป็นต้น จึงชื่อว่า “มหาพรหม” (พรหมใหญ่). แม้พรหมทั้งสามประเภทนั้นจะไปเกิดด้วยปฐมฌาน แต่เพื่อแสดงว่าความพิเศษนี้เกิดจากความต่างกันแห่งการดำเนินไปของฌาน จึงตรัสคำว่า “พรหมปาริสัชชา” เป็นต้น. “ปริตฺเตน” หมายถึง ด้วยสิ่งที่เลวทราม. ความเลวทรามของพรหมนั้น พึงทราบด้วยความเลวทรามแห่งฉันทะเป็นต้น. หรือสิ่งที่ได้มาเพียงเล็กน้อยก็ชื่อว่าเลวทราม. “กปฺปสฺส” หมายถึง แห่งอสงไขยกัป. อยู่ในระหว่างของสิ่งที่เลวทรามและประณีต จึงชื่อว่า “มัชฌิมะ” (ปานกลาง). ความปานกลางของพรหมนั้น พึงทราบด้วยความปานกลางแห่งฉันทะเป็นต้น. หรือสิ่งที่ได้มาแล้วไม่ได้รับการอบรมดีนักก็ชื่อว่าปานกลาง. “อุปฑฺฒกปฺโป” หมายถึง ครึ่งอสงไขยกัป. “วิปฺผาริกตโร” หมายถึง ย่อมกว้างขวางกว่าโดยประมาณ และประณีตกว่าโดยสภาพ ยิ่งกว่าพรหมปาริสัชชา. โดยสภาพก็ประณีตกว่าอยู่แล้ว. ในที่นี้ สิ่งนั้นคืออัปปมาณาภะ. เพราะว่า แม้กายของพรหมปริตตาภาเป็นต้น และปริตตสุภาเป็นต้น จะมีความต่างกันโดยสภาพ แต่ก็ถูกจัดรวมเป็นหนึ่งเดียวกันด้วยอำนาจแห่งความเป็นหนึ่ง ฉะนั้นพรหมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า “เอกัตตกายา” (มีกายเป็นอันเดียวกัน). “ปณีเตน” หมายถึง ด้วยสิ่งที่ประเสริฐ. ความประเสริฐของพรหมนั้น พึงทราบด้วยความประเสริฐแห่งฉันทะเป็นต้น. หรือสิ่งที่อบรมดีแล้ว, อย่างดีแล้ว, ถึงความชำนาญแล้ว ชื่อว่าประณีต โดยถือว่า “ถึงความเป็นประธาน”. ในที่นี้ กัปก็พึงทราบโดยอำนาจแห่งอสงไขยกัป เพราะมหากัปที่สมบูรณ์ย่อมไม่มี. “อิติ” หมายถึง ด้วยประการที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้. “เต” หมายถึง พรหมทั้งสามประเภทที่กล่าวว่า “พรหมกายิกา”. มีสัญญาเป็นอันเดียวกัน เพราะมีสภาพเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นไตรเหตุ. เพราะไม่มีความแตกต่างอื่นใดด้วยอำนาจแห่งธรรมที่สัมปยุตต์กับสัญญานั้น. “เอวํ” ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า “นานัตตกายา เอกัตตสัญญี” (มีกายต่างกัน มีสัญญาเป็นอันเดียวกัน) ถูกรวบรวมไว้.

ทณฺฑอุกฺกายาติ [Pg.169] ทณฺฑทีปิกาย. สรติ ธาวติ, วิสฺสรติ วิปฺปกิณฺณา วิย ธาวติ. ทฺเว กปฺปาติ ทฺเว มหากปฺปา. อิโต ปเรสุปิ เอเสว นโย. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน อาภสฺสรคฺคหเณเนว สพฺเพปิ เต ปริตฺตาภาอปฺปมาณาภาปิ คหิตา.

“ทัณฑุกกา” หมายถึง ด้วยคบเพลิง. “สรติ” ย่อมแล่นไป, “วิสฺสรติ” ย่อมแล่นไปเหมือนกระจัดกระจาย. “ทฺเว กปฺปา” หมายถึง สองมหากัป. แม้ในบทอื่นจากนี้ไป ก็นัยนี้เหมือนกัน. “อิท” หมายถึง ในพระสูตรนี้. ด้วยการถือเอาอาภัสสราพรหมโดยส่วนที่ประเสริฐที่สุด พรหมปริตตาภาและอัปปมาณาภาทั้งหมดเหล่านั้นก็ถูกรวบรวมไว้แล้ว.

สุนฺทรา ปภา สุภา, ตาย กิณฺณา สุภากิณฺณาติ วตฺตพฺเพ. ภา-สทฺทสฺส รสฺสตฺตํ อนฺติม-ณ-การสฺส ห-การญฺจ กตฺวา ‘‘สุภกิณฺหา’’ติ วุตฺตา. อฏฺฐกถายํ ปน นิจฺจลาย เอกคฺฆนาย ปภาย สุโภติ ปริยายวจนนฺติ ‘‘สุเภน โอกิณฺณา วิกิณฺณา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. เอตฺถาปิ อนฺติม-ณ-การสฺส ห-การกรณํ อิจฺฉิตพฺพเมว. น ฉิชฺชิตฺวา ปภา คจฺฉติ เอกคฺฆนตฺตา. จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิติเมว ภชนฺติ กายสฺส สญฺญาย จ เอกรูปตฺตา. วิปุลสนฺตสุขายุวณฺณาทิผลตฺตา เวหปฺผลา. เอตฺถาติ วิญฺญาณฏฺฐิติยํ.

รัศมีที่สวยงามชื่อว่า “สุภา” (งาม), เมื่อจะกล่าวว่า “สุภา กิณฺณา” (ถูกรัศมีงามแผ่ไป) ก็ควรกล่าวว่า “สุภากิณฺณา”. แต่ทำให้ “ภา” สั้นลง และทำ “ณ” ตัวสุดท้ายเป็น “ห” จึงกล่าวว่า “สุภกิณฺหา”. ในอรรถกถา กล่าวว่า “สุภะ” เป็นคำเรียกโดยอ้อมของรัศมีที่มั่นคงและหนาแน่นเป็นอันเดียวกัน ฉะนั้นจึงกล่าวอรรถว่า “ถูกรัศมีงามแผ่ไปทั่ว”. ในที่นี้ การทำ “ณ” ตัวสุดท้ายเป็น “ห” ก็พึงประสงค์เช่นกัน. รัศมีไม่ขาดหายไป เพราะมีความหนาแน่นเป็นอันเดียวกัน. ย่อมเข้าถึงวิญญาณฐิติที่สี่เท่านั้น เพราะกายและสัญญามีรูปเป็นอันเดียวกัน. เพราะมีผลคือสุขสงบ อายุ วรรณะ เป็นต้น อันไพบูลย์ จึงชื่อว่า “เวหัปผลา” (มีผลไพบูลย์). “เอตฺถ” หมายถึง ในวิญญาณฐิติ.

วิวฏฺฏปกฺเข ฐิตา อปุนราวตฺตนโต. ‘‘น สพฺพกาลิกา’’ติ วตฺวา ตเมว อสพฺพกาลิกตฺตํ วิภาเวตุํ ‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสฬสกปฺปสหสฺสจฺจเยน อุปฺปนฺนานํ สุทฺธาวาสพฺรหฺมานํ ปรินิพฺพายนโต อญฺเญสญฺจ ตตฺถ อนุปฺปชฺชนโต พุทฺธสุญฺเญ โลเก สุญฺญํ ตํ ฐานํ โหติ, ตสฺมา สุทฺธาวาสา น สพฺพกาลิกา. ขนฺธาวารฏฺฐานสทิสา โหนฺติ สุทฺธาวาสภูมิโย. อิมินา สุตฺเตน สุทฺธาวาสานํ สตฺตาวาสภาวทีปเนเนว วิญฺญาณฏฺฐิติภาโวปิ ทีปิโต โหติ, ตสฺมา สุทฺธาวาสาปิ สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิตึ, นวสุ สตฺตาวาเสสุ จตุตฺถสตฺตาวาสญฺจ ภชนฺติ.

ตั้งอยู่ในฝ่ายวิวัฏฏะ เพราะไม่กลับมาเกิดอีก. เมื่อกล่าวว่า “ไม่เป็นไปตลอดกาล” เพื่อแสดงความเป็นไปไม่ตลอดกาลนั้น จึงตรัสคำว่า “แม้แสนกัป” เป็นต้น. เพราะพรหมสุทธาวาสที่เกิดเมื่อล่วงไปหนึ่งหมื่นหกพันกัปปรินิพพานไป และสัตว์อื่นก็ไม่เกิดในที่นั้นอีก ในโลกที่ว่างจากพระพุทธเจ้า ที่นั้นจึงว่างเปล่า ฉะนั้นสุทธาวาสจึงไม่เป็นไปตลอดกาล. ภูมิสุทธาวาสย่อมเหมือนสถานที่ตั้งค่าย. ด้วยพระสูตรนี้ การแสดงความเป็นสัตตาวาสของสุทธาวาส ย่อมแสดงความเป็นวิญญาณฐิติด้วย ฉะนั้นสุทธาวาสจึงเข้าถึงวิญญาณฐิติที่สี่ในวิญญาณฐิติเจ็ด และสัตตาวาสที่สี่ในสัตตาวาสเก้า.

สุขุมตฺตาติ สงฺขาราวเสสสุขุมภาวปฺปตฺตตฺตา. ปริพฺยตฺตวิญฺญาณกิจฺจาภาวโต เนว วิญฺญาณํ, น สพฺพโส อวิญฺญาณํ โหตีติ นาวิญฺญาณํ, ตสฺมา ปริปฺผุตวิญฺญาณกิจฺจวนฺตีสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ น วุตฺตํ.

“สุขุมัตตา” หมายถึง เพราะถึงความเป็นสภาพละเอียดอันเป็นส่วนที่เหลือของสังขาร. เพราะไม่มีกิจแห่งวิญญาณที่ปรากฏชัดเจน จึงไม่ใช่วิญญาณ และไม่ใช่อวิญญาณโดยประการทั้งปวง ฉะนั้นจึงชื่อว่า “นาวิญญาณ” (ไม่ใช่วิญญาณ) เพราะเหตุนั้น จึงไม่กล่าวไว้ในวิญญาณฐิติที่มีกิจแห่งวิญญาณแผ่ซ่านไป.

สตฺตวิญฺญาณฏฺฐิติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยสัตตวิญญาณฐิติสูตร จบแล้ว.

๒. สมาธิปริกฺขารสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาว่าด้วยสมาธิปริกขารสูตร

๔๕. ทุติเย สมาธิปริกฺขาราติ เอตฺถ ตโย ปริกฺขารา. ‘‘รโถ สีลปริกฺขาโร, ฌานกฺโข จกฺกวีริโย’’ติ (สํ. นิ. ๕.๔) หิ เอตฺถ อลงฺกาโร ปริกฺขาโร [Pg.170] นาม. ‘‘สตฺตหิ นครปริกฺขาเรหิ สุปริกฺขตํ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗) เอตฺถ ปริวาโร ปริกฺขาโร นาม. ‘‘คิลานปจฺจย…เป… ชีวิตปริกฺขารา’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๙๑-๑๙๒) เอตฺถ สมฺภาโร ปริกฺขาโร นาม. โส อิธ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘มคฺคสมาธิสฺส สมฺภารา’’ติ. ปริวารปริกฺขาโรปิ วฏฺฏติเยว. ปริวาโร หิ สมฺมาทิฏฺฐาทโย มคฺคธมฺมา สมฺมาสมาธิสฺส สหชาตาทิปจฺจยภาเวน ปริกรณโต อภิสงฺขรณโต. ปริกฺขตาติ ปริวาริตา. อยํ วุจฺจติ อริโย สมฺมาสมาธีติ อยํ สตฺตหิ รตเนหิ ปริวุโต จกฺกวตฺตี วิย สตฺตหิ องฺเคหิ ปริวุโต อริโย สมฺมาสมาธีติ วุจฺจติ. อุเปจฺจ นิสฺสียตีติ อุปนิสา, สห อุปนิสายาติ สอุปนิโส, สอุปนิสฺสโย อตฺโถ, สปริวาโรเยวาติ วุตฺตํ โหติ. สหการิการณภูโต หิ ธมฺมสมูโห อิธ ‘‘อุปนิโส’’ติ อธิปฺเปโต.

๔๕. ในสูตรที่ ๒ คำว่า samādhiparikkhārā ในบทว่า samādhiparikkhārāti นี้ มีปริกขาร ๓ อย่าง. เพราะในคำว่า ‘รถมีศีลเป็นเครื่องประดับ ฌานเป็นเพลารถ ความเพียรเป็นล้อ’ (สํ. นิ. ๕.๔) นี้ เครื่องประดับ ชื่อว่าปริกขาร. ในคำว่า ‘ย่อมเป็นเมืองที่บริบูรณ์ด้วยเครื่องป้องกันเมือง ๗ อย่าง’ (อ. นิ. ๗.๖๗) นี้ บริวาร ชื่อว่าปริกขาร. ในคำว่า ‘ปัจจัยแก่คนไข้... เป็นต้น... เครื่องยังชีพ’ (ม. นิ. ๑.๑๙๑-๑๙๒) นี้ สัมภาระ ชื่อว่าปริกขาร. สัมภาระนั้นแหละที่ประสงค์ในที่นี้ ฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า ‘สัมภาระของมรรคสมาธิ’. แม้ปริกขารที่เป็นบริวารก็ใช้ได้เช่นกัน. เพราะบริวารคือมรรคธรรมมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ย่อมเป็นเครื่องประกอบปรุงแต่งสัมมาสมาธิด้วยความเป็นปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น. คำว่า ปริกฺขตา แปลว่า ถูกแวดล้อมแล้ว. คำว่า นี้เรียกว่าอริยสัมมาสมาธิ ความว่า สัมมาสมาธิอันประเสริฐนี้ถูกแวดล้อมด้วยองค์ ๗ เหมือนพระเจ้าจักรพรรดิถูกแวดล้อมด้วยรัตนะ ๗ จึงเรียกว่าอริยสัมมาสมาธิ. ธรรมที่เข้าไปอาศัย ชื่อว่า อุปนิสา, พร้อมด้วยอุปนิสา ชื่อว่า เสาปนิโส, มีอรรถว่า พร้อมด้วยอุปนิสัย (เสาปนิสสโย), อธิบายว่า พร้อมด้วยบริวารนั่นเอง. เพราะในที่นี้ประสงค์เอาหมู่ธรรมที่เป็นเหตุร่วมกันว่า อุปนิสัย.

สมาธิปริกฺขารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยสมาธิปริกขารสูตร จบแล้ว.

๓. ปฐมอคฺคิสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาปฐมัคคิสูตร

๔๖. ตติเย อนุฑหนฏฺเฐนาติ กามํ อาหุเนยฺยคฺคิอาทโย ตโย อคฺคี พฺราหฺมเณหิปิ อิจฺฉิตา สนฺติ. เต ปน เตหิ อิจฺฉิตมตฺตาว, น สตฺตานํ ตาทิสา อตฺถสาธกา. เย ปน สตฺตานํ อตฺถสาธกา, เต ทสฺเสตุํ ‘‘อาหุนํ วุจฺจตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อาเนตฺวา หุนนํ ปูชนํ ‘‘อาหุน’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ อาหุนํ อรหนฺตี มาตาปิตโร. เตนาห ภควา – ‘‘อาหุเนยฺยาติ, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๖). ยทคฺเคน จ เต ปุตฺตานํ พหูปการตาย อาหุเนยฺยาติ, เตสุ สมฺมาปฏิปตฺติ เนสํ หิตสุขาวหา, ตทคฺเคน เตสุ มิจฺฉาปฏิปตฺติ อหิตทุกฺขาวหาติ อาห ‘‘เตสุ…เป… นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ.

๔๖. ในสูตรที่ ๓ ด้วยอรรถว่าไม่เผาผลาญ คือ ไฟ ๓ กองมีไฟอาหุเนยยะเป็นต้น เป็นที่ปรารถนาแม้ของพราหมณ์ทั้งหลาย. แต่ไฟเหล่านั้นเป็นเพียงความปรารถนาของพราหมณ์เหล่านั้นเท่านั้น ไม่เป็นเครื่องยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่สัตว์ทั้งหลายเช่นนั้น. ส่วนไฟเหล่าใดเป็นเครื่องยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่สัตว์ทั้งหลาย เพื่อจะแสดงไฟเหล่านั้น จึงตรัสคำว่า āhunaṃ vuccatī เป็นต้น. ในคำนั้น การนำมาบูชาเรียกว่า อาหุนะ มารดาบิดาเป็นผู้ควรแก่ อาหุนะ นั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย คำว่า อาหุเนยยะ นี้เป็นชื่อของมารดาบิดา’ (อิติวุ. ๑๐๖). และด้วยเหตุที่ท่านเหล่านั้นเป็นผู้มีอุปการะมากแก่บุตร จึงเป็นอาหุเนยยะ การปฏิบัติดีในท่านเหล่านั้นย่อมนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขแก่บุตร ด้วยเหตุนั้น การปฏิบัติผิดในท่านเหล่านั้นย่อมนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์ จึงตรัสว่า ‘ในท่านเหล่านั้น... เป็นต้น... ย่อมเกิดขึ้น’.

สฺวายมตฺโถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๕) มิตฺตวินฺทกวตฺถุนา เวทิตพฺโพ. มิตฺตวินฺทโก หิ มาตรา, ‘‘ตาต, อชฺช อุโปสถิโก หุตฺวา วิหาเร สพฺพรตฺตึ ธมฺมสฺสวนํ สุโณหิ, สหสฺสํ เต ทสฺสามี’’ติ วุตฺโต ธนโลเภน อุโปสถํ สมาทาย วิหารํ คนฺตฺวา ‘‘อิทํ ฐานํ อกุโตภย’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา ธมฺมาสนสฺส เหฏฺฐา นิปนฺโน สพฺพรตฺตึ นิทฺทายิตฺวา ฆรํ [Pg.171] อคมาสิ. มาตา ปาโตว ยาคุํ ปจิตฺวา อุปนาเมสิ. โส สหสฺสํ คเหตฺวาว ปิวิ. อถสฺส เอตทโหสิ ‘‘ธนํ สํหริสฺสามี’’ติ. โส นาวาย สมุทฺทํ ปกฺขนฺทิตุกาโม อโหสิ. อถ นํ มาตา, ‘‘ตาต, อิมสฺมึ กุเล จตฺตาลีสโกฏิธนํ อตฺถิ, อลํ คมเนนา’’ติ นิวาเรติ. โส ตสฺสา วจนํ อนาทิยิตฺวา คจฺฉติ เอว. สา ปุรโต อฏฺฐาสิ. อถ นํ กุชฺฌิตฺวา ‘‘อยํ มยฺหํ ปุรโต ติฏฺฐตี’’ติ ปาเทน ปหริตฺวา ปติตํ อนฺตรํ กตฺวา อคมาสิ.

อรรถนี้พึงทราบด้วยเรื่องมิตตวินทกะ (ที. นิ. อ. ๓.๓๐๕). มิตตวินทกะถูกมารดาพูดว่า ‘พ่อ วันนี้เจ้าจงเป็นอุโบสถิกะ ฟังธรรมตลอดคืนในวิหาร แม่จะให้ทรัพย์พันหนึ่งแก่เจ้า’ เขาจึงโลภในทรัพย์ สมาทานอุโบสถไปวิหาร พิจารณาว่า ‘ที่นี่เป็นที่ไม่มีภัย’ แล้วนอนใต้ธรรมาสน์ หลับตลอดคืนแล้วกลับบ้าน. มารดาหุงข้าวต้มแต่เช้าตรู่แล้วนำมาให้ เขารับทรัพย์พันหนึ่งแล้วจึงดื่ม. ครั้งนั้น เขาคิดว่า ‘เราจะรวบรวมทรัพย์’ จึงประสงค์จะลงเรือไปทะเล. ครั้งนั้น มารดาห้ามเขาว่า ‘พ่อ ในตระกูลนี้มีทรัพย์ ๔๐ โกฏิ ไม่ต้องไปหรอก’. เขาไม่เชื่อฟังคำของนาง ก็ยังคงไป. นางยืนขวางหน้า. ครั้งนั้น เขาโกรธว่า ‘นางคนนี้มายืนขวางหน้าเรา’ จึงเตะนางด้วยเท้า ทำให้นางล้มลงแล้วเดินผ่านไป.

มาตา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘มาทิสาย มาตริ เอวรูปํ กมฺมํ กตฺวา คตสฺส เต คตฏฺฐาเน สุขํ ภวิสฺสตีติ เอวํสญฺญี นาม ตฺวํ ปุตฺตา’’ติ อาห. ตสฺส นาวํ อารุยฺห คจฺฉโต สตฺตเม ทิวเส นาวา อฏฺฐาสิ. อถ เต มนุสฺสา ‘‘อทฺธา เอตฺถ ปาปปุคฺคโล อตฺถิ, สลากํ เทถา’’ติ อาหํสุ. สลากา ทียมานา ตสฺเสว ติกฺขตฺตุํ ปาปุณิ. เต ตสฺส อุฬุมฺปํ ทตฺวา ตํ สมุทฺเท ปกฺขิปึสุ. โส เอกํ ทีปํ คนฺตฺวา วิมานเปตีหิ สทฺธึ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺโต ตาหิ ‘‘ปุรโต ปุรโต มา อคมาสี’’ติ วุจฺจมาโนปิ ตทฺทิคุณํ ตทฺทิคุณํ สมฺปตฺตึ ปสฺสนฺโต อนุปุพฺเพน ขุรจกฺกธรํ เอกํ อทฺทส. ตํ จกฺกํ ปทุมปุปฺผํ วิย อุปฏฺฐาสิ. โส ตํ อาห, ‘‘อมฺโภ, อิทํ ตยา ปิฬนฺธิตํ ปทุมํ มยฺหํ เทหี’’ติ. น อิทํ, สามิ, ปทุมํ, ขุรจกฺกํ เอตนฺติ. โส ‘‘วญฺเจสิ มํ ตฺวํ, กึ มยา ปทุมํ น ทิฏฺฐปุพฺพ’’นฺติ วตฺวา ‘‘ตฺวํ โลหิตจนฺทนํ วิลิมฺปิตฺวา ปิฬนฺธนํ ปทุมปุปฺผํ มยฺหํ น ทาตุกาโม’’ติ อาห. โส จินฺเตสิ ‘‘อยมฺปิ มยา กตสทิสํ กมฺมํ กตฺวา ตสฺส ผลํ อนุภวิตุกาโม’’ติ. อถ นํ ‘‘คณฺห, เร’’ติ วตฺวา ตสฺส มตฺถเก จกฺกํ ขิปิ. เตน วุตฺตํ –

มารดาลุกขึ้นแล้วกล่าวว่า ‘ลูกเอ๋ย เจ้าทำกรรมเช่นนี้ในมารดาเช่นเราแล้วไป เจ้าคิดว่าที่ที่เจ้าไปนั้นจะมีความสุขอย่างนั้นหรือ’. เมื่อเขานั่งเรือไป วันที่ ๗ เรือก็หยุดนิ่ง. ครั้งนั้น พวกมนุษย์กล่าวว่า ‘แน่แท้ ที่นี่มีคนบาปอยู่ จงให้สลากเถิด’. เมื่อให้สลาก สลากก็ตกแก่เขาถึง ๓ ครั้ง. พวกเขาจึงให้แพแก่เขาแล้วโยนเขาลงทะเล. เขาไปถึงเกาะแห่งหนึ่ง เสวยสมบัติอยู่กับนางเปรตวิมาน แม้ถูกพวกนางพูดว่า ‘อย่าไปข้างหน้าๆ เลย’ ก็ยังเห็นสมบัติเพิ่มขึ้นเป็น ๒ เท่าๆ โดยลำดับ จนกระทั่งได้เห็นเปรตผู้ถือจักรกรด. จักรนั้นปรากฏเหมือนดอกบัว. เขาจึงพูดกับเปรตนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ ดอกบัวที่ท่านประดับอยู่นี้ จงให้แก่เราเถิด’. เปรตนั้นตอบว่า ‘นาย นี่ไม่ใช่ดอกบัว นี่คือจักรกรด’. เขาพูดว่า ‘ท่านหลอกลวงเราหรือ เราไม่เคยเห็นดอกบัวมาก่อนหรือ’ แล้วกล่าวว่า ‘ท่านทาจันทน์แดงแล้วประดับดอกบัว ไม่ต้องการจะให้แก่เรา’. เปรตนั้นคิดว่า ‘ผู้นี้ก็ทำกรรมเช่นเดียวกับที่เราทำแล้ว ประสงค์จะเสวยผลของกรรมนั้น’. ครั้งนั้น จึงพูดว่า ‘เอาไปเถิด’ แล้วเหวี่ยงจักรไปที่ศีรษะของเขา. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า –

‘‘จตุพฺภิ อฏฺฐชฺฌคมา, อฏฺฐาหิ ปิจ โสฬส;

โสฬสาหิ จ พาตฺตึส, อตฺริจฺฉํ จกฺกมาสโท;

อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ. (ชา. ๑.๑.๑๐๔;

๑.๕.๑๐๓);

‘เขาได้ ๘ ด้วย ๔, ได้ ๑๖ ด้วย ๘, ได้ ๓๒ ด้วย ๑๖, เขาผู้มีความอยากเกินประมาณ ได้จักรมาแล้ว, จักรย่อมหมุนอยู่บนศีรษะของบุรุษผู้ถูกความอยากครอบงำ’. (ชา. เอก. ๑.๑.๑๐๔; ๑.๕.๑๐๓);

โสติ เคหสามิโก ภตฺตา. ปุริมนเยเนวาติ อนุฑหนสฺส ปจฺจยตาย. ตตฺริทํ วตฺถุ – กสฺสปพุทฺธกาเล โสตาปนฺนสฺส อุปาสกสฺส ภริยา อติจารํ จรติ. โส ตํ ปจฺจกฺขโต ทิสฺวา ‘‘กสฺมา เอวํ กโรสี’’ติ อาห. สา ‘‘สจาหํ เอวรูปํ กโรมิ, อยํ เม สุนโข วิลุปฺปมาโน [Pg.172] ขาทตู’’ติ วตฺวา กาลกตา กณฺณมุณฺฑกทเห เวมานิกเปตี หุตฺวา นิพฺพตฺตา ทิวา สมฺปตฺตึ อนุภวติ, รตฺตึ ทุกฺขํ. ตทา พาราณสิราชา มิควํ จรนฺโต อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อนุปุพฺเพน กณฺณมุณฺฑกทหํ สมฺปตฺโต ตาย สทฺธึ สมฺปตฺตึ อนุภวติ. สา ตํ วญฺเจตฺวา รตฺตึ ทุกฺขํ อนุภวติ. โส ญตฺวา ‘‘กตฺถ นุ โข คจฺฉตี’’ติ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต คนฺตฺวา อวิทูเร ฐิโต กณฺณมุณฺฑกทหโต นิกฺขมิตฺวา ตํ ‘‘ปฏปฏ’’นฺติ ขาทมานํ เอกํ สุนขํ ทิสฺวา อสินา ทฺวิธา ฉินฺทิ, ทฺเว อเหสุํ. ปุน ฉินฺเน จตฺตาโร, ปุน ฉินฺเน อฏฺฐ, ปุน ฉินฺเน โสฬส อเหสุํ. สา ‘‘กึ กโรสิ, สามี’’ติ อาห. โส ‘‘กึ อิท’’นฺติ อาห. สา ‘‘เอวํ อกตฺวา เขฬปิณฺฑํ ภูมิยํ นิฏฺฐุภิตฺวา ปาเทน ฆํสาหี’’ติ อาห. โส ตถา อกาสิ. สุนขา อนฺตรธายึสุ. มุฏฺฐิโยโค กิรายํ ตสฺส สุนขนฺตรธานสฺส, ยทิทํ เขฬปิณฺฑํ ภูมิยํ นิฏฺฐุภิตฺวา ปาเทน ฆํสนํ, ตํ ทิวสํ ตสฺสา กมฺมํ ขีณํ. ราชา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา คนฺตุํ อารทฺโธ. สา ‘‘มยฺหํ, สามิ, กมฺมํ ขีณํ, มา อคมาสี’’ติ อาห. ราชา อสฺสุตฺวาว คโต.

คำว่า “โส” หมายถึงสามีผู้เป็นเจ้าของบ้าน. ด้วยนัยก่อนนั่นเอง คือเพราะเป็นปัจจัยแห่งการไม่เผาผลาญ. ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ – ในสมัยพระกัสสปพุทธเจ้า ภรรยาของอุบาสกผู้เป็นพระโสดาบันประพฤติล่วงประเวณี. เขาเห็นนางด้วยตาตนเองจึงถามว่า “ทำไมเธอจึงทำเช่นนี้”. นางกล่าวว่า “ถ้าดิฉันทำเช่นนี้ ขอสุนัขตัวนี้จงกัดกินดิฉันเถิด” แล้วตายไป เกิดเป็นนางเปรตวิมานในสระกัณณมุณฑกะ เสวยสมบัติในเวลากลางวัน เสวยทุกข์ในเวลากลางคืน. ครั้งนั้น พระราชาแห่งกรุงพาราณสีเสด็จประพาสป่า เข้าไปในป่าโดยลำดับ จนถึงสระกัณณมุณฑกะ เสวยสมบัติอยู่กับนางเปรตนั้น. นางหลอกลวงพระราชาแล้วเสวยทุกข์ในเวลากลางคืน. พระราชาทรงทราบแล้วคิดว่า “นางไปที่ไหนหนอ” จึงตามไปข้างหลัง ไม่ไกลนัก ทรงเห็นสุนัขตัวหนึ่งออกมาจากสระกัณณมุณฑกะกำลังกัดกินนาง “ปฏะปฏะ” จึงทรงฟันด้วยพระขรรค์เป็นสองท่อน ก็มีสองตัว. เมื่อฟันอีกก็มีสี่ตัว, เมื่อฟันอีกก็มีแปดตัว, เมื่อฟันอีกก็มีสิบหกตัว. นางกล่าวว่า “ท่านทำอะไรเพคะ นาย” พระราชาตรัสว่า “นี่อะไร”. นางกล่าวว่า “อย่าทำเช่นนี้เลยเพคะ จงถ่มน้ำลายลงบนพื้นแล้วเหยียบด้วยเท้าเถิด”. พระราชาทรงทำเช่นนั้น. สุนัขทั้งหลายก็หายไป. ได้ยินว่า การถ่มน้ำลายลงบนพื้นแล้วเหยียบด้วยเท้านี้ เป็นอุบายแห่งการหายไปของสุนัขเหล่านั้น ในวันนั้นกรรมของนางก็สิ้นสุดลง. พระราชาทรงเสียพระทัยแล้วเริ่มเสด็จกลับ. นางกล่าวว่า “นายเพคะ กรรมของดิฉันสิ้นแล้ว อย่าเพิ่งไปเลยเพคะ”. พระราชาไม่ทรงฟังก็เสด็จไปแล้ว.

ทกฺขิณาติ จตฺตาโร ปจฺจยา ทียมานา ทกฺขนฺติ เอเตหิ หิตสุขานีติ, ตํ ทกฺขิณํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย, ภิกฺขุสงฺโฆ.

คำว่า “ทักขิณา” คือปัจจัย ๔ ที่ถวายแล้ว ย่อมนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขด้วยปัจจัยเหล่านั้น. ผู้ที่ควรแก่ทักขิณานั้น จึงเรียกว่า “ทักขิเณยยะ” คือพระภิกษุสงฆ์.

ปฐมอคฺคิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายปฐมัคคิสูตร จบแล้ว.

๔-๕. ทุติยอคฺคิสุตฺตาทิวณฺณนา

๔-๕. การอธิบายทุติยัคคิสูตรเป็นต้น

๔๗-๔๘. จตุตฺเถ ยญฺญวาฏํ สมฺปาเทตฺวา มหายญฺญํ อุทฺทิสฺส สวิญฺญาณกานิ อวิญฺญาณกานิ จ ยญฺญูปกรณานิ สชฺชิตานีติ อาห ปาฬิยํ ‘‘มหายญฺโญ อุปกฺขโฏ’’ติ. ตํ อุปกรณํ เตสํ ตถาสชฺชนนฺติ อาห ‘‘อุปกฺขโฏติ ปจฺจุปฏฺฐิโต’’ติ. วจฺฉตรสตานีติ ยุวภาวปฺปตฺตานิ นาติพลววจฺฉสตานิ. เต ปน วจฺฉา เอว โหนฺติ, น ทมฺมา, พลีพทฺทา วา. อุรพฺภาติ ตรุณเมณฺฑกา วุจฺจนฺติ. อุปนีตานีติ ฐปนตฺถาย อุปนีตานิ. วิหึสฏฺเฐนาติ หึสนฏฺเฐน. อุปวายตูติ อุปคนฺตฺวา สรีรทรถํ นิพฺพาเปนฺโต สณฺหสีตลา วาโต วายตุ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ปญฺจเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

๔๗-๔๘. ในสูตรที่ ๔ เมื่อจัดเตรียมสถานที่บูชายัญแล้ว มุ่งหมายมหายัญ จึงจัดเตรียมเครื่องบูชายัญทั้งที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณไว้แล้ว ดังที่ตรัสไว้ในบาลีว่า “มหายัญอันจัดเตรียมไว้แล้ว”. เครื่องบูชายัญนั้น คือการจัดเตรียมไว้เช่นนั้น จึงตรัสว่า “อุปักขฏะ คือ ปัจจุปัฏฐิตะ (ปรากฏพร้อมแล้ว)”. คำว่า “วัจฉตรสตานิ” คือ ลูกโคหนุ่มที่ถึงวัยหนุ่ม ไม่ใช่ลูกโคที่แข็งแรงมาก. แต่ลูกโคเหล่านั้นเป็นเพียงลูกโคเท่านั้น ไม่ใช่โคหนุ่มที่ฝึกแล้ว หรือโคอุสภะ. คำว่า “อุรพฺภะ” หมายถึง ลูกแกะหนุ่ม. คำว่า “อุปนีตานิ” คือ นำมาเพื่อตั้งไว้. ด้วยอรรถว่าเบียดเบียน คือ ด้วยอรรถว่าทำร้าย. คำว่า “อุปวายตุ” คือ ลมอันอ่อนโยนและเย็นพัดมาเพื่อดับความร้อนรุ่มในร่างกาย. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย. ในสูตรที่ ๕ ไม่มีอะไรจะกล่าว.

ทุติยอคฺคิสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายทุติยัคคิสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๖. ทุติยสญฺญาสุตฺตวณฺณนา

๖. การอธิบายทุติยสัญญา สูตร

๔๙. ฉฏฺเฐ [Pg.173] นฺหารุวิเลขนนฺติ จมฺมํ ลิขนฺตานํ จมฺมํ ลิขิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ. ‘‘เอโสหมสฺมี’’ติอาทินา อหํกรณํ อหงฺกาโร. ‘‘เอตํ มมา’’ติ มมํกรณํ มมงฺกาโร. เตนาห ‘‘อหงฺการทิฏฺฐิโต’’ติอาทิ. ติสฺโส วิธาติ เสยฺยสทิสหีนวเสน ตโย มานา. ‘‘เอกวิเธน รูปสงฺคโห’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๕๘๔) โกฏฺฐาโส ‘‘วิธา’’ติ วุตฺโต. ‘‘กถํวิธํ สีลวนฺตํ วทนฺติ, กถํวิธํ ปญฺญวนฺตํ วทนฺตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๙๕) ปกาโร. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, วิธา. กตมา ติสฺโส? เสยฺโยหมสฺมีติ วิธา’’ติ (วิภ. ๙๒๐) เอตฺถ มาโน ‘‘วิธา’’ติ วุตฺโต. อิธาปิ มาโนว อธิปฺเปโต. มาโน หิ วิทหนโต หีนาทิวเสน ติวิธา. เตนากาเรน ทหนโต อุปทหนโต ‘‘วิธา’’ติ วุจฺจติ.

๔๙. ในสูตรที่ ๖ คำว่า “นหารุวิเลขนัง” คือ กากหนังที่บุคคลผู้ขูดหนังขูดแล้วทิ้งไป. คำว่า “เอโสหะมัสมิ” เป็นต้น คือ การทำความถือตัวว่า “เราเป็นนั่น” ชื่อว่า อหังการ. การทำความถือตัวว่า “นั่นเป็นของเรา” ชื่อว่า มมังการ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อหังการทิฏฐิ” เป็นต้น. คำว่า “ติสโส วิธา” คือ มานะ ๓ อย่าง โดยความเป็นผู้เลิศ ผู้เสมอ และผู้เลว. ในประโยคว่า “การสงเคราะห์รูปด้วยวิธีเดียว” เป็นต้น (ธ.ส. ๕๘๔) ส่วนหนึ่งเรียกว่า “วิธา”. ในประโยคว่า “บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าผู้มีศีลเป็นอย่างไร, บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าผู้มีปัญญาเป็นอย่างไร” เป็นต้น (สํ.นิ. ๑.๙๕) หมายถึง ประเภท. ในประโยคว่า “ภิกษุทั้งหลาย วิธา ๓ อย่างเหล่านี้มีอยู่. ๓ อย่างอะไรบ้าง? วิธาคือเราเป็นผู้เลิศ” (วิภงฺค ๙๒๐) ในที่นี้ มานะเรียกว่า “วิธา”. ในที่นี้ก็ประสงค์เอามานะนั่นเอง. มานะนั้นแล ย่อมเป็น ๓ อย่าง โดยความเป็นผู้เลวเป็นต้น เพราะการจัดแจง เพราะการจัดแจงด้วยอาการนั้น และเพราะการจัดแจงให้เป็นไป จึงเรียกว่า “วิธา”.

ทุติยสญฺญาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายทุติยสัญญา สูตร จบแล้ว.

๗-๘. เมถุนสุตฺตาทิวณฺณนา

๗-๘. การอธิบายเมถุนสูตรเป็นต้น

๕๐-๕๑. สตฺตเม อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. เอกจฺโจติ เอโก. สมโณ วา พฺราหฺมโณ วาติ ปพฺพชฺชามตฺเตน สมโณ วา, ชาติมตฺเตน พฺราหฺมโณ วา. ทฺวยํทฺวยสมาปตฺตินฺติ ทฺวีหิ ทฺวีหิ สมาปชฺชิตพฺพํ, เมถุนนฺติ อตฺโถ. น เหว โข สมาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. อุจฺฉาทนํ อุพฺพฏฺฏนํ. สมฺพาหนํ ปริมทฺทนํ. สาทิยตีติ อธิวาเสติ. ตทสฺสาเทตีติ อุจฺฉาทนาทึ อภิรมติ. นิกาเมตีติ อิจฺฉติ. วิตฺตินฺติ ตุฏฺฐึ. อิทมฺปิ โขติ เอตฺถ อิทนฺติ ยถาวุตฺตํ สาทิยนาทึ ขณฺฑาทิภาววเสน เอกํ กตฺวา วุตฺตํ. ปิ-สทฺโท วกฺขมานํ อุปาทาย สมุจฺจยตฺโถ, โข-สทฺโท อวธารณตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยเทตํ พฺรหฺมจาริปฏิญฺญสฺส อสติปิ ทฺวยํทฺวยสมาปตฺติยํ มาตุคามสฺส อุจฺฉาทนนหาปนสมฺพาหนสาทิยนาทิ. อิทมฺปิ เอกํเสน ตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส ขณฺฑาทิภาวาปาทนโต ขณฺฑมฺปิ ฉิทฺทมฺปิ สพลมฺปิ กมฺมาสมฺปีติ. เอวํ ปน ขณฺฑาทิภาวาปตฺติยา โส อปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรติ, น ปริสุทฺธํ, สํยุตฺโต เมถุนสํโยเคน, น [Pg.174] วิสํยุตฺโต. ตโต จสฺส น ชาติอาทีหิ ปริมุตฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อยํ วุจฺจตี’’ติอาทิมาห.

๕๐-๕๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า “อิทะ” คือ ในโลกนี้. คำว่า “เอกัจจะ” คือ บางคน. คำว่า “สมณะหรือพราหมณ์” คือ สมณะด้วยความเป็นบรรพชิต หรือพราหมณ์ด้วยความเป็นชาติ. คำว่า “ทวยังทวยสมาปัตติง” คือ การเข้าถึงด้วยอาการเป็นคู่ๆ หมายถึง เมถุน. พึงประกอบความว่า “ย่อมไม่เข้าถึงเลยทีเดียว”. คำว่า “อุจฉาทนะ” คือ การลูบไล้. คำว่า “สัมพาหะนะ” คือ การนวดเฟ้น. คำว่า “สาทยติ” คือ ยินดี. คำว่า “ตทัสสาเทติ” คือ ยินดีในการลูบไล้เป็นต้นนั้น. คำว่า “นิกาเมti” คือ ปรารถนา. คำว่า “วิตติ” คือ ความยินดี. ในคำว่า “อิทัมปิ โข” นี้ คำว่า “อิทัง” กล่าวรวมการยินดีเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว โดยความเป็นของขาดเป็นต้น. บทว่า “ปิ” มีอรรถว่ารวมเข้ากับสิ่งที่จักกล่าวต่อไป, บทว่า “โข” มีอรรถว่ากำหนดแน่นอน. ความนี้กล่าวแล้วว่า – การลูบไล้ การอาบน้ำ การนวดเฟ้น การยินดีเป็นต้นแก่มาตุคาม ของผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพรหมจารี แม้ไม่มีการเข้าถึงเมถุน แม้สิ่งนี้ก็เป็นของขาด เป็นของมีช่อง เป็นของด่าง เป็นของพร้อย เพราะยังพรหมจรรย์นั้นให้เป็นของขาดเป็นต้นโดยส่วนเดียว. อนึ่ง เมื่อพรหมจรรย์ถึงความเป็นของขาดเป็นต้นอย่างนี้ เขาย่อมประพฤติพรหมจรรย์ที่ไม่บริสุทธิ์ ไม่ใช่บริสุทธิ์, เป็นผู้ประกอบด้วยเมถุนสังโยค ไม่ใช่ผู้ปราศจากเมถุนสังโยค. พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำว่า “นี้เรียกว่า” เป็นต้น เพื่อแสดงว่า “เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่พ้นจากชาติเป็นต้น”.

สญฺชคฺฆตีติ กิเลสวเสน มหาหสิตํ หสติ. สํกีฬตีติ กายสํสคฺควเสน กีฬติ. สํเกลายตีติ สพฺพโส มาตุคามํ เกลายนฺโต วิหรติ. จกฺขุนาติ อตฺตโน จกฺขุนา. จกฺขุนฺติ มาตุคามสฺส จกฺขุํ. อุปนิชฺฌายตีติ อุเปจฺจ นิชฺฌายติ โอโลเกติ. ติโรกุฏฺฏนฺติ กุฏฺฏสฺส ปรโต. ตถา ติโรปาการํ, ‘‘มตฺติกามยา ภิตฺติ กุฏฺฏํ, อิฏฺฐกามยา ปากาโร’’ติ วทนฺติ. ยา กาจิ วา ภิตฺติ โปริสกา ทิยฑฺฒรตนปฺปมาณา กุฏฺฏํ, ตโต อธิโก ปากาโร. อสฺสาติ พฺรหฺมจาริปฏิญฺญสฺส. ปุพฺเพติ วตสมาทานโต ปุพฺเพ. กามคุเณหีติ กามโกฏฺฐาเสหิ. สมปฺปิตนฺติ สุฏฺฐุ อปฺปิตํ สหิตํ. สมงฺคิภูตนฺติ สมนฺนาคตํ. ปริจารยมานนฺติ กีฬนฺตํ, อุปฏฺฐหิยมานํ วา. ปณิธายาติ ปตฺเถตฺวา. สีเลนาติอาทีสุ ยมนิยมาทิสมาทานวเสน สีลํ, อวีติกฺกมวเสน วตํ. อุภยมฺปิ วา สีลํ, ทุกฺกรจริยวเสน ปวตฺติตํ วตํ. ตํตํอกิจฺจสมฺมตโต วา นิวตฺติลกฺขณํ สีลํ, ตํตํสมาทานวโต เวสโภชนกิจฺจกรณาทิวิเสสปฺปฏิปตฺติ วตํ. สพฺพถาปิ ทุกฺกรจริยา ตโป. เมถุนา วิรติ พฺรหฺมจริยนฺติ เอวมฺเปตฺถ ปาฬิวณฺณนา เวทิตพฺพา. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว.

คำว่า สัญชัคฆติ คือ หัวเราะอย่างมากด้วยอำนาจกิเลส. คำว่า สังกีฬติ คือ เล่นด้วยอำนาจการสัมผัสกาย. คำว่า สังเกลายติ คือ อยู่ด้วยการทะนุถนอมมาตุคามโดยประการทั้งปวง. คำว่า จักขุนา คือ ด้วยตาของตน. คำว่า จักขุง คือ ตาของมาตุคาม. คำว่า อุปนิชฌายติ คือ เข้าไปเพ่งพินิจดู. คำว่า ติโรกุฏฏัง คือ เบื้องนอกฝา. เช่นเดียวกับคำว่า ติโรปาการัง (เบื้องนอกกำแพง), บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ฝาที่ทำด้วยดิน ชื่อว่า กุฏฏะ, กำแพงที่ทำด้วยอิฐ ชื่อว่า ปาการะ. ฝาผนังใดๆ ที่สูงชั่วบุรุษหนึ่งกับอีก ๑ ศอกครึ่ง ชื่อว่า กุฏฏะ, ที่สูงกว่านั้น ชื่อว่า ปาการะ. คำว่า อัสสะ คือ ของผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพรหมจารี. คำว่า ปุพเพ คือ ก่อนการสมาทานวัตร. คำว่า กามคุเณหิ คือ ด้วยส่วนแห่งกาม. คำว่า สมัปปิตัง คือ ตั้งไว้ดีแล้ว ประกอบแล้ว. คำว่า สมังคีภูตัง คือ ถึงพร้อมแล้ว. คำว่า ปริจารยมานัง คือ กำลังเล่นอยู่ หรือกำลังบำรุงอยู่. คำว่า ปณิธายะ คือ ตั้งความปรารถนาไว้. ในคำว่า สีเลนะ เป็นต้น ศีลคือการสมาทานยมนิยมเป็นต้น, วัตรคือการไม่ล่วงละเมิด. หรือทั้งสองอย่างเป็นศีล, วัตรที่ดำเนินไปโดยการประพฤติที่ทำได้ยาก. หรือศีลมีลักษณะเป็นการงดเว้นจากกิจที่สมมติว่าไม่ควรนั้นๆ, วัตรคือการปฏิบัติพิเศษมีการทำกิจเกี่ยวกับการแต่งกายและการบริโภคอาหารเป็นต้น ของผู้สมาทานนั้นๆ. การประพฤติที่ทำได้ยากโดยประการทั้งปวงเป็นตบะ. พึงทราบอรรถกถาบาลีในที่นี้อย่างนี้ว่า การงดเว้นจากเมถุนเป็นพรหมจรรย์. สูตรที่ ๘ มีความตื้นอยู่แล้ว.

เมถุนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยเมถุนสูตรเป็นต้น จบแล้ว

๙. ทานมหปฺผลสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาว่าด้วยทานมหัปผลสูตร

๕๒. นวเม ‘‘สาหุ ทาน’’นฺติ ทานํ เทตีติ ‘‘ทานํ นาม สาธุ สุนฺทร’’นฺติ ทานํ เทตีติ อตฺโถ. ทานญฺหิ ทตฺวา ตํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ปาโมชฺชปีติโสมนสฺสาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, โลภโทสอิสฺสามจฺเฉราทโย วิทูรีภวนฺติ. อิทานิ ทานํ อนุกูลธมฺมปริพฺรูหเนน ปจฺจนีกธมฺมวิทูรีกรเณน จ ภาวนาจิตฺตสฺส อุปโสภนาย จ ปริกฺขาราย จ โหตีติ ‘‘อลงฺการภูตญฺเจว ปริวารภูตญฺจ เทตี’’ติ วุตฺตํ. ฌานานาคามี นาม โหติ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา [Pg.175] พฺรหฺมโลกูปปนฺนานํ อริยานํ เหฏฺฐา อนุปฺปชฺชนโต. อิมํ เปจฺจ ปริภุญฺชิสฺสามีติ สาเปกฺขสฺส ทานํ ปรโลกผลาสาย สาติสยาย จ ปุพฺพาจารวเสน อุปฺปชฺชมานาย อนุภวตฺตา ตณฺหุตฺตรํ นาม โหตีติ อาห ‘‘ปฐมํ ตณฺหุตฺตริยทาน’’นฺติ. ทานํ นาม พุทฺธาทีหิ ปสตฺถนฺติ ครุํ จิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา ทาตพฺพตฺตา ‘‘ทุติยํ จิตฺตีการทาน’’นฺติ วุตฺตํ. ปุพฺพเกหิ ปิตุปิตามเหหิ ทินฺนปุพฺพํ กตปุพฺพํ ชหาเปตุํ นาม นานุจฺฉวิกนฺติ อตฺตภาวสภาควเสน หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา ทาตพฺพโต ‘‘ตติยํ หิโรตฺตปฺปทาน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อหํ ปจามิ, น อิเม ปจนฺติ, นารหามิ ปจนฺโต อปจนฺตานํ ทานํ อทาตุ’’นฺติ เอวํสญฺญี หุตฺวา เทนฺโต นิรวเสสํ กตฺวา เทตีติ อาห ‘‘จตุตฺถํ นิรวเสสทาน’’นฺติ. ‘‘ยถา เตสํ ปุพฺพกานํ อิสีนํ ตานิ มหายญฺญกานิ อเหสุํ, เอวํ เม อยํ ทานปริโภโค ภวิสฺสตี’’ติ เอวํสญฺญิโน ทานํ ทกฺขิณํ อรเหสุ ทาตพฺพโต ‘‘ปญฺจมํ ทกฺขิเณยฺยทาน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อิมํ เม ทานํ ททโต จิตฺตํ ปสีทตี’’ติอาทินา ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา เทนฺตสฺส ทานํ โสมนสฺสพาหุลฺลปฺปตฺติยา โสมนสฺสุปจารํ นาม โหตีติ อาห ‘‘ฉฏฺฐํ โสมนสฺสุปวิจารทาน’’นฺติ วุตฺตํ.

๕๒. ในสูตรที่ ๙ คำว่า สาธุ ทานัง คือ ให้ทาน มีอรรถว่า ทานชื่อว่าดีงาม คือ ให้ทาน. อนึ่ง เมื่อให้ทานแล้วพิจารณาดูทานนั้น ปราโมทย์ ปีติ โสมนัสเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น, โลภะ โทสะ อิสสา มัจฉริยะเป็นต้นย่อมอันตรธานไป. บัดนี้ ทานย่อมเป็นเครื่องบำรุงธรรมอันสมควร เป็นเครื่องกำจัดธรรมอันเป็นข้าศึกให้ห่างไกล และเป็นเครื่องประดับและเป็นบริขารแห่งจิตภาวนา จึงตรัสว่า ให้ทานอันเป็นเครื่องประดับและเป็นบริวาร. ชื่อว่า ฌานานาคามี เพราะอริยบุคคลผู้ยังฌานให้เกิดแล้วบังเกิดในพรหมโลก ย่อมไม่เกิดขึ้นในเบื้องต่ำ. ทานของผู้มีความหวังว่า เราจักบริโภคทานนี้ในปรโลก ชื่อว่า มีตัณหาเป็นเบื้องบน เพราะเป็นการเสวยผลในปรโลกที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความประพฤติในกาลก่อนอันยิ่งใหญ่ จึงตรัสว่า ทานที่ ๑ ชื่อว่า ตัณหุตตริยทาน. ทานชื่อว่าอันพระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญ เพราะควรให้โดยตั้งความเคารพไว้ จึงตรัสว่า ทานที่ ๒ ชื่อว่า จิตตีการทาน. การละทิ้งทานที่บิดาปู่ย่าตายายในกาลก่อนเคยให้เคยทำมาแล้ว ชื่อว่าไม่สมควรเลย เพราะควรให้โดยตั้งหิริโอตตัปปะไว้โดยส่วนแห่งอัตภาพ จึงตรัสว่า ทานที่ ๓ ชื่อว่า หิโรตตัปปทาน. ผู้ให้ทานโดยมีความสำคัญอย่างนี้ว่า เราหุงต้ม คนเหล่านี้ไม่หุงต้ม เราผู้หุงต้มไม่ควรไม่ให้ทานแก่คนที่ไม่หุงต้ม ย่อมให้ทานโดยไม่เหลือ จึงตรัสว่า ทานที่ ๔ ชื่อว่า นิรวเสสทาน. ทานของผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ทานบริโภคของเรานี้จักเป็นเหมือนมหายัญของฤๅษีในกาลก่อนเหล่านั้น เพราะควรให้ทานแก่ท่านผู้ควรทักขิณา จึงตรัสว่า ทานที่ ๕ ชื่อว่า ทักขิเณยยทาน. ทานของผู้ให้ทานโดยยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นด้วยคำว่า เมื่อเราให้ทานนี้ จิตย่อมผ่องใส เป็นต้น ชื่อว่า โสมนัสสูปจาร เพราะถึงความมีโสมนัสมาก จึงตรัสว่า ทานที่ ๖ ชื่อว่า โสมนัสสุปวิจารทาน.

ทานมหปฺผลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยทานมหัปผลสูตร จบแล้ว

๑๐. นนฺทมาตาสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยนันทมาตาสูตร

๕๓. ทสเม ‘‘วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา…เป… นิกฺขมี’’ติ องฺคุตฺตรภาณกานํ มเตเนตํ วุตฺตํ. มชฺฌิมภาณกา ปน วทนฺติ ‘‘ภควา อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย เชตวนโต ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต จาริกํ นิกฺขมิ. เตเนว จ อกาเล นิกฺขนฺตตฺตา โกสลราชาทโย วาเรตุํ อารภึสุ. ปวาเรตฺวา หิ จรณํ พุทฺธาจิณฺณ’’นฺติ. ปุณฺณาย สมฺมาปฏิปตฺตึ ปจฺจาสีสนฺโต ภควา ‘‘มม นิวตฺตนปจฺจยา ตฺวํ กึ กริสฺสสี’’ติ อาห. ปุณฺณาปิ…เป… ปพฺพชีติ เอตฺถ เสฏฺฐิ ‘‘ปุณฺณาย ภควา นิวตฺติโต’’ติ สุตฺวา ตํ ภุชิสฺสํ กตฺวา ธีตุฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ปพฺพชิ, ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิ. อถสฺสา สตฺถา อารทฺธวิปสฺสกภาวํ ญตฺวา อิมํ โอภาสคาถํ วิสฺสชฺเชสิ –

๕๓. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า อยู่จำพรรษาแล้วปวารณา...เป...ออกไป นี้ กล่าวตามความเห็นของพระอังคุตตรภาณกะ. แต่พระมัชฌิมภาณกะทั้งหลายกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์จากพระเชตวัน เมื่อจวนจะถึงวันเข้าพรรษา. เพราะเหตุที่เสด็จออกไปในเวลาไม่สมควรนั้นแล พระเจ้าโกศลเป็นต้นจึงเริ่มห้าม. เพราะการจาริกไปหลังจากปวารณาแล้ว เป็นพุทธประเพณี. พระผู้มีพระภาคทรงหวังการปฏิบัติชอบของนางปุณณา จึงตรัสว่า เพราะเหตุที่เรากลับมา เธอจักทำอะไร. ในคำว่า ปุณณาก็...เป...บวช นี้ เศรษฐีได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคกลับมาเพราะนางปุณณา จึงปลดปล่อยนางให้เป็นอิสระแล้วตั้งไว้ในฐานะธิดา. นางขอการบรรพชาแล้วบวช บวชแล้วก็เริ่มเจริญวิปัสสนา. ครั้งนั้น พระศาสดาทรงทราบความเป็นผู้เริ่มเจริญวิปัสสนาของนางแล้ว จึงทรงเปล่งโอภาสคาถานี้ว่า –

‘‘ปุณฺเณ [Pg.176] ปูรสฺสุ สทฺธมฺมํ, จนฺโท ปนฺนรโส ยถา;

ปริปุณฺณาย ปญฺญาย, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสสี’’ติ. (เถรีคา. ๓);

ปุณณาเอ๋ย เธอจงบำเพ็ญสัทธรรมให้เต็มเปี่ยม เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ ๑๕ ค่ำ เธอจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ด้วยปัญญาที่บริบูรณ์แล้ว (เถรีคาถา ๓)

สา คาถาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปตฺวา อภิญฺญาตา สาวิกา อโหสิ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

นางบรรลุพระอรหัตแล้ว เป็นพระสาวิกาผู้มีชื่อเสียงเมื่อจบคาถา. ข้อที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้โดยง่าย.

นนฺทมาตาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยนันทมาตาสูตร จบแล้ว.

มหายญฺญวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยมห้ายัญญวรรค จบแล้ว.

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ปัณณาสก์ที่ ๑ จบแล้ว.

๖. อพฺยากตวคฺโค

๖. อัพยากตวรรค

๑-๒. อพฺยากตสุตฺตาทิวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยอัพยากตสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๒

๕๔-๕๕. ฉฏฺฐวคฺคสฺส ปฐมํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ทุติเย อตีเต อตฺตภาเว นิพฺพตฺตกํ กมฺมนฺติ ‘‘ปุริมกมฺมภวสฺมึ โมโห อวิชฺชา, อายูหนา สงฺขารา, นิกนฺติ ตณฺหา, อุปคมนํ อุปาทานํ, เจตนา ภโว’’ติ เอวมาคตํ สปริกฺขารํ ปญฺจวิธํ กมฺมวฏฺฏมาห. เอตรหิ เม อตฺตภาโว น สิยาติ วิญฺญาณนามรูปสฬายตนผสฺสเวทนาสหิตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ ปญฺจวิธํ วิปากวฏฺฏมาห. ยํ อตฺถิกนฺติ ยํ ปรมตฺถโต วิชฺชมานกํ. เตนาห ‘‘ภูต’’นฺติ. ตญฺหิ ปจฺจยนิพฺพตฺตตาย ‘‘ภูต’’นฺติ วุจฺจติ. ตํ ปชหามีติ ตปฺปฏิพทฺธจฺฉนฺทราคปฺปหาเนน ตโต เอว อายตึ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนวเสน ปชหามิ ปริจฺจชามิ. หริตนฺตนฺติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๐๓) หริตเมว. อนฺต-สทฺเทน ปทวฑฺฒนํ กตํ ยถา ‘‘วนนฺตํ สุตฺตนฺต’’นฺติ, อลฺลติณาทีนิ อาคมฺม นิพฺพายตีติ อตฺโถ. ปถนฺตนฺติ มหามคฺคํ. เสลนฺตนฺติ ปพฺพตํ. อุทกนฺตนฺติ อุทกํ. รมณียํ วา ภูมิภาคนฺติ ติณคุมฺพาทิรหิตํ วิวิตฺตํ อพฺโภกาสภูมิภาคํ. อนาหาราติ อปจฺจยา นิรุปาทานา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

๕๔-๕๕. สูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๖ พึงทราบได้โดยง่าย. ในสูตรที่ ๒ พระผู้มีพระภาคตรัสกรรมวัฏ ๕ อย่างพร้อมด้วยบริวารที่มาแล้วอย่างนี้ว่า โมหะในภพที่เป็นกรรมในอดีตเป็นอวิชชา, การปรุงแต่งเป็นสังขาร, ความยินดีเป็นตัณหา, การเข้าถึงเป็นอุปาทาน, เจตนาเป็นภพ. พระผู้มีพระภาคตรัสวิปากวัฏ ๕ อย่างในปัจจุบันพร้อมด้วยวิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนาว่า ขออัตภาพของเราอย่ามีในบัดนี้เลย. คำว่า ยํ อตฺถิกํ (สิ่งใดมีอยู่) คือสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ภูตํ (เป็นแล้ว). สิ่งนั้นชื่อว่า ภูตะ เพราะเกิดขึ้นด้วยปัจจัย. คำว่า ตํ ปชหามิ (เราละสิ่งนั้น) คือเราละ เราสละด้วยการละฉันทราคะที่ผูกพันกับสิ่งนั้น โดยทำให้สิ่งนั้นไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคต. คำว่า หริตนฺตํ (หญ้าสด) (ม.อ. ๑.๓๐๓) คือหญ้าสดนั่นเอง. การเพิ่มบทด้วยคำว่า อนฺต (ที่สุด) เหมือนคำว่า วนนฺตํ (ที่สุดแห่งป่า) สุตฺตนฺตํ (ที่สุดแห่งสูตร) มีอรรถว่า ดับไปเพราะอาศัยหญ้าสดเป็นต้น. คำว่า ปถนฺตํ (ที่สุดแห่งทาง) คือหนทางใหญ่. คำว่า เซลนฺตํ (ที่สุดแห่งภูเขา) คือภูเขา. คำว่า อุทกนฺตํ (ที่สุดแห่งน้ำ) คือน้ำ. คำว่า รมณียํ วา ภูมิภาคํ (หรือภูมิภาคที่น่ารื่นรมย์) คือภูมิภาคที่เป็นที่โล่งแจ้ง ปราศจากหญ้าและพุ่มไม้. คำว่า อนาหารา (ไม่มีอาหาร) คือไม่มีปัจจัย ไม่มีอุปาทาน. ข้อที่เหลือในที่นี้เป็นความตื้นทั้งนั้น.

อพฺยากตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยอัพยากตสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๓. ติสฺสพฺรหฺมาสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาว่าด้วยติสสพรหมสูตร

๕๖. ตติเย [Pg.177] วิวิตฺตานิ ตาทิสานิ ปน ปริยนฺตานิ อติทูรานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘อนฺติมปริยนฺติมานี’’ติ. อนฺเต ภวานิ อนฺติมานิ, อนฺติมานิเยว ปริยนฺติมานิ. อุภเยนปิ อติทูรตํ ทสฺเสติ. สมนฺนาหาเร ฐปยมาโนติ อินฺทฺริยํ สมากาเรน วตฺเตนฺโต อินฺทฺริยสมตํ ปฏิปาเทนฺโต นาม โหติ. วิปสฺสนาจิตฺตสมฺปยุตฺโต สมาธิ, สติปิ สงฺขารนิมิตฺตาวิรเห นิจฺจนิมิตฺตาทิวิรหโต ‘‘อนิมิตฺโต’’ติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘อนิมิตฺตนฺติ พลววิปสฺสนาสมาธิ’’นฺติ.

๕๖. ในสูตรที่ ๓ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อนฺติมปริยนฺติมานิ (ที่สุดและที่สุดรอบ) เพราะที่สุดเหล่านั้นที่สงัดเช่นนั้นย่อมไกลเกินไป. สิ่งที่อยู่ในที่สุดชื่อว่า อนฺติมานิ (ที่สุด). สิ่งที่เป็นที่สุดนั่นแหละชื่อว่า ปริยนฺติมานิ (ที่สุดรอบ). ด้วยคำทั้งสองนี้แสดงถึงความไกลเกินไป. คำว่า สมนฺนาหาเร ฐปยมาโน (ตั้งไว้ในความเสมอกัน) คือเมื่ออินทรีย์เป็นไปโดยอาการเสมอกัน ชื่อว่ายังอินทรีย์ให้ถึงความเสมอ. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อนิมิตฺตนฺติ พลววิปสฺสนาสมาธิ (อนิมิตตะ คือวิปัสสนาสมาธิที่มีกำลัง) เพราะสมาธิที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาจิต แม้จะยังไม่ปราศจากสังขารนิมิต ก็ชื่อว่า อนิมิตตะ เพราะปราศจากนิมิตคือความเที่ยงเป็นต้น.

ติสฺสพฺรหฺมาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยติสสพรหมสูตร จบแล้ว.

๔-๗. สีหเสนาปติสุตฺตาทิวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยสีหเสนาบดีสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๗

๕๗-๖๐. จตุตฺเถ กุจฺฉิโต อริโย กทริโย. ถทฺธมจฺฉริยสทิสํ หิ กุจฺฉิตํ สพฺพนิหีนํ นตฺถิ สพฺพกุสลานํ อาทิภูตสฺส นิเสธนโต. เสสเมตฺถ ปญฺจมาทีนิ จ อุตฺตานตฺถาเนว.

๕๗-๖๐. ในสูตรที่ ๔ อริยะผู้ถูกตำหนิคือคนตระหนี่. เพราะสิ่งที่เป็นที่น่ารังเกียจเหมือนความตระหนี่ที่แข็งกระด้างนั้นไม่มีสิ่งใดเลวทรามไปกว่า เพราะเป็นเครื่องขัดขวางกุศลทั้งปวงอันเป็นเบื้องต้น. ข้อที่เหลือในที่นี้และสูตรที่ ๕ เป็นต้น เป็นความตื้นทั้งนั้น.

สีหเสนาปติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยสีหเสนาบดีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๘. ปจลายมานสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาว่าด้วยปจลายมานสูตร

๖๑. อฏฺฐเม อาโลกสญฺญํ มนสิ กเรยฺยาสีติ ทิวา วา รตฺตึ วา สูริยปชฺโชตจนฺทมณิอาทีนํ อาโลกํ ‘‘อาโลโก’’ติ มนสิ กเรยฺยาสิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สูริยจนฺทาโลกาทึ ทิวา รตฺติญฺจ อุปลทฺธํ ยถาลทฺธวเสเนว มนสิ กเรยฺยาสิ, จิตฺเต ฐเปยฺยาสิ. ยถา เต สุภาวิตาโลกกสิณสฺส วิย กสิณาโลโก ยทิจฺฉกํ ยาวทิจฺฉกญฺจ โส อาโลโก รตฺติยํ อุปติฏฺฐติ, เยน ตตฺถ ทิวาสญฺญํ ฐเปยฺยาสิ, ทิวา วิย วิคตถินมิทฺโธว ภเวยฺยาสีติ. เตนาห ‘‘ยถา ทิวา ตถา รตฺติ’’นฺติ. อิติ วิวเฏน เจตสาติ เอวํ อปิหิเตน จิตฺเตน ถินมิทฺธปิธาเนน อปิหิตตฺตา. อปริโยนทฺเธนาติ สมนฺตโต อโนนทฺเธน อสญฺฉาทิเตน. สโหภาสนฺติ สญาโณภาสํ. ถินมิทฺธวิโนทนอาโลโกปิ วา โหตุ กสิณาโลโกปิ [Pg.178] วา ปริกมฺมาโลโกปิ วา, อุปกฺกิเลสาโลโก วิย สพฺโพยํ อาโลโก ญาณสมุฏฺฐาโนวาติ. เยสํ อกรเณ ปุคฺคโล มหาชานิโย โหติ, ตานิ อวสฺสํ กาตพฺพานิ. ยานิ อกาตุมฺปิ วฏฺฏนฺติ, สติ สมวาเย กาตพฺพโต ตานิ กรณียานีติ อาห ‘‘อิตรานิ กรณียานี’’ติ. อถ วา กตฺตพฺพานิ กมฺมานิ กรณํ อรหนฺตีติ กรณียานิ. อิตรานิ กิจฺจานีติปิ วทนฺติ.

๖๑. ในสูตรที่ ๘ คำว่า อาโลกสญฺญํ มนสิ กเรยฺยาสิ (พึงทำอาโลกสัญญาไว้ในใจ) คือพึงทำแสงสว่างแห่งแสงอาทิตย์ แสงจันทร์ และแก้วมณีเป็นต้น ทั้งกลางวันและกลางคืนว่า “แสงสว่าง” ไว้ในใจ. ความข้อนี้พึงกล่าวว่า พึงทำแสงสว่างแห่งแสงอาทิตย์และแสงจันทร์เป็นต้นที่ได้แล้วทั้งกลางวันและกลางคืนนั้นไว้ในใจ คือพึงตั้งไว้ในจิตตามที่ได้แล้วนั่นเอง. แสงสว่างนั้นย่อมปรากฏแก่เธอในเวลากลางคืนตามความปรารถนาและตามที่ต้องการ เหมือนกสิณแสงสว่างที่อบรมดีแล้วของเธอ ซึ่งเธอพึงตั้งทิวาสัญญาไว้ในที่นั้น พึงเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะเหมือนกลางวัน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ยถา ทิวา ตถา รตฺติ (เหมือนกลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น). คำว่า อิติ วิวเฏน เจตสา (ด้วยจิตที่เปิดแล้วอย่างนี้) คือด้วยจิตที่เปิดแล้วอย่างนี้ เพราะไม่ถูกถีนมิทธะปิดบัง. คำว่า อปริโยนทฺเธน (ไม่ถูกห่อหุ้ม) คือไม่ถูกห่อหุ้ม ไม่ถูกปกคลุมโดยรอบ. คำว่า สโหภาสํ (พร้อมด้วยแสงสว่าง) คือแสงสว่างพร้อมด้วยญาณ. แสงสว่างนั้นทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นแสงสว่างที่ขจัดถีนมิทธะ หรือแสงสว่างกสิณ หรือแสงสว่างแห่งการบริกรรม ก็เป็นแสงสว่างที่เกิดจากญาณ เหมือนแสงสว่างแห่งอุปกิเลส. สิ่งใดที่บุคคลไม่ทำแล้วเป็นผู้เสียหายมาก สิ่งเหล่านั้นพึงทำโดยไม่ละเว้น. สิ่งใดที่แม้ไม่ทำก็ควรอยู่ แต่เมื่อมีเหตุพร้อมก็พึงทำ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า อิตรานิ กรณีฺยานิ (กิจอื่นที่ควรทำ). อีกนัยหนึ่ง กรรมที่พึงทำควรแก่การทำ จึงชื่อว่า กรณีฺยานิ (สิ่งที่ควรทำ). บางท่านก็กล่าวว่า อิตรานิ กิจฺจานิ (กิจอื่น).

อาทินยปฺปวตฺตา วิคฺคาหิกกถาติ ‘‘น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสิ, อหํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานามิ, กึ ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานิสฺสสิ, มิจฺฉาปฏิปนฺโน ตฺวมสิ, อหมสฺมิ สมฺมาปฏิปนฺโน, สหิตํ เม, อสหิตํ เต, ปุเรวจนียํ ปจฺฉา อวจ, ปจฺฉาวจนียํ ปุเร อวจ, อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ, อาโรปิโต เต วาโท, นิคฺคหิโต ตฺวมสิ. จร วาทปฺปโมกฺขาย, นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสี’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๘; ม. นิ. ๓.๔๑) เอวํปวตฺตา กถา. ตตฺถ สหิตํ เมติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๘) มยฺหํ วจนํ สหิตํ สิลิฏฺฐํ, อตฺถยุตฺตํ การณยุตฺตนฺติ อตฺโถ. สหิตนฺติ วา ปุพฺพาปราวิรุทฺธํ. อสหิตํ เตติ ตุยฺหํ วจนํ อสหิตํ อสิลิฏฺฐํ. อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตนฺติ ยํ ตุยฺหํ ทีฆรตฺตาจิณฺณวเสน สุปฺปคุณํ, ตํ มยฺหํ เอกวจเนเนว วิปราวตฺตํ ปริวตฺติตฺวา ฐิตํ, น กิญฺจิ ชานาสีติ อตฺโถ. อาโรปิโต เต วาโทติ มยา ตว วาเท โทโส อาโรปิโต. จร วาทปฺปโมกฺขายาติ โทสโมจนตฺถํ จร วิจร, ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา สิกฺขาติ อตฺโถ. นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ อถ สยํ ปโหสิ, อิทานิ เอว นิพฺเพเฐหีติ อตฺโถ.

คำว่า วิคฺคาหิกกถา (การโต้เถียง) ที่เป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า “เธอไม่รู้ธรรมวินัยนี้, เราย่อมรู้ธรรมวินัยนี้, เธอจักรู้ธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร, เธอปฏิบัติผิด, เราปฏิบัติถูก, คำของเราสอดคล้องกัน, คำของเธอไม่สอดคล้องกัน, สิ่งที่ควรกล่าวในเบื้องต้น เธอกล่าวในเบื้องปลาย, สิ่งที่ควรกล่าวในเบื้องปลาย เธอกล่าวในเบื้องต้น, สิ่งที่เธอเคยชินกลับพลิกผันไป, วาทะของเธอถูกเรายกขึ้นแล้ว, เธอถูกเราข่มแล้ว. จงไปเพื่อเปลื้องวาทะเสีย, หรือถ้าเธอสามารถ ก็จงแก้เสียเดี๋ยวนี้” (ที.สี. ๑.๑๘; ม.อุ. ๓.๔๑) เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า สหิตํ เม (คำของเราสอดคล้องกัน) คือคำของเราสอดคล้องกัน สละสลวย ประกอบด้วยอรรถ ประกอบด้วยเหตุ ดังนี้อธิบาย. หรือว่า สหิตํ (สอดคล้องกัน) คือไม่ขัดแย้งกันทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย. คำว่า อสหิตํ เต (คำของเธอไม่สอดคล้องกัน) คือคำของเธอไม่สอดคล้องกัน ไม่สละสลวย. คำว่า อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ (สิ่งที่เธอเคยชินกลับพลิกผันไป) คือสิ่งที่เธอชำนาญดีแล้วโดยการเคยชินมานานนั้น กลับพลิกผันไปแล้วด้วยคำพูดเพียงคำเดียวของเรา มีอรรถว่า เธอไม่รู้อะไรเลย. คำว่า อาโรปิโต เต วาโท (วาทะของเธอถูกเรายกขึ้นแล้ว) คือเรายกโทษในวาทะของเธอขึ้นแล้ว. คำว่า จร วาทปฺปโมกฺขาย (จงไปเพื่อเปลื้องวาทะเสีย) คือจงเที่ยวไปเพื่อเปลื้องโทษ จงไปศึกษาในที่นั้นๆ ดังนี้อธิบาย. คำว่า นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ (หรือถ้าเธอสามารถ ก็จงแก้เสียเดี๋ยวนี้) คือถ้าเธอสามารถด้วยตนเอง ก็จงแก้เสียเดี๋ยวนี้ ดังนี้อธิบาย.

ตณฺหา สพฺพโส ขียนฺติ เอตฺถาติ ตณฺหาสงฺขโย, ตสฺมึ. ตณฺหาสงฺขเยติ จ อิทํ วิสเย ภุมฺมนฺติ อาห ‘‘ตํ อารมฺมณํ กตฺวา’’ติ. วิมุตฺตจิตฺตตายาติ สพฺพสํกิเลเสหิ วิปฺปยุตฺตจิตฺตตาย. อปรภาเค ปฏิปทา นาม อริยสจฺจาภิสมโย. สา สาสนจาริโคจรา ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพโตติ อาห ‘‘ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ สํขิตฺเตน เทเสถาติ ปุจฺฉตี’’ติ. อกุปฺปธมฺมตาย ขยวยสงฺขาตํ อนฺตํ อตีตาติ อจฺจนฺตา, โส เอว อปริหายนสภาวตฺตา อจฺจนฺตา นิฏฺฐา อสฺสาติ อจฺจนฺตนิฏฺฐา. เตนาห ‘‘เอกนฺตนิฏฺโฐ สตตนิฏฺโฐติ อตฺโถ’’ติ. น หิ ปฏิวิทฺธสฺส [Pg.179] โลกุตฺตรธมฺมสฺส ทสฺสนฺนํ กุปฺปนฺนํ นาม อตฺถิ. อจฺจนฺตเมว จตูหิ โยเคหิ เขโม เอตสฺส อตฺถีติ อจฺจนฺตโยคกฺเขมี. มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส วุสิตตฺตา ตสฺส จ อปริหายนสภาวตฺตา อจฺจนฺตํ พฺรหฺมจารีติ อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี. เตนาห ‘‘นิจฺจพฺรหฺมจารีติ อตฺโถ’’ติ. ปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยปริยปริโยสานํ วฏฺฏทุกฺขปริโยสานญฺจ.

คำว่า ตณฺหาสงฺขโย (ความสิ้นตัณหา) คือที่ซึ่งตัณหาย่อมสิ้นไปโดยประการทั้งปวง ในความสิ้นตัณหานั้น. และคำว่า ตณฺหาสงฺขเย (ในความสิ้นตัณหา) นี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งวิสัย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ตํ อารมฺมณํ กตฺวา' (ทำสิ่งนั้นให้เป็นอารมณ์). คำว่า วิมุตฺตจิตฺตตาย (ด้วยจิตที่หลุดพ้นแล้ว) คือด้วยจิตที่พ้นแล้วจากกิเลสทั้งปวง. ในส่วนเบื้องปลาย ปฏิปทาชื่อว่าการตรัสรู้อริยสัจ. ปฏิปทานั้นเป็นโคจรของผู้ประพฤติในพระศาสนา พึงรู้ได้เฉพาะตน เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ สงฺขิตฺเตน เทเสถาติ ปุจฺฉติ' (ถามว่า ขอจงแสดงปฏิปทาในส่วนเบื้องต้นโดยย่อ). คำว่า อจฺจนฺตา (ที่สุดอย่างยิ่ง) คือล่วงพ้นที่สุดอันนับว่าความสิ้นไปและความเสื่อมไป ด้วยความเป็นธรรมที่ไม่กำเริบ ความสิ้นสุดนั้นเองชื่อว่า อจฺจนฺตนิฏฺฐา (ความสิ้นสุดอย่างยิ่ง) เพราะมีสภาพไม่เสื่อม. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'เอกนฺตนิฏฺโฐ สตตนิฏฺโฐติ อตฺโถ' (มีอรรถว่า มีความสิ้นสุดอย่างเดียว มีความสิ้นสุดตลอดไป). เพราะการเห็นโลกุตตรธรรมที่แทงตลอดแล้ว ย่อมไม่มีการกำเริบ. คำว่า อจฺจนฺตโยคกฺเขมี (ผู้เกษมจากโยคะอย่างยิ่ง) คือผู้มีโยคะ ๔ ประการเกษมอย่างยิ่ง. คำว่า อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี (ผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง) คือผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง เพราะพรหมจรรย์คือมรรคได้ประพฤติแล้ว และมีสภาพไม่เสื่อม. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'นิจฺจพฺรหฺมจารีติ อตฺโถ' (มีอรรถว่า ผู้ประพฤติพรหมจรรย์เป็นนิตย์). คำว่า ปริโยสานํ (ที่สุด) คือที่สุดแห่งพรหมจรรย์คือมรรค และที่สุดแห่งทุกข์ในวัฏสงสาร.

ปญฺจกฺขนฺธาติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. สกฺกายสพฺพญฺหิ สนฺธาย อิธ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา’’ติ วุตฺตํ วิปสฺสนาวิสยสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ตสฺมา อายตนธาตุโยปิ ตคฺคติกา เอว ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ภควา ‘‘นาลํ อภินิเวสายา’’ติ. น ยุตฺตา อภินิเวสาย ‘‘เอตํ มม, เอโส เม อตฺตา’’ติ อชฺโฌสานาย. ‘‘อลเมว นิพฺพินฺทิตุํ อลํ วิรชฺชิตุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๗๒; สํ. นิ. ๒.๑๒๔, ๑๒๘, ๑๓๔, ๑๔๓) วิย อลํ-สทฺโท ยุตฺตตฺโถปิ โหตีติ อาห ‘‘น ยุตฺตา’’ติ. สมฺปชฺชนฺตีติ ภวนฺติ. ยทิปิ ‘‘ตติยา จตุตฺถี’’ติ อิทํ วิสุทฺธิทฺวยํ อภิญฺญาปญฺญา, ตสฺส ปน สปจฺจยนามรูปทสฺสนภาวโต สติ จ ปจฺจยปริคฺคเห สปจฺจยตฺตา อนิจฺจนฺติ, นามรูปสฺส อนิจฺจตาย ทุกฺขํ, ทุกฺขญฺจ อนตฺตาติ อตฺถโต ลกฺขณตฺตยํ สุปากฏเมว โหตีติ อาห ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ญาตปริญฺญาย อภิชานาตี’’ติ. ตเถว ตีรณปริญฺญายาติ อิมินา อนิจฺจาทิภาเวน นาลํ อภินิเวสายาติ นามรูปสฺส อุปสํหรติ, น อภิญฺญาปญฺญานํ สมฺภารธมฺมานํ. ปุริมาย หิ อตฺถโต อาปนฺนํ ลกฺขณตฺตยํ คณฺหาติ สลกฺขณสลฺลกฺขณปรตฺตา ตสฺสา. ทุติยาย สรูปโต ตสฺสา ลกฺขณตฺตยาโรปนวเสน สมฺมสนภาวโต. เอกจิตฺตกฺขณิกตาย อภินิปาตมตฺตตาย จ อปฺปมตฺตกมฺปิ. รูปปริคฺคหสฺส โอฬาริกภาวโต อรูปปริคฺคหํ ทสฺเสติ. ทสฺเสนฺโต จ เวทนาย อาสนฺนภาวโต, วิเสสโต สุขสาราคิตาย, ภวสฺสาทคธิตมานสตาย จ เถรสฺส เวทนาวเสน นิพฺพตฺเตตฺวา ทสฺเสติ.

ขันธ์ ๕ คือ อุปาทานขันธ์ ๕. ก็ในที่นี้ คำว่า 'ธรรมทั้งปวง' นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงสักกายะทั้งหมด เพราะเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา. เพราะฉะนั้น แม้อายตนะและธาตุก็พึงเห็นว่าอยู่ในประเภทนั้นเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ไม่ควรเพื่อความยึดมั่น'. ไม่ควรเพื่อความยึดมั่น คือเพื่อความเข้าถึงว่า 'นั่นของเรา, นั่นเป็นอัตตาของเรา'. คำว่า 'อะลัง' ในประโยคมีอาทิว่า 'ควรเพื่อความหน่าย, ควรเพื่อความคลายกำหนัด' (ที. นิ. 2.272; สํ. นิ. 2.124, 128, 134, 143) ย่อมมีอรรถว่า 'ควร' ด้วย เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ไม่ควร'. 'สัมปัชชันติ' คือ ย่อมเป็น. ถึงแม้ว่าวิสุทธิ ๒ อย่างนี้ คือ ตติยวิสุทธิและจตุตถวิสุทธิ เป็นอภิญญาปัญญา แต่เพราะมีการเห็นนามรูปพร้อมด้วยปัจจัย และเมื่อมีการกำหนดปัจจัย นามรูปนั้นเป็นอนิจจะเพราะมีปัจจัย, เป็นทุกข์เพราะนามรูปเป็นอนิจจะ, และเป็นอนัตตาเพราะเป็นทุกข์ โดยอรรถแล้วไตรลักษณ์ย่อมปรากฏชัดเจนดี เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ย่อมรู้แจ้งด้วยญาตปริญญาว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา'. เช่นเดียวกัน ด้วยคำว่า 'ด้วยตีรณปริญญา' นี้ พระผู้มีพระภาคทรงนำนามรูปมาแสดงว่า 'ไม่ควรเพื่อความยึดมั่น' ด้วยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ไม่ใช่ทรงนำอภิญญาปัญญาซึ่งเป็นธรรมอันเป็นเครื่องปรุงแต่งมาแสดง. เพราะว่าปริญญาแรกย่อมยึดไตรลักษณ์ที่ปรากฏโดยอรรถ เพราะปริญญานั้นมีการกำหนดลักษณะเฉพาะเป็นเบื้องหน้า. ส่วนปริญญาที่สองย่อมพิจารณาโดยการน้อมนำไตรลักษณ์มาสู่สภาพของนามรูปนั้น. แม้เพียงเล็กน้อยก็เป็นไปชั่วขณะจิตเดียวและเป็นเพียงการเกิดขึ้นแล้วดับไป. เพราะการกำหนดรูปเป็นของหยาบ จึงทรงแสดงการกำหนดอรูป. และเมื่อทรงแสดง ก็ทรงแสดงโดยอาศัยเวทนาของพระเถระ เพราะเวทนาอยู่ใกล้ (กับรูป) โดยเฉพาะอย่างยิ่งเพราะความกำหนัดในสุข และเพราะจิตที่ติดข้องในรสแห่งภพ.

ขยวิราโคติ ขยสงฺขาโต วิราโค สงฺขารานํ ปลุชฺชนา. ยํ อาคมฺม สพฺพโส สงฺขาเรหิ วิรชฺชนา โหติ, ตํ นิพฺพานํ อจฺจนฺตวิราโค. นิโรธานุปสฺสิมฺหิปีติ นิโรธานุปสฺสิปเทปิ. เอเสว นโยติ อติทิสิตฺวา ตํ [Pg.180] เอกเทเสน วิวรนฺโต ‘‘นิโรโธปิ หิ…เป… ทุวิโธเยวา’’ติ อาห. ขนฺธานํ ปริจฺจชนํ ตปฺปฏิพทฺธกิเลสปฺปหานวเสนาติ เยนากาเรน วิปสฺสนา กิเลเส ปชหติ, เตนากาเรน ตํนิมิตฺตกฺขนฺเธ จ ปชหตีติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ อาห ‘‘สา หิ…เป… โวสฺสชฺชตี’’ติ. อารมฺมณโตติ กิจฺจสาธนวเสน อารมฺมณกรณโต. เอวญฺหิ มคฺคโต อญฺเญสํ นิพฺพานารมฺมณานํ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺคาภาโว สิทฺโธว โหติ. ปริจฺจชเนน ปกฺขนฺทเนน จาติ ทฺวีหิปิ วา การเณหิ. โสติ มคฺโค. สพฺเพสํ ขนฺธานํ โวสฺสชฺชนํ ตปฺปฏิพทฺธสํกิเลสปฺปหาเนน ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺมา วา วิปสฺสนาจิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ มคฺคสมฺปยุตฺตจิตฺตํ สนฺธายาห. มคฺโค จ สมุจฺเฉทวเสน กิเลเส ขนฺเธ จ ปริจฺจชติ, ตสฺมา ยถากฺกมํ วิปสฺสนามคฺคานญฺจ วเสน ปกฺขนฺทนปริจฺจาคโวสฺสคฺคาปิ เวทิตพฺพา. ตทุภยสมงฺคีติ วิปสฺสนาสมงฺคี มคฺคสมงฺคี จ. ‘‘อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทิวจนโต (ปฏิ. ม. ๑.๕๒) หิ ยถา วิปสฺสนาย กิเลสานํ ปริจฺจาคปฺปฏินิสฺสคฺโค ลพฺภติ, เอวํ อายตึ เตหิ กิเลเสหิ อุปฺปาเทตพฺพกฺขนฺธานมฺปิ ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค วตฺตพฺโพ. ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค ปน มคฺเค ลพฺภมานาย เอกนฺตการณภูตาย วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาย วเสน เวทิตพฺโพ. มคฺเค ปน ตทุภยมฺปิ ญายาคตเมว นิปฺปริยายโตว ลพฺภมานตฺตา. เตนาห ‘‘ตทุภยสมงฺคีปุคฺคโล’’ติอาทิ. ปุจฺฉนฺตสฺส อชฺฌาสยวเสน ‘‘น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยตี’’ติ เอตฺถ กามุปาทานวเสน อุปาทิยนํ ปฏิกฺขิปตีติ อาห ‘‘ตณฺหาวเสน น อุปาทิยตี’’ติ. ตณฺหาวเสน วา อสติ อุปาทิยเน ทิฏฺฐิวเสน อุปาทิยนํ อนวกาสเมวาติ ‘‘ตณฺหาวเสน’’อิจฺเจว วุตฺตํ. น ปรามสตีติ นาทิยติ. ทิฏฺฐิปรามาสวเสน วา ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา น ปรามสติ. สํขิตฺเตเนว กเถสีติ ตสฺส อชฺฌาสยวเสน ปปญฺจํ อกตฺวา กเถสิ.

“ขยวิราคะ” คือ วิราคะอันนับว่าความสิ้นไป เพราะความแตกสลายแห่งสังขารทั้งหลาย. อาศัยธรรมใด ความคลายกำหนัดจากสังขารทั้งปวงโดยสิ้นเชิงย่อมมี ธรรมนั้นคือนิพพานอันเป็นวิราคะอย่างยิ่ง. แม้ในบทว่า “นิโรธานุปสฺสิมฺหิปิ” ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ด้วยคำว่า “เอเสวะ นะโย” (นัยนี้แล) นี้ ทรงอ้างอิงแล้วทรงอธิบายบางส่วนว่า “นิโรธก็มี ๒ อย่างนั่นแล”. การสละขันธ์ทั้งหลายโดยการละกิเลสที่ผูกพันกับขันธ์เหล่านั้น คือ วิปัสสนาละกิเลสด้วยอาการใด ย่อมละขันธ์อันเป็นนิมิตของกิเลสนั้นด้วยอาการนั้น จึงควรกล่าวว่า “วิปัสสนานั้นย่อมสละ” ดังนี้. “อารัมมณโต” คือ เพราะการทำอารมณ์โดยการยังกิจให้สำเร็จ. ด้วยประการฉะนี้ ความไม่มีแห่งการแล่นไปและการสละซึ่งนิพพานเป็นอารมณ์ของธรรมอื่นนอกจากมรรค ย่อมเป็นอันสำเร็จแล้ว. หรือด้วยเหตุ ๒ อย่าง คือ ด้วยการสละและด้วยการแล่นเข้าไป. มรรคนั้น. การสละขันธ์ทั้งปวงพึงเห็นโดยการละกิเลสที่ผูกพันกับขันธ์เหล่านั้น. หรือเพราะวิปัสสนาจิตย่อมแล่นไป ท่านจึงกล่าวหมายถึงจิตที่สัมปยุตด้วยมรรค. และมรรคย่อมสละกิเลสและขันธ์โดยการตัดขาด เพราะฉะนั้น การแล่นเข้าไป การสละ และการปล่อยวาง พึงทราบโดยลำดับตามวิปัสสนาและมรรค. “ผู้ประกอบด้วยธรรมทั้งสอง” คือ ผู้ประกอบด้วยวิปัสสนาและผู้ประกอบด้วยมรรค. เพราะจากพระดำรัสมีอาทิว่า “ด้วยอนิจจานุปัสสนา ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง” (ปฏิ. ม. 1.52) การสละและปล่อยวางกิเลสย่อมได้ด้วยวิปัสสนาฉันใด การสละและปล่อยวางขันธ์ที่จะพึงเกิดขึ้นในอนาคตด้วยกิเลสเหล่านั้นก็พึงกล่าวฉันนั้น. ส่วนการแล่นเข้าไปและการปล่อยวาง พึงทราบโดยวิปัสสนาที่นำไปสู่การออกจากสังขาร ซึ่งเป็นเหตุแน่นอนที่ได้ในมรรค. แต่ในมรรค ธรรมทั้งสองนั้นย่อมได้โดยตรงตามเหตุผล. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมทั้งสอง” เป็นต้น. โดยอัธยาศัยของผู้ถาม ในบทว่า “ไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก” นี้ ทรงปฏิเสธการยึดมั่นโดยกามุปาทาน จึงตรัสว่า “ไม่ยึดมั่นโดยตัณหา”. หรือเมื่อไม่มีการยึดมั่นโดยตัณหา การยึดมั่นโดยทิฏฐิก็ไม่มีโอกาสเลย เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า “โดยตัณหา” เท่านั้น. “ไม่ลูบคลำ” คือ ไม่ยึดถือ. หรือไม่ลูบคลำโดยทิฏฐิปรามาสว่า “เที่ยง” เป็นต้น. “ตรัสโดยย่อ” คือ ตรัสโดยไม่ทำปปัญจะตามอัธยาศัยของท่าน.

ปจลายมานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปจลายมานสูตร จบแล้ว.

๙. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาเมตตสูตร

๖๒. นวเม มา, ภิกฺขเว, ปุญฺญานนฺติ (อิติวุ. อฏฺฐ. ๖๒) เอตฺถ มาติ ปฏิเสเธ นิปาโต. ปุญฺญ-สทฺโท ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติอาทีสุ [Pg.181] (ที. นิ. ๓.๘๐) ปุญฺญผเล อาคโต. ‘‘อวิชฺชาคโตยํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล ปุญฺญญฺเจ สงฺขารํ อภิสงฺขโรตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๕๑) กามรูปาวจรสุจริเตสุ. ‘‘ปุญฺญูปคํ โหติ วิญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๕๑) สุคติวิเสสภูเต อุปปตฺติภเว. ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถู’’ติอาทีสุ (อิติวุ. ๖๐; ที. นิ. ๓.๓๐๕; อ. นิ. ๘.๓๖) กุสลเจตนายํ. อิธ ปน เตภูมกกุสลธมฺเม เวทิตพฺโพ. ภายิตฺถาติ เอตฺถ ทุวิธํ ภยํ ญาณภยํ, สารชฺชภยนฺติ. ตตฺถ ‘‘เยปิ เต, ภิกฺขเว, เทวา ทีฆายุกา วณฺณวนฺโต สุขพหุลา อุจฺเจสุ วิมาเนสุ จิรฏฺฐิติกา, เตปิ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เยภุยฺเยน ภยํ สํเวคํ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๓) อาคตํ ญาณภยํ. ‘‘อหุเทว ภยํ, อหุ ฉมฺภิตตฺตํ, อหุ โลมหํโส’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๑๘) อาคตํ สารชฺชภยํ. อิธาปิ สารชฺชภยเมว. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ภิกฺขเว, ทีฆรตฺตํ กายวจีสํยโม วตฺตปฺปฏิวตฺตปูรณํ เอกาสนํ เอกเสยฺยํ อินฺทฺริยทโม ธุตธมฺเมหิ จิตฺตสฺส นิคฺคโห สติสมฺปชญฺญํ กมฺมฏฺฐานานุโยควเสน วีริยารมฺโภติ เอวมาทีนิ ยานิ ภิกฺขุนา นิรนฺตรํ ปวตฺเตตพฺพานิ ปุญฺญานิ, เตหิ มา ภายิตฺถ, มา ภยํ สนฺตาสํ อาปชฺชิตฺถ. เอกจฺจสฺส ทิฏฺฐธมฺมสุขสฺส อุปโรธภเยน สมฺปรายิกนิพฺพานสุขทายเกหิ ปุญฺเญหิ มา ภายิตฺถาติ. นิสฺสกฺเก อิทํ สามิวจนํ.

๖๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า “มา, ภิกษุทั้งหลาย, บุญทั้งหลาย” (อิติวุ. อรรถ. 62) นี้ คำว่า “มา” เป็นนิบาตในอรรถปฏิเสธ. คำว่า “บุญ” ในประโยคมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญอย่างนี้” (ที. นิ. 3.80) มาในอรรถว่าผลของบุญ. ในประโยคมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา ย่อมปรุงแต่งบุญสังขาร” (สํ. นิ. 2.51) มาในอรรถว่าสุจริตอันเป็นกามาวจรและรูปาวจร. ในประโยคมีอาทิว่า “วิญญาณย่อมเป็นไปในบุญ” (สํ. นิ. 2.51) มาในอรรถว่าภพที่เกิดอันเป็นสุคติพิเศษ. ในประโยคมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ บุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยทาน, บุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยศีล, บุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยภาวนา” (อิติวุ. 60; ที. นิ. 3.305; อ. นิ. 8.36) มาในอรรถว่ากุศลเจตนา. แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงกุศลธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓. ในบทว่า “ภยิตฺถ” (พึงกลัว) นี้ มีภัย ๒ อย่าง คือ ญาณภัย และสารัชชภัย. ในบรรดาภัยเหล่านั้น ญาณภัยมาในประโยคว่า “ภิกษุทั้งหลาย แม้เทพทั้งหลายเหล่านั้น ผู้มีอายุยืน มีวรรณะ มีสุขมาก ตั้งอยู่ในวิมานสูงเป็นเวลานาน ก็ยังฟังพระธรรมเทศนาของพระตถาคตแล้ว ย่อมถึงความกลัว ความสังเวช ความหวาดสะดุ้งโดยมาก” (อ. นิ. 4.33). สารัชชภัยมาในประโยคมีอาทิว่า “ได้มีความกลัว ได้มีความหวาดหวั่น ได้มีความขนพองสยองเกล้า” (ที. นิ. 2.318). ในที่นี้ก็เป็นสารัชชภัยนั่นเอง. อรรถในที่นี้คือ – ภิกษุทั้งหลาย บุญทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ คือ การสำรวมกายวาจาตลอดกาลนาน, การบำเพ็ญวัตรปฏิวัตร, การนั่งอาสนะเดียว, การนอนในที่เดียว, การสำรวมอินทรีย์, การข่มจิตด้วยธุดงคธรรม, สติสัมปชัญญะ, การปรารภความเพียรโดยการประกอบกรรมฐาน, บุญเหล่านี้ที่ภิกษุพึงบำเพ็ญอย่างต่อเนื่อง, พวกเธออย่ากลัวบุญเหล่านั้น, อย่าถึงความกลัว ความหวาดสะดุ้ง. อย่ากลัวบุญทั้งหลายที่ให้สุขในสัมปรายภพและนิพพานสุข เพราะกลัวว่าสุขในปัจจุบันบางอย่างจะถูกขัดขวาง. คำว่า “บุญทั้งหลาย” (ปุญฺญานํ) นี้ เป็นสามีวจนะในอรรถนิสสุกกะ.

อิทานิ ตโต อภายิตพฺพภาเว การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุขสฺเสต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ สุข-สทฺโท ‘‘สุโข พุทฺธานมุปฺปาโท, สุขา วิราคตา โลเก’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๙๔) สุขมูเล อาคโต. ‘‘ยสฺมา จ โข, มหาลิ, รูปํ สุขํ สุขานุปติตํ สุขาวกฺกนฺต’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๖๐) สุขารมฺมเณ. ‘‘ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, น สุกรํ อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ ยาว สุขา สคฺคา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๕๕) สุขปจฺจยฏฺฐาเน. ‘‘สุโข ปุญฺญสฺส อุจฺจโย’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๑๘) สุขเหตุมฺหิ. ‘‘ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารา เอเต ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๘๒) อพฺยาปชฺเช. ‘‘นิพฺพานํ ปรมํ สุข’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๒๑๕; ธ. ป. ๒๐๓, ๒๐๔) นิพฺพาเน. ‘‘สุขสฺส จ ปหานา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๓๒; ม. นิ. ๑.๒๗๑; สํ. นิ. ๒.๑๕๒) สุขเวทนายํ. ‘‘อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, สุขมิจฺเจว ภาสิต’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๕๓; อิติวุ. ๕๓) อุเปกฺขาเวทนายํ. ‘‘ทฺเวปิ [Pg.182] มยา, อานนฺท, เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน สุขา เวทนา ทุกฺขา เวทนา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๘๙) อิฏฺฐสุเขสุ. ‘‘สุโข วิปาโก ปุญฺญาน’’นฺติอาทีสุ (เปฏโก. ๒๓) อิฏฺฐวิปาเก. อิธาปิ อิฏฺฐวิปาเก เอว ทฏฺฐพฺโพ. อิฏฺฐสฺสาติอาทีสุ อิจฺฉิตพฺพโต เจว อนิฏฺฐปฺปฏิปกฺขโต จ อิฏฺฐสฺส. กมนียโต มนสฺมิญฺจ กมนโต ปวิสนโต กนฺตสฺส. ปิยายิตพฺพโต สนฺตปฺปนโต จ ปิยสฺส. มนนียโต มนสฺส วฑฺฒนโต จ มนาปสฺสาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยทิทํ ปุญฺญานีติ ปุญฺญานีติ ยทิทํ วจนํ, เอตํ สุขสฺส อิฏฺฐสฺส วิปากสฺส อธิวจนํ นามํ. สุขสฺเสตํ ยทิทํ ปุญฺญานีติ ผเลน การณสฺส อเภโทปจารํ วทติ. เตน กตูปจิตานํ ปุญฺญานํ อวสฺสํภาวิผลํ สุตฺวา อปฺปมตฺเตน สกฺกจฺจํ ปุญฺญานิ กตฺตพฺพานีติ ปุญฺญกิริยายํ นิโยเชติ, อาทรญฺจ เนสํ ตตฺถ อุปฺปาเทติ.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเหตุแห่งการไม่พึงกลัวต่อบุญนั้น จึงตรัสคำเริ่มต้นว่า “สุขัสเสตัง” ในคำเหล่านั้น คำว่า “สุขะ” มาในความหมายว่ารากเหง้าแห่งความสุข ดังในประโยคว่า “ความเกิดขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นสุข ความคลายกำหนัดเป็นสุขในโลก” เป็นต้น (ธ.ป. 194) มาในความหมายว่าอารมณ์อันเป็นสุข ดังในประโยคว่า “ดูก่อนมหาลิ ก็เพราะรูปเป็นสุข เป็นไปตามสุข หยั่งลงสู่สุข” เป็นต้น (สํ.นิ. 3.60) มาในความหมายว่าปัจจัยแห่งความสุข ดังในประโยคว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สวรรค์เป็นสุขเพียงใด การพรรณนาให้ถึงด้วยการกล่าวเป็นเรื่องไม่ทำได้ง่ายเพียงนั้น” เป็นต้น (ม.นิ. 3.255) มาในความหมายว่าเหตุแห่งความสุข ดังในประโยคว่า “การสั่งสมบุญนำมาซึ่งสุข” เป็นต้น (ธ.ป. 118) มาในความหมายว่าความไม่เบียดเบียน ดังในประโยคว่า “ธรรมเหล่านี้เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน” เป็นต้น (ม.นิ. 1.82) มาในความหมายว่าพระนิพพาน ดังในประโยคว่า “พระนิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง” เป็นต้น (ม.นิ. 2.215; ธ.ป. 203, 204) มาในความหมายว่าสุขเวทนา ดังในประโยคว่า “เพราะละสุขเสียได้” เป็นต้น (ที.นิ. 1.232; ม.นิ. 1.271; สํ.นิ. 2.152) มาในความหมายว่าอุเบกขาเวทนา ดังในประโยคว่า “ความสงบอันไม่เป็นทุกข์ไม่เป็นสุข บัณฑิตกล่าวว่าเป็นสุขนั่นเอง” เป็นต้น (สํ.นิ. 4.253; อิติ. 53) มาในความหมายว่าสุขที่น่าปรารถนา ดังในประโยคว่า “ดูก่อนอานนท์ เวทนา 2 อย่าง เรากล่าวโดยปริยายว่าสุขเวทนา ทุกขเวทนา” เป็นต้น (ม.นิ. 2.89) มาในความหมายว่าวิบากที่น่าปรารถนา ดังในประโยคว่า “วิบากแห่งบุญเป็นสุข” เป็นต้น (เปฏโก. 23) ในที่นี้ก็พึงเห็นว่าหมายถึงวิบากที่น่าปรารถนานั่นเอง ในคำว่า “อิฏฐัสสะ” เป็นต้น พึงทราบอรรถว่า “อิฏฐะ” คือสิ่งที่พึงปรารถนาและเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา “กันตะ” คือสิ่งที่น่าใคร่ เพราะน่าใคร่และเพราะเข้าไปสู่ใจ “ปิยะ” คือสิ่งที่น่ารัก เพราะพึงรักและเพราะยังความยินดีให้เกิด “มนาปะ” คือสิ่งที่น่าพอใจ เพราะพึงนึกถึงและเพราะยังใจให้เจริญ คำว่า “ปุญญานิ” ในคำว่า “ยทิทัง ปุญญานิ” นี้ เป็นชื่อของวิบากอันเป็นสุขที่น่าปรารถนา คำว่า “สุขัสเสตัง ยทิทัง ปุญญานิ” นี้ พระองค์ตรัสโดยอุปจาระไม่แยกผลออกจากเหตุ ด้วยคำนี้ พระองค์ทรงชักชวนให้ทำบุญด้วยความไม่ประมาทและด้วยความเคารพ โดยให้ฟังผลอันแน่นอนของบุญที่ทำและสั่งสมไว้แล้ว และทรงยังความเอื้อเฟื้อในบุญกิริยานั้นให้เกิดขึ้นแก่ชนเหล่านั้น

อิทานิ อตฺตนา สุเนตฺตกาเล กเตน ปุญฺญกมฺเมน ทีฆรตฺตํ ปจฺจนุภูตํ ภวนฺตรปฺปฏิจฺฉนฺนํ อุฬารตรํ ปุญฺญวิปากํ อุทาหริตฺวา ตมตฺถํ ปากฏตรํ กโรนฺโต ‘‘อภิชานามิ โข ปนาห’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อภิชานามีติ อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน ชานามิ, ปจฺจกฺขโต พุชฺฌามิ. ทีฆรตฺตนฺติ จิรกาลํ. ปุญฺญานนฺติ ทานาทีนํ กุสลธมฺมานํ. สตฺต วสฺสานีติ สตฺต สํวจฺฉรานิ. เมตฺตจิตฺตนฺติ มิชฺชตีติ เมตฺตา, สินิยฺหตีติ อตฺโถ. มิตฺเต ภวา, มิตฺตสฺส วา เอสา ปวตฺตีติปิ เมตฺตา. ลกฺขณาทิโต ปน หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา, หิตูปสํหารรสา, อาฆาตวินยปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ มนาปภาวทสฺสนปทฏฺฐานา. พฺยาปาทูปสโม เอติสฺสา สมฺปตฺติ, สิเนหสมฺภโว วิปตฺติ. เมตฺตจิตฺตํ ภาเวตฺวาติ เมตฺตาสหคตํ จิตฺตํ, จิตฺตสีเสน สมาธิ วุตฺโตติ เมตฺตาสมาธึ เมตาพฺรหฺมวิหารํ อุปฺปาเทตฺวา เจว วฑฺเฒตฺวา จ.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยกตัวอย่างวิบากแห่งบุญอันยิ่งใหญ่ที่ทรงเสวยมาตลอดกาลนาน ซึ่งถูกปิดบังไว้ด้วยภพชาติอื่น อันเกิดจากบุญกรรมที่ทรงทำในสมัยที่ทรงเป็นพระสุเนตตะ เพื่อให้เนื้อความนั้นปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น จึงตรัสคำเริ่มต้นว่า “อภิชานามิ โข ปนาหัง” ในคำเหล่านั้น คำว่า “อภิชานามิ” หมายถึง เรารู้ด้วยญาณอันวิเศษยิ่ง รู้แจ้งด้วยประจักษ์ คำว่า “ทีฆรัตตัง” หมายถึง ตลอดกาลนาน คำว่า “ปุญญานัง” หมายถึง กุศลธรรมทั้งหลายมีทานเป็นต้น คำว่า “สัตตะวัสสานิ” หมายถึง เจ็ดปี คำว่า “เมตตาจิตตัง” มีอรรถวิเคราะห์ว่า ชื่อว่าเมตตา เพราะรักใคร่ (มิชชติ) อธิบายว่า เอ็นดู (สินิยหติ) อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าเมตตา เพราะมีอยู่ในมิตร หรือเพราะเป็นความประพฤติของมิตร ส่วนโดยลักษณะเป็นต้น เมตตามีลักษณะเป็นการแผ่ไปแห่งอาการที่เป็นประโยชน์ มีรส (หน้าที่) เป็นการนำประโยชน์มาให้ มีอาการปรากฏเป็นการระงับความอาฆาต มีปทัฏฐาน (เหตุใกล้) เป็นการเห็นภาวะที่น่าพอใจของสัตว์ทั้งหลาย ความสมบูรณ์ของเมตตานี้คือการสงบระงับแห่งพยาบาท ความวิบัติคือการเกิดแห่งความรักใคร่ (สิเนหะ) คำว่า “เมตตาจิตตัง ภาเวตวา” หมายถึง ยังจิตที่สหรคตด้วยเมตตาให้เกิดขึ้นและเจริญขึ้น โดยตรัสถึงสมาธิด้วยหัวข้อแห่งจิต จึงหมายถึงการยังเมตตาสมาธิ คือเมตตาพรหมวิหารให้เกิดขึ้นและเจริญขึ้น

สตฺต สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเปติ สตฺต มหากปฺเป. สํวฏฺฏวิวฏฺฏคฺคหเณเนว หิ สํวฏฺฏฏฺฐายิวิวฏฺฏฏฺฐายิโนปิ คหิตา. อิมํ โลกนฺติ กามโลกํ. สํวฏฺฏมาเน สุทนฺติ สํวฏฺฏมาเน, สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ, วิปชฺชมาเนติ อตฺโถ. ‘‘วรสํวตฺตฏฺฐาเน สุท’’นฺติปิ ปฐนฺติ. กปฺเปติ กาเล. กปฺปสีเสน หิ กาโล วุตฺโต, กาเล ขียมาเน สพฺโพปิ ขียเตว. ยถาห – ‘‘กาโล [Pg.183] ฆสติ ภูตานิ, สพฺพาเนว สหตฺตนา’’ติ (ชา. ๑.๒.๑๙๐). ‘‘อาภสฺสรูปโค โหมี’’ติ วุตฺตตฺตา เตโชสํวฏฺฏวเสเนตฺถ กปฺปวุฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. อาภสฺสรูปโคติ ตตฺถ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อาภสฺสรพฺรหฺมโลกํ อุปคจฺฉามีติ อาภสฺสรูปโค โหมิ. วิวฏฺฏมาเนติ สณฺฐหมาเนติ อตฺโถ. สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานํ อุปปชฺชามีติ กสฺสจิ สตฺตสฺส ตตฺถ นิพฺพตฺตสฺส อภาวโต สุญฺญํ ยํ ปฐมชฺฌานภูมิสงฺขาตํ พฺรหฺมวิมานํ อาทิโต นิพฺพตฺตติ, ตํ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อุปปชฺชามิ อุเปมิ.

คำว่า “สัตตะสังวัฏฏวิวฏฏกัปเป” หมายถึง เจ็ดมหากัป เพราะการถือเอาสังวัฏฏะและวิวฏฏะ ย่อมรวมถึงสังวัฏฏัฏฐายีและวิวฏฏัฏฐายีด้วย คำว่า “อิมัง โลกัง” หมายถึง กามโลก คำว่า “สังวัฏฏมาเน สุทัง” หมายถึง เมื่อโลกกำลังพินาศ คำว่า “สุทัง” เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่ากำลังวิบัติ บางพวกก็อ่านว่า “วรสังวัฏฏัฏฐาเน สุทัง” คำว่า “กัปเป” หมายถึง ในกาล เพราะกาลถูกกล่าวด้วยหัวข้อแห่งกัป เมื่อกาลสิ้นไป ทุกสิ่งก็ย่อมสิ้นไปทั้งหมด ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “กาลย่อมกลืนกินสัตว์ทั้งหลายทั้งหมดพร้อมด้วยตนเอง” (ชา. 1.2.190) เพราะมีการกล่าวว่า “อาภัสสรุปโค โหมิ” จึงพึงทราบว่าการอุบัติขึ้นของกัปในที่นี้เป็นไปโดยอำนาจแห่งเตโชสังวัฏฏะ (การพินาศด้วยไฟ) คำว่า “อาภัสสรุปโค” หมายถึง เราเข้าถึงพรหมโลกชั้นอาภัสสระ โดยการถือปฏิสนธิในที่นั้น คำว่า “วิวฏฏมาเน” หมายถึง เมื่อโลกกำลังตั้งขึ้น คำว่า “สุญญัง พรหมวิมานัง อุปปัชชามิ” หมายถึง เราเข้าถึงพรหมวิมานอันว่างเปล่า คือพรหมวิมานที่นับเนื่องในปฐมฌานภูมิที่เกิดขึ้นเป็นอันดับแรก โดยการถือปฏิสนธิ เพราะไม่มีสัตว์ใดๆ เกิดขึ้นในที่นั้นก่อนเลย

พฺรหฺมาติ กามาวจรสตฺเตหิ วิสิฏฺฐฏฺเฐน ตถา ตถา พฺรูหิตคุณตาย พฺรหฺมวิหารโต นิพฺพตฺตนฏฺเฐน จ พฺรหฺมา. พฺรหฺมปาริสชฺชพฺรหฺมปุโรหิเตหิ มหนฺโต พฺรหฺมาติ มหาพฺรหฺมา, ตโต เอว เต อภิภวิตฺวา ฐิตตฺตา อภิภู. เตหิ น เกนจิปิ คุเณน อภิภูโตติ อนภิภูโต. อญฺญทตฺถูติ เอกํสวจเน นิปาโต. ทสฺสนโต ทโส, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ ทสฺสนสมตฺโถ อภิญฺญาญาเณน ปสฺสิตพฺพํ ปสฺสามีติ อตฺโถ. เสสพฺรหฺมานํ อิทฺธิปาทภาวนาพเลน อตฺตโน จิตฺตญฺจ มม วเส วตฺเตมีติ วสวตฺตี โหมีติ โยเชตพฺพํ. ตทา กิร โพธิสตฺโต อฏฺฐสมาปตฺติลาภีปิ สมาโน ตถา สตฺตหิตํ อตฺตโน ปารมิปูรณญฺจ โอโลเกนฺโต ตาสุ เอว ทฺวีสุ ฌานภูมีสุ นิกนฺติ อุปฺปาเทตฺวา เมตฺตาพฺรหฺมวิหารวเสน อปราปรํ สํสริ. เตน วุตฺตํ ‘‘สตฺต วสฺสานิ…เป… วสวตฺตี’’ติ.

คำว่า “พรหมะ” หมายถึง พรหม เพราะมีคุณธรรมที่เจริญแล้วอย่างนั้นๆ โดยความเป็นผู้ประเสริฐกว่าสัตว์ในกามภพ และเพราะเกิดจากพรหมวิหาร คำว่า “มหาพรหมะ” หมายถึง มหาพรหม เพราะเป็นใหญ่กว่าพรหมปาริสัชชาและพรหมปุโรหิต คำว่า “อภิภู” หมายถึง ผู้ครอบงำ เพราะตั้งอยู่โดยครอบงำพรหมเหล่านั้น คำว่า “อนภิภูโต” หมายถึง ผู้ไม่ถูกครอบงำ เพราะไม่ถูกใครๆ ครอบงำด้วยคุณธรรมใดๆ คำว่า “อัญญะทัตถุ” เป็นนิบาตในความหมายว่าโดยส่วนเดียว คำว่า “ทัสสี” หมายถึง ผู้เห็น คือสามารถเห็นอดีต อนาคต และปัจจุบันได้ อธิบายว่า เราเห็นสิ่งที่พึงเห็นด้วยอภิญญาญาณ คำว่า “วสวัตตี โหมิ” พึงประกอบความว่า เรายังจิตของตนและของพรหมที่เหลือให้อยู่ในอำนาจด้วยกำลังแห่งการเจริญอิทธิบาท ในกาลนั้น ได้ยินว่า พระโพธิสัตว์แม้เป็นผู้ได้อัฏฐสมาบัติแล้ว ก็ยังทรงพิจารณาประโยชน์ของสัตว์ทั้งหลายและการบำเพ็ญบารมีของพระองค์ จึงทรงยังความพอใจให้เกิดขึ้นในฌานภูมิทั้งสองนั้นนั่นเอง และทรงเวียนว่ายตายเกิดซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยอำนาจเมตตาพรหมวิหาร เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “สัตตะวัสสานิ...เป...วสวัตตี”

เอวํ ภควา รูปาวจรปุญฺญสฺส วิปากมหนฺตตํ ปกาเสตฺวา อิทานิ กามาวจรปุญฺญสฺสปิ วิปากํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฉตฺตึสกฺขตฺตุ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ สกฺโก อโหสินฺติ ฉตฺตึสกฺขตฺตุํ ฉตฺตึสวาเร อญฺญตฺถ อนุปปชฺชิตฺวา นิรนฺตรํ สกฺโก เทวานมินฺโท ตาวตึสเทวราชา อโหสึ. ราชา อโหสินฺติอาทีสุ จตูหิ อจฺฉริยธมฺเมหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ จ โลกํ รญฺเชตีติ ราชา. จกฺกรตนํ วตฺเตติ, จตูหิ สมฺปตฺติจกฺเกหิ วตฺตติ, เตหิ จ ปรํ วตฺเตติ, ปรหิตาย จ อิริยาปถจกฺกานํ วตฺโต เอตสฺมึ อตฺถีติ จกฺกวตฺตี. ‘‘ราชา’’ติ เจตฺถ สามญฺญํ, ‘‘จกฺกวตฺตี’’ติ วิเสสํ. ธมฺเมน จรตีติ ธมฺมิโก, ญาเยน สเมน วตฺตตีติ อตฺโถ. ธมฺเมเนว รชฺชํ ลภิตฺวา ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา, ทสวิเธ กุสลธมฺเม อครหิเต จ ราชธมฺเม นิยุตฺโตติ ธมฺมิโก. เตน จ ธมฺเมน สกลํ [Pg.184] โลกํ รญฺเชตีติ ธมฺมราชา. ปรหิตธมฺมกรเณน วา ธมฺมิโก, อตฺตหิตธมฺมกรเณน ธมฺมราชา. ยสฺมา จกฺกวตฺตี ธมฺเมน ญาเยน รชฺชํ อธิคจฺฉติ, น อธมฺเมน, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ธมฺเมน ลทฺธรชฺชตฺตา ธมฺมราชา’’ติ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงประกาศความยิ่งใหญ่แห่งวิบากของรูปาวจรกุศลอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิบากของกามวจรกุศลด้วย จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ฉัตติงสักขัตตุง' ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า สักโก อะโหสิง ความว่า เราได้เป็นท้าวสักกะจอมเทพ ผู้เป็นราชาแห่งเทพชั้นดาวดึงส์ถึง ๓๖ ครั้ง โดยไม่ไปบังเกิดในที่อื่น (ภพอื่น) เลยตลอดเวลาที่ดำรงตำแหน่งนั้น. บทว่า ราชา อะโหสิง เป็นต้น ความว่า ชื่อว่า ราชา เพราะยังโลกให้ยินดีด้วยอัศจรรย์ธรรม ๔ ประการ และด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ. ชื่อว่า จักกวัตตี เพราะยังจักรแก้วให้เป็นไป, หรือเพราะเป็นไปด้วยจักรคือสมบัติ ๔ ประการ และยังผู้อื่นให้เป็นไปด้วยจักรเหล่านั้น, และเพราะมีวัฏฏะคืออิริยาบถจักรเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น. ในคำนี้ คำว่า ราชา เป็นคำทั่วไป, คำว่า จักกวัตตี เป็นคำพิเศษ. ชื่อว่า ธัมมิโก เพราะประพฤติธรรม อธิบายว่า ประพฤติโดยชอบธรรมและโดยสม่ำเสมอ. ชื่อว่า ธัมมราชา เพราะเป็นพระราชาผู้ได้ครองราชสมบัติด้วยธรรมนั่นเอง. ชื่อว่า ธัมมิโก เพราะประกอบในกุศลธรรม ๑๐ ประการ และราชธรรมอันไม่น่าติเตียน. และชื่อว่า ธัมมราชา เพราะยังโลกทั้งปวงให้ยินดีด้วยธรรมนั้น. หรือชื่อว่า ธัมมิโก เพราะการบำเพ็ญธรรมเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น, ชื่อว่า ธัมมราชา เพราะการบำเพ็ญธรรมเพื่อประโยชน์แก่ตน. เพราะพระเจ้าจักรพรรดิย่อมได้ครองราชสมบัติโดยธรรม โดยความชอบธรรม ไม่ใช่โดยอธรรม ฉะนั้น จึงตรัสว่า ธัมมราชา เพราะเป็นผู้ได้ครองราชสมบัติโดยธรรม.

จตูสุ ทิสาสุ สมุทฺทปริโยสานตาย จาตุรนฺตา นาม ตตฺถ ตตฺถ ทีเป มหาปถวีติ อาห ‘‘ปุรตฺถิม…เป… อิสฺสโร’’ติ. วิชิตาวีติ วิเชตพฺพสฺส วิชิตวา, กามโกธาทิกสฺส อพฺภนฺตรสฺส ปฏิราชภูตสฺส พาหิรสฺส จ อริคณสฺส วิชยี วิชินิตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. กามํ จกฺกวตฺติโน เกนจิ ยุทฺธํ นาม นตฺถิ, ยุทฺเธน ปน สาเธตพฺพสฺส วิชยสฺส สิทฺธิยา ‘‘วิชิตสงฺคาโม’’ติ วุตฺตํ. ชนปโท วา จตุพฺพิธอจฺฉริยธมฺเมน สมนฺนาคโต อสฺมึ ราชินิ ถาวริยํ เกนจิ อสํหาริยํ ทฬฺหภตฺติภาวํ ปตฺโต, ชนปเท วา อตฺตโน ธมฺมิกาย ปฏิปตฺติยา ถาวริยํ ถิรภาวํ ปตฺโตติ ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต. จณฺฑสฺส หิ รญฺโญ พลิทณฺฑาทีหิ โลกํ ปีฬยโต มนุสฺสา มชฺฌิมชนปทํ ฉฑฺเฑตฺวา ปพฺพตสมุทฺทตีรกนฺทราทีนิ นิสฺสาย ปจฺจนฺเต วาสํ กปฺเปนฺติ. อติมุทุกสฺส รญฺโญ โจเรหิ สาหสิกธนวิโลปปีฬิตา มนุสฺสา ปจฺจนฺตํ ปหาย ชนปทมชฺเฌ วาสํ กปฺเปนฺติ. อิติ เอวรูเป ราชินิ ชนปโท ถิรภาวํ น ปาปุณาติ.

ในทิศทั้งสี่ เพราะมีมหาสมุทรเป็นที่สุด จึงชื่อว่า จาตุรันตะ คือมหาปฐพีในทวีปนั้นๆ (พระผู้มีพระภาค) จึงตรัสว่า 'ทิศบูรพา... เป็นต้น... เป็นใหญ่'. บทว่า วิชิตาวี ความว่า เป็นผู้ชนะสิ่งที่ควรชนะ คือเป็นผู้ชนะหมู่ข้าศึกทั้งภายในอันเป็นปฏิปักษ์มีกามและโกธะเป็นต้น และหมู่ข้าศึกภายนอก คือชนะแล้วดำรงอยู่. จริงอยู่ พระเจ้าจักรพรรดิย่อมไม่มีการรบกับใครๆ เลย แต่เพราะความสำเร็จแห่งชัยชนะที่พึงบรรลุด้วยการรบ (ของพระราชาอื่น) จึงตรัสว่า 'ผู้มีสงครามอันชนะแล้ว'. อีกอย่างหนึ่ง ชนบทประกอบด้วยอัศจรรย์ธรรม ๔ ประการ ถึงความมั่นคงอันใครๆ ไม่อาจนำไปได้ คือมีความภักดีมั่นคงในพระราชาพระองค์นี้ หรือชนบทถึงความมั่นคงคือความยั่งยืนด้วยการปฏิบัติธรรมของตนในชนบทนั้น ฉะนั้น จึงชื่อว่า ผู้ถึงความมั่นคงในชนบท. จริงอยู่ เมื่อพระราชาผู้ดุร้ายเบียดเบียนโลกด้วยภาษีและอาชญาเป็นต้น มนุษย์ทั้งหลายย่อมละทิ้งมัชฌิมชนบทไปอาศัยอยู่ตามชายแดน อิงอาศัยภูเขา ชายทะเล และซอกเขาเป็นต้น. เมื่อพระราชาอ่อนโยนเกินไป มนุษย์ทั้งหลายถูกพวกโจรเบียดเบียนด้วยการปล้นทรัพย์อย่างห้าวหาญ ย่อมละทิ้งชายแดนมาอาศัยอยู่ในท่ามกลางชนบท. ด้วยประการฉะนี้ ในพระราชาเห็นปานนี้ ชนบทจึงไม่ถึงความมั่นคง.

สตฺตรตนสมนฺนาคโตติ จกฺกรตนาทีหิ สตฺตหิ รตเนหิ สมุเปโต. เตสุ หิ ราชา จกฺกวตฺตี จกฺกรตเนน อชิตํ ชินาติ, หตฺถิอสฺสรตเนหิ วิชิเต สุเขเนว อนุวิจรติ, ปริณายกรตเนน วิชิตมนุรกฺขติ, อวเสเสหิ อุปโภคสุขมนุภวติ. ปฐเมน จสฺส อุสฺสาหสตฺติโยโค, ปจฺฉิเมน มนฺตสตฺติโยโค, หตฺถิอสฺสคหปติรตเนหิ ปภุสตฺติโยโค สุปริปุณฺโณ โหติ. อิตฺถิมณิรตเนหิ อุปโภคสุขมนุภวติ, เสเสหิ อิสฺสริยสุขํ. วิเสสโต จสฺส ปุริมานิ ตีณิ อโทสกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ, มชฺฌิมานิ อโลภกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน, ปจฺฉิมเมกํ อโมหกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวนาติ.

คำว่า ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ คือ ประกอบพร้อมด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีจักรแก้วเป็นต้น. จริงอยู่ ในรัตนะเหล่านั้น พระเจ้าจักรพรรดิย่อมทรงชนะดินแดนที่ยังไม่ชนะด้วยจักรแก้ว, ย่อมเสด็จไปในดินแดนที่ชนะแล้วโดยสะดวกด้วยช้างแก้วและม้าแก้ว, ย่อมทรงรักษาดินแดนที่ชนะแล้วด้วยขุนพลแก้ว, และย่อมทรงเสวยสุขในการบริโภคด้วยรัตนะที่เหลือ. อนึ่ง พระองค์ย่อมทรงประกอบด้วยกำลังแห่งความเพียรด้วยรัตนะแรก (จักรแก้ว), ทรงประกอบด้วยกำลังแห่งปัญญาด้วยรัตนะสุดท้าย (ขุนพลแก้ว), และทรงประกอบด้วยกำลังแห่งอำนาจอย่างบริบูรณ์ด้วยช้างแก้ว ม้าแก้ว และคฤหบดีแก้ว. ทรงเสวยสุขในการบริโภคด้วยนางแก้วและมณีแก้ว, ทรงเสวยสุขแห่งความเป็นใหญ่ด้วยรัตนะที่เหลือ. โดยเฉพาะอย่างยิ่ง รัตนะ ๓ ประการแรกของพระองค์ย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโทสกุศลมูล, รัตนะกลาง ๓ ประการย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโลภกุศลมูล, และรัตนะสุดท้ายหนึ่งย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโมหกุศลมูล.

สูราติ สตฺติวนฺโต, นิพฺภยาติ อตฺโถติ อาห ‘‘อภีรุโน’’ติ. องฺคนฺติ การณํ. เยน การเณน ‘‘วีรา’’ติ วุจฺเจยฺยุํ, ตํ วีรงฺคํ. เตนาห ‘‘วีริยสฺเสตํ นาม’’นฺติ. ยาว จกฺกวาฬปพฺพตา จกฺกสฺส วตฺตนโต ‘‘จกฺกวาฬปพฺพตํ สีมํ กตฺวา ฐิตสมุทฺทปริยนฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อทณฺเฑนาติ อิมินา ธนทณฺฑสฺส สรีรทณฺฑสฺส จ อกรณํ วุตฺตํ. อสตฺเถนาติ อิมินา [Pg.185] ปน เสนาย ยุชฺฌนสฺสาติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘น ทณฺเฑนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เย กตาปราเธ สตฺเต สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ คณฺหนฺติ, เต ธนทณฺเฑน รชฺชํ กาเรนฺติ. เย เฉชฺชเภชฺชํ อนุสาสนฺติ, เต สตฺถทณฺเฑน. อหํ ปน ทุวิธมฺปิ ทณฺฑํ ปหาย อทณฺเฑน อชฺฌาวสึ. เย เอกโตธาราทินา สตฺเถน ปรํ วิเหเฐนฺติ, เต สตฺเถน รชฺชํ กาเรนฺติ นาม. อหํ ปน สตฺเถน ขุทฺทกมกฺขิกาย ปิวนมตฺตมฺปิ โลหิตํ กสฺสจิ อนุปฺปาเทตฺวา ธมฺเมเนว ‘‘เอหิ โข, มหาราชา’’ติ เอวํ ปฏิราชูหิ สมฺปฏิจฺฉิตาคมโน วุตฺตปฺปการํ ปถวึ อภิชินิตฺวา อชฺฌาวสึ, อภิวิชินิตฺวา สามี หุตฺวา วสินฺติ.

คำว่า ผู้กล้า คือผู้มีกำลัง. คำว่า ผู้ไม่กลัว คือไม่มีภัย ฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ผู้ไม่หวาดหวั่น'. คำว่า องค์ คือเหตุ. เหตุที่เป็นเครื่องกล่าวว่า 'วีระ' (ผู้แกล้วกล้า) ชื่อว่า วีรังคะ. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'นั่นเป็นชื่อของความเพียร'. เพราะจักรหมุนไปจนถึงภูเขาจักรวาล จึงตรัสว่า 'มีมหาสมุทรเป็นที่สุด โดยกระทำภูเขาจักรวาลให้เป็นเขตแดน'. ด้วยคำว่า โดยไม่มีอาชญา นี้ ตรัสถึงการไม่กระทำธนทัณฑ์ (ปรับไหม) และสรีรทัณฑ์ (ลงโทษร่างกาย). ส่วนด้วยคำว่า โดยไม่มีศาสตรา นี้ ตรัสถึงการไม่รบด้วยกองทัพ. เพื่อจะแสดงทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสว่า 'ไม่ด้วยอาชญา' เป็นต้น. อธิบายว่า ชนเหล่าใดจับสัตว์ผู้ทำความผิดได้ร้อยหนึ่งบ้าง พันหนึ่งบ้าง แล้วให้ปกครองราชสมบัติด้วยธนทัณฑ์. ชนเหล่าใดสั่งการตัดและการทำลาย ชนเหล่านั้นชื่อว่าปกครองด้วยศัสตราทัณฑ์. ส่วนเราละทิ้งทัณฑ์แม้ทั้งสองอย่างแล้ว ครอบครองโดยไม่มีอาชญา. ชนเหล่าใดเบียดเบียนผู้อื่นด้วยศาสตรามีคมข้างเดียวเป็นต้น ชนเหล่านั้นชื่อว่าปกครองราชสมบัติด้วยศาสตรา. ส่วนเราไม่ทำให้เลือดแม้เพียงเท่าที่แมลงวันตัวเล็กๆ จะพึงดื่มได้เกิดขึ้นแก่ใครๆ ด้วยศาสตราเลย แต่ด้วยธรรมนั่นเอง ได้รับการต้อนรับจากพระราชาผู้เป็นปฏิปักษ์ว่า 'เชิญเถิด มหาบพิตร' ดังนี้ ชนะแผ่นดินตามที่กล่าวแล้วครอบครอง คือเป็นเจ้าของแล้วอยู่.

อิติ ภควา อตฺตานํ กายสกฺขึ กตฺวา ปุญฺญานํ วิปากมหนฺตตํ ปกาเสตฺวา อิทานิ ตเมวตฺถํ คาถาพนฺธเนน ทสฺเสนฺโต ‘‘ปสฺส, ปุญฺญานํ วิปาก’’นฺติอาทิมาห. สุเขสิโนติ อาลปนวจนเมตํ, เตน สุขปริเยสเก สตฺเต อามนฺเตติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ปสฺสถา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ปสฺสา’’ติ วจนพฺยตฺตโย กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. มนุสฺสานํ อุเร สตฺถํ ฐเปตฺวา อิจฺฉิตธนหรณาทินา วา สาหสการิตาย สาหสิกา, เตสํ กมฺมํ สาหสิกกมฺมํ. ปถวิยา อิสฺสโร ปถพฺโยติ อาห ‘‘ปุถวิสามิโก’’ติ.

ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำพระองค์ให้เป็นพยานด้วยพระกาย ทรงประกาศความยิ่งใหญ่แห่งวิบากของบุญแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้นนั่นแลด้วยการผูกเป็นคาถา จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'จงดูวิบากของบุญ' ดังนี้. บทว่า สุเขสิโน เป็นคำเรียกขาน ด้วยคำนั้น พระองค์ทรงเรียกสัตว์ทั้งหลายผู้แสวงหาสุข. ส่วนในบาลี พึงทราบว่ามีการสับเปลี่ยนพจน์ คือควรจะกล่าวว่า 'ปัสสถะ' (พวกท่านจงดู) แต่กล่าวว่า 'ปัสสะ' (จงดู). ชนเหล่าใดชื่อว่า สาหสิกะ เพราะกระทำการห้าวหาญด้วยการวางศาสตราไว้ที่อกของมนุษย์แล้วริบทรัพย์ที่ต้องการเป็นต้น, กรรมของชนเหล่านั้นชื่อว่า สาหสิกกรรม. ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ชื่อว่า ปถัพยะ (เจ้าปฐพี) ฉะนั้นจึงตรัสว่า 'เจ้าของแผ่นดิน'.

เมตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเมตตสูตร จบแล้ว.

๑๐. ภริยาสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาภริยาสูตร

๖๓. ทสเม อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา อุทฺธํ อุคฺคตตฺตา อุจฺจํ ปตฺถฏตฺตา มหนฺตํ อวินิพฺโภคํ วินิภุญฺชิตฺวา คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยํ สทฺทํ กโรนฺตา วทนฺติ. วจีโฆโสปิ หิ พหูหิ เอกชฺฌํ ปวตฺติโต อตฺถโต จ สทฺทโต จ ทุรวโพโธ เกวลํ มหานิคฺโฆโส เอว หุตฺวา โสตปถมาคจฺฉติ. มจฺฉวิโลเปติ มจฺเฉ วิลุมฺปิตฺวา วิย คหเณ, มจฺฉานํ วา วิลุมฺปเน. เกวฏฺฏานญฺหิ มจฺฉปจฺฉิฏฺฐปิตฏฺฐาเน มหาชโน สนฺนิปติตฺวา ‘‘อิธ อญฺญํ เอกํ มจฺฉํ เทหิ, เอกํ มจฺฉผาลํ เทหิ, เอตสฺส เต มหา ทินฺโน, มยฺหํ ขุทฺทโก’’ติ เอวํ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘เกวฏฺฏานํ มจฺฉปจฺฉึ โอตาเรตฺวา ฐิตฏฺฐาเน’’ติ. มจฺฉคฺคหณตฺถํ ชาเล ปกฺขิตฺเตปิ ตสฺมึ ฐาเน เกวฏฺฏา เจว อญฺเญ จ ‘‘ปวิฏฺโฐ น ปวิฏฺโฐ[Pg.186], คหิโต น คหิโต’’ติ มหาสทฺทํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘ชาเล วา…เป… มหาสทฺโท โหตี’’ติ. กตฺตพฺพวตฺตนฺติ ปาทปริกมฺมาทิกตฺตพฺพกิจฺจํ. ขราติ จิตฺเตน วาจาย จ กกฺขฬา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

๖๓. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า "เสียงสูง" และ "เสียงใหญ่" หมายถึง เสียงที่ดังขึ้นไปสูงและแผ่ไปกว้างใหญ่ เป็นเสียงที่ไม่อาจแยกแยะได้ ไม่สามารถแยกแยะแล้วจับใจความได้. เพราะว่าเสียงพูดที่คนจำนวนมากพูดพร้อมกัน ย่อมยากที่จะเข้าใจทั้งในด้านความหมายและเสียง เป็นเพียงเสียงอึกทึกครึกโครมเท่านั้นที่มาถึงโสตประสาท. คำว่า "การปล้นปลา" หมายถึง การจับปลาเหมือนการปล้น หรือการปล้นปลา. เพราะว่าในที่ที่ชาวประมงวางตะกร้าปลาไว้ มหาชนย่อมประชุมกันแล้วทำเสียงสูงเสียงใหญ่ว่า "ขอปลาอีกตัวหนึ่งที่นี่, ขอปลาชิ้นหนึ่งที่นี่, ของผู้นี้ท่านให้ตัวใหญ่, ของฉันตัวเล็ก" ดังนี้. คำนี้กล่าวหมายถึง "ในที่ที่ชาวประมงวางตะกร้าปลาลงไว้". แม้เมื่อข่ายถูกโยนลงไปเพื่อจับปลา ในที่นั้นทั้งชาวประมงและคนอื่นๆ ย่อมทำเสียงใหญ่ว่า "เข้าแล้วหรือยังไม่เข้า, จับได้แล้วหรือยังจับไม่ได้". คำนี้กล่าวหมายถึง "หรือในข่าย...เป็นต้น...มีเสียงใหญ่". คำว่า "วัตรที่พึงทำ" หมายถึง กิจที่พึงทำมีวัตรปฏิบัติเท้าเป็นต้น. คำว่า "หยาบกระด้าง" หมายถึง หยาบกระด้างด้วยใจและด้วยวาจา. ส่วนที่เหลือในที่นี้ชัดเจนอยู่แล้ว.

ภริยาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาภริยาสูตร จบแล้ว.

๑๑. โกธนสุตฺตวณฺณนา

๑๑. อรรถกถาโกธนสูตร

๖๔. เอกาทสเม สปตฺตกรณาติ วา สปตฺเตหิ กาตพฺพา. โกธนนฺติ กุชฺฌนสีลํ. โกธโนยนฺติ กุชฺฌโน อยํ. อยนฺติ จ นิปาตมตฺตํ. โกธปเรโตติ โกเธน อนุคโต, ปราภิภูโต วา. ทุพฺพณฺโณว โหตีติ ปกติยา วณฺณวาปิ อลงฺกตปฺปฏิยตฺโตปิ มุขวิการาทิวเสน วิรูโป เอว โหติ. เอตรหิ อายติญฺจาติ โกธาภิภูตสฺส เอกนฺตมิทํ ผลนฺติ ทีเปตุํ ‘‘ทุพฺพณฺโณวา’’ติ อวธารณํ กตฺวา ปุน ‘‘โกธาภิภูโต’’ติ วุตฺตํ.

๖๔. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า "การกระทำของศัตรู" หรือ "สิ่งที่ศัตรูพึงกระทำ". คำว่า "ผู้โกรธ" หมายถึง ผู้มีปกติโกรธ. คำว่า "ผู้โกรธนี้" หมายถึง ผู้นี้เป็นผู้โกรธ. คำว่า "นี้" เป็นเพียงนิบาต. คำว่า "ถูกความโกรธครอบงำ" หมายถึง ถูกความโกรธติดตาม หรือถูกความโกรธครอบงำ. คำว่า "ย่อมเป็นผู้มีผิวพรรณทราม" หมายถึง แม้โดยปกติเป็นผู้มีผิวพรรณดี หรือประดับตกแต่งแล้ว ก็ย่อมเป็นผู้มีรูปร่างน่าเกลียดด้วยอาการผิดปกติทางใบหน้าเป็นต้น. เพื่อแสดงว่า "ผลนี้เป็นผลเด็ดขาดของผู้ถูกความโกรธครอบงำ ทั้งในปัจจุบันและในอนาคต" จึงกล่าวคำว่า "ย่อมเป็นผู้มีผิวพรรณทราม" โดยทำเป็นคำยืนยัน แล้วกล่าวซ้ำว่า "ผู้ถูกความโกรธครอบงำ".

อยสภาวนฺติ อกิตฺติมภาวํ. อตฺตโน ปเรสญฺจ อนตฺถํ ชเนตีติ อนตฺถชนโน. อนฺตรโตติ อพฺภนฺตรโต, จิตฺตโต วา. ตํ ชโน นาวพุชฺฌตีติ โกธสงฺขาตํ อนฺตรโต อพฺภนฺตเร อตฺตโน จิตฺเตเยว ชาตํ อนตฺถชนนจิตฺตปฺปโกปนาทิภยํ ภยเหตุํ อยํ พาลมหาชโน น ชานาติ. ยนฺติ ยตฺถ. ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. ยสฺมึ กาเล โกโธ สหเต นรํ, อนฺธตมํ ตทา โหตีติ สมฺพนฺโธ. ยนฺติ วา การณวจนํ, ยสฺมา โกโธ อุปฺปชฺชมาโน นรํ สหเต อภิภวติ, ตสฺมา อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยทา กุทฺโธติ อตฺโถ ยํ-ตํ-สทฺทานํ เอกนฺตสมฺพนฺธภาวโต. อถ วา ยนฺติ กิริยาปรามสนํ. สหเตติ ยเทตํ โกธสฺส สหนํ อภิภวนํ, เอตํ อนฺธตมํ ภวนนฺติ อตฺโถ. อถ วา ยํ นรํ โกโธ สหเต อภิภวติ, ตสฺส อนฺธตมํ ตทา โหติ. ตโต จ กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสตีติ.

คำว่า อัยสภาวะ คือ ความไม่มีชื่อเสียง. ชื่อว่าอนัตถชนนะ เพราะยังความพินาศให้เกิดแก่ตนและผู้อื่น. คำว่า อันตรโต คือจากภายใน หรือจากจิต. คำว่า ชนย่อมไม่รู้สิ่งนั้น คือ มหาชนผู้เขลาไม่รู้จักภัยอันเป็นเหตุแห่งภัย มีความพินาศและความกำเริบแห่งจิตเป็นต้น อันเกิดแล้วในภายใน ในจิตของตนเอง ซึ่งชื่อว่า ความโกรธ. คำว่า ยํ คือในกาลใด. บทนี้เป็นปจัตตวจนะในอรรถแห่งภูมิ. ความสัมพันธ์คือ ในกาลใด ความโกรธครอบงำนรชน ในกาลนั้นย่อมเป็นความมืดมิด. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ยํ เป็นวจนะแสดงเหตุ เพราะเหตุที่ความโกรธเมื่อเกิดขึ้นย่อมครอบงำนรชน เพราะฉะนั้นในกาลนั้นย่อมเป็นความมืดมิด คือเมื่อโกรธ เพราะความที่คำว่า ยํ-ตํ มีความสัมพันธ์กันโดยส่วนเดียว. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ยํ เป็นการอ้างถึงกิริยา. คำว่า สหเต คือการครอบงำของความโกรธนั้น ย่อมเป็นความมืดมิด. อีกอย่างหนึ่ง ความโกรธย่อมครอบงำนรชนใด ความมืดมิดย่อมมีแก่เขาในกาลนั้น. เพราะเหตุนั้น ผู้โกรธย่อมไม่รู้อรรถ ผู้โกรธย่อมไม่เห็นธรรม.

ภูนํ วุจฺจติ วุทฺธิ, ตสฺส หนนํ ฆาโต เอเตสนฺติ ภูนหจฺจานิ. เตนาห ‘‘หตวุทฺธีนี’’ติ. ทม-สทฺเทน วุตฺตเมวตฺถํ วิภาเวตุํ ปญฺญาวีริเยน [Pg.187] ทิฏฺฐิยาติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กตเรน ทเมนา’’ติอาทิมาห. อเนกตฺโถ หิ ทม-สทฺโท. ‘‘สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต, เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๙๕; สุ. นิ. ๔๖๗) เอตฺถ หิ อินฺทฺริยสํวโร ทโมติ วุตฺโต ‘‘มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ ทเมตี’’ติ กตฺวา. ‘‘ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโยธ วิชฺชตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๙๑) เอตฺถ ปญฺญา ทโม ‘‘สํกิเลสํ ทเมติ ปชหตี’’ติ กตฺวา. ‘‘ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน อตฺถิ ปุญฺญํ, อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๖๕) เอตฺถ อุโปสถกมฺมํ ทโม ‘‘อุปวสนวเสน กายกมฺมาทีนิ ทเมตี’’ติ กตฺวา. ‘‘สกฺขิสฺสสิ โข ตฺวํ, ปุณฺณ, อิมินา ทมูปสเมน สมนฺนาคโต สุนาปรนฺตสฺมึ ชนปทนฺตเร วิหริตุ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๙๖; สํ. นิ. ๔.๘๘) เอตฺถ อธิวาสนกฺขนฺติ ทโม ‘‘โกธูปนาหมกฺขาทิเก ทเมติ วิโนเทตี’’ติ กตฺวา. ‘‘น มานกามสฺส ทโม อิธตฺถิ, น โมนมตฺถิ อสมาหิตสฺสา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๙) เอตฺถ อภิสมฺโพชฺฌงฺคาทิโก สมาธิปกฺขิโก ธมฺโม ทโม ‘‘ทมฺมติ จิตฺตํ เอเตนา’’ติ กตฺวา. อิธาปิ ‘‘ตํ ทเมน สมุจฺฉินฺเท, ปญฺญาวีริเยน ทิฏฺฐิยา’’ติ วจนโต ทม-สทฺเทน ปญฺญาวีริยทิฏฺฐิโย วุตฺตา.

คำว่า ภูนํ หมายถึงความเจริญ. การฆ่า การทำลายความเจริญนั้น ชื่อว่า ภูนหัจจานิ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘หตวุทธี’. เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวแล้วด้วยบทว่า ทมะ ให้พิสดาร และเพื่อแสดงว่า ‘ปัญญา วิริยะ และทิฏฐิ’ เป็นสิ่งที่กล่าวแล้ว จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘ด้วยทมะอะไร’. เพราะบทว่า ทมะ มีหลายอรรถ. ในพระบาลีว่า ‘ผู้ฝึกแล้วด้วยสัจจะ ประกอบด้วยทมะ ถึงที่สุดแห่งเวท จบพรหมจรรย์แล้ว’ (สํ. ส. 1.195; สุ. นิ. 467) นี้ ทมะกล่าวถึงอินทรียสังวร เพราะฝึกอินทรีย์ 6 มีใจเป็นที่ 6. ในพระบาลีว่า ‘ถ้าความจริง ทมะ จาคะ ขันติ มีอยู่ยิ่งกว่าในโลกนี้’ (สํ. ส. 1.246; สุ. นิ. 191) นี้ ปัญญาเป็นทมะ เพราะฝึกกิเลสและละกิเลสได้. ในพระบาลีว่า ‘ด้วยทาน ด้วยทมะ ด้วยสังยมะ ด้วยสัจจวาจา บุญมีอยู่ บุญย่อมมาถึง’ (สํ. ส. 4.365) นี้ อุโบสถกรรมเป็นทมะ เพราะฝึกกายกรรมเป็นต้นด้วยการอยู่จำอุโบสถ. ในพระบาลีว่า ‘ดูกรปุณณะ เธอประกอบด้วยทมะและอุปสมะนี้ จักสามารถอยู่ในชนบทชื่อสุนาปรันตะได้’ (ม. อุ. 3.396; สํ. ส. 4.88) นี้ อธิวาสนขันติเป็นทมะ เพราะฝึกและบรรเทาความโกรธ ความผูกโกรธ และความลบหลู่เป็นต้น. ในพระบาลีว่า ‘ทมะย่อมไม่มีแก่ผู้ใคร่มานะในโลกนี้ โมนะย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่ตั้งมั่น’ (สํ. ส. 1.9) นี้ ธรรมอันเป็นไปในฝ่ายสมาธิ มีอภิสัมโพชฌงค์เป็นต้น เป็นทมะ เพราะจิตย่อมได้รับการฝึกด้วยธรรมนั้น. ในที่นี้ก็เหมือนกัน ด้วยบทว่า ทมะ ได้กล่าวถึงปัญญา วิริยะ และทิฏฐิ ตามนัยแห่งพระบาลีว่า ‘พึงถอนสิ่งนั้นเสียด้วยทมะ ด้วยปัญญา ด้วยวิริยะ ด้วยทิฏฐิ’.

โกธนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาโกธนสูตร จบ.

อพฺยากตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอัพยากตวรรค จบ.

๗. มหาวคฺโค

๗. มหาวรรค

๑-๒. หิริโอตฺตปฺปสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๒. อรรถกถาหิริโอตตัปปสูตรเป็นต้น

๖๕-๖๖. สตฺตมสฺส ปฐมํ อุตฺตานเมว. ทุติเย ตโย สํวฏฺฏาติ อาโปสํวฏฺโฏ, เตโชสํวฏฺโฏ, วาโยสํวฏฺโฏติ ตโย สํวฏฺฏา. ติสฺโส สํวฏฺฏสีมาติ อาภสฺสรา, สุภกิณฺหา, เวหปฺผลาติ ติสฺโส สํวฏฺฏสีมา. ยทา หิ กปฺโป เตเชน สํวฏฺฏติ วินสฺสติ, ตทา อาภสฺสรโต เหฏฺฐา อคฺคินา ฑยฺหติ. ยทา อาเปน สํวฏฺฏติ, ตทา สุภกิณฺหโต เหฏฺฐา อุทเกน วิลียติ. ยทา วายุนา สํวฏฺฏติ, ตทา เวหปฺผลโต เหฏฺฐา วายุนา วิทฺธํสติ. วิตฺถารโต ปน สทาปิ เอกํ พุทฺธกฺเขตฺตํ วินสฺสติ. พุทฺธกฺเขตฺตํ นาม ติวิธํ โหติ ชาติกฺเขตฺตํ อาณากฺเขตฺตํ [Pg.188] วิสยกฺเขตฺตนฺติ. ตตฺถ ชาติกฺเขตฺตํ นาม ทสสหสฺสจกฺกวาฬปริยนฺตํ โหติ, ยํ ตถาคตสฺส ปฏิสนฺธิคหณาทีสุ กมฺปติ. อาณากฺเขตฺตํ โกฏิสหสฺสจกฺกวาฬปริยนฺตํ, ยตฺถ รตนสุตฺตํ (ขุ. ปา. ๖.๑ อาทโย; สุ. นิ. ๒๒๔ อาทโย) ขนฺธปริตฺตํ (อ. นิ. ๔.๖๗; จูฬว. ๒๕๑) ธชคฺคปริตฺตํ (สํ. นิ. ๑.๒๔๙). อาฏานาฏิยปริตฺตํ (ที. นิ. ๓.๒๗๕ อาทโย), โมรปริตฺตนฺติ (ชา. ๑.๒.๑๗-๑๘) อิเมสํ ปริตฺตานํ อานุภาโว วตฺตติ. วิสยกฺเขตฺตํ อนนฺตมปริมาณํ, ยํ ‘‘ยาวตา วา ปน อากงฺเขยฺยา’’ติ วุตฺตํ. เอวเมเตสุ ตีสุ พุทฺธกฺเขตฺเตสุ เอกํ อาณากฺเขตฺตํ วินสฺสติ. ตสฺมึ ปน วินสฺสนฺเต ชาติกฺเขตฺตํ วินฏฺฐเมว โหติ. วินสฺสนฺตญฺจ เอกโตว วินสฺสติ, สณฺฐหนฺตมฺปิ เอกโตว สณฺฐหติ.

๖๕-๖๖. อรรถกถาสูตรที่ 7 สูตรแรกมีเนื้อความตื้น. ในสูตรที่ 2 มีสังวัฏฏะ 3 คือ อาโปสังวัฏฏะ เตโชสังวัฏฏะ วาโยสังวัฏฏะ. สังวัฏฏสีมา 3 คือ อาภัสสรา สุภกิณหา เวหัปผลา. เมื่อใดกัปย่อมพินาศด้วยไฟ เมื่อนั้นเบื้องต่ำจากชั้นอาภัสสราลงมา ย่อมถูกไฟไหม้. เมื่อใดกัปย่อมพินาศด้วยน้ำ เมื่อนั้นเบื้องต่ำจากชั้นสุภกิณหาลงมา ย่อมละลายด้วยน้ำ. เมื่อใดกัปย่อมพินาศด้วยลม เมื่อนั้นเบื้องต่ำจากชั้นเวหัปผลาลงมา ย่อมถูกลมพัดทำลาย. โดยพิสดารแล้ว พุทธเกษตรหนึ่งย่อมพินาศอยู่เสมอ. พุทธเกษตรมี 3 อย่าง คือ ชาติเขต อาณาเขต วิสัยเขต. ในบรรดาพุทธเกษตรเหล่านั้น ชาติเขตมีประมาณหมื่นจักรวาล ซึ่งย่อมหวั่นไหวในคราวที่พระตถาคตถือปฏิสนธิเป็นต้น. อาณาเขตมีประมาณแสนโกฏิจักรวาล ซึ่งเป็นที่ที่อานุภาพของพระปริตรเหล่านี้ คือ รตนสูตร (ขุ. ขุ. 6.1 เป็นต้น; สุ. นิ. 224 เป็นต้น) ขันธปริตร (อ. นิ. 4.67; จูฬว. 251) ธชัคคปริตร (สํ. นิ. 1.249) อาฏานาฏิยปริตร (ที. ปาฏิ. 3.275 เป็นต้น) และโมรปริตร (ชา. 1.2.17-18) ย่อมเป็นไป. วิสัยเขตไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘หรือพึงหวังได้เพียงใด’. ในพุทธเกษตร 3 อย่างนี้ อาณาเขตย่อมพินาศ. เมื่ออาณาเขตนั้นพินาศ ชาติเขตก็ย่อมพินาศด้วย. เมื่อพินาศก็ย่อมพินาศพร้อมกัน เมื่อตั้งอยู่ก็ย่อมตั้งอยู่พร้อมกัน.

ตีณิ สํวฏฺฏมูลานีติ ราคโทสโมหสงฺขาตานิ ตีณิ สํวฏฺฏการณานิ. ราคาทีสุ หิ อกุสลมูเลสุ อุสฺสนฺเนสุ โลโก วินสฺสติ. ตถา หิ ราเค อุสฺสนฺนตเร อคฺคินา วินสฺสติ, โทเส อุสฺสนฺนตเร อุทเกน, โมเห อุสฺสนฺนตเร วาเตน. เกจิ ปน ‘‘โทเส อุสฺสนฺนตเร อคฺคินา, ราเค อุทเกนา’’ติ วทนฺติ.

สังวัฏฏมูล 3 คือ เหตุแห่งสังวัฏฏะ 3 ได้แก่ ราคะ โทสะ และโมหะ. ด้วยว่าเมื่ออกุศลมูลมีราคะเป็นต้นกำเริบ โลกย่อมพินาศ. คือ เมื่อราคะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยไฟ เมื่อโทสะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยน้ำ เมื่อโมหะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยลม. แต่บางพวกกล่าวว่า ‘เมื่อโทสะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยไฟ เมื่อราคะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยน้ำ’.

ตีณิ โกลาหลานีติ กปฺปโกลาหลํ, พุทฺธโกลาหลํ, จกฺกวตฺติโกลาหลนฺติ ตีณิ โกลาหลานิ. ตตฺถ ‘‘วสฺสสตสหสฺสมตฺถเก กปฺปุฏฺฐานํ นาม ภวิสฺสตี’’ติอาทินา เทวตาหิ อุคฺโฆสิตสทฺโท กปฺปโกลาหลํ นาม โหติ. ‘‘อิโต วสฺสสตสหสฺสมตฺถเก โลโก วินสฺสิสฺสติ, เมตฺตํ, มาริสา, ภาเวถ กรุณํ มุทิตํ อุเปกฺข’’นฺติ มนุสฺสปเถ เทวตา โฆสนฺติโย จรนฺติ. ‘‘วสฺสสหสฺสมตฺถเก พุทฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ พุทฺธโกลาหลํ นาม โหติ. ‘‘อิโต วสฺสสหสฺสมตฺถเก พุทฺโธ อุปฺปชฺชิตฺวา ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน สงฺฆรตเนน ปริวาริโต ธมฺมํ เทเสนฺโต วิจริสฺสตี’’ติ เทวตา อุคฺโฆสนฺติ. ‘‘วสฺสสตมตฺถเก ปน จกฺกวตฺตี อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ จกฺกวตฺติโกลาหลํ นาม โหติ. ‘‘อิโต วสฺสสตมตฺถเก สตฺตรตนสมฺปนฺโน จาตุทฺทีปิสฺสโร สหสฺสปริวาโร เวหาสงฺคโม จกฺกวตฺตี ราชา อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เทวตา อุคฺโฆสนฺติ.

โกลาหล 3 อย่าง คือ กัปปโกลาหล พุทธโกลาหล จักกวัตติโกลาหล. ในบรรดาโกลาหลเหล่านั้น เสียงที่เทวดาประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปแสนปี กัปจะตั้งขึ้น’ เป็นต้น ชื่อว่า กัปปโกลาหล. เทวดาทั้งหลายย่อมเที่ยวประกาศไปในทางมนุษย์ว่า ‘เมื่อล่วงไปแสนปีจากนี้ โลกจะพินาศ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงเจริญเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา’. เสียงที่ประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปพันปี พระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้น’ ชื่อว่า พุทธโกลาหล. เทวดาทั้งหลายย่อมประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปพันปีจากนี้ พระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้น ทรงปฏิบัติตามธรรมและอนุธรรม แวดล้อมด้วยพระสงฆ์รัตนะ ทรงแสดงธรรมเที่ยวไป’. ส่วนเสียงที่ประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปร้อยปี พระจักรพรรดิจะอุบัติขึ้น’ ชื่อว่า จักกวัตติโกลาหล. เทวดาทั้งหลายย่อมประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปร้อยปีจากนี้ พระราชาจักรพรรดิ ผู้สมบูรณ์ด้วยรัตนะ 7 เป็นใหญ่ในทวีปทั้ง 4 มีบริวารพันหนึ่ง เสด็จไปในอากาศได้ จะอุบัติขึ้น’.

อจิรฏฺเฐน น ธุวาติ อุทกพุพฺพุฬาทโย วิย น จิรฏฺฐายิตาย ธุวภาวรหิตา. อสฺสาสรหิตาติ สุปินเก ปีตปานียํ วิย อนุลิตฺตจนฺทนํ วิย จ อสฺสาสวิรหิตา.

คำว่า อจิรฏฺเฐน น ธุวา คือ ไม่ยั่งยืน เพราะความที่ตั้งอยู่ไม่นาน เหมือนฟองน้ำเป็นต้น จึงชื่อว่าปราศจากความเป็นของยั่งยืน. คำว่า อสฺสาสรหิตา คือ ปราศจากความเบาใจ เหมือนน้ำที่ดื่มในฝัน และเหมือนจันทน์ที่ลูบไล้แล้ว.

อุปกปฺปนเมโฆติ [Pg.189] กปฺปวินาสกเมฆํ สนฺธาย วทติ. ยสฺมิญฺหิ สมเย กปฺโป อคฺคินา นสฺสติ, อาทิโตว กปฺปวินาสกมหาเมโฆ อุฏฺฐหิตฺวา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬ เอกมหาวสฺสํ วสฺสติ. มนุสฺสา ตุฏฺฐหฏฺฐา สพฺพพีชานิ นีหริตฺวา วปนฺติ. สสฺเสสุ ปน โคขายิตกมตฺเตสุ ชาเตสุ คทฺรภรวํ รวนฺโต เอกพินฺทุมฺปิ น วสฺสติ, ตทา ปจฺฉินฺนํ ปจฺฉินฺนเมว วสฺสํ โหติ. เตนาห ‘‘ตทา นิกฺขนฺตพีชํ..เป… เอกพินฺทุมฺปิ เทโว น วสฺสตี’’ติ. ‘‘วสฺสสตสหสฺส อจฺจเยน กปฺปวุฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติอาทินา เทวตาหิ วุตฺตวจนํ สุตฺวา เยภุยฺเยน มนุสฺสา จ ภุมฺมเทวตา จ สํเวคชาตา อญฺญมญฺญํ มุทุจิตฺตา หุตฺวา เมตฺตาทีนิ ปุญฺญานี กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตนฺติ, อวีจิโต ปฏฺฐาย ตุจฺโฉ โหตีติ.

คำว่า อุปกัปปนเมฆ ท่านกล่าวหมายถึงเมฆทำลายกัป. ในสมัยใดกัปพินาศด้วยไฟ เมฆใหญ่ทำลายกัปย่อมตั้งขึ้นก่อนทีเดียว แล้วตกเป็นฝนใหญ่ครั้งเดียวในแสนโกฏิจักรวาล. มนุษย์ทั้งหลายดีใจร่าเริง นำพืชทุกชนิดออกหว่าน. แต่เมื่อพืชเหล่านั้นงอกขึ้นพอที่โคจะเล็มกินได้ เมฆนั้นก็ส่งเสียงร้องเหมือนลาแล้วไม่ตกอีกเลยแม้หยาดเดียว ในกาลนั้นฝนก็ขาดสายไปทีเดียว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในกาลนั้น พืชที่หว่านแล้ว... (ละ)... เทวดาไม่ยังฝนให้ตกแม้หยาดเดียว' ดังนี้. มนุษย์และภุมมเทวดาส่วนมากได้ฟังคำที่เทวดากล่าวว่า 'เมื่อล่วงไปแสนปี กัปจะตั้งขึ้น' ดังนี้เป็นต้นแล้ว เกิดความสังเวช มีจิตอ่อนโยนต่อกันและกัน กระทำบุญมีเมตตาเป็นต้นแล้ว ย่อมไปเกิดในเทวโลก ตั้งแต่อเวจีเป็นต้นไปก็ว่างเปล่า ดังนี้.

ปญฺจ พีชชาตานีติ มูลพีชํ ขนฺธพีชํ ผฬุพีชํ อคฺคพีชํ พีชพีชนฺติ ปญฺจ พีชานิ ชาตานิ. ตตฺถ มูลพีชนฺติ วจา, วจตฺตํ, หลิทฺทํ, สิงฺคิเวรนฺติ เอวมาทิ. ขนฺธพีชนฺติ อสฺสตฺโถ, นิคฺโรโธติ เอวมาทิ. ผฬุพีชนฺติ อุจฺฉุ, เวฬุ, นโฬติ เอวมาทิ. อคฺคพีชนฺติ อชฺชุกํ, ผณิชฺชกนฺติ เอวมาทิ. พีชพีชนฺติ วีหิอาทิ ปุพฺพณฺณญฺเจว มุคฺคมาสาทิอปรณฺณญฺจ. ปจฺจยนฺตรสมวาเย วิสทิสุปฺปตฺติยา วิเสสการณภาวโต รุหนสมตฺเถ สารผเล นิรุฬฺโห พีช-สทฺโท ตทตฺถสิทฺธิยา มูลาทีสุปิ เกสุจิ ปวตฺตตีติ มูลาทิโต นิวตฺตนตฺถํ เอเกน พีช-สทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ ‘‘พีชพีช’’นฺติ ‘‘รูปรูปํ (วิสุทฺธิ. ๒.๔๔๙) ทุกฺขทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๓๒๗) ยถา. ยถา ผลปากปริยนฺตา โอสธิรุกฺขา เวฬุกทลิอาทโย.

คำว่า พืช 5 ชนิด ได้แก่ พืชเกิดจากราก พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากข้อ พืชเกิดจากยอด และพืชเกิดจากเมล็ด รวมเป็นพืช 5 ชนิด. ในบรรดาพืชเหล่านั้น พืชเกิดจากราก ได้แก่ ว่านน้ำ ว่านเปราะ ขมิ้น ขิง เป็นต้น. พืชเกิดจากลำต้น ได้แก่ ต้นโพธิ์ ต้นไทร เป็นต้น. พืชเกิดจากข้อ ได้แก่ อ้อย ไผ่ อ้อ เป็นต้น. พืชเกิดจากยอด ได้แก่ ผักชีลาว โหระพา เป็นต้น. พืชเกิดจากเมล็ด ได้แก่ ข้าวเปลือกเป็นต้นที่เป็นบุพพัณณชาติ และถั่วเขียวถั่วราชมาสเป็นต้นที่เป็นอปรัณณชาติ. คำว่า พืช นี้ โดยสภาวะที่เป็นเหตุพิเศษแห่งการเกิดสิ่งที่แตกต่างกันเมื่อปัจจัยอื่นพร้อมมูล ย่อมใช้เรียกผลที่มีแก่นซึ่งสามารถงอกได้ และโดยความหมายนั้น ย่อมใช้เรียกแม้ในพืชมีรากเป็นต้นบางอย่างด้วย. เพื่อจะจำแนกออกจากพืชมีรากเป็นต้นเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวระบุด้วยคำว่า พืช ซ้ำกันว่า 'พืชเกิดจากเมล็ด' (บีชบีชะ) เหมือนคำว่า 'รูปรูป' (วิสุทธิ. 2.449) และ 'ทุกขทุกข์' (สํ. นิ. 4.327) ฉะนั้น. เหมือนต้นไม้ที่เป็นโอสถมีไผ่และกล้วยเป็นต้น ซึ่งมีผลสุกเป็นที่สุด.

ยํ กทาจีติอาทีสุ ยนฺติ นิปาตมตฺตํ. กทาจีติ กิสฺมิญฺจิ กาเล. กรหจีติ ตสฺเสว เววจนํ. ทีฆสฺส อทฺธุโนติ ทีฆสฺส กาลสฺส. อจฺจเยนาติ อติกฺกเมน. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

ในบทว่า ยํ กทาจิ เป็นต้น คำว่า ยํ เป็นเพียงนิบาต. คำว่า กทาจิ คือ ในกาลบางคราว. คำว่า กะระหะจิ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. คำว่า ทีฆสฺส อทฺธุโน คือ แห่งกาลนาน. คำว่า อจฺจเยน คือ โดยการล่วงไป. เนื้อความที่เหลือในที่นี้ตื้นทั้งนั้น.

หิริโอตฺตปฺปสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการพรรณนาความแห่งหิริโอตตัปปสูตรเป็นต้น.

๓. นคโรปมสุตฺตวณฺณนา

๓. การพรรณนาความแห่งนครูปมสูตร.

๖๗. ตติเย ปจฺจนฺเต ภวํ ปจฺจนฺติมํ. ‘‘รโถ สีลปริกฺขาโร, ฌานกฺโข จกฺกวีริโย’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๔) วิย อลงฺการวจโน ปริกฺขารสทฺโทติ อาห ‘‘นคราลงฺกาเรหิ อลงฺกต’’นฺติ. ปริวารวจโนปิ วฏฺฏติเยว ‘‘สตฺต สมาธิปริกฺขารา’’ติอาทีสุ [Pg.190] (ที. นิ. ๓.๓๓๐) วิย. เนมํ วุจฺจติ ถมฺภาทีหิ อนุปตภูมิปฺปเทโสติ อาห ‘‘คมฺภีรอาวาฏา’’ติ, คมฺภีรํ ภูมึ อนุปฺปวิฏฺฐาติ อตฺโถ. สุฏฺฐุ สนฺนิสีทาปิตาติ ภูมึ นิขนิตฺวา สมฺมเทว ฐปิตา.

๖๗. ในสูตรที่ ๓ คำว่า ปัจจันติมะ คือสิ่งที่อยู่ในปัจจันตประเทศ. คำว่า ปริกขาร เป็นคำกล่าวถึงเครื่องประดับ เหมือนในคำว่า รถมีศีลเป็นเครื่องประดับ มีฌานเป็นเพลา มีความเพียรเป็นล้อ ดังนี้เป็นต้น (สํ. นิ. ๕.๔) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ประดับด้วยเครื่องประดับแห่งนคร ดังนี้. แม้คำที่กล่าวถึงบริวารก็ใช้ได้เหมือนกัน เหมือนในคำว่า บริขารแห่งสมาธิ ๗ ดังนี้เป็นต้น (ที. นิ. ๓.๓๓๐). ส่วนแห่งพื้นดินที่เสาเป็นต้นหยั่งลงไป ท่านเรียกว่า เนมะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า มีหลุมลึก คือมีความหมายว่า เข้าไปสู่พื้นดินลึก. คำว่า สุนิสสีทาปิตา คือขุดดินแล้วตั้งไว้เป็นอย่างดี.

อนุปริยาเยติ เอเตนาติ อนุปริยาโย, โสเยว ปโถติ อนุปริยายปโถ, ปริโต ปาการสฺส อนุยายมคฺโค.

ชื่อว่า อนุปริยายะ เพราะเป็นเครื่องไปตาม, ทางนั้นนั่นเองชื่อว่า อนุปริยายปถะ คือทางที่ไปตามกำแพงโดยรอบ.

หตฺถึ อาโรหนฺติ อาโรหาปยนฺติ จาติ หตฺถาโรหา (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๖๓). เยน หิ ปโยเคน ปุริโส หตฺถิโน อาโรหนโยคฺโค โหติ, หตฺถิสฺส ตํ ปโยคํ วิธายนฺตานํ สพฺเพสมฺเปเตสํ คหณํ. เตนาห ‘‘สพฺเพปี’’ติอาทิ. ตตฺถ หตฺถาจริยา นาม เย หตฺถิโน หตฺถาโรหกานญฺจ สิกฺขาปกา. หตฺถิเวชฺชา นาม หตฺถิภิสกฺกา. หตฺถิพนฺธา นาม หตฺถีนํ ปาทรกฺขกา. อาทิ-สทฺเทน หตฺถีนํ ยวปทายกาทิเก สงฺคณฺหาติ. อสฺสาโรหา รถิกาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. รเถ นิยุตฺตา รถิกา. รถรกฺขา นาม รถสฺส อาณิรกฺขกา. ธนุํ คณฺหนฺติ คณฺหาเปนฺติ จาติ ธนุคฺคหา, อิสฺสาสา ธนุสิปฺปสฺส สิกฺขาปกา จ. เตนาห ‘‘ธนุอาจริยา อิสฺสาสา’’ติ. เจเลน เจลปฏากาย ยุทฺเธ อกนฺติ คจฺฉนฺตีติ เจลกาติ อาห – ‘‘เย ยุทฺเธ ชยทฺธชํ คเหตฺวา ปุรโต คจฺฉนฺตี’’ติ. ยถา ตถา ฐิเต เสนิเก พฺรูหกรณวเสน ตโต ตโต จลยนฺติ อุจฺจาเลนฺตีติ จลกา. สกุณคฺฆิอาทโย วิย มํสปิณฺฑํ ปรเสนาสมูหํ สาหสิกมหาโยธตาย เฉตฺวา เฉตฺวา ทยนฺติ อุปฺปติตฺวา คจฺฉนฺตีติ ปิณฺฑทายกา. ทุติยวิกปฺเป ปิณฺเฑ ทยนฺติ ชนสมฺมทฺเท อุปฺปตนฺตา วิย คจฺฉนฺตีติ ปิณฺฑทายกาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุคฺคตุคฺคตาติ ถามชวปรกฺกมาทิวเสน อติวิย อุคฺคตา, อุทคฺคาติ อตฺโถ. ปกฺขนฺทนฺตีติ อตฺตโน วีรสูรภาเวน อสชฺชมานา ปรเสนํ อนุปวิสนฺตีติ อตฺโถ. ถามชวพลปรกฺกมาทิสมฺปตฺติยา มหานาคา วิย มหานาคา. เอกสูราติ เอกากิสูรา อตฺตโน สูรภาเวเนว เอกากิโน หุตฺวา ยุชฺฌนกา. สชาลิกาติ สวมฺมิกา. สรปริตฺตาณนฺติ จมฺมปริสิพฺพิตํ เขฏกํ, จมฺมมยํ วา ผลกํ. ฆรทาสโยธาติ อตฺตโน ทาสโยธา.

คำว่า หัตถาโรหะ คือผู้ที่ขึ้นช้างและให้ผู้อื่นขึ้นช้าง (ที. นิ. ฏีกา ๑.๑๖๓). ด้วยความพยายามใด บุรุษย่อมเป็นผู้ควรแก่การขึ้นช้าง การถือเอาความพยายามนั้นทั้งหมดของผู้ที่จัดแจงความพยายามนั้นแก่ช้าง ย่อมเป็นไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ทั้งหมด ดังนี้เป็นต้น. ในบรรดาคนเหล่านั้น คำว่า หัตถาจารย์ คือผู้ฝึกช้างและผู้ฝึกหัตถาโรหะ. คำว่า หัตถิเวช คือหมอช้าง. คำว่า หัตถิพันธะ คือผู้ดูแลเท้าช้าง. ด้วยคำว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์ผู้ให้หญ้าแก่ช้างเป็นต้น. ในบทว่า อัสสาโรหะ รถิกะ นี้ก็นัยเดียวกัน. คำว่า รถิกะ คือผู้ที่ประจำอยู่ในรถ. คำว่า รถรักษา คือผู้รักษาลิ่มรถ. คำว่า ธนุคคหะ คือผู้ที่จับธนูและให้ผู้อื่นจับธนู, อิสสาสะ คือผู้ฝึกศิลปะการยิงธนู. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ธนูอาจารย์ อิสสาสะ ดังนี้. คำว่า เจลกะ คือผู้ที่ไปในสงครามด้วยผ้า ด้วยธงผ้า ท่านจึงกล่าวว่า ผู้ที่ถือธงชัยไปข้างหน้าในสงคราม ดังนี้. คำว่า จลกะ คือผู้ที่ทำให้ทหารที่ยืนอยู่ตามที่ต่างๆ เคลื่อนไหวและยกขึ้นจากที่นั้นๆ โดยการกระตุ้น. คำว่า ปิณฑทายกะ คือผู้ที่ตัดและทำลายกลุ่มข้าศึกเหมือนก้อนเนื้อ เหมือนเหยี่ยวเป็นต้น แล้วกระโดดไปโดยความเป็นยอดนักรบผู้กล้าหาญ. ในทางเลือกที่สอง พึงทราบความหมายว่า ปิณฑทายกะ คือผู้ที่กระโดดไปในหมู่ชนเหมือนกระโดดไปในก้อนเนื้อ. คำว่า อุคคตุคคตะ คือผู้ที่สูงส่งยิ่งนักโดยกำลัง ความเร็ว ความเพียรเป็นต้น มีความหมายว่า อุทัคคะ (ผู้ร่าเริง). คำว่า ปักขันทันติ คือมีความหมายว่า เข้าไปในกองทัพข้าศึกโดยไม่ติดขัดด้วยความเป็นผู้กล้าหาญของตน. คำว่า มหานาค คือผู้ที่เหมือนพญานาคด้วยความสมบูรณ์แห่งกำลัง ความเร็ว พละ ความเพียรเป็นต้น. คำว่า เอกสูระ คือผู้กล้าหาญคนเดียว ผู้ที่ต่อสู้โดยเป็นผู้โดดเดี่ยวด้วยความเป็นผู้กล้าหาญของตนเอง. คำว่า สชาลิกะ คือผู้มีเกราะ. คำว่า สรปริตตาณะ คือโล่ที่เย็บด้วยหนัง หรือแผ่นไม้ที่ทำด้วยหนัง. คำว่า ฆรทาสโยธา คือทาสนักรบของตน.

สมฺปกฺขนฺทนลกฺขณาติ สทฺเธยฺยวตฺถุโน เอวเมตนฺติ สมฺปกฺขนฺทนลกฺขณา. สมฺปสาทนลกฺขณาติ ปสีทิตพฺเพ วตฺถุสฺมึ ปสีทนลกฺขณา. โอกปฺปนสทฺธาติ [Pg.191] โอกฺกนฺติตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา อธิมุจฺจนํ. ปสาทนีเย วตฺถุสฺมึ ปสีทนํ ปสาทสทฺธา. อยํ อนุธมฺโมติ อยํ นวนฺนํ โลกุตฺตรธมฺมานํ อนุโลมธมฺโม. นิพฺพิทาพหุโลติ อุกฺกณฺฐนาพหุโล. สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺยนฺติ สทฺธา นามายํ สตฺตสฺส มรณวเสน มหาปถํ สํวชโต มหากนฺตารํ ปฏิปชฺชโต มหาวิทุคฺคํ ปกฺขนฺทโต ปาเถยฺยปุฏํ พนฺธติ, สมฺพลํ วิสฺสชฺเชตีติ อตฺโถ. สทฺธญฺหิ อุปฺปาเทตฺวา ทานํ เทติ, สีลํ รกฺขติ, อุโปสถกมฺมํ กโรติ. เตเนตํ วุตฺตํ ‘‘สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺย’’นฺติ. สิรีติ อิสฺสริยํ. อิสฺสริเย หิ อภิมุขีภูเต ถลโตปิ ชลโตปิ โภคา อาคจฺฉนฺติเยว. เตเนตํ วุตฺตํ ‘‘สิรี โภคานมาสโย’’ติ. สทฺธา ทุติยา ปุริสสฺส โหตีติ ปุริสสฺส เทวโลเก, มนุสฺสโลเก เจว นิพฺพานญฺจ คจฺฉนฺตสฺส สทฺธา ทุติยา โหติ, สหายกิจฺจํ สาเธติ. ภตฺตปุฏาทีติ อาทิ-สทฺเทน ทุติยิกาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อเนกสรสตาติ อเนกสภาวตา, อเนกกิจฺจตา วา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า สัมปักขันธนลักษณะ คือลักษณะแห่งการแล่นเข้าไปสู่สิ่งที่ควรเชื่อว่า สิ่งนี้เป็นอย่างนี้. คำว่า สัมปสาทนลักษณะ คือลักษณะแห่งความเลื่อมใสในสิ่งที่ควรเลื่อมใส. คำว่า โอกัปปนสัทธา คือการหยั่งลง การแล่นเข้าไป การน้อมใจเชื่อ. ความเลื่อมใสในสิ่งที่ควรเลื่อมใส คือ ปสาทสัทธา. คำว่า อะยัง อะนุธัมโม คือธรรมนี้เป็นธรรมคล้อยตามโลกุตรธรรม ๙. คำว่า นิพพิทาพหุละ คือมีความเบื่อหน่ายมาก. คำว่า สัทธาผูกเสบียง คือศรัทธานี้ชื่อว่าย่อมผูกห่อเสบียง ย่อมจัดแจงเสบียงแก่สัตว์ผู้เดินทางไปสู่ทางใหญ่ ผู้เข้าสู่ป่าใหญ่ ผู้แล่นเข้าไปสู่ทางกันดารใหญ่ โดยความเป็นผู้ตาย. เพราะบุคคลย่อมให้ทาน รักษาศีล กระทำอุโบสถกรรม โดยการยังศรัทธาให้เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สัทธาผูกเสบียง ดังนี้. คำว่า สิริ คือความเป็นใหญ่. เมื่อความเป็นใหญ่มาถึงแล้ว โภคะย่อมมาทั้งจากทางบกและทางน้ำนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สิริเป็นที่อาศัยแห่งโภคะ ดังนี้. คำว่า ศรัทธาเป็นเพื่อนสองของบุรุษ คือศรัทธาเป็นเพื่อนสองของบุรุษผู้ไปสู่เทวโลก มนุษยโลก และนิพพาน ย่อมสำเร็จกิจแห่งสหาย. คำว่า ภัตตปุฏะเป็นต้น พึงทราบว่าด้วยคำว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์ภรรยาเป็นต้น. คำว่า อเนกสรสตา คือความมีสภาพหลายอย่าง หรือความมีกิจหลายอย่าง. ข้อที่เหลือพึงทราบได้ง่ายทั้งนั้น.

นคโรปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการพรรณนาความแห่งนครูปมสูตร.

๔. ธมฺมญฺญูสุตฺตวณฺณนา

๔. การพรรณนาความแห่งธัมมัญญูสูตร.

๖๘. จตุตฺเถ สุตฺตเคยฺยาทิธมฺมํ ชานาตีติ ธมฺมญฺญู. ตสฺส ตสฺเสว สุตฺตเคยฺยาทินา ภาสิตสฺส ตทญฺญสฺส สุตฺตปทตฺถสฺส โพธกสฺส สทฺทสฺส อตฺถกุสลตาวเสน อตฺถํ ชานาตีติ อตฺถญฺญู. ‘‘เอตฺตโกมฺหิ สีเลน สมาธินา ปญฺญายา’’ติ เอวํ ยถา อตฺตโน ปมาณชานนวเสน อตฺตานํ ชานาตีติ อตฺตญฺญู. ปฏิคฺคหณปริโภคปริเยสนวิสฺสชฺชเนสุ มตฺตํ ชานาตีติ มตฺตญฺญู. นิทฺเทเส ปน ปฏิคฺคหณมตฺตญฺญุตาย เอว ปริโภคาทิมตฺตญฺญุตา ปโพธิตา โหตีติ ปฏิคฺคหณมตฺตญฺญุตาว ทสฺสิตา. ‘‘อยํ กาโล อุทฺเทสสฺส, อยํ กาโล ปริปุจฺฉาย, อยํ กาโล โยคสฺส อธิคมายา’’ติ เอวํ กาลํ ชานาตีติ กาลญฺญู. ตตฺถ ปญฺจ วสฺสานิ อุทฺเทสสฺส กาโล, ทส ปริปุจฺฉาย, อิทํ อติสมฺพาธํ, อติกฺขปญฺญสฺส ตาวตา กาเลน ตีเรตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ทส วสฺสานิ อุทฺเทสสฺส กาโล, วีสติ ปริปุจฺฉาย, ตโต ปรํ โยเค กมฺมํ กาตพฺพํ. ขตฺติยปริสาทิกํ [Pg.192] อฏฺฐวิธํ ปริสํ ชานาตีติ ปริสญฺญู. ภิกฺขุปริสาทิกํ จตุพฺพิธํ, ขตฺติยปริสาทิกํ มนุสฺสปริสํเยว ปุน จตุพฺพิธํ คเหตฺวา อฏฺฐวิธํ วทนฺติ อปเร. นิทฺเทเส ปนสฺส ขตฺติยปริสาทิจตุพฺพิธปริสคฺคหณํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อิมํ เม เสวนฺตสฺส อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, กุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, ตสฺมา อยํ ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ, วิปริยายโต อญฺโญ อเสวิตพฺโพ’’ติ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพปุคฺคลํ ชานาตีติ ปุคฺคลปโรปรญฺญู. เอวญฺหิ เตสํ ปุคฺคลานํ ปโรปรํ อุกฺกฏฺฐนิหีนตํ ชานาติ นาม. นิทฺเทเสปิสฺส เสวิตพฺพาเสวิตพฺพปุคฺคเล วิภาวนเมว สมณกถากตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

๖๘. ในสูตรที่ ๔ ผู้รู้ธรรม คือผู้รู้ธรรมมีสูตรและเคยยะเป็นต้น. ผู้รู้อรรถ คือผู้รู้อรรถโดยความฉลาดในอรรถแห่งเสียงที่ทำให้รู้เนื้อความแห่งบทในสูตรนั้นๆ และเนื้อความแห่งบทในสูตรอื่นนอกจากนั้นที่ตรัสไว้ด้วยสูตรและเคยยะเป็นต้นนั้นๆ. ผู้รู้จักตน คือผู้รู้จักตนโดยความเป็นผู้รู้ประมาณของตนว่า “เรามีศีล สมาธิ ปัญญาเพียงเท่านี้”. ผู้รู้จักประมาณ คือผู้รู้จักประมาณในการรับ การบริโภค การแสวงหา และการสละ. แต่ในนิเทศนั้น การรู้จักประมาณในการรับเท่านั้นที่แสดงไว้ เพราะการรู้จักประมาณในการบริโภคเป็นต้นย่อมเป็นอันระบุถึงด้วยการรู้จักประมาณในการรับนั่นเอง. ผู้รู้จักกาล คือผู้รู้จักกาลว่า “กาลนี้เป็นกาลแห่งการบอก, กาลนี้เป็นกาลแห่งการสอบถาม, กาลนี้เป็นกาลแห่งการบำเพ็ญเพียรเพื่อบรรลุ”. ในที่นั้น ๕ ปีเป็นกาลแห่งการบอก, ๑๐ ปีเป็นกาลแห่งการสอบถาม. นี้คับแคบเกินไป เพราะแม้ผู้มีปัญญาเฉียบแหลมก็ไม่สามารถจะให้สำเร็จได้ด้วยกาลเพียงเท่านั้น ดังนั้น ๑๐ ปีจึงเป็นกาลแห่งการบอก, ๒๐ ปีเป็นกาลแห่งการสอบถาม, หลังจากนั้นพึงกระทำกรรมในโยคะ. ผู้รู้จักบริษัท คือผู้รู้จักบริษัท ๘ ประเภท มีบริษัทกษัตริย์เป็นต้น. บางพวกกล่าวว่า บริษัทภิกษุมี ๔ ประเภท, บริษัทกษัตริย์ซึ่งเป็นบริษัทมนุษย์นั่นเองมี ๔ ประเภท รวมเป็น ๘ ประเภท. แต่ในนิเทศนั้น การระบุถึงบริษัท ๔ ประเภท มีบริษัทกษัตริย์เป็นต้น พึงเห็นว่าเป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น. ผู้รู้จักบุคคลชั้นสูงชั้นต่ำ คือผู้รู้จักบุคคลที่ควรคบและไม่ควรคบว่า “เมื่อเราคบผู้นี้ อกุศลธรรมย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมย่อมเจริญยิ่งขึ้น เพราะฉะนั้น บุคคลนี้ควรคบ, ในทางตรงกันข้าม บุคคลอื่นไม่ควรคบ”. ด้วยประการฉะนี้ ย่อมชื่อว่ารู้จักความสูงต่ำคือความยิ่งและหย่อนของบุคคลเหล่านั้น. ในนิเทศนั้น พึงเห็นว่าการอธิบายบุคคลที่ควรคบและไม่ควรคบ ท่านทำเป็นสมณกถาไว้.

ธมฺมญฺญูสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการอธิบายธัมมัญญูสูตร.

๕-๖. ปาริจฺฉตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา

๕-๖. อธิบายปาริจฉัตตกสูตรเป็นต้น

๖๙-๗๐. ปญฺจเม ปติตปลาโสติ ปติตปตฺโต. เอตฺถ ปฐมํ ปณฺฑุปลาสตํ, ทุติยํ ปนฺนปลาสตญฺจ วตฺวา ตติยํ ชาลกชาตตา, จตุตฺถํ ขารกชาตตา จ ปาฬิยํ วุตฺตา. ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ ปน มหาโควินฺทสุตฺตวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๙๔) อิมเมว ปาฬึ อาหริตฺวา ทสฺเสนฺเตน ปฐมํ ปณฺฑุปลาสตํ, ทุติยํ ปนฺนปลาสตญฺจ วตฺวา ตติยํ ขารกชาตตา, จตุตฺถํ ชาลกชาตตา จ ทสฺสิตา. เอวญฺหิ ตตฺถ วุตฺตํ – ‘‘ปาริจฺฉตฺตเก ปุปฺผมาเน เอกํ วสฺสํ อุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ, เต ตสฺส ปณฺฑุปลาสภาวโต ปฏฺฐาย อตฺตมนา โหนฺติ. ยถาห –

๖๙-๗๐. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปติตปลาโส แปลว่า มีใบหล่นแล้ว. ในที่นี้ ในบาลีกล่าวถึงความเป็นใบเหลืองก่อน ลำดับที่สองกล่าวถึงความเป็นใบหล่น ลำดับที่สามกล่าวถึงความเป็นดอกตูมที่เป็นร่างแห และลำดับที่สี่กล่าวถึงความเป็นดอกตูมเล็กๆ. แต่ในอรรถกถาฑีฆนิกาย ในอธิบายมหาโควินทสูตร (ที. อ. ๒.๒๙๔) เมื่อจะนำบาลีนี้มาแสดง ได้แสดงความเป็นใบเหลืองก่อน ลำดับที่สองความเป็นใบหล่น ลำดับที่สามความเป็นดอกตูมเล็กๆ และลำดับที่สี่ความเป็นดอกตูมที่เป็นร่างแห. ด้วยว่าในอรรถกถานั้นกล่าวไว้ดังนี้ว่า “เมื่อต้นปาริจฉัตตกะจะออกดอก เทวดาทั้งหลายย่อมไปบำรุงตลอดฤดูหนึ่ง พวกเขาดีใจตั้งแต่ต้นปาริจฉัตตกะนั้นมีสภาพเป็นใบเหลือง. ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย เทวานํ ตาวตึสานํ ปาริจฺฉตฺตโก โกวิฬาโร, ปณฺฑุปลาโส โหติ, อตฺตมนา, ภิกฺขเว, เทวา ตาวตึสา ตสฺมึ สมเย โหนฺติ ‘ปณฺฑุปลาโส ทานิ ปาริจฺฉตฺตโก, โกวิฬาโร, น จิรสฺเสว ปนฺนปลาโส ภวิสฺสตี’ติ. ยสฺมึ สมเย เทวานํ ตาวตึสานํ ปาริจฺฉตฺตโก, โกวิฬาโร, ปนฺนปลาโส โหติ, ชาลกชาโต โหติ, ขารกชาโต โหติ, กุฏุมลกชาโต โหติ, โกรกชาโต โหติ, อตฺตมนา, ภิกฺขเว[Pg.193], เทวา ตาวตึสา ตสฺมึ สมเย โหนฺติ ‘โกรกชาโต ทานิ ปาริจฺฉตฺตโก โกวิฬาโร, น จิรสฺเสว สพฺพปาลิผุลฺโล ภวิสฺสตี’ติ.

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ต้นปาริจฉัตตกะ โกวิฬาระ ของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ มีใบเหลือง, ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ย่อมดีใจในสมัยนั้นว่า ‘บัดนี้ ต้นปาริจฉัตตกะ โกวิฬาระ มีใบเหลืองแล้ว อีกไม่นานก็จะเป็นใบหล่น’. สมัยใด ต้นปาริจฉัตตกะ โกวิฬาระ ของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ มีใบหล่นแล้ว มีดอกตูมเป็นร่างแห มีดอกตูมเล็กๆ มีดอกตูมใหญ่ มีดอกตูมแหลม, ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ย่อมดีใจในสมัยนั้นว่า ‘บัดนี้ ต้นปาริจฉัตตกะ โกวิฬาระ มีดอกตูมแหลมแล้ว อีกไม่นานก็จะบานสะพรั่งไปทั่ว’.”

ลีนตฺถปฺปกาสินิยมฺปิ (ที. นิ. ฏี. ๒.๒๙๔) เอตฺถ เอวมตฺโถ ทสฺสิโต – ปนฺนปลาโสติ ปติตปตฺโต. ขารกชาโตติ ชาตขุทฺทกมกุโฬ. เย หิ นีลปตฺตกา อติวิย ขุทฺทกา มกุฬา, เต ‘‘ขารกา’’ติ วุจฺจนฺติ. ชาลกชาโตติ เตหิเยว ขุทฺทกมกุเฬหิ ชาตชาลโก สพฺพโส ชาโล วิย ชาโต. เกจิ ปน ‘‘ชาลกชาโตติ เอกชาโล วิย ชาโต’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. ปาริจฺฉตฺตโก กิร ขารกคฺคหณกาเล สพฺพตฺถกเมว ปลฺลวิโก โหติ, เต จสฺส ปลฺลวา ปภสฺสรปวาฬวณฺณสมุชฺชลา โหนฺติ. เตน โส สพฺพโส สมุชฺชลนฺโต ติฏฺฐติ. กุฏุมลชาโตติ สญฺชาตมหามกุโฬ. โกรกชาโตติ สญฺชาตสูจิเภโท สมฺปติวิกสมานาวตฺโถ. สพฺพปาลิผุลฺโลติ สพฺพโส ผุลฺลิตวิกสิโตติ. อยญฺจ อนุกฺกโม ทีฆภาณกานํ วฬญฺชนานุกฺกเมน ทสฺสิโต, น เอตฺถ อาจริยสฺส วิโรโธ อาสงฺกิตพฺโพ.

แม้ในลีนัตถัปปกาสินี (ที. ฎี. ๒.๒๙๔) ก็แสดงเนื้อความในเรื่องนี้ไว้ดังนี้ว่า – บทว่า ปนฺนปลาโส แปลว่า มีใบหล่นแล้ว. บทว่า ขารกชาโต แปลว่า มีดอกตูมเล็กๆ เกิดขึ้นแล้ว. ด้วยว่าดอกตูมที่เล็กมากซึ่งมีกลีบเลี้ยงสีเขียว ท่านเรียกว่า “ขารกะ”. บทว่า ชาลกชาโต แปลว่า เกิดเป็นร่างแหด้วยดอกตูมเล็กๆ เหล่านั้นนั่นเอง คือเกิดเป็นเหมือนร่างแหไปทั่ว. แต่บางพวกกล่าวเนื้อความว่า “บทว่า ชาลกชาโต แปลว่า เกิดเป็นเหมือนร่างแหเดียวกัน”. ได้ยินว่า ต้นปาริจฉัตตกะในเวลาที่เกิดดอกตูมเล็กๆ ย่อมมีใบอ่อนทั่วทุกส่วน และใบอ่อนของต้นปาริจฉัตตกะนั้นย่อมสว่างไสวมีสีเหมือนประการังที่เปล่งปลั่ง. เพราะเหตุนั้น ต้นปาริจฉัตตกะนั้นจึงปรากฏสว่างไสวไปทั่ว. บทว่า กุฏุมลชาโต แปลว่า มีดอกตูมใหญ่เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า โกริกชาโต แปลว่า มีส่วนปลายแตกออกคล้ายเข็ม คืออยู่ในระยะที่กำลังจะบาน. บทว่า สพฺพปาลีผุลฺโล แปลว่า บานสะพรั่งไปทั่ว. ก็ลำดับนี้ ท่านแสดงไว้ตามลำดับการใช้ของพระทีฆภาณกะ ในที่นี้ไม่พึงสันนิษฐานว่ามีความขัดแย้งของพระอาจารย์.

กนฺตนกวาโตติ เทวานํ ปุญฺญกมฺมปจฺจยา ปุปฺผานํ ฉินฺทนกวาโต. กนฺตตีติ ฉินฺทติ. สมฺปฏิจฺฉนกวาโตติ ฉินฺนานํ ฉินฺนานํ ปุปฺผานํ สมฺปฏิคฺคณฺหกวาโต. จินนฺโตติ นานาวิธภตฺติสนฺนิเวสวเสน นิจินํ กโรนฺโต. อญฺญตรเทวตานนฺติ นามโคตฺตวเสน อปญฺญาตเทวตานํ. เรณุวฏฺฏีติ เรณุสงฺฆาโต. กณฺณิกํ อาหจฺจาติ สุธมฺมาย กูฏํ อาหนฺตฺวา.

บทว่า กนฺตนกวาโต แปลว่า ลมที่พัดตัดดอกไม้เพราะปัจจัยคือบุญกรรมของเทวดาทั้งหลาย. บทว่า กนฺตติ แปลว่า ตัด. บทว่า สมฺปฏิจฺฉนกวาโต แปลว่า ลมที่พัดรับดอกไม้ที่ถูกตัดแล้วๆ. บทว่า จินนฺโต แปลว่า กระทำการรวบรวมไว้ด้วยสามารถแห่งการจัดวางเป็นลวดลายต่างๆ. บทว่า อญฺญตรเทวตานํ แปลว่า ของเทวดาที่ไม่ปรากฏโดยชื่อและโคตร. บทว่า เรณุวฏฺฏี แปลว่า กองละอองเกสร. บทว่า กณฺณิกํ อาหจฺจ แปลว่า กระทบยอดศาลาสุธรรมา.

อนุผรณานุภาโวติ ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน กิตฺติสทฺทสฺส ยาว พฺรหฺมโลกา อนุผรณสงฺขาโต อานุภาโว. ปพฺพชฺชานิสฺสิตํ โหตีติ ปพฺพชฺชาย จตุปาริสุทฺธิสีลมฺปิ ทสฺสิตเมวาติ อธิปฺปาโย. ปฐมชฺฌานสนฺนิสฺสิตนฺติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิธ ปน อุภยโต ปริจฺเฉโท เหฏฺฐา สีลโต อุปริ อรหตฺตโต จ ปริจฺเฉทสฺส ทสฺสิตตฺตา. เตเนตํ วุตฺตนฺติ เตน การเณน เอตํ ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีลํ ปพฺพชฺชานิสฺสิตํ โหตี’’ติอาทิวจนํ วุตฺตํ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

คำว่า อนุผรณานุภาโว หมายถึง อานุภาพที่ชื่อว่าการแผ่ไปแห่งเสียงเกียรติคุณของภิกษุผู้สิ้นอาสวะไปจนถึงพรหมโลก. คำว่า ปัพพัชชานิสสิตัง โหติ มีอธิบายว่า แม้ศีล ๔ ประการอันบริสุทธิ์ก็แสดงไว้ด้วยบรรพชา. ในบทว่า ปฐมฌานสันนิสสิตัง เป็นต้น ก็พึงทราบอรรถด้วยนัยนี้เช่นกัน. แต่ในที่นี้มีการกำหนดขอบเขตทั้งสองด้าน เพราะมีการแสดงการกำหนดขอบเขตจากศีลเบื้องล่างและจากอรหัตตผลเบื้องบน. คำว่า เตเนตัง วุตตัง หมายถึง ด้วยเหตุนั้น คำว่า “ศีล ๔ ประการอันบริสุทธิ์ย่อมอาศัยบรรพชา” เป็นต้นนี้จึงถูกกล่าวไว้. สูตรที่ ๖ นั้นง่ายอยู่แล้ว.

ปาริจฺฉตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายปาริจฉัตตกสูตรเป็นต้นจบลงแล้ว.

๗. ภาวนาสุตฺตวณฺณนา

๗. คำอธิบายภาวนาสูตร.

๗๑. สตฺตเม [Pg.194] อตฺถสฺส อสาธิกา ‘‘ภาวนํ อนนุยุตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา. สมฺภาวนตฺเถติ ‘‘อปิ นาม เอวํ สิยา’’ติ วิกปฺปนตฺโถ สมฺภาวนตฺโถ. เอวญฺหิ โลเก สิลิฏฺฐวจนํ โหตีติ เอกเมว สงฺขํ อวตฺวา อปราย สงฺขาย สทฺธึ วจนํ โลเก สิลิฏฺฐวจนํ โหติ ยถา ‘‘ทฺเว วา ตีณิ วา อุทกผุสิตานี’’ติ. สมฺมา อธิสยิตานีติ ปาทาทีหิ อตฺตนา เนสํ กิญฺจิ อุปฆาตํ อกโรนฺติยา พหิวาตาทิปริสฺสยปริหรณตฺถํ สมฺมเทว อุปริ สยิตานิ. อุปริอตฺโถ เหตฺถ อธิ-สทฺโท. อุตุํ คณฺหาเปนฺติยาติ เตสํ อลฺลสิเนหปริยาทานตฺถํ อตฺตโน กายุสฺมาวเสน อุตุํ คณฺหาเปนฺติยา. เตนาห ‘‘อุสฺมีกตานี’’ติ. สมฺมา ปริภาวิตานีติ สมฺมเทว สพฺพโส กุกฺกุฏวาสนาย วาสิตานิ. เตนาห ‘‘กุกฺกุฏคนฺธํ คาหาปิตานี’’ติ. เอตฺถ จ สมฺมาปริเสทนํ กุกฺกุฏคนฺธปริภาวนญฺจ สมฺมาอธิสยนสมฺมาปริเสทนนิปฺผตฺติยา อานุภาวนิปฺผาทิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สมฺมาอธิสยเนเนว หิ อิตรทฺวยํ อิชฺฌติ. น หิ สมฺมาอธิสยนโต วิสุํ สมฺมาปริเสทนสฺส สมฺมาปริภาวนสฺส จ การณํ อตฺถิ. เตน ปน สทฺธึเยว อิตเรสํ ทฺวินฺนมฺปิ อิชฺฌนโต วุตฺตํ.

๗๑. ในข้อที่ ๗ ความไม่สำเร็จแห่งประโยชน์ เพราะกล่าวไว้ว่า "แก่ผู้ไม่ประกอบการเจริญภาวนา" บทว่า สัมภาวนัตเถ (ในอรรถแห่งความน่าจะเป็น) คือ อรรถแห่งความน่าจะเป็น เป็นอรรถแห่งการคาดคะเนว่า "บางทีพึงเป็นอย่างนี้" ก็คำพูดที่สละสลวยในโลก ย่อมเป็นอย่างนี้ คือ ไม่กล่าวเพียงจำนวนเดียว แต่กล่าวร่วมกับจำนวนอื่น ย่อมเป็นคำพูดที่สละสลวยในโลก เช่น "น้ำสองหรือสามหยด" บทว่า สัมมาอธิสยิตานิ (นอนทับโดยชอบ) คือ อันแม่ไก่นอนทับอยู่ข้างบนโดยชอบ เพื่อป้องกันอันตรายมีลมภายนอกเป็นต้น โดยไม่ทำความเสียหายใดๆ แก่ไข่เหล่านั้นด้วยเท้าเป็นต้นของตน ในบทนี้ อธิ-ศัพท์ มีอรรถว่า ข้างบน บทว่า อุตุงคัณหาเปนติยา (ยังอุตุให้รับ) คือ ยังอุตุให้รับด้วยอำนาจความอบอุ่นแห่งกายของตน เพื่อให้ความชุ่มชื้นและความมันของไข่เหล่านั้นหมดไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อันทำให้ร้อน" บทว่า สัมมาปริภาวิตานิ (อบรมโดยชอบ) คือ อันอบรมด้วยกลิ่นไก่โดยชอบโดยประการทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อันทำให้มีกลิ่นไก่" ในบทนี้ พึงเห็นว่า การบ่มโดยชอบและการอบรมด้วยกลิ่นไก่ เป็นอานุภาพที่แม่ไก่ทำให้สำเร็จด้วยความสำเร็จแห่งการนอนทับโดยชอบและการบ่มโดยชอบ ก็ด้วยการนอนทับโดยชอบนั่นแหละ กิจอีกสองอย่างย่อมสำเร็จ เพราะเหตุว่า ไม่มีเหตุแห่งการบ่มโดยชอบและการอบรมด้วยกลิ่นไก่ที่แยกต่างหากจากการนอนทับโดยชอบ แต่เพราะกิจอีกสองอย่างนั้นย่อมสำเร็จพร้อมกับกิจนั้น จึงกล่าวไว้

ติวิธกิริยากรเณนาติ สมฺมาอธิสยนาทิติวิธกิริยากรเณนาติ อตฺโถ. กิญฺจาปิ ‘‘เอวํ อโห วต เม’’ติอาทินา น อิจฺฉา อุปฺปชฺเชยฺย การณสฺส ปน สมฺปาทิตตฺตา, อถ โข ภพฺพาว เต อภินิพฺภิชฺชิตุนฺติ โยชนา. กสฺมา ภพฺพาติ อาห ‘‘เต หิ ยสฺมา ตายา’’ติอาทิ. สยมฺปีติ อณฺฑานิ. ปริณามนฺติ ปริปากํ พหินิกฺขมนโยคฺยตํ. ยถา กปาลสฺส ตนุตา อาโลกสฺส อนฺโต ปญฺญายมานสฺส การณํ, ตถา กปาลสฺส ตนุตาย นขสิขามุขตุณฺฑกานํ ขรตาย จ อลฺลสิเนหปริยาทานํ การณวจนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺมาติ อาโลกสฺส อนฺโต ปญฺญายมานโต สยญฺจ ปริปากคตตฺตา.

บทว่า ติวิธกิริยากรเณนาติ (ด้วยการกระทำกิจ ๓ อย่าง) คือ อรรถว่า ด้วยการกระทำกิจ ๓ อย่าง มีการนอนทับโดยชอบเป็นต้น แม้ความปรารถนาว่า "โอหนอ ขอให้เป็นอย่างนี้แก่เราเถิด" เป็นต้น จะไม่เกิดขึ้น แต่เพราะเหตุนั้นสำเร็จแล้ว ไข่เหล่านั้นก็ย่อมสามารถเจาะออกไปได้เอง ดังนี้เป็นบทเชื่อมความ ถามว่า เพราะเหตุไรจึงสามารถ? ตอบว่า "เพราะเหตุว่า ไข่เหล่านั้น" เป็นต้น บทว่า สยัมปิ (เอง) คือ ไข่ทั้งหลาย บทว่า ปริณามันติ (ย่อมถึงความสุกงอม) คือ ย่อมถึงความสุกงอม คือความเหมาะสมที่จะออกมาภายนอก พึงเห็นว่า คำว่า การที่เปลือกไข่บางลง เป็นเหตุแห่งการที่แสงสว่างปรากฏอยู่ภายในนั้น ฉันใด การที่เปลือกไข่บางลงและความแข็งของปลายเล็บ ปลายจะงอยปาก และจะงอยปาก ย่อมเป็นเหตุแห่งการที่ความชุ่มชื้นและความมันหมดไป ฉันนั้น บทว่า ตัสมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะแสงสว่างปรากฏอยู่ภายใน และเพราะไข่เหล่านั้นถึงความสุกงอมแล้วเอง

โอปมฺมสมฺปฏิปาทนนฺติ โอปมฺมตฺถสฺส อุปเมยฺเยน สมฺมเทว ปฏิปาทนํ. ตนฺติ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน. อตฺเถนาติ อุปเมยฺยตฺเถน สํสนฺเทตฺวา สห โยเชตฺวา. สมฺปาทเนน สมฺปยุตฺตธมฺมวเสน ญาณสฺส ติกฺขภาโว เวทิตพฺโพ. ญาณสฺส หิ สภาวโต สติเนปกฺกโต จ ติกฺขภาโว, สมาธิวเสน ขรภาโว, สทฺธาวเสน วิปฺปสนฺนภาโว. ปริณามกาโลติ พลววิปสฺสนากาโล. วฑฺฒิกาโลติ [Pg.195] วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนากาโล. อนุโลมฏฺฐานิยา หิ วิปสฺสนา คหิตคพฺภา นาม ตทา มคฺคคพฺภสฺส คหิตตฺตา. ตชฺชาติกนฺติ ตสฺส วิปสฺสนานุโยคสฺส อนุรูปํ. สตฺถาปิ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปหรติ, เทสนาปิ วิเนยฺยสนฺตานคตํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปหรติ, ยถาฐาเน ฐาตุํ น เทติ.

บทว่า โอปัมมสัมปฏฺฏิปาทนํ (การเทียบเคียงอุปมา) คือ การเทียบเคียงอุปมาโดยชอบด้วยอุปเมยยะ บทว่า ตํ (นั้น) คือ การเทียบเคียงอุปมา บทว่า เอวํ (อย่างนี้) คือ ด้วยอาการที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้ บทว่า อัตเถนะ (ด้วยอรรถ) คือ ด้วยอรรถแห่งอุปเมยยะ โดยการเปรียบเทียบและประกอบเข้าด้วยกัน พึงทราบว่า ความคมกล้าแห่งญาณ ย่อมสำเร็จด้วยอำนาจแห่งธรรมที่ประกอบกัน ก็ความคมกล้าแห่งญาณ ย่อมมีโดยธรรมชาติและโดยความฉลาดในสติ ความแข็งกระด้างย่อมมีโดยอำนาจแห่งสมาธิ ความผ่องใสย่อมมีโดยอำนาจแห่งศรัทธา บทว่า ปริณามกาโล (กาลแห่งความสุกงอม) คือ กาลแห่งวิปัสสนาที่มีกำลัง บทว่า วฑฺฒิกาโล (กาลแห่งความเจริญ) คือ กาลแห่งวิปัสสนาที่นำไปสู่การออก ก็วิปัสสนาที่อยู่ในฐานะอนุโลม ชื่อว่ามีครรภ์แล้ว เพราะในกาลนั้นได้ถือเอาครรภ์แห่งมรรคแล้ว บทว่า ตชฺชาติกํ (มีชาติเช่นนั้น) คือ เหมาะสมแก่การประกอบวิปัสสนานั้น แม้พระศาสดาก็ทรงทำลายเปลือกไข่คืออวิชชา แม้พระธรรมเทศนาก็ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาที่อยู่ในสันดานของสัตว์ที่ควรแนะนำ ไม่ให้ตั้งอยู่ในที่เดิมได้

โอลมฺพกสงฺขาตนฺติ โอลมฺพกสุตฺตสงฺขาตํ. ‘‘ปล’’นฺติ หิ ตสฺส สุตฺตสฺส นามํ. จาเรตฺวา ทารุโน เหฏฺฐา โทสชานนตฺถํ อุสฺสาเปตฺวา. คณฺฑํ หรตีติ ปลคณฺโฑติ เอเตน ‘‘ปเลน คณฺฑหาโร ปลคณฺโฑติ ปจฺฉิมปเท อุตฺตรปทโลเปน นิทฺเทโส’’ติ ทสฺเสติ. คหณฏฺฐาเนติ หตฺเถน คเหตพฺพฏฺฐาเน. สมฺมเทว ขิปียนฺติ เอเตน กายทุจฺจริตาทีนีติ สงฺเขโป, ปพฺพชฺชาว สงฺเขโป ปพฺพชฺชาสงฺเขโป. เตน วิปสฺสนํ อนุยุญฺชนฺตสฺส ปุคฺคลสฺส อชานนฺตสฺเสว อาสวานํ ปริกฺขโย อิธ วิปสฺสนานิสํโสติ อธิปฺเปโต.

บทว่า โอฬัมพกสังขาตํ (อันนับว่าโอฬัมพกะ) คือ อันนับว่าด้ายโอฬัมพกะ ก็คำว่า "ปละ" เป็นชื่อของด้ายนั้น บทว่า จาเรตฺวา (ยังให้เคลื่อนไป) คือ ยังให้เคลื่อนไป คือยกขึ้นเพื่อรู้โทษที่อยู่ใต้ไม้ บทว่า คณฺฑํ หรติ (ย่อมนำก้อนเนื้อไป) คือ ปลคัณฑะ ด้วยบทนี้แสดงว่า "การแสดงด้วยการลบอุตตรบทในปัจฉิมบทว่า ปลคัณฑะ คือ ผู้ที่นำก้อนเนื้อไปด้วยด้ายปละ" บทว่า คหณฏฺฐาเน (ในที่จับ) คือ ในที่ที่พึงจับด้วยมือ บทว่า สัมมาเทวะ ขิปิยันติ เอเตนะ กายทุจริตาทีนิ (กายทุจริตเป็นต้น ย่อมถูกทิ้งไปโดยชอบด้วยสิ่งนี้) คือ สังเขปะ คือ การบวช ชื่อว่า ปัพพัชชาสังเขปะ เพราะเหตุนั้น การสิ้นไปแห่งอาสวะของบุคคลผู้ประกอบวิปัสสนาโดยไม่รู้ตัวนั่นแหละ พึงทราบว่าเป็นอานิสงส์แห่งวิปัสสนาในที่นี้

เหมนฺติเกน การณภูเตน, ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ กรณวจนํ, เหมนฺติเกติ อตฺโถ. ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ ปฏิปฺปสฺสทฺธผลานิ โหนฺติ. เตนาห ‘‘ปูติกานิ ภวนฺตี’’ติ. มหาสมุทฺโท วิย สาสนํ อคาธคมฺภีรภาวโต. นาวา วิย โยคาวจโร มโหฆุตฺตรโต. ปริยายนํ วิยาติ ปริโต อปราปรํ ยายนํ วิย. ขชฺชมานานนฺติ ขาทนฺเตน วิย อุทเกน เขปิยมานพนฺธนานํ. ตนุภาโวติ ปริยุฏฺฐานปวตฺติยา อสมตฺถตาย ทุพฺพลภาโว. วิปสฺสนาญาณปีติปาโมชฺเชหีติ วิปสฺสนาญาณสมุฏฺฐิเตหิ ปีติปาโมชฺเชหิ. โอกฺขายมาเนติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน วีถิปฺปฏิปาฏิยา โอกฺขายมาเน, ปฏิสงฺขานุปสฺสนาย วา โอกฺขายมาเน. สงฺขารุเปกฺขาย ปกฺขายมาเน. ทุพฺพลตา ทีปิตา ‘‘อปฺปกสิเรเนว สํโยชนานิ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ, ปูติกานิ ภวนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

บทว่า เหมันติเกนะ (ด้วยฤดูเหมันต์) คือ ด้วยฤดูเหมันต์อันเป็นเหตุ หรือคำนี้เป็นวจนะในอรรถภูมิ คือ อรรถว่า ในฤดูเหมันต์ บทว่า ปฏิปัสสัมภันติ (ย่อมสงบระงับ) คือ ย่อมมีผลที่สงบระงับ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ย่อมเน่าเปื่อย" พระศาสนาเปรียบเหมือนมหาสมุทร เพราะมีความลึกซึ้งและหยั่งไม่ถึง โยคาวจรเปรียบเหมือนเรือ เพราะข้ามโอฆะใหญ่ได้ บทว่า ปริยายะนํ วิยาติ (เปรียบเหมือนการเดินทาง) คือ เปรียบเหมือนการเดินทางไปมาโดยรอบ บทว่า ขชฺชมานานํ (ของสัตว์ที่ถูกกัดกิน) คือ ของสัตว์ที่มีเครื่องผูกถูกน้ำกัดกินไป เหมือนถูกกิน บทว่า ตนฺนุภาโว (ความผอมบาง) คือ ความอ่อนแอ เพราะไม่สามารถดำรงอยู่ได้ด้วยอำนาจแห่งกิเลสที่กลุ้มรุม บทว่า วิปัสสนาญาณปีติปาโมชฺเชหิ (ด้วยปีติและปราโมทย์อันเกิดจากวิปัสสนาญาณ) คือ ด้วยปีติและปราโมทย์ที่เกิดขึ้นจากวิปัสสนาญาณ บทว่า โอขฺขายมาเน (เมื่อถูกพิจารณา) คือ เมื่อถูกพิจารณาไปตามลำดับในวิปัสสนากัมมัฏฐาน หรือเมื่อถูกพิจารณาด้วยปฏิสังขานุปัสสนา เมื่อถูกละทิ้งด้วยสังขารุเบกขา ความอ่อนแอถูกแสดงไว้ เพราะกล่าวไว้ว่า "สังโยชน์ทั้งหลายย่อมสงบระงับโดยไม่ยากลำบากเลย ย่อมเน่าเปื่อยไป"

ภาวนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาภาวนาสูตร จบแล้ว.

๘-๙. อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตาทิวณฺณนา

๘-๙. คำพรรณนาอัคคิกขันธูปมสูตรเป็นต้น

๗๒-๗๓. อฏฺฐเม ปสฺสถ นูติ อปิ ปสฺสถ. มหนฺตนฺติ วิปุลํ. อคฺคิกฺขนฺธนฺติ อคฺคิสมูหํ. อาทิตฺตนฺติ ปทิตฺตํ. สมฺปชฺชลิตนฺติ สมนฺตโต ปชฺชลิตํ อจฺจิวิปฺผุลิงฺคานิ [Pg.196] มุญฺจนฺตํ. สโชติภูตนฺติ สมนฺตโต อุฏฺฐิตาหิ ชาลาหิ เอกปฺปภาสมุทยภูตํ. ตํ กึ มญฺญถาติ ตํ อิทานิ มยา วุจฺจมานตฺถํ กึ มญฺญถาติ อนุมติคฺคหณตฺถํ ปุจฺฉติ. ยเทตฺถ สตฺถา อคฺคิกฺขนฺธาลิงฺคนํ กญฺญาลิงฺคนญฺจ อาเนสิ, ตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘อาโรจยามี’’ติอาทิมาห.

ในข้อที่ ๗๒-๗๓ บทว่า ปสฺสถ นุ (ท่านทั้งหลายเห็นหรือหนอ) คือ ท่านทั้งหลายเห็นหรือ บทว่า มหนฺตํ (ใหญ่) คือ กว้างขวาง บทว่า อคฺคิกฺขนฺธํ (กองไฟ) คือ กองแห่งไฟ บทว่า อาทิตฺตํ (รุ่งโรจน์) คือ ลุกโพลง บทว่า สมฺปชฺชลิตํ (ลุกโพลงทั่ว) คือ ลุกโพลงไปทั่ว ปล่อยเปลวไฟและสะเก็ดไฟ บทว่า สโชติภูตํ (มีแสงสว่าง) คือ มีแสงสว่างเกิดขึ้นพร้อมกันด้วยเปลวไฟที่ลุกขึ้นโดยรอบ บทว่า ตํ กึ มญฺญถ (ท่านทั้งหลายจะสำคัญความนั้นว่าอย่างไร) คือ ถามเพื่อรับการอนุญาตว่า ท่านทั้งหลายจะสำคัญอรรถที่ข้าพเจ้ากำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้ว่าอย่างไร ในบทนี้ พระศาสดาทรงนำการกอดกองไฟและการกอดหญิงสาวมาแสดง เพื่อทรงจำแนกอรรถนั้น จึงตรัสคำว่า "อาโรจยามิ (เราจะบอก)" เป็นต้น

ทุสฺสีลสฺสาติ นิสฺสีลสฺส สีลวิรหิตสฺส. ปาปธมฺมสฺสาติ ทุสฺสีลตฺตา เอว หีนชฺฌาสยตาย ลามกสภาวสฺส. อสุจิสงฺกสฺสรสมาจารสฺสาติ อปริสุทฺธตาย อสุจิ หุตฺวา สงฺกาย สริตพฺพสมาจารสฺส. ทุสฺสีโล หิ กิญฺจิเทว อสารุปฺปํ ทิสฺวา ‘‘อิทํ อสุเกน กตํ ภวิสฺสตี’’ติ ปเรสํ อาสงฺกา โหติ. เกนจิเทว กรณีเยน มนฺตยนฺเต ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘กจฺจิ นุ โข อิเม มยา กตกมฺมํ ชานิตฺวา มนฺเตนฺตี’’ติ อตฺตโนเยว สงฺกาย สริตพฺพสมาจาโร. ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺสาติ ลชฺชิตพฺพตาย ปฏิจฺฉาเทตพฺพกมฺมนฺตสฺส. อสฺสมณสฺสาติ น สมณสฺส. สลากคฺคหณาทีสุ ‘‘อหมฺปิ สมโณ’’ติ มิจฺฉาปฏิญฺญาย สมณปฏิญฺญสฺส. อเสฏฺฐจาริตาย อพฺรหฺมจาริสฺส. อุโปสถาทีสุ ‘‘อหมฺปิ พฺรหฺมจารี’’ติ มิจฺฉาปฏิญฺญาย พฺรหฺมจาริปฏิญฺญสฺส. ปูตินา กมฺเมน สีลวิปตฺติยา อนฺโต อนุปวิฏฺฐตฺตา อนฺโตปูติกสฺส. ฉทฺวาเรหิ ราคาทิกิเลสานุสฺสวเนน ตินฺตตฺตา อวสฺสุตสฺส. สญฺชาตราคาทิกจวรตฺตา สีลวนฺเตหิ ฉฑฺเฑตพฺพตฺตา จ กสมฺพุชาตสฺส.

บทว่า ทุสฺสีลสฺส (ของคนทุศีล) คือ ของคนไม่มีศีล ปราศจากศีล บทว่า ปาปธมฺมสฺส (ของคนมีธรรมอันลามก) คือ ของคนมีสภาพเลวทราม เพราะเป็นคนทุศีลและมีอัธยาศัยต่ำทราม บทว่า อสุจิสงฺกสฺสรสมจารสฺส (ของคนมีอาจาระน่าสงสัยเพราะไม่สะอาด) คือ ของคนมีอาจาระที่ควรระลึกถึงด้วยความสงสัย เพราะเป็นคนไม่สะอาดด้วยความไม่บริสุทธิ์ ก็คนทุศีล เมื่อเห็นสิ่งที่ไม่เหมาะสมบางอย่าง ย่อมมีความสงสัยแก่ผู้อื่นว่า "สิ่งนี้คงเป็นของคนนั้นทำ" เมื่อเห็นภิกษุทั้งหลายกำลังปรึกษาหารือกันด้วยกิจบางอย่าง ย่อมมีอาจาระที่ควรระลึกถึงด้วยความสงสัยของตนเองว่า "ภิกษุเหล่านี้รู้กรรมที่เราทำแล้วจึงปรึกษาหารือกันอยู่หรือหนอ" บทว่า ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺส (ของคนมีกรรมอันปกปิด) คือ ของคนมีกรรมที่ควรปกปิดเพราะน่าละอาย บทว่า อสฺสมณสฺส (ของคนไม่เป็นสมณะ) คือ ของคนไม่เป็นสมณะ ของคนผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นสมณะด้วยการปฏิญาณผิดว่า "เราก็เป็นสมณะ" ในการจับสลากเป็นต้น ของคนไม่ประพฤติพรหมจรรย์ เพราะประพฤติไม่ประเสริฐ ของคนผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพรหมจารีด้วยการปฏิญาณผิดว่า "เราก็เป็นพรหมจารี" ในอุโบสถเป็นต้น ของคนมีภายในเน่าเปื่อย เพราะกรรมที่เน่าเปื่อย คือความวิบัติแห่งศีลได้เข้าไปภายในแล้ว ของคนมีอาสวะไหลออก เพราะถูกย้อมด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้นที่ไหลซึมเข้ามาทางทวารทั้งหก ของคนเกิดเป็นกากเดน เพราะมีกิเลสมีราคะเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว และเพราะเป็นสิ่งที่ผู้มีศีลควรทิ้งไป

วาลรชฺชุยาติ วาเลหิ กตรชฺชุยา. สา หิ ขรตรา โหติ. ฆํเสยฺยาติ มถนวเสน ฆํเสยฺย. เตลโธตายาติ เตเลน นิสิตาย. ปจฺโจรสฺมินฺติ ปติอุรสฺมึ, อภิมุเข อุรมชฺเฌติ อธิปฺปาโย. อโยสงฺกุนาติ สณฺฑาเสน. เผณุทฺเทหกนฺติ เผณํ อุทฺเทเหตฺวา อุทฺเทเหตฺวา, อเนกวารํ เผณํ อุฏฺฐาเปตฺวาติ อตฺโถ. เอวเมตฺถ สงฺเขปโต ปาฬิวณฺณนา เวทิตพฺพา. นวมํ อุตฺตานเมว.

คำว่า วาลรชฺชุยา คือเชือกที่ทำด้วยขนสัตว์. เชือกนั้นย่อมแข็งกระด้างมาก. คำว่า ฆํเสยฺย คือพึงสีด้วยการกวน. คำว่า เตลโธตาย คือที่ลับด้วยน้ำมัน. คำว่า ปจฺโจรสฺมึ คือที่หน้าอก, มีอธิบายว่า ที่กลางอกเบื้องหน้า. คำว่า อโยสงฺกุนา คือด้วยคีมเหล็ก. คำว่า เฟณุทฺเทหกํ คือยกฟองขึ้นแล้วยกขึ้นแล้ว, มีอธิบายว่า ทำให้ฟองเกิดขึ้นหลายครั้ง. พึงทราบอธิบายบาลีโดยย่อในที่นี้อย่างนี้. สูตรที่ ๙ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอัคคิกขันโธปมสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๑๐. อรกสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาอรกสูตร

๗๔. ทสเม ปริตฺตนฺติ อิตฺตรํ. เตนาห ‘‘อปฺปํ โถก’’นฺติ. ปพนฺธานุปจฺเฉทสฺส ปจฺจยภาโว อิธ ชีวิตสฺส รโส กิจฺจนฺติ อธิปฺเปตนฺติ อาห [Pg.197] ‘‘สรสปริตฺตตายปี’’ติ. ตทธีนวุตฺติตายปิ หิ ‘‘โย, ภิกฺขเว, จิรํ ชีวติ, โส วสฺสสตํ อปฺปํ วา ภิยฺโย’’ติ วจนโต ปริตฺตํ ขณปริตฺตตายปิ. ปรมตฺถโต หิ อติปริตฺโต สตฺตานํ ชีวิตกฺขโณ เอกจิตฺตกฺขณปฺปวตฺติมตฺโตเยว. ยถา นาม รถจกฺกํ ปวตฺตมานมฺปิ เอเกเนว เนมิปฺปเทเสน ปวตฺตติ, ติฏฺฐมานมฺปิ เอเกเนว ติฏฺฐติ, เอวเมวํ เอกจิตฺตกฺขณิกํ สตฺตานํ ชีวิตํ ตสฺมึ จิตฺเต นิรุทฺธมตฺเต สตฺโต นิรุทฺโธติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘อตีเต จิตฺตกฺขเณ ชีวิตฺถ น ชีวติ น ชีวิสฺสติ. อนาคเต จิตฺตกฺขเณ น ชีวิตฺถ น ชีวติ ชีวิสฺสติ. ปจฺจุปฺปนฺเน จิตฺตกฺขเณ น ชีวิตฺถ ชีวติ น ชีวิสฺสติ.

๗๔. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ปริตฺตํ คือชั่วคราว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "น้อยนิด". มีอธิบายว่า ความเป็นปัจจัยแห่งการไม่ขาดสายแห่งการสืบต่อ เป็นรส เป็นกิจของชีวิตในที่นี้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "แม้เพราะความเป็นของน้อยนิดพร้อมด้วยรส". อนึ่ง แม้เพราะความเป็นไปตามอำนาจของสิ่งนั้น ก็เป็นของน้อยนิด แม้เพราะความเป็นของน้อยนิดชั่วขณะ ด้วยบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดมีชีวิตยืนนาน ผู้นั้นย่อมมีชีวิตอยู่ร้อยปี หรือเกินกว่านั้นเล็กน้อย". โดยปรมัตถ์แล้ว ชีวิตขณะของสัตว์ทั้งหลายเป็นของน้อยนิดอย่างยิ่ง เป็นไปเพียงชั่วขณะจิตเดียวเท่านั้น. เปรียบเหมือนล้อรถ แม้กำลังหมุนอยู่ ก็หมุนไปได้ด้วยส่วนแห่งกงล้อเพียงส่วนเดียวเท่านั้น แม้กำลังหยุดอยู่ ก็หยุดอยู่ได้ด้วยส่วนเดียวเท่านั้น ฉันใด ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายก็เป็นไปชั่วขณะจิตเดียวเท่านั้น ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อจิตนั้นดับไปแล้ว สัตว์ก็ชื่อว่าดับไปแล้ว. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ในขณะจิตที่ล่วงไปแล้ว ไม่ได้เป็นอยู่ ไม่เป็นอยู่ และจักไม่เป็นอยู่. ในขณะจิตที่ยังไม่มาถึง ไม่ได้เป็นอยู่ ไม่เป็นอยู่ และจักเป็นอยู่. ในขณะจิตที่เป็นปัจจุบัน ไม่ได้เป็นอยู่ เป็นอยู่ และจักไม่เป็นอยู่.

‘‘ชีวิตํ อตฺตภาโว จ, สุขทุกฺขา จ เกวลา;

เอกจิตฺตสมายุตฺตา, ลหุโส วตฺตเต ขโณ.

"ชีวิตและอัตภาพ ทั้งสุขและทุกข์ทั้งสิ้น ย่อมเป็นไปชั่วขณะเดียวเท่านั้น ประกอบด้วยจิตดวงเดียวอย่างรวดเร็ว."

‘‘เย นิรุทฺธา มรนฺตสฺส, ติฏฺฐมานสฺส วา อิธ;

สพฺเพปิ สทิสา ขนฺธา, คตา อปฺปฏิสนฺธิกา.

"ขันธ์ทั้งหลายที่ดับไปแล้วของผู้ที่กำลังตาย หรือของผู้ที่กำลังเป็นอยู่ในโลกนี้ ทั้งหมดล้วนเหมือนกัน ดับไปแล้วโดยไม่มีปฏิสนธิ."

‘‘อนิพฺพตฺเตน น ชาโต, ปจฺจุปฺปนฺเนน ชีวติ;

จิตฺตภงฺคา มโต โลโก, ปญฺญตฺติ ปรมตฺถิยา’’ติ. (มหานิ. ๑๐);

"สัตว์ไม่ได้เกิดด้วยขันธ์ที่ยังไม่เกิด ย่อมเป็นอยู่ด้วยขันธ์ที่เป็นปัจจุบัน. โลกย่อมตายเพราะจิตแตกดับ, นี้เป็นบัญญัติโดยปรมัตถ์." (มหานิ. ๑๐)

ลหุสนฺติ ลหุกํ. เตนาห ‘‘ลหุํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนโต ลหุส’’นฺติ. ปริตฺตํ ลหุสนฺติ อุภยํ ปเนตํ อปฺปกสฺส เววจนํ. ยญฺหิ อปฺปกํ, ตํ ปริตฺตญฺเจว ลหุกญฺจ โหติ. อิธ ปน อายุโน อธิปฺเปตตฺตา รสฺสนฺติ วุตฺตํ โหติ. มนฺตายนฺติ กรณตฺเถ เอตํ ภุมฺมวจนนฺติ อาห ‘‘มนฺตาย โพทฺธพฺพํ, ปญฺญาย ชานิตพฺพนฺติ อตฺโถ’’ติ. มนฺตายนฺติ วา มนฺเตยฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ, มนฺเตตพฺพํ มนฺตาย อุปปริกฺขิตพฺพนฺติ อตฺโถ. ปญฺญาย ชานิตพฺพนฺติ ชานิตพฺพํ ชีวิตสฺส ปริตฺตภาโว พหุทุกฺขาทิภาโว. ชานิตฺวา จ ปน สพฺพปลิโพเธ ฉินฺทิตฺวา กตฺตพฺพํ กุสลํ, จริตพฺพํ พฺรหฺมจริยํ. ยสฺมา อิตฺถิ ชาตสฺส อมรณํ, อปฺปํ วา ภิยฺโย วสฺสสตโต อุปริ อปฺปํ อญฺญํ วสฺสสตํ อปฺปตฺวา วีสํ วา ตึสํ วา จตฺตาลีสํ วา ปณฺณาสํ วา สฏฺฐิ วา วสฺสานิ ชีวติ, เอวํทีฆายุโก ปน อติทุลฺลโภ. ‘‘อสุโก หิ เอวํ จิรํ ชีวตี’’ติ ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา ทฏฺฐพฺโพ โหติ. ตตฺถ วิสาขา อุปาสิกา วีสสตํ ชีวติ, ตถา โปกฺขรสาติพฺราหฺมโณ, พฺรหฺมายุพฺราหฺมโณ, พาวริยพฺราหฺมโณ, อานนฺทตฺเถโร, มหากสฺสปตฺเถโรติ[Pg.198]. อนุรุทฺธตฺเถโร ปน วสฺสสตญฺเจว ปณฺณาสญฺจ วสฺสานิ. พากุลตฺเถโร วสฺสสตญฺเจว สฏฺฐิ จ วสฺสานิ, อยํ สพฺพทีฆายุโก, โสปิ ทฺเว วสฺสสตานิ น ชีวิ.

คำว่า ลหุสํ คือเบา. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เป็นของเบา เพราะเกิดขึ้นแล้วดับไปอย่างรวดเร็ว". คำว่า ปริตฺตํ และ ลหุสํ ทั้งสองคำนี้เป็นไวพจน์ของคำว่า น้อย. สิ่งใดน้อย สิ่งนั้นย่อมเป็นของน้อยและเป็นของเบา. แต่ในที่นี้ เมื่อประสงค์ถึงอายุ จึงชื่อว่าสั้น. คำว่า มนฺตาย เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "พึงรู้ด้วยความคิด, พึงทราบด้วยปัญญา" ดังนี้. หรือคำว่า มนฺตาย คือ มนฺเตยฺย (พึงคิด), มีอธิบายว่า พึงคิด พึงพิจารณาด้วยความคิด. คำว่า ปญฺญาย ชานิตพฺพํ คือพึงทราบความเป็นของน้อยแห่งชีวิต ความเป็นของมีทุกข์มากเป็นต้น. และเมื่อทราบแล้ว พึงตัดเครื่องกังวลทั้งปวงแล้วทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์. เพราะว่าความไม่ตายไม่มีแก่ผู้เกิดมาแล้ว, หรือผู้ที่อายุเกินร้อยปีเล็กน้อย หรือไม่ถึงร้อยปีอื่นอีก ย่อมมีชีวิตอยู่ ๒๐ ปีบ้าง ๓๐ ปีบ้าง ๔๐ ปีบ้าง ๕๐ ปีบ้าง ๖๐ ปีบ้าง, แต่ผู้มีอายุยืนยาวเช่นนั้นหายากยิ่งนัก. "ผู้นั้นมีชีวิตยืนยาวอย่างนี้" พึงไปดูได้ในที่นั้นๆ. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น อุบาสิกาวิสาขา มีชีวิตอยู่ ๑๒๐ ปี, พราหมณ์ชื่อปุกขรสาดิ, พราหมณ์ชื่อพรหมมายุ, พราหมณ์ชื่อพาวรี, พระเถระชื่ออานนท์, พระเถระชื่อมหากัสสปะ ก็เช่นกัน. ส่วนพระเถระชื่ออนุรุทธะ มีชีวิตอยู่ ๑๕๐ ปี. พระเถระชื่อพากุละ มีชีวิตอยู่ ๑๖๐ ปี, ท่านผู้นี้มีอายุยืนยาวที่สุด, แม้ท่านก็ไม่ได้มีชีวิตอยู่ถึง ๒๐๐ ปี.

อรกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอรกสูตร จบแล้ว.

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถามหาวรรค จบแล้ว.

๘. วินยวคฺโค

๘. วินยวรรค

๑-๘. ปฐมวินยธรสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๘. อรรถกถาปฐมวินยธรสูตรเป็นต้น

๗๕-๘๒. อฏฺฐมสฺส ปฐมํ ทุติยญฺจ อุตฺตานตฺถเมว. ตติเย วินยลกฺขเณ ปติฏฺฐิโต ลชฺชิภาเวน วินยลกฺขเณ ฐิโต โหติ. อลชฺชี (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๔๕) หิ พหุสฺสุโตปิ สมาโน ลาภครุกตาย ตนฺตึ วิสํวาเทตฺวา อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สตฺถุสาสนํ ทีเปตฺวา สาสเน มหนฺตํ อุปทฺทวํ กโรติ, สงฺฆเภทมฺปิ สงฺฆราชิมฺปิ อุปฺปาเทติ. ลชฺชี ปน กุกฺกุจฺจโก สิกฺขากาโม ชีวิตเหตุปิ ตนฺตึ อวิสํวาเทตฺวา ธมฺมเมว วินยเมว จ ทีเปติ, สตฺถุสาสนํ ครุํ กตฺวา ฐเปติ. เอวํ โย ลชฺชี, โส วินยํ อชหนฺโต อโวกฺกมนฺโตว ลชฺชิภาเวน วินยลกฺขเณ ฐิโต โหติ ปติฏฺฐิโต.

๗๕-๘๒. สูตรที่ ๑ และที่ ๒ ของสูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. ในสูตรที่ ๓ คำว่า วินยลักขเณ ปติฏฺฐิโต คือตั้งอยู่ในลักษณะแห่งวินัยด้วยความเป็นผู้ละอาย. เพราะว่าผู้ไม่ละอาย (ปาริ. อรรถ. ๑.๔๕) แม้เป็นพหูสูต ก็ยังทำให้พระบาลีผิดเพี้ยนด้วยความเคารพในลาภ แล้วแสดงอธรรมและอวินัยในพระศาสนาของพระศาสดา ทำให้เกิดความเสียหายอย่างใหญ่หลวงในพระศาสนา ก่อให้เกิดแม้การแตกแยกแห่งสงฆ์และความร้าวรานแห่งสงฆ์. ส่วนผู้ละอาย เป็นผู้มีความรังเกียจ มีความใคร่ในการศึกษา แม้เพื่อเหตุแห่งชีวิต ก็ไม่ทำให้พระบาลีผิดเพี้ยน แสดงแต่ธรรมและวินัยเท่านั้น ตั้งพระศาสนาของพระศาสดาไว้ด้วยความเคารพ. ผู้ใดเป็นผู้ละอายอย่างนี้ ผู้นั้นย่อมไม่ละทิ้งวินัย ไม่ก้าวล่วงวินัย ตั้งอยู่ในลักษณะแห่งวินัยด้วยความเป็นผู้ละอาย.

อสํหีโรติ เอตฺถ สํหีโร นาม โย ปาฬิยํ วา อฏฺฐกถายํ วา เหฏฺฐา วา อุปริโต วา ปทปฏิปาฏิยา วา ปุจฺฉิยมาโน วิตฺถุนติ วิปฺผนฺทติ, สณฺฐาตุํ น สกฺโกติ, ยํ ยํ ปเรน วุจฺจติ, ตํ ตํ อนุชานาติ, สกวาทํ ฉฑฺเฑตฺวา ปรวาทํ คณฺหาติ. โย ปน ปาฬิยํ วา อฏฺฐกถายํ วา เหฏฺฐุปริยวเสน วา ปทปฏิปาฏิยา วา ปุจฺฉิยมาโน น วิตฺถุนติ น วิปฺผนฺทติ, เอเกกโลมํ สณฺฑาเสน คณฺหนฺโต วิย ‘‘เอวํ มยํ วทาม, เอวํ โน อาจริยา วทนฺตี’’ติ วิสฺสชฺเชติ. ยมฺหิ ปาฬิ จ ปาฬิวินิจฺฉโย จ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตสีหวสา วิย ปริกฺขยํ ปริยาทานํ อคจฺฉนฺโต ติฏฺฐติ, อยํ วุจฺจติ อสํหีโร. ยสฺมา ปน เอวรูโป ยํ ยํ ปเรน วุจฺจติ, ตํ ตํ นานุชานาติ, อตฺตนา สุวินิจฺฉินิตํ กตฺวา คหิตํ อวิปรีตมตฺถํ น [Pg.199] วิสฺสชฺเชติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘น สกฺโกติ คหิตคฺคหณํ วิสฺสชฺชาเปตุ’’นฺติ. จตุตฺถาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

ในคำว่า อสํหีโร นี้ คำว่า สํหีโร ได้แก่ผู้ที่เมื่อถูกถามในบาลีหรืออรรถกถา หรือจากเบื้องล่างหรือเบื้องบน หรือตามลำดับบท ย่อมสั่นสะท้าน ย่อมดิ้นรน ไม่สามารถตั้งมั่นอยู่ได้ ย่อมยอมรับสิ่งที่ผู้อื่นกล่าวทุกอย่าง ละทิ้งวาทะของตนแล้วถือเอาวาทะของผู้อื่น. ส่วนผู้ที่เมื่อถูกถามในบาลีหรืออรรถกถา หรือโดยนัยเบื้องล่างเบื้องบน หรือตามลำดับบท ย่อมไม่สั่นสะท้าน ไม่ดิ้นรน ย่อมตอบเหมือนกับจับขนทีละเส้นด้วยคีมว่า "เรากล่าวอย่างนี้, อาจารย์ของเรากล่าวอย่างนี้". ผู้ที่บาลีและวินิจฉัยบาลีดำรงอยู่โดยไม่ถึงความสิ้นสุดความหมดสิ้น เหมือนน้ำมันราชสีห์ที่ใส่ในภาชนะทองคำ ผู้นี้เรียกว่า อสํหีโร. แต่เพราะผู้เช่นนั้นย่อมไม่ยอมรับสิ่งที่ผู้อื่นกล่าวทุกอย่าง ย่อมไม่ละทิ้งอรรถที่ไม่ผิดที่ตนวินิจฉัยดีแล้วและยึดถือไว้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ไม่สามารถทำให้การยึดถือที่ยึดถือไว้แล้วสละไปได้". สูตรที่ ๔ เป็นต้น พึงทราบได้ง่าย.

ปฐมวินยธรสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปฐมวินยธรสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๙. สตฺถุสาสนสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาสัตถุสาสนสูตร

๘๓. นวเม วิเวกฏฺโฐติ วิวิตฺโต. เตนาห ‘‘ทูรีภูโต’’ติ. สติอวิปฺปวาเส ฐิโตติ กมฺมฏฺฐาเน สตึ อวิชหิตฺวา ฐิโต. เปสิตตฺโตติ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย นิพฺพานํ เปสิตจิตฺโต ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร.

๘๓. ในสูตรที่ ๙ คำว่า วิเวกฏฺโฐ คือผู้สงัด. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ผู้ห่างไกล". คำว่า สติอวิปฺปวาเส ฐิโต คือตั้งอยู่โดยไม่ละสติในกรรมฐาน. คำว่า เปสิตตฺโต คือผู้มีจิตส่งไปแล้วสู่นิพพาน มีจิตน้อมไปในนิพพาน มีจิตโน้มไปในนิพพาน มีจิตโอนไปในนิพพาน ด้วยความเป็นผู้ไม่ห่วงใยในกายและชีวิต.

สตฺถุสาสนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสัตถุสาสนสูตร จบแล้ว.

๑๐. อธิกรณสมถสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาอธิกรณสมถสูตร

๘๔. ทสเม อธิกรียนฺติ เอตฺถาติ อธิกรณานิ. เก อธิกรียนฺติ? สมถา. กถํ อธิกรียนฺติ? สมนวเสน. ตสฺมา เต เตสํ สมนวเสน ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘อธิกรณานิ สเมนฺตี’’ติอาทิ. อุปฺปนฺนานํ อุปฺปนานนฺติ อุฏฺฐิตานํ อุฏฺฐิตานํ. สมถตฺถนฺติ สมนตฺถํ. ทีฆนิกาเย สงฺคีติสุตฺตวณฺณนายมฺปิ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๓๑) วิตฺถารโตเยวาติ เอตฺถายํ วิตฺถารนโย – อธิกรเณสุ ตาว ธมฺโมติ วา อธมฺโมติ วา อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ วิวทนฺตานํ ภิกฺขูนํ โย วิวาโท, อิทํ วิวาทาธิกรณํ นาม. สีลวิปตฺติยา วา อาจารทิฏฺฐิอาชีววิปตฺติยา วา อนุวทนฺตานํ โย อนุวาโท อุปวทนา เจว โจทนา จ, อิทํ อนุวาทาธิกรณํ นาม. มาติกายํ อาคตา ปญฺจ, วิภงฺเค ทฺเวติ สตฺตปิ อาปตฺติกฺขนฺธา, อิทํ อาปตฺตาธิกรณํ นาม. ยํ สงฺฆสฺส อปโลกนาทีนํ จตุนฺนํ กมฺมานํ กรณํ, อิทํ กิจฺจาธิกรณํ นาม.

๘๔. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า อธิกรณ์ (adhikaraṇāni) เพราะอรรถว่า เป็นที่อันเขาพึงกระทำ (adhikarīyanti). อะไรที่เขาพึงกระทำ? คือสมถะทั้งหลาย. เขาพึงกระทำอย่างไร? โดยนัยแห่งการระงับ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อธิกรณ์ทั้งหลายย่อมระงับ" เป็นต้น เพราะสมถะเหล่านั้นย่อมเป็นไปโดยนัยแห่งการระงับอธิกรณ์เหล่านั้น. "อุปปันนานัง อุปปันนานัง" คือ "อุตถิตานัง อุตถิตานัง" (ของอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ). "สมถัตถัง" คือ "สมนัตถัง" (เพื่อประโยชน์แก่การระงับ). แม้ในอรรถกถาสังคีติสูตรแห่งทีฆนิกาย (ที. อ. ๓.๓๓๑) ก็มีนัยแห่งการขยายความโดยพิสดารดังนี้: บรรดาอธิกรณ์เหล่านั้น, การวิวาทของภิกษุทั้งหลายผู้วิวาทกันด้วยวัตถุ ๑๘ อย่างว่า "เป็นธรรม" หรือ "ไม่เป็นธรรม" ใด, นี้ชื่อว่า วิวาทาธิกรณ์. การกล่าวโทษของภิกษุทั้งหลายผู้กล่าวโทษกันด้วยความวิบัติแห่งศีล หรือความวิบัติแห่งอาจาระ ทิฏฐิ อาชีวะใด, อันเป็นทั้งการตำหนิและการฟ้องร้อง, นี้ชื่อว่า อนุวาทาธิกรณ์. กองอาบัติ ๗ อย่าง คือ ๕ อย่างที่มาในมาติกา และ ๒ อย่างในวิภังค์, นี้ชื่อว่า อาปัตตาธิกรณ์. การทำกรรม ๔ อย่าง มีอปโลกนกรรมเป็นต้น ของสงฆ์ใด, นี้ชื่อว่า กิจจาธิกรณ์.

ตตฺถ วิวาทาธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ เยภุยฺยสิกาย จ. สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมมานํ ยสฺมึ วิหาเร อุปฺปนฺนํ ตสฺมึเยว [Pg.200] วา, อญฺญตฺร วูปสเมตุํ คจฺฉนฺตานํ อนฺตรามคฺเค วา, ยตฺถ คนฺตฺวา สงฺฆสฺส นิยฺยาติตํ, ตตฺถ สงฺเฆน วา, สงฺเฆ วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺเต ตตฺเถว อุพฺพาหิกาย สมฺมตปุคฺคเลหิ วา วินิจฺฉิตํ สมฺมติ. เอวํ สมฺมมาเน จ ปเนตสฺมึ ยา สงฺฆสมฺมุขโต ธมฺมสมฺมุขโต วินยสมฺมุขตา ปุคฺคลสมฺมุขตา, อยํ สมฺมุขาวินโย นาม. ตตฺถ จ การกสงฺฆสฺส สงฺฆสามคฺคิวเสน สมฺมุขิภาโว สงฺฆสมฺมุขตา. สเมตพฺพสฺส วตฺถุโน ภูตตฺตา ธมฺมสมฺมุขตา. ยถา ตํ สเมตพฺพํ, ตเถวสฺส สมนํ วินยสมฺมุขตา. โย จ วิวทติ, เยน จ วิวทติ, เตสํ อุภินฺนํ อตฺถปจฺจตฺถิกานํ สมฺมุขีภาโว ปุคฺคลสมฺมุขตา. อุพฺพาหิกาย วูปสเม ปเนตฺถ สงฺฆสมฺมุขตา ปริหายติ. เอวํ ตาว สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมติ.

ในบรรดาอธิกรณ์เหล่านั้น วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย และด้วยเยภุยยสิกา. อธิกรณ์ที่ระงับด้วยสัมมุขาวินัยนั้น ย่อมระงับในวิหารที่เกิดขึ้นนั้นเอง หรือในระหว่างทางของภิกษุทั้งหลายผู้ไปเพื่อระงับในที่อื่น หรือในที่ที่ไปมอบให้แก่สงฆ์แล้ว สงฆ์วินิจฉัย หรือเมื่อสงฆ์ไม่สามารถระงับได้ ก็ย่อมระงับด้วยบุคคลผู้ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกาในที่นั้นเอง. อนึ่ง เมื่ออธิกรณ์นั้นระงับอยู่อย่างนี้ ความพร้อมหน้าสงฆ์ ความพร้อมหน้าธรรม ความพร้อมหน้าวินัย ความพร้อมหน้าบุคคลใด, นี้ชื่อว่า สัมมุขาวินัย. ในสัมมุขาวินัยนั้น ความพร้อมหน้าของสงฆ์ผู้ทำกรรมโดยความเป็นอันเดียวกันของสงฆ์ ชื่อว่า ความพร้อมหน้าสงฆ์. ความเป็นจริงแห่งวัตถุที่พึงระงับ ชื่อว่า ความพร้อมหน้าธรรม. การระงับวัตถุนั้นตามที่พึงระงับนั้นเอง ชื่อว่า ความพร้อมหน้าวินัย. ความพร้อมหน้าของบุคคลทั้งสอง คือ ผู้วิวาท และผู้ถูกวิวาท ซึ่งเป็นโจทก์และจำเลย ชื่อว่า ความพร้อมหน้าบุคคล. ในการระงับด้วยอุพพาหิกานั้น ความพร้อมหน้าสงฆ์ย่อมไม่มีในที่นี้. อธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างนี้ก่อน.

สเจ ปเนวมฺปิ น สมฺมติ, อถ นํ อุพฺพาหิกาย สมฺมตา ภิกฺขู ‘‘น มยํ สกฺโกม วูปสเมตุ’’นฺติ สงฺฆสฺเสว นิยฺยาเตนฺติ. ตโต สงฺโฆ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ภิกฺขุํ สลากคฺคาหาปกํ สมฺมนฺนติ, เตน คุฬฺหกวิวฏกสกณฺณชปฺปเกสุ ตีสุ สลากคฺคาหเกสุ อญฺญตรวเสน สลากํ คาหาเปตฺวา สนฺนิปติตาย ปริสาย ธมฺมวาทีนํ เยภุยฺยตาย ยถา เต ธมฺมวาทิโน วทนฺติ, เอวํ วูปสนฺตํ อธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ เยภุยฺยสิกาย จ วูปสนฺตํ โหติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินโย วุตฺตนโย เอว. ยํ ปน เยภุยฺยสิกากมฺมสฺส กรณํ, อยํ เยภุยฺยสิกา นาม. เอวํ วิวาทาธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ.

หากแม้กระนั้นก็ยังระงับไม่ได้, ภิกษุทั้งหลายผู้ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกา ก็ย่อมมอบอธิกรณ์นั้นคืนแก่สงฆ์ว่า "พวกเราไม่สามารถระงับได้". จากนั้น สงฆ์ย่อมสมมติภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ให้เป็นผู้จับสลาก, ภิกษุนั้นให้จับสลากโดยวิธีใดวิธีหนึ่งในบรรดาผู้จับสลาก ๓ อย่าง คือ แบบปิด แบบเปิด แบบกระซิบข้างหู, แล้วเมื่อบริษัทประชุมกันอยู่ อธิกรณ์ที่ระงับแล้วโดยความเป็นข้างมากของธรรมวาทีตามที่ธรรมวาทีเหล่านั้นกล่าว, อธิกรณ์นั้นย่อมเป็นอันระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยเยภุยยสิกา. ในสัมมุขาวินัยนั้น มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ส่วนการทำกรรมอันเป็นเยภุยยสิกาใด, นี้ชื่อว่า เยภุยยสิกา. วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่างนี้.

อนุวาทาธิกรณํ จตูหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ สติวินเยน จ อมูฬฺหวินเยน จ ตสฺสปาปิยสิกาย จ. สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมมานํ โย จ อนุวทติ, ยญฺจ อนุวทติ, เตสํ วจนํ สุตฺวา สเจ กาจิ อาปตฺติ นตฺถิ, อุโภ ขมาเปตฺวา, สเจ อตฺถิ อยํ นาเมตฺถ อาปตฺตีติ เอวํ วินิจฺฉิตํ วูปสมฺมติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินยลกฺขณํ วุตฺตนยเมว.

อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ 4 อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย ด้วยสติวินัย ด้วยอมูฬหวินัย และด้วยตัสสปาปิยสิกา. อธิกรณ์ที่ระงับด้วยสัมมุขาวินัยนั้น เมื่อได้ฟังคำของบุคคลเหล่านั้น คือ ผู้กล่าวโทษ และผู้ถูกกล่าวโทษแล้ว, หากไม่มีอาบัติใดๆ ก็ให้ขอขมากันทั้งสองฝ่าย, หากมีอาบัติ ก็ย่อมระงับด้วยการวินิจฉัยว่า "อาบัติชื่อนี้มีอยู่ในที่นี้" อย่างนี้. ในสัมมุขาวินัยนั้น มีลักษณะที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

ยทา ปน ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน อมูลิกาย สีลวิปตฺติยา อนุทฺธํสิตสฺส สติวินยํ ยาจมานสฺส สงฺโฆ ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน สติวินยํ เทติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ สติวินเยน จ วูปสนฺตํ โหติ. ทินฺเน ปน สติวินเย ปุน ตสฺมึ ปุคฺคเล กสฺสจิ อนุวาโท น รุหติ. ยทา อุมฺมตฺตโก ภิกฺขุ อุมฺมาทวเสน กเต อสฺสามณเก อชฺฌาจาเร ‘‘สรตายสฺมา เอวรูปึ อาปตฺติ’’นฺติ ภิกฺขูหิ โจทิยมาโน ‘‘อุมฺมตฺตเกน [Pg.201] เม, อาวุโส, เอตํ กตํ, นาหํ ตํ สรามี’’ติ ภณนฺโตปิ ภิกฺขูหิ โจทิยมาโนว ปุน อโจทนตฺถาย อมูฬฺหวินยํ ยาจติ, สงฺโฆ จสฺส ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน อมูฬฺหวินยํ เทติ. ตทา สมฺมุขาวินเยน จ อมูฬฺหวินเยน จ วูปสนฺตํ โหติ. ทินฺเน ปน อมูฬฺหวินเย ปุน ตสฺมึ ปุคฺคเล กสฺสจิ ตปฺปจฺจยา อนุวาโท น รุหติ. ยทา ปน ปาราชิเกน วา ปาราชิกสามนฺเตน วา โจทิยมานสฺส อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรโต ปาปุสฺสนฺนตาย ปาปิยสฺส ปุคฺคลสฺส ‘‘สจายํ อจฺฉินฺนมูโล ภวิสฺสติ, สมฺมา วตฺติตฺวา โอสารณํ ลภิสฺสติ. สเจ ฉินฺนมูโล, อยเมวสฺส นาสนา ภวิสฺสตี’’ติ มญฺญมาโน สงฺโฆ ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน ตสฺสปาปิยสิกํ กโรติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ ตสฺสปาปิยสิกาย จ วูปสนฺตํ โหตีติ. เอวํ อนุวาทาธิกรณํ จตูหิ สมเถหิ สมฺมติ.

อนึ่ง เมื่อใด สงฆ์ให้สติวินัยแก่ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพ ผู้ถูกกล่าวหาด้วยความวิบัติแห่งศีลอันไม่มีมูล ผู้ขอสติวินัย ด้วยญัตติจตุตถกรรม, เมื่อนั้น อธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยสติวินัย. อนึ่ง เมื่อให้สติวินัยแล้ว การกล่าวโทษบุคคลนั้นของใครๆ ย่อมไม่ขึ้นอีก. เมื่อใด ภิกษุผู้เป็นบ้า ถูกภิกษุทั้งหลายโจทว่า "ท่านระลึกอาบัติเห็นปานนี้ได้หรือ" ในอัชฌาจารอันไม่สมควรแก่สมณะที่ทำไปโดยความเป็นบ้า, แม้กล่าวว่า "อาวุโส, สิ่งนี้อันข้าพเจ้าทำไปโดยความเป็นบ้า, ข้าพเจ้าจำไม่ได้" ก็ยังถูกภิกษุทั้งหลายโจทอยู่นั่นเอง, จึงขออมูฬหวินัยเพื่อไม่ให้ถูกโจทอีก, และสงฆ์ก็ให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุนั้นด้วยญัตติจตุตถกรรม. เมื่อนั้น อธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยอมูฬหวินัย. อนึ่ง เมื่อให้อมูฬหวินัยแล้ว การกล่าวโทษบุคคลนั้นของใครๆ เพราะเหตุนั้น ย่อมไม่ขึ้นอีก. อนึ่ง เมื่อใด สงฆ์เห็นว่า "หากภิกษุนี้ยังมีรากไม่ขาด, ก็จักประพฤติชอบแล้วได้การกลับเข้าหมู่. หากมีรากขาดแล้ว, การทำกรรมนี้แหละจักเป็นนาสนะของภิกษุนั้น" จึงทำตัสสปาปิยสิกาด้วยญัตติจตุตถกรรมแก่บุคคลผู้เลวทราม ผู้ถูกโจทด้วยอาบัติปาราชิก หรืออาบัติใกล้เคียงปาราชิก ผู้กลบเกลื่อนด้วยเรื่องอื่น เพราะความที่บาปทับถมแล้ว, เมื่อนั้น อธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยตัสสปาปิยสิกา. อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ 4 อย่างนี้.

อาปตฺตาธิกรณํ ตีหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ ปฏิญฺญาตกรเณน จ ติณวตฺถารเกน จ. ตสฺส สมฺมุขาวินเยเนว วูปสโม นตฺถิ. ยทา ปน เอกสฺส วา ภิกฺขุโน สนฺติเก สงฺฆคณมชฺเฌสุ วา ภิกฺขุ ลหุกํ อาปตฺตึ เทเสติ, ตทา อาปตฺตาธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ ปฏิญฺญาตกรเณน จ วูปสมฺมติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินเย ตาว โย จ เทเสติ, ยสฺส จ เทเสติ, เตสํ สมฺมุขีภาโว ปุคฺคลสมฺมุขโต. เสสํ วุตฺตนยเมว.

อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ 3 อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย ด้วยปฏิญญาตกรณะ และด้วยติณวัตถารกะ. การระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียวไม่มีในอาปัตตาธิกรณ์นั้น. อนึ่ง เมื่อใด ภิกษุแสดงอาบัติเบาในสำนักของภิกษุรูปเดียว หรือในท่ามกลางสงฆ์หรือคณะ, เมื่อนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยปฏิญญาตกรณะ. ในสัมมุขาวินัยนั้น ความพร้อมหน้าของบุคคลทั้งสอง คือ ผู้แสดง และผู้รับแสดง, เป็นความพร้อมหน้าบุคคล. ส่วนที่เหลือมีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

ปุคฺคลสฺส จ คณสฺส จ เทสนากาเล สงฺฆสมฺมุขโต ปริหายติ. ยํ ปเนตฺถ ‘‘อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปนฺโน’’ติ จ ‘‘ปสฺสสี’’ติ จ ‘‘อาม, ปสฺสามี’’ติ จ ปฏิญฺญาตาย ‘‘อายตึ สํวเรยฺยาสี’’ติ กรณํ, ตํ ปฏิญฺญาตกรณํ นาม. สงฺฆาทิเสเส ปริวาสาทิยาจนา ปฏิญฺญา, ปริวาสาทีนํ ทานํ ปฏิญฺญาตกรณํ นาม.

ในเวลาแสดงอาบัติของบุคคลและของคณะ ความพร้อมหน้าสงฆ์ย่อมไม่มี. อนึ่ง การที่ภิกษุปฏิญญาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ, ข้าพเจ้าต้องอาบัติชื่อนี้" และ "ท่านเห็นหรือ" และ "ขอรับ, ข้าพเจ้าเห็น" แล้วมีการทำกรรมว่า "ท่านพึงสำรวมต่อไปในภายหน้า" ใด, นั้นชื่อว่า ปฏิญญาตกรณะ. ในสังฆาทิเสส การขอปริวาสเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิญญา, การให้ปริวาสเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิญญาตกรณะ.

ทฺเวปกฺขชาตา ปน ภณฺฑนการกา ภิกฺขู พหุํ อสฺสามณกํ อชฺฌาจารํ จริตฺวา ปุน ลชฺชิธมฺเม อุปฺปนฺเน ‘‘สเจ มยํ อิมาหิ อาปตฺตีหิ อญฺญมญฺญํ กาเรสฺสาม, สิยาปิ ตํ อธิกรณํ กกฺขฬตฺตาย วาฬตฺตาย สํวตฺเตยฺยา’’ติ อญฺญมญฺญํ อาปตฺติยา การาปเน โทสํ ทิสฺวา ยทา ภิกฺขู ติณวตฺถารกกมฺมํ กโรนฺติ, ตทา อาปตฺตาธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ ติณวตฺถารเกน จ สมฺมติ. ตตฺร หิ ยตฺตกา หตฺถปาสูปคตา ‘‘น เมตํ ขมตี’’ติ เอวํ ทิฏฺฐาวิกมฺมํ อกตฺวา ‘‘ทุกฺกฏํ กมฺมํ ปุน กาตพฺพํ กมฺม’’นฺติ [Pg.202] น อุกฺโกเฏนฺติ, นิทฺทมฺปิ โอกฺกนฺตา โหนฺติ, สพฺเพสํ ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชญฺจ คิหิปฏิสํยุตฺตญฺจ สพฺพาปตฺติโย วุฏฺฐหนฺติ. เอวํ อาปตฺตาธิกรณํ ตีหิ สมเถหิ สมฺมติ.

ส่วนภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาทซึ่งเกิดเป็นสองฝ่าย ประพฤติล่วงละเมิดอันไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมากแล้ว เมื่อความละอายเกิดขึ้นอีก เห็นโทษในการให้ปรับอาบัติกันและกันว่า "ถ้าพวกเราจะให้ปรับอาบัติกันและกันด้วยอาบัติเหล่านี้ อธิกรณ์นั้นก็อาจจะถึงความกระด้าง ความหยาบคายได้" เมื่อภิกษุทั้งหลายทำติณวัตถารกกรรม เมื่อนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและติณวัตถารกะ. ด้วยว่าในกรรมนั้น ภิกษุทั้งหลายเท่าใดที่อยู่ในหัตถบาส ไม่ได้ทำทิฏฐาวิกัมมะว่า "สิ่งนี้ไม่เป็นที่พอใจแก่เรา" และไม่คัดค้านว่า "กรรมที่ทำไม่ดีแล้ว ควรทำอีก" แม้หลับไปแล้วก็ตาม อาบัติทั้งปวงของภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด เว้นแต่ถุลลวัชชะและอาบัติที่เกี่ยวเนื่องกับคฤหัสถ์ ย่อมเป็นอันออกจากอาบัติได้. อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ 3 อย่างนี้.

กิจฺจาธิกรณํ เอเกน สมเถน สมฺมติ สมฺมุขาวินเยเนว. อิติ อิมานิ จตฺตาริ อธิกรณานิ ยถานุรูปํ อิเมหิ สตฺตหิ สมเถหิ สมฺมนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ อธิกรณานํ สมถาย วูปสมาย สมฺมุขาวินโย ทาตพฺโพ…เป… ติณวตฺถารโก’’ติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

กิจจาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะอย่างเดียว คือด้วยสัมมุขาวินัยเท่านั้น. อธิกรณ์ 4 เหล่านี้ ย่อมระงับด้วยสมถะ 7 อย่างเหล่านี้ ตามสมควร. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า "สัมมุขาวินัยพึงให้เพื่อระงับ เพื่อสงบอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ... (ละ)... ติณวัตถารกะ" ดังนี้. ข้อความที่เหลือในที่ทั้งปวงตื้นทั้งนั้น.

อธิกรณสมถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอธิกรณสมถสูตร จบแล้ว.

วินยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวินยวรรค จบแล้ว.

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

ด้วยประการฉะนี้ อรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี

สตฺตกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

การแสดงอรรถที่ไม่ตื้น ในอรรถกถาสัตตกนิบาต จบแล้ว.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น. องฺคุตฺตรนิกาเย ในอังคุตตรนิกาย ปญฺจกนิปาต-ฏีกา ฎีกาปัญจกนิบาต ๑. ปฐมปณฺณาสกํ ๑. ปฐมปัณณาสก์ ๑. เสขพลวคฺโค ๑. เสขพลวรรค ๑. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา ๑. อธิบายสังขิตตสูตร ๑. ปญฺจกนิปาตสฺส [Pg.1] ปฐเม กามํ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาโวปิ พลฏฺโฐ เอว, ปฏิปกฺเขหิ ปน อกมฺปนียตฺตํ สาติสยํ พลฏฺโฐติ วุตฺตํ – ‘‘อสฺสทฺธิเย น กมฺปตี’’ติ. ๑. ในปัญจกนิบาต ข้อแรก ความมั่นคงในธรรมที่สัมปยุตต์กัน แม้เป็นฐานะแห่งกำลังนั่นแหละ แต่ความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวด้วยปฏิปักษ์ เป็นฐานะแห่งกำลังอย่างยิ่ง จึงกล่าวว่า “ไม่หวั่นไหวในความไม่มีศรัทธา” ดังนี้. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อธิบายสังขิตตสูตร จบ. ๒-๖. วิตฺถตสุตฺตาทิวณฺณนา ๒-๖. อธิบายวิตถตสูตรเป็นต้น ๒-๖. ทุติเย หิรียตีติ ลชฺชติ วิรชฺชติ. ยสฺมา หิรี ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณา, ตสฺมา ‘‘ชิคุจฺฉตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. โอตฺตปฺปตีติ อุตฺรสติ. ปาปุตฺราสลกฺขณญฺหิ โอตฺตปฺปํ. ๒-๖. ในสูตรที่สอง คำว่า หิริยติ คือ ละอาย ระอา. เพราะหิริมีลักษณะรังเกียจบาป ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “หมายถึงรังเกียจ” ดังนี้. คำว่า โอตตัปปติ คือ สะดุ้งกลัว. เพราะโอตตัปปะมีลักษณะสะดุ้งกลัวบาป. ปคฺคหิตวีริโยติ [Pg.2] สงฺโกจํ อนาปนฺนวีริโย. เตนาห ‘‘อโนสกฺกิตมานโส’’ติ. ปหานตฺถายาติ สมุจฺฉินฺนตฺถาย. กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทา นาม สมธิคโม เอวาติ อาห ‘‘ปฏิลาภตฺถายา’’ติ. คำว่า ปัคคหิตวิริยะ คือ ผู้มีวิริยะไม่หดหู่. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “มีใจไม่ท้อถอย” ดังนี้. คำว่า ปหานัตถายะ คือ เพื่อการตัดขาดโดยสิ้นเชิง. คำว่า อุปสัมปทาแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย คือ การบรรลุธรรมนั่นเอง จึงกล่าวว่า “เพื่อการได้มา” ดังนี้. คติอตฺถา ธาตุสทฺทา พุทฺธิอตฺถา โหนฺตีติ อาห ‘‘อุทยญฺจ วยญฺจ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถายา’’ติ. มิสฺสกนเยนายํ เทสนา คตาติ อาห ‘‘วิกฺขมฺภนวเสน จ สมุจฺเฉทวเสน จา’’ติ. เตนาห ‘‘วิปสฺสนาปญฺญาย เจว มคฺคปญฺญาย จา’’ติ. วิปสฺสนาปญฺญาย วิกฺขมฺภนกิริยโต สา จ โข ปเทสิกาติ นิปฺปเทสิกํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคปญฺญาย ปฏิลาภสํวตฺตนโต’’ติ วุตฺตํ. ทุกฺขกฺขยคามินิภาเวปิ เอเสว นโย. สมฺมาติ ยาถาวโต. อกุปฺปธมฺมตาย หิ มคฺคปญฺญาย เขปิตํ เขปิตเมว, นาสฺส ปุน เขปนกิจฺจํ อตฺถีติ อุปาเยน ญาเยน สา ปวตฺตตีติ อาห ‘‘เหตุนา นเยนา’’ติ. ตติยาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. คำว่า ธาตุศัพท์ที่มีความหมายว่าไป ย่อมมีความหมายว่ารู้ จึงกล่าวว่า “เพื่อสามารถแทงตลอดทั้งความเกิดและความเสื่อม” ดังนี้. คำว่า การแสดงนี้เป็นไปโดยนัยผสม จึงกล่าวว่า “โดยการข่มไว้และโดยการตัดขาด” ดังนี้. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยวิปัสสนาปัญญาและด้วยมรรคปัญญา” ดังนี้. เพราะวิปัสสนาปัญญาเป็นการข่มไว้ และวิปัสสนาปัญญานั้นเป็นไปเฉพาะส่วน จึงกล่าวว่า “เพราะเป็นไปเพื่อการได้มาซึ่งมรรคปัญญา” เพื่อแสดงให้เป็นไปโดยไม่เฉพาะส่วน. แม้ในความเป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า สัมมา คือ โดยความเป็นจริง. เพราะธรรมที่ไม่กำเริบ การทำลายด้วยมรรคปัญญาชื่อว่าทำลายแล้วนั่นเอง ไม่มีการทำลายอีก จึงกล่าวว่า “โดยเหตุโดยนัย” ว่าปัญญานั้นย่อมเป็นไปโดยอุบายโดยนัย. ในสูตรที่สามเป็นต้น ไม่มีข้อความที่จะกล่าว. วิตฺถตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อธิบายวิตถตสูตรเป็นต้น จบ. ๗. กามสุตฺตวณฺณนา ๗. อธิบายกามสูตร ๗. สตฺตเม อสนฺติ ลูนนฺติ เตนาติ อสิตํ, ทาตฺตํ. วิวิธา อาภญฺชนฺติ ภารํ โอลมฺเพนฺติ เตนาติ พฺยาภงฺคี, วิธํ. กุลปุตฺโตติ เอตฺถ ทุวิโธ กุลปุตฺโต ชาติกุลปุตฺโต, อาจารกุลปุตฺโต จ. ตตฺถ ‘‘เตน โข ปน สมเยน รฏฺฐปาโล นาม กุลปุตฺโต ตสฺมึเยว ถุลฺลโกฏฺฐิเก อคฺคกุลิกสฺส ปุตฺโต’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๙๔) เอวํ อาคโต อุจฺจกุลปฺปสุโต ชาติกุลปุตฺโต นาม. ‘‘เย เต กุลปุตฺตา สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๔) เอวํ อาคตา ปน ยตฺถ กตฺถจิ กุเล ปสุตาปิ อาจารสมฺปนฺนา อาจารกุลปุตฺโต นาม. อิธ ปน อาจารกุลปุตฺโต อธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘กุลปุตฺโตติ อาจารกุลปุตฺโต’’ติ. ยุตฺตนฺติ อนุจฺฉวิกํ, เอวํ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ๗. ในสูตรที่เจ็ด คำว่า อสิตะ คือ เคียว เพราะตัดด้วยสิ่งนั้น. คำว่า พยาภังคี คือ ไม้คาน เพราะแบกภาระต่างๆ ด้วยสิ่งนั้น. ในคำว่า กุลบุตร นี้ กุลบุตรมีสองประเภท คือ ชาติกุลบุตร และอาจารกุลบุตร. ในบรรดากุลบุตรเหล่านั้น กุลบุตรที่เกิดในตระกูลสูงที่มาในประโยคว่า “ก็สมัยนั้นแล รัฏฐปาลกุลบุตร เป็นบุตรของหัวหน้าตระกูลในเมืองถุลลโกฏฐิตะ” (ม.อุ. 2.294) ชื่อว่า ชาติกุลบุตร. ส่วนกุลบุตรที่มาในประโยคว่า “กุลบุตรเหล่าใดมีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต” (ม.มู. 1.34) แม้เกิดในตระกูลใดก็ตาม แต่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระ ชื่อว่า อาจารกุลบุตร. ในที่นี้ประสงค์เอาอาจารกุลบุตร. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กุลบุตร คือ อาจารกุลบุตร” ดังนี้. คำว่า ยุตตะ คือ เหมาะสม, หมายถึงควรกล่าวอย่างนั้น. ข้อความที่เหลือในที่นี้ง่ายทั้งนั้น. กามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อธิบายกามสูตร จบ. ๘. จวนสุตฺตวณฺณนา ๘. อธิบายจวนสูตร ๘. อฏฺฐเม [Pg.3] สทฺธายาติ อิมินา อธิคมสทฺธา ทสฺสิตา. จตุพฺพิธา หิ สทฺธา – อาคมนียสทฺธา, อธิคมสทฺธา, ปสาทสทฺธา, โอกปฺปนสทฺธาติ. ตตฺถ อาคมนียสทฺธา สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ ปวตฺตา โหติ. อาคมนียปฺปฏิปทาย อาคตา หิ สทฺธา สาติสยา มหาโพธิสตฺตานํ ปโรปเทเสน วินา สทฺเธยฺยวตฺถุํ อวิปรีตโต คเหตฺวา อธิมุจฺจนโต. สจฺจปฺปฏิเวธโต อาคตสทฺธา อธิคมสทฺธา สุปฺปพุทฺธาทีนํ วิย. ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติอาทินา พุทฺธาทีสุ อุปฺปชฺชนกปฺปสาโท ปสาทสทฺธา มหากปฺปินราชาทีนํ วิย. ‘‘เอวเมต’’นฺติ โอกฺกนฺทิตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา สทฺทหนวเสน กปฺปนํ โอกปฺปนํ, ตเทว สทฺธาติ โอกปฺปนสทฺธา. ตตฺถ ปสาทสทฺธา ปรเนยฺยรูปา โหติ, สวนมตฺเตนปิ ปสีทนโต. โอกปฺปนสทฺธา สทฺเธยฺยํ วตฺถุํ โอคาหิตฺวา อนุปวิสิตฺวา ‘‘เอวเมต’’นฺติ ปจฺจกฺขํ กโรนฺตี วิย ปวตฺตติ. ๘. ในสูตรที่แปด ด้วยคำว่า สัทธายะ นี้ แสดงถึงอธิคมศรัทธา. ศรัทธามีสี่อย่าง คือ อาคมนียศรัทธา, อธิคมศรัทธา, ปสาทศรัทธา, โอกัปปนศรัทธา. ในบรรดาศรัทธาเหล่านั้น อาคมนียศรัทธา ย่อมเป็นไปแก่พระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย. เพราะศรัทธาที่มาโดยอาคมนียปฏิปทา เป็นศรัทธาอย่างยิ่งของพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลาย เพราะการน้อมใจเชื่อในวัตถุที่ควรเชื่อโดยไม่ผิดเพี้ยนโดยไม่มีคำสอนของผู้อื่น. ศรัทธาที่มาจากการแทงตลอดสัจจะ ชื่อว่า อธิคมศรัทธา เหมือนของพระสุปปพุทธะเป็นต้น. ความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นในพระพุทธเจ้าเป็นต้น ด้วยบทว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” เป็นต้น ชื่อว่า ปสาทศรัทธา เหมือนของพระเจ้ามหากัปปินะเป็นต้น. การกำหนดหมายโดยการเชื่อมั่นอย่างแน่วแน่ว่า “เป็นอย่างนี้” โดยการเข้าไปอย่างมั่นคง ชื่อว่า โอกัปปนะ, ศรัทธานั้นเอง ชื่อว่า โอกัปปนศรัทธา. ในบรรดาศรัทธาเหล่านั้น ปสาทศรัทธา มีลักษณะที่ผู้อื่นชักนำได้ เพราะเลื่อมใสเพียงแค่ได้ยิน. โอกัปปนศรัทธา ย่อมเป็นไปเหมือนกับการทำให้ประจักษ์ว่า “เป็นอย่างนี้” โดยการเข้าไปหยั่งลงในวัตถุที่ควรเชื่อ. จวนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อธิบายจวนสูตร จบ. ๙. ปฐมอคารวสุตฺตวณฺณนา ๙. อธิบายปฐมอการวสูตร ๙. นวเม อปฺปติสฺสโยติ อปฺปติสฺสโว ว-การสฺส ย-การํ กตฺวา นิทฺเทโส. ครุนา กิสฺมิญฺจิ วุตฺโต คารววเสน ปติสฺสวนํ, ปติสฺสโว, ปติสฺสวภูตํ, ตํสภาวญฺจ ยํ กิญฺจิ คารวํ. นตฺถิ เอตสฺมึ ปติสฺสโวติ อปฺปติสฺสโว, คารววิรหิโต. เตนาห ‘‘อเชฏฺฐโก อนีจวุตฺตี’’ติ. ๙. ในสูตรที่เก้า คำว่า อัปปติสสยะ เป็นการแสดงโดยเปลี่ยน ว-การ เป็น ย-การ คือ อัปปติสสวะ. การรับฟังด้วยความเคารพเมื่อครูอาจารย์กล่าวสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ชื่อว่า ปติสสวะ, สิ่งที่มีสภาพเป็นปติสสวะ และความเคารพใดๆ ที่มีสภาพเช่นนั้น. ผู้ที่ไม่มีปติสสวะนี้ ชื่อว่า อัปปติสสวะ คือ ปราศจากความเคารพ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ไม่ถือตัว ไม่ประพฤติต่ำทราม” ดังนี้. ปฐมอคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อธิบายปฐมอการวสูตร จบ. ๑๐. ทุติยอคารวสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อธิบายทุติยอการวสูตร ๑๐. ทสเม วุทฺธินฺติอาทีสุ สีเลน วุทฺธึ, มคฺเคน วิรุฬฺหึ, นิพฺพาเนน เวปุลฺลํ. สีลสมาธีหิ วา วุทฺธึ, วิปสฺสนามคฺเคหิ วิรุฬฺหึ, ผลนิพฺพาเนหิ เวปุลฺลํ. เอตฺถ จ ยสฺส จตุพฺพิธํ สีลํ อขณฺฑาทิภาวปฺปวตฺติยา สุปริสุทฺธํ วิเสสภาคิยตฺตา อปฺปกสิเรเนว มคฺคผลาวหํ สงฺฆรกฺขิตตฺเถรสฺส วิย, โส ตาทิเสน สีเลน อิมสฺมึ ธมฺมวินเย วุทฺธึ [Pg.4] อาปชฺชิสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สีเลน วุทฺธิ’’นฺติ. ยสฺส ปน อริยมคฺโค อุปฺปนฺโน, โส วิรูฬฺหมูโล วิย ปาทโป สุปฺปติฏฺฐิตตฺตา สาสเน วิรูฬฺหึ อาปนฺโน นาม โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘มคฺเคน วิรูฬฺหิ’’นฺติ. โย สพฺพกิเลสนิพฺพานปฺปตฺโต, โส อรหา สีลาทิธมฺมกฺขนฺธปาริปูริยา สติ เวปุลฺลปฺปตฺโต โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิพฺพาเนน เวปุลฺล’’นฺติ. ทุติยวิกปฺเป อตฺโถ วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺโพ. ๑๐. ในสูตรที่สิบ ในคำว่า วุฑฒิเป็นต้น คือ ความเจริญด้วยศีล, ความงอกงามด้วยมรรค, ความไพบูลย์ด้วยนิพพาน. หรือความเจริญด้วยศีลและสมาธิ, ความงอกงามด้วยวิปัสสนาและมรรค, ความไพบูลย์ด้วยผลและนิพพาน. ในที่นี้ ศีลสี่ประการของบุคคลใดบริสุทธิ์ดีแล้วด้วยความเป็นศีลไม่ขาดเป็นต้น เพราะเป็นส่วนแห่งวิเศษ ย่อมนำมาซึ่งมรรคและผลโดยไม่ยาก เหมือนของพระสังฆรักขิตเถระ, บุคคลนั้นย่อมถึงความเจริญในพระธรรมวินัยนี้ด้วยศีลเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ความเจริญด้วยศีล” ดังนี้. ส่วนอริยมรรคของบุคคลใดเกิดขึ้นแล้ว, บุคคลนั้นชื่อว่าถึงความงอกงามในพระศาสนา เพราะตั้งมั่นดีแล้วเหมือนต้นไม้ที่มีรากงอกงาม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ความงอกงามด้วยมรรค” ดังนี้. บุคคลใดบรรลุนิพพานอันเป็นที่สิ้นกิเลสทั้งปวง, บุคคลนั้นเป็นพระอรหันต์ ย่อมถึงความไพบูลย์เมื่อธรรมขันธ์มีศีลเป็นต้นบริบูรณ์. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ความไพบูลย์ด้วยนิพพาน” ดังนี้. ในวิกัลป์ที่สอง พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ทุติยอคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อธิบายทุติยอการวสูตร จบ. เสขพลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. จบการอธิบายเสขพลวรรค. ๒. พลวคฺโค ๒. พลวรรค ๑. อนนุสฺสุตสุตฺตวณฺณนา ๑. อธิบายอนนุสสุตสูตร ๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม อภิชานิตฺวาติ อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน ชานิตฺวา. อฏฺฐหิ การเณหิ ตถาคตสฺสาติ ‘‘ตถา อาคโตติ ตถาคโต. ตถา คโตติ ตถาคโต. ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต. ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต. ตถทสฺสิตาย ตถาคโต. ตถาวาทิตาย ตถาคโต. ตถาการิตาย ตถาคโต. อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโต’’ติ เอวํ วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ การเณหิ. อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ, เสฏฺฐฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐาน’’นฺติ. ปรโต ทสฺสิตพลโยเคน ‘‘ทสพโลห’’นฺติ อภีตนาทํ นทติ. พฺรหฺมจกฺกนฺติ เอตฺถ เสฏฺฐปริยาโย. พฺรหฺมสทฺโทติ อาห ‘‘เสฏฺฐจกฺก’’นฺติ. จกฺกญฺเจตํ ธมฺมจกฺกํ อธิปฺเปตํ. ๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ (อนนุสสุตสูตร) คำว่า อภิชานิตฺวา คือ รู้ด้วยญาณอันวิเศษยิ่ง. คำว่า ของพระตถาคตด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ด้วยเหตุ ๘ ประการที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า 'ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จมาแล้วอย่างนั้น. ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น. ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จมาสู่ลักษณะที่แท้จริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะตรัสรู้ธรรมที่แท้จริงตามความเป็นจริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงเห็นตามความเป็นจริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงกล่าวตามความเป็นจริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงทำตามความเป็นจริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะอรรถว่าทรงครอบงำ.' คำว่า อาสภะ นี้ เป็นชื่อของพระอุสภะ (พญาวัว) คือฐานะอันประเสริฐ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อาสภัง ฐานัง คือ ฐานะอันประเสริฐ' ดังนี้. ย่อมบันลือสีหนาทอันไม่สะทกสะท้านว่า 'เราเป็นผู้มีทศพล' ด้วยการประกอบด้วยกำลังที่แสดงไว้ในภายหลัง. ในคำว่า พรหมจักร นี้ คำว่า พรหม เป็นไวพจน์ของความประเสริฐ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จักรอันประเสริฐ'. และจักรนี้ประสงค์เอาธรรมจักร. อนนุสฺสุตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. จบการอธิบายอนนุสสุตสูตร. ๓. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา ๓. อธิบายสังขิตตสูตร ๑๓. ตติเย กามํ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาโวปิ พลฏฺโฐ เอว, ปฏิปกฺเขหิ ปน อกมฺปนียตฺตํ สาติสยํ พลฏฺโฐติ วุตฺตํ ‘‘มุฏฺฐสฺสจฺเจ น กมฺปตี’’ติ. ๑๓. ในสูตรที่ ๓ แม้ความมั่นคงในธรรมที่สัมปยุตกันจะเป็นอรรถแห่งกำลังก็จริง แต่ความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวเพราะปฏิปักษ์ทั้งหลาย เป็นอรรถแห่งกำลังที่ยิ่งกว่า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่หวั่นไหวในเพราะความหลงลืมสติ'. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. จบการอธิบายสังขิตตสูตร. ๔. วิตฺถตสุตฺตวณฺณนา ๔. อธิบายวิตถตสูตร ๑๔. จตุตฺเถ [Pg.5] สติเนปกฺเกนาติ สติยา เนปกฺเกน, ติกฺขวิสทสูรภาเวนาติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน เนปกฺกํ นาม ปญฺญาติ อธิปฺปาเยน ‘‘เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ สติ อญฺโญ นิทฺทิฏฺโฐ นาม โหติ. สติมาติ จ อิมินา สวิเสสา สติ คหิตาติ ปรโตปิ ‘‘จิรกตมฺปิ จิรภาสิตมฺปิ สริตา อนุสฺสริตา’’ติ สติกิจฺจเมว นิทฺทิฏฺฐํ, น ปญฺญากิจฺจํ, ตสฺมา สติเนปกฺเกนาติ สติยา เนปกฺกภาเวนาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ ลพฺภเตว. ปจฺจยวิเสสวเสน อญฺญธมฺมนิรเปกฺโข สติยา พลวภาโว. ตถา หิ ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตนปิ สชฺฌายนสมฺมสนานิ สมฺภวนฺติ. ๑๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า สติเนปกฺเกน (ด้วยความฉลาดแห่งสติ) คือด้วยความฉลาดของสติ มีอรรถว่าด้วยความเป็นผู้เฉียบแหลม ผ่องใส และแกล้วกล้า. ส่วนในอรรถกถา คำว่า เนปกฺกะ (ความฉลาด) มีความหมายว่า ปัญญา จึงกล่าวว่า 'เนปกฺกะ เรียกว่า ปัญญา'. เมื่อเป็นเช่นนี้ สติก็ชื่อว่าถูกแสดงไว้เป็นอย่างอื่น (ต่างหาก). และด้วยคำว่า สติมา (ผู้มีสติ) นี้ สติที่มีลักษณะพิเศษถูกถือเอาแล้ว เพราะแม้ในภายหลังก็แสดงกิจของสติเท่านั้น ไม่ใช่กิจของปัญญาว่า 'ระลึกได้และตามระลึกได้ซึ่งสิ่งที่ทำไว้นานแล้วและสิ่งที่พูดไว้นานแล้ว' เพราะฉะนั้น คำว่า สติเนปกฺเกน จึงอาจเข้าใจได้ว่าด้วยความเป็นผู้ฉลาดแห่งสติ. ความเป็นผู้มีกำลังของสติโดยไม่ขึ้นกับธรรมอื่นด้วยอำนาจแห่งปัจจัยพิเศษ. แท้จริง การสาธยายและการพิจารณาย่อมเกิดขึ้นได้แม้ด้วยจิตที่ปราศจากญาณ. จิรกตมฺปีติ อตฺตนา วา ปเรน วา กาเยน จิรกตํ เจติยงฺคณวตฺตาทิมหาวตฺตปฺปฏิปตฺติปูรณํ. จิรภาสิตมฺปีติ อตฺตนา วา ปเรน วา วาจาย จิรภาสิตํ สกฺกจฺจํ อุทฺทิสนอุทฺทิสาปนธมฺมาสารณธมฺมเทสนาอุปนิสินฺนกปริกถาอนุโมทนียาทิวเสน ปวตฺติตํ วจีกมฺมํ. สริตา อนุสฺสริตาติ ตสฺมึ กาเยน จิรกเต กาโย นาม กายวิญฺญตฺติ, จิรภาสิเต วาจา นาม วจีวิญฺญตฺติ, ตทุภยมฺปิ รูปํ, ตํสมุฏฺฐาปกา จิตฺตเจตสิกา อรูปํ. อิติ อิเม รูปารูปธมฺมา เอวํ อุปฺปชฺชิตฺวา เอวํ นิรุทฺธาติ สรติ เจว อนุสฺสรติ จ, สติสมฺโพชฺฌงฺคํ สมุฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. โพชฺฌงฺคสมุฏฺฐาปิกา หิ สติ อิธ อธิปฺเปตา. ตาย สติยา เอส สกึ สรเณน สริตา, ปุนปฺปุนํ สรเณน อนุสฺสริตาติ เวทิตพฺพา. คำว่า จิรกตมฺปิ (สิ่งที่ทำไว้นานแล้ว) คือการบำเพ็ญวัตรใหญ่มีวัตรลานเจดีย์เป็นต้นที่ตนเองหรือผู้อื่นทำด้วยกายไว้นานแล้ว. คำว่า จิรภาสิตมฺปิ (สิ่งที่พูดไว้นานแล้ว) คือวจีกรรมที่ตนเองหรือผู้อื่นพูดด้วยวาจาไว้นานแล้ว โดยการยกขึ้นแสดง การให้ยกขึ้นแสดง การทบทวนธรรม การแสดงธรรม การสนทนาธรรม และการอนุโมทนาเป็นต้น. คำว่า สริตา อนุสฺสริตา (ระลึกได้และตามระลึกได้) คือเมื่อสิ่งที่ทำด้วยกายไว้นานแล้วนั้น กายชื่อว่ากายวิญญัติ, เมื่อสิ่งที่พูดไว้นานแล้วนั้น วาจาชื่อว่าวจีวิญญัติ, ทั้งสองอย่างนั้นเป็นรูป, จิตและเจตสิกที่ยังรูปนั้นให้เกิดขึ้นเป็นอรูป. สติย่อมระลึกและตามระลึกว่า รูปและอรูปธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นอย่างนี้ ดับไปอย่างนี้ มีอรรถว่าย่อมยังสติสัมโพชฌงค์ให้เกิดขึ้น. แท้จริง สติที่ยังโพชฌงค์ให้เกิดขึ้นพึงประสงค์ในที่นี้. พึงทราบว่าด้วยสตินั้น สิ่งนี้ถูกระลึกได้ด้วยการระลึกครั้งเดียว ชื่อว่า สริตา, และถูกตามระลึกได้ด้วยการระลึกซ้ำๆ ชื่อว่า อนุสฺสริตา. วิตฺถตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. จบการอธิบายวิตถตสูตร. ๕-๑๐. ทฏฺฐพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา อธิบายทัฏฐัพพสูตรเป็นต้นที่ ๕-๑๐ ๑๕-๒๐. ปญฺจเม สวิสยสฺมึเยวาติ อตฺตโน อตฺตโน วิสเย เอว. โลกิยโลกุตฺตรธมฺเม กเถตุนฺติ โลกิยธมฺเม โลกุตฺตรธมฺเม จ เตน เตน ปวตฺติวิเสเสน กเถตุํ. จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสูติ สปฺปุริสสํเสโว สทฺธมฺมสฺสวนํ โยนิโสมนสิกาโร ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตีติ อิเมสุ จตูสุ โสตาปตฺติมคฺคการเณสุ. กามญฺจ เตสุ สติอาทโยปิ ธมฺมา อิจฺฉิตพฺพาว เตหิ วินา เตสํ อสมฺภวโต[Pg.6], ตถาปิ เจตฺถ สทฺธา วิเสสโต กิจฺจการีติ เวทิตพฺพา. สทฺโธ เอว หิ สปฺปุริเส ปยิรุปาสติ, สทฺธมฺมํ สุณาติ, โยนิโส จ อนิจฺจาทิโต มนสิ กโรติ, อริยมคฺคสฺส จ อนุธมฺมํ ปฏิปชฺชติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เอตฺถ สทฺธาพลํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. อิมินา นเยน เสสพเลสุปิ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ในสูตรที่ ๕ คำว่า สวิสยสฺมึเยว (ในอารมณ์ของตนเท่านั้น) คือในอารมณ์ของตนๆ นั่นเอง. คำว่า โลกิยโลกุตฺตรธมฺเม กเถตุํ (เพื่อแสดงโลกิยธรรมและโลกุตตรธรรม) คือเพื่อแสดงโลกิยธรรมและโลกุตตรธรรมด้วยความเป็นไปพิเศษนั้นๆ. คำว่า จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ (ในโสตาปัตติยังคะ ๔) คือในเหตุแห่งโสตาปัตติมรรค ๔ ประการเหล่านี้ คือ การคบสัตบุรุษ การฟังพระสัทธรรม การทำไว้ในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม. แม้ธรรมทั้งหลายมีสติเป็นต้นก็พึงประสงค์ในโสตาปัตติยังคะเหล่านั้น เพราะธรรมเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้นได้หากปราศจากสติเป็นต้น, ถึงกระนั้นก็พึงทราบว่าในที่นี้ศรัทธาเป็นผู้ทำกิจโดยพิเศษ. แท้จริง ผู้มีศรัทธาเท่านั้นย่อมเข้าไปนั่งใกล้สัตบุรุษ ย่อมฟังพระสัทธรรม ย่อมทำไว้ในใจโดยแยบคายโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น และย่อมปฏิบัติธรรมอันสมควรแก่อริยมรรค, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้พึงเห็นกำลังคือศรัทธา'. ด้วยนัยนี้ พึงเห็นอรรถในกำลังที่เหลือด้วย. จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสูติ จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานภาวนาย. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสูติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ โสตาปตฺติองฺเคสุ สทฺธา วิย, สมฺมปฺปธานภาวนาย วีริยํ วิย จ สติปฏฺฐานภาวนาย ยสฺมา ‘‘วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺส’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. ๑.๑๐๖) วจนโต ปุพฺพภาเค กิจฺจโต สติ อธิกา อิจฺฉิตพฺพา, เอวํ สมาธิกมฺมิกสฺส สมาธิ, ‘‘อริยสจฺจภาวนา ปญฺญาภาวนา’’ติ กตฺวา ตตฺถ ปญฺญา ปุพฺพภาเค อธิกา อิจฺฉิตพฺพาติ ปากโฏยมตฺโถ. อธิคมกฺขเณ ปน สมาธิปญฺญานํ วิย สพฺเพสมฺปิ พลานํ สทฺธาทีนํ สมตาว อิจฺฉิตพฺพา. ตถา หิ ‘‘เอตฺถ สทฺธาพล’’นฺติอาทินา ตตฺถ ตตฺถ เอตฺถคฺคหณํ กตํ. คำว่า จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ (ในสัมมัปปธาน ๔) คือด้วยการเจริญสัมมัปปธาน ๔ อย่าง. แม้ในคำว่า จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ (ในสติปัฏฐาน ๔) เป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. ในที่นี้ สติพึงประสงค์ว่ามีกิจมากในส่วนเบื้องต้นในการเจริญสติปัฏฐาน เหมือนศรัทธาในโสตาปัตติยังคะ และเหมือนวิริยะในการเจริญสัมมัปปธาน เพราะพระบาลีว่า 'พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย' (ที. สี. ๒/๓๗๓; ม. มู. ๑/๑๐๖). อย่างนี้ สมาธิก็พึงประสงค์ว่ามีกิจมากสำหรับผู้บำเพ็ญสมาธิกรรมฐาน, และปัญญาก็พึงประสงค์ว่ามีกิจมากในส่วนเบื้องต้นในที่นั้น โดยทำความเข้าใจว่า 'การเจริญอริยสัจคือการเจริญปัญญา' ดังนี้ อรรถนี้ย่อมปรากฏชัด. แต่ในขณะแห่งการบรรลุ พึงประสงค์ความเสมอกันแห่งกำลังทั้งปวงมีศรัทธาเป็นต้น เหมือนสมาธิและปัญญา. แท้จริง จึงมีการกล่าวถึง 'กำลังคือศรัทธาในที่นี้' เป็นต้นในที่นั้นๆ. อิทานิ สทฺธาทีนํ ตตฺถ ตตฺถ อติเรกกิจฺจตํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺริทํ อุปมา สํสนฺทนํ – ราชปญฺจมสหายา วิย วิมุตฺติปริปาจกานิ ปญฺจ พลานิ. เนสํ กีฬนตฺถํ เอกชฺฌํ วีถิโอตรณํ วิย พลานํ เอกชฺฌํ วิปสฺสนาวีถิโอตรณํ, สหาเยสุ ปฐมาทีนํ ยถาสกํ เคเหว วิจารณา วิย สทฺธาทีนํ โสตาปตฺติองฺคาทีนิ ปตฺวา ปุพฺพงฺคมตา. สหาเยสุ อิตเรสํ ตตฺถ ตตฺถ ตุณฺหีภาโว วิย เสสพลานํ ตตฺถ ตตฺถ ตทนฺวยตา, ตสฺส ปุพฺพงฺคมสฺส พลสฺส กิจฺจานุคตา. น หิ ตทา เตสํ สสมฺภารปถวีอาทีสุ อาปาทีนํ วิย กิจฺจํ ปากฏํ โหติ, สทฺธาทีนํเยว ปน กิจฺจํ วิภูตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ ปุเรตรํ ตถาปจฺจเยหิ จิตฺตสนฺตานสฺส อภิสงฺขตตฺตา. เอตฺถ จ วิปสฺสนากมฺมิกสฺส ภาวนา วิเสสโต ปญฺญุตฺตราติ ทสฺสนตฺถํ ราชานํ นิทสฺสนํ กตฺวา ปญฺญินฺทฺริยํ วุตฺตํ. ฉฏฺฐาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ. บัดนี้ เพื่อแสดงกิจที่ยิ่งกว่าปกติของศรัทธาเป็นต้นในที่นั้นๆ ด้วยอุปมา จึงกล่าวคำว่า ‘ยถา หิ’ เป็นต้น. การเปรียบเทียบอุปมาในที่นี้คือ กำลัง ๕ ประการที่ยังวิมุตติให้แก่กล้า เปรียบเหมือนสหาย ๕ คนกับพระราชา. การลงสู่ถนนพร้อมกันเพื่อเล่นของสหายเหล่านั้น เปรียบเหมือนการลงสู่ถนนวิปัสสนาพร้อมกันของกำลังทั้งหลาย. การเที่ยวไปในเรือนของตนๆ ของสหายคนแรกเป็นต้น เปรียบเหมือนความเป็นประธานของศรัทธาเป็นต้นเมื่อถึงโสตาปัตติยังคะเป็นต้น. การนิ่งอยู่ในที่นั้นๆ ของสหายที่เหลือ เปรียบเหมือนการคล้อยตามของกำลังที่เหลือในที่นั้นๆ ซึ่งเป็นไปตามกิจของกำลังที่เป็นประธานนั้น. แท้จริง ในขณะนั้น กิจของกำลังเหล่านั้นย่อมไม่ปรากฏชัดเหมือนกิจของน้ำเป็นต้นในดินที่มีส่วนประกอบเป็นต้น, แต่กิจของศรัทธาเป็นต้นเท่านั้นย่อมปรากฏชัด เพราะกระแสจิตถูกปรุงแต่งด้วยปัจจัยเหล่านั้นไว้ก่อนแล้ว. ในที่นี้ เพื่อแสดงว่าการเจริญภาวนาของผู้ทำวิปัสสนาเป็นปัญญาที่ยิ่งกว่าโดยพิเศษ จึงกล่าวถึงปัญญินทรีย์โดยยกพระราชามาเป็นตัวอย่าง. สูตรที่ ๖ เป็นต้นพึงทราบได้โดยง่าย. ทฏฺฐพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อธิบายทัฏฐัพพสูตรเป็นต้นจบ. พลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อธิบายพลวรรคจบ. ๓. ปญฺจงฺคิกวคฺโค ๓. ปัญจังคิกวรรค ๑-๒. ปฐมอคารวสุตฺตาทิวณฺณนา อธิบายปฐมอะคารวสูตรเป็นต้นที่ ๑-๒ ๒๑-๒๒. ตติยสฺส [Pg.7] ปฐเม อาภิสมาจาริกนฺติ อภิสมาจาเร อุตฺตมสมาจาเร ภวํ. กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘วตฺตวเสน ปญฺญตฺตสีล’’นฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ทุติเย นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ในปฐมสูตรแห่งวรรคที่ ๓ (สูตรที่ ๒๑-๒๒) คำว่า อาภิสมาจาริกํ (เป็นไปในอภิสมาจาร) คือเป็นไปในอภิสมาจาร คือในมารยาทอันสูงสุด. ถามว่า ก็อะไรเล่าคือสิ่งนั้น? ตอบว่า ‘ศีลที่บัญญัติไว้โดยวัตร’. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย. ในทุติยสูตรไม่มีอะไรจะกล่าว. ปฐมอคารวสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อธิบายปฐมอะคารวสูตรเป็นต้นจบ. ๓-๔. อุปกฺกิเลสสุตฺตาทิวณฺณนา อธิบายอุปกิเลสสูตรเป็นต้นที่ ๓-๔ ๒๓-๒๔. ตติเย น จ ปภาวนฺตนฺติ น จ ปภาสมฺปนฺนํ. ปภิชฺชนสภาวนฺติ ตาเปตฺวา ตาฬกชฺชนปภงฺคุรํ. อวเสสํ โลหนฺติ วุตฺตาวเสสํ สชาติโลหํ, วิชาติโลหํ, ปิสาจโลหํ, กิตฺติมโลหนฺติ เอวํปเภทํ สพฺพมฺปิ โลหํ. อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนนาติ เอตฺถ นนุ โลกิยกุสลจิตฺตสฺสปิ สุวิสุทฺธสฺสปิ อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนเนว อุปกฺกิเลสตาติ? สจฺจเมตํ, ยสฺมึ ปน สนฺตาเน นีวรณานิ ลทฺธปฺปติฏฺฐานิ, ตตฺถ มหคฺคตกุสลสฺสปิ อสมฺภโว, ปเคว โลกุตฺตรกุสลสฺส. ปริตฺตกุสลํ ปน ยถาปจฺจยํ อุปฺปชฺชมานํ นีวรเณหิ อุปหเต สนฺตาเน อุปฺปตฺติยา อปริสุทฺธํ โหนฺตํ อุปกฺกิลิฏฺฐํ นาม โหติ อปริสุทฺธทีปกปลฺลิกวฏฺฏิเตลาทิสนฺนิสฺสโย ปทีโป วิย. อปิจ นิปฺปริยายโต อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนเนว เตสํ อุปกฺกิเลสตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทคฺเคน หี’’ติอาทิมาห. อารมฺมเณ วิกฺขิตฺตปฺปวตฺติวเสน จุณฺณวิจุณฺณตา เวทิตพฺพา. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ในสูตรที่ ๓ (สูตรที่ ๒๓-๒๔) คำว่า น จ ปภาวนฺตํ (ไม่รุ่งเรือง) คือไม่ถึงพร้อมด้วยความรุ่งเรือง. คำว่า ปภิชฺชนสภาวํ (มีสภาพอันแตกทำลาย) คือมีสภาพอันแตกทำลายด้วยการเผาและการตี. คำว่า อวเสสํ โลหํ (โลหะที่เหลือ) คือโลหะที่เหลือที่กล่าวมาแล้วทั้งหมด มีโลหะชนิดเดียวกัน โลหะต่างชนิด โลหะปีศาจ โลหะกิตติมา เป็นต้น. คำว่า อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปดาเนน (ด้วยการไม่ให้เกิดขึ้น) ในที่นี้ ถามว่า ก็แม้จิตที่เป็นโลกิยกุศลที่บริสุทธิ์ดีแล้ว ก็เป็นอุปกิเลสด้วยการไม่ให้เกิดขึ้นมิใช่หรือ? ตอบว่า เป็นความจริง, แต่ในสันดานใดที่นิวรณ์ตั้งมั่นแล้ว ในสันดานนั้นแม้กุศลที่เป็นมหัคคตะก็ย่อมไม่เกิดขึ้น จะกล่าวไปไยถึงโลกุตตรกุศลเล่า. ส่วนกุศลที่เป็นปริตตะที่เกิดขึ้นตามปัจจัย เมื่อเกิดขึ้นในสันดานที่ถูกนิวรณ์ทำลายแล้ว ย่อมไม่บริสุทธิ์ในการเกิดขึ้น จึงชื่อว่าเป็นอุปกิเลส เปรียบเหมือนประทีปที่อาศัยน้ำมันและไส้ในภาชนะประทีปที่ไม่บริสุทธิ์เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง เพื่อแสดงว่านิวรณ์เหล่านั้นเป็นอุปกิเลสด้วยการไม่ให้เกิดขึ้นโดยไม่เหลือ จึงกล่าวคำว่า ‘ยทคฺเคน หิ’ เป็นต้น. พึงทราบความแตกละเอียดด้วยการเป็นไปที่ฟุ้งซ่านในอารมณ์. ในสูตรที่ ๔ ไม่มีอะไรจะกล่าว. อุปกฺกิเลสสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อธิบายอุปกิเลสสูตรเป็นต้นจบ. ๕. อนุคฺคหิตสุตฺตวณฺณนา ๕. อธิบายอนุกคหิตสูตร ๒๕. ปญฺจเม สมฺมาทิฏฺฐีติ วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐีติอาทินา องฺคุตฺตรภาณกานํ มเตน อยํ อตฺถวณฺณนา อารทฺธา, มชฺฌิมภาณกา ปเนตฺถ อญฺญถา อตฺถํ วทนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ มชฺฌิมฏฺฐกถายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๕๒) – ๒๕. ในข้อที่ ๕ คำว่า สัมมาทิฏฐิ หมายถึง วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ เป็นต้น คำอธิบายอรรถนี้เริ่มต้นตามทัศนะของพระอังคุตตรภาณกะทั้งหลาย ส่วนพระมัชฌิมภาณกะทั้งหลายกล่าวอรรถะในที่นี้ต่างออกไป เรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาพระมัชฌิมนิกาย (ม.อ. ๑.๔๕๒) ว่า – ‘‘อนุคฺคหิตา’’ติ [Pg.8] ลทฺธูปการา. สมฺมาทิฏฺฐีติ อรหตฺตมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ. ผลกฺขเณ นิพฺพตฺตา เจโตวิมุตฺติ ผลํ อสฺสาติ เจโตวิมุตฺติผลา. ตเทว เจโตวิมุตฺติสงฺขาตํ ผลํ อานิสํโส อสฺสาติ เจโตวิมุตฺติผลานิสํสา. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จตุตฺถผลปญฺญา ปญฺญาวิมุตฺติ นาม, อวเสสา ธมฺมา เจโตวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. ‘‘สีลานุคฺคหิตา’’ติอาทีสุ สีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สุตนฺติ สปฺปายธมฺมสฺสวนํ. สากจฺฉาติ กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนจฺเฉทนกถา. สมโถติ วิปสฺสนาปาทิกา อฏฺฐ สมาปตฺติโย. วิปสฺสนาติ สตฺตวิธา อนุปสฺสนา. จตุปาริสุทฺธิสีลญฺหิ ปูเรนฺตสฺส, สปฺปายธมฺมสฺสวนํ สุณนฺตสฺส, กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนํ ฉินฺทนฺตสฺส วิปสฺสนาปาทิกาสุ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ กมฺมํ กโรนฺตสฺส, สตฺตวิธํ อนุปสฺสนํ ภาเวนฺตสฺส อรหตฺตมคฺโค อุปฺปชฺชิตฺวา ผลํ เทติ. คำว่า ‘‘อันอุดหนุนแล้ว’’ หมายถึง ได้รับอุปการะแล้ว. คำว่า สัมมาทิฏฐิ หมายถึง อรหัตตมรรคสัมมาทิฏฐิ. คำว่า ‘‘มีเจโตวิมุตติเป็นผล’’ หมายถึง เจโตวิมุตติที่เกิดขึ้นในขณะแห่งผลเป็นผลของสัมมาทิฏฐินั้น. คำว่า ‘‘มีเจโตวิมุตติเป็นผลานิสงส์’’ หมายถึง ผลอันเป็นเจโตวิมุตตินั้นเองเป็นอานิสงส์ของสัมมาทิฏฐินั้น. แม้ในบทที่สองก็นัยนี้แล. ในที่นี้ ปัญญาอันเป็นผลที่สี่ชื่อว่า ปัญญาวิมุตติ ส่วนธรรมที่เหลือพึงทราบว่าเป็นเจโตวิมุตติ. ในบทว่า ‘‘อันศีลอุดหนุนแล้ว’’ เป็นต้น คำว่า ศีล หมายถึง จตุปาริสุทธิศีล. คำว่า สุตะ หมายถึง การฟังธรรมอันสมควร. คำว่า สาคัจฉา หมายถึง การสนทนาเพื่อตัดความพลั้งพลาดและความเลอะเลือนในกรรมฐาน. คำว่า สมถะ หมายถึง อัฏฐสมาบัติอันเป็นบาทแห่งวิปัสสนา. คำว่า วิปัสสนา หมายถึง อนุปัสสนา ๗ อย่าง. ก็เมื่อบุคคลบำเพ็ญจตุปาริสุทธิศีล ฟังธรรมอันสมควร ตัดความพลั้งพลาดและความเลอะเลือนในกรรมฐาน กระทำกรรมในอัฏฐสมาบัติอันเป็นบาทแห่งวิปัสสนา และเจริญอนุปัสสนา ๗ อย่าง อรหัตตมรรคย่อมเกิดขึ้นแล้วให้ผล. ‘‘ยถา หิ มธุรํ อมฺพปกฺกํ ปริภุญฺชิตุกาโม อมฺพโปตกสฺส สมนฺตา อุทกโกฏฺฐกํ ถิรํ กตฺวา พนฺธติ, ฆฏํ คเหตฺวา กาเลน กาลํ อุทกํ อาสิญฺจติ, อุทกสฺส อนิกฺขมนตฺถํ มริยาทํ ถิรํ กโรติ. ยา โหติ สมีเป วลฺลิ วา สุกฺขทณฺฑโก วา กิปิลฺลิกปุโฏ วา มกฺกฏกชาลํ วา, ตํ อปเนติ, ขณิตฺตึ คเหตฺวา กาเลน กาลํ มูลานิ ปริขณติ, เอวมสฺส อปฺปมตฺตสฺส อิมานิ ปญฺจ การณานิ กโรโต โส อมฺโพ วฑฺฒิตฺวา ผลํ เทติ, เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. รุกฺขสฺส สมนฺตโต โกฏฺฐกพนฺธนํ วิย หิ สีลํ ทฏฺฐพฺพํ, กาเลน กาลํ อุทกสิญฺจนํ วิย ธมฺมสฺสวนํ, มริยาทาย ถิรภาวกรณํ วิย สมโถ, สมีเป วลฺลิอาทีนํ หรณํ วิย กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนจฺเฉทนํ, กาเลน กาลํ ขณิตฺตึ คเหตฺวา มูลขณนํ วิย สตฺตนฺนํ อนุปสฺสนานํ ภาวนา, เตหิ ปญฺจหิ การเณหิ อนุคฺคหิตสฺส อมฺพรุกฺขสฺส มธุรผลทานกาโล วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน อิเมหิ ปญฺจหิ ธมฺเมหิ อนุคฺคหิตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา อรหตฺตผลทานํ เวทิตพฺพ’’นฺติ. “เหมือนอย่างว่า ผู้ที่ต้องการจะบริโภคมะม่วงสุกรสหวาน ย่อมทำคันกั้นน้ำรอบต้นมะม่วงอ่อนให้มั่นคง รดน้ำเป็นครั้งคราวด้วยหม้อ ทำขอบเขตให้มั่นคงเพื่อไม่ให้น้ำไหลออก ย่อมกำจัดเถาวัลย์หรือกิ่งไม้แห้งหรือรังมดหรือใยแมงมุมที่อยู่ใกล้เคียงออกไป ถือจอบขุดรากเป็นครั้งคราว เมื่อเขาไม่ประมาทกระทำเหตุ ๕ ประการนี้ ต้นมะม่วงนั้นย่อมเจริญเติบโตและให้ผล ฉันใด ข้ออุปมานี้ก็พึงทราบฉันนั้น การทำคันกั้นน้ำล้อมต้นไม้โดยรอบ พึงเห็นเหมือนศีล การรดน้ำเป็นครั้งคราวเหมือนการฟังธรรม การทำขอบเขตให้มั่นคงเหมือนสมถะ การกำจัดเถาวัลย์เป็นต้นที่อยู่ใกล้เคียงเหมือนการตัดความพลั้งพลาดและความแฉลบในกรรมฐาน การถือจอบขุดรากเป็นครั้งคราวเหมือนการเจริญอนุปัสนา ๗ ประการ การที่ต้นมะม่วงอันเหตุ ๕ ประการเหล่านั้นอุดหนุนแล้วให้ผลหวาน พึงเห็นเหมือนการที่สัมมาทิฏฐิของภิกษุนี้อันธรรม ๕ ประการเหล่านี้อุดหนุนแล้วให้ผลคืออรหัตตผล” เอตฺถ จ ลทฺธูปการาติ ยถารหํ นิสฺสยาทิวเสน ลทฺธปจฺจยา. วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิยา อนุคฺคหิตภาเวน คหิตตฺตา มคฺคสมฺมาทิฏฺฐีสุ จ อรหตฺตมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ[Pg.9]. อนนฺตรสฺส หิ วิธิ ปฏิเสโธ วา, อคฺคผลสมาธิมฺหิ ตปฺปริกฺขารธมฺเมสุเยว จ เกวโล เจโตปริยาโย นิรุฬฺโหติ สมฺมาทิฏฺฐีติ อรหตฺตมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ. ผลกฺขเณติ อนนฺตรํ กาลนฺตเร จาติ ทุวิเธปิ ผลกฺขเณ. ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน สพฺพสํกิเลเสหิ เจโตวิมุจฺจติ เอตายาติ เจโตวิมุตฺติ, อคฺคผลปญฺญํ ฐเปตฺวา อวเสสา ผลธมฺมา. เตนาห ‘‘เจโตวิมุตฺติ ผลํ อสฺสาติ, เจโตวิมุตฺติสงฺขาตํ ผลํ อานิสํโส’’ติ. สพฺพกิเลเสหิ เจตโส วิมุจฺจนสงฺขาตํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนสญฺญิตํ ปหานํ ผลํ อานิสํโส จาติ โยชนา. อิธ เจโตวิมุตฺติสทฺเทน ปหานมตฺตํ คหิตํ, ปุพฺเพ ปหายกธมฺมา. อญฺญถา ผลธมฺมา เอว อานิสํโสติ คยฺหมาเน ปุนวจนํ นิรตฺถกํ สิยา. ปญฺญาวิมุตฺติผลานิสํสาติ เอตฺถาปิ เอวเมว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา สีลสภาวตฺตา วิเสสโต สมาธิสฺส อุปการา, ตถา สมฺมาสงฺกปฺโป ฌานสภาวตฺตา. ตถา หิ โส ‘‘อปฺปนา’’ติ นิทฺทิฏฺโฐ. สมฺมาสติสมฺมาวายามา ปน สมาธิปกฺขิยา เอวาติ อาห ‘‘อวเสสา ธมฺมา เจโตวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา’’ติ. ในที่นี้ คำว่า ‘ได้รับอุปการะแล้ว’ หมายถึง ได้รับปัจจัยโดยเป็นนิสสัยเป็นต้นตามสมควร และเพราะถูกถือเอาโดยความเป็นวิปัสสนาสัมมาทิฏฐิที่อุดหนุนแล้ว สัมมาทิฏฐิในมรรคสัมมาทิฏฐิทั้งหลายจึงเป็นอรหัตตมรรคสัมมาทิฏฐิ เพราะว่าบทบัญญัติหรือข้อห้ามย่อมมีแก่บทที่อยู่ใกล้เคียงเท่านั้น และเจโตปริยายย่อมปรากฏชัดในธรรมที่เป็นบริขารของอัคคผลสมาธิเท่านั้น ฉะนั้น สัมมาทิฏฐิในที่นี้จึงเป็นอรหัตตมรรคสัมมาทิฏฐิ คำว่า ‘ในขณะแห่งผล’ หมายถึง ในขณะแห่งผล ๒ อย่าง คือ ในขณะที่ต่อเนื่องกันและในขณะที่ต่างเวลาออกไป คำว่า เจโตวิมุตติ หมายถึง ภาวะที่จิตหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงด้วยการสงบระงับ และหมายถึงผลธรรมที่เหลือเว้นอัคคผลปัญญาออกไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีเจโตวิมุตติเป็นผล’ และ ‘ผลอันเป็นเจโตวิมุตติเป็นอานิสงส์’ พึงประกอบความว่า การละอันเป็นความสงบระงับที่ชื่อว่าการหลุดพ้นแห่งจิตจากกิเลสทั้งปวง เป็นทั้งผลและอานิสงส์ ในที่นี้ คำว่า เจโตวิมุตติ หมายถึง การละเท่านั้น ส่วนในเบื้องต้นหมายถึงธรรมที่เป็นตัวละ มิฉะนั้น เมื่อถือเอาว่าผลธรรมนั่นเองเป็นอานิสงส์ การกล่าวซ้ำก็จะเป็นสิ่งไร้ประโยชน์ แม้ในบทว่า ปัญญาวิมุตติผลานิสงส์ ก็พึงทราบอรรถอย่างนี้เหมือนกัน สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ มีสภาพเป็นศีล จึงเป็นอุปการะแก่สมาธิโดยเฉพาะ ส่วนสัมมาสังกัปปะมีสภาพเป็นฌาน เพราะเหตุนั้น จึงถูกระบุว่าเป็น ‘อัปปนา’ ส่วนสัมมาสติและสัมมาวายามะเป็นฝ่ายสมาธิเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ธรรมที่เหลือพึงทราบว่าเป็นเจโตวิมุตติ’ จตุปาริสุทฺธิสีลนฺติ อริยมคฺคาธิคมสฺส ปทฏฺฐานภูตํ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สุตาทีสุปิ เอเสว นโย. อตฺตโน จิตฺตปฺปวตฺติอาโรจนวเสน สห กถนํ สํกถา, สํกถาว สากจฺฉา. อิธ ปน กมฺมฏฺฐานปฺปฏิพทฺธาติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐาเน…เป… กถา’’ติ. ตสฺส กมฺมฏฺฐานสฺส เอกวารํ วิธิยา อปฺปฏิปชฺชนํ ขลนํ, อเนกวารํ ปกฺขลนํ, ตทุภยสฺส วิจฺเฉทนี อปนยนี กถา ขลนปกฺขลนจฺเฉทนกถา. ปูเรนฺตสฺสาติ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา ปาเลนฺตสฺส พฺรูเหนฺตสฺส จ. สุณนฺตสฺสาติ ‘‘ยถาอุคฺคหิตกมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ เอวํ สุณนฺตสฺส. เตเนว หิ ‘‘สปฺปายธมฺมสฺสวน’’นฺติ วุตฺตํ. กมฺมํ กโรนฺตสฺสาติ ภาวนานุโยคกมฺมํ กโรนฺตสฺส. ปญฺจสุปิ ฐาเนสุ อนฺต-สทฺโท เหตุอตฺถโชตโน ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา วุจฺจมานา อมฺพูปมา ยุชฺเชยฺย. คำว่า จตุปาริสุทธิศีล หมายถึง จตุปาริสุทธิศีลอันเป็นบาทฐานแห่งการบรรลุอริยมรรค แม้ในบทว่า สุตะ เป็นต้น ก็นัยนี้แล การพูดร่วมกันโดยการบอกเล่าความเป็นไปของจิตตนเอง ชื่อว่า สังคถา สังคถานั่นแหละคือ สาคัจฉา แต่ในที่นี้หมายถึงการสนทนาที่เกี่ยวข้องกับกรรมฐาน จึงกล่าวว่า ‘การสนทนา...ฯลฯ...ในกรรมฐาน’ การไม่ปฏิบัติตามวิธีเพียงครั้งเดียวของกรรมฐานนั้น ชื่อว่า ขลนะ การไม่ปฏิบัติตามหลายครั้ง ชื่อว่า ปักขลนะ การสนทนาที่ตัดคือการกำจัดทั้งสองอย่างนั้น ชื่อว่า ขลนปักขลนัจเฉทนกถา คำว่า ‘เมื่อบำเพ็ญ’ หมายถึง เมื่อรักษาและเพิ่มพูนโดยกระทำให้เป็นที่อาศัยแห่งวิวัฏฏะ คำว่า ‘เมื่อฟัง’ หมายถึง เมื่อฟังอย่างนี้ว่า ‘กรรมฐานที่เรียนมาแล้วจักเจริญ’ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘การฟังธรรมอันสัปปายะ’ คำว่า ‘เมื่อกระทำกรรม’ หมายถึง เมื่อกระทำกรรมคือการประกอบภาวนา ในฐานะทั้ง ๕ แห่งนั้น พึงเห็นว่า อันตศัพท์ (ปัจจัยท้ายศัพท์) เป็นเครื่องแสดงอรรถที่เป็นเหตุ ด้วยประการฉะนี้ อุปมาด้วยมะม่วงที่กล่าวไว้ในบทว่า ‘เหมือนอย่างว่า’ เป็นต้น จึงจะสมเหตุสมผล อุทกโกฏฺฐกนฺติ ชลาวาฏํ. ถิรํ กตฺวา พนฺธตีติ อสิถิลํ ทฬฺหํ นาติมหนฺตํ นาติขุทฺทกํ กตฺวา โยเชติ. ถิรํ กโรตีติ อุทกสิญฺจนกาเล ตโต ตโต ปวตฺติตฺวา อุทกสฺส อนิกฺขมนตฺถํ ชลาวาฏปาฬึ ถิรตรํ กโรติ. สุกฺขทณฺฑโกติ ตสฺเสว อมฺพคจฺฉสฺส สุกฺขโก สาขาสีสโก[Pg.10]. กิปิลฺลิกปุโฏติ ตมฺพกิปิลฺลิกปุโฏ. ขณิตฺตินฺติ กุทาลํ. โกฏฺฐกพนฺธนํ วิย สีลํ สมฺมาทิฏฺฐิยา วฑฺฒนูปายสฺส มูลภาวโต. อุทกสิญฺจนํ วิย ธมฺมสฺสวนํ ภาวนาย ปริพฺรูหนโต. มริยาทาย ถิรภาวกรณํ วิย สมโถ ยถาวุตฺตาย ภาวนาธิฏฺฐานาย สีลมริยาทาย ทฬฺหีภาวาปาทนโต. สมาหิตสฺส หิ สีลํ ถิรตรํ โหติ. สมีเป วลฺลิอาทีนํ หรณํ วิย กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนจฺเฉทนํ อิจฺฉิตพฺพภาวนาย วิพนฺธนาปนยนโต. มูลขณนํ วิย สตฺตนฺนํ อนุปสฺสนานํ ภาวนา ตสฺสา วิพนฺธสฺส มูลภูตานํ ตณฺหามานทิฏฺฐีนํ ปลิขณนโต. เอตฺถ จ ยสฺมา สุปริสุทฺธสีลสฺส กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชนฺตสฺส สปฺปายธมฺมสฺสวนํ อิจฺฉิตพฺพํ, ตโต ยถาสุเต อตฺเถ สากจฺฉาสมาปชฺชนํ, ตโต กมฺมฏฺฐานวิโสธเนน สมถนิพฺพตฺติ, ตโต สมาหิตสฺส อารทฺธวิปสฺสกสฺส วิปสฺสนาปาริปูริ, ปริปุณฺณา วิปสฺสนา มคฺคสมฺมาทิฏฺฐึ พฺรูเหตีติ เอวเมเตสํ องฺคานํ ปรมฺปราย สมฺมุขา อนุคฺคณฺหนโต อยมานุปุพฺพี กถิตาติ เวทิตพฺพํ. คำว่า อุทกโกฏฐกะ คือ คูน้ำ. คำว่า ผูกให้มั่น คือ ผูกให้ไม่หลวม ให้แน่น ไม่ใหญ่เกินไป ไม่เล็กเกินไป. คำว่า ทำให้มั่น คือ ทำให้คันคูน้ำมั่นคงยิ่งขึ้น เพื่อไม่ให้น้ำไหลออกไปจากที่นั้นๆ ในเวลาที่รดน้ำ. คำว่า สุขขทัณฑกะ คือ ปลายกิ่งที่แห้งของต้นมะม่วงนั้นเอง. คำว่า กิปิลลิกปุฏะ คือ รังมดแดง. คำว่า ขณิตติ คือ จอบ. ศีลเป็นดุจการผูกคูน้ำ เพราะเป็นรากฐานแห่งอุบายในการเจริญสัมมาทิฏฐิ. การฟังธรรมเป็นดุจการรดน้ำ เพราะเป็นการบำรุงภาวนา. สมถะเป็นดุจการทำให้คันนา (ขอบเขต) มั่นคง เพราะทำให้ศีลที่เป็นขอบเขตแห่งภาวนาที่กล่าวมาแล้วมั่นคง. เพราะศีลของผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมมั่นคงยิ่งขึ้น. การตัดสิ่งที่ขัดขวางและทำให้สะดุดในกรรมฐาน เป็นดุจการถอนเถาวัลย์เป็นต้นที่อยู่ใกล้ๆ เพราะเป็นการกำจัดเครื่องผูกพันออกไปจากภาวนาที่พึงปรารถนา. การเจริญอนุปัสนา ๗ ประการ เป็นดุจการขุดรากถอนโคน เพราะเป็นการขุดรากถอนตัณหา มานะ และทิฏฐิ ซึ่งเป็นรากเหง้าของเครื่องผูกพันนั้น. ในที่นี้ พึงทราบว่า ลำดับนี้กล่าวไว้ เพราะการอนุเคราะห์ซึ่งหน้าโดยลำดับแห่งองค์ธรรมเหล่านี้ คือ เพราะการฟังธรรมที่เหมาะสมเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาสำหรับผู้มีศีลบริสุทธิ์ยิ่ง ผู้ประกอบกรรมฐาน, จากนั้นก็มีการสนทนาในอรรถะที่ได้ฟังมา, จากนั้นก็มีการเกิดขึ้นแห่งสมถะด้วยการชำระกรรมฐานให้บริสุทธิ์, จากนั้นก็มีการบริบูรณ์แห่งวิปัสสนาของผู้มีจิตตั้งมั่น ผู้เริ่มวิปัสสนา, วิปัสสนาที่บริบูรณ์ย่อมบำรุงมรรคสัมมาทิฏฐิ. อนุคฺคหิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอนุกคหิตสูตร จบแล้ว. ๖. วิมุตฺตายตนสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาวิมุตตายตนสูตร. ๒๖. ฉฏฺเฐ วิมุตฺติยา วฏฺฏทุกฺขโต วิมุจฺจนสฺส อายตนานิ การณานิ วิมุตฺตายตนานีติ อาห – ‘‘วิมุจฺจนการณานี’’ติ. ปาฬิอตฺถํ ชานนฺตสฺสาติ ‘‘อิธ สีลํ อาคตํ, อิธ สมาธิ, อิธ ปญฺญา’’ติอาทินา ตํตํปาฬิอตฺถํ ยาถาวโต ชานนฺตสฺส. ปาฬึ ชานนฺตสฺสาติ ตทตฺถโพธินึ ปาฬึ ยาถาวโต อุปธาเรนฺตสฺส. ตรุณปีตีติ สญฺชาตมตฺตา มุทุกา ปีติ ชายติ. กถํ ชายติ? ยถาเทสิตํ ธมฺมํ อุปธาเรนฺตสฺส ตทนุจฺฉวิกเมว อตฺตโน กายวาจามโนสมาจารํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส โสมนสฺสํ ปตฺตสฺส ปโมทลกฺขณํ ปาโมชฺชํ ชายติ. ตุฏฺฐาการภูตา พลวปีตีติ ปุริมุปฺปนฺนาย ปีติยา วเสน ลทฺธาเสวนตฺตา อติวิย ตุฏฺฐาการภูตา กายจิตฺตทรถสฺส ปสฺสมฺภนสมตฺถตาย ปสฺสทฺธิยา ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺถา พลปฺปตฺตา ปีติ ชายติ. ยสฺมา นามกาเย ปสฺสทฺเธ รูปกาโยปิ ปสฺสทฺโธ เอว โหติ, ตสฺมา ‘‘นามกาโย ปสฺสมฺภติ’’จฺเจว วุตฺตํ. ๒๖. ในสูตรที่ ๖ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า วิมุตตายตนะ คือ เหตุแห่งการหลุดพ้นจากทุกข์ในวัฏสงสาร ดังที่ตรัสว่า "เหตุแห่งการหลุดพ้น" (วิมุจจนการณานิ). คำว่า ผู้รู้เนื้อความพระบาลี คือ ผู้รู้เนื้อความพระบาลีนั้นๆ โดยความเป็นจริงว่า "ในที่นี้กล่าวถึงศีล, ในที่นี้กล่าวถึงสมาธิ, ในที่นี้กล่าวถึงปัญญา" เป็นต้น. คำว่า ผู้รู้พระบาลี คือ ผู้พิจารณาพระบาลีที่ให้รู้เนื้อความนั้นๆ โดยความเป็นจริง. คำว่า ตรุณปีติ คือ ปีติที่อ่อนนุ่มเพิ่งเกิดขึ้น. เกิดขึ้นได้อย่างไร? เมื่อพิจารณาธรรมที่แสดงแล้ว และยึดถือความประพฤติทางกาย วาจา ใจของตนที่เหมาะสมกับธรรมนั้น ย่อมเกิดความโสมนัส มีลักษณะแห่งความร่าเริง คือ ปราโมทย์. คำว่า ปีติที่มีกำลัง มีลักษณะแห่งความยินดี คือ ปีติที่มีกำลังเกิดขึ้น ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งปัสสัทธิ เพราะสามารถระงับความกระวนกระวายทางกายและใจได้ เพราะได้สั่งสมปีติที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้น จึงมีลักษณะแห่งความยินดีอย่างยิ่ง. เพราะเมื่อนามกายสงบแล้ว รูปกายก็สงบด้วยเหมือนกัน ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "นามกายสงบ". สุขํ [Pg.11] ปฏิลภตีติ วกฺขมานสฺส จิตฺตสมาธานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺถํ เจตสิกํ นิรามิสสุขํ ปฏิลภติ วินฺทติ. สมาธิยตีติ เอตฺถ ปน น โย โกจิ สมาธิ อธิปฺเปโต, อถ โข อนุตฺตรสมาธีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อรหตฺต…เป… สมาธิยตี’’ติ อาห. ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ ตสฺสํ เทสนายํ ตาทิสสฺส ปุคฺคลสฺส ยถาวุตฺตสมาธิปฏิลาภสฺส การณภาววิภาวนํ, ยํ ตถา วิมุตฺตายตนภาโว. โอสกฺกิตุนฺติ ทสฺสิตุํ. สมาธิเยว สมาธินิมิตฺตนฺติ กมฺมฏฺฐานปาฬิยา อารุฬฺโห สมาธิ เอว ปรโต อุปฺปชฺชนกภาวนาสมาธิสฺส การณภาวโต สมาธินิมิตฺตํ. เตนาห ‘‘อาจริยสฺส สนฺติเก’’ติอาทิ. คำว่า ย่อมได้สุข คือ ย่อมได้ประสบสุขทางใจอันเป็นนิรามิส ซึ่งสามารถเป็นปัจจัยแห่งจิตตสมาธิที่จะกล่าวต่อไป. ในที่นี้ คำว่า ย่อมตั้งมั่น ไม่ได้หมายถึงสมาธิใดๆ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "อรหัตตะ... (ละ)... ย่อมตั้งมั่น" เพื่อแสดงว่าหมายถึงอนุตตรสมาธิ. คำว่า "เพราะว่านี้" เป็นต้น เป็นการแสดงเหตุแห่งการได้สมาธิที่กล่าวมาแล้วของบุคคลเช่นนั้นในพระธรรมเทศนานั้น ซึ่งเป็นวิมุตตายตนะเช่นนั้น. คำว่า โอสกฺกิตุํ คือ เพื่อแสดง. คำว่า สมาธินั่นแหละเป็นสมาธินิมิต คือ สมาธิที่ขึ้นสู่พระบาลีแห่งกรรมฐานนั่นแหละ เป็นสมาธินิมิต เพราะเป็นเหตุแห่งภาวนาสมาธิที่จะเกิดขึ้นในภายหลัง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในสำนักของอาจารย์" เป็นต้น. วิมุตฺตายตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาวิมุตตายตนสูตร จบแล้ว. ๗. สมาธิสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาสมาธิสูตร. ๒๗. สตฺตเม สพฺพโส กิเลสทุกฺขทรถปริฬาหานํ วิคตตฺตา สาติสยเมตฺถ สุขนฺติ วุตฺตํ ‘‘อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ สุขตฺตา ปจฺจุปฺปนฺนสุโข’’ติ. ปุริมสฺส ปุริมสฺส วเสน ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ ลทฺธาเสวนตาย สนฺตปณีตตรภาวปฺปตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘ปุริโม…เป… สุขวิปาโก’’ติ. กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิยาติ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภเนน ลทฺธตฺตา. ‘‘กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิภาวนฺติ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนภาวํ. ลทฺธตฺตา ปตฺตตฺตา ตพฺภาวํ อุปคตตฺตา. โลกิยสมาธิสฺส ปจฺจนีกานิ นีวรณปฐมชฺฌานนิกนฺติอาทีนิ นิคฺคเหตพฺพานิ, อญฺเญ กิเลสา วาเรตพฺพา. อิมสฺส ปน อรหตฺตสมาธิสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธสพฺพกิเลสตฺตา น นิคฺคเหตพฺพํ วาเรตพฺพญฺจ อตฺถีติ มคฺคานนฺตรํ สมาปตฺติกฺขเณ จ อปฺปโยเคน อธิคตตฺตา อปฺปิตตฺตา จ อปริหานิวเสน วา อปฺปิตตฺตา น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต. สติเวปุลฺลปฺปตฺตตฺตาติ เอเตน อปฺปวตฺตมานายปิ สติยา สติพหุลตาย สโต เอว นามาติ ทสฺเสติ. ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสนาติ เอเตน ปริจฺฉินฺนสฺสติยา สโตติ ทสฺเสติ. เสเสสูติ ญาเณสุ. ๒๗. ในสูตรที่ ๗ กล่าวว่า สุขในที่นี้เป็นสุขอย่างยิ่ง เพราะกิเลส ทุกข์ ความกระวนกระวาย และความเร่าร้อนทั้งปวงสงบระงับไปโดยสิ้นเชิง จึงกล่าวว่า "เป็นสุขในปัจจุบัน เพราะเป็นสุขในขณะที่อัปปนาเกิดขึ้น". พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "สมาธิก่อนๆ... (ละ)... มีสุขเป็นวิบาก" เพราะสมาธิที่เกิดขึ้นภายหลังย่อมถึงความเป็นสมาธิที่สงบและประณีตยิ่งขึ้น โดยอาศัยสมาธิที่เกิดขึ้นก่อนๆ ที่ได้สั่งสมมา. คำว่า กิเลสัปปฏิปัสสัทธิยา คือ เพราะได้ความสงบระงับแห่งกิเลส. คำว่า กิเลสัปปฏิปัสสัทธิภาวะ คือ ภาวะแห่งความสงบระงับแห่งกิเลส. คำว่า ได้แล้ว คือ ถึงแล้ว, เข้าถึงภาวะนั้นแล้ว. อุปสรรคของโลกิยสมาธิ คือ นิวรณ์ ปฐมฌานิกะ เป็นต้น พึงข่มไว้, กิเลสอื่นๆ พึงห้ามไว้. แต่สำหรับอรหัตตสมาธินี้ เพราะกิเลสทั้งปวงสงบระงับแล้ว จึงไม่มีสิ่งที่พึงข่มหรือพึงห้าม เพราะได้บรรลุแล้วโดยไม่ต้องใช้ความเพียรในขณะแห่งมรรคและผลสมาบัติ และเพราะอัปปนาสมาธิไม่เสื่อม จึงไม่เข้าถึงการข่มหรือห้ามด้วยความเพียร. คำว่า ถึงความเป็นผู้มีสติไพบูลย์แล้ว ด้วยคำนี้แสดงว่า แม้สติจะไม่ได้เกิดขึ้นตลอดเวลา แต่ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะมีสติมาก. ด้วยคำนี้แสดงว่า เป็นผู้มีสติ เพราะมีสติที่กำหนดเวลาได้. คำว่า ในที่เหลือ คือ ในญาณทั้งหลาย. สมาธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสมาธิสูตร จบแล้ว. ๘-๙. ปญฺจงฺคิกสุตฺตาทิวณฺณนา อรรถกถาปัญจังคิกสูตรเป็นต้น ที่ ๘-๙. ๒๘-๒๙. อฏฺฐเม [Pg.12] กโร วุจฺจติ ปุปฺผสมฺภวํ ‘‘คพฺภาสเย กิรียตี’’ติ กตฺวา. กรโต ชาโต กาโย กรชกาโย, ตทุปนิสฺสโย จตุสนฺตติรูปสมุทาโย. กามํ นามกาโยปิ วิเวกเชน ปีติสุเขน ตถาลทฺธูปกาโร, ‘‘อภิสนฺเทตี’’ติอาทิวจนโต ปน รูปกาโย อิธ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อิมํ กรชกาย’’นฺติ. อภิสนฺเทตีติ อภิสนฺทนํ กโรติ. ตํ ปน อภิสนฺทนํ ฌานมเยน ปีติสุเขน กรชกายสฺส ตินฺตภาวาปาทนํ สพฺพตฺถกเมว ลูขภาวาปนยนนฺติ อาห ‘‘เตเมตี’’ติอาทิ. ตยิทํ อภิสนฺทนํ อตฺถโต ยถาวุตฺตปีติสุขสมุฏฺฐาเนหิ ปณีตรูเปหิ กายสฺส ปริปฺผรณํ ทฏฺฐพฺพํ. ปริสนฺเทตีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. สพฺพํ เอตสฺส อตฺถีติ สพฺพาวา, ตสฺส สพฺพาวโต. อวยวาวยวิสมฺพนฺเธ อวยวินิ สามิวจนนฺติ อวยววิสโย สพฺพ-สทฺโท, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สพฺพโกฏฺฐาสวโต’’ติ. อผุฏํ นาม น โหติ ยตฺถ ยตฺถ กมฺมชรูปํ, ตตฺถ ตตฺถ จิตฺตชรูปสฺส อภิพฺยาปนโต. เตนาห ‘‘อุปาทินฺนกสนฺตตี’’ติอาทิ. ในสูตรที่ ๘ คำว่า กร (กะระ) หมายถึง การเกิดของดอกไม้ เพราะทำในครรภ์. กายที่เกิดจากการกระทำ (กร) เรียกว่า กายกรชะ (กายที่เกิดจากกรรม) ซึ่งเป็นที่อาศัยของรูปที่รวมกันเป็น ๔ สายสืบต่อ. แม้นามกายก็ได้รับอุปการะด้วยปีติสุขที่เกิดจากวิเวก แต่เพราะคำว่า "แผ่ซ่านไป" เป็นต้น จึงหมายถึงรูปกายในที่นี้ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "กายกรชะนี้". คำว่า แผ่ซ่านไป คือ ทำให้แผ่ซ่านไป. การแผ่ซ่านไปนั้น คือ การทำให้กายกรชะชุ่มชื่นด้วยปีติสุขที่เกิดจากฌาน และเป็นการขจัดความหยาบกระด้างออกไปโดยสิ้นเชิง ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ทำให้ชุ่มชื่น" เป็นต้น. การแผ่ซ่านไปนี้ โดยอรรถแล้ว พึงเห็นว่าเป็นการแผ่ไปทั่วกายด้วยรูปที่ประณีตที่เกิดจากปีติสุขที่กล่าวมาแล้ว. ในคำว่า "ซ่านไปทั่ว" เป็นต้น ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า สัพพาวา คือ มีทั้งหมดนั้น, เพราะมีทั้งหมดนั้น. ในความสัมพันธ์ระหว่างส่วนย่อยกับส่วนรวม คำว่า "สัพพะ" เป็นคำที่ใช้กับส่วนรวม ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "มีส่วนทั้งหมด". ชื่อว่าไม่แผ่ไปทั่ว ย่อมไม่มี เพราะจิตตชรูปย่อมแผ่ไปทั่วทุกที่ที่มีกรรมชรูป. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "สายสืบต่อที่กรรมยึดถือแล้ว" เป็นต้น. เฉโกติ กุสโล. ตํ ปนสฺส โกสลฺลํ นหานียจุณฺณานํ กรเณ ปิณฺฑิกรเณ จ สมตฺถตาวเสน เวทิตพฺพนฺติ อาห ‘‘ปฏิพโล’’ติอาทิ. กํส-สทฺโท ‘‘มหติยา กํสปาติยา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๖๑) สุวณฺเณ อาคโต.‘‘กํโส อุปหโต ยถา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๓๔) กิตฺติมโลเห. กตฺถจิ ปณฺณตฺติมตฺเต ‘‘อุปกํโส นาม ราชาสิ, มหากํสสฺส อตฺรโช’’ติอาทิ (ชา. อฏฺฐ. ๔.๑๐.๑๖๔ ฆฏปณฺฑิตชาตกวณฺณนา). อิธ ปน ยตฺถ กตฺถจิ โลเหติ อาห ‘‘เยน เกนจิ โลเหน กตภาชเน’’ติ. สฺเนหานุคตาติ อุทกสิเนเหน อนุปฺปวิสนวเสน คตา อุปคตา. สฺเนหปเรตาติ อุทกสิเนเหน ปริโต คตา สมนฺตโต ผุฏา. ตโต เอว สนฺตรพาหิรา ผุฏา สฺเนเหน. เอเตน สพฺพโส อุทเกน เตมิตภาวมาห. น จ ปคฺฆริณีติ เอเตน ตินฺตสฺสปิ ตสฺส ฆนถทฺธภาวํ วทติ. เตนาห ‘‘น พินฺทุพินฺทู’’ติอาทิ. คำว่า เชโก คือ ผู้ฉลาด. ความฉลาดของเขานั้น พึงทราบโดยสามารถแห่งความสามารถในการทำผงสำหรับอาบและการปั้นก้อน ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ผู้สามารถ” เป็นต้น. คำว่า กังสะ ในประโยคว่า “ด้วยภาชนะสำริดใหญ่” เป็นต้น (ม. นิ. 1.61) มาในความว่า ทอง. ในประโยคว่า “สำริดที่ถูกกระทบแล้ว” เป็นต้น (ธ. 134) มาในความว่า โลหะผสม. บางแห่งมาในความเพียงบัญญัติว่า “พระราชาพระนามว่า อุปกังสะ เป็นโอรสของมหากังสะ” เป็นต้น (ชา. อ. 4.10.164 อรรถกถาฆฏบัณฑิตชาดก). แต่ในที่นี้กล่าวถึงโลหะในที่ใดที่หนึ่งว่า “ในภาชนะที่ทำด้วยโลหะอย่างใดอย่างหนึ่ง” ดังนี้. คำว่า สเนหานุคตา คือ เข้าไปถึงแล้วโดยอาการที่ความชุ่มชื่นแห่งน้ำเข้าไป. คำว่า สเนหปเรตา คือ แผ่ไปทั่วแล้วด้วยความชุ่มชื่นแห่งน้ำโดยรอบ. เพราะเหตุนั้นเอง จึงแผ่ไปทั่วด้วยความชุ่มชื่นทั้งภายในและภายนอก. ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงภาวะที่เปียกชุ่มด้วยน้ำโดยประการทั้งปวง. และคำว่า ไม่ไหลหยด ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงภาวะที่แน่นและแข็งของสิ่งนั้นที่เปียกแล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่หยดเป็นหยดๆ” เป็นต้น. ตาหิ ตาหิ อุทกสิราหิ อุพฺภิชฺชตีติ อุพฺภิทํ, อุพฺภิทํ อุทกํ เอตสฺสาติ อุพฺภิโททโก. อุพฺภินฺนอุทโกติ นทีตีเร ขตกูปโก วิย อุพฺภิชฺชนกอุทโก. อุคฺคจฺฉนอุทโกติ ธาราวเสน อุฏฺฐหนอุทโก. กสฺมา ปเนตฺถ อุพฺภิโททโกว [Pg.13] รหโท คหิโต, น อิตโรติ อาห ‘‘เหฏฺฐา อุคฺคจฺฉนอุทกญฺหี’’ติอาทิ. ธารานิปาตพุพฺพุฬเกหีติ ธารานิปาเตหิ จ อุทกพุพฺพุเฬหิ จ. ‘‘เผณปฏเลหิ จา’’ติ วตฺตพฺพํ, สนฺนิสินฺนเมว อปริกฺโขภตาย นิจฺจลเมว, สุปฺปสนฺนเมวาติ อธิปฺปาโย. เสสนฺติ ‘‘อภิสนฺเทตี’’ติอาทิกํ. คำว่า อุพภิทัง คือ ผุดขึ้นด้วยสายน้ำนั้นๆ, คำว่า อุพภิโททโก คือ มีน้ำผุดขึ้น. คำว่า อุพภินโนทโก คือ น้ำที่ผุดขึ้นเหมือนบ่อน้ำที่ขุดไว้ริมฝั่งแม่น้ำ. คำว่า อุคคัจฉโนทโก คือ น้ำที่ผุดขึ้นเป็นสาย. เพราะเหตุไรในที่นี้จึงรับเอาเฉพาะอุพภิโททกะ (น้ำผุดขึ้น) ไม่รับเอาอย่างอื่นเล่า? ท่านกล่าวว่า “เพราะน้ำที่ผุดขึ้นจากเบื้องล่าง” เป็นต้น. คำว่า ธารานิปาตพุพพุฬเกหิ คือ ด้วยสายน้ำที่ตกลงมาและด้วยฟองน้ำ. พึงกล่าวว่า “และด้วยแผ่นฟอง” ความว่า สงบนิ่งอยู่ เพราะไม่ถูกรบกวน ไม่ไหวติง และใสสะอาดดี. คำว่า เสสัง คือ “ไหลซึม” เป็นต้น. อุปฺปลานีติ อุปฺปลคจฺฉานิ. เสตรตฺตนีเลสูติ อุปฺปเลสุ, เสตุปฺปลรตฺตุปฺปลนีลุปฺปเลสูติ อตฺโถ. ยํ กิญฺจิ อุปฺปลํ อุปฺปลเมว สามญฺญคฺคหณโต. สตปตฺตนฺติ เอตฺถ สต-สทฺโท พหุปริยาโย ‘‘สตคฺฆี’’ติอาทีสุ วิย. เตน อเนกสตปตฺตสฺสปิ สงฺคโห สิทฺโธ โหติ. โลเก ปน รตฺตํ ปทุมํ, เสตํ ปุณฺฑรีกนฺติ วุจฺจติ. ยาว อคฺคา ยาว จ มูลา อุทเกน อภิสนฺทนาทิสมฺภวทสฺสนตฺถํ อุทกานุคฺคตคฺคหณํ. อิธ อุปฺปลาทีนิ วิย กรชกาโย, อุทกํ วิย ตติยชฺฌานสุขํ. คำว่า อุปลานิ คือ กออุบล. คำว่า เศตรัตตนีเลสุ คือ ในอุบลทั้งหลาย, หมายถึง ในอุบลขาว อุบลแดง อุบลน้ำเงิน. อุบลใดๆ ก็คืออุบลนั่นเอง เพราะรับเอาโดยสามัญ. คำว่า สตปัตตัง ในที่นี้ คำว่า สต เป็นพหุปริยาย (หลายความหมาย) เหมือนในคำว่า “สตัคคี” เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น การสงเคราะห์ (บัว) ที่มีกลีบตั้งร้อยก็สำเร็จได้. แต่ในโลกนี้ ดอกบัวแดงเรียกว่า ปทุม, ดอกบัวขาวเรียกว่า ปุณฑริก. การถือเอาคำว่า “น้ำไม่ท่วม” เพื่อแสดงถึงการแผ่ซ่านไปเป็นต้นจากปลายถึงรากด้วยน้ำ. ในที่นี้ กายที่เกิดจากกรรม เหมือนอุบลเป็นต้น, สุขในตติยฌาน เหมือนน้ำ. ยสฺมา ปริสุทฺเธน เจตสาติ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตมาห, ตญฺจ ราคาทิอุปกฺกิเลสมลาปคมโต นิรุปกฺกิเลสํ นิมฺมลํ, ตสฺมา อาห ‘‘นิรุปกฺกิเลสฏฺเฐน ปริสุทฺธ’’นฺติ. ยสฺมา ปน ปาริสุทฺธิยา เอว ปจฺจยวิเสเสน ปวตฺติวิเสโส ปริโยทาตตา สุธนฺตสุวณฺณสฺส นิฆํสเนน ปภสฺสรตา วิย, ตสฺมา อาห ‘‘ปภสฺสรฏฺเฐน ปริโยทาตํ เวทิตพฺพ’’นฺติ. อิทนฺติ โอทาตวจนํ. อุตุผรณตฺถนฺติ อุตุโน ผรณทสฺสนตฺถํ. อุตุผรณํ น โหติ เสสนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ตงฺขณ …เป… พลวํ โหตี’’ติ. วตฺถํ วิย กรชกาโยติ โยคิโน กรชกาโย วตฺถํ วิย ทฏฺฐพฺโพ อุตุผรณสทิเสน จตุตฺถชฺฌานสุเขน ผริตพฺพตฺตา. ปุริสสฺส สรีรํ วิย จตุตฺถชฺฌานํ ทฏฺฐพฺพํ อุตุผรณฏฺฐานิยสฺส สุขสฺส นิสฺสยภาวโต. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ตตฺถ จ ‘‘ปริสุทฺเธน เจตสา’’ติ เจโตคหเณน ฌานสุขํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘อุตุผรณํ วิย จตุตฺถชฺฌานสุข’’นฺติ. นนุ จ จตุตฺถชฺฌาเน สุขเมว นตฺถีติ? สจฺจํ นตฺถิ, สาตลกฺขณสนฺตสภาวตฺตา ปเนตฺถ อุเปกฺขา ‘‘สุข’’นฺติ อธิปฺเปตา. เตน วุตฺตํ สมฺโมหวิโนทนิยํ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๓๒) ‘‘อุเปกฺขา ปน สนฺตตฺตา, สุขมิจฺเจว ภาสิตา’’ติ. เพราะเหตุที่คำว่า “ด้วยจิตที่บริสุทธิ์” ท่านกล่าวถึงจิตในจตุตถฌาน, และจิตนั้นปราศจากอุปกิเลสมีราคะเป็นต้น จึงเป็นจิตที่ไม่มีอุปกิเลสและปราศจากมลทิน, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “บริสุทธิ์โดยความเป็นจิตที่ไม่มีอุปกิเลส”. แต่เพราะเหตุที่ความผ่องใสเป็นความพิเศษแห่งการดำเนินไปโดยปัจจัยพิเศษแห่งความบริสุทธิ์ เหมือนความสว่างไสวของทองคำที่ขัดดีแล้ว, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทราบว่าผ่องใสโดยความเป็นจิตที่สว่างไสว”. คำว่า อิทัง เป็นคำที่แสดงความขาว. คำว่า อุตุผรณัตถัง คือ เพื่อแสดงการแผ่ไปของอุตุ. ความว่า ที่เหลือไม่มีการแผ่ไปของอุตุ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในขณะนั้น...เป็นต้น...ย่อมมีกำลัง”. คำว่า กายที่เกิดจากกรรมเหมือนผ้า คือ กายที่เกิดจากกรรมของโยคีพึงเห็นเหมือนผ้า เพราะถูกแผ่ไปด้วยสุขในจตุตถฌานที่เหมือนการแผ่ไปของอุตุ. จตุตถฌานพึงเห็นเหมือนร่างกายของบุรุษ เพราะเป็นที่อาศัยของสุขที่อยู่ในฐานะของการแผ่ไปของอุตุ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะเหตุนั้น” เป็นต้น. และในที่นั้น พึงทราบว่า สุขในฌานถูกกล่าวด้วยการรับเอาคำว่า “ด้วยจิตที่บริสุทธิ์”. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สุขในจตุตถฌานเหมือนการแผ่ไปของอุตุ”. ก็ในจตุตถฌานไม่มีสุขมิใช่หรือ? จริงอยู่ ไม่มี, แต่ในที่นี้ อุเบกขาถูกประสงค์ว่าเป็น “สุข” เพราะมีลักษณะสงบระงับ. เพราะเหตุนั้น ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนี (วิภงฺค. อ. 232) จึงกล่าวว่า “อุเบกขานั้นสงบระงับ จึงถูกกล่าวว่าเป็นสุขนั่นเอง”. ตสฺส [Pg.14] ตสฺส สมาธิสฺส สรูปทสฺสนสฺส ปจฺจยตฺตา ปจฺจเวกฺขณญาณํ ปจฺจเวกฺขณนิมิตฺตํ. สมภริโตติ สมปุณฺโณ. ปัญญาที่พิจารณา (ปัจจเวกขณญาณ) เป็นนิมิตแห่งการพิจารณา เพราะเป็นปัจจัยแห่งการเห็นรูปของสมาธินั้นๆ. คำว่า สมาภริโต คือ เต็มเปี่ยมดีแล้ว. มณฺฑภูมีติ ปปาวณฺณภูมิ. ยตฺถ สลิลสิญฺจเนน วินาว สสฺสานิ ฐิตานิ สมฺปชฺชนฺติ. ยุเค โยเชตพฺพานิ โยคฺคานิ, เตสํ อาจริโย โยคฺคาจริโย. เตสํ สิกฺขาปนโต หตฺถิอาทโยปิ ‘‘โยคฺคา’’ติ วุจฺจนฺตีติ อาห ปาฬิยํ ‘‘อสฺสทมฺมสารถี’’ติ. เยน เยนาติ จตูสุ มคฺเคสุ เยน เยน มคฺเคน. ยํ ยํ คตินฺติ ชวสมชวาทิเภทาสุ คตีสุ ยํ ยํ คตึ. นวเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. คำว่า มัณฑภูมิ คือ พื้นที่ที่มีลักษณะเหมือนเปือกตม (หรือพื้นที่ที่อุดมสมบูรณ์). ที่ซึ่งพืชผลทั้งหลายตั้งอยู่และถึงความสมบูรณ์ได้โดยไม่ต้องรดน้ำ. คำว่า โยคคานิ คือ สัตว์ที่ควรเทียมแอก, อาจารย์ของสัตว์เหล่านั้นชื่อว่า โยคคาจริยะ (ครูฝึก). เพราะการฝึกสอนสัตว์เหล่านั้น แม้ช้างเป็นต้นก็ถูกเรียกว่า “โยคคะ” ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวในบาลีว่า “สารถีผู้ฝึกม้า” (assadammasārathī) ดังนี้. คำว่า เยน เยน คือ ด้วยมรรคใดมรรคหนึ่งในมรรค ๔. คำว่า ยัง ยัง คติง คือ คติใดคติหนึ่งในบรรดาคติที่ต่างกันโดยความเร็วและความเร็วสม่ำเสมอเป็นต้น. ในสูตรที่ ๙ ไม่มีคำที่จะต้องอธิบาย. ปญฺจงฺคิกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปัญจังคิกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๑๐. นาคิตสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถานาคิตสูตร ๓๐. ทสเม อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทาติ อุทฺธํ อุคฺคตตฺตา อุจฺโจ ปตฺถโฏ มหนฺโต วินิพฺภิชฺชิตฺวา คเหตุํ อสกฺกุเณยฺโย สทฺโท เอเตสนฺติ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทา. วจีโฆโสปิ หิ พหูหิ เอกชฺฌํ ปวตฺติโต อตฺถโต สทฺทโต จ ทุรวโพโธ เกวลํ มหานิคฺโฆโส เอว หุตฺวา โสตปถมาคจฺฉติ. มจฺฉวิโลเปติ มจฺฉานํ วิลุมฺปิตฺวา วิย คหเณ, มจฺฉานํ วา วิลุมฺปเน. เกวฏฺฏานญฺหิ มจฺฉปจฺฉิฐปิตฏฺฐาเน มหาชโน สนฺนิปติตฺวา ‘‘อิธ อญฺญํ เอกํ มจฺฉํ เทหิ, เอกํ มจฺฉผาลํ เทหี’’ติ, ‘‘เอตสฺส เต มหา ทินฺโน, มยฺหํ ขุทฺทโก’’ติ เอวํ อุจฺจาสทฺทํ มหาสทฺทํ กโรนฺติ. มจฺฉคฺคหณตฺถํ ชาเล ปกฺขิตฺเตปิ ตสฺมึ ฐาเน เกวฏฺฏา เจว อญฺเญ จ ‘‘ปวิฏฺโฐ คหิโต’’ติ มหาสทฺทํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อสุจิสุขนฺติ กายาสุจิสนฺนิสฺสิตตฺตา กิเลสาสุจิสนฺนิสฺสิตตฺตา จ อสุจิสนฺนิสฺสิตสุขํ. เนกฺขมฺมสุขสฺสาติ กามโต นิกฺขมนฺตสฺส สุขสฺส. ปวิเวกสุขสฺสาติ คณสงฺคณิกโต กิเลสสงฺคณิกโต จ วิคตสฺส สุขสฺส. อุปสมสุขสฺสาติ ราคาทิวูปสมาวหสฺส สุขสฺส. สมฺโพธสุขนฺติ มคฺคสงฺขาตสฺส สมฺโพธสฺส นิฏฺฐปฺปตฺตตฺถาย สุขํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า อุจจาสัททะมหาสัททะ (เสียงดังเสียงอึกทึก) คือ เสียงของคนเหล่านี้ชื่อว่าเสียงดังเพราะเป็นเสียงที่พุ่งขึ้นไปเบื้องบน ชื่อว่าเสียงอึกทึกเพราะเป็นเสียงที่แผ่ไปกว้างใหญ่จนไม่สามารถจะแยกแยะจับใจความได้. เพราะแม้เสียงพูดที่คนจำนวนมากเปล่งออกมาพร้อมกัน ก็ยากที่จะเข้าใจได้ทั้งโดยเนื้อความและโดยเสียง เป็นเพียงเสียงกึกก้องอย่างยิ่งเท่านั้นที่มาปรากฏแก่หู. คำว่า มัจฉวิโลเป (ในการยื้อแย่งปลา) คือ ในการจับปลาเหมือนการยื้อแย่ง หรือในการยื้อแย่งปลา. ด้วยว่า ในที่ที่พวกชาวประมงวางตะกร้าปลาไว้ มหาชนมาประชุมกันแล้วส่งเสียงดังอึกทึกว่า “จงให้ปลาตัวอื่นที่นี่ตัวหนึ่ง, จงให้ปลาซีกหนึ่งที่นี่”, “ท่านให้ปลาตัวใหญ่แก่คนโน้น ให้ตัวเล็กแก่ฉัน” ดังนี้. แม้เมื่อทอดแหเพื่อจับปลา ในที่นั้นพวกชาวประมงและคนอื่นๆ ก็ส่งเสียงดังว่า “เข้าแล้ว จับได้แล้ว”. คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงเรื่องนั้น. คำว่า อสุจิสุขัง (สุขที่ไม่สะอาด) คือ สุขที่อาศัยสิ่งไม่สะอาด เพราะอาศัยความไม่สะอาดทางกายและความไม่สะอาดคือกิเลส. คำว่า เนกขัมมสุขัสสะ คือ สุขที่เกิดจากการออกจากกาม. คำว่า ปวิเวกสุขัสสะ คือ สุขที่เกิดจากความสงัดจากความคลุกคลีด้วยหมู่คณะและความคลุกคลีด้วยกิเลส. คำว่า อุปสมสุขัสสะ คือ สุขที่นำมาซึ่งความสงบระงับแห่งราคะเป็นต้น. คำว่า สัมโพธสุขัง คือ สุขเพื่อประโยชน์แก่ความสำเร็จแห่งสัมโพธิที่กล่าวคือมรรค. ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่าย. นาคิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถานาคิตสูตร จบแล้ว. ปญฺจงฺคิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปัญจังคิกวรรค จบแล้ว. ๔. สุมนวคฺโค ๔. สุมนวรรค ๑. สุมนสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาสุมนสูตร ๓๑. จตุตฺถสฺส [Pg.15] ปฐเม สตกฺกกูติ สตสิขโร, อเนกกูโฏติ อตฺโถ. อิทํ ตสฺส มหาเมฆภาวทสฺสนํ. โส หิ มหาวสฺสํ วสฺสติ. เตเนวาห – ‘‘อิโต จิโต จ อุฏฺฐิเตน วลาหกกูฏสเตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ’’ติ. ทสฺสนสมฺปนฺโนติ เอตฺถ ทสฺสนํ นาม โสตาปตฺติมคฺโค. โส หิ ปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ. ยทิปิ ตํ โคตฺรภุ ปฐมตรํ ปสฺสติ, ทิสฺวา ปน กตฺตพฺพกิจฺจสฺส กิเลสปฺปหานสฺส อกรณโต น ตํ ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ. อาวชฺชนฏฺฐานิยญฺหิ ตํ ญาณํ. มคฺคสฺส นิพฺพานารมฺมณตาสามญฺเญน เจตํ วุตฺตํ, น นิพฺพานปฺปฏิวิชฺฌเนน, ตสฺมา ธมฺมจกฺขุํ ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺตเนน ภาวนํ อปฺปตฺตํ ทสฺสนํ, ธมฺมจกฺขุญฺจ ปริญฺญาทิกิจฺจกรเณน จตุสจฺจธมฺมทสฺสนํ ตทภิสมโยติ นตฺเถตฺถ โคตฺรภุสฺส ทสฺสนภาวาปตฺติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. ๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า สตักกะกูฏะ (มีร้อยยอด) คือ มีร้อยยอด อธิบายว่า มีหลายยอด. นี้เป็นการแสดงความเป็นเมฆใหญ่ของเมฆนั้น. เพราะเมฆใหญ่นั้นย่อมยังฝนห่าใหญ่ให้ตก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อธิบายว่า ประกอบด้วยยอดเมฆร้อยยอดที่ตั้งขึ้นจากที่โน้นที่นี้”. ในคำว่า ทัสสนะสัมปันนะ นี้ คำว่า ทัสสนะ ได้แก่ โสดาปัตติมรรค. เพราะโสดาปัตติมรรคนั้นเรียกว่า “ทัสสนะ” เพราะเห็นพระนิพพานเป็นครั้งแรก. แม้ว่าโคตรภูญาณจะเห็นพระนิพพานนั้นก่อนก็ตาม แต่เพราะเห็นแล้วไม่ได้ทำกิจที่ควรทำคือการละกิเลส จึงไม่เรียกโคตรภูญาณนั้นว่า “ทัสสนะ”. เพราะญาณนั้นตั้งอยู่ในฐานะเป็นการพิจารณา (อาวัชชนะ). และคำนี้กล่าวโดยความที่มรรคมีพระนิพพานเป็นอารมณ์เหมือนกัน ไม่ใช่ด้วยการแทงตลอดพระนิพพาน. เพราะฉะนั้น ทัสสนะที่ยังไม่ถึงภาวนาด้วยการเกิดขึ้นบ่อยๆ แห่งธรรมจักษุ และการเห็นธรรมคืออริยสัจ ๔ ด้วยการทำกิจมีปริญญาเป็นต้นแห่งธรรมจักษุนั้น ชื่อว่าการตรัสรู้ (อภิสมัย) ดังนั้น ในที่นี้จึงไม่มีการที่โคตรภูญาณจะเป็นทัสสนะไปได้. ส่วนที่เหลือในที่นี้เข้าใจได้ง่าย. สุมนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสุมนสูตร จบแล้ว. ๒. จุนฺทีสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาจุนทีสูตร ๓๒. ทุติเย ‘‘อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๕.๑๗๙) อริยกนฺตานีติ ปญฺจสีลานิ อาคตานิ. อริยกนฺตานิ หิ ปญฺจสีลานิ อริยานํ กนฺตานิ ปิยานิ, ภวนฺตรคตาปิ อริยา ตานิ น วิชหนฺติ. อิธ ปน ‘‘ยาวตา, จุนฺท, สีลานิ อริยกนฺตานิ สีลานิ, เตสํ อคฺคมกฺขายติ…เป… อคฺเค เต ปริปูรการิโน’’ติ วุตฺตตฺตา มคฺคผลานิ สีลานิ อธิปฺเปตานีติ อาห ‘‘อริยกนฺตานิ สีลานีติ มคฺคผลสมฺปยุตฺตานิ สีลานี’’ติ. ๓๒. ในสูตรที่ ๒ ในบทว่า “ประกอบด้วยศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะ” เป็นต้น (องฺ. ปญฺจก. ๒๔/๑๗๙) คำว่า อริยกนฺตานิ หมายถึงศีล ๕. เพราะศีล ๕ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจของพระอริยะ แม้พระอริยะผู้ไปสู่ภพอื่นก็ไม่ละศีลเหล่านั้น. แต่ในที่นี้ เพราะตรัสไว้ว่า “จุนทะ ศีลที่เป็นที่รักของพระอริยะมีประมาณเท่าใด ศีลเหล่านั้นย่อมถูกกล่าวว่าเป็นยอด... ผู้ทำศีลเหล่านั้นให้บริบูรณ์ย่อมเป็นยอด” ดังนี้ ศีลที่เป็นมรรคและผลจึงเป็นที่ประสงค์ ท่านจึงกล่าวว่า “ศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะ คือศีลที่ประกอบด้วยมรรคและผล”. จุนฺทีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาจุนทีสูตร จบแล้ว. ๓. อุคฺคหสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาอุคคหสูตร ๓๓. ตติเย [Pg.16] สพฺพปฐมํ อุฏฺฐานสีลาติ รตฺติยา วิภายนเวลาย สามิเก ปริชเน เสยฺยาย อวุฏฺฐิเต สพฺพปฐมํ อุฏฺฐานสีลา. สามิกํ ทิสฺวา นิสินฺนาสนโต อคฺคิทฑฺฒา วิย ปฐมเมว วุฏฺฐหนฺตีติ วา ปุพฺพุฏฺฐายินิโย. กึการนฺติ กึกรณียํ, กึกรณภาเวน ปุจฺฉิตฺวา กาตพฺพเวยฺยาวจฺจนฺติ อตฺโถ. ตํ ปฏิสฺสุณนฺตา วิจรนฺตีติ กึการปฺปฏิสฺสาวินิโย. มนาปํเยว กิริยํ กโรนฺติ สีเลนาติ มนาปจารินิโย. ปิยเมว วทนฺติ สีเลนาติ ปิยวาทินิโย. ๓๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า สัพพะปะฐะมัง อุฏฐานะสีลา (มีปกติลุกขึ้นก่อนใครทั้งหมด) คือ เมื่อสามีและบริวารยังไม่ลุกจากที่นอนในเวลาใกล้รุ่ง ก็เป็นผู้มีปกติลุกขึ้นก่อนใครทั้งหมด. หรือว่า ชื่อว่า ปุพพุฏฐายินิโย (ผู้ลุกขึ้นก่อน) เพราะเมื่อเห็นสามีแล้ว ก็ลุกขึ้นจากที่นั่งก่อนเหมือนถูกไฟลวก. คำว่า กิงการัง คือ สิ่งที่ควรทำ อธิบายว่า เวยยาวัจจะที่ควรทำโดยการถามด้วยความเป็นผู้ใคร่จะทำว่า “จะให้ทำอะไร”. คำว่า กิงการัปปฏิสสาวินิโย คือ ผู้เที่ยวไปโดยคอยรับฟังคำสั่งว่า “จะให้ทำอะไร” นั้น. คำว่า มนาปจารินิโย คือ ผู้มีปกติประพฤติแต่สิ่งที่น่าพอใจ. คำว่า ปิยวาทินิโย คือ ผู้มีปกติกล่าวแต่คำที่น่ารัก. ตตฺรุปายายาติ ตตฺร กมฺเม สาเธตพฺพอุปายภูตาย วีมํสาย. เตนาห ‘‘ตสฺมึ อุณฺณากปฺปาสสํวิธาเน’’ติอาทิ. อลํ กาตุนฺติ กาตุํ สมตฺถา. อลํ สํวิธาตุนฺติ วิจาเรตุํ สมตฺถา. เตนาห ‘‘อลํ กาตุํ อลํ สํวิธาตุนฺติ อตฺตนา กาตุมฺปิ ปเรหิ การาเปตุมฺปี’’ติอาทิ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. คำว่า ตัตรูปายายะ คือ ด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาอันเป็นอุบายที่ควรให้สำเร็จในงานนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในการจัดแจงขนสัตว์และฝ้ายนั้น” เป็นต้น. คำว่า อลํ กาตุง คือ สามารถที่จะทำ. คำว่า อลํ สํวิธาตุง คือ สามารถที่จะจัดการ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อลํ กาตุง อลํ สํวิธาตุง คือ ทั้งสามารถที่จะทำเองและทั้งสามารถที่จะให้คนอื่นทำ” เป็นต้น. ส่วนที่เหลือในที่นี้เข้าใจได้ง่าย. อุคฺคหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอุคคหสูตร จบแล้ว. ๔-๕. สีหเสนาปติสุตฺตาทิวณฺณนา ๔-๕. อรรถกถาสีหเสนาบดีสูตรเป็นต้น. ๓๔-๓๕. จตุตฺเถ สนฺทิฏฺฐิกนฺติ อสมฺปรายิกตาย สามํ ทฏฺฐพฺพํ. สยํ อนุภวิตพฺพํ อตฺตปจฺจกฺขํ ทิฏฺฐธมฺมิกนฺติ อตฺโถ. น สทฺธามตฺตเกเนว ติฏฺฐตีติ ‘‘ทานํ นาม สาธุ สุนฺทรํ, พุทฺธาทีหิ ปณฺฑิเตหิ ปสตฺถ’’นฺติ เอวํ สทฺธามตฺตเกเนว น ติฏฺฐติ. ยํ ทานํ เทตีติ ยํ เทยฺยธมฺมํ ปรสฺส เทติ. ตสฺส ปติ หุตฺวาติ ตพฺพิสยํ โลภํ สุฏฺฐุ อภิภวนฺโต ตสฺส อธิปติ หุตฺวา เทติ. เตน อนธิภวนียตฺตา น ทาโส น สหาโยติ. ตตฺถ ตทุภยํ อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ ทสฺเสตุํ ‘‘โย หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทาโส หุตฺวา เทติ ตณฺหาทาสพฺยสฺส อุปคตตฺตา. สหาโย หุตฺวา เทติ ตสฺส ปิยภาวาวิสฺสชฺชนโต. สามี หุตฺวา เทติ ตตฺถ ตณฺหาทาสพฺยโต อตฺตานํ โมเจตฺวา อภิภุยฺย ปวตฺตนโต. อถ วา โย ทานสีลตาย ทายโก ปุคฺคโล, โส ทาเน ปวตฺติเภเทน ทานทาโส, ทานสหาโย, ทานปตีติ ติปฺปกาโร โหติ. ตทสฺส ติปฺปการตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โย หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทาตพฺพฏฺเฐน ทานํ, อนฺนปานาทิ. ๓๔-๓๕. ในข้อที่ ๔ คำว่า สันทิฏฐิกัง คือพึงเห็นได้ด้วยตนเอง เพราะความไม่เป็นไปในภพหน้า. หมายถึงพึงประสบด้วยตนเอง เป็นของประจักษ์แก่ตน เป็นของเห็นได้ในปัจจุบัน. คำว่า น สัทธามัตตกเณว ติฏฐติ คือไม่ดำรงอยู่ด้วยเพียงศรัทธาเท่านั้น หมายถึงไม่ดำรงอยู่ด้วยเพียงศรัทธาว่า “ทานเป็นสิ่งดีงาม เป็นสิ่งประเสริฐ บัณฑิตมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นสรรเสริญ”. คำว่า ยัง ทานัง เทติ คือให้ทานใด หมายถึงให้วัตถุทานใดแก่ผู้อื่น. คำว่า ตัสสะ ปติ หุตวา คือเป็นเจ้าของสิ่งนั้น หมายถึงให้โดยเป็นผู้ครอบงำโลภะในวัตถุทานนั้นอย่างดี เป็นผู้เป็นใหญ่ในวัตถุทานนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงไม่เป็นทาส ไม่เป็นสหาย เพราะไม่ถูกครอบงำ. ในที่นั้น เพื่อแสดงทั้งสองอย่างนั้นโดยนัยตรงและนัยกลับ จึงกล่าวคำว่า “โย หิ” เป็นต้น. ให้โดยเป็นทาส เพราะถึงความเป็นทาสแห่งตัณหา. ให้โดยเป็นสหาย เพราะไม่สละความรักในสิ่งนั้น. ให้โดยเป็นเจ้าของ เพราะปลดเปลื้องตนจากความเป็นทาสแห่งตัณหาในสิ่งนั้นแล้ว ครอบงำแล้วจึงให้. อีกนัยหนึ่ง บุคคลใดเป็นผู้ให้ด้วยมีปกติให้ทาน บุคคลนั้นย่อมมี ๓ ประเภท คือ ทานทาส ทานสหาย และทานบดี ด้วยความแตกต่างแห่งการให้ทาน. เพื่อแสดงความแตกต่าง ๓ ประเภทนั้น จึงกล่าวคำว่า “โย หิ” เป็นต้น. ทาน คือข้าว น้ำ เป็นต้น โดยอรรถว่าพึงให้. ตตฺถ [Pg.17] ยํ อตฺตนา ปริภุญฺชติ, ตณฺหาธิปนฺนตาย ตสฺส วเสน วตฺตนโต ทาโส วิย โหติ. ยํ ปเรสํ ทียติ, ตตฺถาปิ อนฺนปานสามญฺเญน อิทํ วุตฺตํ ‘‘ทานสงฺขาตสฺส เทยฺยธมฺมสฺส ทาโส หุตฺวา’’ติ. สหาโย หุตฺวา เทติ อตฺตนา ปริภุญฺชิตพฺพสฺส ปเรสํ ทาตพฺพสฺส จ สมสมํ ฐปนโต. ปติ หุตฺวา เทติ สยํ เทยฺยธมฺมสฺส วเส อวตฺติตฺวา ตสฺส อตฺตโน วเส วตฺตาปนโต. อปโร นโย – โย อตฺตนา ปณีตํ ปริภุญฺชิตฺวา ปเรสํ นิหีนํ เทติ, โส ทานทาโส นาม ตนฺนิมิตฺตนิหีนภาวาปตฺติโต. โย ยาทิสํ อตฺตนา ปริภุญฺชติ, ตาทิสเมว ปเรสํ เทติ, โส ทานสหาโย นาม ตนฺนิมิตฺตหีนาธิกภาววิวชฺชเนน สทิสภาวาปตฺติโต. โย อตฺตนา นิหีนํ ปริภุญฺชิตฺวา ปเรสํ ปณีตํ เทติ, โส ทานปติ นาม ตนฺนิมิตฺตเสฏฺฐภาวาปตฺติโต. ในที่นั้น สิ่งใดที่ตนบริโภค เพราะถูกตัณหาครอบงำ จึงเป็นไปตามอำนาจของสิ่งนั้น ย่อมเป็นเหมือนทาส. สิ่งใดที่ให้แก่ผู้อื่น ในที่นั้นก็กล่าวถึงข้าวและน้ำโดยทั่วไปว่า “เป็นทาสของวัตถุทานที่ชื่อว่าทาน”. ให้โดยเป็นสหาย เพราะตั้งสิ่งที่จะบริโภคเองและสิ่งที่จะให้ผู้อื่นให้เท่าเทียมกัน. ให้โดยเป็นเจ้าของ เพราะตนไม่เป็นไปตามอำนาจของวัตถุทาน แต่ยังวัตถุทานนั้นให้เป็นไปตามอำนาจของตน. อีกนัยหนึ่ง บุคคลใดบริโภคของประณีตด้วยตนเองแล้วให้ของเลวแก่ผู้อื่น บุคคลนั้นชื่อว่าทานทาส เพราะถึงความเป็นผู้เลวทรามด้วยเหตุนั้น. บุคคลใดบริโภคของเช่นใดด้วยตนเอง ก็ให้ของเช่นนั้นแก่ผู้อื่น บุคคลนั้นชื่อว่าทานสหาย เพราะถึงความเป็นผู้เสมอกันด้วยการเว้นจากความเป็นผู้เลวหรือประเสริฐด้วยเหตุนั้น. บุคคลใดบริโภคของเลวด้วยตนเองแล้วให้ของประณีตแก่ผู้อื่น บุคคลนั้นชื่อว่าทานบดี เพราะถึงความเป็นผู้ประเสริฐด้วยเหตุนั้น. นิตฺเตชภูโต เตชหานิปฺปตฺติยา. สห พฺยติ คจฺฉตีติ สหพฺโย, สหปวตฺตนโก, ตสฺส ภาโว สหพฺยตา, สหปวตฺตีติ อาห ‘‘สหภาวํ เอกีภาวํ คตา’’ติ. อสิตสฺสาติ วา อพนฺธสฺส, ตณฺหาพนฺธเนน อพนฺธสฺสาติ อตฺโถ. ปญฺจมํ อุตฺตานเมว. คำว่า นิตเตชภูโต คือเป็นผู้ไม่มีเดช เพราะถึงความเสื่อมแห่งเดช. คำว่า สหพฺโย คือผู้ไปพร้อมกัน, ผู้เป็นไปพร้อมกัน, ภาวะของผู้เป็นไปพร้อมกัน คือ สหพฺยตา, ความเป็นไปพร้อมกัน ท่านจึงกล่าวว่า “ถึงความเป็นผู้มีภาวะร่วมกัน เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน”. คำว่า อสิตัสสะ คือผู้ไม่มีเครื่องผูก หรือผู้ไม่มีเครื่องผูกด้วยเครื่องผูกคือตัณหา. ข้อที่ ๕ เป็นความชัดเจนอยู่แล้ว. สีหเสนาปติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสีหเสนาบดีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๖-๗. กาลทานสุตฺตาทิวณฺณนา ๖-๗. อรรถกถากาลทานสูตรเป็นต้น. ๓๖-๓๗. ฉฏฺเฐ อารามโตติ ผลารามโต. ปฐมุปฺปนฺนานีติ สพฺพปฐมํ สุชาตานิ. ภาสิตญฺญูติ ภิกฺขู ฆรทฺวาเร ฐิตา กิญฺจาปิ ตุณฺหี โหนฺติ, อตฺถโต ปน ‘‘ภิกฺขํ เทถา’’ติ วทนฺติ นาม อริยาย ยาจนาย. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อุทฺธิสฺส อริยา ติฏฺฐนฺติ, เอสา อริยานํ ยาจนา’’ติ. ตตฺร เย ‘‘มยํ ปจาม, อิเม น ปจนฺติ, ปจมาเน ปตฺวา อลภนฺตา กุหึ ลภิสฺสนฺตี’’ติ เทยฺยธมฺมํ สํวิภชนฺติ, เต ภาสิตญฺญู นาม ญตฺวา กตฺตพฺพสฺส กรณโต. ยุตฺตปฺปตฺตกาเลติ ทาตุํ ยุตฺตปฺปตฺตกาเล. อปฺปฏิวานจิตฺโตติ อนิวตฺตนจิตฺโต. สตฺตมํ อุตฺตานเมว. ๓๖-๓๗. ในข้อที่ ๖ คำว่า อารามโต คือจากสวนผลไม้. คำว่า ปฐมุปปันนานิ คือสิ่งที่เกิดขึ้นก่อนใครทั้งหมด, สิ่งที่เกิดดีแล้วก่อนใครทั้งหมด. คำว่า ภาสิตัญญู คือภิกษุทั้งหลายที่ยืนอยู่ที่ประตูเรือน ถึงแม้จะนิ่งอยู่ แต่โดยอรรถแล้วย่อมกล่าวว่า “จงให้ภิกษา” ด้วยการขอของพระอริยะ. เพราะคำนี้ตรัสไว้ว่า “พระอริยะทั้งหลายย่อมยืนโดยมุ่งหมาย, นี้เป็นการขอของพระอริยะ”. ในที่นั้น ชนเหล่าใดแบ่งปันวัตถุทานว่า “เราหุงต้ม, พวกนี้ไม่หุงต้ม, เมื่อมาถึงในเวลาหุงต้มแล้วไม่ได้ จะไปได้ที่ไหน” ชนเหล่านั้นชื่อว่าภาสิตัญญู เพราะรู้แล้วทำสิ่งที่ควรทำ. คำว่า ยุตตัปปัตตกาล คือในเวลาที่ควรให้. คำว่า อัปปฏิวานจิตโต คือมีจิตไม่หวนกลับ. ข้อที่ ๗ เป็นความชัดเจนอยู่แล้ว. กาลทานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถากาลทานสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๘. สทฺธสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาสัทธาสูตร. ๓๘. อฏฺฐเม [Pg.18] อนุกมฺปนฺตีติ ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขี โหนฺตุ อเวรา อพฺยาปชฺชา’’ติ เอวํ หิตผรเณน อนุคฺคณฺหนฺติ. อปิจ อุปฏฺฐากานํ เคหํ อญฺเญ สีลวนฺเต สพฺรหฺมจาริโน คเหตฺวา ปวิสนฺตาปิ อนุคฺคณฺหนฺติ นาม. นีจวุตฺตินฺติ ปณิปาตสีลํ. โกธมานถทฺธตาย รหิตนฺติ โกธมานวเสน อุปฺปนฺโน โย ถทฺธภาโว จิตฺตสฺส อุทฺธุมาตลกฺขโณ, เตน วิรหิตนฺติ อตฺโถ. โสรจฺเจนาติ ‘‘ตตฺถ กตมํ โสรจฺจํ? โย กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม, กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม, อิทํ วุจฺจติ โสรจฺจํ. สพฺโพปิ สีลสํวโร โสรจฺจ’’นฺติ เอวมาคเตน สีลสํวรสงฺขาเตน โสรตภาเวน. สขิลนฺติ ‘‘ตตฺถ กตมํ สาขลฺยํ? ยา สา วาจา ถทฺธกา กกฺกสา ผรุสา กฏุกา อภิสชฺชนี โกธสามนฺตา อสมาธิสํวตฺตนิกา, ตถารูปึ วาจํ ปหาย ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา เปมนียา หทยงฺคมา โปรี พหุชนกนฺตา พหุชนมนาปา, ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา โหติ. ยา ตตฺถ สณฺหวาจตา สขิลวาจตา อผรุสวาจตา, อิทํ วุจฺจติ สาขลฺย’’นฺติ (ธ. ส. ๑๓๕๐) เอวํ วุตฺเตน สมฺโมทกมุทุภาเวน สมนฺนาคตํ. เตนาห ‘‘สขิลนฺติ สมฺโมทก’’นฺติ. ๓๘. ในข้อที่ ๘ คำว่า “อนุคคณฺหนฺติ” (อนุเคราะห์) คือ อนุเคราะห์ด้วยการแผ่ประโยชน์อย่างนี้ว่า “ขอสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจงเป็นผู้มีความสุข ไม่มีเวร ไม่เบียดเบียนกันเถิด” อนึ่ง การเข้าไปสู่เรือนของอุบาสกอุบาสิกา โดยพาเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีลคนอื่นไปด้วย ก็ชื่อว่าอนุเคราะห์เหมือนกัน. คำว่า “นีจวุตฺตึ” (มีปกติประพฤติถ่อมตน) คือ มีศีลคือการนอบน้อม. คำว่า “โกธมานถทฺธตาย รหิตํ” (ปราศจากความกระด้างเพราะความโกรธและความถือตัว) คือ ปราศจากความกระด้างอันเกิดจากความโกรธและความถือตัว ซึ่งมีลักษณะฟูขึ้นแห่งจิต. คำว่า “โสรจฺเจน” (ด้วยความเสงี่ยม) คือ ด้วยความเป็นผู้เสงี่ยมอันนับว่าเป็นการสำรวมศีล ซึ่งมาในความว่า “ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความเสงี่ยมเป็นไฉน? การไม่ล่วงละเมิดทางกาย, การไม่ล่วงละเมิดทางวาจา, การไม่ล่วงละเมิดทั้งทางกายและวาจา, นี้เรียกว่าความเสงี่ยม. การสำรวมศีลทั้งหมดก็คือความเสงี่ยม.” คำว่า “สขิลํ” (อ่อนหวาน) คือ ประกอบด้วยความเป็นผู้ยินดีและอ่อนโยน ซึ่งกล่าวไว้ในความว่า “ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความอ่อนหวานเป็นไฉน? วาจาใดที่หยาบกระด้าง แข็งกร้าว รุนแรง เผ็ดร้อน เป็นไปเพื่อการด่าว่า เป็นไปใกล้ความโกรธ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบ, ละวาจาเช่นนั้นเสีย แล้วกล่าววาจาใดที่อ่อนโยน ไพเราะหู น่ารัก ซาบซึ้งใจ เป็นของชาวเมือง เป็นที่รักของชนมาก เป็นที่พอใจของชนมาก, ความเป็นผู้มีวาจาอ่อนโยน ความเป็นผู้มีวาจาอ่อนหวาน ความเป็นผู้มีวาจาไม่หยาบคายในวาจานั้น, นี้เรียกว่าความอ่อนหวาน” (ธ.ส. ๑๓๕๐). เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สขิลํ” (อ่อนหวาน) คือ “สมฺโมทกํ” (เป็นที่ยินดี). สทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสัทธาสูตร จบแล้ว. ๙-๑๐. ปุตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา ๙-๑๐. อรรถกถาปุตตสูตรเป็นต้น. ๓๙-๔๐. นวเม ภโตติ โปสิโต. ตํ ปน ภรณํ ชาตกาลโต ปฏฺฐาย สุขปจฺจยูปหรเณน ทุกฺขปจฺจยาปหรเณน จ ปวตฺติตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อมฺเหหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. หตฺถปาทวฑฺฒนาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน มุเขน สิงฺฆานิกาปนยนนหาปนมณฺฑนาทิญฺจ สงฺคณฺหาติ. มาตาปิตูนํ สนฺตกํ เขตฺตาทึ อวินาเสตฺวา รกฺขิตํ เตสํ ปรมฺปราย ฐิติยา การณํ โหตีติ อาห ‘‘อมฺหากํ สนฺตกํ…เป… กุลวํโส จิรํ ฐสฺสตี’’ติ. สลากภตฺตาทีนิ อนุปจฺฉินฺทิตฺวาติ สลากภตฺตาทีนิ อวิจฺฉินฺทิตฺวา. ยสฺมา ทายชฺชปฺปฏิลาภสฺส โยคฺยภาเวน วตฺตมาโนเยว ทายสฺส ปฏิปชฺชิสฺสติ, น อิตโรติ อาห ‘‘กุลวํสานุรูปาย ปฏิปตฺติยา’’ติอาทิ[Pg.19]. อตฺตนา ทายชฺชารหํ กโรนฺโตติ อตฺตานํ ทายชฺชารหํ กโรนฺโต. มาตาปิตโร หิ อตฺตโน โอวาเท อวตฺตมาเน มิจฺฉาปฏิปนฺเน ทารเก วินิจฺฉยํ คนฺตฺวา อปุตฺเต กโรนฺติ, เต ทายชฺชารหา น โหนฺติ. โอวาเท วตฺตมาเน ปน กุลสนฺตกสฺส สามิเก กโรนฺติ. ตติยทิวสโต ปฏฺฐายาติ มตทิวสโต ตติยทิวสโต ปฏฺฐาย. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ทสมํ อุตฺตานเมว. ในข้อที่ ๙ คำว่า ภโต (อันเขาเลี้ยงดู) คือ อันเขาบำรุงเลี้ยง. อนึ่ง เพื่อแสดงว่าการบำรุงเลี้ยงนั้นดำเนินไปตั้งแต่เวลาเกิด ด้วยการนำมาซึ่งปัจจัยแห่งความสุข และการขจัดปัจจัยแห่งความทุกข์ จึงกล่าวคำว่า อเมฺหหิ (โดยเรา) เป็นต้น. คำว่า หตฺถปาทวฑฺฒนาทีหิ (ด้วยการเลี้ยงดูมือเท้าเป็นต้น) ด้วยคำว่า เป็นต้น นั้น ย่อมสงเคราะห์การดูดน้ำมูก การอาบน้ำ การตกแต่ง เป็นต้น ด้วยปาก. การรักษาไร่นาเป็นต้น อันเป็นสมบัติของบิดามารดา ไม่ให้พินาศ ย่อมเป็นเหตุแห่งการดำรงอยู่สืบไปของท่านเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า สมบัติของเรา...เป... วงศ์ตระกูลจะดำรงอยู่ได้นาน ดังนี้. คำว่า สลากภตฺตาทีนิ อนุจฺฉินฺทิตฺวา (ไม่ตัดสลากภัตเป็นต้น) คือ ไม่ตัดสลากภัตเป็นต้น. เพราะเหตุที่ผู้ประพฤติเหมาะสมด้วยความเป็นผู้ควรได้รับมรดกเท่านั้น จักได้รับมรดก ไม่ใช่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ด้วยการประพฤติที่เหมาะสมแก่วงศ์ตระกูล เป็นต้น. คำว่า อตฺตนา ทายชฺชารหํ กโรนฺโต (ทำให้ตนเองเป็นผู้ควรได้รับมรดก) คือ ทำให้ตนเองเป็นผู้ควรได้รับมรดก. บิดามารดาเมื่อบุตรไม่ตั้งอยู่ในโอวาทของตน เป็นผู้ประพฤติผิด ย่อมไปสู่การวินิจฉัยแล้วทำให้เป็นผู้ไม่ใช่บุตร (คือตัดออกจากกองมรดก) บุตรเหล่านั้นย่อมไม่ควรได้รับมรดก. แต่เมื่อบุตรตั้งอยู่ในโอวาท ย่อมทำให้เป็นเจ้าของสมบัติของตระกูล. คำว่า ตติยทิวสโต ปฏฺฐาย (ตั้งแต่วันที่สาม) คือ ตั้งแต่วันที่สามนับจากวันตาย. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย. ข้อที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. ปุตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปุตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว. สุมนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสุมนวรรค จบแล้ว. ๕. มุณฺฑราชวคฺโค ๕. มุณฑราชวรรค ๑-๒. อาทิยสุตฺตาทิวณฺณนา อรรถกถาอาทิยสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๒. ๔๑-๔๒. ปญฺจมสฺส ปฐเม อุฏฺฐานวีริยาธิคเตหีติ วา อุฏฺฐาเนน จ วีริเยน จ อธิคเตหิ. ตตฺถ อุฏฺฐานนฺติ กายิกํ วีริยํ. วีริยนฺติ เจตสิกนฺติ วทนฺติ. อุฏฺฐานนฺติ วา โภคุปฺปาทเน ยุตฺตปฺปยุตฺตตา. วีริยํ ตชฺโช อุสฺสาโห. ปีณิตนฺติ ธาตํ สุติตฺตํ. ตถาภูโต ปน ยสฺมา ถูลสรีโร โหติ, ตสฺมา ‘‘ถูลํ กโรตี’’ติ วุตฺตํ. ทุติยํ อุตฺตานเมว. ในข้อที่ ๕ สูตรแรก คำว่า อุฏฺฐานวีริยาธิคเตหิ (อันได้มาด้วยความหมั่นและความเพียร) คือ อันได้มาด้วยความหมั่นและความเพียร. ในคำเหล่านั้น ท่านกล่าวว่า คำว่า อุฏฺฐานํ (ความหมั่น) คือ ความเพียรทางกาย. คำว่า วีริยํ (ความเพียร) คือ ความเพียรทางใจ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า อุฏฺฐานํ คือ ความเหมาะสมและความขวนขวายในการยังโภคะให้เกิดขึ้น. วีริยํ คือ ความอุตสาหะที่เกิดจากความหมั่นนั้น. คำว่า ปีณิตํ (อิ่มหนำ) คือ อิ่มเอิบ อิ่มหนำ. อนึ่ง เพราะบุคคลผู้เป็นเช่นนั้นย่อมมีร่างกายอ้วนพี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ทำให้เป็นคนอ้วน ดังนี้. สูตรที่สองมีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. อาทิยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอาทิยสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๓. อิฏฺฐสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาอิฏฐสูตร ๔๓. ตติเย อปฺปมาทํ ปสํสนฺตีติ ‘‘เอตานิ อายุอาทีนิ ปตฺถยนฺเตน อปฺปมาโท กาตพฺโพ’’ติ อปฺปมาทเมว ปสํสนฺติ ปณฺฑิตา. ยสฺมา วา ปุญฺญกิริยาสุ ปณฺฑิตา อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ, ตสฺมา อายุอาทีนิ ปตฺถยนฺเตน อปฺปมาโทว กาตพฺโพติ อตฺโถ. ปุริมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป ‘‘ปุญฺญกิริยาสู’’ติ ปทสฺส ‘‘อปฺปมตฺโต’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ยสฺมา ปณฺฑิตา อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ, ยสฺมา จ ปุญฺญกิริยาสุ อปฺปมตฺโต อุโภ อตฺเถ อธิคโต โหติ, ตสฺมา อายุอาทีนิ ปตฺถยนฺเตน อปฺปมาโทว [Pg.20] กาตพฺโพ. ทุติยสฺมึ อตฺถวิกปฺเป ปณฺฑิตา อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ. กตฺถาติ? ปุญฺญกิริยาสุ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา อปฺปมตฺโต อุโภ อตฺเถ อธิคฺคณฺหาติ ปณฺฑิโต, ตสฺมาติ อตฺโถ. อตฺถปฺปฏิลาเภนาติ ทิฏฺฐธมฺมิกาทิหิตปฺปฏิลาเภน. ๔๓. ในข้อที่ ๓ คำว่า อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ (ย่อมสรรเสริญความไม่ประมาท) คือ บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาทนั่นเองว่า ผู้ปรารถนาอายุเป็นต้นเหล่านี้ พึงกระทำความไม่ประมาท. อีกนัยหนึ่ง เพราะบัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาทในบุญกิริยา เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาอายุเป็นต้น พึงกระทำความไม่ประมาทนั่นเอง นี้เป็นอรรถ. ในอรรถวิกัปแรก บทว่า ปุญฺญกิริยาสุ (ในบุญกิริยา) มีความสัมพันธ์กับบทว่า อปฺปมตฺโต (ผู้ไม่ประมาท) นี้. เพราะบัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาท และเพราะผู้ไม่ประมาทในบุญกิริยาย่อมบรรลุประโยชน์ทั้งสอง เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาอายุเป็นต้น พึงกระทำความไม่ประมาทนั่นเอง. ในอรรถวิกัปที่สอง บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาท. สรรเสริญที่ไหน? ในบุญกิริยา. ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร? เพราะบัณฑิตผู้ไม่ประมาทย่อมบรรลุประโยชน์ทั้งสอง เพราะเหตุนั้น นี้เป็นอรรถ. คำว่า อตฺถปฺปฏิลามเภน (ด้วยการได้ประโยชน์) คือ ด้วยการได้ประโยชน์อันเป็นไปในปัจจุบันเป็นต้น. อิฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอิฏฐสูตร จบแล้ว. ๔. มนาปทายีสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถามนาปทายีสูตร ๔๔. จตุตฺเถ ฌานมเนน นิพฺพตฺตํ มโนมยนฺติ อาห ‘‘สุทฺธาวาเสสุ เอกํ ฌานมเนน นิพฺพตฺตํ เทวกาย’’นฺติ. สติปิ หิ สพฺพสตฺตานํ อภิสงฺขารมนสา นิพฺพตฺตภาเว พาหิรปจฺจเยหิ วินา มนสาว นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘มโนมยา’’ติ วุจฺจนฺติ รูปาวจรสตฺตา. ยทิ เอวํ กามภเว โอปปาติกสตฺตานมฺปิ มโนมยภาโว อาปชฺชตีติ เจ? น, ตตฺถ พาหิรปจฺจเยหิ นิพฺพตฺเตตพฺพตาสงฺกาย เอว อภาวโต ‘‘มนสาว นิพฺพตฺตา’’ติ อวธารณาสมฺภวโต. นิรุฬฺโห วายํ โลเก มโนมยโวหาโร รูปาวจรสตฺเตสุ. ตถา หิ ‘‘อนฺนมโย, ปาณมโย, มโนมโย, อานนฺทมโย, วิญฺญาณมโย’’ติ ปญฺจธา อตฺตานํ เวทวาทิโนปิ วทนฺติ. อุจฺเฉทวาทิโนปิ วทนฺติ ‘‘ทิพฺโพ รูปี มโนมโย’’ติ (ที. นิ. ๑.๘๗). ตีสุ วา กุลสมฺปตฺตีสูติ พฺราหฺมณขตฺติยเวสฺสสงฺขาเตสุ สมฺปนฺนกุเลสุ. ฉสุ วา กามสคฺเคสูติ ฉสุ กามาวจรเทเวสุ. ๔๔. ในข้อที่ ๔ ท่านกล่าวว่า ฌานมเนน นิพฺพตฺตํ มโนมยํ (มโนมัยที่บังเกิดด้วยใจอันเป็นไปในฌาน) คือ กายเทพอย่างหนึ่งในชั้นสุทธาวาสที่บังเกิดด้วยใจอันเป็นไปในฌาน. จริงอยู่ แม้สัตว์ทั้งปวงจะบังเกิดด้วยใจที่เป็นอภิสังขาร แต่สัตว์ในรูปาวจรภูมิก็ถูกเรียกว่า มโนมัย (สำเร็จด้วยใจ) เพราะบังเกิดด้วยใจเท่านั้น โดยปราศจากปัจจัยภายนอก. หากถามว่า ถ้าเป็นเช่นนั้น สัตว์โอปปาติกะในกามภพก็พึงเป็นมโนมัยด้วยมิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะในกามภพนั้นไม่มีความสงสัยว่าต้องบังเกิดด้วยปัจจัยภายนอก จึงไม่สามารถกำหนดได้ว่า บังเกิดด้วยใจเท่านั้น. อนึ่ง คำว่า มโนมัย นี้เป็นที่รู้กันในโลกสำหรับสัตว์ในรูปาวจรภูมิ. ดังนั้น แม้พวกเวทวาทีก็กล่าวถึงอัตตา ๕ อย่างว่า อันนมัย (สำเร็จด้วยอาหาร), ปราณมัย (สำเร็จด้วยลมปราณ), มโนมัย (สำเร็จด้วยใจ), อานันทมัย (สำเร็จด้วยความสุข), วิญญาณมัย (สำเร็จด้วยวิญญาณ). แม้พวกอุจเฉทวาทีก็กล่าวว่า กายทิพย์ มีรูป สำเร็จด้วยใจ (ที. นิ. ๑.๘๗). อีกนัยหนึ่ง คำว่า ในตระกูลที่สมบูรณ์ ๓ อย่าง คือ ในตระกูลที่สมบูรณ์อันได้แก่ พราหมณ์ กษัตริย์ และแพศย์. หรือในสวรรค์ ๖ ชั้น คือ ในเทวดาชั้นกามภพ ๖ ชั้น. มนาปทายีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถามนาปทายีสูตร จบแล้ว. ๕-๖. ปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา อรรถกถาปุญญาภิสันทสูตรเป็นต้น ที่ ๕-๖. ๔๕-๔๖. ปญฺจเม อสงฺเขยฺโยติ อาฬฺหกคณนาย อสงฺเขยฺโย. โยชนวเสน ปนสฺส สงฺขา อตฺถิ เหฏฺฐา มหาปถวิยา อุปริ อากาเสน ปริสมนฺตโต จกฺกวาฬปพฺพเตน มชฺเฌ ตตฺถ ตตฺถ ฐิตเกหิ ทีปปพฺพตปริยนฺเตหิ ปริจฺฉินฺนตฺตา ชานนฺเตน โยชนโต สงฺขาตุํ สกฺกาติ กตฺวา. มหาสรีรมจฺฉกุมฺภีลยกฺขรกฺขสมหานาคทานวาทีนํ สวิญฺญาณกานํ พลวามุขปาตาลาทีนํ อวิญฺญาณกานํ เภรวารมฺมณานํ วเสน พหุเภรวํ[Pg.21]. ปุถูติ พหู. สวนฺตีติ สนฺทมานา. อุปยนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว. ในข้อที่ ๕ คำว่า อสํเขยฺโย (นับไม่ได้) คือ นับไม่ได้ด้วยการตวงเป็นอาฬหกะ. แต่โดยระยะโยชน์ ย่อมมีการนับได้ เพราะเบื้องล่างมีมหาปฐพี เบื้องบนมีอากาศ โดยรอบมีภูเขาจักรวาล และตรงกลางมีเกาะและภูเขาที่ตั้งอยู่เป็นระยะๆ จนถึงขอบภูเขาจักรวาลเป็นที่สุด จึงสามารถนับเป็นโยชน์ได้โดยผู้รู้. คำว่า พหุเภรวํ (น่าสะพรึงกลัวมาก) คือ น่าสะพรึงกลัวมากด้วยอำนาจของสัตว์มีวิญญาณ เช่น ปลาใหญ่ จระเข้ ยักษ์ รากษส พญานาคใหญ่ อสูร เป็นต้น และด้วยอำนาจของอารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัวที่ไม่มีวิญญาณ เช่น ปากเหวที่ลึกและน่ากลัว เป็นต้น. คำว่า ปุถู (มาก) คือ มากมาย. คำว่า สฺวนฺติ (ย่อมไหล) คือ ย่อมไหลไป. คำว่า อุปยนฺติ (ย่อมเข้าไป) คือ ย่อมเข้าไปถึง. สูตรที่ ๖ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. ปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปุญญาภิสันทสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๗-๘. ธนสุตฺตาทิวณฺณนา อรรถกถาธนสูตรเป็นต้น ที่ ๗-๘. ๔๗-๔๘. สตฺตเม สทฺธาติ มคฺเคนาคตา สทฺธา. สีลญฺจ ยสฺส กลฺยาณนฺติ กลฺยาณสีลํ นาม อริยสาวกสฺส อริยกนฺตํ สีลํ วุจฺจติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อริยสาวกสฺส เอกสีลมฺปิ อกนฺตํ นาม นตฺถิ, อิมสฺมึ ปนตฺเถ ภวนฺตเรปิ อปฺปหีนํ ปญฺจสีลํ อธิปฺเปตํ. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว. ในข้อที่ ๗ คำว่า สทฺธา (ศรัทธา) คือ ศรัทธาที่มาด้วยมรรค. คำว่า สีลญฺจ ยสฺส กลฺยาณํ (และศีลของเขาเป็นกัลยาณ) คือ ศีลที่เป็นกัลยาณนั้น หมายถึงศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะของพระอริยสาวก. ในคำนั้น แม้ว่าศีลแม้เพียงข้อเดียวของพระอริยสาวกจะไม่ชื่อว่าเป็นสิ่งไม่เป็นที่รักก็หามิได้ แต่ในอรรถนี้หมายถึงปัญจศีลที่ยังไม่ละในภพอื่น. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. ธนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาธนสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๙. โกสลสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาโกสลสูตร ๔๙. นวเม ปติตกฺขนฺโธติ สมฺมุขา กิญฺจิ โอโลเกตุํ อสมตฺถตาย อโธมุโข. นิปฺปฏิภาโนติ สหธมฺมิกํ กิญฺจิ วตฺตุํ อวิสหนโต นิปฺปฏิภาโน ปฏิภานรหิโต. ๔๙. ในข้อที่ ๙ บทว่า ปฏิตกฺขนฺโธ (ผู้มีบ่าตก) คือมีหน้าก้มลง เพราะไม่สามารถจะมองดูอะไรได้ตรงหน้า บทว่า นิปฺปฏิภาโณ (ผู้ไม่มีปฏิภาณ) คือไม่มีปฏิภาณ คือปราศจากปฏิภาณ เพราะไม่สามารถจะพูดคำที่ชอบด้วยเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งได้ โกสลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาโกสลสูตร จบแล้ว ๑๐. นารทสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถานารทสูตร ๕๐. ทสเม อชฺโฌมุจฺฉิโตติ อธิมตฺตาย ตณฺหามุจฺฉาย มุจฺฉิโต, มุจฺฉํ โมหํ ปมาทํ อาปนฺโน. เตนาห ‘‘คิลิตฺวา…เป… อติเรกมุจฺฉาย ตณฺหาย สมนฺนาคโต’’ติ. มหจฺจาติ มหติยา. ลิงฺควิปลฺลาเสน เจตํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘มหตา ราชานุภาเวนา’’ติ. ๕๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า อชฺโฌมุจฺฉิโต (ผู้หมกมุ่น) คือหมกมุ่นด้วยความหลงในตัณหาอย่างยิ่ง ถึงซึ่งความมัวเมา ความหลง ความประมาท เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “กลืนกินแล้ว...เป...ประกอบด้วยตัณหาอันมีความมัวเมาอย่างยิ่ง” บทว่า มหจฺจ (ด้วยความยิ่งใหญ่) คือด้วยความใหญ่ และคำนี้ท่านกล่าวด้วยการสับเปลี่ยนลิงค์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยอานุภาพแห่งพระราชาอันยิ่งใหญ่” นารทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถานารทสูตร จบแล้ว มุณฺฑราชวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถามุณฑราชวรรค จบแล้ว ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. ปัณณาสก์ที่ ๑ จบแล้ว ๒. ทุติยปณฺณาสกํ ๒. ปัณณาสก์ที่ ๒ (๖) ๑. นีวรณวคฺโค (๖) ๑. นิวรณวรรค ๑-๒. อาวรณสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๒. อรรถกถาอาวรณสูตรเป็นต้น ๕๑-๕๒. ทุติยสฺส [Pg.22] ปฐเม อาวรนฺตีติ อาวรณา, นีวารยนฺตีติ นีวรณา. เอตฺถ จ อาวรนฺตีติ กุสลธมฺมุปฺปตฺตึ อาทิโต ปริวาเรนฺติ. นีวารยนฺตีติ นิรวเสสโต วารยนฺตีติ อตฺโถ, ตสฺมา อาวรณวเสนาติ อาทิโต กุสลุปฺปตฺติวารณวเสน. นีวรณวเสนาติ นิรวเสสโต วารณวเสนาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยสฺมา ปญฺจ นีวรณา อุปฺปชฺชมานา อนุปฺปนฺนาย โลกิยโลกุตฺตราย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺติ, อุปฺปนฺนาปิ อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ วา อภิญฺญา อุปจฺฉินฺทิตฺวา ปาเตนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา’’ติ วุจฺจนฺติ. อุปจฺฉินฺทนํ ปาตนญฺเจตฺถ ตาสํ ปญฺญานํ อนุปฺปนฺนานํ อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานเมว. อิติ มหคฺคตานุตฺตรปญฺญานํ เอกจฺจาย จ ปริตฺตปญฺญาย อนุปฺปตฺติเหตุภูตา นีวรณธมฺมา อิตราสํ สมตฺถตํ วิหนนฺติเยวาติ ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา วุตฺตา. ภาวนามนสิกาเรน วินา ปกติยา มนุสฺเสหิ นิพฺพตฺเตตพฺโพ ธมฺโมติ มนุสฺสธมฺโม, มนุสฺสตฺตภาวาวโห วา ธมฺโม มนุสฺสธมฺโม, อนุฬารํ ปริตฺตกุสลํ. ยํ อสติปิ พุทฺธุปฺปาเท วตฺตติ, ยญฺจ สนฺธายาห ‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชตี’’ติ (ชา. ๑.๘.๗๕). อลํ อริยาย อริยภาวายาติ อลมริโย, อริยภาวาย สมตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. ญาณทสฺสนเมว ญาณทสฺสนวิเสโส, อลมริโย จ โส ญาณทสฺสนวิเสโส จาติ อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส. ในสูตรที่ ๕๑-๕๒ ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสก์ที่ ๒ บทว่า อาวรณา (เครื่องกั้น) ความว่า ธรรมที่กั้นไว้ ชื่อว่า อาวรณะ บทว่า นีวรณา (เครื่องกั้น) ความว่า ธรรมที่ห้ามไว้ ชื่อว่า นิวรณะ ในคำเหล่านั้น บทว่า อาวรณา คือกั้นการเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมไว้ตั้งแต่ต้น บทว่า นีวรณา มีอรรถว่า ห้ามไว้โดยไม่เหลือ เพราะเหตุนั้น คำว่า โดยอำนาจแห่งอาวรณะ คือโดยอำนาจการกั้นการเกิดขึ้นแห่งกุศลตั้งแต่ต้น คำว่า โดยอำนาจแห่งนิวรณะ คือโดยอำนาจการห้ามไว้โดยไม่เหลือ พึงทราบเนื้อความในคำนี้อย่างนี้ เพราะนิวรณ์ ๕ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมไม่ให้ปัญญาที่เป็นโลกิยะและโลกุตระที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้ และแม้ที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมตัดอัฏฐสมาบัติหรืออภิญญา ๕ ให้ตกไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “เครื่องทำปัญญาให้ทุรพล” การตัดและการทำให้ตกไปในที่นี้ คือการไม่ให้ปัญญาเหล่านั้นที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นนั่นเอง ดังนั้น นิวรณธรรมทั้งหลายที่เป็นเหตุแห่งการไม่เกิดขึ้นแห่งปัญญาอันยิ่งใหญ่และปัญญาอันสูงสุด และปัญญาอันเล็กน้อยบางอย่าง ย่อมกำจัดความสามารถของปัญญาอื่น ๆ นั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “เครื่องทำปัญญาให้ทุรพล” ธรรมที่มนุษย์พึงให้เกิดขึ้นได้ตามปกติโดยไม่ต้องอาศัยการเจริญและการมนสิการ ชื่อว่า มนุสสธรรม หรือธรรมที่นำมาซึ่งอัตภาพแห่งมนุษย์ ชื่อว่า มนุสสธรรม ได้แก่ กุศลเล็กน้อยที่ไม่ประณีต ซึ่งเป็นไปแม้ในเมื่อไม่มีพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น และซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงตรัสว่า “ด้วยพรหมจรรย์อันเลวทราม ย่อมเข้าถึงความเป็นกษัตริย์” (ชา. ๑.๘.๗๕) บทว่า อลํอริโย (เพียงพอแก่ความเป็นอริยะ) คือพอเพียงแก่ความเป็นอริยะ อธิบายว่า สามารถเพื่อความเป็นอริยะ ญาณทัสสนะนั่นแหละเป็นญาณทัสสนะพิเศษ และญาณทัสสนะพิเศษนั้นด้วย เป็นธรรมอันเพียงพอแก่ความเป็นอริยะด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อลํอริยญาณทัสสนวิเสส (ญาณทัสสนะพิเศษอันเพียงพอแก่ความเป็นอริยะ) ญาณทสฺสนนฺติ จ ทิพฺพจกฺขุปิ วิปสฺสนาปิ มคฺโคปิ ผลมฺปิ ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ วุจฺจติ. ‘‘อปฺปมตฺโต สมาโน ญาณทสฺสนํ อาราเธตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๑๑) หิ เอตฺถ ทิพฺพจกฺขุ ญาณทสฺสนํ นาม. ‘‘ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๓๔) เอตฺถ วิปสฺสนาญาณํ. ‘‘อภพฺพา เต ญาณาย ทสฺสนาย อนุตฺตราย สมฺโพธายา’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๙๖) เอตฺถ มคฺโค. ‘‘อยมญฺโญ [Pg.23] อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๒๘) เอตฺถ ผลํ. ‘‘ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ, อกุปฺปา เม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๖; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) เอตฺถ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. ‘‘ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ ‘สตฺตาหกาลกโต อาฬาโร กาลาโม’’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๘๔; ๒.๓๔๐) เอตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. อิธ ปน โลกุตฺตรธมฺโม อธิปฺเปโต. เอตฺถ จ รูปายตนํ ชานาติ จกฺขุวิญฺญาณํ วิย ปสฺสติ จาติ ญาณทสฺสนํ, ทิพฺพจกฺขุ. สมฺมสนูปจาเร จ ธมฺมลกฺขณตฺตยญฺจ ตถา ชานาติ ปสฺสติ จาติ ญาณทสฺสนํ, วิปสฺสนา. นิพฺพานํ จตฺตาริ วา สจฺจานิ อสมฺโมหปฺปฏิเวธโต ชานาติ ปสฺสติ จาติ ญาณทสฺสนํ, มคฺโค. ผลํ ปน นิพฺพานวเสเนว โยเชตพฺพํ. ปจฺจเวกฺขณา มคฺคาธิคตสฺส อตฺถสฺส สพฺพโส โชตนฏฺเฐน ญาณทสฺสนํ. สพฺพญฺญุตา อนาวรณตาย สมนฺตจกฺขุตาย จ ญาณทสฺสนํ. พฺยาทิณฺณกาโลติ ปริยาทินฺนกาโล. ทุติยํ อุตฺตานเมว. อนึ่ง คำว่า ญาณทัสสนะ นี้ ท่านกล่าวถึงทิพยจักษุบ้าง วิปัสสนาบ้าง มรรคบ้าง ผลบ้าง ปัจจเวกขณญาณบ้าง สัพพัญญุตญาณบ้าง จริงอยู่ ในประโยคว่า “ผู้ไม่ประมาท ย่อมบรรลุญาณทัสสนะ” (ม.อุ. ๑.๓๑๑) นี้ ทิพยจักษุชื่อว่า ญาณทัสสนะ ในประโยคว่า “น้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ” (ที.สี. ๑.๒๓๔) นี้ คือวิปัสสนาญาณ ในประโยคว่า “ชนเหล่านั้นไม่ควรเพื่อญาณ เพื่อทัสสนะ เพื่อสัมโพธิอันยอดเยี่ยม” (อ.จตุ. ๔.๑๙๖) นี้ คือมรรค ในประโยคว่า “ธรรมอันยิ่งของมนุษย์อย่างอื่น คือญาณทัสสนะพิเศษอันเพียงพอแก่ความเป็นอริยะ อันเราบรรลุแล้ว เป็นเครื่องอยู่ผาสุก” (ม.อุ. ๑.๓๒๘) นี้ คือผล ในประโยคว่า “อนึ่ง ญาณและทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราแล้วว่า วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นที่สุด ภพใหม่ไม่มีอีกแล้ว” (สํ.ม. ๕.๑๐๘๑; มหาวรรค ๑๖; ปฏิ.ม. ๒.๓๐) นี้ คือปัจจเวกขณญาณ ในประโยคว่า “อนึ่ง ญาณและทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘อาฬารดาบสกาฬามโคตรทำกาละแล้ว ๗ วัน’” (ม.มู. ๑.๒๘๔; ๒.๓๔๐) นี้ คือสัพพัญญุตญาณ แต่ในที่นี้ประสงค์เอาโลกุตตรธรรม ในคำนี้ ญาณทัสสนะ คือทิพยจักษุ เพราะรู้รูปายตนะและเห็นเหมือนจักษุวิญญาณ ในการพิจารณาและอุปจาระ ญาณทัสสนะ คือวิปัสสนา เพราะรู้และเห็นไตรลักษณ์แห่งธรรมเช่นนั้น ญาณทัสสนะ คือมรรค เพราะรู้และเห็นพระนิพพานหรืออริยสัจ ๔ ด้วยการแทงตลอดโดยไม่หลง ส่วนผลพึงประกอบด้วยอำนาจแห่งพระนิพพานนั่นเอง ปัจจเวกขณญาณเป็นญาณทัสสนะ เพราะอรรถว่าส่องแสดงอรรถที่มรรคบรรลุแล้วโดยประการทั้งปวง สัพพัญญุตญาณเป็นญาณทัสสนะ เพราะความเป็นธรรมไม่มีเครื่องกั้นและเพราะความเป็นสัพพัญญูจักษุ บทว่า พฺยาฑิณฺณกาโล คือกาลที่สิ้นไปรอบแล้ว สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว อาวรณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอาวรณสูตรเป็นต้น จบแล้ว ๓-๔. ปธานิยงฺคสุตฺตาทิวณฺณนา ๓-๔. อรรถกถาปธานิยังคสูตรเป็นต้น ๕๓-๕๔. ตติเย ปทหตีติ ปทหโน, ภาวนมนุยุตฺโต โยคี, ตสฺส ภาโว ภาวนานุโยโค ปทหนภาโว. ปธานมสฺส อตฺถีติ ปธานิโก, ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา ‘‘ปธานิโย’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อภินีหารโต ปฏฺฐาย อาคตตฺตา’’ติ วุตฺตตฺตา ปจฺเจกโพธิสตฺตสาวกโพธิสตฺตานมฺปิ ปณิธานโต ปภุติ อาคตสทฺธา อาคมนสทฺทา เอว, อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ปน ‘‘สพฺพญฺญุโพธิสตฺตาน’’นฺติ วุตฺตํ. อธิคมโต สมุทาคตตฺตา อคฺคมคฺคผลสมฺปยุตฺตา จาปิ อธิคมสทฺธา นาม, ยา โสตาปนฺนสฺส องฺคภาเวน วุตฺตา. อจลภาเวนาติ ปฏิปกฺเขน อนธิภวนียตฺตา นิจฺจลภาเวน. โอกปฺปนนฺติ โอกฺกนฺทิตฺวา อธิมุจฺจนํ, ปสาทุปฺปตฺติยา ปสาทนียวตฺถุสฺมึ ปสีทนเมว. สุปฺปฏิวิทฺธนฺติ สุฏฺฐุ ปฏิวิทฺธํ. ยถา เตน ปฏิวิทฺเธน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ หตฺถคตํ อโหสิ, ตถา ปฏิวิทฺธํ. ยสฺส พุทฺธสุพุทฺธตาย สทฺธา อจลา อสมฺปเวธิ, ตสฺส ธมฺมสุธมฺมตาย สงฺฆสุปฺปฏิปนฺนตาย [Pg.24] เตน ปฏิเวเธน สทฺธา น ตถาติ อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส. เตนาห ภควา – ‘‘โย, ภิกฺขเว, พุทฺเธ ปสนฺโน ธมฺเม ปสนฺโน สงฺเฆ ปสนฺโน’’ติอาทิ. ปธานวีริยํ อิชฺฌติ ‘‘อทฺธา อิมาย ปฏิปทาย ชรามรณโต มุจฺจิสฺสามี’’ติ สกฺกจฺจํ ปทหนโต. ในสูตรที่ ๕๓-๕๔ ในตติยวรรค บทว่า ปทหโน (ผู้เพียร) คือผู้เพียรพยายาม คือโยคีผู้ประกอบในการเจริญ ภาวะของโยคีนั้น คือการประกอบในการเจริญ เป็นภาวะแห่งความเพียรพยายาม บทว่า ปธานิโก (ผู้มีความเพียร) คือผู้มีความเพียร ทำ ก-อักษรให้เป็น ย-อักษร จึงกล่าวว่า “ปธานิโย” เพราะเหตุที่ตรัสว่า “มาแล้วตั้งแต่การตั้งความปรารถนา” ศรัทธาที่มาแล้วตั้งแต่การตั้งความปรารถนาของพระปัจเจกโพธิสัตว์และพระสาวกโพธิสัตว์ทั้งหลาย ก็เป็นศรัทธาที่มาแล้วนั่นเอง แต่ด้วยการแสดงอย่างยอดเยี่ยม จึงตรัสว่า “ของพระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย” อนึ่ง ศรัทธาที่มาพร้อมด้วยการบรรลุ คือประกอบด้วยอริยมรรคและผล ชื่อว่า อธิคมศรัทธา ซึ่งตรัสว่าเป็นองค์ประกอบของพระโสดาบัน บทว่า อจลภาเวน (ด้วยความเป็นของไม่หวั่นไหว) คือด้วยความเป็นของไม่หวั่นไหว เพราะไม่ถูกปฏิปักษ์ครอบงำได้ บทว่า โอกปฺปนํ (ความเชื่อมั่น) คือการเข้าไปเชื่อมั่น คือความเลื่อมใสในวัตถุที่ควรเลื่อมใสด้วยการเกิดขึ้นแห่งความเลื่อมใส บทว่า สุปฺปฏิวิทฺธํ (อันแทงตลอดดีแล้ว) คืออันแทงตลอดดีแล้ว อันแทงตลอดแล้วอย่างที่สัพพัญญุตญาณเป็นของอยู่ในมือด้วยการแทงตลอดนั้น สำหรับผู้ที่ศรัทธาไม่หวั่นไหว ไม่สั่นคลอนในความเป็นพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้ดีแล้ว การที่ศรัทธาไม่เป็นเช่นนั้นด้วยการแทงตลอดนั้นในความเป็นพระธรรมที่ตรัสดีแล้ว ในความเป็นพระสงฆ์ผู้ปฏิบัติดีแล้ว ย่อมเป็นฐานะที่ไม่มีช่องว่าง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์” เป็นต้น ปธานวิริยะย่อมสำเร็จ เพราะตั้งใจเพียรพยายามอย่างจริงจังว่า “เราจักพ้นจากชราและมรณะด้วยปฏิปทานี้อย่างแน่นอน” อปฺป-สทฺโท อภาวตฺโถ ‘‘อปฺปสทฺทสฺส…เป… โข ปนา’’ติอาทีสุ วิยาติ อาห ‘‘อโรโค’’ติ. สมเวปากินิยาติ ยถาภุตฺตมาหารํ สมากาเรเนว ปจนสีลาย. ทฬฺหํ กตฺวา ปจนฺตี หิ คหณี โฆรภาเวน ปิตฺตวิการาทิวเสน โรคํ ชเนติ, สิถิลํ กตฺวา ปจนฺตี มนฺทภาเวน วาตวิการาทิวเสน เตนาห ‘‘นาติสีตาย นาจฺจุณฺหายา’’ติ. คหณิเตชสฺส มนฺทปฏุตาวเสน สตฺตานํ ยถากฺกมํ สีตุณฺหสหตาติ อาห ‘‘อติสีตลคฺคหณิโก’’ติอาทิ. ยาถาวโต อจฺจยเทสนา อตฺตโน อาวิกรณํ นามาติ อาห ‘‘ยถาภูตํ อตฺตโน อคุณํ ปกาเสตา’’ติ. อุทยตฺถคามินิยาติ สงฺขารานํ อุทยญฺจ วยญฺจ ปฏิวิชฺฌนฺติยาติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘อุทยญฺจา’’ติอาทิ. ปริสุทฺธายาติ นิรุปกฺกิเลสาย. นิพฺพิชฺฌิตุํ สมตฺถายาติ ตทงฺควเสน สวิเสสํ ปชหิตุํ สมตฺถาย. ตสฺส ทุกฺขสฺส ขยคามินิยาติ ยํ ทุกฺขํ อิมสฺมึ ญาเณ อนธิคเต ปวตฺติรหํ, อธิคเต น ปวตฺติ, ตํ สนฺธาย วทติ. ตถาเหส โยคาวจโร ‘‘จูฬโสตาปนฺโน’’ติ วุจฺจติ. จตุตฺถํ อุตฺตานเมว. คำว่า "อัปปสัททะ" มีความหมายว่าไม่มี (เสียง) เหมือนในประโยคว่า "อัปปสัททะ...เป...โข ปนา" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "อะโรโค" (ไม่มีโรค). คำว่า "สะมะเวปากินียา" หมายถึง มีปกติย่อยอาหารที่บริโภคแล้วให้สม่ำเสมอ. เพราะว่าไฟธาตุที่ย่อยอาหารอย่างแรงกล้า ย่อมก่อให้เกิดโรคด้วยความเป็นของร้ายกาจ เช่น โรคดีกำเริบ เป็นต้น. ไฟธาตุที่ย่อยอาหารอย่างหย่อน ย่อมก่อให้เกิดโรคด้วยความเป็นของอ่อนกำลัง เช่น โรคลมกำเริบ เป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่เย็นเกินไป ไม่ร้อนเกินไป". สัตว์ทั้งหลายย่อมทนความเย็นและความร้อนได้ตามลำดับ ด้วยอำนาจความอ่อนและความแก่กล้าของไฟธาตุในลำไส้ จึงกล่าวว่า "มีลำไส้ที่เย็นเกินไป" เป็นต้น. การแสดงอาบัติโดยความเป็นจริง ชื่อว่าการเปิดเผยตนเอง จึงกล่าวว่า "ผู้เปิดเผยความไม่ดีของตนตามความเป็นจริง". คำว่า "อุทยัตถคามินียา" หมายถึง ผู้แทงตลอดซึ่งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของสังขารทั้งหลาย นี้เป็นอรรถในที่นี้ จึงกล่าวว่า "ซึ่งความเกิดขึ้น" เป็นต้น. คำว่า "ปะริสุทธายา" หมายถึง ผู้ไม่มีอุปกิเลส. คำว่า "นิพพิชฌิตุํ สะมัตถายา" หมายถึง ผู้สามารถละกิเลสได้โดยพิเศษด้วยอำนาจแห่งตทังคปหาน. คำว่า "ตัสสะ ทุกขัสสะ ขะยะคามินียา" หมายถึง ทุกข์ใดควรเป็นไปเมื่อยังไม่บรรลุญาณนี้ และไม่เป็นไปเมื่อบรรลุแล้ว ตรัสหมายถึงทุกข์นั้น. เพราะเหตุนั้น พระโยคาวจรนั้นจึงถูกเรียกว่า "จูฬโสดาบัน". บทที่สี่มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. ปธานิยงฺคสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปธานิยังคสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๕. มาตาปุตฺตสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถามาตาปุตตสูตร. ๕๕. ปญฺจเม วิสฺสาโสติ วิสจฺฉายสนฺตาโน ภาโว. โอตาโรติ ตตฺถ จิตฺตสฺส อนุปฺปเวโส. คเหตฺวาติ อตฺตโน เอว โอกาสํ คเหตฺวา. เขเปตฺวาติ กุสลวารํ เขเปตฺวา. ๕๕. ในบทที่ห้า คำว่า "วิสสาสะ" หมายถึง ภาวะที่ปราศจากความหวาดระแวง. คำว่า "โอตาระ" หมายถึง การที่จิตเข้าไปในที่นั้น. คำว่า "คะเหตวา" หมายถึง ถือเอาโอกาสของตนเอง. คำว่า "เขเปตวา" หมายถึง ทำให้กาลแห่งกุศลสิ้นไป. ฆฏฺเฏยฺยาติ อกฺกมนาทิวเสน พาเธยฺย. ตีหิ ปริญฺญาหีติ ญาตตีรณปฺปหานสงฺขาตาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ. นตฺถิ เอเตสํ กุโตจิ ภยนฺติ อกุโตภยา, นิพฺภยาติ อตฺโถ. จตุนฺนํ โอฆานํ, สํสารมโหฆสฺเสว วา ปารํ ปริยนฺตํ คตา. เตนาห ‘‘ปารํ วุจฺจติ นิพฺพาน’’นฺติอาทิ. คำว่า "ฆัฏเฏยยะ" หมายถึง พึงเบียดเบียนด้วยการก้าวล่วงเป็นต้น. คำว่า "ตีหิ ปะริญญาหิ" หมายถึง ด้วยปริญญาสามประการ คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา. คำว่า "อะกุโตภะยา" หมายถึง ไม่มีภัยจากที่ไหนๆ แก่ท่านเหล่านั้น คือไม่มีภัยเลย. ท่านเหล่านั้นถึงฝั่ง คือที่สุดแห่งโอฆะทั้งสี่ หรือแห่งสังสารมหาสาคร. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ฝั่งเรียกว่านิพพาน" เป็นต้น. มาตาปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถามาตาปุตตสูตร จบแล้ว. ๖. อุปชฺฌายสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาอุปัชฌายสูตร. ๕๖. ฉฏฺเฐ [Pg.25] มธุรกภาโว นาม สรีรสฺส ถมฺภิตตฺตํ, ตํ ปน ครุภาวปุพฺพกนฺติ อาห ‘‘สญฺชาตครุภาโว’’ติ. น ปกฺขายนฺตีติ นปฺปกาเสนฺติ, นานาการณโต น อุปฏฺฐหนฺติ. เตนาห ‘‘จตสฺโส ทิสา จ อนุทิสา จ มยฺหํ น อุปฏฺฐหนฺตี’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ๕๖. ในบทที่หก คำว่า "มะธุระกะภาวะ" คือ ความที่ร่างกายแข็งทื่อ ซึ่งมีภาวะหนักเป็นเบื้องต้น จึงกล่าวว่า "มีภาวะหนักเกิดขึ้นแล้ว". คำว่า "นะ ปักขายันติ" หมายถึง ไม่ปรากฏ ไม่ตั้งอยู่ด้วยเหตุต่างๆ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ทิศทั้งสี่และทิศเฉียงทั้งหลาย ย่อมไม่ตั้งอยู่แก่เรา". ข้อความที่เหลือในที่นี้มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. อุปชฺฌายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอุปัชฌายสูตร จบแล้ว. ๗. อภิณฺหปจฺจเวกฺขิตพฺพฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาอภิณหปัจจเวกขิตัพพฐานสูตร. ๕๗. สตฺตเม ชราธมฺโมติ ธมฺม-สทฺโท ‘‘อสมฺโมสธมฺโม นิพฺพาน’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๗๖๓) วิย ปกติปริยาโย, ตสฺมา ชราปกติโก ชิณฺณสภาโวติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ชราสภาโว’’ติอาทิ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. กมฺมุนา ทาตพฺพํ อาทิยตีติ กมฺมทายาโท, อตฺตนา ยถูปจิตกมฺมผลภาคีติ อตฺโถ. ตํ ปน ทายชฺชํ การณูปจาเรน วทนฺโต ‘‘กมฺมํ มยฺหํ ทายชฺชํ สนฺตกนฺติ อตฺโถ’’ติ อาห ยถา ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ, เอวมิทํ ปุญฺญํ วฑฺฒตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๘๐). โยนีหิ ผลํ สภาวโต ภินฺนมฺปิ อภินฺนํ วิย มิสฺสิตํ โหติ. เตนาห ‘‘กมฺมํ มยฺหํ โยนิ การณ’’นฺติ. มมตฺตวเสน พชฺฌนฺตีติ พนฺธู, ญาติ สาโลหิโต จ, กมฺมํ ปน เอกนฺตสมฺพนฺธวาติ อาห ‘‘กมฺมํ มยฺหํ พนฺธู’’ติ. ปติฏฺฐาติ อวสฺสโย. กมฺมสทิโส หิ สตฺตานํ อวสฺสโย นตฺถิ. ๕๗. ในบทที่เจ็ด คำว่า "ชะราธัมโม" นั้น คำว่า "ธัมมะ" เป็นไวพจน์ของ "ปกติ" เหมือนในประโยคว่า "นิพพานมีปกติไม่หลงลืม" เป็นต้น (สุ. นิ. 763) เพราะฉะนั้นจึงมีความหมายว่า มีปกติแก่ มีสภาพเป็นของเก่า. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีสภาพเป็นของแก่" เป็นต้น. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "กัมมะทายาโท" หมายถึง ผู้รับสิ่งที่ควรให้ด้วยกรรม คือผู้มีส่วนแห่งผลกรรมที่ตนสั่งสมไว้แล้ว. แต่เมื่อกล่าวถึงมรดกนั้นโดยอุปจาระแห่งเหตุ จึงกล่าวว่า "กรรมเป็นมรดกของเรา เป็นของของเรา" ดังเช่นที่กล่าวว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญอย่างนี้" (ที. นิ. 3.80). ผลย่อมผสมกันเหมือนไม่ต่างกัน แม้โดยสภาพจะต่างกันกับเหตุ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "กรรมเป็นโยนิ เป็นเหตุของเรา". คำว่า "พันธู" หมายถึง ผู้ผูกพันกันด้วยความเป็นของเรา คือญาติและผู้มีโลหิตเดียวกัน. แต่กรรมเป็นของที่สัมพันธ์กันโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า "กรรมเป็นเผ่าพันธุ์ของเรา". คำว่า "ปะติฏฐา" หมายถึง ที่พึ่ง. เพราะว่าที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายที่เสมอด้วยกรรมนั้นไม่มี. โยพฺพนํ อารพฺภ อุปฺปนฺนมโทติ ‘‘มหลฺลกกาเล ปุญฺญํ กริสฺสาม, ทหรมฺห ตาวา’’ติ โยพฺพนํ อปสฺสาย มานกรณํ. ‘‘อหํ นิโรโค สฏฺฐิ วา สตฺตติ วา วสฺสานิ อติกฺกนฺตานิ, น เม หรีตกขณฺฑมฺปิ ขาทิตพฺพํ, อิเม ปนญฺเญ ‘อสุกํ โน ฐานํ รุชฺชติ, เภสชฺชํ ขาทามา’ติ วิจรนฺติ, โก อญฺโญ มยา สทิโส นิโรโค นามา’’ติ เอวํ มานกรณํ อาโรคฺยมโท. สพฺเพสมฺปิ ชีวิตํ นาม ปภงฺคุรํ ทุกฺขานุพนฺธญฺจ, ตทุภยํ อโนโลเกตฺวา ปพนฺธฏฺฐิตึ ปจฺจยสุลภตญฺจ นิสฺสาย ‘‘จิรํ ชีวึ, จิรํ ชีวามิ, จิรํ ชีวิสฺสามิ, สุขํ ชีวึ, สุขํ ชีวามิ, สุขํ ชีวิสฺสามี’’ติ เอวํ มานกรณํ ชีวิตมโท. คำว่า "โยพพะนัง อารัพภะ อุปปันนะมะโท" หมายถึง ความมัวเมาที่เกิดขึ้นปรารภความหนุ่มสาว คือการถือตัวโดยอาศัยความหนุ่มสาวว่า "เราจักทำบุญเมื่อแก่เฒ่าก่อน ตอนนี้เรายังหนุ่มอยู่". ความมัวเมาในความไม่มีโรค คือการถือตัวอย่างนี้ว่า "เราไม่มีโรค ล่วงไปแล้วหกสิบหรือเจ็ดสิบปี เราไม่ต้องกินแม้ชิ้นสมอ แต่คนอื่นๆ เหล่านี้เที่ยวไปโดยกล่าวว่า 'ที่โน้นที่นี่ของเราเจ็บปวด เราจะกินยา' ใครเล่าจะไม่มีโรคเสมอเหมือนเรา". ความมัวเมาในชีวิต คือการถือตัวอย่างนี้ว่า "เรามีชีวิตอยู่มานานแล้ว, เรามีชีวิตอยู่, เราจักมีชีวิตอยู่ไปนาน, เรามีชีวิตอยู่อย่างสุขสบายมาแล้ว, เรามีชีวิตอยู่อย่างสุขสบาย, เราจักมีชีวิตอยู่อย่างสุขสบาย" โดยไม่อาศัยการพิจารณาทั้งสองอย่างนั้นว่า ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายเป็นของแตกสลายง่าย และมีทุกข์ติดตาม แต่กลับอาศัยความดำรงอยู่แห่งสันตติและความที่ปัจจัยหาได้ง่าย. อุปธิรหิตนฺติ [Pg.26] กามูปธิรหิตํ. จตฺตาโร หิ อุปธี – กามูปธิ, ขนฺธูปธิ, กิเลสูปธิ, อภิสงฺขารูปธีติ. กามาปิ ‘‘ยํ ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ กามานํ อสฺสาโท’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๖) เอวํ วุตฺตสฺส สุขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต ‘‘อุปธิยติ เอตฺถ สุข’’นฺติ อิมินา วจนตฺเถน ‘‘อุปธี’’ติ วุจฺจติ, ขนฺธาปิ ขนฺธมูลกสฺส ทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต, กิเลสาปิ อปายทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต, อภิสงฺขาราปิ ภวทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. คำว่า "อุปธิรหิตัง" หมายถึง ปราศจากกามูปธิ. อุปธิมี ๔ อย่าง คือ กามูปธิ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ. กามทั้งหลายก็ถูกเรียกว่า "อุปธิ" ด้วยอรรถว่า "สุขย่อมถูกรองรับไว้ในที่นี้" เพราะเป็นที่ตั้งแห่งสุขที่กล่าวไว้เช่นนี้ว่า "สุขและโสมนัสใดเกิดขึ้นเพราะอาศัยกามคุณ ๕ นี้เป็นอัสสาทะของกามทั้งหลาย" (ม. นิ. ๑.๑๖๖). ขันธ์ทั้งหลายก็ถูกเรียกว่าอุปธิ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ที่มีขันธ์เป็นมูล. กิเลสทั้งหลายก็ถูกเรียกว่าอุปธิ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในอบาย. อภิสังขารทั้งหลายก็ถูกเรียกว่าอุปธิ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในภพ. ข้อความที่เหลือก็เข้าใจได้ง่าย. อภิณฺหปจฺจเวกฺขิตพฺพฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอภิณหปัจจเวกขิตัพพฐานสูตร จบแล้ว. ๘-๑๐. ลิจฺฉวิกุมารกสุตฺตาทิวณฺณนา ๘-๑๐. อรรถกถาลิจฉวีราชกุมารสูตรเป็นต้น. ๕๘-๖๐. อฏฺฐเม สาปเตยฺยนฺติ เอตฺถ สํ วุจฺจติ ธนํ, ตสฺส ปตีติ สปติ, ธนสามิโก. ตสฺส หิตาวหตฺตา สาปเตยฺยํ, ทฺรพฺยํ, ธนนฺติ อตฺโถ. อตฺตโน รุจิวเสน คามกิจฺจํ เนตีติ คามนิโย, คามนิโยเยว คามณิโก. ๕๘-๖๐. ในบทที่ ๘ คำว่า "สาปเตยยัง" ในที่นี้ "สํ" หมายถึง ทรัพย์, "ปติ" คือเจ้าของ, "สปติ" คือเจ้าของทรัพย์. เพราะเป็นของนำมาซึ่งประโยชน์แก่เจ้าของทรัพย์ จึงเรียกว่า "สาปเตยยัง" คือทัพพะ ทรัพย์. ผู้ที่นำกิจการของหมู่บ้านไปตามความพอใจของตนเอง เรียกว่า "คามนิยะ" ซึ่งก็คือ "คามณิกะ" นั่นเอง. อนฺวาย อุปนิสฺสาย ชีวนสีลา อนุชีวิโนติ อาห ‘‘เย จ เอตํ อุปนิสฺสาย ชีวนฺตี’’ติ. เอกํ มหากุลํ นิสฺสาย ปณฺณาสมฺปิ สฏฺฐิปิ กุลานิ ชีวนฺติ, เต มนุสฺเส สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. นวมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. คำว่า "อนุชีวิโน" หมายถึง ผู้มีปกติเลี้ยงชีพโดยอาศัยตามไป จึงกล่าวว่า "ชนเหล่าใดอาศัยผู้นั้นเลี้ยงชีพ". โดยอาศัยตระกูลใหญ่ตระกูลหนึ่ง ตระกูล ๕๐ หรือ ๖๐ ตระกูลก็เลี้ยงชีพอยู่ได้ คำนี้กล่าวหมายถึงคนเหล่านั้น. ข้อความที่เหลือเข้าใจได้ง่าย. บทที่ ๙ เป็นต้นมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. ลิจฺฉวิกุมารกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาลิจฉวีราชกุมารสูตรเป็นต้น จบแล้ว. นีวรณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถานิวรณวรรค จบแล้ว. (๗) ๒. สญฺญาวคฺโค (๗) ๒. สัญญาวัคค์. ๑-๕. สญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๕. อรรถกถาสัญญาสูตรเป็นต้น. ๖๑-๖๕. ทุติยสฺส ปฐเม ‘‘มหปฺผลา มหานิสํสา’’ติ อุภยมฺเปตํ อตฺถโต เอกํ, พฺยญฺชนเมว นานนฺติ อาห ‘‘มหปฺผลา’’ติอาทิ. ‘‘ปญฺจิเม คหปตโย อานิสํสา’’ติอาทีสุ (อุทา. ๗๖) อานิสํส-สทฺโท ผลปริยาโยปิ โหติ[Pg.27]. มหโต โลกุตฺตรสฺส สุขสฺส ปจฺจยา โหนฺตีติ มหานิสํสา. อมโตคธาติ อมตพฺภนฺตรา อมตํ อนุปฺปวิฏฺฐา นิพฺพานทิฏฺฐตฺตา, ตโต ปรํ น คจฺฉนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อมตปริโยสานา’’ติ. อมตํ ปริโยสานํ อวสานํ เอตาสนฺติ อมตปริโยสานา. มรณสญฺญาติ มรณานุปสฺสนาญาเณน สญฺญา. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญาติ อาหารํ คมนาทิวเสน ปฏิกูลโต ปริคฺคณฺหนฺตสฺส อุปฺปนฺนสญฺญา. อุกฺกณฺฐิตสฺสาติ นิพฺพินฺทนฺตสฺส กตฺถจิปิ อสชฺชนฺตสฺส. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ๖๑-๖๕. ในบทที่ ๑ ของหมวดที่ ๒ คำว่า "มหัปผลา มหานิสังสา" ทั้งสองนี้มีความหมายเป็นอันเดียวกันโดยอรรถ ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น จึงกล่าวว่า "มีผลมาก" เป็นต้น. ในประโยคว่า "ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการเหล่านี้" เป็นต้น (อุ. ๗๖) คำว่า "อานิสงส์" ก็เป็นไวพจน์ของผล. สิ่งเหล่านั้นเป็นปัจจัยแห่งสุขอันเป็นโลกุตตระอันยิ่งใหญ่ จึงเรียกว่า "มีอานิสงส์มาก". คำว่า "อมโตคธา" หมายถึง มีอมตะในภายใน เข้าถึงอมตะแล้ว เพราะความเป็นผู้เห็นพระนิพพาน ย่อมไม่ไปจากที่นั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีอมตะเป็นที่สุด". อมตะเป็นที่สุด เป็นอวสานของสิ่งเหล่านั้น จึงเรียกว่า "มีอมตะเป็นที่สุด". คำว่า "มรณสัญญา" หมายถึง สัญญาที่เกิดจากญาณอันพิจารณาความตาย. คำว่า "อาหาเรปฏิกูลสัญญา" หมายถึง สัญญาที่เกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณาอาหารโดยความเป็นของปฏิกูลด้วยอาการไปเป็นต้น. คำว่า "อุกกัณฐิตะ" หมายถึง ผู้เบื่อหน่าย ไม่ติดข้องในที่ใดๆ. บทที่ ๒ เป็นต้นมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. สญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสัญญาสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๖-๑๐. สาชีวสุตฺตาทิวณฺณนา ๖-๑๐. อรรถกถาสาชีวสูตรเป็นต้น. ๖๖-๗๐. ฉฏฺเฐ สห อาชีวนฺติ เอตฺถาติ สาชีโว, ปญฺหสฺส ปุจฺฉนํ วิสฺสชฺชนญฺจ. เตนาห ‘‘สาชีโวติ ปญฺหปุจฺฉนญฺเจว ปญฺหวิสฺสชฺชนญฺจา’’ติอาทิ. อภิสงฺขตนฺติ จิตํ. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ในสูตรที่ ๖ การอยู่ร่วมกันในที่นี้ ชื่อว่า สาชีวะ คือการถามปัญหาและการแก้ปัญหา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "สาชีโว คือ การถามปัญหาและการแก้ปัญหา" เป็นต้น คำว่า อภิสังขตัง คือ ที่สั่งสมไว้ บทที่ ๗ เป็นต้น มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. สาชีวสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสาชีวสูตรเป็นต้น จบแล้ว. สญฺญาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสัญญาวัคค์ จบแล้ว. (๘) ๓. โยธาชีววคฺโค (๘) ๓. โยธาชีววรรค ๑-๒. ปฐมเจโตวิมุตฺติผลสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๒. อรรถกถาปฐมเจโตวิมุตติผลสูตรเป็นต้น ๗๑-๗๒. ตติยสฺส ปฐเม อวิชฺชาปลิฆนฺติ เอตฺถ อวิชฺชาติ วฏฺฏมูลิกา อวิชฺชา, อยํ ปจุรชเนหิ อุกฺขิปิตุํ อสกฺกุเณยฺยภาวโต ทุกฺขิปนฏฺเฐน นิพฺพานทฺวารปฺปเวสวิพนฺธเนน จ ‘‘ปลิโฆ วิยาติ ปลิโฆ’’ติ วุจฺจติ. เตเนส ตสฺสา อุกฺขิตฺตตฺตา ‘‘อุกฺขิตฺตปลิโฆ’’ติ วุตฺโต. ปุนพฺภวสฺส กรณสีโล, ปุนพฺภวํ วา ผลํ อรหตีติ โปโนภวิกา, ปุนพฺภวทายิกาติ อตฺโถ. ชาติสํสาโรติ ชายนวเสน เจว สํสรณวเสน จ เอวํลทฺธนามานํ ปุนพฺภวกฺขนฺธานํ ปจฺจโย กมฺมาภิสงฺขาโร. ชาติสํสาโรติ หิ ผลูปจาเรน การณํ วุตฺตํ. ตญฺหิ ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติการณวเสน ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตตฺตา ‘‘ปริขา’’ติ วุจฺจติ สนฺตานสฺส [Pg.28] ปริกฺขิปนโต. เตเนส ตสฺส สํกิณฺณตฺตา วิกิณฺณตฺตา สพฺพโส ขิตฺตตฺตา วินาสิตตฺตา ‘‘สํกิณฺณปริโข’’ติ วุตฺโต. ในปฐมสูตรแห่งตติยวรรคที่ ๗๑-๗๒ คำว่า อวิชชาปลิฆะ ในบทนี้ อวิชชา คือ อวิชชาอันเป็นรากเหง้าของวัฏฏะ อวิชชานี้ชนส่วนมากไม่สามารถยกขึ้นได้ เพราะโดยอรรถว่ายกขึ้นได้ยาก และโดยความเป็นเครื่องขัดขวางการเข้าสู่ประตูพระนิพพาน จึงเรียกว่า "ปลิฆะ" เหมือนลิ่มสลัก เพราะเหตุนั้น อวิชชานั้นถูกยกขึ้นแล้ว จึงเรียกว่า "อุกขิตตปลิโฆ". คำว่า โปโนพภวิกา คือ มีปกติทำภพใหม่ หรือควรแก่ผลคือภพใหม่ หมายถึง ให้ภพใหม่. คำว่า ชาติสังสาระ คือ กรรมอภิสังขารเป็นปัจจัยแก่ขันธ์อันเป็นภพใหม่ที่ได้ชื่ออย่างนี้โดยความเป็นชาติและการท่องเที่ยวไป. ก็คำว่า ชาติสังสาระ นี้ ตรัสเรียกเหตุโดยอุปจาระแห่งผล. ก็สังสารวัฏนั้นตั้งอยู่โดยการห้อมล้อมด้วยเหตุแห่งการเกิดขึ้นซ้ำๆ จึงเรียกว่า "ปริขา (คู)" เพราะห้อมล้อมสันดาน. เพราะเหตุนั้น สังสารวัฏนั้นถูกถมเต็มแล้ว ถูกทำให้กระจัดกระจายแล้ว ถูกทอดทิ้งแล้วโดยประการทั้งปวง ถูกกำจัดแล้ว จึงเรียกว่า "สังกิณณปริโข". ตณฺหาสงฺขาตนฺติ เอตฺถ ตณฺหาติ วฏฺฏมูลิกา ตณฺหา. อยญฺหิ คมฺภีรานุคตฏฺเฐน ‘‘เอสิกา’’ติ วุจฺจติ. ลุญฺจิตฺวา อุทฺธริตฺวา. โอรมฺภาคิยานีติ โอรมฺภาคชนกานิ กามภเว อุปปตฺติปจฺจยานิ กามราคสํโยชนาทีนิ. เอตานิ หิ กวาฏํ วิย นครทฺวารํ จิตฺตํ ปิทหิตฺวา ฐิตตฺตา ‘‘อคฺคฬา’’ติ วุจฺจนฺติ. เตเนส เตสํ นิคฺคตตฺตา ภินฺนตฺตา ‘‘นิรคฺคโฬ’’ติ วุตฺโตติ. อคฺคมคฺเคน ปนฺโน อปจิโต มานทฺธโช เอตสฺสาติ ปนฺนทฺธโช. ปนฺนภาโรติ ขนฺธภารกิเลสภารอภิสงฺขารภารา โอโรปิตา อสฺสาติ ปนฺนภาโร. วิสํยุตฺโตติ จตูหิ โยเคหิ สพฺพกิเลเสหิ จ วิสํยุตฺโต. อสฺมิมาโนติ รูเป อสฺมีติ มาโน, เวทนาย, สญฺญาย, สงฺขาเรสุ, วิญฺญาเณ อสฺมิมาโน. เอตฺถ หิ ปญฺจปิ ขนฺเธ อวิเสสโต ‘‘อสฺมี’’ติ คเหตฺวา ปวตฺตมาโน อสฺมิมาโนติ อธิปฺเปโต. ในบทว่า ตัณหาสังขาตํ (อันตัณหาขุดแล้ว) นี้ ตัณหา คือ ตัณหาที่เป็นรากเหง้าของวัฏฏะ ตัณหานี้เรียกว่า “เอสิกา” (เสาเขื่อน) เพราะเป็นสิ่งที่หยั่งลงลึก ถอนขึ้นแล้ว คำว่า โอรัมภาคิยานิ (สังโยชน์เบื้องต่ำ) คือ สังโยชน์เบื้องต่ำมีกามราคสังโยชน์เป็นต้น อันเป็นปัจจัยแห่งการอุบัติในกามภพ สังโยชน์เหล่านี้เรียกว่า “อัคคฬา” (ลิ่มขวาง) เพราะตั้งอยู่ปิดกั้นจิตเหมือนบานประตูเมือง เพราะเหตุนั้น สังโยชน์เหล่านั้นถูกกำจัดแล้ว ถูกทำลายแล้ว จึงเรียกว่า “นิรัคคโฬ” (ผู้ไม่มีลิ่มขวาง) คำว่า ปันนัทธโช (ผู้มีธงคือมานะอันลดลงแล้ว) คือ ผู้มีธงคือมานะอันลดลงแล้วด้วยอริยมรรค คำว่า ปันนภาโร (ผู้มีภาระอันปลงลงแล้ว) คือ ผู้มีภาระคือขันธ์ ภาระคือกิเลส ภาระคืออภิสังขารอันปลงลงแล้ว คำว่า วิสังยุตโต (ผู้พ้นแล้ว) คือ ผู้พ้นแล้วจากโยคะ ๔ และกิเลสทั้งปวง คำว่า อัสมิมาโน (มานะว่าเรามีอยู่) คือ มานะว่า “เรามีอยู่” ในรูป, ในเวทนา, ในสัญญา, ในสังขาร, ในวิญญาณ ในที่นี้ มานะที่เกิดขึ้นโดยยึดถือขันธ์ทั้ง ๕ โดยไม่แยกแยะว่า “เรามีอยู่” นั่นแหละคือ อัสมิมานะที่ประสงค์. นครทฺวารสฺส ปริสฺสยปฏิพาหนตฺถญฺเจว โสธนตฺถญฺจ อุโภสุ ปสฺเสสุ เอสิกาถมฺเภ นิขณิตฺวา ฐเปตีติ อาห ‘‘นครทฺวาเร อุสฺสาปิเต เอสิกาถมฺเภ’’ติ. ปาการวิทฺธํสเนเนว ปริขาภูมิสมกรณํ โหตีติ อาห ‘‘ปาการํ ภินฺทิตฺวา ปริขํ วิกิริตฺวา’’ติ. ‘‘เอว’’นฺติอาทิ อุปมาสํสนฺทนํ. สนฺโต สํวิชฺชมาโน กาโย ธมฺมสมูโหติ สกฺกาโย, อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ. ทฺวตฺตึสกมฺมการณา ทุกฺขกฺขนฺเธ อาคตทุกฺขานิ. อกฺขิโรคสีสโรคาทโย. อฏฺฐนวุติ โรคา, ราชภยาทีนิ ปญฺจวีสติมหาภยานิ. ทุติยํ อุตฺตานเมว. เพื่อป้องกันอันตรายและเพื่อชำระประตูเมือง จึงปักเสาเขื่อนไว้ทั้งสองข้าง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เสาเขื่อนที่ปักไว้ที่ประตูเมือง” การทำคูให้ราบเรียบเสมอกับพื้นดินย่อมมีได้ด้วยการทำลายกำแพง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทำลายกำแพงแล้วถมคู” บทว่า “เอวํ” (อย่างนี้) เป็นต้น เป็นการเปรียบเทียบ คำว่า สันตกาย (กายที่มีอยู่) คือ กายที่มีอยู่จริง เป็นกองแห่งธรรม คือ อุปาทานขันธ์ ๕ ทุกข์ที่มาในทุกขขันธ์อันเกิดจากการลงทัณฑ์ ๓๒ ประการ โรคตา โรคศีรษะ เป็นต้น โรค ๙๘ อย่าง, มหาภัย ๒๕ อย่างมีภัยจากพระราชาเป็นต้น บทที่ ๒ มีความหมายตื้นอยู่แล้ว. ปฐมเจโตวิมุตฺติผลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยปฐมเจโตวิมุตติผลสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๓-๔. ปฐมธมฺมวิหารีสุตฺตาทิวณฺณนา ๓-๔. อรรถกถาว่าด้วยปฐมธัมมวิหารีสูตรเป็นต้น ๗๓-๗๔. ตติเย นิยกชฺฌตฺเตติ อตฺตโน สนฺตาเน. เมตฺตาย อุปสํหรณวเสน หิตํ เอสนฺเตน. กรุณาย วเสน อนุกมฺปมาเนน. ปริคฺคเหตฺวาติ ปริโต คเหตฺวา, ผริตฺวาติ อตฺโถ. ปริจฺจาติ ปริโต กตฺวา, สมนฺตโต ผริตฺวา อิจฺเจว อตฺโถ. ‘‘ปฏิจฺจา’’ติปิ [Pg.29] ปาโฐ. มา ปมชฺชิตฺถาติ ‘‘ฌายถา’’ติ วุตฺตสมถวิปสฺสนานํ อนนุยุญฺชเนน อญฺเญน วา เกนจิ ปมาทการเณน มา ปมาทํ อาปชฺชิตฺถ. นิยฺยานิกสาสเน อกตฺตพฺพกรณํ วิย กตฺตพฺพากรณมฺปิ ปมาโทติ. วิปตฺติกาเลติ สตฺตอสปฺปายาทิวิปตฺติยุตฺเต กาเล. สพฺเพปิ สาสเน คุณา อิเธว สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ อาห ‘‘ฌายถ มา ปมาทตฺถ…เป… อนุสาสนี’’ติ. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ในตติยสูตรที่ ๗๓-๗๔ คำว่า นิยกัชฌัตเต (ในภายในของตน) คือ ในสันดานของตน แสวงหาประโยชน์ด้วยการน้อมนำเมตตาเข้าไป สงเคราะห์ด้วยกรุณา คำว่า ปริคคเหตฺวา (แผ่ไปทั่ว) คือ ถือเอาโดยรอบ หมายถึง แผ่ไปทั่ว คำว่า ปริจฺจ (แผ่ไปทั่ว) คือ กระทำโดยรอบ หมายถึง แผ่ไปทั่วโดยรอบนั่นเอง มีบทว่า “ปฏิจฺจ” (อาศัย) เป็นอีกบทหนึ่ง คำว่า มา ปมชฺชิตฺถ (อย่าประมาท) คือ อย่าถึงความประมาทด้วยการไม่ประกอบสมถะและวิปัสสนาที่กล่าวไว้ว่า “จงเพ่งพินิจ” หรือด้วยเหตุแห่งความประมาทอย่างอื่น การไม่ทำสิ่งที่ควรทำก็เป็นความประมาท เหมือนการทำสิ่งที่ไม่ควรทำในพระศาสนาที่นำสัตว์ออกจากทุกข์ คำว่า วิปัตติกาล (กาลแห่งความวิบัติ) คือ ในกาลที่ประกอบด้วยความวิบัติมีอสัปปายะ ๗ เป็นต้น คุณทั้งปวงในพระศาสนาย่อมสงเคราะห์เข้าในที่นี้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “จงเพ่งพินิจ อย่าประมาท...เป็นต้น...เป็นคำสั่งสอน” ในจตุตถสูตร ไม่มีอะไรจะกล่าว. ปฐมธมฺมวิหารีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยปฐมธัมมวิหารีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๕. ปฐมโยธาชีวสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาว่าด้วยปฐมโยธาชีวสูตร ๗๕. ปญฺจเม ยุชฺฌนํ โยโธ, โส อาชีโว เอเตสนฺติ โยธาชีวา. เตนาห ‘‘ยุทฺธูปชีวิโน’’ติ. สนฺถมฺภิตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกตีติ พทฺโธ ธิติสมฺปนฺโน ฐาตุํ น สกฺโกติ. สมาคเตติ สมฺปตฺเต. พฺยาปชฺชตีติ วิการมาปชฺชติ. เตนาห ‘‘ปกติภาวํ ชหตี’’ติ. ๗๕. ในปัญจมสูตร การรบคือ โยธะ, การรบนั้นเป็นอาชีวะของชนเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า โยธาชีวะ (ผู้มีอาชีวะด้วยการรบ) เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ผู้มีชีวิตอยู่ด้วยการรบ” คำว่า พัทโธ (ถูกผูกมัด) คือ ผู้มีความมั่นคงไม่สามารถยืนหยัดอยู่ได้ คำว่า สมาคเต (มาถึงแล้ว) คือ ถึงแล้ว คำว่า พยาปัชชติ (ย่อมแปรปรวน) คือ ย่อมถึงความวิปริต เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ย่อมละสภาพปกติ”. รชคฺคสฺมินฺติ ปจฺจตฺเต ภุมฺมวจนนฺติ อาห ‘‘กึ ตสฺส ปุคฺคลสฺส รชคฺคํ นามา’’ติ. วินิพฺเพเฐตฺวาติ คหิตคฺคหณํ วิสฺสชฺชาเปตฺวา. โมเจตฺวาติ สรีรโต อปเนตฺวา. คำว่า รชัคคสฺมึ (ในยอดธุลี) เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งปัจจัตตวิภัตติ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ยอดธุลีของบุคคลนั้นชื่ออะไร” คำว่า วินิพฺเพเฐตฺวา (แก้แล้ว) คือ ให้สละสิ่งที่ยึดถือไว้ คำว่า โมเจตฺวา (ปลดเปลื้องแล้ว) คือ ปลดเปลื้องออกจากร่างกาย. ปฐมโยธาชีวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยปฐมโยธาชีวสูตร จบแล้ว. ๖. ทุติยโยธาชีวสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาว่าด้วยทุติยโยธาชีวสูตร ๗๖. ฉฏฺเฐ จมฺมนฺติ อิมินา จมฺมมยํ จมฺมมิติ สิพฺพิตํ, อญฺญํ วา เกฏกผลกาทึ สงฺคณฺหาติ. ธนุกลาปํ สนฺนยฺหิตฺวาติ ธนุญฺเจว ตูณิรญฺจ สนฺนยฺหิตฺวา สชฺเชตฺวา. ธนุทณฺฑสฺส ชิยายตฺตภาวกรณาทิปิ หิ ธนุโน สนฺนยฺหนํ. เตเนวาห ‘‘ธนุญฺจ สรกลาปญฺจ สนฺนยฺหิตฺวา’’ติ. ยุทฺธสนฺนิเวเสน ฐิตนฺติ ทฺวินฺนํ เสนานํ พฺยูหนสํวิธานนเยน กโต โย สนฺนิเวโส, ตสฺส วเสน ฐิตํ, เสนาพฺยูหสํวิธานวเสน สนฺนิวิฏฺฐนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุสฺสาหญฺจ วายามญฺจ กโรตีติ ยุชฺฌนวเสน อุสฺสาหํ วายามญฺจ กโรติ. ปริยาปาเทนฺตีติ มรณปริยนฺติกํ อปรํ ปาเปนฺติ. เตนาห ‘‘ปริยาปาทยนฺตี’’ติ, ชีวิตํ ปริยาปาทยนฺติ มรณํ ปฏิปชฺชาเปนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ๗๖. ในฉัฏฐสูตร คำว่า จมฺมํ (หนัง) นี้ หมายถึง หนังที่ทำด้วยหนังที่เย็บแล้ว หรือโล่และแผ่นไม้เป็นต้นอย่างอื่น คำว่า ธนุกลาปํ สันนยฺหิตฺวา (เตรียมคันธนูและลูกธนู) คือ เตรียมคันธนูและลูกธนู การทำให้คันธนูมีสายธนูผูกติดอยู่ก็เป็นการเตรียมคันธนู เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เตรียมคันธนูและลูกธนู” คำว่า ยุทธสันนิเวเสน ฐิตํ (ตั้งอยู่ในที่ตั้งทัพ) คือ ตั้งอยู่โดยที่ตั้งทัพที่จัดทำขึ้นด้วยการจัดทัพของกองทัพทั้งสอง หมายถึง ตั้งอยู่โดยการจัดทัพ คำว่า อุสฺสาหญฺจ วายามญฺจ กโรติ (ย่อมทำความอุตสาหะและความพยายาม) คือ ย่อมทำความอุตสาหะและความพยายามด้วยการรบ คำว่า ปริยาปาเทนฺติ (ย่อมให้ถึงที่สุด) คือ ย่อมให้ถึงที่สุดแห่งความตาย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ปริยาปาทยนฺติ” (ย่อมให้ถึงที่สุด) หมายถึง ย่อมให้ชีวิตถึงที่สุด คือ ย่อมให้ถึงความตาย. อรกฺขิเตเนว [Pg.30] กาเยนาติอาทีสุ หตฺถปาเท กีฬาเปนฺโต คีวํ วิปริวตฺเตนฺโต กายํ น รกฺขติ นาม. นานปฺปการํ ทุฏฺฐุลฺลํ กโรนฺโต วาจํ น รกฺขติ นาม. กามวิตกฺกาทโย วิตกฺเกนฺโต จิตฺตํ น รกฺขติ นาม. อนุปฏฺฐิตาย สติยาติ กายคตาย สติยา อนุปฏฺฐิตาย. ราเคน อนุคโตติ ราเคน อนุปหโต. ราคปเรโตติ วา ราเคน ผุฏฺโฐ ผุฏฺฐวิเสน วิย สปฺเปน. ในบทว่า อารกฺขิเตเนว กาเยน (ด้วยกายที่ไม่ได้รักษา) เป็นต้น ชื่อว่าไม่รักษากาย คือ การเล่นมือเล่นเท้า การบิดคอ ชื่อว่าไม่รักษาวาจา คือ การทำวาจาหยาบคายต่างๆ ชื่อว่าไม่รักษาจิต คือ การตรึกกามวิตกเป็นต้น คำว่า อนุปฏฺฐิตาย สติยา (ด้วยสติที่ไม่ได้ตั้งมั่น) คือ ด้วยสติที่ไม่ได้ตั้งมั่นในกายคตาสติ คำว่า ราเคน อนุคโต (อันราคะติดตาม) คือ อันราคะไม่กระทบ หรือคำว่า ราคปเรโต (อันราคะครอบงำ) คือ อันราคะถูกต้องแล้ว เหมือนงูถูกพิษ. อนุทหนฏฺเฐนาติ อนุปายปฺปฏิปตฺติยา. สมฺปติ อายติญฺจ มหาภิตาปฏฺเฐน. อนวตฺถิตสภาวตาย อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานฏฺเฐน. มุหุตฺตรมณียตาย ตาวกาลิกฏฺเฐน. พฺยตฺเตหิ อภิภวนียตาย สพฺพงฺคปจฺจงฺคปลิภญฺชนฏฺเฐน. เฉทนเภทนาทิอธิกรณภาเวน อุคฺฆฏฺฏนสทิสตาย อธิกุฏฺฏนฏฺเฐน. อวเณ วณํ อุปฺปาเทตฺวา อนฺโต อนุปวิสนสภาวตาย วินิวิชฺฌนฏฺเฐน. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิก อนตฺถนิมิตฺตตาย สาสงฺกสปฺปฏิภยฏฺเฐน. คำว่า อนุทหนฏฺเฐน (โดยความเป็นเครื่องเผาผลาญ) คือ ด้วยการปฏิบัติที่ไม่ถูกวิธี โดยความเป็นเครื่องยังความเร่าร้อนอย่างมากให้เกิดทั้งในปัจจุบันและอนาคต โดยความเป็นของปรากฏชั่วคราว เพราะมีสภาพไม่ตั้งมั่น โดยความเป็นของชั่วคราว เพราะเป็นที่รื่นรมย์ชั่วขณะ โดยความเป็นเครื่องทำลายอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง เพราะเป็นสิ่งที่ผู้ฉลาดพึงครอบงำ โดยความเป็นเครื่องทุบตีอย่างแรง เพราะเป็นเหตุแห่งการตัด การทำลายเป็นต้น เหมือนการกระทบกระทั้น โดยความเป็นเครื่องแทงทะลุ เพราะมีสภาพเข้าไปข้างในโดยการทำให้เกิดแผลในที่ที่ไม่มีแผล โดยความเป็นของน่าสงสัยและน่าสะพรึงกลัว เพราะเป็นนิมิตแห่งอนัตถะทั้งในปัจจุบันและสัมปรายภพ. ทุติยโยธาชีวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยทุติยโยธาชีวสูตร จบแล้ว. ๗-๘. ปฐมอนาคตภยสุตฺตาทิวณฺณนา ๗-๘. อรรถกถาปฐมอนาคตภยสูตรเป็นต้น ๗๗-๗๘. สตฺตเม วิเสสสฺส ปตฺติยา วิเสสสฺส ปาปุณนตฺถํ. วีริยนฺติ ปธานวีริยํ. ตํ ปน จงฺกมนวเสน กรเณ ‘‘กายิก’’นฺติปิ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ อาห – ‘‘ทุวิธมฺปี’’ติ. สตฺถกวาตาติ สนฺธิพนฺธนานิ กตฺตริยา ฉินฺทนฺตา วิย ปวตฺตวาตา. เตนาห – ‘‘สตฺถํ วิยา’’ติอาทิ. กตกมฺเมหีติ กตโจรกมฺเมหิ. เต กิร กตกมฺมา ยํ เนสํ เทวตํ อายาจิตฺวา กมฺมํ นิปฺผนฺนํ, ตสฺส อุปการตฺถาย มนุสฺเส มาเรตฺวา คลโลหิตานิ คณฺหนฺติ. เต ‘‘อญฺเญสุ มนุสฺเสสุ มาริยมาเนสุ โกลาหลํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ปพฺพชิตํ ปริเยสนฺโต นาม นตฺถี’’ติ มญฺญมานา ภิกฺขู คเหตฺวา มาเรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อกตกมฺเมหีติ อฏวิโต คามํ อาคมนกาเล กมฺมนิปฺผตฺตตฺถํ ปุเรตรํ พลิกมฺมํ กาตุกาเมหิ. เตเนวาห – ‘‘โจริกํ กตฺวา นิกฺขนฺตา กตกมฺมา นามา’’ติอาทิ. อฏฺฐเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ๗๗-๗๘. ในสูตรที่ 7 เพื่อการบรรลุคุณวิเศษ เพื่อการเข้าถึงคุณวิเศษ คำว่า วิริยะ ได้แก่ ปธานวิริยะ ก็วิริยะนั้น เมื่อกระทำด้วยอำนาจการเดินจงกรม ย่อมได้ชื่อว่า ‘กายิกะ’ (ทางกาย) ด้วย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ทั้งสองอย่าง’ คำว่า ลมคมมีด ได้แก่ ลมที่พัดไปราวกับตัดข้อต่อด้วยกรรไกร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ราวกับคมมีด’ เป็นต้น คำว่า ผู้กระทำกรรมแล้ว ได้แก่ ผู้กระทำการโจรกรรมแล้ว ได้ยินว่า พวกโจรเหล่านั้น เมื่อกรรมที่ตนอ้อนวอนเทวดาไว้สำเร็จผล ย่อมฆ่ามนุษย์แล้วเอาเลือดที่ลำคอ เพื่อประโยชน์แก่การอุปการะเทวดานั้น พวกโจรเหล่านั้นสำคัญว่า ‘เมื่อมนุษย์คนอื่นถูกฆ่า จักเกิดความโกลาหลขึ้น แต่ผู้แสวงหาบรรพชิตไม่มี’ จึงจับภิกษุแล้วฆ่า คำนี้ตรัสหมายถึงเรื่องนั้น คำว่า ผู้ยังไม่กระทำกรรม ได้แก่ ผู้ที่ต้องการจะทำพลีกรรมก่อน เพื่อความสำเร็จแห่งกรรม ในเวลาที่มาจากป่าเข้าสู่หมู่บ้าน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ผู้ที่กระทำการโจรกรรมแล้วออกมา ชื่อว่าผู้กระทำกรรมแล้ว’ เป็นต้น ในสูตรที่ 8 ไม่มีข้อความที่จะกล่าว ปฐมอนาคตภยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปฐมอนาคตภยสูตรเป็นต้น จบแล้ว ๙. ตติยอนาคตภยสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาตติยอนาคตภยสูตร ๗๙. นวเม [Pg.31] ปาฬิคมฺภีราติ (สํ. นิ. ฏี. ๒.๒.๒๒๙) ปาฬิวเสน คมฺภีรา อคาธา ทุกฺโขคาหา สลฺลสุตฺตสทิสา. สลฺลสุตฺตญฺหิ (สุ. นิ. ๕๗๙) ‘‘อนิมิตฺตมนญฺญาต’’นฺติอาทินา ปาฬิวเสน คมฺภีรํ, น อตฺถคมฺภีรํ. ตถา หิ ตตฺถ ตา ตา คาถา ทุวิญฺเญยฺยรูปา ติฏฺฐนฺติ. ทุวิญฺเญยฺยญฺหิ ญาเณน ทุกฺโขคาหนฺติ กตฺวา ‘‘คมฺภีร’’นฺติ วุจฺจติ. ปุพฺพาปรํเปตฺถ กาสญฺจิ คาถานํ ทุวิญฺเญยฺยตาย ทุกฺโขคาหเมว, ตสฺมา ปาฬิวเสน คมฺภีรํ. อตฺถคมฺภีราติ อตฺถวเสน คมฺภีรา มหาเวทลฺลสุตฺตสทิสา, มหาเวทลฺลสุตฺตสฺส (ม. นิ. ๑.๔๔๙ อาทโย) อตฺถวเสน คมฺภีรตา ปากฏาเยว. โลกํ อุตฺตรตีติ โลกุตฺตโร, โส อตฺถภูโต เอเตสํ อตฺถีติ โลกุตฺตรา. เตนาห – ‘‘โลกุตฺตรธมฺมทีปกา’’ติ. สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตาติ สตฺตสุญฺญธมฺมปฺปกาสกา. เตนาห ‘‘ขนฺธธาตุอายตนปจฺจยาการปฺปฏิสํยุตฺตา’’ติ. อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพนฺติ จ ลิงฺควจนวิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุคฺคเหตพฺเพ เจว วฬญฺเชตพฺเพ จา’’ติ. กวิโน กมฺมํ กวิตา. ยสฺส ปน ยํ กมฺมํ, ตํ เตน กตนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘กวิตาติ กวีหิ กตา’’ติ. กาเวยฺยนฺติ กพฺยํ, กพฺยนฺติ จ กวินา วุตฺตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. จิตฺตกฺขราติ จิตฺราการอกฺขรา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. สาสนโต พหิทฺธา ฐิตาติ น สาสนาวจรา. พาหิรกสาวเกหีติ ‘‘พุทฺธา’’ติ อปฺปญฺญาตานํ เยสํ เกสญฺจิ สาวเกหิ. สุสฺสูสิสฺสนฺตีติ อกฺขรจิตฺตตาย เจว สรสมฺปตฺติยา จ อตฺตมนา หุตฺวา สามเณรทหรภิกฺขุมาตุคามมหาคหปติกาทโย ‘‘เอส ธมฺมกถิโก’’ติ สนฺนิปติตฺวา โสตุกามา ภวิสฺสนฺติ. ๗๙. ในสูตรที่ 9 คำว่า มีพระบาลีลึกซึ้ง (สํ. ฏีกา 2.2.229) ได้แก่ ลึกซึ้งโดยพระบาลี หยั่งไม่ถึง เข้าถึงได้ยาก เหมือนสัลลสูตร จริงอยู่ สัลลสูตร (สุ. นิ. 579) มีพระบาลีลึกซึ้งโดยบทว่า ‘ไม่มีนิมิต ไม่รู้จัก’ เป็นต้น แต่ไม่ลึกซึ้งโดยอรรถ เพราะว่า คาถาเหล่านั้นในสูตรนั้น ปรากฏโดยมีรูปที่รู้ได้ยาก ก็สิ่งที่รู้ได้ยากด้วยญาณ เข้าถึงได้ยาก ย่อมชื่อว่า ‘ลึกซึ้ง’ แม้ความสัมพันธ์เบื้องต้นและเบื้องปลายในคาถาบางบทในสูตรนี้ ก็เข้าถึงได้ยากเพราะความที่รู้ได้ยาก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าลึกซึ้งโดยพระบาลี คำว่า มีอรรถลึกซึ้ง ได้แก่ ลึกซึ้งโดยอรรถ เหมือนมหาเวทัลลสูตร ความลึกซึ้งโดยอรรถของมหาเวทัลลสูตร (ม. นิ. 1.449 เป็นต้น) ย่อมปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว ชื่อว่า โลกุตตระ เพราะข้ามพ้นโลกไปได้ อรรถนั้นเป็นโลกุตตระ มีอยู่ในธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า โลกุตตระ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นเครื่องแสดงโลกุตตรธรรม’ คำว่า ประกอบด้วยสุญญตา ได้แก่ เป็นเครื่องประกาศธรรมคือความว่าง 7 ประการ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ประกอบด้วยขันธ์ ธาตุ อายตนะ และปัจจยาการ’ คำว่า พึงเรียน พึงท่องจำ ท่านกล่าวด้วยความสับเปลี่ยนแห่งลิงค์และวจนะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ทั้งพึงเรียนและพึงใช้สอย’ กรรมของกวี ชื่อว่า กวิตา ก็กรรมใดของใคร กรรมนั้นย่อมชื่อว่าอันผู้นั้นกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘กวิตา ได้แก่ อันกวีทั้งหลายกระทำแล้ว’ คำว่า กาเวยยะ ได้แก่ กาพย์ คำว่า กาพย์ ได้แก่ อันกวีกล่าวแล้ว นี้เป็นอรรถ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง’ คำว่า อักษรวิจิตร ได้แก่ อักษรที่มีลักษณะวิจิตร คำอื่นเป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง คำว่า ตั้งอยู่นอกพระศาสนา ได้แก่ ไม่ใช่เป็นไปในพระศาสนา คำว่า โดยสาวกภายนอก ได้แก่ โดยสาวกของใครๆ ที่ไม่รู้จักว่า ‘เป็นพระพุทธเจ้า’ คำว่า จักตั้งใจฟัง ได้แก่ สามเณร ภิกษุหนุ่ม มาตุคาม มหาคฤหบดี เป็นต้น จักยินดีด้วยความวิจิตรแห่งอักษรและด้วยความสมบูรณ์แห่งเสียง แล้วประชุมกันด้วยคิดว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นธรรมกถึก’ จักปรารถนาจะฟัง ตติยอนาคตภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาตติยอนาคตภยสูตร จบแล้ว ๑๐. จตุตฺถอนาคตภยสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาจตุตถอนาคตภยสูตร ๘๐. ทสเม ปญฺจวิเธน สํสคฺเคนาติ ‘‘สวนสํสคฺโค, ทสฺสนสํสคฺโค, สมุลฺลาปสํสคฺโค, สมฺโภคสํสคฺโค, กายสํสคฺโค’’ติ เอวํ วุตฺเตน ปญฺจวิเธน สํสคฺเคน. สํสชฺชติ เอเตนาติ สํสคฺโค, ราโค. สวนเหตุโก, สวนวเสน วา ปวตฺโต สํสคฺโค สวนสํสคฺโค. เอส นโย [Pg.32] เสเสสุปิ. กายสํสคฺโค ปน กายปรามาโส. เตสุ ปเรหิ วา กถิยมานํ รูปาทิสมฺปตฺตึ อตฺตนา วา สิตลปิตคีตสทฺทํ สุณนฺตสฺส โสตวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค สวนสํสคฺโค นาม. วิสภาครูปํ โอโลเกนฺตสฺส ปน จกฺขุวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค ทสฺสนสํสคฺโค นาม. อญฺญมญฺญอาลาปสลฺลาปวเสน อุปฺปนฺนราโค สมุลฺลาปสํสคฺโค นาม. ภิกฺขุโน ภิกฺขุนิยา สนฺตกํ, ภิกฺขุนิยา ภิกฺขุสฺส สนฺตกํ คเหตฺวา ปริโภคกรณวเสน อุปฺปนฺนราโค สมฺโภคสํสคฺโค นาม. หตฺถคฺคาหาทิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค กายสํสคฺโค นาม. ๘๐. ในสูตรที่ 10 คำว่า ด้วยความคลุกคลี 5 อย่าง ได้แก่ ด้วยความคลุกคลี 5 อย่าง ตามที่กล่าวไว้ดังนี้ คือ ‘สวนสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการฟัง), ทัสสนสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการเห็น), สมุลลาปสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการพูดคุย), สัมโภคสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการบริโภค), กายสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยกาย)’ ชื่อว่า สังสัคคะ เพราะย่อมคลุกคลีด้วยสิ่งนี้ ได้แก่ ราคะ สังสัคคะที่เกิดจากเหตุแห่งการฟัง หรือสังสัคคะที่เป็นไปโดยการฟัง ชื่อว่า สวนสังสัคคะ นัยนี้พึงทราบในสังสัคคะที่เหลือด้วย ส่วนกายสังสัคคะ ได้แก่ การลูบคลำกาย ในสังสัคคะเหล่านั้น ราคะที่เกิดขึ้นโดยโสตวิญญาณวิถีของผู้ที่ฟังรูปสมบัติเป็นต้นที่ผู้อื่นกล่าว หรือฟังเสียงเพลงที่ไพเราะด้วยตนเอง ชื่อว่า สวนสังสัคคะ ส่วนราคะที่เกิดขึ้นโดยจักขุวิญญาณวิถีของผู้ที่มองดูรูปที่เป็นวิสภาค (ต่างเพศ) ชื่อว่า ทัสสนสังสัคคะ ราคะที่เกิดขึ้นโดยการพูดคุยกัน ชื่อว่า สมุลลาปสังสัคคะ ราคะที่เกิดขึ้นโดยการที่ภิกษุถือเอาของของภิกษุณี หรือภิกษุณีถือเอาของของภิกษุแล้วบริโภค ชื่อว่า สัมโภคสังสัคคะ ราคะที่เกิดขึ้นโดยการจับมือเป็นต้น ชื่อว่า กายสังสัคคะ อเนกวิหิตนฺติ อนฺนสนฺนิธิปานสนฺนิธิวตฺถสนฺนิธิยานสนฺนิธิสยนสนฺนิธิคนฺธสนฺนิธิ- อามิสสนฺนิธิวเสน อเนกปฺปการํ. สนฺนิธิกตสฺสาติ เอเตน ‘‘สนฺนิธิการปริโภค’’นฺติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๐) เอตฺถ การ-สทฺทสฺส กมฺมตฺถตํ ทสฺเสติ. ยถา วา ‘‘อาจยํ คามิโน’’ติ วตฺตพฺเพ อนุนาสิกโลเปน ‘‘อาจยคามิโน’’ติ นิทฺเทโส กโต, เอวํ ‘‘สนฺนิธิการํ ปริโภค’’นฺติ วตฺตพฺเพ อนุนาสิกโลเปน ‘‘สนฺนิธิการปริโภค’’นฺติ วุตฺตํ, สนฺนิธึ กตฺวา ปริโภคนฺติ อตฺโถ. คำว่า มีหลายอย่าง ได้แก่ มีหลายประการ ด้วยอำนาจการสะสมอาหาร การสะสมน้ำ การสะสมผ้า การสะสมยาน การสะสมที่นอน การสะสมของหอม และการสะสมอามิส ด้วยบทว่า ‘ของที่สะสมไว้’ นี้ ย่อมแสดงความเป็นกรรมของศัพท์ว่า ‘การะ’ ในบทว่า ‘สันนิธิการปริโภค’ (การบริโภคของที่สะสมไว้) (ธ. ส. ติกมาติกา 10) หรือเหมือนคำที่ควรจะกล่าวว่า ‘อาจยัง คามิโน’ แต่มีการลบพยัญชนะนาสิก จึงแสดงไว้เป็น ‘อาจยคามิโน’ ฉันใด ในคำที่ควรจะกล่าวว่า ‘สันนิธิการัง ปริโภคัง’ ก็มีการลบพยัญชนะนาสิก จึงกล่าวเป็น ‘สันนิธิการปริโภค’ ฉันนั้น มีอรรถว่า บริโภคโดยการสะสมไว้ ‘‘สนฺนิธิกตสฺส ปริโภค’’นฺติ เอตฺถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๒) ปน ทุวิธา กถา วินยวเสน สลฺเลขวเสน จ. วินยวเสน ตาว ยํ กิญฺจิ อนฺนํ อชฺช ปฏิคฺคหิตํ อปรชฺชุ สนฺนิธิการํ โหติ, ตสฺส ปริโภเค ปาจิตฺติยํ. อตฺตนา ลทฺธํ ปน สามเณรานํ ทตฺวา เตหิ ลทฺธํ วา ปาเปตฺวา ทุติยทิวเส ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ, สลฺเลโข ปน น โหติ. ปานสนฺนิธิมฺหิปิ เอเสว นโย. วตฺถสนฺนิธิมฺหิ อนธิฏฺฐิตาวิกปฺปิตํ สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ. อยํ นิปฺปริยายกถา. ปริยายโต ปน ติจีวรสนฺตุฏฺเฐน ภวิตพฺพํ, จตุตฺถํ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ทาตพฺพํ. สเจ ยสฺส กสฺสจิ ทาตุํ น สกฺโกติ, ยสฺส ปน ทาตุกาโม โหติ, โส อุทฺเทสตฺถาย วา ปริปุจฺฉตฺถาย วา คโต, อาคตมตฺเต ทาตพฺพํ, อทาตุํ น วฏฺฏติ. จีวเร ปน อปฺปโหนฺเต, สติยา วา ปจฺจาสาย อนุญฺญาตกาลํ ฐเปตุํ วฏฺฏติ. สูจิสุตฺตจีวรการกานํ อลาเภ ตโตปิ วินยกมฺมํ กตฺวา ฐเปตุํ วฏฺฏติ ‘‘อิมสฺมึ ชิณฺเณ ปุน อีทิสํ กุโต ลภิสฺสามี’’ติ ปน ฐเปตุํ น วฏฺฏติ, สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ. ในบทว่า ‘การบริโภคของที่สะสมไว้’ (ที. นิ. อรรถ. 1.12) นี้ มีเรื่องที่ควรกล่าว 2 อย่าง คือ โดยวินัยและโดยสัลเลขะ โดยวินัยก่อน อาหารใดที่รับมาในวันนี้ ย่อมเป็นการสะสมไว้ในวันรุ่งขึ้น การบริโภคอาหารนั้นเป็นอาบัติปาจิตตีย์ ส่วนของที่ตนได้มานั้น ให้แก่สามเณรแล้ว หรือให้สามเณรเหล่านั้นได้มา แล้วบริโภคในวันที่สอง ย่อมควร แต่ไม่เป็นสัลเลขะ แม้ในการสะสมน้ำดื่มก็มีนัยนี้เหมือนกัน ในการสะสมผ้า ผ้าที่ยังไม่ได้อธิษฐานและยังไม่ได้วิกัป ย่อมเป็นการสะสมไว้ และย่อมทำลายสัลเลขะ นี้เป็นคำกล่าวโดยตรง (นิปปริยายกถา) ส่วนโดยอ้อม (ปริยายกถา) พึงเป็นผู้สันโดษด้วยไตรจีวร เมื่อได้จีวรผืนที่ 4 มา พึงให้แก่ผู้อื่น ถ้าไม่สามารถให้แก่ใครได้ แต่ผู้ที่ตนต้องการจะให้ไปเพื่อการเรียน (อุทเทส) หรือเพื่อการสอบถาม (ปริปุจฉา) เมื่อเขากลับมาแล้ว พึงให้ทันที ไม่ควรไม่ให้ ส่วนเมื่อจีวรไม่พอ หรือมีความหวังอยู่ ย่อมควรเก็บไว้ตามเวลาที่ทรงอนุญาต เมื่อไม่ได้เข็ม ด้าย และผู้ทำจีวร แม้ในกรณีนั้น ก็ควรเก็บไว้โดยทำวินัยกรรม แต่ไม่ควรเก็บไว้โดยคิดว่า ‘เมื่อผืนนี้เก่าแล้ว จักได้เช่นนี้มาจากไหนอีก’ ย่อมเป็นการสะสมไว้ และย่อมทำลายสัลเลขะ ยานสนฺนิธิมฺหิ [Pg.33] ยานํ นาม วยฺหํ รโถ สกฏํ สนฺทมานิกา ปาฏงฺกีติ. น ปเนตํ ปพฺพชิตสฺส ยานํ, อุปาหนํ ปน ยานํ. เอกภิกฺขุสฺส หิ เอโก อรญฺญวาสตฺถาย, เอโก โธตปาทกตฺถายาติ อุกฺกํสโต ทฺเว อุปาหนสงฺฆาฏกา วฏฺฏนฺติ, ตติยํ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ทาตพฺโพ. ‘‘อิมสฺมึ ชิณฺเณ อญฺญํ กุโต ลภิสฺสามี’’ติ ฐเปตุํ น วฏฺฏติ, สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ. สยนสนฺนิธิมฺหิ สยนนฺติ มญฺโจ. เอกสฺส ภิกฺขุโน เอโก สยนคพฺเภ, เอโก ทิวาฏฺฐาเนติ อุกฺกํสโต ทฺเว มญฺจา วฏฺฏนฺติ. ตโต อุตฺตรึ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ภิกฺขุโน, คณสฺส วา ทาตพฺโพ, อทาตุํ น วฏฺฏติ, สนฺนิธิ เจว โหติ, สลฺเลโข จ กุปฺปติ. คนฺธสนฺนิธิมฺหิ ภิกฺขุโน กณฺฑุกจฺฉุฉวิโทสาทิอาพาเธ สติ คนฺธา วฏฺฏนฺติ. คนฺธตฺถิเกน คนฺธญฺจ อาหราเปตฺวา ตสฺมึ โรเค วูปสนฺเต อญฺเญสํ วา อาพาธิกานํ ทาตพฺพํ, ทฺวาเร ปญฺจงฺคุลิฆรธูปนาทีสุ วา อุปเนตพฺพํ. ‘‘ปุน โรเค สติ ภวิสฺสตี’’ติ ฐเปตุํ น วฏฺฏติ, คนฺธสนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ. ในคำว่า ยานสันนิธิ ยานชื่อว่า คานหาม รถ เกวียน แคร่หาม และเสลี่ยง แต่ยานนี้ไม่ใช่ยานของบรรพชิต รองเท้าต่างหากที่เป็นยาน สำหรับภิกษุรูปหนึ่ง รองเท้า ๒ คู่ ย่อมควรอย่างยิ่ง คือคู่หนึ่งสำหรับอยู่ป่า คู่หนึ่งสำหรับล้างเท้า เมื่อได้คู่ที่สามมา พึงให้แก่ผู้อื่น ไม่ควรเก็บไว้ว่า 'เมื่อคู่นี้เก่าแล้ว จะหาคู่ใหม่ได้จากที่ไหน' เพราะเป็นการสะสม และทำให้ขัดต่อการขัดเกลากิเลส ในคำว่า สยนสันนิธิ คำว่า ที่นอน ได้แก่ เตียง สำหรับภิกษุรูปหนึ่ง เตียง ๒ หลัง ย่อมควรอย่างยิ่ง คือหลังหนึ่งในห้องนอน หลังหนึ่งในที่พักกลางวัน เมื่อได้เกินกว่านั้น พึงให้แก่ภิกษุรูปอื่น หรือแก่หมู่คณะ ไม่ควรเก็บไว้ เพราะเป็นการสะสม และทำให้ขัดต่อการขัดเกลากิเลส ในคำว่า คันธสันนิธิ เมื่อภิกษุมีอาพาธ เช่น โรคคัน โรคผิวหนังเสีย เป็นต้น ของหอมย่อมควร ผู้ต้องการของหอม พึงนำของหอมมา และเมื่อโรคนั้นสงบแล้ว พึงให้แก่ผู้มีอาพาธอื่น หรือพึงนำไปใช้ในการทำเครื่องหมายห้านิ้วและการอบกลิ่นหอมในเรือนเป็นต้นที่ประตู ไม่ควรเก็บไว้ว่า 'เมื่อมีโรคอีกครั้ง จะได้มีใช้' เพราะเป็นการสะสมของหอม และทำให้ขัดต่อการขัดเกลากิเลส อามิสนฺติ วุตฺตาวเสสํ ทฏฺฐพฺพํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ ‘‘ตถารูเป กาเล อุปการาย ภวิสฺสนฺตี’’ติ ติลตณฺฑุลมุคฺคมาสนาฬิเกรโลณมจฺฉสปฺปิเตลกุลาลภาชนาทีนิ อาหราเปตฺวา ฐเปติ. โส วสฺสกาเล กาลสฺเสว สามเณเรหิ ยาคุํ ปจาเปตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘สามเณร อุทกกทฺทเม ทุกฺขํ คามํ ปวิสิตุํ, คจฺฉ อสุกกุลํ คนฺตฺวา มยฺหํ วิหาเร นิสินฺนภาวํ อาโรเจหิ, อสุกกุลโต ทธิอาทีนิ อาหรา’’ติ เปเสติ. ภิกฺขูหิ ‘‘กึ, ภนฺเต, คามํ ปวิสิสฺสามา’’ติ วุตฺเตปิ ‘‘ทุปฺปเวโส, อาวุโส, อิทานิ คาโม’’ติ วทติ. เต ‘‘โหตุ, ภนฺเต, อจฺฉถ ตุมฺเห, มยํ ภิกฺขํ ปริเยสิตฺวา อาหริสฺสามา’’ติ คจฺฉนฺติ. อถ สามเณโร ทธิอาทีนิ อาหริตฺวา ภตฺตญฺจ พฺยญฺชนญฺจ สมฺปาเทตฺวา อุปเนติ, ตํ ภุญฺชนฺตสฺเสว อุปฏฺฐากา ภตฺตํ ปหิณนฺติ, ตโตปิ มนาปมนาปํ ภุญฺชติ. อถ ภิกฺขู ปิณฺฑปาตํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺติ, ตโตปิ มนาปมนาปํ ภุญฺชติเยว. เอวํ จตุมาสมฺปิ วีตินาเมติ. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขุ มุณฺฑกุฏุมฺพิกชีวิกํ ชีวติ, น สมณชีวิกนฺติ. เอวรูโป อามิสสนฺนิธิ นาม โหติ. ภิกฺขุโน ปน วสนฏฺฐาเน เอกา ตณฺฑุลนาฬิ เอโก คุฬปิณฺโฑ [Pg.34] กุฑุวมตฺตํ สปฺปีติ เอตฺตกํ นิเธตุํ วฏฺฏติ อกาเล สมฺปตฺตโจรานํ อตฺถาย. เต หิ เอตฺตกํ อามิสปฏิสนฺถารํ อลภนฺตา ชีวิตา โวโรเปยฺยุํ, ตสฺมา สเจ หิ เอตฺตกํ นตฺถิ, อาหราเปตฺวาปิ ฐเปตุํ วฏฺฏติ. อผาสุกกาเล จ ยเทตฺถ กปฺปิยํ, ตํ อตฺตนาปิ ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. กปฺปิยกุฏิยํ ปน พหุํ ฐเปนฺตสฺสปิ สนฺนิธิ นาม นตฺถิ. ในคำว่า อามิส พึงเห็นสิ่งที่เหลือจากที่กล่าวมาแล้ว คือ ภิกษุบางรูปนำ งา ข้าวสาร ถั่วเขียว ถั่วดำ มะพร้าว เกลือ ปลา เนยใส น้ำมัน ภาชนะดินเผา เป็นต้น มาเก็บไว้ โดยคิดว่า 'สิ่งเหล่านี้จักเป็นประโยชน์ในกาลเช่นนั้น' ในฤดูฝน ภิกษุนั้นให้สามเณรหุงข้าวต้มแต่เช้าตรู่แล้วฉัน จากนั้นก็ส่งสามเณรไปว่า 'สามเณรเอ๋ย การเข้าไปในหมู่บ้านที่มีน้ำและโคลนเป็นเรื่องยาก เจ้าจงไปบ้านตระกูลโน้นแล้วบอกว่าอาตมานั่งอยู่ในวิหาร แล้วจงนำนมเปรี้ยวเป็นต้นมาจากตระกูลโน้น' เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า 'ท่านขอรับ พวกเราจะเข้าไปในหมู่บ้านหรือ' ภิกษุนั้นก็กล่าวว่า 'หมู่บ้านเข้ายากนะท่านผู้มีอายุในตอนนี้' ภิกษุเหล่านั้นจึงกล่าวว่า 'เอาเถิด ท่านขอรับ ท่านจงอยู่ที่นี่เถิด พวกเราจะไปแสวงหาภิกษามาให้' แล้วก็ไป จากนั้นสามเณรก็ไปนำนมเปรี้ยวเป็นต้นมา จัดเตรียมข้าวและกับข้าวแล้วนำมาถวาย ขณะที่ภิกษุนั้นกำลังฉันอยู่ อุบาสกอุบาสิกาก็ส่งข้าวมาถวายอีก ภิกษุนั้นก็ฉันทั้งของที่ชอบใจและไม่ชอบใจ จากนั้นภิกษุทั้งหลายก็ถือบิณฑบาตกลับมา ภิกษุนั้นก็ยังคงฉันทั้งของที่ชอบใจและไม่ชอบใจอีก ภิกษุนั้นย่อมใช้ชีวิตเช่นนี้ไปตลอดสี่เดือน ภิกษุนี้เรียกว่า มีชีวิตเยี่ยงคฤหัสถ์ผู้โกนผม ไม่ใช่ชีวิตเยี่ยงสมณะ การสะสมอามิสเช่นนี้ย่อมมี แต่สำหรับภิกษุ การเก็บข้าวสาร ๑ ทะนาน น้ำอ้อย ๑ ก้อน เนยใสประมาณ ๑ กุดุวะ ไว้ในที่อยู่ของตน ย่อมควร เพื่อประโยชน์แก่โจรที่มาถึงในเวลาไม่สมควร เพราะโจรเหล่านั้นเมื่อไม่ได้รับอามิสปฏิสันถารเพียงเท่านี้ ก็อาจจะปลงชีวิตได้ ดังนั้น หากไม่มีสิ่งเหล่านี้ ก็ควรนำมาเก็บไว้ และในเวลาที่ไม่สบาย สิ่งที่เป็นกัปปิยะในที่นี้ ภิกษุนั้นก็ควรฉันเองได้ แต่การเก็บของจำนวนมากไว้ในกัปปิยกุฎี ก็ไม่ชื่อว่าเป็นการสะสม จตุตฺถอนาคตภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอนาคตภัยสูตรที่ ๔ จบแล้ว โยธาชีววคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาโยธาชีววรรค จบแล้ว (๙) ๔. เถรวคฺโค (๙) ๔. เถรวรรค ๑-๒. รชนียสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๒. อรรถกถาราชนียสูตรเป็นต้น ๘๑-๘๒. จตุตฺถสฺส ปฐมํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ทุติเย คุณมกฺขนาย ปวตฺโตปิ อตฺตโน การกํ คูเถน ปหรนฺตํ คูโถ วิย ปฐมตรํ มกฺเขตีติ มกฺโข, โส เอตสฺส อตฺถีติ มกฺขี. ปฬาสตีติ ปฬาโส, ปรสฺส คุเณ ฑํสิตฺวา วิย อปเนตีติ อตฺโถ. โส เอตสฺส อตฺถีติ ปฬาสี. ปฬาสี ปุคฺคโล หิ ทุติยสฺส ธุรํ น เทติ, สมฺปสาเรตฺวา ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน สมนฺนาคโต’’ติ. ๘๑-๘๒. สูตรที่ ๔ สูตรแรกเข้าใจง่ายอยู่แล้ว ในสูตรที่สอง คำว่า มักขะ (มักขะ) คือการลบหลู่คุณผู้อื่น แม้จะเกิดขึ้นเพื่อลบหลู่คุณผู้อื่น แต่ก็ย่อมแปดเปื้อนผู้กระทำตนเองก่อน เหมือนอุจจาระย่อมเปื้อนผู้ที่ขว้างด้วยอุจจาระก่อน ผู้ใดมีมักขะนั้น ผู้นั้นชื่อว่า มักขี ชื่อว่า ปฬาสะ เพราะอรรถว่า ย่อมตีเสมอ มีความหมายว่า เหมือนกัดกินคุณของผู้อื่นแล้วกำจัดทิ้ง ผู้นั้นมีปฬาสะนั้น ชื่อว่า ปฬาสี เพราะบุคคลผู้เป็นปฬาสี ย่อมไม่ยอมรับภาระของผู้อื่น ย่อมยืนขวางไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ประกอบด้วยปฬาสะอันมีลักษณะเป็นการถือตัวตีเสมอ' รชนียสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาราชนียสูตรเป็นต้น จบแล้ว ๓. กุหกสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถากุหกสูตร ๘๓. ตติเย ตีหิ กุหนวตฺถูหีติ สามนฺตชปฺปนอิริยาปถสนฺนิสฺสิตปจฺจยปฺปฏิเสวนเภทโต ติปฺปเภเทหิ กุหนวตฺถูหิ. ติวิเธน กุหนวตฺถุนา โลกํ กุหยติ วิมฺหาปยติ ‘‘อโห อจฺฉริยปุริโส’’ติ อตฺตนิ ปเรสํ วิมฺหยํ อุปฺปาเทตีติ กุหโก. ลาภสกฺการตฺถิโก หุตฺวา ลปติ อตฺตานํ ทายกํ วา อุกฺขิปิตฺวา ยถา โส กิญฺจิ ททาติ, เอวํ อุกฺกาเจตฺวา กเถตีติ ลปโก. นิมิตฺตํ สีลํ ตสฺสาติ เนมิตฺติโก, นิมิตฺเตน วา จรติ, นิมิตฺตํ วา กโรตีติ เนมิตฺติโก. นิมิตฺตนฺติ จ ปเรสํ ปจฺจยทานสญฺญุปฺปาทกํ กายวจีกมฺมํ วุจฺจติ[Pg.35]. นิปฺเปโส สีลมสฺสาติ นิปฺเปสิโก. นิปฺปิสตีติ วา นิปฺเปโส, นิปฺเปโสเยว นิปฺเปสิโก. นิปฺเปโสติ จ สฐปุริโส วิย ลาภสกฺการตฺถํ อกฺโกสนุปฺปณฺฑนปรปิฏฺฐิมํสิกตาทิ. ๘๓. ในสูตรที่สาม คำว่า ด้วยวัตถุแห่งการโอ้อวด ๓ อย่าง คือด้วยวัตถุแห่งการโอ้อวด ๓ ประเภท คือ การพูดจาประจบประแจง การทำอิริยาบถให้ดูน่าเลื่อมใส และการรับปัจจัยที่อาศัยการโอ้อวด. ผู้ใดโอ้อวดโลก ทำให้โลกประหลาดใจ ด้วยวัตถุแห่งการโอ้อวด ๓ อย่าง ทำให้ผู้อื่นเกิดความประหลาดใจในตนว่า "โอ้หนอ บุรุษผู้นี้ช่างน่าอัศจรรย์" ผู้นั้นชื่อว่า กุหกะ (ผู้โอ้อวด). ผู้ใดเป็นผู้มุ่งลาภสักการะแล้วพูดจาประจบประแจง ยกย่องตนเองหรือทายก เพื่อให้เขาถวายสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ผู้นั้นชื่อว่า ลปะกะ (ผู้พูดจาประจบ). ผู้ใดมีนิมิตเป็นศีล ผู้นั้นชื่อว่า เนมิตติกะ หรือผู้ใดประพฤติด้วยนิมิต หรือทำนิมิต ผู้นั้นชื่อว่า เนมิตติกะ. อนึ่ง นิมิตนั้นหมายถึง กายกรรมและวจีกรรมที่ทำให้ผู้อื่นเกิดความรู้สึกอยากถวายปัจจัย. ผู้ใดมีการบีบคั้นเป็นศีล ผู้นั้นชื่อว่า นิปเปสิกะ. หรือผู้ใดบีบคั้น ผู้นั้นชื่อว่า นิปเปสะ, นิปเปสะนั่นแหละคือ นิปเปสิกะ. อนึ่ง นิปเปสะนั้นหมายถึง การด่าว่า การตำหนิ การนินทาผู้อื่น เป็นต้น เพื่อลาภสักการะ เหมือนบุรุษผู้คดโกง. กุหกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถากุหกสูตร จบแล้ว. ๖-๗. ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา ๖-๗. อรรถกถาปฏิสัมภิทาปัตตสูตรเป็นต้น ๘๖-๘๗. ฉฏฺเฐ ปฏิสมฺภิทาสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อุจฺจาวจานีติ อุจฺจนีจานิ. เตนาห ‘‘มหนฺตขุทฺทกานี’’ติ. กึกรณียานีติ ‘‘กึ กโรมี’’ติ เอวํ วตฺวา กตฺตพฺพกมฺมานิ. ตตฺถ อุจฺจกมฺมานิ นาม จีวรสฺส กรณํ, รชนํ, เจติเย สุธากมฺมํ, อุโปสถาคารเจติยฆรโพธิฆเรสุ กตฺตพฺพกมฺมนฺติ เอวมาทิ. อวจกมฺมํ นาม ปาทโธวนมกฺขนาทิ ขุทฺทกกมฺมํ. ตตฺรุปายาสาติ ตตฺรุปคมนิยา, ตตฺร ตตฺร มหนฺเต ขุทฺทเก จ กมฺเม สาธนวเสน อุปคจฺฉนฺติยาติ อตฺโถ. ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส นิปฺผาทเน สมตฺถายาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺรุปายายาติ วา ตตฺร ตตฺร กมฺเม สาเธตพฺเพ อุปายภูตาย. อลํ กาตุนฺติ กาตุํ สมตฺโถ โหติ. อลํ สํวิธาตุนฺติ วิจาเรตุํ สมตฺโถ. สตฺตมํ อุตฺตานเมว. ๘๖-๘๗. ในสูตรที่ ๖ สิ่งที่ควรกล่าวในปฏิสัมภิทา ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว. คำว่า อุจจาวจานิ คือ สูงและต่ำ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ใหญ่และเล็ก". คำว่า กิงกรณีญานิ คือ กิจที่ควรทำโดยกล่าวว่า "เราจะทำอะไร". ในบรรดากิจเหล่านั้น กิจที่สูง ได้แก่ การทำจีวร การย้อม การฉาบปูนที่เจดีย์ กิจที่ควรทำในอุโบสถาคาร เจติยคฤห์ โพธิคฤห์ เป็นต้น. กิจที่ต่ำ ได้แก่ กิจเล็กน้อย เช่น การล้างเท้า การทาเท้า เป็นต้น. คำว่า ตตรูปายาสา คือ เข้าถึงในที่นั้นๆ, หมายความว่า เข้าถึงในกิจใหญ่และเล็กในที่นั้นๆ โดยเป็นเครื่องสำเร็จ. กล่าวคือ สามารถในการทำให้กิจนั้นๆ สำเร็จ. หรือคำว่า ตตรูปายายะ คือ เป็นอุบายในกิจนั้นๆ ที่ควรทำให้สำเร็จ. คำว่า อลํ กาตุง คือ สามารถทำได้. คำว่า อลํ สังวิธาตุง คือ สามารถพิจารณาได้. สูตรที่ ๗ ชัดเจนอยู่แล้ว. ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปฏิสัมภิทาปัตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๘. เถรสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาเถรสูตร ๘๘. อฏฺฐเม ถิรภาวปฺปตฺโตติ สาสเน ถิรภาวํ อนิวตฺติภาวํ ปตฺโถ. ปพฺพชิโต หุตฺวา พหู รตฺติโย ชานาตีติ รตฺตญฺญู. เตนาห ‘‘ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐายา’’ติอาทิ. ปากโฏติ อยถาภูตคุเณหิ เจว ยถาภูตคุเณหิ จ สมุคฺคโต. ยโส เอตสฺส อตฺถีติ ยสสฺสี, ยสํ สิโต นิสฺสิโต วา ยสสฺสี. เตนาห ‘‘ยสนิสฺสิโต’’ติ. อสตํ อสาธูนํ ธมฺมา อสทฺธมฺมา, อสนฺตา วา อสุนฺทรา คารยฺหา ลามกา ธมฺมาติ อสทฺธมฺมา. วิปริยาเยน สทฺธมฺมา เวทิตพฺพา. ๘๘. ในสูตรที่ ๘ คำว่า ผู้ถึงความมั่นคง คือ ผู้ถึงความมั่นคง ไม่หวนกลับในพระศาสนา. ผู้ใดบวชแล้วรู้ราตรีเป็นอันมาก ผู้นั้นชื่อว่า รัตตัญญู. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "นับตั้งแต่วันที่บวช" เป็นต้น. คำว่า ปากฏะ คือ ผู้ปรากฏขึ้นด้วยคุณที่ไม่จริงและคุณที่จริง. ผู้ใดมียศ ผู้นั้นชื่อว่า ยสัสสี, หรือผู้ใดอาศัยยศ ผู้นั้นชื่อว่า ยสัสสี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ผู้มีชื่อเสียง". ธรรมของคนไม่ดี ไม่เป็นสัตบุรุษ ชื่อว่า อสัทธรรม, หรือธรรมที่ไม่ดี ไม่งดงาม ควรตำหนิ เลวทราม ชื่อว่า อสัทธรรม. พึงทราบว่า สัทธรรมตรงกันข้าม. เถรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาเถรสูตร จบแล้ว. ๙. ปฐมเสขสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาปฐมเสขสูตร ๘๙. นวเม [Pg.36] อารมิตพฺพฏฺเฐน กมฺมํ อาราโม เอตสฺสาติ กมฺมาราโม, ตสฺส ภาโว กมฺมารามตา. ตตฺถ กมฺมนฺติ อิติกตฺตพฺพํ กมฺมํ วุจฺจติ. เสยฺยถิทํ – จีวรวิจารณํ จีวรกมฺมกรณํ อุปตฺถมฺภนํ ปตฺตตฺถวิกอํสพทฺธกกายพนฺธนธมฺมกรณอาธารกปาทกถลิกสมฺมชฺชนิอาทีนํ กรณนฺติ. เอกจฺโจ หิ เอตานิ กโรนฺโต สกลทิวสํ เอตาเนว กโรติ, ตํ สนฺธาเยส ปฏิกฺเขโป. โย ปน เอเตสํ กรณเวลายเมว ตานิ กโรติ, อุทฺเทสเวลาย อุทฺเทสํ คณฺหาติ, สชฺฌายเวลาย สชฺฌายติ, เจติยงฺคณวตฺตเวลาย เจติยงฺคณวตฺตํ กโรติ, มนสิการเวลาย มนสิการํ กโรติ, น โส กมฺมาราโม นาม. ภสฺสารามตาติ เอตฺถ โย อิตฺถิวณฺณปุริสวณฺณาทิวเสน อาลาปสลฺลาปํ กโรนฺโตเยว ทิวสญฺจ รตฺติญฺจ วีตินาเมติ, เอวรูโป ภสฺเส ปริยนฺตการี น โหติ, อยํ ภสฺสาราโม นาม. โย ปน รตฺติมฺปิ ทิวสมฺปิ ธมฺมํ กเถติ, ปญฺหํ วิสฺสชฺเชติ, อยํ อปฺปภสฺโส ภสฺเส ปริยนฺตการีเยว. กสฺมา? ‘‘สนฺนิปติตานํ โว, ภิกฺขเว, ทฺวยํ กรณียํ ธมฺมี วา กถา, อริโย วา ตุณฺหีภาโว’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๗๓; อุทา. ๑๒, ๒๘, ๒๙) วุตฺตตฺตา. ๘๙. ในข้อที่ ๙ คำว่า กรรมาราม คือ ผู้ยินดีในการงาน เพราะงานเป็นอารมณ์ของผู้นั้น ภาวะของผู้ยินดีในการงานนั้น ชื่อว่า กรรมารามตา (ความเป็นผู้ยินดีในการงาน) ในคำนั้น คำว่า กรรม หมายถึง กิจที่ควรทำ เช่น การพิจารณาจีวร การทำจีวร การค้ำจุน การทำถุงบาตร ผ้าอังสะ รัดประคด ธมกรก ที่รองเท้า ไม้กวาด เป็นต้น ภิกษุบางรูปเมื่อทำสิ่งเหล่านี้ ก็ทำสิ่งเหล่านี้ตลอดทั้งวัน การห้ามนี้มุ่งหมายถึงภิกษุนั้น ส่วนภิกษุใดทำสิ่งเหล่านี้เฉพาะเวลาที่ควรทำ รับอุเทศในเวลาอุเทศ สาธยายในเวลาสาธยาย ทำวัตรลานเจดีย์ในเวลาทำวัตรลานเจดีย์ ทำมนสิการในเวลาทำมนสิการ ภิกษุนั้นไม่ชื่อว่ากรรมาราม คำว่า ภัสสารามตา (ความเป็นผู้ยินดีในการพูด) ในคำนี้ หมายถึง ภิกษุใดพูดคุยสนทนาเกี่ยวกับเรื่องสตรีบุรุษเป็นต้นเท่านั้น ย่อมยังวันและคืนให้ล่วงไป ภิกษุเช่นนี้ไม่เป็นผู้ทำที่สุดแห่งการพูด ภิกษุนี้ชื่อว่าภัสสาราม ส่วนภิกษุใดแสดงธรรม แก้ปัญหาทั้งกลางคืนและกลางวัน ภิกษุนี้เป็นผู้มีวาจาน้อย เป็นผู้ทำที่สุดแห่งการพูดนั่นเอง เพราะเหตุไร เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกเธอประชุมกัน พึงทำกิจ ๒ อย่าง คือ ธรรมิกถา หรือ อริยตุนหีภาวะ (ความเป็นผู้เงียบอย่างประเสริฐ)” นิทฺทารามตาติ เอตฺถ โย คจฺฉนฺโตปิ นิสินฺโนปิ นิปนฺโนปิ ถินมิทฺธาภิภูโต นิทฺทายติเยว, อยํ นิทฺทาราโม นาม. ยสฺส ปน กรชกาเย เคลญฺเญน จิตฺตํ ภวงฺเค โอตรติ, นายํ นิทฺทาราโม. เตเนวาห – ‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, อคฺคิเวสฺสน, คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน นิทฺทํ โอกฺกมิตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗). สงฺคณิการามตาติ เอตฺถ โย เอกสฺส ทุติโย, ทฺวินฺนํ ตติโย, ติณฺณํ จตุตฺโถติ เอวํ สํสฏฺโฐว วิหรติ, เอกโก อสฺสาทํ น ลภติ, อยํ สงฺคณิการาโม. โย ปน จตูสุ อิริยาปเถสุ เอกโกว อสฺสาทํ ลภติ, นายํ สงฺคณิการาโม เวทิตพฺโพ. เสขานํ ปฏิลทฺธคุณสฺส ปริหานาสมฺภวโต ‘‘อุปริคุเณหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. คำว่า นิทรารามตา (ความเป็นผู้ยินดีในการนอน) ในคำนี้ หมายถึง ภิกษุใดถูกถีนมิทธะครอบงำ ย่อมนอนหลับไปแม้ในขณะเดิน แม้ในขณะนั่ง แม้ในขณะนอน ภิกษุนี้ชื่อว่านิทราราม ส่วนภิกษุใดจิตลงสู่ภวังค์เพราะความเจ็บป่วยในร่างกาย ภิกษุนี้ไม่ชื่อว่านิทราราม ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูกรอัคคิเวสสนะ เราย่อมจำได้ว่า ในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน หลังจากฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว เรากลับจากบิณฑบาต ปูผ้าสังฆาฏิ ๔ ชั้น แล้วนอนตะเขียงขวา มีสติสัมปชัญญะเข้าสู่นิทรา” คำว่า สังคณิการามตา (ความเป็นผู้ยินดีในการคลุกคลี) ในคำนี้ หมายถึง ภิกษุใดอยู่คลุกคลีกันอย่างนี้ คือ เป็นที่สองของคนหนึ่ง เป็นที่สามของคนสอง เป็นที่สี่ของคนสาม ไม่ได้รับความสุขอยู่ผู้เดียว ภิกษุนี้ชื่อว่าสังคณิการาม ส่วนภิกษุใดได้รับความสุขอยู่ผู้เดียวในอิริยาบถทั้งสี่ ภิกษุนั้นไม่พึงทราบว่าเป็นสังคณิการาม การที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ด้วยคุณธรรมที่สูงขึ้นไป” เป็นต้นนั้น เป็นเพราะคุณธรรมที่พระเสขะได้บรรลุแล้วย่อมไม่มีทางเสื่อม ปฐมเสขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปฐมเสขสูตร จบ ๑๐. ทุติยเสขสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาทุติยเสขสูตร ๙๐. ทสเม [Pg.37] อติปาโตวาติ สพฺพรตฺตึ นิทฺทายิตฺวา พลวปจฺจูเส โกฏิสมฺมุญฺชนิยา โถกํ สมฺมชฺชิตฺวา มุขํ โธวิตฺวา ยาคุภิกฺขตฺถาย ปาโตว ปวิสติ. ตํ อติกฺกมิตฺวาติ คิหิสํสคฺควเสน กาลํ วีตินาเมนฺโต มชฺฌนฺหิกสมยํ อติกฺกมิตฺวา ปกฺกมติ. ปาโตเยว หิ คามํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ อาทาย อาสนสาลํ คนฺตฺวา ปิวิตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน นิปนฺโน นิทฺทายิตฺวา มนุสฺสานํ โภชนเวลาย ‘‘ปณีตภิกฺขํ ลภิสฺสามี’’ติ อุปกฏฺเฐ มชฺฌนฺหิเก อุฏฺฐาย ธมฺมกรเณน อุทกํ คเหตฺวา อกฺขีนิ ปุญฺฉิตฺวา ปิณฺฑาย จริตฺวา ยาวทตฺถํ ภุญฺชิตฺวา คิหิสํสฏฺโฐ กาลํ วีตินาเมตฺวา มชฺฌนฺเห วีติวตฺเต ปฏิกฺกมติ. ๙๐. ในข้อที่ ๑๐ คำว่า อติปาโต คือ ภิกษุใดนอนหลับตลอดทั้งคืน พอรุ่งอรุณก็กวาดเล็กน้อยด้วยไม้กวาดกิ่งไม้ ล้างหน้า แล้วเข้าไปในหมู่บ้านแต่เช้าตรู่เพื่อบิณฑบาตข้าวต้ม คำว่า ติกกมิตฺวา (ล่วงเลยไป) คือ ยังเวลาให้ล่วงไปโดยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ ล่วงเลยเวลาเที่ยงวันแล้วจึงกลับไป แท้จริง ภิกษุนั้นเข้าไปในหมู่บ้านแต่เช้าตรู่ รับข้าวต้มไปฉันที่โรงฉัน แล้วนอนหลับในที่แห่งหนึ่ง พอถึงเวลาที่มนุษย์บริโภคอาหาร ก็คิดว่า “เราจักได้ภิกษาอันประณีต” จึงลุกขึ้นเมื่อใกล้เที่ยงวัน ถือน้ำด้วยธมกรก เช็ดตา แล้วเที่ยวบิณฑบาต ฉันจนอิ่มหนำตามต้องการ แล้วยังเวลาให้ล่วงไปโดยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ แล้วจึงกลับไปเมื่อเวลาเที่ยงวันล่วงเลยไปแล้ว อปฺปิจฺฉกถาติ, ‘‘อาวุโส, อตฺริจฺฉตา ปาปิจฺฉตาติ อิเม ธมฺมา ปหาตพฺพา’’ติ เตสุ อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา ‘‘เอวรูปํ อปฺปิจฺฉตํ สมาทาย วตฺติตพฺพ’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตา กถา. ตีหิ วิเวเกหีติ กายวิเวโก, จิตฺตวิเวโก, อุปธิวิเวโกติ อิเมหิ ตีหิ วิเวเกหิ. ตตฺถ เอโก คจฺฉติ, เอโก ติฏฺฐติ, เอโก นิสีทติ, เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอโก ปฏิกฺกมติ, เอโก จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ, เอโก จรติ, เอโก วิหรตีติ อยํ กายวิเวโก นาม. อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปน จิตฺตวิเวโก นาม. นิพฺพานํ อุปธิวิเวโก นาม. วุตฺตมฺปิ เหตํ – ‘‘กายวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ, จิตฺตวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ, อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ (มหานิ. ๕๗). ทุวิธํ วีริยนฺติ กายิกํ, เจตสิกญฺจ วีริยํ. สีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สมาธินฺติ วิปสฺสนาปาทกา อฏฺฐ สมาปตฺติโย. วิมุตฺติกถาติ วา อริยผลํ อารพฺภ ปวตฺตา กถา. เสสํ อุตฺตานเมว. คำว่า อัปปิจฉกถา คือ การแสดงโทษในธรรมเหล่านั้นว่า “อาวุโส ความปรารถนาเกินประมาณ ความปรารถนาลามก ธรรมเหล่านี้พึงละเสีย” แล้วแสดงว่า “พึงประพฤติโดยสมาทานความปรารถนาน้อยเช่นนี้” เป็นต้น คำว่า ด้วยวิเวก ๓ อย่าง คือ ด้วยวิเวก ๓ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก ในวิเวกเหล่านั้น การที่ภิกษุผู้เดียวเดินไป ผู้เดียวยืนอยู่ ผู้เดียวนั่งอยู่ ผู้เดียวนอน ผู้เดียวเข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้าน ผู้เดียวกลับมา ผู้เดียวอธิษฐานจงกรม ผู้เดียวเที่ยวไป ผู้เดียวอยู่ นี้ชื่อว่ากายวิเวก ส่วนอัฏฐสมาบัติ ชื่อว่าจิตตวิเวก พระนิพพาน ชื่อว่าอุปธิวิเวก สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า “กายวิเวกมีแก่ผู้มีกายสงัด ผู้ยินดีในเนกขัมมะ จิตตวิเวกมีแก่ผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้ถึงความผ่องแผ้วอย่างยิ่ง อุปธิวิเวกมีแก่บุคคลผู้ไม่มีอุปธิ ผู้ถึงธรรมอันปราศจากสังขาร” คำว่า วิริยะ ๒ อย่าง คือ วิริยะทางกายและวิริยะทางใจ คำว่า ศีล คือ จตุปาริสุทธิศีล คำว่า สมาธิ คือ อัฏฐสมาบัติที่เป็นบาทแห่งวิปัสสนา คำว่า วิมุตติกถา คือ การแสดงธรรมที่ปรารภอริยผล ส่วนที่เหลือมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว ทุติยเสขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาทุติยเสขสูตร จบ เถรวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาเถรวรรค จบ (๑๐) ๕. กกุธวคฺโค (๑๐) ๕. กกุธวรรค ๑-๑๐. ปฐมสมฺปทาสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๑๐. อรรถกถาปฐมสัมปทาสูตรเป็นต้น ๙๑-๑๐๐. ปญฺจมสฺส [Pg.38] ปฐเม ทุติเย จ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ตติเย อาชานนโต อญฺญา, อุปริมคฺคปญฺญา เหฏฺฐิมมคฺเคน ญาตปริญฺญาย เอว ชานนโต. ตสฺสา ปน ผลภาวโต มคฺคผลปญฺญา ตํสหคตา สมฺมาสงฺกปฺปาทโย จ อิธ ‘‘อญฺญา’’ติ วุตฺตา. อญฺญาย พฺยากรณานิ อญฺญาพฺยากรณานิ. เตเนวาห ‘‘อญฺญาพฺยากรณานีติ อรหตฺตพฺยากรณานี’’ติ. อธิคตมาเนนาติ อปฺปตฺเต ปตฺตสญฺญี, อนธิคเต อธิคตสญฺญี หุตฺวา อธิคตํ มยาติ มาเนน. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ๙๑-๑๐๐. ในปัญจมวรรค ข้อที่ ๑ และ ๒ ไม่มีอะไรจะกล่าว ในข้อที่ ๓ คำว่า อัญญา (ความรู้แจ้ง) คือ ปัญญาในมรรคเบื้องสูง เพราะรู้แจ้งด้วยการกำหนดรู้ที่รู้แล้วด้วยมรรคเบื้องต่ำ ส่วนปัญญาในมรรคและผลพร้อมด้วยสัมมาสังกัปปะเป็นต้นนั้น เพราะเป็นสภาวะแห่งผล จึงเรียกว่า “อัญญา” ในที่นี้ คำว่า อัญญาพยากรณ์ คือ การพยากรณ์ความรู้แจ้ง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อัญญาพยากรณ์ คือ การพยากรณ์อรหัตตผล” คำว่า อธิคตมาเนนะ (ด้วยมานะว่าได้บรรลุแล้ว) คือ ด้วยมานะว่า “เราได้บรรลุแล้ว” โดยสำคัญว่าถึงในสิ่งที่ยังไม่ถึง และสำคัญว่าบรรลุในสิ่งที่ยังไม่ได้บรรลุ ข้อที่ ๔ เป็นต้น มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว ปฐมสมฺปทาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปฐมสัมปทาสูตรเป็นต้น จบ กกุธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถากกุธวรรค จบ ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. ทุติยปัณณาสก์ จบ ๓. ตติยปณฺณาสกํ ๓. ตติยปัณณาสก์ (๑๑) ๑. ผาสุวิหารวคฺโค (๑๑) ๑. ผาสุวิหารวรรค ๑-๔. สารชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๔. อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้น ๑๐๑-๔. ตติยสฺส [Pg.39] ปฐเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ทุติเย ปิณฺฑปาตาทิอตฺถาย อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตฏฺฐานํ โคจโร, เวสิยา โคจโร อสฺสาติ เวสิยาโคจโร, มิตฺตสนฺถววเสน อุปสงฺกมิตพฺพฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. เวสิยา นาม รูปูปชีวินิโย, ตา มิตฺตสนฺถววเสน น อุปสงฺกมิตพฺพา สมณภาวสฺส อนฺตรายกรตฺตา, ปริสุทฺธาสยสฺสปิ ครหาเหตุโต, ตสฺมา ทกฺขิณาทานวเสน สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา อุปสงฺกมิตพฺพํ. วิธวา วุจฺจนฺติ มตปติกา, ปวุตฺถปติกา วา. ถุลฺลกุมาริโยติ มหลฺลิกา อนิวิทฺธา กุมาริโย. ปณฺฑกาติ นปุํสกา. เต หิ อุสฺสนฺนกิเลสา อวูปสนฺตปริฬาหา โลกามิสนิสฺสิตกถาพหุลา, ตสฺมา น อุปสงฺกมิตพฺพา. ภิกฺขุนิโย นาม อุสฺสนฺนพฺรหฺมจริยา. ตถา ภิกฺขูปิ. อญฺญมญฺญํ วิสภาควตฺถุภาวโต สนฺถววเสน อุปสงฺกมเน กติปาเหเนว พฺรหฺมจริยนฺตราโย สิยา, ตสฺมา น อุปสงฺกมิตพฺพา, คิลานปุจฺฉนาทิวเสน อุปสงฺกมเน สโตการินา ภวิตพฺพํ. ตติยจตุตฺถานิ อุตฺตานตฺถาเนว. ๑๐๑-๔. ในตติยวรรค ข้อที่ ๑ ไม่มีอะไรจะกล่าว ในข้อที่ ๒ คำว่า โคจร คือ สถานที่ที่ควรเข้าไปเพื่อประโยชน์แก่บิณฑบาตเป็นต้น คำว่า เวสิยาโคจร คือ มีหญิงแพศยาเป็นโคจร หมายถึง สถานที่ที่ควรเข้าไปเพื่อการคบหาสมาคม หญิงแพศยา คือ หญิงที่เลี้ยงชีพด้วยรูปโฉม ไม่ควรเข้าไปคบหาสมาคมด้วย เพราะเป็นอันตรายต่อสมณภาวะ และเป็นเหตุแห่งการติเตียนแม้แก่ผู้มีอัธยาศัยบริสุทธิ์ ดังนั้น จึงควรเข้าไปด้วยสติเพื่อรับทักษิณาทานเท่านั้น คำว่า วิธวา (หญิงหม้าย) หมายถึง หญิงที่สามีตาย หรือสามีจากไป คำว่า ถุลลกุมารี คือ หญิงสาวใหญ่ที่ยังไม่ได้แต่งงาน คำว่า บัณเฑาะก์ คือ กะเทย เพราะบุคคลเหล่านี้มีกิเลสหนา มีความเร่าร้อนที่ยังไม่สงบ มีการพูดที่อิงอามิสโลกมาก ดังนั้น จึงไม่ควรเข้าไปคบหาสมาคมด้วย คำว่า ภิกษุณี คือ ผู้มีพรหมจรรย์อันยิ่ง เช่นเดียวกับภิกษุ เพราะเป็นวัตถุที่ต่างเพศกัน หากเข้าไปคบหาสมาคมด้วย พรหมจรรย์อาจเป็นอันตรายได้ภายในไม่กี่วัน ดังนั้น จึงไม่ควรเข้าไปคบหาสมาคมด้วย หากเข้าไปเพื่อสอบถามอาการป่วยเป็นต้น พึงเป็นผู้มีสติ ข้อที่ ๓ และ ๔ มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว สารชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้น จบ ๕. ผาสุวิหารสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาผาสุวิหารสูตร ๑๐๕. ปญฺจเม เมตฺตา เอตสฺส อตฺถีติ เมตฺตํ, ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ เมตฺตํ กายกมฺมํ. เอส นโย เสสทฺวเยปิ. อาวีติ ปกาสนํ. ปกาสภาโว เจตฺถ ยํ อุทฺทิสฺส ตํ กายกมฺมํ กรียติ, ตสฺส สมฺมุขภาวโตติ อาห ‘‘สมฺมุขา’’ติ. รโหติ อปฺปกาสํ. อปฺปกาสตา จ ยํ อุทฺทิสฺส ตํ กายกมฺมํ กรียติ, ตสฺส อปจฺจกฺขภาวโตติ อาห ‘‘ปรมฺมุขา’’ติ. อิมานิ เมตฺตกายกมฺมาทีนิ ภิกฺขูนํ วเสน อาคตานิ เตสํ เสฏฺฐปริสภาวโต, คิหีสุปิ ลพฺภนฺติเยว. ภิกฺขูนญฺหิ เมตฺตจิตฺเตน อาภิสมาจาริกปูรณํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม[Pg.40]. คิหีนํ เจติยวนฺทนตฺถาย โพธิวนฺทนตฺถาย สงฺฆนิมนฺตนตฺถาย คมนํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺเฐ ภิกฺขู ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ ปตฺตปฺปฏิคฺคหณํ อาสนปญฺญาปนํ อนุคมนนฺติ เอวมาทิกํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. ภิกฺขูนํ เมตฺตจิตฺเตน อาจารปญฺญตฺติสิกฺขาปนํ กมฺมฏฺฐานกถนํ ธมฺมเทสนา เตปิฏกมฺปิ พุทฺธวจนํ เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. คิหีนํ ‘‘เจติยวนฺทนาย คจฺฉาม, โพธิวนฺทนาย คจฺฉาม, ธมฺมสฺสวนํ กริสฺสาม, ทีปมาลํ ปุปฺผปูชํ กริสฺสาม, ตีณิ สุจริตานิ สมาทาย วตฺติสฺสาม, สลากภตฺตาทีนิ ทสฺสาม, วสฺสาวาสิกํ ทสฺสาม, อชฺช สงฺฆสฺส จตฺตาโร ปจฺจเย ทสฺสาม, สงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา ขาทนียาทีนิ สํวิทหถ, อาสนานิ ปญฺญเปถ, ปานียํ อุปฏฺฐเปถ, สงฺฆํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อาเนถ, ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปถ, ฉนฺทชาตา อุสฺสาหชาตา เวยฺยาวจฺจํ กโรถา’’ติอาทิกถนกาเล เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. ภิกฺขูนํ ปาโตว อุฏฺฐาย สรีรปฺปฏิชคฺคนํ กตฺวา เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา วตฺตาทีนิ กตฺวา วิวิตฺตเสนาสเน นิสีทิตฺวา ‘‘อิมสฺมึ วิหาเร ภิกฺขู สุขี โหนฺตุ อเวรา อพฺยาปชฺชา’’ติ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม, คิหีนํ ‘‘อยฺยา สุขี โหนฺตุ อเวรา อพฺยาปชฺชา’’ติ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. ๑๐๕. ในข้อที่ ๕ คำว่า เมตตา คือ ภาวะที่มีเมตตา, กายกรรมที่เกิดจากเมตตานั้น ชื่อว่า เมตตากายกรรม. นัยนี้พึงทราบในอีกสองอย่างที่เหลือด้วย. คำว่า อาวี คือ การเปิดเผย. ภาวะที่เปิดเผยในที่นี้ คือ การที่กายกรรมนั้นกระทำโดยมุ่งหมายถึงบุคคลใด บุคคลนั้นอยู่ในที่เฉพาะหน้า จึงกล่าวว่า "ต่อหน้า". คำว่า รโห คือ การไม่เปิดเผย. ภาวะที่ไม่เปิดเผย คือ การที่กายกรรมนั้นกระทำโดยมุ่งหมายถึงบุคคลใด บุคคลนั้นไม่อยู่ในที่เฉพาะหน้า จึงกล่าวว่า "ลับหลัง". เมตตากายกรรมเป็นต้นเหล่านี้มาโดยอ้างถึงภิกษุ เพราะภิกษุเป็นผู้มีบริษัทอันประเสริฐ แต่ก็พึงได้ในคฤหัสถ์ด้วย. อนึ่ง การบำเพ็ญอาภิสมาจาริกวัตรด้วยจิตเมตตาของภิกษุ ชื่อว่า เมตตากายกรรม. การไปเพื่อไหว้เจดีย์ เพื่อไหว้ต้นโพธิ์ เพื่ออาราธนาสงฆ์ การเห็นภิกษุผู้เข้าไปบิณฑบาตในบ้านแล้วออกไปต้อนรับ การรับบาตร การจัดอาสนะ การเดินตาม เป็นต้น ของคฤหัสถ์ ชื่อว่า เมตตากายกรรม. การสอนบัญญัติมารยาท การบอกกรรมฐาน การแสดงธรรม แม้พระไตรปิฎกอันเป็นพุทธพจน์ด้วยจิตเมตตาของภิกษุ ชื่อว่า เมตตาวจีกรรม. ในเวลาที่คฤหัสถ์กล่าวว่า "พวกเราจะไปไหว้เจดีย์ พวกเราจะไปไหว้ต้นโพธิ์ พวกเราจะฟังธรรม พวกเราจะถวายประทีปและดอกไม้ พวกเราจะสมาทานสุจริต ๓ ประการแล้วประพฤติ พวกเราจะถวายสลากภัตเป็นต้น พวกเราจะถวายผ้าอาบน้ำฝน วันนี้พวกเราจะถวายปัจจัย ๔ แก่สงฆ์ พวกท่านจงนิมนต์สงฆ์แล้วจัดแจงของขบเคี้ยวเป็นต้น จงจัดอาสนะ จงจัดน้ำดื่ม จงออกไปต้อนรับสงฆ์แล้วนำมา จงให้นั่งบนอาสนะที่จัดไว้ พวกท่านจงทำเวยยาวัจจะด้วยความพอใจและด้วยความพยายาม" เป็นต้น ชื่อว่า เมตตาวจีกรรม. การที่ภิกษุตื่นขึ้นแต่เช้าตรู่ ทำการบำรุงร่างกายแล้วไปสู่ลานเจดีย์ ทำวัตรเป็นต้นแล้วนั่งในเสนาสนะอันสงัด คิดว่า "ขอภิกษุทั้งหลายในวิหารนี้จงเป็นสุข ปราศจากเวร ปราศจากความเบียดเบียน" ชื่อว่า เมตตามโนกรรม. การที่คฤหัสถ์คิดว่า "ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงเป็นสุข ปราศจากเวร ปราศจากความเบียดเบียน" ชื่อว่า เมตตามโนกรรม. ตตฺถ นวกานํ จีวรกมฺมาทีสุ สหายภาวคมนํ สมฺมุขา กายกมฺมํ นาม, เถรานํ ปน ปาทโธวนสิญฺจนพีชนทานาทิเภทมฺปิ สพฺพํ สามีจิกมฺมํ สมฺมุขา กายกมฺมํ นาม, อุภเยหิปิ ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ ทารุภณฺฑาทีนํ เตสุ อวญฺญํ อกตฺวา อตฺตนา ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ วิย ปฏิสามนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. ‘‘เทวตฺเถโร ติสฺสตฺเถโร’’ติ วุตฺตํ เอวํ ปคฺคยฺหวจนํ สมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม, วิหาเร อสนฺตํ ปน ปฏิปุจฺฉนฺตสฺส ‘‘กุหึ อมฺหากํ เทวตฺเถโร, กุหึ อมฺหากํ ติสฺสตฺเถโร, กทา นุ โข อาคมิสฺสตี’’ติ เอวํ ปิยวจนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานิ ปน นยนานิ อุมฺมีเลตฺวา ปสนฺเนน มุเขน โอโลกนํ สมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม, ‘‘เทวตฺเถโร ติสฺสตฺเถโร อโรโค โหตุ อพฺยาปชฺโช’’ติ สมนฺนาหรณํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. กามญฺเจตฺถ เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานํ นยนานํ อุมฺมีลนํ, ปสนฺเนน มุเขน โอโลกนญฺจ เมตฺตํ กายกมฺมเมว. ยสฺส ปน จิตฺตสฺส วเสน นยนานํ เมตฺตาสิเนหสินิทฺธตา, มุขสฺส จ ปสนฺนตา, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เมตฺตํ มโนกมฺมํ นามา’’ติ. สมาธิสํวตฺตนปฺปโยชนานิ สมาธิสํวตฺตนิกานิ. ในบรรดากรรมเหล่านั้น การไปเป็นผู้ช่วยเหลือในการทำจีวรเป็นต้นของภิกษุใหม่ ชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า. ส่วนการทำสามีจิกรรมทั้งหมด มีการล้างเท้า การรดน้ำ การพัดวี การถวายพัดเป็นต้น ของพระเถระ ชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า. การเก็บกวาดไม้และสิ่งของเป็นต้นที่วางระเกะระกะ โดยไม่ดูหมิ่นสิ่งเหล่านั้น เหมือนกับสิ่งของที่ตนวางระเกะระกะเอง ของทั้งสองฝ่าย (ภิกษุใหม่และพระเถระ) ชื่อว่า เมตตากายกรรมลับหลัง. การกล่าวคำยกย่องเช่นว่า "พระเถระเทวะ พระเถระติสสะ" ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมต่อหน้า. ส่วนการกล่าวคำอันเป็นที่รัก เช่นว่า "พระเถระเทวะของเราอยู่ที่ไหน พระเถระติสสะของเราอยู่ที่ไหน เมื่อไรหนอท่านจะมา" แก่ผู้ที่ถามถึงพระเถระที่ไม่อยู่ในวิหาร ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมลับหลัง. การลืมตาที่เปี่ยมด้วยเมตตาและความรัก แล้วมองดูด้วยใบหน้าที่ยิ้มแย้มแจ่มใส ชื่อว่า เมตตามโนกรรมต่อหน้า. การนึกถึงว่า "ขอพระเถระเทวะ พระเถระติสสะ จงเป็นผู้ไม่มีโรค ปราศจากความเบียดเบียน" ชื่อว่า เมตตามโนกรรมลับหลัง. อนึ่ง การลืมตาที่เปี่ยมด้วยเมตตาและความรัก และการมองดูด้วยใบหน้าที่ยิ้มแย้มแจ่มใสในที่นี้ เป็นเมตตากายกรรมนั่นเอง. แต่ที่กล่าวว่า "ชื่อว่า เมตตามโนกรรม" นั้น มุ่งหมายถึงจิตที่เป็นเหตุให้ดวงตาเปี่ยมด้วยเมตตาและความรัก และใบหน้ายิ้มแย้มแจ่มใส. คำว่า สมาธิสังวัตตนัปปโยชนานิ คือ มีประโยชน์เป็นไปเพื่อสมาธิ (สมาธิสังวัตตนิกานิ). สมานสีลตํ [Pg.41] คโตติ เตสุ เตสุ ทิสาภาเคสุ วิหรนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สมานสีลตํ คโต. ยายนฺติ ยา อยํ มยฺหญฺเจว ตุมฺหากญฺจ ปจฺจกฺขภูตา. ทิฏฺฐีติ สมฺมาทิฏฺฐิ. อริยาติ นิทฺโทสา. นิยฺยาตีติ วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสรติ นิคฺคจฺฉติ. สยํ นิยฺยนฺตีเยว หิ ตํสมงฺคิปุคฺคลํ วฏฺฏทุกฺขโต นิยฺยาเปตีติ วุจฺจติ. ยา สตฺถุ อนุสิฏฺฐิ, ตํ กโรตีติ ตกฺกโร, ตสฺส, ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชกสฺสาติ อตฺโถ. ทุกฺขกฺขยายาติ สพฺพทุกฺขกฺขยตฺถํ. ทิฏฺฐิสามญฺญคโตติ สมานทิฏฺฐิภาวํ อุปคโต. คำว่า ผู้ถึงความมีศีลเสมอกัน คือ ผู้ถึงความมีศีลเสมอกันกับภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในทิศทางต่างๆ เหล่านั้น. คำว่า ยายัง คือ ทิฏฐิใดที่ปรากฏแก่เราและท่านทั้งหลาย. คำว่า ทิฏฐิ คือ สัมมาทิฏฐิ. คำว่า อริยา คือ ไม่มีโทษ. คำว่า นิยยาติ คือ ย่อมออกไป ย่อมพ้นจากทุกข์ในวัฏสงสาร. เพราะทิฏฐินั้นเองย่อมนำออกไป และย่อมนำบุคคลผู้ประกอบด้วยทิฏฐินั้นให้ออกไปจากทุกข์ในวัฏสงสาร จึงกล่าวอย่างนั้น. คำว่า ตักกโร คือ ผู้ทำตามคำสั่งสอนของพระศาสดา, หมายถึง ผู้ปฏิบัติชอบตามที่ทรงสั่งสอน. คำว่า เพื่อความสิ้นทุกข์ คือ เพื่อความสิ้นทุกข์ทั้งปวง. คำว่า ผู้ถึงความมีทิฏฐิเสมอกัน คือ ผู้เข้าถึงภาวะที่มีทิฏฐิเสมอกัน. ผาสุวิหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาภาสุวิหารสูตร จบแล้ว. ๖-๑๐. อานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา ๖-๑๐. อรรถกถาอานันทสูตรเป็นต้น ๑๐๖-๑๑๐. ฉฏฺเฐ อธิสีเลติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ, สีลนิมิตฺตํ น อุปวทติ น นินฺทตีติ อตฺโถ. อตฺตนิ กมฺเม จ อนุ อนุ เปกฺขติ สีเลนาติ อตฺตานุเปกฺขี. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ๑๐๖-๑๑๐. ในสูตรที่ ๖ คำว่า อธิสีเล เป็นภุมมวิภัตติในอรรถว่านิมิต หมายความว่า ไม่ติเตียน ไม่นินทาซึ่งนิมิตคือศีล. คำว่า อัตตานุเปกขี คือ ผู้พิจารณาดูตนและกรรมอยู่เนืองๆ ด้วยศีล. สูตรที่ ๗ เป็นต้น มีความหมายตื้นอยู่แล้ว. อานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอานันทสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ผาสุวิหารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาภาสุวิหารวรรค จบแล้ว. (๑๒) ๒. อนฺธกวินฺทวคฺโค (๑๒) ๒. อัณฑกวินทวรรค ๑-๔. กุลูปกสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๔. อรรถกถากุลูปกสูตรเป็นต้น ๑๑๑-๑๑๔. ทุติยสฺส ปฐเม อสนฺถเวสุ กุเลสุ วิสฺสาโส เอตสฺสาติ อสนฺถววิสฺสาสี. อนิสฺสโร หุตฺวา วิกปฺเปติ สํวิทหติ สีเลนาติ อนิสฺสรวิกปฺปี. วิสฺสฏฺฐานิ วิสุํ ขิตฺตานิ เภเทน อวตฺถิตานิ กุลานิ ฆฏนตฺถาย อุปเสวติ สีเลนาติ วิสฺสฏฺฐุปเสวี. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ๑๑๑-๑๑๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า อสันถววิสสาสี คือ ผู้มีความคุ้นเคยในตระกูลที่ไม่คุ้นเคย. คำว่า อนิสสรวิกัปปี คือ ผู้ไม่มีอำนาจแล้วยังคิดจัดแจงด้วยศีล. คำว่า วิสสัฏฐูปเสวี คือ ผู้เข้าอาศัยตระกูลที่กระจัดกระจาย แยกกันอยู่ เพื่อให้รวมกันด้วยศีล. สูตรที่ ๒ เป็นต้น มีความหมายตื้นอยู่แล้ว. กุลูปกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถากุลูปกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๕-๑๓. มจฺฉรินีสุตฺตาทิวณฺณนา ๕-๑๓. อรรถกถามัจฉรินีสูตรเป็นต้น ๑๑๕-๑๒๓. ปญฺจเม [Pg.42] อาวาสมจฺฉริยาทีนิ ปญฺจ อิธ ภิกฺขุนิยา วเสน อาคตานิ, ภิกฺขุสฺส วเสนปิ ตานิ เวทิตพฺพานิ. อาวาสมจฺฉริเยน หิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาคนฺตุกํ ทิสฺวา ‘‘เอตฺถ เจติยสฺส วา สงฺฆสฺส วา ปริกฺขาโร ฐปิโต’’ติอาทีนิ วตฺวา สงฺฆิกอาวาสํ น เทติ. กุลมจฺฉริเยน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ เตหิ เตหิ การเณหิ อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน อุปฏฺฐาเก กุเล อญฺเญสํ ปเวสมฺปิ นิวาเรติ. ลาภมจฺฉริเยน สมนฺนาคโต สงฺฆิกมฺปิ ลาภํ มจฺฉรายนฺโต ยถา อญฺเญ น ลภนฺติ, เอวํ กโรติ อตฺตนา วิสมนิสฺสิตตาย พลวนิสฺสิตตาย จ. วณฺณมจฺฉริเยน สมนฺนาคโต อตฺตโน วณฺณํ วณฺเณติ, ปเรสํ วณฺเณ ‘‘กึ วณฺโณ เอโส’’ติ ตํ ตํ โทสํ วทติ. วณฺโณติ เจตฺถ สรีรวณฺโณปิ, คุณวณฺโณปิ เวทิตพฺโพ. ๑๑๕-๑๒๓. ในสูตรที่ ๕ มัจฉริยะ ๕ ประการ มีอาวาสมัจฉริยะเป็นต้น ในที่นี้มาโดยอ้างถึงภิกษุณี แต่ก็พึงทราบโดยอ้างถึงภิกษุด้วย. อนึ่ง ภิกษุผู้ประกอบด้วยอาวาสมัจฉริยะ เห็นอาคันตุกะแล้วกล่าวว่า "ในที่นี้เป็นที่เก็บบริขารของเจดีย์หรือของสงฆ์" เป็นต้น แล้วไม่ให้อาวาสที่เป็นของสงฆ์. ภิกษุผู้ประกอบด้วยกุลมัจฉริยะ แสดงโทษด้วยเหตุต่างๆ แล้วห้ามแม้การเข้าถึงตระกูลอุปัฏฐากของตนของผู้อื่น. ภิกษุผู้ประกอบด้วยลาภมัจฉริยะ หวงแหนแม้ลาภที่เป็นของสงฆ์ กระทำไม่ให้ผู้อื่นได้ลาภนั้น ด้วยความยึดมั่นที่ไม่สม่ำเสมอและด้วยความยึดมั่นที่รุนแรงของตน. ภิกษุผู้ประกอบด้วยวัณณมัจฉริยะ ย่อมพรรณนาคุณของตน และกล่าวโทษต่างๆ ในคุณของผู้อื่นว่า "คุณอะไรของผู้นั้น". คำว่า วัณณะ ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงทั้งวรรณะแห่งร่างกายและวรรณะแห่งคุณความดี. ธมฺมมจฺฉริเยน สมนฺนาคโต – ‘‘อิมํ ธมฺมํ ปริยาปุณิตฺวา เอโส มํ อภิภวิสฺสตี’’ติ อญฺญสฺส น เทติ. โย ปน – ‘‘อยํ อิมํ ธมฺมํ อุคฺคเหตฺวา อญฺญถา อตฺถํ วิปริวตฺเตตฺวา นาเสสฺสตี’’ติ ธมฺมนุคฺคเหน วา – ‘‘อยํ อิมํ ธมฺมํ อุคฺคเหตฺวา อุทฺธโต อุนฺนโฬ อวูปสนฺตจิตฺโต อปุญฺญํ ปสวิสฺสตี’’ติ ปุคฺคลานุคฺคเหน วา น เทติ, น ตํ มจฺฉริยํ. ธมฺโมติ เจตฺถ ปริยตฺติธมฺโม อธิปฺเปโต. ปฏิเวธธมฺโม หิ อริยานํเยว โหติ, เต จ นํ น มจฺฉรายนฺติ มจฺฉริยสฺส สพฺพโส ปหีนตฺตาติ ตสฺส อสมฺภโว เอว. ตตฺถ อาวาสมจฺฉริเยน โลหเคเห ปจฺจติ, ยกฺโข วา เปโต วา หุตฺวา ตสฺเสว อาวาสสฺส สงฺการํ สีเสน อุกฺขิปิตฺวา จรติ. กุลมจฺฉริเยน อปฺปโภโค โหติ. ลาภมจฺฉริเยน คูถนิรเย นิพฺพตฺตติ, สงฺฆสฺส วา คณสฺส วา ลาภํ มจฺฉรายิตฺวา ปุคฺคลิกปริโภเคน วา ปริภุญฺชิตฺวา ยกฺโข วา เปโต วา มหาอชคโร วา หุตฺวา นิพฺพตฺตติ. วณฺณมจฺฉริเยน ภเวสุ นิพฺพตฺตสฺส วณฺโณ นาม น โหติ. ธมฺมมจฺฉริเยน กุกฺกุฬนิรเย นิพฺพตฺตติ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ผู้ประกอบด้วยความตระหนี่ในธรรม ไม่ให้แก่ผู้อื่น ด้วยคิดว่า “ผู้นี้เรียนธรรมนี้แล้ว จักครอบงำเรา” ส่วนผู้ใดไม่ให้ ด้วยอนุเคราะห์ธรรมว่า “ผู้นี้เรียนธรรมนี้แล้ว จักบิดเบือนเนื้อความให้วิปริตไป จักทำลายเสีย” หรือไม่ให้ด้วยอนุเคราะห์บุคคลว่า “ผู้นี้เรียนธรรมนี้แล้ว จักเป็นผู้กำเริบ มีใจฟู ไม่สงบระงับ จักก่ออกุศลขึ้น” ความตระหนี่นั้นไม่ชื่อว่ามัจฉริยะ. คำว่า ธรรม ในที่นี้ มุ่งหมายถึงปริยัติธรรม. เพราะปฏิเวธธรรมย่อมมีแก่พระอริยะทั้งหลายเท่านั้น และพระอริยะเหล่านั้นย่อมไม่ตระหนี่ในปฏิเวธธรรมนั้น เพราะมัจฉริยะอันท่านละได้โดยสิ้นเชิงแล้ว ฉะนั้น ความตระหนี่ในปฏิเวธธรรมนั้นจึงเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้เลย. ในบรรดามัจฉริยะเหล่านั้น ด้วยอาวาสมัจฉริยะ (ความตระหนี่ที่อยู่) ย่อมตกนรกโลหกุมภี หรือเป็นยักษ์หรือเปรต เที่ยวแบกหยากเยื่อของอาวาสนั้นด้วยศีรษะ. ด้วยกุลมัจฉริยะ (ความตระหนี่ตระกูล) ย่อมเป็นผู้มีโภคะน้อย. ด้วยลาภมัจฉริยะ (ความตระหนี่ลาภ) ย่อมเกิดในนรกคูถ หรือตระหนี่ลาภของสงฆ์หรือของคณะ แล้วบริโภคด้วยการบริโภคส่วนตัว ย่อมเกิดเป็นยักษ์หรือเปรต หรือเป็นงูเหลือมใหญ่. ด้วยวัณณมัจฉริยะ (ความตระหนี่วรรณะ) วรรณะย่อมไม่มีแก่ผู้เกิดในภพทั้งหลาย. ด้วยธัมมมัจฉริยะ (ความตระหนี่ธรรม) ย่อมเกิดในนรกกุกกุฬะ. มัจฉริยะที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. มจฺฉรินีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายมัจฉรินีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. อนฺธกวินฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายอัณฑกวินทวรรค จบแล้ว. (๑๓) ๓. คิลานวคฺโค (๑๓) ๓. คิลานวรรค ๑๒๔-๑๓๐. ตติโย [Pg.43] วคฺโค อุตฺตานตฺโถเยว. ๑๒๔-๑๓๐. วรรคที่ ๓ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. (๑๔) ๔. ราชวคฺโค (๑๔) ๔. ราชวรรค ๑. ปฐมจกฺกานุวตฺตนสุตฺตวณฺณนา ๑. คำอธิบายปฐมจักกานุวัตตนสูตร ๑๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อตฺถญฺญูติ หิตญฺญู. หิตปริยาโย เหตฺถ อตฺถ-สทฺโท ‘‘อตฺตตฺโถ ปรตฺโถ’’ติอาทีสุ (มหานิ. ๖๙; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕) วิย. ยสฺมา เจส ปเรสํ หิตํ ชานนฺโต เต อตฺตนิ รญฺเชติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘รญฺชิตุํ ชานาตี’’ติ. ทณฺเฑติ อปราธานุรูเป ทณฺฑเน. พลมฺหีติ พลกาเย. ปญฺจ อตฺเถติ อตฺตตฺโถ, ปรตฺโถ, อุภยตฺโถ, ทิฏฺฐธมฺมิโก อตฺโถ, สมฺปรายิโก อตฺโถติ เอวํ ปญฺจปฺปเภเท อตฺเถ. จตฺตาโร ธมฺเมติ จตุสจฺจธมฺเม, กามรูปารูปโลกุตฺตรเภเท วา จตฺตาโร ธมฺเม. ปฏิคฺคหณปริโภคมตฺตญฺญุตาย เอว ปริเยสนวิสฺสชฺชนมตฺตญฺญุตาปิ โพธิตา โหนฺตีติ ‘‘ปฏิคฺคหณปริโภคมตฺตํ ชานาติ’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ๑๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า อัตถัญญู คือ ผู้รู้ประโยชน์. ในที่นี้ คำว่า อัตถะ เป็นไวพจน์ของคำว่า หิตะ เหมือนในคำว่า “อัตตัตถะ ปรัตถะ” เป็นต้น. เพราะพระองค์ทรงรู้ประโยชน์ของผู้อื่น จึงยังผู้อื่นให้ยินดีในพระองค์ ฉะนั้นจึงตรัสว่า “รู้ที่จะยังผู้อื่นให้ยินดี”. คำว่า ทัณฑะ คือ การลงโทษตามสมควรแก่ความผิด. คำว่า พละ คือ กองกำลัง. คำว่า ประโยชน์ ๕ อย่าง คือ อัตตัตถะ (ประโยชน์ตน), ปรัตถะ (ประโยชน์ผู้อื่น), อุภยัตถะ (ประโยชน์ทั้งสอง), ทิฏฐธัมมิกัตถะ (ประโยชน์ในปัจจุบัน), สัมปรายิกัตถะ (ประโยชน์ในภายหน้า) ด้วยประการฉะนี้ ในประโยชน์มี ๕ ประเภท. คำว่า ธรรม ๔ อย่าง คือ จตุสัจจธรรม (ธรรมคืออริยสัจ ๔) หรือธรรม ๔ อย่าง คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ และโลกุตตรธรรม. ด้วยความรู้จักประมาณในการรับและการบริโภคเท่านั้น ความรู้จักประมาณในการแสวงหาและการจ่ายก็เป็นอันแสดงแล้ว ฉะนั้นจึงตรัสว่า “รู้จักประมาณในการรับและการบริโภค” ดังนี้เท่านั้น. อุตฺตรติ อติกฺกมติ, อภิภวตีติ วา อุตฺตรํ, นตฺถิ เอตฺถ อุตฺตรนฺติ อนุตฺตรํ. อนติสยํ, อปฺปฏิภาคํ วา อเนกาสุ เทวมนุสฺสปริสาสุ อเนกสตกฺขตฺตุํ เตสํ อริยสจฺจปฺปฏิเวธสมฺปาทนวเสน ปวตฺตา ภควโต ธมฺมเทสนา ธมฺมจกฺกํ. อปิจ สพฺพปฐมํ อญฺญาตโกณฺฑญฺญปฺปมุขาย อฏฺฐารสปริสคณาย พฺรหฺมโกฏิยา จตุสจฺจสฺส ปฏิเวธวิธายินี ยา ธมฺมเทสนา, ตสฺสา สาติสยา ธมฺมจกฺกสมญฺญา. ตตฺถ สติปฏฺฐานาติธมฺโม เอว ปวตฺตนฏฺเฐน จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ. จกฺกนฺติ วา อาณา ธมฺมโต อนเปตตฺตา, ธมฺมญฺจ ตํ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเมน ญาเยน จกฺกนฺติปิ ธมฺมจกฺกํ. ยถาห ‘‘ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเมน ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติอาทิ (ปฏิ. ม. ๒.๔๐-๔๑). อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ธมฺมิสฺสรสฺส ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมจกฺกสฺส อนุตฺตรภาวโต อปฺปฏิเสธนียํ. เกหิ ปน อปฺปฏิวตฺติยนฺติ อาห – ‘‘สมเณน วา’’ติอาทิ. ตตฺถ สมเณนาติ ปพฺพชฺชํ อุปคเตน. พฺราหฺมเณนาติ ชาติพฺราหฺมเณน. สาสนปรมตฺถสมณพฺราหฺมณานญฺหิ ปฏิโลมจิตฺตํเยว นตฺถิ. เทเวนาติ กามาวจรเทเวน. เกนจีติ เยน [Pg.44] เกนจิ อวสิฏฺฐปาริสชฺเชน. เอตฺตาวตา อฏฺฐนฺนมฺปิ ปริสานํ อนวเสสปริยาทานํ ทฏฺฐพฺพํ. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก. คำว่า อุตตระ คือ ล่วงเลยไป หรือครอบงำไป, คำว่า อนุตตระ คือ ไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่าในที่นี้. พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ทรงแสดงไปโดยยังการแทงตลอดอริยสัจของเทวดาและมนุษย์จำนวนมากในบริษัทต่างๆ หลายร้อยครั้ง ให้สำเร็จนั้น ชื่อว่า ธรรมจักร เพราะไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า ไม่มีส่วนเปรียบ. อนึ่ง พระธรรมเทศนาใดที่ยังการแทงตลอดอริยสัจ ๔ ของพรหมโกฏิ ๑๘ บริษัท มีท่านอัญญาโกณฑัญญะเป็นประธาน ให้สำเร็จเป็นครั้งแรก พระธรรมเทศนานั้นมีชื่อว่า ธรรมจักร อย่างยิ่ง. ในธรรมจักรนั้น สติปัฏฐานเป็นต้นนั่นแหละ ชื่อว่า จักร เพราะเป็นไป, จึงชื่อว่า ธรรมจักร. หรือชื่อว่า จักร เพราะเป็นอาณาจักร (อำนาจ) ที่ไม่ปราศจากธรรม, และธรรมนั้นเป็นจักรด้วย จึงชื่อว่า ธรรมจักร. หรือชื่อว่า ธรรมจักร เพราะเป็นจักรที่ดำเนินไปโดยธรรม โดยความถูกต้อง. เหมือนที่ตรัสไว้ว่า “ยังธรรมให้เป็นไป และยังจักรให้เป็นไป จึงชื่อว่า ธรรมจักร, ยังจักรให้เป็นไป และยังธรรมให้เป็นไป จึงชื่อว่า ธรรมจักร, ยังจักรให้เป็นไปโดยธรรม จึงชื่อว่า ธรรมจักร” เป็นต้น. คำว่า อันใครๆ ให้เป็นไปไม่ได้ คือ อันใครๆ ห้ามไม่ได้ เพราะธรรมจักรของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นธรรมิศวรนั้น เป็นอนุตตระ. ก็อันใครๆ ให้เป็นไปไม่ได้นั้น คืออันใครบ้างเล่า? จึงตรัสว่า “อันสมณะ” เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า อันสมณะ คือ อันผู้เข้าถึงบรรพชา. คำว่า อันพราหมณ์ คือ อันพราหมณ์โดยกำเนิด. เพราะสมณะและพราหมณ์ผู้เป็นปรมัตถะในพระศาสนา ย่อมไม่มีจิตคิดขัดขวางเลย. คำว่า อันเทวดา คือ อันเทวดาในกามภพ. คำว่า อันใครๆ คือ อันบริษัทที่เหลือคนใดคนหนึ่ง. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พึงทราบว่าเป็นการรวบรวมบริษัททั้ง ๘ โดยไม่เหลือ. คำว่า ในโลก คือ ในสัตวโลก. ปฐมจกฺกานุวตฺตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายปฐมจักกานุวัตตนสูตร จบแล้ว. ๒. ทุติยจกฺกานุวตฺตนสุตฺตวณฺณนา ๒. คำอธิบายทุติยจักกานุวัตตนสูตร ๑๓๒. ทุติเย จกฺกวตฺติวตฺตนฺติ ทสวิธํ, ทฺวาทสวิธํ วา จกฺกวตฺติภาวาวหํ วตฺตํ. ตตฺถ อนฺโตชนสฺมึ พลกาเย ธมฺมิกาเยว รกฺขาวรณคุตฺติยา สํวิธานํ, ขตฺติเยสุ, อนุยนฺเตสุ, พฺราหฺมณคหปติเกสุ, เนคมชานปเทสุ, สมณพฺราหฺมเณสุ, มิคปกฺขีสุ, อธมฺมิกปฏิกฺเขโป, อธนานํ ธนานุปฺปทานํ, สมณพฺราหฺมเณ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหปุจฺฉนนฺติ อิทํ ทสวิธํ จกฺกวตฺติวตฺตํ. อิทเมว จ คหปติเก ปกฺขิชาเต จ วิสุํ กตฺวา คหณวเสน ทฺวาทสวิธํ. ปิตรา ปวตฺติตเมว อนุปฺปวตฺเตตีติ ทสวิธํ วา ทฺวาทสวิธํ วา จกฺกวตฺติวตฺตํ ปูเรตฺวา นิสินฺนสฺส ปุตฺตสฺส อญฺญํ ปาตุภวติ, โส ตํ ปวตฺเตติ. รตนมยตฺตา ปน สทิสฏฺเฐน ตเทเวตนฺติ กตฺวา ‘‘ปิตรา ปวตฺติต’’นฺติ วุตฺตํ. ยสฺมา วา โส ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก, ตฺวํ เทว, โหหิ, อหมนุสาสิสฺสามี’’ติ อาห. ตสฺมา ปิตรา ปวตฺติตํ อาณาจกฺกํ อนุปฺปวตฺเตติ นามาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยญฺหิ อตฺตโน ปุญฺญานุภาวสิทฺธํ จกฺกรตนํ, ตํ นิปฺปริยายโต เตน ปวตฺติตํ นาม, เนตรนฺติ ปฐมนโย วุตฺโต. ยสฺมา ปวตฺติตสฺเสว อนุวตฺตนํ, ปฐมนโย จ ตํสทิเส ตพฺโพหารวเสน วุตฺโตติ ตํ อนาทิยิตฺวา ทุติยนโย วุตฺโต. ๑๓๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า จักรวรรดิวัตร คือ วัตรที่นำมาซึ่งความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ มี ๑๐ อย่าง หรือ ๑๒ อย่าง. ในวัตรเหล่านั้น การจัดแจงการคุ้มครองป้องกันรักษาโดยธรรมในชนภายใน ในกองกำลัง ในกษัตริย์ ในผู้ติดตาม ในพราหมณ์และคฤหบดี ในชาวนิคมและชาวชนบท ในสมณพราหมณ์ ในเนื้อและนก การห้ามการกระทำที่ไม่เป็นธรรม การให้ทรัพย์แก่ผู้ไม่มีทรัพย์ การเข้าไปหาสมณพราหมณ์แล้วสอบถามปัญหา นี้ชื่อว่าจักรวรรดิวัตร ๑๐ อย่าง. วัตรนี้เอง เมื่อแยกคฤหบดีและนกออกเป็นส่วนต่างหาก ก็เป็น ๑๒ อย่าง. คำว่า ยังวัตรที่บิดาให้เป็นไปแล้วนั่นแหละให้เป็นไปตาม ความว่า เมื่อบุตรผู้บำเพ็ญจักรวรรดิวัตร ๑๐ อย่าง หรือ ๑๒ อย่างให้บริบูรณ์แล้ว จักรรัตนะอื่นย่อมปรากฏขึ้น เขาย่อมยังจักรนั้นให้เป็นไป. แต่เพราะเป็นรัตนะเหมือนกัน และโดยอรรถว่าเหมือนกัน จึงถือว่าเป็นจักรนั้นเอง จึงตรัสว่า “ที่บิดาให้เป็นไปแล้ว”. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเขา (พระราชบุตร) กราบทูลว่า “ขอพระองค์จงเป็นผู้มีธุระน้อยเถิด เทวะ ข้าพระองค์จักสั่งสอนเอง” ฉะนั้น พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า ชื่อว่ายังอาณาจักรที่บิดาให้เป็นไปแล้วให้เป็นไปตาม ด้วยประการฉะนี้. นัยที่ ๑ กล่าวว่า เพราะจักรรัตนะที่สำเร็จด้วยอานุภาพบุญของตนนั้น ชื่อว่าอันตนให้เป็นไปโดยตรง (นิปปริยาย) ไม่ใช่จักรอื่น. นัยที่ ๒ กล่าวว่า เพราะการให้เป็นไปตามย่อมมีแก่สิ่งที่ให้เป็นไปแล้วเท่านั้น และนัยที่ ๑ นั้นกล่าวโดยโวหารว่าเหมือนกัน ฉะนั้นจึงไม่ถือเอานัยที่ ๑ แต่กล่าวถึงนัยที่ ๒. ทุติยจกฺกานุวตฺตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. จบการอธิบายทุติยจักกานุวัตตนสูตร. ๔. ยสฺสํทิสํสุตฺตวณฺณนา ๔. การอธิบายยัสสังทิสังสูตร ๑๓๔. จตุตฺเถ ‘‘อุภโต สุชาโต’’ติ เอตฺตเก วุตฺเต เยหิ เกหิจิ ทฺวีหิ ภาเคหิ สุชาตตา ปญฺญาเปยฺย, สุชาต-สทฺโท จ ‘‘สุชาโต จารุทสฺสโน’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓; เถรคา. ๘๑๘) อาโรหสมฺปตฺติปริยาโยติ ชาติวเสน [Pg.45] สุชาตตํ วิภาเวตุํ ‘‘มาติโต จ ปิติโต จา’’ติ วุตฺตํ. อโนรสปุตฺตวเสนปิ โลเก มาตุปิตุสมญฺญา ทิสฺสติ, อิธ ปน สา โอรสปุตฺตวเสน อิจฺฉิตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สํสุทฺธคฺคหณิโก’’ติ วุตฺตํ. คพฺภํ คณฺหาติ ธาเรตีติ คหณี, คพฺภาสยสญฺญิโต มาตุกุจฺฉิปฺปเทโส. เตนาห ‘‘สํสุทฺธาย มาตุกุจฺฉิยา สมนฺนาคโต’’ติ. ยถาภุตฺตสฺส อาหารสฺส วิปาจนวเสน คณฺหนโต อฉฑฺฑนโต คหณี, เตโชธาตุ. ปิตา จ มาตา จ ปิตโร. ปิตูนํ ปิตโร ปิตามหา. เตสํ ยุโค ปิตามหยุโค, ตสฺมา ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา, ปิตามหทฺวนฺทาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ ปิตามหคฺคหเณเนว มาตามโหปิ คหิโตติ โส อฏฺฐกถายํ วิสุํ น อุทฺธโต. ยุค-สทฺโท เจตฺถ เอกเสสนเยน ทฏฺฐพฺโพ ‘‘ยุโค จ ยุโค จ ยุโค’’ติ. เอวญฺหิ ตตฺถ ตตฺถ ทฺวินฺนํ คหิตเมว โหติ. เตนาห ‘‘ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา’’ติ. ปุริสคฺคหณญฺเจตฺถ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทสวเสน กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ ‘‘มาติโต’’ติ ปาฬิวจนํ สมตฺถิตํ โหติ. ๑๓๔. ในข้อที่ ๔ เมื่อกล่าวคำว่า "อุภโต สุชาโต" (ผู้เกิดดีทั้งสองฝ่าย) เพียงเท่านี้ พึงแสดงความเป็นผู้เกิดดีด้วยส่วน ๒ อย่างใดอย่างหนึ่ง และคำว่า "สุชาตะ" ในประโยคว่า "สุชาโต จารุทัสสโน" (ผู้เกิดดี มีรูปงามน่าดู) เป็นต้น เป็นไวพจน์แห่งความสมบูรณ์ของร่างกาย เพื่อแสดงความเป็นผู้เกิดดีโดยกำเนิด จึงกล่าวคำว่า "จากมารดาด้วย จากบิดาด้วย" แม้โดยความเป็นบุตรนอกสมรส ก็ปรากฏชื่อว่ามารดาบิดาในโลก แต่ในที่นี้ประสงค์เอาความเป็นบุตรในอก จึงกล่าวคำว่า "มีที่ปฏิสนธิบริสุทธิ์" คำว่า "คหณี" คือผู้รับและทรงไว้ซึ่งครรภ์ ได้แก่ส่วนแห่งท้องของมารดาที่เรียกว่ามดลูก เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ประกอบด้วยมดลูกของมารดาที่บริสุทธิ์" อีกอย่างหนึ่ง "คหณี" คือเตโชธาตุ เพราะรับอาหารที่บริโภคแล้วโดยการย่อยและไม่ทอดทิ้ง บิดาและมารดา เรียกว่า "ปิตโร" บิดาของบิดามารดา เรียกว่า "ปิตามหา" (ปู่ ย่า ตา ยาย) คู่ของท่านเหล่านั้น เรียกว่า "ปิตามหายุค" เพราะฉะนั้น พึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า คู่ปู่ย่าตายายจนถึงรุ่นที่ ๗ ด้วยประการฉะนี้ เมื่อกล่าวถึงปู่ย่า ก็ย่อมรวมถึงตายายด้วย เพราะฉะนั้น ในอรรถกถาจึงไม่ได้แยกกล่าวไว้ต่างหาก และคำว่า "ยุค" ในที่นี้ พึงเห็นโดยนัยเอกเสสว่า "ยุคด้วย ยุคด้วย ยุคด้วย" ด้วยประการฉะนี้ ในที่นั้นๆ ย่อมรวมเอาคนสองคนไว้ด้วยกัน เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "บรรพบุรุษทั้งปวงที่สูงขึ้นไปจากนั้น ก็รวมอยู่ในคำว่าปู่ย่าตายาย" และพึงเห็นว่า การกล่าวถึงบุรุษในที่นี้ เป็นการกล่าวโดยนัยที่ยกส่วนที่สูงกว่าขึ้นแสดงเป็นสำคัญ ด้วยประการฉะนี้ คำบาลีว่า "จากมารดา" จึงเป็นอันสมบูรณ์ อกฺขิตฺโตติ อปฺปตฺตกฺเขโป. อนวกฺขิตฺโตติ สมฺปตฺตวิวาทาทีสุ น อวกฺขิตฺโต น ฉฑฺฑิโต. ชาติวาเทนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘เกน การเณนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ‘‘อุภโต…เป… ปิตามหยุคา’’ติ เอเตน ขตฺติยสฺส โยนิโทสาภาโว ทสฺสิโต สํสุทฺธคฺคหณิกภาวกิตฺตนโต. ‘‘อกฺขิตฺโต’’ติ อิมินา กิริยาปราธาภาโว. กิริยาปราเธน หิ สตฺตา เขปํ ปาปุณนฺติ. ‘‘อนุปกฺกุฏฺโฐ’’ติ อิมินา อยุตฺตสํสคฺคาภาโว. อยุตฺตสํสคฺคญฺหิ ปฏิจฺจ สตฺตา อกฺโกสํ ลภนฺติ. คำว่า "อักขิตโต" คือไม่ถูกตำหนิ. คำว่า "อนวัคขิตโต" คือไม่ถูกทอดทิ้ง ไม่ถูกละทิ้งในเรื่องวิวาทเป็นต้นที่เกิดขึ้น. เพื่อแสดงว่าคำว่า "ชาติวาเทนะ" เป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ ท่านจึงกล่าวคำว่า "ด้วยเหตุอะไร" เป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า "อุภโต...เป...ปิตามหายุคา" นี้ แสดงว่ากษัตริย์ไม่มีโทษทางกำเนิด เพราะกล่าวถึงความเป็นผู้มีที่ปฏิสนธิบริสุทธิ์. ด้วยคำว่า "อักขิตโต" นี้ แสดงว่าไม่มีความผิดทางกรรม เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมถึงการถูกตำหนิด้วยความผิดทางกรรม. ด้วยคำว่า "อนุปกุฏโฐ" นี้ แสดงว่าไม่มีการคบค้าที่ไม่สมควร เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมได้รับการด่าว่าเพราะอาศัยการคบค้าที่ไม่สมควร. อฑฺฒตา นาม วิภวสมฺปนฺนตา, สา ตํ ตํ อุปาทายุปาทาย วุจฺจตีติ อาห ‘‘โย โกจิ อตฺตโน สนฺตเกน วิภเวน อฑฺโฒ โหตี’’ติ. ตถา มหทฺธนตาปีติ ตํ อุกฺกํสคตํ ทสฺเสตุํ ‘‘มหตา อปริมาณสงฺเขน ธเนน สมนฺนาคโต’’ติ วุตฺตํ. ภุญฺชิตพฺพโต ปริภุญฺชิตพฺพโต วิเสสโต กามา โภคา นามาติ อาห ‘‘ปญฺจกามคุณวเสนา’’ติ. โกฏฺฐํ วุจฺจติ ธญฺญสฺส อาวสนฏฺฐานํ, โกฏฺฐภูตํ อคารํ โกฏฺฐาคารํ. เตนาห ‘‘ธญฺเญน จ ปริปุณฺณโกฏฺฐาคาโร’’ติ. เอวํ สารคพฺภํ โกโส, ธญฺญปริฏฺฐปนฏฺฐานญฺจ โกฏฺฐาคารนฺติ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตโต อญฺญถา ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา อสิโน ติกฺขภาวปริหารโก [Pg.46] ปฏิจฺฉโท ‘‘โกโส’’ติ วุจฺจติ. เอวํ รญฺโญ ติกฺขภาวปริหารํ กตฺวา จตุรงฺคินี เสนา โกโสติ อาห ‘‘จตุพฺพิโธ โกโส หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี’’ติ. วตฺถโกฏฺฐาคารคฺคหเณเนว สพฺพสฺสปิ ภณฺฑฏฺฐปนฏฺฐานสฺส คหิตตฺตา ‘‘ติวิธํ โกฏฺฐาคาร’’นฺติ วุตฺตํ. ความสมบูรณ์ด้วยทรัพย์สมบัติ ชื่อว่า "อัฑฒตา" ความสมบูรณ์นั้นย่อมกล่าวถึงโดยอาศัยสิ่งนั้นๆ ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ใดผู้หนึ่งเป็นผู้มั่งคั่งด้วยทรัพย์สมบัติของตน". แม้ความเป็นผู้มีทรัพย์มาก (มหัทธนตา) ก็เช่นเดียวกัน เพื่อแสดงถึงความยิ่งใหญ่ของทรัพย์นั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ประกอบด้วยทรัพย์อันมากมายนับไม่ถ้วน". กามทั้งหลายที่พึงบริโภค พึงใช้สอยโดยพิเศษ ชื่อว่า "โภคะ" ท่านจึงกล่าวว่า "โดยอำนาจแห่งกามคุณ ๕". ที่เป็นที่เก็บข้าวเปลือก เรียกว่า "โกฏฐะ" เรือนที่เป็นฉาง เรียกว่า "โกฏฐาคาร". เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "มีฉางเต็มด้วยข้าวเปลือก". เมื่อแสดงว่า "โกสะ" คือคลังที่เก็บแก่นสาร และ "โกฏฐาคาร" คือที่เก็บข้าวเปลือกแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงสิ่งนั้นในนัยอื่นอีก ท่านจึงกล่าวคำว่า "อีกอย่างหนึ่ง" เป็นต้น. ในที่นั้น ฝักที่ป้องกันความคมของดาบ เรียกว่า "โกสะ" ฉันใด กองทัพ ๔ เหล่า คือ ช้าง ม้า รถ พลเดินเท้า ที่ป้องกันความคม (อำนาจ) ของพระราชา ก็เรียกว่า "โกสะ" ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คลัง (โกสะ) ๔ อย่าง คือ ช้าง ม้า รถ พลเดินเท้า". เมื่อกล่าวถึงฉางเก็บผ้า ก็ย่อมรวมถึงที่เก็บสิ่งของทุกอย่างด้วย เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ฉาง (โกฏฐาคาร) ๓ อย่าง". ยสฺสา ปญฺญาย วเสน ปุริโส ‘‘ปณฺฑิโต’’ติ วุจฺจติ, ตํ ปณฺฑิจฺจนฺติ อาห ‘‘ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต’’ติ. ตํตํอิติกตฺตพฺพตาสุ เฉกภาโว พฺยตฺตภาโว เวยฺยตฺติยํ. สมฺโมหํ หึสติ วิธมตีติ เมธา, สา เอตสฺส อตฺถีติ เมธาวี. ฐาเน ฐาเน อุปฺปตฺติ เอติสฺสา อตฺถีติ ฐานุปฺปตฺติ, ฐานโส อุปฺปชฺชนปญฺญา. วฑฺฒิอตฺเถติ วฑฺฒิสงฺขาเต อตฺเถ. ปัญญาใดที่ทำให้บุรุษถูกเรียกว่า "บัณฑิต" ปัญญานั้นเรียกว่า "ปัณฑิจจะ" ท่านจึงกล่าวว่า "ประกอบด้วยปัณฑิจจะ". ความเป็นผู้ฉลาด ความเป็นผู้เชี่ยวชาญในกิจที่ควรทำนั้นๆ ชื่อว่า "ไวยัตติยะ". ปัญญาที่ทำลายความหลงให้พินาศไป ชื่อว่า "เมธา" ปัญญานั้นมีแก่ผู้นี้ ผู้นี้จึงชื่อว่า "เมธาวี". ปัญญาที่เกิดขึ้นในเหตุการณ์นั้นๆ ชื่อว่า "ฐานุปปัตติ" คือปัญญาที่เกิดขึ้นตามฐานะ. ในคำว่า "ในอรรถว่าความเจริญ" คือในอรรถที่นับว่าเป็นความเจริญ. ยสฺสํทิสํสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. จบการอธิบายยัสสังทิสังสูตร. ๕-๙. ปตฺถนาสุตฺตาทิวณฺณนา การอธิบายปัตถนาสูตรเป็นต้น ที่ ๕-๙ ๑๓๕-๙. ปญฺจเม หตฺถิสฺมินฺติ หตฺถิสิปฺเป. หตฺถีติ หิ หตฺถิวิสยตฺตา หตฺถิสนฺนิสฺสิตตฺตา จ หตฺถิสิปฺปํ คหิตํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. วยตีติ วโย, โสภเนสุ กตฺถจิ อปกฺขลนฺโต อวิตฺถายนฺโต ตานิ สนฺธาเรตุํ สกฺโกตีติ อตฺโถ. น วโย อวโย, ตานิ อตฺถโต สทฺทโต จ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ. อวโย น โหตีติ อนวโย. ทฺเว ปฏิเสธา ปกตึ คเมนฺตีติ อาห ‘‘อนวโยติ สมตฺโถ’’ติ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ในข้อที่ ๕ บทว่า หัตถิสฺมึ หมายถึงในหัตถิศิลปะ (วิชาช้าง). จริงอยู่ ที่เรียกว่า หัตถี เพราะเป็นวิสัยของช้าง และเพราะอาศัยช้าง จึงถือเอาว่าหัตถิศิลปะ. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า วยติ ได้แก่ วยะ อธิบายว่า สามารถทรงจำสิ่งเหล่านั้นไว้ได้ โดยไม่พลั้งพลาด ไม่กระจัดกระจายในที่ไหนๆ ในบรรดาสิ่งที่งดงาม. ที่ชื่อว่า อวยะ เพราะไม่เป็นวยะ คือไม่สามารถทรงจำสิ่งเหล่านั้นไว้ได้ทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ. ที่ชื่อว่า อนวยะ เพราะไม่เป็นอวยะ. ท่านกล่าวว่า อนวยะ คือผู้สามารถ เพราะการปฏิเสธสองครั้งย่อมกลับเป็นปกติ. บทที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความชัดเจนอยู่แล้ว. ปตฺถนาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปัตถนาสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๑๐. โสตสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาโสตสูตร ๑๔๐. ทสเม ติพฺพานนฺติ ติกฺขานํ. ขรานนฺติ กกฺกสานํ. กฏุกานนฺติ ทารุณานํ. อสาตานนฺติ นสาตานํ อปฺปิยานํ. น ตาสุ มโน อปฺเปติ, น ตา มนํ อปฺปายนฺติ วฑฺเฒนฺตีติ อมนาปา. ๑๔๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า ติพฺพานํ แปลว่า อันแรงกล้า. บทว่า ขรานํ แปลว่า อันหยาบคาย. บทว่า กฏุกานํ แปลว่า อันเผ็ดร้อน (ทารุณ). บทว่า อสาตานํ แปลว่า อันไม่สำราญ คือไม่เป็นที่รัก. บทว่า อมนาปา แปลว่า ไม่เป็นที่พอใจ เพราะจิตไม่เข้าไปตั้งมั่นในสิ่งเหล่านั้น และสิ่งเหล่านั้นไม่ยังจิตให้เอิบอิ่ม คือไม่ให้เจริญ. โสตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาโสตสูตร จบแล้ว. ราชวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาราชวรรค จบแล้ว. (๑๕) ๕. ติกณฺฑกีวคฺโค (๑๕) ๕. ติกัณฑกีวรรค ๑. อวชานาติสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาอวชานาติสูตร ๑๔๑. ปญฺจมสฺส [Pg.47] ปฐเม ทตฺวา อวชานาตีติ เอตฺถ เอโก ภิกฺขุ มหาปุญฺโญ จตุปจฺจยลาภี โหติ, โส จีวราทีนิ ลภิตฺวา อญฺญํ อปฺปปุญฺญํ อาปุจฺฉติ. โสปิ ตสฺมึ ปุนปฺปุนํ อาปุจฺฉนฺเตปิ คณฺหาติเยว. อถสฺส อิตโร โถกํ กุปิโต หุตฺวา มงฺกุภาวํ อุปฺปาเทตุกาโม วทติ ‘‘อยํ อตฺตโน ธมฺมตาย จีวราทีนิ น ลภติ, อมฺเห นิสฺสาย ลภตี’’ติ. เอวมฺปิ ทตฺวา อวชานาติ นาม. เอโก ปน เอเกน สทฺธึ ทฺเว ตีณิ วสฺสานิ วสนฺโต ปุพฺเพ ตํ ปุคฺคลํ ครุํ กตฺวา คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล จิตฺตีการํ น กโรติ, อาสนนิสินฺนฏฺฐานมฺปิ น คจฺฉติ. อยมฺปิ ปุคฺคโล สํวาเสน อวชานาติ นาม. อาเธยฺยมุโขติ อาทิโต เธยฺยมุโข, ปฐมวจนสฺมึเยว ฐปิตมุโขติ อตฺโถ. ตตฺถายํ นโย – เอโก ปุคฺคโล สารุปฺปํเยว ภิกฺขุํ ‘‘อสารุปฺโป เอโส’’ติ กเถติ. ตํ สุตฺวา เอส นิฏฺฐํ คจฺฉติ, ปุน อญฺเญน สภาเคน ภิกฺขุนา ‘‘สารุปฺโป อย’’นฺติ วุตฺเตปิ ตสฺส วจนํ น คณฺหาติ. อสุเกน นาม ‘‘อสารุปฺโป อย’’นฺติ อมฺหากํ กถิตนฺติ ปุริมภิกฺขุโนว กถํ คณฺหาติ. อปโรปิสฺส ทุสฺสีลํ ‘‘สีลวา’’ติ กเถติ. ตสฺส วจนํ สทฺทหิตฺวา ปุน อญฺเญน ‘‘อสารุปฺโป เอโส ภิกฺขุ, นายํ ตุมฺหากํ สนฺติกํ อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺโต’’ติ วุตฺเตปิ ตสฺส วจนํ อคฺคเหตฺวา ปุริมํเยว กถํ คณฺหาติ. อปโร วณฺณมฺปิ กถิตํ คณฺหาติ, อวณฺณมฺปิ กถิตํ คณฺหาติเยว. อยมฺปิ อาเธยฺยมุโขเยว นาม อาธาตพฺพมุโข, ยํ ยํ สุณาติ, ตตฺถ ตตฺถ ฐปิตมุโขติ อตฺโถ. ๑๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า ทตฺวา อวชานาติ นี้ มีอธิบายว่า ภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้มีบุญมาก เป็นผู้ได้ปัจจัย ๔ เธอได้จีวรเป็นต้นแล้ว ย่อมปวารณาภิกษุอื่นผู้มีบุญน้อย. ภิกษุผู้มีบุญน้อยนั้น แม้เมื่อภิกษุนั้นปวารณาบ่อยๆ ก็รับเอาไว้. ลำดับนั้น ภิกษุรูปนอกนี้โกรธนิดหน่อย ปรารถนาจะทำให้เกิดความเก้อเขิน จึงกล่าวว่า "ภิกษุนี้โดยปกติของตนย่อมไม่ได้จีวรเป็นต้น แต่ได้เพราะอาศัยเรา" แม้อย่างนี้ ก็ชื่อว่าให้แล้วดูหมิ่น. ส่วนบุคคลอีกคนหนึ่ง อยู่ร่วมกับบุคคลหนึ่ง ๒-๓ ปี ในกาลก่อนเคยทำความเคารพบุคคลนั้น แต่เมื่อกาลเวลาผ่านไปๆ ก็ไม่ทำความเอื้อเฟื้อ แม้ในที่ที่เขานั่งอยู่ก็ไม่ไป. บุคคลนี้ชื่อว่าดูหมิ่นด้วยการอยู่ร่วมกัน. บทว่า อาเธยฺยมุโข คือ มีปากอันพึงตั้งไว้ตั้งแต่ต้น อธิบายว่า มีปากอันตั้งไว้ในคำพูดแรกนั่นเอง. ในบทนั้นมีนัยดังนี้ บุคคลหนึ่งกล่าวหาภิกษุผู้สมควรนั่นแหละว่า "ภิกษุนี้ไม่สมควร". เขาฟังคำนั้นแล้วก็ตกลงใจ แม้เมื่อภิกษุผู้เป็นสหายรูปอื่นกล่าวว่า "ภิกษุนี้สมควร" ก็ไม่รับคำของเขา ย่อมรับเอาแต่คำของภิกษุรูปก่อนเท่านั้นว่า "คนชื่อโน้นบอกเราว่า ภิกษุนี้ไม่สมควร". อีกคนหนึ่งกล่าวถึงภิกษุผู้ทุศีลว่า "เป็นผู้มีศีล". เขาเชื่อคำของผู้นั้นแล้ว แม้เมื่อคนอื่นกล่าวว่า "ภิกษุนี้ไม่สมควร ท่านไม่ควรเข้าไปหาภิกษุนี้" ก็ไม่รับคำของเขา ย่อมรับเอาแต่คำเดิมนั่นเอง. อีกคนหนึ่ง แม้คำสรรเสริญที่เขากล่าวก็รับเอา แม้คำติเตียนที่เขากล่าวก็รับเอาเหมือนกัน. บุคคลนี้ชื่อว่า อาเธยยมุขะ คือมีปากอันพึงตั้งไว้ อธิบายว่า มีปากอันตั้งไว้ในคำที่ตนได้ยินมานั้นๆ. โลโลติ สทฺธาทีนํ อิตฺตรกาลปฺปติตตฺตา อสฺสทฺธิยาทีหิ ลุลิตภาเวน โลโล. อิตฺตรภตฺตีติอาทีสุ ปุนปฺปุนํ ภชเนน สทฺธาว ภตฺติเปมํ. สทฺธาเปมมฺปิ เคหสฺสิตเปมมฺปิ วฏฺฏติ, ปสาโท สทฺธาปสาโท. เอวํ ปุคฺคโล โลโล โหตีติ เอวํ อิตฺตรสทฺธาทิตาย ปุคฺคโล โลโล นาม โหติ. หลิทฺทิราโค วิย, ถุสราสิมฺหิ โกฏฺฏิตขานุโก วิย, อสฺสปิฏฺฐิยํ ฐปิตกุมฺภณฺฑํ วิย จ อนิพทฺธฏฺฐาเน มุหุตฺเตน กุปฺปติ. มนฺโท โมมูโหติ อญฺญาณภาเวน มนฺโท, อวิสยตาย โมมูโห, มหามูฬฺโหติ อตฺโถ. บทว่า โลโล คือ เป็นผู้โลเล เพราะความที่ศรัทธาเป็นต้นเป็นสภาพตั้งอยู่ชั่วคราว และเพราะความที่ศรัทธาเป็นต้นนั้นถูกความไม่มีศรัทธาเป็นต้นรบกวน. ในบทว่า อิตฺตรภตฺติ เป็นต้น ศรัทธาที่เกิดขึ้นเพราะการซ่องเสพบ่อยๆ นั่นแหละ ชื่อว่า ภัตติ (ความภักดี) และเปมะ (ความรัก). แม้ศรัทธาเปมะและเกหสิตเปมะ (ความรักอาศัยเรือน) ก็ควร. บทว่า ปสาทิ คือ ความเลื่อมใสในศรัทธา. บุคคลเป็นผู้โลเลอย่างนี้ คือ บุคคลชื่อว่าโลเล เพราะความเป็นผู้มีศรัทธาเป็นต้นชั่วคราวอย่างนี้. ย่อมหวั่นไหวในชั่วขณะในที่ที่ไม่มั่นคง เหมือนสีขมิ้น (ที่ย้อมติดไม่นาน) เหมือนตอไม้ที่เขาตอกลงในกองแกลบ และเหมือนลูกฟักทองที่เขาวางไว้บนหลังม้า. บทว่า มนฺโท โมมูโห คือ ชื่อว่า มนทะ เพราะความเป็นผู้ไม่มีปัญญา ชื่อว่า โมมูหะ เพราะความที่ธรรมไม่ใช่เป็นวิสัย อธิบายว่า เป็นผู้หลงงมงายมาก. อวชานาติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอวชานาติสูตร จบแล้ว. ๒-๓. อารภติสุตฺตาทิวณฺณนา ๒-๓. อรรถกถาอารภติสูตรเป็นต้น ๑๔๒-๓. ทุติเย [Pg.48] อารภตีติ เอตฺถ อารมฺภ-สทฺโท กมฺมกิริยหึสนวีริยโกปนาปตฺติวีติกฺกเมสุ วตฺตติ. ตถา เหส ‘‘ยํ กิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ, สพฺพํ อารมฺภปจฺจยา’’ติ (สุ. นิ. ๗๔๙) กมฺเม อาคโต. ‘‘มหารมฺภา มหายญฺญา, น เต โหนฺติ มหปฺผลา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๐; อ. นิ. ๔.๓๙) กิริยาย. ‘‘สมณํ โคตมํ อุทฺทิสฺส ปาณํ อารภนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๕๑) หึสเน. ‘‘อารมฺภถ นิกฺขมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕; เนตฺติ. ๒๙; เปฏโก. ๓๘; มิ. ป. ๕.๑.๔) วีริเย. ‘‘พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๐, ๑๙๕; ม. นิ. ๑.๒๙๓) โกปเน. ‘‘อารภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๔๒; ปุ. ป. ๑๙๑) อยํ ปน อาปตฺติวีติกฺกเม อาคโต, ตสฺมา อาปตฺติวีติกฺกมวเสน อารภติ เจว, ตปฺปจฺจยา จ วิปฺปฏิสารี โหตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ยถาภูตํ นปฺปชานาตีติ อนธิคตตฺตา ยถาสภาวโต น ชานาติ. ยตฺถสฺสาติ ยสฺมึ อสฺส, ยํ ฐานํ ปตฺวา เอตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ อตฺโถ. กึ ปน ปตฺวา เต นิรุชฺฌนฺตีติ? อรหตฺตมคฺคํ, ผลปฺปตฺตสฺส ปน นิรุทฺธา นาม โหนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ อิธ มคฺคกิจฺจวเสน ปน ผลเมว วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อารภติ นี้ คำว่า อารมฺภ ย่อมใช้ในความหมายว่า การงาน, การกระทำ, การเบียดเบียน, ความเพียร, การทำให้กำเริบ, การต้องอาบัติ และการล่วงละเมิด. จริงอยู่ คำว่า อารมฺภ นั้น มาในความหมายว่า การงาน ในประโยคเป็นต้นว่า "ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้น ทุกข์ทั้งหมดนั้นมีอารัมภะเป็นปัจจัย" (สุ. นิ. ๗๔๙). มาในความหมายว่า การกระทำ ในประโยคว่า "ยัญใหญ่ที่มีการกระทำมาก ยัญเหล่านั้นย่อมไม่มีผลมาก" (สํ. นิ. ๑.๑๒๐; อ. นิ. ๔.๓๙). มาในความหมายว่า การเบียดเบียน ในประโยคว่า "ย่อมเบียดเบียนสัตว์เจาะจงพระสมณโคดม" (ม. นิ. ๒.๕๑). มาในความหมายว่า ความเพียร ในประโยคว่า "ท่านทั้งหลายจงปรารภ จงออกไป จงประกอบในพระพุทธศาสนา" (สํ. นิ. ๑.๑๘๕). มาในความหมายว่า การทำให้กำเริบ ในประโยคว่า "เป็นผู้เว้นขาดจากการทำให้พืชคามและภูตคามกำเริบ" (ที. นิ. ๑.๑๐). ส่วนในประโยคว่า "ย่อมต้องอาบัติและเป็นผู้เดือดร้อน" (อ. นิ. ๕.๑๔๒) นี้ มาในความหมายว่า การต้องอาบัติและการล่วงละเมิด เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงมีอธิบายว่า ย่อมต้องอาบัติและล่วงละเมิด และย่อมเป็นผู้เดือดร้อนเพราะอาบัติและการล่วงละเมิดนั้นเป็นปัจจัย. บทว่า ยถาภูตํ นปฺปชานาติ คือ ไม่รู้ตามความเป็นจริง เพราะยังไม่ได้บรรลุ. บทว่า ยตฺถสฺส คือ ในที่ใดของเขา อธิบายว่า เมื่อบรรลุถึงฐานะใด อกุศลธรรมอันเป็นบาปที่เกิดขึ้นแล้วแก่บุคคลนี้ ย่อมดับไปไม่เหลือ. ถามว่า เมื่อบรรลุถึงอะไร อกุศลธรรมเหล่านั้นจึงดับไป? ตอบว่า บรรลุอรหัตตมรรค ส่วนในขณะแห่งผล อกุศลธรรมเหล่านั้นชื่อว่าดับแล้ว. แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ในที่นี้พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงผลนั่นเองโดยมุ่งถึงกิจของมรรค. อารภตี น วิปฺปฏิสารี โหตีติ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ตํ ปเนส เทเสตุํ สภาคปุคฺคลํ ปริเยสติ, ตสฺมา น วิปฺปฏิสารี โหติ. น อารภติ วิปฺปฏิสารี โหตีติ อาปตฺตึ น อาปชฺชติ, วินยปญฺญตฺติยํ ปน อโกวิทตฺตา อนาปตฺติยา อาปตฺติสญฺญี หุตฺวา วิปฺปฏิสารี โหตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘น อารภติ น วิปฺปฏิสารี โหตี’’ติ โย วุตฺโต, กตโร โส ปุคฺคโล? โอสฺสฏฺฐวีริยปุคฺคโล. โส หิ ‘‘กึ เม อิมสฺมึ กาเล ปรินิพฺพาเนน, อนาคเต เมตฺเตยฺยสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ วิสุทฺธสีโลปิ ปฏิปตฺตึ น ปูเรติ. โส หิ ‘‘กิมตฺถํ อายสฺมา ปมตฺโต วิหรติ, ปุถุชฺชนสฺส นาม คติ อนิพทฺธา, ตสฺมา หิ เมตฺเตยฺยสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สมฺมุขีภาวํ ลเภยฺยาสิ, อรหตฺตตฺถาย วิปสฺสนํ ภาเวหี’’ติ โอวทิตพฺโพว. “ปรารภอยู่ แต่ไม่เดือดร้อน” หมายถึง ย่อมต้องอาบัติ แต่บุคคลนั้นย่อมแสวงหาบุคคลผู้เป็นสภาคกันเพื่อแสดงอาบัตินั้น เพราะฉะนั้นจึงไม่เดือดร้อน. “ไม่ปรารภ แต่เดือดร้อน” หมายถึง ไม่ต้องอาบัติ แต่เพราะความเป็นผู้ไม่ฉลาดในพระวินัยบัญญัติ จึงสำคัญว่าอาบัติในสิ่งที่ไม่เป็นอาบัติ แล้วย่อมเดือดร้อน พึงทราบความหมายในที่นี้อย่างนี้. บุคคลที่กล่าวว่า “ไม่ปรารภ และไม่เดือดร้อน” นั้น คือใคร? คือ บุคคลผู้ทอดทิ้งความเพียร. ด้วยว่าบุคคลนั้นแม้มีศีลบริสุทธิ์ ก็ไม่บำเพ็ญปฏิปทาให้บริบูรณ์ ด้วยคิดว่า “การปรินิพพานในกาลนี้จะมีประโยชน์อะไรแก่เรา เราจักปรินิพพานในกาลแห่งพระเมตไตรยสัมมาสัมพุทธเจ้าในอนาคต”. แท้จริง บุคคลนั้นพึงถูกตักเตือนว่า “ท่านผู้มีอายุ ประมาทอยู่ทำไม ขึ้นชื่อว่าคติของปุถุชนย่อมไม่แน่นอน เพราะฉะนั้น ท่านพึง (ปฏิบัติเพื่อให้) ได้เฝ้าเฉพาะพระพักตร์พระเมตไตรยสัมมาสัมพุทธเจ้าเถิด จงเจริญวิปัสสนาเพื่อบรรลุพระอรหัตเถิด”. สาธูติ [Pg.49] อายาจนตฺเถ นิปาโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยาว อปรทฺธํ วต อายสฺมตา, เอวํ สนฺเตปิ มยํ อายสฺมนฺตํ ยาจาม, เทเสตพฺพยุตฺตกสฺส เทสนาย, วุฏฺฐาตพฺพยุตฺตกสฺส วุฏฺฐาเนน, อาวิกาตพฺพยุตฺตกสฺส อาวิกิริยาย อารมฺภเช อาสเว ปหาย สุทฺธนฺเต ฐิตภาวปจฺจเวกฺขเณน วิปฺปฏิสารเช อาสเว ปฏิวิโนเทตฺวา นีหริตฺวา วิปสฺสนาจิตฺตญฺเจว วิปสฺสนาปญฺญญฺจ วฑฺเฒตูติ. อมุนา ปญฺจเมน ปุคฺคเลนาติ เอเตน ปญฺจเมน ขีณาสวปุคฺคเลน. สมสโม ภวิสฺสตีติ โลกุตฺตรคุเณหิ สมภาเวเนว สโม ภวิสฺสตีติ เอวํ ขีณาสเวน โอวทิตพฺโพติ อตฺโถ. ตติยํ อุตฺตานเมว. "สาธุ" เป็นนิบาตในอรรถว่าการอ้อนวอน. คำนี้อธิบายว่า ท่านผู้มีอายุได้ทำผิดพลาดไปเพียงใด แม้เป็นเช่นนั้น พวกเราก็อ้อนวอนท่านผู้มีอายุว่า ขอท่านจงละอาสวะที่เกิดจากการปรารภ ด้วยการแสดงสิ่งที่ควรแสดง ด้วยการออกจากสิ่งที่ควรออก ด้วยการเปิดเผยสิ่งที่ควรเปิดเผย และจงบรรเทาและนำออกซึ่งอาสวะที่เกิดจากความเดือดร้อนใจ ด้วยการพิจารณาความเป็นผู้ตั้งอยู่ในความบริสุทธิ์ แล้วจงเพิ่มพูนทั้งวิปัสสนาจิตและวิปัสสนาปัญญาเถิด. คำว่า "ด้วยบุคคลที่ห้านี้" หมายถึง ด้วยบุคคลที่ห้าผู้เป็นพระขีณาสพนี้. คำว่า "จักเป็นผู้เสมอกันโดยส่วนเดียว" หมายถึง จักเป็นผู้เสมอกันด้วยความเป็นผู้เสมอกันด้วยโลกุตตรคุณทั้งหลายอย่างนี้ อธิบายว่า พึงถูกพระขีณาสพตักเตือนอย่างนี้. สูตรที่ ๓ ตื้นทีเดียว. อารภติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอารภติสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๔-๖. ติกณฺฑกีสุตฺตาทิวณฺณนา ๔-๖. การพรรณนาติกัณฑกีสูตรเป็นต้น ๑๔๔-๖. จตุตฺเถ ปฏิกูเลติ อมนุญฺเญ อนิฏฺเฐ. อปฺปฏิกูลสญฺญีติ อิฏฺฐากาเรเนว ปวตฺตจิตฺโต. อิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ อสุภาย วา ผรติ, อนิจฺจโต วา อุปสํหรติ อุปเนติ ปวตฺเตติ. อนิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมินฺติ อนิฏฺเฐ สตฺตสญฺญิเต อารมฺมเณ. เมตฺตาย วา ผรตีติ เมตฺตํ หิเตสิตํ อุปสํหรนฺโต สพฺพตฺถกเมว วา ตตฺถ ผรติ. ธาตุโต วา อุปสํหรตีติ ธมฺมสภาวจินฺตเนน ธาตุโต ปจฺจเวกฺขณาย ธาตุมนสิการํ วา ตตฺถ ปวตฺเตติ. ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวาติ สภาวโต อานุภาวโต จ อุปติฏฺฐนฺตํ อารมฺมเณ ปฏิกูลภาวํ อปฺปฏิกูลภาวญฺจาติ ตํ อุภยํ ปหาย อคฺคเหตฺวา, สพฺพสฺมึ ปน ตสฺมึ มชฺฌตฺโต หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. มชฺฌตฺโต หุตฺวา วิหริตุกาโม ปน กึ กโรตีติ? อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อาปาถํ คเตสุ เนว โสมนสฺสิโต โหติ, น โทมนสฺสิโต โหติ. อุเปกฺขโก วิหเรยฺยาติ อิฏฺเฐ อรชฺชนฺโต อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺโต ยถา อญฺเญ อสมเปกฺขเนน โมหํ อุปฺปาเทนฺติ, เอวํ อนุปฺปาเทนฺโต ฉสุ อารมฺมเณสุ ฉฬงฺคุเปกฺขาย อุเปกฺขโก วิหเรยฺย. เตเนวาห ‘‘ฉฬงฺคุเปกฺขาวเสน ปญฺจโม’’ติ. อิฏฺฐานิฏฺฐฉฬารมฺมณาปาเถ ปริสุทฺธปกติภาวาวิชหนลกฺขณาย ฉสุ ทฺวาเรสุ ปวตฺตนโต ‘‘ฉฬงฺคุเปกฺขา’’ติ ลทฺธนามาย ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย วเสน ปญฺจโม วาโร วุตฺโตติ อตฺโถ. ปญฺจมํ ฉฏฺฐญฺจ อุตฺตานเมว. ๑๔๔-๖. ในสูตรที่สี่ คำว่า ปฏิกูเล (ในคำว่า ปฏิกูเล อัปปฏิกูลสัญญี) หมายถึง ในสิ่งที่ไม่น่าพอใจ ไม่เป็นที่ปรารถนา. คำว่า อัปปฏิกูลสัญญี หมายถึง มีจิตเป็นไปโดยอาการที่น่าปรารถนาเท่านั้น. (อธิบายว่า) ในวัตถุที่น่าปรารถนา ย่อมแผ่ไปโดยความเป็นอสุภะ หรือย่อมน้อมนำ นำเข้าไป ดำเนินไปโดยความเป็นอนิจจะ. ในคำว่า อนิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ หมายถึง ในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาที่สำคัญว่าเป็นสัตว์. คำว่า เมตฺตาย วา ผรติ หมายถึง เมื่อน้อมนำเมตตาคือความปรารถนาประโยชน์เข้าไป หรือย่อมแผ่ไปในอารมณ์นั้นโดยความเป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงทีเดียว. คำว่า ธาตุโต วา อุปสํหรติ หมายถึง ย่อมดำเนินธาตุมนสิการไปในอารมณ์นั้น เพื่อการพิจารณาโดยความเป็นธาตุ ด้วยการคิดถึงสภาวธรรม. คำว่า ตทุภยํ อภินิวชเชตฺวา หมายถึง ละทิ้ง ไม่ยึดถือทั้งสองอย่างนั้น คือความเป็นปฏิกูลและความไม่เป็นปฏิกูลที่ปรากฏในอารมณ์โดยสภาวะและโดยอานุภาพ อธิบายว่า เป็นผู้เป็นกลางในอารมณ์นั้นทั้งปวง. ก็ผู้ปรารถนาจะอยู่เป็นผู้เป็นกลาง ย่อมทำอย่างไร? เมื่ออารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนามาปรากฏ ย่อมไม่เป็นผู้ดีใจ และไม่เป็นผู้เสียใจ. คำว่า อุเปกฺขโก วิหเรยฺย หมายถึง ไม่กำหนัดในสิ่งที่น่าปรารถนา ไม่ขัดเคืองในสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา ไม่ยังโมหะให้เกิดขึ้นด้วยการไม่พิจารณาโดยสม่ำเสมอเหมือนคนเหล่าอื่น พึงเป็นผู้วางเฉยอยู่ด้วยฉฬังคุเบกขาในอารมณ์ ๖. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วาระที่ห้า โดยอำนาจฉฬังคุเบกขา'. มีความหมายว่า วาระที่ห้าท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจตัตรมัชฌัตตุเบกขา ที่ได้ชื่อว่า 'ฉฬังคุเบกขา' เพราะเป็นไปในทวาร ๖ มีลักษณะไม่ละปกติภาวะที่บริสุทธิ์ ในเมื่ออารมณ์ ๖ ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนามาปรากฏ. วาระที่ห้าและวาระที่หก มีเนื้อความตื้นทีเดียว. ติกณฺฑกีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาติกัณฑกีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๗-๑๐. อสปฺปุริสทานสุตฺตาทิวณฺณนา ๗-๑๐. อรรถกถาอสัปปุริสทานสูตรเป็นต้น ๑๔๗-๑๕๐. สตฺตเม [Pg.50] อสกฺกจฺจนฺติ อนาทรํ กตฺวา. เทยฺยธมฺมสฺส อสกฺกจฺจกรณํ นาม อสมฺปนฺนํ กโรตีติ อาห ‘‘น สกฺกริตฺวา สุจึ กตฺวา เทตี’’ติ, อุตฺตณฺฑุลาทิโทสวิรหิตํ สุจิสมฺปนฺนํ กตฺวา น เทตีติ อตฺโถ. อจิตฺตีกตฺวาติ น จิตฺเต กตฺวา, น ปูเชตฺวาติ อตฺโถ. ปูเชนฺโต หิ ปูเชตพฺพวตฺถุํ จิตฺเต ฐเปติ, น ตโต พหิ กโรติ. จิตฺตํ วา อจฺฉริยํ กตฺวา ปฏิปตฺติวิกรณํ สมฺภาวนกิริยา, ตปฺปฏิกฺเขปโต อจิตฺตีกรณํ อสมฺภาวนกิริยา. อคารเวน เทตีติ ปุคฺคเล อครุํ กโรนฺโต นิสีทนฏฺฐาเน อสมฺมชฺชิตฺวา ยตฺถ วา ตตฺถ วา นิสีทาเปตฺวา ยํ วา ตํ วา อาธารกํ ฐเปตฺวา ทานํ เทติ. อสหตฺถาติ น อตฺตโน หตฺเถน เทติ, ทาสกมฺมกโรทีหิ ทาเปติ. อปวิทฺธํ เทตีติ อนฺตรา อปวิทฺธํ วิจฺเฉทํ กตฺวา เทติ. เตนาห ‘‘น นิรนฺตรํ เทตี’’ติ. อถ วา อปวิทฺธํ เทตีติ อุจฺฉิฏฺฐาทิฉฑฺฑนียธมฺมํ วิย อวกฺขิตฺตกํ กตฺวา เทติ. เตนาห ‘‘ฉฑฺเฑตุกาโม วิย เทตี’’ติ. ‘‘อทฺธา อิมสฺส ทานสฺส ผลเมว อาคจฺฉตี’’ติ เอวํ ยสฺส กมฺมสฺสกตาทิฏฺฐิ อตฺถิ, โส อาคมนทิฏฺฐิโก, อยํ ปน น ตาทิโสติ อนาคมนทิฏฺฐิโก. เตนาห ‘‘กตสฺส นาม ผลํ อาคมิสฺสตี’’ติอาทิ. อฏฺฐมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ๑๔๗-๑๕๐. ในสูตรที่ ๗ คำว่า อสักกัจจัง คือ ทำโดยความไม่เอื้อเฟื้อ. การให้ไทยธรรมโดยไม่เคารพ ชื่อว่าทำให้ไม่สมบูรณ์ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่สักการะ ไม่ทำให้สะอาดแล้วให้' อธิบายว่า ไม่ทำให้สะอาดสมบูรณ์ ปราศจากโทษมีข้าวสารดิบเป็นต้นแล้วให้. คำว่า อจิตตีกัตวา คือ ไม่ทำไว้ในใจ อธิบายว่า ไม่บูชา. เพราะว่าผู้บูชาย่อมตั้งวัตถุที่ควรบูชาไว้ในใจ ไม่ทำให้ออกไปภายนอกใจนั้น. อีกอย่างหนึ่ง การทำใจให้ประหลาดแล้วทำอาการนอบน้อม เป็นการกระทำที่ยกย่อง การไม่ทำไว้ในใจ เป็นการกระทำที่ไม่ยกย่อง เพราะปฏิเสธการกระทำนั้น. คำว่า อคารเวน เทติ คือ เมื่อไม่ทำความเคารพในบุคคล ไม่ปัดกวาดที่นั่ง ให้นั่ง ณ ที่ใดที่หนึ่ง วางที่รองนั่งอย่างใดอย่างหนึ่งไว้แล้วให้ทาน. คำว่า อสหัตถา คือ ไม่ให้ด้วยมือของตนเอง ให้ทาสและกรรมกรเป็นต้นให้. คำว่า อปวิทธัง เทติ คือ ให้โดยมีช่องว่างในระหว่าง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ให้โดยต่อเนื่อง'. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อปวิทธัง เทติ คือ ให้โดยทำเหมือนของที่ทิ้งแล้ว เช่น ของที่ควรทิ้งมีเดนอาหารเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ให้เหมือนผู้ต้องการจะทิ้ง'. ผู้ใดมีความเห็นว่ากรรมเป็นของตนเป็นต้นอย่างนี้ว่า 'ผลของทานนี้จักมาถึงแน่นอน' ผู้นั้นชื่อว่ามีทิฏฐิว่าผลจักมาถึง แต่บุคคลนี้ไม่เป็นเช่นนั้น จึงชื่อว่ามีทิฏฐิว่าผลจักไม่มาถึง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผลของกรรมที่ทำแล้วจักมาถึงหรือ' เป็นต้น. ในสูตรที่ ๘ เป็นต้น ไม่มีข้อความที่ต้องอธิบาย. อสปฺปุริสทานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอสัปปุริสทานสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ติกณฺฑกีวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาติกัณฑกีวรรค จบแล้ว. ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. ตติยปัณณาสก์ จบแล้ว. ๔. จตุตฺถปณฺณาสกํ ๔. จตุตถปัณณาสก์ (๑๖) ๑. สทฺธมฺมวคฺโค (๑๖) ๑. สัทธัมมวรรค ๑๕๑-๑๖๐. ปฐโม วคฺโค อุตฺตานตฺโถเยว. ข้อ ๑๕๑-๑๖๐ วรรคที่ ๑ มีเนื้อความตื้นเท่านั้น. (๑๗) ๒. อาฆาตวคฺโค (๑๗) ๒. อาฆาตวรรค ๑-๕. ปฐมอาฆาตปฏิวินยสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๕. อรรถกถาปฐมาฆาตปฏivinยสูตรเป็นต้น ๑๖๑-๑๖๕. ทุติยสฺส [Pg.51] ปฐเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ทุติเย อาฆาโต ปฏิวินยติ เอตฺถ, เอเตหีติ วา อาฆาตปฏิวินยา. เตนาห ‘‘อาฆาโต เอเตหิ ปฏิวิเนตพฺโพ’’ติอาทิ. ข้อ ๑๖๑-๑๖๕ ในปฐมสูตรแห่งทุติยวรรค ไม่มีข้อความที่ควรกล่าว. ในทุติยสูตร คำว่า อาฆาตปฏิวินัย คือ อาฆาตย่อมระงับในที่นี้ หรือด้วยธรรมเหล่านี้. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อาฆาตพึงระงับด้วยธรรมเหล่านี้" เป็นต้น. นนฺตกนฺติ อนนฺตกํ, อนฺตวิรหิตํ วตฺถขณฺฑํ. ยทิ หิ ตสฺส อนฺโต ภเวยฺย, ‘‘ปิโลติกา’’ติ สงฺขํ น คจฺเฉยฺย. คำว่า นันตกัง (ผ้าเก่า) คือ อนันตกะ (ไม่มีที่สุด), ชิ้นผ้าที่ไม่มีที่สุด. ถ้าหากว่าผ้านั้นมีที่สุด ก็จะไม่ถึงซึ่งการนับว่าเป็น "ผ้าขี้ริ้ว". เสวาเลนาติ พีชกณฺณิกเกสราทิเภเทน เสวาเลน. อุทกปปฺปฏเกนาติ นีลมณฺฑูกปิฏฺฐิวณฺเณน อุทกปิฏฺฐึ ฉาเทตฺวา นิพฺพตฺเตน อุทกปิฏฺฐิเกน. ฆมฺเมน อนุคโตติ ฆมฺเมน ผุฏฺโฐ อภิภูโต. จิตฺตุปฺปาทนฺติ ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทํ. คำว่า เสวาเลน (ด้วยสาหร่าย) คือ ด้วยสาหร่ายที่มีประเภทต่าง ๆ เช่น เมล็ด, เกสร. คำว่า อุทกปัปปฏเกน (ด้วยฟองน้ำ) คือ ด้วยฟองน้ำที่เกิดขึ้นปกคลุมผิวน้ำ มีสีเหมือนหลังกบสีน้ำเงิน. คำว่า ฆมฺเมน อนุกโต (ผู้ถูกความร้อนติดตาม) คือ ถูกความร้อนกระทบครอบงำ. คำว่า จิตตุปปาทัง (การเกิดขึ้นแห่งจิต) คือ การเกิดขึ้นแห่งจิตที่ประกอบด้วยปฏิฆะ. วิสภาคเวทนุปฺปตฺติยา กกเจเนว อิริยาปถปวตฺตินิวารเณน ฉินฺทนฺโต อาพาธติ ปีเฬตีติ อาพาโธ, โส อสฺส อตฺถีติ อาพาธิโก. ตํสมุฏฺฐาเนน ทุกฺขิโต สญฺชาตทุกฺโข. พาฬฺหคิลาโนติ อธิมตฺตคิลาโน. คามนฺตนายกสฺสาติ คามนฺตสมฺปาปกสฺส. คำว่า อาพาธ คือ การตัดโดยการห้ามการดำเนินอิริยาบถด้วยเลื่อย เพราะการเกิดขึ้นแห่งเวทนาที่ไม่เสมอกัน ย่อมเบียดเบียน ย่อมบีบคั้น. ผู้ใดมีอาพาธนั้น ผู้นั้นชื่อว่า อาพาธิกะ (ผู้มีอาพาธ). คำว่า ทุกขิโต (เป็นทุกข์) คือ มีทุกข์เกิดขึ้นแล้วด้วยการเกิดขึ้นแห่งอาพาธนั้น. คำว่า พาฬหคิลานะ (ป่วยหนัก) คือ ป่วยมากเกินไป. คำว่า คามันตนายกัสสะ (ของผู้นำหมู่บ้าน) คือ ของผู้ที่นำไปถึงหมู่บ้าน. ปสนฺนภาเวน อุทกสฺส อจฺฉภาโว เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘อจฺโฉทกาติ ปสนฺโนทกา’’ติ. สาทุรสตาย สาตตาติ อาห ‘‘มธุโรทกา’’ติ. ตนุกเมว สลิลํ วิเสสโต สีตลํ, น พหลาติ อาห ‘‘ตนุสีตสลิลา’’ติ. เสตกาติ นิกฺกทฺทมา. สจิกฺขลฺลาทิวเสน หิ อุทกสฺส วิวณฺณตา. สภาวโต ปน ตํ เสตวณฺณเมว. ตติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ความใสของน้ำพึงทราบด้วยความเป็นของผ่องใส จึงตรัสว่า "อัจโฉทกา (มีน้ำใส) คือ มีน้ำผ่องใส". ความเป็นของน่ารื่นรมย์ด้วยรสอันโอชะ จึงตรัสว่า "มธุโรทกา (มีน้ำหวาน)". น้ำนั้นเบาเป็นพิเศษ เย็น ไม่ข้น จึงตรัสว่า "ตนูสีตสลิลา (มีน้ำเบาและเย็น)". คำว่า เสตกา (มีสีขาว) คือ ไม่มีโคลน. เพราะความมีโคลนเป็นต้น น้ำจึงมีสีไม่บริสุทธิ์. โดยธรรมชาติแล้ว น้ำนั้นมีสีขาวเท่านั้น. ข้อ ๓ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นเท่านั้น. ปฐมอาฆาตปฏิวินยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปฐมาฆาตปฏิวินยสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๖. นิโรธสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถานิโรธสูตร ๑๖๖. ฉฏฺเฐ [Pg.52] อมริสนตฺเถติ อสหนตฺเถ. อนาคตวจนํ กตนฺติ อนาคตสทฺทปฺปโยโค กโต, อตฺโถ ปน วตฺตมานกาลิโกว. อกฺขรจินฺตกา (ปาณินิ. ๓.๓.๑๔๕-๑๔๖) หิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ อโนกปฺปนามริสนตฺถวเสน อตฺถิสทฺเท อุปปเท วตฺตมานกาเลปิ อนาคตวจนํ กโรนฺติ. ๑๖๖. ในข้อ ๖ คำว่า อมริสนัตเถ (ในความไม่อดทน) คือ ในความไม่อดกลั้น. คำว่า อนาคตวจนัง กตัง (ทำคำอนาคต) คือ ใช้ศัพท์อนาคตกาล, แต่ความหมายเป็นปัจจุบันกาลเท่านั้น. เพราะนักอักขรจินตกะ (นักไวยากรณ์) (ปาณินิ. ๓.๓.๑๔๕-๑๔๖) ย่อมใช้คำอนาคตกาลในที่เช่นนี้ แม้ในปัจจุบันกาล เมื่อมีศัพท์ว่า อัตถิ (มี) เป็นบทหน้า โดยความหมายว่าความไม่เชื่อถือและความไม่อดกลั้น. นิโรธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถานิโรธสูตร จบแล้ว. ๗-๙. โจทนาสุตฺตาทิวณฺณนา ๗-๙. อรรถกถาโจทนาสูตรเป็นต้น ๑๖๗-๙. สตฺตเม วตฺถุสนฺทสฺสนาติ ยสฺมึ วตฺถุสฺมึ อาปตฺติ, ตสฺส สรูปโต ทสฺสนํ. อาปตฺติสนฺทสฺสนาติ ยํ อาปตฺตึ โส อาปนฺโน, ตสฺสา ทสฺสนํ. สํวาสปฺปฏิกฺเขโปติ อุโปสถปฺปวารณาทิสํวาสสฺส ปฏิกฺขิปนํ อกรณํ. สามีจิปฺปฏิกฺเขโปติ อภิวาทนาทิสามีจิกิริยาย อกรณํ. โจทยมาเนนาติ โจเทนฺเตน. จุทิตกสฺส กาโลติ จุทิตกสฺส โจเทตพฺพกาโล. ปุคฺคลนฺติ โจเทตพฺพปุคฺคลํ. อุปปริกฺขิตฺวาติ ‘‘อยํ จุทิตกลกฺขเณ ติฏฺฐติ, น ติฏฺฐตี’’ติ วีมํสิตฺวา. อยสํ อาโรเปตีติ ‘‘อิเม มํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺตา อยสํ พฺยสนํ อุปฺปาเทนฺตี’’ติ ภิกฺขูนํ อยสํ อุปฺปาเทติ. อฏฺฐมนวมานิ อุตฺตานตฺถาเนว. ข้อ ๑๖๗-๑๖๙ ในข้อ ๗ คำว่า วัตถุสันทัสสนา (การแสดงวัตถุ) คือ การแสดงวัตถุที่เกิดอาบัติโดยสภาพ. คำว่า อาปัตติสันทัสสนา (การแสดงอาบัติ) คือ การแสดงอาบัติที่ภิกษุนั้นต้อง. คำว่า สังวาสัปปฏิเขปะ (การปฏิเสธสังวาส) คือ การปฏิเสธสังวาสมีอุโบสถและปวารณาเป็นต้น คือการไม่กระทำ. คำว่า สามีจิปปฏิเขปะ (การปฏิเสธสามีจิกรรม) คือ การไม่กระทำสามีจิกรรมมีอภิวาทเป็นต้น. คำว่า โจทยมาเนน (โดยผู้โจท) คือ โดยผู้โจท. คำว่า จุทิตกัสสะ กาโล (กาลของภิกษุผู้ถูกโจท) คือ กาลที่ภิกษุผู้ถูกโจทพึงถูกโจท. คำว่า ปุคคะลัง (บุคคล) คือ บุคคลที่พึงโจท. คำว่า อุปปะริกขิตวา (พิจารณาแล้ว) คือ พิจารณาแล้วว่า "ผู้นี้ตั้งอยู่ในลักษณะของผู้ถูกโจทหรือไม่". คำว่า อะยะสัง อาโรเปติ (ย่อมยกความเสื่อมเสียขึ้น) คือ ย่อมทำให้เกิดความเสื่อมเสียแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "ภิกษุเหล่านี้กล่าวตู่เราด้วยเรื่องไม่จริง ย่อมทำให้เกิดความเสื่อมเสียและความพินาศ". ข้อ ๘ และ ๙ มีเนื้อความตื้นเท่านั้น. โจทนาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาโจทนาสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๑๐. ภทฺทชิสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาภัททชิสูตร ๑๗๐. ทสเม อภิภวิตฺวา ฐิโต อิเม สตฺเตติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ปน โส ‘‘ปาสํสภาเวน อุตฺตมภาเวน จ เต สตฺเต อภิภวิตฺวา ฐิโต’’ติ อตฺตานํ มญฺญติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เชฏฺฐโก’’ติ. อญฺญทตฺถุ ทโสติ ทสฺสเน อนฺตรายาภาววจเนน เญยฺยวิเสสปริคฺคาหิกภาเวน [Pg.53] จ อนาวรณทสฺสาวิตํ ปฏิชานาตีติ อาห ‘‘สพฺพํ ปสฺสตีติ อธิปฺปาโย’’ติ. ๑๗๐. ในข้อ ๑๐ มีความหมายว่า "ครอบงำสัตว์เหล่านี้แล้วตั้งอยู่". เพราะว่าเขาสำคัญตนว่า "ครอบงำสัตว์เหล่านั้นแล้วตั้งอยู่ด้วยความเป็นผู้ควรสรรเสริญและด้วยความเป็นผู้สูงสุด" เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เชฏฐกะ (ผู้เป็นใหญ่)". คำว่า อัญญทัตถุทโส (เห็นสิ่งอื่น) คือ การกล่าวว่าไม่มีอันตรายในการเห็น และด้วยความเป็นผู้รับรู้ลักษณะพิเศษที่ควรรู้ ย่อมปฏิญาณว่าเห็นโดยไม่มีเครื่องกั้น จึงตรัสว่า "มีความหมายว่าเห็นทุกสิ่ง". ภทฺทชิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาภัททชิสูตร จบแล้ว. อาฆาตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอาฆาตวรรค จบแล้ว. (๑๘) ๓. อุปาสกวคฺโค (๑๘) ๓. อุบาสกวรรค ๑-๖. สารชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๖. อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้น ๑๗๑-๑๗๖. ตติยสฺส ปฐมทุติยตติยจตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ปญฺจเม อุปาสกปจฺฉิมโกติ อุปาสกนิหีโน. ‘‘อิมินา ทิฏฺฐาทินา อิทํ นาม มงฺคลํ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ พาลชนปริกปฺปิตโกตูหลสงฺขาเตน ทิฏฺฐสุตมุตมงฺคเลน สมนฺนาคโต โกตูหลมงฺคลิโก. เตนาห ‘‘อิมินา อิทํ ภวิสฺสตี’’ติอาทิ. มงฺคลํ ปจฺเจตีติ ทิฏฺฐมงฺคลาทิเภทํ มงฺคลเมว ปตฺถิยายติ. โน กมฺมนฺติ กมฺมสฺสกตํ โน ปตฺถิยายติ. อิมมฺหา สาสนาติ อิโต สพฺพญฺญุพุทฺธสาสนโต. พหิทฺธาติ พาหิรกสมเย. ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยสตีติ ‘‘ทุปฺปฏิปนฺนา ทกฺขิเณยฺยา’’ติ สญฺญี คเวสติ. เอตฺถ ทกฺขิณปริเยสนปุพฺพกาเร เอกํ กตฺวา ปญฺจ ธมฺมา เวทิตพฺพา. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว. ข้อ ๑๗๑-๑๗๖ ในปฐม, ทุติย, ตติย, จตุตถสูตรแห่งตติยวรรค ไม่มีข้อความที่ควรกล่าว. ในปัญจมสูตร คำว่า อุบาสกปัจฉิมโก (อุบาสกผู้ต่ำทราม) คือ อุบาสกผู้เลวทราม. ผู้ประกอบด้วยมงคลที่เห็น ได้ยิน ทราบแล้ว อันพาลชนกำหนดว่าเป็นมงคลอันน่าอัศจรรย์ว่า "ด้วยสิ่งนี้เป็นต้นนี้ จักมีมงคลชื่อนี้" ชื่อว่า โกตูหลมังคลิกะ (ผู้ถือมงคลตื่นข่าว). เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ด้วยสิ่งนี้จักมีสิ่งนี้" เป็นต้น. คำว่า มังคะลัง ปัจเจติ (ย่อมแสวงหามงคล) คือ ย่อมปรารถนามงคลนั่นเอง มีมงคลที่เห็นเป็นต้นเป็นประเภท. คำว่า โน กัมมัง (ไม่แสวงหากรรม) คือ ไม่ปรารถนาความเป็นเจ้าของกรรม. คำว่า อิมัมหา สาสนา (จากพระศาสนานี้) คือ จากพระศาสนาของพระสัพพัญญูพุทธเจ้า. คำว่า พหิทธา (ภายนอก) คือ ในศาสนาภายนอก. คำว่า ทักขิเณยยัง ปริเยสติ (ย่อมแสวงหาทักขิเณยยบุคคล) คือ ย่อมแสวงหาโดยสำคัญว่า "ผู้ปฏิบัติไม่ดีเป็นทักขิเณยยบุคคล". ในที่นี้ พึงทราบธรรม ๕ ประการ โดยรวมการแสวงหาทักขิเณยยบุคคลไว้เป็นหนึ่ง. ข้อ ๖ มีเนื้อความตื้นเท่านั้น. สารชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๗-๘. วณิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา ๗-๘. อรรถกถาวณิชชาสูตรเป็นต้น ๑๗๗-๘. สตฺตเม สตฺถวณิชฺชาติ อาวุธภณฺฑํ กตฺวา วา กาเรตฺวา วา กตํ วา ปฏิลภิตฺวา ตสฺส วิกฺกโย. อาวุธภณฺฑํ กาเรตฺวา ตสฺส วิกฺกโยติ อิทํ ปน นิทสฺสนมตฺตํ. สูกรมิคาทโย โปเสตฺวา เตสํ วิกฺกโยติ สูกรมิคาทโย โปเสตฺวา เตสํ มํสํ สมฺปาเทตฺวา วิกฺกโย. เอตฺถ จ สตฺถวณิชฺชา ปโรปราธนิมิตฺตตาย อกรณียา วุตฺตา, สตฺตวณิชฺชา อภุชิสฺสภาวกรณโต, มํสวิสวณิชฺชา วธเหตุโต, มชฺชวณิชฺชา ปมาทฏฺฐานโต. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว. ข้อ ๑๗๗-๑๗๘ ในข้อที่ ๗ คำว่า สัตถวณิชชา คือ การทำหรือให้ทำอาวุธ หรือได้อาวุธมาแล้วขายไป คำว่า ให้ทำอาวุธแล้วขายไปนี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น คำว่า เลี้ยงสุกรและเนื้อเป็นต้นแล้วขายไป คือ เลี้ยงสุกรและเนื้อเป็นต้นแล้วจัดแจงเนื้อของสัตว์เหล่านั้นขายไป ในข้อนี้ สัตถวณิชชา (การค้าอาวุธ) กล่าวว่าเป็นสิ่งไม่ควรทำเพราะเป็นเหตุแห่งการเบียดเบียนผู้อื่น สัตตวณิชชา (การค้าสัตว์) เพราะทำให้ผู้อื่นไม่เป็นอิสระ มังสวิสวณิชชา (การค้าเนื้อและยาพิษ) เพราะเป็นเหตุแห่งการฆ่า มัชชวณิชชา (การค้าของมึนเมา) เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ข้อที่ ๘ มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว วณิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาวณิชชาสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๙. คิหิสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาคิหิสูตร ๑๗๙. นวเม [Pg.54] อาภิเจตสิกานนฺติ อภิเจโตติ อภิกฺกนฺตํ วิสุทฺธจิตฺตํ วุจฺจติ อธิจิตฺตํ วา, อภิเจตสิ ชาตานิ อาภิเจตสิกานิ, อภิเจโต สนฺนิสฺสิตานีติ วา อาภิเจตสิกานิ. เตเนวาห ‘‘อุตฺตมจิตฺตนิสฺสิตาน’’นฺติ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานนฺติ ทิฏฺฐธมฺเม สุขวิหารานํ. ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺโข อตฺตภาโว วุจฺจติ, ตตฺถ สุขวิหารานนฺติ อตฺโถ. รูปาวจรชฺฌานานเมตํ อธิวจนํ. ตานิ หิ อปฺเปตฺวา นิสินฺนา ฌายิโน อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อสํกิลิฏฺฐํ เนกฺขมฺมสุขํ วินฺทนฺติ, ตสฺมา ‘‘ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานี’’ติ วุจฺจนฺติ. ๑๗๙. ในข้อที่ ๙ คำว่า อาภิเจตสิกานิ คือ อภิเจตะ หมายถึง จิตที่ประเสริฐและบริสุทธิ์ หรืออธิจิต ธรรมที่เกิดในอภิเจตจิต ชื่อว่า อาภิเจตสิก หรือธรรมที่อาศัยอภิเจตจิต ชื่อว่า อาภิเจตสิก ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ที่อาศัยจิตอันสูงสุด” คำว่า ทิฏฐธัมมสุขวิหารานิ คือ การอยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรม คำว่า ทิฏฐธรรม หมายถึง อัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้า ความว่า การอยู่เป็นสุขในอัตภาพนั้น คำนี้เป็นชื่อของรูปาวจรฌาน เพราะว่าพระโยคาวจรผู้นั่งเข้าฌานเหล่านั้น ย่อมเสวยเนกขัมมสุขที่ไม่เศร้าหมองในอัตภาพนี้เอง เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า “ทิฏฐธัมมสุขวิหารานิ” จตุพฺพิธเมรยนฺติ ปุปฺผาสโว, ผลาสโว, คุฬาสโว, มธฺวาสโวติ เอวํ จตุปฺปเภทํ เมรยํ. ปญฺจวิธญฺจ สุรนฺติ ปูวสุรา, ปิฏฺฐสุรา, โอทนสุรา, กิณฺณปกฺขิตฺตา, สมฺภารสํยุตฺตาติ เอวํ ปญฺจปฺปเภทํ สุรํ. ปุญฺญํ อตฺโถ เอตสฺสาติ ปุญฺญตฺโถ. ยสฺมา ปเนส ปุญฺเญน อตฺถิโก นาม โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปุญฺเญน อตฺถิกสฺสา’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. คำว่า เมรัย ๔ ชนิด คือ เมรัย ๔ ประเภท ได้แก่ บุพพาสวะ (น้ำเมาที่ทำจากดอกไม้) ผลาสวะ (น้ำเมาที่ทำจากผลไม้) คุฬาสวะ (น้ำเมาที่ทำจากน้ำอ้อย) มัธวาสวะ (น้ำเมาที่ทำจากน้ำผึ้ง) และคำว่า สุรา ๕ ชนิด คือ สุรา ๕ ประเภท ได้แก่ ปูวสุรา (สุราที่ทำจากแป้งขนม) ปิฏฐสุรา (สุราที่ทำจากแป้งข้าว) โอทนสุรา (สุราที่ทำจากข้าวสุก) กิณณปกขิตตา (สุราที่ใส่เชื้อ) สัมภารสังยุตตา (สุราที่ผสมเครื่องปรุง) คำว่า ปุญญัตโถ คือ ผู้มีบุญเป็นประโยชน์ เพราะว่าบุคคลนี้ชื่อว่าเป็นผู้ต้องการบุญ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า “ผู้ต้องการบุญ” ส่วนที่เหลือในข้อนี้มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว คิหิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยคิหิสูตร จบ ๑๐. คเวสีสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาว่าด้วยคเวสีสูตร ๑๘๐. ทสเม สุการณนฺติ โพธิปริปาจนสฺส เอกนฺติกํ สุนฺทรํ การณํ. มนฺทหสิตนฺติ อีสกํ หสิตํ. กหํ กหนฺติ หาสสทฺทสฺส อนุกรณเมตํ. หฏฺฐปฺปหฏฺฐาการมตฺตนฺติ หฏฺฐสฺส ปหฏฺฐาการมตฺตํ. ยถา คหิตสงฺเกตา ‘‘ปหฏฺโฐ ภควา’’ติ สญฺชานนฺติ, เอวํ อาการนิทสฺสนมตฺตํ. ๑๘๐. ในข้อที่ ๑๐ คำว่า สุกาณัง คือ เหตุอันดีงามอย่างยิ่งในการบ่มโพธิญาณให้แก่รอบ คำว่า มันทหสิตัง คือ การยิ้มเล็กน้อย คำว่า กะหะ กะหะ นี้เป็นการเลียนเสียงหัวเราะ คำว่า หัฏฐัปปหัฏฐากาเรามัตตัง คือ เพียงอาการที่ร่าเริงยินดีเท่านั้น เป็นเพียงการแสดงอาการให้รู้ว่า “พระผู้มีพระภาคทรงร่าเริงยินดี” ตามที่ได้กำหนดหมายกันไว้ อิทานิ อิมินา ปสงฺเคน หาสสมุฏฺฐานํ วิภาคโต ทสฺเสตุํ ‘‘หสิตญฺจ นาเมต’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อชฺฌุเปกฺขนวเสนปิ หาโส น สมฺภวติ, ปเคว โทมนสฺสวเสนาติ อาห ‘‘เตรสหิ โสมนสฺสสหคตจิตฺเตหี’’ติ. นนุ จ เกจิ โกธวเสนปิ หสนฺตีติ? น, เต สมฺปิยนฺติ โกธวตฺถุํ ตตฺถ ‘‘มยํ ทานิ ยถากามการิตํ อาปชฺชิสฺสามา’’ติ ทุวิญฺเญยฺยนฺตเรน โสมนสฺสจิตฺเตเนว หาสสฺส อุปฺปชฺชนโต. เตสูติ [Pg.55] ปญฺจสุ โสมนสฺสสหคตกิริยจิตฺเตสุ. พลวารมฺมเณติ อุฬารตเม อารมฺมเณ ยมกปาฏิหาริยสทิเส. ทุพฺพลารมฺมเณติ อนุฬารอารมฺมเณ. บัดนี้ เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของรอยยิ้มโดยจำแนกประเภทด้วยโอกาสนี้ จึงเริ่มคำว่า “หสิตัญจะ นามะ” เป็นต้น ในข้อนั้น รอยยิ้มย่อมไม่เกิดขึ้นแม้ด้วยอำนาจแห่งอัชฌุเปกขาเลย จะกล่าวไปไยถึงด้วยอำนาจแห่งโทมนัสเล่า จึงตรัสว่า “ด้วยจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส ๑๓ ดวง” ก็บางคนย่อมหัวเราะด้วยอำนาจแห่งความโกรธมิใช่หรือ? ไม่ใช่ เพราะบุคคลเหล่านั้นย่อมยินดีในวัตถุแห่งความโกรธนั้นว่า “บัดนี้เราจักทำตามอำเภอใจ” รอยยิ้มย่อมเกิดขึ้นด้วยโสมนัสจิตที่รู้ได้ยากเท่านั้น คำว่า เตสุ คือ ในกิริยาจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส ๕ ดวง คำว่า พลวารัมมเณ คือ ในอารมณ์ที่โอฬารที่สุด เช่น ยมกปาฏิหาริย์ คำว่า ทุพพลารัมมเณ คือ ในอารมณ์ที่ไม่โอฬาร ‘‘อิมสฺมึ ปน ฐาเน…เป… อุปฺปาเทตี’’ติ อิทํ โปราณฏฺฐกถายํ ตถา อาคตตฺตา วุตฺตํ, น สเหตุกโสมนสฺสสหคตจิตฺเตหิ ภควโต สิตํ น โหตีติ ทสฺสนตฺตํ. อภิธมฺมฏีกายํ (ธ. ส. มูลฏี. ๙๖๘) ปน ‘‘อตีตํสาทีสุ อปฺปฏิหตํ ญาณํ วตฺวา ‘อิเมหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตี’ติอาทิวจนโต (มหานิ. ๑๕๖; ปฏิ. ม. ๓.๕) ‘ภควโต อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’ติ วุตฺตวจนํ วิจาเรตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิมินา หสิตุปฺปาทจิตฺเตน ปวตฺติยมานมฺปิ ภควโต สิตกรณํ ปุพฺเพนิวาสอนาคตํสสพฺพญฺญุตญฺญาณานํ อนุวตฺตกตฺตา ญาณานุปริวตฺติเยวาติ เอวํ ปน ญาณานุปริวตฺติภาเว สติ น โกจิ ปาฬิอฏฺฐกถานํ วิโรโธ. ตถา หิ อภิธมฺมฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๖๘) ‘‘เตสํ ญาณานํ จิณฺณปริยนฺเต อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อวสฺสญฺเจตํ เอวํ อิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา อาวชฺชนจิตฺตสฺสปิ ภควโต ตถารูเป กาเล น ยุชฺเชยฺย. ตสฺสปิ หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกภาวสฺส นิจฺฉิตตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เอวญฺจ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนสฺสปิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺตํ อุปปนฺนํ โหตี’’ติ (ธ. ส. มูลฏี. ๑ กายกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา) น จ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺเต ตํสมุฏฺฐานกายวิญฺญตฺติยา กายกมฺมาทิภาวํ อาปชฺชนภาโว วิสฺสชฺชตีติ. คำว่า “ในที่นี้...ย่อมเกิดขึ้น” นี้กล่าวไว้เพราะมาในอรรถกถาโบราณอย่างนั้น ไม่ใช่เพื่อแสดงว่าพระผู้มีพระภาคไม่มีรอยยิ้มด้วยจิตที่สหรคตด้วยโสมนัสที่มีเหตุ ในอภิธรรมฎีกา (ธ.ส.มูลฎีกา ๙๖๘) กล่าวไว้ว่า “เมื่อกล่าวถึงพระญาณที่ไม่ติดขัดในอดีตเป็นต้นแล้ว พึงพิจารณาคำที่กล่าวว่า ‘จิตนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาค’ เพราะมีคำกล่าวว่า ‘กายกรรมทั้งปวงของพระพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ ย่อมมีญาณนำหน้า มีญาณเป็นไปตาม’ (มหานิ. ๑๕๖; ปฏิ.ม. ๓.๕)” ในข้อนั้น แม้การยิ้มของพระผู้มีพระภาคที่ดำเนินไปโดยจิตที่ทำให้เกิดรอยยิ้มนี้ ก็เป็นไปตามญาณนั่นเอง เพราะเป็นไปตามญาณในบุพเพนิวาสานุสสติญาณ อนาคตังสญาณ และสัพพัญญุตญาณ เมื่อเป็นไปตามญาณอย่างนี้ ก็ไม่มีความขัดแย้งกับพระบาลีและอรรถกถาเลย ดังที่อภิธรรมอรรถกถา (ธ.ส.อรรถ. ๕๖๘) กล่าวไว้ว่า “จิตนี้ย่อมเกิดขึ้นในที่สุดแห่งญาณเหล่านั้นที่เคยประพฤติมา” และสิ่งนี้พึงประสงค์อย่างนี้อย่างแน่นอน มิฉะนั้นแล้ว แม้จิตอาวัชชนะของพระผู้มีพระภาคก็ไม่ควรในกาลเช่นนั้น เพราะความเป็นเหตุให้เกิดวิญญัติของจิตนั้นก็เป็นที่แน่นอนแล้ว ดังที่กล่าวไว้ว่า “เมื่อทำอย่างนี้แล้ว ความเป็นเหตุให้เกิดวิญญัติของมโนทวาราวัชชนะก็ย่อมสมเหตุสมผล” (ธ.ส.มูลฎีกา ๑ กายกรรมทวารกถาวัณณนา) และเมื่อเป็นเหตุให้เกิดวิญญัติ ความเป็นกายวิญญัติที่เกิดจากจิตนั้นก็ไม่พ้นจากความเป็นกายกรรมเป็นต้น หสิตนฺติ สิตเมว สนฺธาย วทติ. เตนาห ‘‘เอวํ อปฺปมตฺตกมฺปี’’ติ. สโมสริตา วิชฺชุลตา. สา หิ อิตรวิชฺชุลตา วิย ขณฏฺฐิติยา สีฆนิโรธา จ น โหติ, อปิจ โข ทนฺธนิโรธา, น จ สพฺพกาลิกา. ทีธิติ ปาวกมหาเมฆโต วา จาตุทฺทีปิกมหาเมฆโต วา นิจฺฉรติ. เตนาห ‘‘จาตุทฺทีปิกมหาเมฆมุขโต’’ติ. อยํ กิร ตาสํ รสฺมีนํ ธมฺมตา, ยทิทํ ติกฺขตฺตุํ สีสํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ทาฐคฺเคสุเยว อนฺตรธานํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. คำว่า หสิตัง หมายถึง รอยยิ้มเท่านั้น ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “แม้เพียงเล็กน้อยอย่างนี้” คำว่า สโมสริตา วิชชุลตา คือ สายฟ้าที่แผ่ไป สายฟ้านั้นไม่เหมือนสายฟ้าอื่นที่ตั้งอยู่ชั่วขณะและดับไปอย่างรวดเร็ว แต่ดับไปอย่างช้าๆ และไม่ตลอดกาล คำว่า ทีธิติ ย่อมออกจากเมฆใหญ่ที่มีไฟ หรือเมฆใหญ่ที่ครอบคลุม ๔ ทวีป ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ออกจากปากเมฆใหญ่ที่ครอบคลุม ๔ ทวีป” ธรรมดาของรัศมีเหล่านั้นคือ การเวียนประทักษิณพระเศียร ๓ รอบแล้วอันตรธานไปที่ปลายเขี้ยวเท่านั้น ส่วนที่เหลือในข้อนี้เข้าใจง่ายอยู่แล้ว คเวสีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยคเวสีสูตร จบ อุปาสกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยอุบาสกวรรค จบ (๑๙) ๔. อรญฺญวคฺโค (๑๙) ๔. อรัญญวรรค ๑. อารญฺญิกสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาว่าด้วยอารัญญิกสูตร ๑๘๑. จตุตฺถสฺส [Pg.56] ปฐเม อปฺปีจฺฉตํเยว นิสฺสายาติอาทีสุ ‘‘อิติ อปฺปิจฺโฉ ภวิสฺสามี’’ติ อิทํ เม อารญฺญิกงฺคํ อปฺปิจฺฉตาย สํวตฺติสฺสติ, ‘‘อิติ สนฺตุฏฺโฐ ภวิสฺสามี’’ติ อิทํ เม อารญฺญิกงฺคํ สนฺตุฏฺฐิยา สํวตฺติสฺสติ, ‘‘อิติ กิเลเส สลฺลิขิสฺสามี’’ติ อิทํ เม อารญฺญิกงฺคํ กิเลสสลฺลิขนตฺถาย สํวตฺติสฺสตีติ อารญฺญิโก โหติ. อคฺโคติ เชฏฺฐโก. เสสานิ ตสฺเสว เววจนานิ. ๑๘๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ ในคำว่า อัปปีจฉตังเยวะ นิสสายาติ เป็นต้น คือ “เราจักเป็นผู้มักน้อย” อารัญญิกังคะนี้ของเราจักเป็นไปเพื่อความมักน้อย “เราจักเป็นผู้สันโดษ” อารัญญิกังคะนี้ของเราจักเป็นไปเพื่อความสันโดษ “เราจักขัดเกลากิเลส” อารัญญิกังคะนี้ของเราจักเป็นไปเพื่อการขัดเกลากิเลส อย่างนี้จึงชื่อว่าเป็นอารัญญิกะ คำว่า อัคโค คือ ผู้ประเสริฐสุด ส่วนคำที่เหลือเป็นไวพจน์ของคำนั้นเอง ควา ขีรนฺติ คาวิโต ขีรํ นาม โหติ, น คาวิยา ทธิ. ขีรมฺหา ทธีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวเมวนฺติ ยถา เอเตสุ ปญฺจสุ โครเสสุ สปฺปิมณฺโฑ อคฺโค, เอวเมวํ อิเมสุ ปญฺจสุ อารญฺญิเกสุ โย อยํ อปฺปิจฺฉตาทีนิ นิสฺสาย อารญฺญิโก โหติ, อยํ อคฺโค เจว เสฏฺโฐ จ โมกฺโข จ ปวโร จ. อิเมสุ อารญฺญิเกสุ ชาติอารญฺญิกา เวทิตพฺพา, น อารญฺญิกนามมตฺเตน อารญฺญิกาติ เวทิตพฺพา. ปํสุกูลิกาทีสุปิ เอเสว นโย. คำว่า ควา ขีรํ คือ นมย่อมมาจากแม่โค ไม่ใช่นมส้มจากแม่โค ในคำว่า ขีรมหา ทธิ เป็นต้น ก็นัยเดียวกันนี้เอง. คำว่า เอวเมวํ คือ เหมือนอย่างที่เนยใสเป็นเลิศในบรรดารสโคทั้ง ๕ เหล่านี้ ฉันใด ในบรรดาอารัญญิกะทั้ง ๕ เหล่านี้ อารัญญิกะใดอาศัยความมักน้อยเป็นต้นเป็นอารัญญิกะ อารัญญิกะผู้นี้เป็นเลิศ เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้สูงสุด และเป็นผู้ยอดเยี่ยม ฉันนั้น. ในบรรดาอารัญญิกะเหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นอารัญญิกะแท้ ไม่ใช่พึงทราบว่าเป็นอารัญญิกะเพียงแค่ชื่อ. ในบรรดาบังสุกุลลิกะเป็นต้น ก็นัยเดียวกันนี้เอง. อารญฺญิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอารัญญิกสูตร จบ. อรญฺญวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอรัญญวรรค จบ. (๒๐) ๕. พฺราหฺมณวคฺโค (๒๐) ๕. พราหมณวรรค ๑. โสณสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาโสณสูตร ๑๙๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม สมฺปิเยเนวาติ อญฺญมญฺญเปเมเนว กาเยน จ จิตฺเตน จ มิสฺสีภูตา สงฺฆฏฺฏิตา สํสฏฺฐา หุตฺวา สํวาสํ วตฺเตนฺติ, น อปฺปิเยน นิคฺคเหน วาติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ปิย’’นฺติอาทิ. อุทรํ อวทิหติ อุปจิโนติ ปูเรตีติ อุทราวเทหกํ. ภาวนปุํสกญฺเจตํ, อุทราวเทหกํ กตฺวา อุทรํ ปูเรตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อุทรํ อวทิหิตฺวา’’ติอาทิ. ๑๙๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ คำว่า สัมปิเยเนวะ คือ อยู่ร่วมกันด้วยความรักใคร่กันและกันนั่นเอง คือเป็นผู้ระคนกัน ประสานกัน คลุกคลีกันด้วยกายและใจ ไม่ใช่ด้วยการข่มขี่ด้วยความไม่รักใคร่ ดังนี้เป็นคำที่อธิบายไว้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปิยํ เป็นต้น. คำว่า อุทราวเทหกํ คือ การพอกพูนท้อง การทำให้เต็มท้อง. และคำนี้เป็นภาวนานปุงสกลิงค์ มีความหมายว่า ทำการพอกพูนท้อง คือทำให้ท้องเต็ม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อุทรํ อวทิหิตวา เป็นต้น. โสณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาโสณสูตร จบแล้ว. ๒. โทณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาโทณพราหมณสูตร ๑๙๒. ทุติเย [Pg.57] ปวตฺตาโรติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๘๕) ปาวจนภาเวน วตฺตาโร. ยสฺมา เต เตสํ มนฺตานํ ปวตฺตนกา, ตสฺมา อาห ‘‘ปวตฺตยิตาโร’’ติ. สุทฺเท พหิ กตฺวา รโหภาสิตพฺพฏฺเฐน มนฺตา เอว ตํตํอตฺถปฺปฏิปตฺติเหตุตาย มนฺตปทํ. อนุปนีตาสาธารณตาย รหสฺสภาเวน วตฺตพฺพกิริยาย อธิคมูปายํ. สชฺฌายิตนฺติ คายนวเสน สชฺฌายิตํ. ตํ ปน อุทตฺตานุทตฺตาทีนํ สรานํ สมฺปทาวเสเนว อิจฺฉิตนฺติ อาห ‘‘สรสมฺปตฺติวเสนา’’ติ. อญฺเญสํ วุตฺตนฺติ ปาวจนภาเวน อญฺเญสํ วุตฺตํ. สมุปพฺยูฬฺหนฺติ สงฺคเหตฺวา อุปรูปริ สญฺญูฬฺหํ. ราสิกตนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทาทิวเสน, ตตฺถาปิ ปจฺเจกํ มนฺตพฺรหฺมาทิวเสน, อชฺฌายานุวากาทิวเสน จ ราสิกตํ. เตสนฺติ มนฺตานํ กตฺตูนํ. ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกตฺวาติ ทิพฺพจกฺขุปริภณฺเฑน ยถากมฺมูปคญาเณน สตฺตานํ กมฺมสฺสกตาทึ, ปจฺจกฺขโต ทสฺสนฏฺเฐน ทิพฺพจกฺขุสทิเสน ปุพฺเพนิวาสญาเณน อตีตกปฺเป พฺราหฺมณานํ มนฺตชฺเฌนวิธิญฺจ โอโลเกตฺวา. ปาวจเนน สห สํสนฺเทตฺวาติ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ยํ วจนํ วฏฺฏสนฺนิสฺสิตํ, เตน สห อวิรุทฺธํ กตฺวา. น หิ เตสํ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิโต อตฺโถ ปจฺจกฺโข โหติ. อปราปเรติ อฏฺฐกาทีหิ อปราปเร ปจฺฉิมา โอกฺกากราชกาลาทีสุ อุปฺปนฺนา. ปกฺขิปิตฺวาติ อฏฺฐกาทีหิ คนฺถิตมนฺตปเทสุ กิเลสสนฺนิสฺสิตปทานํ ตตฺถ ตตฺถ ปเท ปกฺขิปนํ กตฺวา. วิรุทฺเธ อกํสูติ พฺราหฺมณธมฺมิกสุตฺตาทีสุ (สุ. นิ. พฺราหฺมณธมฺมิกสุตฺตํ ๒๘๖ อาทโย) อาคตนเยน สํกิเลสตฺถทีปนโต ปจฺจนีกภูเต อกํสุ. ๑๙๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า ปวัตตาโร (ที. นิ. ฏี. 1.285) คือ ผู้กล่าวโดยความเป็นปาพจน์. เพราะเหตุที่ท่านเหล่านั้นเป็นผู้ยังมนต์เหล่านั้นให้เป็นไป เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปวัตตยิตาโร. มนต์นั่นเองชื่อว่า มนตบท เพราะเป็นเหตุแห่งการปฏิบัติอรรถนั้นๆ โดยความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวในที่ลับ เพราะกันคนวรรณะศูทรออกไปภายนอก. เป็นอุบายแห่งการบรรลุโดยความเป็นกิจที่พึงกล่าวด้วยความเป็นความลับ เพราะไม่ทั่วไปแก่ผู้ที่ยังไม่ได้อุปนัย (มอบตัวเป็นศิษย์). คำว่า สัชฌายิตํ คือ การสาธยายโดยทำนองขับร้อง. ก็การสาธยายนั้น ท่านประสงค์เอาด้วยความถึงพร้อมแห่งเสียงมีเสียงสูงและเสียงต่ำเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สรสัมปัตติวเสนะ. คำว่า อัญเญสัง วุตตํ คือ กล่าวแก่ผู้อื่นโดยความเป็นปาพจน์. คำว่า สมุปพยูฬหํ คือ รวบรวมร้อยกรองไว้เหนือขึ้นไป. คำว่า ราสิกตํ คือ การจัดเป็นหมวดหมู่โดยนัยมีฤคเวท ยชุรเวท และสามเวทเป็นต้น แม้ในเวทนั้นๆ ก็จัดเป็นหมวดหมู่โดยนัยมีมนต์และพราหมณะเป็นต้น และโดยนัยมีอัชฌายะและอนุวากะเป็นต้น. คำว่า เตสัง คือ ของท่านผู้รจนามนต์เหล่านั้น. คำว่า ทิพเพน จักขุนา โอโลเกตวา คือ ตรวจดูด้วยทิพยจักษุบริขาร คือด้วยยถากัมมูปคญาณถึงความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตนเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลาย และตรวจดูระเบียบการเรียนมนต์ของพราหมณ์ทั้งหลายในอดีตกัป ด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณที่คล้ายกับทิพยจักษุ เพราะอรรถว่าเห็นประจักษ์. คำว่า ปาพจเนน สห สังสันเทตวา คือ เทียบเคียงกับพระดำรัสของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าที่เป็นไปในวัฏฏะให้ไม่ขัดแย้งกัน. เพราะว่าอรรถที่เป็นไปในวิวัฏฏะของพระองค์ไม่เป็นของประจักษ์แก่พราหมณ์เหล่านั้น. คำว่า อปราปเร คือ พราหมณ์เหล่าอื่นในภายหลังที่เกิดขึ้นในกาลของพระเจ้าโอกกากะเป็นต้น ต่อจากพวกฤๅษีมีอัฏฐกะเป็นต้น. คำว่า ปักขิปิตวา คือ แทรกบทที่ระคนด้วยกิเลสลงในบทมนต์ที่พวกฤๅษีมีอัฏฐกะเป็นต้นร้อยกรองไว้ในบทนั้นๆ. คำว่า วิรุทเธ อกังสุ คือ ได้ทำให้ขัดแย้งกัน โดยการแสดงอรรถที่เศร้าหมองตามนัยที่มาในพราหมณธัมมิกสูตรเป็นต้น. อุสูนํ อสนกมฺมํ อิสฺสตฺถํ, ธนุสิปฺเปน ชีวิกา. อิธ ปน อิสฺสตฺถํ วิยาติ อิสฺสตฺถํ, สพฺพอาวุธชีวิกาติ อาห ‘‘โยธาชีวกมฺเมนา’’ติ, อาวุธํ คเหตฺวา อุปฏฺฐานกมฺเมนาติ อตฺโถ. ราชโปริสํ นาม วินา อาวุเธน โปโรเหจฺจามจฺจกมฺมาทิราชกมฺมํ กตฺวา ราชุปฏฺฐานํ. สิปฺปญฺญตเรนาติ คหิตาวเสเสน หตฺถิอสฺสสิปฺปาทินา. กุมารภาวโต ปภุติ จรเณน โกมารพฺรหฺมจริยํ. การซัดลูกศรชื่อว่า อิสสัตถะ คือการเลี้ยงชีพด้วยศิลปะธนู. แต่ในที่นี้ คำว่า อิสสัตถัง คือ เหมือนการยิงธนู คือการเลี้ยงชีพด้วยอาวุธทั้งปวง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ยodhājīvakammena (ด้วยอาชีพนักรบ) มีความหมายว่า ด้วยการงานที่ถืออาวุธรับใช้. คำว่า ราชบุรุษ คือ การรับใช้พระราชาโดยการทำงานของพระราชา เช่น งานปุโรหิตและงานอำมาตย์เป็นต้น โดยไม่ต้องมีอาวุธ. คำว่า สิปปัญญตเรนะ คือ ด้วยศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่งที่เหลือจากการถืออาวุธ เช่น ศิลปะช้างและม้าเป็นต้น. คำว่า โกมารพรหมจรรย์ คือ การประพฤติพรหมจรรย์ตั้งแต่ความเป็นเด็ก. อุทกํ ปาเตตฺวา เทนฺตีติ ทฺวาเร ฐิตสฺเสว พฺราหฺมณสฺส หตฺเถ อุทกํ อาสิญฺจนฺตา ‘‘อิทํ เต, พฺราหฺมณ, ภริยํ โปสาปนตฺถาย เทมา’’ติ วตฺวา [Pg.58] เทนฺติ. กสฺมา ปน เต เอวํ พฺรหฺมจริยํ จริตฺวาปิ ทารํ ปริเยสนฺติ, น ยาวชีวํ พฺรหฺมจาริโน โหนฺตีติ? มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน. เตสญฺหี เอวํ ทิฏฺฐิ โหติ ‘‘โย ปุตฺตํ น อุปฺปาเทติ, โส กุลวํสจฺเฉทกโร โหติ, ตโต นิรเย ปจฺจตี’’ติ. จตฺตาโร กิร อภายิตพฺพํ ภายนฺติ คณฺฑุปฺปาทโก, กิกี, โกนฺตินี, พฺราหฺมโณติ. คณฺฑุปฺปาทา กิร มหาปถวิยา ขยนภเยน มตฺตโภชนา โหนฺติ, น พหุํ มตฺติกํ ขาทนฺติ. กิกี สกุณิกา อากาสปตนภเยน อณฺฑสฺส อุปริ อุตฺตานา เสติ. โกนฺตินี สกุณี ปถวีกมฺปนภเยน ปาเทหิ ภูมึ น สุฏฺฐุ อกฺกมติ. พฺราหฺมณา กุลวํสูปจฺเฉทภเยน ทารํ ปริเยสนฺติ. อาหุ เจตฺถ – คำว่า อุทุกัง ปาเตตวา เทนติ คือ รดน้ำลงในมือของพราหมณ์ที่ยืนอยู่ที่ประตูทีเดียว แล้วกล่าวว่า 'พราหมณ์ เราให้หญิงนี้แก่ท่านเพื่อประโยชน์แก่การเลี้ยงดูภรรยา' ดังนี้แล้วจึงให้. ก็เพราะเหตุไร พราหมณ์เหล่านั้นประพฤติพรหมจรรย์อย่างนั้นแล้วจึงแสวงหาภรรยา ไม่เป็นพรหมจารีตลอดชีวิตเล่า? เพราะอำนาจมิจฉาทิฏฐิ. ด้วยว่า พราหมณ์เหล่านั้นมีความเห็นอย่างนี้ว่า 'ผู้ใดไม่ยังบุตรให้เกิด ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ตัดวงศ์ตระกูล ย่อมหมกไหม้ในนรกเพราะเหตุนั้น'. ได้ยินว่า สัตว์ ๔ จำพวกกลัวในสิ่งที่ไม่ควรกลัว คือ ไส้เดือน ๑ นกกิกี ๑ นกต้อยตีวิด ๑ พราหมณ์ ๑. ได้ยินว่า ไส้เดือนกลัวความสิ้นไปแห่งมหาปฐพี จึงเป็นผู้กินอาหารพอประมาณ ไม่กินดินมาก. นกกิกีกลัวการตกจากอากาศ จึงนอนหงายบนไข่. นกต้อยตีวิดกลัวแผ่นดินไหว จึงไม่เหยียบพื้นดินด้วยเท้าให้เต็มแรง. พราหมณ์กลัวการขาดสูญแห่งวงศ์ตระกูล จึงแสวงหาภรรยา. ในเรื่องนี้ ท่านกล่าวไว้ว่า - ‘‘คณฺฑุปฺปาโท กิกี เจว, โกนฺตี พฺราหฺมณธมฺมิโก; เอเต อภยํ ภายนฺติ, สมฺมูฬฺหา จตุโร ชนา’’ติ. (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๙๓); 'ไส้เดือน นกกิกี นกต้อยตีวิด และพราหมณ์ผู้ประพฤติธรรม; ชน ๔ จำพวกนี้เป็นผู้หลงผิด กลัวในสิ่งที่ไม่ควรกลัว.' (สุ. นิ. อรรถ. 2.293); เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ข้อความที่เหลือในที่นี้ตื้นทั้งนั้น. โทณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาโทณพราหมณสูตร จบแล้ว. ๓. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาสังคารวสูตร ๑๙๓. ตติเย (สํ. นิ. ฏี. ๒.๕.๒๓๖) ปฐมญฺเญวาติ ปุเรตรํเยว, อสชฺฌายกตานํ มนฺตานํ อปฺปฏิภานํ ปเคว ปฐมํเยว สิทฺธํ, ตตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ปริยุฏฺฐานํ นาม อภิภโว คหณนฺติ อาห ‘‘กามราคปริยุฏฺฐิเตนาติ กามราคคฺคหิเตนา’’ติ. วิกฺขมฺเภติ อปเนตีติ วิกฺขมฺภนํ, ปฏิปกฺขโต นิสฺสรติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ. วิกฺขมฺภนญฺจ ตํ นิสฺสรณญฺจาติ วิกฺขมฺภนนิสฺสรณํ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อตฺตนา อรณีโย ปตฺตพฺโพ อตฺโถ อตฺตตฺโถ. ตถา ปรตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๑๙๓. ในอรรถกถาสูตรที่ ๓ (สํ. นิ. ฏี. 2.5.236) คำว่า "ปฐมัญเญวะ" คือ ก่อนหน้านั้นนั่นเอง, ความไม่แจ่มแจ้งแห่งมนต์ที่ไม่ได้สาธยายนั้นสำเร็จแล้วตั้งแต่แรกเริ่มทีเดียว, มีอธิบายว่า ไม่มีอะไรที่จะต้องกล่าวในที่นั้น. คำว่า "ปริยุฏฐานัง" คือ การครอบงำ การยึดถือ เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "กามราคปริยุฏฐิเตนาติ กามราคัคคหิเตนา" (ถูกกามราคะครอบงำ คือ ถูกกามราคะยึดถือ). คำว่า "วิกขัมภนะ" คือ การขจัดออกไป, คำว่า "นิสสรณะ" คือ การสลัดออกจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ด้วยสิ่งนี้. การขจัดออกไปและการสลัดออกนั้น ชื่อว่า วิกขัมภนนิสสรณะ. เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ตัตถา" เป็นต้น. ในบทที่เหลืออีกสองบทก็มีนัยเดียวกันนี้. อรรถที่ตนพึงบรรลุ พึงเข้าถึง ชื่อว่า อัตตัตถะ (ประโยชน์ตน). พึงทราบปรัตถะ (ประโยชน์ผู้อื่น) โดยนัยเดียวกันนั้น. ‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๕๒) พฺยาปาทาทีนํ อนาคตตฺตา พฺยาปาทวาเร ตทงฺคนิสฺสรณํ น คหิตํ. กิญฺจาปิ น คหิตํ, ปฏิสงฺขานวเสน ตสฺส วิโนเทตพฺพตาย ตทงฺคนิสฺสรณมฺปิ ลพฺภเตวาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. อาโลกสญฺญา อุปจารปฺปตฺตา วา อปฺปนาปฺปตฺตา [Pg.59] วา. โย โกจิ กสิณชฺฌานาทิเภโท สมโถ. ธมฺมววตฺถานํ อุปจารปฺปนาปฺปตฺตวเสน คเหตพฺพํ. ในบทว่า "อนิจจโต อนุปัสสันโต นิจจสัญญา ปชหติ" เป็นต้น (ปฏิ. ม. 1.52) เพราะพยาบาทเป็นต้นยังไม่มาถึง จึงไม่ได้ถือเอาตทังคนิสสรณะในวาระแห่งพยาบาท. ถึงแม้จะไม่ได้ถือเอาไว้ แต่ก็พึงทราบได้ว่าตทังคนิสสรณะย่อมได้ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาเพื่อบรรเทาพยาบาทนั้น. อโลกสัญญา (สัญญาในแสงสว่าง) เป็นสัญญาที่ถึงขั้นอุปจาระหรือถึงขั้นอัปปนา. สมถะอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นประเภทกสิณฌานเป็นต้น. การกำหนดธรรมพึงถือเอาโดยความเป็นสิ่งที่ถึงขั้นอุปจาระและอัปปนา. กุธิโตติ ตตฺโต. อุสฺสูรกชาโตติ ตสฺเสว กุธิตภาวสฺส อุสฺสูรกํ อจฺจุณฺหตํ ปตฺโต. เตนาห ‘‘อุสุมกชาโต’’ติ. ติลพีชกาทิเภเทนาติ ติลพีชกณฺณิกเกสราทิเภเทน เสวาเลน. ปณเกนาติ อุทกปิจฺฉิลฺเลน. อปฺปสนฺโน อากุลตาย. อสนฺนิสินฺโน กลลุปฺปตฺติยา. อนาโลกฏฺฐาเนติ อาโลกรหิเต ฐาเน. คำว่า "กุธิตโต" คือ ร้อน. คำว่า "อุสสูรกะชาโต" คือ ถึงความร้อนจัดแห่งความเป็นผู้โกรธนั้นเอง. เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "อุสุมกะชาโต" (เกิดความร้อน). คำว่า "ติลพีชกาทิเภเทนา" คือ ด้วยสาหร่ายที่มีประเภทต่างๆ เช่น เมล็ดงา ฝักบัว และเกสรเป็นต้น. คำว่า "ปณเกนา" คือ ด้วยตะไคร่น้ำ. "อัปปสันโน" คือ ไม่ผ่องใสเพราะความขุ่นมัว. "อสัณณิสินโน" คือ ไม่ตกตะกอนเพราะเกิดโคลนตม. คำว่า "อนาโลกัฏฐาเน" คือ ในที่ที่ไม่มีแสงสว่าง. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาสังคารวสูตร จบแล้ว. ๔. การณปาลีสุตฺตวณฺณนา ๔. การพรรณนาการณปาลีสูตร ๑๙๔. จตุตฺเถ ปณฺฑิโต มญฺเญติ เอตฺถ มญฺเญติ อิทํ ‘‘มญฺญตี’’ติ อิมินา สมานตฺถํ นิปาตปทํ. ตสฺส อิติ-สทฺทํ อาเนตฺวา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปณฺฑิโตติ มญฺญตี’’ติ อาห. อนุมติปุจฺฉาวเสน เจตํ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘อุทาหุ โน’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญติ ภวํ ปิงฺคิยานี สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติย’’นฺติ วุตฺตเมวตฺถํ ปุน คณฺหนฺโต ‘‘ปณฺฑิโต มญฺเญ’’ติ อาห, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ภวํ ปิงฺคิยานี สมณํ โคตมํ ปณฺฑิโตติ มญฺญติ อุทาหุ โน’’ติ, ยถา เต ขเมยฺย, ตถา นํ กเถหีติ อธิปฺปาโย. อหํ โก นาม, มม อวิสโย เอโสติ ทสฺเสติ. โก จาติ เหตุนิสฺสกฺเก ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘กุโต จา’’ติ. ตถา จาห ‘‘เกน การเณน ชานิสฺสามี’’ติ, เยน การเณน สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ชาเนยฺยํ, ตํ การณํ มยิ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. พุทฺโธเยว ภเวยฺย อพุทฺธสฺส สพฺพถา พุทฺธญาณานุภาวํ ชานิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตาติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อปฺปมตฺตกํ ปเนตํ, ภิกฺขเว, โอรมตฺตกํ สีลมตฺตกํ, เยน ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย (ที. นิ. ๑.๗). อตฺถิ, ภิกฺขเว, อญฺเญว ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภูตํ วณฺณํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺยา’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๘) จ. เอตฺถาติ ‘‘โสปิ นูนสฺส ตาทิโส’’ติ เอตสฺมึ ปเท. ๑๙๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า "ปัณฑิโต มัญเญ" ในที่นี้ คำว่า "มัญเญ" นี้ เป็นบทนิบาตที่มีความหมายเหมือนกับคำว่า "มัญญติ" เมื่อนำคำว่า "อิติ" มาเชื่อมเพื่อแสดงอรรถ จึงกล่าวว่า "ปัณฑิโตติ มัญญติ" (ย่อมสำคัญว่าเป็นบัณฑิต) และคำนี้กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งคำถามเพื่อขอความเห็นชอบ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "หรือว่าไม่" เมื่อจะรับเอาเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วว่า "ท่านปิงคิยานี ย่อมสำคัญความแตกฉานแห่งปัญญาของพระสมณโคดมนั้นว่าอย่างไร" จึงกล่าวอีกว่า "ปัณฑิโต มัญเญ" (ข้าพเจ้าสำคัญว่าเป็นบัณฑิต) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ท่านปิงคิยานี ย่อมสำคัญพระสมณโคดมว่าเป็นบัณฑิต หรือว่าไม่" มีอธิบายว่า "ท่านพึงกล่าวตามที่ท่านเห็นสมควร" แสดงว่า "ข้าพเจ้าเป็นใคร เรื่องนี้ไม่ใช่ขอบเขตของข้าพเจ้า" คำว่า "โก จ" เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุและนิสสยะ จึงกล่าวว่า "กุโต จ" (และเพราะเหตุไร) และกล่าวว่า "ด้วยเหตุผลอะไร ข้าพเจ้าจึงจะรู้ได้" มีอธิบายว่า "เหตุผลใดที่ข้าพเจ้าจะพึงรู้ความแตกฉานแห่งปัญญาของพระสมณโคดมได้ เหตุผลนั้นไม่มีในข้าพเจ้า" พึงเป็นพระพุทธเจ้าเท่านั้น (ที่จะรู้ได้) เพราะผู้ที่ไม่ใช่พระพุทธเจ้า ย่อมไม่สามารถรู้พุทธญาณานุภาพได้โดยประการทั้งปวง สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย อันนี้เป็นเพียงเล็กน้อย เป็นเพียงส่วนต่ำ เป็นเพียงส่วนศีล ที่ปุถุชนเมื่อจะกล่าวสรรเสริญตถาคตพึงกล่าว (ที. สี. 1.7). ดูกรภิกษุทั้งหลาย ยังมีธรรมอื่นอีกที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก... (ละ)... ที่บุคคลเมื่อจะกล่าวสรรเสริญตถาคตตามความเป็นจริงพึงกล่าว" (ที. สี. 1.28) ในที่นี้คือในบทว่า "โสปิ นูนัสสะ ตาทิโส" (เขาก็คงเป็นเช่นนั้น) ปสตฺถปฺปสตฺโถติ [Pg.60] ปสตฺเถหิ ปาสํเสหิ อตฺตโน คุเณเหว โส ปสตฺโถ, น ตสฺส กิตฺตินา, ปสํสาสภาเวเนว ปาสํโสติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สพฺพคุณาน’’นฺติอาทิ. มณิรตนนฺติ จกฺกวตฺติโน มณิรตนํ. คำว่า "ปสัตถัปปสัตถะ" หมายความว่า ท่านนั้นเป็นผู้ที่ถูกสรรเสริญด้วยคุณของตนเองที่น่าสรรเสริญ ไม่ใช่ด้วยชื่อเสียงของท่าน แต่เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยความเป็นผู้ที่น่าสรรเสริญนั่นเอง เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "แห่งคุณทั้งปวง" เป็นต้น คำว่า "มณิรัตนะ" คือแก้วมณีของพระเจ้าจักรพรรดิ สเทวเก ปาสํสานมฺปิ ปาสํโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปสตฺเถหิ วา’’ติ ทุติยวิกปฺโป คหิโต. อรณียโต อตฺโถ, โส เอว วสตีติ วโสติ อตฺถวโส. ตสฺส ตสฺส ปโยคสฺส อานิสํสภูตํ ผลนฺติ อาห ‘‘อตฺถวสนฺติ อตฺถานิสํส’’นฺติ. อตฺโถ วา ผลํ ตทธีนวุตฺติตาย วโส เอตสฺสาติ อตฺถวโส, การณํ. เพื่อแสดงว่าเป็นผู้ที่น่าสรรเสริญแม้ในหมู่ผู้ที่น่าสรรเสริญพร้อมทั้งเทวดา จึงรับเอาวิกัลปะที่สองว่า "หรือด้วยผู้ที่น่าสรรเสริญ". อรรถเพราะอรรถว่าพึงเข้าถึง อรรถนั้นนั่นแหละย่อมตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วโส (อำนาจ), (รวมเป็น) อัตถวโส. ท่านกล่าวว่า "อัตถวโส" คือ "อัตถานิสังสัง" (อานิสงส์แห่งอรรถ) อันเป็นผลที่เป็นอานิสงส์ของการประกอบนั้นๆ หรือว่า อรรถคือผล ย่อมเป็นอำนาจของสิ่งนั้นเพราะการเป็นไปตามสิ่งนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อัตถวโส คือ เหตุ ขุทฺทกมธูติ ขุทฺทกมกฺขิกาหิ กตทณฺฑกมธุ. อเนฬกนฺติ นิทฺโทสํ อปคตมกฺขิกณฺฑกํ. คำว่า "ขุททกมธุ" คือน้ำผึ้งที่ทำโดยแมลงผึ้งตัวเล็กๆ ที่ทำรังเป็นกิ่งไม้. คำว่า "อเนฬกะ" คือไม่มีโทษ ปราศจากตัวแมลงและกาก (หรือเหล็กใน). อุทาหรียติ อุพฺเพคปีติวเสนาติ อุทานํ, ตถา วา อุทาหรณํ อุทานํ. เตนาห ‘‘อุทาหารํ อุทาหรี’’ติ. ยถา ปน ตํ วจนํ อุทานนฺติ วุจฺจติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. คำว่า "อุทาน" คือการเปล่งวาจาด้วยอำนาจแห่งอุพเพงคาปีติ หรือว่า การเปล่งวาจานั้นแหละคืออุทาน เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "เปล่งอุทาน". ส่วนการที่จะแสดงว่าคำนั้นเรียกว่าอุทานอย่างไร จึงกล่าวว่า "ยถา หิ" (เหมือนอย่างที่) เป็นต้น. เนื้อความที่เหลือเข้าใจได้ง่ายทีเดียว. การณปาลีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาการณปาลีสูตร จบแล้ว. ๕. ปิงฺคิยานีสุตฺตวณฺณนา ๕. การพรรณนาปิงคิยานีสูตร ๑๙๕. ปญฺจเม สพฺพสงฺคาหิกนฺติ สรีรคตสฺส เจว วตฺถาลงฺการคตสฺส จาติ สพฺพสฺส นีลภาวสฺส สงฺคาหกวจนํ. ตสฺเสวาติ นีลาทิสพฺพสงฺคาหิกวเสน วุตฺตอตฺถสฺเสว. วิภาคทสฺสนนฺติ ปเภททสฺสนํ. ยถา เต ลิจฺฉวิราชาโน อปีตาทิวณฺณา เอว เกจิ เกจิ วิเลปนวเสน ปีตาทิวณฺณา ขายึสุ, เอวํ อนีลาทิวณฺณา เอว เกจิ วิเลปนวเสน นีลาทิวณฺณา ขายึสุ. เต กิร สุวณฺณวิจิตฺเตหิ มณิโอภาเสหิ เอกนีลา วิย ขายนฺติ. ๑๙๕. ในสูตรที่ ๕ คำว่า "สัพพสังคาหิกัง" เป็นคำที่รวบรวมเอาความเป็นสีเขียวทั้งหมด ทั้งที่อยู่ในร่างกายและที่อยู่ในเครื่องนุ่งห่มเครื่องประดับ. คำว่า "ตัสเสวะ" คืออรรถที่กล่าวไว้โดยรวบรวมเอาสีเขียวเป็นต้นทั้งหมดนั่นเอง. คำว่า "วิภาคทัสสนัง" คือการแสดงความแตกต่าง. เหมือนอย่างที่กษัตริย์ลิจฉวีเหล่านั้น บางองค์ไม่ได้มีสีเหลืองเป็นต้นโดยธรรมชาติ แต่บางองค์ปรากฏเป็นสีเหลืองเป็นต้นด้วยการทาเครื่องประทินผิว ฉันใด บางองค์ไม่ได้มีสีเขียวเป็นต้นโดยธรรมชาติ แต่บางองค์ปรากฏเป็นสีเขียวเป็นต้นด้วยการทาเครื่องประทินผิว ฉันนั้น. ได้ยินว่า กษัตริย์เหล่านั้นปรากฏประหนึ่งว่ามีสีเขียวเป็นอันเดียวกันด้วยรัศมีแห่งแก้วมณีที่วิจิตรด้วยทองคำ. โกกนทนฺติ วา ปทุมวิเสสนํ ยถา ‘‘โกกาสก’’นฺติ. ตํ กิร พหุปตฺตํ วณฺณสมฺปนฺนํ อติวิย สุคนฺธญฺจ โหติ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยถา [Pg.61] โกกนทสงฺขาตํ ปทุมํ ปาโต สูริยุคฺคมนเวลาย ผุลฺลํ วิกสิตํ อวีตคนฺธํ สิยา วิโรจมานํ, เอวํ สรีรคนฺเธน คุณคนฺเธน จ สุคนฺธํ, สรทกาเล อนฺตลิกฺเข อาทิจฺจมิว อตฺตโน เตชสา ตปนฺตํ, องฺเคหิ นิจฺฉรนฺตชุติตาย องฺคีรสํ สมฺพุทฺธํ ปสฺสาติ. คำว่า “โกกนทัง” เป็นวิเสสนะของดอกบัว เหมือนคำว่า “โกกาสกะ” ดอกบัวนั้นแล มีกลีบมาก มีสีสันงดงาม และมีกลิ่นหอมยิ่งนัก อรรถในที่นี้คือ: เหมือนอย่างที่ดอกบัวชื่อโกกนทะ บานสะพรั่งในเวลาเช้าตรู่เมื่อพระอาทิตย์ขึ้น มีกลิ่นหอมไม่จางหาย ส่องแสงรุ่งเรือง ฉันใด พระสัมพุทธเจ้าผู้มีกลิ่นหอมด้วยกลิ่นกายและกลิ่นคุณธรรม ผู้ทรงแผดเผาด้วยเดชของพระองค์เองเหมือนพระอาทิตย์ในท้องฟ้าฤดูสารท ผู้ทรงเป็นอังคีรสเพราะมีรัศมีแผ่ออกจากพระวรกาย ก็ฉันนั้น พึงเห็นเถิด ปิงฺคิยานีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปิงคิยานีสูตร จบแล้ว ๖. มหาสุปินสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถามหาสุบินสูตร ๑๙๖. ฉฏฺเฐ ธาตุกฺโขภกรณปจฺจโย นาม วิสภาคเภสชฺชเสนาสนาหาราทิปจฺจโย. อตฺถกามตาย วา อนตฺถกามตาย วาติ ปสนฺนา อตฺถกามตาย, กุทฺธา อนตฺถกามตาย. อตฺถาย วา อนตฺถาย วาติ สภาวโต ภวิตพฺพาย อตฺถาย วา อนตฺถาย วา. อุปสํหรนฺตีติ อตฺตโน เทวานุภาเวน อุปเนนฺติ. โพธิสตฺตมาตา วิย ปุตฺตปฏิลาภนิมิตฺตนฺติ ตทา กิร ปุเร ปุณฺณมาย สตฺตมทิวสโต ปฏฺฐาย วิคตสุราปานํ มาลาคนฺธาทิวิภูติสมฺปนฺนํ นกฺขตฺตกีฬํ อนุภวมานา โพธิสตฺตมาตา สตฺตเม ทิวเส ปาโตว อุฏฺฐาย คนฺโธทเกน นหายิตฺวา สพฺพาลงฺการภูสิตา วรโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย สิริคพฺภํ ปวิสิตฺวา สิริสยเน นิปนฺนา นิทฺทํ โอกฺกมมานา อิมํ สุปินํ อทฺทส – จตฺตาโร กิร นํ มหาราชาโน สยเนเนว สทฺธึ อุกฺขิปิตฺวา อโนตตฺตทหํ เนตฺวา นหาเปตฺวา ทิพฺพวตฺถํ นิวาเสตฺวา ทิพฺพคนฺเธหิ วิลิมฺเปตฺวา ทิพฺพปุปฺผานิ ปิฬนฺเธตฺวา ตโต อวิทูเร รชตปพฺพโต, ตสฺส อนฺโต กนกวิมานํ อตฺถิ, ตสฺมึ ปาจีนโต สีสํ กตฺวา นิปชฺชาเปสุํ. อถ โพธิสตฺโต เสตวรวารโณ หุตฺวา ตโต อวิทูเร เอโก สุวณฺณปพฺพโต, ตตฺถ จริตฺวา ตโต โอรุยฺห รชตปพฺพตํ อารุหิตฺวา กนกวิมานํ ปวิสิตฺวา มาตรํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ทกฺขิณปสฺสํ ผาเลตฺวา กุจฺฉึ ปวิฏฺฐสทิโส อโหสิ. อิมํ สุปินํ สนฺธาย เอตํ วุตฺตํ ‘‘โพธิสตฺตมาตา วิย ปุตฺตปฏิลาภนิมิตฺต’’นฺติ. ๑๙๖. ในข้อที่ ๖ ปัจจัยที่ทำให้ธาตุปั่นป่วน ได้แก่ ปัจจัยมีเภสัช เสนาสนะ อาหาร เป็นต้น ที่ไม่เหมาะสม คำว่า “อัตถกามตาย วา อนัตถกามตาย วา” (ด้วยความปรารถนาประโยชน์ หรือด้วยความปรารถนาไม่เป็นประโยชน์) คือ ผู้ที่เลื่อมใสด้วยความปรารถนาประโยชน์ ผู้ที่โกรธด้วยความปรารถนาไม่เป็นประโยชน์ คำว่า “อัตถาย วา อนัตถาย วา” (เพื่อประโยชน์ หรือเพื่อไม่เป็นประโยชน์) คือ เพื่อประโยชน์หรือเพื่อไม่เป็นประโยชน์ตามธรรมชาติที่พึงเป็น คำว่า “อุปสังหรันติ” คือนำมาให้ด้วยอานุภาพแห่งเทวดาของตน คำว่า “เหมือนมารดาของพระโพธิสัตว์เป็นนิมิตแห่งการได้บุตร” นั้นแล ในกาลนั้น ได้ยินว่า พระมารดาของพระโพธิสัตว์ทรงเพลิดเพลินกับการเล่นนักขัตฤกษ์ที่ไม่มีการดื่มสุรา อันสมบูรณ์ด้วยเครื่องประดับมีพวงมาลัยและของหอมเป็นต้น ตั้งแต่วันที่เจ็ดก่อนวันเพ็ญ ในวันที่เจ็ดนั้นเอง ได้ตื่นขึ้นแต่เช้าตรู่ อาบน้ำหอม ประดับประดาด้วยเครื่องประดับทั้งปวง เสวยอาหารอันประณีต อธิษฐานองค์อุโบสถ เข้าสู่ห้องบรรทมอันเป็นสิริมงคล บรรทมบนพระแท่นอันเป็นสิริมงคล เมื่อทรงหลับ ได้ทอดพระเนตรเห็นสุบินนี้ว่า: ท้าวมหาราชทั้งสี่พระองค์ได้ยกพระแท่นบรรทมพร้อมกับพระนาง ไปยังสระอโนดาต ให้สรงน้ำ ให้ทรงนุ่งห่มผ้าทิพย์ ให้ลูบไล้ด้วยของหอมทิพย์ ให้ประดับด้วยดอกไม้ทิพย์ แล้วไม่ไกลจากที่นั้น มีภูเขาเงิน ภายในภูเขานั้นมีวิมานทองคำ ได้ให้พระนางบรรทมโดยหันพระเศียรไปทางทิศตะวันออกในวิมานนั้น. ครั้นแล้ว พระโพธิสัตว์ได้เป็นช้างเผือกประเสริฐองค์หนึ่ง ได้เที่ยวไปบนภูเขาทองคำลูกหนึ่งซึ่งอยู่ไม่ไกลจากที่นั้น แล้วลงจากภูเขานั้น ขึ้นไปบนภูเขาเงิน เข้าไปในวิมานทองคำ กระทำประทักษิณพระมารดา แล้วเหมือนกับว่าได้ผ่าสีข้างด้านขวาเข้าไปในพระครรภ์. คำนี้กล่าวไว้โดยอ้างถึงสุบินนี้ว่า “เหมือนมารดาของพระโพธิสัตว์เป็นนิมิตแห่งการได้บุตร” โกสลราชา [Pg.62] วิย โสฬส สุปิเนติ – เหมือนพระเจ้าโกศลทรงเห็นสุบิน ๑๖ ประการ คือ – ‘‘อุสภา รุกฺขา คาวิโย ควา จ,อสฺโส กํโส สิงฺคาลี จ กุมฺโภ; โปกฺขรณี จ อปากจนฺทนํ,ลาพูนิ สีทนฺติ สิลาปฺลวนฺติ. “โคผู้ ต้นไม้ โคเมีย และโค, ม้า ภาชนะทองเหลือง สุนัขจิ้งจอก และหม้อ; สระบัว และไม้จันทน์ราคาแพง, น้ำเต้าจม หินลอย” ‘‘มณฺฑูกิโย กณฺหสปฺเป คิลนฺติ,กากํ สุวณฺณา ปริวารยนฺติ; ตสา วกา เอฬกานํ ภยา หี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๗๗) – “กบกลืนงูดำ, หงส์ทองล้อมกา; หมาป่าสะดุ้งกลัวแกะ” (ชา. เอกก. ๑/๗๗) – อิเม โสฬส สุปิเน ปสฺสนฺโต โกสลราชา วิย. เหมือนพระเจ้าโกศลผู้ทรงเห็นสุบิน ๑๖ ประการเหล่านี้ ๑. เอกทิวสํ กิร โกสลมหาราชา รตฺตึ นิทฺทูปคโต ปจฺฉิมยาเม โสฬส มหาสุปิเน ปสฺสิ (ชา. อฏฺฐ. ๑.๑.๗๖ มหาสุปินชาตกวณฺณนา). ตตฺถ จตฺตาโร อญฺชนวณฺณา กาฬอุสภา ‘‘ยุชฺฌิสฺสามา’’ติ จตูหิ ทิสาหิ ราชงฺคณํ อาคนฺตฺวา ‘‘อุสภยุทฺธํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ มหาชเน สนฺนิปติเต ยุชฺฌนาการํ ทสฺเสตฺวา นทิตฺวา คชฺชิตฺวา อยุชฺฌิตฺวาว ปฏิกฺกนฺตา. อิมํ ปฐมํ สุปินํ อทฺทส. ๑. ได้ยินว่า วันหนึ่ง พระเจ้าโกศลผู้บรรทมหลับในราตรี ได้ทอดพระเนตรเห็นมหาสุบิน ๑๖ ประการในยามสุดท้าย (ชา. อรรถกถา. ๑/๗๖ อรรถกถามหาสุบินชาดก) ในสุบินนั้น โคผู้สีดำดุจสีผงเขม่า ๔ ตัว ได้มายังลานหลวงจากสี่ทิศโดยคิดว่า “เราจะสู้กัน” เมื่อมหาชนประชุมกันเพื่อจะดูการชนโค โคเหล่านั้นได้แสดงอาการจะชนกัน ส่งเสียงร้องคำราม แล้วก็ถอยกลับไปโดยไม่ได้ชนกันเลย. พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นสุบินที่หนึ่งนี้ ๒. ขุทฺทกา รุกฺขา เจว คจฺฉา จ ปถวึ ภินฺทิตฺวา วิทตฺถิมตฺตมฺปิ รตนมตฺตมฺปิ อนุคฺคนฺตฺวาว ปุปฺผนฺติ เจว ผลนฺติ จ. อิมํ ทุติยํ อทฺทส. ๒. ต้นไม้เล็กๆ และกอไม้ ได้แทงทะลุแผ่นดินขึ้นมา ยังไม่ทันสูงถึงคืบหนึ่งหรือหนึ่งรัตนะ ก็ออกดอกและออกผล. พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นสุบินที่สองนี้ ๓. คาวิโย ตทหุชาตานํ วจฺฉานํ ขีรํ ปิวนฺติโย อทฺทส. อยํ ตติโย สุปิโน. ๓. โคเมียทั้งหลายได้ดื่มนมของลูกโคที่เพิ่งเกิดในวันนั้น. นี่คือสุบินที่สาม ๔. ธุรวาเห อาโรหปริณาหสมฺปนฺเน มหาโคเณ ยุคปรมฺปราย อโยเชตฺวา ตรุเณ โคทมฺเม ธุเร โยเชนฺเต อทฺทส. เต ธุรํ วหิตุํ อสกฺโกนฺตา ฉฑฺเฑตฺวา อฏฺฐํสุ, สกฏานิ นปฺปวตฺตึสุ. อยํ จตุตฺโถ สุปิโน. ๔. เขาเห็นคนเอาลูกโคหนุ่ม ๆ มาเทียมแอกแทนโคใหญ่ที่มีกำลังมากและมีร่างกายสมบูรณ์ ซึ่งควรจะเทียมแอกสืบต่อกันไป โคหนุ่มเหล่านั้นไม่สามารถลากแอกได้จึงทิ้งแอกยืนอยู่ ทำให้เกวียนไม่เคลื่อนที่ นี่คือความฝันที่สี่ ๕. เอกํ อุภโตมุขํ อสฺสํ อทฺทส. ตสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ ยวสํ เทนฺติ, โส ทฺวีหิปิ มุเขหิ ขาทติ. อยํ ปญฺจโม สุปิโน. ๕. เขาเห็นม้าตัวหนึ่งมีสองปาก คนให้หญ้าแก่ปากทั้งสองข้าง มันก็กินด้วยปากทั้งสองข้าง นี่คือความฝันที่ห้า ๖. มหาชโน [Pg.63] สตสหสฺสคฺฆนิกํ สุวณฺณปาตึ สมฺมชฺชิตฺวา ‘‘อิธ ปสฺสาวํ กโรหี’’ติ เอกสฺส ชรสิงฺคาลสฺส อุปนาเมสิ. ตํ ตตฺถ ปสฺสาวํ กโรนฺตํ อทฺทส. อยํ ฉฏฺโฐ สุปิโน. ๖. มหาชนปัดกวาดภาชนะทองคำมีค่าแสนหนึ่ง แล้วนำไปให้สุนัขจิ้งจอกแก่ตัวหนึ่งพลางกล่าวว่า “จงถ่ายปัสสาวะที่นี่เถิด” เขาเห็นมันถ่ายปัสสาวะลงในภาชนะนั้น นี่คือความฝันที่หก ๗. เอโก ปุริโส รชฺชุํ วฏฺเฏตฺวา ปาทมูเล นิกฺขิปติ. เตน นิสินฺนปีฐสฺส เหฏฺฐา สยิตา ฉาตสิงฺคาลี ตสฺส อชานนฺตสฺเสว ตํ ขาทติ. อิมํ สตฺตมํ สุปินํ อทฺทส. ๗. ชายคนหนึ่งฟั่นเชือกแล้ววางไว้ที่เท้า สุนัขจิ้งจอกตัวเมียที่หิวโซนอนอยู่ใต้เก้าอี้ที่เขานั่ง ก็กินเชือกนั้นโดยที่เขาไม่รู้ตัว เขาเห็นความฝันที่เจ็ดนี้ ๘. ราชทฺวาเร พหูหิ ตุจฺฉกุมฺเภหิ ปริวาเรตฺวา ฐปิตํ เอกํ มหนฺตํ ปูริตกุมฺภํ อทฺทส. จตฺตาโรปิ ปน วณฺณา จตูหิ ทิสาหิ จตูหิ อนุทิสาหิ จ ฆเฏหิ อุทกํ อาเนตฺวา ปูริตกุมฺภเมว ปูเรนฺติ, ปูริตํ ปูริตํ อุทกํ อุตฺตริตฺวา ปลายติ. เตปิ ปุนปฺปุนํ ตตฺเถว อุทกํ อาสิญฺจนฺติ, ตุจฺฉกุมฺเภ โอโลเกนฺตาปิ นตฺถิ. อยํ อฏฺฐโม สุปิโน. ๘. เขาเห็นหม้อใหญ่ที่เต็มเปี่ยมตั้งอยู่ที่ประตูวัง โดยมีหม้อเปล่าจำนวนมากวางล้อมรอบอยู่ แต่ชนทั้งสี่วรรณะกลับนำน้ำจากทิศทั้งสี่และทิศเฉียงทั้งสี่มาเติมลงในหม้อที่เต็มเปี่ยมนั้น น้ำที่เต็มแล้วก็ล้นไหลออกไป พวกเขาก็ยังคงเทน้ำลงไปที่เดิมซ้ำแล้วซ้ำเล่า โดยไม่มองดูหม้อเปล่าเลย นี่คือความฝันที่แปด ๙. เอกํ ปญฺจปทุมสญฺฉนฺนํ คมฺภีรํ สพฺพโตติตฺถํ โปกฺขรณึ อทฺทส. สมนฺตโต ทฺวิปทจตุปฺปทา โอตริตฺวา ตตฺถ ปานียํ ปิวนฺติ. ตสฺส มชฺเฌ คมฺภีรฏฺฐาเน อุทกํ อาวิลํ, ตีรปฺปเทเส ทฺวิปทจตุปฺปทานํ อกฺกมนฏฺฐาเน อจฺฉํ วิปฺปสนฺนมนาวิลํ. อยํ นวโม สุปิโน. ๙. เขาเห็นสระโบกขรณีแห่งหนึ่งลึก มีท่าขึ้นลงอยู่ทุกด้าน ปกคลุมไปด้วยดอกบัวห้าชนิด สัตว์สองเท้าและสี่เท้าลงไปดื่มน้ำที่นั่นโดยรอบ น้ำในส่วนลึกตรงกลางของสระนั้นขุ่นมัว แต่น้ำที่ริมฝั่งซึ่งเป็นที่เหยียบย่ำของสัตว์สองเท้าและสี่เท้ากลับใสสะอาดไม่ขุ่นมัว นี่คือความฝันที่เก้า ๑๐. เอกิสฺสาเยว กุมฺภิยา ปจฺจมานํ โอทนํ อปากํ อทฺทส. ‘‘อปาก’’นฺติ วิจาเรตฺวา วิภชิตฺวา ฐปิตํ วิย ตีหากาเรหิ ปจฺจมานํ เอกสฺมึ ปสฺเส อติกิลินฺโน โหติ, เอกสฺมึ อุตฺตณฺฑุโล, เอกสฺมึ สุปกฺโกติ. อยํ ทสโม สุปิโน. ๑๐. ทรงเห็นข้าวที่กำลังหุงอยู่ในหม้อใบเดียวกันนั่นเองไม่สุกทั่วกัน เมื่อทรงพิจารณาดู ก็เห็นว่าเหมือนถูกแบ่งแยกวางไว้เป็น ๓ ส่วน คือ ข้างหนึ่งแฉะเกินไป ข้างหนึ่งยังเป็นข้าวสารอยู่ ข้างหนึ่งสุกดีแล้ว นี้คือความฝันที่ ๑๐ ๑๑. สตสหสฺสคฺฆนกํ จนฺทนสารํ ปูติตกฺเกน วิกฺกิณนฺเต อทฺทส. อยํ เอกาทสโม สุปิโน. ๑๑. ทรงเห็นคนขายแก่นจันทน์ที่มีค่าแสนหนึ่งด้วยเปรียงเน่า นี้คือความฝันที่ ๑๑ ๑๒. ตุจฺฉลาพูนิ อุทเก สีทนฺตานิ อทฺทส. อยํ ทฺวาทสโม สุปิโน. ๑๒. ทรงเห็นน้ำเต้าเปล่าจมลงในน้ำ นี้คือความฝันที่ ๑๒ ๑๓. มหนฺตมหนฺตา กูฏาคารปฺปมาณา ฆนสิลา นาวา วิย อุทเก ปฺลวมานา อทฺทส. อยํ เตรสโม สุปิโน. ๑๓. ทรงเห็นศิลาทึบก้อนใหญ่ๆ ขนาดเท่าเรือนยอด ลอยอยู่ในน้ำเหมือนเรือ นี้คือความฝันที่ ๑๓ ๑๔. ขุทฺทกมธุกปุปฺผปฺปมาณา มณฺฑูกิโย มหนฺเต กณฺหสปฺเป เวเคน อนุพนฺธิตฺวา อุปฺปลนาเฬ วิย ฉินฺทิตฺวา มํสํ ขาทิตฺวา คิลนฺติโย อทฺทส. อยํ จุทฺทสโม สุปิโน. ๑๔. ทรงเห็นนางกบตัวเล็กๆ ขนาดเท่าดอกมะซาง วิ่งไล่ตามงูเห่าตัวใหญ่ๆ อย่างรวดเร็ว แล้วกัดเนื้อขาดเหมือนกัดก้านบัวแล้วกลืนกินลงไป นี้คือความฝันที่ ๑๔ ๑๕. ทสหิ [Pg.64] อสทฺธมฺเมหิ สมนฺนาคตํ คามโคจรํ กากํ กญฺจนวณฺณวณฺณตาย ‘‘สุวณฺณา’’ติ ลทฺธนาเม สุวณฺณราชหํเส ปริวาเรนฺเต อทฺทส. อยํ ปนฺนรสโม สุปิโน. ๑๕. ทรงเห็นพญาหงส์ทองผู้ได้ชื่อว่า 'สุวรรณ' เพราะมีสีดุจทองคำ แวดล้อมกาที่เที่ยวหากินตามหมู่บ้านซึ่งประกอบด้วยอสัทธรรม ๑๐ ประการ นี้คือความฝันที่ ๑๕ ๑๖. ปุพฺเพ ทีปิโน เอฬเก ขาทนฺติ. เต ปน เอฬเก ทีปิโน อนุพนฺธิตฺวา มุรมุราติ ขาทนฺเต อทฺทส. อถญฺเญ ตสา วกา เอฬเก ทูรโตว ทิสฺวา ตสิตา ตาสปฺปตฺตา หุตฺวา เอฬกานํ ภยา ปลายิตฺวา คุมฺพคหนานิ ปวิสิตฺวา นิลียึสุ. อยํ โสฬสโม สุปิโน. ๑๖. เมื่อก่อนเสือเหลืองย่อมกินแกะ แต่ทรงเห็นแกะเหล่านั้นไล่กวดเสือเหลืองแล้วกัดกินเสียงดังมุระมุระ ส่วนหมาป่าอื่นๆ ที่ขี้ขลาดเห็นแกะแต่ไกลก็สะดุ้งกลัว ถึงความตกใจกลัว หนีภัยจากแกะเข้าไปซ่อนอยู่ในพุ่มไม้ทึบ นี้คือความฝันที่ ๑๖ ๑. ตตฺถ อธมฺมิกานํ ราชูนํ, อธมฺมิกานญฺจ มนุสฺสานํ กาเล โลเก วิปริวตฺตมาเน กุสเล โอสนฺเน อกุสเล อุสฺสนฺเน โลกสฺส ปริหานกาเล เทโว น สมฺมา วสิสฺสติ, เมฆปาทา ปจฺฉิชฺชิสฺสนฺติ, สสฺสานิ มิลายิสฺสนฺติ, ทุพฺภิกฺขํ ภวิสฺสติ, วสฺสิตุกามา วิย จตูหิ ทิสาหิ เมฆา อุฏฺฐหิตฺวา อิตฺถิกาหิ อาตเป ปตฺถฏานํ วีหิอาทีนํ เตมนภเยน อนฺโตปเวสิตกาเล ปุริเสสุ กุทาลปิฏเก อาทาย อาฬิพนฺธนตฺถาย นิกฺขนฺเตสุ วสฺสนาการํ ทสฺเสตฺวา คชฺชิตฺวา วิชฺชุลตา นิจฺฉาเรตฺวา อุสภา วิย อยุชฺฌิตฺวา อวสฺสิตฺวาว ปลายิสฺสนฺติ. อยํ ปฐมสฺส วิปาโก. ๑. ในกาลที่พระราชาและมนุษย์ทั้งหลายไม่ตั้งอยู่ในธรรม เมื่อโลกกลับตาลปัตร กุศลเสื่อมถอย อกุศลเฟื่องฟู ในกาลที่โลกเสื่อมโทรม ฝนจะไม่ตกต้องตามฤดูกาล เมฆจะขาดช่วง พืชพรรณจะเหี่ยวเฉา จะเกิดทุพภิกขภัย เมฆจะตั้งขึ้นจากทิศทั้งสี่เหมือนจะตก แต่เมื่อพวกผู้หญิงนำข้าวเปลือกเป็นต้นที่ตากแดดไว้เก็บเข้าบ้านเพราะกลัวจะเปียก และเมื่อพวกผู้ชายถือจอบและตะกร้าออกไปเพื่อกั้นน้ำทำคันนา เมฆเหล่านั้นก็จะแสดงอาการเหมือนจะตก ส่งเสียงคำราม ปล่อยสายฟ้าแลบ แล้วก็หลีกไปโดยไม่ตก เหมือนโคถึกที่ทำท่าจะชนกันแต่ไม่ชนกันฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๑ ๒. โลกสฺส ปริหีนกาเล มนุสฺสานํ ปริตฺตายุกกาเล สตฺตา ติพฺพราคา ภวิสฺสนฺติ, อสมฺปตฺตวยาว กุมาริโย ปุริสนฺตรํ คนฺตฺวา อุตุนิโย เจว คพฺภินิโย จ หุตฺวา ปุตฺตธีตาหิ วฑฺฒิสฺสนฺติ. ขุทฺทกรุกฺขานํ ปุปฺผํ วิย หิ ตาสํ อุตุนิภาโว, ผลํ วิย จ ปุตฺตธีตโร ภวิสฺสนฺติ. อยํ ทุติยสฺส วิปาโก. ๒. ในกาลที่โลกเสื่อมโทรม ในกาลที่มนุษย์มีอายุสั้น สัตว์ทั้งหลายจะมีความกำหนัดแรงกล้า หญิงสาวทั้งหลายที่ยังไม่ถึงวัยอันควรจะไปสู่สำนักของชาย มีระดูและตั้งครรภ์ มีบุตรธิดาเจริญขึ้น การมีระดูของพวกนางเป็นเหมือนดอกไม้ของต้นไม้เล็กๆ และบุตรธิดาก็เป็นเหมือนผลไม้ฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๒ ๓. มนุสฺสานํ เชฏฺฐาปจายิกกมฺมสฺส นฏฺฐกาเล สตฺตา มาตาปิตูสุ วา สสฺสุสสุเรสุ วา ลชฺชํ อนุปฏฺฐเปตฺวา สยเมว กุฏุมฺพํ สํวิทหนฺตาว ฆาสจฺฉาทนมตฺตมฺปิ มหลฺลกานํ ทาตุกามา ทสฺสนฺติ, อทาตุกามา น ทสฺสนฺติ. มหลฺลกา อนาถา หุตฺวา อสยํวสี ทารเก อาราเธตฺวา ชีวิสฺสนฺติ ตทหุชาตานํ วจฺฉกานํ ขีรํ ปิวนฺติโย มหาคาวิโย วิย. อยํ ตติยสฺส วิปาโก. ๓. ในกาลที่การประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ของมนุษย์เสื่อมสูญไป สัตว์ทั้งหลายจะไม่ตั้งความละอายในมารดาบิดาหรือในพ่อตาแม่ยาย จัดการครอบครัวด้วยตนเอง เมื่อปรารถนาจะให้ ก็จะให้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่มแก่คนแก่ทั้งหลาย เมื่อไม่ปรารถนาจะให้ ก็จะไม่ให้ คนแก่ทั้งหลายจะกลายเป็นคนอนาถา ไม่เป็นอิสระ ต้องคอยเอาใจเด็กๆ เพื่อเลี้ยงชีพ เหมือนแม่โคใหญ่ที่ดื่มนมของลูกโคที่เพิ่งเกิดในวันนั้นฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๓ ๔. อธมฺมิกราชูนํ [Pg.65] กาเล อธมฺมิกราชาโน ปณฺฑิตานํ ปเวณิกุสลานํ กมฺมนิตฺถรณสมตฺถานํ มหามตฺตานํ ยสํ น ทสฺสนฺติ, ธมฺมสภายํ วินิจฺฉยฏฺฐาเนปิ ปณฺฑิเต โวหารกุสเล มหลฺลเก อมจฺเจ น ฐเปสฺสนฺติ, ตพฺพิปรีตานํ ปน ตรุณตรุณานํ ยสํ ทสฺสนฺติ, ตถารูเป เอว จ วินิจฺฉยฏฺฐาเน ฐเปสฺสนฺติ. เต ราชกมฺมานิ เจว ยุตฺตายุตฺตญฺจ อชานนฺตา เนว ตํ ยสํ อุกฺขิปิตุํ สกฺขิสฺสนฺติ, น ราชกมฺมานิ นิตฺถริตุํ. เต อสกฺโกนฺตา กมฺมธุรํ ฉฑฺเฑสฺสนฺติ, มหลฺลกาปิ ปณฺฑิตามจฺจา ยสํ อลภนฺตา กิจฺจานิ นิตฺถริตุํ สมตฺถาปิ ‘‘กึ อมฺหากํ เอเตหิ, มยํ พาหิรกา ชาตา, อพฺภนฺตริกา ตรุณทารกา ชานิสฺสนฺตี’’ติ อุปฺปนฺนานิ กมฺมานิ น กริสฺสนฺติ. เอวํ สพฺพถาปิ เตสํ ราชูนํ หานิเยว ภวิสฺสติ, ธุรํ วหิตุํ อสมตฺถานํ วจฺฉทมฺมานํ ธุเร โยชิตกาโล วิย ทูรวาหานญฺจ มหาโคณานํ ยุคปรมฺปราย อโยชิตกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ จตุตฺถสฺส วิปาโก. ๔. ในกาลแห่งพระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม พระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมจะไม่พระราชทานยศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ที่เป็นบัณฑิต ผู้เชี่ยวชาญในขนบธรรมเนียมประเพณี ผู้สามารถในการปฏิบัติงานให้สำเร็จ และจะไม่ทรงแต่งตั้งอำมาตย์ผู้ใหญ่ที่เป็นบัณฑิต ผู้ฉลาดในโวหารในสถานที่วินิจฉัยคดีในธรรมสภา แต่จะพระราชทานยศแก่คนหนุ่มๆ ที่ตรงกันข้ามกับคนเหล่านั้น และจะทรงแต่งตั้งคนเหล่านั้นในสถานที่วินิจฉัยคดีเช่นนั้น พวกเขาไม่รู้ราชกิจและสิ่งที่ควรหรือไม่ควร จึงไม่สามารถจะดำรงยศนั้นไว้ได้ และไม่สามารถปฏิบัติราชกิจให้สำเร็จได้ เมื่อทำไม่ได้ก็จะทิ้งภาระหน้าที่ไป แม้อำมาตย์ผู้ใหญ่ที่เป็นบัณฑิตเมื่อไม่ได้รับยศ แม้จะสามารถปฏิบัติกิจให้สำเร็จได้ ก็จะไม่ทำกิจที่เกิดขึ้น โดยคิดว่า 'เรื่องเหล่านี้จะเกี่ยวกับอะไรกับเรา เรากลายเป็นคนนอกไปแล้ว พวกเด็กหนุ่มที่เป็นคนในคงจะรู้เอง' ด้วยประการฉะนี้ ความเสื่อมเสียก็จะเกิดขึ้นแก่พระราชาเหล่านั้นทุกประการ เหมือนกาลที่พวกลูกโคหนุ่มที่ลากแอกไม่ได้ถูกนำมาเทียมแอก และเหมือนกาลที่พวกโคใหญ่ที่ลากแอกไปได้ไกลไม่ถูกนำมาเทียมแอกตามลำดับแอกฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๔ ๕. อธมฺมิกราชกาเลเยว อธมฺมิกพาลราชาโน อธมฺมิเก โลลมนุสฺเส วินิจฺฉเย ฐเปสฺสนฺติ, เต ปาปปุญฺเญสุ อนาทรา พาลา สภายํ นิสีทิตฺวา วินิจฺฉยํ เทนฺตา อุภินฺนมฺปิ อตฺถปจฺจตฺถิกานํ หตฺถโต ลญฺชํ คเหตฺวา ขาทิสฺสนฺติ อสฺโส วิย ทฺวีหิ มุเขหิ ยวสํ. อยํ ปญฺจมสฺส วิปาโก. ๕. ในกาลแห่งพระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมนั่นเอง พระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมและโฉดเขลา จะทรงแต่งตั้งคนโลภที่ไม่ตั้งอยู่ในธรรมไว้ในที่วินิจฉัยคดี คนเขลาเหล่านั้นไม่เอื้อเฟื้อในบุญและบาป นั่งในสภาวินิจฉัยคดี รับสินบนจากมือของคู่ความทั้งสองฝ่ายแล้วกิน เหมือนม้ากินหญ้าด้วยปากทั้งสองข้างฉะนั้น นี้คือผลของ會ความฝันที่ ๕ ๖. อธมฺมิกาเยว วิชาติราชาโน ชาติสมฺปนฺนานํ กุลปุตฺตานํ อาสงฺกาย ยสํ น ทสฺสนฺติ, อกุลีนานํเยว ทสฺสนฺติ. เอวํ มหากุลานิ ทุคฺคตานิ ภวิสฺสนฺติ, ลามกกุลานิ อิสฺสรานิ. เต จ กุลีนปุริสา ชีวิตุํ อสกฺโกนฺตา ‘‘อิเม นิสฺสาย ชีวิสฺสามา’’ติ อกุลีนานํ ธีตโร ทสฺสนฺติ, อิติ ตาสํ กุลธีตานํ อกุลีเนหิ สทฺธึ สํวาโส ชรสิงฺคาลสฺส สุวณฺณปาติยํ ปสฺสาวกรณสทิโส ภวิสฺสติ. อยํ ฉฏฺฐสฺส วิปาโก. ๖. พระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมและมีชาติกำเนิดต่ำ จะไม่พระราชทานยศแก่กุลบุตรผู้ถึงพร้อมด้วยชาติกำเนิดเพราะความระแวง แต่จะพระราชทานแก่คนผู้ไม่มีตระกูลเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ ตระกูลใหญ่ๆ ก็จะตกต่ำ ตระกูลต่ำๆ ก็จะเป็นใหญ่ และบุรุษผู้มีตระกูลเหล่านั้นเมื่อไม่สามารถดำรงชีพอยู่ได้ ก็จะยกธิดาให้แก่คนผู้ไม่มีตระกูล โดยคิดว่า 'เราจะอาศัยคนเหล่านี้เลี้ยงชีพ' ดังนั้น การอยู่ร่วมกับคนไม่มีตระกูลของธิดาแห่งตระกูลเหล่านั้น ก็จะเป็นเหมือนสุนัขจิ้งจอกแก่ถ่ายปัสสาวะลงในถาดทองคำฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๖ ๗. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล อิตฺถิโย ปุริสโลลา สุราโลลา อลงฺการโลลา วิสิขาโลลา อามิสโลลา ภวิสฺสนฺติ ทุสฺสีลา ทุราจารา. ตา สามิเกหิ กสิโครกฺขาทีนิ กมฺมานิ กตฺวา กิจฺเฉน [Pg.66] กสิเรน สมฺภตํ ธนํ ชาเรหิ สทฺธึ สุรํ ปิวนฺติโย มาลาคนฺธวิเลปนํ ธารยมานา อนฺโตเคเห อจฺจายิกมฺปิ กิจฺจํ อโนโลเกตฺวา เคหปริกฺเขปสฺส อุปริภาเคนปิ ฉิทฺทฏฺฐาเนหิปิ ชาเร อุปธารยมานา สฺเว วปิตพฺพยุตฺตกํ พีชมฺปิ โกฏฺเฏตฺวา ยาคุภตฺตขชฺชกานิ ปจิตฺวา ขาทมานา วิลุมฺปิสฺสนฺติ เหฏฺฐาปีฐเก นิปนฺนฉาตสิงฺคาลี วิย วฏฺเฏตฺวา วฏฺเฏตฺวา ปาทมูเล นิกฺขิตฺตรชฺชุํ. อยํ สตฺตมสฺส วิปาโก. ๗. เมื่อกาลเวลาผ่านไป หญิงทั้งหลายจะมักมากในบุรุษ มักมากในสุรา มักมากในการประดับตกแต่ง มักมากในการเที่ยวตามถนน มักมากในอามิส จะเป็นผู้ทุศีล มีความประพฤติชั่ว หญิงเหล่านั้นจะดื่มสุรากับชู้ ประดับด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ ผลาญทรัพย์ที่สามีทั้งหลายทำการงานมีกสิกรรมและเลี้ยงโคเป็นต้นสะสมไว้ได้โดยยากลำบากแสนเข็ญ ไม่เหลียวแลกิจอันเร่งด่วนแม้ภายในเรือน จะคอยมองหาชู้แม้จากส่วนบนของรั้วบ้านและตามช่องโหว่ แม้เมล็ดพืชที่ควรจะหว่านในวันพรุ่งนี้ ก็จะนำมาตำ หุงข้าวต้ม ข้าวสวย และของขบเคี้ยว กินและทำลายเสีย เหมือนนางสุนัขจิ้งจอกหิวโซที่นอนอยู่ใต้ตั่ง คอยกัดกินเชือกที่วางไว้แทบเท้าให้ขาดไปเป็นท่อนๆ นี้เป็นวิบากของข้อที่เจ็ด ๘. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล โลโก ปริหายิสฺสติ, รฏฺฐํ นิโรชํ ภวิสฺสติ, ราชาโน ทุคฺคตา กปณา ภวิสฺสนฺติ. โย อิสฺสโร ภวิสฺสติ, ตสฺส ภณฺฑาคาเร สตสหสฺสมตฺตา ภวิสฺสนฺติ. เต เอวํทุคฺคตา สพฺเพ ชานปเท อตฺตโนว กมฺมํ กาเรสฺสนฺติ, อุปทฺทุตา มนุสฺสา สเก กมฺมนฺเต ฉฑฺเฑตฺวา ราชูนํเยว อตฺถาย ปุพฺพณฺณาปรณฺณานิ วปนฺตา รกฺขนฺตา ลายนฺตา มทฺทนฺตา ปเวเสนฺตา อุจฺฉุกฺเขตฺตานิ กโรนฺตา ยนฺตานิ วาเหนฺตา ผาณิตาทีนิ ปจนฺตา ปุปฺผาราเม ผลาราเม จ กโรนฺตา ตตฺถ ตตฺถ นิปฺผนฺนานิ ปุพฺพณฺณาทีนิ อาหริตฺวา รญฺโญ โกฏฺฐาคารเมว ปูเรสฺสนฺติ. อตฺตโน เคเหสุ ตุจฺฉโกฏฺเฐ โอโลเกนฺตาปิ น ภวิสฺสนฺติ, ตุจฺฉกุมฺเภ อโนโลเกตฺวา ปูริตกุมฺภปูรณสทิสเมว ภวิสฺสติ. อยํ อฏฺฐมสฺส วิปาโก. ๘. เมื่อกาลเวลาผ่านไป โลกจะเสื่อมถอย แว่นแคว้นจะหมดโอชา พระราชาทั้งหลายจะตกยากและน่าสงสาร ผู้ใดจะเป็นใหญ่ ในคลังของผู้นั้นจะมีทรัพย์เพียงประมาณแสนเท่านั้น พระราชาผู้ตกยากเหล่านั้นจะเกณฑ์ชาวชนบททั้งหมดให้ทำงานเพื่อตนเอง มนุษย์ผู้ถูกเบียดเบียนจะละทิ้งการงานของตน ทำงานเพื่อประโยชน์แก่พระราชาเท่านั้น ทั้งหว่านพืชพันธุ์ธัญญาหารคือปุพพัณณะและอปรัณณะ คอยดูแล เก็บเกี่ยว นวด และนำเข้ายุ้งฉาง ทำไร่อ้อย ขับเคลื่อนเครื่องยนต์และเคี่ยวน้ำอ้อยเป็นต้น ทำสวนดอกไม้และสวนผลไม้ นำพืชพันธุ์ธัญญาหารที่ผลิตได้ในที่นั้นๆ ไปบรรจุในฉางของพระราชาเท่านั้น แม้ในเรือนของตน ก็จะไม่มีใครเหลียวแลยุ้งฉางที่ว่างเปล่า จะเป็นเหมือนการไม่เหลียวแลหม้อที่ว่างเปล่า แต่มัวไปเติมหม้อที่เต็มแล้วให้เต็มยิ่งขึ้น นี้เป็นวิบากของข้อที่แปด ๙. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล ราชาโน อธมฺมิกา ภวิสฺสนฺติ, ฉนฺทาทิวเสน อคตึ คจฺฉนฺตา รชฺชํ กาเรสฺสนฺติ, ธมฺเมน วินิจฺฉยํ นาม น ทสฺสนฺติ ลญฺชวิตฺตกา ภวิสฺสนฺติ ธนโลลา, รฏฺฐวาสิเกสุ เตสํ ขนฺติเมตฺตานุทฺทยา นาม น ภวิสฺสนฺติ, กกฺขฬา ผรุสา อุจฺฉุยนฺเต อุจฺฉุภณฺฑิกา วิย มนุสฺเส ปีเฬนฺตา นานปฺปการํ พลึ อุปฺปาเทตฺวา ธนํ คณฺหิสฺสนฺติ. มนุสฺสา พลิปีฬิตา กิญฺจิ ทาตุํ อสกฺโกนฺตา คามนิคมาทโย ฉฑฺเฑตฺวา ปจฺจนฺตํ คนฺตฺวา วาสํ กปฺเปสฺสนฺติ. มชฺฌิมชนปโท สุญฺโญ ภวิสฺสติ, ปจฺจนฺโต ฆนวาโส เสยฺยถาปิ โปกฺขรณิยา มชฺเฌ อุทกํ อาวิลํ ปริยนฺเต วิปฺปสนฺนํ. อยํ นวมสฺส วิปาโก. ๙. เมื่อกาลเวลาผ่านไป พระราชาทั้งหลายจะตั้งอยู่ในอธรรม จะทรงปกครองแว่นแคว้นโดยลำเอียงด้วยอคติมีฉันทะเป็นต้น จะไม่ทรงวินิจฉัยโดยธรรม จะเป็นผู้รับสินบน มักมากในทรัพย์ จะไม่มีความอดทน เมตตา และความเอ็นดูในชาวแว่นแคว้น จะเป็นผู้กระด้าง หยาบคาย เบียดเบียนมนุษย์เหมือนมัดอ้อยในเครื่องหีบอ้อย จะเรียกเก็บภาษีอากรหลายชนิดแล้วยึดเอาทรัพย์ไป มนุษย์ผู้ถูกภาษีอากรเบียดเบียน ไม่สามารถจะให้อะไรได้ จะละทิ้งบ้านและนิคมเป็นต้น ไปอาศัยอยู่ในชายแดน ชนบทส่วนกลางจะว่างเปล่า ชายแดนจะหนาแน่นด้วยผู้คน เหมือนน้ำในสระที่ตรงกลางขุ่น แต่ที่ขอบรอบๆ ใสสะอาด นี้เป็นวิบากของข้อที่เก้า ๑๐. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล ราชาโน อธมฺมิกา ภวิสฺสนฺติ, เตสุ อธมฺมิเกสุ ราชยุตฺตาปิ พฺราหฺมณคหปติกาปิ เนคมชานปทาปีติ สมณพฺราหฺมเณ [Pg.67] อุปาทาย สพฺเพ มนุสฺสา อธมฺมิกา ภวิสฺสนฺติ. ตโต เตสํ อารกฺขเทวตา, พลิปฏิคฺคาหิกเทวตา, รุกฺขเทวตา, อากาสฏฺฐเทวตาติ เอวํ เทวตาปิ อธมฺมิกา ภวิสฺสนฺติ. อธมฺมิกราชูนํ รชฺเช วาตา วิสมา ขรา วายิสฺสนฺติ, เต อากาสฏฺฐกวิมานานิ กมฺเปสฺสนฺติ. เตสุ กมฺปิเตสุ เทวตา กุปิตา เทวํ วสฺสิตุํ น ทสฺสนฺติ. วสฺสมาโนปิ สกลรฏฺเฐ เอกปฺปหาเรเนว น วสฺสิสฺสติ, วสฺสมาโนปิ สพฺพตฺถ กสิกมฺมสฺส วา วปฺปกมฺมสฺส วา อุปกาโร หุตฺวา น วสฺสิสฺสติ. ยถา จ รฏฺเฐ, เอวํ ชนปเทปิ คาเมปิ เอกตฬากสเรปิ เอกปฺปหาเรน น วสฺสิสฺสติ, ตฬากสฺส อุปริภาเค วสฺสนฺโต เหฏฺฐาภาเค น วสฺสิสฺสติ, เหฏฺฐา วสฺสนฺโต อุปริ น วสฺสิสฺสติ. เอกสฺมึ ภาเค สสฺสํ อติวสฺเสน นสฺสิสฺสติ, เอกสฺมึ อวสฺสเนน มิลายิสฺสติ, เอกสฺมึ สมฺมา วสฺสมาโน สมฺปาเทสฺสติ. เอวํ เอกสฺส รญฺโญ รชฺเช วุตฺตสสฺสา วิปาโก. ติปฺปการา ภวิสฺสนฺติ เอกกุมฺภิยา โอทโน วิย. อยํ ทสมสฺส วิปาโก. ๑๐. เมื่อกาลเวลาผ่านไป พระราชาทั้งหลายจะตั้งอยู่ในอธรรม เมื่อพระราชาเหล่านั้นอธรรม แม้ข้าราชการ พราหมณ์ คฤหบดี ชาวเมือง และชาวชนบท ตลอดจนสมณพราหมณ์ มนุษย์ทั้งปวงก็จะอธรรม จากนั้น เทวดาผู้รักษา เทวดาผู้รับพลี รุกขเทวดา และอากาสเทวดา เทวดาทั้งหลายก็จะอธรรมเช่นกัน ในแว่นแคว้นของพระราชาผู้อธรรม ลมจะพัดแรงและหยาบกระด้างผิดปกติ ลมเหล่านั้นจะทำให้วิมานในอากาศสั่นสะเทือน เมื่อวิมานสั่นสะเทือน เทวดาจะโกรธและไม่ยอมให้ฝนตก แม้ฝนจะตก ก็จะไม่ตกทั่วทั้งแว่นแคว้นในคราวเดียว แม้จะตก ก็จะไม่ตกเป็นประโยชน์แก่การกสิกรรมหรือการหว่านพืชในทุกแห่ง ในแว่นแคว้นเป็นอย่างไร ในชนบท ในหมู่บ้าน แม้ในสระน้ำแห่งเดียว ก็จะไม่ตกในคราวเดียวอย่างนั้น ตกที่ส่วนบนของสระ ก็จะไม่ตกที่ส่วนล่าง ตกที่ส่วนล่าง ก็จะไม่ตกที่ส่วนบน ในส่วนหนึ่ง พืชผลจะเสียหายเพราะฝนตกมากเกินไป ในส่วนหนึ่ง จะเหี่ยวเฉาเพราะฝนไม่ตก ในส่วนหนึ่ง ฝนจะตกพอดีทำให้พืชผลสมบูรณ์ ผลของพืชที่หว่านในแว่นแคว้นของพระราชาองค์เดียวจะเป็นเช่นนี้ คือจะมีสามลักษณะ เหมือนข้าวสุกในหม้อเดียวกัน นี้เป็นวิบากของข้อที่สิบ ๑๑. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเตเยว กาเล สาสเน ปริหายนฺเต ปจฺจยโลลา อลชฺชิกา พหู ภิกฺขู ภวิสฺสนฺติ. เต ภควตา ปจฺจยโลลุปฺปํ นิมฺมเถตฺวา กถิตธมฺมเทสนํ จีวราทิจตุปจฺจยเหตุ ปเรสํ เทเสสฺสนฺติ. ปจฺจเยหิ มุจฺฉิตฺวา นิตฺถรณปกฺเข ฐิตา นิพฺพานาภิมุขํ กตฺวา เทเสตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. เกวลํ ‘‘ปทพฺยญฺชนสมฺปตฺติญฺเจว มธุรสทฺทญฺจ สุตฺวา มหคฺฆานิ จีวราทีนิ ทสฺสนฺติ’’อิจฺเจวํ เทเสสฺสนฺติ. อปเร อนฺตรวีถิจตุกฺกราชทฺวาราทีสุ นิสีทิตฺวา กหาปณอฑฺฒกหาปณปาทมาสกรูปาทีนิปิ นิสฺสาย เทเสสฺสนฺติ. อิติ ภควตา นิพฺพานคฺฆนกํ กตฺวา เทสิตํ ธมฺมํ จตุปจฺจยตฺถาย เจว กหาปณาทิอตฺถาย จ วิกฺกิณิตฺวา เทเสนฺตา สตสหสฺสคฺฆนกํ จนฺทนสารํ ปูติตกฺเกน วิกฺกิณนฺตา วิย ภวิสฺสนฺติ. อยํ เอกาทสมสฺส วิปาโก. ๑๑. เมื่อกาลเวลาผ่านไปเรื่อยๆ เมื่อพระศาสนาเสื่อมถอย ภิกษุจำนวนมากจะมักมากในปัจจัยและเป็นผู้ไร้ยางอาย ภิกษุเหล่านั้นจะนำพระธรรมเทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้เพื่อขจัดความมักมากในปัจจัย มาแสดงแก่ผู้อื่นเพื่อเหตุแห่งปัจจัยสี่มีจีวรเป็นต้น เพราะมัวเมาในปัจจัย จึงไม่สามารถแสดงธรรมโดยมุ่งตรงต่อนิพพานโดยตั้งอยู่ในฝ่ายแห่งการรื้อขนสัตว์ออกไปได้ จะแสดงธรรมเพียงเพื่อหวังว่า "เมื่อคนทั้งหลายได้ฟังความสมบูรณ์แห่งบทและพยัญชนะและเสียงอันไพเราะแล้ว จักถวายจีวรเป็นต้นอันมีค่ามาก" ภิกษุพวกอื่นจะนั่งตามตรอก สี่แยก และประตูวังเป็นต้น แสดงธรรมโดยอาศัยแม้กหาปณะ อัฑฒกหาปณะ บาท มาสก และรูปิยะเป็นต้น ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าขายพระธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยมีพระนิพพานเป็นค่า เพื่อประโยชน์แก่ปัจจัยสี่และเพื่อประโยชน์แก่กหาปณะเป็นต้น จะเป็นเหมือนผู้ขายแก่นจันทน์ที่มีค่าแสนกหาปณะด้วยเปรียงเน่า นี้เป็นวิบากของข้อที่สิบเอ็ด ๑๒. อธมฺมิกราชกาเล โลเก วิปริวตฺตนฺเตเยว ราชาโน ชาติสมฺปนฺนานํ กุลปุตฺตานํ ยสํ น ทสฺสนฺติ, อกุลีนานญฺเญว ทสฺสนฺติ. เต อิสฺสรา ภวิสฺสนฺติ, อิตรา ทลิทฺทา. ราชสมฺมุเขปิ ราชทฺวาเรปิ อมจฺจสมฺมุเขปิ วินิจฺฉยฏฺฐาเนปิ ตุจฺฉลาพุสทิสานํ อกุลีนานํเยว กถา โอสีทิตฺวา ฐิตา วิย นิจฺจลา สุปฺปติฏฺฐิตา ภวิสฺสติ. สงฺฆสนฺนิปาเตปิ สงฺฆกมฺมคณกมฺมฏฺฐาเนสุ [Pg.68] เจว ปตฺตจีวรปริเวณาทิวินิจฺฉยฏฺฐาเนสุ จ ทุสฺสีลานํ ปาปปุคฺคลานํเยว กถา นิยฺยานิกา ภวิสฺสติ, น ลชฺชิภิกฺขูนนฺติ เอวํ สพฺพตฺถาปิ ตุจฺฉลาพูนํ สีทนกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ ทฺวาทสมสฺส วิปาโก. ๑๒. ในสมัยที่พระราชาไม่อยู่ในธรรม เมื่อโลกผันผวนไป พระราชาทั้งหลายจะไม่พระราชทานยศแก่กุลบุตรผู้สมบูรณ์ด้วยชาติ แต่จะพระราชทานแก่คนไม่มีตระกูลเท่านั้น คนเหล่านั้นจะเป็นใหญ่ ส่วนคนนอกนั้นจะยากจน แม้ต่อหน้าพระราชา แม้ที่ประตูวัง แม้ต่อหน้าอำมาตย์ หรือแม้ในที่วินิจฉัยคดี ถ้อยคำของคนไม่มีตระกูลผู้เป็นเช่นกับน้ำเต้าขมที่ว่างเปล่า จะเป็นถ้อยคำที่ประดุจจมลงตั้งมั่นอยู่ ไม่หวั่นไหว ตั้งมั่นดีแล้ว แม้ในที่ประชุมสงฆ์ ในที่ทำสังฆกรรมและคณะกรรม และในที่วินิจฉัยเรื่องบาตร จีวร และเสนาสนะเป็นต้น ถ้อยคำของคนทุศีลคนบาปเท่านั้นที่จะเป็นถ้อยคำที่นำออกจากอาบัติได้ (มีน้ำหนัก) ไม่ใช่ถ้อยคำของภิกษุผู้มีความละอาย อย่างนี้ ในที่ทุกแห่งก็จะเป็นเหมือนเวลาที่น้ำเต้าขมที่ว่างเปล่าจมลง นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๒. ๑๓. ตาทิเสเยว กาเล อธมฺมิกราชาโน อกุลีนานํ ยสํ ทสฺสนฺติ. เต อิสฺสรา ภวิสฺสนฺติ, กุลีนา ทุคฺคตา. เตสุ น เกจิ คารวํ กริสฺสนฺติ, อิตเรสุเยว กริสฺสนฺติ. ราชสมฺมุเข วา อมจฺจสมฺมุเข วา วินิจฺฉยฏฺฐาเน วา วินิจฺฉยกุสลานํ ฆนสิลาสทิสานํ กุลปุตฺตานํ กถา น โอคาหิตฺวา ปติฏฺฐหิสฺสติ. เตสุ กเถนฺเตสุ ‘‘กึ อิเม กเถนฺตี’’ติ อิตเร ปริหาสเมว กริสฺสนฺติ. ภิกฺขุสนฺนิปาเตปิ วุตฺตปฺปกาเรสุ ฐาเนสุ เนว เปสเล ภิกฺขู ครุกาตพฺเพ มญฺญิสฺสนฺติ, นาปิ เนสํ กถา ปริโยคาหิตฺวา ปติฏฺฐหิสฺสติ, สิลานํ ปฺลวนกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ เตรสมสฺส วิปาโก. ๑๓. ในกาลเช่นนั้นนั่นเอง พระราชาผู้ไม่อยู่ในธรรมจะพระราชทานยศแก่คนไม่มีตระกูล คนเหล่านั้นจะเป็นใหญ่ ส่วนคนมีตระกูลจะตกยาก ในคนเหล่านั้น จะไม่มีใครทำความเคารพ (ต่อคนมีตระกูล) แต่จะทำความเคารพต่อคนนอกนั้นเท่านั้น แม้ต่อหน้าพระราชา หรือต่อหน้าอำมาตย์ หรือในที่วินิจฉัยคดี ถ้อยคำของกุลบุตรผู้ฉลาดในการวินิจฉัย ผู้เป็นเช่นกับศิลาแท่งทึบ จะไม่จมลงตั้งมั่นอยู่ได้ เมื่อกุลบุตรเหล่านั้นพูดอยู่ คนนอกนั้นก็จะทำการเยาะเย้ยเท่านั้นว่า "คนพวกนี้พูดอะไรกัน" แม้ในที่ประชุมภิกษุ ในสถานที่ตามที่กล่าวมาแล้ว (คนทั้งหลาย) จะไม่สำคัญภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักว่าควรทำความเคารพเลย ทั้งถ้อยคำของภิกษุเหล่านั้นก็จะไม่หยั่งลงตั้งมั่นอยู่ได้ จะเป็นเหมือนเวลาที่ศิลาลอยน้ำได้ นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๓. ๑๔. โลเก ปริหายนฺเตเยว มนุสฺสา ติพฺพราคาทิชาติกา กิเลสานุวตฺตกา หุตฺวา ตรุณานํ อตฺตโน ภริยานํ วเส วตฺติสฺสนฺติ. เคเห ทาสกมฺมการาทโยปิ โคมหึสาทโยปิ หิรญฺญสุวณฺณมฺปิ สพฺพํ ตาสํเยว อายตฺตํ ภวิสฺสติ. ‘‘อสุกํ หิรญฺญสุวณฺณํ วา ปริจฺฉทาทิชาตํ วา กห’’นฺติ วุตฺเต ‘‘ยตฺถ วา ตตฺถ วา โหตุ, กึ ตุยฺหิมินา พฺยาปาเรน, ตฺวํ มยฺหํ ฆเร สนฺตํ วา อสนฺตํ วา ชานิตุกาโม ชาโต’’ติ วตฺวา นานปฺปกาเรหิ อกฺโกสิตฺวา มุขสตฺตีหิ โกฏฺเฏตฺวา ทาสเจฏเก วิย วเส กตฺวา อตฺตโน อิสฺสริยํ ปวตฺเตสฺสนฺติ. เอวํ มธุกปุปฺผปฺปมาณานํ มณฺฑูกีนํ อาสิวิเส กณฺหสปฺเป คิลนกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ จุทฺทสมสฺส วิปาโก. ๑๔. เมื่อโลกเสื่อมลง มนุษย์ทั้งหลายจะมีกิเลสมีราคะกล้าเป็นต้น เป็นผู้ประพฤติตามกิเลส จะตกอยู่ในอำนาจของภรรยาสาวของตน แม้ทาสกรรมกรเป็นต้น โคกระบือเป็นต้น เงินทองเป็นต้น ทุกอย่างในเรือนจะขึ้นอยู่กับพวกนางเหล่านั้นเท่านั้น เมื่อ (สามี) ถามว่า "เงินทองหรือเครื่องใช้เป็นต้นชื่อโน้นอยู่ที่ไหน?" (พวกนาง) จะกล่าวว่า "จะอยู่ที่ไหนก็ช่างเถิด เจ้าจะมายุ่งอะไรด้วยเรื่องนี้ เจ้าอยากจะรู้ว่าอะไรมีหรือไม่มีในเรือนของข้าหรือ?" แล้วด่าด้วยประการต่างๆ ทิ่มแทงด้วยหอกคือปาก ทำให้อยู่ในอำนาจเหมือนทาสและคนใช้ แล้วใช้อำนาจของตน อย่างนี้ จะเป็นเหมือนเวลาที่เหล่านางกบตัวเท่าดอกมะซางกลืนกินเหล่างูเห่าซึ่งเป็นงูพิษ นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๔. ๑๕. ทุพฺพลราชกาเล ปน ราชาโน หตฺถิสิปฺปาทีสุ อกุสลา ยุทฺเธสุ อวิสารทา ภวิสฺสนฺติ. เต อตฺตโน ราชาธิปจฺจํ อาสงฺกมานา สมานชาติกานํ กุลปุตฺตานํ อิสฺสริยํ อทตฺวา อตฺตโน ปาทมูลิกนหาปนกปฺปกาทีนํ ทสฺสนฺติ. ชาติโคตฺตสมฺปนฺนา กุลปุตฺตา ราชกุเล ปติฏฺฐํ อลภมานา ชีวิกํ กปฺเปตุํ อสมตฺถา หุตฺวา อิสฺสริเย ฐิเต ชาติโคตฺตหีเน อกุลีเน อุปฏฺฐหนฺตา วิจริสฺสนฺติ, สุวณฺณราชหํเสหิ กากสฺส ปริวาริตกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ ปนฺนรสมสฺส วิปาโก. ๑๕. ส่วนในสมัยที่พระราชาอ่อนแอ พระราชาทั้งหลายจะไม่ฉลาดในศิลปะมีวิชาช้างเป็นต้น ไม่แกล้วกล้าในการสงคราม พระราชาเหล่านั้นทรงระแวงในความเป็นใหญ่ของตน จึงไม่ประทานความเป็นใหญ่แก่กุลบุตรผู้มีชาติเสมอกัน แต่จะประทานแก่เหล่าคนรับใช้ใกล้ชิด คนสนาน และช่างกัลบกเป็นต้นของตน กุลบุตรผู้สมบูรณ์ด้วยชาติและโคตร เมื่อไม่ได้ที่พึ่งในราชตระกูล ไม่สามารถจะเลี้ยงชีพได้ ก็จะเที่ยวปรนนิบัติคนไม่มีตระกูลผู้มีชาติและโคตรต่ำทรามซึ่งดำรงอยู่ในความเป็นใหญ่ จะเป็นเหมือนเวลาที่กาถูกแวดล้อมด้วยเหล่าพญาหงส์ทอง นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๕. ๑๖. อธมฺมิกราชกาเลเยว [Pg.69] จ อกุลีนาว ราชวลฺลภา อิสฺสรา ภวิสฺสนฺติ, กุลีนา อปญฺญาตา ทุคฺคตา. เต ราชานํ อตฺตโน กถํ คาหาเปตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐานาทีสุ พลวนฺโต หุตฺวา ทุพฺพลานํ ปเวณิอาคตานิ เขตฺตวตฺถาทีนิ ‘‘อมฺหากํ สนฺตกานี’’ติ อภิยุญฺชิตฺวา เต ‘‘น ตุมฺหากํ, อมฺหาก’’นฺติ อาคนฺตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐานาทีสุ วิวทนฺเต เวตฺตลตาทีหิ ปหราเปตฺวา คีวายํ คเหตฺวา อปกฑฺฒาเปตฺวา ‘‘อตฺตโน ปมาณํ น ชานาถ, อมฺเหหิ สทฺธึ วิวทถ, อิทานิ โว ปหราเปตฺวา รญฺโญ กเถตฺวา หตฺถปาทจฺเฉทาทีนิ กาเรสฺสามา’’ติ สนฺตชฺเชสฺสนฺติ. เต เตสํ ภเยน อตฺตโน สนฺตกานิ วตฺถูนิ ‘‘ตุมฺหากํเยว ตานิ, คณฺหถา’’ติ นิยฺยาเตตฺวา อตฺตโน เคหานิ ปวิสิตฺวา ภีตา นิปชฺชิสฺสนฺติ. ปาปภิกฺขูปิ เปสเล ภิกฺขู ยถารุจิ วิเหเฐสฺสนฺติ. เปสลา ภิกฺขู ปฏิสรณํ อลภมานา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา คหนฏฺฐาเนสุ นิลียิสฺสนฺติ. เอวํ หีนชจฺเจหิ เจว ปาปภิกฺขูหิ จ อุปทฺทุตานํ ชาติมนฺตกุลปุตฺตานญฺเจว เปสลภิกฺขูนญฺจ เอฬกานํ ภเยน ตสวกานํ ปลายนกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ โสฬสมสฺส วิปาโก. เอวํ ตสฺส ตสฺส อนตฺถสฺส ปุพฺพนิมิตฺตภูเต โสฬส มหาสุปิเน ปสฺสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘โกสลราชา วิย โสฬส สุปิเน’’ติ. เอตฺถ จ ปุพฺพนิมิตฺตโต อตฺตโน อตฺถานตฺถนิมิตฺตํ สุปินํ ปสฺสนฺโต อตฺตโน กมฺมานุภาเวน ปสฺสติ. โกสลราชา วิย โลกสฺส อตฺถานตฺถนิมิตฺตํ สุปินํ ปสฺสนฺโต ปน สพฺพสตฺตสาธารณกมฺมานุภาเวน ปสฺสตีติ เวทิตพฺพํ. ๑๖. และในสมัยที่พระราชาไม่ตั้งอยู่ในธรรมนั่นเอง คนไม่มีตระกูลเท่านั้นจะเป็นที่โปรดปรานของพระราชาและเป็นใหญ่ ส่วนคนมีตระกูลจะไม่มีใครรู้จักและตกยาก คนเหล่านั้นจะทำให้พระราชาทรงเชื่อถือถ้อยคำของตน และเป็นผู้มีกำลังในที่วินิจฉัยคดีเป็นต้น จะฟ้องร้องเอาที่นาและที่ดินเป็นต้นที่สืบทอดมาตามประเพณีของคนผู้อ่อนแอว่า "เป็นของพวกเรา" เมื่อคนเหล่านั้นมาโต้แย้งในที่วินิจฉัยคดีเป็นต้นว่า "ไม่ใช่ของพวกท่าน แต่เป็นของพวกเรา" พวกเขาก็จะให้โบยด้วยหวายเป็นต้น จับคอแล้วฉุดลากออกไป ขู่สำทับว่า "พวกเจ้าไม่รู้จักประมาณตน มาโต้แย้งกับพวกเราหรือ บัดนี้พวกเราจะให้โบยพวกเจ้า แล้วจะทูลพระราชาให้สั่งตัดมือตัดเท้าเป็นต้น" คนเหล่านั้นกลัวต่อคนพวกนั้น จึงมอบทรัพย์สินของตนให้ว่า "ทรัพย์เหล่านั้นเป็นของพวกท่านนั่นแหละ จงรับไปเถิด" แล้วเข้าไปสู่เรือนของตน นอนอยู่ด้วยความหวาดกลัว แม้ภิกษุชั่วก็จะเบียดเบียนภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักตามใจชอบ ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักเมื่อไม่ได้ที่พึ่ง ก็จะเข้าไปสู่ป่าแอบซ่อนอยู่ในที่รกทึบ จะเป็นเหมือนเวลาที่เหล่าเสือเหลืองพากันหนีไปเพราะกลัวแพะ ในเวลาที่กุลบุตรผู้มีชาติและภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักถูกคนชาติชั่วและภิกษุชั่วเบียดเบียนอย่างนี้ นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๖ พระองค์ทรงเห็นมหาความฝัน ๑๖ ประการ ซึ่งเป็นบุพนิมิตแห่งความพินาศนั้นๆ ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เหมือนพระเจ้าโกศลทรงฝัน ๑๖ ประการ" และในเรื่องนี้ พึงทราบว่า ผู้ที่ฝันเห็นบุพนิมิตที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์แก่ตน ย่อมฝันด้วยอานุภาพแห่งกรรมของตน ส่วนผู้ที่ฝันเห็นบุพนิมิตที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์แก่โลก เหมือนพระเจ้าโกศล ย่อมฝันด้วยอานุภาพแห่งกรรมอันเป็นสาธารณะแก่สัตว์ทั้งปวง. กุทฺธา หิ เทวตาติ มหานาควิหาเร มหาเถรสฺส กุทฺธา เทวตา วิย. โรหเณ กิร มหานาควิหาเร มหาเถโร ภิกฺขุสงฺฆํ อนปโลเกตฺวาว เอกํ นาครุกฺขํ ฉินฺทาเปสิ. รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา เถรสฺส กุทฺธา ปฐมเมว นํ สจฺจสุปิเนน ปโลเภตฺวา ปจฺฉา ‘‘อิโต เต สตฺตทิวสมตฺถเก อุปฏฺฐาโก ราชา มริสฺสตี’’ติ สุปิเน อาโรเจสิ. เถโร ตํ กถํ อาหริตฺวา ราโชโรธานํ อาจิกฺขิ. ตา เอกปฺปหาเรเนว มหาวิรวํ วิรวึสุ. ราชา ‘‘กึ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิ. ตา ‘‘เอวํ เถเรน วุตฺต’’นฺติ อาโรจยึสุ. ราชา ทิวสํ คณาเปตฺวา สตฺตาเห วีติวตฺเต เถรสฺส หตฺถปาเท ฉินฺทาเปสิ. เอกนฺตํ สจฺจเมว โหตีติ ผลสฺส สจฺจภาวโต วุตฺตํ, ทสฺสนํ [Pg.70] ปน วิปลฺลตฺถเมว. เตเนว ปหีนวิปลฺลาสา ปุพฺพนิมิตฺตภูตมฺปิ สุปินํ น ปสฺสนฺติ. ทฺวีหิ ตีหิปิ การเณหิ กทาจิ สุปินํ ปสฺสตีติ อาห ‘‘สํสคฺคเภทโต’’ติ. ‘‘อเสขา น ปสฺสนฺติ ปหีนวิปลฺลาสตฺตา’’ติ วจนโต จตุนฺนมฺปิ การณานํ วิปลฺลาสา เอว มูลการณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. คำว่า "เทวดาโกรธ" หมายถึงเหมือนเทวดาโกรธพระมหาเถระในมหานาควิหาร ได้ยินว่า ในมหานาควิหารที่โรหณะ พระมหาเถระได้ให้ตัดต้นนาคต้นหนึ่งโดยไม่ปรึกษาภิกษุสงฆ์ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไม้นั้นโกรธพระเถระ ได้ล่อลวงท่านด้วยความฝันที่เป็นจริงก่อน แล้วภายหลังได้บอกในความฝันว่า "อีกเจ็ดวันนับจากนี้ พระราชาผู้เป็นอุปัฏฐากของท่านจะสิ้นพระชนม์" พระเถระนำเรื่องนั้นมาบอกแก่พระสนมทั้งหลาย พวกนางก็ส่งเสียงร้องไห้คร่ำครวญพร้อมกัน พระราชาตรัสถามว่า "เกิดอะไรขึ้น?" พวกนางทูลว่า "พระเถระกล่าวเช่นนี้" พระราชาทรงนับวันแล้ว เมื่อครบเจ็ดวัน ได้ให้ตัดมือตัดเท้าของพระเถระ ที่กล่าวว่า "เป็นจริงแท้แน่นอน" นั้น กล่าวโดยความเป็นจริงของผล แต่การเห็นนั้นคลาดเคลื่อนไป ด้วยเหตุนั้น ผู้ที่ละความวิปลาสได้แล้ว จึงไม่ฝันเห็นบุพนิมิตเลย ที่กล่าวว่า "บางครั้งฝันด้วยเหตุสองสามประการ" นั้น หมายถึง "เพราะความระคนกันและความปั่นป่วน" พึงทราบว่า ตามคำกล่าวที่ว่า "พระอเสขะไม่ฝัน เพราะละความวิปลาสได้แล้ว" นั้น ความวิปลาสเท่านั้นเป็นมูลเหตุของเหตุทั้งสี่ประการ ตนฺติ สุปินกาเล ปวตฺตํ ภวงฺคจิตฺตํ. รูปนิมิตฺตาทิอารมฺมณนฺติ กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตโต อญฺญํ รูปนิมิตฺตาทิอารมฺมณํ น โหติ. อีทิสานีติ ปจฺจกฺขโต อนุภูตปุพฺพปริกปฺปิตรูปาทิอารมฺมณานิ เจว ราคาทิสมฺปยุตฺตานิ จ. สพฺโพหาริกจิตฺเตนาติ ปกติจิตฺเตน. คำว่า "นั้น" หมายถึงภวังคจิตที่เกิดขึ้นในเวลาฝัน คำว่า "อารมณ์คือรูปนิมิตเป็นต้น" หมายถึงอารมณ์คือรูปนิมิตเป็นต้นที่นอกเหนือจากกรรม กรรมนิมิต และคตินิมิต คำว่า "เช่นนี้" หมายถึงอารมณ์คือรูปเป็นต้นที่เคยประสบมาโดยตรง หรือที่คิดปรุงแต่งขึ้น และที่ประกอบด้วยราคะเป็นต้น คำว่า "ด้วยจิตที่เป็นไปตามปกติ" หมายถึงด้วยจิตปกติ ทฺวีหิ อนฺเตหิ มุตฺโตติ กุสลากุสลสงฺขาเตหิ ทฺวีหิ อนฺเตหิ มุตฺโต. อาวชฺชนตทารมฺมณกฺขเณติ อิทํ ยาว ตทารมฺมณุปฺปตฺติ, ตาว ปวตฺตจิตฺตวารํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘สุปิเนเนว ทิฏฺฐํ วิย เม, สุตํ วิย เมติ กถนกาเล ปน อพฺยากโตเยว อาวชฺชนมตฺตสฺเสว อุปฺปชฺชนโต’’ติ วทนฺติ. เอวํ วทนฺเตหิ ปญฺจทฺวาเร ทุติยโมฆวาเร วิย มโนทฺวาเรปิ อาวชฺชนํ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชิตฺวา ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวา ภวงฺคํ โอตรตีติ อธิปฺเปตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ เอกจิตฺตกฺขณิกสฺส อาวชฺชนสฺส อุปฺปตฺติยํ ‘‘ทิฏฺฐํ วิย เม, สุตํ วิย เม’’ติ กปฺปนาย อสมฺภวโต. เอตฺถ จ ‘‘สุปินนฺเตปิ ตทารมฺมณวจนโต ปจฺจุปฺปนฺนวเสน อตีตวเสน วา สภาวธมฺมา สุปินนฺเต อารมฺมณํ โหนฺตี’’ติ วทนฺติ. ‘‘ยทิปิ สุปินนฺเต วิภูตํ หุตฺวา อุปฏฺฐิเต รูปาทิวตฺถุมฺหิ ตทารมฺมณํ วุตฺตํ, ตถาปิ สุปินนฺเต อุปฏฺฐิตนิมิตฺตสฺส ปริกปฺปวเสน คเหตพฺพตาย ทุพฺพลภาวโต ทุพฺพลวตฺถุกตฺตาติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. เกจิ ปน ‘‘กรชกายสฺส นิรุสฺสาหสนฺตภาวปฺปตฺติโต ตนฺนิสฺสิตหทยวตฺถุ น สุปฺปสนฺนํ โหติ, ตโต ตนฺนิสฺสิตาปิ จิตฺตปฺปวตฺติ น สุปฺปสนฺนา อสุปฺปสนฺนวฏฺฏินิสฺสิตทีปปฺปภา วิย, ตสฺมา ทุพฺพลวตฺถุกตฺตาติ เอตฺถ ทุพฺพลหทยวตฺถุกตฺตา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. วีมํสิตฺวา ยุตฺตตรํ คเหตพฺพํ. คำว่า "พ้นจากที่สุดสองอย่าง" หมายถึงพ้นจากที่สุดสองอย่างที่เรียกว่ากุศลและอกุศล คำว่า "ในขณะแห่งอาวัชชนะและตทาลัมพนะ" นี้กล่าวหมายถึงวาระจิตที่ดำเนินไปจนถึงการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะ แต่ในเวลาที่กล่าวว่า "ฉันเห็นเหมือนในฝัน, ฉันได้ยินเหมือนในฝัน" นั้น พวกอาจารย์กล่าวว่า "เป็นอัพยากฤตเท่านั้น เพราะอาวัชชนะเท่านั้นเกิดขึ้น" พึงทราบว่า ผู้ที่กล่าวเช่นนี้มีเจตนาว่า ในมโนทวารก็ดี อาวัชชนะเกิดขึ้นสองหรือสามขณะแล้วตั้งอยู่ในฐานะแห่งชวนะ แล้วลงสู่ภวังค์ เหมือนในโมฆวาระที่สองในปัญจทวาร เพราะการเกิดขึ้นของอาวัชชนะที่เป็นจิตขณะเดียว ไม่สามารถจะคิดว่า "ฉันเห็นเหมือนในฝัน, ฉันได้ยินเหมือนในฝัน" ได้ ในเรื่องนี้ พวกอาจารย์กล่าวว่า "แม้ในความฝันก็มีตทาลัมพนะเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น สภาวธรรมทั้งหลายไม่ว่าจะเป็นปัจจุบันหรืออดีต ก็เป็นอารมณ์ในความฝันได้" พวกอาจารย์กล่าวว่า "แม้ตทาลัมพนะจะกล่าวถึงวัตถุคือรูปเป็นต้นที่ปรากฏชัดเจนในความฝัน แต่เนื่องจากนิมิตที่ปรากฏในความฝันนั้นต้องถูกรับรู้โดยการคิดปรุงแต่ง จึงมีความอ่อนแอ จึงกล่าวว่า 'มีวัตถุอ่อนแอ'" แต่บางท่านกล่าวอธิบายว่า "เพราะกายที่เกิดจากกรรมถึงความสงบและไม่มีเรี่ยวแรง วัตถุคือหทัยที่อาศัยกายนั้นจึงไม่ผ่องใส ดังนั้น กระแสจิตที่อาศัยวัตถุนั้นก็ไม่ผ่องใส เหมือนแสงประทีปที่อาศัยไส้ที่ไม่ผ่องใส เพราะฉะนั้น คำว่า 'มีวัตถุอ่อนแอ' ในที่นี้จึงหมายถึง 'มีวัตถุคือหทัยอ่อนแอ'" พึงพิจารณาแล้วเลือกเอาความที่สมควรยิ่งกว่า สุปินนฺตเจตนาติ มโนทฺวาริกชวนวเสน ปวตฺตา สุปินนฺตเจตนา. สุปินญฺหิ ปสฺสนฺโต มโนทฺวาริเกเนว ชวเนน ปสฺสติ, น ปญฺจทฺวาริเกน. ปฏิพุชฺฌนฺโต จ มโนทฺวาริเกเนว ปฏิพุชฺฌติ, น ปญฺจทฺวาริเกน. นิทฺทายนฺตสฺส หิ มหาวฏฺฏึ ชาเลตฺวา ทีเป จกฺขุสมีปํ อุปนีเต ปฐมํ จกฺขุทฺวาริกํ อาวชฺชนํ ภวงฺคํ น อาวฏฺเฏติ, มโนทฺวาริกเมว อาวฏฺเฏติ. อถ ชวนํ ชวิตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ. ทุติยวาเร จกฺขุทฺวาริกอาวชฺชนํ ภวงฺคํ อาวฏฺเฏติ[Pg.71], ตโต จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ ชวนปริโยสานานิ ปวตฺตนฺติ, ตทนนฺตรํ ภวงฺคํ ปวตฺตติ. ตติยวาเร มโนทฺวาริกอาวชฺชเนน ภวงฺเค อาวฏฺฏิเต มโนทฺวาริกชวนํ ชวติ. เตน จิตฺเตน ‘‘กึ อยํ อิมสฺมึ ฐาเน อาโลโก’’ติ ชานาติ. ตถา นิทฺทายนฺตสฺส กณฺณสมีเป ตูริเยสุ ปคฺคหิเตสุ, ฆานสมีเป สุคนฺเธสุ วา ทุคฺคนฺเธสุ วา ปุปฺเผสุ อุปนีเตสุ, มุเข สปฺปิมฺหิ วา ผาณิเต วา ปกฺขิตฺเต, ปิฏฺฐิยํ ปาณินา ปหาเร ทินฺเน ปฐมํ โสตทฺวาริกาทีนิ อาวชฺชนานิ ภวงฺคํ น อาวฏฺเฏนฺติ, มโนทฺวาริกเมว อาวฏฺเฏติ, อถ ชวนํ ชวิตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ. ทุติยวาเร โสตทฺวาริกาทีนิ อาวชฺชนานิ ภวงฺคํ อาวฏฺเฏนฺติ, ตโต โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณาทีนิ ชวนปริโยสานานิ ปวตฺตนฺติ, ตทนนฺตรํ ภวงฺคํ วตฺตติ. ตติยวาเร มโนทฺวาริกอาวชฺชเนน ภวงฺเค อาวฏฺฏิเต มโนทฺวาริกชวนํ ชวติ, เตน จิตฺเตน ญตฺวา ‘‘กึ อยํ อิมสฺมึ ฐาเน สทฺโท, สงฺขสทฺโท เภริสทฺโท’’ติ วา ‘‘กึ อยํ อิมสฺมึ ฐาเน คนฺโธ, มูลคนฺโธ’’ติ วา ‘‘กึ อิทํ มยฺหํ มุขํ ปกฺขิตฺตํ, สปฺปีติ วา ผาณิต’’นฺติ วา ‘‘เกนมฺหิ ปิฏฺฐิยํ ปหโฏ, อติพทฺโธ เม ปหาโร’’ติ วา วตฺตา โหติ. เอวํ มโนทฺวาริกชวเนเนว ปฏิพุชฺฌติ, น ปญฺจทฺวาริเกน. สุปินมฺปิ เตเนว ปสฺสติ, น ปญฺจทฺวาริเกน. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. เจตนาในฝัน คือเจตนาที่เกิดขึ้นโดยอาศัยชวนะทางมโนทวาร เพราะว่าเมื่อฝัน ย่อมฝันด้วยชวนะทางมโนทวารเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยชวนะทางปัญจทวาร และเมื่อตื่น ย่อมตื่นด้วยมโนทวารเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปัญจทวาร เพราะว่าเมื่อคนหลับ จุดไส้ตะเกียงใหญ่แล้วนำเข้าไปใกล้ตา ในครั้งแรก อาวัชชนะทางจักขุทวารย่อมไม่ยังภวังค์ให้หวั่นไหว ย่อมยังภวังค์ให้หวั่นไหวทางมโนทวารเท่านั้น จากนั้น ชวนะแล่นไปแล้วย่อมลงสู่ภวังค์ ในครั้งที่สอง อาวัชชนะทางจักขุทวารย่อมยังภวังค์ให้หวั่นไหว จากนั้น จักขุวิญญาณเป็นต้นอันมีชวนะเป็นที่สุดย่อมเกิดขึ้น หลังจากนั้น ภวังค์ย่อมเกิดขึ้น ในครั้งที่สาม เมื่อภวังค์ถูกอาวัชชนะทางมโนทวารยังให้หวั่นไหว ชวนะทางมโนทวารย่อมแล่นไป ด้วยจิตนั้น ย่อมรู้ว่า “แสงสว่างนี้อะไรหนอในที่นี้” เช่นเดียวกัน เมื่อคนหลับ มีเครื่องดนตรีถูกประโคมใกล้หู, มีดอกไม้มีกลิ่นหอมหรือกลิ่นเหม็นถูกนำเข้าไปใกล้จมูก, มีเนยใสหรือน้ำอ้อยถูกใส่เข้าไปในปาก, มีการตีด้วยมือที่หลัง ในครั้งแรก อาวัชชนะทางโสตทวารเป็นต้นย่อมไม่ยังภวังค์ให้หวั่นไหว ย่อมยังภวังค์ให้หวั่นไหวทางมโนทวารเท่านั้น จากนั้น ชวนะแล่นไปแล้วย่อมลงสู่ภวังค์ ในครั้งที่สอง อาวัชชนะทางโสตทวารเป็นต้นย่อมยังภวังค์ให้หวั่นไหว จากนั้น โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณเป็นต้น อันมีชวนะเป็นที่สุดย่อมเกิดขึ้น หลังจากนั้น ภวังค์ย่อมเกิดขึ้น ในครั้งที่สาม เมื่อภวังค์ถูกอาวัชชนะทางมโนทวารยังให้หวั่นไหว ชวนะทางมโนทวารย่อมแล่นไป ด้วยจิตนั้น ย่อมรู้ว่า “เสียงนี้อะไรหนอในที่นี้, เสียงสังข์หรือเสียงกลอง” หรือ “กลิ่นนี้อะไรหนอในที่นี้, กลิ่นรากไม้” หรือ “อะไรหนอถูกใส่เข้าไปในปากของฉัน, เนยใสหรือน้ำอ้อย” หรือ “ใครหนอมาตีฉันที่หลัง, การตีของฉันหนักมาก” ดังนี้ อย่างนี้ ย่อมตื่นด้วยชวนะทางมโนทวารเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปัญจทวาร แม้ฝันก็ย่อมฝันด้วยชวนะทางมโนทวารนั้น ไม่ใช่ด้วยปัญจทวาร ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้โดยง่าย มหาสุปินสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถา มหาสุบินสูตร จบแล้ว. ๗. วสฺสสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถา วัสสสูตร ๑๙๗. สตฺตเม อุตุสมุฏฺฐานนฺติ วสฺสิเก จตฺตาโร มาเส อุปฺปนฺนํ. อกาเลปีติ จิตฺตเวสาขมาเสสุปิ. วสฺสวลาหกเทวปุตฺตานญฺหิ อตฺตโน รติยา กีฬิตุกามตาจิตฺเต อุปฺปนฺเน อกาเลปิ เทโว วสฺสติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร วสฺสวลาหกเทวปุตฺโต วากรกุฏกวาสิขีณาสวตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. เถโร ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉิ. อหํ, ภนฺเต, วสฺสวลาหกเทวปุตฺโตติ. ตุมฺหากํ กิร จิตฺเตน เทโว วสฺสตีติ. อาม, ภนฺเตติ. ปสฺสิตุกามา มยนฺติ. เตมิสฺสถ, ภนฺเตติ. เมฆสีสํ วา คชฺชิตํ วา น ปญฺญายติ, กถํ เตมิสฺสามาติ. ภนฺเต, อมฺหากํ จิตฺเตน เทโว วสฺสติ, ตุมฺเห ปณฺณสาลํ ปวิสถาติ. ‘‘สาธุ, เทวปุตฺตา’’ติ ปาเท โธวิตฺวา ปณฺณสาลํ [Pg.72] ปาวิสิ. เทวปุตฺโต ตสฺมึ ปวิสนฺเตเยว เอกํ คีตํ คายิตฺวา หตฺถํ อุกฺขิปิ, สมนฺตา ติโยชนฏฺฐานํ เอกเมฆํ อโหสิ. เถโร อทฺธตินฺโต ปณฺณสาลํ ปวิฏฺโฐติ. ๑๙๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า อุตุสมุฏฐานัง คือเกิดขึ้นใน ๔ เดือนแห่งฤดูฝน. คำว่า อกาเลปิ คือแม้ในเดือนจิตตะและเดือนวิสาขะ. เพราะว่าเมื่อจิตของเหล่าเทพบุตรวัสสวลาหกผู้มีความใคร่จะเล่นด้วยความยินดีของตนเกิดขึ้น เทวดาย่อมบันดาลให้ฝนตกแม้ในเวลาไม่สมควร. ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าว่า เทพบุตรวัสสวลาหกองค์หนึ่งไปหาพระเถระผู้เป็นขีณาสพผู้อยู่ในวากรกุฏกะแล้วไหว้แล้วยืนอยู่. พระเถระถามว่า “เธอเป็นใคร?”. (เทพบุตรตอบว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นเทพบุตรวัสสวลาหก”. (พระเถระถามว่า) “ได้ยินว่า เทวดาย่อมบันดาลให้ฝนตกด้วยจิตของพวกท่านใช่ไหม?”. (เทพบุตรตอบว่า) “ใช่แล้ว ข้าแต่ท่านผู้เจริญ”. (พระเถระกล่าวว่า) “พวกเราอยากเห็น”. (เทพบุตรกล่าวว่า) “ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจักเปียก”. (พระเถระกล่าวว่า) “ยอดเมฆหรือเสียงคำรามก็ไม่ปรากฏ พวกเราจะเปียกได้อย่างไร?”. (เทพบุตรกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวดาย่อมบันดาลให้ฝนตกด้วยจิตของพวกข้าพระองค์ ขอท่านทั้งหลายจงเข้าไปในบรรณศาลาเถิด”. (พระเถระกล่าวว่า) “ดีละ เทพบุตร” แล้วล้างเท้าแล้วเข้าไปในบรรณศาลา. พอพระเถระนั้นกำลังเข้าไปนั่นแหละ เทพบุตรก็ร้องเพลงบทหนึ่งแล้วยกมือขึ้น เมฆก้อนหนึ่งก็เกิดขึ้นรอบบริเวณ ๓ โยชน์. พระเถระเปียกครึ่งตัวแล้วเข้าไปในบรรณศาลา. วสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาวัสสสูตร จบแล้ว. ๘-๙. วาจาสุตฺตาทิวณฺณนา ๘-๙. อรรถกถาวาจาสูตรเป็นต้น ๑๙๘-๙. อฏฺฐเม องฺเคหีติ การเณหิ. องฺคียนฺติ เหตุภาเวน ญายนฺตีติ องฺคานิ, การณานิ. การณตฺเถ จ องฺค-สทฺโท. ปญฺจหีติ เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนํ. สมนฺนาคตาติ สมนุอาคตา ปวตฺตา ยุตฺตา จ. วาจาติ สมุลฺลปน-วาจา. ยา ‘‘วาจา คิรา พฺยปฺปโถ’’ติ (ธ. ส. ๖๓๖) จ, ‘‘เนลา กณฺณสุขา’’ติ (ที. นิ. ๑.๙) จ อาคจฺฉติ. ยา ปน ‘‘วาจาย เจ กตํ กมฺม’’นฺติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ กายกมฺมทฺวาร) เอวํ วิญฺญตฺติ จ, ‘‘ยา จตูหิ วจีทุจฺจริเตหิ อารติ…เป… อยํ วุจฺจติ สมฺมาวาจา’’ติ (ธ. ส. ๒๙๙) เอวํ วิรติ จ, ‘‘ผรุสวาจา, ภิกฺขเว, อาเสวิตา ภาวิตา พหุลีกตา นิรยสํวตฺตนิกา โหตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๔๐) เอวํ เจตนา จ วาจาติ อาคตา, น สา อิธ อธิปฺเปตา. กสฺมา? อภาสิตพฺพโต. ‘‘สุภาสิตา โหติ, โน ทุพฺภาสิตา’’ติ หิ วุตฺตํ. สุภาสิตาติ สุฏฺฐุ ภาสิตา. เตนสฺสา อตฺถาวหตํ ทีเปติ. อนวชฺชาติ ราคาทิอวชฺชรหิตา. อิมินาสฺส การณสุทฺธึ อคติคมนาทิปฺปวตฺตโทสาภาวญฺจ ทีเปติ. ราคโทสาทิวิมุตฺตญฺหิ ยํ ภาสโต อนุโรธวิวชฺชนโต อคติคมนํ ทุรสมุสฺสิตเมวาติ. อนนุวชฺชาติ อนุวาทวิมุตฺตา. อิมินาสฺสา สพฺพาการสมฺปตฺตึ ทีเปติ. สติ หิ สพฺพาการสมฺปตฺติยํ อนนุวชฺชตาติ. วิญฺญูนนฺติ ปณฺฑิตานํ. เตน นินฺทาปสํสาสุ พาลา อปฺปมาณาติ ทีเปติ. ในสูตรที่ ๘-๙ คำว่า อังเคหิ คือด้วยเหตุทั้งหลาย. สิ่งที่ถูกรู้โดยความเป็นเหตุ ชื่อว่า องค์ คือเหตุทั้งหลาย. และศัพท์ว่า องค์ มีความหมายว่า เหตุ. คำว่า ปัญจหิ เป็นนิสสัคควิภัตติในอรรถแห่งเหตุ. คำว่า สมนฺนาคตา คือประกอบพร้อมแล้ว เป็นไปแล้ว และประกอบแล้ว. คำว่า วาจา คือวาจาที่เป็นการพูดคุย ซึ่งมาในพระบาลีว่า “วาจา กิรา พยัปปะโถ” (ธ.ส. ๖๓๖) และ “เนลา กัณณสุขา” (ที.นิ. ๑.๙). ส่วนวิญญัติที่มาในพระบาลีว่า “วาจายะ เจ กะตัง กัมมัง” (ธ.ส.อ. ๑ กายกรรมทวาร) และวิรติที่มาในพระบาลีว่า “ยา จตูหิ วจีทุจจะริเตหิ อารติ...เป... อะยัง วุจจะติ สัมมาวาจา” (ธ.ส. ๒๙๙) และเจตนาที่มาในพระบาลีว่า “ภิกษุทั้งหลาย วาจาหยาบคายที่เสพแล้ว เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความบังเกิดในนรก” (อ.อัฏฐก. ๘.๔๐) นั้น ไม่ได้ประสงค์ในที่นี้. เพราะเหตุไร? เพราะไม่ควรพูด. เพราะพระบาลีกล่าวไว้ว่า “เป็นวาจาสุภาษิต ไม่เป็นวาจาทุพภาษิต”. คำว่า สุภาสิตา คือพูดดีแล้ว. ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงถึงการนำมาซึ่งประโยชน์ของวาจานั้น. คำว่า อนวัชชา คือปราศจากโทษมีราคะเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงถึงความบริสุทธิ์แห่งเหตุของวาจานั้น และการไม่มีโทษอันเป็นไปในการไม่ถึงซึ่งคติเป็นต้น. เพราะว่าการพูดที่พ้นจากราคะและโทสะเป็นต้น ย่อมเป็นการไม่ถึงซึ่งคติที่ปราศจากการคล้อยตามและหลีกเลี่ยง ซึ่งเป็นสิ่งที่ยากจะเกิดขึ้นได้. คำว่า อนันนุวัชชา คือพ้นจากการถูกตำหนิ. ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์พร้อมด้วยอาการทั้งปวงของวาจานั้น. เพราะว่าเมื่อมีความสมบูรณ์พร้อมด้วยอาการทั้งปวง ย่อมไม่ถูกตำหนิ. คำว่า วิญญูนัง คือของบัณฑิตทั้งหลาย. ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงว่าคนพาลไม่เป็นประมาณในการนินทาและสรรเสริญ. อิเมหิ โขติอาทีนิ ตานิ องฺคานิ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสนฺโต ตํ วาจํ นิคเมติ. ยญฺจ อญฺเญ ปฏิญฺญาทีหิ อวยเวหิ, นามาทีหิ ปเทหิ, ลิงฺควจนวิภตฺติกาลการกสมฺปตฺตีหิ จ สมนฺนาคตํ มุสาวาทาทิวาจมฺปิ สุภาสิตนฺติ มญฺญนฺติ, ตํ ปฏิเสเธติ. อวยวาทิสมนฺนาคตาปิ หิ ตถารูปี [Pg.73] วาจา ทุพฺภาสิตาว โหติ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อนตฺถาวหตฺตา. อิเมหิ ปน ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคตา สเจปิ มิลกฺขุภาสาปริยาปนฺนา ฆฏเจฏิกาคีติกปริยาปนฺนาปิ โหติ, ตถาปิ สุภาสิตาว โลกิยโลกุตฺตรหิตสุขาวหตฺตา. ตถา หิ มคฺคปสฺเส สสฺสํ รกฺขนฺติยา สีหฬเจฏิกาย สีหฬเกเนว ชาติชรามรณยุตฺตํ คีติกํ คายนฺติยา สทฺทํ สุตฺวา มคฺคํ คจฺฉนฺตา สฏฺฐิมตฺตา วิปสฺสกภิกฺขู อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงองค์เหล่านั้นด้วยคำว่า อิเมหิ โข เป็นต้น โดยประจักษ์ แล้วทรงสรุปวาจานั้น. และทรงปฏิเสธสิ่งที่คนอื่นเข้าใจว่า แม้วาจาอันประกอบด้วยองค์มีปฏิญญาเป็นต้น, ด้วยบทมีนามเป็นต้น, และด้วยความสมบูรณ์แห่งลิงค์ วจนะ วิภัตติ กาล การก อันเป็นวาจามีมุสาวาทเป็นต้น ก็เป็นสุภาษิต. เพราะว่าวาจาเช่นนั้น แม้ประกอบด้วยองค์เป็นต้น ก็เป็นทุพภาษิตนั่นเอง เพราะนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ตนและผู้อื่น. ส่วนวาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้ แม้จะเป็นภาษาของคนป่าเถื่อน หรือเป็นเพลงของหญิงรับใช้ผู้ตักน้ำ ก็ยังเป็นสุภาษิตนั่นเอง เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขทั้งทางโลกและทางธรรม. ดังเช่น ภิกษุผู้เจริญวิปัสสนาประมาณ ๖๐ รูป กำลังเดินทางไป ได้ยินเสียงหญิงรับใช้ชาวสิงหลผู้เฝ้านาอยู่ข้างทาง ร้องเพลงเกี่ยวกับชาติ ชรา มรณะ ด้วยภาษาชาวสิงหลเท่านั้น ก็บรรลุพระอรหัต. ตถา ติสฺโส นาม อารทฺธวิปสฺสโก ภิกฺขุ ปทุมสฺสรสมีเปน คจฺฉนฺโต ปทุมสฺสเร ปทุมานิ ภญฺชิตฺวา – เช่นเดียวกัน พระภิกษุชื่อติสสะ ผู้เริ่มเจริญวิปัสสนา กำลังเดินไปใกล้สระบัว ได้หักดอกบัวในสระบัวแล้ว – ‘‘ปาโตว ผุลฺลิตโกกนทํ,สูริยาโลเกน ภิชฺชิยเต; เอวํ มนุสฺสตฺตํ คตา สตฺตา,ชราภิเวเคน มทฺทียนฺตี’’ติ. (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๑๓; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔๕๒ สุภาสิตสุตฺตวณฺณนา) – “ดอกบัวแดงที่บานในยามเช้า ย่อมถูกแสงอาทิตย์ทำลายไปฉันใด สัตว์ทั้งหลายที่เกิดเป็นมนุษย์แล้ว ย่อมถูกความชราครอบงำบดขยี้ไปฉันนั้น” (สํ.นิ.อ. ๑.๑.๒๑๓; สุ.นิ.อ. ๒.๔๕๒ อรรถกถาสุภาษิตสูตร) – อิมํ คีตึ คายนฺติยา เจฏิกาย สุตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. ได้ฟังเพลงนี้ที่หญิงรับใช้ร้องแล้ว ก็บรรลุพระอรหัต. พุทฺธนฺตเรปิ อญฺญตโร ปุริโส สตฺตหิ ปุตฺเตหิ สทฺธึ อฏวิโต อาคมฺม อญฺญตราย อิตฺถิยา มุสเลน ตณฺฑุเล โกฏฺเฏนฺติยา – แม้ในระหว่างพุทธันดร ชายคนหนึ่งพร้อมด้วยบุตร ๗ คน มาจากป่า ได้ยินหญิงคนหนึ่งกำลังตำข้าวเปลือกด้วยสาก – ‘‘ชราย ปริมทฺทิตํ เอตํ, มิลาตจมฺมนิสฺสิตํ; มรเณน ภิชฺชติ เอตํ, มจฺจุสฺส ฆาสมามิสํ. “ร่างกายนี้ถูกความชราบดขยี้แล้ว อาศัยผิวหนังที่เหี่ยวแห้ง; ร่างกายนี้ย่อมแตกสลายด้วยความตาย เป็นเหยื่อของมัจจุราช. ‘‘กิมีนํ อาลยํ เอตํ, นานากุณเปน ปูริตํ; อสุจิภาชนํ เอตํ, ตทลิกฺขนฺธสมํ อิท’’นฺติ. (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๑๓; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔๕๒ สุภาสิตสุตฺตวณฺณนา) – นี่เป็นที่อยู่ของหมู่หนอน เต็มไปด้วยซากศพหลายชนิด นี่เป็นภาชนะแห่งสิ่งไม่สะอาด นี้เปรียบเหมือนกองแห่งสิ่งปฏิกูลนั้น” (สํ.นิ.อ. ๑.๑.๒๑๓; สุ.นิ.อ. ๒.๔๕๒ อรรถกถาสุภาษิตสูตร) – อิมํ คีตํ สุตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺโต สห ปุตฺเตหิ ปจฺเจกโพธึ ปตฺโต. เอวํ อิเมหิ ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตา วาจา สเจปิ มิลกฺขุภาสาย ปริยาปนฺนา ฆฏเจฏิกาคีติกปริยาปนฺนา วาจา โหติ, ตถาปิ สุภาสิตาติ เวทิตพฺพา. สุภาสิตา เอว อนวชฺชา อนนุวชฺชา จ วิญฺญูนํ อตฺถตฺถิกานํ กุลปุตฺตานํ อตฺถปฺปฏิสรณานํ, โน พฺยญฺชนปฺปฏิสรณานนฺติ. นวมํ อุตฺตานเมว. ครั้นฟังเพลงนี้แล้วพิจารณาอยู่ ก็ได้บรรลุพระปัจเจกโพธิพร้อมด้วยบุตรทั้งหลาย วาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้อย่างนี้ แม้เป็นวาจาที่จัดเข้าในภาษาของคนป่าเถื่อน หรือจัดเข้าในเพลงของหญิงรับใช้ผู้ถือหม้อน้ำ ก็พึงทราบว่าเป็นสุภาษิต สุภาษิตเท่านั้นเป็นวาจาที่ไม่มีโทษและไม่ถูกตำหนิ เป็นที่พึ่งแห่งอรรถของกุลบุตรผู้มุ่งประโยชน์ ผู้ถืออรรถเป็นที่พึ่ง ไม่ใช่ถือพยัญชนะเป็นที่พึ่ง ข้อที่ ๙ มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว วาจาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาวาจาสูตรเป็นต้น จบแล้ว ๑๐. นิสฺสารณียสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถานิสสรณียสูตร ๒๐๐. ทสเม [Pg.74] นิสฺสรนฺตีติ นิสฺสรณียาติ วตฺตพฺเพ ทีฆํ กตฺวา นิทฺเทโส. กตฺตริ เหส อนีย-สทฺโท ยถา ‘‘นิยฺยานิยา’’ติ. เตนาห ‘‘นิสฺสฏา’’ติ. กุโต ปน นิสฺสฏา? ยถาสกํ ปฏิปกฺขโต. นิชฺชีวฏฺเฐน ธาตุโยติ อาห ‘‘อตฺตสุญฺญสภาวา’’ติ. อตฺถโต ปน ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตุวิเสโส. ตาทิสสฺส ภิกฺขุโน กิเลสวเสน กาเมสุ มนสิกาโร นตฺถีติ อาห ‘‘วีมํสนตฺถ’’นฺติ, ‘‘เนกฺขมฺมนิยตํ อิทานิ เม จิตฺตํ, กึ นุ โข กามวิตกฺโกปิ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ วีมํสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ปกฺขนฺทนํ นาม อนุปฺปเวโส. โส ปน ตตฺถ นตฺถีติ อาห ‘‘นปฺปวิสตี’’ติ. ปสีทนํ นาม อภิรุจิ. สนฺติฏฺฐนํ ปติฏฺฐานํ. วิมุจฺจนํ อธิมุจฺจนนฺติ. ตํ สพฺพํ ปฏิกฺขิปนฺโต วทติ ‘‘ปสาทํ นาปชฺชตี’’ติอาทิ. เอวํภูตํ ปนสฺส จิตฺตํ ตสฺส กถํ ติฏฺฐตีติ อาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. ๒๐๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า nissaranti ความจริงควรกล่าวว่า nissaraṇīyā แต่ท่านแสดงโดยทำเสียงให้ยาว (ทีฆะ) อนียปัจจัยนี้ลงในกัตตุสาธนะ เหมือนในคำว่า niyyāniyā เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า nissaṭā (สลัดออกแล้ว) ก็สลัดออกแล้วจากอะไร? จากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ตามส่วนของตน. ที่ชื่อว่า ธาตุ เพราะอรรถว่าไม่มีชีวิต ท่านจึงกล่าวว่า "มีสภาวะว่างจากอัตตา". โดยอรรถแล้ว ได้แก่ธรรมธาตุและมโนวิญญาณธาตุชนิดพิเศษ. สำหรับภิกษุเช่นนั้น ย่อมไม่มีการทำไว้ในใจในกามทั้งหลายด้วยอำนาจกิเลส ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อพิจารณา" อธิบายว่า เพื่อพิจารณาว่า "บัดนี้ จิตของเราน้อมไปในเนกขัมมะแล้ว กามวิตกจะยังเกิดขึ้นอีกหรือไม่หนอ". ที่ชื่อว่า การแล่นไป คือการเข้าไป. แต่การเข้าไปนั้นไม่มีในกามนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่เข้าไป". ที่ชื่อว่า ความเลื่อมใส คือความชอบใจ. ที่ชื่อว่า ความตั้งอยู่มั่น คือความดำรงอยู่มั่น. ที่ชื่อว่า ความหลุดพ้น คือความน้อมใจเชื่อ. ท่านปฏิเสธสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดจึงกล่าวว่า "ไม่ถึงความเลื่อมใส" เป็นต้น. ส่วนจิตของภิกษุนั้นที่เป็นเช่นนั้น ย่อมตั้งอยู่ได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวคำว่า "ตามที่..." เป็นต้น. ตนฺติ ปฐมชฺฌานํ. อสฺสาติ ภิกฺขุโน. จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ ปริกมฺมจิตฺเตน สทฺธึ ฌานจิตฺตํ เอกตฺตวเสน เอกชฺฌํ กตฺวา วทติ. โคจเร คตตฺตาติ อตฺตโน อารมฺมเณ เอว ปวตฺตตฺตา. อหานภาคิยตฺตาติ ฐิติภาคิยตฺตา. สุฏฺฐุ วิมุตฺตนฺติ วิกฺขมฺภนวิมุตฺติยา สมฺมเทว วิมุตฺตํ. จิตฺตสฺส จ กายสฺส จ วิหนนโต วิฆาโต. ทุกฺขํ ปริทหนโต ปริฬาโห. กามเวทนํ น เวทิยติ อนุปฺปชฺชนโต. นิสฺสรนฺติ ตโตติ นิสฺสรณํ. เก นิสฺสรนฺติ? กามา. เอวญฺจ กามานนฺติ กตฺตุสามิวจนํ สุฏฺฐุ ยุชฺชติ. ยทคฺเคน กามา ตโต นิสฺสฏาติ วุจฺจนฺติ, ตทคฺเคน ฌานมฺปิ กามโต นิสฺสฏนฺติ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ วุตฺตํ ‘‘กาเมหิ นิสฺสฏตฺตา’’ติ. เอวํ วิกฺขมฺภนวเสน กามนิสฺสรณํ วตฺวา อิทานิ สมุจฺเฉทวเสน อจฺจนฺตโต นิสฺสรณํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เสสปเทสูติ เสสโกฏฺฐาเสสุ. บทว่า ตํ นั้น คือปฐมฌาน. บทว่า อสฺส คือ ของภิกษุนั้น. บทว่า จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ ท่านกล่าวโดยรวมฌานจิตกับบริกรรมจิตเข้าเป็นอันเดียวกันด้วยอำนาจความเป็นหนึ่งเดียวกัน. บทว่า โคจเร คตตฺตา เพราะเป็นไปในอารมณ์ของตนเท่านั้น. บทว่า อหานภาคิยตฺตา เพราะเป็นส่วนแห่งความตั้งอยู่ (ฐิติภาคิยธรรม). บทว่า สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ คือหลุดพ้นดีแล้วด้วยวิกขัมภนวิมุตติ. ความเบียดเบียนชื่อว่า วิฆาต เพราะเบียดเบียนจิตและกาย. ความเร่าร้อนชื่อว่า ปริฬาหะ เพราะแผดเผาให้เป็นทุกข์. ย่อมไม่เสวยกามเวทนา เพราะไม่เกิดขึ้น. ธรรมที่สลัดออกไปจากกามนั้น ชื่อว่า นิสสรณะ. อะไรที่สลัดออกไป? คือกามทั้งหลาย. และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า กามานํ ที่เป็นกัตตุสามีวจนะจึงสมควรอย่างยิ่ง. กามทั้งหลายถูกเรียกว่าสลัดออกไปจากฌานนั้นด้วยเหตุใด แม้ฌานก็ย่อมได้ชื่อว่าสลัดออกไปจากกามด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะสลัดออกไปจากกามทั้งหลาย". ท่านกล่าวถึงการสลัดออกจากกามด้วยอำนาจการข่มไว้ (วิกขัมภนะ) อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงการสลัดออกอย่างเด็ดขาดด้วยอำนาจการตัดขาด (สมุจเฉท) จึงกล่าวคำว่า "โย ปนา" เป็นต้น. บทว่า เสสปเทสุ คือ ในส่วนที่เหลือ. อยํ ปน วิเสโสติ วิเสสํ วทนฺเตน ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวาติอาทิโก อวิเสโสติ กตฺวา ทุติยตติยวาเรสุ สพฺพโส อนามฏฺโฐ, จตุตฺถวาเร ปน อยมฺปิ วิเสโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘อจฺจนฺตนิสฺสรณญฺเจตฺถ อรหตฺตผลํ โยเชตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ยสฺมา อรูปชฺฌานํ [Pg.75] ปาทกํ กตฺวา อคฺคมคฺคํ อธิคนฺตฺวา อรหตฺเต ฐิตสฺส จิตฺตํ สพฺพโส รูเปหิ นิสฺสฏํ นาม โหติ. ตสฺส หิ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วีมํสนตฺถํ รูปาภิมุขํ จิตฺตํ เปเสนฺตสฺส. อิทมกฺขาตนฺติ สมถยานิกานํ วเสน เหฏฺฐา จตฺตาโร วารา คหิตา. อิทํ ปน สุกฺขวิปสฺสกสฺส วเสนาติ อาห ‘‘สุทฺธสงฺขาเร’’ติอาทิ. ‘‘ปุน สกฺกาโย นตฺถี’’ติ อุปฺปนฺนนฺติ ‘‘อิทานิ เม สกฺกายปฺปพนฺโธ นตฺถี’’ติ วีมํสนฺตสฺส อุปฺปนฺนํ. ส่วนคำว่า "นี้เป็นความพิเศษ" นี้ เมื่อจะกล่าวถึงความพิเศษ ท่านจึงไม่ได้กล่าวถึงโดยประการทั้งปวงในวาระที่ ๒ และที่ ๓ โดยถือว่าคำเป็นต้นว่า "กระทำฌานนั้นให้เป็นบาท" ไม่ใช่ความพิเศษ แต่ในวาระที่ ๔ เพื่อจะแสดงว่า "แม้ข้อนี้ก็เป็นความพิเศษ" ท่านจึงกล่าวว่า "ในที่นี้ พึงประกอบอรหัตผลซึ่งเป็นการสลัดออกอย่างเด็ดขาดด้วย". เพราะว่า จิตของผู้ตั้งอยู่ในพระอรหัตผลที่บรรลุอริยมรรคอันสูงสุดโดยทำอรูปฌานให้เป็นบาท ย่อมชื่อว่าสลัดออกจากรูปทั้งหลายโดยประการทั้งปวง. ด้วยว่า เมื่อภิกษุนั้นออกจากผลสมาบัติแล้วส่งจิตไปเผชิญต่อรูปเพื่อพิจารณา. บทว่า อิทมกฺขาตํ นี้ ท่านถือเอา ๔ วาระข้างต้นด้วยอำนาจแห่งสมถยานิกบุคคล. ส่วนวาระนี้ ท่านกล่าวด้วยอำนาจแห่งสุกขวิปัสสกบุคคล จึงกล่าวคำว่า "สังขารล้วนๆ" เป็นต้น. คำว่า "สักกายะไม่มีอีก" เกิดขึ้นแล้ว คือเกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณาว่า "บัดนี้ ความสืบต่อแห่งสักกายะของเราไม่มีแล้ว". นิสฺสารณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถานิสสรณียสูตร จบแล้ว. พฺราหฺมณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาพราหมณวรรค จบแล้ว. จตุตฺถปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. จตุตถปัณณาสก์ จบแล้ว. ๕. ปญฺจมปณฺณาสกํ ๕. ปัญจมปัณณาสก์ (๒๑) ๑. กิมิลวคฺโค (๒๑) ๑. กิมิลวรรค ๑-๔. กิมิลสุตฺตาทิวณฺณนา อรรถกถากิมิลสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๔ ๒๐๑-๔. ปญฺจมสฺส [Pg.76] ปฐมทุติยานิ อุตฺตานตฺถาเนว. ตติเย อธิวาสนํ ขมนํ, ปเรสํ ทุกฺกฏํ ทุรุตฺตญฺจ ปฏิวิโรธากรเณน อตฺตโน อุปริ อาโรเปตฺวา วาสนํ อธิวาสนํ, ตเทว ขนฺตีติ อธิวาสนกฺขนฺติ. สุเภ รโตติ สูรโต, สุฏฺฐุ วา ปาปโต โอรโต วิรโต โสรโต, ตสฺส ภาโว โสรจฺจํ. เตนาห ‘‘โสรจฺเจนาติ สุจิสีลตายา’’ติ. สา หิ โสภนกมฺมรตตา, สุฏฺฐุ วา ปาปโต โอรตภาโว วิรตตา. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ในข้อ ๒๐๑-๔ อรรถกถาสูตรที่ ๑ และที่ ๒ แห่งปัญจมปัณณาสก์ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อธิวาสนํ คือ ความอดทน, การยกความชั่วและการกล่าวร้ายของผู้อื่นขึ้นไว้เหนือตนโดยไม่ทำการตอบโต้ ชื่อว่า อธิวาสนะ, อธิวาสนะนั้นนั่นแหละคือขันติ จึงชื่อว่า อธิวาสนขันติ. ผู้ยินดีในความดี ชื่อว่า สุรโต, หรือผู้ที่งดเว้นจากบาปด้วยดี ชื่อว่า โสรโต, ภาวะของผู้นั้นชื่อว่า โสรัจจะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยโสรัจจะ คือด้วยความเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์". เพราะโสรัจจะนั้นคือความเป็นผู้ยินดีในกรรมที่งดงาม หรือความเป็นผู้งดเว้นจากบาปด้วยดี. ในสูตรที่ ๔ ไม่มีคำที่จะต้องอธิบาย. กิมิลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถากิมิลสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๕. เจโตขิลสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาเจโตขีลสูตร ๒๐๕. ปญฺจเม เจโตขิลา นาม อตฺถโต วิจิกิจฺฉา โกโธ จ. เต ปน ยสฺมึ สนฺตาเน อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺส ขรภาโว กกฺขฬภาโว หุตฺวา อุปติฏฺฐนฺติ, ปเคว อตฺตนา สมฺปยุตฺตจิตฺตสฺสาติ อาห ‘‘จิตฺตสฺส ถทฺธภาวา’’ติ. ยถา ลกฺขณปาริปูริยา คหิตาย สพฺพา สตฺถุ รูปกายสิรี คหิตา เอว นาม โหติ เอวํ สพฺพญฺญุตาย สพฺพธมฺมกายสิรี คหิตา เอว นาม โหตีติ ตทุภยวตฺถุกเมว กงฺขํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สรีเร กงฺขมาโน’’ติอาทิมาห. วิจินนฺโตติ ธมฺมสภาวํ วีมํสนฺโต. กิจฺฉตีติ กิลมติ. วินิจฺเฉตุํ น สกฺโกตีติ สนฺนิฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ. อาตปติ กิเลเสติ อาตปฺปํ, สมฺมาวายาโมติ อาห ‘‘อาตปฺปายาติ กิเลสสนฺตาปนวีริยกรณตฺถายา’’ติ. ปุนปฺปุนํ โยคายาติ ภาวนํ ปุนปฺปุนํ ยุญฺชนาย. สตตกิริยายาติ ภาวนาย นิรนฺตรปฺปโยคาย. ๒๐๕. ในสูตรที่ ๕ ที่ชื่อว่า เจโตขีละ โดยอรรถคือ วิจิกิจฉาและโกธะ. แต่เจโตขีละเหล่านั้น เมื่อเกิดขึ้นในสันดานใด ย่อมตั้งอยู่โดยเป็นความกระด้าง ความแข็งกระด้างของสันดานนั้น ไม่ต้องพูดถึงจิตที่ประกอบกับตนเลย ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะความที่จิตแข็งกระด้าง". ความสงสัยมีวัตถุ ๒ อย่างนั้นนั่นแหละ ท่านแสดงไว้ด้วยคำเป็นต้นว่า "สงสัยในพระสรีระ" ด้วยคำนึงว่า เมื่อถือเอาความสมบูรณ์แห่งลักษณะแล้ว ก็ชื่อว่าถือเอาพระสิริแห่งรูปกายทั้งปวงของพระศาสดา และเมื่อถือเอาพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ก็ชื่อว่าถือเอาพระสิริแห่งธรรมกายทั้งปวง. บทว่า วิจินนฺโต คือ พิจารณาสภาวธรรม. บทว่า กิจฺฉติ คือ ลำบาก. บทว่า วินิจฺเฉตุํ น สกฺโกติ คือ ไม่สามารถจะตัดสินได้. ความเพียรที่แผดเผากิเลส ชื่อว่า อาตัปปะ ได้แก่ สัมมาวายามะ ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อความเพียร คือเพื่อการทำความเพียรที่แผดเผากิเลส". บทว่า ปุนปฺปุนํ โยคาย คือ เพื่อประกอบภาวนาเนืองๆ. บทว่า สตตกิริยาย คือ เพื่อการประกอบภาวนาอย่างต่อเนื่อง. ปฏิเวธธมฺเม กงฺขมาโนติ เอตฺถ กถํ โลกุตฺตรธมฺเม กงฺขา ปวตฺตีติ? น อารมฺมณกรณวเสน, อนุสฺสุตาการปริวิตกฺกลทฺเธ ปริกปฺปิตรูเป กงฺขา [Pg.77] ปวตฺตตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วิปสฺสนา…เป… วทนฺติ, ตํ อตฺถิ นุ โข นตฺถีติ กงฺขตี’’ติ. สิกฺขาติ เจตฺถ ปุพฺพภาคสิกฺขา เวทิตพฺพา. กามญฺเจตฺถ วิเสสุปฺปตฺติยา มหาสาวชฺชตาย เจว สํวาสนิมิตฺตํ ฆฏนาเหตุ อภิณฺหุปฺปตฺติกตาย จ สพฺรหฺมจารีสูติ โกปสฺส วิสโย วิเสเสตฺวา วุตฺโต, อญฺญตฺถาปิ โกโป น เจโตขิโลติ น สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ เกจิ. ยทิ เอวํ วิจิกิจฺฉายปิ อยํ นโย อาปชฺชติ, ตสฺมา ยถารุตวเสน คเหตพฺพํ. ในคำว่า "Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno" (สงสัยในปฏิเวธธรรม) มีอธิบายว่า ความสงสัยในโลกุตตรธรรมเกิดขึ้นได้อย่างไร? มิใช่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการทำเป็นอารมณ์ แต่ความสงสัยเกิดขึ้นในรูปที่กำหนดขึ้นซึ่งได้มาจากการตรึกตามอาการที่ได้ยินมา เมื่อจะแสดงความนั้นจึงตรัสว่า "วิปัสสนา...เป... กล่าวกันว่า สิ่งนั้นมีอยู่จริงหรือไม่มีหนอ ย่อมสงสัย" ดังนี้. ในคำนี้ พึงทราบว่า "สิกขา" คือบุพภาคสิกขา. อนึ่ง ในคำว่า "ในเพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลาย" นี้ ตรัสระบุถึงวิสัยของความโกรธไว้เป็นพิเศษ เพราะความโกรธนั้นเกิดขึ้นบ่อยๆ เป็นเหตุให้เกิดการกระทบกระทั่งกันอันเป็นนิมิตแห่งการอยู่ร่วมกัน และเพราะมีความโทษมากโดยการเกิดขึ้นเป็นพิเศษ บางท่านกล่าวว่า แม้ในที่อื่น ความโกรธก็ไม่ชื่อว่าเป็นกิเลสดุจตะปูในใจนั้น หามิได้. หากเป็นเช่นนั้น แม้ในความวิจิกิจฉาก็พึงถึงนัยนี้ด้วย เพราะฉะนั้น พึงถือเอาตามพยัญชนะนั่นแล. เจโตขิลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาเจโตขีลสูตร จบแล้ว. ๖-๘. วินิพนฺธสุตฺตาทิวณฺณนา ๖-๘. อรรถกถาวินิพันธสูตรเป็นต้น ๒๐๖-๘. ฉฏฺเฐ ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน กุสลจิตฺตํ วินิพนฺธนฺตีติ เจตโสวินิพนฺธา. ตํ ปน วินิพนฺธนฺตา มุฏฺฐิคฺคาหํ คณฺหนฺตา วิย โหนฺตีติ อาห ‘‘จิตฺตํ วินิพนฺธิตฺวา’’ติอาทิ. กามคิทฺโธ ปุคฺคโล วตฺถุกาเมปิ กิเลสกาเมปิ อสฺสาเทติ อภินนฺทตีติ วุตฺตํ ‘‘วตฺถุกาเมปิ กิเลสกาเมปี’’ติ. อตฺตโน กาเยติ อตฺตโน นามกาเย, อตฺตภาเว วา. พหิทฺธารูเปติ ปเรสํ กาเย อนินฺทฺริยพทฺธรูเป จ. อุทรํ อวทิหติ อุปจิโนติ ปูเรตีติ อุทราวเทหกํ. เสยฺยสุขนฺติ เสยฺยาย สยนวเสน อุปฺปชฺชนกสุขํ. สมฺปริวตฺตกนฺติ สมฺปริวตฺติตฺวา. ปณิธายาติ ตณฺหาวเสเนว ปณิทหิตฺวา. อิติ ปญฺจวิโธปิ โลภวิเสโส เอว ‘‘เจโตวินิพนฺโธ’’ติ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. สตฺตมฏฺฐเมสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ๒๐๖-๒๐๘. ในสูตรที่ ๖ ชื่อว่าเจโตวินิพันธะ เพราะผูกจิตที่เป็นกุศลไว้ด้วยอำนาจแห่งการไม่ให้เป็นไป. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ผูกจิตไว้" เป็นต้น เพราะบุคคลเหล่านั้นเมื่อผูกจิตไว้ ย่อมเป็นเหมือนผู้กำแน่น. บุคคลผู้กำหนัดในกาม ย่อมลิ้มรส ย่อมเพลิดเพลินในวัตถุกามและกิเลสกาม เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "ในวัตถุกามและกิเลสกาม". คำว่า "อัตตโน กาเย" คือในนามกายของตน หรือในอัตภาพของตน. คำว่า "พหิทธารูเป" คือในกายของผู้อื่นและในรูปที่มิได้เนื่องด้วยอินทรีย์. คำว่า "อุทราวเทหกัง" คือการพอกพูนท้อง การทำให้เต็มท้อง. คำว่า "เสยยาสุขัง" คือสุขที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการนอน. คำว่า "สัมปริวัตตกัง" คือการพลิกตัวไปมา. คำว่า "ปณิธายะ" คือการตั้งความปรารถนาไว้ด้วยอำนาจแห่งตัณหาเท่านั้น. พึงทราบว่า โลภะพิเศษทั้ง ๕ อย่างนี้แล ตรัสเรียกว่า "เจโตวินิพันธะ". ในสูตรที่ ๗ และ ๘ ไม่มีข้อความที่จะพึงกล่าว. วินิพนฺธสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาวินิพันธสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๙-๑๐. คีตสฺสรสุตฺตาทิวณฺณนา ๙-๑๐. อรรถกถาคีตัสสรสูตรเป็นต้น ๒๐๙-๒๑๐. นวเม อายตโก นาม คีตสฺสโร ตํ ตํ วตฺตํ ภินฺทิตฺวา อกฺขรานิ วินาเสตฺวา ปวตฺโตติ อาห ‘‘อายตเกนา’’ติอาทิ. ธมฺเมหิ สุตฺตวตฺตํ นาม อตฺถิ, คาถาวตฺตํ นาม อตฺถิ, ตํ วินาเสตฺวา อติทีฆํ กาตุํ น วฏฺฏติ. ธมฺมญฺหิ ภาสนฺเตน จตุรสฺเสน วตฺเตน ปริมณฺฑลานิ [Pg.78] ปทพฺยญฺชนานิ ทสฺเสตพฺพานิ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สรภญฺญ’’นฺติ (จูฬว. ๒๔๙) จ วจนโต สเรน ธมฺมํ ภณิตุํ วฏฺฏติ. สรภญฺเญ กิร ตรงฺควตฺตโธตกวตฺตภาคคฺคหกวตฺตาทีนิ ทฺวตฺตึส วตฺตานิ อตฺถิ. เตสุ ยํ อิจฺฉติ, ตํ กาตุํ ลภตีติ. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ๒๐๙-๒๑๐. ในสูตรที่ ๙ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ด้วยเสียงที่ยืดยาว" เป็นต้น เพราะเสียงขับร้องที่ชื่อว่า "อายตกะ" ย่อมเป็นไปโดยทำวัตรนั้นๆ ให้แตกทำลาย และทำอักษรให้พินาศ. ในธรรมทั้งหลายมีสุตตวัตรและคาถาวัตรอยู่ การทำวัตรนั้นให้พินาศแล้วทำให้ยาวเกินไปไม่ควร. เพราะผู้กล่าวธรรมพึงแสดงบทพยัญชนะที่กลมกลึงด้วยวัตรอันเป็นสี่เหลี่ยม. และด้วยพระพุทธานุญาตว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสรภัญญะ" (จูฬวัคค์ ๒๔๙) การกล่าวธรรมด้วยเสียงย่อมควร. ในสรภัญญะมีวัตร ๓๒ อย่าง เช่น ตรังควัตร โธตกวัตร ภาคาคคหกวัตร เป็นต้น. ในวัตรเหล่านั้น ผู้ใดปรารถนาวัตรใด ย่อมทำวัตรนั้นได้. ในสูตรที่ ๑๐ ไม่มีข้อความที่จะพึงกล่าว. คีตสฺสรสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาคีตัสสรสูตรเป็นต้น จบแล้ว. กิมิลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถากิมิลวรรค จบแล้ว. (๒๒) ๒. อกฺโกสกวคฺโค (๒๒) ๒. อักโกสกวรรค ๑-๒. อกฺโกสกสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๒. อรรถกถาอักโกสกสูตรเป็นต้น ๒๑๑-๒. ทุติยสฺส ปฐเม ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสโกติ ‘‘พาโลสิ, มูฬฺโหสิ, โอฏฺโฐสิ, โคโณสิ, คทฺรโภสี’’ติอาทินา ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสโก. ‘‘โหตุ, มุณฺฑกสมณ, อทณฺโฑ อหนฺติ กโรสิ, อิทานิ เต ราชกุลํ คนฺตฺวา ทณฺฑํ อาโรเปสฺสามี’’ติอาทีนิ วทนฺโต ปริภาสโก นามาติ อาห ‘‘ภยทสฺสเนน ปริภาสโก’’ติ. โลกุตฺตรธมฺมา อปายมคฺคสฺส ปริปนฺถภาวโต ปริปนฺโถ นามาติ อาห ‘‘โลกุตฺตรปริปนฺถสฺส ฉินฺนตฺตา’’ติ, โลกุตฺตรสงฺขาตสฺส อปายมคฺคปริปนฺถสฺส ฉินฺนตฺตาติ อตฺโถ. ทุติเย นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ๒๑๑-๒๑๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ชื่อว่าผู้ด่า เพราะด่าด้วยวัตถุแห่งการด่า ๑๐ อย่าง มีคำว่า "เจ้าเป็นคนพาล, เจ้าเป็นคนหลง, เจ้าเป็นอูฐ, เจ้าเป็นโค, เจ้าเป็นลา" เป็นต้น. ผู้กล่าวคำว่า "สมณะหัวโล้น จงเป็นไปเถิด เจ้าทำเหมือนไม่มีโทษ เราจะไปราชสำนักแล้วลงโทษเจ้าเดี๋ยวนี้" เป็นต้น ชื่อว่าผู้บริภาษ เพราะแสดงความน่ากลัว. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "เพราะตัดปฏิปักษ์ต่อโลกุตตระ" ชื่อว่าปฏิปักษ์ เพราะโลกุตตรธรรมเป็นปฏิปักษ์ต่อทางแห่งอบาย หมายความว่า เพราะตัดปฏิปักษ์ต่อทางแห่งอบายที่ชื่อว่าโลกุตตระ. ในสูตรที่ ๒ ไม่มีข้อความที่จะพึงกล่าว. อกฺโกสกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอักโกสกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๓-๑๐. สีลสุตฺตาทิวณฺณนา ๓-๑๐. อรรถกถาสีลสูตรเป็นต้น ๒๑๓-๒๒๐. ตติเย (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๔๙) ทุสฺสีโลติ เอตฺถ ทุ-สทฺโท อภาวตฺโถ ‘‘ทุปฺปญฺโญ’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๔๙) วิย, น ครหณตฺโถติ อาห ‘‘อสีโล นิสฺสีโล’’ติ. ภินฺนสํวโรติ เอตฺถ สมาทินฺนสีโล เกนจิ การเณน สีลเภทํ ปตฺโต, โส ตาว ภินฺนสํวโร โหตุ. โย ปน สพฺเพน สพฺพํ อสมาทินฺนสีโล อาจารหีโน, โส กถํ ภินฺนสํวโร นาม โหตีติ[Pg.79]? โสปิ สาธุสมาจารสฺส ปริหรณียสฺส เภทิตตฺตา ภินฺนสํวโร เอว นาม. วินฏฺฐสํวโร สํวรรหิโตติ หิ วุตฺตํ โหติ. ตํ ตํ สิปฺปฏฺฐานํ. มาฆาตกาเลติ ‘‘มา ฆาเตถ ปาณีน’’นฺติ เอวํ มาฆาตโฆสนํ โฆสิตทิวเส. อพฺภุคฺคจฺฉติ ปาปโก กิตฺติสทฺโท. อชฺฌาสเยน มงฺกุ โหติเยว วิปฺปฏิสาริภาวโต. ๒๑๓-๒๒๐. ในสูตรที่ ๓ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๔๙) คำว่า "ทุสสีโล" ในที่นี้ คำว่า "ทุ" เป็นอภาวตถะ เหมือนในคำว่า "ทุปปัญโญ" เป็นต้น (ม. นิ. ๑.๔๔๙) ไม่ใช่ครหัตถะ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "ผู้ไม่มีศีล ผู้ปราศจากศีล". ในคำว่า "ภินนสังวโร" นี้ ผู้มีศีลที่สมาทานแล้วถึงความขาดแห่งศีลด้วยเหตุบางอย่าง ผู้นั้นชื่อว่ามีสังวรขาดแล้ว. ส่วนผู้ที่ไม่ได้สมาทานศีลโดยประการทั้งปวง ผู้ไม่มีอาจาระ ผู้นั้นชื่อว่ามีสังวรขาดแล้วได้อย่างไร? ผู้นั้นก็ชื่อว่ามีสังวรขาดแล้วนั่นเอง เพราะทำอาจาระอันดีที่พึงรักษาให้ขาด เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "ผู้มีสังวรพินาศแล้ว" คือผู้ปราศจากสังวร. ศิลปสถานนั้นๆ ในกาลแห่งการไม่ฆ่า คือในวันที่ประกาศการไม่ฆ่าสัตว์ว่า "อย่าฆ่าสัตว์ทั้งหลาย". ชื่อเสียงอันชั่วร้ายย่อมฟุ้งไป. ย่อมเป็นผู้กระดากใจด้วยอัธยาศัย เพราะมีความเดือดร้อนใจ. ตสฺสาติ ทุสฺสีลสฺส. สมาทาย วตฺติตฏฺฐานนฺติ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย กตการณํ. อาปาถํ อาคจฺฉตีติ ตํ มนโส อุปฏฺฐาติ. อุมฺมีเลตฺวา อิธโลกนฺติ อุมฺมีลนกาเล อตฺตโน ปุตฺตทาราทิวเสน อิธโลกํ ปสฺสติ. นิมีเลตฺวา ปรโลกนฺติ นิมีลนกาเล คตินิมิตฺตุปฏฺฐานวเสน ปรโลกํ ปสฺสติ. เตนาห ‘‘จตฺตาโร อปายา’’ติอาทิ. ปญฺจมปทนฺติ ‘‘กายสฺส เภทา’’ติอาทินา วุตฺโต ปญฺจโม อาทีนวโกฏฺฐาโส. วุตฺตวิปริยาเยนาติ วุตฺตตฺถาย อาทีนวกถาย วิปริยาเยน ‘‘อปฺปมตฺโต ตํ ตํ กสิวณิชฺชาทึ ยถากาลํ สมฺปาเทตุํ สกฺโกตี’’ติอาทินา. ปาสํสํ สีลมสฺส อตฺถีติ สีลวา. สีลสมฺปนฺโนติ สีเลน สมนฺนาคโต สมฺปนฺนสีโลติ เอวมาทิกํ ปน อตฺถวจนํ สุกรนฺติ อนามฏฺฐํ. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. คำว่า "ตัสสะ" คือของคนทุศีล. คำว่า "สมาทายะ วัตติตัฏฐานัง" คือกิจที่ทำแล้วด้วยการลุกขึ้นตั้งใจทำ. คำว่า "อาปาถัง อาคัจฉติ" คือสิ่งนั้นย่อมปรากฏแก่ใจ. คำว่า "อุมมีเลตวา อิทธโลกัง" คือเมื่อลืมตา ย่อมเห็นโลกนี้โดยเป็นบุตรภรรยาของตนเป็นต้น. คำว่า "นิมมีเลตวา ปรโลกัง" คือเมื่อหลับตา ย่อมเห็นปรโลกโดยเป็นนิมิตแห่งคติปรากฏ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "อบาย ๔" เป็นต้น. คำว่า "ปัญจมปทัง" คือส่วนแห่งโทษที่ ๕ ที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "เมื่อกายแตกทำลาย" เป็นต้น. คำว่า "วุตตวิปริยาเยนะ" คือโดยนัยตรงกันข้ามกับเรื่องโทษที่กล่าวไว้ ด้วยคำว่า "ผู้ไม่ประมาท ย่อมสามารถทำกสิกรรมและพาณิชยกรรมนั้นๆ ให้สำเร็จได้ตามกาล" เป็นต้น. คำว่า "สีลวา" คือผู้มีศีลอันน่าสรรเสริญ. คำว่า "สีลสัมปันโน" คือผู้ประกอบด้วยศีล ผู้มีศีลสมบูรณ์ เป็นต้น ข้อความเช่นนี้เป็นเรื่องง่าย จึงไม่ได้กล่าวถึง. สูตรที่ ๔ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. สีลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสีลสูตรเป็นต้น จบแล้ว. อกฺโกสกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอักโกสกวรรค จบแล้ว. (๒๓) ๓. ทีฆจาริกวคฺโค (๒๓) ๓. ทีฆจาริกวรรค ๑-๑๐. ปฐมทีฆจาริกสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๑๐. อรรถกถาพระสูตรมีปฐมทีฆจาริกสูตรเป็นต้น ๒๒๑-๒๓๐. ตติยสฺส ปฐมาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ. ปญฺจเม รโห นิสชฺชาย อาปชฺชตีติ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ มาตุคาเมน สทฺธึ เอโก เอกาย รโห นิสชฺชํ กปฺเปยฺย, ปาจิตฺติย’’นฺติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท (ปาจิ. ๒๙๐) วุตฺตํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. ปฏิจฺฉนฺเน อาสเน อาปชฺชตีติ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ มาตุคาเมน รโห ปฏิจฺฉนฺเน อาสเน นิสชฺชํ กปฺเปยฺย, ปาจิตฺติย’’นฺติ อิมสฺมึ วุตฺตํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. มาตุคามสฺส อุตฺตริ ฉปฺปญฺจวาจาหิ ธมฺมํ เทเสนฺโต [Pg.80] อาปชฺชตีติ ‘โย ปน ภิกฺขุ มาตุคามสฺส อุตฺตริ ฉปฺปญฺจวาจาหิ ธมฺมํ เทเสยฺย อญฺญตฺร วิญฺญุนา ปุริสวิคฺคเหนา’’ติ (ปาจิ. ๖๓) เอวํ วุตฺตํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. เตนาห ‘‘เตสํ เตสํ สิกฺขาปทานํ วเสน เวทิตพฺพานี’’ติ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ๒๒๑-๒๓๐. สูตรที่ ๑ เป็นต้น แห่งวรรคที่ ๓ เป็นเรื่องที่เข้าใจง่าย ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่าต้องอาบัติด้วยการนั่งในที่ลับ เพราะต้องอาบัติที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนี้ว่า "อนึ่ง ภิกษุใด นั่งในที่ลับกับมาตุคามผู้เดียวต่อผู้เดียว ต้องอาบัติปาจิตตีย์" (ปาจิ. 290) ชื่อว่าต้องอาบัติด้วยการนั่งในที่กำบัง เพราะต้องอาบัติที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนี้ว่า "อนึ่ง ภิกษุใด นั่งในที่กำบังกับมาตุคามในที่ลับ ต้องอาบัติปาจิตตีย์" ชื่อว่าต้องอาบัติด้วยการแสดงธรรมแก่มาตุคามเกิน ๕-๖ คำ เพราะต้องอาบัติที่กล่าวไว้ว่า "อนึ่ง ภิกษุใด แสดงธรรมแก่มาตุคามเกิน ๕-๖ คำ เว้นบุรุษผู้รู้เดียงสา" (ปาจิ. 63) เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "พึงทราบโดยอำนาจแห่งสิกขาบทนั้นๆ" สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว ปฐมทีฆจาริกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาพระสูตรมีปฐมทีฆจาริกสูตรเป็นต้น จบแล้ว ทีฆจาริกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาทีฆจาริกวรรค จบแล้ว ๒๓๑-๓๐๒. จตุตฺถวคฺคาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ๒๓๑-๓๐๒. วรรคที่ ๔ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย อรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี ดังนี้ ปญฺจกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา. การแสดงเนื้อความที่ไม่ตื้นในอรรถกถาปัญจกนิบาต จบแล้ว . นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น องฺคุตฺตรนิกาเย ในอังคุตตรนิกาย ฉกฺกนิปาต-ฏีกา ฎีกาฉักกนิบาต ๑. ปฐมปณฺณาสกํ ๑. ปฐมปัณณาสก์ ๑. อาหุเนยฺยวคฺโค ๑. อาหุเนยยวรรค ๑. ปฐมอาหุเนยฺยสุตฺตวณฺณนา ๑. คำพรรณนาปฐมอาหุเนยยสูตร ๑. ฉกฺกนิปาตสฺส [Pg.81] ปฐเม จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ นิสฺสยโวหาเรน วุตฺตํ. สสมฺภารกนิทฺเทโสยํ ยถา ‘‘ธนุนา วิชฺฌตี’’ติ, ตสฺมา นิสฺสยสีเสน นิสฺสิตสฺส คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนายมตฺโถ ‘‘จกฺขุทฺวาเร รูปารมฺมเณ อาปาถคเต ตํ รูปํ จกฺขุวิญฺญาเณน ทิสฺวา’’ติ. เนว สุมโน โหตีติ ชวนกฺขเณ อิฏฺเฐ อารมฺมเณ ราคํ อนุปฺปาเทนฺโต เนว สุมโน โหติ เคหสฺสิตเปมวเสนปิ มคฺเคน สพฺพโส ราคสฺส สมุจฺฉินฺนตฺตา. น ทุมฺมโนติ อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺโต น ทุมฺมโน. ปสาทญฺญถตฺตวเสนปิ อิฏฺเฐปิ อนิฏฺเฐปิ มชฺฌตฺเตปิ อารมฺมเณ น สมํ สมฺมา อโยนิโส คหณํ อสมเปกฺขนํ. อยญฺจสฺส ปฏิปตฺติ สติเวปุลฺลปฺปตฺติยา ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺติยา จาติ อาห ‘‘สโต สมฺปชาโน หุตฺวา’’ติ. สติยา ยุตฺตตฺตา สโต. สมฺปชญฺเญน ยุตฺตตฺตา สมฺปชาโน. ญาณุปฺปตฺติปจฺจยรหิตกาเลปิ ปวตฺติเภทนโต ‘‘สตตวิหาโร กถิโต’’ติ วุตฺตํ. สตตวิหาโรติ ขีณาสวสฺส นิจฺจวิหาโร สพฺพทา ปวตฺตนกวิหาโร. ฐเปตฺวา หิ สมาปตฺติเวลํ ภวงฺคเวลญฺจ ขีณาสวา อิมินาว ฉฬงฺคุเปกฺขาวิหาเรน วิหรนฺติ. ๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งฉักกนิบาต คำว่า “เห็นรูปด้วยตา” นี้กล่าวด้วยโวหารแห่งนิสสัย. นี้เป็นการแสดงถึงองค์ประกอบ เช่นเดียวกับคำว่า “ยิงด้วยธนู” เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าเป็นการถือเอาสิ่งที่อาศัยด้วยหัวข้อแห่งนิสสัย. ด้วยเหตุนั้น อรรถนี้คือ “เมื่อรูปารมณ์มาสู่คลองแห่งจักขุทวาร เห็นรูปนั้นด้วยจักขุวิญญาณ” คำว่า “ไม่เป็นผู้มีใจยินดี” คือในขณะแห่งชวนะ ไม่ยังราคะให้เกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนา จึงไม่เป็นผู้มีใจยินดี เพราะราคะถูกถอนขึ้นได้โดยสิ้นเชิงด้วยมรรค แม้ด้วยอำนาจแห่งความรักที่อาศัยเรือน. คำว่า “ไม่เป็นผู้มีใจไม่ยินดี” คือไม่เป็นผู้มีใจไม่ยินดี เพราะไม่ประทุษร้ายในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา. แม้ด้วยอำนาจแห่งความผ่องใสที่แตกต่างกัน ก็ไม่พิจารณาอารมณ์ที่น่าปรารถนา ที่ไม่น่าปรารถนา และที่เป็นกลาง โดยไม่แยบคายอย่างสม่ำเสมอ. และปฏิปัตตินี้ของท่านนั้น เป็นไปเพื่อความถึงพร้อมแห่งสติอันไพบูลย์ และความถึงพร้อมแห่งปัญญาอันไพบูลย์ จึงตรัสว่า “เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ” เพราะประกอบด้วยสติ จึงชื่อว่ามีสติ. เพราะประกอบด้วยสัมปชัญญะ จึงชื่อว่ามีสัมปชัญญะ. แม้ในกาลที่ปราศจากปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของญาณ ก็ยังมีการดำเนินไปที่แตกต่างกัน จึงตรัสว่า “ชื่อว่าสัตตตวิหาร” สัตตตวิหาร คือวิหารธรรมอันเป็นนิตย์ของพระขีณาสพ เป็นวิหารธรรมที่ดำเนินไปตลอดเวลา. เพราะว่าพระขีณาสพทั้งหลาย เว้นเวลาแห่งสมาบัติและเวลาแห่งภวังค์แล้ว ย่อมอยู่ด้วยฉฬังคุเปกขาวิหารนี้เท่านั้น. เอตฺถ จ ‘‘ฉสุ ทฺวาเรสุปิ อุเปกฺขโก วิหรตี’’ติ อิมินา ฉฬงฺคุเปกฺขา กถิตา. ‘‘สมฺปชาโน’’ติ วจนโต ปน จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ เตหิ วินา สมฺปชานตาย อสมฺภวโต. สตตวิหารภาวโต อฏฺฐ มหากิริยจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. ‘‘เนว สุมโน น ทุมฺมโน’’ติ วจนโต อฏฺฐ มหากิริยจิตฺตานิ, หสิตุปฺปาโท, โวฏฺฐพฺพนญฺจาติ ทส จิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. ราคโทสสหชาตานํ โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อภาโว เตสมฺปิ สาธารโณติ ฉฬงฺคุเปกฺขาวเสน อาคตานํ อิเมสํ สตตวิหารานํ โสมนสฺสํ กถํ ลพฺภตีติ เจ? อาเสวนโต. กิญฺจาปิ [Pg.82] ขีณาสโว อิฏฺฐานิฏฺเฐปิ อารมฺมเณ มชฺฌตฺโต วิย พหุลํ อุเปกฺขโก วิหรติ อตฺตโน ปริสุทฺธปกติภาวาวิชหนโต, กทาจิ ปน ตถา เจโตภิสงฺขาราภาเว ยํ ตํ สภาวโต อิฏฺฐํ อารมฺมณํ, ตสฺส ยาถาวสภาวคฺคหณวเสนปิ อรหโต จิตฺตํ ปุพฺพาเสวนวเสน โสมนสฺสสหคตํ หุตฺวา ปวตฺตเตว. ในที่นี้ ฉฬังคุเปกขาถูกกล่าวด้วยคำว่า “ย่อมอยู่เป็นผู้วางเฉยในทวารทั้ง ๖” ส่วนด้วยคำว่า “สัมปชัญญะ” ย่อมได้จิตที่ประกอบด้วยญาณ ๔ ดวง เพราะความเป็นไปไม่ได้แห่งสัมปชัญญะหากปราศจากจิตเหล่านั้น. ด้วยความเป็นสัตตตวิหาร ย่อมได้มหากิริยาจิต ๘ ดวง. ด้วยคำว่า “ไม่เป็นผู้มีใจยินดี ไม่เป็นผู้มีใจไม่ยินดี” ย่อมได้จิต ๑๐ ดวง คือ มหากิริยาจิต ๘ ดวง, หสิตุปปาทจิต และโวฏฐัพพนจิต. หากมีผู้ถามว่า “การไม่มีโสมนัสและโทมนัสที่เกิดพร้อมกับราคะและโทสะนั้น เป็นเรื่องทั่วไปของจิตเหล่านั้น แล้วโสมนัสจะเกิดขึ้นได้อย่างไรในสัตตตวิหารเหล่านี้ที่มาด้วยอำนาจแห่งฉฬังคุเปกขา?” ตอบว่า “เพราะการเสพคุ้น” แม้ว่าพระขีณาสพจะอยู่เป็นผู้วางเฉยในอารมณ์ทั้งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นส่วนมาก เหมือนผู้เป็นกลาง เพราะไม่ละทิ้งความเป็นผู้มีปกติบริสุทธิ์ของตน แต่บางครั้งเมื่อไม่มีความปรุงแต่งทางใจเช่นนั้น อารมณ์ใดที่โดยสภาพแล้วน่าปรารถนา จิตของพระอรหันต์ก็ย่อมดำเนินไปโดยประกอบด้วยโสมนัสด้วยอำนาจแห่งการเสพคุ้นในกาลก่อน แม้ด้วยอำนาจแห่งการถือเอาสภาพตามความเป็นจริงของอารมณ์นั้น. ปฐมอาหุเนยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนาปฐมอาหุเนยยสูตร จบแล้ว ๒-๗. ทุติยอาหุเนยฺยสุตฺตาทิวณฺณนา ๒-๗. คำพรรณนาอาหุเนยยสูตรที่ ๒ เป็นต้น ๒-๗. ทุติเย (วิสุทฺธิ. ๒.๓๘๐) อเนกวิหิตนฺติ อเนกวิธํ นานปฺปการํ. อิทฺธิวิธนฺติ อิทฺธิโกฏฺฐาสํ. ปจฺจนุโภตีติ ปจฺจนุภวติ, ผุสติ สจฺฉิกโรติ ปาปุณาตีติ อตฺโถ. อิทานิสฺส อเนกวิหิตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอโกปิ หุตฺวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘เอโกปิ หุตฺวา’’ติ อิมินา กรณโต ปุพฺเพว ปกติยา เอโกปิ หุตฺวา. พหุธา โหตีติ พหูนํ สนฺติเก จงฺกมิตุกาโม วา สชฺฌายํ กาตุกาโม วา ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกาโม วา หุตฺวา สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ โหติ. อาวิภาวํ ติโรภาวนฺติ เอตฺถ อาวิภาวํ กโรติ, ติโรภาวํ กโรตีติ อยมตฺโถ. อิทเมว หิ สนฺธาย ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๓.๑๑) วุตฺตํ – ‘‘อาวิภาวนฺติ เกนจิ อนาวุฏํ โหติ อปฺปฏิจฺฉนฺนํ วิวฏํ, ติโรภาวนฺติ เกนจิ อาวุฏํ โหติ ปฏิจฺฉนฺนํ ปิหิตํ ปฏิกุชฺชิต’’นฺติ. ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ อากาเสติ เอตฺถ ติโรกุฏฺฏนฺติ ปรกุฏฺฏํ, กุฏฺฏสฺส ปรภาคนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอส นโย อิตเรสุ. กุฏฺโฏติ จ เคหภิตฺติยา เอตํ อธิวจนํ. ปากาโรติ เคหวิหารคามาทีนํ ปริกฺเขปปากาโร. ปพฺพโตติ ปํสุปพฺพโต วา ปาสาณปพฺพโต วา. อสชฺชมาโนติ อลคฺคมาโน เสยฺยถาปิ อากาเส วิย. ในอาหุเนยยสูตรที่ ๒ (วิสุทธิ. ๒.๓๘๐) คำว่า “อเนกวิหิตะ” คือมีหลายอย่าง มีหลายประเภท. คำว่า “อิทธิวิธี” คือส่วนแห่งฤทธิ์. คำว่า “ย่อมเสวย” คือย่อมประสบ, ย่อมถูกต้อง, ย่อมทำให้แจ้ง, ย่อมถึง. บัดนี้ เมื่อจะแสดงความเป็นผู้มีหลายอย่างของท่านนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “เป็นคนเดียวแล้ว” ในคำนั้น คำว่า “เป็นคนเดียวแล้ว” ด้วยคำนี้ คือเป็นคนเดียวโดยปกติก่อนที่จะกระทำ. คำว่า “ย่อมเป็นได้หลายอย่าง” คือเมื่อปรารถนาจะจงกรม หรือจะสาธยาย หรือจะถามปัญหาในที่ของคนหมู่มาก ก็ย่อมเป็นได้ร้อยหนึ่ง พันหนึ่ง. คำว่า “ทำให้ปรากฏ ทำให้หายไป” ในที่นี้ อรรถว่า “ย่อมทำให้ปรากฏ, ย่อมทำให้หายไป” นี้แหละ. อนึ่ง พระปฏิสัมภิทาได้กล่าวไว้โดยอ้างอิงถึงข้อนี้ว่า (ปฏิ. ม. ๓.๑๑) – “ทำให้ปรากฏ คือไม่ถูกอะไรปิดบัง ไม่ถูกปกคลุม เปิดเผย, ทำให้หายไป คือถูกอะไรปิดบัง ถูกปกคลุม ถูกปิด ถูกซ่อนไว้” คำว่า “ไปได้ตลอดฝา ไปได้ตลอดกำแพง ไปได้ตลอดภูเขา โดยไม่ติดขัด เหมือนไปในอากาศ” ในที่นี้ คำว่า “ตลอดฝา” คือฝาอื่น, กล่าวคือส่วนที่พ้นจากฝา. ข้อนี้มีนัยเช่นเดียวกันในคำอื่น ๆ. คำว่า “ฝา” นี้เป็นชื่อเรียกของฝาเรือน. คำว่า “กำแพง” คือกำแพงที่ล้อมรอบเรือน วิหาร หรือหมู่บ้านเป็นต้น. คำว่า “ภูเขา” คือภูเขาดิน หรือภูเขาหิน. คำว่า “โดยไม่ติดขัด” คือโดยไม่ติดค้าง เหมือนในอากาศ. อุมฺมุชฺชนิมุชฺชนฺติ เอตฺถ อุมฺมุชฺชนฺติ อุฏฺฐานํ วุจฺจติ. นิมุชฺชนฺติ สํสีทนํ. อุมฺมุชฺชญฺจ นิมุชฺชญฺจ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ. อุทเกปิ อภิชฺชมาเนติ เอตฺถ ยํ อุทกํ อกฺกมิตฺวา สํสีทติ, ตํ ภิชฺชมานนฺติ วุจฺจติ, วิปรีตํ อภิชฺชมานํ. ปลฺลงฺเกน คจฺฉติ. ปกฺขี [Pg.83] สกุโณติ ปกฺเขหิ ยุตฺตสกุโณ. อิเมปิ จนฺทิมสูริเย เอวํมหิทฺธิเก เอวํมหานุภาเว ปาณินา ปรามสตีติ เอตฺถ จนฺทิมสูริยานํ ทฺวาจตฺตาลีสโยชนสหสฺสสฺส อุปริ จรเณน มหิทฺธิกตา, ตีสุ ทีเปสุ เอกกฺขเณ อาโลกกรเณน มหานุภาวตา เวทิตพฺพา. เอวํ อุปริจรณอาโลกกรเณหิ มหิทฺธิเก มหานุภาเว. ปรามสตีติ คณฺหาติ, เอกเทเส วา ฉุปติ. ปริมชฺชตีติ สมนฺตโต อาทาสตลา วิย ปริมชฺชติ. ยาว พฺรหฺมโลกาปีติ พฺรหฺมโลกมฺปิ ปริจฺเฉทํ กตฺวา. กาเยน วสํ วตฺเตตีติ ตตฺร พฺรหฺมโลเก กาเยน อตฺตโน วสํ วตฺเตติ. ในคำว่า “ดำลงและโผล่ขึ้น” (Ummujjanimujjanti) ในที่นี้ คำว่า “โผล่ขึ้น” (ummujjanti) เรียกว่าการลุกขึ้น. คำว่า “ดำลง” (nimujjanti) คือการจมลง. การโผล่ขึ้นและการดำลง ชื่อว่า “ดำลงและโผล่ขึ้น” (ummujjanimujjaṃ). ในคำว่า “ในน้ำก็ไม่แยก” (udakepi abhijjamāne) ในที่นี้ น้ำใดที่เหยียบแล้วจมลง น้ำนั้นเรียกว่า “ถูกแยก” (bhijjamāna), ตรงกันข้ามคือ “ไม่ถูกแยก” (abhijjamāna). ย่อมไปโดยขัดสมาธิ. คำว่า “นกมีปีก” (pakkhī sakuṇo) คือนกที่ประกอบด้วยปีก. ในคำว่า “ย่อมลูบคลำพระจันทร์และพระอาทิตย์ที่มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ด้วยมือ” ในที่นี้ พึงทราบว่าพระจันทร์และพระอาทิตย์มีฤทธิ์มากด้วยการโคจรอยู่เหนือ ๔๒,๐๐๐ โยชน์, มีอานุภาพมากด้วยการให้แสงสว่างในสามทวีปในขณะเดียวกัน. มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากด้วยการโคจรอยู่เบื้องบนและการให้แสงสว่างอย่างนี้. คำว่า “ย่อมลูบคลำ” (parāmasati) คือย่อมจับ หรือย่อมสัมผัสในบางส่วน. คำว่า “ย่อมลูบไล้” (parimajjati) คือย่อมลูบไล้โดยรอบ เหมือนพื้นกระจก. คำว่า “แม้จนถึงพรหมโลก” (yāva brahmalokāpi) คือกำหนดพรหมโลกเป็นที่สุด. คำว่า “ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปด้วยกาย” (kāyena vasaṃ vatteti) คือย่อมยังอำนาจของตนให้เป็นไปด้วยกายในพรหมโลกนั้น. ทิพฺพาย โสตธาตุยาติ เอตฺถ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพา. เทวตานญฺหิ สุจริตกมฺมนิพฺพตฺตา ปิตฺตเสมฺหรุหิราทีหิ อปลิพุทฺธา อุปกฺกิเลสวิมุตฺตตาย ทูเรปิ อารมฺมณสมฺปฏิจฺฉนสมตฺถา ทิพฺพา ปสาทโสตธาตุ โหติ. อยญฺจาปิ อิมสฺส ภิกฺขุโน วีริยภาวนาพเลน นิพฺพตฺตา ญาณโสตธาตุ ตาทิสาเยวาติ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพา. อปิจ ทิพฺพวิหารวเสน ปฏิลทฺธตฺตา อตฺตนา จ ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตาปิ ทิพฺพา. สวนฏฺเฐน นิชฺชีวฏฺเฐน จ โสตธาตุ. โสตธาตุกิจฺจกรเณน โสตธาตุ วิยาติปิ โสตธาตุ. ตาย โสตธาตุยา. วิสุทฺธายาติ สุทฺธาย นิรุปกฺกิเลสาย. อติกฺกนฺตมานุสิกายาติ มนุสฺสูปจารํ อติกฺกมิตฺวา สทฺทสวเน มานุสิกํ มํสโสตธาตุํ อติกฺกนฺตาย วีติวตฺเตตฺวา ฐิตาย. อุโภ สทฺเท สุณาตีติ ทฺเว สทฺเท สุณาติ. กตเม ทฺเว? ทิพฺเพ จ มานุเส จ, เทวานญฺจ มนุสฺสานญฺจ สทฺเทติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ปเทสปริยาทานํ เวทิตพฺพํ. เย ทูเร สนฺติเก จาติ เย สทฺทา ทูเร ปรจกฺกวาเฬปิ, เย จ สนฺติเก อนฺตมโส สเทหสนฺนิสฺสิตปาณกสทฺทาปิ, เต สุณาตีติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน นิปฺปเทสปริยาทานํ เวทิตพฺพํ. ในคำว่า “ด้วยทิพยโสตธาตุ” (dibbāya sotadhātuyā) ในที่นี้ ชื่อว่าทิพย์ เพราะคล้ายกับทิพย์. เพราะว่าทิพยโสตธาตุอันเป็นปสาทะของเทวดาทั้งหลายนั้น เกิดจากสุจริตกรรม ไม่ถูกพัวพันด้วยดี เสมหะ และโลหิตเป็นต้น และหลุดพ้นจากอุปกิเลส จึงสามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล. และญาณโสตธาตุที่เกิดขึ้นด้วยกำลังแห่งวิริยภาวนาของภิกษุรูปนี้ ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน จึงชื่อว่าทิพย์ เพราะคล้ายกับทิพย์. อนึ่ง ชื่อว่าทิพย์ เพราะได้มาด้วยอำนาจแห่งทิพยวิหาร และเพราะตนเองอาศัยทิพยวิหาร. ชื่อว่าโสตธาตุ เพราะเป็นที่ฟัง และเพราะเป็นธาตุที่ไม่มีชีวิต. ชื่อว่าโสตธาตุ แม้เพราะทำกิจของโสตธาตุ. ด้วยโสตธาตุนั้น. คำว่า “บริสุทธิ์” (visuddhāya) คือบริสุทธิ์ ปราศจากอุปกิเลส. คำว่า “ล่วงพ้นจากของมนุษย์” (atikkantamānusikāya) คือล่วงพ้นจากโสตธาตุที่เป็นเนื้อของมนุษย์ในการได้ยินเสียง โดยล่วงพ้นจากขอบเขตของมนุษย์ และตั้งอยู่โดยก้าวล่วงไป. คำว่า “ย่อมได้ยินเสียงทั้งสอง” (ubho sadde suṇāti) คือย่อมได้ยินเสียงสองอย่าง. สองอย่างอะไรบ้าง? คือเสียงทิพย์และเสียงมนุษย์, กล่าวคือเสียงของเทวดาและเสียงของมนุษย์. ด้วยข้อนี้ พึงทราบการกำหนดขอบเขต (padesapariyādāna). คำว่า “ทั้งที่ไกลและที่ใกล้” (ye dūre santike ca) คือเสียงใดที่ไกล แม้ในจักรวาลอื่น, และเสียงใดที่ใกล้ แม้เสียงของสัตว์เล็ก ๆ ที่อาศัยอยู่ในร่างกายของตน, ย่อมได้ยินเสียงเหล่านั้น. ด้วยข้อนี้ พึงทราบการกำหนดโดยไม่จำกัดขอบเขต (nippadesapariyādāna). ปรสตฺตานนฺติ อตฺตานํ ฐเปตฺวา เสสสตฺตานํ. ปรปุคฺคลานนฺติ อิทมฺปิ อิมินา เอกตฺถเมว. เวเนยฺยวเสน ปน เทสนาวิลาเสน จ พฺยญฺชนนานตฺตํ กตํ. เจตสา เจโตติ อตฺตโน จิตฺเตน เตสํ จิตฺตํ. ปริจฺจาติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา. ปชานาตีติ สราคาทิวเสน นานปฺปการโต ชานาติ. สราคํ วา จิตฺตนฺติอาทีสุ ปน อฏฺฐโลภสหคตจิตฺตํ สราคํ จิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อวเสสํ จาตุภูมกํ กุสลาพฺยากตจิตฺตํ วีตราคํ. ทฺเว [Pg.84] โทมนสฺสจิตฺตานิ, ทฺเว วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจจิตฺตานีติ อิมานิ ปน จตฺตาริ จิตฺตานิ อิมสฺมึ ทุเก สงฺคหํ น คจฺฉนฺติ. เกจิ ปน เถรา ตานิปิ สงฺคณฺหนฺติ. ทุวิธํ ปน โทมนสฺสจิตฺตํ สโทสํ จิตฺตํ นาม. สพฺพมฺปิ จาตุภูมกํ กุสลาพฺยากตจิตฺตํ วีตโทสํ. เสสานิ ทส อกุสลจิตฺตานิ อิมสฺมึ ทุเก สงฺคหํ น คจฺฉนฺติ. เกจิ ปน เถรา ตานิปิ สงฺคณฺหนฺติ. สโมหํ วีตโมหนฺติ เอตฺถ ปน ปาฏิปุคฺคลิกนเยน วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตทฺวยเมว สโมหํ. โมหสฺส ปน สพฺพากุสเลสุ สมฺภวโต ทฺวาทสวิธมฺปิ อกุสลจิตฺตํ สโมหํ จิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อวเสสํ วีตโมหํ. ถินมิทฺธานุคตํ ปน สํขิตฺตํ, อุทฺธจฺจานุคตํ วิกฺขิตฺตํ. รูปาวจรารูปาวจรํ มหคฺคตํ, อวเสสํ อมหคฺคตํ. สพฺพมฺปิ เตภูมกํ สอุตฺตรํ, โลกุตฺตรํ อนุตฺตรํ. อุปจารปฺปตฺตํ อปฺปนาปฺปตฺตญฺจ สมาหิตํ, อุภยมปฺปตฺตํ อสมาหิตํ. ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฺปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณวิมุตฺตึ ปตฺตํ ปญฺจวิธมฺปิ เอตํ วิมุตฺตํ, วิมุตฺติมปฺปตฺตํ วา อวิมุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. คำว่า ปรสัตตานํ ได้แก่ สัตว์ที่เหลือ เว้นตน. คำว่า ปรปุคฺคลานํ แม้นี้ก็มีความหมายอย่างเดียวกันกับคำนี้. แต่ความต่างกันแห่งพยัญชนะนั้น ทรงทำไว้โดยสามารถแห่งเวไนยบุคคลและโดยลีลาแห่งเทศนา. คำว่า เจตสา เจโต ได้แก่ จิตของตนกับจิตของสัตว์เหล่านั้น. คำว่า ปริจฺจ ได้แก่ กำหนดรู้แล้ว. คำว่า ปชานาติ ได้แก่ ย่อมรู้โดยประการต่างๆ มีจิตมีราคะเป็นต้น. อนึ่ง ในคำว่า จิตมีราคะ เป็นต้น พึงทราบว่า จิตที่สหรคตด้วยโลภะ ๘ ดวง ชื่อว่าจิตมีราคะ. จิตกุศลและอัพยากฤตอันเป็นไปในภูมิ ๔ ที่เหลือ ชื่อว่าปราศจากราคะ. อนึ่ง จิตโทมนัส ๒ ดวง จิตวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ ๒ ดวง จิต ๔ ดวงเหล่านี้ ย่อมไม่สงเคราะห์เข้าในทุกะนี้. แต่พระเถระบางพวกย่อมสงเคราะห์จิตเหล่านั้นด้วย. อนึ่ง จิตโทมนัส ๒ อย่าง ชื่อว่าจิตมีโทสะ. จิตกุศลและอัพยากฤตอันเป็นไปในภูมิ ๔ ทั้งหมด ชื่อว่าปราศจากโทสะ. อกุศลจิต ๑๐ ดวงที่เหลือ ย่อมไม่สงเคราะห์เข้าในทุกะนี้. แต่พระเถระบางพวกย่อมสงเคราะห์จิตเหล่านั้นด้วย. อนึ่ง ในคำว่า มีโมหะ ปราศจากโมหะ นี้ โดยนัยแห่งบุคคล จิตที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ ๒ ดวงเท่านั้น ชื่อว่ามีโมหะ. แต่เพราะโมหะย่อมเกิดในอกุศลจิตทั้งหมด อกุศลจิต ๑๒ อย่างทั้งหมด พึงทราบว่าชื่อว่าจิตมีโมหะ. จิตที่เหลือ ชื่อว่าปราศจากโมหะ. อนึ่ง จิตที่ประกอบด้วยถีนมิทธะ ชื่อว่าหดหู่ (saṃkhitta), จิตที่ประกอบด้วยอุทธัจจะ ชื่อว่าฟุ้งซ่าน (vikkhitta). จิตรูปาวจรและอรูปาวจร ชื่อว่ามหัคคตะ, จิตที่เหลือ ชื่อว่าไม่ใช่มหัคคตะ. จิตอันเป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมด ชื่อว่ามีธรรมอื่นยิ่งกว่า (sauttara), จิตโลกุตตระ ชื่อว่าไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า (anuttara). จิตที่ถึงอุปจาระและถึงอัปปนา ชื่อว่ามีสมาธิ, จิตที่ไม่ถึงทั้งสองอย่าง ชื่อว่าไม่มีสมาธิ. วิมุตติ ๕ อย่างนี้ คือ ตทังควิมุตติ วิขัมภนวิมุตติ สมุจเฉทวิมุตติ ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ และนิสสรณวิมุตติ ที่ถึงแล้ว ชื่อว่าพ้นแล้ว, หรือจิตที่ไม่ถึงวิมุตติ พึงทราบว่าชื่อว่าไม่พ้นแล้ว. อเนกวิหิตนฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๒) อเนกวิธํ, อเนเกหิ วา ปกาเรหิ ปวตฺติตํ สํวณฺณิตนฺติ อตฺโถ. ปุพฺเพนิวาสนฺติ สมนนฺตราตีตภวํ อาทึ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ นิวุตฺถสนฺตานํ. อนุสฺสรตีติ ขนฺธปฏิปาฏิวเสน, จุติปฏิสนฺธิวเสน วา อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา สรติ. เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ…เป… ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรตีติ. ตตฺถ เอกมฺปิ ชาตินฺติ เอกมฺปิ ปฏิสนฺธิมูลํ จุติปริโยสานํ เอกภวปริยาปนฺนํ ขนฺธสนฺตานํ. เอส นโย ทฺเวปิ ชาติโยติอาทีสุปิ. อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเปติอาทีสุ ปน ปริหายมาโน กปฺโป สํวฏฺฏกปฺโป, วฑฺฒมาโน วิวฏฺฏกปฺโปติ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ สํวฏฺเฏน สํวฏฺฏฏฺฐายี คหิโต โหติ ตํมูลกตฺตา, วิวฏฺเฏน วิวฏฺฏฏฺฐายี. เอวญฺหิ สติ ยานิ ตานิ ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, กปฺปสฺส อสงฺขฺเยยฺยานิ. กตมานิ จตฺตาริ? สํวฏฺโฏ สํวฏฺฏฏฺฐายี วิวฏฺโฏ วิวฏฺฏฏฺฐายี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๕๖) วุตฺตานิ, ตานิ ปริคฺคหิตานิ โหนฺติ. คำว่า อเนกวิหิตํ (สมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย ๑/๑๒) มีหลายอย่าง หรืออันบุคคลให้เป็นไปแล้วโดยหลายประการ พรรณนาแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า ปุพฺเพนิวาสํ ได้แก่ ขันธสันดานที่เคยอยู่อาศัยในภพนั้นๆ มีภพที่ล่วงไปแล้วในลำดับเป็นต้น. คำว่า อนุสฺสรติ ได้แก่ ย่อมระลึกไปตามลำดับแห่งขันธ์ หรือไปตามลำดับจุติและปฏิสนธิ. เหมือนอย่างที่ตรัสว่า ระลึกชาติได้แม้ชาติหนึ่ง...ฯลฯ...ระลึกบุพเพนิวาสได้ ดังนี้. ในคำเหล่านั้น คำว่า เอกมฺปิ ชาตึ ได้แก่ ขันธสันดานที่นับเนื่องในภพเดียว มีปฏิสนธิเป็นมูล มีจุติเป็นที่สุด แม้ชาติเดียว. นัยนี้พึงทราบในคำว่า แม้สองชาติ เป็นต้นด้วย. อนึ่ง ในคำว่า แม้หลายสังวัฏฏกัป เป็นต้น พึงทราบว่า กัปที่เสื่อมไป ชื่อว่าสังวัฏฏกัป, กัปที่เจริญขึ้น ชื่อว่าวิวัฏฏกัป. ในคำเหล่านั้น สังวัฏฏะย่อมถูกถือเอาด้วยสังวัฏฏัฏฐายี เพราะเป็นมูลของสังวัฏฏะ, วิวัฏฏะย่อมถูกถือเอาด้วยวิวัฏฏัฏฐายี. เมื่อเป็นเช่นนี้ อสังไขยกัป ๔ อย่างที่ตรัสไว้ว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสังไขยกัปของกัปมี ๔ อย่างเหล่านี้. ๔ อย่างเป็นไฉน? คือ สังวัฏฏะ สังวัฏฏัฏฐายี วิวัฏฏะ วิวัฏฏัฏฐายี (อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต ๔.๑๕๖) เหล่านั้น ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยกัน. อมุตฺราสินฺติ อมุมฺหิ สํวฏฺฏกปฺเป อหํ อมุมฺหิ ภเว วา โยนิยา วา คหิยา วา วิญฺญาณฏฺฐิติยา วา สตฺตาวาเส วา สตฺตนิกาเย วา อาสึ. เอวํนาโมติ ติสฺโส วา ผุสฺโส วา. เอวํโคตฺโตติ โคตโม วา กจฺจายโน วา กสฺสโป วา. อิทมสฺส อตีตภเว อตฺตโน นามโคตฺตานุสฺสรณวเสน วุตฺตํ. สเจ ปน ตสฺมึ กาเล อตฺตโน วณฺณสมฺปตฺติลูขปณีตชีวิกภาวํ [Pg.85] สุขทุกฺขพหุลตํ อปฺปายุกทีฆายุกภาวํ วา อนุสฺสริตุกาโม โหติ, ตมฺปิ อนุสฺสรติเยว. เตนาห ‘‘เอวํวณฺโณ…เป… เอวมายุปริยนฺโต’’ติ. ตตฺถ เอวํวณฺโณติ โอทาโต วา สาโม วา. เอวมาหาโรติ สาลิมํโสทนาหาโร วา ปวตฺตผลโภชโน วา. เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวทีติ อเนน ปกาเรน กายิกเจตสิกานํ สามิสนิรามิสาทิปฺปเภทานํ สุขทุกฺขานํ ปฏิสํเวที. เอวมายุปริยนฺโตติ เอวํ วสฺสสตปริมาณายุปริยนฺโต วา จตุราสีติกปฺปสหสฺสายุปริยนฺโต วา. โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทินฺติ โส อหํ ตโต ภวโต โยนิโต คหิโต วิญฺญาณฏฺฐิติโต สตฺตาวาสโต สตฺตนิกายโต วา จุโต ปุนอมุกสฺมึ นาม ภเว โยนิยา คติยา วิญฺญาณฏฺฐิติยา สตฺตาวาเส สกฺกนิกาเย วา อุทปาทึ. ตตฺราปาสินฺติ ตตฺราปิ ภเว โยนิยา คติยา วิญฺญาณฏฺฐิติยา สตฺตาวาเส สตฺตนิกาเย วา ปุน อโหสึ. เอวํนาโมติอาทิ วุตฺตนยเมว. คำว่า อมุตฺราสึ ได้แก่ ในสังวัฏฏกัปโน้น ข้าพเจ้าได้เป็นอยู่ในภพโน้น หรือในกำเนิดโน้น หรือในคติโน้น หรือในวิญญาณฐิติโน้น หรือในสัตตาวาสโน้น หรือในหมู่สัตว์โน้น. คำว่า เอวํนาโม ได้แก่ ชื่อว่าติสสะ หรือชื่อว่าปุสสะ. คำว่า เอวํโคตฺโต ได้แก่ โคตรว่าโคตมะ หรือกัจจายนะ หรือกัสสปะ. คำนี้ตรัสไว้โดยสามารถแห่งการระลึกถึงชื่อและโคตรของตนในภพที่ล่วงมาแล้ว. แต่ถ้าในกาลนั้น เขาปรารถนาจะระลึกถึงความถึงพร้อมด้วยวรรณะ หรือความเป็นอยู่หยาบหรือประณีต ความมีสุขมากหรือทุกข์มาก ความมีอายุสั้นหรืออายุยืนของตน เขาก็ย่อมระลึกถึงสิ่งนั้นได้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า มีวรรณะอย่างนี้...ฯลฯ...มีอายุมีที่สุดอย่างนี้ ดังนี้. ในคำเหล่านั้น คำว่า เอวํวณฺโณ ได้แก่ มีวรรณะขาว หรือมีวรรณะคล้ำ. คำว่า เอวมาหาโร ได้แก่ มีอาหารเป็นข้าวสาลีและเนื้อ หรือมีอาหารเป็นผลไม้ที่เกิดขึ้นเอง. คำว่า เอวํสุขทุกฺขpฺปฏิสํเวที ได้แก่ เสวยสุขและทุกข์ทางกายและทางใจ มีสุขและทุกข์ที่มีอามิสและไม่มีอามิสเป็นต้น โดยประการอย่างนี้. คำว่า เอวมายุปริยนฺโต ได้แก่ มีอายุมีที่สุดประมาณ ๑๐๐ ปีอย่างนี้ หรือมีอายุมีที่สุดประมาณ ๘๔,๐๐๐ กัปอย่างนี้. คำว่า โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทิ ได้แก่ ข้าพเจ้านั้นจุติจากภพนั้น กำเนิดนั้น คตินั้น วิญญาณฐิตินั้น สัตตาวาสนั้น หรือหมู่สัตว์นั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพชื่อโน้น กำเนิด คติ วิญญาณฐิติ สัตตาวาส หรือหมู่สัตว์ชื่อโน้นอีก. คำว่า ตตฺราปาสึ ได้แก่ ข้าพเจ้าได้เป็นอยู่ในภพ กำเนิด คติ วิญญาณฐิติ สัตตาวาส หรือหมู่สัตว์นั้นอีก. คำว่า เอวํนาโม เป็นต้น ก็มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. อปิจ อมุตฺราสินฺติ อิทํ อนุปุพฺเพน อาโรหนฺตสฺส ยาวทิจฺฉกํ อนุสฺสรณํ. โส ตโตติ ปฏินิวตฺตนฺตสฺส ปจฺจเวกฺขณํ, ตสฺมา ‘‘อิธูปปนฺโน’’ติ อิมิสฺสา อิธูปปตฺติยา อนนฺตรเมว อุปฺปตฺติฏฺฐานํ สนฺธาย ‘‘อมุตฺร อุทปาทิ’’นฺติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺราปาสินฺติ เอวมาทิ ปนสฺส ตตฺราปิ อิมิสฺสา อุปปตฺติยา อนฺตเร อุปปตฺติฏฺฐาเน นามโคตฺตาทีนํ อนุสฺสรณทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโนติ สฺวาหํ ตโต อนนฺตรุปฺปตฺติฏฺฐานโต จุโต อิธ อมุกสฺมึ นาม ขตฺติยกุเล วา พฺราหฺมณกุเล วา นิพฺพตฺโตติ. อิตีติ เอวํ. สาการํ สอุทฺเทสนฺติ นามโคตฺตวเสน สอุทฺเทสํ, วณฺณาทิวเสน สาการํ. นามโคตฺเตน หิ สตฺโต ‘‘ติสฺโส กสฺสโป’’ติ อุทฺทิสียติ, วณฺณาทีหิ ‘‘สาโม โอทาโต’’ติ นานตฺตโต ปญฺญายติ, ตสฺมา นามโคตฺตํ อุทฺเทโส, อิตเร อาการา. อนึ่ง คำว่า อมุตฺราสึ นี้ เป็นการระลึกไปตามลำดับเท่าที่ปรารถนาของผู้ที่ระลึกย้อนขึ้นไป. คำว่า โส ตโต เป็นการพิจารณาของผู้ที่ระลึกย้อนกลับลงมา, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า คำว่า อมุตฺร อุทปาทิ นี้ ตรัสหมายถึงสถานที่เกิดในลำดับถัดจากความเกิดในภพนี้ทันที ในคำว่า เกิดในภพนี้ นี้. อนึ่ง คำว่า ตตฺราปาสึ เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงการระลึกถึงชื่อและโคตรเป็นต้น ในสถานที่เกิดนั้นๆ ในระหว่างความเกิดในภพนี้. คำว่า โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน ได้แก่ ข้าพเจ้านั้นจุติจากสถานที่เกิดในลำดับถัดไปนั้นแล้ว ได้มาเกิดในตระกูลกษัตริย์ชื่อโน้น หรือตระกูลพราหมณ์ชื่อโน้นในภพนี้. คำว่า อิติ ได้แก่ อย่างนี้. คำว่า สาการํ สอุเทสํ ได้แก่ มีการระบุโดยชื่อและโคตร, มีอาการโดยวรรณะเป็นต้น. เพราะสัตว์ย่อมถูกระบุว่า ติสสะ กัสสปะ โดยชื่อและโคตร, ย่อมปรากฏโดยความต่างกันว่า คล้ำ ขาว โดยวรรณะเป็นต้น, เพราะฉะนั้น ชื่อและโคตรจึงเป็นการระบุ, ส่วนที่เหลือเป็นอาการ. ทิพฺเพนาติอาทีสุ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพํ. เทวตานญฺหิ สุจริตกมฺมนิพฺพตฺตํ ปิตฺตเสมฺหรุหิราทีหิ อปลิพุทฺธํ อุปกฺกิเลสวิมุตฺตตาย ทูเรปิ อารมฺมณสมฺปฏิจฺฉนสมตฺถํ ทิพฺพํ ปสาทจกฺขุ โหติ. อิทญฺจาปิ วีริยภาวนาพเลน นิพฺพตฺตํ ญาณจกฺขุ ตาทิสเมวาติ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพํ. ทิพฺพวิหารวเสน ปฏิลทฺธตฺตา อตฺตโน จ ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตาปิ ทิพฺพํ. อาโลกปริคฺคเหน มหาชุติกตฺตาปิ [Pg.86] ทิพฺพํ. ติโรกุฏฺฏาทิคตรูปทสฺสเนน มหาคติกตฺตาปิ ทิพฺพํ. ตํ สพฺพํ สทฺทสตฺถานุสาเรน เวทิตพฺพํ. ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขุ. จกฺขุกิจฺจกรเณน จกฺขุมิวาติปิ จกฺขุ. จุตูปปาตทสฺสเนน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุตฺตา วิสุทฺธํ. โย หิ จุติเมว ปสฺสติ, น อุปปาตํ, โส อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหาติ. โย อุปปาตเมว ปสฺสติ, น จุตึ, โส นวสตฺตปาตุภาวทิฏฺฐึ คณฺหาติ. โย ปน ตทุภยํ ปสฺสติ, โส ยสฺมา ทุวิธมฺปิ ตํ ทิฏฺฐิคตํ อติวตฺตติ, ตสฺมา ตํ ทสฺสนํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุ โหติ. อุภยมฺปิ เจตํ พุทฺธปุตฺตา ปสฺสนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘จุตูปปาตทสฺสเนน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุตฺตา วิสุทฺธ’’นฺติ. มนุสฺสูปจารํ อติกฺกมิตฺวา รูปทสฺสเนน อติกฺกนฺตมานุสกํ, มานุสํ วา มํสจกฺขุํ อติกฺกนฺตตฺตา อติกฺกนฺตมานุสกนฺติ เวทิตพฺพํ. เตน ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน. ในบทว่า ทิพฺเพน เป็นต้น พึงทราบว่า ทิพย์ เพราะมีสภาพเหมือนทิพย์. ก็ทิพยจักษุอันเป็นทิพย์ของเทวดาทั้งหลายนั้น ย่อมสำเร็จด้วยสุจริตกรรม ไม่ถูกขัดขวางด้วยดี เสมหะ และโลหิตเป็นต้น และเป็นอิสระจากอุปกิเลส จึงสามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล. และญาณจักษุนี้ที่สำเร็จด้วยกำลังแห่งวิริยภาวนาก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะมีสภาพเหมือนทิพย์ จึงชื่อว่าทิพย์. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าทิพย์ เพราะได้มาด้วยอำนาจแห่งทิพยวิหาร และเพราะอาศัยทิพยวิหารของตน. ชื่อว่าทิพย์ เพราะมีความรุ่งเรืองมากด้วยการแผ่รัศมี. ชื่อว่าทิพย์ เพราะมีความสามารถมากด้วยการเห็นรูปที่อยู่หลังกำแพงเป็นต้น. ทั้งหมดนั้นพึงทราบตามหลักไวยากรณ์. ชื่อว่าจักษุ เพราะอรรถว่าเห็น. ชื่อว่าจักษุ เพราะทำกิจของจักษุเหมือนจักษุ. ชื่อว่าบริสุทธิ์ เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิด้วยการเห็นจุติและอุบัติ. ผู้ใดเห็นแต่จุติ ไม่เห็นอุบัติ ผู้นั้นย่อมยึดถืออุจเฉททิฏฐิ. ผู้ใดเห็นแต่อุบัติ ไม่เห็นจุติ ผู้นั้นย่อมยึดถือทิฏฐิว่าสัตว์ใหม่ปรากฏขึ้น. ส่วนผู้ใดเห็นทั้งสองอย่างนั้น ผู้นั้นย่อมก้าวล่วงทิฏฐิทั้งสองชนิดนั้นได้ เพราะฉะนั้น การเห็นนั้นจึงเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิ. และบุตรของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมเห็นทั้งสองอย่างนี้. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "บริสุทธิ์ เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิด้วยการเห็นจุติและอุบัติ". พึงทราบว่า "ล่วงพ้นจากความเป็นมนุษย์" เพราะเห็นรูปที่ล่วงพ้นจากวิสัยของมนุษย์ หรือเพราะล่วงพ้นจากจักษุเนื้อของมนุษย์. ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงพ้นจากความเป็นมนุษย์นั้น. สตฺเต ปสฺสตีติ มนุสฺสานํ มํสจกฺขุนา วิย สตฺเต โอโลเกติ. จวมาเน อุปปชฺชมาเนติ เอตฺถ จุติกฺขเณ วา อุปปตฺติกฺขเณ วา ทิพฺพจกฺขุนา ทฏฺฐุํ น สกฺกา. เย ปน อาสนฺนจุติกา อิทานิ จวิสฺสนฺติ, เต จวมานาติ, เย จ คหิตปฺปฏิสนฺธิกา สมฺปตินิพฺพตฺตา จ, เต อุปปชฺชมานาติ อธิปฺเปตา. เต เอวรูเป จวมาเน อุปปชฺชมาเน จ ปสฺสตีติ ทสฺเสติ. หีเนติ โมหนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา หีนานํ ชาติกุลโภคาทีนํ วเสน หีฬิเต อุญฺญาเต. ปณีเตติ อโมหนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา ตพฺพิปรีเต. สุวณฺเณติ อโทสนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา อิฏฺฐกนฺตมนาปวณฺณยุตฺเต. ทุพฺพณฺเณติ โทสนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา อนิฏฺฐากนฺตามนาปวณฺณยุตฺเต, วิรูปวิรูเปติปิ อตฺโถ. สุคเตติ สุคติคเต, อโลภนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา วา อฑฺเฒ มหทฺธเน. ทุคฺคเตติ ทุคฺคติคเต, โลภนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา วา ทลิทฺเท อปฺปนฺนปาเน. บทว่า สตฺเต ปสฺสติ (ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลาย) คือ ย่อมมองดูสัตว์ทั้งหลาย เหมือนมนุษย์มองดูด้วยจักษุเนื้อ. ในบทว่า จวมมาเน อุปปชฺชมาเน (กำลังจุติ กำลังอุบัติ) นี้ ไม่สามารถเห็นด้วยทิพยจักษุในขณะจุติหรือขณะอุบัติได้. แต่สัตว์ทั้งหลายที่ใกล้จะจุติ คือกำลังจะจุติในบัดนี้ ชื่อว่ากำลังจุติ. และสัตว์ทั้งหลายที่ปฏิสนธิแล้ว กำลังเกิดขึ้นในบัดนี้ ชื่อว่ากำลังอุบัติ. แสดงว่า ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้กำลังจุติและกำลังอุบัติเช่นนั้น. บทว่า หีเน (เลวทราม) คือ ถูกดูหมิ่น ถูกเหยียดหยาม โดยชาติ ตระกูล โภคะเป็นต้น อันเป็นของเลวทราม เพราะประกอบด้วยผลไหลออกแห่งโมหะ. บทว่า ปณีเต (ประณีต) คือ ตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว เพราะประกอบด้วยผลไหลออกอันไม่ใช่โมหะ. บทว่า สุวณฺเณ (มีผิวพรรณดี) คือ ประกอบด้วยผิวพรรณที่น่าปรารถนา น่ารัก น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลไหลออกอันไม่ใช่โทสะ. บทว่า ทุพฺพณฺเณ (มีผิวพรรณทราม) คือ ประกอบด้วยผิวพรรณที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่ารัก ไม่น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลไหลออกแห่งโทสะ, มีความหมายว่า มีรูปร่างวิปริต. บทว่า สุคเต (ไปดีแล้ว) คือ ไปสู่สุคติ หรือเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก เพราะประกอบด้วยผลไหลออกอันไม่ใช่โลภะ. บทว่า ทุคฺคเต (ไปชั่วแล้ว) คือ ไปสู่ทุคติ หรือเป็นผู้ยากจน มีอาหารน้อย เพราะประกอบด้วยผลไหลออกแห่งโลภะ. ยถากมฺมูปเคติ ยํ ยํ กมฺมํ อุปจิตํ, เตน เตน อุปคเต. กายทุจฺจริเตนาติอาทีสุ ทุฏฺฐุ จริตํ กิเลสปูติกตฺตาติ ทุจฺจริตํ. กาเยน ทุจฺจริตํ, กายโต วา อุปฺปนฺนํ ทุจฺจริตนฺติ กายทุจฺจริตํ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. สมนฺนาคตาติ สมงฺคิภูตา. อริยานํ อุปวาทกาติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ อริยานํ อนฺตมโส คิหิโสตาปนฺนานมฺปิ อนตฺถกามา หุตฺวา อนฺติมวตฺถุนา วา คุณปริธํสเนน วา อุปวาทกา, อกฺโกสกา ครหกาติ วุตฺตํ โหติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกาติ วิปรีตทสฺสนา[Pg.87]. มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน สมาทินฺนนานาวิธกมฺมา, เยปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิมูลเกสุ กายกมฺมาทีสุ อญฺเญปิ สมาทาเปนฺติ. บทว่า ยถากมฺมูปเค (เป็นไปตามกรรม) คือ เข้าถึงกรรมใดที่สั่งสมไว้ด้วยกรรมนั้นๆ. ในบทว่า กายทุจฺจริเตน (ด้วยกายทุจริต) เป็นต้น พึงทราบว่า ทุจริต คือ การประพฤติชั่ว เพราะเป็นที่หมักหมมของกิเลส. ทุจริตที่ทำด้วยกาย หรือทุจริตที่เกิดขึ้นจากกาย ชื่อว่ากายทุจริต. ในบทอื่นๆ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า สมนฺนาคตา (ประกอบแล้ว) คือ ถึงพร้อมแล้ว. บทว่า อริยานํ อุปวาทกา (ผู้ติเตียนพระอริยะ) คือ ผู้ติเตียน ผู้ด่า ผู้ตำหนิพระอริยะทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระสาวก แม้กระทั่งพระโสดาบันที่เป็นคฤหัสถ์ ด้วยความไม่ปรารถนาประโยชน์ หรือด้วยการกล่าวตู่คุณธรรม. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิกา (มีความเห็นผิด) คือ มีความเห็นที่ผิดไป. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา (ผู้ถือมั่นกรรมอันเป็นมิจฉาทิฏฐิ) คือ ผู้ถือมั่นกรรมนานาชนิดด้วยอำนาจแห่งมิจฉาทิฏฐิ, และผู้ที่ชักชวนผู้อื่นให้ถือมั่นกายกรรมเป็นต้นที่มีมิจฉาทิฏฐิเป็นมูล. กายสฺส เภทาติ อุปาทินฺนกฺขนฺธปริจฺจาคา. ปรํ มรณาติ ตทนนฺตรํ อภินิพฺพตฺตกฺขนฺธคฺคหณา. อถ วา กายสฺส เภทาติ ชีวิตินฺทฺริยสฺสูปจฺเฉทา. ปรํ มรณาติ จุติจิตฺตโต อุทฺธํ. อปายนฺติ เอวมาทิ สพฺพํ นิรยเววจนเมว. นิรโย หิ สคฺคโมกฺขเหตุภูตา ปุญฺญสมฺมตา อยา อเปตตฺตา, สุขานํ วา อายสฺส อภาวา อปาโย. ทุกฺขสฺส คติ ปฏิสรณนฺติ ทุคฺคติ, โทสพหุลตาย วา ทุฏฺเฐน กมฺเมน นิพฺพตฺตา คตีติ ทุคฺคติ. วิวสา นิปตนฺติ ตตฺถ ทุกฺกฏฺฏการิโนติ วินิปาโต, วินสฺสนฺตา วา เอตฺถ ปตนฺติ สมฺภิชฺชมานงฺคปจฺจงฺคาติ วินิปาโต. นตฺถิ เอตฺถ อสฺสาทสญฺญิโต อโยติ นิรโย. บทว่า กายสฺส เภทา (เพราะกายแตก) คือ เพราะการสละขันธ์ที่ถูกยึดถือ. บทว่า ปรํ มรณา (หลังจากตาย) คือ เพราะการยึดถือขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่หลังจากนั้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า กายสฺส เภทา คือ เพราะความขาดแห่งชีวิตินทรีย์. บทว่า ปรํ มรณา คือ หลังจากจุติจิต. บทว่า อปาเย (ในอบาย) เป็นต้น ทั้งหมดนี้เป็นไวพจน์ของนรกนั่นเอง. จริงอยู่ ชื่อว่านรก เพราะปราศจากทางอันเป็นบุญที่นับว่าเป็นเหตุแห่งสวรรค์และโมกขะ หรือชื่อว่าอบาย เพราะไม่มีทางแห่งความสุข. ทุคติ คือ ที่ไป ที่พึ่งของทุกข์ หรือทุคติ คือ ที่ไปที่สำเร็จด้วยกรรมชั่ว เพราะมีโทสะมาก. วินิบาต คือ ที่ที่ผู้ทำกรรมชั่วตกไปโดยไม่สมัครใจ หรือที่ที่สัตว์ทั้งหลายผู้กำลังพินาศตกไป โดยอวัยวะน้อยใหญ่แตกสลาย. นรก คือ ที่ที่ไม่มีทางอันเป็นที่ยินดี. อถ วา อปายคฺคหเณน ติรจฺฉานโยนึ ทีเปติ. ติรจฺฉานโยนิ หิ อปาโย สุคติโต อเปตตฺตา, น ทุคฺคติ มเหสกฺขานํ นาคราชาทีนํ สมฺภวโต. ทุคฺคติคฺคหเณน เปตฺติวิสยญฺจ. โส หิ อปาโย เจว ทุคฺคติ จ สุคติโต อเปตตฺตา ทุกฺขสฺส จ คติภูตตฺตา, น ตุ วินิปาโต อสุรสทิสํ อวินิปติตตฺตา. วินิปาตคฺคหเณน อสุรกายํ. โส หิ ยถาวุตฺเตน อตฺเถน อปาโย เจว ทุคฺคติ จ สพฺพสมุสฺสเยหิ วินิปติตตฺตา วินิปาโตติ วุจฺจติ. นิรยคฺคหเณน อวีจิอาทิกมเนกปฺปการํ นิรยเมวาติ. อุปปนฺนาติ อุปคตา, ตตฺถ อภินิพฺพตฺตาติ อธิปฺปาโย. วุตฺตวิปริยาเยน สุกฺกปกฺโข เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ สุคติคฺคหเณน มนุสฺสาคติปิ สงฺคยฺหติ, สคฺคคฺคหเณน เทวคติเยว. ตตฺถ สุนฺทรา คตีติ สุคติ. รูปาทีหิ วิสเยหิ สุฏฺฐุ อคฺโคติ สคฺโค. โส สพฺโพปิ ลุชฺชนปฺปลุชฺชนฏฺเฐน โลโกติ อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาโต คเหตพฺโพ. ตติยาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. อีกอย่างหนึ่ง การกล่าวถึงอบาย ย่อมแสดงถึงกำเนิดเดรัจฉาน. กำเนิดเดรัจฉานเป็นอบาย เพราะปราศจากสุคติ แต่ไม่ใช่ทุคติ เพราะมีการเกิดของนาคราชเป็นต้นผู้มีศักดิ์ใหญ่. การกล่าวถึงทุคติ ย่อมแสดงถึงเปตวิสัยด้วย. เปตวิสัยนั้นเป็นทั้งอบายและทุคติ เพราะปราศจากสุคติ และเป็นที่ไปของทุกข์ แต่ไม่ใช่วินิบาต เพราะไม่ตกไปเหมือนอสูร. การกล่าวถึงวินิบาต ย่อมแสดงถึงอสุรกาย. อสุรกายนั้นเป็นทั้งอบายและทุคติด้วยอรรถที่กล่าวมาแล้ว และชื่อว่าวินิบาต เพราะตกไปจากความเจริญทั้งปวง. การกล่าวถึงนรก ย่อมแสดงถึงนรกมีอเวจีเป็นต้นอันมีหลายชนิดนั่นเอง. บทว่า อุปปนฺนา (เข้าถึงแล้ว) คือ เข้าไปถึงแล้ว, มีความหมายว่า เกิดขึ้นใหม่ในที่นั้น. ฝ่ายกุศลพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว. แต่มีข้อแตกต่างกันดังนี้ คือ ในที่นั้น การกล่าวถึงสุคติ ย่อมสงเคราะห์มนุษยคติด้วย, ส่วนการกล่าวถึงสวรรค์ ย่อมสงเคราะห์เฉพาะเทวคติเท่านั้น. ในที่นั้น ที่ไปอันดีงาม ชื่อว่าสุคติ. ที่เป็นเลิศอย่างยิ่งด้วยอารมณ์มีรูปเป็นต้น ชื่อว่าสวรรค์. ทั้งหมดนั้นชื่อว่าโลก เพราะอรรถว่าแตกสลายและพินาศไป, นี้เป็นโดยย่อในที่นี้. ส่วนรายละเอียดพึงถือเอาจากอรรถกถาพระวิสุทธิมรรคโดยประการทั้งปวง. บทที่สามเป็นต้น มีเนื้อความตื้น. ทุติยอาหุเนยฺยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอาหุเนยยสูตรที่สองเป็นต้น จบแล้ว. ๘. อนุตฺตริยสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาอนุตตริยสูตร. ๘. อฏฺฐเม [Pg.88] นตฺถิ เอเตสํ อุตฺตรานิ วิสิฏฺฐานีติ อนุตฺตรานิ, อนุตฺตรานิ เอว อนุตฺตริยานิ ยถา ‘‘อนนฺตเมว อนนฺตริย’’นฺติ อาห ‘‘นิรุตฺตรานี’’ติ. ทสฺสนานุตฺตริยํ นาม ผลวิเสสาวหตฺตา. เอส นโย เสเสสุปิ. สตฺตวิธอริยธนลาโภติ สตฺตวิธสทฺธาทิโลกุตฺตรธนลาโภ. สิกฺขาตฺตยสฺส ปูรณนฺติ อธิสีลสิกฺขาทีนํ ติสฺสนฺนํ สิกฺขานํ ปูรณํ. ตตฺถ ปูรณํ นิปฺปริยายโต อเสกฺขานํ วเสน เวทิตพฺพํ. กลฺยาณปุถุชฺชนโต ปฏฺฐาย หิ สตฺต เสขา ติสฺโส สิกฺขา ปูเรนฺติ นาม, อรหา ปริปุณฺณสิกฺโขติ. อิติ อิมานิ อนุตฺตริยานิ โลกิยโลกุตฺตรานิ กถิตานิ. ๘. ในสูตรที่ ๘ ชื่อว่าอนุตตระ เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประเสริฐกว่าสิ่งเหล่านี้, อนุตตระนั่นเอง คือ อนุตตริยะ เหมือนคำว่า "อนันตะนั่นเอง คือ อนันตริยะ" ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า". ชื่อว่า ทัสสนานุตตริยะ (การเห็นอันยอดเยี่ยม) เพราะนำมาซึ่งผลพิเศษ. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า สตฺตวิธอริยธนลาโภ (การได้อริยทรัพย์ ๗ อย่าง) คือ การได้โลกุตตรทรัพย์ ๗ อย่าง มีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า สิกฺขาตฺตยสฺส ปูรณํ (การบำเพ็ญไตรสิกขาให้บริบูรณ์) คือ การบำเพ็ญสิกขา ๓ อย่าง มีอธิศีลสิกขาเป็นต้นให้บริบูรณ์. ในที่นั้น การบำเพ็ญให้บริบูรณ์พึงทราบโดยไม่กล่าวอ้อม คือ โดยนัยของพระอเสกขะ. เพราะว่า ตั้งแต่ปุถุชนผู้มีกัลยาณธรรมเป็นต้น พระเสกขะ ๗ จำพวก ชื่อว่าบำเพ็ญสิกขา ๓ อย่างให้บริบูรณ์, ส่วนพระอรหันต์ ชื่อว่ามีสิกขาบริบูรณ์แล้ว. อนุตตริยะเหล่านี้กล่าวไว้ทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. อนุตฺตริยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอนุตตริยสูตร จบแล้ว. ๙. อนุสฺสติฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาอนุสสติฏฐานสูตร. ๙. นวเม อนุสฺสติโย เอว ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิหิตสุขานํ การณภาวโต ฐานานีติ อนุสฺสติฏฺฐานานิ. พุทฺธคุณารมฺมณา สตีติ ยถา พุทฺธานุสฺสติ วิเสสาธิคมสฺส ฐานํ โหติ, เอวํ ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทินา พุทฺธคุเณ อารพฺเภ อุปฺปนฺนา สติ. เอวํ อนุสฺสรโต หิ ปีติ อุปฺปชฺชติ, โส ตํ ปีตึ ขยโต วยโต ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อุปจารกมฺมฏฺฐานํ นาเมตํ คิหีนมฺปิ ลพฺภติ. อุปจารกมฺมฏฺฐานนฺติ จ ปจฺจกฺขโต อุปจารชฺฌานาวหํ กมฺมฏฺฐานปรมฺปราย สมฺมสนํ ยาว อรหตฺตา โลกิยโลกุตฺตรวิเสสาวหํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ๙. ในสูตรที่ ๙ อนุสสติทั้งหลายนั่นแหละ เป็นเหตุแห่งประโยชน์สุขมีทิฏฐธัมมิกะและสัมปรายิกะเป็นต้น จึงชื่อว่าฐานะ (ที่ตั้ง) แห่งอนุสสติ. สติที่มีพระพุทธคุณเป็นอารมณ์ คือ สติที่เกิดขึ้นปรารภพระพุทธคุณมีบทว่า "อิติปิ โส ภควา" เป็นต้น อย่างไร พระพุทธานุสสติก็เป็นที่ตั้งแห่งการบรรลุคุณวิเศษอย่างนั้น. เมื่อระลึกอยู่อย่างนี้ ปีติย่อมเกิดขึ้น, เขาตั้งปีตินั้นไว้โดยความเป็นของสิ้นไปเสื่อมไปแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต. กรรมฐานที่เป็นอุปจาระนี้ คฤหัสถ์ก็พึงได้. และที่ชื่อว่ากรรมฐานที่เป็นอุปจาระ เพราะนำมาซึ่งอุปจารฌานโดยตรง คือการพิจารณาไปตามลำดับแห่งกรรมฐานจนถึงพระอรหัต ซึ่งนำมาซึ่งคุณวิเศษทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง. อนุสฺสติฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอนุสสติฏฐานสูตร จบแล้ว. ๑๐. มหานามสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถามหานามสูตร. ๑๐. ทสเม ตสฺมึ สมเยติ พุทฺธาคุณานุสฺสรณสมเย. ราคปริยุฏฺฐิตนฺติ ราเคน ปริยุฏฺฐิตํ. ปริยุฏฺฐานปฺปตฺติปิ, ราเคน วา สํหิตํ จิตฺตํ [Pg.89] อรญฺญมิว โจเรหิ เตน ปริยุฏฺฐิตนฺติ วุตฺตํ, ตสฺส ปริยุฏฺฐานฏฺฐานภาวโตปิ ปริยุฏฺฐิตราคนฺติ อตฺโถ. พฺยญฺชนํ ปน อนาทิยิตฺวา อตฺถมตฺตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุปฺปชฺชมาเนน ราเคน อุฏฺฐหิตฺวา คหิต’’นฺติ อาห. อุชุกเมวาติ ปเคว กายวงฺกาทีนํ อปนีตตฺตา จิตฺตสฺส จ อนุชุภาวกรานํ มานาทีนํ อภาวโต, ราคาทิปริยุฏฺฐานาภาเวน วา โอณติอุณฺณติวิรหโต อุชุภาวเมว คตํ. อถ วา อุชุกเมวาติ กมฺมฏฺฐานสฺส ถินํ มิทฺธํ โอติณฺณตาย ลีนุทฺธจฺจวิคมโต มชฺฌิมสมถนิมิตฺตปฺปฏิปตฺติยา อุชุภาวเมว คตํ. อฏฺฐกถํ นิสฺสายาติ ภวชาติอาทีนํ ปทานํ อตฺถํ นิสฺสาย. อตฺถเวทนฺติ วา เหตุผลํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ตุฏฺฐิมาห. ธมฺมเวทนฺติ เหตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ตุฏฺฐึ. ‘‘อารกตฺตา อรห’’นฺติ อนุสฺสรนฺตสฺส หิ ยทิทํ ภควโต กิเลเสหิ อารกตฺตํ, โส เหตุ. ญาปโก เจตฺถ เหตุ อธิปฺเปโต, น การโก สมฺปาปโก. ตโตเนน ญายมาโน อรหตฺตตฺโถ ผลํ. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ เหตุโส ผลวิปาโก เวทิตพฺโพ. ธมฺมานุสฺสติอาทีสุปิ หิ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณตาทโย สุปฺปฏิปตฺติอาทโย จ ตตฺถ ตตฺถ เหตุภาเวน นิทฺทิฏฺฐาเยว. ธมฺมูปสํหิตนฺติ ยถาวุตฺตเหตุผลสงฺขาตคุณูปสํหิตํ. ๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า "ตสฺมึ สมเย" (ในสมัยนั้น) คือ ในสมัยแห่งการระลึกถึงพระพุทธคุณ. บทว่า "ราคปริยุฏฺฐิตํ" (อันราคะครอบงำ) คือ อันราคะครอบงำแล้ว. อนึ่ง ถึงซึ่งการครอบงำ หรือจิตที่ประกอบด้วยราคะ อันราคะนั้นครอบงำแล้ว เหมือนป่าอันโจรครอบงำ ฉะนั้น จึงชื่อว่า "ปริยุฏฺฐิตํ" (อันครอบงำแล้ว), อนึ่ง เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการครอบงำนั้น จึงชื่อว่า "ปริยุฏฺฐิตราคํ" (ราคะอันครอบงำแล้ว) ดังนี้ก็มีอรรถ. แต่พระอรรถกถาจารย์ไม่ถือเอาพยัญชนะ ทรงแสดงแต่อรรถเท่านั้น จึงตรัสว่า "อันราคะที่เกิดขึ้นแล้วลุกขึ้นยึดถือไว้". บทว่า "อุชุกเมว" (ตรงทีเดียว) คือ เพราะความที่กายคดเป็นต้นอันขจัดเสียแล้วก่อนทีเดียว และเพราะไม่มีมานะเป็นต้นอันทำให้จิตไม่ตรง หรือเพราะไม่มีการครอบงำแห่งราคะเป็นต้น จึงปราศจากความค้อมลงและความฟูขึ้น ถึงซึ่งความเป็นของตรงทีเดียว. อีกนัยหนึ่ง บทว่า "อุชุกเมว" (ตรงทีเดียว) คือ เพราะความที่กรรมฐานอันถีนมิทธะครอบงำแล้ว จึงปราศจากความหดหู่และความฟุ้งซ่าน ถึงซึ่งความเป็นของตรงทีเดียว ด้วยปฏิปทาแห่งสมถนิมิตที่เป็นกลาง. บทว่า "อฏฺฐกถํ นิสฺสาย" (อาศัยอรรถกถา) คือ อาศัยอรรถแห่งบททั้งหลายมีภพชาติเป็นต้น. บทว่า "อตฺถเวทํ" (ความปราโมทย์ในอรรถ) คือ ตรัสถึงความยินดีที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยเหตุและผล. บทว่า "ธมฺมเวทํ" (ความปราโมทย์ในธรรม) คือ ความยินดีที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยเหตุ. ก็เมื่อระลึกว่า "พระอรหันต์เพราะเป็นผู้ไกลจากกิเลส" ความที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ไกลจากกิเลสนี้แหละ เป็นเหตุ. ในที่นี้ พึงประสงค์ญาปกเหตุ (เหตุเครื่องให้รู้) ไม่ใช่การกเหตุหรือสัมปาปกเหตุ (เหตุเครื่องกระทำให้สำเร็จ). เพราะเหตุนั้น อรรถแห่งพระอรหัตที่พึงรู้แจ้งด้วยเหตุนั้น จึงเป็นผล. ด้วยนัยนี้ พึงทราบผลวิบากโดยเหตุในบทที่เหลือทั้งหลายด้วย. ก็ในธัมมานุสสติเป็นต้น ความงามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดเป็นต้น และสุปฏิปัตติเป็นต้น ก็ถูกแสดงไว้โดยความเป็นเหตุในที่นั้นๆ นั่นแหละ. บทว่า "ธมฺมูปสํหิตํ" (ประกอบด้วยธรรม) คือ ประกอบด้วยคุณอันนับว่าเป็นเหตุและผลที่กล่าวมาแล้ว. มหานามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอรรถกถามหานามสูตร จบแล้ว. อาหุเนยฺยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอรรถกถาอาหุเนยยวรรค จบแล้ว. ๒. สารณียวคฺโค ๒. สาราณียวรรค ๑. ปฐมสารณียสุตฺตวณฺณนา ๑. การพรรณนาอรรถกถาสาราณียสูตรที่ ๑ ๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม สริตพฺพยุตฺตกาติ อนุสฺสรณารหา. มิชฺชติ สินิยฺหติ เอตายาติ เมตฺตา, มิตฺตภาโว. เมตฺตา เอตสฺส อตฺถีติ เมตฺตํ, กายกมฺมํ. ตํ ปน ยสฺมา เมตฺตาสหคตจิตฺตสมุฏฺฐานํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เมตฺเตน จิตฺเตน กาตพฺพํ กายกมฺม’’นฺติ. เอส นโย เสสทฺวเยปิ. อิมานีติ เมตฺตกายกมฺมาทีนิ. ภิกฺขูนํ วเสน อาคตานิ เตสํ เสฏฺฐปริสภาวโต. ยถา ปน ภิกฺขุนีสุปิ ลพฺภนฺติ, เอวํ คิหีสุปิ ลพฺภนฺติ จตุปริสสาธารณตฺตาติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภิกฺขูนญฺหี’’ติอาทิมาห. ภิกฺขุโน [Pg.90] สพฺพมฺปิ อนวชฺชกายกมฺมํ อาภิสมาจาริกกมฺมนฺโตคธเมวาติ อาห ‘‘เมตฺเตน จิตฺเตน…เป… กายกมฺมํ นามา’’ติ. ภตฺติวเสน ปวตฺติยมานา เจติยโพธีนํ วนฺทนา เมตฺตาสิทฺธาติ กตฺวา ตทตฺถาย คมนํ ‘‘เมตฺตํ กายกมฺม’’นฺติ วุตฺตํ. อาทิ-สทฺเทน เจติยโพธิภิกฺขูสุ วุตฺตาวเสสาปจายนาทิวเสน ปวตฺตเมตฺตาวเสน ปวตฺตํ กายิกํ กิริยํ สงฺคณฺหาติ. ๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า "สริตพฺพยุตฺตกานิ" (อันควรระลึก) คือ อันควรแก่การระลึกถึง. สัตว์ย่อมรักใคร่ ย่อมเอ็นดูด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า "เมตฺตา" (เมตตา) คือ ความเป็นมิตร. กายกรรมนี้มีเมตตา เหตุนั้นจึงชื่อว่า "เมตฺตํ" (เมตตา) คือ กายกรรม. แต่เพราะกายกรรมนั้นมีจิตสหรคตด้วยเมตตาเป็นสมุฏฐาน เหตุนั้นจึงตรัสว่า "กายกรรมอันพึงทำด้วยเมตตาจิต". นัยนี้พึงทราบในอีกสองอย่างที่เหลือด้วย. บทว่า "อิมานิ" (ธรรมเหล่านี้) คือ กายกรรมอันประกอบด้วยเมตตาเป็นต้น. มาโดยอำนาจแห่งภิกษุทั้งหลาย เพราะภิกษุเหล่านั้นเป็นบริษัทที่ประเสริฐ. แต่เพราะธรรมเหล่านี้ย่อมได้แม้ในภิกษุณีทั้งหลาย ย่อมได้แม้ในคฤหัสถ์ทั้งหลาย เพราะเป็นของทั่วไปแก่บริษัท ๔ พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ภิกฺขูนญฺหิ" (ก็ของภิกษุทั้งหลาย) เป็นต้น. กายกรรมที่ไม่มีโทษทั้งหมดของภิกษุ ย่อมสงเคราะห์เข้าในอาภิสมาจาริกกรรมนั่นแหละ จึงตรัสว่า "กายกรรมอันพึงทำด้วยเมตตาจิต... เปฯ ... ชื่อว่ากายกรรม". การไหว้พระเจดีย์และต้นโพธิ์ที่ดำเนินไปโดยความเป็นภักดี ชื่อว่าสำเร็จด้วยเมตตา เพราะเหตุนั้น การไปเพื่อประโยชน์แก่การไหว้นั้น จึงชื่อว่า "เมตตากายกรรม". ด้วย "อาทิ" ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์การกระทำทางกายที่ดำเนินไปโดยอำนาจเมตตาที่เป็นไปโดยอำนาจการบูชาเป็นต้นที่เหลือที่กล่าวไว้ในพระเจดีย์ ต้นโพธิ์ และภิกษุทั้งหลาย. เตปิฏกมฺปิ พุทฺธวจนํ กถิยมานนฺติ อธิปฺปาโย. เตปิฏกมฺปิ พุทฺธวจนํ ปริปุจฺฉนอตฺถกถนวเสน ปวตฺติยมานเมว เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม หิตชฺฌาสเยน ปวตฺติตพฺพโต. ตีณิ สุจริตานีติ กายวจีมโนสุจริตานิ. จินฺตนนฺติ เอวํ จินฺตนมตฺตมฺปิ มโนกมฺมํ, ปเคว ปฏิปนฺนา ภาวนาติ ทสฺเสติ. อธิบายว่า แม้พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกที่กำลังกล่าวอยู่ (ก็เป็นเมตตาวจีกรรม). แม้พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกที่ดำเนินไปโดยอำนาจการสอบถามและการอธิบายอรรถนั่นแหละ ชื่อว่าเมตตาวจีกรรม เพราะพึงให้เป็นไปด้วยอัธยาศัยที่เป็นประโยชน์. บทว่า "ตีณิ สุจริตานิ" (สุจริต ๓) คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต. บทว่า "จินฺตนํ" (การคิด) แสดงว่า แม้เพียงการคิดอย่างนี้ก็เป็นมโนกรรม จะป่วยกล่าวไปไยถึงภาวนาที่ปฏิบัติแล้ว. อาวีติ ปกาสํ. ปกาสภาโว เจตฺถ ยํ อุทฺทิสฺส ตํ กายกมฺมํ กรียติ, ตสฺส สมฺมุขภาวโตติ อาห ‘‘สมฺมุขา’’ติ. รโหติ อปฺปกาสํ. อปฺปกาสตา จ ยํ อุทฺทิสฺส ตํ กายกมฺมํ กรียติ, ตสฺส อปจฺจกฺขภาวโตติ อาห ‘‘ปรมฺมุขา’’ติ. สหายภาวคมนํ เตสํ ปุรโต. เตสุ กโรนฺเตสุเยว หิ สหายภาวคมนํ สมฺมุขา กายกมฺมํ นาม โหติ. อุภเยหีติ นวเกหิ เถเรหิ จ. ปคฺคยฺหาติ ปคฺคณฺหิตฺวา อุทฺธํ กตฺวา เกวลํ ‘‘เทโว’’ติ อวตฺวา คุเณหิ ถิรภาวโชตนํ ‘‘เทวตฺเถโร’’ติ วจนํ ปคฺคยฺห วจนํ. มมตฺตโพธนํ วจนํ มมายนวจนํ. เอกนฺตปรมฺมุขสฺส มโนกมฺมสฺส สมฺมุขตา นาม วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปนวเสน โหติ, ตญฺจ โข โลเก กายกมฺมนฺติ ปากฏํ ปญฺญาตํ. หตฺถวิการาทีนิ อนามสิตฺวา เอว ทสฺเสนฺโต ‘‘นยนานิ อุมฺมีเลตฺวา’’ติอาทิมาห. กามํ เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานํ นยนานํ อุมฺมีลนา ปสนฺเนน มุเขน โอโลกนญฺจ เมตฺตํ กายกมฺมเมว, ยสฺส ปน จิตฺตสฺส วเสน นยนานํ เมตฺตาสิเนหสินิทฺธตา มุขสฺส จ ปสนฺนตา, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เมตฺตํ มโนกมฺมํ นามา’’ติ. บทว่า "อาวี" (ในที่แจ้ง) คือ เปิดเผย. ในที่นี้ ความเป็นที่เปิดเผย คือ ความที่บุคคลผู้มุ่งหมายกายกรรมนั้นอยู่ต่อหน้า ดังนี้ จึงตรัสว่า "ต่อหน้า". บทว่า "รโห" (ในที่ลับ) คือ ไม่เปิดเผย. และความไม่เปิดเผย คือ ความที่บุคคลผู้มุ่งหมายกายกรรมนั้นไม่อยู่ต่อหน้า ดังนี้ จึงตรัสว่า "ลับหลัง". การถึงความเป็นสหายต่อหน้าบุคคลเหล่านั้น. เพราะการถึงความเป็นสหายในเมื่อบุคคลเหล่านั้นกำลังกระทำอยู่นั่นแหละ ชื่อว่ากายกรรมต่อหน้า. บทว่า "อุภเยหิ" (ด้วยชนทั้งสอง) คือ ด้วยพระนวกะและพระเถระ. บทว่า "ปคฺคยฺห" (ยกย่อง) คือ ประคองไว้ ทำให้สูงขึ้น ไม่กล่าวเพียงว่า "ท่าน" แต่กล่าวคำว่า "ท่านเถระ" ซึ่งเป็นการแสดงความมั่นคงด้วยคุณธรรม ชื่อว่าคำที่ยกย่อง. คำที่แสดงความยึดถือว่าเป็นของเรา ชื่อว่า "มมายนวจนะ" (คำที่แสดงความรักใคร่). ความที่มโนกรรมซึ่งเป็นไปในที่ลับโดยส่วนเดียวจะเป็นของต่อหน้าได้ ย่อมมีได้ด้วยอำนาจการยังวิญญัติให้ตั้งขึ้น, และวิญญัตินั้นแลเป็นที่รู้กันโดยทั่วไปในโลกว่าเป็นกายกรรม. พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะแสดงโดยไม่กล่าวถึงอาการทางมือเป็นต้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ลืมตา" เป็นต้น. จริงอยู่ การลืมตาที่ชุ่มชื่นด้วยความรักคือเมตตา และการมองดูด้วยใบหน้าที่ผ่องใส เป็นเมตตากายกรรมแท้ๆ, แต่พระอรรถกถาจารย์ทรงหมายถึงจิตที่เป็นเหตุให้ดวงตาชุ่มชื่นด้วยความรักคือเมตตา และใบหน้าผ่องใส จึงตรัสว่า "ชื่อว่าเมตตามโนกรรม". ลาภ-สทฺโท กมฺมสาธโน ‘‘ลาภา วต, โภ, ลทฺโธ’’ติอาทีสุ วิย. โส เจตฺถ ‘‘ธมฺมลทฺธา’’ติ วจนโต อตีตกาลิโกติ อาห ‘‘จีวราทโย ลทฺธปจฺจยา’’ติ. ธมฺมโต อาคตาติ ธมฺมิกา, ปริสุทฺธคมนา ปจฺจยา. เตนาห ‘‘ธมฺมลทฺธา’’ติ. อิมเมว หิ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กุหนาที’’ติอาทิ [Pg.91] วุตฺตํ. น สมฺมา คยฺหมานา หิ ธมฺมลทฺธา นาม น โหนฺตีติ ตปฺปฏิเสธนตฺถํ ปาฬิยํ ‘‘ธมฺมลทฺธา’’ติ วุตฺตํ. เทยฺยํ ทกฺขิเณยฺยญฺจ อปฺปฏิวิภตฺตํ กตฺวา ภุญฺชตีติ อปฺปฏิวิภตฺตโภคี นาม โหติ. เตนาห ‘‘ทฺเว ปฏิวิภตฺตานิ นามา’’ติอาทิ. จิตฺเตน วิภชนนฺติ เอเตน จิตฺตุปฺปาทมตฺเตนปิ วิภชนํ ปฏิวิภตฺตํ นาม, ปเคว ปโยคโตติ ทสฺเสติ. จิตฺเตน วิภชนปุพฺพกํ วา กาเยน วิภชนนฺติ มูลเมว ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ จิตฺเตน วิภชน’’นฺติ วุตฺตํ. เตน จิตฺตุปฺปาทมตฺเตน ปฏิวิภาโค กาตพฺโพติ ทสฺเสติ. อปฺปฏิวิภตฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส, อปฺปฏิวิภตฺตํ ลาภํ ภุญฺชตีติ กมฺมนิทฺเทโส วา. ตํ เนว คิหีนํ เทติ อตฺตโน อาชีวโสธนตฺถํ. น อตฺตนา ปริภุญฺชติ ‘‘มยฺหํ อสาธารณโภคิตา มา โหตู’’ติ. ปฏิคฺคณฺหนฺโต จ…เป… ปสฺสตีติ อิมินา อาคมนโต ปฏฺฐาย สาธารณพุทฺธึ อุปฏฺฐาเปติ. เอวํ หิสฺส สาธารณโภคิตา สุกรา, สารณียธมฺโม จสฺส ปูโร โหติ. คำว่า ลาภะ เป็นกัมมสาธนะ เหมือนในประโยคมีอาทิว่า ท่านผู้เจริญ ลาภอันเราได้แล้วหนอ คำนั้นในที่นี้เป็นอดีตกาล เพราะมีบทว่า ธัมมลัทธา จึงกล่าวว่า จีวรเป็นต้น เป็นปัจจัยที่ได้มาแล้ว สิ่งที่มาจากธรรม ชื่อว่า ธรรมิกะ คือปัจจัยที่มีทางมาบริสุทธิ์ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ธัมมลัทธา ก็เพื่อแสดงอรรถนี้แล จึงกล่าวบทมีอาทิว่า การหลอกลวงเป็นต้น เพราะสิ่งที่ไม่ได้รับมาโดยชอบธรรม ย่อมไม่ชื่อว่าได้มาโดยธรรม ด้วยเหตุนั้น ในบาลีจึงกล่าวว่า ธัมมลัทธา เพื่อห้ามสิ่งนั้น ผู้บริโภคของที่ควรให้และทักษิไณยบุคคลโดยไม่แบ่งปัน ชื่อว่า ผู้บริโภคโดยไม่แบ่งปัน ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า ชื่อว่ามีการแบ่งปัน ๒ อย่าง การแบ่งด้วยจิต ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า แม้การแบ่งด้วยเพียงการเกิดขึ้นแห่งจิต ก็ชื่อว่ามีการแบ่งปัน จะกล่าวไปไยถึงความพยายาม หรือการแบ่งด้วยกายโดยมีจิตแบ่งก่อน เพื่อแสดงมูลเหตุทีเดียว จึงกล่าวว่า การแบ่งด้วยจิตอย่างนี้ ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงว่า พึงทำการแบ่งปันด้วยเพียงการเกิดขึ้นแห่งจิต คำว่า อัปปฏิวิภัตตัง เป็นนิทเทสภาวปุงลิงค์ หรือเป็นนิทเทสกัมมะว่า บริโภคลาภที่ไม่ได้แบ่งปัน ท่านไม่ให้สิ่งนั้นแก่คฤหัสถ์ เพื่อชำระอาชีวะของตน และไม่บริโภคเองว่า ขอความเป็นผู้บริโภคโดยไม่เป็นสาธารณะอย่ามีแก่เราเลย ด้วยบทว่า เมื่อรับอยู่...ฯลฯ...เห็นอยู่ นี้ ย่อมตั้งความสำคัญว่าเป็นสาธารณะตั้งแต่การมาถึง ความเป็นผู้บริโภคโดยเป็นสาธารณะของท่านนั้น ย่อมทำได้ง่ายอย่างนี้ และสาราณิยธรรมของท่านนั้น ย่อมเต็มบริบูรณ์ อถ วา ปฏิคฺคณฺหนฺโต จ…เป… ปสฺสตีติ อิมินา ตสฺส ลาภสฺส ตีสุ กาเลสุ สาธารณโต ฐปนํ ทสฺสิตํ. ปฏิคฺคณฺหนฺโต จ สงฺเฆน สาธารณํ โหตูติ อิมินา ปฏิคฺคหณกาโล ทสฺสิโต. คเหตฺวา…เป… ปสฺสตีติ อิมินา ปฏิคฺคหิตกาโล. ตทุภยํ ปน ตาทิเสน ปุพฺพภาเคน วินา น โหตีติ อตฺถสิทฺโธ ปุริมกาโล. ตยิทํ ปฏิคฺคหณโต ปุพฺเพวสฺส โหติ ‘‘สงฺเฆน สาธารณํ โหตูติ ปฏิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ, ปฏิคฺคณฺหนฺตสฺส โหติ ‘‘สงฺเฆน สาธารณํ โหตูติ ปฏิคฺคณฺหามี’’ติ, ปฏิคฺคเหตฺวา โหติ ‘‘สงฺเฆน สาธารณํ โหตูติ หิ ปฏิคฺคหิตํ มยา’’ติ. เอวํ ติลกฺขณสมฺปนฺนํ กตฺวา ลทฺธํ ลาภํ โอสารณลกฺขณํ อวิโกเปตฺวา ปริภุญฺชนฺโต สาธารณโภคี อปฺปฏิวิภตฺตโภคี จ โหติ. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทว่า เมื่อรับอยู่...ฯลฯ...เห็นอยู่ นี้ ย่อมแสดงการตั้งลาภนั้นไว้โดยเป็นสาธารณะในกาลทั้งสาม ด้วยบทว่า เมื่อรับอยู่ ขอให้เป็นสาธารณะแก่สงฆ์เถิด นี้ ย่อมแสดงกาลแห่งการรับ ด้วยบทว่า เมื่อรับแล้ว...ฯลฯ...เห็นอยู่ นี้ ย่อมแสดงกาลที่รับแล้ว แต่กาลทั้งสองนั้น ย่อมไม่มีได้หากปราศจากส่วนเบื้องต้นเช่นนั้น ดังนั้น กาลก่อนจึงสำเร็จโดยอรรถ สิ่งนี้ย่อมมีแก่ท่านนั้นก่อนการรับว่า เราจักรับโดยให้เป็นสาธารณะแก่สงฆ์ ย่อมมีแก่ผู้กำลังรับว่า เรารับโดยให้เป็นสาธารณะแก่สงฆ์ ย่อมมีเมื่อรับแล้วว่า เราได้รับแล้วโดยให้เป็นสาธารณะแก่สงฆ์ ผู้บริโภคลาภที่ได้มาแล้วโดยทำให้ถึงพร้อมด้วยลักษณะสามอย่างนี้ โดยไม่ทำให้ลักษณะแห่งการนำเข้าเสีย ย่อมเป็นผู้บริโภคโดยเป็นสาธารณะและเป็นผู้บริโภคโดยไม่แบ่งปัน อิมํ ปน สารณียธมฺมนฺติ อิมํ จตุตฺถํ สริตพฺพยุตฺตธมํ. น หิ…เป… คณฺหนฺติ, ตสฺมา สาธารณโภคิตา ทุสฺสีลสฺส นตฺถีติ อารมฺโภปิ ตาว น สมฺภวติ, กุโต ปูรณนฺติ อธิปฺปาโย. ปริสุทฺธสีโลติ อิมินา ลาภสฺส ธมฺมิกภาวํ ทสฺเสติ. วตฺตํ อขณฺเฑนฺโตติ อิมินา อปฺปฏิวิภตฺตโภคิตํ สาธารณโภคิตญฺจ ทสฺเสติ. สติ ปน ตทุภเย สารณียธมฺโม ปูริโต เอว โหตีติ อาห ‘‘ปูเรตี’’ติ. โอทิสฺสกํ กตฺวาติ เอเตน อโนทิสฺสกํ กตฺวา ปิตุโน, อาจริยุปชฺฌายาทีนํ วา [Pg.92] เถราสนโต ปฏฺฐาย เทนฺตสฺส สารณียธมฺโมเยว โหตีติ ทสฺเสติ. ทาตพฺพนฺติ อวสฺสํ ทาตพฺพํ. สารณียธมฺโม ปนสฺส น โหติ ปฏิชคฺคฏฺฐาเน โอทิสฺสกํ กตฺวา ทินฺนตฺตา. เตนาห ‘‘ปลิโพธชคฺคนํ นาม โหตี’’ติ. มุตฺตปลิโพธสฺส วฏฺฏติ อมุตฺตปลิโพธสฺส ปูเรตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. ยทิ เอวํ สพฺเพน สพฺพํ สารณียธมฺมํ ปูเรนฺตสฺส โอทิสฺสกทานํ วฏฺฏติ, น วฏฺฏตีติ? โน น วฏฺฏติ ยุตฺตฏฺฐาเนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตน ปนา’’ติอาทิมาห. อิมินา โอทิสฺสกทานํ ปนสฺส น สพฺพตฺถ วาริตนฺติ ทสฺเสติ. คิลานาทีนญฺหิ โอทิสฺสกํ กตฺวา ทานํ อปฺปฏิวิภาคปกฺขิกํ ‘‘อสุกสฺส น ทสฺสามี’’ติ ปฏิกฺเขปสฺส อภาวโต. พฺยติเรกปฺปธาโน หิ ปฏิภาโค. เตนาห ‘‘อวเสส’’นฺติอาทิ. อทาตุมฺปีติ ปิ-สทฺเทน ทาตุมฺปิ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. ตญฺจ โข กรุณายนวเสน, น วตฺตปริปูรณวเสน, ตสฺมา ทุสฺสีลสฺสปิ อตฺถิกสฺส สติ สมฺภเว ทาตพฺพํ. ทานญฺหิ นาม น กสฺสจิ นิวาริตํ. ส่วนสาราณิยธรรมนี้ คือธรรมที่ควรระลึกถึงอันเป็นที่สี่นี้ เพราะว่า...ฯลฯ...ไม่รับ ด้วยเหตุนั้น ความเป็นผู้บริโภคโดยเป็นสาธารณะย่อมไม่มีแก่ผู้ทุศีล แม้การเริ่มต้นก็ยังไม่เป็นไปได้ จะกล่าวไปไยถึงการทำให้เต็ม ดังนี้เป็นอัธยาศัย ด้วยบทว่า มีศีลบริสุทธิ์ นี้ ย่อมแสดงความเป็นธรรมิกะของลาภ ด้วยบทว่า ไม่ทำวัตรให้ขาด นี้ ย่อมแสดงความเป็นผู้บริโภคโดยไม่แบ่งปันและความเป็นผู้บริโภคโดยเป็นสาธารณะ แต่เมื่อมีทั้งสองอย่างนั้น สาราณิยธรรมย่อมเต็มบริบูรณ์ทีเดียว จึงกล่าวว่า ย่อมทำให้เต็ม ด้วยบทว่า ทำโดยเจาะจง นี้ ย่อมแสดงว่า การให้แก่บิดา อาจารย์ อุปัชฌาย์เป็นต้น ตั้งแต่ลำดับอาสนะของพระเถระ โดยไม่เจาะจง ย่อมเป็นสาราณิยธรรมเท่านั้น คำว่า ควรให้ คือพึงให้โดยส่วนเดียว แต่สาราณิยธรรมของท่านนั้นย่อมไม่มี เพราะให้โดยเจาะจงในที่ที่ควรบำรุง ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ชื่อว่าการบำรุงเครื่องกังวล ย่อมควรแก่ผู้พ้นจากเครื่องกังวล เพราะผู้ไม่พ้นจากเครื่องกังวลไม่สามารถทำให้เต็มได้ ถ้าอย่างนั้น การให้โดยเจาะจงย่อมควรหรือไม่ควรแก่ผู้ทำให้สาราณิยธรรมเต็มโดยประการทั้งปวง? ไม่ใช่ว่าไม่ควรในที่ที่สมควร ดังนี้ จึงกล่าวบทมีอาทิว่า แต่ด้วยเหตุนั้น ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า การให้โดยเจาะจงนั้น ไม่ได้ห้ามไว้ในทุกที่ เพราะการให้โดยเจาะจงแก่คนไข้เป็นต้น เป็นฝ่ายของการไม่แบ่งปัน เพราะไม่มีการปฏิเสธว่า เราจักไม่ให้แก่ผู้นั้น เพราะการแบ่งปันมีบทปฏิเสธเป็นประธาน ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า ที่เหลือ ด้วยคำว่า แม้ไม่ให้ และด้วยศัพท์ ปิ ย่อมแสดงว่า แม้ให้ก็ควร แต่สิ่งนั้นเป็นไปโดยอาศัยความกรุณา ไม่ใช่เป็นไปโดยอาศัยการทำให้วัตรบริบูรณ์ เพราะฉะนั้น แม้แก่ผู้ทุศีลผู้มีความต้องการ เมื่อมีโอกาสก็ควรให้ เพราะชื่อว่าทาน ไม่ได้ห้ามแก่ใครๆ สุสิกฺขิตายาติ สารณียปูรณวิธิมฺหิ สุสิกฺขิตาย, สุกุสลายาติ อตฺโถ. อิทานิ ตสฺส โกสลฺลํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุสิกฺขิตาย หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทฺวาทสหิ วสฺเสหิ ปูเรหิ, น ตโต โอรนฺติ อิมินา ตสฺส ทุปฺปูรตํ ทสฺเสติ. ตถา หิ โส มหปฺผโล มหานิสํโส ทิฏฺฐธมฺมิเกหิปิ ตาวครุตเรหิ ผลานิสํเสหิ อนุคโตติ ตํสมงฺคี จ ปุคฺคโล วิเสสลาภี อริยปุคฺคโล วิย โลเก อจฺฉริยพฺภุตธมฺมสมนฺนาคโต โหติ. ตถา หิ โส ทุปฺปชหทานมยสฺส สีลมยสฺส ปุญฺญสฺส ปฏิปกฺขธมฺมํ สุทูเร วิกฺขมฺภิตํ กตฺวา วิสุทฺเธน เจตสา โลเก ปากโฏ ปญฺญาโต หุตฺวา วิหรติ. ตสฺสิมมตฺถํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ วิภาเวตุํ ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ด้วยบทว่า ผู้ศึกษาดีแล้ว หมายถึง ผู้ศึกษาดีแล้ว ผู้ฉลาดดีแล้วในวิธีทำให้สาราณิยธรรมเต็ม บัดนี้ เพื่อแสดงความฉลาดของท่านนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า เพราะผู้ศึกษาดีแล้ว ด้วยบทว่า จงทำให้เต็มด้วย ๑๒ ปี อย่าให้หย่อนกว่านั้น นี้ ย่อมแสดงความยากที่จะทำให้เต็มของท่านนั้น เพราะว่าท่านนั้นมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ประกอบด้วยผลและอานิสงส์ที่หนักกว่าแม้ในปัจจุบัน และบุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมนั้น ย่อมเป็นผู้ได้คุณวิเศษ เป็นผู้ประกอบด้วยธรรมอันน่าอัศจรรย์และน่าประหลาดในโลก เหมือนพระอริยบุคคล เพราะว่าท่านนั้นทำให้ธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่อบุญอันสำเร็จด้วยทานและบุญอันสำเร็จด้วยศีลที่ละได้ยาก ให้ห่างไกลออกไป ย่อมอยู่โดยเป็นผู้ปรากฏและเป็นที่รู้จักในโลกด้วยจิตที่บริสุทธิ์ เพื่อจำแนกอรรถนั้นโดยปฏิเสธและโดยอนุโลม จึงกล่าวบทมีอาทิว่า ถ้าอย่างนั้น สิ่งนั้นพึงรู้ได้ง่ายทีเดียว อิทานิสฺส สมฺปรายิเก ทิฏฺฐธมฺมิเก จ อานิสํเส ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ ปูริตสารณียธมฺมสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เนว อิสฺสา น มจฺฉริยํ โหติ จิรกาลภาวนาย วิธุตภาวโต. มนุสฺสานํ ปิโย โหติ ปริจฺจาคสีลตาย วิสฺสุตตฺตา. เตนาห ‘‘ททํ ปิโย โหติ ภชนฺติ นํ พหู’’ติอาทิ (อ. นิ. ๕.๓๔). สุลภปจฺจโย โหติ ทานวเสน อุฬารชฺฌาสยานํ ปจฺจยลาภสฺส อิธานิสํสสภาวโต ทานสฺส. ปตฺตคตมสฺส ทิยฺยมานํ [Pg.93] น ขียติ ปตฺตคตสฺเสว ทฺวาทสวสฺสิกสฺส มหาวตฺตสฺส อวิจฺเฉเทน ปูริตตฺตา. อคฺคภณฺฑํ ลภติ เทวสิกํ ทกฺขิเณยฺยานํ อคฺคโต ปฏฺฐาย ทานสฺส ทินฺนตฺตา. ภเย วา…เป… อาปชฺชนฺติ เทยฺยปฺปฏิคฺคาหกวิกปฺปํ อกตฺวา อตฺตนิ นิรเปกฺขจิตฺเตน จิรกาลํ ทานสฺส ปูริตตาย ปสาริตจิตฺตตฺตา. บัดนี้ เพื่อแสดงอานิสงส์ในสัมปรายภพและในปัจจุบันของท่านนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า 'แก่ผู้มีสาราณียธรรมที่ทำให้เต็มแล้วอย่างนี้' ทั้งความริษยาและความตระหนี่ก็ไม่มี เพราะถูกกำจัดด้วยการเจริญมานาน เป็นที่รักของมนุษย์ เพราะเป็นที่รู้จักด้วยความเป็นผู้มีปกติสละ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ผู้ให้ย่อมเป็นที่รัก ชนเป็นอันมากย่อมคบหาเขา' เป็นต้น (อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ๕.๓๔) เป็นผู้มีปัจจัยหาได้ง่าย เพราะทานมีสภาพเป็นอานิสงส์ในปัจจุบันของการได้ปัจจัยแก่ผู้มีอัธยาศัยอันประเสริฐโดยอำนาจแห่งทาน ของที่ใส่บาตรของท่านนั้น เมื่อให้แล้วย่อมไม่หมดไป เพราะวัตรใหญ่ ๑๒ ปีที่ใส่บาตรนั้น ถูกทำให้เต็มโดยไม่ขาดสาย ย่อมได้ของอันเลิศ เพราะให้ทานแก่ทักขิไณยบุคคลผู้เลิศเป็นต้นทุกวัน หรือในภัย...ฯลฯ...ย่อมประสบ (ความไม่สะทกสะท้าน) เพราะจิตแผ่ไปแล้วด้วยการทำให้ทานเต็มมานาน ด้วยจิตที่ไม่หวังในตน โดยไม่ทำความสำคัญผิดในของที่ควรให้และผู้รับ ตตฺราติ เตสุ อานิสํเสสุ วิภาเวตพฺเพสุ. อิมานิ ผลานิ วตฺถูนิ การณานิ. มหาคิริคาโม นาม นาคทีปปสฺเส เอโก คาโมว. อลภนฺตาปีติ อปฺปปุญฺญตาย อลาภิโน สมานาปิ. ภิกฺขาจารมคฺคสภาคนฺติ สภาคํ ตพฺภาคิยํ ภิกฺขาจารมคฺคํ ชานนฺติ. อนุตฺตริมนุสฺสธมฺมตฺตา เถรานํ สํสยวิโนทนตฺถญฺจ ‘‘สารณียธมฺโม เม, ภนฺเต, ปูริโต’’ติ อาห. ตถา หิ ทุติยวตฺถุสฺมิมฺปิ เถเรน อตฺตา ปกาสิโต. ทหรกาเล เอวํ กิร สารณียธมฺมปูรโก อโหสิ. มนุสฺสานํ ปิยตาย สุลภปจฺจยตายปิ อิทํ วตฺถุเมว. ปตฺตคตาขียนสฺส ปน วิเสสํ วิภาวนโต ‘‘อิทํ ตาว…เป… เอตฺถ วตฺถู’’ติ วุตฺตํ. ในคำว่า ตตฺราติ นั้น หมายถึงในอานิสงส์เหล่านั้นที่พึงแสดงให้ปรากฏ. คำว่า อิมานิ หมายถึงผล วัตถุ เหตุ. คำว่า มหคิริคามะ เป็นชื่อของหมู่บ้านแห่งหนึ่งที่อยู่ข้างนาคทีป. คำว่า อลภนฺตาปีติ หมายถึงแม้ไม่ได้รับเพราะมีบุญน้อย. คำว่า ภิกฺขาจารมคฺคสภาคนฺติ หมายถึงรู้ทางบิณฑบาตที่สมควรแก่ตน. เพราะเป็นธรรมของมนุษย์อันยอดเยี่ยม และเพื่อคลายความสงสัยของพระเถระ จึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สารณียธรรมของข้าพเจ้าเต็มเปี่ยมแล้ว'. แท้จริงแล้ว ในเรื่องที่สอง พระเถระก็ได้ประกาศตนไว้เช่นนั้น. ในสมัยยังเป็นเด็ก ท่านได้บำเพ็ญสารณียธรรมให้เต็มเปี่ยมแล้วอย่างนี้. เพราะเป็นที่รักของมนุษย์และปัจจัยหาง่าย เรื่องนี้จึงเป็นเรื่องเดียวกัน. แต่เพราะแสดงความพิเศษของการไม่หมดสิ้นไปในบาตร จึงกล่าวว่า 'อิทํ ตาว…เป… เอตฺถ วตฺถุ' (เรื่องนี้…เป็นเรื่องในที่นี้). คิริภณฺฑมหาปูชายาติ เจติยคิริมฺหิ สกลลงฺกาทีเป โยชนปฺปมาเณ สมุทฺเท จ นาวาสงฺฆาฏาทิเก ฐเปตฺวา ทีปปุปฺผคนฺธาทีหิ กริยมานาย มหาปูชาย. ตสฺสา จ ปฏิปตฺติยา อวญฺฌภาววิภาวนตฺถํ ‘‘เอเต มยฺหํ ปาปุณิสฺสนฺตี’’ติ อาห. ปริยาเยนปิ เลเสนปิ. อนุจฺฉวิกนฺติ ‘‘สารณียธมฺมปูรโก’’ติ ยถาภูตปเวทนํ ตุมฺหากํ อนุจฺฉวิกนฺติ อตฺโถ. ในคำว่า คิริภณฺฑมหาปูชายาติ หมายถึงการบูชาใหญ่อันกระทำด้วยประทีป ดอกไม้ และของหอมเป็นต้น โดยการตั้งเรือและแพเป็นต้นไว้ในทะเลประมาณหนึ่งโยชน์ทั่วเกาะลังกาที่ภูเขาเจดีย์. และเพื่อแสดงความไม่เป็นหมันแห่งปฏิปัตตินั้น จึงกล่าวว่า 'สิ่งเหล่านี้จักถึงแก่เรา'. คำว่า ปริยาเยนปิ หมายถึงโดยนัยก็ดี โดยอุบายก็ดี. คำว่า อนุจฺฉวิกนฺติ หมายถึงการประกาศตามความเป็นจริงว่า 'เป็นผู้บำเพ็ญสารณียธรรม' ย่อมสมควรแก่ท่าน. อนาโรเจตฺวาว ปลายึสุ โจรภเยน. ‘‘อตฺตโน ทุชฺชีวิกายา’’ติปิ วทนฺติ. อหํ สารณียธมฺมปูริกา, มม ปตฺตปริยาปนฺเนนปิ สพฺพาปิมา ภิกฺขุนิโย ยาเปสฺสนฺตีติ อาห ‘‘มา ตุมฺเห เตสํ คตภาวํ จินฺตยิตฺถา’’ติ. วฏฺฏิสฺสตีติ กปฺปิสฺสติ. เถรี สารณียธมฺมปูริกา อโหสิ, เถรสฺส ปน สีลเตเชเนว เทวตา อุสฺสุกฺกํ อาปชฺชิ. หนีไปโดยไม่บอกกล่าวเพราะกลัวโจร. บางพวกก็กล่าวว่า 'เพราะการเลี้ยงชีพของตนลำบาก'. พระเถรีกล่าวว่า 'เราเป็นผู้บำเพ็ญสารณียธรรมให้เต็มเปี่ยม แม้ด้วยอาหารที่อยู่ในบาตรของเรา ภิกษุณีทั้งหมดเหล่านี้ก็จักยังชีพอยู่ได้' จึงกล่าวว่า 'พวกเธออย่าคิดถึงการไปของพวกนั้นเลย'. คำว่า วฏฺฏิสฺสตีติ หมายถึงจักใช้ได้ (จักพอเพียง). พระเถรีเป็นผู้บำเพ็ญสารณียธรรมให้เต็มเปี่ยม แต่เทวดาทั้งหลายกลับกระตือรือร้นด้วยเดชแห่งศีลของพระเถระเท่านั้น. นตฺถิ เอเตสํ ขณฺฑนฺติ อขณฺฑานิ. ตํ ปน เนสํ ขณฺฑํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุปสมฺปนฺนสีลานํ อุทฺเทสกฺกเมน อาทิอนฺตา เวทิตพฺพา. เตนาห ‘‘สตฺตสู’’ติอาทิ. น หิ อญฺโญ โกจิ อาปตฺติกฺขนฺธานํ [Pg.94] อนุกฺกโม อตฺถิ, อนุปสมฺปนฺนสีลานํ สมาทานกฺกเมนปิ อาทิอนฺตา ลพฺภนฺติ. ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิยาติ ตตฺรนฺเต ทสนฺเต วา ฉินฺนวตฺถํ วิย. วิสทิสุทาหรณญฺเจตํ ‘‘อขณฺฑานี’’ติ อิมสฺส อธิกตตฺตา. เอวํ เสสานมฺปิ อุทาหรณานิ. ขณฺฑิกตา ภินฺนตา ขณฺฑํ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ ขณฺฑํ, สีลํ. ฉิทฺทนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เวมชฺเฌ ภินฺนํ วินิวิชฺฌนวเสน. วิสภาควณฺเณน คาวี วิยาติ สมฺพนฺโธ. วิสภาควณฺเณน อุปฑฺฒํ ตติยภาคคตํ สมฺภินฺนวณฺณํ สพลํ, วิสภาควณฺเณเหว พินฺทูหิ อนฺตรนฺตราหิ วิมิสฺสํ กมฺมาสํ. อยํ อิเมสํ วิเสโส. สพลรหิตานิ อสพลานิ, ตถา อกมฺมาสานิ. สีลสฺส ตณฺหาทาสพฺยโต โมจนํ วิวฏฺฏูปนิสฺสยภาวาปาทนํ, ตสฺมา ตณฺหาทาสพฺยโต โมจนวจเนน เตสํ สีลานํ วิวฏฺฏูปนิสฺสยตมาห. ภุชิสฺสภาวกรณโตติ อิมินา ภุชิสฺสกรานิ ภุชิสฺสานีติ อุตฺตรปทโลเปนายํ นิทฺเทโสติ ทสฺเสติ. ยสฺมา วา ตํสมงฺคิปุคฺคโล เสรี สยํวสี ภุชิสฺโส นาม โหติ, ตสฺมาปิ ภุชิสฺสานิ. อวิญฺญูนํ อปฺปมาณตาย ‘‘วิญฺญุปฺปสตฺถานี’’ติ วุตฺตํ. สุปริสุทฺธภาเวน วา สมฺปนฺนตฺตา วิญฺญูหิ ปสตฺถานีติ วิญฺญุปฺปสตฺถานิ. คำว่า นตฺถิ เอเตสํ ขณฺฑนฺติ หมายถึงไม่มีความขาดแห่งศีลเหล่านั้น ชื่อว่า อขัณฑะ. แต่เพื่อแสดงความขาดของศีลเหล่านั้น จึงกล่าวคำว่า 'ยสฺสา' เป็นต้น. ในที่นั้น พึงทราบเบื้องต้นและเบื้องปลายของศีลของพระอุปสัมบันตามลำดับการแสดง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'สตฺตสู' เป็นต้น. อนึ่ง ลำดับแห่งกองอาบัติอื่นไม่มีเลย. เบื้องต้นและเบื้องปลายของศีลของอนุปสัมบันก็พึงได้ตามลำดับการสมาทาน. คำว่า ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิยาติ หมายถึงเหมือนผ้าที่ขาดที่ชายหรือที่ปลาย. และนี่เป็นอุทาหรณ์ที่ไม่ตรงกัน เพราะคำว่า 'อขณฺฑานิ' นี้เป็นบทตั้ง. อุทาหรณ์ที่เหลือก็เช่นกัน. ความเป็นของขาด ความเป็นของแตก ชื่อว่า ขัณฑะ, ศีลใดมีความขาดนั้น ศีลนั้นชื่อว่า ขัณฑะ. ในคำว่า ฉิทฺทนฺติ เป็นต้น ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า วิมชฺเฌ ภินฺนํ หมายถึงแตกตรงกลางโดยการเจาะทะลุ. คำว่า วิสภาควณฺเณน คาวี วิยาติ เป็นการเชื่อมโยง. คำว่า สพโล หมายถึงมีสีปะปนกัน มีสีต่างกันครึ่งหนึ่งหรือหนึ่งในสาม ชื่อว่า สพละ, มีจุดสีต่างกันปะปนอยู่เป็นระยะๆ ชื่อว่า กัมมาสะ. นี่คือความแตกต่างของคำเหล่านี้. คำว่า อสพลา หมายถึงไม่มีสีปะปนกัน ชื่อว่า อสพละ, ชื่อว่า อกัมมาสะ ก็เช่นกัน. การปลดปล่อยศีลจากการเป็นทาสแห่งตัณหา คือการทำให้เป็นปัจจัยแห่งวิวัฏฏะ. เพราะฉะนั้น ด้วยคำว่าการปลดปล่อยจากการเป็นทาสแห่งตัณหา จึงกล่าวถึงความเป็นปัจจัยแห่งวิวัฏฏะของศีลเหล่านั้น. คำว่า ภุชิสฺสภาวกรโณโต ด้วยคำนี้แสดงว่า การนิเทศนี้เป็นการลบอุตตรบท เพราะคำว่า ภุชิสฺสกรานิ ภุชิสฺสานิ (สิ่งที่ทำให้เป็นอิสระ ชื่อว่า ภุชิสสะ). หรือเพราะบุคคลผู้ประกอบด้วยศีลนั้นเป็นผู้มีอิสระ เป็นผู้เป็นใหญ่ในตน ชื่อว่า ภุชิสสะ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ภุชิสฺสานิ. คำว่า วิญฺญุปสตฺถานิ ท่านกล่าวไว้เพราะคนเขลาไม่เป็นประมาณ. หรือเพราะถึงพร้อมด้วยความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง จึงเป็นที่สรรเสริญของวิญญูชน ชื่อว่า วิญฺญุปสตฺถานิ. ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อปรามฏฺฐตฺตาติ ‘‘อิมินาหํ สีเลน เทโว วา ภวิสฺสามิ เทวญฺญตโร วา’’ติ ตณฺหาปรามาเสน, ‘‘อิมินาหํ สีเลน เทโว หุตฺวา ตตฺถ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต ภวิสฺสามี’’ติ ทิฏฺฐิปรามาเสน จ อปรามฏฺฐตฺตา. ปรามฏฺฐุนฺติ ‘‘อยํ เต สีเลสุ โทโส’’ติ จตูสุ วิปตฺตีสุ ยาย กายจิ วิปตฺติยา ทสฺสเนน ปรามฏฺฐุํ, อนุทฺธํเสตุํ โจเทตุนฺติ อตฺโถ. สีลํ นาม อวิปฺปฏิสาราทิปารมฺปริเยน ยาวเทว สมาธิสมฺปาทนตฺถนฺติ อาห ‘‘สมาธิสํวตฺตนิกานี’’ติ. สมาธิสํวตฺตนปฺปโยชนานิ สมาธิสํวตฺตนิกานิ. คำว่า ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อปรามฏฺฐตฺตาติ หมายถึงไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิเข้าครอบงำ ด้วยการเข้าครอบงำด้วยตัณหาว่า 'ด้วยศีลนี้ เราจักเป็นเทวดา หรือเป็นเทวดาองค์ใดองค์หนึ่ง' และด้วยการเข้าครอบงำด้วยทิฏฐิว่า 'ด้วยศีลนี้ เราจักเป็นเทวดาแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน ถาวรในภพนั้น'. คำว่า ปรามฏฺฐุํ หมายถึงเพื่อลูบคลำ (ตำหนิ) ว่า 'นี่คือโทษในศีลของท่าน' ด้วยการแสดงความวิบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในความวิบัติ ๔ ประการ เพื่อทำลาย เพื่อตำหนิ. ศีลชื่อว่ามีอานิสงส์สืบเนื่องกันไปตั้งแต่ความไม่เดือดร้อนใจเป็นต้นจนถึงการยังสมาธิให้สำเร็จ จึงกล่าวว่า 'สมาธิสํวตฺตนิกานีติ'. คำว่า สมาธิสํวตฺตนิกานิ หมายถึงมีสมาธิเป็นประโยชน์ที่มุ่งหมาย. สมานภาโว สามญฺญํ, ปริปุณฺณจตุปาริสุทฺธิภาเวน มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณสฺส วิย เภทาภาวโต สีเลน สามญฺญํ สีลสามญฺญํ, ตํ คโต อุปคโตติ สีลสามญฺญคโต. เตนาห ‘‘สมานภาวูปคตสีโล’’ติ, สีลสมฺปตฺติยา สมานภาวํ อุปคตสีโล สภาควุตฺติโกติ อตฺโถ. กามํ ปุถุชฺชนานมฺปิ จตุปาริสุทฺธิสีเล นานตฺตํ น สิยา, ตํ ปน น เอกนฺติกํ, อิทํ เอกนฺติกํ นิยตภาวโตติ อาห ‘‘นตฺถิ [Pg.95] มคฺคสีเล นานตฺต’’นฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ มคฺคสีลํ สนฺธาย ตํ ‘‘ยานิ ตานิ สีลานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ความเสมอกัน ชื่อว่าสามัญญะ. ความเสมอกันด้วยศีล ชื่อว่าสีลสามัญญะ เพราะไม่มีความแตกต่างกัน เหมือนทองคำที่ถูกตัดตรงกลาง ด้วยความเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยจตุปาริสุทธิศีล. ผู้ถึง คือเข้าถึงสามัญญะนั้น ชื่อว่าสีลสามัญญคตะ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สมานภาวูปคตสีโล" อธิบายว่า ผู้มีศีลเข้าถึงความเสมอกันด้วยความถึงพร้อมแห่งศีล คือผู้มีปกติประพฤติส่วนเดียวกัน. จริงอยู่ แม้ศีลของปุถุชนทั้งหลายในจตุปาริสุทธิศีลก็ไม่พึงมีความต่างกัน แต่ศีลนั้นไม่แน่นอน ส่วนศีลนี้แน่นอน เพราะเป็นสภาพที่เที่ยง ท่านจึงกล่าวว่า "ในมรรคศีลไม่มีความต่างกัน". คำว่า ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงมรรคศีลนั้นว่า "ยานิ ตานิ สีลานิ" เป็นต้น. ยายนฺติ ยา อยํ มยฺหญฺเจว ตุมฺหากญฺจ ปจฺจกฺขภูตา. ทิฏฺฐีติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ. นิทฺโทสาติ นิทฺธุตโทสา, สมุจฺฉินฺนราคาทิปาปธมฺมาติ อตฺโถ. นิยฺยาตีติ วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสรติ นิคฺคจฺฉติ. สยํ นิยฺยนฺตีเยว หิ ตํสมงฺคิปุคฺคลํ วฏฺฏทุกฺขโต นิยฺยาเปตีติ วุจฺจติ. ยา สตฺถุ อนุสิฏฺฐิ, ตํ กโรตีติ ตกฺกโร, ตสฺส, ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชนฺตสฺสาติ อตฺโถ. สมานทิฏฺฐิภาวนฺติ สทิสทิฏฺฐิภาวํ สจฺจสมฺปฏิเวเธน อภินฺนทิฏฺฐิภาวํ. คำว่า ยายํ ได้แก่ ทิฏฐิใดนี้ที่ปรากฏชัดแก่เราและแก่ท่านทั้งหลาย. คำว่า ทิฏฺฐิ ได้แก่ มรรคสัมมาทิฏฐิ. คำว่า นิทฺโทสา อธิบายว่า มีโทษอันกำจัดแล้ว คือมีบาปธรรมมีราคะเป็นต้นอันตัดขาดแล้ว. คำว่า นิยฺยาติ หมายถึง ย่อมสลัดออก ย่อมออกไปจากวัฏฏทุกข์. จริงอยู่ ทิฏฐินั้นเมื่อนำออกไปเอง ท่านก็เรียกว่า ย่อมนำบุคคลผู้ประกอบด้วยทิฏฐินั้นให้ออกไปจากวัฏฏทุกข์. คำว่า ตกฺกโร หมายถึง ผู้ทำตามคำสั่งสอนนั้น คือผู้ปฏิบัติอยู่ตามที่ทรงสั่งสอนไว้, แก่บุคคลนั้น. คำว่า สมานทิฏฺฐิภาวํ หมายถึง ความเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกัน คือความเป็นผู้มีทิฏฐิไม่แตกต่างกันด้วยการแทงตลอดสัจจะ. ปฐมสารณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาความแห่งปฐมสารณียสูตร จบแล้ว. ๒. ทุติยสารณียสุตฺตวณฺณนา ๒. การพรรณนาความแห่งทุติยสารณียสูตร ๑๒. ทุติเย สพฺรหฺมจารีนนฺติ สหธมฺมิกานํ. ปิยํ ปิยายิตพฺพกํ กโรนฺตีติ ปิยกรณา. ครุํ ครุฏฺฐานิยํ กโรนฺตีติ ครุกรณา. สงฺคณฺหนตฺถายาติ สงฺคหวตฺถุวิเสสภาวโต สพฺรหฺมจารีนํ สงฺคหณาย สํวตฺตนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อวิวทนตฺถายาติ สงฺคหวตฺถุภาวโต เอว น วิวทนตฺถาย. สติ จ อวิวทนเหตุภูตสงฺคหกตฺเต เตสํ วเสน สพฺรหฺมจารีนํ สมคฺคภาโว เภทาภาโว สิทฺโธเยวาติ อาห ‘‘สามคฺคิยา’’ติอาทิ. ๑๒. ในทุติยสูตร คำว่า สพฺรหฺมจารีนํ หมายถึง เพื่อนสหธรรมิกทั้งหลาย. คำว่า ปิยกรณา หมายถึง ทำสิ่งที่ควรแก่ความรัก. คำว่า ครุกรณา หมายถึง ทำบุคคลที่ควรเคารพให้เป็นที่เคารพ. คำว่า สงฺคณฺหนตฺถาย มีความเชื่อมโยงว่า ย่อมเป็นไปเพื่อการสงเคราะห์เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เพราะความเป็นสังคหวัตถุพิเศษ. คำว่า อวิวทนตฺถาย หมายถึง เพื่อไม่วิวาทกันนั่นเอง เพราะความเป็นสังคหวัตถุ. และเมื่อความเป็นผู้สงเคราะห์อันเป็นเหตุแห่งความไม่วิวาทมีอยู่ ความเป็นผู้สามัคคีกันคือความไม่แตกแยกกันของเพื่อนพรหมจารีเหล่านั้น ย่อมสำเร็จแล้วแน่นอนด้วยอำนาจแห่งธรรมเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สามคฺคิยา" เป็นต้น. ทุติยสารณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาความแห่งทุติยสารณียสูตร จบแล้ว. ๓. นิสฺสารณียสุตฺตวณฺณนา ๓. การพรรณนาความแห่งนิสสารณียสูตร ๑๓. ตติเย วฑฺฒิตาติ ภาวนาปาริปูริวเสน ปริพฺรูหิตา. ปุนปฺปุนํ กตาติ ภาวนาย พหุลีกรเณน อปราปรํ ปวตฺติตา. ยุตฺตยานสทิสา กตาติ ยถา ยุตฺตมาชญฺญยานํ เฉเกน สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺตติ, เอวํ ยถารุจิ ปวตฺติรหํ คหิตา. วตฺถุกตาติ วา อธิฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ วิย กตา, สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิโสธเนน อิทฺธิวิเสสตาย ปวตฺติฏฺฐานภาวโต สุวิโสธิตปริสฺสยวตฺถุ วิย กตาติ วุตฺตํ โหติ. อธิฏฺฐิตาติ ปฏิปกฺขทูรีภาวโต [Pg.96] สุภาวิตภาเวน ตํตํอธิฏฺฐานโยคฺยตาย ฐปิตา. สมนฺตโต จิตาติ สพฺพภาเคน ภาวนูปจยํ คมิตา. เตนาห ‘‘อุปจิตา’ติ. สุฏฺฐุ สมารทฺธาติ อิทฺธิภาวนาสิขาปฺปตฺติยา สมฺมเทว สมฺภาวิตา. อภูตพฺยากรณํ พฺยากโรตีติ ‘‘เมตฺตา หิ โข เม เจโตวิมุตฺติ ภาวิตา’’ติอาทินา อตฺตนิ อวิชฺชมานคุณาภิพฺยาหารํ พฺยาหรติ. เจโตวิมุตฺติสทฺทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘นิสฺสฏา’’ติ วุตฺตํ. ปุน พฺยาปาโท นตฺถีติ อิทานิ มม พฺยาปาโท นาม สพฺพโส นตฺถีติ ญตฺวา. ๑๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า วฑฺฒิตา หมายถึง เพิ่มพูนแล้วด้วยอำนาจความบริบูรณ์แห่งภาวนา. คำว่า ปุนปฺปุนํ กตา หมายถึง ให้เป็นไปบ่อยๆ ด้วยการทำให้มากซึ่งภาวนา. คำว่า ยุตฺตยานสทิสา กตา หมายถึง ถือเอาความควรแก่การเป็นไปตามความพอใจ เหมือนยานอาชาไนยที่เทียมแล้ว อันสารถีผู้ฉลาดควบคุมแล้ว ย่อมเป็นไปตามความพอใจ ฉะนั้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า วตฺถุกตา หมายถึง กระทำเหมือนเป็นที่ตั้งโดยอรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่น, อธิบายว่า กระทำเหมือนพื้นที่ที่ชำระอันตรายดีแล้ว เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นไปแห่งความพิเศษแห่งฤทธิ์ ด้วยการชำระอุปกิเลสทั้งปวง. คำว่า อธิฏฺฐิตา หมายถึง ตั้งไว้เพื่อความควรแก่การอธิษฐานนั้นๆ ด้วยความเป็นสภาพที่อบรมดีแล้ว เพราะความที่ปฏิปักษ์ห่างไกลออกไป. คำว่า สมนฺตโต จิตา หมายถึง ถึงความพอกพูนแห่งภาวนาโดยส่วนทั้งปวง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อุปจิตา" (สั่งสมแล้ว). คำว่า สุฏฺฐุ สมาททฺธา หมายถึง อบรมดีแล้วโดยชอบด้วยการถึงยอดแห่งอิทธิภาวนา. คำว่า อภูตพฺยากรณํ พฺยากโรติ หมายถึง ย่อมกล่าวคำกล่าวถึงคุณที่ไม่มีอยู่ในตน ด้วยคำเป็นต้นว่า "ก็เมตตาเจโตวิมุตติอันเราเจริญแล้ว". คำว่า นิสฺสฏา ท่านกล่าวโดยอาศัยคำว่า เจโตวิมุตติ. คำว่า ปุนา พฺยาปาโท นตฺถิ หมายถึง เพราะรู้ว่า "บัดนี้ พยาบาทของเราไม่มีโดยประการทั้งปวง". พลววิปสฺสนาติ ภยตุปฏฺฐาเน ญาณํ, อาทีนวานุปสฺสเน ญาณํ มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ, ภงฺคญาณนฺติ จตุนฺนํ ญาณานํ อธิวจนํ. เยสํ นิมิตฺตานํ อภาเวน อรหตฺตผลสมาปตฺติยา อนิมิตฺตตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ราคสฺส นิมิตฺตํ, ราโค เอว วา นิมิตฺตํ ราคนิมิตฺตํ. อาทิ-สทฺเทน โทสนิมิตฺตาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. รูปเวทนาทิสงฺขารนิมิตฺตํ รูปนิมิตฺตาทิ. เตสํเยว นิจฺจาทิวเสน อุปฏฺฐานํ นิจฺจนิมิตฺตาทิ. ตยิทํ นิมิตฺตํ ยสฺมา สพฺเพน สพฺพํ อรหตฺตผเล นตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สา หิ…เป… อนิมิตฺตา’’ติ. นิมิตฺตํ อนุสฺสรติ อนุคจฺฉติ อารพฺภ ปวตฺตติ สีเลนาติ นิมิตฺตานุสารี. เตนาห ‘‘วุตฺตปฺปเภทํ นิมิตฺตํ อนุสรณสภาว’’นฺติ. คำว่า พลววิปสฺสนา เป็นชื่อของญาณ ๔ คือ ภยตูปัฏฐานญาณ อาทีนวานุปัสสนาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ และภังคญาณ. เพื่อจะแสดงความเป็นสภาพไม่มีนิมิตแห่งอรหัตตผลสมาบัติ เพราะความไม่มีแห่งนิมิตเหล่าใด ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "สา หิ". ในคำนั้น นิมิตของราคะ หรือราคะนั่นแหละเป็นนิมิต ชื่อว่า ราคนิมิต. พึงทราบการสงเคราะห์นิมิตมีโทสนิมิตเป็นต้นด้วยศัพท์ว่า อาทิ. นิมิตแห่งสังขารมีรูปและเวทนาเป็นต้น ชื่อว่า รูปนิมิตเป็นต้น. การปรากฏแห่งสังขารเหล่านั้นนั่นแหละโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น ชื่อว่า นิจจนิมิตเป็นต้น. นิมิตนี้นั้น เพราะไม่มีโดยประการทั้งปวงในอรหัตตผล ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สา หิ ...เป... อนิมิตฺตา". ผู้ตามนิมิต คือ ผู้มีปกติระลึกถึงนิมิต ติดตามนิมิต ปรารภนิมิตเป็นไป ชื่อว่า นิมิตตานุสารี. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีสภาพตามระลึกถึงนิมิตตามประเภทที่กล่าวแล้ว". อสฺมิมาโนติ ‘‘อสฺมี’’ติ ปวตฺโต อตฺตวิสโย มาโน. อยํ นาม อหมสฺมีติ รูปลกฺขโณ เวทนาทีสุ วา อญฺญตรลกฺขโณ อยํ นาม อตฺตา อหํ อสฺมีติ. อสฺมิมาโน สมุคฺฆาตียติ เอเตนาติ อสฺมิมานสมุคฺฆาโต, อรหตฺตมคฺโค. ปุน อสฺมิมาโน นตฺถีติ ตสฺส อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนํ กิตฺเตนฺโต สมุคฺฆาตตฺตเมว วิภาเวติ. คำว่า อสฺมิมาโน คือ มานะที่มีอัตตาเป็นวิสัยซึ่งเป็นไปว่า "เราเป็น". อธิบายว่า เราเป็นผู้นี้ มีรูปเป็นลักษณะ หรือมีลักษณะอย่างใดอย่างหนึ่งในเวทนาเป็นต้นว่า เราเป็นอัตตาชื่อนี้. อัสมิมานะย่อมถูกกำจัดด้วยมรรคนี้ ฉะนั้น มรรคนั้นจึงชื่อว่า อสฺมิมานสมุคฺฆาโต (ธรรมเป็นเครื่องกำจัดอัสมิมานะ) ได้แก่ อรหัตตมรรค. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อสฺมิมาโน นตฺถิ เมื่อจะพรรณนาถึงการยังความเป็นธรรมดาที่ไม่เกิดขึ้นแห่งอัสมิมานะนั้นให้ถึง ย่อมแสดงความเป็นสภาพที่ถูกกำจัดแล้วนั่นเอง. นิสฺสารณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาความแห่งนิสสารณียสูตร จบแล้ว. ๔-๕. ภทฺทกสุตฺตาทิวณฺณนา การพรรณนาความแห่งภัททกสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๕ ๑๔-๑๕. จตุตฺเถ อารมิตพฺพฏฺเฐน วา กมฺมํ อาราโม เอตสฺสาติ กมฺมาราโม. กมฺเม รโต น คนฺถธุเร วิปสฺสนาธุเร วาติ กมฺมรโต. ปุนปฺปุนํ ยุตฺโตติ ตปฺปรภาเวน อนุ อนุ ยุตฺโต ปสุโต. อาลาปสลฺลาโปติ อิตฺถิวณฺณปุริสวณฺณาทิวเสน ปุนปฺปุนํ ลปนํ. ปญฺจเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ในสูตรที่ ๔ คำว่า กมฺมาราโม คือ ผู้มีกรรมเป็นที่มายินดี โดยอรรถว่าพึงยินดี หรือมีกรรมเป็นที่ยินดีของผู้นี้. คำว่า กมฺมรโต คือ ผู้ยินดีในกรรม ไม่ใช่ในคันถธุระหรือวิปัสสนาธุระ. คำว่า ปุนปฺปุนํ ยุตฺโต คือ ผู้ประกอบเนืองๆ ผู้ขวนขวายแล้วด้วยความเป็นผู้หนักในกรรมนั้น. คำว่า อาลาปสลฺลาโป คือ การเจรจาบ่อยๆ ด้วยอำนาจการพรรณนาคุณแห่งสตรีและพรรณนาคุณแห่งบุรุษเป็นต้น. ในสูตรที่ ๕ ไม่มีคำที่จะต้องกล่าว. ภทฺทกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาความแห่งภัททกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๖. นกุลปิตุสุตฺตวณฺณนา ๖. การพรรณนาความแห่งนกุลปิตุสูตร ๑๖. ฉฏฺเฐ [Pg.97] วิสภาคเวทนุปฺปตฺติยา กกเจเนว จตุอิริยาปถํ ฉินฺทนฺโต อาพาธยตีติ อาพาโธ, โส ยสฺส อตฺถีติ อาพาธิโก. ตํสมุฏฺฐานทุกฺเขน ทุกฺขิโต. อธิมตฺตคิลาโนติ ธาตุสงฺขเยน ปริกฺขีณสรีโร. ๑๖. ในสูตรที่ ๖ ชื่อว่า อาพาธ เพราะอรรถว่า ย่อมเบียดเบียน คือตัดอิริยาบถ ๔ เหมือนเลื่อย เพราะความเกิดขึ้นแห่งเวทนาที่ไม่สม่ำเสมอ, อาพาธนั้นมีแก่บุคคลใด บุคคลนั้นชื่อว่า อาพาธิกะ. คำว่า ทุกฺขิโต คือ ผู้เป็นทุกข์ด้วยทุกข์ที่มีอาพาธนั้นเป็นสมุฏฐาน. คำว่า อธิมตฺตคิลาน คือ ผู้มีร่างกายทรุดโทรมเพราะความสิ้นไปแห่งธาตุ. สปฺปฏิภยกนฺตารสทิสา โสฬสวตฺถุกา อฏฺฐวตฺถุกา จ วิจิกิจฺฉา ติณฺณา อิมายาติ ติณฺณวิจิกิจฺฉา. วิคตา สมุจฺฉินฺนา ปวตฺติอาทีสุ ‘‘เอวํ นุ โข น นุ โข’’ติ เอวํ ปวตฺติกา กถํกถา อสฺสาติ วิคตกถํกถา. สารชฺชกรานํ ปาปธมฺมานํ ปหีนตฺตา ราควิกฺเขเปสุ สีลาทิคุเณสุ จ ติฏฺฐกตฺตา เวสารชฺชํ, วิสารทภาวํ เวยฺยตฺติยํ ปตฺตาติ เวสารชฺชปฺปตฺตา. อตฺตนา เอว ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐตฺตา น ปรํ ปจฺเจติ, นสฺส ปโร ปจฺเจตพฺโพ อตฺถีติ อปรปฺปจฺจยา. คำว่า "ข้ามวิจิกิจฉาได้แล้ว" คือ วิจิกิจฉาที่มีวัตถุ ๑๖ และมีวัตถุ ๘ ซึ่งเปรียบเหมือนป่าชัฏที่น่าสะพรึงกลัว อันบุคคลข้ามได้แล้วด้วย (ปัญญา) นี้ ชื่อว่าผู้มีวิจิกิจฉาอันข้ามได้แล้ว. คำว่า "มีกังขาไปปราศแล้ว" คือ ผู้มีกังขาอันดำเนินไปอย่างนี้ว่า "เป็นอย่างนี้หรือหนอ ไม่เป็นอย่างนี้หรือหนอ" ในความดำเนินไปเป็นต้น อันไปปราศแล้ว คือตัดขาดแล้ว ชื่อว่าผู้มีกังขาไปปราศแล้ว. คำว่า "ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า" คือ ผู้ถึงซึ่งเวสารัชชะ คือความเป็นผู้แกล้วกล้า ความเป็นผู้ชำนาญ เพราะละบาปธรรมอันเป็นเหตุให้เกิดความขลาดได้แล้ว และเพราะตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศีลเป็นต้น ในท่ามกลางความฟุ้งซ่านแห่งราคะ. คำว่า "ไม่เชื่อผู้อื่น" คือ ผู้ไม่เชื่อผู้อื่น (ไม่ต้องอาศัยผู้อื่น) เพราะเห็นด้วยตนเองโดยตรง และไม่มีผู้อื่นที่ตนจะต้องเชื่อ. คิลานา วุฏฺฐิโตติ คิลานภาวโต วุฏฺฐาย ฐิโต. ภาวปฺปธาโน หิ อยํ นิทฺเทโส. คิลาโน หุตฺวา วุฏฺฐิโตติ อิทํ ปน อตฺถมตฺตนิทสฺสนํ. คำว่า "ลุกขึ้นจากความป่วยไข้" คือ ลุกขึ้นจากความเป็นผู้ป่วยไข้แล้วยืนอยู่. เพราะการแสดงนี้มีภาวะเป็นประธาน. ส่วนคำว่า "เป็นผู้ป่วยไข้แล้วลุกขึ้น" นี้ เป็นเพียงการแสดงอรรถเท่านั้น. นกุลปิตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถานกุลปิตุสูตร จบแล้ว. ๗. โสปฺปสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาโสปปสูตร. ๑๗. สตฺตเม ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ เอตฺถ ปฏิสลฺลานนฺติ เตหิ เตหิ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกอุปาสกาทิสตฺเตหิ เจว รูปารมฺมณาทิสงฺขาเรหิ จ ปฏินิวตฺติตฺวา อปสกฺกิตฺวา นิลียนํ วิเวจนํ. กายจิตฺเตหิ ตโต วิวิตฺโต เอกีภาโว ปวิเวโกติ อาห ‘‘เอกีภาวายา’’ติอาทิ. เอกีภาวโตติ จ อิมินา กายวิเวกโต วุฏฺฐานมาห. ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺติโตติอาทินา จิตฺตวิเวกโต. วุฏฺฐิโตติ ตโต ทุวิธวิเวกโต ภวงฺคุปฺปตฺติยา สพฺรหฺมจารีหิ สมาคเมน อุเปโต. ๑๗. ในบทที่ ๗ คำว่า "ลุกขึ้นจากปฏิสัลลานะ" ในที่นี้ คำว่า "ปฏิสัลลานะ" คือ การหลีกเร้น การปลีกตัว การซ่อนตัว โดยการกลับจากสัตว์ทั้งหลายมีสัทธิวิหาริก อันเตวาสิก และอุบาสกเป็นต้นเหล่านั้น และจากสังขารทั้งหลายมีรูปารมณ์เป็นต้น. ความเป็นผู้เดียวที่สงัดจากกายและจิตจากที่นั้น ชื่อว่า ปวิเวก (ความสงัด) จึงตรัสบทมีอาทิว่า "เพื่อความเป็นผู้เดียว". และด้วยคำว่า "เพื่อความเป็นผู้เดียว" นี้ ตรัสถึงการลุกขึ้นจากกายวิเวก. ด้วยบทมีอาทิว่า "ด้วยความอดทนในการเพ่งพิจารณาธรรม" ตรัสถึงการลุกขึ้นจากจิตตวิเวก. คำว่า "ลุกขึ้นแล้ว" คือ ผู้ประกอบด้วยการมาพบกับเพื่อนพรหมจารี ด้วยการเกิดขึ้นแห่งภวังค์จากวิเวก ๒ อย่างนั้น. โสปฺปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาโสปปสูตร จบแล้ว. ๘. มจฺฉพนฺธสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถามัจฉพันธสูตร. ๑๘. อฏฺฐเม [Pg.98] มจฺฉฆาตกนฺติ มจฺฉพนฺธํ เกวฏฺฏํ. โอรพฺภิกาทีสุ อุรพฺภา วุจฺจนฺติ เอฬกา, อุรพฺเภ หนฺตีติ โอรพฺภิโก. สูกริกาทีสุปิ เอเสว นโย. ๑๘. ในบทที่ ๘ คำว่า "ผู้ฆ่าปลา" คือ นายพรานปลา ชาวประมง. ในคำว่า "โอรัพภิกะเป็นต้น" คำว่า "อุรัพภะ" หมายถึง แกะ, ผู้ฆ่าแกะ ชื่อว่า "โอรัพภิกะ". แม้ในคำว่า "สูกริกะเป็นต้น" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. มจฺฉพนฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถามัจฉพันธสูตร จบแล้ว. ๙. ปฐมมรณสฺสติสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถามรณัสสติสูตรที่ ๑. ๑๙. นวเม เอวํนามเก คาเมติ นาติกานามกํ คามํ นิสฺสาย. ทฺวินฺนํ จูฬปิติมหาปิติปุตฺตานํ ทฺเว คามา, เตสุ เอกสฺมึ คาเม. ญาตีนญฺหิ นิวาสฏฺฐานภูโต คาโม ญาติโก, ญาติโกเยว นาติโก ญ-การสฺส น-การาเทโส ‘‘อนิมิตฺตา น นายเร’’ติอาทีสุ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๗๔; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๐; ชา. อฏฺฐ. ๒.๒.๓๔) วิย. โส กิร คาโม เยสํ ตทา เตสํ ปุพฺพปุริเสน อตฺตโน ญาตีนํ สาธารณภาเวน นิวสิโต, เตน ญาติโกติ ปญฺญายิตฺถ. อถ ปจฺฉา ทฺวีหิ ทายาเทหิ ทฺวิธา วิภชิตฺวา ปริภุตฺโต. คิญฺชกา วุจฺจติ อิฏฺฐกา, คิญฺชกาหิเยว กโต อาวสโถติ คิญฺชกาวสโถ. โส หิ อาวาโส ยถา สุธาปริกมฺเมน ปโยชนํ นตฺถิ, เอวํ อิฏฺฐกาหิ เอว จินิตฺวา ฉาเทตฺวา กโต. ตสฺมึ กิร ปเทเส มตฺติกา สกฺขรมรุมฺปวาลุกาทีหิ อสมฺมิสฺสา กถินา สณฺหสุขุมา, ตาย กตานิ กุลาลภาชนานิปิ สิลามยานิ วิย ทฬฺหานิ. ตสฺมา เต อุปาสกา ตาย มตฺติกาย ทีฆปุถู อิฏฺฐกา กาเรตฺวา ฐเปตฺวา ฐเปตฺวา ทฺวารวาตปานกวาฏตุลาโย สพฺพํ ทพฺพสมฺภาเรน วินา ตาหิ อิฏฺฐกาหิเยว ปาสาทํ กาเรสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิฏฺฐกามเย ปาสาเท’’ติ. ๑๙. ในบทที่ ๙ คำว่า "ในบ้านชื่ออย่างนี้" หมายถึง อาศัยบ้านชื่อนาติกะ. บ้าน ๒ แห่งของบุตรของอาและลุง ในบ้านแห่งหนึ่งในบรรดาบ้านเหล่านั้น. ก็บ้านที่เป็นที่อยู่ของญาติ ชื่อว่า ญาติกะ, ญาติกะนั่นแหละเป็นนาติกะ เพราะแปลง ญ เป็น น เหมือนในบทมีอาทิว่า "สิ่งไม่มีนิมิต ย่อมไม่ปรากฏ" (วิสุทธิ. ๑.๑๗๔; สํ. นิ. อ. ๑.๑.๒๐; ชา. อ. ๒.๒.๓๔). ก็บ้านนั้น บรรพบุรุษของชนเหล่านั้นในกาลนั้น ได้อยู่อาศัยโดยความเป็นของสาธารณะแก่ญาติของตน เพราะเหตุนั้น จึงปรากฏชื่อว่า ญาติกะ. ภายหลัง ทายาท ๒ คนได้แบ่งออกเป็น ๒ ส่วนแล้วบริโภค. คำว่า "กิญชกา" หมายถึง อิฐ, ที่อยู่อาศัยที่ทำด้วยอิฐนั่นแหละ ชื่อว่า "กิญชกาวสถะ". ที่อยู่อาศัยนั้น ทำด้วยการก่ออิฐแล้วมุง เหมือนไม่มีความจำเป็นด้วยการฉาบปูนขาว. ก็ในประเทศนั้น ดินไม่ปนด้วยกรวด ทราย หินเป็นต้น เป็นดินแข็ง ละเอียดอ่อน แม้ภาชนะดินเผาที่ทำด้วยดินนั้นก็แข็งเหมือนทำด้วยหิน. เพราะเหตุนั้น อุบาสกเหล่านั้นจึงให้อิฐยาวและกว้างด้วยดินนั้น แล้วก่อขึ้น ก่อขึ้น ทำประตู หน้าต่าง บานประตู คาน และสิ่งของเครื่องใช้ทั้งหมด โดยไม่ต้องใช้วัสดุอื่น นอกจากอิฐเหล่านั้นนั่นเอง จึงตรัสว่า "ในปราสาทที่ทำด้วยอิฐ". รตฺตินฺทิวนฺติ เอกรตฺติทิวํ. ภควโต สาสนนฺติ อริยมคฺคปฺปฏิเวธาวหํ สตฺถุ โอวาทํ. พหุ วต เม กตํ อสฺสาติ พหุ วต มยา อตฺตหิตํ ปพฺพชิตกิจฺจํ กตํ ภเวยฺย. คำว่า "ทั้งกลางวันและกลางคืน" คือ กลางวันและกลางคืนหนึ่ง. คำว่า "พระศาสนาของพระผู้มีพระภาค" คือ โอวาทของพระศาสดาอันนำมาซึ่งการแทงตลอดอริยมรรค. คำว่า "เราได้กระทำมากแล้วหนอ" คือ เราพึงได้กระทำกิจของบรรพชิตอันเป็นประโยชน์แก่ตนมากแล้วหนอ. ตทนฺตรนฺติ ตตฺตกํ เวลํ. เอกปิณฺฑปาตนฺติ เอกํ ทิวสํ ยาปนปฺปโหนกํ ปิณฺฑปาตํ. ยาว อนฺโต ปวิฏฺฐวาโต พหิ นิกฺขมติ, พหิ นิกฺขนฺตวาโต [Pg.99] วา อนฺโต ปวิสตีติ เอกสฺเสว ปเวสนิกฺขโม วิย วุตฺตํ, ตํ นาสิกาวาตภาวสามญฺเญนาติ ทฏฺฐพฺพํ. คำว่า "ตทันตรัง" คือ ชั่วระยะเวลานั้น. คำว่า "เอกปิณฑปาตัง" คือ บิณฑบาตที่พอเลี้ยงชีพได้วันหนึ่ง. คำว่า "จนกว่าลมที่เข้าข้างในจะออกข้างนอก หรือลมที่ออกข้างนอกจะเข้าข้างใน" ดังที่กล่าวไว้ว่า เหมือนการเข้าออกของลมหายใจเพียงครั้งเดียว พึงทราบว่า นั่นคือโดยความเป็นสามัญแห่งลมทางจมูก. ปฐมมรณสฺสติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถามรณัสสติสูตรที่ ๑ จบแล้ว. ๑๐. ทุติยมรณสฺสติสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถามรณัสสติสูตรที่ ๒. ๒๐. ทสเม นิกฺขนฺเตติ วีติวตฺเต. ปติคตายาติ ปจฺจาคตาย, สมฺปตฺตายาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปฏิปนฺนายา’’ติ. โส มมสฺส อนฺตราโยติ ยถาวุตฺตา น เกวลํ กาลกิริยาว, มม อติทุลฺลภํ ขณํ ลภิตฺวา ตสฺส สตฺถุสาสนมนสิการสฺส เจว ชีวิตสฺส จ สคฺคโมกฺขานญฺจ อนฺตราโย อสฺส, ภเวยฺยาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ติวิโธ อนฺตราโย’’ติอาทิ. วิปชฺเชยฺยาติ วิปตฺตึ คจฺเฉยฺย. สตฺถเกน วิย องฺคปจฺจงฺคานํ กนฺตนการกา กาเย สนฺธิพนฺธนจฺเฉทกวาตา สตฺถกวาตา. กตฺตุกมฺยตาฉนฺโทติ นิยฺยานาวโห กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท. ปโยควีริยนฺติ ภาวนานุโยควีริยํ. น ปฏิวาติ น ปฏินิวตฺตตีติ อปฺปฏิวานี, อนฺตรา โวสานานาปชฺชนวีริยํ. เตนาห ‘‘อนุกฺกณฺฐนา อปฺปฏิสงฺฆรณา’’ติ. ๒๐. ในบทที่ ๑๐ คำว่า "นิกขันเต" (ล่วงไปแล้ว) คือ วีติวัตเต (ล่วงเลยไปแล้ว). คำว่า "ปฏิคตายะ" (ถึงแล้ว) คือ ปัจจาคตายะ (กลับมาแล้ว) หมายถึง สัมปัตตายะ (ถึงพร้อมแล้ว) เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ปฏิปันนายะ" (ถึงแล้ว). คำว่า "โส มมัสสะ อันตรายะ" (นั่นพึงเป็นอันตรายแก่เรา) คือ ไม่ใช่เพียงความตายที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น แต่พึงเป็นอันตรายแก่การมนสิการพระศาสนาของพระศาสดา และแก่ชีวิต และแก่สวรรค์และนิพพานของเรา ผู้ได้โอกาสที่หาได้ยากยิ่งนั้น พึงเป็นไปได้ดังนี้ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "อันตราย ๓ อย่าง" เป็นต้น. คำว่า "วิปัชเชยยะ" (พึงถึงความวิบัติ) คือ พึงถึงความวิบัติ. ลมที่ตัดข้อต่อและเครื่องผูกพันในร่างกาย เหมือนมีดตัดอวัยวะน้อยใหญ่ คือ ลมศัสตราวุธ. คำว่า "กัตตุกัมยตาฉันทะ" (ฉันทะในการกระทำ) คือ กุศลฉันทะในการกระทำที่นำไปสู่การออกไป (จากทุกข์). คำว่า "ปโยควิริยะ" (ความเพียรในการประกอบ) คือ ความเพียรในการประกอบภาวนา. คำว่า "ไม่ถอยกลับ" คือ ไม่กลับคืนมา คือ อัปปฏิวานี (ไม่ถอยกลับ) คือ ความเพียรที่ไม่หยุดพักในระหว่าง เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ความไม่เบื่อหน่าย ความไม่ย่อท้อ". ทุติยมรณสฺสติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถามรณัสสติสูตรที่ ๒ จบแล้ว. สารณียวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสาราณิยวรรค จบแล้ว. ๓. อนุตฺตริยวคฺโค ๓. อนุตตริยวรรค ๑-๒. สามกสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๒. อรรถกถาสามกสูตรเป็นต้น ๒๑-๒๒. ตติยสฺส ปฐเม เกวลกปฺปนฺติ เอตฺถ เกวล-สทฺโท อนวเสสตฺโถ, กปฺป-สทฺโท สมนฺตภาวตฺโถ. ตสฺมา เกวลกปฺปํ โปกฺขรณิยนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อนวเสสํ ผริตุํ สมตฺถสฺสปิ โอภาสสฺส เกนจิ การเณน เอกเทสผรณมฺปิ สิยา, อยํ ปน สพฺพโสว ผรตีติ ทสฺเสตุํ สมนฺตตฺโถ กปฺป-สทฺโท คหิโต. อตฺตโน โอภาเสน ผริตฺวาติ วตฺถาลงฺการสรีรสมุฏฺฐิเตน โอภาเสน ผริตฺวา, จนฺทิมา [Pg.100] วิย เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กริตฺวาติ อตฺโถ. สมนุญฺโญติ สมฺมเทว กตมนุญฺโญ. เตนาห ‘‘สมานจิตฺโต’’ติ, สมานชฺฌาสโยติ อตฺโถ. ทุกฺขํ วโจ เอตสฺมินฺติ ทุพฺพโจ, ตสฺส กมฺมํ โทวจสฺสํ, ตสฺส ปุคฺคลสฺส อนาทริยวเสน ปวตฺตา เจตนา, ตสฺส ภาโว อตฺถิตา โทวจสฺสตา. อถ วา โทวจสฺสเมว โทวจสฺสตา. สา อตฺถโต สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ. เจตนาปธาโน หิ สงฺขารกฺขนฺโธ. จตุนฺนํ วา ขนฺธานํ อปทกฺขิณคฺคาหิตากาเรน ปวตฺตานํ เอตํ อธิวจนนฺติ วทนฺติ. ปาปา อสฺสทฺธาทโย ปุคฺคลา เอตสฺส มิตฺตาติ ปาปมิตฺโต, ตสฺส ภาโว ปาปมิตฺตตา. สาปิ อตฺถโต โทวจสฺสตา วิย ทฏฺฐพฺพา. ยาย หิ เจตนาย ปุคฺคโล ปาปมิตฺโต ปาปสมฺปวงฺโก นาม โหติ, สา เจตนา ปาปมิตฺตตา. จตฺตาโรปิ วา อรูปิโน ขนฺธา ตทาการปฺปวตฺตา ปาปมิตฺตตา. ทุติยํ อุตฺตานเมว. ในสูตรที่ ๒๑-๒๒ ในสูตรที่ ๑ (แห่งวรรคที่ ๓) คำว่า เกวลกัปปัง ในที่นี้ คำว่า เกวล มีความหมายว่า ไม่เหลือเศษ, คำว่า กัปป มีความหมายว่า ภาวะโดยรอบ. เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายว่า “ทั่วสระโบกขรณีทั้งสิ้น” ดังนี้. แม้แสงสว่างที่สามารถแผ่ไปได้ไม่เหลือเศษ ก็อาจแผ่ไปได้เพียงบางส่วนด้วยเหตุบางอย่าง แต่คำว่า กัปป ที่มีความหมายว่า โดยรอบนี้ ท่านนำมาใช้เพื่อแสดงว่า แสงนี้แผ่ไปทั่วทั้งหมด. คำว่า แผ่ไปทั่วด้วยแสงสว่างของตน คือ แผ่ไปทั่วด้วยแสงสว่างที่เกิดจากเครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ และร่างกาย หมายถึง ทำให้เป็นแสงสว่างเดียว เป็นรัศมีเดียว เหมือนพระจันทร์. คำว่า สมนุญโญ (ผู้เห็นพ้อง) คือ ผู้ที่ทำความยอมรับอย่างดีแล้ว เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “มีจิตเสมอกัน” หมายถึง มีอัธยาศัยเสมอกัน. คำพูดเป็นทุกข์ในบุคคลนี้ จึงชื่อว่า ทุพพจ (ผู้ว่ายาก), การกระทำของเขาชื่อว่า โทวจัสสะ (ความเป็นผู้ว่ายาก), เจตนาที่เกิดขึ้นโดยความไม่เคารพในบุคคลนั้น ชื่อว่า โทวจัสสตา (ความเป็นผู้ว่ายาก). อีกอย่างหนึ่ง โทวจัสสะนั่นแหละชื่อว่า โทวจัสสตา. โดยอรรถแล้ว ได้แก่ สังขารขันธ์. เพราะสังขารขันธ์มีเจตนาเป็นประธาน. หรือท่านกล่าวว่า นี่เป็นชื่อเรียกของขันธ์ ๔ ที่เป็นไปโดยอาการที่ถือเอาแบบไม่เป็นมงคล. บุคคลผู้ลามกมีอัสสัทธะเป็นต้นเป็นมิตรของบุคคลนี้ จึงชื่อว่า ปาปมิตร (มิตรชั่ว), ความเป็นปาปมิตรนั้นชื่อว่า ปาปมิตตตา (ความเป็นผู้มีมิตรชั่ว). โดยอรรถแล้ว พึงทราบว่าเหมือนโทวจัสสตา. เพราะเจตนาใดที่บุคคลชื่อว่าเป็นปาปมิตร เป็นผู้คลุกคลีกับคนชั่ว, เจตนานั้นชื่อว่า ปาปมิตตตา. หรืออรูปขันธ์แม้ทั้ง ๔ ที่เป็นไปโดยอาการนั้น ชื่อว่า ปาปมิตตตา. สูตรที่ ๒ ชัดเจนอยู่แล้ว. สามกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาสามกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๓. ภยสุตฺตวณฺณนา ๓. การพรรณนาภยสูตร ๒๓. ตติเย สมฺภวติ ชาติมรณํ เอเตนาติ สมฺภโว, อุปาทานนฺติ อาห ‘‘ชาติยา จ มรณสฺส จ สมฺภเว ปจฺจยภูเต’’ติ. อนุปาทาติ อนุปาทาย. เตนาห ‘‘อนุปาทิยิตฺวา’’ติ. ชาติมรณานิ สมฺมา ขียนฺติ เอตฺถาติ ชาติมรณสงฺขโย, นิพฺพานนฺติ อาห ‘‘ชาติมรณานํ สงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน’’ติ. สพฺพทุกฺขํ อุปจฺจคุนฺติ สกลมฺปิ วฏฺฏทุกฺขํ อติกฺกนฺตา จริมจิตฺตนิโรเธน วฏฺฏทุกฺขเลสสฺสปิ อสมฺภวโต. ๒๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า สัมภโว (เหตุเกิด) คือ ชาติและมรณะย่อมเกิดขึ้นด้วยสิ่งนี้, ท่านจึงกล่าวว่า อุปาทาน (ความยึดมั่น) ว่า “เป็นปัจจัยในการเกิดขึ้นแห่งชาติและมรณะ”. คำว่า อนุปาทา (ไม่ยึดมั่น) คือ อนุปาทายะ (ไม่ถือมั่น) เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า “อนุปาทิยิตวา (ไม่ถือมั่นแล้ว)”. ชาติและมรณะย่อมสิ้นไปโดยชอบในสิ่งนี้ จึงชื่อว่า ชาติมรณสังขยะ (ความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะ), ท่านจึงกล่าวว่า นิพพาน ว่า “ในนิพพานอันชื่อว่าความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะ”. คำว่า สัพพทุกขัง อุปัจจคุง (ล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว) คือ ล่วงทุกข์ในวัฏฏะแม้ทั้งสิ้นแล้ว เพราะความไม่มีแม้เพียงเศษแห่งทุกข์ในวัฏฏะด้วยการดับแห่งจุติจิต. ภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาภยสูตร จบแล้ว. ๔. หิมวนฺตสุตฺตวณฺณนา ๔. การพรรณนาหิมวันตสูตร ๒๔. จตุตฺเถ สมาปตฺติกุสโล โหตีติ สมาปชฺชนกุสโล โหติ. เตนาห ‘‘สมาปชฺชิตุํ กุสโล’’ติ. ตตฺถ อนฺโตคตเหตุอตฺโถ ฐิติ-สทฺโท, ตสฺมา ฐปนกุสโลติ อตฺโถติ อาห ‘‘สมาธึ ฐเปตุํ สกฺโกตีติ อตฺโถ’’ติ. ตตฺถ ฐเปตุํ สกฺโกตีติ สตฺตฏฺฐอจฺฉรามตฺตํ [Pg.101] ขณํ ฌานํ ฐเปตุํ สกฺโกติ อธิฏฺฐานวสิภาวสฺส นิปฺผาทิตตฺตา. ยถาปริจฺเฉเทนาติ ยถาปริจฺฉินฺนกาเลน. วุฏฺฐาตุํ สกฺโกติ วุฏฺฐานวสิภาวสฺส นิปฺผาทิตตฺตา. กลฺลํ สญฺชาตํ อสฺสาติ กลฺลิตํ, ตสฺมึ กลฺลิเต กลฺลิตภาเว กุสโล กลฺลิตกุสโล. หาเสตุํ โตเสตุํ สมฺปหํเสตุํ. กลฺลํ กาตุนฺติ สมาธานสฺส ปฏิปกฺขธมฺมานํ ทูรีกรเณน สหการีการณานญฺจ สมปฺปธาเนน สมาปชฺชเน จิตฺตํ สมตฺถํ กาตุํ. สมาธิสฺส โคจรกุสโลติ สมาธิสฺมึ นิปฺผาเทตพฺเพ ตสฺส โคจเร กมฺมฏฺฐานสญฺญิเต ปวตฺติฏฺฐาเน ภิกฺขาจารโคจเร สติสมฺปชญฺญโยคโต กุสโล เฉโก. เตนาห ‘‘สมาธิสฺส อสปฺปาเย อนุปการเก ธมฺเม วชฺเชตฺวา’’ติอาทิ. ปฐมชฺฌานาทิสมาธึ อภินีหริตุนฺติ ปฐมชฺฌานาทิสมาธึ วิเสสภาคิยตาย อภินีหริตุํ อุปเนตุํ. ๒๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า สมาปัตติกุสโล โหติ (เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ) คือ เป็นผู้ฉลาดในการเข้า. เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า “เป็นผู้ฉลาดเพื่อจะเข้า”. ในคำว่า ฐิติ นั้น คำว่า ฐิติ มีความหมายว่า เหตุที่ตั้งอยู่ภายใน เพราะฉะนั้นจึงมีอรรถว่า เป็นผู้ฉลาดในการตั้งไว้ ท่านจึงกล่าวว่า “หมายถึง สามารถตั้งสมาธิไว้ได้”. ในคำว่า สามารถตั้งไว้ได้ นั้น คือ สามารถตั้งฌานไว้ได้ชั่วขณะประมาณการดีดนิ้ว ๗-๘ ครั้ง เพราะความที่อธิษฐานวสีสำเร็จแล้ว. คำว่า ยถาปริจเฉเทนะ (ตามที่กำหนด) คือ ตามกำหนดเวลา. สามารถออกจากสมาบัติได้ เพราะความที่วุฏฐานวสีสำเร็จแล้ว. จิตที่ควรแก่การงานเกิดขึ้นแก่เขา ชื่อว่า กัลลิตะ, ผู้ฉลาดในกัลลิตะคือความเป็นผู้ควรแก่การงานนั้น ชื่อว่า กัลลิตกุสโล. เพื่อให้ร่าเริง เพื่อให้บันเทิง เพื่อให้รื่นเริง. คำว่า กัลลัง กาตุง (เพื่อทำให้ควรแก่การงาน) คือ เพื่อทำให้จิตสามารถในการเข้าสมาบัติได้ ด้วยการกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสมาธิ และด้วยการประทานปัจจัยที่เกื้อกูลให้พร้อมพรั่ง. คำว่า สมาธิสสะ โคจรกุสโล (ผู้ฉลาดในโคจรของสมาธิ) คือ เป็นผู้ฉลาด ผู้เชี่ยวชาญในการปฏิบัติในอารมณ์ของสมาธิที่พึงให้สำเร็จ คือ ในโคจรที่ชื่อว่ากรรมฐาน ในที่ตั้งแห่งความเป็นไป ในโคจรคือการเที่ยวบิณฑบาต ด้วยการประกอบสติสัมปชัญญะ เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า “เว้นธรรมที่ไม่สัปปายะ ไม่เป็นอุปการะแก่สมาธิ” เป็นต้น. คำว่า ปฐมฌานาทิสมาธิง อภินีหริตุง (เพื่อนำสมาธิมีปฐมฌานเป็นต้นออกไป) คือ เพื่อนำสมาธิมีปฐมฌานเป็นต้นออกไป เพื่อความเป็นส่วนพิเศษ. หิมวนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาหิมวันตสูตร จบแล้ว. ๕. อนุสฺสติฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา ๕. การพรรณนาอนุสสติฏฐานสูตร ๒๕. ปญฺจเม อนุสฺสติการณานีติ อนุสฺสติโย เอว ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิหิตสุขานํ เหตุภาวโต การณานิ. นิกฺขนฺตนฺติ นิสฺสฏํ. มุตฺตนฺติ วิสฺสฏฺฐํ. วุฏฺฐิตนฺติ อเปตํ. สพฺพเมตํ วิกฺขมฺภนเมว สนฺธาย วทติ. เคธมฺหาติ ปญฺจกามคุณโต. อิทมฺปีติ พุทฺธานุสฺสติวเสน ลทฺธํ อุปจารชฺฌานมาห. อารมฺมณํ กริตฺวาติ ปจฺจยํ กริตฺวา, ปาทกํ กตฺวาติ อตฺโถ. ๒๕. ในสูตรที่ ๕ คำว่า อนุสสติกานิ (เหตุแห่งอนุสสติ) คือ อนุสสตินั่นเองเป็นเหตุ เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์สุขในปัจจุบันและสัมปรายภพเป็นต้น. คำว่า นิกขันตัง (ออกไปแล้ว) คือ นิสสฏัง (สลัดออกแล้ว). คำว่า มุตตัง (พ้นแล้ว) คือ วิสสัฏฐัง (ปล่อยแล้ว). คำว่า วุฏฐิตัง (ลุกขึ้นแล้ว) คือ อเปตัง (ไปปราศแล้ว). ทั้งหมดนี้ท่านกล่าวโดยหมายถึงการข่มไว้เท่านั้น. คำว่า เคธัมหา (จากความโลภ) คือ จากกามคุณ ๕. คำว่า อิทัมปิ (แม้ข้อนี้) คือ ท่านกล่าวถึงอุปจารฌานที่ได้ด้วยอำนาจพุทธานุสสติ. คำว่า อารัมมณัง กริตวา (ทำเป็นอารมณ์) คือ ทำเป็นปัจจัย, หมายถึง ทำเป็นบาท. อนุสฺสติฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอนุสสติฏฐานสูตร จบแล้ว. ๖. มหากจฺจานสุตฺตวณฺณนา ๖. การพรรณนามหากัจจานสูตร ๒๖. ฉฏฺเฐ สมฺพาเธติ วา ตณฺหาสํกิเลสาทีนํ สมฺปีเฬ สงฺกเร ฆราวาเส. โอกาสา วุจฺจนฺตีติ มคฺคผลสุขาธิคมาย โอกาสภาวโต โอกาสาติ วุจฺจนฺติ. โอกาสาธิคโมติ โลกุตฺตรธมฺมสฺส อธิคมาย อธิคนฺตพฺพโอกาโส. วิสุชฺฌนตฺถายาติ ราคาทีหิ มเลหิ อภิชฺฌาวิสมโลภาทีหิ [Pg.102] จ อุปกฺกิลิฏฺฐจิตฺตานํ วิสุทฺธตฺถาย. สา ปนายํ จิตฺตสฺส วิสุทฺธิ สิชฺฌมานา ยสฺมา โสกาทีนํ อนุปาทาย สํวตฺตติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘โสกปริเทวานํ สมติกฺกมายา’’ติอาทิ. ตตฺถ โสจนํ ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตํ เจตโส สนฺตาโป อนฺโตตาโป อนฺโตนิชฺฌานํ โสโก, ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตเมว โสจิกตา. ‘‘กหํ เอกปุตฺตกา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๓๕๓-๓๕๔; สํ. นิ. ๒.๖๓) ปริเทวนวเสน ลปนํ ปริเทโว. สมติกฺกมนตฺถายาติ ปหานาย. อายตึ อนุปฺปชฺชนญฺหิ อิธ สมติกฺกโม. ทุกฺขโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมายาติ กายิกทุกฺขสฺส จ เจตสิกโทมนสฺสสฺส จาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ อตฺถงฺคมาย, นิโรธายาติ อตฺโถ. ญายติ นิจฺฉเยน กมติ นิพฺพานํ, ตํ วา ญายติ ปฏิวิชฺฌติ เอเตนาติ ญาโย, อริยมคฺโค. อิธ ปน สห ปุพฺพภาเคน อริยมคฺโค คหิโตติ อาห ‘‘สหวิปสฺสนกสฺส มคฺคสฺส อธิคมนตฺถายา’’ติ. อปจฺจยปรินิพฺพานสฺสาติ อนุปาทิเสสนิพฺพานํ สนฺธาย วทติ. ปจฺจยวเสน อนุปฺปนฺนํ อสงฺขตํ อมตธาตุเมว. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ๒๖. ในข้อที่ ๖ (บทว่า) sambādheti ได้แก่ ในการเบียดเสียดและปะปนกันแห่งตัณหาและกิเลสเครื่องเศร้าหมองเป็นต้นในฆราวาส. ที่ชื่อว่า Okāsā (โอกาส) เพราะเป็นโอกาสเพื่อการบรรลุความสุขในมรรคและผล. คำว่า Okāsādhigamo คือ โอกาสที่ควรบรรลุเพื่อการบรรลุโลกุตตรธรรม. คำว่า Visujjhanatthāya คือ เพื่อความบริสุทธิ์แห่งจิตที่เศร้าหมองด้วยมลทินมีราคะเป็นต้น และด้วยอภิชฌาวิสมโลภะเป็นต้น. ก็ความบริสุทธิ์แห่งจิตนี้ เมื่อสำเร็จ ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่ถือมั่นซึ่งความโศกเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "sokaparidevānaṃ samatikkamāya" เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น ความโศกเศร้า ความเร่าร้อนใจ ความร้อนรุ่มภายใน ความเผาผลาญภายใน อันมีวิบัติแห่งญาติเป็นต้นเป็นเหตุ ชื่อว่า โศก (soko), ความเป็นผู้เศร้าโศกอันมีวิบัติแห่งญาติเป็นต้นเป็นเหตุนั่นเอง. การบ่นเพ้อด้วยอำนาจการคร่ำครวญว่า "ลูกน้อยคนเดียวของฉันอยู่ที่ไหน" เป็นต้น ชื่อว่า ปริเทวะ (paridevo). คำว่า Samatikkamanatthāya คือ เพื่อการละ. เพราะการไม่เกิดขึ้นต่อไปในที่นี้ ชื่อว่า การก้าวล่วง (samatikkamo). คำว่า Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya คือ เพื่อความดับไปแห่งทุกข์ทางกายและโทมนัสทางใจทั้งสองนี้, อธิบายว่า เพื่อความดับ. อริยมรรค ชื่อว่า ญายะ (ñāyo) เพราะย่อมรู้ คือดำเนินไปสู่พระนิพพานโดยส่วนเดียว หรือเพราะบุคคลย่อมรู้ คือแทงตลอดพระนิพพานด้วยมรรคนี้. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอริยมรรคพร้อมด้วยบุพภาค (วิปัสสนา) จึงกล่าวว่า "sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāya". คำว่า Apaccayaparinibbānassā ท่านกล่าวหมายถึงอนุปาทิเสสนิพพาน. ได้แก่ อมตธาตุอันปัจจัยไม่ปรุงแต่ง เป็นอสังขตะนั่นเอง. ส่วนที่เหลือในข้อนี้ตื้นทั้งนั้น. มหากจฺจานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยพระมหากัจจานะ จบแล้ว. ๗. ปฐมสมยสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสมัยที่ ๑. ๒๗. สตฺตเม วฑฺเฒตีติ มนโส วิวฏฺฏนิสฺสิตํ วฑฺฒึ อาวหติ. มโนภาวนีโยติ วา มนสา ภาวิโต สมฺภาวิโต. ยญฺจ อาวชฺชโต มนสิ กโรโต จิตฺตํ วินีวรณํ โหติ. อิมสฺมึ ปกฺเข กมฺมสาธโน สมฺภาวนตฺโถ ภาวนีย-สทฺโท. ‘‘ถินมิทฺธวิโนทนกมฺมฏฺฐาน’’นฺติ วตฺวา ตเทว วิภาเวนฺโต ‘‘อาโลกสญฺญํ วา’’ติอาทิมาห. วีริยารมฺภวตฺถุอาทีนํ วาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อิธ อวุตฺตานํ อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาหาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ฉ ธมฺมา ถินมิทฺธสฺส ปหานาย สํวตฺตนฺติ อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาโห, อิริยาปถสมฺปริวตฺตนตา, อาโลกสญฺญามนสิกาโร, อพฺโภกาสวาโส, กลฺยาณมิตฺตตา, สปฺปายกถา’’ติ (อิติวุ. อฏฺฐ. ๑๑๑). อนฺตรายสทฺทปริยาโย อิธ อนฺตรา-สทฺโทติ อาห ‘‘อนนฺตราเยนา’’ติ. ๒๗. ในข้อที่ ๗ บทว่า vaḍḍheti ความว่า นำมาซึ่งความเจริญอันอาศัยวิวัฏฏะแห่งใจ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า Manobhāvanīyo ความว่า อันใจเจริญแล้ว คือยกย่องแล้ว. และเมื่อผู้นั้นนึกถึง ใส่ใจอยู่ จิตย่อมปราศจากนิวรณ์. ในฝ่ายนี้ ศัพท์ว่า bhāvanīya เป็นกัมมสาธนะ ในอรรถว่ายกย่อง. ท่านกล่าวว่า "กรรมฐานเป็นเครื่องบรรเทาถีนมิทธะ" แล้ว เมื่อจะจำแนกกรรมฐานนั้นนั่นเอง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ālokasaññaṃ vā". ในคำว่า Vīriyārambhavatthuādīnaṃ นี้ พึงทราบการสงเคราะห์ธรรมที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ มีการถือเอานิมิตในความบริโภคอาหารเกินควรเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า อาทิ. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ธรรม ๖ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อการละถีนมิทธะ คือ การถือเอานิมิตในความบริโภคอาหารเกินควร, การเปลี่ยนอิริยาบถ, การทำอาโลกสัญญาไว้ในใจ, การอยู่ในที่แจ้ง, ความเป็นผู้มีมิตรดี, การเจรจาแต่เรื่องที่สัปปายะ". ท่านกล่าวว่า "anantarāyena" เพราะในที่นี้ ศัพท์ว่า antarā เป็นไวพจน์ของศัพท์ว่า antarāya. ปฐมสมยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสมัยที่ ๑ จบแล้ว. ๘. ทุติยสมยสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสมัยที่ ๒. ๒๘. อฏฺฐเม [Pg.103] มณฺฑลสณฺฐานมาฬสงฺเขเปน กตา โภชนสาลา มณฺฑลมาฬาติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘โภชนสาลายา’’ติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. ๒๘. ในข้อที่ ๘ ท่านกล่าวว่า "bhojanasālāyā" เพราะประสงค์เอาโรงฉันที่สร้างขึ้นโดยย่อเป็นโรงกลมมีรูปสัณฐานเป็นวงกลม ว่าเป็นมณฑลมาฬ. ส่วนที่เหลือในข้อนี้เข้าใจง่ายทั้งนั้น. ทุติยสมยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสมัยที่ ๒ จบแล้ว. ๙. อุทายีสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยพระอุทายี. ๒๙. นวเม ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺโข อตฺตภาโวติ อาห ‘‘อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว’’ติ. สุขวิหารตฺถายาติ นิกฺกิเลสตาย นิรามิเสน สุเขน วิหารตฺถาย. อาโลกสญฺญํ มนสิ กโรตีติ สูริยจนฺทปชฺโชตมณิอุกฺกาวิชฺชุอาทีนํ อาโลโก ทิวา รตฺติญฺจ อุปลทฺโธ, ยถาลทฺธวเสเนว อาโลกํ มนสิ กโรติ, จิตฺเต ฐเปติ. ตถา จ นํ มนสิ กโรติ, ยถาสฺส สุภาวิตาโลกกสิณสฺส วิย กสิณาโลโก ยถิจฺฉกํ ยาวทิจฺฉกญฺจ โส อาโลโก รตฺติยํ อุปติฏฺฐติ. เยน ตตฺถ ทิวาสญฺญํ ฐเปติ, ทิวาริว วิคตถินมิทฺโธ โหติ. เตนาห ‘‘ยถา ทิวา ตถา รตฺติ’’นฺติ. ทิวาติ สญฺญํ ฐเปตีติ วุตฺตนเยน มนสิ กตฺวา ทิวาริว สญฺญํ อุปฺปาเทติ. ยถาเนน ทิวา…เป… ตเถว ตํ มนสิ กโรตีติ ยถาเนน ทิวา อุปลทฺโธ สูริยาโลโก, เอวํ รตฺติมฺปิ ทิวา ทิฏฺฐากาเรเนว ตํ อาโลกํ มนสิ กโรติ. ยถา จเนน รตฺตึ…เป… มนสิ กโรตีติ ยถา รตฺติยํ จนฺทาโลโก อุปลทฺโธ, เอวํ ทิวาปิ รตฺตึ ทิฏฺฐากาเรเนว ตํ อาโลกํ มนสิ กโรติ, จิตฺเต ฐเปติ. วิวเฏนาติ ถินมิทฺเธน อปิหิตตฺตา วิวเฏน. อโนนทฺเธนาติ อสญฺฉาทิเตน. สโหภาสกนฺติ สญฺญาโณภาสํ. ทิพฺพจกฺขุญาณํ รูปคตสฺส ทิพฺพสฺส อิตรสฺส จ ทสฺสนฏฺเฐน อิธ ญาณทสฺสนนฺติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘ทิพฺพจกฺขุสงฺขาตสฺสา’’ติอาทิ. ๒๙. ในข้อที่ ๙ อัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้า ท่านเรียกว่า ทิฏฐธรรม เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "imasmiṃyeva attabhāve". บทว่า Sukhavihāratthāya ความว่า เพื่อการอยู่เป็นสุขด้วยความสุขที่ไม่มีอามิสเพราะความไม่มีกิเลส. บทว่า Ālokasaññaṃ manasi karoti ความว่า แสงสว่างแห่งดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ ประทีป แก้วมณี คบเพลิง และสายฟ้าเป็นต้น ที่ได้รับในเวลากลางวันและกลางคืน ย่อมทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจ คือตั้งไว้ในจิต ตามที่ได้รับมานั่นเอง. และเขาย่อมทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจ โดยประการที่แสงสว่างนั้นจะปรากฏแก่เขาในเวลากลางคืนตามความปรารถนา ตลอดเวลาที่ปรารถนา เหมือนแสงสว่างแห่งกสิณของบุคคลผู้เจริญอาโลกกสิณมาดีแล้ว. ด้วยเหตุนั้น เขาจึงตั้งทิวาสัญญาไว้ในที่นั้น เป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะเหมือนในเวลากลางวัน. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "yathā divā tathā ratti". บทว่า Divāti saññaṃ ṭhapeti ความว่า ใส่ใจโดยนัยที่กล่าวแล้ว แล้วยังสัญญาให้เกิดขึ้นเหมือนในเวลากลางวัน. บทว่า Yathānena divā...pe... tatheva taṃ manasi karoti ความว่า แสงสว่างแห่งดวงอาทิตย์ที่เขาได้รับในเวลากลางวันเป็นอย่างไร เขาก็ทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจแม้ในเวลากลางคืน โดยอาการที่เห็นในเวลากลางวันอย่างนั้นนั่นเอง. บทว่า Yathā canena rattiṃ...pe... manasi karoti ความว่า แสงสว่างแห่งดวงจันทร์ที่เขาได้รับในเวลากลางคืนเป็นอย่างไร เขาก็ทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจแม้ในเวลากลางวัน โดยอาการที่เห็นในเวลากลางคืนอย่างนั้นนั่นเอง คือตั้งไว้ในจิต. บทว่า Vivaṭena ความว่า ที่เปิดแล้ว เพราะไม่ถูกถีนมิทธะปิดบัง. บทว่า Anonaddhena ความว่า ที่ไม่ถูกคลุมไว้. บทว่า Sahobhāsakaṃ ความว่า พร้อมด้วยความสว่างแห่งสัญญา. ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาทิพยจักษุญาณว่าเป็นญาณทัสสนะ เพราะอรรถว่าเป็นการเห็นรูปที่เป็นทิพย์และรูปอื่น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "dibbacakkhusaṅkhātassa". อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานาติ ชีวิตกฺขยโต อุปริ มรณโต ปรํ. สมุคฺคเตนาติ อุฏฺฐิเตน. ธุมาตตฺตาติ อุทฺธํ อุทฺธํ ธุมาตตฺตา สูนตฺตา[Pg.104]. เสตรตฺเตหิ วิปริภินฺนํ วิมิสฺสิตํ นีลํ, ปุริมวณฺณวิปริณามภูตํ วา นีลํ วินีลํ, วินีลเมว วินีลกนฺติ ก-กาเรน ปทวฑฺฒนมาห อนตฺถนฺตรโต ยถา ‘‘ปีตกํ โลหิตก’’นฺติ. ปฏิกูลตฺตาติ ชิคุจฺฉนียตฺตา. กุจฺฉิตํ วินีลํ วินีลกนฺติ กุจฺฉนตฺโถ วา อยํ ก-กาโรติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ยถา ‘‘ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๑๖; อ. นิ. ๕.๒๑๓). ปริภินฺนฏฺฐาเนหิ กากธงฺกาทีหิ. วิสฺสนฺทมานํ ปุพฺพนฺติ วิสฺสวนฺตปุพฺพํ, ตหํ ตหํ ปคฺฆรนฺตปุพฺพนฺติ อตฺโถ. ตถาภาวนฺติ วิสฺสนฺทมานปุพฺพตํ. บทว่า Uddhaṃ jīvitapariyādānā ความว่า เบื้องหน้าแต่ความสิ้นชีวิต คือภายหลังแต่ความตาย. บทว่า Samuggatena ความว่า ที่ขึ้นมาแล้ว. บทว่า Dhumātattā ความว่า เพราะพองขึ้น คือเพราะขึ้นอืดพองขึ้นไปเบื้องบน. สีเขียวที่ระคนปนกันด้วยสีขาวและสีแดง หรือสีเขียวที่กลายมาจากสีเดิม ชื่อว่า วินีละ, ท่านกล่าวคำว่า Vinīlaka แทนคำว่า Vinīla นั่นเอง โดยเพิ่ม ก อักษรเข้ามาเพื่อให้บทเต็ม โดยไม่มีความหมายต่างกัน เหมือนคำว่า pītakaṃ lohitakaṃ. บทว่า Paṭikūlattā ความว่า เพราะเป็นของน่าเกลียด. หรือ ก อักษรนี้ มีอรรถว่าน่าเกลียด คือ วินีละที่น่าเกลียด ชื่อว่า วินีลกะ เพื่อจะแสดงอรรถนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "pāpako kittisaddo abbhuggacchati". (บทว่า Paribhinnaṭṭhānehi) คือ โดยพวกกาและนกตะกรุมเป็นต้นในที่ที่แตกขาดแล้ว. บทว่า Vissandamānaṃ pubbaṃ ความว่า มีน้ำเหลืองไหลออก, อธิบายว่า มีน้ำเหลืองไหลเยิ้มออกในที่นั้นๆ. บทว่า Tathābhāvaṃ ความว่า ความเป็นผู้มีน้ำเหลืองไหลออก. โส ภิกฺขูติ โย ‘‘ปสฺเสยฺย สรีรํ สีวถิกาย ฉฑฺฑิต’’นฺติ วุตฺโต, โส ภิกฺขุ. อุปสํหรติ สทิสตํ. อยมฺปิ โขติอาทิ อุปสํหรณาการทสฺสนํ. อายูติ รูปชีวิตินฺทฺริยํ. อรูปชีวิตินฺทฺริยํ ปเนตฺถ วิญฺญาณคติกเมว. อุสฺมาติ กมฺมชเตโช. เอวํปูติกสภาโวติ เอวํ อติวิย ปูติสภาโว อายุอาทิวิคเม วิยาติ อธิปฺปาโย. เอทิโส ภวิสฺสตีติ เอวํภาวีติ อาห ‘‘เอวเมวํ อุทฺธุมาตาทิเภโท ภวิสฺสตี’’ติ. คำว่า ภิกษุนั้น คือ ภิกษุที่ตรัสไว้ว่า 'พึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า' ภิกษุนั้นคือภิกษุ. ย่อมเปรียบเทียบความเหมือนกัน. คำว่า แม้กายนี้แล เป็นต้น เป็นการแสดงอาการเปรียบเทียบ. คำว่า อายุ คือ รูปชีวิตินทรีย์. ส่วนอรูปชีวิตินทรีย์ในที่นี้เป็นไปตามวิญญาณเท่านั้น. คำว่า ไออุ่น คือ เตโชธาตุที่เกิดจากกรรม. คำว่า มีสภาวะเน่าอย่างนี้ อธิบายว่า มีสภาวะเน่าอย่างยิ่งเหมือนเมื่ออายุเป็นต้นปราศไปแล้ว. คำว่า จักเป็นอย่างนี้ คือ มีสภาวะอย่างนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'จักเป็นอย่างนี้ คือ มีการพองขึ้นเป็นต้นอย่างนี้เหมือนกัน'. ลุญฺจิตฺวา ลุญฺจิตฺวาติ อุปฺปาเฏตฺวา อุปฺปาเฏตฺวา. เสสาวเสสมํสโลหิตยุตฺตนฺติ สพฺพโส อกฺขาทิตตฺตา ตหํ ตหํ เสเสน อปฺปาวเสเสน มํสโลหิเตน ยุตฺตํ. อญฺเญน หตฺถฏฺฐิกนฺติ อวิเสเสน หตฺถฏฺฐิกานํ วิปฺปกิณฺณตา โชติตาติ อนวเสสโต เตสํ วิปฺปกิณฺณตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตุสฏฺฐิเภทมฺปี’’ติอาทิมาห. เตโรวสฺสิกานีติ ติโรวสฺสคตานิ. ตานิ ปน สํวจฺฉรํ วีติวตฺตานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘อติกฺกนฺตสํวจฺฉรานี’’ติ. ปุราณตาย ฆนภาววิคเมน วิจุณฺณตา อิธ ปูติภาโว. โส ยถา โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อพฺโภกาเส’’ติอาทิมาห. อเนกธาตูนนฺติ จกฺขุธาตุอาทีนํ, กามธาตุอาทีนํ วา. สติยา จ ญาณสฺส จ อตฺถายาติ ‘‘อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๑๔; ๒.๓๗๖; ม. นิ. ๑.๑๐๙) วุตฺตาย สตฺตฏฺฐานิกาย สติยา เจว ตํสมฺปยุตฺตญาณสฺส จ อตฺถาย. คำว่า ลุญจิตวา ลุญจิตวา คือ ถอนแล้วถอนอีก. คำว่า เสสาวเสสมังสโลหิตยุตตัง คือ ประกอบด้วยเนื้อและเลือดที่เหลืออยู่เล็กน้อย เพราะไม่ได้ถูกกัดกินโดยสิ้นเชิงในที่นั้นๆ ด้วยเนื้อและเลือดที่เหลืออยู่เล็กน้อย. คำว่า อัญเญนะ หัตถัฏฐิกัง คือ กระดูกมือไปทางหนึ่ง แสดงถึงความกระจัดกระจายของกระดูกมือโดยไม่เจาะจง เมื่อจะแสดงความกระจัดกระจายของกระดูกเหล่านั้นโดยไม่เหลือ จึงกล่าวว่า 'แม้มีการแยกออกเป็น ๖๔ ส่วน' เป็นต้น. คำว่า เตโรวัสสิกานิ คือ ล่วงเลยปีไปแล้ว. กระดูกเหล่านั้นล่วงพ้นปีไปแล้ว จึงกล่าวว่า 'ล่วงพ้นปีไปแล้ว'. ความเป็นผงเพราะความเก่าและความเสื่อมสลายของความแน่นหนา ในที่นี้คือความเน่าเปื่อย. เพื่อแสดงว่าความเน่าเปื่อยนั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า 'ในที่แจ้ง' เป็นต้น. คำว่า อเนกธาตุ คือ จักขุธาตุเป็นต้น หรือกามธาตุเป็นต้น. คำว่า เพื่อประโยชน์แก่สติและญาณ คือ เพื่อประโยชน์แก่สติอันตั้งมั่นในฐาน ๗ ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะในการก้าวไปและการถอยกลับ' และเพื่อประโยชน์แก่ญาณที่สัมปยุตด้วยสตินั้น. อุทายีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อุทายีสูตรวัณณนา จบแล้ว ๑๐. อนุตฺตริยสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อนุตตริยสูตรวัณณนา ๓๐. ทสเม [Pg.105] นิหีนนฺติ ลามกํ, กิลิฏฺฐํ วา. คามวาสิกานนฺติ พาลานํ. ปุถุชฺชนานํ อิทนฺติ โปถุชฺชนิกํ. เตนาห ‘‘ปุถุชฺชนานํ สนฺตก’’นฺติ, ปุถุชฺชเนหิ เสวิตพฺพตฺตา เตสํ สนฺตกนฺติ วุตฺตํ โหติ. อนริยนฺติ น นิทฺโทสํ. นิทฺโทสฏฺโฐ หิ อริยฏฺโฐ. เตนาห ‘‘น อุตฺตมํ น ปริสุทฺธ’’นฺติ. อริเยหิ วา น เสวิตพฺพนฺติ อนริยํ. อนตฺถสํหิตนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิวิวิธวิปุลานตฺถสหิตํ. ตาทิสญฺจ อตฺถสนฺนิสฺสิตํ น โหตีติ อาห ‘‘น อตฺถสนฺนิสฺสิต’’นฺติ. น วฏฺเฏ นิพฺพินฺทนตฺถายาติ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานาภาวโต. อสติ ปน วฏฺเฏ นิพฺพิทาย วิราคาทีนํ อสมฺภโวเยวาติ อาห ‘‘น วิราคายา’’ติอาทิ. ๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า นีหีนัง คือ เลวทราม หรือเศร้าหมอง. คำว่า คามวาสิกานัง คือ ของคนพาล. คำว่า ปุถุชชนานัง อิทัง คือ เป็นของปุถุชน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เป็นของปุถุชน' หมายความว่า เป็นของที่ปุถุชนพึงเสพ. คำว่า อนริยัง คือ ไม่ไร้มลทิน เพราะอริยอรรถคือความไร้มลทิน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ไม่ประเสริฐ ไม่บริสุทธิ์'. หรือเป็นสิ่งที่พระอริยะไม่พึงเสพ จึงชื่อว่า อนริยะ. คำว่า อนัตถสังหิตัง คือ ประกอบด้วยอนัตถะอันกว้างขวางหลากหลาย มีอนัตถะในปัจจุบันและอนัตถะในสัมปรายภพเป็นต้น และสิ่งเช่นนั้นไม่ประกอบด้วยประโยชน์ จึงกล่าวว่า 'ไม่ประกอบด้วยประโยชน์'. คำว่า ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายในวัฏฏะ คือ เพราะไม่มีกรรมฐานที่เป็นอริยสัจ ๔. เมื่อไม่มีความเบื่อหน่ายในวัฏฏะ ความคลายกำหนัดเป็นต้นย่อมไม่มี จึงกล่าวว่า 'ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด' เป็นต้น. อนุตฺตมํ อนุตฺตริยนฺติ อาห ‘‘เอตํ อนุตฺตร’’นฺติ. หตฺถิสฺมินฺติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมนฺติ อาห ‘‘หตฺถินิมิตฺตํ สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. หตฺถิวิสยตฺตา หตฺถิสนฺนิสฺสิตตฺตา จ หตฺถิสิปฺปํ ‘‘หตฺถี’’ติ คเหตฺวา ‘‘หตฺถิสฺมิมฺปิ สิกฺขตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา หตฺถิสิปฺเป สิกฺขตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. คำว่า อนุตตมัง อนุตตริยัง ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งนี้เป็นอนุตตระ'. คำว่า หัตถิสมิง เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งนิมิต ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงศึกษาในนิมิตช้าง'. เพราะเป็นวิสัยของช้าง และเพราะอาศัยช้าง ท่านจึงถือเอาศิลปะช้างว่า 'ช้าง' แล้วกล่าวว่า 'ย่อมศึกษาแม้ในช้าง'. เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า 'ย่อมศึกษาในศิลปะช้าง'. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ลิงฺคพฺยตฺตเยน วิภตฺติพฺยตฺตเยน ปาริจริเยติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปาริจริยาย ปจฺจุปฏฺฐิตา’’ติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. คำว่า ปาริจริยา นี้กล่าวด้วยการเปลี่ยนลิงค์และเปลี่ยนวิภัตติ ท่านจึงกล่าวว่า 'ปาริจริยายะ ปัจจุปัฏฐิตา' (ตั้งอยู่เพื่อการบำรุง). ส่วนที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้โดยง่าย. อนุตฺตริยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อนุตตริยสูตรวัณณนา จบแล้ว อนุตฺตริยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อนุตตริยวรรควัณณนา จบแล้ว ๔. เทวตาวคฺโค ๔. เทวดาวรรค ๑-๔. เสขสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๔. เสขสูตรเป็นต้นวัณณนา ๓๑-๓๔. จตุตฺถสฺส ปฐเม เสขานํ ปฏิลทฺธคุณสฺส ปริหานิ นาม นตฺถีติ อาห ‘‘อุปรูปริคุณปริหานายา’’ติ, อุปรูปริลทฺธพฺพานํ มคฺคผลานํ ปริหานาย อนุปฺปาทายาติ อตฺโถ. ตติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ในสูตรที่ ๓๑-๓๔ ในปฐมบทของสูตรที่ ๔ ท่านกล่าวว่า 'อุปรูปริคุณปริหานายะ' เพราะคุณที่พระเสขะได้บรรลุแล้วไม่มีความเสื่อมเลย หมายถึง เพื่อความเสื่อม หรือเพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งมรรคผลที่พึงได้ยิ่งๆ ขึ้นไป. สูตรที่ ๓ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น. เสขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. เสขสูตรเป็นต้นวัณณนา จบแล้ว ๕. วิชฺชาภาคิยสุตฺตวณฺณนา ๕. วิชชาภาคิยสูตรวัณณนา ๓๕. ปญฺจเม [Pg.106] สมฺปโยควเสน วิชฺชํ ภชนฺติ, สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตาทิปจฺจยวเสน ตาย สห เอกีภาวํ คจฺฉนฺตีติ วิชฺชาภาคิยา. อถ วา วิชฺชาภาเค วิชฺชาโกฏฺฐาเส วตฺตนฺติ วิชฺชาสภาคตาย ตเทกเทเส วิชฺชาโกฏฺฐาเส ปวตฺตนฺตีติ วิชฺชาภาคิยา. ตตฺถ วิปสฺสนาญาณํ, มโนมยิทฺธิ, ฉ อภิญฺญาติ อฏฺฐ วิชฺชา. ปุริเมน อตฺเถน ตาหิ สมฺปยุตฺตธมฺมา วิชฺชาภาคิยา. ปจฺฉิเมน อตฺเถน ตาสุ ยา กาจิ เอกาว วิชฺชา วิชฺชา, เสสา วิชฺชาภาคิยา. เอวํ วิชฺชาปิ วิชฺชาย สมฺปยุตฺตธมฺมาปิ ‘‘วิชฺชาภาคิยา’’ตฺเวว เวทิตพฺพา. อิธ ปน วิปสฺสนาญาณสมฺปยุตฺตา สญฺญาว วิชฺชาภาคิยาติ อาคตา, สญฺญาสีเสน เสสสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ วุตฺตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อนิจฺจานุปสฺสนาญาเณติ อนิจฺจานุปสฺสนาญาเณ นิสฺสยปจฺจยภูเต อุปฺปนฺนสญฺญา, เตน สหคตาติ อตฺโถ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ๓๕. ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่า วิชชาภาคิยะ เพราะย่อมซ่องเสพวิชชาโดยความเป็นสัมปยุต ย่อมถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับวิชชานั้นด้วยอำนาจปัจจัยมีสหชาตะ อัญโญอัญญะ นิสสยะ สัมปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า วิชชาภาคิยะ เพราะย่อมเป็นไปในส่วนแห่งวิชชา คือในส่วนย่อยแห่งวิชชา ย่อมเป็นไปในส่วนย่อยแห่งวิชชาโดยความเป็นสภาพแห่งวิชชา. ในบรรดาวิชชาเหล่านั้น วิปัสสนาญาณ มโนมยิทธิ และอภิญญา ๖ รวมเป็นวิชชา ๘. โดยอรรถแรก ธรรมที่สัมปยุตด้วยวิชชาเหล่านั้นชื่อว่า วิชชาภาคิยะ. โดยอรรถหลัง วิชชาใดวิชชาหนึ่งในบรรดาวิชชาเหล่านั้นเป็นวิชชา ส่วนที่เหลือเป็นวิชชาภาคิยะ. อย่างนี้ พึงทราบว่าทั้งวิชชาและธรรมที่สัมปยุตด้วยวิชชา ชื่อว่า วิชชาภาคิยะ ทั้งนั้น. แต่ในที่นี้ สัญญาที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาญาณเท่านั้นที่มาในคำว่า วิชชาภาคิยะ พึงทราบว่า ธรรมที่สัมปยุตที่เหลือท่านก็กล่าวไว้ด้วยหัวข้อคือสัญญาเช่นกัน. คำว่า อนิจจานุปัสสนาญาเณ คือ สัญญาที่เกิดขึ้นในอนิจจานุปัสสนาญาณซึ่งเป็นนิสสยปัจจัย หมายถึง สัญญาที่เกิดร่วมกับญาณนั้น. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. วิชฺชาภาคิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. วิชชาภาคิยสูตรวัณณนา จบแล้ว ๖. วิวาทมูลสุตฺตวณฺณนา ๖. วิวาทมูลสูตรวัณณนา ๓๖. ฉฏฺเฐ โกธโนติ กุชฺฌนสีโล. ยสฺมา โส อปฺปหีนโกธตาย อธิคตโกโธ นาม โหติ, ตสฺมา ‘‘โกเธน สมนฺนาคโต’’ติ อาห. อุปนาโห เอตสฺส อตฺถีติ อุปนาหี, อุปนยฺหนสีโลติ วา อุปนาหี. วิวาโท นาม อุปฺปชฺชมาโน เยภุยฺเยน ปฐมํ ทฺวินฺนํ วเสน อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ ‘‘ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ วิวาโท’’ติ. โส ปน ยถา พหูนํ อนตฺถาวโห โหติ, ตํ นิทสฺสนมุเขน นิทสฺเสนฺโต ‘‘กถ’’นฺติอาทิมาห. อพฺภนฺตรปริสายาติ ปริสพฺภนฺตเร. ๓๖. ในสูตรที่ ๖ คำว่า โกธโน คือ มีปกติโกรธ. เพราะเขายังละความโกรธไม่ได้ จึงชื่อว่าผู้มีความโกรธที่ได้มาแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ประกอบด้วยความโกรธ'. คำว่า อุปนาหี คือ มีความผูกโกรธ หรือมีปกติผูกโกรธ. ชื่อว่า วิวาท เมื่อเกิดขึ้นโดยมากย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยภิกษุสองรูปก่อน จึงกล่าวว่า 'วิวาทของภิกษุสองรูป'. แต่วิวาทนั้นย่อมนำมาซึ่งอนัตถะแก่คนหมู่มากอย่างไร ท่านจึงแสดงโดยยกตัวอย่างขึ้นแสดงว่า 'อย่างไร' เป็นต้น. คำว่า อัพภันตรปริสายะ คือ ในท่ามกลางบริษัท. คุณมกฺขนาย ปวตฺโตปิ อตฺตโน การกํ คูเถน ปหรนฺตึ คูโถ วิย ปฐมตรํ มกฺเขตีติ มกฺโข, โส เอตสฺส อตฺถีติ มกฺขี. ปฬาสตีติ ปฬาโส, ปรสฺส คุเณ ฑํสิตฺวา วิย อปเนตีติ อตฺโถ. โส เอตสฺส อตฺถีติ ปฬาสี. ปฬาสี ปุคฺคโล หิ ทุติยสฺส ธุรํ น เทติ, สมํ หริตฺวา อติวทติ. เตนาห ‘‘ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน สมนฺนาคโต’’ติ. อิสฺสตีติ อิสฺสุกี. มจฺฉรายตีติ มจฺฉรํ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ [Pg.107] มจฺฉรี. สฐยติ น สมฺมา ภาสตีติ สโฐ อญฺญถา สนฺตํ อตฺตานํ อญฺญถา ปเวทนโต. มายา เอตสฺส อตฺถี มายาวี. มิจฺฉา ปาปิกา วิญฺญุครหิตา เอตสฺส ทิฏฺฐีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ, กมฺมปถปริยาปนฺนาย ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวตฺถุกาย มิจฺฉตฺตปริยาปนฺนาย อนิยฺยานิกาย ทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นตฺถิกวาที’’ติอาทิ. แม้เมื่อประพฤติเพื่อลบล้างคุณของผู้อื่น แต่ก็ย่อมเปื้อนผู้ทำนั้นเองก่อน เหมือนอุจจาระย่อมเปื้อนผู้ที่ขว้างผู้อื่นด้วยอุจจาระก่อน ฉะนั้น จึงชื่อว่า มักขะ ผู้ใดมีมักขะนั้น ผู้นั้นชื่อว่า มักขี. ชื่อว่า ปฬาสะ เพราะกัดคุณของผู้อื่นแล้วนำออกไป อธิบายว่า เหมือนกัดแล้วนำออกไป. ผู้ใดมีปฬาสะนั้น ผู้นั้นชื่อว่า ปฬาสี. ด้วยว่าบุคคลผู้มีปฬาสะย่อมไม่ยอมยกความเด่นให้แก่ผู้อื่น ย่อมยกตนขึ้นเสมอแล้วกล่าวข่ม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ประกอบด้วยปฬาสะที่มีลักษณะของการถือตัวเสมอ. ชื่อว่า อิสสุกี เพราะย่อมริษยา. ชื่อว่า มัจฉระ เพราะย่อมตระหนี่ ผู้ใดมีความตระหนี่นั้น ผู้นั้นชื่อว่า มัจฉรี. ชื่อว่า สโฐ เพราะย่อมลวง ไม่กล่าวตามความเป็นจริง เพราะแสดงตนที่จริงเป็นอย่างอื่นให้เป็นอย่างอื่น. ผู้ใดมีมายา ผู้นั้นชื่อว่า มายาวี. ชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิ เพราะมีทิฏฐิที่ผิด เป็นบาป เป็นที่ติเตียนของวิญญูชน อธิบายว่า เป็นผู้ประกอบด้วยทิฏฐิที่เป็นมิจฉัตตะ ไม่นำออกจากทุกข์ อันนับเนื่องในกรรมบถ มีวัตถุว่า ทานที่ให้แล้วไม่มีผล เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เป็นผู้กล่าวว่าไม่มี เป็นต้น สํ อตฺตโน ทิฏฺฐึ, สยํ วา อตฺตนา ยถาคหิตํ ปรามสติ, สภาวํ อติกฺกมิตฺวา ปรโต อามสตีติ สนฺทิฏฺฐีปรามาสี. อาธานํ ทฬฺหํ คณฺหาตีติ อาธานคฺคาหี, ทฬฺหคฺคาหี, ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ ถิรคฺคาหีติ อตฺโถ. ยุตฺตํ การณํ ทิสฺวาว ลทฺธึ ปฏินิสฺสชฺชตีติ ปฏินิสฺสคฺคี, ทุกฺเขน กิจฺเฉน กสิเรน พหุมฺปิ การณํ ทสฺเสตฺวา น สกฺกา ปฏินิสฺสคฺคํ กาตุนฺติ ทุปฺปฏินิสฺสคฺคี. โย อตฺตโน อุปฺปนฺนทิฏฺฐึ ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ ทฬฺหํ คณฺหิตฺวา อปิ พุทฺธาทีหิ การณํ ทสฺเสตฺวา วุจฺจมาโน น ปฏินิสฺสชฺชติ. ตสฺเสตํ อธิวจนํ. ตาทิโส หิ ปุคฺคโล ยํ ยเทว ธมฺมํ วา อธมฺมํ วา สุณาติ, ตํ สพฺพํ ‘‘เอวํ อมฺหากํ อาจริเยหิ กถิตํ, เอวํ อมฺเหหิ สุต’’นฺติ กุมฺโมว องฺคานิ สเก กปาเล อนฺโตเยว สโมทหติ. ยถา หิ กจฺฉโป อตฺตโน หตฺถปาทาทิเก องฺเค เกนจิ ฆฏิเต สพฺพานิ องฺคานิ อตฺตโน กปาเลเยว สโมทหติ, น พหิ นีหรติ, เอวมยมฺปิ ‘‘น สุนฺทโร ตว คาโห, ฉฑฺเฑหิ น’’นฺติ วุตฺโต ตํ น วิสฺสชฺชติ, อนฺโตเยว อตฺตโน หทเย เอว ฐเปตฺวา วิจรติ, กุมฺภีลคฺคาหํ คณฺหาติ. ยถา สุสุมารา คหิตํ น ปฏินิสฺสชฺชนฺติ, เอวํ คณฺหาติ. ชื่อว่า สันทิฏฐิปรัมมาสี เพราะลูบคลำทิฏฐิของตนเอง หรือลูบคลำโดยความเป็นอย่างอื่น ก้าวล่วงสภาวะไปแห่งทิฏฐิที่ตนยึดถือไว้เอง. ชื่อว่า อาธานัคคาหี เพราะยึดไว้อย่างมั่นคง, ชื่อว่า ทฬหัคคาหี เพราะยึดไว้อย่างเหนียวแน่น, อธิบายว่า ชื่อว่า ถิรัคคาหี เพราะยึดไว้อย่างมั่นคงว่า สิ่งนี้เท่านั้นจริง. ชื่อว่า ปฏินิสสัคคี เพราะสละทิฏฐิได้เมื่อเห็นเหตุผลที่สมควร. ชื่อว่า ทุปปฏินิสสัคคี เพราะไม่สามารถจะสละได้ แม้จะแสดงเหตุผลมากมายด้วยความยากลำบาก. คำนี้เป็นชื่อของบุคคลผู้ยึดมั่นทิฏฐิที่เกิดขึ้นแก่ตนอย่างเหนียวแน่นว่า สิ่งนี้เท่านั้นจริง แม้ถูกพระพุทธเจ้าเป็นต้นแสดงเหตุผลกล่าวอยู่ก็ไม่สละ. ด้วยว่าบุคคลเช่นนั้น เมื่อได้ยินธรรมหรืออธรรมใดๆ ก็ตาม ย่อมรวบรวมสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดไว้ภายในกระดองของตนเอง เหมือนเต่ารวบรวมอวัยวะไว้ในกระดองของตนฉะนั้น โดยกล่าวว่า อาจารย์ของเรากล่าวไว้อย่างนี้ เราได้ยินมาอย่างนี้. เหมือนอย่างว่า เต่าเมื่อมีใครมาถูกต้องอวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้น ย่อมรวบรวมอวัยวะทั้งหมดไว้ในกระดองของตนเท่านั้น ไม่นำออกมาภายนอก ฉันใด แม้บุคคลนี้ก็ฉันนั้น เมื่อถูกกล่าวว่า การยึดถือของท่านไม่ดี ท่านจงละเสีย ก็ไม่ยอมสละ ย่อมเก็บไว้ในใจของตนเท่านั้นเที่ยวไป ยึดถืออย่างจระเข้. เหมือนอย่างว่า จระเข้ทั้งหลายงับไว้แล้วไม่ยอมปล่อย ฉันใด เขาก็ยึดถือไว้ฉันนั้น วิวาทมูลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยวิวัททมูลสูตร จบแล้ว. ๗. ฉฬงฺคทานสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาว่าด้วยฉฬังคทานสูตร ๓๗. สตฺตเม ทกฺขนฺติ วฑฺฒนฺติ เอตายาติ ทกฺขิณา, ปริจฺจาคมยํ ปุญฺญํ, ตสฺสูปกรณภูโต เทยฺยธมฺโม จ. อิธ ปน เทยฺยธมฺโม อธิปฺเปโต. เตเนวาห ‘‘ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาเปตี’’ติ. อิโต อุฏฺฐิเตนาติ อิโต เขตฺตโต อุปฺปนฺเนน. ราโค วินยติ เอเตนาติ ราควินโย, ราคสฺส สมุจฺเฉทิกา ปฏิปทา. เตนาห ‘‘ราควินยปฏิปทํ ปฏิปนฺนา’’ติ. ๓๗. ในสูตรที่ ๗ ชื่อว่า ทักขิณา เพราะเป็นเหตุให้ผลบุญเจริญและเพิ่มพูน ได้แก่ บุญที่สำเร็จจากการบริจาค และไทยธรรมที่เป็นอุปกรณ์แห่งบุญนั้น. แต่ในที่นี้ประสงค์เอาไทยธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ตั้งทักขิณาไว้. คำว่า ito uṭṭhitenā ได้แก่ ที่เกิดขึ้นจากนาแห่งนี้. ชื่อว่า ราคาวินัย เพราะเป็นเครื่องกำจัดราคะ ได้แก่ ปฏิปทาที่เป็นเครื่องตัดราคะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปฏิบัติปฏิปทาเป็นเครื่องกำจัดราคะ ‘‘ปุพฺเพว ทานา สุมโน’’ติอาทิคาถาย ปุพฺเพว ทานา มุญฺจเจตนาย ปุพฺเพ ทานูปกรณสมฺภรณโต ปฏฺฐาย สุมโน ‘‘สมฺปตฺตีนํ นิทานํ อนุคามิกทานํ [Pg.108] ทสฺสามี’’ติ โสมนสฺสิโต ภเวยฺย. ททํ จิตฺตํ ปสาทเยติ ททนฺโต เทยฺยธมฺมํ ทกฺขิเณยฺยหตฺเถ ปติฏฺฐาเปนฺโต ‘‘อสารโต ธนโต สาราทานํ กโรมี’’ติ อตฺตโน จิตฺตํ ปสาเทยฺย. ทตฺวา อตฺตมโน โหตีติ ทกฺขิเณยฺยานํ เทยฺยธมฺมํ ปริจฺจชิตฺวา ‘‘ปณฺฑิตปญฺญตฺตํ นาม มยา อนุฏฺฐิตํ, อโห สาธุ สุฏฺฐู’’ติ อตฺตมโน ปมุทิโต ปีติโสมนสฺสชาโต โหติ. เอสาติ ยา อยํ ปุพฺพเจตนา มุญฺจเจตนา อปรเจตนาติ อิมาสํ กมฺมผลานํ สทฺธานุคตานํ โสมนสฺสปริคฺคหิตานํ ติวิธานํ เจตนานํ ปาริปูรี, เอสา. ด้วยคาถาว่า Pubbeva dānā sumano เป็นต้น ความว่า ก่อนแต่จะให้ทาน คือตั้งแต่เริ่มจัดเตรียมอุปกรณ์ทานด้วยมุญจเจตนาเป็นผู้มีใจเบิกบาน พึงเป็นผู้โสมนัสว่า เราจักให้ทานที่ติดตามตนไปอันเป็นเหตุแห่งสมบัติ. คำว่า Dadaṃ cittaṃ pasādaye ความว่า เมื่อให้ คือเมื่อวางไทยธรรมลงในมือของทักขิไณยบุคคล พึงยังจิตของตนให้เลื่อมใสว่า เรากำลังถือเอาสาระจากทรัพย์ที่ไม่มีสาระ. คำว่า Datvā attamano hoti ความว่า ครั้นบริจาคไทยธรรมแก่ทักขิไณยบุคคลแล้ว ย่อมเป็นผู้มีใจยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัสว่า เราได้ทำสิ่งที่บัณฑิตบัญญัติไว้แล้วหนอ โอ้ ดีจริง ดีแท้. คำว่า Esā นี้ คือความบริบูรณ์แห่งเจตนา ๓ ประการ คือ ปุพพเจตนา มุญจเจตนา และอปรเจตนา เหล่านี้ อันเป็นไปตามผลแห่งกรรม ประกอบด้วยศรัทธา อันโสมนัสรับไว้แล้ว สีลสญฺญเมนาติ กายิกวาจสิกสํวเรน. หตฺถปาเทติ ทกฺขิเณยฺยานํ หตฺถปาเท. มุขํ วิกฺขาเลตฺวาติ เตสํเยว มุขํ วิกฺขาเลตฺวา, อตฺตนาว มุโขทกํ ทตฺวาติ อธิปฺปาโย. คำว่า ด้วยความสำรวมในศีล ได้แก่ ด้วยความสำรวมทางกายและทางวาจา. คำว่า ที่มือและเท้า ได้แก่ ที่มือและเท้าของทักขิไณยบุคคลทั้งหลาย. คำว่า ล้างหน้า ได้แก่ ล้างหน้าของทักขิไณยบุคคลเหล่านั้นนั่นเอง อธิบายว่า ตนเองถวายน้ำล้างหน้า ฉฬงฺคทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยฉฬังคทานสูตร จบแล้ว. ๘-๑๑. อตฺตการีสุตฺตาทิวณฺณนา อรรถกถาว่าด้วยอัตตการีสูตรเป็นต้น ที่ ๘-๑๑. ๓๘-๔๑. อฏฺฐเม กุสลกิริยาย อาทิอารมฺภภาเวน ปวตฺตวีริยํ ฐิตสภาวตาย สภาวธารณฏฺเฐน ธาตูติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘อารมฺภธาตูติ อารภนวเสน ปวตฺตวีริย’’นฺติ. ลทฺธาเสวนํ วีริยํ พลปฺปตฺตํ หุตฺวา ปฏิปกฺเข วิธมตีติ อาห ‘‘นิกฺกมธาตูติ โกสชฺชโต นิกฺขมนสภาวํ วีริย’’นฺติ. ปรกฺกมนสภาโวติ อธิมตฺตตรานํ ปฏิปกฺขธมฺมานํ วิธมนสมตฺถตาย ปฏุปฏุตรภาเวน ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนสภาโว. นวมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ในสูตรที่ ๘ วิริยะที่ดำเนินไปโดยความเป็นเบื้องต้นแห่งการทำกุศล ชื่อว่า ธาตุ เพราะอรรถว่าทรงไว้ซึ่งสภาวะโดยความเป็นสภาพตั้งมั่น ท่านจึงกล่าวว่า อารัมภธาตุ ได้แก่ วิริยะที่ดำเนินไปโดยการปรารภ. วิริยะที่ได้สั่งสมแล้ว ถึงความเป็นกำลัง ย่อมกำจัดฝ่ายปฏิปักษ์ได้ ท่านจึงกล่าวว่า นิกกมธาตุ ได้แก่ วิริยะที่มีสภาพออกไปจากความเกียจคร้าน. คำว่า ปรักกมนสภาโว คือ สภาพที่ก้าวไปสู่ฐานะที่ยิ่งๆ ขึ้นไป ด้วยความเป็นสภาพแกล้วกล้ายิ่งขึ้น เพราะสามารถกำจัดธรรมฝ่ายปฏิปักษ์ที่รุนแรงกว่าได้. ในสูตรที่ ๙ เป็นต้น ไม่มีข้อความที่ควรกล่าว อตฺตการีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยอัตตการีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๑๒. นาคิตสุตฺตวณฺณนา ๑๒. อรรถกถาว่าด้วยนาคิตสูตร ๔๒. ทฺวาทสเม มาหํ นาคิต ยเสน สมาคมนฺติ มา อหํ ยเสน สมาคมนํ ปตฺเถมิ. มา จ มยา ยโสติ ยโส จ มยา มา สมาคจฺฉตูติ [Pg.109] อตฺโถ. อิมินา อตฺตโน ลาภสกฺกาเรน อนตฺถิกตํ วิภาเวติ. ปญฺจหิ วิมุตฺตีหีติ ตทงฺควิมุตฺติอาทีหิ ปญฺจหิ วิมุตฺตีหิ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ๔๒. ในสูตรที่ ๑๒ คำว่า māhaṃ nāgita yasena samāgamanti ความว่า ขออย่าให้ข้าพเจ้าสมาคมด้วยยศเลย. คำว่า mā ca mayā yaso ความว่า และขออย่าให้ยศมาสมาคมกับข้าพเจ้าเลย. ด้วยคำนี้ พระองค์ทรงแสดงความเป็นผู้ไม่ต้องการด้วยลาภสักการะของตน. คำว่า pañcahi vimuttīhi ได้แก่ ด้วยวิมุตติ ๕ ประการ มีตทังควิมุตติเป็นต้น. ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ชัดเจนทั้งนั้น นาคิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยนาคิตสูตร จบแล้ว. เทวตาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยเทวดาวรรค จบแล้ว. ๕. ธมฺมิกวคฺโค ๕. ธัมมิกวรรค ๑. นาคสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาว่าด้วยนาคสูตร ๔๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม ปริสิญฺจิตุนฺติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๗๒) โย จุณฺณมตฺติกาทีหิ คตฺตานิ อุพฺพฏฺเฏนฺโต มลฺลกมุฏฺฐาทีหิ วา ฆํสนฺโต นหายติ, โส ‘‘นหายตี’’ติ วุจฺจติ. โย ตถา อกตฺวา ปกติยาว นหายติ, โส ‘‘ปริสิญฺจตี’’ติ วุจฺจติ. ภควโต จ สรีเร ตถา หริตพฺพํ รโชชลฺลํ นาม นุปลิมฺปติ อจฺฉฉวิภาวโต, อุตุคฺคหณตฺถํ ปน ภควา เกวลํ อุทเก โอตรติ. เตนาห ‘‘คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุ’’นฺติ. ๔๓. ในบทที่ ๑ แห่งปัญจมวรรค คำว่า parisiñcituṃ (อรรถกถา ม.นิ. ๑.๒๗๒) ความว่า บุคคลใดเมื่อขัดถูร่างกายด้วยผงแป้งและดินเป็นต้น หรือขัดด้วยกะลาและกำมือเป็นต้นแล้วอาบน้ำ บุคคลนั้นเรียกว่า 'อาบน้ำ' (nahāyati) ส่วนบุคคลใดไม่ทำอย่างนั้น แต่อาบน้ำตามปกติ บุคคลนั้นเรียกว่า 'ประพรม' (parisiñcati) ก็ฝุ่นและละอองที่ควรจะกำจัดออกเช่นนั้น ย่อมไม่ติดแปดเปื้อนในพระวรกายของพระผู้มีพระภาค เพราะความที่พระฉวีวรรณใสสะอาด แต่พระผู้มีพระภาคเสด็จลงสู่แม่น้ำเพียงเพื่อรับความเย็นสบายตามฤดูกาลเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อประพรมพระกาย' (gattāni parisiñcituṃ) ปุพฺพโกฏฺฐโกติ ปาจีนโกฏฺฐโก. สาวตฺถิยํ กิร เชตวนวิหาโร กทาจิ มหา, กทาจิ ขุทฺทโก. ตถา หิ โส วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล โยชนิโก อโหสิ, สิขิสฺส ติคาวุโต, เวสฺสภุสฺส อฑฺฒโยชนิโก, กกุสนฺธสฺส คาวุตปฺปมาโณ, โกณาคมนสฺส อฑฺฒคาวุตปฺปมาโณ, กสฺสปสฺส วีสติอุสภปฺปมาโณ, อมฺหากํ ภควโต กาเล อฏฺฐกรีสปฺปมาโณ ชาโต. ตมฺปิ นครํ ตสฺส วิหารสฺส กทาจิ ปาจีนโต โหติ, กทาจิ ทกฺขิณโต, กทาจิ ปจฺฉิมโต, กทาจิ อุตฺตรโต. เชตวนคนฺธกุฏิยํ ปน จตุนฺนํ มญฺจปาทานํ ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ อจลเมว. จตฺตาริ หิ อจลเจติยฏฺฐานานิ นาม มหาโพธิปลฺลงฺกฏฺฐานํ, อิสิปตเน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนฏฺฐานํ, สงฺกสฺสนคเร เทโวโรหนกาเล โสปานสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐานํ, มญฺจปาทฏฺฐานนฺติ. อยํ ปน ปุพฺพโกฏฺฐโก กสฺสปทสพลสฺส วีสติอุสภวิหารกาเล ปาจีนทฺวารโกฏฺฐโก อโหสิ. โส อิทานิ ‘‘ปุพฺพโกฏฺฐโก’’ตฺเวว ปญฺญายติ. คำว่า Pubbakoṭṭhako คือ ซุ้มประตูทิศตะวันออก ได้ยินว่า พระเชตวันวิหารในเมืองสาวัตถี บางครั้งก็ใหญ่ บางครั้งก็เล็ก ด้วยว่าพระวิหารนั้น ในสมัยของพระวิปัสสีพุทธเจ้า มีขนาด ๑ โยชน์ ในสมัยของพระสิขีพุทธเจ้า มีขนาด ๓ คาวุต ในสมัยของพระเวสสภูพุทธเจ้า มีขนาดครึ่งโยชน์ ในสมัยของพระกกุสันธพุทธเจ้า มีขนาด ๑ คาวุต ในสมัยของพระโกนาคมนพุทธเจ้า มีขนาดครึ่งคาวุต ในสมัยของพระกัสสปพุทธเจ้า มีขนาด ๒๐ อุสภะ และในสมัยของพระผู้มีพระภาคของเรา ได้มีขนาด ๘ กรีส แม้พระนครนั้นก็อยู่ทางทิศตะวันออกของพระวิหารนั้นบ้าง ทางทิศใต้บ้าง ทางทิศตะวันตกบ้าง ทางทิศเหนือบ้าง แต่สถานที่ตั้งเท้าแท่นบรรทมทั้ง ๔ ในพระคันธกุฎีพระเชตวันนั้นไม่หวั่นไหวเลย จริงอยู่ สถานที่ซึ่งเรียกว่าอจลเจดียสถาน ๔ แห่ง คือ สถานที่ตั้งพระพัลลังก์มหาโพธิ์ ๑ สถานที่แสดงธรรมจักรในป่าอิสิปตนะ ๑ สถานที่ตั้งบันไดในเวลาเสด็จลงจากเทวโลกที่เมืองสังกัสสะ ๑ และสถานที่ตั้งเท้าแท่นบรรทม ๑ ส่วนซุ้มประตูทิศตะวันออกนี้ ในสมัยที่พระกัสสปทศพลมีพระวิหารขนาด ๒๐ อุสภะ ได้เป็นซุ้มประตูทางทิศตะวันออก บัดนี้ ซุ้มประตูนั้นก็ยังปรากฏชื่อว่า 'ปุพพโกฏฐกะ' นั่นเอง กสฺสปทสพลสฺส [Pg.110] กาเล อจิรวตี นครํ ปริกฺขิปิตฺวา สนฺทมานา ปุพฺพโกฏฺฐกํ ปตฺวา อุทเกน ภินฺทิตฺวา มหนฺตํ อุทกรหทํ มาเปสิ สมติตฺติกํ อนุปุพฺพคมฺภีรํ. ตตฺถ เอกํ รญฺโญ นฺหานติตฺถํ, เอกํ นาครานํ, เอกํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส, เอกํ พุทฺธานนฺติ เอวํ ปาฏิเอกฺกานิ นฺหานติตฺถานิ โหนฺติ รมณียานิวิปฺปกิณฺณรชตปฏฺฏสทิสวาลุกานิ. อิติ ภควตา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ เยน อยํ เอวรูโป ปุพฺพโกฏฺฐโก, เตนุปสงฺกมิ คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุํ. อถายสฺมา อานนฺโท อุทกสาฏิกํ อุปนาเมสิ. ภควา สุรตฺตทุปฏฺฏํ อปเนตฺวา อุทกสาฏิกํ นิวาเสสิ. เถโร ทุปฏฺเฏน สทฺธึ มหาจีวรํ อตฺตโน หตฺถคตํ อกาสิ. ภควา อุทกํ โอตริ, สโหตรเณเนวสฺส อุทเก มจฺฉกจฺฉปา สพฺเพ สุวณฺณวณฺณา อเหสุํ, ยนฺตนาฬิกาหิ สุวณฺณรสธารานิ สิญฺจนกาโล วิย สุวณฺณปฏปฺปสารณกาโล วิย จ อโหสิ. อถ ภควโต นหานวตฺตํ ทสฺเสตฺวา ปจฺจุตฺติณฺณสฺส เถโร สุรตฺตทุปฏฺฏํ อุปนาเมสิ. ภควา ตํ นิวาเสตฺวา วิชฺชุลฺลตาสทิสํ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา มหาจีวรํ อนฺตนฺเตน สํหริตฺวา ปทุมคพฺภสทิสํ กตฺวา อุปนีตํ ทฺวีสุ กณฺเณสุ คเหตฺวา อฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุพฺพโกฏฺฐเก คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา เอกจีวโร อฏฺฐาสี’’ติ. ในสมัยของพระกัสสปทศพล แม่น้ำอจิรวดีไหลโอบล้อมพระนครไปถึงซุ้มประตูทิศตะวันออกแล้วพัดพังซุ้มประตูนั้นด้วยกระแสน้ำ ก่อให้เกิดเป็นห้วงน้ำใหญ่ มีน้ำเต็มเสมอขอบและค่อยๆ ลึกไปตามลำดับ ในห้วงน้ำนั้น มีท่าสรงน้ำของพระราชาท่าหนึ่ง ของชาวเมืองท่าหนึ่ง ของภิกษุสงฆ์ท่าหนึ่ง ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายท่าหนึ่ง ท่าสรงน้ำเหล่านั้นแยกจากกันเป็นสัดส่วน มีความรื่นรมย์ มีทรายคล้ายกับแผ่นเงินที่กระจายอยู่ ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยพระอานนท์ผู้มีอายุ ได้เสด็จไปยังที่ตั้งซุ้มประตูทิศตะวันออกที่มีลักษณะเช่นนี้ เพื่อประพรมพระกาย ครั้งนั้น พระอานนท์ผู้มีอายุได้ถวายผ้าสรงน้ำ พระผู้มีพระภาคทรงเปลื้องผ้าสองชั้นสีแดงเข้มออกแล้วทรงนุ่งผ้าสรงน้ำ พระเถระได้ถือผ้าสองชั้นพร้อมกับผ้าจีวรใหญ่ไว้ในมือของตน พระผู้มีพระภาคเสด็จลงสู่แม่น้ำ ทันทีที่เสด็จลงไป ปลาและเต่าทั้งหมดในน้ำนั้นได้มีสีเหมือนทองไปหมด ประหนึ่งเวลาที่หลั่งกระแสธารน้ำทองออกจากท่อเครื่องจักร และประหนึ่งเวลาที่แผ่แผ่นทองออกไป ลำดับนั้น พระเถระแสดงวัตรในการสรงน้ำถวายพระผู้มีพระภาค เมื่อพระองค์เสด็จขึ้นแล้ว จึงได้ถวายผ้าสองชั้นสีแดงเข้ม พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งผ้านั้นแล้ว ทรงคาดประคดเอวประดุจสายฟ้า ทรงรวบผ้าจีวรใหญ่ด้วยชายต่อชายทำให้เหมือนภายในดอกบัว แล้วทรงจับที่มุมทั้งสองที่พระเถระน้อมถวายประทับยืนอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ประพรมพระกายที่ซุ้มประตูทิศตะวันออกแล้ว ทรงมีจีวรผืนเดียวประทับยืนอยู่' เอวํ ฐิตสฺส ปน ภควโต สรีรํ วิกสิตปทุมปุปฺผสทิสํ สพฺพปาลิผุลฺลํ ปาริจฺฉตฺตกํ, ตารามรีจิวิกสิตญฺจ คคนตลํ สิริยา อวหสมานํ วิย วิโรจิตฺถ, พฺยามปฺปภาปริกฺเขปวิลาสินี จสฺส ทฺวตฺตึสวรลกฺขณมาลา คนฺถิตฺวา ฐปิตา ทฺวตฺตึส จนฺทิมา วิย, ทฺวตฺตึส สูริยา วิย, ปฏิปาฏิยา ฐปิตทฺวตฺตึสจกฺกวตฺติทฺวตฺตึสเทวราชทฺวตฺตึสมหาพฺรหฺมาโน วิย จ อติวิย วิโรจิตฺถ. ยสฺมา จ ภควโต สรีรํ สุธนฺตจามีกรสมานวณฺณํ, สุปริโสธิตปวาฬรุจิรโตรณํ, สุวิสุทฺธนีลรตนาวลิสทิสเกสตนุรุหํ, ตสฺมา ตหํ ตหํ วินิคฺคตสุชาตชาติหิงฺคุลกรสูปโสภิตํ อุปริ สตเมฆรตนาวลิสุจฺฉาทิตํ ชงฺคมมิว กนกคิริสิขรํ วิโรจิตฺถ. ตสฺมิญฺจ สมเย ทสพลสฺส สรีรโต นิกฺขมิตฺวา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย สมนฺตโต อสีติหตฺถปฺปมาเณ ปเทเส อาธาวนฺตี วิธาวนฺตี รตนาวลิรตนทามรตนจุณฺณวิปฺปกิณฺณํ วิย ปสาริตรตนจิตฺตกญฺจนปฏฺฏมิว อาสิญฺจมานลาขารสธาราจิตฺตมิว อุกฺกาสตนิปาตสมากุลมิว นิรนฺตรวิปฺปกิณฺณกณิการกิงฺกิณิกปุปฺผมิว วายุเวคสมุทฺธตจินปิฏฺฐจุณฺณรญฺชิตมิว [Pg.111] อินฺทธนุวิชฺชุลฺลตาวิตานสนฺถตมิว จ คคนตลํ, ตํ ฐานํ ปวนญฺจ สมฺมา ผรนฺติ. วณฺณภูมิ นาเมสา. เอวรูเปสุ ฐาเนสุ พุทฺธานํ สรีรวณฺณํ วา คุณวณฺณํ วา จุณฺณิยปเทหิ วา คาถาหิ วา อตฺถญฺจ อุปมาโย จ การณานิ จ อาหริตฺวา ปฏิพเลน ธมฺมกถิเกน ปูเรตฺวา กเถตุํ วฏฺฏติ. เอวรูเปสุ หิ ฐาเนสุ ธมฺมกถิกสฺส ถาโม เวทิตพฺโพ. ปุพฺพสทิสานิ กุรุมาโนติ นิรุทกานิ กุรุมาโน, สุกฺขาปยมาโนติ อตฺโถ. โสทเก คตฺเต จีวรํ ปารุปนฺตสฺส หิ จีวเร กณฺณิกานิ อุฏฺฐหนฺติ, ปริกฺขารภณฺฑํ ทุสฺสติ, พุทฺธานํ ปน สรีเร รโชชลฺลํ น อุปลิมฺปติ, ปทุมปตฺเต อุกฺขิตฺตอุทกพินฺทุ วิย อุทกํ วินิวฏฺเฏตฺวา คจฺฉติ. เอวํ สนฺเตปิ สิกฺขาคารวตาย ภควา ‘‘ปพฺพชิตวตฺตํ นาเมต’’นฺติ มหาจีวรํ อุโภสุ กณฺเณสุ คเหตฺวา ปุรโต กายํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อฏฺฐาสิ. เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่อย่างนั้น พระสรีระของพระองค์ก็รุ่งเรืองดุจดอกปทุมที่บานสะพรั่ง และดุจต้นปาริฉัตรที่บานสะพรั่งทั่วทุกกิ่งก้าน อีกทั้งท้องฟ้าที่สว่างไสวด้วยแสงดาวก็ดูเหมือนจะเย้ยหยันความงามนั้นด้วยสิริ รัศมีหนึ่งวาที่ซ่านออกไปโดยรอบอันงดงามของพระองค์นั้น รุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจพวงมาลัยแห่งมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการที่ร้อยเรียงไว้ ดุจพระจันทร์ ๓๒ ดวง ดุจพระอาทิตย์ ๓๒ ดวง และดุจพระเจ้าจักรพรรดิ ๓๒ พระองค์ ท้าวเทวราช ๓๒ พระองค์ และมหาพรหม ๓๒ องค์ที่ประทับเรียงรายกัน และเพราะพระสรีระของพระผู้มีพระภาคมีวรรณะดุจทองคำที่หลอมดีแล้ว มีซุ้มประตูอันงดงามด้วยแก้วประพาฬที่ขัดเกลาดีแล้ว มีพระเกศาและพระโลมาดุจพวงแก้วมณีสีน้ำเงินบริสุทธิ์ เพราะฉะนั้น พระสรีระนั้นจึงรุ่งเรืองดุจยอดภูเขาทองที่เคลื่อนที่ได้ ประดับประดาด้วยน้ำหรดาลและชาดชั้นดีที่ผุดออกมาเป็นแห่งๆ และปกคลุมด้วยพวงแก้วมณีดุจเมฆร้อยชั้นอยู่เบื้องบน ในขณะนั้น พระรัศมี ๖ สีได้เปล่งออกจากพระสรีระของพระทสพล แผ่ไปทั่วบริเวณประมาณ ๘๐ ศอก ทั้งรุกรนและแล่นไปทั่วท้องฟ้า สถานที่นั้น และอากาศ ดุจพวงแก้วมณี ดุจพวงมาลัยแก้ว ดุจผงแก้วที่โปรยปราย ดุจแผ่นทองคำที่ประดับด้วยแก้วมณีที่แผ่ออกไป ดุจภาพวาดที่พรมด้วยน้ำครั่ง ดุจเต็มไปด้วยดาวตกนับร้อย ดุจดอกกรรณิการ์และดอกกิงกิณีที่โปรยปรายไม่ขาดสาย ดุจถูกย้อมด้วยผงจุณที่ฟุ้งขึ้นด้วยกำลังลม และดุจท้องฟ้าที่ปกคลุมด้วยเพดานรุ้งและสายฟ้า นี่ชื่อว่า 'วรรณภูมิ' ในสถานที่เช่นนี้ ธรรมีกถาผู้มีความสามารถพึงพรรณนาให้เต็มด้วยการนำเอาวรรณะแห่งพระสรีระหรือวรรณะแห่งพระคุณของพระพุทธเจ้า ทั้งด้วยบทประพันธ์ร้อยแก้วและร้อยกรอง ทั้งอรรถ อุปมา และเหตุผลมาแสดง เพราะในสถานที่เช่นนี้ พึงทราบกำลังของธรรมีกถา คำว่า 'ทำให้เป็นเหมือนเดิม' (Pubbasadisāni kurumāno) ความว่า ทำให้ไม่มีน้ำ คือทำให้แห้ง เพราะเมื่อบุคคลห่มจีวรขณะที่กายเปียกน้ำ ชายจีวรย่อมยกขึ้น และบริขารย่อมเสียหาย แต่ฝุ่นละอองและสิ่งสกปรกย่อมไม่ติดพระสรีระของพระพุทธเจ้า น้ำย่อมไหลกลิ้งไปเหมือนหยดน้ำที่กลิ้งอยู่บนใบบัว แม้เป็นเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคก็ทรงถือมหาจีวรที่ชายทั้งสองข้าง แล้วทรงปกปิดพระกายไว้ข้างหน้าแล้วประทับยืนอยู่ ด้วยความเคารพในสิกขาว่า 'นี่เป็นวัตรของบรรพชิต' ตาฬิตญฺจ วาทิตญฺจ ตาฬิตวาทิตํ, ตูริยานํ ตาฬิตวาทิตํ ตูริยตาฬิตวาทิตํ. มหนฺตญฺจ ตํ ตูริยตาฬิตวาทิตญฺจาติ มหาตูริยตาฬิตวาทิตํ. เตนาห ‘‘มหนฺเตนา’’ติอาทิ. อถ วา เภริมุทิงฺคปณวาทิตูริยานํ ตาฬิตํ วีณาเวฬุโคมุขิอาทีนํ วาทิตญฺจ ตูริยตาฬิตวาทิตนฺติ วา เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. การตีและการบรรเลง เรียกว่า ตาลิตวาทิตะ การตีและการบรรเลงเครื่องดนตรี เรียกว่า ตูริยตาลิตวาทิตะ การตีและการบรรเลงเครื่องดนตรีอันยิ่งใหญ่นั้น เรียกว่า มหาตูริยตาลิตวาทิตะ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยเสียงอันยิ่งใหญ่' เป็นต้น อีกนัยหนึ่ง พึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า การตีเครื่องดนตรีมีกลองเภรี กลองมุทิงคะ และกลองปณวะ เป็นต้น และการบรรเลงเครื่องดนตรีมีพิณ ขลุ่ย และแตรสังข์ (โคมุขี) เป็นต้น เรียกว่า ตูริยตาลิตวาทิตะ อภิญฺญาปารํ คโตติ อภิญฺญาปารคู. เอวํ เสเสสุปิ. โส หิ ภควา สพฺพธมฺเม อภิชานนฺโต คโตติ อภิญฺญาปารคู. เตสุ ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ ปริชานนฺโต คโตติ ปริญฺญาปารคู. สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต คโตติ ปหานปารคู. จตฺตาโร มคฺเค ภาเวนฺโต คโตติ ภาวนาปารคู. นิโรธํ สจฺฉิกโรนฺโต คโตติ สจฺฉิกิริยาปารคู. สพฺพสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺโต คโตติ สมาปตฺติปารคู. สุพฺรหฺมเทวปุตฺตาทโยติ เอตฺถ โส กิร เทวปุตฺโต อจฺฉราสงฺฆปริวุโต นนฺทนกีฬิตํ กตฺวา ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. ตํ ปญฺจสตา ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา, ปญฺจสตา รุกฺขํ อภิรุหิตฺวา มธุรสฺสเรน คายิตฺวา ปุปฺผานิ ปาเตนฺติ. ตานิ คเหตฺวา อิตรา เอกโตวณฺฏิกมาลาว คนฺเถนฺติ. อถ รุกฺขํ อภิรุฬฺหา อุปจฺเฉทกวเสน เอกปฺปหาเรเนว กาลํ กตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺตา มหาทุกฺขํ อนุภวนฺติ. อถ กาเล คจฺฉนฺเต เทวปุตฺโต ‘‘อิมาสํ เนว สทฺโท สุยฺยติ[Pg.112], น ปุปฺผานิ ปาเตนฺติ, กหํ นุ โข คตา’’ติ อาวชฺเชนฺโต นิรเย นิพฺพตฺตภาวํ ทิสฺวา ปิยวตฺถุกโสเกน รุปฺปมาโน จินฺเตสิ – ‘‘เอตา ตาว ยถากมฺเมน คตา, มยฺหํ อายุสงฺขาโร กิตฺตโก’’ติ. โส ‘‘สตฺตเม ทิวเส มยาปิ อวเสสาหิ ปญฺจสตาหิ สทฺธึ กาลํ กตฺวา ตตฺเถว นิพฺพตฺติตพฺพ’’นฺติ ทิสฺวา พลวตเรน โสเกน สมปฺปิโต. ‘‘อิมํ มยฺหํ โสกํ สเทวเก โลเก อญฺญตฺร ตถาคตา นิพฺพาเปตุํ สมตฺโถ นตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต – ผู้ถึงฝั่งแห่งอภิญญา ชื่อว่า อภิญญาปารคู แม้ในคำที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงรู้ยิ่งซึ่งธรรมทั้งปวงแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า อภิญญาปารคู ทรงกำหนดรู้ซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้นแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า ปริญญาปารคู ทรงละซึ่งกิเลสทั้งปวงแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า ปหานปารคู ทรงเจริญซึ่งมรรค ๔ แล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า ภาวนาปารคู ทรงทำให้แจ้งซึ่งนิโรธแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า สัจฉิกิริยาปารคู ทรงเข้าถึงซึ่งสมาบัติทั้งปวงแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า สมาปัตติปารคู คำว่า 'สุพรหมเทพบุตรเป็นต้น' ในที่นี้ ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นแวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา กระทำการเล่นสนุกสนานในสวนนันทวัน แล้วนั่งบนอาสนะที่จัดไว้ ณ โคนต้นปาริฉัตร มีเทพธิดา ๕๐๐ องค์นั่งแวดล้อม และมีเทพธิดาอีก ๕๐๐ องค์ขึ้นไปบนต้นไม้ ร้องเพลงด้วยเสียงอันไพเราะแล้วโปรยดอกไม้ลงมา เทพธิดาเหล่านั้น (ที่อยู่ข้างล่าง) ก็เก็บดอกไม้เหล่านั้นมาร้อยเป็นพวงมาลัยมีขั้วเดียว ครั้งนั้น เทพธิดาที่ขึ้นไปบนต้นไม้เหล่านั้น ได้ทำกาละ (ตาย) พร้อมกันในคราวเดียวด้วยอำนาจอุปัจเฉทกกรรม แล้วไปเกิดในอเวจีมหานรก เสวยทุกข์อย่างใหญ่หลวง ครั้นเวลาผ่านไป เทพบุตรนั้นรำพึงว่า 'เทพธิดาเหล่านี้ไม่มีเสียงร้อง และไม่โปรยดอกไม้ลงมาเลย พวกนางไปไหนกันหนอ' เมื่อเห็นว่าพวกนางไปเกิดในนรก ก็ถูกความโศกที่มีวัตถุอันเป็นที่รักเป็นเหตุบีบคั้น จึงคิดว่า 'พวกนางเหล่านั้นไปตามกรรมของตนแล้ว อายุสังขารของเราจะเหลือเท่าไรหนอ' เมื่อเขาเห็นว่า 'ในวันที่ ๗ เราพร้อมด้วยเทพธิดาที่เหลืออีก ๕๐๐ องค์ ก็จะต้องทำกาละแล้วไปเกิดในนรกนั้นเหมือนกัน' ก็ถูกความโศกอย่างแรงกล้าครอบงำ คิดว่า 'ความโศกของเรานี้ นอกจากพระตถาคตแล้ว ไม่มีใครในโลกพร้อมทั้งเทวโลกจะดับให้ได้' จึงไปเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ‘‘นิจฺจํ อุตฺรสฺตมิทํ จิตฺตํ, นิจฺจํ อุพฺพิคฺคมิทํ มโน; อนุปฺปนฺเนสุ กิจฺเฉสุ, อโถ อุปฺปติเตสุ จ; สเจ อตฺถิ อนุตฺรสฺตํ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๙๘) – ได้กล่าวคาถานี้ว่า 'จิตนี้หวาดหวั่นอยู่เป็นนิตย์ ใจนี้สะดุ้งกลัวอยู่เป็นนิตย์ ทั้งในความทุกข์ยากที่ยังไม่มาถึง และที่เกิดขึ้นแล้ว ถ้าความไม่หวาดหวั่นมีอยู่ ขอพระองค์ผู้ถูกข้าพระองค์ทูลถามแล้ว โปรดตรัสบอกความไม่หวาดหวั่นนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด' (สํ. ส. ๑.๙๘) อิมํ คาถมภาสิ. ภควาปิสฺส – พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคาถาตอบแก่เทพบุตรนั้นว่า ‘‘นาญฺญตฺร โพชฺฌา ตปสา, นาญฺญตฺรินฺทฺริยสํวรา; นาญฺญตฺร สพฺพนิสฺสคฺคา, โสตฺถึ ปสฺสามิ ปาณิน’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๙๘) – 'เราไม่เห็นความสวัสดีของสัตว์ทั้งหลาย นอกจากด้วยปัญญาเครื่องตรัสรู้ นอกจากด้วยตบะ นอกจากด้วยการสำรวมอินทรีย์ และนอกจากด้วยการสละสิ่งทั้งปวง' (สํ. ส. ๑.๙๘) ธมฺมํ เทเสสิ. โส เทสนาปริโยสาเน วิคตโสโก ปญฺจหิ อจฺฉราสเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย ภควนฺตํ นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘ทุกฺขปฺปตฺตา สุพฺรหฺมเทวปุตฺตาทโย’’ติ. อาทิ-สทฺเทน จนฺทสูริยเทวปุตฺตาทโย สงฺคณฺหาติ. จตูหิ การเณหีติ อารกตฺตา, อรีนํ อรานญฺจ หตตฺตา, ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวาติ อิเมหิ จตูหิ การเณหิ. ทรงแสดงธรรม เมื่อจบเทศนานั้น ท่านผู้ปราศจากความเศร้าโศกนั้น พร้อมด้วยนางอัปสร ๕๐๐ ได้ตั้งมั่นในโสดาปัตติผล ยืนนมัสการพระผู้มีพระภาคอยู่ คำนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงคำว่า 'สุพรหมเทวบุตรเป็นต้นผู้ถึงทุกข์' ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' ทรงสงเคราะห์เอาพระจันทร์และพระอาทิตย์เทวบุตรเป็นต้น คำว่า 'ด้วยเหตุ ๔ ประการ' คือ ด้วยเหตุ ๔ ประการเหล่านี้ คือ เพราะเป็นผู้ไกล เพราะกำจัดข้าศึกและซี่กำได้แล้ว เพราะเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น และเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป ทสวิธสํโยชนานีติ โอรมฺภาคิยุทฺธมฺภาคิยเภทโต ทสวิธสํโยชนานิ. สพฺเพ อจฺจรุจีติ สพฺพสตฺเต อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิ. อฏฺฐมกนฺติ โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐํ สนฺธาย วทติ. โสตาปนฺโนติ ผลฏฺโฐ คหิโต. คำว่า 'สังโยชน์ ๑๐ อย่าง' คือ สังโยชน์ ๑๐ อย่าง โดยจำแนกเป็นโอรัมภาคิยสังโยชน์และอุทธัมภาคิยสังโยชน์ คำว่า 'รุ่งเรืองยิ่งกว่าสัตว์ทั้งปวง' คือ ความรุ่งเรืองที่ก้าวล่วงสัตว์ทั้งปวงเป็นไป คำว่า 'ผู้เป็นที่ ๘' ตรัสหมายถึงผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค คำว่า 'พระโสดาบัน' คือ ทรงถือเอาผู้ตั้งอยู่ในผล โสรจฺจนฺติ ‘‘ตตฺถ กตมํ โสรจฺจํ? โย กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม, กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม, อิทํ วุจฺจติ โสรจฺจํ, สพฺพาปิ สีลสํวโร โสรจฺจ’’นฺติ (ธ. ส. ๑๓๔๙) วจนโต สุจิสีลํ ‘‘โสรจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. กรูณาติ กรุณาพฺรหฺมวิหารมาห. กรุณาปุพฺพภาโคติ ตสฺส ปุพฺพภาคํ อุปจารชฺฌานํ วทติ. คำว่า "โสรจจะ" คือ ศีลอันบริสุทธิ์ท่านเรียกว่า "โสรจจะ" ตามนัยแห่งพระบาลีว่า "ในโสรจจะนั้น โสรจจะเป็นไฉน? ความไม่ล่วงละเมิดทางกาย ความไม่ล่วงละเมิดทางวาจา ความไม่ล่วงละเมิดทั้งทางกายและทางวาจา นี้เรียกว่าโสรจจะ การสำรวมศีลทั้งหมดก็เป็นโสรจจะ" (ธ.ส. ๑๓๔๙) คำว่า "กรุณา" ท่านกล่าวถึงกรุณาพรหมวิหาร คำว่า "กรุณาปุพพภาค" ท่านกล่าวถึงอุปจารฌานอันเป็นส่วนเบื้องต้นของกรุณานั้น ทุวิเธน [Pg.113] ฌาเนนาติ อารมฺมณูปนิชฺฌานลกฺขณูปนิชฺฌานเภทโต ทุวิเธน ฌานมเนน. ปญฺจวิธมิจฺฉาชีววเสนาติ กุหนาลปนาเนมิตฺติกตานิปฺเปสิกตาลาเภนลาภํนิชิคีสนตาสงฺขาต- ปญฺจวิธมิจฺฉาชีววเสน. น ลิปฺปตีติ น อลฺลียติ อนุสยโต อารมฺมณกรณโต วา ตณฺหาทิฏฺฐิอภินิเวสาภาวโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. คำว่า "ด้วยฌาน ๒ อย่าง" คือ ด้วยฌาน ๒ อย่างนี้ โดยจำแนกเป็นอารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งมิจฉาชีพ ๕ อย่าง" คือ ด้วยอำนาจแห่งมิจฉาชีพ ๕ อย่าง อันนับว่าเป็นการหลอกลวง การพูดเลียบเคียง การทำนิมิต การบีบคั้น และการแสวงหาลาภด้วยลาภ คำว่า "ไม่ติด" คือ ไม่ติดข้อง โดยความเป็นอนุสัย หรือโดยการทำเป็นอารมณ์ เพราะไม่มีความยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ ข้อที่เหลือในที่นี้ตื้นทั้งนั้น นาคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยนาคสูตร จบแล้ว ๒. มิคสาลาสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาว่าด้วยมิคสาลาสูตร ๔๔. ทุติเย สมสมคติยาติ ก-การสฺส ย-การวเสน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘สมภาเวเนว สมคติกา’’ติ. ภวิสฺสนฺตีติ อตีตตฺเถ อนาคตวจนํ กตนฺติ อาห ‘‘ภวิสฺสนฺตีติ ชาตา’’ติ. ปุราณสฺส หิ อิสิทตฺตสฺส จ สมคติกํ สนฺธาย สา เอวมาห. ๔๔. ในสูตรที่ ๒ คำว่า "สมสมคติยา" ท่านกล่าวว่า "เป็นผู้มีคติเสมอกันด้วยความเสมอกันนั่นเอง" เพราะเป็นบทที่แสดงด้วยอำนาจแห่งการเปลี่ยน ก อักษร เป็น ย อักษร คำว่า "จักเป็น" ท่านกล่าวว่า "เป็นแล้ว" เพราะเป็นการใช้คำอนาคตกาลในความหมายอดีตกาล เพราะนางกล่าวอย่างนั้นหมายถึงการมีคติเสมอกันของปุราณะและอิสิทัตตะ อมฺมกาติ มาตุคาโม. อุปจารวจนญฺเหตํ. อิตฺถีสุ ยทิทํ อมฺมกา มาตุคาโม ชนนี ชนิกาติ. เตนาห ‘‘อิตฺถี หุตฺวา อิตฺถิสญฺญาย เอว สมนฺนาคตา’’ติ. คำว่า "อัมมกา" คือ มาตุคาม. คำนี้เป็นคำเรียกโดยอ้อม. ในบรรดาหญิงทั้งหลาย (มีคำเรียกดังนี้คือ) อัมมกา มาตุคาม ชนนี ชนิกา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นหญิงแล้ว ประกอบด้วยสัญญาว่าเป็นหญิงนั่นเอง" ทิฏฺฐิยา ปฏิวิชฺฌิตพฺพํ อปฺปฏิวิทฺธํ โหตีติ อตฺถโต การณโต จ ปญฺญาย ปฏิวิชฺฌิตพฺพํ อปฺปฏิวิทฺธํ โหติ, นิชฺชฏํ นิคฺคุมฺพํ กตฺวา ยาถาวโต อวิทิตํ โหติ. สมเย สมเย กิเลเสหิ วิมุจฺจนกํ ปีติปาโมชฺชํ อิธ สามายิกํ ม-กาเร อการสฺส ทีฆํ กตฺวา. เตนาห – ‘‘สามายิกมฺปิ วิมุตฺตึ น ลภตีติ กาลานุกาลํ ธมฺมสฺสวนํ นิสฺสาย ปีติปาโมชฺชํ น ลภตี’’ติ. ปมิณนฺตีติ เอตฺถ อารมฺภตฺโถ ป-สทฺโทติ อาห ‘‘ตุเลตุํ อารภนฺตี’’ติ. ปณีโตติ วิสิฏฺโฐ. คำว่า "สิ่งที่พึงแทงตลอดด้วยทิฏฐิยังไม่ถูกแทงตลอด" คือ สิ่งที่พึงแทงตลอดด้วยปัญญา ยังไม่ถูกแทงตลอดโดยอรรถและโดยเหตุ ยังไม่เป็นที่รู้ตามความเป็นจริง โดยการทำให้ปราศจากความยุ่งเหยิงและปราศจากกอ. ปีติปราโมทย์ที่พ้นจากกิเลสเป็นครั้งคราว ในที่นี้เรียกว่า "สามัยิกะ" โดยการทำสระ อะ ที่ ม อักษร ให้เป็นเสียงยาว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมไม่ได้วิมุตติที่เป็นสามัยิกะ" คือ "ย่อมไม่ได้ปีติปราโมทย์ที่อาศัยการฟังธรรมเป็นครั้งคราว". ในคำว่า "ปมิณันติ" นี้ ท่านกล่าวว่า "เริ่มเปรียบเทียบ" เพราะ ป ศัพท์ มีอรรถว่าเริ่มต้น. คำว่า "ประณีต" คือ ประเสริฐ. ตทนฺตรนฺติ วจนวิปลฺลาเสน อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ กตนฺติ อาห ‘‘ตํ อนฺตรํ ตํ การณ’’นฺติ. โลภสฺส อปราปรุปฺปตฺติยา พหุวจนวเสน ‘‘โลภธมฺมา’’ติ วุตฺตา. สีเลน วิเสสี อโหสิ เมถุนธมฺมวิรติยา สมนฺนาคตตฺตา. คำว่า "ตทันตระ" ท่านกล่าวว่า "เหตุนั้น เหตุนั้น" เพราะเป็นการใช้สามีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยควิภัตติด้วยการสลับวิภัตติ. คำว่า "โลภธรรมทั้งหลาย" ท่านกล่าวด้วยอำนาจพหูพจน์ เพราะความเกิดขึ้นของโลภะซ้ำแล้วซ้ำเล่า. เป็นผู้พิเศษด้วยศีล เพราะประกอบด้วยการงดเว้นจากเมถุนธรรม. มิคสาลาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยมิคสาลาสูตร จบแล้ว. ๓-๖. อิณสุตฺตาทิวณฺณนา ๓-๖. อรรถกถาว่าด้วยอิณสูตรเป็นต้น. ๔๕-๔๘. ตติเย [Pg.114] ทลิทฺโท นาม ทุคฺคโต, ตสฺส ภาโว ทาลิทฺทิยํ. น เอตสฺส สกํ สาปเตยฺยนฺติ อสฺสโก, อสาปเตยฺโย. เตนาห ‘‘อตฺตโน สนฺตเกน รหิโต’’ติ. ‘‘พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆ’’ติ วุตฺเต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เกนจิ อกมฺปิยภาเวน โอกปฺปนํ รตนตฺตยคุเณ โอคาเหตฺวา กปฺปนํ โอกปฺปนสทฺธา นาม. ‘‘อิทํ อกุสลํ กมฺมํ โน สกํ, อิทํ ปน กมฺมํ สก’’นฺติ เอวํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ กมฺมสฺสกตชานนปญฺญา กมฺมสฺสกตปญฺญา. ติวิธญฺหิ ทุจฺจริตํ อตฺตนา กตมฺปิ สกกมฺมํ นาม น โหติ อตฺถภญฺชนโต. สุจริตํ สกกมฺมํ นาม อตฺถชนนโต. อิณาทานสฺมินฺติ ปจฺจตฺตวจนตฺเถ เอตํ ภุมฺมนฺติ อาห ‘‘อิณคฺคหณํ วทามี’’ติ. ๔๕-๔๘. ในอรรถกถาสูตรที่ ๓ คำว่า ทลิทโท คือ ผู้ตกยาก ภาวะของผู้นั้น ชื่อว่า ทาลิททิยะ (ความยากจน). คำว่า อสฺสโก อสาปเตยฺโย หมายถึง ทรัพย์สมบัติของตนไม่มีแก่ผู้นั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้ปราศจากของที่เป็นของตน'. การหยั่งลงเชื่อในคุณของพระรัตนตรัย โดยการหยั่งลงแล้วตั้งมั่นไว้ ด้วยอาการที่ใครๆ ไม่อาจให้หวั่นไหวได้ เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์' แล้วน้อมใจเชื่อว่า 'พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว' ชื่อว่า โอกัปปนสัทธา. ปัญญาที่รู้ความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตน โดยทางปฏิเสธและทางยอมรับว่า 'อกุศลกรรมนี้ไม่ใช่ของตน ส่วนกรรมนี้เป็นของตน' ชื่อว่า กัมมัสสกตาปัญญา. จริงอยู่ ทุจริต ๓ อย่าง แม้ตนจะทำเอง ก็ไม่ชื่อว่าเป็นกรรมของตน เพราะทำลายประโยชน์ ส่วนสุจริต ชื่อว่าเป็นกรรมของตน เพราะยังประโยชน์ให้เกิด. ในคำว่า อิณาทานสฺมึ นี้ ท่านกล่าวว่า 'เรากล่าวถึงการกู้หนี้' เพราะเป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งปัจจัตตวจนะ กฏคฺคาโหติ กตํ สพฺพโส สิทฺธเมว กตฺวา คหณํ. โส ปน วิชยลาโภ โหตีติ อาห ‘‘ชยคฺคาโห’’ติ. หิริมโน เอตสฺสาติ หิริมโนติ อาห ‘‘หิริสมฺปยุตฺตจิตฺโต’’ติ, ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย หิริยา สมฺปยุตฺตจิตฺโตติ อตฺโถ. โอตฺตปฺปติ อุพฺพิชฺชติ ภายติ สีเลนาติ โอตฺตปฺปี, โอตฺตปฺเปน สมนฺนาคโต. นิรามิสํ สุขนฺติ ตติยชฺฌานสุขํ ทูรสมุสฺสาริตกามามิสตฺตา. อุเปกฺขนฺติ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขํ, น ยํ กิญฺจิ อุเปกฺขาเวทนนฺติ อาห ‘‘จตุตฺถชฺฌานุเปกฺข’’นฺติ. อารทฺธวีริโยติ ปคฺคหิตปริปุณฺณกายิกเจตสิกวีริโยติ อตฺโถ. โย คณสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา จตูสุ อิริยาปเถสุ อฏฺฐอารมฺภวตฺถุวเสน เอกโก โหติ, ตสฺส กายิกํ วีริยํ อารทฺธํ นาม โหติ. จิตฺตสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา อฏฺฐสมาปตฺติวเสน เอกโก โหติ. คมเน อุปฺปนฺนกิเลสสฺส ฐานํ ปาปุณิตุํ น เทติ, ฐาเน อุปฺปนฺนกิเลสสฺส นิสชฺชํ, นิสชฺชาย อุปฺปนฺนกิเลสสฺส สยนํ ปาปุณิตุํ น เทติ, อุปฺปนฺนฏฺฐาเนเยว กิเลเส นิคฺคณฺหาติ. อยํ เจตสิกํ วีริยํ อารทฺธํ นาม โหติ. ปฏิปกฺขทูรีภาเวน เสฏฺฐฏฺเฐน จ เอโก อุเทตีติ เอโกทิ, เอกคฺคตา. ตสฺส โยคโต เอกคฺคจิตฺโต อิธ เอโกทิ. ปฏิปกฺขโต อตฺตานํ นิปาติ, ตํ วา นิปยติ วิโสเสตีติ นิปโก. อญฺญตรํ กายาทิเภทํ อารมฺมณํ สาติสยาย สติยา สรตีติ สโต. เตนาห ‘‘เอกคฺคจิตฺโต’’ติอาทิ. คำว่า "กตัคคาหะ" คือ การยึดถือว่าสิ่งที่ทำแล้วสำเร็จแล้วโดยประการทั้งปวง อนึ่ง ชัยชนะนั้นย่อมมี ท่านจึงกล่าวว่า "ชัยชนะ" (ชยัคคาหะ) คำว่า "หิริมาโน" คือ ผู้มีหิริ ท่านกล่าวว่า "มีจิตประกอบด้วยหิริ" หมายถึงจิตที่ประกอบด้วยหิริอันมีลักษณะรังเกียจบาป คำว่า "โอตตัปปี" คือ ผู้มีความสะดุ้งกลัว ท่านกล่าวว่า "ประกอบด้วยโอตตัปปะ" เพราะสะดุ้งกลัว หวาดกลัว และเกรงกลัวด้วยศีล คำว่า "สุขที่ปราศจากอามิส" คือ สุขในตติยฌาน เพราะกามอามิสถูกขจัดออกไปไกลแล้ว คำว่า "อุเบกขา" ท่านกล่าวถึงอุเบกขาในจตุตถฌาน ไม่ใช่อุเบกขาเวทนาใดๆ คำว่า "ปรารภความเพียร" หมายถึงความเพียรทางกายและทางใจที่ประคองไว้เต็มที่ ผู้ใดกำจัดหมู่คณะและหมู่คณะย่อยแล้ว เป็นผู้โดดเดี่ยวในอิริยาบถ ๔ ด้วยอำนาจแห่งวัตถุ ๘ ประการ ความเพียรทางกายของผู้นั้นชื่อว่าปรารภแล้ว ผู้ใดกำจัดหมู่คณะทางใจแล้ว เป็นผู้โดดเดี่ยวด้วยอำนาจแห่งสมาบัติ ๘ ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะเดินไปถึงที่ยืน ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะยืนไปถึงที่นั่ง ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะนั่งไปถึงที่นอน ย่อมข่มกิเลสในที่ที่เกิดขึ้นนั่นเอง นี้ชื่อว่าความเพียรทางใจปรารภแล้ว คำว่า "เอกโกทิ" คือ ความเป็นผู้มีอารมณ์เดียว (เอกัคคตา) เพราะความเป็นผู้โดดเดี่ยวเกิดขึ้นด้วยความเป็นผู้ไกลจากฝ่ายปฏิปักษ์และด้วยความเป็นผู้ประเสริฐ ในที่นี้ คำว่า "เอกโกทิ" คือ ผู้มีจิตเป็นเอกัคคตา เพราะประกอบด้วยเอกัคคตานั้น คำว่า "นิปกะ" คือ ผู้คุ้มครองตนจากฝ่ายปฏิปักษ์ หรือผู้ทำให้ฝ่ายปฏิปักษ์เหือดแห้งไป คำว่า "สโต" คือ ผู้มีสติ เพราะระลึกถึงอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งมีกายเป็นต้น ด้วยสติอันยิ่ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีจิตเป็นเอกัคคตา" เป็นต้น อกุปฺปา เม วิมุตฺตีติ มยฺหํ อรหตฺตผลวิมุตฺติ อกุปฺปตาย อกุปฺปารมฺมณตาย จ อกุปฺปา. สา หิ ราคาทีหิ น กุปฺปตีติ อกุปฺปตายปิ อกุปฺปา[Pg.115]. อกุปฺปํ นิพฺพานมสฺสา อารมฺมณนฺติ อกุปฺปารมฺมณตายปิ อกุปฺปา. เตเนวาห ‘‘อกุปฺปารมฺมณตฺตา’’ติอาทิ. ภวสํโยชนานนฺติ กามราคปฏิฆมานทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสภวราคอิสฺสามจฺฉริย- อวิชฺชาสงฺขาตานํ ทสนฺนํ สํโยชนานํ. อิมานิ หิ สตฺเต ภเวสุ สํโยเชนฺติ อุปนิพนฺธนฺติ ภวาภเวน สํโยเชนฺติ, ตสฺมา ภวสํโยชนานีติ วุจฺจนฺติ. ขีณาสโว อุตฺตมอณโณ กิเลสอิณานํ อภาวโต. อญฺเญ หิ สตฺตา ยาว น กิเลสา ปหียนฺติ, ตาว สอิณา นาม อเสริวิหารภาวโต. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. คำว่า "วิมุตติของเราไม่กำเริบ" คือ อรหัตตผลวิมุตติของเราไม่กำเริบ เพราะความเป็นของไม่กำเริบ และเพราะมีอารมณ์ไม่กำเริบ วิมุตตินั้นไม่กำเริบด้วยราคะเป็นต้น เพราะความเป็นของไม่กำเริบ พระนิพพานอันไม่กำเริบเป็นอารมณ์ของวิมุตตินั้น เพราะมีอารมณ์ไม่กำเริบ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะมีอารมณ์ไม่กำเริบ" เป็นต้น คำว่า "ภวสังโยชน์ทั้งหลาย" คือ สังโยชน์ ๑๐ อย่าง อันนับว่ากามราคะ ปฏิฆะ มานะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ภวราคะ อิสสา มัจฉริยะ และอวิชชา สังโยชน์เหล่านี้ย่อมผูกสัตว์ไว้ในภพทั้งหลาย ย่อมผูกมัดไว้ ย่อมผูกไว้ด้วยภพและอภพ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ภวสังโยชน์ทั้งหลาย" พระขีณาสพเป็นผู้ไม่มีหนี้อันยอดเยี่ยม เพราะไม่มีหนี้คือกิเลส อนึ่ง สัตว์เหล่าอื่น ตราบใดที่กิเลสยังไม่ถูกละ ตราบนั้นชื่อว่ามีหนี้ เพราะความเป็นผู้ไม่อยู่เป็นอิสระ บทที่ ๔ เป็นต้น มีอรรถตื้นแล้ว อิณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยอิณสูตรเป็นต้น จบแล้ว ๗. เขมสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาว่าด้วยเขมสูตร ๔๙. สตฺตเม วุตฺถพฺรหฺมจริยวาโสติ นิวุตฺถพฺรหฺมจริยวาโส. กตกรณีโยติ เอตฺถ กรณียนฺติ ปริญฺญาปหานภาวนาสจฺฉิกิริยมาห. ตํ ปน ยสฺมา จตูหิ มคฺเคหิ ปจฺเจกํ จตูสุ สจฺเจสุ กตฺตพฺพตฺตา โสฬสวิธํ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพ’’นฺติ. ขนฺธกิเลสอภิสงฺขารสงฺขาตา ตโย โอสีทาปนฏฺเฐน ภารา วิยาติ ภารา. เต โอหิตา โอโรปิตา นิกฺขิตฺตา ปาติตา เอเตนาติ โอหิตภาโร. เตนาห ‘‘ขนฺธภารํ…เป… โอตาเรตฺวา ฐิโต’’ติ. อนุปฺปตฺโต สทตฺถนฺติ อนุปฺปตฺตสทตฺโถ. สทตฺโถติ จ สกตฺถมาห ก-การสฺส ท-การํ กตฺวา. เอตฺถ หิ อรหตฺตํ อตฺตโน โยนิโสมนสิการายตฺตตฺตา อตฺตูปนิพนฺธฏฺเฐน สสนฺตานปริยาปนฺนตฺตา อตฺตานํ อวิชหนฏฺเฐน อตฺตโน อุตฺตมตฺเถน จ อตฺตโน อตฺถตฺตา ‘‘สกตฺโถ’’ติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘สทตฺโถ วุจฺจติ อรหตฺต’’นฺติ. สมฺมทญฺญา วิมุตฺโตติ สมฺมา อญฺญาย วิมุตฺโต, อจฺฉินฺนภูตาย มคฺคปญฺญาย สมฺมา ยถาภูตํ ทุกฺขาทีสุ โย ยถา ชานิตพฺโพ, ตถา ชานิตฺวา วิมุตฺโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สมฺมา เหตุนา’’ติอาทิ. วิมุตฺโตติ จ ทฺเว วิมุตฺติโย สพฺพสฺส จิตฺตสํกิเลสสฺส มคฺโค นิพฺพานาธิมุตฺติ จ. นิพฺพาเน อธิมุจฺจนํ ตตฺถ นินฺนโปณปพฺภารตาย. อรหา สพฺพกิเลเสหิ วิมุตฺตจิตฺตตฺตา จิตฺตวิมุตฺติยา วิมุตฺโต. นิพฺพานํ อธิมุตฺตตฺตา นิพฺพาเน วิมุตฺโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ๔๙. ในสูตรที่ ๗ คำว่า “วุฏฐพรหมจริยวาส” คือ “นิวุฏฐพรหมจริยวาส” (ผู้ได้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว) ในคำว่า “กตกรณียะ” นี้ คำว่า “กรณียะ” ท่านกล่าวถึงกิจ ๔ อย่าง คือ ปริญญา (กำหนดรู้), ปหานะ (ละ), ภาวนา (เจริญ), สัจฉิกิริยา (ทำให้แจ้ง) ก็กิจนั้น พึงทราบว่ามี ๑๖ อย่าง เพราะพึงทำในอริยสัจ ๔ อย่างละ ๔ ด้วยมรรค ๔ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทำด้วยมรรค ๔” ภาระ ๓ อย่าง คือ ขันธ์ กิเลส และอภิสังขาร ชื่อว่า “ภาระ” เพราะอรรถว่ายังสัตว์ให้จมลง คำว่า “โอหิตภาระ” (ผู้ปลงภาระลงแล้ว) เพราะภาระเหล่านั้นอันท่านปลงลงแล้ว วางลงแล้ว ทิ้งแล้ว ทำให้ตกไปแล้วด้วยอริยมรรค เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปลงภาระคือขันธ์...แล้วดำรงอยู่” คำว่า “อนุปปัตตสทัตถะ” คือ “อนุปปัตตสทัตถะ” (ผู้บรรลุประโยชน์ตนแล้ว) คำว่า “สทัตถะ” ท่านกล่าวว่า “สกัตถะ” (ประโยชน์ตน) โดยการเปลี่ยนพยัญชนะ ก เป็น ท ในที่นี้ อรหัตตผล ชื่อว่า “สกัตถะ” เพราะเป็นประโยชน์ของตน เนื่องจากขึ้นอยู่กับการมนสิการโดยแยบคายของตน, เพราะเป็นสิ่งที่ผูกพันอยู่กับตน, เพราะเป็นสิ่งที่รวมอยู่ในสันดานของตน, เพราะเป็นสิ่งที่ตนไม่ทอดทิ้ง, และเพราะเป็นประโยชน์อันสูงสุดของตน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สทัตถะ คือ อรหัตตผล” คำว่า “สัมมทัญญา วิมุตโต” คือ “สัมมา อัญญา วิมุตโต” (หลุดพ้นแล้วด้วยการรู้ชอบ) หมายความว่า หลุดพ้นแล้วด้วยการรู้แจ้งตามความเป็นจริงในทุกข์เป็นต้น ด้วยมรรคปัญญาที่ไม่มีส่วนขาด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุอันชอบ” เป็นต้น คำว่า “วิมุตติ” มี ๒ อย่าง คือ มรรค (เครื่องหลุดพ้น) จากกิเลสเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตทั้งปวง และนิพพานาธิมุตติ (ความน้อมไปในนิพพาน) การน้อมไปในนิพพาน คือ ความที่จิตน้อมไป โน้มไป โอนไปในนิพพานนั้น พระอรหันต์ชื่อว่า “วิมุตติ” ด้วยเจโตวิมุตติ เพราะมีจิตหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง ชื่อว่า “วิมุตติ” ในนิพพาน เพราะน้อมไปในนิพพาน ข้อที่เหลือในที่นี้ง่ายทั้งนั้น เขมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาเขมสูตร จบแล้ว ๘. อินฺทฺริยสํวรสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาอินทริยสังวรสูตร ๕๐. อฏฺฐเม [Pg.116] อุปนิสีทติ ผลํ เอตฺถาติ การณํ อุปนิสา. ยถาภูตญาณทสฺสนนฺติ ยถาสภาวชานนสงฺขาตํ ทสฺสนํ. เอเตน ตรุณวิปสฺสนํ ทสฺเสติ. ตรุณวิปสฺสนา หิ พลววิปสฺสนาย ปจฺจโย โหติ. ตรุณวิปสฺสนาติ นามรูปปริคฺคเห ญาณํ, ปจฺจยปริคฺคเห ญาณํ, สมฺมสเน ญาณํ, มคฺคามคฺเค ววตฺถเปตฺวา ฐิตญาณนฺติ จตุนฺนํ ญาณานํ อธิวจนํ. นิพฺพินฺทติ เอตายาติ นิพฺพิทา. พลววิปสฺสนาติ ภยตุปฏฺฐาเน ญาณํ อาทีนวานุปสฺสเน ญาณํ มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณนฺติ จตุนฺนํ ญาณานํ อธิวจนํ. ปฏิสงฺขานุปสฺสนา ปน มุจฺจิตุกมฺยตาปกฺขิกา เอว. ‘‘ยาว มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, ตาว ตรุณวิปสฺสนา’’ติ หิ วจนโต อุปกฺกิเลสวิมุตฺตอุทยพฺพยญาณโต พลววิปสฺสนา. วิรชฺชติ อริโย สงฺขารโต เอเตนาติ วิราโค, อริยมคฺโค. อรหตฺตผลนฺติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทสโต วุตฺตํ. อินฺทฺริยสํวรสฺส สีลรกฺขณเหตุตฺตา วุตฺตํ ‘‘สีลานุรกฺขณอินฺทฺริยสํวโร กถิโต’’ติ. ๕๐. ในสูตรที่ ๘ คำว่า “อุปนิสา” คือ เหตุ เพราะผลย่อมนั่งใกล้ในเหตุนั้น คำว่า “ยถาภูตญาณทัสสนะ” คือ การเห็นอันนับว่ารู้ตามสภาพที่เป็นจริง ด้วยคำนี้ ท่านแสดงถึง “ตรุณวิปัสสนา” (วิปัสสนาอ่อน) เพราะตรุณวิปัสสนานั้นเป็นปัจจัยแก่ “พลววิปัสสนา” (วิปัสสนาแก่กล้า) คำว่า “ตรุณวิปัสสนา” เป็นชื่อของญาณ ๔ อย่าง คือ ญาณในการกำหนดนามรูป, ญาณในการกำหนดปัจจัย, ญาณในการพิจารณา, และญาณที่ตั้งมั่นโดยการกำหนดมรรคและอมรรค คำว่า “นิพพิทา” (ความหน่าย) เพราะย่อมหน่ายด้วยวิปัสสนานี้ คำว่า “พลววิปัสสนา” เป็นชื่อของญาณ ๔ อย่าง คือ ญาณในการปรากฏเป็นภัย, ญาณในการพิจารณาเห็นโทษ, ญาณในความใคร่จะพ้น, และญาณในสังขารุเบกขา ส่วนปฏิสังขานุปัสสนา (การพิจารณาซ้ำ) เป็นฝ่ายของความใคร่จะพ้นนั่นเอง เพราะเหตุที่ท่านกล่าวว่า “ตราบใดที่ยังมีความบริสุทธิ์แห่งญาณทัสสนะในการกำหนดมรรคและอมรรค ตราบนั้นเป็นตรุณวิปัสสนา” ฉะนั้น พลววิปัสสนาจึงเริ่มจากอุทยัพพยญาณที่พ้นจากอุปกิเลส คำว่า “วิราคะ” (ความคลายกำหนัด) คือ อริยมรรค เพราะพระอริยะย่อมคลายกำหนัดจากสังขารด้วยอริยมรรคนั้น คำว่า “อรหัตตผล” ท่านกล่าวโดยการแสดงถึงผลอันสูงสุด เพราะอินทริยสังวรเป็นเหตุแห่งการรักษาสีล จึงกล่าวว่า “อินทริยสังวรที่รักษาศีลได้ถูกกล่าวแล้ว” อินฺทฺริยสํวรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอินทริยสังวรสูตร จบแล้ว. ๙. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาอานันทสูตร ๕๑. นวเม เถรา ภิกฺขู วิหรนฺติ พหุสฺสุตา อาคตาคมาติอาทิปาฬิปเทสุ อิมินาว นเยน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – สีลาทิคุณานํ ถิรภาวปฺปตฺติยา เถรา. สุตฺตเคยฺยาทิ พหุ สุตํ เอเตสนฺติ พหุสฺสุตา. วาจุคฺคตธารเณน สมฺมเทว ครูนํ สนฺติเก อาคมิตภาเวน อาคโต ปริยตฺติธมฺมสงฺขาโต อาคโม เอเตสนฺติ อาคตาคมา. สุตฺตาติธมฺมสงฺขาตสฺส ธมฺมสฺส ธารเณน ธมฺมธรา. วินยธารเณน วินยธรา. เตสํเยว ธมฺมวินยานํ มาติกาย ธารเณน มาติกาธรา. ตตฺถ ตตฺถ ธมฺมปริปุจฺฉาย ปริปุจฺฉติ. ตํ อตฺถปริปุจฺฉาย ปริปญฺหติ วีมํสติ วิจาเรติ. อิทํ, ภนฺเต, กถํ, อิมสฺส กฺวตฺโถติ ปริปุจฺฉนปญฺหนาการทสฺสนํ. อาวิวฏญฺเจว ปาฬิยา อตฺถํ ปเทสนฺตรปาฬิทสฺสเนน อาคมโต วิวรนฺติ. อนุตฺตานีกตญฺจ ยุตฺติวิภาวเนน อุตฺตานีกโรนฺติ. กงฺขาฏฺฐานิเยสุ ธมฺเมสุ สํสยุปฺปตฺติยา [Pg.117] เหตุยา คณฺฐิฏฺฐานภูเตสุ ปาฬิปเทสุ ยาถาวโต วินิจฺฉยทาเนน กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺติ. ๕๑. ในสูตรที่ ๙ พึงทราบเนื้อความในบทบาลีมีอาทิว่า “ภิกษุผู้เป็นเถระ เป็นพหูสูต ผู้มาถึงแล้วซึ่งอาคม ย่อมอยู่” โดยนัยนี้แล คือ ชื่อว่า “เถระ” เพราะถึงความมั่นคงแห่งคุณมีศีลเป็นต้น. ชื่อว่า “พหูสูต” เพราะได้สดับมากซึ่งพระสูตรและพระเคยยะเป็นต้น. ชื่อว่า “อาคตาคมะ” เพราะอาคมอันนับว่าปริยัติธรรม ได้มาถึงแล้วแก่ท่านเหล่านั้น โดยความเป็นผู้ทรงจำไว้ได้คล่องปาก และโดยความเป็นผู้มาถึงแล้วโดยชอบในสำนักของครูบาอาจารย์. ชื่อว่า “ธัมมธรา” เพราะทรงจำธรรมอันนับว่าพระสูตรเป็นต้น. ชื่อว่า “วินยธรา” เพราะทรงจำพระวินัย. ชื่อว่า “มาติกาธรา” เพราะทรงจำมาติกาแห่งพระธรรมและพระวินัยเหล่านั้นนั่นเอง. ย่อมสอบถามธรรมในที่นั้นๆ ด้วยการสอบถามธรรม. ย่อมสอบถามอรรถนั้นด้วยการสอบถามอรรถ ย่อมพิจารณา ย่อมใคร่ครวญ. คำว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สิ่งนี้เป็นอย่างไร? อรรถของสิ่งนี้อยู่ที่ไหน?” นี้ เป็นการแสดงอาการแห่งการสอบถามและปัญหา. ย่อมเปิดเผยอรรถแห่งบาลีที่ยังไม่เปิดเผย ด้วยการแสดงบาลีในบทอื่นตามอาคม. และย่อมทำให้ตื้น (ชัดเจน) ซึ่งสิ่งที่ยังไม่ตื้น ด้วยการแสดงเหตุผล. ย่อมบรรเทาความสงสัยในธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย ในบทบาลีที่เป็นที่ตั้งแห่งเงื่อนปม เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งความสงสัย ด้วยการวินิจฉัยให้ตามความเป็นจริง. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอานันทสูตร จบแล้ว. ๑๐. ขตฺติยสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาขัตติยสูตร ๕๒. ทสเม โภเค อธิปฺปาโย เอเตสนฺติ โภคาธิปฺปายา. ปญฺญตฺถาย เอเตสํ มโน อุปวิจรตีติ ปญฺญูปวิจารา. ปถวิยา ทายตฺถาย วา จิตฺตํ อภินิเวโส เอเตสนฺติ ปถวีภินิเวสา. มนฺตา อธิฏฺฐานํ ปติฏฺฐา เอเตสนฺติ มนฺตาธิฏฺฐานา. อิมินา นเยน เสสปทานิปิ เวทิตพฺพานิ. เสสํ อุตฺตานเมว. ๕๒. ในสูตรที่ ๑๐ ชื่อว่า “โภคาธิปปายา” เพราะความมุ่งหมายของท่านเหล่านั้นอยู่ในโภคะ. ชื่อว่า “ปัญญูปวิจารา” เพราะใจของท่านเหล่านั้นย่อมเข้าไปเที่ยวไปเพื่อปัญญา. ชื่อว่า “ปฐวีภินิเวสา” เพราะความฝังใจในจิตของท่านเหล่านั้นมีเพื่อความเป็นทายาทแห่งแผ่นดิน. ชื่อว่า “มันตาธิฏฐานา” เพราะมนต์เป็นที่ตั้งมั่น เป็นที่พึ่งของท่านเหล่านั้น. พึงทราบบทที่เหลือโดยนัยนี้แล. ส่วนที่เหลือง่ายทั้งนั้น. ขตฺติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาขัตติยสูตร จบแล้ว. ๑๑. อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา ๑๑. อรรถกถาอัปปมาทสูตร ๕๓. เอกาทสเม ชงฺคลานนฺติ เอตฺถ โย นิปิจฺฉโล น อนูโป นิรุทกตาย ถทฺธลูโข ภูมิปฺปเทโส, โส ‘‘ชงฺคโล’’ติ วุจฺจติ. ตพฺพหุลตาย ปน อิธ สพฺโพ ภูมิปฺปเทโส ชงฺคโล. ตสฺมึ ชงฺคเล ชาตา ภวาติ วา ชงฺคลา, เตสํ ชงฺคลานํ. เอวญฺหิ นทิจรานมฺปิ หตฺถีนํ สงฺคโห กโต โหติ สโมธาตพฺพานํ วิย สโมธายกานมฺปิ อิธ ชงฺคลคฺคหเณน คเหตพฺพโต. ปถวีตลจารีนนฺติ อิมินา ชลจาริโน จ นิวตฺเตติ อทิสฺสมานปาทตฺตา. ‘‘ปาณาน’’นฺติ สาธารณวจนมฺปิ ‘‘ปทชาตานี’’ติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน วิเสสนิวิฏฺฐเมว โหตีติ อาห ‘‘สปาทกปาณาน’’นฺติ. ‘‘มุตฺตคต’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๑๙; อ. นิ. ๙.๑๑) คต-สทฺโท วิย อิธ ชาต-สทฺโท อนตฺถนฺตโรติ อาห ‘‘ปทชาตานีติ ปทานี’’ติ. สโมธานนฺติ สมวโรธํ, อนฺโตคธํ วา. เตนาห ‘‘โอธานํ อุปนิกฺเขปํ คจฺฉนฺตี’’ติ. กูฏงฺคมาติ ปาริมนฺเตน กูฏํ อุปคจฺฉนฺติ. กูฏนินฺนาติ กูฏจฺฉิทฺทมคฺเค ปวิสนวเสน กูเฏ นินฺนา. กูฏสโมสรณาติ ฉิทฺเท อนุปวิสนวเสน จ อาหจฺจ อวตฺถาเนน จ กูเฏ สโมทหิตฺวา ฐิตา. วณฺเฏ [Pg.118] ปตมาเน สพฺพานิ ภูมิยํ ปตนฺตีติ อาห ‘‘วณฺฏานุวตฺตกานิ ภวนฺตี’’ติ. ๕๓. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า “ชังคลานัง” นี้ ภูมิประเทศใดที่ไม่ลื่น ไม่แฉะ กระด้างและหยาบเพราะไม่มีน้ำ ภูมิประเทศนั้นเรียกว่า “ชังคละ”. แต่ในที่นี้ ภูมิประเทศทั้งหมดเรียกว่า “ชังคละ” เพราะมีลักษณะเช่นนั้นมาก. หรือสัตว์ที่เกิดในป่านั้น ชื่อว่า “ชังคละ” (สัตว์ป่า) แห่งสัตว์ป่าเหล่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ การสงเคราะห์ช้างที่เที่ยวไปในแม่น้ำก็ย่อมมีได้ เพราะในที่นี้ การถือเอาคำว่า “ชังคละ” ย่อมถือเอาได้ทั้งสัตว์ผู้รวมเข้า เหมือนสัตว์ที่ถูกรวมเข้า. ด้วยคำว่า “ปฐวีตลจารี” นี้ ย่อมกันสัตว์ที่เที่ยวไปในน้ำออกไป เพราะมีเท้าที่มองไม่เห็น. แม้คำว่า “ปาณานัง” ซึ่งเป็นคำทั่วไป ก็ย่อมเป็นคำที่ระบุวิเสสนะไว้แน่นอน ด้วยการอยู่ใกล้กับคำอื่นว่า “ปทชาตานิ” ท่านจึงกล่าวว่า “แห่งสัตว์ที่มีเท้า”. เหมือนคำว่า “คตะ” ในบทมีอาทิว่า “มุตตคตะ” (ม.ม. ๒.๑๑๙; อํ.นวก. ๙.๑๑) คำว่า “ชาตะ” ในที่นี้ก็ไม่มีอรรถต่างกัน ท่านจึงกล่าวว่า “ปทชาตานิ คือ ปทานิ” (รอยเท้า). คำว่า “สโมธานัง” คือ การรวมเข้าด้วยกัน หรือการรวมอยู่ภายใน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมถึงการรวมเข้า การวางลงไว้”. คำว่า “กูฏังคมา” คือ ย่อมเข้าไปสู่ยอดด้วยส่วนปลาย. คำว่า “กูฏนินนา” คือ โน้มไปสู่ยอดด้วยการเข้าไปในทางช่องยอด. คำว่า “กูฏสโมสรณา” คือ ตั้งมั่นโดยการรวมเข้าในยอด ด้วยการเข้าไปในช่อง และด้วยการตั้งอยู่โดยกระทบ. เมื่อขั้วหลุด สิ่งทั้งปวงย่อมตกลงสู่พื้นดิน ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมเป็นไปตามขั้ว”. อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอัปปมาทสูตร จบแล้ว. ๑๒. ธมฺมิกสุตฺตวณฺณนา ๑๒. อรรถกถาธัมมิกสูตร ๕๔. ทฺวาทสเม ชาติภูมิยนฺติ เอตฺถ ชนนํ ชาติ, ชาติยา ภูมิ ชาติภูมิ, ชาตฏฺฐานํ. ตํ โข ปเนตํ เนว โกสลมหาราชาทีนํ, น จงฺกิพฺราหฺมณาทีนํ, น สกฺกสุยามสนฺตุสิตาทีนํ, น อสีติมหาสาวกานํ, น อญฺเญสํ สตฺตานํ ‘‘ชาติภูมี’’ติ วุจฺจติ. ยสฺส ปน ชาตทิวเส ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกทฺธชมาลาวิปฺปกิณฺณกุสุมวาสจุณฺณคณสุคนฺธา สพฺพปาลิผุลฺลมิว นนฺทนวนํ วิโรจมานา ปทุมินิปณฺเณ อุทกพินฺทุ วิย อกมฺปิตฺถ, ชจฺจนฺธาทีนญฺจ รูปทสฺสนาทีนิ อเนกานิ ปาฏิหาริยานิ ปวตฺตึสุ. ตสฺส สพฺพญฺญุโพธิสตฺตสฺส ชาตฏฺฐานํ, สาติสยสฺส ปน ชนกกปิลวตฺถุสนฺนิสฺสโย ‘‘ชาติภูมี’’ติ วุจฺจติ. ชาติภูมกา อุปาสกาติ ชาติภูมิวาสิโน อุปาสกา. สนฺตเนตฺวา สพฺพโส ตเนตฺวา ปตฺถริตฺวา ฐิตมูลานิ มูลสนฺตานกานิ. ตานิ ปน อตฺถโต มูลานิเยวาติ อาห ‘‘มูลสนฺตานกานนฺติ มูลาน’’นฺติ. ๕๔. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า “จาติภูมิยัง” นี้ การเกิด ชื่อว่า “ชาติ”, ภูมิแห่งการเกิด ชื่อว่า “จาติภูมิ” คือ สถานที่เกิด. ก็สถานที่นั้น ไม่เรียกว่า “จาติภูมิ” ของพระเจ้าโกศลเป็นต้น, ของจังกีพราหมณ์เป็นต้น, ของท้าวสักกะ ท้าวสุยามะ และท้าวสันดุสิตเป็นต้น, ของพระมหาสาวก ๘๐ รูป หรือของสัตว์เหล่าอื่น. แต่ในวันประสูติของพระโพธิสัตว์ผู้ทรงเป็นสัพพัญญูพระองค์ใด หมื่นโลกธาตุได้หวั่นไหวเหมือนหยาดน้ำบนใบบัว รุ่งเรืองเหมือนป่านันทวันที่มีดอกไม้บานสะพรั่งทั่วทุกกิ่งก้าน มีธงชัยและพวงมาลัยเป็นอันเดียวกัน อบอวลไปด้วยหมู่ดอกไม้ ของหอม และแป้งจันทน์ และปาฏิหาริย์หลายอย่างมีการเห็นรูปของคนตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้นได้เป็นไปแล้ว. สถานที่เกิดของพระโพธิสัตว์ผู้ทรงเป็นสัพพัญญูพระองค์นั้น และเมืองกบิลพัสดุ์อันเป็นที่อาศัยของพระชนกผู้ยิ่งใหญ่ เรียกว่า “จาติภูมิ”. บทว่า “จาติภูมกา อุปาสกา” คือ อุบาสกผู้อยู่ในจาติภูมิ. บทว่า “มูลสันตานกานิ” คือ รากที่ตั้งอยู่โดยแผ่ขยายไปทั่วทั้งหมด. ก็รากเหล่านั้น โดยอรรถก็คือรากนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “มูลสันตานกานัง คือ มูลาณัง” (แห่งรากทั้งหลาย). ชาตทิวเส อาวุธานํ โชติตตฺตา, รญฺโญ อปริมิตสฺส จ สตฺตกายสฺส อนตฺถโต ปริปาลนสมตฺถตาย จ ‘‘โชติปาโล’’ติ ลทฺธนามตฺตา วุตฺตํ ‘‘นาเมน โชติปาโล’’ติ. โควินฺโทติ โควินฺทิยาภิเสเกน อภิสิตฺโต, โควินฺทสฺส ฐาเน ฐปนาภิเสเกน อภิสิตฺโตติ อตฺโถ. ตํ กิร ตสฺส พฺราหฺมณสฺส กุลปรมฺปราคตํ ฐานนฺตรํ. เตนาห ‘‘ฐาเนน มหาโควินฺโท’’ติ. ควํ ปญฺญญฺจ วินฺทติ ปฏิลภตีติ โควินฺโท, มหนฺโต โควินฺโทติ มหาโควินฺโท. โคติ หิ ปญฺญาเยตํ อธิวจนํ ‘‘คจฺฉติ อตฺเถ พุชฺฌตี’’ติ กตฺวา. มหาโควินฺโท จ อมฺหากํ โพธิสตฺโตเยว. โส กิร ทิสมฺปติสฺส นาม รญฺโญ ปุโรหิตสฺส โควินฺทพฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต หุตฺวา อตฺตโน ปิตุสฺส จ รญฺโญ จ อจฺจเยน ตสฺส ปุตฺโต เรณุ, สหายา [Pg.119] จสฺส สตฺตภู, พฺรหฺมทตฺโต, เวสฺสภู, ภรโต, ทฺเว ธตรฏฺฐาติ อิเม สตฺต ราชาโน ยถา อญฺญมญฺญํ น วิวทนฺติ. เอวํ รชฺเช ปติฏฺฐาเปตฺวา เตสํ อตฺถธมฺเม อนุสาสนฺเต ชมฺพุทีปตเล สพฺเพสํ ราชาว รญฺญํ, พฺรหฺมาว พฺราหฺมณานํ, เทโวว คหปติกานํ สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต อุตฺตมคารวฏฺฐานํ อโหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เรณุอาทีนํ สตฺตนฺนํ ราชูนํ ปุโรหิโต’’ติ. อิเมว สตฺต ภารธารา มหาราชาโน. วุตฺตญฺเหตํ – เพราะอาวุธส่องแสงในวันเกิด และเพราะความที่สามารถรักษาพระราชาและหมู่สัตว์หาประมาณมิได้จากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ จึงได้ชื่อว่า ‘โชติปาละ’ (Jotipāla) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ชื่อว่าโชติปาละ’. คำว่า ‘โควินทะ’ (Govinda) คือผู้ที่ได้รับการอภิเษกด้วยการอภิเษกของโควินทะ หมายความว่า ผู้ที่ได้รับการอภิเษกให้ดำรงตำแหน่งของโควินทะ. ตำแหน่งนั้นเป็นตำแหน่งที่สืบทอดกันมาในตระกูลของพราหมณ์นั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘โดยตำแหน่งคือมหาโควินทะ’. ผู้ใดย่อมประสบ คือย่อมได้ซึ่งปัญญาอันเปรียบด้วยโค ผู้นั้นชื่อว่าโควินทะ, โควินทะผู้ยิ่งใหญ่คือ ‘มหาโควินทะ’. เพราะคำว่า โค (Go) นี้ เป็นชื่อของปัญญา โดยกระทำความหมายว่า ‘ย่อมไป คือย่อมรู้เนื้อความ’. อนึ่ง มหาโควินทะคือพระโพธิสัตว์ของเรานั่นเอง. ท่านผู้นั้นเป็นบุตรของพราหมณ์โควินทะผู้เป็นปุโรหิตของพระราชาพระนามว่าทิสัมปติ ครั้นบิดาของตนและพระราชาสวรรคตแล้ว ได้ตั้งพระเรณูผู้เป็นโอรสของพระราชา และสหายของพระองค์คือพระสัตตภู พระพรหมทัต พระเวสสภู พระภรต และพระธตรัฐ ๒ พระองค์ รวมเป็นพระราชา ๗ พระองค์เหล่านี้ ให้ดำรงอยู่ในราชสมบัติโดยไม่วิวาทกัน. เมื่อสั่งสอนอรรถและธรรมแก่พระราชาเหล่านั้น พระองค์ก็เป็นผู้ที่พระราชาทั้งปวงในพื้นชมพูทวีปสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม เป็นผู้ตั้งอยู่ในฐานะเคารพอย่างสูงสุด เหมือนพระราชาของเหล่าพระราชา เหมือนพระพรหมของเหล่าพราหมณ์ เหมือนเทวดาของเหล่าคฤหบดี. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘เป็นปุโรหิตของพระราชา ๗ พระองค์ มีพระเรณูเป็นต้น’. พระราชาผู้ใหญ่ ๗ พระองค์เหล่านี้แล เป็นผู้ทรงภาระ. ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า – ‘‘สตฺตภู พฺรหฺมทตฺโต จ, เวสฺสภู ภรโต สห; เรณุ ทฺเว จ ธตรฏฺฐา, ตทาสุํ สตฺต ภารธา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๐๘); “พระสัตตภู พระพรหมทัต พระเวสสภู พร้อมด้วยพระภรต พระเรณู และพระธตรัฐ ๒ พระองค์ ในกาลนั้นเป็นผู้ทรงภาระ ๗ พระองค์” (ที. มหา. อ. ๒.๓๐๘); รญฺโญ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺถานํ ปุโร วิธานโต ปุเร สํวิธานโต ปุโรหิโต. โกธามคนฺเธนาติ โกธสงฺขาเตน ปูติคนฺเธน. กรุณา อสฺส อตฺถีติ กรุณนฺติ สปุพฺพภาคกรุณชฺฌานํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กรุณาย จ กรุณาปุพฺพภาเค จ ฐิตา’’ติ. ยกาโร สนฺธิวเสน อาคโตติ อาห ‘‘เยเตติ เอเต’’ติ. อรหตฺตโต ปฏฺฐาย สตฺตโมติ สกทาคามี. สกทาคามึ อุปาทายาติ สกทาคามิภาวํ ปฏิจฺจ. สกทาคามิสฺส หิ ปญฺจินฺทฺริยานิ สกทาคามิภาวํ ปฏิจฺจ มุทูนิ นาม โหนฺติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. เพราะจัดแจงประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภายหน้าของพระราชาไว้ก่อน เพราะตระเตรียมไว้ก่อน จึงชื่อว่า ‘ปุโรหิต’. คำว่า ‘ด้วยกลิ่นดิบคือความโกรธ’ (kodhāmagandhena) คือด้วยกลิ่นเหม็นเน่าที่นับว่าคือความโกรธ. คำว่า ‘กรุณา’ (karuṇā) คือผู้มีความกรุณา หมายถึงกรุณาฌานพร้อมทั้งส่วนเบื้องต้น จึงกล่าวว่า ‘ตั้งอยู่ในกรุณาและส่วนเบื้องต้นของกรุณา’. อักษร ‘ย’ มาโดยสนธิ จึงกล่าวว่า ‘เยเต’ (yete) คือ ‘เอเต’ (ete). ลำดับที่ ๗ นับแต่พระอรหันต์มา คือพระสกทาคามี. คำว่า ‘อาศัยพระสกทาคามี’ (sakadāgāmiṃ upādāya) คืออาศัยความเป็นพระสกทาคามี. เพราะอินทรีย์ ๕ ของพระสกทาคามี ย่อมชื่อว่าเป็นธรรมชาติอ่อน เพราะอาศัยความเป็นพระสกทาคามี. ส่วนที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้โดยง่าย. ธมฺมิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาธัมมิกสูตร จบแล้ว. ธมฺมิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาธัมมิกวรรค จบแล้ว. ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. ปัณณาสก์ที่ ๑ จบแล้ว. ๒. ทุติยปณฺณาสกํ ๒. ปัณณาสก์ที่ ๒ ๖. มหาวคฺโค ๖. มหาวรรค ๑. โสณสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาสูตรว่าด้วยพระโสณะ ๕๕. ฉฏฺฐสฺส [Pg.120] ปฐเม นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเนติ เอตฺถ กึ ตํ อาสนํ ปฐมเมว ปญฺญตฺตํ, อุทาหุ ภควนฺตํ ทิสฺวา ปญฺญตฺตนฺติ เจ? ภควโต ธรมานกาเล ปธานิกภิกฺขูนํ วตฺตเมตํ, ยทิทํ อตฺตโน วสนฏฺฐาเน พุทฺธาสนํ ปญฺญเปตฺวาว นิสีทนนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปธานิกภิกฺขู’’ติอาทิ. พุทฺธกาเล กิร ยตฺถ ยตฺถ เอโกปิ ภิกฺขุ วิหรติ, สพฺพตฺถ พุทฺธาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหติ. กสฺมา? ภควา หิ อตฺตโน สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ผาสุกฏฺฐาเน วิหรนฺเต มนสิ กโรติ – ‘‘อสุโก มยฺหํ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา คโต, อสกฺขิ นุ โข วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ, โน’’ติ. อถ นํ ปสฺสติ กมฺมฏฺฐานํ วิสฺสชฺเชตฺวา อกุสลวิตกฺกํ วิตกฺกยมานํ, ตโต ‘‘กถญฺหิ นาม มาทิสสฺส สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหรนฺตํ อิมํ กุลปุตฺตํ อกุสลวิตกฺกา อธิภวิตฺวา อนมตคฺเค วฏฺฏทุกฺเข สํสาเรสฺสนฺตี’’ติ ตสฺส อนุคฺคหตฺถํ ตตฺเถว อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา ตํ กุลปุตฺตํ โอวทิตฺวา อากาสํ อุปฺปติตฺวา ปุน อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คจฺฉติ. อเถวํ โอวทิยมานา เต ภิกฺขู จินฺตยึสุ ‘‘สตฺถา อมฺหากํ มนํ ชานิตฺวา อาคนฺตฺวา อมฺหากํ สมีเป ฐิตํเยว อตฺตานํ ทสฺเสติ. ตสฺมึ ขเณ, ‘ภนฺเต, อิธ นิสีทถ นิสีทถา’ติ อาสนปริเยสนํ นาม ภาโร’’ติ. เต อาสนํ ปญฺญเปตฺวาว วิหรนฺติ. ยสฺส ปีฐํ อตฺถิ, โส ตํ ปญฺญเปติ. ยสฺส นตฺถิ, โส มญฺจํ วา ผลกํ วา ปาสาณํ วา วาลิกาปุญฺชํ วา ปญฺญเปติ. ตํ อลภมานา ปุราณปณฺณานิปิ สํกฑฺฒิตฺวา ตตฺถ ปํสุกูลํ ปตฺถริตฺวา ฐเปนฺติ. ๕๕. ในคำว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้’ ในสูตรที่ ๖ ข้อที่ ๑ นี้ หากถามว่า อาสนะนั้นปูลาดไว้ก่อนแล้ว หรือปูลาดเมื่อเห็นพระผู้มีพระภาค? เพื่อแสดงว่า นี่เป็นวัตรของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียรในสมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ คือการปูลาดพุทธอาสนะไว้ก่อนแล้วจึงนั่งในที่อยู่ของตน จึงกล่าวว่า ‘ภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร’ เป็นต้น. ในสมัยพุทธกาลนั้น ที่ใดมีภิกษุรูปเดียวอยู่ ที่นั่นย่อมมีพุทธอาสนะปูลาดไว้เสมอ. เพราะเหตุไร? เพราะพระผู้มีพระภาคทรงคำนึงถึงภิกษุที่รับกรรมฐานจากพระองค์แล้วไปอยู่ ณ ที่อันผาสุกว่า ‘ผู้นั้นรับกรรมฐานจากเราไปแล้ว สามารถยังคุณวิเศษให้บังเกิดได้หรือไม่หนอ?’. ครั้นแล้วทรงเห็นภิกษุนั้นละกรรมฐานแล้วตรึกอกุศลวิตกอยู่ จึงทรงดำริว่า ‘เหตุไฉนหนอ อกุศลวิตกจึงครอบงำกุลบุตรผู้อยู่โดยรับกรรมฐานจากพระศาสดาเช่นเรา แล้วจะยังเขาให้ท่องเที่ยวไปในวัฏฏทุกข์อันมีที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้วเล่า?’. เพื่ออนุเคราะห์ภิกษุนั้น พระองค์จึงทรงแสดงพระองค์ในที่นั้นเอง ทรงโอวาทกุลบุตรนั้นแล้วเสด็จเหาะขึ้นไปในอากาศ แล้วเสด็จกลับไปยังที่ประทับของพระองค์อีก. เมื่อภิกษุเหล่านั้นได้รับการโอวาทเช่นนี้ จึงคิดว่า ‘พระศาสดาทรงทราบใจของเราแล้วเสด็จมาแสดงพระองค์ประทับอยู่ใกล้เรา. ในขณะนั้น การแสวงหาอาสนะว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์ประทับนั่ง ณ ที่นี้เถิด’ ชื่อว่าเป็นภาระ’. ภิกษุเหล่านั้นจึงอยู่โดยปูลาดอาสนะไว้ก่อนแล้ว. ผู้ใดมีตั่ง ผู้นั้นก็ปูลาดตั่ง. ผู้ใดไม่มีตั่ง ผู้นั้นก็ปูลาดเตียง หรือแผ่นกระดาน หรือแผ่นหิน หรือกองทราย. เมื่อหาไม่ได้ แม้รวบรวมใบไม้เก่าๆ มาปูลาดผ้าบังสุกุลไว้บนนั้น. สตฺต สราติ – ฉชฺโช, อุสโภ, คนฺธาโร, มชฺฌิโม, ปญฺจโม, เธวโต, นิสาโทติ เอเต สตฺต สรา. ตโย คามาติ – ฉชฺชคาโม, มชฺฌิมคาโม, สาธารณคาโมติ ตโย คามา, สมูหาติ อตฺโถ. มนุสฺสโลเก วีณาวาทนา เอเกกสฺส สรสฺส วเสน ตโย ตโย มุจฺฉนาติ กตฺวา เอกวีสติ มุจฺฉนา. เทวโลเก วีณาวาทนา ปน สมปญฺญาส มุจฺฉนาติ วทนฺติ. ตตฺถ หิ เอเกกสฺส สรสฺส วเสน สตฺต [Pg.121] สตฺต มุจฺฉนา, อนฺตรสฺส สรสฺส จ เอกาติ สมปญฺญาส มุจฺฉนา. เตเนว สกฺกปญฺหสุตฺตสํวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๔๕) ‘‘สมปญฺญาส มุจฺฉนา มุจฺเฉตฺวา’’ติ ปญฺจสิขสฺส วีณาวาทนํ ทสฺเสนฺเตน วุตฺตํ. ฐานา เอกูนปญฺญาสาติ เอเกกสฺเสว สรสฺส สตฺต สตฺต ฐานเภทา, ยโต สรสฺส มณฺฑลตาววตฺถานํ โหติ. เอกูนปญฺญาสฏฺฐานวิเสโส ติสฺโส ทุเว จตสฺโส จตสฺโส ติสฺโส ทุเว จตสฺโสติ ทฺวาวีสติ สุติเภทา จ อิจฺฉิตา. คำว่า ‘เสียง ๗ เสียง’ (satta sarā) คือเสียง ๗ เสียงเหล่านี้ ได้แก่ ฉัชชะ, อุสภะ, คันธาระ, มัชฌิมะ, ปัญจมะ, เธวตะ, นิสาทะ. คำว่า ‘คาม ๓’ (tayo gāmā) คือคาม ๓ ได้แก่ ฉัชชคาม, มัชฌิมคาม, สาธารณคาม ความว่า เป็นหมู่. การดีดพิณในมนุษยโลก ด้วยอำนาจแห่งเสียงหนึ่งๆ มีมุจฉนาอย่างละ ๓ รวมเป็นมุจฉนา ๒๑. ส่วนการดีดพิณในเทวโลกนั้น กล่าวกันว่ามีมุจฉนา ๕๐. ในเทวโลกนั้น เสียงแต่ละเสียงมีมุจฉนา ๗ และมุจฉนาแห่งเสียงระหว่างอีก ๑ รวมเป็นมุจฉนา ๕๐. เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาสักกปัญหาสูตร (ที. มหา. อ. ๒.๓๔๕) จึงกล่าวแสดงการดีดพิณของปัญจสิขะว่า ‘ดีดมุจฉนา ๕๐’. คำว่า ‘ฐานะ ๔๙’ (ṭhānā ekūnapaññāsa) คือความต่างแห่งฐานะอย่างละ ๗ ของเสียงแต่ละเสียงนั่นเอง ซึ่งเป็นเหตุให้มีการกำหนดความเป็นวง (ความกลมกลืน) แห่งเสียง. และท่านประสงค์เอาความพิเศษแห่งฐานะ ๔๙ และความต่างแห่งศรุติ ๒๒ คือ ๓ ๒ ๔ ๔ ๓ ๒ ๔. อติคาฬฺหํ อารทฺธนฺติ ถินมิทฺธฉมฺภิตตฺตานํ วูปสมตฺถํ อติวิย อารทฺธํ. สพฺพตฺถ นิยุตฺตา สพฺพตฺถิกา. สพฺเพน วา ลีนุทฺธจฺจปกฺขิเยน อตฺเถตพฺพา สพฺพตฺถิกา. สมโถเยว สมถนิมิตฺตํ. เอวํ เสเสสุปิ. ขยา ราคสฺส วีตราคตฺตาติ เอตฺถ ยสฺมา พาหิรโก กาเมสุ วีตราโค น ขยา ราคสฺส วีตราโค สพฺพโส อวิปฺปหีนราคตฺตา. วิกฺขมฺภิตราโค หิ โส. อรหา ปน ขยา เอว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ขยา ราคสฺส วีตราคตฺตา’’ติ. เอส นโย โทสโมเหสุปิ. ในคำว่า “ปรารภอย่างแรงกล้า” หมายถึงปรารภอย่างยิ่งเพื่อสงบความหดหู่และง่วงเหงาและความสะดุ้งกลัว คำว่า “สัพพัตถะนิยุตตา สัพพัตถิกา” คือผู้ที่ถูกประกอบไว้ในทุกสิ่งทุกอย่าง หรือผู้ที่พึงปรารถนาด้วยกิเลสฝ่ายหดหู่และฟุ้งซ่านทั้งหมด ชื่อว่า “สัพพัตถิกา” คำว่า “สมถะ” นั่นแหละคือ “สมถนิมิต” แม้ในที่เหลือก็มีนัยนี้ ในคำว่า “เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงเป็นผู้ปราศจากราคะ” นั้น เพราะว่าคนภายนอกผู้ปราศจากราคะในกาม ไม่ได้ปราศจากราคะเพราะความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะราคะยังไม่ถูกละได้ทั้งหมด เขาเพียงแต่ข่มราคะไว้ได้ ส่วนพระอรหันต์นั้นปราศจากราคะเพราะความสิ้นไปแห่งราคะนั่นเอง เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงเป็นผู้ปราศจากราคะ” นัยนี้พึงทราบแม้ในโทสะและโมหะด้วย ลาภสกฺการสิโลกํ นิกามยมาโนติ เอตฺถ ลพฺภติ ปาปุณียตีติ ลาโภ, จตุนฺนํ ปจฺจยานเมตํ อธิวจนํ. สกฺกจฺจํ กาตพฺโพติ สกฺกาโร. ปจฺจยา เอว หิ ปณีตปณีตา สุนฺทรสุนฺทรา อภิสงฺขริตฺวา กตา ‘‘สกฺกาโร’’ติ วุจฺจติ, ยา จ ปเรหิ อตฺตโน คารวกิริยา, ปุปฺผาทีหิ วา ปูชา. สิโลโกติ วณฺณภณนํ. ตํ ลาภญฺจ, สกฺการญฺจ, สิโลกญฺจ, นิกามยมาโน, ปวตฺตยมาโนติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘จตุปจฺจยลาภญฺจ…เป… ปตฺถยมาโน’’ติ. ในคำว่า “ปรารถนาลาภ สักการะ และชื่อเสียง” นั้น สิ่งที่พึงได้ พึงถึง ชื่อว่า “ลาภ” คำนี้เป็นชื่อของปัจจัย ๔ สิ่งที่พึงทำด้วยความเคารพ ชื่อว่า “สักการะ” อันที่จริง ปัจจัยที่ประณีตยิ่งๆ สวยงามยิ่งๆ ที่ปรุงแต่งแล้วทำขึ้น ชื่อว่า “สักการะ” และการกระทำความเคารพของผู้อื่นต่อตน หรือการบูชาด้วยดอกไม้เป็นต้น ชื่อว่าสักการะ คำว่า “สีโลกะ” คือการกล่าวสรรเสริญ ความว่า ปรารถนา คือยังให้เป็นไปซึ่งลาภ สักการะ และชื่อเสียงนั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ปรารถนาซึ่งลาภปัจจัย ๔...เป็นต้น” ถูณนฺติ ปสูนํ พนฺธนตฺถาย นิขาตตฺถมฺภสงฺขาตํ ถูณํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. คำว่า “ถูณะ” หมายถึงเสาที่ขุดหลุมฝังไว้สำหรับผูกสัตว์ ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย โสณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาโสณสูตร จบแล้ว ๒. ผคฺคุนสุตฺตวณฺณนา ๒. การพรรณนาผัคคุณสูตร ๕๖. ทุติเย สมโธสีติ สมนฺตโต อโธสิ. สพฺพภาเคน ปริผนฺทนจลนากาเรน อปจิตึ ทสฺเสติ. วตฺตํ กิเรตํ พาฬฺหคิลาเนนปิ วุฑฺฒตรํ [Pg.122] ทิสฺวา อุฏฺฐิตากาเรน อปจิติ ทสฺเสตพฺพา. เตน ปน ‘‘มา จลิ มา จลี’’ติ วตฺตพฺโพ, ตํ ปน จลนํ อุฏฺฐานาการทสฺสนํ โหตีติ อาห ‘‘อุฏฺฐานาการํ ทสฺเสตี’’ติ. สนฺติมานิ อาสนานีติ ปฐมเมว ปญฺญตฺถาสนํ สนฺธาย วทติ. พุทฺธกาลสฺมิญฺหิ เอกสฺสปิ ภิกฺขุโน วสนฏฺฐาเน – ‘‘สเจ สตฺถา อาคจฺฉิสฺสติ, อาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหตู’’ติ อนฺตมโส ผลกมตฺตมฺปิ ปณฺณสนฺถารมตฺตมฺปิ ปญฺญตฺตเมว. ขมนียํ ยาปนียนฺติ กจฺจิ ทุกฺขํ ขมิตุํ, อิริยาปถํ วา ยาเปตุํ สกฺกาติ ปุจฺฉติ. สีสเวทนาติ กุโตจิ นิกฺขมิตุํ อลภมาเนหิ วาเตหิ สมุฏฺฐาปิตา พลวติโย สีสเวทนา โหนฺติ. ๕๖. ในสูตรที่สอง คำว่า “สมโธสี” หมายถึง “สมันตโต อธสี” (สั่นไหวไปรอบๆ) แสดงความเคารพด้วยอาการสั่นไหวเคลื่อนไหวไปทั่วทุกส่วน ได้ยินว่า นี้เป็นวัตรที่แม้ผู้ป่วยหนัก เมื่อเห็นผู้ที่เจริญกว่าก็พึงแสดงความเคารพด้วยอาการลุกขึ้น แต่ผู้นั้นพึงกล่าวแก่เขาว่า “อย่าไหว อย่าไหว” (อย่าลุกขึ้นเลย) แต่การไหวตัวนั้นเป็นการแสดงอาการลุกขึ้น จึงกล่าวว่า “แสดงอาการลุกขึ้น” คำว่า “อาสนะเหล่านี้มีอยู่” หมายถึงอาสนะที่ปูลาดไว้ก่อนแล้ว เพราะในสมัยพุทธกาล แม้ในที่อยู่ของภิกษุรูปเดียว ก็มีการปูลาดอาสนะไว้แล้วว่า “ถ้าพระศาสดาจะเสด็จมา ขออาสนะจงเป็นอันปูลาดไว้แล้วเถิด” แม้เพียงแผ่นกระดาน หรือเพียงเครื่องปูลาดด้วยใบไม้ ก็ปูลาดไว้แล้ว คำว่า “พอทนได้ พอเป็นไปได้” คือถามว่า “พอจะอดทนต่อทุกข์ได้ หรือพอจะยังอิริยาบถให้เป็นไปได้หรือไม่” คำว่า “สีสเวทนา” คือเวทนาที่ศีรษะอย่างแรงกล้าที่เกิดจากลมที่ไม่สามารถหาทางออกไปจากที่ใดที่หนึ่งได้ ผคฺคุนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาผัคคุณสูตร จบแล้ว ๒. ฉฬภิชาติสุตฺตวณฺณนา ๒. การพรรณนาฉฬภิชาติสูตร ๕๗. ตติเย อภิชาติโยติ เอตฺถ อภิ-สทฺโท อุปสคฺคมตฺตํ, น อตฺถวิเสสโชตโกติ อาห ‘‘ฉ ชาติโย’’ติ. อภิชายตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ๕๗. ในสูตรที่สาม ในคำว่า “อภิชาติ” นั้น บทว่า “อภิ” เป็นเพียงอุปสรรค ไม่ได้แสดงความหมายพิเศษ จึงกล่าวว่า “ชาติ ๖” แม้ในคำว่า “อภิชายติ” ก็มีนัยนี้ อุรพฺเภ หนนฺตีติ โอรพฺภิกา. เอวํ สูกริกาทโย เวทิตพฺพา. โรเทนฺติ กุรุรกมฺมนฺตตาย สปฺปฏิพทฺเธ สตฺเต อสฺสูนิ โมเจนฺตีติ รุทฺทา, เต เอว ลุทฺทา ร-การสฺส ล-การํ กตฺวา. อิมินา อญฺเญปิ เย เกจิ มาควิกา เนสาทา วุตฺตา, เต ปาปกมฺมปฺปสุตตาย ‘‘กณฺหาภิชาตี’’ติ วทติ. ผู้ฆ่าแกะ ชื่อว่า “โอรัพภิกะ” พึงทราบคนฆ่าหมูเป็นต้นอย่างนี้ ผู้ที่ทำให้สัตว์ที่ถูกผูกไว้ต้องร้องไห้หลั่งน้ำตาเพราะการงานที่โหดร้าย ชื่อว่า “รุททะ” (ผู้ทำให้น้ำตาไหล) รุททะเหล่านั้นนั่นแหละคือ “ลุททะ” (นายพราน) โดยเปลี่ยน ร เป็น ล ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงพวกพรานเนื้อและชาวประมงเหล่าอื่นใดทั้งหมดด้วย ท่านเรียกคนเหล่านั้นว่า “กัณหาภิชาติ” เพราะเป็นผู้ขวนขวายในกรรมชั่ว ภิกฺขูติ จ พุทฺธสาสเน ภิกฺขู. เต กิร สจฺฉนฺทราเคน ปริภุญฺชนฺตีติ อธิปฺปาเยน จตูสุ ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺตีติ ‘‘กณฺฏกวุตฺติกา’’ติ วทติ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา เต ปณีเต ปจฺจเย ปฏิเสวนฺตีติ ตสฺส มิจฺฉาคาโห. ญายลทฺเธปิ ปจฺจเย ภุญฺชมานา อาชีวกสมยสฺส วิโลมคฺคาหิตาย ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺติ นามาติ วทตีติ. อถ วา กณฺฏกวุตฺติกา เอวํนามกา เอเก ปพฺพชิตา, เย สวิเสสํ อตฺตกิลมถานุโยคํ อนุยุตฺตา. ตถา หิ เต กณฺฏเก วตฺตนฺตา วิย โหนฺตีติ ‘‘กณฺฏกวุตฺติกา’’ติ วุตฺตา. อิมเมว จ อตฺถวิกปฺปํ สนฺธายาห ‘‘กณฺฏกวุตฺติกาติ สมณา นาเมเต’’ติ. คำว่า “ภิกษุ” คือภิกษุในพระพุทธศาสนา ได้ยินว่า เขา (อาชีวก) เรียกภิกษุเหล่านั้นว่า “กัณฏกวุตติกะ” (ผู้มีความเป็นอยู่เหมือนหนาม) โดยประสงค์ว่า ภิกษุเหล่านั้นบริโภคปัจจัย ๔ ด้วยความกำหนัดตามความพอใจ เหมือนกินหนามที่ใส่ลงในปัจจัย ถ้าถามว่า “เพราะเหตุไร?” ตอบว่า เพราะเขามีความเห็นผิดว่า ภิกษุเหล่านั้นบริโภคปัจจัยที่ประณีต เขา (อาชีวก) กล่าวว่า แม้ภิกษุที่บริโภคปัจจัยที่ได้มาโดยชอบ ก็ชื่อว่ากินหนามที่ใส่ลงในปัจจัย เพราะความถือเอาโดยอาการที่เป็นปฏิปักษ์ต่อลัทธิของอาชีวก อีกนัยหนึ่ง บรรพชิตบางพวกชื่อว่า “กัณฏกวุตติกะ” คือผู้ที่ประกอบอัตตกิลมถานuโยคอย่างยิ่ง เพราะว่าพวกเขาเป็นเหมือนประพฤติอยู่บนหนาม จึงถูกเรียกว่า “กัณฏกวุตติกะ” และท่านหมายถึงความหมายที่แตกต่างกันนี้จึงกล่าวว่า “กัณฏกวุตติกะ คือสมณะเหล่านั้น” โลหิตาภิชาติ [Pg.123] นาม นิคณฺฐา เอกสาฏกาติ วุตฺตา. เต กิร ฐตฺวา ภุญฺชนนหานปฺปฏิกฺเขปาทิวตสมาโยเคน ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปณฺฑรตรา. “โลหิตาภิชาติ” คือนิครนถ์ผู้มีผ้าผืนเดียว ได้ยินว่า พวกเขามีผิวพรรณผ่องใสกว่าสองพวกแรก เพราะประกอบด้วยวัตร เช่น การยืนฉัน และการงดเว้นการอาบน้ำ เป็นต้น อเจลกสาวกาติ อาชีวกสาวเก วทติ. เต กิร อาชีวกลทฺธิยา สุวิสุทฺธจิตฺตตาย นิคณฺเฐหิปิ ปณฺฑรตรา. เอวญฺจ กตฺวา อตฺตโน ปจฺจยทายเก นิคณฺเฐหิปิ เชฏฺฐกตเร กโรติ. คำว่า “อเจลกสาวก” หมายถึงสาวกของอาชีวก ได้ยินว่า พวกเขามีผิวพรรณผ่องใสกว่าแม้นิครนถ์ เพราะความที่จิตบริสุทธิ์ยิ่งด้วยลัทธิของอาชีวก และเมื่อเป็นเช่นนี้ เขาก็ทำพวกผู้ถวายปัจจัยแก่ตนให้เป็นผู้ที่ประเสริฐกว่าแม้นิครนถ์ อาชีวกา อาชีวกินิโย ‘‘สุกฺกาภิชาตี’’ติ วุตฺตา. เต กิร ปุริเมหิ จตูหิ ปณฺฑรตรา. นนฺทาทโย หิ ตถารูปํ อาชีวกปฺปฏิปตฺตึ อุกฺกํสํ ปาเปตฺวา ฐิตา, ตสฺมา นิคณฺเฐหิ อาชีวกสาวเกหิ จ ปณฺฑรตราติ ‘‘ปรมสุกฺกาภิชาตี’’ติ วุตฺตา. อาชีวกชายและหญิง ชื่อว่า “สุกกาภิชาติ” ได้ยินว่า พวกเขามีผิวพรรณผ่องใสกว่าสี่พวกแรก เพราะว่าพวกนันทะเป็นต้น ได้บำเพ็ญอาชีวกปฏิปัตติเช่นนั้นจนถึงขั้นสูงสุด จึงมีผิวพรรณผ่องใสกว่านิครนถ์และสาวกของอาชีวก จึงถูกเรียกว่า “ปรมสุกกาภิชาติ” พิลํ โอลคฺเคยฺยุนฺติ มํสภาคํ นฺหารุนา วา เกนจิ วา คนฺถิตฺวา ปุริสสฺส หตฺเถ วา เกเส วา โอลมฺพนวเสน พนฺเธยฺยุํ. อิมินา สตฺถธมฺมํ นาม ทสฺเสติ. สตฺถวาโห กิร มหากนฺตารํ ปฏิปนฺโน อนฺตรามคฺเค โคเณ มเต มํสํ คเหตฺวา สพฺเพสํ สตฺถิกานํ ‘‘อิทํ ขาทิตฺวา เอตฺตกํ มูลํ ทาตพฺพ’’นฺติ โกฏฺฐาสํ โอลมฺพติ. โคณมํสํ นาม ขาทนฺตาปิ อตฺถิ, อขาทนฺตาปิ อตฺถิ, ขาทนฺตาปิ มูลํ ทาตุํ สกฺโกนฺตาปิ อสกฺโกนฺตาปิ. สตฺถวาโห เยน มูเลน โคโณ คหิโต, ตํ มูลํ สตฺถิเกหิ ธารณตฺถํ สพฺเพสํ พลกฺกาเรน โกฏฺฐาสํ ทตฺวา มูลํ คณฺหาติ. อยํ สตฺถธมฺโม. คำว่า “พึงแขวนชิ้นเนื้อ” หมายถึงพึงผูกชิ้นเนื้อด้วยเอ็นหรือสิ่งอื่นใด แล้วผูกไว้ที่มือหรือผมของบุรุษโดยอาการห้อยลง ด้วยนัยนี้ ท่านแสดงสิ่งที่เรียกว่า “สัตถธรรม” (ธรรมเนียมของพ่อค้าเกวียน) ได้ยินว่า พ่อค้าเกวียนผู้เดินทางไปในป่าใหญ่ เมื่อโคตายในระหว่างทาง ก็เอาเนื้อมาแบ่งเป็นส่วนๆ แขวนไว้ให้แก่พวกพ่อค้าเกวียนทุกคนว่า “เมื่อกินสิ่งนี้แล้ว พึงให้เงินเท่านี้” ธรรมดาว่าเนื้อโคนั้น บางคนก็กิน บางคนก็ไม่กิน แม้พวกที่กิน บางคนก็สามารถให้เงินได้ บางคนก็ไม่สามารถให้ได้ พ่อค้าเกวียนนั้น เพื่อให้พวกพ่อค้าเกวียนช่วยกันรับผิดชอบราคาที่ซื้อโคมา จึงบังคับแบ่งส่วนเนื้อให้ทุกคนแล้วเก็บเงิน นี่คือสัตถธรรม กณฺหาภิชาติโย สมาโนติ กณฺเห นีจกุเล ชาโต หุตฺวา. กณฺหธมฺมนฺติ ปจฺจตฺเต อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘กณฺหสภาโว หุตฺวา อภิชายตี’’ติ, ตํ อนฺโตคธเหตุอตฺถํ ปทํ, อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. ตสฺมา กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายตีติ กาฬกํ ทสทุสฺสีลฺยธมฺมํ อุปฺปาเทติ. สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายตีติ เอตฺถาปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. โส หิ ‘‘อหํ ปุพฺเพปิ ปุญฺญานํ อกตตฺตา นีจกุเล นิพฺพตฺโต, อิทานิ ปุญฺญํ กริสฺสามี’’ติ ปุญฺญสงฺขาตํ ปณฺฑรธมฺมํ กโรติ. คำว่า “เป็นผู้มีชาติดำ” หมายถึงเกิดในตระกูลต่ำ คำว่า “กัณหธรรม” เป็นอุปโยคพจน์ในอรรถแห่งปัจจัตตะ ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นผู้มีสภาพดำแล้วย่อมเกิด” คำนั้นเป็นบทที่มีความหมายรวมถึงเหตุด้วย คือหมายถึง “ย่อมยังให้เกิด” เพราะฉะนั้น “ย่อมยังกัณหธรรมให้เกิด” คือย่อมยังอกุศลกรรมบถ ๑๐ อันเป็นธรรมดำให้เกิด แม้ในคำว่า “ย่อมยังสุกกธรรมให้เกิด” ก็พึงทราบความหมายด้วยนัยนี้ เพราะว่าเขาคิดว่า “เราเกิดในตระกูลต่ำเพราะไม่ได้ทำบุญไว้ในชาติก่อน บัดนี้เราจะทำบุญ” จึงทำธรรมขาวอันเป็นบุญ อกณฺหํ อสุกฺกํ นิพฺพานนฺติ สเจ กณฺหํ ภเวยฺย, กณฺหวิปากํ ทเทยฺย ยถา ทสวิธํ ทุสฺสีลฺยธมฺมํ. สเจ สุกฺกํ, สุกฺกวิปากํ ทเทยฺย ยถา ทานสีลาทิกุสลกมฺมํ. ทฺวินฺนมฺปิ อปฺปทานโต ‘‘อกณฺหํ อสุกฺก’’นฺติ วุตฺตํ. นิพฺพานญฺจ นาม อิมสฺมึ อตฺเถ อรหตฺตํ อธิปฺเปตํ ‘‘อภิชายตี’’ติ วจนโต[Pg.124]. ตญฺหิ กิเลสนิพฺพานนฺเต ชาตตฺตา นิพฺพานํ นาม ยถา ‘‘ราคาทีนํ ขยนฺเต ชาตตฺตา ราคกฺขโย, โทสกฺขโย, โมหกฺขโย’’ติ. ปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสน วา กิเลสานํ นิพฺพาปนโต นิพฺพานํ. ตํ เอส อภิชายติ ปสวติ. อิธาปิ หิ อนฺโตคธเหตุ อตฺถํ ‘‘ชายตี’’ติ ปทํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ชายตี’’ติ อิมสฺส ปาปุณาตีหิ อตฺถํ คเหตฺวาว ‘‘นิพฺพานํ ปาปุณาตี’’ติ วุตฺตํ. สุกฺกาภิชาติโย สมาโนติ สุกฺเก อุจฺจกุเล ชาโต หุตฺวา. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. พระนิพพานไม่ดำไม่ขาว ถ้าเป็นดำ ก็จะให้ผลเป็นดำ เหมือนอกุศลกรรมบถ ๑๐ ถ้าเป็นขาว ก็จะให้ผลเป็นขาว เหมือนกุศลกรรมมีทานและศีลเป็นต้น เพราะไม่ให้ผลทั้งสองอย่างนั้น จึงชื่อว่า "ไม่ดำไม่ขาว" อนึ่ง คำว่า "นิพพาน" ในอรรถนี้ หมายถึงพระอรหัต เพราะมีคำว่า "ย่อมเกิด" (abhijāyati) เพราะพระอรหัตนั้นเกิดในที่สุดแห่งกิเลสนิพพาน จึงชื่อว่านิพพาน เหมือนอย่างที่ว่า "เพราะเกิดในที่สุดแห่งความสิ้นไปของราคะเป็นต้น จึงชื่อว่าราคักขัย โทสักขัย โมหักขัย" หรือเพราะกิเลสสงบระงับไปโดยประการแห่งความสงบระงับ จึงชื่อว่านิพพาน ผู้นั้นย่อมเกิด ย่อมให้เกิดซึ่งนิพพานนั้น ในที่นี้ บทว่า "ย่อมเกิด" ก็มีความหมายรวมถึงเหตุด้วย ส่วนในอรรถกถา ท่านถือเอาความหมายของบทว่า "ย่อมเกิด" ว่า "ย่อมถึง" จึงกล่าวว่า "ย่อมถึงพระนิพพาน" คำว่า "ผู้เสมอกันด้วยการเกิดอันขาว" หมายถึง เกิดในตระกูลสูงอันขาว ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้โดยง่าย ฉฬภิชาติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาฉฬภิชาติสูตร จบแล้ว ๔. อาสวสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาอาสวสูตร ๕๘. จตุตฺเถ สํวเรนาติ สํวเรน เหตุภูเตน วา. อิธาติ อยํ อิธ-สทฺโท สพฺพาการโต อินฺทิยสํวรสํวุตสฺส ปุคฺคลสฺส สนฺนิสฺสยภูตสาสนปริทีปโน, อญฺญสฺส ตถาภาวปฺปฏิเสธโน วาติ วุตฺตํ ‘‘อิธาติ อิธสฺมึ สาสเน’’ติ. ปฏิสงฺขาติ ปฏิสงฺขาย. สงฺขา-สทฺโท ญาณโกฏฺฐาสปญฺญตฺติคณนาทีสุ ทิสฺสติ ‘‘สงฺขาเยกํ ปฏิเสวตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๖๘) หิ ญาเณ ทิสฺสติ. ‘‘ปปญฺจสญฺญาสงฺขา สมุทาจรนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๐๒, ๒๐๔) โกฏฺฐาเส. ‘‘เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สงฺขา สมญฺญา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๓๑๓-๑๓๑๕) ปญฺญตฺติยํ. ‘‘น สุกรํ สงฺขาตุ’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๑๒๘) คณนาย. อิธ ปน ญาเณ ทฏฺฐพฺโพ. เตเนวาห ‘‘ปฏิสญฺชานิตฺวา ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ อตฺโถ’’ติ. อาทีนวปจฺจเวกฺขณา อาทีนวปฏิสงฺขาติ โยชนา. สมฺปลิมฏฺฐนฺติ ฆํสิตํ. อนุพฺยญฺชนโสติ หตฺถปาทสิตอาโลกิตวิโลกิตาทิปฺปการภาคโส. ตญฺหิ อโยนิโสมนสิกโรโต กิเลสานํ อนุพฺยญฺชนโต ‘‘อนุพฺยญฺชน’’นฺติ วุจฺจติ. นิมิตฺตคฺคาโหติ อิตฺถิปุริสนิมิตฺตสฺส สุภนิมิตฺตาทิกสฺส วา กิเลสวตฺถุภูตสฺส นิมิตฺตสฺส คาโห. อาทิตฺตปริยาเยนาติ อาทิตฺตปริยาเย (สํ. นิ. ๔.๒๘; มหาว. ๕๔) อาคตนเยน เวทิตพฺโพ. ๕๘. ในสูตรที่ ๔ คำว่า "ด้วยความสำรวม" หมายถึง ด้วยความสำรวมอันเป็นเหตุ คำว่า "ในศาสนานี้" (อิทะ) นี้ เป็นเครื่องแสดงศาสนาอันเป็นที่อาศัยของบุคคลผู้สำรวมด้วยอินทรียสังวรโดยประการทั้งปวง และเป็นเครื่องปฏิเสธภาวะเช่นนั้นของบุคคลอื่น จึงกล่าวว่า "อิทะ คือ ในศาสนานี้" คำว่า "พิจารณาแล้ว" หมายถึง พิจารณาแล้ว คำว่า "สังขา" ปรากฏในความหมายว่า ญาณ ส่วน บัญญัติ การนับ เป็นต้น เช่นในประโยคว่า "พิจารณาแล้วจึงเสพสิ่งหนึ่ง" เป็นต้น (ม.อุ. ๑๖๘) ปรากฏในความหมายว่า ญาณ ในประโยคว่า "ปปัญจสัญญาและส่วนแห่งปปัญจะย่อมแล่นไป" เป็นต้น (ม.มู. ๒๐๒, ๒๐๔) ปรากฏในความหมายว่า ส่วน ในประโยคว่า "สังขาและสมัญญาของธรรมเหล่านั้นๆ" เป็นต้น (ธ.ส. ๑๓๑๓-๑๓๑๕) ปรากฏในความหมายว่า บัญญัติ ในประโยคว่า "ไม่ควรง่ายที่จะนับ" เป็นต้น (สํ.ส. ๑๒๘) ปรากฏในความหมายว่า การนับ แต่ในที่นี้ พึงเห็นในความหมายว่า ญาณ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีความหมายว่า กำหนดรู้แล้ว พิจารณาแล้ว" การพิจารณาเห็นโทษ คือ การพิจารณาโทษ พึงประกอบความอย่างนี้ คำว่า "ถูกขัดสีแล้ว" หมายถึง ถูกขัดสีแล้ว คำว่า "โดยอนุพยัญชนะ" หมายถึง โดยส่วนแห่งอาการมีมือ เท้า การยิ้ม การมองดู การเหลียวดู เป็นต้น เพราะเมื่อมนสิการโดยไม่แยบคาย อนุพยัญชนะนั้นย่อมเป็นเครื่องแสดงกิเลส จึงเรียกว่า "อนุพยัญชนะ" คำว่า "การถือเอานิมิต" หมายถึง การถือเอานิมิตอันเป็นวัตถุแห่งกิเลส มีนิมิตแห่งหญิงชาย หรือสุภนิมิตเป็นต้น คำว่า "โดยปริยายแห่งไฟไหม้" พึงทราบโดยนัยที่มาในอาทิตตปริยาย (สํ.ส. ๔.๒๘; มหาวรรค ๕๔) ยถา อิตฺถิยา อินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ, น เอวมิทํ, อิทํ ปน จกฺขุเมว อินฺทฺริยนฺติ จกฺขุนฺทฺริยํ. เตนาห ‘‘จกฺขุเมว อินฺทฺริย’’นฺติ. ยถา อาวาเฏ นิยตฏฺฐิติโก กจฺฉโป ‘‘อาวาฏกจฺฉโป’’ติ วุจฺจติ, เอวํ ตปฺปฏิพทฺธวุตฺติตาย ตํ ฐาโน [Pg.125] สํวโร จกฺขุนฺทฺริยสํวโร. เตนาห ‘‘จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร จกฺขุนฺทฺริยสํวโร’’ติ. นนุ จ จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร วา อสํวโร วา นตฺถิ. น หิ จกฺขุปสาทํ นิสฺสาย สติ วา มุฏฺฐสฺสจฺจํ วา อุปฺปชฺชติ. อปิจ ยทา รูปารมฺมณํ จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, ตทา ภวงฺเค ทฺวิกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเธ กิริยมโนธาตุ อาวชฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ. ตโต จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺจํ, ตโต วิปากมโนธาตุ สมฺปฏิจฺฉนกิจฺจํ, ตโต วิปากมโนวิญฺญาณธาตุ สนฺตีรณกิจฺจํ, ตโต กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ โวฏฺฐพฺพนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตทนนฺตรํ ชวนํ ชวติ. ตตฺถาปิ เนว ภวงฺคสมเย, น อาวชฺชนาทีนํ อญฺญตรสมเย จ สํวโร วา อสํวโร วา อตฺถิ. ชวนกฺขเณ ปน สเจ ทุสฺสีลฺยํ วา มุฏฺฐสฺสจฺจํ วา อญฺญาณํ วา อกฺขนฺติ วา โกสชฺชํ วา อุปฺปชฺชติ, อสํวโร โหติ. ตสฺมึ ปน สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ สํวโร โหติ, ตสฺมา ‘‘จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร’’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ชวเน อุปฺปชฺชมาโนปิ เหส…เป… จกฺขุนฺทฺริยสํวโรติ วุจฺจตี’’ติ. เหมือนอินทรีย์ของหญิงชื่อว่าอิตถินทรีย์ แต่ในที่นี้ไม่เป็นเช่นนั้น แต่จักขุเท่านั้นเป็นอินทรีย์ จึงชื่อว่าจักขุนทรีย์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จักขุเท่านั้นเป็นอินทรีย์" เหมือนเต่าที่อยู่ในหลุมชื่อว่าเต่าหลุม ฉันใด ความสำรวมในที่นั้นเพราะมีปกติเนื่องด้วยที่นั้น จึงชื่อว่าจักขุนทรียสังวร ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความสำรวมในจักขุนทรีย์ ชื่อว่าจักขุนทรียสังวร" ก็ความสำรวมหรือไม่สำรวมในจักขุนทรีย์ไม่มีมิใช่หรือ เพราะสติหรือความหลงลืมสติย่อมไม่เกิดอาศัยจักขุประสาท อีกอย่างหนึ่ง เมื่ออารมณ์รูปมาสู่คลองจักษุ ในขณะนั้น ภวังค์เกิดขึ้น ๒ ครั้งแล้วดับไป มโนธาตุที่เป็นกิริยาทำกิจอาวัชชนะเกิดขึ้นแล้วดับไป จากนั้น จักขุวิญญาณทำกิจเห็น จากนั้น มโนธาตุที่เป็นวิบากทำกิจรับอารมณ์ จากนั้น มโนวิญญาณธาตุที่เป็นวิบากทำกิจไต่สวน จากนั้น มโนวิญญาณธาตุที่เป็นกิริยาไม่มีเหตุทำกิจตัดสินอารมณ์เกิดขึ้นแล้วดับไป หลังจากนั้น ชวนะก็แล่นไป ในขณะนั้น ทั้งในขณะแห่งภวังค์ และในขณะแห่งอาวัชชนะเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ไม่มีความสำรวมหรือไม่สำรวม แต่ในขณะแห่งชวนะ ถ้าทุศีลหรือความหลงลืมสติ หรืออวิชชา หรือความไม่อดทน หรือความเกียจคร้านเกิดขึ้น ก็เป็นความไม่สำรวม แต่เมื่อศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในขณะนั้น ก็เป็นความสำรวม เพราะเหตุนั้น จึงมีคำถามว่า "เหตุใดจึงกล่าวว่า 'ความสำรวมในจักขุนทรีย์'" ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ความสำรวมนั้นเกิดขึ้นในชวนะ... (ละไว้)... ก็เรียกว่าจักขุนทรียสังวร" อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา นคเร จตูสุ ทฺวาเรสุ อสํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆรทฺวารโกฏฺฐกคพฺภาทโย สุสํวุตา, ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ อรกฺขิตํ อโคปิตเมว โหติ. นครทฺวาเรน หิ ปวิสิตฺวา โจรา ยทิจฺฉกํ กเรยฺยุํ, เอวเมวํ ชวเน ทุสฺสีลฺยาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ตสฺมึ อสํวเร สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปิ. ยถา ปน นครทฺวาเรสุ สํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆราทโย อสํวุตา, ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ สุรกฺขิตํ สุโคปิตเมว โหติ. นครทฺวาเรสุ หิ ปิหิเตสุ โจรานํ ปเวโส นตฺถิ, เอวเมวํ ชวเน สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทฺวารมฺปิ สุคุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปิ, ตสฺมา ชวนกฺขเณ อุปฺปชฺชมาโนปิ จกฺขุนฺทฺริยสํวโรติ วุตฺโตติ. ความข้อนี้มีอธิบายดังนี้ว่า เหมือนในเมือง เมื่อประตูทั้ง ๔ ไม่ได้ปิดไว้ แม้ประตูเรือน ซุ้มประตู และห้องภายในเป็นต้น จะปิดไว้ดีแล้วก็ตาม ถึงอย่างนั้น ทรัพย์สมบัติทั้งหมดภายในเมืองก็ชื่อว่าไม่ได้รับการรักษา ไม่ได้รับการคุ้มครองอยู่นั่นเอง เพราะพวกโจรเข้าไปทางประตูเมืองแล้ว ย่อมทำได้ตามใจชอบ ฉันใด เมื่อทุศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ เมื่อความไม่สำรวมนั้นมีอยู่ แม้ทวารก็ชื่อว่าไม่ได้รับการคุ้มครอง แม้ภวังค์ แม้อาวัชชนะเป็นต้น และวิถีจิตทั้งหลายก็ชื่อว่าไม่ได้รับการคุ้มครอง ฉันนั้น. ส่วนในเมือง เมื่อประตูเมืองทั้งหลายปิดดีแล้ว แม้เรือนภายในเป็นต้นจะไม่ได้ปิดไว้ก็ตาม ถึงอย่างนั้น ทรัพย์สมบัติทั้งหมดภายในเมืองก็ชื่อว่าได้รับการรักษาดี ได้รับการคุ้มครองดีอยู่นั่นเอง เพราะเมื่อประตูเมืองทั้งหลายปิดอยู่ พวกโจรก็ไม่มีทางเข้าไปได้ ฉันใด เมื่อศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ แม้ทวารก็ชื่อว่าได้รับการคุ้มครองดี แม้ภวังค์ แม้อาวัชชนะเป็นต้น และวิถีจิตทั้งหลายก็ชื่อว่าได้รับการคุ้มครองดี ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น แม้ความสำรวมที่กำลังเกิดขึ้นในขณะแห่งชวนะ ท่านก็เรียกว่า จักขุนทรียสังวร สํวเรน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล สํวุโตติ อาห ‘‘อุเปโต’’ติ. อยเมเวตฺถ อตฺโถ สุนฺทรตโรติ อุปริ ปาฬิยํ สนฺทิสฺสนโต วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ตถา หี’’ติอาทิ. ท่านกล่าวว่า 'ผู้เข้าถึงแล้ว' (อุเปโต) หมายถึง บุคคลผู้ประกอบด้วยความสำรวม ชื่อว่าผู้สำรวม. อธิบายว่า ความหมายนี้ในอธิการนี้ดียิ่งกว่า เพราะปรากฏในพระบาลีเบื้องบน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จริงอย่างนั้น' (ตถา หิ) เป็นต้น. ยนฺติ อาเทโสติ อิมินา ลิงฺควิปลฺลาเสน สทฺธึ วจนวิปลฺลาโส กโตติ ทสฺเสติ, นิปาตปทํ วา เอตํ ปุถุวจนตฺถํ. วิฆาตกราติ จิตฺตวิฆาตกรา[Pg.126], กายจิตฺตทุกฺขนิพฺพตฺตกา วา. ยถาวุตฺตกิเลสเหตุกา ทาหานุพนฺธา วิปากา เอว วิปากปริฬาหา. ยถา ปเนตฺถ อาสวา อญฺเญ จ วิฆาตกรา กิเลสปริฬาหา สมฺภวนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. เอตฺถ จ สํวรณูปาโย, สํวริตพฺพํ, สํวโร, ยโต โส สํวโร, ยตฺถ สํวโร, ยถา สํวโร, ยญฺจ สํวรผลนฺติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. กถํ? ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส’’ติ หิ สํวรณูปาโย. จกฺขุนฺทฺริยํ สํวริตพฺพํ. สํวรคฺคหเณน คหิตา สติ สํวโร. ‘‘อสํวุตสฺสา’’ติ สํวรณาวธิ. อสํวรโต หิ สํวรณํ. สํวริตพฺพคฺคหณสิทฺโธ อิธ สํวรวิสโย. จกฺขุนฺทฺริยญฺหิ สํวรณํ ญาณํ รูปารมฺมเณ สํวรยตีติ อวุตฺตสิทฺโธยมตฺโถ. อาสวตนฺนิมิตฺตกิเลสปริฬาหาภาโว ผลํ. เอวํ โสตทฺวาราทีสุ โยเชตพฺพํ. สพฺพตฺเถวาติ มโนทฺวาเร ปญฺจทฺวาเร จาติ สพฺพสฺมึ ทฺวาเร. คำว่า ยันติ เป็นอาเทศ ท่านแสดงว่ามีการสับเปลี่ยนพจน์พร้อมกับการสับเปลี่ยนลิงค์ หรือคำนั้นเป็นนิบาตบทที่มีความหมายเป็นพหูพจน์. บทว่า วิฆาตกรา (เป็นเครื่องเบียดเบียน) คือ เป็นเครื่องเบียดเบียนจิต หรือเป็นเครื่องให้เกิดทุกข์ทางกายและจิต. วิบากทั้งหลายที่มีกิเลสตามที่กล่าวแล้วเป็นเหตุ มีความเร่าร้อนติดตามมา นั่นแหละชื่อว่า วิปากปริฬาหะ (ความเร่าร้อนคือวิบาก). เพื่อจะแสดงว่า อาสวะและกิเลสปริฬาหะอื่นๆ ที่เป็นเครื่องเบียดเบียน ย่อมเกิดขึ้นในที่นี้ได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ในจักขุทวาร' เป็นต้น. ความนั้นพึงทราบได้โดยง่าย. และในที่นี้ พึงทราบการจำแนกดังนี้ คือ อุบายแห่งการสำรวม, สิ่งที่พึงสำรวม, ความสำรวม, ขอบเขตที่ความสำรวมนั้นมี, ที่ตั้งแห่งความสำรวม, วิธีการสำรวม และผลแห่งความสำรวม. เป็นอย่างไร? คือ คำว่า 'พิจารณาโดยแยบคาย' เป็นอุบายแห่งการสำรวม. จักขุนทรีย์เป็นสิ่งที่พึงสำรวม. สติที่ถือเอาด้วยการระบุถึงความสำรวม เป็นความสำรวม. คำว่า 'ของผู้ไม่สำรวม' เป็นขอบเขตแห่งการสำรวม เพราะการสำรวมย่อมมีได้จากการไม่สำรวม. อารมณ์แห่งความสำรวมในที่นี้สำเร็จได้ด้วยการระบุถึงสิ่งที่พึงสำรวม. ความจริง ญาณที่เป็นเครื่องสำรวมในจักขุนทรีย์ ย่อมสำรวมในรูปารมณ์ ความหมายนี้สำเร็จได้เองโดยไม่ต้องกล่าว. การไม่มีอาสวะและกิเลสปริฬาหะที่มีอาสวะนั้นเป็นนิมิต เป็นผล. พึงประกอบความอย่างนี้ในโสตทวารเป็นต้น. บทว่า สพฺพตฺเถว (ในทวารทั้งปวง) คือ ในมโนทวารและปัญจทวาร ได้แก่ ในทวารทั้งหมด. ปฏิสงฺขา โยนิโส จีวรนฺติอาทีสุ ‘‘สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติอาทินา ปจฺจเวกฺขณเมว โยนิโส ปฏิสงฺขา. อีทิสนฺติ เอวรูปํ อิฏฺฐารมฺมณํ. ภวปตฺถนาย อสฺสาทยโตติ ภวปตฺถนามุเขน ภาวิตํ อารมฺมณํ อสฺสาเทนฺตสฺส. จีวรนฺติ นิวาสนาทิ ยํ กิญฺจิจีวรํ. ปฏิเสวตีติ นิวาสนาทิวเสน ปริภุญฺชติ. ยาวเทวาติ ปโยชนปริมาณนิยมนํ. สีตปฺปฏิฆาตาทิเยว หิ โยคิโน จีวรปฺปฏิเสวนปฺปโยชนํ. สีตสฺสาติ สีตธาตุกฺโขภโต วา อุตุปริณามโต วา อุปฺปนฺนสฺส สีตสฺส. ปฏิฆาตายาติ ปฏิฆาตนตฺถํ ตปฺปจฺจยสฺส วิการสฺส วิโนทนตฺถํ. อุณฺหสฺสาติ อคฺคิสนฺตาปโต อุปฺปนฺนสฺส อุณฺหสฺส. ฑํสาทโย ปากฏาเยว. ปุน ยาวเทวาติ นิยตปฺปโยชนปริมาณนิยมนํ. นิยตญฺหิ ปโยชนํ จีวรํ ปฏิเสวนฺตสฺส หิริโกปีนปฺปฏิจฺฉาทนํ, อิตรํ กทาจิ. หิริโกปีนนฺติ สมฺพาธฏฺฐานํ. ยสฺมิญฺหิ องฺเค วิวเฏ หิรี กุปฺปติ วินสฺสติ, ตํ หิริยา โกปนโต หิริโกปีนํ, ตํปฏิจฺฉาทนตฺถํ จีวรํ ปฏิเสวติ. ในคำว่า 'พิจารณาจีวรโดยแยบคาย' เป็นต้นนั้น การพิจารณาด้วยคำว่า 'เพื่อป้องกันความหนาว' เป็นต้นนั่นแหละ คือการพิจารณาโดยแยบคาย. บทว่า อีทิสํ (เช่นนี้) คือ อารมณ์ที่น่าปรารถนามีรูปอย่างนี้. บทว่า ภวปตฺถนาย อสฺสาทเยโต (ของผู้ยินดีด้วยความปรารถนาภพ) คือ ของผู้ยินดีอารมณ์ที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาภพ. บทว่า จีวรํ (จีวร) คือ จีวรอย่างใดอย่างหนึ่งมีผ้านุ่งเป็นต้น. บทว่า ปฏิเสวติ (ย่อมใช้สอย) คือ ย่อมบริโภคด้วยอำนาจการนุ่งห่มเป็นต้น. บทว่า ยาวเทว (เพียงเพื่อ...เท่านั้น) คือ การกำหนดขอบเขตแห่งประโยชน์. เพราะว่าการป้องกันความหนาวเป็นต้นนั่นแหละ เป็นประโยชน์แห่งการใช้สอยจีวรของโยคี. บทว่า สีตสฺส (แห่งความหนาว) คือ แห่งความหนาวที่เกิดขึ้นจากการกำเริบของธาตุเย็น หรือจากการแปรปรวนของฤดู. บทว่า ปฏิฆาตาย (เพื่อป้องกัน) คือ เพื่อกำจัด เพื่อบรรเทาความผิดปกติที่มีความหนาวนั้นเป็นปัจจัย. บทว่า อุณฺหสฺส (แห่งความร้อน) คือ แห่งความร้อนที่เกิดขึ้นจากความร้อนของไฟ. คำว่า เหลือบ เป็นต้น ชัดเจนอยู่แล้ว. บทว่า ปุน ยาวเทว (อีก เพียงเพื่อ...เท่านั้น) คือ การกำหนดขอบเขตแห่งประโยชน์ที่แน่นอน. เพราะว่าประโยชน์ที่แน่นอนของผู้ใช้สอยจีวร คือ การปกปิดอวัยวะที่น่าละอาย ส่วนประโยชน์อย่างอื่นมีเพียงบางครั้งบางคราว. บทว่า หิริโกปีนํ (อวัยวะที่น่าละอาย) คือ สถานที่ลับ. เพราะว่าเมื่ออวัยวะใดเปิดเผย ความละอายย่อมกำเริบ ย่อมพินาศ อวัยวะนั้นชื่อว่า หิริโกปีนะ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความกำเริบของความละอาย ภิกษุย่อมใช้สอยจีวรเพื่อปกปิดอวัยวะนั้น. ปิณฺฑปาตนฺติ ยํ กิญฺจิ อาหารํ. โส หิ ปิณฺโฑลฺเยน ภิกฺขุโน ปตฺเต ปตนโต, ตตฺถ ตตฺถ ลทฺธภิกฺขาปิณฺฑานํ ปาโต สนฺนิปาโตติ วา ‘‘ปิณฺฑปาโต’’ติ วุจฺจติ. เนว ทวายาติ น กีฬนาย. น มทายาติ น พลมทมานมทปุริสมทตฺถํ. น มณฺฑนายาติ น องฺคปจฺจงฺคานํ ปีณนภาวตฺถํ. น วิภูสนายาติ น เตสํเยว โสภตฺถํ, ฉวิสมฺปตฺติอตฺถนฺติ อตฺโถ[Pg.127]. อิมานิ ยถากฺกมํ โมหโทสสณฺฐานวณฺณราคูปนิสฺสยปฺปหานตฺถานิ เวทิตพฺพานิ. ปุริมํ วา ทฺวยํ อตฺตโน สํกิเลสุปฺปตฺตินิเสธนตฺถํ, อิตรํ ปรสฺสปิ. จตฺตาริปิ กามสุขลฺลิกานุโยคสฺส ปหานตฺถํ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ. กายสฺสาติ รูปกายสฺส. ฐิติยา ยาปนายาติ ปพนฺธฏฺฐิตตฺถญฺเจว ปวตฺติยา อวิจฺเฉทนตฺถญฺจ, จิรกาลฏฺฐิตตฺถํ ชีวิตินฺทฺริยสฺส ปวตฺตาปนตฺถํ. วิหึสูปรติยาติ ชิฆจฺฉาทุกฺขสฺส อุปรมตฺถํ. พฺรหฺมจริยานุคฺคหายาติ สาสนมคฺคพฺรหฺมจริยานํ อนุคฺคณฺหนตฺถํ. อิตีติ เอวํ อิมินา อุปาเยน. ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามีติ ปุราณํ อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกเวทนํ ปฏิหนิสฺสามิ. นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามีติ นวํ ภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกเวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ. ตสฺสา หิ อนุปฺปชฺชนตฺถเมว อาหารํ ปริภุญฺชติ. เอตฺถ อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกเวทนา นาม ยถาวุตฺตชิฆจฺฉานิมิตฺตา เวทนา. สา หิ อภุญฺชนฺตสฺส ภิยฺโย ภิยฺโยปวฑฺฒนวเสน อุปฺปชฺชติ, ภุตฺตปจฺจยา อนุปฺปชฺชนกเวทนาปิ ขุทานิมิตฺตาว องฺคทาหสูลาทิเวทนา อปฺปวตฺตา. สา หิ ภุตฺตปจฺจยา อนุปฺปนฺนาว น อุปฺปชฺชิสฺสติ. วิหึสานิมิตฺตตา เจตาสํ วิหึสาย วิเสโส. บทว่า "บิณฑบาต" คือ อาหารอย่างใดอย่างหนึ่ง. เพราะว่าบิณฑบาตนั้น ชื่อว่า "บิณฑบาต" เพราะตกลงในบาตรของภิกษุด้วยการเที่ยวบิณฑบาต หรือเพราะการรวมกันแห่งก้อนภิกษาที่ได้ในที่นั้นๆ. บทว่า "ไม่ใช่เพื่อความคะนอง" คือ ไม่ใช่เพื่อเล่น. บทว่า "ไม่ใช่เพื่อความมัวเมา" คือ ไม่ใช่เพื่อความมัวเมาด้วยกำลัง ความมัวเมาด้วยมานะ ความมัวเมาด้วยความเป็นบุรุษ. บทว่า "ไม่ใช่เพื่อประดับ" คือ ไม่ใช่เพื่อความเป็นเครื่องบำรุงอวัยวะน้อยใหญ่. บทว่า "ไม่ใช่เพื่อตกแต่ง" คือ ไม่ใช่เพื่อความงามแห่งอวัยวะเหล่านั้นนั่นเอง อธิบายว่า เพื่อความสมบูรณ์แห่งผิวพรรณ. พึงทราบว่า บทเหล่านี้ตามลำดับ เพื่อละโมหะ โทสะ ความตั้งมั่นแห่งวรรณะ และราคะอันเป็นอุปนิสัย. หรือสองบทแรกเพื่อห้ามการเกิดขึ้นแห่งกิเลสของตน ส่วนบทที่เหลือเพื่อผู้อื่นด้วย. พึงทราบว่า ทั้งสี่บทนี้ตรัสไว้เพื่อละกามสุขัลลิกานุโยค. บทว่า "กายสฺส" (แห่งกาย) คือ แห่งรูปกาย. บทว่า "เพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความเป็นไป" คือ เพื่อความตั้งอยู่สืบเนื่องกันด้วย เพื่อความไม่ขาดสายแห่งความเป็นไปด้วย เพื่อความตั้งอยู่ตลอดกาลนาน เพื่อยังชีวิตินทรีย์ให้เป็นไป. บทว่า "เพื่อความสิ้นไปแห่งความเบียดเบียน" คือ เพื่อความสงบแห่งทุกข์คือความหิว. บทว่า "เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์" คือ เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์คือพระศาสนาและมรรค. บทว่า "อิติ" (ดังนี้) คือ ด้วยอุบายอย่างนี้. บทว่า "และเราจักบรรเทาเวทนาเก่า" คือ เราจักบรรเทาเวทนาเก่าที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือยังไม่ได้บริโภค. บทว่า "และเราจักไม่ยังเวทนาใหม่ให้เกิดขึ้น" คือ เราจักไม่ยังเวทนาใหม่ที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือบริโภคแล้วให้เกิดขึ้น. เพราะว่าภิกษุย่อมบริโภคอาหารเพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งเวทนานั้นนั่นแหละ. ในข้อนี้ ชื่อว่าเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือยังไม่ได้บริโภค คือเวทนาที่มีความหิวเป็นนิมิตที่กล่าวมาแล้ว. เพราะว่าเวทนานั้นของบุคคลผู้ไม่บริโภค ย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นไปแห่งการเพิ่มพูนยิ่งขึ้นไป แม้เวทนาที่ไม่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือบริโภคแล้ว ก็คือเวทนาที่มีความหิวเป็นนิมิตนั่นแหละ เวทนามีความร้อนในอวัยวะ ความเสียดแทงเป็นต้น ย่อมไม่เป็นไป. เพราะว่าเวทนานั้นเมื่อไม่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือบริโภคแล้วนั่นแหละ จักไม่เกิดขึ้น. ความมีนิมิตคือความเบียดเบียนแห่งเวทนาเหล่านั้น เป็นความพิเศษแห่งความเบียดเบียน. ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสตีติ ยาปนา จ เม จตุนฺนํ อิริยาปถานํ ภวิสฺสติ. ‘‘ยาปนายา’’ติ อิมินา ชีวิตินฺทฺริยยาปนา วุตฺตา, อิธ จตุนฺนํ อิริยาปถานํ อวิจฺเฉทสงฺขาตา ยาปนาติ อยเมตาสํ วิเสโส. อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จาติ อยุตฺตปริเยสนปฺปฏิคฺคหณปริโภคปริวชฺชเนน อนวชฺชตา, ปริมิตปริโภเคน ผาสุวิหาโร. อสปฺปายาปริมิตโภชนปจฺจยา อรติตนฺทีวิชมฺภิตาวิญฺญุครหาทิโทสาภาเวน วา อนวชฺชตา. สปฺปายปริมิตโภชนปจฺจยา กายพลสมฺภเวน ผาสุวิหาโร. ยาวทตฺถํ อุทราวเทหกโภชนปริวชฺชเนน วา เสยฺยสุขปสฺสสุขมิทฺธสุขาทีนํ อภาวโต อนวชฺชตา. จตุปญฺจาโลปมตฺตอูนโภชเนน จตุอิริยาปถโยคฺยตาปาทนโต ผาสุวิหาโร. วุตฺตญฺเหตํ – บทว่า "และความเป็นไปแห่งอัตภาพของเราจักมี" คือ และความเป็นไปแห่งอิริยาบถสี่ของเราจักมี. ด้วยบทว่า "เพื่อความเป็นไป" นี้ ตรัสความเป็นไปแห่งชีวิตินทรีย์ ส่วนในที่นี้ ความเป็นไปที่นับว่าไม่ขาดสายแห่งอิริยาบถสี่ นี้เป็นความพิเศษแห่งบทเหล่านั้น. บทว่า "และความเป็นผู้ไม่มีโทษ และความเป็นอยู่ผาสุก" คือ ความเป็นผู้ไม่มีโทษด้วยการเว้นการแสวงหา การรับ และการบริโภคที่ไม่สมควร ความเป็นอยู่ผาสุกด้วยการบริโภคแต่พอประมาณ. หรือความเป็นผู้ไม่มีโทษด้วยความไม่มีโทษมีอารมณ์ไม่เป็นที่ยินดี ความเกียจคร้าน ความหาว และการติเตียนของวิญญูชนเป็นต้น เพราะปัจจัยคืออาหารที่ไม่สบายและไม่ประมาณ. ความเป็นอยู่ผาสุกด้วยความเกิดขึ้นแห่งกำลังกาย เพราะปัจจัยคืออาหารที่สบายและพอประมาณ. หรือความเป็นผู้ไม่มีโทษเพราะความไม่มีสุขในการนอน สุขในการเอนกาย สุขในการหลับเป็นต้น ด้วยการเว้นการบริโภคอาหารจนเต็มท้องตามความต้องการ. ความเป็นอยู่ผาสุกเพราะยังอิริยาบถสี่ให้สมควร ด้วยการบริโภคอาหารน้อยกว่าประมาณสี่ห้าคำ. เพราะว่าคำนี้ตรัสไว้แล้วว่า – ‘‘จตฺตาโร ปญฺจ อาโลเป, อภุตฺวา อุทกํ ปิเว; อลํ ผาสุวิหาราย, ปหิตตฺตสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. (เถรคา. ๙๘๓; มิ. ป. ๖.๕.๑๐); "ภิกษุผู้มีตนส่งไปแล้ว พึงหยุดบริโภคเสีย ๔-๕ คำ แล้วดื่มน้ำ พอเพื่อความเป็นอยู่ผาสุก." (เถรคาถา 983; มิลินทปัญหา 6.5.10); เอตฺตาวตา [Pg.128] จ ปโยชนปริคฺคโห, มชฺฌิมา จ ปฏิปทา ทีปิตา โหติ. ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสตีติ ปโยชนปริคฺคหทีปนา. ยาตฺรา หิ นํ อาหารูปโยคํ ปโยเชติ. ธมฺมิกสุขาปริจฺจาคเหตุโก ผาสุวิหาโร มชฺฌิมา ปฏิปทา อนฺตทฺวยปริวชฺชนโต. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การกำหนดประโยชน์ และมัชฌิมาปฏิปทา ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว. บทว่า "และความเป็นไปแห่งอัตภาพของเราจักมี" เป็นการแสดงการกำหนดประโยชน์. เพราะว่าความเป็นไปแห่งอัตภาพนั้น ย่อมยังการใช้สอยอาหารให้เป็นไป. ความเป็นอยู่ผาสุกที่มีการไม่สละสุขที่ชอบธรรมเป็นเหตุ เป็นมัชฌิมาปฏิปทา เพราะการเว้นที่สุดสอง. เสนาสนนฺติ เสนญฺจ อาสนญฺจ. ยตฺถ วิหาราทิเก เสติ นิปชฺชติ อาสติ นิสีทติ, ตํ เสนาสนํ. อุตุปริสฺสยวิโนทนปฺปฏิสลฺลานารามตฺถนฺติ อุตุเยว ปริสหนฏฺเฐน ปริสฺสโย สรีราพาธจิตฺตวิกฺเขปกโร, ตสฺส วิโนทนตฺถํ, อนุปฺปนฺนสฺส อนุปฺปาทนตฺถํ, อุปฺปนฺนสฺส วูปสมนตฺถญฺจาติ อตฺโถ. อถ วา ยถาวุตฺโต อุตุ จ สีหพฺยคฺฆาทิปากฏปริสฺสโย จ ราคโทสาทิปฏิจฺฉนฺนปริสฺสโย จ อุตุปริสฺสโย, ตสฺส วิโนทนตฺถญฺเจว เอกีภาวผาสุกตฺถญฺจ. จีวรปฺปฏิเสวเน หิรีโกปีนปฺปฏิจฺฉาทนํ วิย ตํ นิยตปโยชนนฺติ ปุน ‘‘ยาวเทวา’’ติ วุตฺตํ. บทว่า "เสนาสนะ" คือ ที่นอนและที่นั่ง. ในวิหารเป็นต้นใด ย่อมนอน ย่อมเอนกาย ย่อมนั่ง สิ่งนั้นชื่อว่าเสนาสนะ. บทว่า "เพื่อบรรเทาอันตรายจากฤดู และเพื่อความยินดีในการหลีกเร้น" อธิบายว่า ฤดูนั่นแหละเป็นอันตรายโดยความเป็นที่ทนได้ยาก เป็นเครื่องทำความเจ็บป่วยทางกายและความฟุ้งซ่านทางใจ เพื่อบรรเทาอันตรายนั้น เพื่อไม่ยังอันตรายที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น และเพื่อสงบอันตรายที่เกิดขึ้นแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง ฤดูที่กล่าวมาแล้วด้วย อันตรายที่ปรากฏมีราชสีห์และเสือเป็นต้นด้วย และอันตรายที่ปกปิดมีราคะและโทสะเป็นต้นด้วย ชื่อว่าอันตรายจากฤดู เพื่อบรรเทาอันตรายนั้นด้วย และเพื่อความเป็นผู้ผาสุกในการอยู่ผู้เดียวด้วย. เหมือนการปกปิดอวัยวะที่น่าละอายในการใช้สอยจีวร ประโยชน์นั้นเป็นประโยชน์ที่แน่นอน จึงตรัสว่า "ยาวเทว" (เพียงใดเท่านั้น) อีก. คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารนฺติ โรคสฺส ปจฺจนีกปฺปวตฺติยา คิลานปจฺจโย, ตโต เอว ภิสกฺกสฺส อนุญฺญาตวตฺถุตาย เภสชฺชํ, ชีวิตสฺส ปริวารสมฺภารภาเวหิ ปริกฺขาโร จาติ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร, ตํ. เวยฺยาพาธิกานนฺติ เวยฺยาพาธโต ธาตุกฺโขภโต จ ตํนิพฺพตฺตกุฏฺฐคณฺฑปีฬกาทิโรคโต อุปฺปนฺนานํ. เวทนานนฺติ ทุกฺขเวทนานํ. อพฺยาพชฺฌปรมตายาติ นิทฺทุกฺขปรมภาวาย. ยาว ตํ ทุกฺขํ สพฺพํ ปหีนํ โหติ, ตาว ปฏิเสวามีติ โยชนา. เอวเมตฺถ สงฺเขเปเนว ปาฬิวณฺณนา เวทิตพฺพา. นวเวทนุปฺปาทโตปีติ น เกวลํ อายตึ เอว วิปากปริฬาหา, อถ โข อติโภชนปจฺจยา อลํสาฏกาทีนํ วิย นวเวทนุปฺปาทโตปิ เวทิตพฺพา. บทว่า "ปัจจัยเภสัชบริขารของคนไข้" คือ ปัจจัยของคนไข้ด้วยความเป็นไปอันเป็นปฏิปักษ์ต่อโรค เภสัชด้วยความเป็นวัตถุที่แพทย์อนุญาตจากปัจจัยนั้นนั่นเอง และบริขารด้วยความเป็นเครื่องประกอบบริวารแห่งชีวิต. บทว่า "เวยฺยาพาธิกานํ" (แห่งโรคที่เบียดเบียน) คือ แห่งโรคมีเรื้อน ฝี และเม็ดผื่นเป็นต้นที่เกิดขึ้นเพราะความเบียดเบียนและเพราะความกำเริบแห่งธาตุนั้น. บทว่า "เวทนานํ" (แห่งเวทนา) คือ แห่งทุกขเวทนา. บทว่า "เพื่อความเป็นที่สุดแห่งความไม่เบียดเบียน" คือ เพื่อความเป็นที่สุดแห่งความไม่มีทุกข์. มีการเชื่อมความว่า "เราย่อมใช้สอยตราบเท่าที่ทุกข์นั้นทั้งหมดจะถูกกำจัดไป". ในข้อนี้ พึงทราบอรรถกถาบาลีโดยย่อเท่านั้น. บทว่า "แม้เพราะการเกิดขึ้นแห่งเวทนาใหม่" พึงทราบว่า ไม่ใช่เพียงแต่ความเร่าร้อนแห่งวิบากในอนาคตเท่านั้น แต่พึงทราบว่าแม้เพราะการเกิดขึ้นแห่งเวทนาใหม่ เหมือนในคนผู้บริโภคจนอิ่มแปล้เป็นต้น เพราะปัจจัยคือการบริโภคมากเกินไป. กมฺมฏฺฐานิกสฺส จลนํ นาม กมฺมฏฺฐานปริจฺจาโคติ อาห ‘‘จลติ กมฺปติ กมฺมฏฺฐานํ วิชหตี’’ติ. ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติ เอตฺถ จ โลมสนาคตฺเถรสฺส วตฺถุ กเถตพฺพํ. เถโร กิร เจติยปพฺพเต ปิยงฺคุคุหาย ปธานฆเร วิหรนฺโต อนฺตรฏฺฐเก หิมปาตสมเย โลกนฺตริกนิรยํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโตว อพฺโภกาเส วีตินาเมสิ. คิมฺหสมเย จ ปจฺฉาภตฺตํ พหิจงฺกเม กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรโต เสทาปิสฺส กจฺเฉหิ มุจฺจนฺติ. อถ นํ อนฺเตวาสิโก อาห – ‘‘อิธ, ภนฺเต, นิสีทถ, สีตโล โอกาโส’’ติ. เถโร ‘‘อุณฺหภเยเนวมฺหิ, อาวุโส, อิธ นิสินฺโน’’ติ อวีจิมหานิรยํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา [Pg.129] นิสีทิเยว. อุณฺหนฺติ เจตฺถ อคฺคิสนฺตาโปว เวทิตพฺโพ สูริยสนฺตาปสฺส ปรโต วุจฺจมานตฺตา. สูริยสนฺตาปวเสน ปเนตํ วตฺถุ วุตฺตํ. การหวั่นไหวของกรรมฐานชื่อว่าการละกรรมฐาน ท่านกล่าวว่า "หวั่นไหว สั่นสะเทือน ละกรรมฐาน" ในบทว่า "เป็นผู้ทนทานต่อความหนาวและความร้อน" นี้ พึงกล่าวเรื่องของพระโลมสนาคเถระ ได้ยินว่า พระเถระนั้นเมื่ออยู่ ณ เรือนที่บำเพ็ญเพียรในถ้ำปิยังคุบรรพตเจดีย์ ในช่วงระหว่าง 8 ค่ำ (ฤดูหนาว) ที่มีหิมะตก ได้พิจารณาเห็นโลกันตนรกแล้ว ไม่ละกรรมฐานเลย ได้ใช้เวลาอยู่ในที่แจ้ง ในฤดูร้อน หลังภัตตาหาร เมื่อท่านมนสิการกรรมฐานอยู่ที่ทางจงกรมภายนอก แม้เหงื่อก็ไหลออกจากรักแร้ของท่าน ลำดับนั้น ศิษย์ของท่านได้กล่าวว่า "ท่านขอรับ เชิญนั่งที่นี่เถิด ที่นี่เป็นที่เย็น" พระเถระกล่าวว่า "อาวุโส เรานั่งอยู่ที่นี่เพราะกลัวความร้อน" แล้วพิจารณาเห็นอเวจีมหานรกแล้วก็นั่งอยู่เช่นนั้น ในบทนี้ คำว่า "ร้อน" พึงทราบว่าเป็นความร้อนจากไฟ เพราะกล่าวถึงความร้อนจากดวงอาทิตย์ในภายหลัง แต่เรื่องนี้กล่าวไว้โดยอ้างถึงความร้อนจากดวงอาทิตย์ โย จ ทฺเว ตโย วาเร ภตฺตํ วา ปานียํ วา อลภมาโนปิ อนมตคฺเค สํสาเร อตฺตโน เปตฺติวิสยูปปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อเวธนฺโต กมฺมฏฺฐานํ น วิชหติเยว. ฑํสมกสวาตาตปสมฺผสฺเสหิ ผุฏฺโฐ เจปิ ติรจฺฉานูปปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อเวธนฺโต กมฺมฏฺฐานํ น วิชหติเยว. สรีสปสมฺผสฺเสน ผุฏฺโฐ จาปิ อนมตคฺเค สํสาเร สีหพฺยคฺฆาทิมุเขสุ อเนกวารํ ปริวตฺติตปุพฺพภาวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อเวธนฺโต กมฺมฏฺฐานํ น วิชหติเยว ปธานิยตฺเถโร วิย, อยํ ‘‘ขโม ชิฆจฺฉาย…เป… สรีสปสมฺผสฺสาน’’นฺติ เวทิตพฺโพ. เถรํ กิร ขณฺฑเจลวิหาเร กณิการปธานิยฆเร อริยวํสธมฺมํ สุณนฺตญฺเญว โฆรวิโส สปฺโป ฑํสิ. เถโร ชานิตฺวาปิ ปสนฺนจิตฺโต นิสินฺโน ธมฺมํเยว สุณาติ, วิสเวโค ถทฺโธ อโหสิ. เถโร อุปสมฺปทมาฬํ อาทึ กตฺวา สีลํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ‘‘วิสุทฺธสีโลมฺหี’’ติ ปีตึ อุปฺปาเทสิ, สห ปีตุปฺปาทา วิสํ นิวตฺติตฺวา ปถวึ ปาวิสิ. เถโร ตตฺเถว จิตฺเตกคฺคตํ ลภิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. อนึ่ง ผู้ใดแม้ไม่ได้ภัตตาหารหรือน้ำดื่มสองสามครั้ง ก็พิจารณาถึงการเกิดในเปตวิสัยของตนในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ แล้วไม่หวั่นไหว ไม่ละกรรมฐานเลย แม้ถูกสัมผัสด้วยเหลือบ ยุง ลม แดด ก็พิจารณาถึงการเกิดเป็นสัตว์เดรัจฉานแล้ว ไม่หวั่นไหว ไม่ละกรรมฐานเลย แม้ถูกสัมผัสด้วยสัตว์เลื้อยคลาน ก็พิจารณาถึงการที่ตนเคยเวียนว่ายตายเกิดในปากของสิงห์ เสือ และสัตว์อื่นๆ หลายครั้งในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ แล้วไม่หวั่นไหว ไม่ละกรรมฐานเลย เหมือนพระปธานิยเถระ นี้ พึงทราบว่า "เป็นผู้ทนทานต่อความหิว...และสัมผัสของสัตว์เลื้อยคลาน" ได้ยินว่า เมื่อพระเถระกำลังฟังอริยวงศ์ธรรมอยู่ในเรือนที่บำเพ็ญเพียรไม้กรรณิการ์ ณ วัดขัณฑเจละ งูพิษร้ายได้กัดท่าน พระเถระแม้รู้แล้วก็ยังคงนั่งฟังธรรมด้วยจิตเลื่อมใส พิษก็หยุดนิ่ง พระเถระพิจารณาศีลของตนตั้งแต่ลานอุปสมบทเป็นต้นไปแล้วยังปีติให้เกิดขึ้นว่า "เรามีศีลบริสุทธิ์" พร้อมกับการเกิดปีติ พิษก็ถอยกลับแล้วซึมลงสู่แผ่นดิน พระเถระได้เอกัคคตาจิตในที่นั้นแล้วเจริญวิปัสสนาจนบรรลุอรหัตตผล โย ปน อกฺโกสวเสน ทุรุตฺเต ทุรุตฺตตฺตาเยว จ ทุราคเต อปิ อนฺติมวตฺถุสญฺญิเต วจนปเถ สุตฺวา ขนฺติคุณํเยว ปจฺจเวกฺขิตฺวา น เวธติ ทีฆภาณกอภยตฺเถโร วิย, อยํ ‘‘ขโม ทุรุตฺตานํ ทุราคตานํ วจนปถาน’’นฺติ เวทิตพฺโพ. เถโร กิร ปจฺจยสนฺโตสภาวนารามตาย มหาอริยวํสปฺปฏิปทํ กเถสิ, สพฺโพ มหาคาโม อาคจฺฉติ, เถรสฺส มหาสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ. ตํ อญฺญตโร มหาเถโร อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘ทีฆภาณโก ‘อริยวํสํ กเถมี’ติ สพฺพรตฺตึ โกลาหลํ กโรตี’’ติอาทีหิ อกฺโกสิ. อุโภปิ จ อตฺตโน อตฺตโน วิหารํ คจฺฉนฺตา คาวุตมตฺตํ เอกปเถน อคมํสุ. สกลคาวุตมฺปิ โส ตํ อกฺโกสิเยว. ตโต ยตฺถ ทฺวินฺนํ วิหารานํ มคฺโค ภิชฺชติ, ตตฺถ ฐตฺวา ทีฆภาณกตฺเถโร ตํ วนฺทิตฺวา ‘‘เอโส, ภนฺเต, ตุมฺหากํ มคฺโค’’ติ อาห. โส อสฺสุณนฺโต [Pg.130] วิย อคมาสิ. เถโรปิ วิหารํ คนฺตฺวา ปาเท ปกฺขาเลตฺวา นิสีทิ. ตเมนํ อนฺเตวาสิโก ‘‘กึ, ภนฺเต, สกลคาวุตํ ปริภาสนฺตํ น กิญฺจิ อโวจุตฺถา’’ติ อาห. เถโร ‘‘ขนฺติเยวาวุโส, มยฺหํ ภาโร, น อกฺขนฺติ, เอกปทุทฺธาเรปิ กมฺมฏฺฐานวิโยคํ น ปสฺสามี’’ติ อาห. ส่วนผู้ใด เมื่อได้ยินถ้อยคำที่หยาบคายเพราะการด่าว่า และถ้อยคำที่หยาบคายที่มาถึงแม้ในที่สุดแห่งเรื่อง (คือคำด่าที่รุนแรงที่สุด) ก็พิจารณาแต่คุณแห่งขันติแล้วไม่หวั่นไหว เหมือนพระทีฆภาณกอภยเถระ นี้ พึงทราบว่า "เป็นผู้ทนทานต่อถ้อยคำที่หยาบคายและถ้อยคำที่มาถึง" ได้ยินว่า พระเถระนั้นมีความยินดีในการเจริญปัจจัยสันโดษ จึงแสดงมหาอริยวงศ์ปฏิปทา ชาวบ้านทั้งหมู่บ้านก็พากันมา สักการะอันยิ่งใหญ่จึงเกิดขึ้นแก่พระเถระ พระมหาเถระรูปหนึ่งไม่สามารถอดทนต่อสิ่งนั้นได้ จึงด่าว่าด้วยถ้อยคำว่า "ทีฆภาณกะ (ผู้กล่าวเรื่องยาว) ทำเสียงอึกทึกตลอดทั้งคืนว่า 'เราแสดงอริยวงศ์'" เป็นต้น ทั้งสองรูปเมื่อจะไปยังวิหารของตนๆ ก็เดินไปตามทางเดียวกันประมาณหนึ่งคาวุต ตลอดหนึ่งคาวุตนั้น พระมหาเถระรูปนั้นก็ด่าพระเถระทีฆภาณกะอยู่ตลอด จากนั้น เมื่อถึงที่ที่ทางแยกไปวิหารทั้งสอง พระเถระทีฆภาณกะก็ยืนอยู่ตรงนั้น ไหว้พระมหาเถระรูปนั้นแล้วกล่าวว่า "ท่านขอรับ นี่คือทางของท่าน" พระมหาเถระรูปนั้นก็เดินไปเหมือนไม่ได้ยิน พระเถระทีฆภาณกะก็ไปยังวิหาร ล้างเท้าแล้วนั่งลง ศิษย์ของท่านจึงถามว่า "ท่านขอรับ ทำไมท่านจึงไม่กล่าวอะไรเลยแก่ผู้ที่ด่าว่าท่านตลอดหนึ่งคาวุตนั้น" พระเถระกล่าวว่า "อาวุโส ขันติเป็นภาระของเรา ไม่ใช่ความไม่ขันติ แม้ในการยกเท้าก้าวเดียว เราก็ไม่เห็นการพลัดพรากจากกรรมฐาน" วจนเมว ตทตฺถํ ญาเปตุกามานญฺจ ปโถ อุปาโยติ อาห ‘‘วจนเมว วจนปโถ’’ติ. อสุขฏฺเฐน วา ติพฺพา. ยญฺหิ น สุขํ, ตํ อนิฏฺฐํ ติพฺพนฺติ วุจฺจติ. อธิวาสกชาติโก โหตีติ ยถาวุตฺตเวทนานํ อธิวาสกสภาโว โหติ. จิตฺตลปพฺพเต ปธานิยตฺเถรสฺส กิร รตฺตึ ปธาเนน วีตินาเมตฺวา ฐิตสฺส อุทรวาโต อุปฺปชฺชติ. โส ตํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต อาวตฺตติ ปริวตฺตติ. ตเมนํ จงฺกมนปสฺเส ฐิโต ปิณฺฑปาติยตฺเถโร อาห – ‘‘อาวุโส, ปพฺพชิโต นาม อธิวาสนสีโล โหตี’’ติ. โส ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ อธิวาเสตฺวา นิจฺจโล สยิ. วาโต นาภิโต ยาว หทยํ ผาเลสิ. เถโร เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา วิปสฺสนฺโต มุหุตฺเตน อนาคามี หุตฺวา ปรินิพฺพายิ. เอวํ สพฺพตฺถาติ ‘‘อุณฺเหน ผุฏฺฐสฺส สีตํ ปตฺถยโต’’ติอาทินา สพฺพตฺถ อุณฺหาทินิมิตฺตํ กามาสวุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา. นตฺถิ สุคติภเว สีตํ วา อุณฺหํ วาติ อนิฏฺฐํ สีตํ วา อุณฺหํ วา นตฺถีติ อธิปฺปาโย. อตฺตคฺคาเห สติ อตฺตนิยคฺคาโหติ อาห ‘‘มยฺหํ สีตํ อุณฺหนฺติ คาโห ทิฏฺฐาสโว’’ติ. คำพูดนั่นแหละเป็นทางและอุบายของผู้ปรารถนาจะให้รู้ความหมายนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำพูดนั่นแหละคือวจนปถะ (ทางแห่งคำพูด)" หรือว่ารุนแรงด้วยอรรถว่าไม่เป็นสุข สิ่งใดไม่เป็นสุข สิ่งนั้นเรียกว่าไม่น่าปรารถนาและรุนแรง "เป็นผู้มีชาติแห่งการอดทน" หมายถึง มีสภาพเป็นผู้อดทนต่อเวทนาที่กล่าวมาแล้ว ได้ยินว่า พระปธานิยเถระที่ภูเขาจิตตลบรรพต เมื่อยืนอยู่หลังจากใช้เวลาตลอดคืนด้วยการบำเพ็ญเพียร ก็เกิดลมในท้องขึ้น ท่านไม่สามารถอดทนต่อสิ่งนั้นได้ จึงพลิกตัวไปมา พระปิณฑปาติกเถระที่ยืนอยู่ข้างทางจงกรมจึงกล่าวแก่ท่านว่า "อาวุโส บรรพชิตชื่อว่าเป็นผู้มีปกติอดทน" ท่านกล่าวว่า "ดีแล้ว ท่านขอรับ" แล้วอดทน นอนนิ่งอยู่ ลมได้ผ่าจากสะดือไปจนถึงหัวใจ พระเถระระงับเวทนาแล้วเจริญวิปัสสนา ไม่นานก็เป็นพระอนาคามีแล้วปรินิพพาน "อย่างนี้ในที่ทั้งปวง" หมายถึง พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งกามสวะอันมีนิมิตคือความร้อนเป็นต้นในที่ทั้งปวง โดยนัยมีอาทิว่า "ผู้ถูกความร้อนกระทบแล้วปรารถนาความเย็น" "ในสุคติภพไม่มีความหนาวหรือความร้อน" มีความหมายว่า ไม่มีความหนาวหรือความร้อนที่ไม่น่าปรารถนา เมื่อมีการยึดมั่นในตน ก็มีการยึดมั่นในของตน ท่านจึงกล่าวว่า "ความยึดมั่นว่าความหนาวความร้อนเป็นของฉัน เป็นทิฏฐาสวะ" อหํ สมโณติ ‘‘อหํ สมโณ, กึ มม ชีวิเตน วา มรเณน วา’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวาติ อธิปฺปาโย. ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ คามปฺปเวสปฺปโยชนาทิญฺจ ปจฺจเวกฺขิตฺวา. ปฏิกฺกมตีติ หตฺถิอาทีนํ สมีปคมนโต อปกฺกมติ. ฐายนฺติ เอตฺถาติ ฐานํ, กณฺฏกานํ ฐานํ กณฺฏกฏฺฐานํ, ยตฺถ กณฺฏกานิ สนฺติ, ตํ โอกาสนฺติ วุตฺตํ โหติ. อมนุสฺสทุฏฺฐานีติ อมนุสฺสสญฺจาเรน ทูสิตานิ, สปริสฺสยานีติ อตฺโถ. อนิยตวตฺถุภูตนฺติ อนิยตสิกฺขาปทสฺส การณภูตํ. เวสิยาทิเภทโตติ เวสิยาวิธวาถุลฺลกุมาริกาปณฺฑกปานาคารภิกฺขุนิเภทโต. สมานนฺติ สมํ, อวิสมนฺติ อตฺโถ. อกาสิ วาติ ตาทิสํ อนาจารํ อกาสิ วา. สีลสํวรสงฺขาเตนาติ กถํ ปริวชฺชนํ สีลํ? อนาสนปริวชฺชเนน หิ [Pg.131] อนาจารปริวชฺชนํ วุตฺตํ. อนาจาราโคจรปริวชฺชนํ จาริตฺตสีลตาย สีลสํวโร. ตถา หิ ภควตา ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรตี’’ติ (วิภ. ๕๐๘) สีลสํวรวิภชเน อาจารโคจรสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺเตน ‘‘อตฺถิ อนาจาโร, อตฺถิ อโคจโร’’ติอาทินา (วิภ. ๕๑๓-๕๑๔) อาจารโคจรา วิภชิตฺวา ทสฺสิตา. ‘‘จณฺฑํ หตฺถึ ปริวชฺเชตี’’ติ วจนโต หตฺถิอาทิปริวชฺชนมฺปิ ภควโต วจนานุฏฺฐานนฺติ กตฺวา อาจารสีลเมวาติ เวทิตพฺพํ. "เราเป็นสมณะ" มีความหมายว่า "เราเป็นสมณะ ชีวิตหรือความตายจะมีประโยชน์อะไรแก่เรา" ดังนี้ คือคิดอย่างนี้. "พิจารณาแล้ว" หมายถึง พิจารณาประโยชน์ของการเข้าไปในหมู่บ้านเป็นต้นด้วย. "ถอยกลับ" หมายถึง ถอยห่างจากการเข้าไปใกล้ช้างเป็นต้น. "ที่ที่สิ่งเหล่านั้นตั้งอยู่" คือที่ตั้ง, ที่ตั้งแห่งหนามชื่อว่ากัณฏกัฏฐานะ หมายถึงสถานที่ที่มีหนามอยู่. "สถานที่ที่อมนุษย์ประทุษร้าย" หมายถึง สถานที่ที่เสียไปเพราะการสัญจรของอมนุษย์ คือมีอันตราย. "เป็นวัตถุแห่งอนิยต" หมายถึง เป็นเหตุแห่งอนิยตสิกขาบท. "โดยจำแนกเป็นหญิงแพศยาเป็นต้น" หมายถึง โดยจำแนกเป็นหญิงแพศยา หญิงม่าย หญิงเทอะทะ (สาวใหญ่) หญิงสาวพรหมจารี บัณเฑาะก์ โรงเหล้า และภิกษุณี. "เสมอกัน" หมายถึง เท่ากัน ไม่ไม่สม่ำเสมอ (ไม่วิสมะ). "ได้ทำแล้ว" หมายถึง ได้ทำอนาจารเช่นนั้นแล้ว. "ด้วยชื่อว่าศีลสังวร" การเว้นเป็นศีลได้อย่างไร? การเว้นอนาจารท่านกล่าวไว้ด้วยการเว้นอาสนะ (ที่ไม่สมควร). การเว้นอนาจารและอโคจร เป็นศีลสังวรเพราะเป็นจาริตตศีล. ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกศีลสังวรโดยแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งอาจาระและโคจร ได้ทรงจำแนกอาจาระและโคจรไว้โดยนัยมีอาทิว่า "มีอาจาระ มีโคจร" (วิภังค์ 513-514) ในบทว่า "เป็นผู้สำรวมด้วยปาติโมกขสังวรอยู่" (วิภังค์ 508). ด้วยคำว่า "พึงเว้นช้างดุร้าย" การเว้นช้างเป็นต้นก็พึงทราบว่าเป็นอาจารศีล เพราะเป็นการปฏิบัติตามพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า. อิติปีติ อิมินาปิ การเณน อโยนิโสมนสิการสมุฏฺฐิตตฺตาปิ, โลภาทิสหคตตฺตาปิ, กุสลปฺปฏิปกฺขโตปีติอาทีหิ การเณหิ อยํ วิตกฺโก อกุสโลติ อตฺโถ. อิมินา นเยน สาวชฺโชติอาทีสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ อกุสโลติอาทินา ทิฏฺฐธมฺมิกํ กามวิตกฺกสฺส อาทีนวํ ทสฺเสติ, ทุกฺขวิปาโกติ อิมินา สมฺปรายิกํ. อตฺตพฺยาพาธาย สํวตฺตตีติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน อาทีนววิภาวนา เวทิตพฺพา. อุปฺปนฺนสฺส กามวิตกฺกสฺส อนธิวาสนํ นาม ปุน ตาทิสสฺส อนุปฺปาทนํ. ตํ ปนสฺส ปหานํ วิโนทนํ พฺยนฺติกรณํ อนภาวคมนนฺติ จ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ ปาฬิยํ – ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติ วตฺวา ‘‘ปชหตี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนธิวาเสนฺโต กึ กโรตี’’ติอาทิมาห. ปหานญฺเจตฺถ วิกฺขมฺภนเมว, น สมุจฺเฉโทติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิโนเทตี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ วิกฺขมฺภนวเสเนว อตฺโถ ทสฺสิโต. อุปฺปนฺนุปฺปนฺเนติ เตสํ ปาปวิตกฺกานํ อุปฺปาทาวตฺถาคหณํ วา กตํ สิยา อนวเสสคฺคหณํ วา. เตสุ ปฐมํ สนฺธายาห ‘‘อุปฺปนฺนมตฺเต’’ติ, สมฺปติชาเตติ อตฺโถ. อนวเสสคฺคหณํ พฺยาปนิจฺฉายํ โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สตกฺขตฺตุมฺปิ อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน’’ติ วุตฺตํ. แม้ด้วยเหตุนี้คือ เพราะเกิดขึ้นจากอโยนิโสมนสิการบ้าง เพราะประกอบด้วยโลภะเป็นต้นบ้าง เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อกุศลบ้าง ด้วยเหตุทั้งหลายมีประมาณเท่านี้ วิตกนี้ชื่อว่าอกุศล ดังนี้เป็นอรรถ. พึงทราบอรรถในบทว่า สวัชโช (มีโทษ) เป็นต้น แม้ด้วยนัยนี้. ในบทว่า อกุศล เป็นต้นนี้ แสดงโทษของกามวิตกในปัจจุบัน ส่วนในบทว่า ทุกขวิปาโก (มีทุกข์เป็นวิบาก) นี้ แสดงโทษในสัมปรายภพ. แม้ในบทว่า อัตตัพยาพาธายะ สังวัตตติ (เป็นไปเพื่อเบียดเบียนตน) เป็นต้น พึงทราบการแสดงโทษด้วยนัยนี้แล. การไม่ทนอยู่ซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว ชื่อว่าการไม่ให้กามวิตกเช่นนั้นเกิดขึ้นอีก. อนึ่ง การละ การบรรเทา การทำให้สิ้นไป การไม่ให้มีอีก ก็ควรกล่าวได้ เพราะในบาลี เมื่อตรัสว่า ‘ไม่ทนอยู่ซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว’ แล้วตรัสว่า ‘ละเสีย’ เป็นต้น เพื่อแสดงอรรถนั้น จึงตรัสว่า ‘เมื่อไม่ทนอยู่ ย่อมทำอะไร’ เป็นต้น. การละในที่นี้ เป็นเพียงการข่มไว้ (วิกขัมภนะ) ไม่ใช่การตัดขาด (สมุจเฉท) เพื่อแสดงดังนั้น จึงตรัสว่า ‘บรรเทาเสีย’ เป็นต้น และแสดงอรรถด้วยอำนาจการข่มไว้เท่านั้น. ในบทว่า อุปปันนุปปันนัง (ที่เกิดขึ้นแล้วๆ) นี้ พึงทราบว่า เป็นการรับเอาซึ่งขณะแห่งการเกิดขึ้นของวิตกอันลามกเหล่านั้น หรือเป็นการรับเอาทั้งหมดโดยไม่เหลือ. ในบรรดา ๒ อย่างนั้น ทรงประสงค์เอาอย่างแรก จึงตรัสว่า ‘อุปปันนะมัตเต’ (เพียงแค่เกิดขึ้น) คือหมายถึง ‘สัมปติชาเต’ (เพิ่งเกิดขึ้น). เพื่อแสดงว่า การรับเอาทั้งหมดโดยไม่เหลือ ย่อมมีในความประสงค์จะให้ครอบคลุม จึงตรัสว่า ‘แม้ร้อยครั้งที่เกิดขึ้นแล้วๆ’. ญาติวิตกฺโกติ ‘‘อมฺหากํ ญาตโย สุขชีวิโน สมฺปตฺติยุตฺตา’’ติอาทินา เคหสฺสิตเปมวเสน ญาตเก อารพฺภ อุปฺปนฺนวิตกฺโก. ชนปทวิตกฺโกติ ‘‘อมฺหากํ ชนปโท สุภิกฺโข สมฺปนฺนสสฺโส รมณีโย’’ติอาทินา เคหสฺสิตเปมวเสน ชนปทํ อารพฺภ อุปฺปนฺนวิตกฺโก. อุกฺกุฏิกปฺปธานาทีหิ ทุกฺเข นิชฺชิณฺเณ สมฺปราเย สตฺตา สุขี โหนฺติ อมราติ ทุกฺกรการิกาย ปฏิสํยุตฺโต อมรตฺถาย วิตกฺโก. ตํ วา อารพฺภ อมราวิกฺเขปทิฏฺฐิสหคโต อมโร จ โส วิตกฺโก จาติ [Pg.132] อมราวิตกฺโก. ปรานุทฺทยตาปฏิสํยุตฺโตติ ปเรสุ อุปฏฺฐากาทีสุ สหนนฺทิตาทิวเสน ปวตฺโต อนุทฺทยตาปติรูปโก เคหสฺสิตเปมปฺปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก. ลาภสกฺการสิโลกปฺปฏิสํยุตฺโตติ จีวราทิลาเภน จ สกฺกาเรน จ กิตฺติสทฺเทน จ อารมฺมณกรณวเสน ปฏิสํยุตฺโต. อนวญฺญตฺติปฺปฏิสํยุตฺโตติ ‘‘อโห วต มํ ปเร น อวชาเนยฺยุํ, น เหฏฺฐา กตฺวา มญฺเญยฺยุํ, ปาสาณจฺฉตฺตํ วิย ครุํ กเรยฺยุ’’นฺติ อุปฺปนฺนวิตกฺโก. ญาติวิตก คือ วิตกที่เกิดขึ้นปรารภญาติ ด้วยอำนาจความรักที่อาศัยเรือน มีอาทิว่า ‘ญาติของเราเป็นผู้มีความสุขในการเป็นอยู่ ประกอบด้วยสมบัติ’. ชนบทวิตก คือ วิตกที่เกิดขึ้นปรารภชนบท ด้วยอำนาจความรักที่อาศัยเรือน มีอาทิว่า ‘ชนบทของเรามีภิกษาอุดมสมบูรณ์ด้วยพืชพรรณธัญญาหาร น่ารื่นรมย์’. อมรวิตก คือ วิตกที่ประกอบด้วยการกระทำที่ทำได้ยาก เพื่อความเป็นอมตะว่า ‘เมื่อทุกข์ถูกกำจัดด้วยการบำเพ็ญเพียรแบบอุกกุฏิกะเป็นต้นแล้ว สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีความสุข เป็นอมตะในสัมปรายภพ’ หรือวิตกที่ประกอบด้วยทิฏฐิอันเป็นอมราวิกเขปะ ปรารภอมตะนั้น ชื่อว่าอมรวิตก. ปรานุททยตาปฏิสังยุตต์ (ประกอบด้วยความเอ็นดูผู้อื่น) คือ วิตกที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความรักที่อาศัยเรือน อันเป็นปฏิรูปแห่งความเอ็นดู ที่เป็นไปโดยอาการแห่งความยินดีร่วมกันเป็นต้น ในผู้อื่นมีอุปัฏฐากเป็นต้น. ลาภสักการะสีโลกปฏิสังยุตต์ (ประกอบด้วยลาภ สักการะ และชื่อเสียง) คือ วิตกที่ประกอบด้วยการทำลาภมีจีวรเป็นต้น ด้วยสักการะ และด้วยเสียงสรรเสริญ ให้เป็นอารมณ์. อนวัญญัตติปฏิสังยุตต์ (ประกอบด้วยการไม่ถูกดูหมิ่น) คือ วิตกที่เกิดขึ้นว่า ‘โอหนอ ขอผู้อื่นอย่าดูหมิ่นเรา อย่าดูถูกเรา ขอจงทำเราให้เป็นผู้หนัก (สำคัญ) เหมือนร่มหิน’. กามวิตกฺโก กามสงฺกปฺปนสภาวโต กามาสวปฺปตฺติยา สาติสยตฺตา จ กามนากาโรติ อาห ‘‘กามวิตกฺโก ปเนตฺถ กามาสโว’’ติ. ตพฺพิเสโสติ กามาสววิเสโส ภวสภาวตฺตาติ อธิปฺปาโย. กามวิตกฺกาทิเก วิโนเทติ อตฺตโน สนฺตานโต นีหรติ เอเตนาติ วิโนทนํ, วีริยนฺติ อาห ‘‘วีริยสํวรสงฺขาเตน วิโนทเนนา’’ติ. กามวิตกมีสภาพเป็นการดำริในกาม และมีความยิ่งใหญ่ในการถึงซึ่งกามอาสวะ จึงมีอาการคือความปรารถนา จึงตรัสว่า ‘กามวิตกในที่นี้คือกามอาสวะ’. คำว่า ตัพพิเสโส (ความพิเศษนั้น) คือ ความพิเศษของกามอาสวะ เพราะมีสภาพเป็นภพ ดังนี้เป็นอธิบาย. ย่อมบรรเทากามวิตกเป็นต้น คือ ย่อมนำออกจากสันดานของตน ด้วยสิ่งนี้จึงชื่อว่าวิโนทนะ (การบรรเทา) คือ วิริยะ จึงตรัสว่า ‘ด้วยการบรรเทาอันนับว่าวิริยสังวร’. ‘‘สตฺต โพชฺฌงฺคา ภาวิตา พหุลีกตา วิชฺชาวิมุตฺติโย ปริปูเรนฺตี’’ติ วจนโต วิชฺชาวิมุตฺตีนํ อนธิคโม ตโต จ สกลวฏฺฏทุกฺขานติวตฺติ อภาวนาย อาทีนโว. วุตฺตวิปริยาเยน ภควโต โอรสปุตฺตภาวาทิวเสน จ ภาวนาย อานิสํโส เวทิตพฺโพ. โถเมนฺโตติ อาสวปหานสฺส ทุกฺกรตฺตา ตาย เอว ทุกฺกรกิริยาย ตํ อภิตฺถวนฺโต. สํวเรเนว ปหีนาติ สํวเรน ปหีนา เอว. เตน วุตฺตํ ‘‘น อปฺปหีเนสุเยว ปหีนสญฺญี’’ติ. โทษของการไม่เจริญ คือ การไม่บรรลุวิชชาวิมุตติ และการไม่ล่วงพ้นทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวง เพราะพระดำรัสว่า ‘โพชฌงค์ ๗ ที่เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิชชาวิมุตติให้บริบูรณ์’. พึงทราบอานิสงส์ของการเจริญ โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว และโดยความเป็นโอรสของพระผู้มีพระภาคเป็นต้น. คำว่า โธเมนโต (สรรเสริญ) คือ สรรเสริญการละอาสวะนั้น ด้วยการกระทำที่ทำได้ยากนั้นเอง เพราะการละอาสวะเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก. คำว่า สังวเรเนวะ ปะหีนา (ละได้ด้วยสังวรเท่านั้น) คือ ละได้ด้วยสังวรเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ไม่สำคัญว่าละได้แล้วในสิ่งที่ยังละไม่ได้’. อาสวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอาสวสูตร จบ. ๕. ทารุกมฺมิกสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาทารุกัมมิกสูตร ๕๙. ปญฺจเม ปุตฺตสมฺพาธสยนนฺติ ปุตฺเตหิ สมฺพาธสยนํ. เอตฺถ ปุตฺตสีเสน ทารปริคฺคหํ ปุตฺตทาเรสุ อุปฺปิโล วิย. เตน เตสํ โรคาทิเหตุ โสกาภิภเวน จ จิตฺตสฺส สํกิลิฏฺฐตํ ทสฺเสติ. กามโภคินาติ อิมินา ปน ราคาภิภวนฺติ. อุภเยนปิ วิกฺขิตฺตจิตฺตตํ ทสฺเสติ. กาสิกจนฺทนนฺติ อุชฺชลจนฺทนํ. ตํ กิร วณฺณวิเสสสมุชฺชลํ โหติ ปภสฺสรํ, ตทตฺถเมว นํ สณฺหตรํ กโรนฺติ. เตเนวาห ‘‘สณฺหจนฺทน’’นฺติ[Pg.133], กาสิกวตฺถญฺจ จนฺทนญฺจาติ อตฺโถ. มาลาคนฺธวิเลปนนฺติ วณฺณโสภตฺถญฺเจว สุคนฺธภาวตฺถญฺจ มาลํ, สุคนฺธภาวตฺถาย คนฺธํ, ฉวิราคกรณตฺถญฺเจว สุภตฺถญฺจ วิเลปนํ ธาเรนฺเตน. ชาตรูปรชตนฺติ สุวณฺณญฺเจว อวสิฏฺฐธนญฺจ สาทิยนฺเตน. สพฺเพนปิ กาเมสุ อภิคิทฺธภาวเมว ปกาเสติ. ๕๙. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปุตตะสัมพาธะสะยะนัง (ที่นอนคับแคบด้วยบุตร) คือ ที่นอนคับแคบด้วยบุตร ในที่นี้ ด้วยคำว่าบุตร แสดงถึงการครอบครองภรรยา เหมือนความเบียดเสียดในบุตรและภรรยา ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงความเศร้าหมองของจิต เพราะความครอบงำแห่งความโศกอันมีโรคเป็นต้นเป็นเหตุ ส่วนด้วยบทว่า กามโภคี (ผู้บริโภคกาม) นี้ แสดงถึงความครอบงำแห่งราคะ ด้วยทั้งสองอย่างนี้ แสดงถึงความฟุ้งซ่านแห่งจิต กาสิกะจันทนะ (จันทน์กาสิกะ) คือ จันทน์ที่รุ่งเรือง จันทน์นั้นย่อมรุ่งเรืองด้วยสีพิเศษและมีรัศมี เพื่อประโยชน์นั้นแล จึงทำให้ละเอียดอ่อนยิ่งขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘จันทน์ละเอียด’ คือ ผ้ากาสิกะและจันทน์ ดังนี้เป็นอรรถ มาลาคันธวิเลปนะ (ดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้) คือ ผู้ทรงไว้ซึ่งดอกไม้ เพื่อความงามแห่งผิวพรรณและเพื่อความหอม เครื่องหอม เพื่อความหอม และเครื่องลูบไล้ เพื่อทำให้ผิวพรรณมีสีแดงและเพื่อความงาม ชาตรูปรชตะ (ทองและเงิน) คือ ผู้ยินดีซึ่งทองและทรัพย์ที่เหลือ ด้วยทั้งหมดนี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้กำหนัดยินดีในกามเท่านั้น ทารุกมฺมิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาช่างไม้สูตร จบ. ๖. หตฺถิสาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาหัตถิสารีบุตรสูตร ๖๐. ฉฏฺเฐ หตฺถึ สาเรตีติ หตฺถิสารี, ตสฺส ปุตฺโตติ หตฺถิสาริปุตฺโต. โส กิร สาวตฺถิยํ หตฺถิอาจริยสฺส ปุตฺโต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ตีณิ ปิฏกานิ อุคฺคเหตฺวา สุขุเมสุ ขนฺธธาตุอายตนาทีสุ อตฺถนฺตเรสุ กุสโล อโหสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เถรานํ ภิกฺขูนํ อภิธมฺมกถํ กเถนฺตานํ อนฺตรนฺตรา กถํ โอปาเตตี’’ติ. ตตฺถ อนฺตรนฺตรา กถํ โอปาเตตีติ เถเรหิ วุจฺจมานสฺส กถาปพนฺธสฺส อนฺตเร อนฺตเร อตฺตโน กถํ ปเวเสตีติ อตฺโถ. ปญฺจหิ สํสคฺเคหีติ สวนสํสคฺโค, ทสฺสนสํสคฺโค, สมุลฺลาปสํสคฺโค, สมฺโภคสํสคฺโค, กายสํสคฺโคติ อิเมหิ ปญฺจหิ สํสคฺเคหิ. กิฏฺฐขาทโกติ กิฏฺฐฏฺฐาเน อุปฺปนฺนสสฺสญฺหิ กิฏฺฐนฺติ วุตฺตํ การณูปจาเรน. สิปฺปิโย สุตฺติโย. สมฺพุกาติ สงฺขมาห. ๖๐. ในสูตรที่ ๖ ผู้ฝึกช้าง ชื่อว่า หัตถิสารี บุตรของเขา ชื่อว่า หัตถิสารีบุตร ท่านผู้นั้นเป็นบุตรของอาจารย์ฝึกช้างในเมืองสาวัตถี บวชในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว เรียนพระไตรปิฎก ๓ ปิฎก และเป็นผู้ฉลาดในอรรถอันละเอียดอ่อนต่างๆ มีขันธ์ ธาตุ อายตนะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เมื่อพระเถระทั้งหลายกล่าวอภิธรรมกถาอยู่ ย่อมสอดแทรกถ้อยคำเข้าไปในระหว่างๆ’ ในบทนั้น คำว่า อันตะรันตะรา กะถัง โอปาเตติ (สอดแทรกถ้อยคำเข้าไปในระหว่างๆ) คือ ย่อมสอดแทรกถ้อยคำของตนเข้าไปในระหว่างๆ แห่งเรื่องราวที่พระเถระทั้งหลายกล่าวอยู่ ดังนี้เป็นอรรถ ด้วยความคลุกคลี ๕ อย่าง คือ ความคลุกคลีด้วยการฟัง ความคลุกคลีด้วยการเห็น ความคลุกคลีด้วยการพูดคุย ความคลุกคลีด้วยการบริโภคร่วมกัน ความคลุกคลีด้วยกาย ด้วยความคลุกคลี ๕ อย่างเหล่านี้ คำว่า กิฏฐะขาทะโก (ผู้กินพืช) คือ พืชที่เกิดขึ้นในที่นา ท่านเรียกว่า กิฏฐะ โดยอุปจาระแห่งเหตุ สิปปิโย คือ สุตติโย (หอยกาบ) สัมพุกะ คือ สังข์ (หอยสังข์) คิหิภาเว วณฺณํ กเถสีติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๒๒) กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กิร สาสเน ทฺเว สหายกา อเหสุํ, อญฺญมญฺญํ สมคฺคา เอกโตว สชฺฌายนฺติ. เตสุ เอโก อนภิรโต คิหิภาเว จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา อิตรสฺส อาโรเจสิ. โส คิหิภาเว อาทีนวํ, ปพฺพชฺชาย อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา โอวทิ. โส ตํ สุตฺวา อภิรมิตฺวา ปุน เอกทิวสํ ตาทิเส จิตฺเต อุปฺปนฺเน ตํ เอตทโวจ – ‘‘มยฺหํ, อาวุโส, เอวรูปํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, อิมาหํ ปตฺตจีวรํ ตุยฺหํ ทสฺสามี’’ติ. โส ปตฺตจีวรโลเภน ตสฺส คิหิภาเว อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา ปพฺพชฺชาย อาทีนวํ กเถสิ. ตสฺส ตํ สุตฺวาว คิหิภาวโต จิตฺตํ นิวตฺเตตฺวา ปพฺพชฺชายเมว อภิรมิ. เอวเมส ตทา สีลวนฺตสฺส ภิกฺขุโน คิหิภาเว [Pg.134] อานิสํสกถาย กถิตตฺตา อิทานิ ฉ วาเร วิพฺภมิตฺวา สตฺตมวาเร ปพฺพชิตฺวา มหาโมคฺคลฺลานสฺส มหาโกฏฺฐิกตฺเถรสฺส จ อภิธมฺมกถํ กเถนฺตานํ อนฺตรนฺตรา กถํ โอปาเตสิ. อถ นํ มหาโกฏฺฐิกตฺเถโร อปสาเทสิ. โส มหาสาวกสฺส กถิเต ปติฏฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต วิพฺภมิตฺวา คิหิ ชาโต. โปฏฺฐปาทสฺส ปนายํ คิหิสหายโก อโหสิ, ตสฺมา วิพฺภมิตฺวา ทฺวีหตีหจฺจเยน โปฏฺฐปาทสฺส สนฺติกํ คโต. อถ นํ โส ทิสฺวา – ‘‘สมฺม, กึ ตยา กตํ, เอวรูปสฺส นาม สตฺถุ สาสนา อปสกฺกนฺโตสิ, เอหิ ปพฺพชิตุํ ทานิ เต วฏฺฏตี’’ติ ตํ คเหตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมาสิ. ตสฺมึ ฐาเน ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สตฺตเม วาเร ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณี’’ติ. บทว่า กล่าวสรรเสริญคฤหัสถ์ (ที. สี. อ. ๑.๔๒๒) ได้ยินว่า ในศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า มีสหายสองคน เป็นผู้สามัคคีกัน สาธยายร่วมกันอยู่ ในสองคนนั้น คนหนึ่งไม่ยินดีแล้ว ยังจิตให้เกิดขึ้นในความเป็นคฤหัสถ์ บอกแก่สหายอีกคนหนึ่ง สหายนั้นแสดงโทษในความเป็นคฤหัสถ์ และอานิสงส์ในการบวชแล้ว ตักเตือน เขาฟังคำนั้นแล้วยินดีแล้ว ครั้นวันหนึ่ง เมื่อจิตเช่นนั้นเกิดขึ้นอีก จึงกล่าวกับสหายนั้นว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ จิตเช่นนี้เกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะให้บาตรและจีวรนี้แก่ท่าน" สหายนั้นด้วยความโลภในบาตรและจีวร จึงแสดงอานิสงส์ในความเป็นคฤหัสถ์แก่เขา และกล่าวโทษในการบวช เขาฟังคำนั้นแล้ว ยังจิตให้กลับจากความเป็นคฤหัสถ์ ยินดีในการบวชนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุผู้มีศีลนั้น เมื่อถูกกล่าวถึงอานิสงส์ในความเป็นคฤหัสถ์ในครั้งนั้น บัดนี้ได้ลาสิกขาไป ๖ ครั้ง แล้วบวชในครั้งที่ ๗ ได้พูดแทรกคำพูดของพระมหาโมคคัลลานะและพระมหาโกฏฐิตเถระผู้กำลังแสดงอภิธรรมกถาอยู่เป็นระยะๆ ครั้งนั้น พระมหาโกฏฐิตเถระได้ขับไล่เขาไป เขาไม่สามารถตั้งมั่นอยู่ในคำที่พระมหาสาวกกล่าวได้ จึงลาสิกขาไปเป็นคฤหัสถ์ อนึ่ง เขาผู้นี้เป็นสหายคฤหัสถ์ของโปฏฐปาทะ เพราะเหตุนั้น เมื่อลาสิกขาไปแล้ว จึงไปหาโปฏฐปาทะในเวลา ๒-๓ วันล่วงไป ครั้งนั้น โปฏฐปาทะเห็นเขาแล้วกล่าวว่า "สหาย ท่านทำอะไรลงไป ท่านชื่อว่าเป็นผู้ถอยห่างจากพระศาสนาของพระศาสดาเช่นนี้ มาเถิด บัดนี้ถึงเวลาที่ท่านควรบวชแล้ว" ดังนี้แล้ว จึงพาเขาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค เขาบวชในที่นั้นแล้ว ได้บรรลุพระอรหัต เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "บวชในครั้งที่ ๗ แล้วได้บรรลุพระอรหัต" หตฺถิสาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาหัตถิสารีบุตรสูตร จบแล้ว. ๗. มชฺเฌสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถามัชเฌสูตร ๖๑. สตฺตเม มนฺตาติ ย-การโลเปน นิทฺเทโส, กรณตฺเถ วา เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. เตนาห ‘‘ตาย อุโภ อนฺเต วิทิตฺวา’’ติ. ผสฺสวเสน นิพฺพตฺตตฺตาติ ทฺวยทฺวยสมาปตฺติยํ อญฺญมญฺญํ สมฺผสฺสวเสน นิพฺพตฺตตฺตา, ‘‘ผสฺสปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ อิมินา จานุกฺกเมน ผสฺสสมุฏฺฐานตฺตา อิมสฺส กายสฺส ผสฺสวเสน นิพฺพตฺตตฺตาติ วุตฺตํ. เอโก อนฺโตติ เอตฺถ อยํ อนฺต-สทฺโท อนฺตอพฺภนฺตรมริยาทลามกอภาวโกฏฺฐาสปทปูรณสมีปาทีสุ ทิสฺสติ. ‘‘อนฺตปูโร อุทรปูโร’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๙๗) หิ อนฺเต อนฺตสทฺโท. ‘‘จรนฺติ โลเก ปริวารฉนฺนา อนฺโต อสุทฺธา, พหิ โสภมานา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๒๒) อพฺภนฺตเร. ‘‘กายพนฺธนสฺส อนฺโต ชีรติ (จูฬว. ๒๗๘) สา หริตนฺตํ วา ปนฺถนฺตํ วา เสลนฺตํ วา อุทกนฺตํ วา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๔) มริยาทายํ. ‘‘อนฺตมิทํ, ภิกฺขเว, ชีวิกาน’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๘๐; อิติวุ. ๙๑) ลามเก. ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๓๙๓; สํ. นิ. ๒.๕๑) อภาเว. สพฺพปจฺจยสงฺขโย หิ ทุกฺขสฺส อภาโว [Pg.135] โกฏีติปิ วุจฺจติ. ‘‘ตโย อนฺตา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๐๕) โกฏฺฐาเส. ‘‘อิงฺฆ ตาว สุตฺตนฺตํ วา คาถาโย วา อภิธมฺมํ วา ปริยาปุณสฺสุ, สุตฺตนฺเต โอกาสํ การาเปตฺวา’’ติ (ปาจิ. ๔๔๒) จ อาทีสุ ปทปูรเณ. ‘‘คามนฺตํ วา โอสโฏ (ปารา. ๔๐๙-๔๑๐; จูฬว. ๓๔๓) คามนฺตเสนาสน’’นฺติอาทีสุ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๑๐) สมีเป. สฺวายมิธ โกฏฺฐาเส วตฺตตีติ อยเมโก โกฏฺฐาโสติ. ๖๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า "มนฺตา" เป็นการแสดงโดยการลบอักษร "ย" หรือคำนี้เป็นปจัตตวจนะในอรรถแห่งกรณะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "รู้ที่สุดทั้งสองด้วยปัญญานั้น." ที่กล่าวว่า "เกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสะ" นั้น หมายถึง การเกิดขึ้นโดยอาศัยการสัมผัสกันและกันในทวายทวยสมาบัติ และการที่กายนี้มีผัสสะเป็นสมุฏฐานโดยลำดับนี้ว่า "เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงเกิดอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงเกิดภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงเกิดชาติ." ในคำว่า "ที่สุดหนึ่ง" นี้ คำว่า "อันตะ" นี้ปรากฏในอรรถว่า ไส้, ภายใน, ขอบเขต, เลวทราม, ความไม่มี, ส่วน, บทเติมเต็ม, ใกล้ เป็นต้น. ในคำว่า "อันตปูโร อุทรปูโร" เป็นต้น (สุ. นิ. ๑๙๗) คำว่า "อันตะ" ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ไส้. ในคำว่า "ย่อมเที่ยวไปในโลก ถูกหมู่บริวารหุ้มห่อ ภายในไม่บริสุทธิ์ ภายนอกงดงาม" เป็นต้น (สํ. ส. ๑.๑๒๒) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ภายใน. ในคำว่า "ที่สุดแห่งเครื่องผูกกายย่อมเก่าคร่ำคร่า" (จุลฺลวคฺค ๒๗๘) และ "ชายผ้าเขียว หรือชายทาง หรือชายภูเขา หรือชายน้ำ" เป็นต้น (ม. มู. ๑.๓๐๔) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ขอบเขต. ในคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นที่สุดแห่งการเลี้ยงชีพ" เป็นต้น (สํ. ส. ๓.๘๐; อิติ. ๙๑) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า เลวทราม. ในคำว่า "นี้เป็นที่สุดแห่งทุกข์" เป็นต้น (ม. อุ. ๓.๓๙๓; สํ. ส. ๒.๕๑) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ความไม่มี. เพราะความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งปวง ชื่อว่าความไม่มีแห่งทุกข์ ย่อมถูกเรียกว่าที่สุด (โคฏิ) ด้วย. ในคำว่า "ที่สุด ๓ อย่าง" เป็นต้น (ที. ปา. ๓.๓๐๕) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ส่วน. ในคำว่า "ดูก่อนท่าน จงเล่าเรียนพระสูตร หรือคาถา หรือพระอภิธรรมก่อน แล้วให้โอกาสในพระสูตร" เป็นต้น (ปาจิ. ๔๔๒) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า บทเติมเต็ม. ในคำว่า "ถูกนำไปสู่ชายบ้าน" (ปา. ๔๐๙-๔๑๐; จุลฺลวคฺค ๓๔๓) และ "เสนาสนะชายบ้าน" เป็นต้น (ปา. อ. ๒.๔๑๐) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ใกล้. คำว่า "อันตะ" นั้นในที่นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ส่วน คือ ส่วนหนึ่งนี้. สนฺโต ปรมตฺถโต วิชฺชมาโน ธมฺมสมูโหติ สกฺกาโย, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. เตนาห ‘‘เตภูมกวฏฺฏ’’นฺติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. สักกายะ คือ หมู่แห่งธรรมที่ปรากฏมีอยู่โดยปรมัตถ์ ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วัฏฏะอันเป็นไปในภูมิ ๓." ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้โดยง่ายนั่นเอง. มชฺเฌสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถามัชเฌสูตร จบแล้ว. ๘. ปุริสินฺทฺริยญาณสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาปุริสินทริยญาณสูตร ๖๒. อฏฺฐเม นิพฺพตฺติวเสน อปายสํวตฺตนิเยน วา กมฺมุนา อปาเยสุ นิยุตฺโตติ อาปายิโก เนรยิโกติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อวีจิมฺหิ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ อายุกปฺปสญฺญิตํ อนฺตรกปฺปํ ติฏฺฐตีติ กปฺปฏฺโฐ. นิรยูปปตฺติปริหรณวเสน ติกิจฺฉิตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อเตกิจฺโฉ. อขณฺฑานีติ เอกเทเสนปิ อขณฺฑิตานิ. ภินฺนกาลโต ปฏฺฐาย พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. อปูตีนีติ อุทกเตมเนน อปูติกานิ. ปูติกญฺหิ พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. อวาตาตปหตานีติ วาเตน จ อาตเปน จ น หตานิ นิโรชตํ น ปาปิตานิ. นิโรชญฺหิ กสฏํ พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. ‘‘สาราทานี’’ติ วตฺตพฺเพ อา-การสฺส รสฺสตฺตํ กตฺวา ปาฬิยํ ‘‘สารทานี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สาราทานี’’ติ. ตณฺฑุลสารสฺส อาทานโต สาราทานิ, คหิตสารานิ ปติฏฺฐิตสารานิ. นิสฺสรญฺหิ พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. สุขสยิตานีติ จตฺตาโร มาเส โกฏฺเฐ ปกฺขิตฺตนิยาเมเนว สุขสยิตานิ สุฏฺฐุ สนฺนิจิตานิ. มณฺฑเขตฺเตติ อูสขาราทิโทเสหิ อวิทฺธสฺเต สารกฺเขตฺเต. อภิโทติ อภิ-สทฺเทน สมานตฺถนิปาตปทนฺติ อาห ‘‘อภิอฑฺฒรตฺต’’นฺติ. นตฺถิ เอตสฺส ภิทาติ วา อภิโท. ‘‘อภิทํ อฑฺฒรตฺต’’นฺติ วตฺตพฺเพ อุปโยคตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. อฑฺฒรตฺตนฺติ [Pg.136] จ อจฺจนฺตสํโยควจนํ, ภุมฺมตฺเถ วา. ตสฺมา อภิโท อฑฺฒรตฺตนฺติ อภินฺเน อฑฺฒรตฺตสมเยติ อตฺโถ. ปุณฺณมาสิยญฺหิ คคนมชฺฌสฺส ปุรโต วา ปจฺฉโต วา จนฺเท ฐิเต อฑฺฒรตฺตสมโย ภินฺโน นาม โหติ, มชฺเฌ เอว ปน ฐิเต อภินฺโน นาม. ๖๒. ในสูตรที่ ๘ คำว่า "อาปายิกะ" คือ ผู้ถูกกำหนดไว้ในอบายด้วยกรรมที่นำไปสู่อบายโดยความเป็นผู้เกิด หรือ "เนรยิกะ" คือ สัตว์นรก ในที่นี้ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. "กัปปัฏฐะ" คือ ผู้ตั้งอยู่ในอเวจี เกิดขึ้นในอเวจีแล้ว ย่อมตั้งอยู่ตลอดอันตรกัปที่ชื่อว่าอายุกัปในที่นั้น. "อเตกิจฉะ" คือ ผู้ไม่สามารถเยียวยาได้โดยการป้องกันการเกิดในนรก. "อขัณฑานิ" คือ ไม่แตกแม้แต่ส่วนเดียว. เพราะเมล็ดพืชที่แตกแล้ว ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การเป็นเมล็ดพืช. "อปูตีนิ" คือ ไม่เน่าเปื่อยด้วยการแช่น้ำ. เพราะเมล็ดพืชที่เน่าแล้ว ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การเป็นเมล็ดพืช. "อวาตาตปหตานิ" คือ ไม่ถูกลมและแดดทำลาย ไม่ถึงความไม่มีโอชา. เพราะเมล็ดพืชที่ไม่มีโอชาและเสียแล้ว ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การเป็นเมล็ดพืช. ที่กล่าวว่า "สาราทานี" นั้น เป็นการกล่าวในบาลีว่า "สารทานี" โดยการทำสระอาให้เป็นสระอะ จึงกล่าวว่า "สาราทานี". "สาราทานี" คือ มีสาระอันถือเอาแล้ว, มีสาระอันตั้งมั่นแล้ว เพราะการถือเอาสาระแห่งข้าวสาร. เพราะเมล็ดพืชที่ไม่มีสาระ ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การเป็นเมล็ดพืช. "สุขสยิตานิ" คือ ถูกเก็บไว้อย่างดี, ถูกสะสมไว้อย่างดี โดยนัยแห่งการใส่ไว้ในยุ้งฉางตลอด ๔ เดือน. "มัณฑเขตเต" คือ ในนาที่มีสาระ ไม่ถูกทำลายด้วยโทษมีดินเค็มเป็นต้น. "อภิโท" คือ บทนิบาตที่มีความหมายเสมอกับศัพท์ว่า "อภิ" จึงกล่าวว่า "อภิอัฑฒรัตตะ". หรือ "อภิโท" คือ ไม่มีความแตกแยกแห่งสิ่งนี้. เมื่อจะกล่าวว่า "อภิทัง อัฑฒรัตตัง" เป็นปจัตตวจนะในอรรถแห่งอุปโยคะ. และ "อัฑฒรัตตัง" เป็นวจนะที่แสดงความประกอบกันอย่างยิ่ง หรือในอรรถแห่งภูมิ. เพราะเหตุนั้น "อภิโท อัฑฒรัตตัง" จึงมีความหมายว่า ในเวลาเที่ยงคืนที่ไม่แตกแยก. เพราะในวันเพ็ญ เมื่อพระจันทร์ตั้งอยู่ข้างหน้าหรือข้างหลังกลางท้องฟ้า เวลาเที่ยงคืนชื่อว่าแตกแยก แต่เมื่อตั้งอยู่ตรงกลางนั่นเอง ชื่อว่าไม่แตกแยก. สุปฺปพุทฺธสุนกฺขตฺตาทโยติ เอตฺถ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๑๒๗ สุปฺปพุทฺธสกฺยวตฺถุ) สุปฺปพุทฺโธ กิร สากิโย ‘‘มม ธีตรํ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขนฺโต, มม ปุตฺตํ ปพฺพาเชตฺวา ตสฺส เวริฏฺฐาเน ฐิโต จา’’ติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ สตฺถริ อาฆาตํ พนฺธิตฺวา เอกทิวสํ ‘‘น ทานิ นิมนฺติตฏฺฐานํ คนฺตฺวา ภุญฺชิตุํ ทสฺสามี’’ติ คมนมคฺคํ ปิทหิตฺวา อนฺตรวีถิยํ สุรํ ปิวนฺโต นิสีทิ. อถสฺส สตฺถริ ภิกฺขุสงฺฆปริวุเต ตํ ฐานํ อาคเต ‘‘สตฺถา อาคโต’’ติ อาโรเจสุํ. โส อาห – ‘‘ปุรโต คจฺฉาติ ตสฺส วเทถ, นายํ มยา มหลฺลกตโร, นาสฺส มคฺคํ ทสฺสามี’’ติ. ปุนปฺปุนํ วุจฺจมาโนปิ ตเถว นิสีทิ. สตฺถา มาตุลสฺส สนฺติกา มคฺคํ อลภิตฺวา ตโตว นิวตฺติ. โสปิ จรปุริสํ เปเสสิ – ‘‘คจฺฉ ตสฺส กถํ สุตฺวา เอหี’’ติ. สตฺถาปิ นิวตฺตนฺโต สิตํ กตฺวา อานนฺทตฺเถเรน – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, สิตปาตุกมฺเม ปจฺจโย’’ติ ปุฏฺโฐ อาห – ‘‘ปสฺสสิ, อานนฺท, สุปฺปพุทฺธ’’นฺติ. ปสฺสามิ, ภนฺเต. ภาริยํ เตน กมฺมํ กตํ มาทิสสฺส พุทฺธสฺส มคฺคํ อเทนฺเตน, อิโต สตฺตเม ทิวเส เหฏฺฐาปาสาเท ปาสาทมูเล ปถวิยา ปวิสิสฺสตี’’ติ อาจิกฺขิ. ในคำว่า สุปปพุทธะ สุนักขัตตะ เป็นต้น นี้ (อรรถกถาธรรมบท 2.127 เรื่องสุปปพุทธศากยะ) ได้ยินว่า สุปปพุทธศากยะ ผูกอาฆาตในพระศาสดาด้วยเหตุ ๒ ประการเหล่านี้ว่า "พระสมณโคดมออกบวชทิ้งธิดาของเราไป และบวชบุตรของเราแล้วก็ตั้งอยู่ในฐานะเป็นศัตรูของเขา" วันหนึ่งคิดว่า "บัดนี้ เราจักไม่ให้พระสมณโคดมไปฉันในที่นิมนต์ได้" จึงปิดทางเสด็จไป แล้วนั่งดื่มสุราอยู่กลางถนน ครั้งนั้น เมื่อพระศาสดาเสด็จมาถึงที่นั้นพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ พวกคนจึงกราบทูลว่า "พระศาสดาเสด็จมาแล้ว" เขากล่าวว่า "จงบอกพระสมณโคดมนั้นว่า จงไปข้างหน้าเถิด พระสมณโคดมนี้ไม่แก่กว่าเรา เราจักไม่ให้ทางแก่พระสมณโคดม" แม้ถูกบอกซ้ำๆ เขาก็ยังคงนั่งอยู่อย่างนั้น พระศาสดาไม่ทรงได้ทางจากลุง จึงเสด็จกลับจากที่นั้นเอง เขาก็ส่งคนสอดแนมไปว่า "จงไปฟังคำของพระสมณโคดมนั้นแล้วกลับมา" พระศาสดาเมื่อเสด็จกลับ ทรงแย้มพระโอษฐ์ เมื่อพระเถระอานนท์ทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุแห่งการแย้มพระโอษฐ์" จึงตรัสว่า "อานนท์ เธอเห็นสุปปพุทธะหรือไม่" "เห็น พระเจ้าข้า" "สุปปพุทธะได้ทำกรรมหนักแล้ว ด้วยการไม่ให้ทางแก่พระพุทธเจ้าเช่นเรา นับแต่วันนี้ไปในวันที่เจ็ด เขาจักถูกแผ่นดินสูบลงไปที่เชิงปราสาทชั้นล่าง" ดังนี้ สุนกฺขตฺโตปิ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๗) ปุพฺเพ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ทิพฺพจกฺขุปริกมฺมํ ปุจฺฉิ. อถสฺส ภควา กเถสิ. โส ทิพฺพจกฺขุํ นิพฺพตฺเตตฺวา อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา โอโลเกนฺโต เทวโลเก นนฺทนวนจิตฺตลตาวนผารุสกวนมิสฺสกวเนสุ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวมาเน เทวปุตฺเต จ เทวธีตโร จ ทิสฺวา – ‘‘เอเตสํ เอวรูปาย อตฺตภาวสมฺปตฺติยา ฐิตานํ กิร มธุโร นุ โข สทฺโท ภวิสฺสตี’’ติ สทฺทํ โสตุกาโม หุตฺวา ทสพลํ อุปสงฺกมิตฺวา ทิพฺพโสตธาตุปริกมฺมํ ปุจฺฉิ. ภควา ปนสฺส – ‘‘ทิพฺพโสตธาตุสฺส อุปนิสฺสโย นตฺถี’’ติ ญตฺวา ปริกมฺมํ น กเถสิ. น หิ พุทฺธา ยํ น ภวิสฺสติ, ตสฺส ปริกมฺมํ กเถนฺติ. โส ภควติ อาฆาตํ พนฺธิตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ สมณํ โคตมํ ปฐมํ ทิพฺพจกฺขุปริกมฺมํ ปุจฺฉึ, โส มยฺหํ ‘สมฺปชฺชตุ วา มา วา สมฺปชฺชตู’ติ กเถสิ. อหํ ปน ปจฺจตฺตปุริสกาเรน ตํ นิพฺพตฺเตตฺวา ทิพฺพโสตธาตุปริกมฺมํ ปุจฺฉึ, ตํ เม น กเถสิ. อทฺธา เอวํ [Pg.137] โหติ ‘อยํ ราชปพฺพชิโต ทิพฺพจกฺขุญาณํ นิพฺพตฺเตตฺวา, ทิพฺพโสตญาณํ นิพฺพตฺเตตฺวา, เจโตปริยกมฺมญาณํ นิพฺพตฺเตตฺวา, อาสวานํ ขเย ญาณํ นิพฺพตฺเตตฺวา, มยา สมสโม ภวิสฺสตี’ติ อิสฺสามจฺฉริยวเสน มยฺหํ น กเถตี’’ติ ภิยฺโยโส อาฆาตํ พนฺธิตฺวา กาสายานิ ฉฑฺเฑตฺวา คิหิภาวํ ปตฺวาปิ น ตุณฺหีภูโต วิหาสิ. ทสพลํ ปน อสตา ตุจฺเฉน อพฺภาจิกฺขิตฺวา อปายูปโค อโหสิ. ตมฺปิ ภควา พฺยากาสิ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘เอวมฺปิ โข, ภคฺคว, สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต มยา วุจฺจมาโน อปกฺกเมว อิมสฺมา ธมฺมวินยา, ยถา ตํ อาปายิโก’’ติ (ที. นิ. ๓.๖). เตน วุตฺตํ ‘‘อปเรปิ สุปฺปพุทฺธสุนกฺขตฺตาทโย ภควตา ญาตาวา’’ติ. อาทิ-สทฺเทน โกกาลิกาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. แม้สุนักขัตตะ (อรรถกถามัชฌิมนิกาย 1.147) ในกาลก่อนได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามถึงการบริกรรมทิพยจักษุ. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสบอกแก่เขา. เขาได้ยังทิพยจักษุให้เกิดขึ้นแล้ว เพิ่มพูนแสงสว่างมองดู เห็นเหล่าเทพบุตรและเทพธิดากำลังเสวยทิพยสมบัติอยู่ในป่านันทวัน ป่าจิตรลดา ป่าผารุสกะ และป่ามิสสกวันในเทวโลก จึงมีความประสงค์จะฟังเสียงว่า "เสียงของเทพเหล่านี้ผู้ดำรงอยู่ในอัตภาพสมบัติเห็นปานนี้ คงจะไพเราะหนอ" จึงเข้าไปเฝ้าพระทศพลแล้วทูลถามถึงการบริกรรมทิพยโสตธาตุ. แต่พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "อุปนิสัยแห่งทิพยโสตธาตุของสุนักขัตตะไม่มี" จึงไม่ตรัสบอกการบริกรรม. เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ตรัสบอกการบริกรรมในสิ่งที่จะไม่สำเร็จ. เขาผูกอาฆาตในพระผู้มีพระภาคแล้วคิดว่า "เราทูลถามการบริกรรมทิพยจักษุแก่พระสมณโคดมก่อน พระสมณโคดมนั้นตรัสบอกแก่เราว่า 'จงสำเร็จหรือจงอย่าสำเร็จก็ตาม' แต่เราได้ยังทิพยจักษุนั้นให้เกิดขึ้นด้วยความเพียรของตนเอง แล้วเราทูลถามการบริกรรมทิพยโสตธาตุ พระสมณโคดมนั้นไม่ตรัสบอกแก่เรา. แน่แท้ เรื่องจะเป็นอย่างนี้คือ 'นักบวชผู้บวชจากราชตระกูลนี้ เมื่อยังทิพยจักษุญาณให้เกิดขึ้นแล้ว ยังทิพยโสตญาณให้เกิดขึ้นแล้ว ยังเจโตปริยญาณให้เกิดขึ้นแล้ว ยังอาสวักขยญาณให้เกิดขึ้นแล้ว จักเป็นผู้เสมอด้วยเรา' จึงไม่ตรัสบอกแก่เราด้วยอำนาจความริษยาและความตระหนี่" ดังนี้ แล้วผูกอาฆาตยิ่งขึ้นไปอีก แม้สละผ้ากาสาวพัสตร์กลับไปเป็นคฤหัสถ์แล้ว ก็ยังไม่นิ่งเฉยอยู่. แต่เขาได้กล่าวตู่พระทศพลด้วยคำไม่จริงและไร้สาระ จึงเป็นผู้ไปสู่อบาย. แม้เรื่องนั้นพระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงพยากรณ์ไว้แล้ว. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูกรภัคควะ แม้เมื่อเรากล่าวอยู่อย่างนี้ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรก็ยังหลีกไปจากพระธรรมวินัยนี้ เหมือนผู้ที่ต้องไปสู่อบายฉะนั้น" (ที. นิ. 3.6). ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แม้คนอื่นๆ มีสุปปพุทธะและสุนักขัตตะเป็นต้น พระผู้มีพระภาคก็ทรงทราบแล้ว". พึงทราบว่า คำว่า "เป็นต้น" นั้น สงเคราะห์เอาโคกาลิกะเป็นต้นด้วย. สุสีโม ปริพฺพาชโกติ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๗๐) เอวํนามโก เวทงฺเคสุ กุสโล ปณฺฑิโต ปริพฺพาชโก. อญฺญติตฺถิยา หิ ปริหีนลาภสกฺการสิโลกา ‘‘สมโณ โคตโม น ชาติโคตฺตาทีนิ อารพฺภ ลาภคฺคปฺปตฺโต ชาโต, กวิเสฏฺโฐ ปเนส อุตฺตมกวิตาย สาวกานํ พนฺธํ พนฺธิตฺวา เทติ. เต ตํ อุคฺคณฺหิตฺวา อุปฏฺฐากานํ อุปนิสินฺนกถมฺปิ อนุโมทนมฺปิ สรภญฺญมฺปีติ เอวมาทีนิ กเถนฺติ. เต เตสํ ปสนฺนานํ ลาภํ อุปสํหรนฺติ. สเจ มยํ ยํ สมโณ โคตมา ชานาติ, ตโต โถกํ ชาเนยฺยาม, อตฺตโน สมยํ ตตฺถ ปกฺขิปิตฺวา มยมฺปิ อุปฏฺฐากานํ กเถยฺยาม. ตโต เอเตหิ ลาภิตรา ภเวยฺยาม. โก นุ โข สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ขิปฺปเมว อุคฺคณฺหิตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวา ‘‘สุสิโม ปฏิพโล’’ติ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาหํสุ ‘‘เอหิ ตฺวํ, อาวุโส สุสีม, สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยํ จร, ตฺวํ ธมฺมํ ปริยาปุณิตฺวา อมฺเห วาเจยฺยาสิ, ตํ มยํ ธมฺมํ ปริยาปุณิตฺวา คิหีนํ ภาสิสฺสาม, เอวํ มยมฺปิ สกฺกตา ภวิสฺสาม ครุกตา มานิตา ปูชิตา ลาภิโน จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๗๐). คำว่า สุสีมปริพาชก (อรรถกถาสังยุตตนิกาย 2.2.70) คือ ปริพาชกผู้มีชื่ออย่างนี้ เป็นบัณฑิตผู้ฉลาดในเวทางคศาสตร์. ด้วยว่าพวกอัญเดียรถีย์ผู้เสื่อมจากลาภสักการะและชื่อเสียงคิดว่า "พระสมณโคดมนี้ไม่ได้เป็นผู้ถึงความเป็นผู้เลิศด้วยลาภเพราะปรารภชาติและโคตรเป็นต้น แต่พระสมณโคดมนี้เป็นยอดกวี ย่อมร้อยกรองบทประพันธ์อันยอดเยี่ยมให้แก่เหล่าสาวก. สาวกเหล่านั้นเรียนบทประพันธ์นั้นแล้ว ย่อมกล่าวแม้ถ้อยคำที่กล่าวแก่ผู้มานั่งใกล้บ้าง การอนุโมทนาบ้าง การสวดสรภัญญะบ้าง เป็นต้น แก่อุปัฏฐากทั้งหลาย. พวกเขาเหล่านั้นย่อมนำลาภมาให้แก่สาวกเหล่านั้นผู้เลื่อมใส. ถ้าพวกเราพึงรู้ธรรมที่พระสมณโคดมรู้สักเล็กน้อย แล้วใส่ลัทธิของตนลงในธรรมนั้น แม้พวกเราก็จักกล่าวแก่อุปัฏฐากทั้งหลาย. เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเราก็จักเป็นผู้มีลาภมากกว่าสาวกเหล่านี้. ใครหนอจักสามารถบวชในสำนักของพระสมณโคดมแล้วเรียนรู้ได้อย่างรวดเร็ว" ดังนี้ เมื่อเห็นว่า "สุสีมะมีความสามารถ" จึงเข้าไปหาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "มาเถิด ท่านสุสีมะ ท่านจงประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดม ท่านเรียนธรรมแล้วจงสอนพวกเรา พวกเราเรียนธรรมนั้นแล้วจักกล่าวแก่พวกคฤหัสถ์ เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้พวกเราก็จักเป็นผู้ที่เขาเคารพ นับถือ บูชา ยอบน้อม และเป็นผู้มีลาภคือจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร" (สัง. นิ. 2.70). อถ สุสีโม ปริพฺพาชโก เตสํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา เยนานนฺโท เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. เถโร จ ตํ อาทาย ภควนฺตํ [Pg.138] อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. ภควา ปน จินฺเตสิ ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก ติตฺถิยสมเย ‘อหํ ปาฏิเอกฺโก สตฺถา’ติ ปฏิชานมาโน จรติ, ‘อิเธว มคฺคพฺรหฺมจริยํ จริตุํ อิจฺฉามี’ติ กิร วทติ, กึ นุ โข มยิ ปสนฺโน, อุทาหุ มยฺหํ วา มม สาวกานํ ธมฺมกถาย ปสนฺโน’’ติ. อถสฺส เอกฏฺฐาเนปิ ปสาทาภาวํ ญตฺวา ‘‘อยํ มม สาสเน ‘ธมฺมํ เถเนสฺสามี’ติ ปพฺพชติ, อิติสฺส อาคมนํ อปริสุทฺธํ, นิปฺผตฺติ นุ โข กีทิสา’’ติ โอโลเกนฺโต ‘‘กิญฺจาปิ ‘ธมฺมํ เถเนสฺสามี’ติ ปพฺพชติ, กติปาเหเนว ปน ฆเฏตฺวา อรหตฺตํ คณฺหิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘เตนหานนฺท, สุสีมํ ปพฺพาเชถา’’ติ อาห. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘เอวํ ภควตา โก ญาโต? สุสีโม ปริพฺพาชโก’’ติ. ครั้งนั้น สุสีมปริพาชกรับคำของพวกเดียรถีย์เหล่านั้นแล้ว ได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ ครั้นเข้าไปหาแล้วได้ขอบรรพชา. พระเถระจึงพาเขาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลเรื่องนั้น. แต่พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "ปริพาชกนี้ในลัทธิเดียรถีย์ย่อมเที่ยวปฏิญาณว่า 'เราเป็นศาสดาผู้โดดเดี่ยว' ได้ยินว่า เขากล่าวว่า 'ปรารถนาจะประพฤติมรรคพรหมจรรย์ในธรรมวินัยนี้' เขาเลื่อมใสในเรา หรือเลื่อมใสในธรรมกถาของเราหรือของเหล่าสาวกของเรากันแน่". ครั้งนั้น ทรงทราบว่าเขามิได้มีความเลื่อมใสแม้ในที่แห่งเดียวเลย จึงทรงพิจารณาว่า "ปริพาชกนี้บวชในศาสนาของเราด้วยคิดว่า 'เราจักขโมยธรรม' การมาของเขาไม่บริสุทธิ์อย่างนี้ ผลสำเร็จของเขาจักเป็นอย่างไรหนอ" เมื่อทรงเห็นว่า "แม้เขาจะบวชด้วยคิดว่า 'จักขโมยธรรม' แต่ในไม่กี่วัน เขาก็จักพยายามแล้วบรรลุพระอรหัต" จึงตรัสว่า "ถ้าอย่างนั้น อานนท์ เธอจงให้สุสีมะบวชเถิด". ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเรื่องนี้ว่า "พระผู้มีพระภาคทรงทราบใครอย่างนี้? สุสีมปริพาชก". สนฺตติมหามตฺโตติ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๑๔๑ สนฺตติมหามตฺตวตฺถุ) โส กิร เอกสฺมึ กาเล รญฺโญ ปเสนทิสฺส ปจฺจนฺตํ กุปิตํ วูปสเมตฺวา อาคโต. อถสฺส ราชา ตุฏฺโฐ สตฺต ทิวสานิ รชฺชํ ทตฺวา เอกํ นจฺจคีตกุสลํ อิตฺถึ อทาสิ. โส สตฺต ทิวสานิ สุรามทมตฺโต หุตฺวา สตฺตเม ทิวเส สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิโต หตฺถิกฺขนฺธวรคโต นหานติตฺถํ คจฺฉนฺโต สตฺถารํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ ทฺวารนฺตเร ทิสฺวา หตฺถิกฺขนฺธวรคโตว สีสํ จาเลตฺวา วนฺทิ. สตฺถา สิตํ กตฺวา ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, สิตปาตุกรเณ เหตู’’ติ อานนฺทตฺเถเรน ปุฏฺโฐ สิตการณํ อาจิกฺขนฺโต อาห – ‘‘ปสฺสสิ, อานนฺท, สนฺตติมหามตฺตํ, อชฺเชว สพฺพาภรณปฺปฏิมณฺฑิโต มม สนฺติกํ อาคนฺตฺวา จาตุปฺปทิกคาถาวสาเน อรหตฺตํ ปตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสตี’’ติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอวํ โก ญาโต ภควตาติ? สนฺตติมหามตฺโต’’ติ. สันตติมหาอำมาตย์ (อรรถกถาธรรมบท 2.141 เรื่องสันตติมหาอำมาตย์) ได้ยินว่า ในกาลครั้งหนึ่ง ท่านนั้นระงับความกำเริบที่ชายแดนของพระเจ้าปเสนทิโกศลแล้วกลับมา ครั้งนั้น พระราชาทรงยินดีแล้ว พระราชทานราชสมบัติให้ ๗ วัน และพระราชทานหญิงผู้ฉลาดในการฟ้อนรำและการขับร้องนางหนึ่ง ท่านนั้นมัวเมาด้วยดื่มสุราอยู่ ๗ วัน ในวันที่ ๗ ประดับประดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง ขึ้นสู่คอช้างตัวประเสริฐ กำลังไปสู่ท่าอาบน้ำ ได้เห็นพระศาสดาผู้กำลังเสด็จเข้าไปบิณฑบาตที่ระหว่างประตู จึงน้อมศีรษะไหว้ทั้งที่อยู่บนคอช้างนั่นเอง พระศาสดาทรงทำการแย้ม เมื่อพระอานนทเถระทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งการทำให้การแย้มปรากฏ" จึงทรงบอกเหตุแห่งการแย้มว่า "อานันท์ เธอเห็นสันตติมหาอำมาตย์ไหม วันนี้แหละ เขาประดับประดาด้วยเครื่องอาภรณ์ทั้งปวง มายังสำนักของเรา จักบรรลุพระอรหัตในเวลาจบคาถา ๔ บาท แล้วปรินิพพาน" ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ใครที่พระผู้มีพระภาคทรงทราบอย่างนี้? คือสันตติมหาอำมาตย์" ปุริสินฺทฺริยญาณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปุริสินทริยญาณสูตร จบแล้ว ๙. นิพฺเพธิกสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถานิพเพธิกสูตร ๖๓. นวเม ปริหายติ อตฺตโน ผลํ ปริคฺคเหตฺวา วตฺตติ, ตสฺส วา การณภาวํ อุปคจฺฉตีติ ปริยาโยติ อิธ การณํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘นิพฺพิชฺฌนการณ’’นฺติ. ๖๓. ในสูตรที่ ๙ (คำว่า ปริยาย) ย่อมดำเนินไปโดยถือเอาผลของตน หรือย่อมถึงความเป็นเหตุของผลนั้น เพราะเหตุนั้น คำว่า ปริยาย ในที่นี้จึงกล่าวถึงเหตุ จึงกล่าวว่า "เหตุแห่งการแทงตลอด" ‘‘อนุชานามิ[Pg.139], ภิกฺขเว, อหตานํ วตฺถานํ ทิคุณํ สงฺฆาฏิ’’นฺติ เอตฺถ หิ ปฏลฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย, วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๔) เอตฺถ ราสฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขิตพฺพา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๗๙) เอตฺถ อานิสํสฏฺโฐ. ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณํ (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ม. นิ. ๑.๑๑๐; ขุ. ปา. ๓.ทฺวตฺตึสากาโร), กยิรา มาลาคุเณ พหู’’ติ (ธ. ป. ๕๓) เอตฺถ พนฺธนฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. อิธาปิ เอโสว อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘พนฺธนฏฺเฐน คุณา’’ติ. กามราคสฺส สํโยชนสฺส ปจฺจยภาเวน วตฺถุกาเมสุปิ พนฺธนฏฺโฐ ราสฏฺโฐ วา คุณฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. จกฺขุวิญฺเญยฺยาติ วา จกฺขุวิญฺญาณตํทฺวาริกวิญฺญาเณหิ ชานิตพฺพา. โสตวิญฺเญยฺยาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อิฏฺฐารมฺมณภูตาติ สภาเวเนว อิฏฺฐารมฺมณชาติกา, อิฏฺฐารมฺมณภาวํ วา ปตฺตา. กมนียาติ กาเมตพฺพา. มนวฑฺฒนกาติ มโนหรา. เอเตน ปริกปฺปนโตปิ อิฏฺฐารมฺมณภาวํ สงฺคณฺหาติ. ปิยชาติกาติ ปิยายิตพฺพสภาวา. กามูปสญฺหิตาติ กามราเคน อุเปจฺจ สมฺพนฺธนียา สมฺพนฺธา กาตพฺพา. เตนาห ‘‘อารมฺมณํ กตฺวา’’ติอาทิ. สงฺกปฺปราโคติ วา สุภาทิวเสน สงฺกปฺปิตวุตฺถมฺหิ อุปฺปนฺนราโค. เอวเมตฺถ วตฺถุกามํ ปฏิกฺขิปิตฺวา กิเลสกาโม วุตฺโต ตสฺเสว วเสน เตสมฺปิ กามภาวสิทฺธิโต, กิเลสกามสฺสปิ อิฏฺฐเวทนา ทิฏฺฐาทิสมฺปโยคเภเทน ปวตฺติอาการเภเทน จ อตฺถิ วิจิตฺตกาติ ตโต วิเสเสตุํ ‘‘จิตฺรวิจิตฺรารมฺมณานี’’ติ อาห, นานปฺปการานิ รูปาทิอารมฺมณานีติ อตฺโถ. ในคำว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตผ้าสังฆาฏิสองชั้นสำหรับผ้าที่ยังไม่เคยใช้" นี้ คำว่า "คุณะ" มีความหมายว่า "ชั้น" ในคำว่า "กาลย่อมล่วงไป ราตรีย่อมผ่านไป วัยย่อมละไปตามลำดับ" (สํ. ส. 1.4) นี้ คำว่า "คุณะ" มีความหมายว่า "กอง" ในคำว่า "ทักษิณาที่พึงหวังได้ร้อยเท่า" (ม. อุ. 3.379) นี้ มีความหมายว่า "อานิสงส์" ในคำว่า "ไส้ใหญ่ ไส้น้อย (ที. ม. 2.377; ม. มู. 1.110; ขุ. ขุ. 3.ทวัตติงสาการ) พึงทำพวงดอกไม้ให้มาก" (ธ. ขุ. 53) นี้ คำว่า "คุณะ" มีความหมายว่า "เครื่องผูก" ในที่นี้ก็ประสงค์เอาความหมายนี้เช่นกัน จึงกล่าวว่า "ชื่อว่า คุณะ เพราะความหมายว่าเครื่องผูก" แม้ในวัตถุกามทั้งหลาย ก็พึงเห็นความหมายว่าเครื่องผูก หรือความหมายว่ากอง เพราะความเป็นปัจจัยแห่งกามราคะอันเป็นสังโยชน์ คำว่า "จักขุวิญเญยยะ" คือสิ่งที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณและวิญญาณที่มีจักษุวิญญาณนั้นเป็นทวาร แม้ในคำว่า "โสตวิญเญยยะ" เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า "อิฏฐารัมมณภูตา" คือเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาโดยสภาวะ หรือถึงความเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนา คำว่า "กมนียะ" คือน่าใคร่ คำว่า "มนวัฑฒนกะ" คือเป็นที่เจริญใจ ด้วยคำนี้ ท่านสงเคราะห์ความเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาแม้โดยการนึกคิด คำว่า "ปิยชาติกา" คือมีสภาวะที่น่ารัก คำว่า "กามูปสังหิตา" คือพึงเข้าไปเชื่อมต่อด้วยกามราคะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กระทำอารมณ์" เป็นต้น คำว่า "สังกัปปราคะ" คือความกำหนัดด้วยอำนาจความดำริที่เกิดขึ้นในวัตถุที่นึกคิดแล้วโดยความเป็นของงามเป็นต้น อย่างนี้ ในที่นี้ เมื่อปฏิเสธวัตถุกามแล้ว จึงกล่าวถึงกิเลสกาม เพราะความเป็นกามของวัตถุเหล่านั้นสำเร็จได้ด้วยกิเลสกามนั้นเอง และกิเลสกามนั้นมีความวิจิตร เพราะความต่างกันแห่งอาการที่เป็นไป และความต่างกันแห่งการประกอบกับสิ่งที่เห็นเป็นต้นแห่งอิฏฐเวทนา เพื่อจะจำแนกให้พิเศษจากกิเลสกามนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จิตตวิจิตตารัมมณานิ" อธิบายว่า อารมณ์มีรูปเป็นต้นมีประการต่างๆ อเถตฺถ ธีรา วินยนฺติ ฉนฺทนฺติ อถ เอเตสุ อารมฺมเณสุ ธิติสมฺปนฺนา ปณฺฑิตา ฉนฺทราคํ วินยนฺติ. คำว่า "อเถตฺถ ธีรา วินยนฺติ ฉนฺทํ" ความว่า บรรดาอารมณ์เหล่านั้น บัณฑิตผู้สมบูรณ์ด้วยความตั้งมั่น ย่อมกำจัดฉันทราคะ ตชฺชาติกนฺติ ตํสภาวํ, อตฺถโต ปน ตสฺส กามสฺส อนุรูปนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปุญฺญสฺส ภาโค ปุญฺญภาโค, ปุญฺญโกฏฺฐาโส. เตน นิพฺพตฺโต, ตตฺถ วา ภโวติ ปุญฺญภาคิโย. อปุญฺญภาคิโยติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. วิปาโกเยว เวปกฺกนฺติ อาห ‘‘โวหารวิปาก’’นฺติ. คำว่า "ตัชชาติกัง" คือมีสภาพเช่นนั้น แต่อธิบายว่า สิ่งที่เหมาะสมกับกามนั้น ส่วนแห่งบุญ ชื่อว่า ปุญญภาค, ส่วนของบุญ สิ่งที่เกิดจากบุญนั้น หรือมีอยู่ในบุญนั้น ชื่อว่า "ปุญญภาคิยะ" แม้ในคำว่า "อปุญญภาคิยะ" ก็นัยนี้เหมือนกัน วิบากนั่นแหละชื่อว่า "เวปักกะ" จึงกล่าวว่า "วิบากที่เป็นโวหาร" สพฺพสงฺคาหิกาติ กุสลากุสลสาธารณา. สํวิทหนเจตนาติ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ สํวิทหนลกฺขณา เจตนา. อุรตฺตาฬินฺติ อุรํ ตาเฬตฺวา[Pg.140]. เอกปทนฺติ เอกปทจิตํ มนฺตํ. เตนาห ‘‘เอกปทมนฺตํ วา’’ติอาทิ. คำว่า "สัพพสังคาหิกา" คือเป็นสาธารณะแก่กุศลและอกุศล คำว่า "สัมวิทหนเจตนา" คือเจตนาที่มีลักษณะจัดแจงในธรรมที่สัมปยุตต์ คำว่า "อุรัตตาฬิ" คือการตีอก คำว่า "เอกปะทัง" คือมนต์ที่ประกอบด้วยบทเดียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "หรือมนต์บทเดียว" เป็นต้น นิพฺเพธิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถานิพเพธิกสูตร จบแล้ว ๑๐. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาสีหนาทสูตร ๖๔. ทสเม ตถาคตพลานีติ อญฺเญหิ อสาธารณานิ ตถาคตสฺเสว พลานิ. นนุ เจตานิ สาวกานมฺปิ เอกจฺจานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ? กามํ อุปฺปชฺชนฺติ, ยาทิสานิ ปน พุทฺธานํ ฐานาฏฺฐานญาณาทีนิ, น ตาทิสานิ ตทญฺเญสํ กทาจิ อุปฺปชฺชนฺตีติ อญฺเญหิ อสาธารณานิ. อิมเมว หิ ยถาวุตฺตํ เลสํ อเปกฺขิตฺวา สาธารณภาวโต อาสยานุสยญาณาทีสุ เอว อสาธารณสมญฺญา นิรุฬฺหา. ยถา ปุพฺพพุทฺธานํ พลานิ ปุญฺญสฺส สมฺปตฺติยา อาคตานิ, ตถา อาคตพลานีติ วา ตถาคตพลานิ. อุสภสฺส อิทํ อาสภํ, เสฏฺฐฏฺฐานํ. ปมุขนาทนฺติ เสฏฺฐนาทํ. ปฏิเวธญาณญฺเจว เทสนาญาณญฺจาติ เอตฺถ ปญฺญาย ปภาวิตํ อตฺตโน อริยผลาวหํ ปฏิเวธญาณํ. กรุณาย ปภาวิตํ สาวกานํ อริยผลาวหํ เทสนาญาณํ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปนฺนนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ อภินิกฺขมนโต ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ตุสิตภวนโต ยาว มหาโพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ทีปงฺกรโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. เทสนาญาณมฺปิ ปวตฺตมานํ ปวตฺตนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ ยาว อญฺญาตโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติมคฺคา ปวตฺตมานํ, ผลกฺขเณ ปวตฺตํ นาม. เตสุ ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ, เทสนาญาณํ โลกิยํ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อญฺเญหิ อสาธารณํ, พุทฺธานญฺเญว โอรสญาณํ. ๖๔. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ตถาคตพลานิ คือกำลังของพระตถาคตเท่านั้น ซึ่งไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น. ไฉนกำลังเหล่านี้บางอย่างจึงเกิดขึ้นแก่พระสาวกด้วยเล่า? แม้จะเกิดขึ้นได้ แต่ญาณอันเป็นฐานะและอฐานะเป็นต้นของพระพุทธเจ้าเป็นเช่นใด ญาณเช่นนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ผู้อื่นในกาลไหนๆ เพราะเหตุนั้น จึงไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น. อนึ่ง เพราะอาศัยนัยที่กล่าวมาแล้วนี้เอง ชื่อว่าอสาธารณะจึงตั้งมั่นในอาสยานุสยญาณเป็นต้น เพื่อแยกจากความเป็นสาธารณะ. หรือกำลังของพระตถาคต คือกำลังที่มาแล้วอย่างนั้น เหมือนกำลังของพระพุทธเจ้าในปางก่อนที่มาแล้วด้วยความสมบูรณ์แห่งบุญ ชื่อว่าตถาคตพล. อาสภะ นี้เป็นกิริยาของพระอุสภะ คือเป็นฐานะอันประเสริฐ. ปมุขนาทัง คือเสียงอันประเสริฐ. ในคำว่า ปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ นี้ ปฏิเวธญาณคือญาณที่ยังอริยผลของตนให้สำเร็จ ซึ่งเกิดจากปัญญา. เทศนาญาณคือญาณที่ยังอริยผลของพระสาวกให้สำเร็จ ซึ่งเกิดจากพระกรุณา. ในบรรดาญาณเหล่านั้น ปฏิเวธญาณมี ๒ อย่าง คือกำลังเกิดขึ้น และเกิดขึ้นแล้ว. ญาณนั้นกำลังเกิดขึ้นตั้งแต่การออกบวชจนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น และเกิดขึ้นแล้วในขณะแห่งผล. (อีกนัยหนึ่ง) ญาณนั้นกำลังเกิดขึ้นตั้งแต่ภพดุสิตจนถึงอรหัตตมรรคที่โพธิบัลลังก์ ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น และเกิดขึ้นแล้วในขณะแห่งผล. (อีกนัยหนึ่ง) ญาณนั้นกำลังเกิดขึ้นตั้งแต่พระทีปังกรพุทธเจ้าจนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น และเกิดขึ้นแล้วในขณะแห่งผล. เทศนาญาณก็มี ๒ อย่าง คือกำลังเป็นไป และเป็นไปแล้ว. ญาณนั้นกำลังเป็นไปจนถึงโสดาปัตติมรรคของพระอัญญาโกณฑัญญะ ชื่อว่ากำลังเป็นไป และเป็นไปแล้วในขณะแห่งผล. ในบรรดาญาณเหล่านั้น ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ เทศนาญาณเป็นโลกิยะ. ญาณทั้งสองนี้ไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น เป็นโอรสญาณของพระพุทธเจ้าเท่านั้น. ฐานญฺจ ฐานโต ปชานาตีติ การณญฺจ การณโต ปชานาติ. ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ ตทายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จ, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ. ภควา ‘‘เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ เหตู ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ ฐานํ, เย เย ธมฺมา เยยํ เยยํ ธมฺมานํ น เหตู น ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ อฏฺฐาน’’นฺติ ปชานนฺโต ฐานโต อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาติ. "ย่อมรู้ฐานะโดยความเป็นฐานะ" คือย่อมรู้เหตุโดยความเป็นเหตุ เพราะผลย่อมตั้งอยู่ในเหตุนั้น และย่อมเกิดขึ้นและเป็นไปโดยอาศัยเหตุนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ฐานะ" พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ว่า "ธรรมเหล่าใดเป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อการเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นเป็นฐานะ ธรรมเหล่าใดไม่เป็นเหตุไม่เป็นปัจจัยเพื่อการเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นเป็นอฐานะ" ดังนี้ จึงทรงรู้ฐานะและอฐานะตามความเป็นจริง สมาทิยนฺตีติ [Pg.141] สมาทานานิ, ตานิ ปน สมาทิยิตฺวา กตานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘สมาทิยิตฺวา กตาน’’นฺติ. กมฺมเมว วา กมฺมสมาทานนฺติ เอเตน ‘‘สมาทาน’’นฺติ สทฺทสฺส อปุพฺพตฺถาภาวํ ทสฺเสติ มุตฺตคตสทฺเท คตสทฺทสฺส วิย. คตีติ นิรยาทิคติโย. อุปธีติ อตฺตภาโว. กาโลติ กมฺมสฺส วิปจฺจนารหกาโล. ปโยโคติ วิปากุปฺปตฺติยา ปจฺจยภูตา กิริยา. "สมาทิยันติ" คือสมาทาน แต่สมาทานเหล่านั้นเป็นสิ่งที่ทำแล้วด้วยการสมาทาน จึงกล่าวว่า "สิ่งที่ทำแล้วด้วยการสมาทาน" หรือกรรมนั่นแหละคือกรรมสมาทาน ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าคำว่า "สมาทาน" ไม่มีอรรถแปลกใหม่ เหมือนคำว่า "คตะ" ในคำว่า "มุตตะคตะ" "คติ" คือคติมีนรกเป็นต้น "อุปธิ" คืออัตภาพ "กาล" คือกาลที่กรรมควรให้ผล "ประโยค" คือการกระทำที่เป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของวิบาก จตุนฺนํ ฌานานนฺติ ปจฺจนีกชฺฌาปนฏฺเฐน อารมฺมณูปนิชฺฌานฏฺเฐน จ จตุนฺนํ รูปาวจรชฺฌานานํ. จตุกฺกนเยน เหตํ วุตฺตํ. อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานนฺติ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนํ (ม. นิ. ๒.๒๔๘; ๓.๓๑๒; ธ. ส. ๒๔๘; ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙) อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ. ติณฺณํ สมาธีนนฺติ สวิตกฺกสวิจาราทีนํ ติณฺณํ สมาธีนํ. นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนนฺติ ปฐมชฺฌานสมาปตฺติอาทีนํ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ. เอตฺถ จ ปฏิปาฏิยา อฏฺฐนฺนํ สมาธีติปิ นามํ, สมาปตฺตีติปิ จิตฺเตกคฺคตาสพฺภาวโต, นิโรธสมาปตฺติยา ตทภาวโต น สมาธีติ นามํ. หานภาคิยํ ธมฺมนฺติ อปฺปคุเณหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐิตสฺส สญฺญามนสิการานํ กามาทิปกฺขนฺทนํ. วิเสสภาคิยํ ธมฺมนฺติ ปคุเณหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐิตสฺส สญฺญามนสิการานํ ทุติยชฺฌานาทิปกฺขนฺทนํ. อิติ สญฺญามนสิการานํ กามาทิทุติยชฺฌานาทิปกฺขนฺทนานิ หานภาคิยวิเสสภาคิยธมฺมาติ ทสฺสิตานิ. เตหิ ปน ฌานานํ ตํสภาวตา ธมฺมสทฺเทน วุตฺตา. ตสฺมาติ วุตฺตเมวตฺถํ เหตุภาเวน ปจฺจามสติ. โวทานนฺติ ปคุณตาสงฺขาตํ โวทานํ. ตญฺหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐหิตฺวา ทุติยชฺฌานาทีนํ อธิคมสฺส ปจฺจยตฺตา ‘‘วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. เย ปน ‘‘นิโรธโต ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐานนฺติ ปาฬิ นตฺถี’’ติ วทนฺติ. เต ‘‘นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ผลสมาปตฺติยา อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อิมาย ปาฬิยํ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) ปฏิเสเธตพฺพา. คำว่า จตุนฺนํ ฌานานํ (แห่งฌาน ๔) ได้แก่ รูปาวจรฌาน ๔ ด้วยอรรถว่าเผาธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ และด้วยอรรถว่าเข้าไปเพ่งอารมณ์. คำนี้ท่านกล่าวด้วยจตุกนัย. คำว่า อัฏฐนฺนํ วิโมกฺขานํ (แห่งวิโมกข์ ๘) ได้แก่วิโมกข์ ๘ มีคำว่า ‘รูปี รูปานิ ปสฺสติ’ เป็นต้น. คำว่า ติณฺณํ สมาธีนํ (แห่งสมาธิ ๓) ได้แก่สมาธิ ๓ มีสวิตักกสวิจารสมาธิเป็นต้น. คำว่า นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ (แห่งอนุปุพพสมาบัติ ๙) ได้แก่อนุปุพพสมาบัติ ๙ มีปฐมฌานสมาบัติเป็นต้น. อนึ่ง ในอนุปุพพสมาบัติ ๙ นั้น โดยลำดับ ๘ อย่างแรกมีชื่อว่าสมาธิบ้าง มีชื่อว่าสมาบัติบ้าง เพราะมีจิตเป็นเอกัคคตา ส่วนนิโรธสมาบัติไม่มีจิตเป็นเอกัคคตา จึงไม่มีชื่อว่าสมาธิ. คำว่า หานภาคิยธรรม (ธรรมเป็นส่วนแห่งความเสื่อม) ได้แก่ การที่สัญญาและมนสิการของผู้ที่ออกจากปฐมฌานเป็นต้นอันไม่ชำนาญ ย่อมแล่นไปสู่กามเป็นต้น. คำว่า วิเสสภาคิยธรรม (ธรรมเป็นส่วนแห่งความพิเศษ) ได้แก่ การที่สัญญาและมนสิการของผู้ที่ออกจากปฐมฌานเป็นต้นอันชำนาญ ย่อมแล่นไปสู่ทุติยฌานเป็นต้น. ดังนี้ การแล่นไปสู่กามเป็นต้น และการแล่นไปสู่ทุติยฌานเป็นต้นของสัญญาและมนสิการ จึงชื่อว่าหานภาคิยธรรมและวิเสสภาคิยธรรม. อนึ่ง ความเป็นเช่นนั้นของฌานทั้งหลาย ท่านกล่าวด้วยคำว่า ธรรม. คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) ย่อมรำลึกถึงอรรถที่กล่าวแล้วนั่นแหละโดยความเป็นเหตุ. คำว่า โวทาน (ความผ่องแผ้ว) ได้แก่ โวทานที่นับว่าความชำนาญ. เพราะโวทานนั้นเป็นปัจจัยแห่งการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น หลังจากออกจากปฐมฌานเป็นต้น จึงชื่อว่า ‘วุฏฐาน’ (การออก). ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า ‘ไม่มีบาลีว่า การออกจากนิโรธสมาบัติเป็นผลสมาบัติ’ ชนเหล่านั้นพึงคัดค้านด้วยบาลีนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลออกจากนิโรธสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนะย่อมเป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ผลสมาบัติ’. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสีหนาทสูตร จบ. มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถามหาวรรค จบ. ๗. เทวตาวคฺโค ๗. เทวดาวรรค ๑-๓. อนาคามิผลสุตฺตาทิวณฺณนา อรรถกถาอนาคามิผลสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๓ ๖๕-๖๗. สตฺตมสฺส [Pg.142] ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ตติเย อภิสมาจาเร อุตฺตมสมาจาเร ภวํ อาภิสมาจาริกํ, วตฺตปฺปฏิปตฺติวตฺตํ. เตนาห ‘‘อุตฺตมสมาจารภูต’’นฺติอาทิ. เสขปณฺณตฺติสีลนฺติ เสขิยวเสน ปญฺญตฺตสีลํ. สูตรที่ ๖๕-๖๗ มีอรรถตื้น. ในสูตรที่ ๓ (คือสูตรที่ ๖๗) คำว่า อภิสมาจาเร ได้แก่ อภิสมาจาริกะ ซึ่งเป็นธรรมอันเกิดในอุตตมสมาจาร คือวัตรปฏิบัติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นอุตตมสมาจาร’ เป็นต้น. คำว่า เสขปัญญัตติสีลํ ได้แก่ ศีลที่บัญญัติโดยเสขิยะ. อนาคามิผลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอนาคามิผลสูตรเป็นต้น จบ. ๔-๕. สงฺคณิการามสุตฺตาทิวณฺณนา อรรถกถาสังคณิการามสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๕ ๖๘-๖๙. จตุตฺเถ คเณน สงฺคณํ สโมธานํ คณสงฺคณิกา, สา อารมิตพฺพฏฺเฐน อาราโม เอตสฺสาติ คณสงฺคณิการาโม. สงฺคณิกาติ วา สกปริสสโมธานํ. คโณติ นานาชนสโมธานํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. ปญฺจมํ อุตฺตานตฺถเมว. ในสูตรที่ ๔ การรวมกันเป็นหมู่เป็นคณะ ชื่อว่าคณะสังคณิกา, คณะสังคณิกานั้นเป็นที่น่ารื่นรมย์ด้วยอรรถว่าพึงรื่นรมย์แก่ผู้นี้ เพราะเหตุนั้น ผู้นี้จึงชื่อว่าคณะสังคณิการาม. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า สังคณิกา คือการรวมกันของบริษัทของตน. คำว่า คณะ คือการรวมกันของชนต่าง ๆ. ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบได้ง่าย. สูตรที่ ๕ มีอรรถตื้น. สงฺคณิการามสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสังคณิการามสูตรเป็นต้น จบ. ๖. สมาธิสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาสมาธิสูตร ๗๐. ฉฏฺเฐ ปฏิปฺปสฺสมฺภนํ ปฏิปฺปสฺสทฺธีติ อตฺถโต เอกนฺติ อาห ‘‘น ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺเธนาติ กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิยา อลทฺเธนา’’ติ. สุกฺกปกฺเข สนฺเตนาติอาทีสุ องฺคสนฺตตาย อารมฺมณสนฺตตาย สพฺพกิเลสสนฺตตาย จ สนฺเตน, อตปฺปนิยฏฺเฐน ปณีเตน, กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ลทฺธตฺตา, กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิภาวํ วา ลทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺเธน, ปสฺสทฺธิกิเลเสน วา อรหตา ลทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺเธน, เอโกทิภาเวน อธิคตตฺตา เอโกทิภาวาธิคเตนาติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ๗๐. ในสูตรที่ ๖ ท่านกล่าวว่า ปฏิปัสสัมภนะ กับ ปฏิปัสสัทธิ มีอรรถอย่างเดียวกัน จึงกล่าวว่า ‘น ปฏิปัสสัทธิลัทเธน (ผู้ยังไม่ได้ปฏิปัสสัทธิ) คือ ผู้ยังไม่ได้กิเลสปฏิปัสสัทธิ’. ในบทว่า สันเตน ในฝ่ายกุศลเป็นต้น พึงทราบอรรถดังนี้ว่า ‘สันเตน’ คือสงบด้วยความสงบแห่งองค์ฌาน ด้วยความสงบแห่งอารมณ์ และด้วยความสงบแห่งกิเลสทั้งปวง, ‘ปณีเตน’ คือประณีตด้วยอรรถว่าไม่อิ่ม, ‘ปฏิปัสสัทธิลัทเธน’ คือได้แล้วซึ่งกิเลสปฏิปัสสัทธิ หรือได้แล้วซึ่งความเป็นกิเลสปฏิปัสสัทธิ หรือได้แล้วซึ่งกิเลสอันสงบแล้วโดยพระอรหันต์, ‘เอกอดิภาวาธิคเตน’ คือบรรลุแล้วซึ่งความเป็นผู้มีอารมณ์เป็นอันเดียว. สมาธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสมาธิสูตร จบ. ๗-๑๐. สกฺขิภพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา อรรถกถาสักขิภัพพสูตรเป็นต้น ที่ ๗-๑๐ ๗๑-๗๔. สตฺตเม [Pg.143] ตสฺมึ ตสฺมึ วิเสเสติ ตสฺมึ ตสฺมึ สจฺฉิกาตพฺเพ วิเสเส. สกฺขิภาวาย ปจฺจกฺขการิตาย ภพฺโพ สกฺขิภพฺโพ, ตสฺส ภาโว สกฺขิภพฺพตา. ตํ สกฺขิภพฺพตํ. สติ สติอายตเนติ สติ สติการเณ. กิญฺเจตฺถ การณํ? อภิญฺญา วา อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ วา, อวสาเน ปน ฉฏฺฐาภิญฺญาย อรหตฺตํ วา การณํ, อรหตฺตสฺส วิปสฺสนา วาติ เวทิตพฺพํ. ยญฺหิ ตํ ตตฺร ตตฺร สกฺขิภพฺพตาสงฺขาตํ อิทฺธิวิธปจฺจนุภวนาทิ, ตสฺส อภิญฺญา การณํ. อถ อิทฺธิวิธปจฺจนุภวนาทิ อภิญฺญา, เอวํ สติ อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ การณํ. อรหตฺตมฺปิ ‘‘กุทาสฺสุ นามาหํ ตทายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐเปตฺวา ฉฏฺฐาภิญฺญํ นิพฺพตฺเตนฺตสฺส การณํ. อิทญฺจ สพฺพสาธารณํ น โหติ, สาธารณวเสน ปน อรหตฺตสฺส วิปสฺสนา การณํ. อถ วา สติ อายตเนติ ตสฺส ตสฺส วิเสสาธิคมสฺส อุปนิสฺสยสงฺขาเต การเณ สตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ตสฺมึ ตสฺมึ วิเสเส (ในวิเศษนั้น ๆ) ได้แก่ ในวิเศษที่พึงทำให้แจ้งนั้น ๆ. ผู้ควรแก่การเป็นประจักษ์ คือการทำให้ประจักษ์ ชื่อว่า สักขิภัพพะ, ความเป็นแห่งสักขิภัพพะนั้น ชื่อว่า สักขิภัพพตา, ซึ่งสักขิภัพพตานั้น. คำว่า สติ สติอายตเน (เมื่อมีอายตนะนั้น ๆ) ได้แก่ เมื่อมีเหตุนั้น ๆ. อะไรเป็นเหตุในที่นี้? พึงทราบว่า อภิญญา หรือฌานที่เป็นบาทแห่งอภิญญา หรือในที่สุด อรหัตผลด้วยอภิญญาที่ ๖ เป็นเหตุ หรือวิปัสสนาเป็นเหตุแห่งอรหัตผล. เพราะการเสวยฤทธิ์ต่าง ๆ เป็นต้นที่นับว่าสักขิภัพพตา อภิญญาเป็นเหตุ. ถ้าการเสวยฤทธิ์ต่าง ๆ เป็นต้นเป็นอภิญญา เมื่อเป็นเช่นนั้น ฌานที่เป็นบาทแห่งอภิญญาเป็นเหตุ. แม้พระอรหัตก็เป็นเหตุของผู้ที่ยังอภิญญาที่ ๖ ให้เกิดขึ้น โดยตั้งความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยมว่า ‘เมื่อไรหนอ เราจักเข้าถึงอายตนะนั้นอยู่’. อนึ่ง ข้อนี้ไม่เป็นสาธารณะแก่ทุกคน แต่โดยสาธารณะแล้ว วิปัสสนาเป็นเหตุแห่งอรหัตผล. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า สติ อายตเน พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า เมื่อมีเหตุที่นับว่าเป็นอุปนิสัยแห่งการบรรลุวิเศษนั้น ๆ. หานภาคิยาทีสุ ‘‘ปฐมชฺฌานสฺส ลาภึ กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ, หานภาคิโย สมาธิ. ตทนุธมฺมตา สติ สนฺติฏฺฐติ, ฐิติภาคิโย สมาธิ. อวิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ, วิเสสภาคิโย สมาธิ. นิพฺพิทาสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ วิราคูปสํหิตา, นิพฺเพธภาคิโย สมาธี’’ติ (วิภ. ๗๙๙) อิมินา นเยน สพฺพสมาปตฺติโย วิตฺถาเรตฺวา หานภาคิยาทิอตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ปฐมชฺฌานสฺส ลาภินฺติ ยฺวายํ อปฺปคุณสฺส ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภี, ตํ. กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺตีติ ตโต วุฏฺฐิตํ อารมฺมณวเสน กามสหคตา หุตฺวา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ ตุทนฺติ, ตสฺส กามานตีตสฺส กามานุปกฺขนฺทานํ สญฺญามนสิการานํ วเสน โส ปฐมชฺฌานสมาธิ หายติ ปริหายติ, ตสฺมา หานภาคิโย วุตฺโต. ตทนุธมฺมตาติ ตทนุรูปสภาโว. สติ สนฺติฏฺฐตีติ อิทํ มิจฺฉาสตึ สนฺธาย วุตฺตํ. ยสฺส หิ ปฐมชฺฌานานุรูปสภาวา ปฐมชฺฌานํ สนฺตโต ปณีตโต ทิสฺวา อสฺสาทยมานา อภินนฺทมานา นิกนฺติ โหติ, ตสฺส นิกนฺติวเสน โส ปฐมชฺฌานสมาธิ เนว หายติ น วฑฺฒติ, ฐิติโกฏฺฐาสิโก โหติ. เตน วุตฺตํ [Pg.144] ‘‘ฐิติภาคิโย สมาธี’’ติ. อวิตกฺกสหคตาติ อวิตกฺกํ ทุติยชฺฌานํ สนฺตโต ปณีตโต มนสิกโรโต อารมฺมณวเสน อวิตกฺกสหคตา. สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺตีติ ปคุณปฐมชฺฌานโต วุฏฺฐิตํ ทุติยชฺฌานาธิคมตฺถาย โจเทนฺติ ตุทนฺติ. ตสฺส อุปริ ทุติยชฺฌานานุปกฺขนฺทานํ สญฺญามนสิการานํ วเสน โส ปฐมชฺฌานสมาธิ วิเสสภูตสฺส ทุติยชฺฌานสฺส อุปฺปตฺติปทฏฺฐานตาย ‘‘วิเสสภาคิโย’’ติ วุตฺโต. ในบทว่า หานภาคิยะเป็นต้น พึงทราบอรรถแห่งหานภาคิยะเป็นต้น โดยพิสดารในสมาบัติทั้งปวง ด้วยนัยนี้ว่า ‘สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยกาม ย่อมแล่นไปสู่ผู้ได้ปฐมฌาน, สมาธินั้นเป็นหานภาคิยะ. เมื่อความระลึกถึงธรรมนั้นตั้งอยู่, สมาธินั้นเป็นฐิติภาคิยะ. สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยอวิตักกะ ย่อมแล่นไป, สมาธินั้นเป็นวิเสสภาคิยะ. สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยนิพพิทา อันประกอบด้วยวิราคะ ย่อมแล่นไป, สมาธินั้นเป็นนิพเพธภาคิยะ’. ในบทเหล่านั้น คำว่า ปฐมฌานัสส ลาภึ (ผู้ได้ปฐมฌาน) ได้แก่ ผู้ได้ปฐมฌานอันไม่ชำนาญนั้น. คำว่า กามสหคตา สัญญา มนสิการา สมุทาจรนฺติ (สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยกาม ย่อมแล่นไป) ได้แก่ สัญญาและมนสิการที่ออกจากปฐมฌานนั้น ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยกามโดยเป็นอารมณ์ ย่อมแล่นไป ย่อมทิ่มแทง, ปฐมฌานสมาธินั้นย่อมเสื่อม ย่อมเสื่อมไป เพราะสัญญาและมนสิการของผู้ที่ยังไม่ล่วงกามและแล่นไปสู่กาม, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหานภาคิยะ. คำว่า ตทนุธมฺมตา (ความเป็นธรรมตามนั้น) ได้แก่ ความมีสภาพเหมาะสมกับธรรมนั้น. คำว่า สติ สนฺติฏฺฐติ (เมื่อความระลึกตั้งอยู่) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงมิจฉาสติ. เพราะว่า ผู้ใดมีความเพลิดเพลินยินดีในปฐมฌานอันมีสภาพเหมาะสมกับปฐมฌาน โดยเห็นปฐมฌานนั้นว่าสงบและประณีต, ปฐมฌานสมาธินั้นย่อมไม่เสื่อมและไม่เจริญ เพราะความเพลิดเพลินยินดีนั้น ย่อมเป็นส่วนแห่งความตั้งอยู่. เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ‘ฐิติภาคิยสมาธิ’. คำว่า อวิตักกสหคตา (สหรคตด้วยอวิตักกะ) ได้แก่ สหรคตด้วยอวิตักกะโดยเป็นอารมณ์ของผู้ที่มนสิการทุติยฌานอันสงบและประณีต. คำว่า สัญญา มนสิการา สมุทาจรนฺติ (สัญญาและมนสิการ ย่อมแล่นไป) ได้แก่ สัญญาและมนสิการย่อมชักชวน ย่อมทิ่มแทงผู้ที่ออกจากปฐมฌานอันชำนาญ เพื่อการบรรลุทุติยฌาน. ปฐมฌานสมาธินั้นชื่อว่า ‘วิเสสภาคิยะ’ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของทุติยฌานอันเป็นวิเศษ โดยอาศัยสัญญาและมนสิการที่แล่นไปสู่ทุติยฌานเบื้องบน. นิพฺพิทาสหคตาติ ตเมว ปฐมชฺฌานลาภึ ฌานโต วุฏฺฐิตํ นิพฺพิทาสงฺขาเตน วิปสฺสนาญาเณน สหคตา. วิปสฺสนาญาณญฺหิ ฌานงฺเคสุ ปเภเทน อุปฏฺฐหนฺเตสุ นิพฺพินฺทติ อุกฺกณฺฐติ, ตสฺมา ‘‘นิพฺพิทา’’ติ วุจฺจติ. สมุทาจรนฺตีติ นิพฺพานสจฺฉิกิริยตฺถาย โจเทนฺติ ตุทนฺติ. วิราคูปสํหิตาติ วิราคสงฺขาเตน นิพฺพาเนน อุปสํหิตา. วิปสฺสนาญาณญฺหิ สกฺกา อิมินา มคฺเคน วิราคํ นิพฺพานํ สจฺฉิกาตุนฺติ ปวตฺติโต ‘‘วิราคูปสํหิต’’นฺติ วุจฺจติ. ตํสมฺปยุตฺตา สญฺญามนสิการา วิราคูปสํหิตา เอว นาม. ตสฺส เตสํ สญฺญามนสิการานํ วเสน ปฐมชฺฌานสมาธิ อริยมคฺคปฺปฏิเวธสฺส ปทฏฺฐานตาย ‘‘นิพฺเพธภาคิโย’’ติ วุตฺโต. หานํ ภชนฺตีติ หานภาคิยา, หานภาโค วา เอเตสํ อตฺถีติ หานภาคิยา, ปริหานโกฏฺฐาสิกาติ อตฺโถ. อิมินา นเยน ฐิติภาคิโย เวทิตพฺโพ. อฏฺฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. บทว่า นิพพิทาสหคตา คือ สหรคตด้วยวิปัสสนาญาณอันนับว่าความเบื่อหน่าย ซึ่งเกิดขึ้นแก่ผู้ได้ปฐมฌานนั้นแล ผู้ลุกขึ้นจากฌาน. ก็วิปัสสนาญาณย่อมเบื่อหน่าย ย่อมระอาในองค์ฌานทั้งหลายที่ปรากฏโดยความต่างกัน เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “นิพพิทา” (ความเบื่อหน่าย). บทว่า สมุทาจารันติ คือ ย่อมชักชวน ย่อมกระตุ้นเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน. บทว่า วิราคูปสังหิตา คือ ประกอบด้วยพระนิพพานอันนับว่าวิราคะ. ก็วิปัสสนาญาณย่อมเป็นไปว่า “อาจทำให้แจ้งซึ่งวิราคะ คือพระนิพพานด้วยมรรคนี้ได้” เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “วิราคูปสังหิตา”. สัญญาและมนสิการที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาญาณนั้นแล ชื่อว่าประกอบด้วยวิราคะ. ปฐมฌานสมาธินั้น อันเป็นบาทฐานแห่งการแทงตลอดอริยมรรค เพราะอาศัยสัญญาและมนสิการเหล่านั้น จึงชื่อว่า “นิพเพธภาคิยะ” (มีส่วนแห่งการแทงตลอด). บทว่า หานัง ภชันติ คือ “หานภาคิยะ” (มีส่วนแห่งความเสื่อม) หรือว่า “หานภาคิยะ” เพราะความเสื่อมมีแก่ธรรมเหล่านั้น อธิบายว่า มีส่วนแห่งความเสื่อม. พึงทราบ “ฐิติภาคิยะ” (มีส่วนแห่งความตั้งอยู่) โดยนัยนี้. สูตรที่ 8 เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. สกฺขิภพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายสักขิภัพพสูตรเป็นต้น จบแล้ว. เทวตาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเทวดาวรรค จบแล้ว. ๘. อรหตฺตวคฺโค ๘. อรหัตตวรรค ๑-๓. ทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๓. คำอธิบายทุกขสูตรเป็นต้น ๗๕-๗๗. อฏฺฐมสฺส ปฐมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ตติเย ติวิธํ กุหนวตฺถุนฺติ ปจฺจยปฺปฏิเสวนสามนฺตชปฺปนอิริยาปถปฺปวตฺตนสงฺขาตํ ติวิธํ กุหนวตฺถุํ. อุกฺขิปิตฺวาติ ‘‘มหากุฏุมฺพิโก มหานาวิโก มหาทานปตี’’ติอาทินา ปคฺคณฺหิตฺวา ลปนํ. อวกฺขิปิตฺวาติ ‘‘กึ อิมสฺส ชีวิตํ, พีชโภชโน นามาย’’นฺติ หีเฬตฺวา ลปนํ. ๗๕-๗๗. ในสูตรที่ 1 เป็นต้นแห่งอัฏฐมนิบาต ไม่มีข้อความที่จะกล่าว. ในสูตรที่ 3 บทว่า ติวิธัง กุหนวัตถุ คือ วัตถุแห่งการโอ้อวด 3 อย่าง อันนับว่าการเสพปัจจัย การพูดจาใกล้ชิด และการทำอิริยาบถให้เป็นไป. บทว่า อุกฺขิปิตฺวา คือ การพูดเชิดชูว่า “เป็นมหาเศรษฐี เป็นนายเรือใหญ่ เป็นมหาทายก” เป็นต้น. บทว่า อวกฺขิปิตฺวา คือ การพูดดูหมิ่นว่า “ชีวิตของผู้นี้มีอะไร, ผู้นี้ชื่อว่าผู้บริโภคเมล็ดพืช” เป็นต้น. ทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายทุกขสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๔. สุขโสมนสฺสสุตฺตวณฺณนา ๔. คำอธิบายสุขโสมนัสสสูตร ๗๘. จตุตฺเถ [Pg.145] ยถาวุตฺตธมฺมาทีสุ ตสฺส กิเลสนิมิตฺตํ ทุกฺขํ อนวสฺสนนฺติ ‘‘สุขโสมนสฺสพหุโล วิหรตี’’ติ วุตฺตํ. กายิกสุขญฺเจว เจตสิกโสมนสฺสญฺจ พหุลํ อสฺสาติ สุขโสมนสฺสพหุโล. ยวติ เตน ผลํ มิสฺสิตํ วิย โหตีติ โยนิ, เอกนฺติกํ การณํ. อสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส ภิกฺขุโน. ปริปุณฺณนฺติ อวิกลํ อนวเสสํ. ๗๘. ในสูตรที่ 4 บทว่า สุขโสมนัสสพหุโล วิหรติ ดังนี้ กล่าวไว้ว่า ความทุกข์อันเป็นนิมิตแห่งกิเลสของภิกษุนั้น ย่อมไม่ไหลมาในธรรมทั้งหลายที่กล่าวมาแล้วเป็นต้น. บทว่า สุขโสมนัสสพหุโล คือ มีสุขทางกายและโสมนัสทางใจมาก. บทว่า ยาวติ เตน ผลํ มิสฺสิตํ วิย โหติ คือ “โยนิ” (เหตุ) เป็นเหตุแน่นอน. บทว่า อสฺสาติ คือ ของภิกษุที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า ปริปุณฺณํ คือ ไม่บกพร่อง ไม่เหลือเศษ. สุขโสมนสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายสุขโสมนัสสสูตร จบแล้ว. ๕. อธิคมสุตฺตวณฺณนา ๕. คำอธิบายอธิคมสูตร ๗๙. ปญฺจเม อาคจฺฉนฺติ เอเตน กุสลา วา อกุสลา วาติ อาคมนํ, กุสลากุสลานํ อุปฺปตฺติการณํ. ตตฺถ กุสโลติ อาคมนกุสโล. เอวํ ธมฺเม มนสิกโรโต กุสลา วา อกุสลา วา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺตีติ เอวํ ชานนฺโต. อปคจฺฉนฺติ กุสลา วา อกุสลา วา เอเตนาติ อปคมนํ. เตสํ เอว อนุปฺปตฺติการณํ, ตตฺถ กุสโลติ อปคมนกุสโล. เอวํ ธมฺเม มนสิกโรโต กุสลา วา อกุสลา วา ธมฺมา นาภิวฑฺฒนฺตีติ เอวํ ชานนฺโต. อุปายกุสโลติ ฐานุปฺปตฺติกปญฺญาสมนฺนาคโต. อิทญฺจ อจฺจายิกกิจฺเจ วา ภเย วา อุปฺปนฺเน ตสฺส ติกิจฺฉนตฺถํ ฐานุปฺปตฺติยา การณชานนวเสน เวทิตพฺพํ. ๗๙. ในสูตรที่ 5 บทว่า อาคัจฉันติ เอเตน กุสลา วา อกุสลา วา คือ “อาคมนะ” (การมา) เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของกุศลและอกุศล. ในบรรดาเหตุนั้น บทว่า กุสโล คือ ผู้ฉลาดในการมา. บทว่า เอวัง ธัมเม มนสิกโรโต กุสลา วา อกุสลา วา ธัมมา อภิวฑฺฒนฺติ คือ ผู้รู้แจ้งอย่างนี้. บทว่า อปคัจฉันติ กุสลา วา อกุสลา วา เอเตนาติ อปคมนํ คือ “อปคมนะ” (การไปจาก) เป็นเหตุแห่งการไม่เกิดขึ้นของกุศลและอกุศลเหล่านั้น. ในบรรดาเหตุนั้น บทว่า กุสโล คือ ผู้ฉลาดในการไปจาก. บทว่า เอวัง ธัมเม มนสิกโรโต กุสลา วา อกุสลา วา ธัมมา นาภิวฑฺฒนฺติ คือ ผู้รู้แจ้งอย่างนี้. บทว่า อุปายกุสโล คือ ผู้ประกอบด้วยปัญญาที่เกิดขึ้นทันท่วงที. ข้อนี้พึงทราบโดยนัยแห่งการรู้เหตุที่เกิดขึ้นทันท่วงที เพื่อแก้ไขเมื่อมีกิจเร่งด่วนหรือภัยเกิดขึ้น. อธิคมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายอธิคมสูตร จบแล้ว. ๖-๗. มหนฺตตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา ๖-๗. คำอธิบายมหันตัตตสูตรเป็นต้น ๘๐-๘๑. ฉฏฺเฐ สมฺปตฺเตติ กิเลเส สมฺปตฺเต. สตฺตมํ อุตฺตานเมว. ๘๐-๘๑. ในสูตรที่ 6 บทว่า สัมปัตเตติ คือ เมื่อกิเลสถึงพร้อม. สูตรที่ 7 มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. มหนฺตตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายมหันตัตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๘-๑๐. ทุติยนิรยสุตฺตาทิวณฺณนา ๘-๑๐. คำอธิบายทุติยนรกสูตรเป็นต้น ๘๒-๘๔. อฏฺฐเม [Pg.146] กายปาคพฺภิยาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน วจีปาคพฺภิยํ มโนปาคพฺภิยญฺจ สงฺคณฺหาติ. นวมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ๘๒-๘๔. ในสูตรที่ 8 บทว่า กายปาคับภิยาทิหิ คือ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์ความคะนองทางวาจาและความคะนองทางใจด้วย. สูตรที่ 9 เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. ทุติยนิรยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายทุติยนรกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. อรหตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายอรหัตตวรรค จบแล้ว. ๙. สีติวคฺโค ๙. สีติวรรค ๑. สีติภาวสุตฺตวณฺณนา ๑. คำอธิบายสีติภาวสูตร ๘๕. นวมสฺส ปฐเม สีติภาวนฺติ นิพฺพานํ, กิเลสวูปสมํ วา. นิคฺคณฺหาตีติ อจฺจารทฺธวีริยตาทีหิ อุทฺธตํ จิตฺตํ อุทฺธจฺจปกฺขโต รกฺขณวเสน นิคฺคณฺหาติ. ปคฺคณฺหาตีติ อติสิถิลวีริยตาทีหิ ลีนํ จิตฺตํ โกสชฺชปาตโต รกฺขณวเสน ปคฺคณฺหาติ. สมฺปหํเสตีติ สมปฺปวตฺตจิตฺตํ ตถาปวตฺติยํ ปญฺญาย โตเสติ อุตฺเตเชติ วา. ยทา วา ปญฺญาปโยคมนฺทตาย อุปสมสุขานธิคเมน วา นิรสฺสาทํ จิตฺตํ ภาวนาย น ปกฺขนฺทติ, ตทา ชาติอาทีนิ สํเวควตฺถูนิ ปจฺจเวกฺขิตฺวา สมฺปหํเสติ สมุตฺเตเชติ. อชฺฌุเปกฺขตีติ ยทา ปน จิตฺตํ อลีนํ อนุทฺธตํ อนิรสฺสาทํ อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ สมฺมเทว ภาวนาวีตึ โอติณฺณํ โหติ, ตทา ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ กิญฺจิ พฺยาปารํ อกตฺวา สมปฺปวตฺเตสุ อสฺเสสุ สารถี วิย อชฺฌุเปกฺขติ, อุเปกฺขโกว โหติ. ปณีตาธิมุตฺติโกติ ปณีเต อุตฺตเม มคฺคผเล อธิมุตฺโต นินฺนโปณปพฺภาโร. ๘๕. ในสูตรที่ 1 แห่งนวมนิบาต บทว่า สีติภาวัง คือ พระนิพพาน หรือความสงบแห่งกิเลส. บทว่า นิกฺคณฺหาติ คือ ย่อมข่มจิตที่ฟุ้งซ่านด้วยความเพียรที่ปรารภจัดเกินไปเป็นต้น โดยนัยแห่งการป้องกันจากฝ่ายอุทธัจจะ. บทว่า ปคฺคณฺหาติ คือ ย่อมยกจิตที่หดหู่ด้วยความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปเป็นต้น โดยนัยแห่งการป้องกันจากการตกไปในความเกียจคร้าน. บทว่า สัมปหังเสติ คือ ย่อมยังจิตที่ดำเนินไปเสมอกันให้ยินดีด้วยปัญญาในการดำเนินไปอย่างนั้น หรือย่อมกระตุ้น. หรือว่า เมื่อใดจิตไม่แล่นไปในการภาวนา เพราะความเชื่องช้าในการใช้ปัญญา หรือเพราะไม่ได้บรรลุสุขแห่งความสงบ หรือเพราะไม่มีรสชาติ เมื่อนั้นย่อมพิจารณาวัตถุแห่งความสังเวชมีชาติเป็นต้น แล้วยังให้ร่าเริง ยังให้กระตุ้น. บทว่า อัชฌุเปกขติ คือ เมื่อใดจิตไม่หดหู่ ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่มีรสชาติ ดำเนินไปเสมอกันในอารมณ์ เข้าถึงวิถีแห่งภาวนาโดยชอบแล้ว เมื่อนั้นย่อมวางเฉย เหมือนสารถีวางเฉยในม้าที่ดำเนินไปเสมอกัน โดยไม่ทำกิจอะไรในการยกขึ้น ข่มไว้ และยังให้ร่าเริง ย่อมเป็นผู้มีอุเบกขาเท่านั้น. บทว่า ปณีตาธิมุตติโก คือ น้อมไป โน้มไป เอียงไปในมรรคผลอันประณีตสูงสุด. สีติภาวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายสีติภาวสูตร จบแล้ว. ๒-๑๑. อาวรณสุตฺตาทิวณฺณนา ๒-๑๑. คำอธิบายอาวรณสูตรเป็นต้น ๘๖-๙๕. ทุติเย อจฺฉนฺทิโกติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺทรหิโต. อุตฺตรกุรุกา มนุสฺสา อจฺฉนฺทิกฏฺฐานํ ปวิฏฺฐา. ทุปฺปญฺโญติ ภวงฺคปญฺญาย ปริหีโน[Pg.147]. ภวงฺคปญฺญาย ปน ปริปุณฺณายปิ ยสฺส ภวงฺคํ โลกุตฺตรสฺส ปจฺจโย น โหติ, โสปิ ทุปฺปญฺโญ เอว นาม. อภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนฺติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนิยามสงฺขาตํ อริยมคฺคํ โอกฺกมิตุํ อธิคนฺตุํ อภพฺโพ. น กมฺมาวรณตายาติอาทีสุ อภพฺพวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ๘๖-๙๕. ในสูตรที่ 2 บทว่า อัจฉันทิโก คือ ผู้ปราศจากฉันทะในกุศลอันเป็นความใคร่จะทำ. มนุษย์ชาวอุตตรกุรุเข้าถึงฐานะที่ไม่มีฉันทะ. บทว่า ทุปฺปญฺโญ คือ ผู้เสื่อมจากภวังคปัญญา. อนึ่ง แม้ภวังคปัญญาบริบูรณ์ แต่ภวังค์ของบุคคลใดไม่เป็นปัจจัยแก่โลกุตตระ บุคคลนั้นก็ชื่อว่ามีปัญญาทรามเหมือนกัน. บทว่า อภัพโพ นิยามัง โอกกมิตุํ กุสเลสุ ธัมเมสุ สัมมัตตัง คือ ไม่สามารถก้าวลงสู่ หรือบรรลุอริยมรรคอันนับว่าความแน่นอนในกุศลธรรมทั้งหลาย. ในบทว่า น กัมมาวรณตายาติ เป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับผู้ไม่สามารถ. สูตรที่ 4 เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. อาวรณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายอาวรณสูตรเป็นต้น จบแล้ว. สีติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายสีติวรรค จบแล้ว. ๑๐. อานิสํสวคฺโค ๑๐. อานิสังสวรรค ๑-๑๑. ปาตุภาวสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๑๑. คำอธิบายปาตุภาวสูตรเป็นต้น ๙๖-๑๐๖. ทสมสฺส ปฐมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. อฏฺฐเม เมตฺตา เอตสฺส อตฺถีติ เมตฺตาวา, ตสฺส ภาโว เมตฺตาวตา, เมตฺตาปฏิปตฺติ, ตาย. สา ปน เมตฺตาวตา เมตฺตาวเสน ปาริจริยาติ อาห ‘‘เมตฺตายุตฺตาย ปาริจริยายา’’ติ. ปริจรนฺติ วิปฺปกตพฺรหฺมจริยตฺตา. ปริจิณฺณสตฺถุเกน สาวเกน นาม สตฺถุโน ยาว ธมฺเมน กาตพฺพา ปาริจริยา, ตาย สมฺมเทว สมฺปาทิตตฺตา. นวมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ข้อ ๙๖-๑๐๖ ในปฐมวรรคเป็นต้นแห่งทสกนิบาต ไม่มีข้อที่จะพึงกล่าว. ในข้อที่ ๘ (อัฏฐมสูตร) คำว่า เมตตา (ความเมตตา) มีแก่บุคคลนั้น ชื่อว่า เมตตาวา (ผู้มีเมตตา), ภาวะของผู้มีเมตตานั้น ชื่อว่า เมตตาวัตตา (ความเป็นผู้มีเมตตา), เมตตาปฏิปัตติ (การปฏิบัติด้วยเมตตา), ด้วยเมตตาวัตตานั้น. อนึ่ง เมตตาวัตตานั้น เป็นการบำรุงด้วยเมตตา จึงตรัสว่า "ด้วยการบำรุงที่ประกอบด้วยเมตตา". ย่อมบำรุง เพราะพรหมจรรย์ยังไม่สำเร็จ. ชื่อว่าอันสาวกผู้บำรุงพระศาสดาแล้ว ย่อมบำรุงพระศาสดาด้วยธรรมที่พึงกระทำนั้น เพราะได้บำรุงโดยชอบแล้ว. ข้อที่ ๙ เป็นต้น มีอรรถตื้น. ปาตุภาวสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปาตุภาวสูตรเป็นต้น จบแล้ว. อานิสํสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอานิสังสวรรค จบแล้ว. ๑๐๗-๑๑๖. เอกาทสมวคฺโค อุตฺตานตฺโถเยว. ข้อ ๑๐๗-๑๑๖ เอกาทสมวรรค มีอรรถตื้นเท่านั้น. อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย จบอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อ มโนรถปูรณี ฉกฺกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา. การแสดงอรรถที่ไม่ตื้นแห่งการพรรณนาฉักกนิบาต จบแล้ว. . นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น. องฺคุตฺตรนิกาเย ในอังคุตตรนิกาย สตฺตกนิปาต-ฏีกา ฎีกาสัตตกนิบาต ๑. ปฐมปณฺณาสกํ ๑. ปฐมปัณณาสก์ ๑. ธนวคฺควณฺณนา ๑. การพรรณนาธนวรรค ๑-๑๐. สตฺตกนิปาตสฺส ปฐโม วคฺโค อุตฺตานตฺโถ. ๑-๑๐. วรรคแรกแห่งสัตตกนิบาต มีเนื้อความตื้น. ๒. อนุสยวคฺโค ๒. อนุสยวรรค ๔.ปุคฺคลสุตฺตวณฺณนา ๔. การพรรณนาปุคคลสูตร ๑๔. ทุติยสฺส [Pg.149] จตุตฺเถ อุภโต อุภยถา, อุภโต อุโภหิ ภาเคหิ วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต เอกเทสสรูเปกเสสนเยน. ทฺวีหิ ภาเคหีติ กรเณ นิสฺสกฺเก เจตํ พหุวจนํ. อาวุตฺติอาทิวเสน อยํ นิยโม เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘อรูปสมาปตฺติยา’’ติอาทิ. เอเตน ‘‘สมาปตฺติยา วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน, มคฺเคน สมุจฺเฉทวิโมกฺเขน วิมุตฺตตฺตา อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ เอวํ ปวตฺโต ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรวาโท, ‘‘นามกายโต รูปกายโต จ วิมุตฺตตฺตา อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ เอวํ ปวตฺโต ติปิฏกมหารกฺขิตตฺเถรวาโท, ‘‘สมาปตฺติยา วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน เอกวารํ, มคฺเคน สมุจฺเฉทวิโมกฺเขน เอกวารํ วิมุตฺตตฺตา อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ เอวํ ปวตฺโต ติปิฏกจูฬาภยตฺเถรวาโท จาติ อิเมสํ ติณฺณมฺปิ เถรวาทานํ เอกชฺฌํ สงฺคโห กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ ปฐมวาเท ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต วุตฺโต, ทุติยวาเท อุภโต ภาคโต วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต, ตติยวาเท ทฺวีหิ ภาเคหิ ทฺเว วาเร วิมุตฺโตติ อยเมเตสํ วิเสโสติ. วิมุตฺโตติ กิเลเสหิ วิมุตฺโต, กิเลสวิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทเนหิ วา กายโต วิมุตฺโตหิ อตฺโถ. ๑๔. ในสูตรที่ ๔ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า อุภโต (ทั้งสองส่วน) คือ โดยประการทั้งสอง, ชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ เพราะหลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง ด้วยนัยแห่งเอกเทศสรูปเอกเสส. คำว่า ด้วยส่วนทั้งสอง นี้ เป็นพหูพจน์ในอรรถกะระณะและนิสสัคคะ. พึงทราบข้อกำหนดนี้ด้วยอำนาจแห่งอาวุตติเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยอรูปสมาบัติ' เป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ พึงเห็นว่า การสงเคราะห์เถรวาททั้ง ๓ นี้เข้าด้วยกัน คือ เถรวาทของพระติปิฏกจุลนาคเถระที่ว่า 'ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะหลุดพ้นด้วยวิกขัมภนวิโมกข์ด้วยสมาบัติ และด้วยสมุจเฉทวิโมกข์ด้วยมรรค', เถรวาทของพระติปิฏกมหารักขิตเถระที่ว่า 'ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะหลุดพ้นจากนามกายและรูปกาย', และเถรวาทของพระติปิฏกจุลลอภัยเถระที่ว่า 'ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะหลุดพ้นด้วยวิกขัมภนวิโมกข์ด้วยสมาบัติครั้งหนึ่ง และด้วยสมุจเฉทวิโมกข์ด้วยมรรคครั้งหนึ่ง'. อนึ่ง ในที่นี้ ในวาทะที่ ๑ ท่านกล่าวว่า อุภโตภาควิมุตติ คือผู้หลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง, ในวาทะที่ ๒ ท่านกล่าวว่า อุภโตภาควิมุตติ คือผู้หลุดพ้นจากส่วนทั้งสอง, ในวาทะที่ ๓ ท่านกล่าวว่า อุภโตภาควิมุตติ คือผู้หลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง ๒ ครั้ง นี้คือความต่างกันของวาทะเหล่านั้น. คำว่า วิมุตโต หมายถึง หลุดพ้นแล้วจากกิเลส หรือหลุดพ้นแล้วจากกายด้วยการข่มและการตัดขาดกิเลส. โสติ อุภโตภาควิมุตฺโต. กามญฺเจตฺถ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานมฺปิ อรูปาวจรชฺฌานํ วิย ทุวงฺคิกํ อาเนญฺชปฺปตฺตนฺติ วุจฺจติ. ตํ ปน ปทฏฺฐานํ กตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต นาม น โหติ รูปกายโต [Pg.150] อวิมุตฺตตฺตา. ตญฺหิ กิเลสกายโตว วิมุตฺตํ, น รูปกายโต, ตสฺมา ตโต วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต น โหตีติ อาห ‘‘จตุนฺนํ อรูป…เป… ปญฺจวิโธ โหตี’’ติ. อรูปสมาปตฺตีนนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. อรหตฺตํ ปตฺตอนาคามิโนติ ภูตปุพฺพคติยา วุตฺตํ. น หิ อรหตฺตํ ปตฺโต อนาคามี นาม โหติ. ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทิเก นิโรธสมาปตฺติอนฺเต อฏฺฐ วิโมกฺเข วตฺวา – คำว่า โส (บุคคลนั้น) คือ อุภโตภาควิมุตติ. และในที่นี้ แม้รูปาวจรจตุตถฌาน ท่านก็เรียกว่า ถึงความไม่หวั่นไหว มีองค์ ๒ เหมือนอรูปาวจรฌาน. แต่บุคคลผู้บรรลุพระอรหัตโดยทำฌานนั้นให้เป็นบาท ไม่ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะยังไม่หลุดพ้นจากรูปกาย. จริงอยู่ ฌานนั้นหลุดพ้นจากกิเลสกายเท่านั้น ไม่ใช่จากรูปกาย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บุคคลผู้ออกจากฌานนั้นแล้วบรรลุพระอรหัต ไม่เป็นอุภโตภาควิมุตติ ว่า 'อรูปสมาบัติ ๔ ... เป็น ๕ อย่าง'. คำว่า อรูปสมาปัตตีนัง เป็นสามีวิภัตติในอรรถนิทธารณะ. คำว่า อนาคามีผู้บรรลุพระอรหัต ท่านกล่าวโดยบุพพภูตคติ. เพราะว่าผู้บรรลุพระอรหัตแล้ว ย่อมไม่ชื่อว่าเป็นอนาคามี. ครั้นตรัสวิโมกข์ ๘ ประการ มี 'ผู้มีรูปย่อมเห็นรูปทั้งหลาย' เป็นต้น จนถึงนิโรธสมาบัติแล้ว - ‘‘ยโต จ โข, อานนฺท, ภิกฺขุ อิเม อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ, อานนฺท, ภิกฺขุ อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ – "ดูกรอานนท์ เมื่อใดแล ภิกษุถูกต้องวิโมกข์ ๘ ประการเหล่านี้ด้วยกายแล้วแลอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูกรอานนท์ ภิกษุนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุตติ" ดังนี้ - ยทิปิ มหานิทาเน (ที. นิ. ๒.๑๓๐) วุตฺตํ, ตํ ปน อุภโตภาควิมุตฺตเสฏฺฐวเสน วุตฺตนฺติ, อิธ ปน สพฺพอุภโตภาควิมุตฺเต สงฺคหณตฺถํ ‘‘ปญฺจวิโธ โหตี’’ติ วตฺวา ‘‘ปาฬิ ปเนตฺถ…เป… อฏฺฐวิโมกฺขลาภิโน วเสน อาคตา’’ติ อาห. มชฺฌิมนิกาเย ปน กีฏาคิริสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๘๒) – แม้จะตรัสไว้ในมหานิทานสูตร (ที. นิ. ๒.๑๓๐) ก็จริง แต่คำนั้นตรัสโดยหมายเอาอุภโตภาควิมุตติผู้ประเสริฐ ส่วนในที่นี้ เพื่อจะสงเคราะห์อุภโตภาควิมุตติทั้งหมด จึงกล่าวว่า 'เป็น ๕ อย่าง' แล้วกล่าวว่า 'ส่วนพระบาลีในที่นี้ ... มาโดยอำนาจผู้ได้วิโมกข์ ๘'. ส่วนในกีฏาคิริสูตร มัชฌิมนิกาย (ม. นิ. ๒.๑๘๒) - ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล เย เต สนฺตา วิโมกฺขา อติกฺกมฺม รูเป อารุปฺปา, เต กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ – "ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลที่เป็นอุภโตภาควิมุตติเป็นอย่างไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ ถูกต้องวิโมกข์ที่สงบ ก้าวล่วงรูป คืออรูปสมาบัติเหล่านั้นด้วยกายแล้วแลอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุตติ" ดังนี้ - อรูปสมาปตฺติวเสน จตฺตาโร อุภโตภาควิมุตฺตา, เสฏฺโฐ จ วุตฺโต วุตฺตลกฺขณูปปตฺติโต. ยถาวุตฺเตสุ หิ ปญฺจสุ ปุริมา จตฺตาโร สมาปตฺติสีสํ นิโรธํ น สมาปชฺชนฺตีติ ปริยาเยน อุภโตภาควิมุตฺตา นาม. อฏฺฐสมาปตฺติลาภี อนาคามี ตํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโตติ นิปฺปริยาเยน อุภโตภาควิมุตฺตเสฏฺโฐ นาม. อุภโตภาควิมุตติ ๔ จำพวก โดยอำนาจอรูปสมาบัติ และผู้ประเสริฐท่านก็กล่าวไว้แล้วโดยความถึงพร้อมแห่งลักษณะที่กล่าวมา. เพราะใน ๕ จำพวกตามที่กล่าวมานั้น ๔ จำพวกแรก ไม่เข้าถึงนิโรธซึ่งเป็นยอดแห่งสมาบัติ จึงชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติโดยปริยาย. ส่วนพระอนาคามีผู้ได้สมาบัติ ๘ เข้าถึงสมาบัตินั้นแล้ว ออกจากสมาบัตินั้น เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระอรหัต ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติผู้ประเสริฐโดยนิปปริยาย. กตโม จ ปุคฺคโลติอาทิ ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ. ตตฺถ กตโมติ ปุจฺฉาวจนํ. ปุคฺคโลติ อสาธารณโต ปุจฺฉิตพฺพวจนํ. อิธาติ อิธสฺมึ สาสเน. เอกจฺโจติ เอโก. อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ [Pg.151] อฏฺฐ สมาปตฺติโย สมาปชฺชิตฺวา นามกายโต ปฏิลภิตฺวา วิหรติ. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ วิปสฺสนาปญฺญาย สงฺขารคตํ, มคฺคปญฺญาย จตฺตาริ สจฺจานิ ปสฺสิตฺวา จตฺตาโรปิ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. ทิสฺวาติ ทสฺสนเหตุ. น หิ อาสเว ปญฺญาย ปสฺสนฺติ, ทสฺสนการณา ปน ปริกฺขีณา ทิสฺวา ปริกฺขีณาติ วุตฺตา ทสฺสนายตฺตปริกฺขยตฺตา. เอวญฺหิ ทสฺสนํ อาสวานํ ขยสฺส ปุริมกิริยาภาเวน วุตฺตํ. คำว่า กตโม จ ปุคคโล เป็นต้น เป็นพระบาลีในปุคคลบัญญัติ. ในคำนั้น คำว่า กตโม เป็นคำถาม. คำว่า ปุคคโล เป็นคำที่พึงถามโดยไม่ทั่วไป. คำว่า อิธ หมายถึง ในพระศาสนานี้. คำว่า เอกัจโจ หมายถึง คนหนึ่ง. คำว่า ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยกายแล้วแลอยู่ หมายถึง เข้าสมาบัติ ๘ แล้วได้ด้วยนามกายแลอยู่. คำว่า อาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา หมายถึง เห็นสังขารธรรมด้วยวิปัสสนาปัญญา และเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยมรรคปัญญาแล้ว อาสวะทั้ง ๔ ก็สิ้นไป. คำว่า ทิสวา (เห็นแล้ว) เป็นเหตุแห่งการเห็น. จริงอยู่ บุคคลย่อมไม่เห็นอาสวะด้วยปัญญา แต่เพราะการเห็นเป็นเหตุแห่งความสิ้นไป ท่านจึงกล่าวว่า สิ้นไปเพราะเห็นแล้ว เพราะความสิ้นไปขึ้นอยู่กับการเห็น. ด้วยว่า การเห็นท่านกล่าวไว้โดยเป็นกิริยาเบื้องต้นแห่งความสิ้นไปของอาสวะทั้งหลาย. ปญฺญาวิมุตฺโตติ วิเสสโต ปญฺญาย เอว วิมุตฺโต, น ตสฺส อธิฏฺฐานภูเตน อฏฺฐวิโมกฺขสงฺขาเตน สาติสเยน สมาธินาติ ปญฺญาวิมุตฺโต. โย อริโย อนธิคตอฏฺฐวิโมกฺโข สพฺพโส อาสเวหิ วิมุตฺโต, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. อธิคเตปิ หิ รูปชฺฌานวิโมกฺเข น โส สาติสยสมาธินิสฺสิโตติ น ตสฺส วเสน อุภโตภาควิมุตฺตตา โหตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. อรูปชฺฌาเนสุ ปน เอกสฺมิมฺปิ สติ อุภโตภาควิมุตฺโตเยว นาม โหติ. เตน หิ อฏฺฐวิโมกฺเขกเทเสน ตํนามทานสมตฺเถน อฏฺฐวิโมกฺขลาภีตฺเวว วุจฺจติ. สมุทาเย หิ ปวตฺโต โวหาโร อวยเวปิ ทิสฺสติ ยถา ตํ ‘‘สตฺติสโย’’ติ อนวเสสโต อาสวานํ ปริกฺขีณตฺตา. อฏฺฐวิโมกฺขปฏิกฺเขปวเสเนว น เอกเทสภูตรูปชฺฌานปฺปฏิกฺเขปวเสน. เอวญฺหิ อรูปชฺฌาเนกเทสาภาเวปิ อฏฺฐวิโมกฺขปฏิกฺเขโป น โหตีติ สิทฺธํ โหติ. อรูปาวจรชฺฌาเนสุ หิ เอกสฺมิมฺปิ สติ อุภโตภาควิมุตฺโตเยว นาม โหติ. คำว่า ปัญญาวิมุตติ หมายถึง ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญาโดยเฉพาะ ไม่ใช่ด้วยสมาธิอันยิ่งที่ชื่อว่าอัฏฐวิโมกข์อันเป็นที่ตั้งของปัญญานั้น จึงชื่อว่าปัญญาวิมุตติ. พระอริยบุคคลใดที่ยังไม่บรรลุอัฏฐวิโมกข์ แต่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งปวง คำนั้นเป็นชื่อเรียกของท่าน. แม้จะบรรลุรูปฌานวิโมกข์แล้ว ก็ไม่ชื่อว่าอาศัยสมาธิอันยิ่งนั้น จึงไม่เป็นอุภโตภาควิมุตติด้วยอำนาจของฌานนั้น ความหมายนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. ส่วนในอรูปฌาน แม้มีเพียงอย่างเดียว ก็ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตติ. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ผู้ได้อัฏฐวิโมกข์ โดยส่วนหนึ่งแห่งอัฏฐวิโมกข์ที่สามารถให้ชื่อนั้นได้. เพราะโวหารที่ใช้ในส่วนรวม ย่อมปรากฏในส่วนย่อยด้วย เช่นคำว่า 'สัตติสโย' เพราะความที่อาสวะทั้งหลายสิ้นไปโดยไม่เหลือ. ด้วยอำนาจแห่งการปฏิเสธอัฏฐวิโมกข์เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งการปฏิเสธรูปฌานซึ่งเป็นส่วนหนึ่ง. ด้วยเหตุนี้ แม้ไม่มีส่วนหนึ่งแห่งอรูปฌาน การปฏิเสธอัฏฐวิโมกข์ก็ไม่เป็นอันมี จึงสำเร็จความว่าอย่างนั้น. เพราะในอรูปาวจรฌาน แม้มีเพียงอย่างเดียว ก็ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตติ. ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิกโตติ ผุฏฺฐานํ อนฺโต ผุฏฺฐนฺโต, ผุฏฺฐานํ อรูปชฺฌานานํ อนนฺตโร กาโลติ อธิปฺปาโย. อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ. ตํ ผุฏฺฐานนฺตรกาลเมว สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโต สจฺฉิกรณูปาเยนาติ วุตฺตํ โหติ, ภาวนปุํสกํ วา เอตํ ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติอาทีสุ วิย. โย หิ อรูปชฺฌาเนน รูปกายโต นามกาเยกเทสโต จ วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน วิมุตฺโต, เตน นิโรธสงฺขาโต วิโมกฺโข อาโลจิโต ปกาสิโต วิย โหติ, น ปน กาเยน สจฺฉิกโต. นิโรธํ ปน อารมฺมณํ กตฺวา เอกจฺเจสุ อาสเวสุ เขปิเตสุ เตน โส สจฺฉิกโต โหติ, ตสฺมา โส สจฺฉิกาตพฺพํ นิโรธํ ยถาอาโลจิตํ นามกาเยน สจฺฉิ กโรตีติ ‘‘กายสกฺขี’’ติ วุจฺจติ, น [Pg.152] ตุ ‘‘วิมุตฺโต’’ติ เอกจฺจานํ อาสวานํ อปริกฺขีณตฺตา. เตนาห ‘‘ฌานผสฺสํ ปฐมํ ผุสติ, ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตี’’ติ. อยํ จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ เอเกกโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา กายสกฺขิภาวํ ปตฺตานํ จตุนฺนํ, นิโรธา วุฏฺฐาย อคฺคมคฺคปฺปตฺตอนาคามิโน จ วเสน อุภโตภาควิมุตฺโต วิย ปญฺจวิโธ นาม โหตีติ วุตฺตํ อภิธมฺมฏีกายํ (ปุ. ป. มูลฏี. ๒๔) ‘‘กายสกฺขิมฺหิปิ เอเสว นโย’’ติ. เอกจฺเจ อาสวาติ เหฏฺฐิมมคฺควชฺฌา อาสวา. คำว่า ที่สุดแห่งการถูกต้อง หมายถึง ที่สุดแห่งการถูกต้อง อธิบายว่า เป็นเวลาในลำดับแห่งอรูปฌานที่ถูกต้องแล้ว. และคำนี้เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถอัจจันตสังโยค. มีคำอธิบายว่า พึงทำให้แจ้งในเวลาในลำดับแห่งการถูกต้องนั้นเอง ด้วยอุบายแห่งการทำให้แจ้ง หรือคำนี้เป็นกิริยาวิเสสนะนปุงสกลิงค์ เหมือนในคำว่า 'เอกมนฺตํ นิสีทิ' เป็นต้น. ผู้ใดหลุดพ้นจากรูปกายและจากส่วนหนึ่งของนามกายด้วยวิกขัมภนวิโมกข์ด้วยอรูปฌาน วิโมกข์ที่ชื่อว่านิโรธย่อมเป็นอันผู้นั้นเห็นแล้วเหมือนประกาศไว้แล้ว แต่ยังไม่ได้ทำให้แจ้งด้วยกาย. แต่เมื่อทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้วทำอาสวะบางส่วนให้สิ้นไป นิโรธนั้นย่อมเป็นอันผู้นั้นทำให้แจ้งแล้ว เพราะฉะนั้น ผู้นั้นจึงชื่อว่า 'กายสักขี' เพราะทำให้แจ้งซึ่งนิโรธที่พึงทำให้แจ้งตามที่เห็นแล้วด้วยนามกาย แต่ยังไม่ชื่อว่า 'วิมุตติ' เพราะอาสวะบางส่วนยังไม่สิ้นไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมถูกต้องฌานสัมผัสก่อน ภายหลังจึงทำให้แจ้งซึ่งนิโรธนิพพาน'. กายสักขีนี้มี 5 ประเภท เหมือนอุภโตภาควิมุตติ คือ ผู้ที่ออกจากอรูปสมาบัติ 4 อย่างใดอย่างหนึ่งแล้วพิจารณาสังขารจนบรรลุกายสักขีภาวะ 4 และพระอนาคามีผู้บรรลุอัคคมรรคที่ออกจากนิโรธสมาบัติ 1 รวมเป็น 5 ประเภท ดังที่กล่าวไว้ในอภิธรรมมูลฎีกาว่า 'แม้ในกายสักขีก็มีนัยนี้เหมือนกัน'. คำว่า อาสวะบางส่วน หมายถึง อาสวะที่พึงละได้ด้วยมรรคเบื้องต่ำ. ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทสฺสนสงฺขาตสฺส โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อนนฺตรํ ปตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ทิฏฺฐตฺตา ปตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. เอเตน จตุสจฺจทสฺสนสงฺขาตาย ทิฏฺฐิยา นิโรธสฺส ปตฺตตํ ทีเปติ. เตนาห ‘‘ทุกฺขา สงฺขารา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปญฺญายาติ มคฺคปญฺญาย. ปฐมผลฏฺฐโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคมคฺคฏฺฐา ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. เตนาห ‘‘โสปิ กายสกฺขี วิย ฉพฺพิโธ โหตี’’ติ. ยถา ปน ปญฺญาวิมุตฺโต, เอวํ อยมฺปิ สุกฺขวิปสฺสโก จตูหิ อรูปชฺฌาเนหิ วุฏฺฐาย ทิฏฺฐิปฺปตฺตภาวปฺปตฺตา จตฺตาโร จาติ ปญฺจวิโธ โหตีติ เวทิตพฺโพ. สทฺธาวิมุตฺเตปิ เอเสว นโย. อิทํ ทุกฺขนฺติ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต อุทฺธํ ทุกฺขนฺติ. ยถาภูตํ ปชานาตีติ ฐเปตฺวา ตณฺหํ อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ ทุกฺขสจฺจนฺติ ยาถาวโต ปชานาติ. ยสฺมา ปน ตณฺหา ทุกฺขํ ชเนติ นิพฺพตฺเตติ, ตโต ตํ ทุกฺขํ สมุเทติ, ตสฺมา นํ ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ยสฺมา ปน อิทํ ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ นิพฺพานํ ปตฺวา นิรุชฺฌติ, อปฺปวตฺตึ คจฺฉติ, ตสฺมา น ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. อริโย ปน อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ตํ ทุกฺขนิโรธํ คจฺฉติ, เตน ตํ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอตฺตาวตา นานากฺขเณ สจฺจววตฺถานํ ทสฺสิตํ. อิทานิ ตํ เอกกฺขเณ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถาคตปฺปเวทิตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตถาคตปฺปเวทิตาติ ตถาคเตน โพธิมณฺเฑ ปฏิวิทฺธา วิทิตา ปากฏา กตา. ธมฺมาติ จตุสจฺจธมฺมา. โวทิฏฺฐา โหนฺตีติ สุทิฏฺฐา. โวจริตาติ สุจริตา, ปญฺญาย สุฏฺฐุ จราปิตาติ อตฺโถ. อยนฺติ อยํ เอวรูโป ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ. คำว่า บรรลุถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ (ทิฏฐิปัตตะ) หมายถึง บรรลุในลำดับแห่งโสดาปัตติมรรคญาณที่ชื่อว่าทัสสนะ. แม้บทว่า 'ทิฏฺฐตฺตา ปตฺโต' ก็มี. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้บรรลุนิโรธด้วยทิฏฐิที่ชื่อว่าการเห็นอริยสัจ 4. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์' เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า ด้วยปัญญา หมายถึง ด้วยมรรคปัญญา. ทิฏฐิปัตตะมีตั้งแต่ผู้ตั้งอยู่ในปฐมผลจนถึงผู้ตั้งอยู่ในอัคคมรรค. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้ผู้นั้นก็มี 6 ประเภท เหมือนกายสักขี'. แต่พึงทราบว่า ผู้นี้มี 5 ประเภท เหมือนปัญญาวิมุตติ คือ สุขวิปัสสกะ 1 และผู้บรรลุความเป็นทิฏฐิปัตตะที่ออกจากอรูปฌาน 4 อย่างแล้ว 4 รวมเป็น 5. แม้ในสัทธาวิมุตติก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า นี้คือทุกข์ หมายถึง ทุกข์มีประมาณเท่านี้ ไม่มีความทุกข์ยิ่งไปกว่านี้. คำว่า ย่อมรู้ตามความเป็นจริง หมายถึง เว้นตัณหาเสียแล้ว ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่าอุปาทานขันธ์ 5 เป็นทุกขสัจ. ก็เพราะตัณหาย่อมก่อให้เกิดทุกข์ ย่อมยังทุกข์ให้เกิดขึ้น ทุกข์นั้นย่อมเกิดขึ้นจากตัณหานั้น เพราะฉะนั้น จึงรู้ตัณหานั้นตามความเป็นจริงว่า 'นี้คือทุกขสมุทัย'. ก็เพราะทุกข์และสมุทัยนี้ย่อมดับไป ย่อมถึงความไม่เป็นไปเมื่อบรรลุนิพพาน เพราะฉะนั้น จึงรู้ตามความเป็นจริงว่า 'นี้คือทุกขนิโรธ'. ส่วนอริยมรรคมีองค์ 8 ย่อมไปสู่ทุกขนิโรธนั้น เพราะฉะนั้น จึงรู้ตามความเป็นจริงว่า 'นี้คือทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา'. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ทรงแสดงการกำหนดสัจจะในขณะต่างกัน. บัดนี้ เพื่อจะแสดงการกำหนดสัจจะนั้นในขณะเดียวกัน จึงตรัสคำว่า 'ที่พระตถาคตประกาศแล้ว' เป็นต้น. คำว่า ที่พระตถาคตประกาศแล้ว หมายถึง ที่พระตถาคตทรงแทงตลอด ทรงทราบ ทรงทำให้ปรากฏแล้ว ณ โพธิบัลลังก์. คำว่า ธรรมทั้งหลาย หมายถึง ธรรมคืออริยสัจ 4. คำว่า เป็นธรรมที่เห็นดีแล้ว หมายถึง เห็นดีแล้ว. คำว่า เป็นธรรมที่พิจารณาดีแล้ว หมายถึง พิจารณาดีแล้ว คือให้ซ่องเสพดีแล้วด้วยปัญญา. คำว่า ผู้นี้ หมายถึง บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้ชื่อว่าทิฏฐิปัตตะ. สทฺธาย วิมุตฺโตติ สทฺทหนวเสน วิมุตฺโต. เอเตน สพฺพถา อวิมุตฺตสฺสปิ สทฺธามตฺเตน วิมุตฺตภาวํ ทสฺเสติ. สทฺธาวิมุตฺโตติ วา สทฺธาย อธิมุตฺโตติ [Pg.153] อตฺโถ. กึ ปน เนสํ กิเลสปฺปหาเน นานตฺตํ อตฺถีติ? นตฺถิ. อถ กสฺมา สทฺธาวิมุตฺโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตํ น ปาปุณาตีติ? อาคมนียนานตฺเตน. ทิฏฺฐิปฺปตฺโต หิ อาคมนมฺหิ กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต อปฺปทุกฺเขน อกสิเรน อกิลมนฺโตว สกฺโกติ วิกฺขมฺภิตุํ, สทฺธาวิมุตฺโต ปน ทุกฺเขน กสิเรน กิลมนฺโต สกฺโกติ วิกฺขมฺภิตุํ, ตสฺมา สทฺธาวิมุตฺโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตํ น ปาปุณาติ. เตนาห ‘‘เอตสฺส หี’’ติอาทิ. สทฺทหนฺตสฺสาติ ‘‘เอกํสโต อยํ ปฏิปทา กิเลสกฺขยํ อาวหติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน ภาสิตตฺตา’’ติ เอวํ สทฺทหนฺตสฺส. ยสฺมา ปนสฺส อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ นิจฺจสญฺญาปหานวเสน ภาวนาย ปุพฺเพนาปรํ วิเสสํ ปสฺสโต ตตฺถ ตตฺถ ปจฺจกฺขตาปิ อตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สทฺทหนฺตสฺส วิยา’’ติ. เสสปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ. เอตฺถ จ ปุพฺพภาคมคฺคภาวนาติ วจเนน อาคมนียนานตฺเตน ทิฏฺฐิปฺปตฺตสทฺธาวิมุตฺตานํ ปญฺญานานตฺตํ โหตีติ ทสฺสิตํ. อภิธมฺมฏฺฐกถายมฺปิ (ปุ. ป. อฏฺฐ. ๒๘) ‘‘เนสํ กิเลสปฺปหาเน นานตฺตํ นตฺถิ, ปญฺญาย นานตฺตํ อตฺถิเยวา’’ติ วตฺวา ‘‘อาคมนียนานตฺเตเนว สทฺธาวิมุตฺโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตํ น ปาปุณาตีติ สนฺนิฏฺฐานํ กต’’นฺติ วุตฺตํ. คำว่า ผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา หมายถึง ผู้หลุดพ้นด้วยการเชื่อมั่น. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงภาวะแห่งการหลุดพ้นด้วยศรัทธาเท่านั้น แม้แก่ผู้ที่ยังไม่หลุดพ้นโดยประการทั้งปวง. หรือคำว่า สัทธาวิมุตติ หมายถึง ผู้มีศรัทธาเป็นอธิมุตติ. ก็การละกิเลสของบุคคลเหล่านั้นมีความแตกต่างกันหรือไม่? ไม่มี. ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรสัทธาวิมุตติจึงไม่บรรลุทิฏฐิปัตตะ? เพราะความแตกต่างกันในการดำเนินไป. เพราะว่าทิฏฐิปัตตะเมื่อดำเนินไป ย่อมสามารถข่มกิเลสได้ด้วยความลำบากน้อย ไม่ยาก ไม่เหน็ดเหนื่อย, แต่สัทธาวิมุตติย่อมสามารถข่มกิเลสได้ด้วยความลำบาก ยาก และเหน็ดเหนื่อย, เพราะฉะนั้น สัทธาวิมุตติจึงไม่บรรลุทิฏฐิปัตตะ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เพราะผู้นั้น” เป็นต้น. คำว่า แก่ผู้เชื่อมั่น หมายถึง แก่ผู้เชื่อมั่นอย่างนี้ว่า “ปฏิปทานี้เป็นทางนำไปสู่ความสิ้นกิเลสโดยส่วนเดียว เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้แล้ว”. ก็เพราะเมื่อเขาเห็นความพิเศษยิ่งขึ้นไปในการเจริญภาวนาด้วยอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น โดยการละนิจจสัญญา, ย่อมมีการประจักษ์แจ้งในที่นั้นๆ ด้วย, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “เหมือนผู้เชื่อมั่น”. บทที่เหลืออีกสองบทเป็นไวพจน์ของบทนั้นเอง. ในที่นี้ ด้วยคำว่า “การเจริญมรรคในส่วนเบื้องต้น” ย่อมแสดงว่าทิฏฐิปัตตะและสัทธาวิมุตติมีความแตกต่างกันทางปัญญา เพราะความแตกต่างกันในการดำเนินไป. แม้ในอภิธัมมัตถกถา (ปุ. ป. อรรถ. 28) ก็กล่าวไว้ว่า “การละกิเลสของบุคคลเหล่านั้นไม่มีความแตกต่างกัน, แต่มีความแตกต่างกันทางปัญญา” แล้วจึงกล่าวว่า “ได้มีการวินิจฉัยแล้วว่า สัทธาวิมุตติไม่บรรลุทิฏฐิปัตตะเพราะความแตกต่างกันในการดำเนินไปนั่นเอง”. อารมฺมณํ ยาถาวโต ธาเรติ อวธาเรตีติ ธมฺโม, ปญฺญา. ตํ ปญฺญาสงฺขาตํ ธมฺมํ อธิมตฺตตาย ปุพฺพงฺคมํ หุตฺวา ปวตฺตํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. เตนาห ‘‘ธมฺโม’’ติอาทิ. ปญฺญาปุพฺพงฺคมนฺติ ปญฺญาปธานํ. ‘‘สทฺธํ อนุสฺสรติ, สทฺธาปุพฺพงฺคมํ มคฺคํ ภาเวตี’’ติ อิมมตฺถํ เอเสว นโยติ อติทิสติ. ปญฺญํ วาเหตีติ ปญฺญาวาหี, ปญฺญํ สาติสยํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวตี’’ติ. ปญฺญา วา ปุคฺคลํ วาเหติ นิพฺพานาภิมุขํ คเมตีติ ปญฺญาวาหี. สทฺธาวาหีติ เอตฺถาปิ อิมินา นเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุภโตภาควิมุตฺตาทิกถาติ อุภโตภาควิมุตฺตาทีสุ อาคมนโต ปฏฺฐาย วตฺตพฺพกถา. ตสฺมาติ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๗๗๓, ๘๘๙) วุตฺตตฺตา. ตโต เอว วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนายํ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๗๗๓) วุตฺตนเยเนว เจตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ธรรมะ คือ ปัญญา ย่อมทรงไว้ ย่อมกำหนดไว้ซึ่งอารมณ์ตามความเป็นจริง. ผู้ตามระลึกถึงธรรมที่ชื่อว่าปัญญานั้นที่ดำเนินไปโดยมีปัญญาเป็นประธานอย่างยิ่ง ชื่อว่าธัมมานุสารี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ธรรม” เป็นต้น. คำว่า มีปัญญาเป็นประธาน หมายถึง มีปัญญาเป็นหลัก. พระผู้มีพระภาคทรงอ้างอิงความหมายนี้ว่า “ย่อมตามระลึกถึงศรัทธา, ย่อมเจริญมรรคที่มีศรัทธาเป็นประธาน” ว่ามีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ผู้มีปัญญาเป็นเครื่องนำไป หมายถึง ผู้ยังปัญญาให้เป็นไปอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ย่อมเจริญอริยมรรคที่มีปัญญาเป็นประธาน”. หรือปัญญาย่อมนำบุคคลให้ดำเนินไปสู่นิพพาน ชื่อว่าปัญญาวาหี. แม้ในคำว่า “สัทธาวาหี” ก็พึงทราบความหมายด้วยนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า เรื่องอุภโตภาควิมุตติเป็นต้น หมายถึง เรื่องที่พึงกล่าวตั้งแต่การดำเนินไปในอุภโตภาควิมุตติเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงได้กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 2.773, 889). เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายในที่นี้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคสังวัณณนา (วิสุทธิ. มหาฎีกา. 2.773) นั่นเอง. ปุคฺคลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปุคคลสูตรจบแล้ว. ๕. อุทกูปมาสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาอุทกูปมสูตร. ๑๕. ปญฺจเม [Pg.154] เอกนฺตกาฬเกหีติ นตฺถิกวาทอเหตุกวาทอกิริยวาทสงฺขาเตหิ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิธมฺเมหิ. เตนาห ‘‘นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐึ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. เอวํ ปุคฺคโลติ อิมินา การเณน เอกวารํ นิมุคฺโค นิมุคฺโคเยว โส โหติ. เอตสฺส หิ ปุน ภวโต วุฏฺฐานํ นาม นตฺถีติ วทนฺติ มกฺขลิโคสาลาทโย วิย. เหฏฺฐา เหฏฺฐา นรกคฺคีนํเยว อาหาโร. สาธุ สทฺธา กุสเลสูติ กุสลธมฺเมสุ สทฺธา นาม สาหุ ลทฺธกาติ อุมฺมุชฺชติ, โส ตาวตฺตเกเนว กุสเลน อุมฺมุชฺชติ นาม. สาธุ หิรีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. จงฺกวาเรติ รชกานํ ขารปริสฺสาวเน, สุราปริสฺสาวเน วา. เอวํ ปุคฺคโลติ ‘‘เอวํ สาธุ สทฺธา’’ติ อิเมสํ สทฺธาทีนํ วเสน เอกวารํ อุมฺมุชฺชิตฺวา เตสํ ปริหานิยา ปุน นิมุชฺชติเยว เทวทตฺตาทโย วิย. เทวทตฺโต หิ อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ จ อภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวาปิ ปุน พุทฺธานํ ปฏิปกฺขตาย เตหิ คุเณหิ ปริหีโน รุหิรุปฺปาทกมฺมํ สงฺฆเภทกมฺมญฺจ กตฺวา กายสฺส เภทา ทุติยจิตฺตวาเรน จุติจิตฺตมนนฺตรา นิรเย นิพฺพตฺโต. โกกาลิโก ทฺเว อคฺคสาวเก อุปวทิตฺวา ปทุมนิรเย นิพฺพตฺโต. ๑๕. ในบุคคลที่ ๕ ด้วยธรรมอันเป็นมิจฉาทิฏฐิที่แน่นอน ซึ่งนับว่าเป็นอกุศลกรรมบถดำสนิท คือ นัตถิกวาทะ อเหตุกวาทะ อกิริยวาทะ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ตรัสหมายถึงนิยตมิจฉาทิฏฐิ" บุคคลเช่นนี้ ด้วยเหตุนี้ เมื่อจมลงครั้งหนึ่งแล้ว ก็จมลงไปเลย เพราะการฟื้นขึ้นจากภพอีกของบุคคลนี้ไม่มีเลย ดังที่มักขลิโคสาลเป็นต้นกล่าวไว้ เป็นอาหารของไฟนรกเบื้องต่ำลงไปเท่านั้น คำว่า "ศรัทธาในกุศลธรรมเป็นสิ่งดี" หมายถึง ศรัทธาในกุศลธรรมเป็นสิ่งที่ได้มาดีแล้ว จึงผุดขึ้น บุคคลนั้นย่อมผุดขึ้นด้วยกุศลเพียงเท่านั้น แม้ในคำว่า "หิริเป็นสิ่งดี" เป็นต้น ก็นัยนี้แล คำว่า "จังกวาระ" หมายถึง การกรองน้ำด่างของพวกช่างย้อมผ้า หรือการกรองสุรา บุคคลเช่นนี้ หมายถึง บุคคลที่ผุดขึ้นครั้งหนึ่งด้วยศรัทธาเป็นต้นเหล่านี้ ดังคำว่า "ศรัทธาเป็นสิ่งดี" แล้วกลับจมลงอีกเพราะความเสื่อมแห่งศรัทธาเป็นต้นนั้น เหมือนพระเทวทัตเป็นต้น พระเทวทัตนั้น แม้ยังอัฏฐสมาบัติและอภิญญา ๕ ให้เกิดขึ้นแล้ว ก็กลับเสื่อมจากคุณเหล่านั้นเพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อพระพุทธเจ้า และได้ทำกรรมคือยังพระโลหิตให้ห้อและทำสังฆเภท ครั้นกายแตกทำลายแล้ว จุติจิตดวงที่สองก็บังเกิดในนรกโดยไม่มีระหว่างคั่น พระโกกาลิกะติเตียนพระอัครสาวกทั้งสองแล้ว ก็บังเกิดในปทุมนรก เนว หายติ โน วฑฺฒตีติ อปฺปโหนกกาเลปิ น หายติ, ปโหนกกาเลปิ น วฑฺฒติ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อคาริเกนปิ อนคาริเกนปิ ทีเปตพฺพํ. เอกจฺโจ หิ อคาริโก อปฺปโหนกกาเล ปกฺขิกภตฺตํ วสฺสิกํ วา อุปนิพนฺธาเปสิ, โส ปจฺฉา ปโหนกกาเลปิ ปกฺขิกภตฺตาทิมตฺตเมว ปวตฺเตติ. อนคาริโกปิ อาทิมฺหิ อปฺปโหนกกาเล อุทฺเทสํ ธุตงฺคํ วา คณฺหาติ, เมธาวี พลวีริยสมฺปตฺติยา ปโหนกกาเล ตโต อุตฺตรึ น กโรติ. เอวํ ปุคฺคโลติ เอวํ อิมาย สทฺธาทีนํ ฐิติยา ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิโต นาม โหติ. อุมฺมุชฺชิตฺวา ปตรตีติ สกทาคามิปุคฺคโล กิเลสตนุตาย อุฏฺฐหิตฺวา คนฺตพฺพทิสาภิมุโข ตรติ นาม. คำว่า "ไม่เสื่อมและไม่เจริญ" หมายถึง แม้ในเวลาที่ไม่มีพอ ก็ไม่เสื่อม แม้ในเวลาที่มีพอ ก็ไม่เจริญ อนึ่ง ทั้งสองอย่างนี้ พึงแสดงด้วยคฤหัสถ์และบรรพชิต คฤหัสถ์บางคนในเวลาที่ไม่มีพอ ได้ผูกพันภัตตาหารรายปักษ์หรือรายปีไว้ ภายหลังในเวลาที่มีพอ เขาก็ยังคงถวายเพียงภัตตาหารรายปักษ์เป็นต้นเท่านั้น แม้บรรพชิตในเบื้องต้นในเวลาที่ไม่มีพอ ก็รับอุเทศหรือธุดงค์ไว้ ผู้มีปัญญาแม้มีกำลังความเพียรสมบูรณ์แล้ว ในเวลาที่มีพอ ก็ไม่ทำยิ่งไปกว่านั้น บุคคลเช่นนี้ หมายถึง บุคคลที่ผุดขึ้นแล้วตั้งอยู่ด้วยความตั้งมั่นแห่งศรัทธาเป็นต้นนี้ คำว่า "ผุดขึ้นแล้วลอยไป" หมายถึง พระสกทาคามีบุคคลย่อมลอยไปโดยมุ่งหน้าไปยังทิศที่จะพึงไป เพราะกิเลสเบาบางลง ปฏิคาธปฺปตฺโต โหตีติ อนาคามิปุคฺคลํ สนฺธาย วทติ. อิเม ปน สตฺต ปุคฺคลา อุทโกปเมน ทีปิตา. สตฺต กิร ชงฺฆวาณิชา อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺนา อนฺตรามคฺเค เอกํ ปุณฺณนทึ ปาปุณึสุ. เตสุ ปฐมํ โอติณฺโณ อุทกภีรุโก ปุริโส โอติณฺณฏฺฐาเนเยว นิมุชฺชิตฺวา ปุน สณฺฐาตุํ นาสกฺขิ, อวสฺสํว มจฺฉกจฺฉปภตฺตํ ชาโต. ทุติโย โอติณฺณฏฺฐาเน นิมุชฺชิตฺวา [Pg.155] สกึ อุฏฺฐหิตฺวา ปุน นิมุคฺโค อุฏฺฐาตุํ นาสกฺขิ, อนฺโตเยว มจฺฉกจฺฉปภตฺตํ ชาโต. ตติโย นิมุชฺชิตฺวา อุฏฺฐิโต มชฺเฌ นทิยา ฐตฺวา เนว โอรโต อาคนฺตุํ, น ปารํ คนฺตุํ อสกฺขิ. จตุตฺโถ อุฏฺฐาย ฐิโต อุตฺตรณติตฺถํ โอโลเกสิ. ปญฺจโม อุตฺตรณติตฺถํ โอโลเกตฺวา ปตรติ. ฉฏฺโฐ ตํ ทิสฺวา ปาริมตีรํ คนฺตฺวา กฏิปฺปมาเณ อุทเก ฐิโต. สตฺตโม ปาริมตีรํ คนฺตฺวา คนฺธจุณฺณาทีหิ นฺหตฺวา วรวตฺถาทีนิ นิวาเสตฺวา สุรภิวิเลปนํ วิลิมฺปิตฺวา นีลุปฺปลมาลาทีนิ ปิลนฺธิตฺวา นานาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิโต มหานครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทมารุหิตฺวา อุตฺตมโภชนํ ภุญฺชติ. คำว่า "ผู้หยั่งพื้นได้" ตรัสหมายถึงพระอนาคามีบุคคล. อนึ่ง บุคคล ๗ จำพวกเหล่านี้ ทรงแสดงด้วยอุปมาด้วยน้ำ. ได้ยินว่า พ่อค้าผู้เดินด้วยเท้า ๗ คน ออกเดินทางไป ในระหว่างทางได้พบแม่น้ำที่เต็มเปี่ยมแห่งหนึ่ง. ในบรรดาคนเหล่านั้น ชายขี้กลัวน้ำคนแรกที่ลงไป จมลงในที่ที่ลงไปนั่นเอง ไม่สามารถทรงตัวอยู่ได้อีก ย่อมเป็นอาหารของปลาและเต่าอย่างแน่นอน. คนที่สอง จมลงในที่ที่ลงไปแล้ว ผุดขึ้นครั้งหนึ่งแล้วก็จมลงอีก ไม่สามารถผุดขึ้นได้ ย่อมเป็นอาหารของปลาและเต่าในน้ำนั่นเอง. คนที่สาม จมลงแล้วผุดขึ้น ยืนอยู่กลางแม่น้ำ ไม่สามารถกลับมาฝั่งนี้ได้ และไม่สามารถไปฝั่งโน้นได้. คนที่สี่ ผุดขึ้นยืนอยู่แล้ว มองหาท่าข้าม. คนที่ห้า มองหาท่าข้ามแล้วก็ว่ายไป. คนที่หก เห็นท่าข้ามนั้นแล้ว ไปถึงฝั่งโน้น ยืนอยู่ในน้ำระดับเอว. คนที่เจ็ด ไปถึงฝั่งโน้นแล้ว อาบน้ำด้วยผงหอมเป็นต้น นุ่งห่มผ้าอันประเสริฐเป็นต้น ลูบไล้ด้วยเครื่องลูบไล้หอม ประดับด้วยพวงมาลัยดอกอุบลเขียวเป็นต้น ตกแต่งด้วยเครื่องประดับนานาชนิด เข้าไปสู่มหานคร ขึ้นสู่ปราสาท บริโภคอาหารอันประณีต. ตตฺถ ชงฺฆวาณิชา วิย อิเม สตฺต ปุคฺคลา, นที วิย วฏฺฏํ, ปฐมสฺส อุทกภีรุกสฺส ปุริสสฺส โอติณฺณฏฺฐาเนเยว นิมุชฺชนํ วิย มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส วฏฺเฏ นิมุชฺชนํ, อุมฺมุชฺชิตฺวา นิมุชฺชนปุริโส วิย สทฺธาทีนํ อุปฺปตฺติมตฺถเกน อุมฺมุชฺชิตฺวา ตาสํ หานิยา นิมุคฺคปุคฺคโล, มชฺเฌ นทิยา ฐตฺวา วิย สทฺธาทีนํ ฐิติยา ฐิติปุคฺคโล, อุตฺตรณติตฺถํ โอโลเกนฺโต วิย โสตาปนฺโน, ปตรนฺตปุริโส วิย กิเลสกามาวฏฺฏตาย ปตรนฺโต สกทาคามี, ตริตฺวา กฏิมตฺเต อุทเก ฐิตปุริโส วิย อนาวฏฺฏธมฺมตฺตา อนาคามี, นฺหตฺวา ปาริมตีรํ อุตฺตริตฺวา ถเล ฐิตปุริโส วิย จตฺตาโร โอเฆ อติกฺกมิตฺวา นิพฺพานถเล ฐิโต ขีณาสวพฺราหฺมโณ, ถเล ฐิตปุริสสฺส นครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทํ อารุยฺห อุตฺตมโภชนภุญฺชนํ วิย ขีณาสวสฺส นิพฺพานารมฺมณสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา วีตินามนํ เวทิตพฺพํ. ในอุปมานั้น บุคคล ๗ จำพวกเหล่านี้เหมือนพ่อค้าผู้เดินด้วยเท้า, วัฏฏะเหมือนแม่น้ำ, การจมลงในที่ที่ลงไปนั่นเองของชายขี้กลัวน้ำคนแรก เหมือนการจมลงในวัฏฏะของมิจฉาทิฏฐิบุคคล, ชายที่ผุดขึ้นแล้วจมลงอีก เหมือนบุคคลที่ผุดขึ้นด้วยความเกิดขึ้นแห่งศรัทธาเป็นต้น แล้วจมลงเพราะความเสื่อมแห่งศรัทธาเป็นต้นนั้น, การยืนอยู่กลางแม่น้ำ เหมือนบุคคลที่ตั้งอยู่ด้วยความตั้งมั่นแห่งศรัทธาเป็นต้น, การมองหาท่าข้าม เหมือนพระโสดาบัน, ชายที่ว่ายไป เหมือนพระสกทาคามีที่ว่ายไปเพราะความที่กิเลสและกามเบาบาง, ชายที่ข้ามไปแล้วยืนอยู่ในน้ำระดับเอว เหมือนพระอนาคามีเพราะความเป็นผู้มีสภาวะไม่กลับมาเป็นธรรมดา, ชายที่อาบน้ำแล้วข้ามขึ้นสู่ฝั่งโน้นยืนอยู่บนบก เหมือนพระขีณาสวพราหมณ์ผู้ข้ามโอฆะ ๔ ได้แล้วยืนอยู่บนบกคือนิพพาน, การที่ชายผู้ยืนอยู่บนบกนั้นเข้าไปสู่เมือง ขึ้นสู่ปราสาท บริโภคอาหารอันประณีต พึงทราบว่าเหมือนการที่พระขีณาสพเข้าถึงนิพพานารัมมณสมาบัติแล้วใช้เวลาให้ล่วงไป. อุทกูปมาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอุทกูปมสูตร จบแล้ว. ๖-๙. อนิจฺจานุปสฺสีสุตฺตาทิวณฺณนา ๖-๙. อรรถกถาอนิจจานุปัสสีสูตรเป็นต้น ๑๖-๑๙. ฉฏฺเฐ ‘‘อิธ สมสีสี กถิโต’’ติ วตฺวา เอวํ สมสีสิตํ วิภชิตฺวา อิธาธิปฺเปตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โส จตุพฺพิโธ โหตี’’ติอาทิมาห. โรควเสน สมสีสี โรคสมสีสี. เอส นโย เสเสสุปิ. เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกเวลายเมว. โย จกฺขุโรคาทีสุ อญฺญตรสฺมึ สติ ‘‘อิโต อนุฏฺฐิโต อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสามี’’ติ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสิ, อถสฺส อรหตฺตญฺจ โรคโต วุฏฺฐานญฺจ เอกกาลเมว โหติ[Pg.156], อยํ โรคสมสีสี นาม. อิริยาปถสฺส ปริโยสานนฺติ อิริยาปถนฺตรสมาโยโค. โย ฐานาทีสุ อิริยาปเถสุ อญฺญตรํ อธิฏฺฐาย ‘‘อวิโกเปตฺวาว อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสามี’’ติ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสิ. อถสฺส อรหตฺตปฺปตฺติ จ อิริยาปถวิโกปนญฺจ เอกปฺปหาเรเนว โหติ, อยํ อิริยาปถสมสีสี นาม. ชีวิตสมสีสี นามาติ เอตฺถ ‘‘ปลิโพธสีสํ มาโน, ปรามาสสีสํ ทิฏฺฐิ, วิกฺเขปสีสํ อุทฺธจฺจํ, กิเลสสีสํ อวิชฺชา, อธิโมกฺขสีสํ สทฺธา, ปคฺคหสีสํ วีริยํ, อุปฏฺฐานสีสํ สติ, อวิกฺเขปสีสํ สมาธิ, ทสฺสนสีสํ ปญฺญา, ปวตฺตสีสํ ชีวิตินฺทฺริยํ, จุติสีสํ วิโมกฺโข, สงฺขารสีสํ นิโรโธ’’ติ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๓.๓๓) วุตฺเตสุ สตฺตรสสุ สีเสสุ ปวตฺตสีสํ กิเลสสีสนฺติ ทฺเว สีสานิ อิธาธิปฺเปตานิ – ‘‘อปุพฺพํ อจริมํ อาสวปริยาทานญฺจ โหติ ชีวิตปริยาทานญฺจา’’ติ วจนโต. เตสุ กิเลสสีสํ อรหตฺตมคฺโค ปริยาทิยติ, ปวตฺตสีสํ ชีวิตินฺทฺริยํ จุติจิตฺตํ ปริยาทิยติ. ตตฺถ อวิชฺชาปริยาทายกํ จิตฺตํ ชีวิตินฺทฺริยํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ, ชีวิตินฺทฺริยปริยาทายกํ อวิชฺชํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ. อญฺญํ อวิชฺชาปริยาทายกํ จิตฺตํ, อญฺญํ ชีวิตนฺทฺริยปริยาทายกํ. ยสฺส เจตํ สีสทฺวยํ สมํ ปริยาทานํ คจฺฉติ, โส ชีวิตสมสีสี นาม. ๑๖-๑๙. ในอรรถกถาสูตรที่ ๖ ตรัสว่า "ในสูตรนี้กล่าวถึงสมสีสี" แล้วทรงจำแนกความเป็นสมสีสีเช่นนั้น เพื่อแสดงความหมายที่ประสงค์ในที่นี้ จึงตรัสว่า "สมสีสีนั้นมี ๔ อย่าง" เป็นต้น. สมสีสีโดยอำนาจแห่งโรค ชื่อว่าโรคสมสีสี. นัยนี้แม้ในบุคคลที่เหลือ. คำว่า "โดยการประหารครั้งเดียว" คือ ในคราวเดียวกันนั่นเอง. บุคคลใดเมื่อมีโรคตาเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ ได้เริ่มตั้งวิปัสสนาขึ้นว่า "เราจักไม่ลุกไปจากที่นี้แล้วบรรลุพระอรหัต" ครั้นแล้ว การบรรลุพระอรหัตและการหายจากโรคของเขาย่อมมีในเวลาเดียวกันนั่นเอง ผู้นี้ชื่อว่าโรคสมสีสี. คำว่า "ความสิ้นสุดแห่งอิริยาบถ" คือ การบรรจบกันแห่งอิริยาบถอื่น. บุคคลใดอธิษฐานอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งในอิริยาบถมีอิริยาบถยืนเป็นต้นว่า "เราจักไม่ทำอิริยาบถให้กำเริบเลยแล้วบรรลุพระอรหัต" แล้วเริ่มตั้งวิปัสสนาขึ้น ครั้นแล้ว การบรรลุพระอรหัตและการทำอิริยาบถให้กำเริบของเขาย่อมมีในคราวเดียวกันนั่นเอง ผู้นี้ชื่อว่าอิริยาบถสมสีสี. คำว่า "ชื่อว่าชีวิตสมสีสี" ในที่นี้ หมายถึงสีสะ ๒ อย่าง คือ ปวัตติสีสะ และกิเลสสีสะ ในบรรดาสีสะ ๑๗ อย่างที่กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๓.๓๓) ว่า "มานะเป็นสีสะแห่งเครื่องกั้น, ทิฏฐิเป็นสีสะแห่งการยึดมั่น, อุทธัจจะเป็นสีสะแห่งความฟุ้งซ่าน, อวิชชาเป็นสีสะแห่งกิเลส, ศรัทธาเป็นสีสะแห่งความน้อมใจเชื่อ, วิริยะเป็นสีสะแห่งการประคองไว้, สติเป็นสีสะแห่งการตั้งมั่น, สมาธิเป็นสีสะแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน, ปัญญาเป็นสีสะแห่งการเห็น, ชีวิตินทรีย์เป็นสีสะแห่งการเป็นไป, วิโมกข์เป็นสีสะแห่งการเคลื่อน, นิโรธเป็นสีสะแห่งสังขาร" ด้วยอำนาจแห่งพระดำรัสว่า "ความสิ้นไปแห่งอาสวะและความสิ้นไปแห่งชีวิตย่อมมีไม่ก่อนไม่หลังกัน". ในสีสะเหล่านั้น อรหัตตมรรคย่อมยังกิเลสสีสะให้สิ้นไป, จุติจิตย่อมยังปวัตติสีสะคือชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไป. ในที่นั้น จิตที่ยังอวิชชาให้สิ้นไป ไม่สามารถยังชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไปได้, จิตที่ยังชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไป ไม่สามารถยังอวิชชาให้สิ้นไปได้. จิตที่ยังอวิชชาให้สิ้นไปเป็นอย่างหนึ่ง, จิตที่ยังชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไปเป็นอีกอย่างหนึ่ง. สีสะทั้งสองนี้ของบุคคลใด ย่อมถึงความสิ้นไปพร้อมกัน บุคคลนั้นชื่อว่าชีวิตสมสีสี. กถํ ปนิทํ สมํ โหตีติ? วารสมตาย. ยสฺมิญฺหิ วาเร มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, โสตาปตฺติมคฺเค ปญฺจ ปจฺจเวกฺขณานิ, สกทาคามิมคฺเค ปญฺจ, อนาคามิมคฺเค ปญฺจ, อรหตฺตมคฺเค จตฺตารีติ เอกูนวีสติเม ปจฺจเวกฺขณญาเณ ปติฏฺฐาย ภวงฺคํ โอตริตฺวา ปรินิพฺพายโต อิมาย วารสมตาย อิทํ อุภยสีสปริยาทานมฺปิ สมํ โหตีติ อิมาย วารสมตาย. วารสมวุตฺติทายเกน หิ มคฺคจิตฺเตน อตฺตโน อนนฺตรํ วิย นิปฺผาเทตพฺพา ปจฺจเวกฺขณวารา จ กิเลสปริยาทานสฺเสว วาราติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. ‘‘วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๗๘; สํ. นิ. ๓.๑๒, ๑๔) วจนโต ปจฺจเวกฺขณปริสมาปเนน กิเลสปริยาทานํ สมฺปาปิตํ นาม โหตีติ อิมาย วารวุตฺติยา สมตาย กิเลสปริยาทานชีวิตปริยาทานานํ สมตา เวทิตพฺพา. เตเนวาห ‘‘ยสฺมา ปนสฺส…เป... ตสฺมา เอวํ วุตฺต’’นฺติ. ก็ความเสมอกันนี้มีได้อย่างไร? ด้วยความเสมอกันแห่งวาระ. เพราะในวาระใดมีการออกจากมรรค, มีการพิจารณา ๕ อย่างในโสดาปัตติมรรค, ๕ อย่างในสกทาคามิมรรค, ๕ อย่างในอนาคามิมรรค, ๔ อย่างในอรหัตตมรรค, เมื่อบุคคลผู้ปรินิพพานตั้งอยู่ในปัจจเวกขณญาณที่ ๑๙ แล้วลงสู่ภวังค์ปรินิพพาน, ด้วยความเสมอกันแห่งวาระนี้ แม้การสิ้นสุดแห่งส่วนทั้งสองนี้ก็ย่อมเสมอกัน ด้วยความเสมอกันแห่งวาระนี้. เพราะวาระแห่งการพิจารณาที่มรรคจิตอันให้ความดำเนินไปเสมอกันพึงให้สำเร็จประหนึ่งว่าในลำดับของตน และวาระแห่งการสิ้นกิเลสนั่นเอง ย่อมควรแก่การกล่าวว่า (เป็นวาระเดียวกัน). ด้วยพระดำรัสว่า "เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่าหลุดพ้นแล้ว" (ม. มู. ๑.๗๘; สํ. ขนฺธ. ๓.๑๒, ๑๔) การสิ้นกิเลสชื่อว่าให้ถึงพร้อมแล้วด้วยการเสร็จสิ้นการพิจารณา, พึงทราบความเสมอกันแห่งการสิ้นกิเลสและการสิ้นชีวิต ด้วยความเสมอกันแห่งความดำเนินไปตามวาระนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ก็เพราะเหตุที่ของบุคคลนั้น...ล... เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้อย่างนี้". อายุโน เวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา อนฺตราว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายตีติ อนฺตราปรินิพฺพายี. เตนาห ‘‘โย ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสู’’ติอาทิ[Pg.157]. เวมชฺเฌติ อวิหาทีสุ ยตฺถ อุปฺปนฺโน, ตตฺถ อายุโน เวมชฺเฌ. อายุเวมชฺฌํ อุปหจฺจ อติกฺกมิตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายตีติ อุปหจฺจปรินิพฺพายี. เตนาห ‘‘โย ตตฺเถวา’’ติอาทิ. อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน อนุสฺสาเหน อกิลมนฺโต ติกฺขินฺทฺริยตาย สุเขเนว ปรินิพฺพายตีติ อสงฺขารปรินิพฺพายี. เตนาห ‘‘โย เตสํเยวา’’ติอาทิ. เตสํเยว ปุคฺคลานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. อปฺปโยเคนาติ อธิมตฺตปฺปโยเคน วินา อปฺปกสิเรน. สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิลมนฺโต ทุกฺเขน ปรินิพฺพายตีติ สสงฺขารปรินิพฺพายี. อุทฺธํวาหิภาเวน อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตญฺจาติ, อุทฺธํ วา คนฺตฺวา ปฏิลภิตพฺพโต อุทฺธมสฺส มคฺคโสตนฺติ อุทฺธํโภโต. ปฏิสนฺธิวเสน อกนิฏฺฐํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามี. บุคคลผู้ปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานในระหว่าง โดยไม่ล่วงเลยกึ่งกลางแห่งอายุไป ชื่อว่า อันตราปรินิพพายี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ใดในสุทธาวาส ๕ ชั้น" เป็นต้น. คำว่า เวมชฺเฌ (ในกึ่งกลาง) คือ ในกึ่งกลางแห่งอายุในภพมีอวิหาเป็นต้นที่ตนเกิดแล้ว. บุคคลผู้ปรินิพพานในภพนั้น โดยกระทบกึ่งกลางแห่งอายุแล้วล่วงเลยไป ชื่อว่า อุปหัจจปรินิพพายี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ใดในภพนั้นนั่นเอง" เป็นต้น. บุคคลผู้ไม่ลำบาก ปรินิพพานได้โดยง่ายด้วยความเป็นผู้มีอินทรีย์แก่กล้า เพราะไม่มีสังขาร คือไม่มีความพยายาม ไม่มีอุตสาหะ ชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ใดในบรรดาบุคคลเหล่านั้นนั่นเอง" เป็นต้น. คำว่า เตสํเยว ปุคฺคลานํ เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งนิทธารณะ (การคัดเลือก). คำว่า อปฺปโยเคน (ด้วยความไม่พยายาม) คือ โดยปราศจากความพยายามอย่างยิ่ง โดยไม่ลำบาก. บุคคลผู้ลำบาก ปรินิพพานด้วยความยาก เพราะมีสังขาร คือมีความพยายาม ชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี. ชื่อว่า อุทธังโสตะ เพราะความเป็นผู้มีกระแสเลื่อนขึ้นไปข้างบน คือกระแสแห่งตัณหาและกระแสแห่งวัฏฏะของบุคคลนั้นเลื่อนขึ้นไปข้างบน หรือเพราะกระแสแห่งมรรคของบุคคลนั้นพึงได้โดยการไปสู่เบื้องบน. บุคคลผู้ไปสู่อกนิฏฐภพด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ ชื่อว่า อกนิฏฐคามี. เอตฺถ ปน จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. โย หิ อวิหโต ปฏฺฐาย จตฺตาโร เทวโลเก โสเธตฺวา อกนิฏฺฐํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. อยญฺหิ อวิเหสุ กปฺปสหสฺสํ วสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺกุณิตฺวา อตปฺปํ คจฺฉติ, ตตฺราปิ ทฺเว กปฺปสหสฺสานิ วสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺกุณิตฺวา สุทสฺสํ คจฺฉติ, ตตฺราปิ จตฺตาริ กปฺปสหสฺสานิ วสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺกุณิตฺวา สุทสฺสึ คจฺฉติ, ตตฺราปิ อฏฺฐ กปฺปสหสฺสานิ วสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺกุณิตฺวา อกนิฏฺฐํ คจฺฉติ, ตตฺถ วสนฺโต อคฺคมคฺคํ อธิคจฺฉติ. ตตฺถ โย อวิหโต ปฏฺฐาย ทุติยํ วา จตุตฺถํ วา เทวโลกํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. โย กามภวโต จวิตฺวา อกนิฏฺเฐสุ ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย เหฏฺฐา จตูสุ เทวโลเกสุ ตตฺถ ตตฺเถว นิพฺพตฺติตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามีติ. ในที่นี้ พึงทราบหมวด ๔. คือ ผู้ใดชำระเทวโลก ๔ ชั้น ตั้งแต่อวิหาเป็นต้นไป แล้วไปสู่อกนิฏฐภพจึงปรินิพพาน ผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสตะอกนิฏฐคามี. ด้วยว่า ผู้นี้เมื่ออยู่ในชั้นอวิหาหนึ่งพันกัป ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ย่อมไปสู่ชั้นอตัปปา, แม้ในชั้นนั้น เมื่ออยู่สองพันกัป ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ย่อมไปสู่ชั้นสุทัสสา, แม้ในชั้นนั้น เมื่ออยู่สี่พันกัป ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ย่อมไปสู่ชั้นสุทัสสี, แม้ในชั้นนั้น เมื่ออยู่แปดพันกัป ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ย่อมไปสู่ชั้นอกนิฏฐา, เมื่ออยู่ในชั้นนั้น ย่อมบรรลุอัคคมรรค. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ผู้ใดไปสู่เทวโลกชั้นที่ ๒ หรือชั้นที่ ๔ ตั้งแต่อวิหาเป็นต้นไปแล้วปรินิพพาน ผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสตะแต่ไม่ใช่อกนิฏฐคามี. ผู้ใดจุติจากกามภพแล้วไปปรินิพพานในชั้นอกนิฏฐา ผู้นี้ชื่อว่า ไม่ใช่อุทธังโสตะแต่เป็นอกนิฏฐคามี. ผู้ใดบังเกิดในเทวโลก ๔ ชั้นเบื้องล่างแล้วปรินิพพานในชั้นนั้นๆ เอง ผู้นี้ชื่อว่า ไม่ใช่อุทธังโสตะและไม่ใช่อกนิฏฐคามี. เอเต ปน อวิเหสุ อุปฺปนฺนสมนนฺตรอายุเวมชฺฌํ อปฺปตฺวาว ปรินิพฺพายนวเสน ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก อุปหจฺจปรินิพฺพายี, เอโก อุทฺธํโสโตติ ปญฺจวิโธ, อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายิวิภาเคน ทส โหนฺติ, ตถา อตปฺปสุทสฺสสุทสฺสีสูติ จตฺตาโร ทสกาติ จตฺตารีสํ. อกนิฏฺเฐ ปน อุทฺธํโสโต นตฺถิ, ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก [Pg.158] อุปหจฺจปรินิพฺพายีติ จตฺตาโร, อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายิวิภาเคน อฏฺฐาติ อฏฺฐจตฺตารีสํ อนาคามิโน. สตฺตมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ก็พระอนาคามีเหล่านั้น ในชั้นอวิหา มี ๕ จำพวก คือ อันตราปรินิพพายี ๓ จำพวก ด้วยอำนาจการปรินิพพานในลำดับที่บังเกิดโดยยังไม่ถึงกึ่งกลางแห่งอายุ, อุปหัจจปรินิพพายี ๑ จำพวก, อุทธังโสตะ ๑ จำพวก, เมื่อจำแนกด้วยอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี ย่อมเป็น ๑๐ จำพวก, ในชั้นอตัปปา ชั้นสุทัสสา และชั้นสุทัสสี ก็เป็นเช่นนั้น รวมเป็น ๔ หมวดสิบ คือ ๔๐ จำพวก. ส่วนในชั้นอกนิฏฐา ไม่มีอุทธังโสตะ, มีอันตราปรินิพพายี ๓ จำพวก, อุปหัจจปรินิพพายี ๑ จำพวก รวมเป็น ๔ จำพวก, เมื่อจำแนกด้วยอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี ย่อมเป็น ๘ จำพวก, รวมเป็นพระอนาคามี ๔๘ จำพวก. ในสูตรที่ ๗ เป็นต้น ไม่มีคำที่จะต้องกล่าว. อนิจฺจานุปสฺสีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอนิจจานุปัสสีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๑๐. นิทฺทสวตฺถุสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถานิทัสสวัตถุสูตร. ๒๐. ทสเม นิทฺทสวตฺถูนีติ อาทิสทฺทโลเปนายํ นิทฺเทโสติ อาห ‘‘นิทฺทสาทิวตฺถูนี’’ติ. นตฺถิ อิทานิ อิมสฺส ทสาติ นิทฺทโส. ปญฺโหติ ญาตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ. ปุน ทสวสฺโส น โหตีติ เตสํ มติมตฺตเมตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘โส กิรา’’ติ กิรสทฺทคฺคหณํ. นิทฺทโสติ เจตํ วจนมตฺตํ. ตสฺส นิพฺพีสาทิภาวสฺส วิย นินฺนวาทิภาวสฺส จ อิจฺฉิตตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘น เกวลญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. คาเม วิจรนฺโตติ คาเม ปิณฺฑาย จรนฺโต. น อิทํ ติตฺถิยานํ อธิวจนํ เตสุ ตนฺนิมิตฺตสฺส อภาวา, สาสเนปิ เสขสฺสปิ น อิทํ อธิวจนํ, กิมงฺคํ ปน ปุถุชฺชนสฺส. ยสฺส ปเนตํ อธิวจนํ เยน จ การเณน, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ขีณาสวสฺเสต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อปฺปฏิสนฺธิกภาโว หิสฺส ปจฺจกฺขโต การณํ. ปรมฺปราย อิตรานิ ยานิ ปาฬิยํ อาคตานึ. ๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า นิทสฺสวตฺถูนิ นี้ ท่านกล่าวว่า นิทสฺสาทิวตฺถูนิ เพื่อจะแสดงว่า นี้เป็นเทศนาโดยลบศัพท์ว่า อาทิ. คำว่า นิทสฺโส คือ บัดนี้ สิบ (ปี) ของบุคคลนี้ไม่มีแล้ว. คำว่า ปญฺโห คือ เนื้อความที่ประสงค์จะรู้. ท่านใช้ศัพท์ว่า กิร ในคำว่า โส กิร เพื่อแสดงว่า คำว่า 'เขาจักไม่เป็นผู้มีอายุสิบปีอีก' นี้เป็นเพียงมติของพวกเขา. คำว่า นิทสฺโส นี้เป็นเพียงชื่อเรียก. ท่านกล่าวคำว่า น เกวลญฺจ เป็นต้น เพื่อแสดงว่า เพราะประสงค์เอาความเป็นผู้ไม่มีพิษเป็นต้น และความเป็นผู้ไม่มีความน้อมไปในที่ต่ำเป็นต้นของพระขีณาสพนั้น. คำว่า คาเม วิจรนฺโต คือ เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในบ้าน. คำนี้ไม่ใช่ชื่อเรียกของพวกเดียรถีย์ เพราะในพวกเดียรถีย์ไม่มีเหตุนั้น, แม้ในพระศาสนา ก็ไม่ใช่ชื่อเรียกของพระเสขะ, จะป่วยกล่าวไปไยถึงปุถุชน. แต่คำนี้เป็นชื่อเรียกของบุคคลใด และด้วยเหตุใด เพื่อจะแสดงเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ขีณาสวสฺเสตํ เป็นต้น. เพราะความเป็นผู้ไม่มีปฏิสนธิของพระขีณาสพนั้น เป็นเหตุที่ประจักษ์แจ้ง. ส่วนเหตุอื่นๆ ที่มาในพระบาลี เป็นเหตุโดยลำดับ. สิกฺขาย สมฺมเทว อาทานํ สิกฺขาสมาทานํ. ตํ ปนสฺสา ปาริปูริยา เวทิตพฺพนฺติ อาห ‘‘สิกฺขาตฺตยปูรเณ’’ติ. สิกฺขาย วา สมฺมเทว อาทิโต ปฏฺฐาย รกฺขณํ สิกฺขาสมาทานํ. ตญฺจ อตฺถโต ปูรเณน ปริจฺฉินฺนํ อรกฺขเณ สพฺเพน สพฺพํ อภาวโต, รกฺขเณ จ ปริปูรณโต. พลวจฺฉนฺโทติ ทฬฺหจฺฉนฺโท. อายตินฺติ อนนฺตรานาคตทิวสาทิกาโล อธิปฺเปโต, น อนาคตภโวติ อาห ‘‘อนาคเต ปุนทิวสาทีสุปี’’ติ. สิกฺขํ ปริปูเรนฺตสฺส ตตฺถ นิพทฺธภตฺติตา อวิคตเปมตา. เตภูมกธมฺมานํ อนิจฺจาทิวเสน สมฺมเทว นิชฺฌานํ ธมฺมนิสามนาติ อาห ‘‘วิปสฺสนาเยตํ อธิวจน’’นฺติ. ตณฺหาวินเยติ ภงฺคานุปสฺสนาญาณานุภาวสิทฺเธ ตณฺหาวิกฺขมฺภเน. เอกีภาเวติ คณสงฺคณิกากิเลสสงฺคณิกาวิคมสิทฺเธ วิเวกวาเส. วีริยารมฺเภติ สมฺมปฺปธานสฺส ปคฺคณฺหเน[Pg.159]. ตํ ปน สพฺพโส วีริยสฺส ปริพฺรูหนํ โหตีติ อาห ‘‘กายิกเจตสิกสฺส วีริยสฺส ปูรเณ’’ติ. สติยญฺเจว นิปกภาเว จาติ สโตการิตาย เจว สมฺปชานการิตาย จ. สติสมฺปชญฺญพเลเนว หิ วีริยารมฺโภ อิชฺฌติ. ทิฏฺฐิปฏิเวเธติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา ปฏิวิชฺฌเน. เตนาห ‘‘มคฺคทสฺสเน’’ติ. การถือเอาโดยชอบซึ่งสิกขา ชื่อว่า สิกขาสมาทาน. ก็สิกขาสมาทานนั้น พึงทราบว่าเป็นการบำเพ็ญให้บริบูรณ์ จึงกล่าวว่า "ในการบำเพ็ญไตรสิกขาให้บริบูรณ์". หรือการรักษาโดยชอบตั้งแต่ต้นไปซึ่งสิกขา ชื่อว่า สิกขาสมาทาน. และสิกขาสมาทานนั้น โดยอรรถแล้ว ย่อมกำหนดด้วยความบริบูรณ์ เพราะเมื่อไม่รักษา ย่อมไม่มีโดยประการทั้งปวง, และเมื่อรักษา ย่อมบริบูรณ์. คำว่า "ความพอใจอันมีกำลัง" คือความพอใจอันมั่นคง. คำว่า "ในอนาคต" หมายถึงกาลมีวันถัดไปในอนาคตเป็นต้นที่ต่อเนื่องกัน ไม่ใช่ภพในอนาคต จึงกล่าวว่า "แม้ในวันข้างหน้าเป็นต้น". ความเป็นผู้มีความภักดีอันแน่วแน่และความรักที่ไม่เสื่อมคลายในสิกขาของผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์. การพิจารณาโดยชอบซึ่งธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ โดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ชื่อว่า ธรรมานิสมนะ (การพิจารณาธรรม) จึงกล่าวว่า "คำนี้เป็นชื่อของวิปัสสนา". คำว่า "ในการกำจัดตัณหา" คือในการข่มตัณหาที่สำเร็จด้วยอานุภาพแห่งภังคานุปัสสนาญาณ. คำว่า "ในความเป็นผู้เดียว" คือในการอยู่ด้วยวิเวกที่สำเร็จด้วยการปราศจากการคลุกคลีด้วยหมู่คณะและการคลุกคลีด้วยกิเลส. คำว่า "ในการปรารภความเพียร" คือในการประคองสัมมัปปธาน. ก็การปรารภความเพียรนั้น ย่อมเป็นการเพิ่มพูนความเพียรโดยประการทั้งปวง จึงกล่าวว่า "ในการบำเพ็ญความเพียรทางกายและทางใจให้บริบูรณ์". คำว่า "ทั้งในสติและในความเป็นผู้มีปัญญาเครื่องรักษาตน" คือด้วยความเป็นผู้ทำด้วยสติและด้วยความเป็นผู้ทำด้วยสัมปชัญญะ. เพราะการปรารภความเพียร ย่อมสำเร็จได้ด้วยกำลังแห่งสติสัมปชัญญะนั่นเอง. คำว่า "ในการแทงตลอดทิฏฐิ" คือในการแทงตลอดมรรคสัมมาทิฏฐิ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ในการเห็นมรรค". นิทฺทสวตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถานิทัสสวัตถุสูตร จบแล้ว. อนุสยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอนุสัยวรรค จบแล้ว. ๓. วชฺชิสตฺตกวคฺโค ๓. วัชชีสัตตกวรรค. ๑. สารนฺททสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาสารันททสูตร. ๒๑. ตติยสฺส ปฐเม เทวายตนภาเวน จิตฺตตฺตา โลกสฺส จิตฺตีการฏฺฐานตาย จ เจติยํ อโหสิ. ยาวกีวนฺติ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๓๔) เอกเมเวตํ ปทํ อนิยมโต ปริมาณวาจี. กาโล เจตฺถ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ยตฺตกํ กาล’’นฺติ. อภิณฺหํ สนฺนิปาตาติ นิจฺจสนฺนิปาตา. ตํ ปน นิจฺจสนฺนิปาตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิวสสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สนฺนิปาตพหุลาติ ปจุรสนฺนิปาตา. โวสานนฺติ สงฺโกจํ. ‘‘วุทฺธิเยวา’’ติอาทินา วุตฺตมตฺถํ พฺยติเรกมุเขน ทสฺเสตุํ ‘‘อภิณฺหํ อสนฺนิปตนฺตา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อากุลาติ ขุภิตา น ปสนฺนา. ภิชฺชิตฺวาติ วคฺคพนฺธโต วิภชฺช วิสุํ วิสุํ หุตฺวา. ๒๑. ในข้อที่ ๑ แห่งสูตรที่ ๓ (สารันททสูตร) เจดีย์ได้มีขึ้นเพราะความวิจิตรด้วยความเป็นเทวสถาน และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งการทำความเคารพของโลก. คำว่า ยาวกีวํ (ที. สี. ฏีกา ๒/๑๓๔) นี้ เป็นบทเดียวเท่านั้นที่แสดงปริมาณโดยไม่กำหนด. และในที่นี้ประสงค์เอากาล จึงกล่าวว่า "ยังกาลเพียงใด". คำว่า อภิณฺหํ สนฺนิปาตา คือ การประชุมกันเป็นนิตย์. อนึ่ง เพื่อแสดงความเป็นผู้ประชุมกันเป็นนิตย์นั้น จึงกล่าวคำว่า ทิวสสฺส เป็นต้น. คำว่า สนฺนิปาตพหุลา คือ ผู้มีการประชุมกันมาก. คำว่า โวสานํ คือ ความหดตัว (ความย่อหย่อน). เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า วุฑฺฒิเยว เป็นต้น โดยทางปฏิเสธ จึงกล่าวคำว่า อภิณฺหํ อสนฺนิปตนฺตา หิ เป็นต้น. คำว่า อากุลา คือ ขุ่นมัว ไม่ผ่องใส. คำว่า ภิชฺชิตฺวา คือ แตกแยกจากหมู่คณะ แยกกันเป็นส่วนๆ. สนฺนิปาตเภริยาติ สนฺนิปาตาโรจนเภริยา. อทฺธภุตฺตา วาติ สามิภุตฺตา วา. โอสีทมาเนติ หายมาเน. คำว่า สันนิปาตเภริยา คือ กลองประกาศการประชุม. คำว่า อัทธภุตตา วา คือ ผู้บริโภคแล้วกึ่งหนึ่ง หรือผู้บริโภคแล้วบางส่วน. คำว่า โอสีทมาเน คือ เมื่อเสื่อมถอย. สุงฺกนฺติ ภณฺฑํ คเหตฺวา คจฺฉนฺเตหิ ปพฺพตขณฺฑนาทิติตฺถคามทฺวาราทีสุ ราชปุริสานํ ทาตพฺพภาคํ. พลินฺติ นิปฺผนฺนสสฺสาทิโต ฉภาคํ สตฺตภาคนฺติอาทินา ลทฺธพฺพกรํ. ทณฺฑนฺติ ทสวีสติกหาปณาทิกํ อปราธานุรูปํ คเหตพฺพธนทณฺฑํ. วชฺชิธมฺมนฺติ วชฺชิราชธมฺมํ. อิทานิ อปญฺญตฺตปญฺญาปนาทีสุ ตปฺปฏิกฺเขเป จ อาทีนวานิสํเส จ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘เตส’’นฺติอาทิ [Pg.160] วุตฺตํ. ปาริจริยกฺขมาติ อุปฏฺฐานกฺขมา. โปราณํ วชฺชิธมฺมนฺติ เอตฺถ ปุพฺเพ กิร วชฺชิราชาโน ‘‘อยํ โจโร’’ติ อาเนตฺวา ทสฺสิเต ‘‘คณฺหถ นํ โจร’’นฺติ อวตฺวา วินิจฺฉยมหามตฺตานํ เทนฺติ. เต วินิจฺฉินิตฺวา สเจ อโจโร โหติ, วิสฺสชฺเชนฺติ. สเจ โจโร, อตฺตนา กิญฺจิ อกตฺวา โวหาริกานํ เทนฺติ, เตปิ วินิจฺฉินิตฺวา อโจโร เจ, วิสฺสชฺเชนฺติ. โจโร เจ, สุตฺตธรานํ เทนฺติ. เตปิ วินิจฺฉินิตฺวา อโจโร เจ, วิสฺสชฺเชนฺติ. โจโร เจ, อฏฺฏกุลิกานํ เทนฺติ, เตปิ ตเถว กตฺวา เสนาปติสฺส, เสนาปติ อุปราชสฺส, อุปราชา รญฺโญ. ราชา วินิจฺฉินิตฺวา สเจ อโจโร โหติ, วิสฺสชฺเชติ. สเจ ปน โจโร โหติ, ปเวณิปณฺณกํ วาจาเปติ. ตตฺถ ‘‘เยน อิทํ นาม กตํ, ตสฺส อยํ นามทณฺโฑ’’ติ ลิขิตํ. ราชา ตสฺส กิริยํ เตน สมาเนตฺวา ตทนุจฺฉวิกํ ทณฺฑํ กโรติ. อิติ เอตํ โปราณํ วชฺชิธมฺมํ สมาทาย วตฺตนฺตานํ มนุสฺสา น อุชฺฌายนฺติ. ปรมฺปราคเตสุ อฏฺฏกุเลสุ ชาตา อคติคมนวิรตา อฏฺฏมหลฺลกปุริสา อฏฺฏกุลิกา. คำว่า สุงกัง คือ ส่วนที่พึงให้แก่ราชบุรุษ ณ ประตูหมู่บ้าน ท่าน้ำ หรือซอกเขา เป็นต้น โดยผู้ที่นำสินค้าไป. คำว่า พลิง คือ ภาษีที่พึงได้จากพืชผลที่ผลิตได้ เป็นต้น โดยส่วนที่ ๖ หรือส่วนที่ ๗ เป็นต้น. คำว่า ทัณฑัง คือ การลงโทษด้วยทรัพย์ที่พึงปรับตามความผิด เช่น ๑๐ หรือ ๒๐ กหาปณะ เป็นต้น. คำว่า วัชชีธัมมัง คือ ราชธรรมของวัชชี. บัดนี้ เพื่อแสดงโทษและอานิสงส์ในการบัญญัติสิ่งที่ยังไม่บัญญัติ และในการห้ามสิ่งที่บัญญัติแล้ว เป็นต้น โดยพิสดาร จึงกล่าวคำว่า เตสัง เป็นต้น. คำว่า ปาริจริยักขมา คือ ผู้ควรแก่การบำรุง. ในคำว่า ปุราณัง วัชชีธัมมัง นี้ ได้ยินว่าในกาลก่อน พวกกษัตริย์วัชชี เมื่อมีผู้จับโจรมาแสดงว่า "นี่คือโจร" ก็ไม่กล่าวว่า "จงจับโจรนี้" แต่ส่งให้แก่มหาอำมาตย์ผู้พิจารณาคดี. พวกเขาก็พิจารณาแล้ว ถ้าไม่เป็นโจร ก็ปล่อยไป. ถ้าเป็นโจร ก็ไม่ทำอะไรเอง แต่ส่งให้แก่พวกโวหาริกมหาอำมาตย์, พวกเขาก็พิจารณาแล้ว ถ้าไม่เป็นโจร ก็ปล่อยไป. ถ้าเป็นโจร ก็ส่งให้แก่พวกสุตตธระ. พวกเขาก็พิจารณาแล้ว ถ้าไม่เป็นโจร ก็ปล่อยไป. ถ้าเป็นโจร ก็ส่งให้แก่พวกอัฏฐกุลิกะ, พวกเขาก็ทำเช่นนั้นแล้วส่งให้แก่เสนาบดี, เสนาบดีส่งให้แก่อุปราช, อุปราชส่งให้แก่พระราชา. พระราชาทรงพิจารณาแล้ว ถ้าไม่เป็นโจร ก็ปล่อยไป. แต่ถ้าเป็นโจร ก็ทรงให้อ่านปเวณีปัณณกะ (สมุดบันทึกประเพณี). ในบันทึกนั้นมีเขียนไว้ว่า "ผู้ใดทำกรรมชื่อนี้ โทษชื่อนี้พึงมีแก่ผู้นั้น". พระราชาทรงเทียบเคียงการกระทำของผู้นั้นกับบันทึกนั้น แล้วทรงลงโทษที่สมควรแก่กรรมนั้น. ดังนี้ มนุษย์ทั้งหลายย่อมไม่ตำหนิผู้ที่ประพฤติตามราชธรรมของวัชชีอันเป็นของเก่านี้. พวกอัฏฐกุลิกะ คือ บุรุษผู้เฒ่า ๘ คน ผู้เกิดในตระกูล ๘ ตระกูลที่สืบทอดกันมา และงดเว้นจากการถึงอคติ. สกฺการนฺติ อุปการํ. ครุภาวํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวาติ ‘‘อิเม อมฺหากํ ครุโน’’ติ ตตฺถ ครุภาวํ ปฏิ ปฏิ อุปฏฺฐเปตฺวา. มาเนสฺสนฺตีติ สมฺมาเนสฺสนฺติ. ตํ ปน สมฺมานนํ เตสุ เนสํ อตฺตมนตาปุพฺพกนฺติ อาห ‘‘มเนน ปิยายิสฺสนฺตี’’ติ. นิปจฺจการํ ปณิปาตํ. ทสฺเสนฺตีติ ครุจิตฺตภารํ ทสฺเสนฺติ. สนฺธาเนตุนฺติ สมฺพนฺธํ อวิจฺฉินฺนํ กตฺวา ฆเฏตุํ. คำว่า สักการัง คือ การอุปการะ. คำว่า ครุภาวัง ปัจจุปัฏฐเปตวา คือ ตั้งความเคารพไว้เฉพาะหน้าว่า "ท่านเหล่านี้เป็นครูของเรา" คือ ตั้งความเคารพไว้ในท่านเหล่านั้นโดยเฉพาะๆ. คำว่า มาเนสสันติ คือ จักให้ความเคารพอย่างดี. อนึ่ง เพื่อแสดงว่าการให้ความเคารพนั้นมีใจยินดีเป็นเบื้องหน้า จึงกล่าวว่า "จักรักใคร่ด้วยใจ". คำว่า นิปัจจการัง คือ การนอบน้อม. คำว่า ทัสเสนติ คือ แสดงความหนักแห่งจิตด้วยความเคารพ. คำว่า สันธาเนตุง คือ เพื่อเชื่อมความสัมพันธ์ให้ไม่ขาดสาย. ปสยฺหการสฺสาติ พลกฺการสฺส. กามํ วุทฺธิยา ปูชนียตาย ‘‘วุทฺธิหานิโย’’ติ วุตฺตํ, อตฺโถ ปน วุตฺตานุกฺกเมเนว โยเชตพฺโพ. ปาฬิยํ วา ยสฺมา ‘‘วุทฺธิเยว ปาฏิกงฺขา, โน ปริหานี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตทนุกฺกเมน ‘‘วุทฺธิหานิโย’’ติ วุตฺตํ. คำว่า ปสยหการัสสะ คือ การบังคับขู่เข็ญ. แม้จะกล่าวว่า วุฑฒิหานิโย เพราะความเจริญเป็นสิ่งที่ควรยกย่อง แต่พึงประกอบอรรถตามลำดับที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. หรือเพราะในบาลีกล่าวว่า "ความเจริญเท่านั้นเป็นที่หวัง ไม่ใช่ความเสื่อม" ฉะนั้น จึงกล่าวว่า วุฑฒิหานิโย ตามลำดับนั้น. วิปจฺจิตุํ อลทฺโธกาเส ปาปกมฺเม, ตสฺส กมฺมสฺส วิปาเก วา อนวสโรว เทวโสปสคฺโค. ตสฺมึ ปน ลทฺโธกาเส สิยา เทวโตปสคฺคสฺส อวสโรติ อาห ‘‘อนุปฺปนฺนํ…เป… วฑฺเฒนฺตี’’ติ. เอเตเนว อนุปฺปนฺนํ สุขนฺติ เอตฺถาปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. พลกายสฺส ทิคุณติคุณตาทสฺสนํ ปฏิภยภาวทสฺสนนฺติ เอวมาทินา เทวตานํ สงฺคามสีเส สหายตา เวทิตพฺพา. เมื่ออกุศลกรรมยังไม่ได้โอกาสที่จะให้ผล หรือเมื่อวิบากของกรรมนั้นยังไม่มีโอกาส เทวอุปสรรคก็ไม่มีโอกาส. แต่เมื่อกรรมนั้นได้โอกาสแล้ว โอกาสแห่งเทวอุปสรรคก็อาจมีได้ จึงกล่าวว่า "อนุปฺปนฺนํ...เป... วฑฺเฒนฺติ" (ยังไม่เกิด...เป... ย่อมเจริญ). ด้วยเหตุนี้ พึงทราบอรรถในคำว่า อนุปฺปนฺนํ สุขํ (สุขที่ยังไม่เกิด) ในที่นี้ด้วย. การแสดงกำลังพลให้เป็นสองเท่าสามเท่า เป็นการแสดงความน่าสะพรึงกลัว เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่าเทวดาทั้งหลายเป็นผู้ช่วยเหลือในแนวหน้าแห่งสงคราม. อนิจฺฉิตนฺติ [Pg.161] อนิฏฺฐํ. อาวรณโตติ นิเสธนโต. ธมฺมโต อนเปตา ธมฺมิยาติ อิธ ‘‘ธมฺมิกา’’ติ วุตฺตา. มิคสูกราทิฆาตาย สุนขาทีนํ กฑฺฒิตฺวา วนจรณํ วาโช, ตตฺถ นิยุตฺตา, เต วา วาเชนฺตีติ วาชิกา, มิควธจาริโน. คำว่า "อนิจฉิตัง" คือ สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา. คำว่า "อาวรณโต" คือ เพราะการห้าม. ผู้ไม่ห่างจากธรรม ชื่อว่า "ธัมมิยา" ในที่นี้กล่าวว่า "ธัมมิกา". การนำสุนัขเป็นต้นไปเที่ยวป่าเพื่อฆ่าเนื้อหมูเป็นต้น ชื่อว่า "วาโช", ผู้ที่ถูกมอบหมายในกิจนั้น หรือผู้ที่จูงสุนัขเหล่านั้นไป ชื่อว่า "วาชิกา" คือ ผู้เที่ยวฆ่าสัตว์. สารนฺททสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถา สารันททสูตร จบแล้ว. ๒. วสฺสการสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถา วัสสการสูตร. ๒๒. ทุติเย อภิยาตุกาโมติ เอตฺถ อภิ-สทฺโท อภิภวนตฺโถ ‘‘อนภิวิทิตุ’’นฺติอาทีสุ วิยาติ อาห ‘‘อภิภวนตฺถาย ยาตุกาโม’’ติ. วชฺชิราชาโนติ ‘‘วชฺเชตพฺพา อิเม’’ติ อาทิโต ปวตฺตํ วจนํ อุปาทาย วชฺชีติ ลทฺธนามา ราชาโน, วชฺชิรฏฺฐสฺส วา ราชาโน วชฺชิราชาโน. รฏฺฐสฺส ปน วชฺชิสมญฺญา ตนฺนิวาสิราชกุมารวเสน เวทิตพฺพา. ราชิทฺธิยาติ ราชภาวานุคเตน ปภาเวน. โส ปน ปภาโว เนสํ คณราชานํ มิโถ สามคฺคิยา โลเก ปากโฏ. จิรฏฺฐายี จ อโหสีติ ‘‘สมคฺคภาวํ กเถตี’’ติ วุตฺตํ. อนุ อนุ ตํสมงฺคิโน ภาเวติ วฑฺเฒตีติ อนุภาโว, อนุภาโว เอว อานุภาโว, ปตาโป. โส ปน เนสํ ปตาโป หตฺถิอสฺสาทิวาหนสมฺปตฺติยา ตตฺถ จ สุภิกฺขิตภาเวน โลเก ปากโฏ ชาโตติ ‘‘เอเตน…เป… กเถตี’’ติ วุตฺตํ. ตาฬจฺฉิคฺคเฬนาติ กุญฺจิกาฉิทฺเทน. อสนนฺติ สรํ. อติปาตยิสฺสนฺตีติ อติกฺกาเมนฺติ. โปงฺขานุโปงฺขนฺติ โปงฺขสฺส อนุโปงฺขํ, ปุริมสรสฺส โปงฺขปทานุคตโปงฺขํ อิตรํ สรํ กตฺวาติ อตฺโถ. อวิราธิตนฺติ อวิรชฺฌิตํ. อุจฺฉินฺทิสฺสามีติ อุมฺมูลนวเสน กุลสนฺตตึ ฉินฺทิสฺสามิ. อยนํ วฑฺฒนํ อโย, ตปฺปฏิปกฺเขน อนโยติ อาห ‘‘อวฑฺฒิ’’นฺติ. ญาตีนํ พฺยสนํ วินาโส ญาติพฺยสนํ. ๒๒. ในข้อที่สอง คำว่า "อภิยาตุกาโม" นี้ อภิ-ศัพท์ มีอรรถว่าครอบงำ เหมือนในคำว่า "อนภิวิทิตุง" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "ผู้ใคร่จะไปเพื่อครอบงำ". คำว่า "วัชชีราชาโน" คือ กษัตริย์ทั้งหลายผู้ได้ชื่อว่าวัชชี โดยอาศัยคำที่เกิดขึ้นแต่แรกว่า "ท่านเหล่านี้พึงเว้น" หรือกษัตริย์แห่งแคว้นวัชชี ชื่อว่าวัชชีราชาโน. อนึ่ง พึงทราบชื่อว่าวัชชีของแคว้น โดยอาศัยราชกุมารผู้อยู่ในแคว้นนั้น. คำว่า "ราชิทธิยา" คือ ด้วยอานุภาพที่เนื่องด้วยความเป็นพระราชา. อนึ่ง อานุภาพนั้นย่อมปรากฏในโลกด้วยความสามัคคีกันของกษัตริย์ผู้เป็นคณะเหล่านั้น. และได้ดำรงอยู่ยั่งยืน จึงกล่าวว่า "ย่อมแสดงความเป็นผู้สามัคคีกัน". คำว่า อานุภาพ (ความหมายว่า) ย่อมยังผู้ประกอบด้วยสิ่งนั้นให้เจริญ ให้เพิ่มพูนเนืองๆ ชื่อว่า อานุภาพ, อานุภาพนั่นเองเป็น อานุภาพ (สระยาว) คือ เดช. อนึ่ง เดชของกษัตริย์เหล่านั้นย่อมปรากฏในโลกด้วยความสมบูรณ์ด้วยพาหนะมีช้างและม้าเป็นต้น และด้วยความเป็นผู้มีภิกษาอุดมในที่นั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุนี้...เป...ย่อมแสดง". คำว่า "ตาฬัจฉิคคะเฬนะ" คือ ด้วยช่องกุญแจ. คำว่า "อสนันติ" คือ ลูกศร. คำว่า "อติปาตะยิสสันติ" คือ จักล่วงเลยไป. คำว่า "ปงขานุปงขัง" คือ ตามรอยลูกศร คือ ทำลูกศรอื่นให้ตามรอยลูกศรแรก. คำว่า "อวิราธิตัง" คือ ไม่ผิดพลาด. คำว่า "อุจฉินทิสสามิ" คือ จักตัดสายตระกูลโดยการถอนรากถอนโคน. การไป คือ การเจริญ ชื่อว่า "อโย", โดยตรงกันข้าม ชื่อว่า "อนโย" จึงกล่าวว่า "ความไม่เจริญ". ความพินาศของญาติ คือ ความฉิบหาย ชื่อว่า "ญาติพยสนัง". คงฺคายาติ คงฺคาสมีเป. ปฏฺฏนคามนฺติ สกฏปฏฺฏนคามํ. ตตฺราติ ตสฺมึ ปฏฺฏเน. พลวาฆาตชาโตติ อุปฺปนฺนพลวโกโธ. เมติ มยฺหํ. คเตนาติ คมเนน. สีตํ วา อุณฺหํ วา นตฺถิ ตาย เวลาย. อภิมุขํ ยุทฺเธนาติ อภิมุขํ อุชุกเมว สงฺคามกรเณน. อุปลาปนํ สามํ ทานญฺจาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เภโทปิ อิธ อุปาโย เอวาติ [Pg.162] วุตฺตํ ‘‘อญฺญตฺร มิถุเภทา’’ติ. ยุทฺธสฺส ปน อนุปายตา ปเคว ปกาสิตา. อิทนฺติ ‘‘อญฺญตฺร อุปลาปนาย อญฺญตฺร มิถุเภทา’’ติ อิทํ วจนํ. กถาย นยํ ลภิตฺวาติ ‘‘ยาวกีวญฺจ …เป… ปริหานี’’ติ อิมาย ภควโต กถาย อุปายํ ลภิตฺวา. อนุกมฺปายาติ วชฺชิราเชสุ อนุคฺคเหน. คำว่า "คังคายา" คือ ใกล้แม่น้ำคงคา. คำว่า "ปัฏฐนคามัง" คือ หมู่บ้านท่าเรือเกวียน. คำว่า "ตัตรา" คือ ในท่าเรือนั้น. คำว่า "พลวาฆาตชาโต" คือ ผู้มีความโกรธแรงกล้าเกิดขึ้นแล้ว. คำว่า "เม" คือ ของเรา. คำว่า "คะเตนะ" คือ ด้วยการไป. ในเวลานั้นไม่มีทั้งความหนาวและความร้อน. คำว่า "อภิมุขัง ยุทเธนะ" คือ ด้วยการรบซึ่งหน้าตรงๆ. เพื่อแสดงว่าการประเล้าประโลม คือ การให้ทานด้วยตนเอง จึงกล่าวคำว่า "อะลัง" เป็นต้น. แม้การแตกแยกก็เป็นอุบายในที่นี้ จึงกล่าวว่า "เว้นจากการแตกแยกกัน". อนึ่ง ความที่การรบไม่ใช่หนทาง ได้ประกาศไว้ก่อนแล้ว. คำว่า "อิทัง" คือ คำว่า "เว้นจากการประเล้าประโลม เว้นจากการแตกแยกกัน" นี้. คำว่า "กถายะ นยัง ลภิตวา" คือ ได้อุบายด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ยาวกิวัญจะ...เป...ปริหานี" นี้. คำว่า "อนุกัมปายา" คือ ด้วยความอนุเคราะห์ในกษัตริย์วัชชี. ราชาปิ ตเมว เปเสตฺวา สพฺเพ…เป… ปาเปสีติ ราชา ตํ อตฺตโน สนฺติกํ อาคตํ ‘‘กึ, อาจริย, ภควา อวจา’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘ยถา โภ สมณสฺส โคตมสฺส วจนํ น สกฺกา วชฺชี เกนจิ คเหตุํ, อปิจ อุปลาปนาย วา มิถุเภเทน วา สกฺกา’’ติ อาห. ตโต นํ ราชา ‘‘อุปลาปนาย อมฺหากํ หตฺถิอสฺสาทโย นสฺสิสฺสนฺติ, เภเทเนว เต คเหสฺสามิ, กึ กโรมา’’ติ ปุจฺฉิ. เตน หิ, มหาราช, ตุมฺเห วชฺชี อารพฺภ ปริสติ กถํ สมุฏฺฐาเปถ, ตโต อหํ ‘‘กึ เต, มหาราช, เตหิ, อตฺตโน สนฺตเกน กสิวณิชฺชาทีนิ กตฺวา ชีวนฺตุ เอเต ราชาโน’’ติ วตฺวา ปกฺกมิสฺสามิ. ตโต ตุมฺเห ‘‘กึ นุ, โภ, เอส พฺราหฺมโณ วชฺชี อารพฺภ ปวตฺตํ กถํ ปฏิพาหตี’’ติ วเทยฺยาถ. ทิวสภาเค จาหํ เตสํ ปณฺณาการํ เปเสสฺสามิ, ตมฺปิ คาหาเปตฺวา ตุมฺเหปิ มม โทสํ อาโรเปตฺวา พนฺธนตาฬนาทีนิ อกตฺวาว เกวลํ ขุรมุณฺฑํ มํ กตฺวา นครา นีหราเปถ, อถาหํ ‘‘มยา เต นคเร ปากาโร ปริขา จ การิตา, อหํ ถิรทุพฺพลฏฺฐานญฺจ อุตฺตานคมฺภีรฏฺฐานญฺจ ชานามิ, น จิรสฺสํ ทานิ ตํ อุชุํ กริสฺสามี’’ติ วกฺขามิ. ตํ สุตฺวา ตุมฺเห ‘‘คจฺฉตู’’ติ วเทยฺยาถาติ. ราชา สพฺพํ อกาสิ. แม้พระราชาทรงส่งพราหมณ์นั้นไปแล้ว... (ละไว้)... ให้ถึงความพินาศ พระราชาตรัสถามพราหมณ์นั้นผู้มาถึงสำนักของพระองค์ว่า "อาจารย์ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร?" พราหมณ์นั้นกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระดำรัสของพระสมณโคดมนั้น ใครๆ ไม่สามารถจะยึดเอาวัชชีได้ แต่สามารถยึดเอาได้ด้วยการล่อลวง หรือด้วยการยุยงให้แตกกัน" ลำดับนั้น พระราชาตรัสถามพราหมณ์นั้นว่า "ด้วยการล่อลวง ช้างและม้าเป็นต้นของเราจะพินาศไป เราจะยึดเอาวัชชีได้ด้วยการยุยงให้แตกกันเท่านั้น เราจะทำอย่างไรดี?" พราหมณ์กราบทูลว่า "ถ้าอย่างนั้น ขอเดชะมหาราช ขอพระองค์จงทรงยกเรื่องวัชชีขึ้นสนทนาในที่ประชุมเถิด จากนั้นหม่อมฉันจะกล่าวว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์จะทรงทำอะไรกับวัชชีเหล่านั้นเล่า ขอให้พระราชาเหล่านั้นจงดำรงชีพด้วยการทำกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น ด้วยทรัพย์สมบัติของตนเถิด' แล้วหม่อมฉันก็จะหลีกไป จากนั้น ขอพระองค์จงตรัสว่า 'ท่านทั้งหลาย พราหมณ์ผู้นี้ไฉนจึงคัดค้านเรื่องที่เกิดขึ้นเกี่ยวกับวัชชีเล่า?' และในเวลากลางวัน หม่อมฉันจะส่งเครื่องบรรณาการไปให้พวกเจ้าลิจฉวี ขอพระองค์จงให้คนยึดเครื่องบรรณาการนั้นไว้ แล้วทรงกล่าวโทษหม่อมฉัน และโดยไม่ทรงทำโทษด้วยการจองจำหรือเฆี่ยนตีเป็นต้น ขอเพียงทรงโกนผมหม่อมฉันให้โล้น แล้วขับไล่ออกจากเมืองเถิด จากนั้นหม่อมฉันจะกล่าวว่า 'กำแพงและคูเมืองในเมืองนั้น หม่อมฉันเป็นผู้สร้างไว้ หม่อมฉันรู้ทั้งที่มั่นคงและที่อ่อนแอ ทั้งที่ตื้นและที่ลึก บัดนี้ไม่นาน หม่อมฉันจะทำให้เมืองนั้นตรงไปตรงมา' เมื่อพระองค์ทรงได้ยินดังนั้น ขอพระองค์จงตรัสว่า 'จงไปเถิด'" พระราชาทรงทำตามทุกอย่าง ลิจฺฉวี ตสฺส นิกฺขมนํ สุตฺวา ‘‘สโฐ พฺราหฺมโณ, มา ตสฺส คงฺคํ อุตฺตาเรตุํ อทตฺถา’’ติ อาหํสุ. ตตฺร เอกจฺเจหิ ‘‘อมฺเห อารพฺภ กถิตตฺตา กิร โส เอวํ กโรตี’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ ภเณ เอตู’’ติ วทึสุ. โส คนฺตฺวา ลิจฺฉวี ทิสฺวา ‘‘กิมาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิโต ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. ลิจฺฉวิโน ‘‘อปฺปมตฺตเกน นาม เอวํ ครุํ ทณฺฑํ กาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ วตฺวา ‘‘กึ เต ตตฺร ฐานนฺตร’’นฺติ ปุจฺฉึสุ. วินิจฺฉยมหามจฺโจหมสฺมีติ. ตเทว เต ฐานนฺตรํ โหตูติ. โส สุฏฺฐุตรํ วินิจฺฉยํ กโรติ. ราชกุมารา ตสฺส สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺติ. โส ปติฏฺฐิตคุโณ หุตฺวา เอกทิวสํ เอกํ ลิจฺฉวึ คเหตฺวา เอกมนฺตํ คนฺตฺวา ‘‘ทารกา [Pg.163] กสนฺตี’’ติ ปุจฺฉิ. อาม, กสนฺติ. ทฺเว โคเณ โยเชตฺวาติ. อาม, ทฺเว โคเณ โยเชตฺวาติ. เอตฺตกํ วตฺวา นิวตฺโต. ตโต ตมญฺโญ ‘‘กึ อาจริโย อาหา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา เตน วุตฺตํ – อสทฺทหนฺโต ‘‘น เมโส ยถาภูตํ กเถตี’’ติ เตน สทฺธึ ภิชฺชิ. พวกเจ้าลิจฉวีได้ยินเรื่องการถูกขับไล่ของพราหมณ์นั้นแล้ว จึงกล่าวว่า "พราหมณ์คนนี้เป็นคนเจ้าเล่ห์ อย่าให้เขาข้ามแม่น้ำคงคาไปได้เลย" ในบรรดาพวกเจ้าลิจฉวีนั้น เมื่อบางคนกล่าวว่า "เขาทำอย่างนั้นเพราะกล่าวถึงพวกเรา" พวกเจ้าลิจฉวีจึงกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น ท่านเอ๋ย จงมาเถิด" พราหมณ์นั้นไปแล้ว เห็นพวกเจ้าลิจฉวี เมื่อถูกถามว่า "ท่านมาทำไม?" ก็เล่าเรื่องราวทั้งหมดให้ฟัง พวกเจ้าลิจฉวีกล่าวว่า "ไม่สมควรที่จะลงโทษหนักถึงเพียงนี้ด้วยเรื่องเล็กน้อย" แล้วถามว่า "ท่านมีตำแหน่งอะไรที่นั่น?" พราหมณ์ตอบว่า "หม่อมฉันเป็นมหาอำมาตย์ผู้พิจารณาคดี" พวกเจ้าลิจฉวีจึงกล่าวว่า "ตำแหน่งนั้นแหละจงเป็นตำแหน่งของท่านเถิด" พราหมณ์นั้นก็พิจารณาคดีได้ดียิ่ง เหล่าราชกุมารก็เรียนศิลปะในสำนักของพราหมณ์นั้น พราหมณ์นั้นเมื่อเป็นที่ไว้วางใจแล้ว วันหนึ่งได้พาเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งไปที่ลับ แล้วถามว่า "เด็กๆ ไถนาหรือ?" เจ้าลิจฉวีตอบว่า "ใช่ ไถนา" พราหมณ์ถามว่า "เทียมโคสองตัวหรือ?" เจ้าลิจฉวีตอบว่า "ใช่ เทียมโคสองตัว" กล่าวเพียงเท่านี้แล้วก็กลับมา จากนั้น เจ้าลิจฉวีอีกคนหนึ่งถามเจ้าลิจฉวีคนแรกว่า "อาจารย์พูดว่าอะไร?" เมื่อได้ฟังสิ่งที่เจ้าลิจฉวีคนแรกบอก ก็ไม่เชื่อ กล่าวว่า "คนนี้ไม่ได้พูดตามความเป็นจริง" แล้วก็แตกแยกกับเจ้าลิจฉวีคนแรก พฺราหฺมโณ อปรมฺปิ เอกทิวสํ เอกํ ลิจฺฉวึ เอกมนฺตํ เนตฺวา ‘‘เกน พฺยญฺชเนน ภุตฺโตสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา นิวตฺโต. ตมฺปิ อญฺโญ ปุจฺฉิตฺวา อสทฺทหนฺโต ตเถว ภิชฺชิ. พฺราหฺมโณ อปรมฺปิ ทิวสํ เอกํ ลิจฺฉวึ เอกมนฺตํ เนตฺวา ‘‘อติทุคฺคโตสิ กิรา’’ติ ปุจฺฉิ. โก เอวมาหาติ. อสุโก นาม ลิจฺฉวีติ. อปรมฺปิ เอกมนฺตํ เนตฺวา ‘‘ตฺวํ กิร ภีรุชาติโก’’ติ ปุจฺฉิ. โก เอวมาหาติ? อสุโก นาม ลิจฺฉวีติ. เอวํ อญฺเญน อกถิตเมว อญฺญสฺส กเถนฺโต ตีหิ สํวจฺฉเรหิ เต ราชาโน อญฺญมญฺญํ ภินฺทิตฺวา ยถา ทฺเว เอกมคฺเคน น คจฺฉนฺติ, ตถา กตฺวา สนฺนิปาตเภรึ จราเปสิ. ลิจฺฉวิโน ‘‘อิสฺสรา สนฺนิปตนฺตุ, สูรา สนฺนิปตนฺตู’’ติ วตฺวา น สนฺนิปตึสุ. พฺราหฺมโณ ‘‘อยํ ทานิ กาโล, สีฆํ อาคจฺฉตู’’ติ รญฺโญ สาสนํ เปเสติ. ราชา สุตฺวาว พลเภรึ จราเปตฺวา นิกฺขมิ. เวสาลิกา สุตฺวา ‘‘รญฺโญ คงฺคํ อุตฺตริตุํ น ทสฺสามา’’ติ เภรึ จราเปสุํ. เต สุตฺวา ‘‘คจฺฉนฺตุ สูรราชาโน’’ติอาทีนิ วตฺวา น สนฺนิปตึสุ. ‘‘นครปฺปเวสนํ น ทสฺสาม, ทฺวารานิ ปิทหิสฺสามา’’ติ เภรึ จราเปสุํ. เอโกปิ น สนฺนิปติ. ยถาวิวเฏหิ ทฺวาเรหิ ปวิสิตฺวา สพฺเพ อนยพฺยสนํ ปาเปตฺวา คโต. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘ราชาปิ ตเมว เปเสตฺวา สพฺเพปิ ภินฺทิตฺวา คนฺตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปสี’’ติ. พราหมณ์นั้นอีกวันหนึ่งได้พาเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งไปที่ลับ แล้วถามว่า "ท่านฉันด้วยกับข้าวอะไร?" แล้วก็กลับมา เจ้าลิจฉวีอีกคนหนึ่งถามเจ้าลิจฉวีคนนั้นแล้วไม่เชื่อ ก็แตกแยกกันเช่นนั้น พราหมณ์นั้นอีกวันหนึ่งได้พาเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งไปที่ลับ แล้วถามว่า "ท่านเป็นคนยากจนมากหรือ?" เจ้าลิจฉวีถามว่า "ใครพูดอย่างนั้น?" พราหมณ์ตอบว่า "เจ้าลิจฉวีชื่อโน้น" พราหมณ์นั้นอีกคนหนึ่งได้พาเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งไปที่ลับ แล้วถามว่า "ท่านเป็นคนขี้ขลาดหรือ?" เจ้าลิจฉวีถามว่า "ใครพูดอย่างนั้น?" พราหมณ์ตอบว่า "เจ้าลิจฉวีชื่อโน้น" พราหมณ์นั้นกล่าวสิ่งที่คนหนึ่งไม่ได้พูดให้คนอื่นฟังอย่างนี้ ทำให้พระราชาเหล่านั้นแตกแยกกันเองภายในสามปี จนกระทั่งสองคนไม่เดินไปทางเดียวกัน แล้วก็ให้ตีกลองประชุม พวกเจ้าลิจฉวีกล่าวว่า "ขอเจ้านายทั้งหลายจงประชุมกันเถิด ขอผู้กล้าหาญทั้งหลายจงประชุมกันเถิด" แต่ก็ไม่ประชุมกัน พราหมณ์นั้นส่งข่าวไปถึงพระราชาว่า "บัดนี้เป็นเวลาแล้ว ขอพระองค์จงเสด็จมาโดยเร็วเถิด" พระราชาทรงได้ยินดังนั้น ก็ให้ตีกลองระดมพลแล้วเสด็จออกไป ชาวเมืองเวสาลีได้ยินดังนั้น ก็ให้ตีกลองว่า "เราจะไม่ให้พระราชาข้ามแม่น้ำคงคาไปได้" พวกเจ้าลิจฉวีได้ยินดังนั้น ก็กล่าวว่า "ขอพระราชาผู้กล้าหาญทั้งหลายจงไปเถิด" เป็นต้น แล้วก็ไม่ประชุมกัน พวกเจ้าลิจฉวีให้ตีกลองว่า "เราจะไม่ให้เข้าเมือง เราจะปิดประตู" ไม่มีใครประชุมกันเลยแม้แต่คนเดียว พระราชาจึงเสด็จเข้าไปทางประตูที่เปิดอยู่ แล้วทำให้พวกเจ้าลิจฉวีทั้งหมดถึงความพินาศ ข้อความนี้กล่าวถึงเรื่องนั้นว่า "แม้พระราชาทรงส่งพราหมณ์นั้นไปแล้ว ทรงทำให้พวกเจ้าลิจฉวีทั้งหมดแตกแยกกัน แล้วเสด็จไป ทำให้ถึงความพินาศ" วสฺสการสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาวัสสการสูตร จบแล้ว ๒. ปฐมสตฺตกสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาปฐมสัตตกสูตร ๒๓. ตติเย อปริหานาย หิตาติ อปริหานิยา (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๓๖), น ปริหายนฺติ เอเตหีติ วา อปริหานิยา. เอวํ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘อิธาปิ จา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตโตติอาทิ ทิสาสุ อาคตสาสเน วุตฺตวจนํ วุตฺตกถนํ. วิหารสีมา อากุลา ยสฺมา[Pg.164], ตสฺมา อุโปสถปวารณา ฐิตา. โอลียมานโกติ ปาฬิโต อตฺถโต จ วินสฺสมานโก. อุกฺขิปาเปนฺตาติ ปคุณภาวกรเณน อตฺถสํวณฺณนาวเสน จ ปคฺคณฺหนฺตา. ๒๓. ในข้อที่สาม คำว่า อปริหานิยา (ที. นิ. ฏีกา 2.136) หมายถึง สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ความไม่เสื่อม หรือชื่อว่า อปริหานิยา เพราะไม่เสื่อมด้วยธรรมเหล่านี้ เมื่อจะแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่ออย่างนี้ให้พิสดาร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ในข้อนี้ก็เหมือนกัน ในคำนั้น คำว่า ตโต เป็นต้น หมายถึง คำพูดที่กล่าวไว้ในข่าวที่มาในทิศทั้งหลาย เพราะสีมาของวิหารยุ่งเหยิงฉะนั้น อุโบสถและปวารณาจึงหยุดชะงัก คำว่า โอฬียมานโก หมายถึง ผู้ที่กำลังเสื่อมถอยทั้งจากพระบาลีและอรรถะ คำว่า อุกฺขิปาเปนฺติ หมายถึง เมื่อประคองไว้ด้วยการทำให้คล่องแคล่วและด้วยอำนาจการพรรณนาอรรถ สาวตฺถิยํ ภิกฺขู วิย (ปารา. ๕๖๕) ปาจิตฺติยํ เทสาเปตพฺโพติ ปญฺญาเปนฺตา. วชฺชิปุตฺตกา วิย (จูฬว. ๔๔๖) ทสวตฺถุทีปเนน. ตถา อกโรนฺตาติ นวํ กติกวตฺตํ วา สิกฺขาปทํ วา อมทฺทนฺตา ธมฺมวินยโต สาสนํ ทีเปนฺตา ขุทฺทกมฺปิ จ สิกฺขาปทํ อสมูหนนฺตา. อายสฺมา มหากสฺสโป วิย จาติ ‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส, สงฺโฆ, สนฺตามฺหากํ สิกฺขาปทานิ คิหิคตานิ. คิหิโนปิ ชานนฺติ ‘อิทํ โว สมณานํ สกฺยปุตฺติกานํ กปฺปติ, อิทํ โว น กปฺปตี’ติ. สเจปิ หิ มยํ ขุทฺทานุขุทฺทกานิ สิกฺขาปทานิ สมูหนิสฺสาม, ภวิสฺสนฺติ วตฺตาโร ‘ธูมกาลิกํ สมเณน โคตเมน สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ยาวิเมสํ สตฺถา อฏฺฐาสิ, ตาวิเม สิกฺขาปเทสุ สิกฺขึสุ. ยโต อิเมสํ สตฺถา ปรินิพฺพุโต, น ทานิเม สิกฺขาปเทสุ สิกฺขนฺตี’ติ. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ อปญฺญตฺตํ น ปญฺญเปยฺย, ปญฺญตฺตํ น สมุจฺฉินฺเทยฺย, ยถาปญฺญตฺเตสุ สิกฺขาปเทสุ สมาทาย วตฺเตยฺยา’’ติ อิมํ (จูฬว. ๔๔๒) ตนฺตึ ฐเปนฺโต อายสฺมา มหากสฺสโป วิย จ. เหมือนภิกษุทั้งหลายในเมืองสาวัตถี (ปารา. 565) เมื่อบัญญัติว่า พึงให้แสดงอาบัติปาจิตตีย์ เหมือนพวกวัชชีบุตร (จุลฺล. 446) ด้วยการแสดงวัตถุ ๑๐ ประการ คำว่า ผู้ไม่ทำอย่างนั้น หมายถึง ผู้ไม่เหยียบย่ำกติกาวัตต์หรือสิกขาบทใหม่ ผู้ทำพระศาสนาให้รุ่งเรืองด้วยพระธรรมวินัย และผู้ไม่เพิกถอนสิกขาบทเล็กน้อย และเหมือนพระมหากัสสปเถระผู้ประดิษฐานแบบแผนนี้ไว้ว่า ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สิกขาบทของเราทั้งหลายมีอยู่ซึ่งไปถึงชาวบ้านแล้ว ชาวบ้านก็รู้ว่า สิ่งนี้สมควรแก่สมณะศากยบุตรทั้งหลาย สิ่งนี้ไม่สมควรแก่ท่านทั้งหลาย ถ้าแม้เราทั้งหลายจะเพิกถอนสิกขาบทเล็กน้อยและน้อยที่สุดเสีย ก็จะมีผู้กล่าวว่า สิกขาบทที่พระสมณโคดมทรงบัญญัติไว้แก่สาวกทั้งหลายนั้น เป็นของชั่วระยะเวลาควันไฟ ตราบใดที่พระศาสดาของท่านเหล่านี้ยังทรงพระชนม์อยู่ ตราบนั้นท่านเหล่านี้ก็ศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย เมื่อพระศาสดาของท่านเหล่านี้ปรินิพพานแล้ว บัดนี้ท่านเหล่านี้ก็ไม่ศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์ไม่พึงบัญญัติสิ่งที่ยังไม่บัญญัติ ไม่พึงเพิกถอนสิ่งที่บัญญัติแล้ว พึงสมาทานประพฤติในสิกขาบททั้งหลายตามที่บัญญัติไว้แล้ว (จุลฺล. 442) ถิรภาวปฺปตฺตาติ สาสเน ถิรภาวํ อนิวตฺติตภาวํ อุปคตา. เถรการเกหีติ เถรภาวสาธเกหิ สีลาทิคุเณหิ อเสกฺขธมฺเมหิ. พหู รตฺติโยติ ปพฺพชิตา หุตฺวา พหู รตฺติโย ชานนฺติ. สีลาทิคุเณสุ ปติฏฺฐาปนเมว สาสเน ปริณายกตาติ อาห ‘‘ตีสุ สิกฺขาสุ ปวตฺเตนฺตี’’ติ. โอวาทํ น เทนฺติ อภาชนภาวโต. ปเวณิกถนฺติ อาจริยปรมฺปราภตํ สมฺมาปฏิปตฺติทีปนํ ธมฺมกถํ. สารภูตํ ธมฺมปริยายนฺติ สมถวิปสฺสนามคฺคผลสมฺปาปเนน สาสเน สารภูตํ โพชฺฌงฺคโกสลฺลอนุตฺตรสีติภาว- (อ. นิ. ๖.๘๕) อธิจิตฺตสุตฺตาทิธมฺมตนฺตึ. อาทิกํ โอวาทนฺติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘เอวํ เต อาโลเกตพฺพํ, เอวํ เต วิโลเกตพฺพํ, เอวํ เต สมิญฺชิตพฺพํ, เอวํ เต ปสาเรตพฺพํ, เอวํ เต สงฺฆาฏิปตฺตจีวรํ ธาเรตพฺพ’’นฺติ โอวาทํ สงฺคณฺหาติ. คำว่า ถิรภาวปฺปตฺตา หมายถึง ผู้ถึงความมั่นคงในพระศาสนา คือความไม่กลับกลาย. คำว่า เถรกาเรหิ หมายถึง ด้วยคุณมีศีลเป็นต้นอันเป็นเครื่องกระทำความเป็นพระเถระ และด้วยอเสกขธรรมทั้งหลาย. คำว่า พหู รตฺติโย หมายถึง บรรพชาแล้วรู้ราตรีเป็นอันมาก. การให้ตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศีลเป็นต้นนั่นแหละ เป็นความเป็นผู้นำในพระศาสนา จึงตรัสว่า ผู้ยังสิกขา ๓ ให้เป็นไป. ไม่ให้โอวาท เพราะความที่เขาไม่เป็นภาชนะรองรับ. คำว่า ปเวณิกถา หมายถึง ธรรมีกถาที่สืบทอดกันมาตามลำดับอาจารย์ อันแสดงสัมมาปฏิบัติ. คำว่า สารภูตํ ธมฺมปริยายํ หมายถึง ธรรมปริยายอันเป็นสาระในพระศาสนา ด้วยการให้ถึงพร้อมซึ่งสมถะ วิปัสสนา มรรค และผล คือแบบแผนแห่งธรรมมีโพชฌงคโกศล อนุตตรสีติภาวะ (องฺ. ฉกฺก. ๖.๘๕) และอธิจิตตสูตร เป็นต้น. คำว่า อาทิกํ โอวาทํ ด้วยศัพท์ว่า อาทิ ย่อมสงเคราะห์โอวาทว่า เธอพึงมองดูอย่างนี้, เธอพึงเหลียวดูอย่างนี้, เธอพึงคู้เข้าอย่างนี้, เธอพึงเหยียดออกอย่างนี้, เธอพึงทรงผ้าสังฆาฏิ บาตร และจีวรอย่างนี้. ปุนพฺภวทานํ ปุนพฺภโว อุตฺตรปทโลเปน. อิตเรติ เย น ปจฺจยวสิกา น อามิสจกฺขุกา, เต น คจฺฉนฺติ ตณฺหาย วสํ. คำว่า ปุนพฺภวทานํ หมายถึง ปุนัพภวะ (การให้ภพใหม่) โดยมีการลบอุตตรบท. คำว่า อิตเร หมายถึง ชนเหล่าใดไม่เป็นไปตามอำนาจแห่งปัจจัย ไม่เป็นผู้มีจักษุเห็นแก่อามิส ชนเหล่านั้นย่อมไม่ไปสู่อำนาจแห่งตัณหา. อารญฺญเกสูติ [Pg.165] อรญฺญภาเคสุ อรญฺญปริยาปนฺเนสุ. นนุ ยตฺถ กตฺถจิปิ ตณฺหา สาวชฺชา เอวาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘คามนฺตเสนาสเนสุ หี’’ติอาทิ. เตน ‘‘อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต’’ติ เอตฺถ วุตฺตปิหาทโย ปิย อารญฺญกเสนาสเนสุ สาลยตา เสวิตพฺพปกฺขิกา เอวาติ ทสฺเสติ. คำว่า อารญฺญเกสุ หมายถึง ในส่วนแห่งป่า อันนับเนื่องในป่า. พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า ในเสนาสนะใกล้บ้าน เป็นต้น โดยหมายถึงการคัดค้านว่า ตัณหาเป็นของมีโทษในที่ไหนๆ มิใช่หรือ. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า ความปรารถนาเป็นต้นที่กล่าวไว้ในคำว่า ผู้ตั้งความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยม นั้น แม้ในเสนาสนะป่า ก็เป็นฝ่ายที่ควรเสพด้วยความอาลัย. อตฺตนาวาติ สยเมว. เตน ปเรหิ อนุสฺสาหิตานํ สรเสเนว อนาคตานํ เปสลานํ ภิกฺขูนํ อาคมนํ, อาคตานญฺจ ผาสุวิหารํ ปจฺจาสีสนฺตีติ ทสฺเสติ. อิมินาว นีหาเรนาติ อิมาย ปฏิปตฺติยา. อคฺคหิตธมฺมคฺคหณนฺติ อคฺคหิตสฺส ปริยตฺติธมฺมสฺส อุคฺคหณํ. คหิตสชฺฌายกรณนฺติ อุคฺคหิตสฺส สุฏฺฐุ อตฺถจินฺตนํ. จินฺตรตฺโถ หิ อยํ สชฺฌายสทฺโท. เอนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ. นิสีทนฺติ อาสนปญฺญาปนาทินา. คำว่า อตฺตนาวา หมายถึง ด้วยตนเองนั่นเอง. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า ย่อมหวังการมาของภิกษุผู้เป็นที่รัก ผู้มาเองโดยไม่ถูกผู้อื่นชักชวน และความอยู่สำราญของภิกษุผู้มาแล้ว. คำว่า อิมินาว นีหาเรน หมายถึง ด้วยปฏิปทานี้. คำว่า อคฺคหิตธมฺมคฺคหณํ หมายถึง การเรียนพระปริยัติธรรมที่ยังไม่ได้เรียน. คำว่า คหิตสชฺฌายกรณํ หมายถึง การพิจารณาเนื้อความที่เรียนแล้วอย่างดี. เพราะคำว่า สชฺฌาย นี้ มีอรรถว่า การพิจารณา. คำว่า เอนฺติ หมายถึง ย่อมเข้าไปหา. คำว่า นิสีทนฺติ หมายถึง ย่อมนั่งด้วยการปูลาดอาสนะเป็นต้น. ปฐมสตฺตกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปฐมสัตตกสูตร จบแล้ว. ๔-๖. ทุติยสตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา ๔-๖. อรรถกถาทุติยสัตตกสูตรเป็นต้น. ๒๔-๒๖. จตุตฺเถ กโรนฺโตเยวาติ ยถาวุตฺตํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺโตเยว. อติรจฺฉานกถาภาเวปิ ตสฺส ตตฺถ ตปฺปรภาวทสฺสนตฺถํ อวธารณวจนํ. ปริยนฺตการีติ สปริยนฺตํ กตฺวา วตฺตา. ‘‘ปริยนฺตวตึ วาจํ ภาสิตา’’ติ (ที. นิ. ๑.๙, ๑๙๔) หิ วุตฺตํ. อปฺปภสฺโสวาติ ปริมิตกโถเยว เอกนฺเตน กเถตพฺพสฺเสว กถนโต. สมาปตฺติสมาปชฺชนํ อริโย ตุณฺหีภาโว. นิทฺทายติเยวาติ นิทฺโทกฺกมเน อนาทีนวทสฺสี นิทฺทายติเยว, อิริยาปถปริวตฺตนาทินา น นํ วิโนเทติ. เอวํ สํสฏฺโฐวาติ วุตฺตนเยน คณสงฺคณิกาย สํสฏฺโฐ เอว วิหรติ. ทุสฺสีลา ปาปิจฺฉา นามาติ สยํ นิสฺสีลา อสนฺตคุณสมฺภาวนิจฺฉาย สมนฺนาคตตฺตา ปาปา ลามกา อิจฺฉา เอเตสนฺติ ปาปิจฺฉา. ปาปปุคฺคเลหิ มิตฺติกรณโต ปาปมิตฺตา. เตหิ สทา สหปวตฺตเนน ปาปสหายา. ตตฺถ นินฺนตาทินา ตทธิมุตฺตตาย ปาปสมฺปวงฺกา. ปญฺจมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิเยว. ๒๔-๒๖. ในสูตรที่ ๔ คำว่า กโรนฺโตเยว หมายถึง ผู้กล่าวติรัฉานกถาที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. แม้ในที่ที่ไม่มีติรัฉานกถา ก็เป็นคำที่เน้นย้ำเพื่อแสดงว่าเขามีความหมกมุ่นในเรื่องนั้น. คำว่า ปริยนฺตการี หมายถึง ผู้กล่าวโดยมีขอบเขต. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า ตรัสพระวาจาที่มีขอบเขต (ที. สี. ๑.๙, ๑๙๔). คำว่า อัปปภัสโส หมายถึง ผู้มีถ้อยคำน้อย เพราะกล่าวเฉพาะสิ่งที่ควรกล่าวโดยส่วนเดียว. การเข้าสมาบัติ เป็นอริยตุณหีภาพ (ความสงบของพระอริยะ). คำว่า นิทฺทายติเยว หมายถึง ผู้ไม่เห็นโทษในการก้าวลงสู่ความหลับ ย่อมนอนนั่นเอง ไม่บรรเทาความหลับนั้นด้วยการเปลี่ยนอิริยาบถเป็นต้น. คำว่า เอวํ สํสฏฺโฐ หมายถึง ย่อมอยู่คลุกคลีด้วยหมู่คณะตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. คำว่า ทุสฺสีลา ปาปิจฺฉา หมายถึง ผู้ทุศีล คือผู้ไม่มีศีลเอง ผู้มีความปรารถนาชั่ว เพราะประกอบด้วยความปรารถนาที่จะให้ผู้อื่นเข้าใจว่าตนมีคุณธรรมอันไม่มีอยู่จริง. เป็นผู้มีมิตรชั่ว เพราะทำมิตรกับบุคคลผู้ชั่ว. เป็นผู้มีสหายชั่ว เพราะประพฤติร่วมกับคนเหล่านั้นเสมอ. เป็นผู้โน้มเอียงไปในทางชั่ว เพราะมีความน้อมไปในทางนั้นด้วยความน้อมไปเป็นต้น. สูตรที่ ๕ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น. ทุติยสตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาทุติยสัตตกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๗-๑๑. สญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา ๗-๑๑. อรรถกถาสัญญาเป็นต้น. ๒๗-๓๑. สตฺตเม [Pg.166] อนิจฺจาติ อนุปสฺสติ เอตายาติ อนิจฺจานุปสฺสนา. ตถาปวตฺตวิปสฺสนา ปน ยสฺมา อตฺตนา สหคตสญฺญาย ภาวิตาย ภาวิตา เอว โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ สหคตสญฺญา’’ติ. อิมา สตฺต โลกิยวิปสฺสนาปิ โหนฺติ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติอาทินา ปวตฺตนโต. ‘‘เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตํ ยทิทํ สพฺพสงฺขารสมโถ’’ติ อาคตวเสน ปเนตฺถ ทฺเว โลกุตฺตรา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. ‘‘วิราโค นิโรโธ’’ติ หิ ตตฺถ นิพฺพานํ วุตฺตนฺติ อิธ วิราคสญฺญา, ตา วุตฺตสญฺญา นิพฺพานารมฺมณาปิ สิยุํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. อฏฺฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ๒๗-๓๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า อนิจฺจา คือ อนิจจานุปัสสนา เพราะบุคคลย่อมพิจารณาเห็นด้วยอนิจจานุปัสสนานั้น. ส่วนวิปัสสนาที่ดำเนินไปอย่างนั้น ย่อมเป็นอันเจริญแล้วด้วยสัญญาที่เกิดร่วมกับตน เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า สัญญาที่เกิดร่วมกับอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น. สัญญา ๗ เหล่านี้ ย่อมเป็นโลกิยวิปัสสนาด้วย เพราะดำเนินไปโดยมี อนิจจะ เป็นต้น. พึงทราบว่า ในที่นี้มีโลกุตตระ ๒ อย่าง โดยนัยที่มาในพระบาลีว่า สิ่งนี้สงบ สิ่งนี้ประณีต คือความสงบแห่งสังขารทั้งปวง. เพราะในที่นั้นตรัสพระนิพพานว่า วิราคะ นิโรธะ ฉะนั้น วิราคสัญญาเหล่านั้น สัญญาที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น ก็พึงมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ได้ด้วย. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้ง่าย. สูตรที่ ๘ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น. สญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสัญญาเป็นต้น จบแล้ว. วชฺชิสตฺตกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาวรรคว่าด้วยวัชชีสัตตกะ จบแล้ว. ๔. เทวตาวคฺโค ๔. เทวดาวรรค. ๕. ปฐมมิตฺตสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาปฐมมิตตสูตร. ๓๖. จตุตฺถสฺส ปญฺจเม อตฺตโน คุยฺหํ ตสฺส อาวิกโรตีติ อตฺตโน คุยฺหํ นิคฺคุหิตุํ ยุตฺตกถํ อญฺญสฺส อกเถตฺวา ตสฺเสว อาจิกฺขติ. ตสฺส คุยฺหํ อญฺเญสํ นาจิกฺขตีติ เตน กถิตคุยฺหํ ยถา อญฺเญ น ชานนฺติ, เอวํ อนาวิกโรนฺโต ฉาเทติ. ๓๖. ในสูตรที่ ๔ ข้อที่ ๕ คำว่า อตฺตโน คุยฺหํ ตสฺส อาวิกโรติ หมายถึง ย่อมบอกความลับของตนแก่เขาเท่านั้น ไม่บอกถ้อยคำที่ควรปกปิดแก่ผู้อื่น. คำว่า ตสฺส คุยฺหํ อญฺเญสํ นาจิกฺขติ หมายถึง ย่อมปกปิดความลับที่เขาบอก ไม่เปิดเผยให้ผู้อื่นรู้ คือปกปิดไว้ไม่ให้ผู้อื่นรู้. ปฐมมิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปฐมมิตตสูตร จบแล้ว. ๖-๑๑. ทุติยมิตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา ๖-๑๑. อรรถกถาทุติยมิตตสูตรเป็นต้น. ๓๗-๔๒. ฉฏฺเฐ ปิโย จ โหติ มนาโป จาติ กลฺยาณมิตฺตลกฺขณํ ทสฺสิตํ. กลฺยาณมิตฺโต หิ สทฺธาสมฺปนฺโน จ โหติ สีลสมฺปนฺโน สุตสมฺปนฺโน จาคสมฺปนฺโน วีริยสมฺปนฺโน สติสมฺปนฺโน สมาธิสมฺปนฺโน ปญฺญาสมฺปนฺโน. ตตฺถ สทฺธาสมฺปตฺติยา สทฺทหติ ตถาคตสฺส สมฺโพธึ กมฺมญฺจ กมฺมผลญฺจ, เตน สมฺโพธิยา เหตุภูตํ สตฺเตสุ หิตสุขํ น ปริจฺจชติ[Pg.167]. สีลสมฺปตฺติยา สตฺตานํ ปิโย โหติ ครุ ภาวนีโย โจทโก ปาปครหี วตฺตา วจนกฺขโม. สุตสมฺปตฺติยา สจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิปฏิสํยุตฺตานํ คมฺภีรานํ กถานํ กตฺตา โหติ. จาคสมฺปตฺติยา อปฺปิจฺโฉ โหติ สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ. วีริยสมฺปตฺติยา อารทฺธวีริโย โหติ อตฺตหิตปรหิตปฏิปตฺติยํ. สติสมฺปตฺติยา อุปฏฺฐิตสฺสตี โหติ. สมาธิสมฺปตฺติยา อวิกฺขิตฺโต โหติ สมาหิตจิโต. ปญฺญาสมฺปตฺติยา อวิปรีตํ ปชานาติ. โส สติยา กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเนสมาโน ปญฺญาย สตฺตานํ หิตาหิตํ ยถาภูตํ ชานิตฺวา สมาธินา ตตฺถ เอกคฺคจิตฺโต หุตฺวา วีริเยน สตฺเต อหิเต นิเสเธตฺวา หิเต นิโยเชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปิโย…เป… นิโยเชตี’’ติ. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ๓๗-๔๒. ในสูตรที่ ๖ คำว่า ปิโย จ โหติ มนาโป จ แสดงลักษณะของกัลยาณมิตร. เพราะกัลยาณมิตรย่อมเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยสุตะ ถึงพร้อมด้วยจาคะ ถึงพร้อมด้วยวิริยะ ถึงพร้อมด้วยสติ ถึงพร้อมด้วยสมาธิ ถึงพร้อมด้วยปัญญา. ในบรรดาคุณเหล่านั้น ด้วยความถึงพร้อมด้วยศรัทธา ย่อมเชื่อการตรัสรู้ของพระตถาคต และกรรมกับผลของกรรม ด้วยเหตุนั้น ย่อมไม่ละทิ้งประโยชน์สุขแก่สัตว์ทั้งหลาย อันเป็นเหตุแห่งการตรัสรู้. ด้วยความถึงพร้อมด้วยศีล ย่อมเป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่น่ายกย่องของสัตว์ทั้งหลาย เป็นผู้เตือน เป็นผู้ติเตียนบาป เป็นผู้กล่าวสอน เป็นผู้อดทนต่อถ้อยคำ. ด้วยความถึงพร้อมด้วยสุตะ ย่อมเป็นผู้กล่าวเรื่องราวอันลึกซึ้งที่ประกอบด้วยสัจจะและปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น. ด้วยความถึงพร้อมด้วยจาคะ ย่อมเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี. ด้วยความถึงพร้อมด้วยวิริยะ ย่อมเป็นผู้ปรารภความเพียรในการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น. ด้วยความถึงพร้อมด้วยสติ ย่อมเป็นผู้มีสติมั่นคง. ด้วยความถึงพร้อมด้วยสมาธิ ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตตั้งมั่น. ด้วยความถึงพร้อมด้วยปัญญา ย่อมรู้แจ้งสิ่งต่างๆ โดยไม่ผิดพลาด. เขาผู้นั้น เมื่อพิจารณาทางมาแห่งธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลด้วยสติแล้ว รู้ประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ของสัตว์ทั้งหลายตามความเป็นจริงด้วยปัญญาแล้ว มีจิตเป็นเอกัคคะในที่นั้นด้วยสมาธิแล้ว ย่อมห้ามสัตว์ทั้งหลายจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และชักชวนให้ตั้งอยู่ในสิ่งที่เป็นประโยชน์ด้วยความเพียร. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า เป็นที่รัก... (ละ)... ชักชวนให้ตั้งอยู่ในสิ่งที่เป็นประโยชน์. สูตรที่ ๗ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น. ทุติยมิตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาทุติยมิตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว. เทวตาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาเทวดาวรรค จบแล้ว. ๕. มหายญฺญวคฺโค ๕. มหายัญญวรรค. ๑. สตฺตวิญฺญาณฏฺฐิติสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาสัตตวิญญาณฐิติสูตร. ๔๔. ปญฺจมสฺส ปฐเม ยสฺมา นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๒๗) ตสฺมา เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติ ยถา มนุสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. วิเสโส โหติเยว สติปิ พาหิรสฺส การณสฺส อเภเท อชฺฌตฺติกสฺส ภินฺนตฺตา. นานตฺตํ กาเย เอเตสํ, นานตฺโต วา กาโย เอเตสนฺติ นานตฺตกายา. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เนสนฺติ มนุสฺสานํ. นานตฺตา สญฺญา เอเตสํ อตฺถีติ นานตฺตสญฺญิโน. สุขสมุสฺสยโต วินิปาโต เอเตสํ อตฺถีติ วินิปาติกา สติปิ เทวภาเว ทิพฺพสมฺปตฺติยา อภาวโต. อปาเยสุ วา คโต นตฺถิ นิปาโต เอเตสนฺติ วินิปาติกา. เตนาห ‘‘จตุอปายวินิมุตฺตา’’ติ. ปิยงฺกรมาตาทีนํ วิยาติ ปิยงฺกรมาตา กิร ยกฺขินี ปจฺจูสสมเย อนุรุทฺธตฺเถรสฺส ธมฺมํ สชฺฌายโต สุตฺวา – ๔๔. ในปฐมบทแห่งปัญจมบท เพราะนิบาต (คือคำว่า เสยฺยถาปิ) เป็นไปในอรรถแห่งการแสดงตัวอย่าง (ที. นิ. ฏีกา 2.127) ฉะนั้น คำว่า “เสยฺยถาปิ มนุสฺสา” จึงหมายถึง “ยถา มนุสฺสา” (เหมือนมนุษย์). ความพิเศษย่อมมีอยู่ แม้เหตุภายนอกจะไม่ต่างกัน แต่เหตุภายในต่างกัน. กายของสัตว์เหล่านั้นต่างกัน หรือกายของสัตว์เหล่านั้นต่างกัน ฉะนั้นจึงชื่อว่า “นานัตตกายา” (มีกายต่างกัน). ด้วยนัยนี้ พึงทราบอรรถในบทที่เหลือด้วย. “เนสํ” หมายถึง ของมนุษย์ทั้งหลาย. สัญญาของสัตว์เหล่านั้นต่างกัน ฉะนั้นจึงชื่อว่า “นานัตตสัญญี” (มีสัญญาต่างกัน). การตกไปจากกองสุขมีอยู่แก่สัตว์เหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า “วินิปาติกา” (ผู้ตกไป) แม้จะเป็นเทวดา แต่ไม่มีทิพยสมบัติ. หรือการตกไปสู่อบายไม่มีแก่สัตว์เหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า “วินิปาติกา”. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พ้นจากอบายทั้งสี่”. เหมือนมารดาของปิยังกรเป็นต้น มารดาของปิยังกรเป็นยักษิณี ได้ยินพระเถระชื่ออนุรุทธสาธยายธรรมในเวลาเช้าตรู่แล้ว – ‘‘มา [Pg.168] สทฺทมกรี ปิยงฺกร, ภิกฺขุ ธมฺมปทานิ ภาสติ; อปิ ธมฺมปทํ วิชานิย, ปฏิปชฺเชม หิตาย โน สิยา. “ปิยังกร อย่าทำเสียงดังเลย พระภิกษุกำลังกล่าวธรรมบทอยู่; เราทั้งหลายพึงรู้ธรรมบทแล้วปฏิบัติ เพื่อประโยชน์แก่เราทั้งหลายเถิด. ‘‘ปาเณสุ จ สํยมามเส, สมฺปชานมุสา น ภณามเส; สิกฺเขม สุสีลฺยมตฺตโน, อปิ มุจฺเจม ปิสาจโยนิยา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๔๐) – “เราทั้งหลายพึงสำรวมในสัตว์ทั้งหลาย, ไม่พึงกล่าวคำเท็จทั้งที่รู้; พึงศึกษาศีลอันดีของตน, เราทั้งหลายพึงพ้นจากกำเนิดปีศาจเถิด.” (สํ. นิ. 1.240) – เอวํ ปุตฺตกํ สญฺญาเปตฺวา ตํ ทิวสํ โสตาปตฺติผลํ ปตฺตา. อุตฺตรมาตา ปน ภควโต ธมฺมํ สุตฺวาว โสตาปนฺนา ชาตา. ครั้นสั่งสอนบุตรน้อยอย่างนี้แล้ว ในวันนั้นก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล. ส่วนมารดาของอุตตระ ได้เป็นพระโสดาบันเพราะได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น. พฺรหฺมกาเย ปฐมชฺฌานนิพฺพตฺเต พฺรหฺมสมูเห, พฺรหฺมนิกาเย วา ภวาติ พฺรหฺมกายิกา. มหาพฺรหฺมุโน ปริสาย ภวาติ พฺรหฺมปาริสชฺชา ตสฺส ปริจารกฏฺฐาเน ฐิตตฺตา. มหาพฺรหฺมุโน ปุโรหิตฏฺฐาเน ฐิตาติ พฺรหฺมปุโรหิตา. อายุวณฺณาทีหิ มหนฺตา พฺรหฺมาโนติ มหาพฺรหฺมาโน. สติปิ เตสํ ติวิธานมฺปิ ปฐเมน ฌาเนน คนฺตฺวา นิพฺพตฺตภาเว ฌานสฺส ปน ปวตฺติเภเทน อยํ วิเสโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘พฺรหฺมปาริสชฺชา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปริตฺเตนาติ หีเนน. สา จสฺส หีนตา ฉนฺทาทีนํ หีนตาย เวทิตพฺพา. ปฏิลทฺธมตฺตํ วา หีนํ. กปฺปสฺสาติ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปสฺส. หีนปณีตานํ มชฺเฌ ภวตฺตา มชฺฌิมํ. สา จสฺส มชฺฌิมตา ฉนฺทาทีนํ มชฺฌิมตาย เวทิตพฺพา. ปฏิลภิตฺวา นาติสุภาวิตํ วา มชฺฌิมํ. อุปฑฺฒกปฺโปติ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปสฺส อุปฑฺฒกปฺโป. วิปฺผาริกตโรติ พฺรหฺมปาริสชฺเชหิ ปมาณโต วิปุลตโร สภาวโต อุฬารตโร จ โหติ. สภาเวนปิ หิ อุฬารตโมว. ตํ ปเนตฺถ อปฺปมาณํ. ตสฺส หิ ปริตฺตาภาทีนํ ปริตฺตสุภาทีนญฺจ กาเย สติปิ สภาวเวมตฺเต เอกตฺตวเสเนว ววตฺถปียตีติ ‘‘เอกตฺตกายา’’ตฺเวว เต วุจฺจนฺติ. ปณีเตนาติ อุกฺกฏฺเฐน. สา จสฺส อุกฺกฏฺฐตา ฉนฺทาทีนํ อุกฺกฏฺฐตาย เวทิตพฺพา. สุภาวิตํ วา, สมฺมเทว, วสิภาวํ ปาปิตํ ปณีตํ ‘‘ปธานภาวํ นีต’’นฺติ กตฺวา. อิธาปิ กปฺโป อสงฺขฺเยยฺยกปฺปวเสเนว เวทิตพฺโพ ปริปุณฺณมหากปฺปสฺส อสมฺภวโต. อิตีติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเรน. เตติ ‘‘พฺรหฺมกายิกา’’ติ วุตฺตา ติวิธาปิ พฺรหฺมาโน. สญฺญาย เอกตฺตาติ ติเหตุกภาเวน เอกสภาวตฺตา. น หิ ตสฺสา สมฺปยุตฺตธมฺมวเสน อญฺโญปิ โกจิ เภโท อตฺถิ. เอวนฺติ อิมินา นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโน คหิตาติ ทสฺเสติ. หมู่พรหมที่เกิดด้วยปฐมฌานในพรหมกาย หรืออยู่ในหมู่พรหม จึงชื่อว่า “พรหมกายิกา” (หมู่พรหม). อยู่ในบริษัทของมหาพรหม จึงชื่อว่า “พรหมปาริสัชชา” (ผู้เป็นบริวารของพรหม) เพราะตั้งอยู่ในฐานะเป็นผู้ปรนนิบัติของท่าน. ตั้งอยู่ในฐานะเป็นปุโรหิตของมหาพรหม จึงชื่อว่า “พรหมปุโรหิตา” (ปุโรหิตของพรหม). พรหมทั้งหลายผู้ยิ่งใหญ่ด้วยอายุ วรรณะ เป็นต้น จึงชื่อว่า “มหาพรหม” (พรหมใหญ่). แม้พรหมทั้งสามประเภทนั้นจะไปเกิดด้วยปฐมฌาน แต่เพื่อแสดงว่าความพิเศษนี้เกิดจากความต่างกันแห่งการดำเนินไปของฌาน จึงตรัสคำว่า “พรหมปาริสัชชา” เป็นต้น. “ปริตฺเตน” หมายถึง ด้วยสิ่งที่เลวทราม. ความเลวทรามของพรหมนั้น พึงทราบด้วยความเลวทรามแห่งฉันทะเป็นต้น. หรือสิ่งที่ได้มาเพียงเล็กน้อยก็ชื่อว่าเลวทราม. “กปฺปสฺส” หมายถึง แห่งอสงไขยกัป. อยู่ในระหว่างของสิ่งที่เลวทรามและประณีต จึงชื่อว่า “มัชฌิมะ” (ปานกลาง). ความปานกลางของพรหมนั้น พึงทราบด้วยความปานกลางแห่งฉันทะเป็นต้น. หรือสิ่งที่ได้มาแล้วไม่ได้รับการอบรมดีนักก็ชื่อว่าปานกลาง. “อุปฑฺฒกปฺโป” หมายถึง ครึ่งอสงไขยกัป. “วิปฺผาริกตโร” หมายถึง ย่อมกว้างขวางกว่าโดยประมาณ และประณีตกว่าโดยสภาพ ยิ่งกว่าพรหมปาริสัชชา. โดยสภาพก็ประณีตกว่าอยู่แล้ว. ในที่นี้ สิ่งนั้นคืออัปปมาณาภะ. เพราะว่า แม้กายของพรหมปริตตาภาเป็นต้น และปริตตสุภาเป็นต้น จะมีความต่างกันโดยสภาพ แต่ก็ถูกจัดรวมเป็นหนึ่งเดียวกันด้วยอำนาจแห่งความเป็นหนึ่ง ฉะนั้นพรหมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า “เอกัตตกายา” (มีกายเป็นอันเดียวกัน). “ปณีเตน” หมายถึง ด้วยสิ่งที่ประเสริฐ. ความประเสริฐของพรหมนั้น พึงทราบด้วยความประเสริฐแห่งฉันทะเป็นต้น. หรือสิ่งที่อบรมดีแล้ว, อย่างดีแล้ว, ถึงความชำนาญแล้ว ชื่อว่าประณีต โดยถือว่า “ถึงความเป็นประธาน”. ในที่นี้ กัปก็พึงทราบโดยอำนาจแห่งอสงไขยกัป เพราะมหากัปที่สมบูรณ์ย่อมไม่มี. “อิติ” หมายถึง ด้วยประการที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้. “เต” หมายถึง พรหมทั้งสามประเภทที่กล่าวว่า “พรหมกายิกา”. มีสัญญาเป็นอันเดียวกัน เพราะมีสภาพเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นไตรเหตุ. เพราะไม่มีความแตกต่างอื่นใดด้วยอำนาจแห่งธรรมที่สัมปยุตต์กับสัญญานั้น. “เอวํ” ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า “นานัตตกายา เอกัตตสัญญี” (มีกายต่างกัน มีสัญญาเป็นอันเดียวกัน) ถูกรวบรวมไว้. ทณฺฑอุกฺกายาติ [Pg.169] ทณฺฑทีปิกาย. สรติ ธาวติ, วิสฺสรติ วิปฺปกิณฺณา วิย ธาวติ. ทฺเว กปฺปาติ ทฺเว มหากปฺปา. อิโต ปเรสุปิ เอเสว นโย. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน อาภสฺสรคฺคหเณเนว สพฺเพปิ เต ปริตฺตาภาอปฺปมาณาภาปิ คหิตา. “ทัณฑุกกา” หมายถึง ด้วยคบเพลิง. “สรติ” ย่อมแล่นไป, “วิสฺสรติ” ย่อมแล่นไปเหมือนกระจัดกระจาย. “ทฺเว กปฺปา” หมายถึง สองมหากัป. แม้ในบทอื่นจากนี้ไป ก็นัยนี้เหมือนกัน. “อิท” หมายถึง ในพระสูตรนี้. ด้วยการถือเอาอาภัสสราพรหมโดยส่วนที่ประเสริฐที่สุด พรหมปริตตาภาและอัปปมาณาภาทั้งหมดเหล่านั้นก็ถูกรวบรวมไว้แล้ว. สุนฺทรา ปภา สุภา, ตาย กิณฺณา สุภากิณฺณาติ วตฺตพฺเพ. ภา-สทฺทสฺส รสฺสตฺตํ อนฺติม-ณ-การสฺส ห-การญฺจ กตฺวา ‘‘สุภกิณฺหา’’ติ วุตฺตา. อฏฺฐกถายํ ปน นิจฺจลาย เอกคฺฆนาย ปภาย สุโภติ ปริยายวจนนฺติ ‘‘สุเภน โอกิณฺณา วิกิณฺณา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. เอตฺถาปิ อนฺติม-ณ-การสฺส ห-การกรณํ อิจฺฉิตพฺพเมว. น ฉิชฺชิตฺวา ปภา คจฺฉติ เอกคฺฆนตฺตา. จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิติเมว ภชนฺติ กายสฺส สญฺญาย จ เอกรูปตฺตา. วิปุลสนฺตสุขายุวณฺณาทิผลตฺตา เวหปฺผลา. เอตฺถาติ วิญฺญาณฏฺฐิติยํ. รัศมีที่สวยงามชื่อว่า “สุภา” (งาม), เมื่อจะกล่าวว่า “สุภา กิณฺณา” (ถูกรัศมีงามแผ่ไป) ก็ควรกล่าวว่า “สุภากิณฺณา”. แต่ทำให้ “ภา” สั้นลง และทำ “ณ” ตัวสุดท้ายเป็น “ห” จึงกล่าวว่า “สุภกิณฺหา”. ในอรรถกถา กล่าวว่า “สุภะ” เป็นคำเรียกโดยอ้อมของรัศมีที่มั่นคงและหนาแน่นเป็นอันเดียวกัน ฉะนั้นจึงกล่าวอรรถว่า “ถูกรัศมีงามแผ่ไปทั่ว”. ในที่นี้ การทำ “ณ” ตัวสุดท้ายเป็น “ห” ก็พึงประสงค์เช่นกัน. รัศมีไม่ขาดหายไป เพราะมีความหนาแน่นเป็นอันเดียวกัน. ย่อมเข้าถึงวิญญาณฐิติที่สี่เท่านั้น เพราะกายและสัญญามีรูปเป็นอันเดียวกัน. เพราะมีผลคือสุขสงบ อายุ วรรณะ เป็นต้น อันไพบูลย์ จึงชื่อว่า “เวหัปผลา” (มีผลไพบูลย์). “เอตฺถ” หมายถึง ในวิญญาณฐิติ. วิวฏฺฏปกฺเข ฐิตา อปุนราวตฺตนโต. ‘‘น สพฺพกาลิกา’’ติ วตฺวา ตเมว อสพฺพกาลิกตฺตํ วิภาเวตุํ ‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสฬสกปฺปสหสฺสจฺจเยน อุปฺปนฺนานํ สุทฺธาวาสพฺรหฺมานํ ปรินิพฺพายนโต อญฺเญสญฺจ ตตฺถ อนุปฺปชฺชนโต พุทฺธสุญฺเญ โลเก สุญฺญํ ตํ ฐานํ โหติ, ตสฺมา สุทฺธาวาสา น สพฺพกาลิกา. ขนฺธาวารฏฺฐานสทิสา โหนฺติ สุทฺธาวาสภูมิโย. อิมินา สุตฺเตน สุทฺธาวาสานํ สตฺตาวาสภาวทีปเนเนว วิญฺญาณฏฺฐิติภาโวปิ ทีปิโต โหติ, ตสฺมา สุทฺธาวาสาปิ สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิตึ, นวสุ สตฺตาวาเสสุ จตุตฺถสตฺตาวาสญฺจ ภชนฺติ. ตั้งอยู่ในฝ่ายวิวัฏฏะ เพราะไม่กลับมาเกิดอีก. เมื่อกล่าวว่า “ไม่เป็นไปตลอดกาล” เพื่อแสดงความเป็นไปไม่ตลอดกาลนั้น จึงตรัสคำว่า “แม้แสนกัป” เป็นต้น. เพราะพรหมสุทธาวาสที่เกิดเมื่อล่วงไปหนึ่งหมื่นหกพันกัปปรินิพพานไป และสัตว์อื่นก็ไม่เกิดในที่นั้นอีก ในโลกที่ว่างจากพระพุทธเจ้า ที่นั้นจึงว่างเปล่า ฉะนั้นสุทธาวาสจึงไม่เป็นไปตลอดกาล. ภูมิสุทธาวาสย่อมเหมือนสถานที่ตั้งค่าย. ด้วยพระสูตรนี้ การแสดงความเป็นสัตตาวาสของสุทธาวาส ย่อมแสดงความเป็นวิญญาณฐิติด้วย ฉะนั้นสุทธาวาสจึงเข้าถึงวิญญาณฐิติที่สี่ในวิญญาณฐิติเจ็ด และสัตตาวาสที่สี่ในสัตตาวาสเก้า. สุขุมตฺตาติ สงฺขาราวเสสสุขุมภาวปฺปตฺตตฺตา. ปริพฺยตฺตวิญฺญาณกิจฺจาภาวโต เนว วิญฺญาณํ, น สพฺพโส อวิญฺญาณํ โหตีติ นาวิญฺญาณํ, ตสฺมา ปริปฺผุตวิญฺญาณกิจฺจวนฺตีสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ น วุตฺตํ. “สุขุมัตตา” หมายถึง เพราะถึงความเป็นสภาพละเอียดอันเป็นส่วนที่เหลือของสังขาร. เพราะไม่มีกิจแห่งวิญญาณที่ปรากฏชัดเจน จึงไม่ใช่วิญญาณ และไม่ใช่อวิญญาณโดยประการทั้งปวง ฉะนั้นจึงชื่อว่า “นาวิญญาณ” (ไม่ใช่วิญญาณ) เพราะเหตุนั้น จึงไม่กล่าวไว้ในวิญญาณฐิติที่มีกิจแห่งวิญญาณแผ่ซ่านไป. สตฺตวิญฺญาณฏฺฐิติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยสัตตวิญญาณฐิติสูตร จบแล้ว. ๒. สมาธิปริกฺขารสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาว่าด้วยสมาธิปริกขารสูตร ๔๕. ทุติเย สมาธิปริกฺขาราติ เอตฺถ ตโย ปริกฺขารา. ‘‘รโถ สีลปริกฺขาโร, ฌานกฺโข จกฺกวีริโย’’ติ (สํ. นิ. ๕.๔) หิ เอตฺถ อลงฺกาโร ปริกฺขาโร [Pg.170] นาม. ‘‘สตฺตหิ นครปริกฺขาเรหิ สุปริกฺขตํ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗) เอตฺถ ปริวาโร ปริกฺขาโร นาม. ‘‘คิลานปจฺจย…เป… ชีวิตปริกฺขารา’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๙๑-๑๙๒) เอตฺถ สมฺภาโร ปริกฺขาโร นาม. โส อิธ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘มคฺคสมาธิสฺส สมฺภารา’’ติ. ปริวารปริกฺขาโรปิ วฏฺฏติเยว. ปริวาโร หิ สมฺมาทิฏฺฐาทโย มคฺคธมฺมา สมฺมาสมาธิสฺส สหชาตาทิปจฺจยภาเวน ปริกรณโต อภิสงฺขรณโต. ปริกฺขตาติ ปริวาริตา. อยํ วุจฺจติ อริโย สมฺมาสมาธีติ อยํ สตฺตหิ รตเนหิ ปริวุโต จกฺกวตฺตี วิย สตฺตหิ องฺเคหิ ปริวุโต อริโย สมฺมาสมาธีติ วุจฺจติ. อุเปจฺจ นิสฺสียตีติ อุปนิสา, สห อุปนิสายาติ สอุปนิโส, สอุปนิสฺสโย อตฺโถ, สปริวาโรเยวาติ วุตฺตํ โหติ. สหการิการณภูโต หิ ธมฺมสมูโห อิธ ‘‘อุปนิโส’’ติ อธิปฺเปโต. ๔๕. ในสูตรที่ ๒ คำว่า samādhiparikkhārā ในบทว่า samādhiparikkhārāti นี้ มีปริกขาร ๓ อย่าง. เพราะในคำว่า ‘รถมีศีลเป็นเครื่องประดับ ฌานเป็นเพลารถ ความเพียรเป็นล้อ’ (สํ. นิ. ๕.๔) นี้ เครื่องประดับ ชื่อว่าปริกขาร. ในคำว่า ‘ย่อมเป็นเมืองที่บริบูรณ์ด้วยเครื่องป้องกันเมือง ๗ อย่าง’ (อ. นิ. ๗.๖๗) นี้ บริวาร ชื่อว่าปริกขาร. ในคำว่า ‘ปัจจัยแก่คนไข้... เป็นต้น... เครื่องยังชีพ’ (ม. นิ. ๑.๑๙๑-๑๙๒) นี้ สัมภาระ ชื่อว่าปริกขาร. สัมภาระนั้นแหละที่ประสงค์ในที่นี้ ฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า ‘สัมภาระของมรรคสมาธิ’. แม้ปริกขารที่เป็นบริวารก็ใช้ได้เช่นกัน. เพราะบริวารคือมรรคธรรมมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ย่อมเป็นเครื่องประกอบปรุงแต่งสัมมาสมาธิด้วยความเป็นปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น. คำว่า ปริกฺขตา แปลว่า ถูกแวดล้อมแล้ว. คำว่า นี้เรียกว่าอริยสัมมาสมาธิ ความว่า สัมมาสมาธิอันประเสริฐนี้ถูกแวดล้อมด้วยองค์ ๗ เหมือนพระเจ้าจักรพรรดิถูกแวดล้อมด้วยรัตนะ ๗ จึงเรียกว่าอริยสัมมาสมาธิ. ธรรมที่เข้าไปอาศัย ชื่อว่า อุปนิสา, พร้อมด้วยอุปนิสา ชื่อว่า เสาปนิโส, มีอรรถว่า พร้อมด้วยอุปนิสัย (เสาปนิสสโย), อธิบายว่า พร้อมด้วยบริวารนั่นเอง. เพราะในที่นี้ประสงค์เอาหมู่ธรรมที่เป็นเหตุร่วมกันว่า อุปนิสัย. สมาธิปริกฺขารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยสมาธิปริกขารสูตร จบแล้ว. ๓. ปฐมอคฺคิสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาปฐมัคคิสูตร ๔๖. ตติเย อนุฑหนฏฺเฐนาติ กามํ อาหุเนยฺยคฺคิอาทโย ตโย อคฺคี พฺราหฺมเณหิปิ อิจฺฉิตา สนฺติ. เต ปน เตหิ อิจฺฉิตมตฺตาว, น สตฺตานํ ตาทิสา อตฺถสาธกา. เย ปน สตฺตานํ อตฺถสาธกา, เต ทสฺเสตุํ ‘‘อาหุนํ วุจฺจตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อาเนตฺวา หุนนํ ปูชนํ ‘‘อาหุน’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ อาหุนํ อรหนฺตี มาตาปิตโร. เตนาห ภควา – ‘‘อาหุเนยฺยาติ, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๖). ยทคฺเคน จ เต ปุตฺตานํ พหูปการตาย อาหุเนยฺยาติ, เตสุ สมฺมาปฏิปตฺติ เนสํ หิตสุขาวหา, ตทคฺเคน เตสุ มิจฺฉาปฏิปตฺติ อหิตทุกฺขาวหาติ อาห ‘‘เตสุ…เป… นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ. ๔๖. ในสูตรที่ ๓ ด้วยอรรถว่าไม่เผาผลาญ คือ ไฟ ๓ กองมีไฟอาหุเนยยะเป็นต้น เป็นที่ปรารถนาแม้ของพราหมณ์ทั้งหลาย. แต่ไฟเหล่านั้นเป็นเพียงความปรารถนาของพราหมณ์เหล่านั้นเท่านั้น ไม่เป็นเครื่องยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่สัตว์ทั้งหลายเช่นนั้น. ส่วนไฟเหล่าใดเป็นเครื่องยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่สัตว์ทั้งหลาย เพื่อจะแสดงไฟเหล่านั้น จึงตรัสคำว่า āhunaṃ vuccatī เป็นต้น. ในคำนั้น การนำมาบูชาเรียกว่า อาหุนะ มารดาบิดาเป็นผู้ควรแก่ อาหุนะ นั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย คำว่า อาหุเนยยะ นี้เป็นชื่อของมารดาบิดา’ (อิติวุ. ๑๐๖). และด้วยเหตุที่ท่านเหล่านั้นเป็นผู้มีอุปการะมากแก่บุตร จึงเป็นอาหุเนยยะ การปฏิบัติดีในท่านเหล่านั้นย่อมนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขแก่บุตร ด้วยเหตุนั้น การปฏิบัติผิดในท่านเหล่านั้นย่อมนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์ จึงตรัสว่า ‘ในท่านเหล่านั้น... เป็นต้น... ย่อมเกิดขึ้น’. สฺวายมตฺโถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๕) มิตฺตวินฺทกวตฺถุนา เวทิตพฺโพ. มิตฺตวินฺทโก หิ มาตรา, ‘‘ตาต, อชฺช อุโปสถิโก หุตฺวา วิหาเร สพฺพรตฺตึ ธมฺมสฺสวนํ สุโณหิ, สหสฺสํ เต ทสฺสามี’’ติ วุตฺโต ธนโลเภน อุโปสถํ สมาทาย วิหารํ คนฺตฺวา ‘‘อิทํ ฐานํ อกุโตภย’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา ธมฺมาสนสฺส เหฏฺฐา นิปนฺโน สพฺพรตฺตึ นิทฺทายิตฺวา ฆรํ [Pg.171] อคมาสิ. มาตา ปาโตว ยาคุํ ปจิตฺวา อุปนาเมสิ. โส สหสฺสํ คเหตฺวาว ปิวิ. อถสฺส เอตทโหสิ ‘‘ธนํ สํหริสฺสามี’’ติ. โส นาวาย สมุทฺทํ ปกฺขนฺทิตุกาโม อโหสิ. อถ นํ มาตา, ‘‘ตาต, อิมสฺมึ กุเล จตฺตาลีสโกฏิธนํ อตฺถิ, อลํ คมเนนา’’ติ นิวาเรติ. โส ตสฺสา วจนํ อนาทิยิตฺวา คจฺฉติ เอว. สา ปุรโต อฏฺฐาสิ. อถ นํ กุชฺฌิตฺวา ‘‘อยํ มยฺหํ ปุรโต ติฏฺฐตี’’ติ ปาเทน ปหริตฺวา ปติตํ อนฺตรํ กตฺวา อคมาสิ. อรรถนี้พึงทราบด้วยเรื่องมิตตวินทกะ (ที. นิ. อ. ๓.๓๐๕). มิตตวินทกะถูกมารดาพูดว่า ‘พ่อ วันนี้เจ้าจงเป็นอุโบสถิกะ ฟังธรรมตลอดคืนในวิหาร แม่จะให้ทรัพย์พันหนึ่งแก่เจ้า’ เขาจึงโลภในทรัพย์ สมาทานอุโบสถไปวิหาร พิจารณาว่า ‘ที่นี่เป็นที่ไม่มีภัย’ แล้วนอนใต้ธรรมาสน์ หลับตลอดคืนแล้วกลับบ้าน. มารดาหุงข้าวต้มแต่เช้าตรู่แล้วนำมาให้ เขารับทรัพย์พันหนึ่งแล้วจึงดื่ม. ครั้งนั้น เขาคิดว่า ‘เราจะรวบรวมทรัพย์’ จึงประสงค์จะลงเรือไปทะเล. ครั้งนั้น มารดาห้ามเขาว่า ‘พ่อ ในตระกูลนี้มีทรัพย์ ๔๐ โกฏิ ไม่ต้องไปหรอก’. เขาไม่เชื่อฟังคำของนาง ก็ยังคงไป. นางยืนขวางหน้า. ครั้งนั้น เขาโกรธว่า ‘นางคนนี้มายืนขวางหน้าเรา’ จึงเตะนางด้วยเท้า ทำให้นางล้มลงแล้วเดินผ่านไป. มาตา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘มาทิสาย มาตริ เอวรูปํ กมฺมํ กตฺวา คตสฺส เต คตฏฺฐาเน สุขํ ภวิสฺสตีติ เอวํสญฺญี นาม ตฺวํ ปุตฺตา’’ติ อาห. ตสฺส นาวํ อารุยฺห คจฺฉโต สตฺตเม ทิวเส นาวา อฏฺฐาสิ. อถ เต มนุสฺสา ‘‘อทฺธา เอตฺถ ปาปปุคฺคโล อตฺถิ, สลากํ เทถา’’ติ อาหํสุ. สลากา ทียมานา ตสฺเสว ติกฺขตฺตุํ ปาปุณิ. เต ตสฺส อุฬุมฺปํ ทตฺวา ตํ สมุทฺเท ปกฺขิปึสุ. โส เอกํ ทีปํ คนฺตฺวา วิมานเปตีหิ สทฺธึ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺโต ตาหิ ‘‘ปุรโต ปุรโต มา อคมาสี’’ติ วุจฺจมาโนปิ ตทฺทิคุณํ ตทฺทิคุณํ สมฺปตฺตึ ปสฺสนฺโต อนุปุพฺเพน ขุรจกฺกธรํ เอกํ อทฺทส. ตํ จกฺกํ ปทุมปุปฺผํ วิย อุปฏฺฐาสิ. โส ตํ อาห, ‘‘อมฺโภ, อิทํ ตยา ปิฬนฺธิตํ ปทุมํ มยฺหํ เทหี’’ติ. น อิทํ, สามิ, ปทุมํ, ขุรจกฺกํ เอตนฺติ. โส ‘‘วญฺเจสิ มํ ตฺวํ, กึ มยา ปทุมํ น ทิฏฺฐปุพฺพ’’นฺติ วตฺวา ‘‘ตฺวํ โลหิตจนฺทนํ วิลิมฺปิตฺวา ปิฬนฺธนํ ปทุมปุปฺผํ มยฺหํ น ทาตุกาโม’’ติ อาห. โส จินฺเตสิ ‘‘อยมฺปิ มยา กตสทิสํ กมฺมํ กตฺวา ตสฺส ผลํ อนุภวิตุกาโม’’ติ. อถ นํ ‘‘คณฺห, เร’’ติ วตฺวา ตสฺส มตฺถเก จกฺกํ ขิปิ. เตน วุตฺตํ – มารดาลุกขึ้นแล้วกล่าวว่า ‘ลูกเอ๋ย เจ้าทำกรรมเช่นนี้ในมารดาเช่นเราแล้วไป เจ้าคิดว่าที่ที่เจ้าไปนั้นจะมีความสุขอย่างนั้นหรือ’. เมื่อเขานั่งเรือไป วันที่ ๗ เรือก็หยุดนิ่ง. ครั้งนั้น พวกมนุษย์กล่าวว่า ‘แน่แท้ ที่นี่มีคนบาปอยู่ จงให้สลากเถิด’. เมื่อให้สลาก สลากก็ตกแก่เขาถึง ๓ ครั้ง. พวกเขาจึงให้แพแก่เขาแล้วโยนเขาลงทะเล. เขาไปถึงเกาะแห่งหนึ่ง เสวยสมบัติอยู่กับนางเปรตวิมาน แม้ถูกพวกนางพูดว่า ‘อย่าไปข้างหน้าๆ เลย’ ก็ยังเห็นสมบัติเพิ่มขึ้นเป็น ๒ เท่าๆ โดยลำดับ จนกระทั่งได้เห็นเปรตผู้ถือจักรกรด. จักรนั้นปรากฏเหมือนดอกบัว. เขาจึงพูดกับเปรตนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ ดอกบัวที่ท่านประดับอยู่นี้ จงให้แก่เราเถิด’. เปรตนั้นตอบว่า ‘นาย นี่ไม่ใช่ดอกบัว นี่คือจักรกรด’. เขาพูดว่า ‘ท่านหลอกลวงเราหรือ เราไม่เคยเห็นดอกบัวมาก่อนหรือ’ แล้วกล่าวว่า ‘ท่านทาจันทน์แดงแล้วประดับดอกบัว ไม่ต้องการจะให้แก่เรา’. เปรตนั้นคิดว่า ‘ผู้นี้ก็ทำกรรมเช่นเดียวกับที่เราทำแล้ว ประสงค์จะเสวยผลของกรรมนั้น’. ครั้งนั้น จึงพูดว่า ‘เอาไปเถิด’ แล้วเหวี่ยงจักรไปที่ศีรษะของเขา. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า – ‘‘จตุพฺภิ อฏฺฐชฺฌคมา, อฏฺฐาหิ ปิจ โสฬส; โสฬสาหิ จ พาตฺตึส, อตฺริจฺฉํ จกฺกมาสโท; อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ. (ชา. ๑.๑.๑๐๔; ๑.๕.๑๐๓); ‘เขาได้ ๘ ด้วย ๔, ได้ ๑๖ ด้วย ๘, ได้ ๓๒ ด้วย ๑๖, เขาผู้มีความอยากเกินประมาณ ได้จักรมาแล้ว, จักรย่อมหมุนอยู่บนศีรษะของบุรุษผู้ถูกความอยากครอบงำ’. (ชา. เอก. ๑.๑.๑๐๔; ๑.๕.๑๐๓); โสติ เคหสามิโก ภตฺตา. ปุริมนเยเนวาติ อนุฑหนสฺส ปจฺจยตาย. ตตฺริทํ วตฺถุ – กสฺสปพุทฺธกาเล โสตาปนฺนสฺส อุปาสกสฺส ภริยา อติจารํ จรติ. โส ตํ ปจฺจกฺขโต ทิสฺวา ‘‘กสฺมา เอวํ กโรสี’’ติ อาห. สา ‘‘สจาหํ เอวรูปํ กโรมิ, อยํ เม สุนโข วิลุปฺปมาโน [Pg.172] ขาทตู’’ติ วตฺวา กาลกตา กณฺณมุณฺฑกทเห เวมานิกเปตี หุตฺวา นิพฺพตฺตา ทิวา สมฺปตฺตึ อนุภวติ, รตฺตึ ทุกฺขํ. ตทา พาราณสิราชา มิควํ จรนฺโต อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อนุปุพฺเพน กณฺณมุณฺฑกทหํ สมฺปตฺโต ตาย สทฺธึ สมฺปตฺตึ อนุภวติ. สา ตํ วญฺเจตฺวา รตฺตึ ทุกฺขํ อนุภวติ. โส ญตฺวา ‘‘กตฺถ นุ โข คจฺฉตี’’ติ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต คนฺตฺวา อวิทูเร ฐิโต กณฺณมุณฺฑกทหโต นิกฺขมิตฺวา ตํ ‘‘ปฏปฏ’’นฺติ ขาทมานํ เอกํ สุนขํ ทิสฺวา อสินา ทฺวิธา ฉินฺทิ, ทฺเว อเหสุํ. ปุน ฉินฺเน จตฺตาโร, ปุน ฉินฺเน อฏฺฐ, ปุน ฉินฺเน โสฬส อเหสุํ. สา ‘‘กึ กโรสิ, สามี’’ติ อาห. โส ‘‘กึ อิท’’นฺติ อาห. สา ‘‘เอวํ อกตฺวา เขฬปิณฺฑํ ภูมิยํ นิฏฺฐุภิตฺวา ปาเทน ฆํสาหี’’ติ อาห. โส ตถา อกาสิ. สุนขา อนฺตรธายึสุ. มุฏฺฐิโยโค กิรายํ ตสฺส สุนขนฺตรธานสฺส, ยทิทํ เขฬปิณฺฑํ ภูมิยํ นิฏฺฐุภิตฺวา ปาเทน ฆํสนํ, ตํ ทิวสํ ตสฺสา กมฺมํ ขีณํ. ราชา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา คนฺตุํ อารทฺโธ. สา ‘‘มยฺหํ, สามิ, กมฺมํ ขีณํ, มา อคมาสี’’ติ อาห. ราชา อสฺสุตฺวาว คโต. คำว่า “โส” หมายถึงสามีผู้เป็นเจ้าของบ้าน. ด้วยนัยก่อนนั่นเอง คือเพราะเป็นปัจจัยแห่งการไม่เผาผลาญ. ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ – ในสมัยพระกัสสปพุทธเจ้า ภรรยาของอุบาสกผู้เป็นพระโสดาบันประพฤติล่วงประเวณี. เขาเห็นนางด้วยตาตนเองจึงถามว่า “ทำไมเธอจึงทำเช่นนี้”. นางกล่าวว่า “ถ้าดิฉันทำเช่นนี้ ขอสุนัขตัวนี้จงกัดกินดิฉันเถิด” แล้วตายไป เกิดเป็นนางเปรตวิมานในสระกัณณมุณฑกะ เสวยสมบัติในเวลากลางวัน เสวยทุกข์ในเวลากลางคืน. ครั้งนั้น พระราชาแห่งกรุงพาราณสีเสด็จประพาสป่า เข้าไปในป่าโดยลำดับ จนถึงสระกัณณมุณฑกะ เสวยสมบัติอยู่กับนางเปรตนั้น. นางหลอกลวงพระราชาแล้วเสวยทุกข์ในเวลากลางคืน. พระราชาทรงทราบแล้วคิดว่า “นางไปที่ไหนหนอ” จึงตามไปข้างหลัง ไม่ไกลนัก ทรงเห็นสุนัขตัวหนึ่งออกมาจากสระกัณณมุณฑกะกำลังกัดกินนาง “ปฏะปฏะ” จึงทรงฟันด้วยพระขรรค์เป็นสองท่อน ก็มีสองตัว. เมื่อฟันอีกก็มีสี่ตัว, เมื่อฟันอีกก็มีแปดตัว, เมื่อฟันอีกก็มีสิบหกตัว. นางกล่าวว่า “ท่านทำอะไรเพคะ นาย” พระราชาตรัสว่า “นี่อะไร”. นางกล่าวว่า “อย่าทำเช่นนี้เลยเพคะ จงถ่มน้ำลายลงบนพื้นแล้วเหยียบด้วยเท้าเถิด”. พระราชาทรงทำเช่นนั้น. สุนัขทั้งหลายก็หายไป. ได้ยินว่า การถ่มน้ำลายลงบนพื้นแล้วเหยียบด้วยเท้านี้ เป็นอุบายแห่งการหายไปของสุนัขเหล่านั้น ในวันนั้นกรรมของนางก็สิ้นสุดลง. พระราชาทรงเสียพระทัยแล้วเริ่มเสด็จกลับ. นางกล่าวว่า “นายเพคะ กรรมของดิฉันสิ้นแล้ว อย่าเพิ่งไปเลยเพคะ”. พระราชาไม่ทรงฟังก็เสด็จไปแล้ว. ทกฺขิณาติ จตฺตาโร ปจฺจยา ทียมานา ทกฺขนฺติ เอเตหิ หิตสุขานีติ, ตํ ทกฺขิณํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย, ภิกฺขุสงฺโฆ. คำว่า “ทักขิณา” คือปัจจัย ๔ ที่ถวายแล้ว ย่อมนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขด้วยปัจจัยเหล่านั้น. ผู้ที่ควรแก่ทักขิณานั้น จึงเรียกว่า “ทักขิเณยยะ” คือพระภิกษุสงฆ์. ปฐมอคฺคิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายปฐมัคคิสูตร จบแล้ว. ๔-๕. ทุติยอคฺคิสุตฺตาทิวณฺณนา ๔-๕. การอธิบายทุติยัคคิสูตรเป็นต้น ๔๗-๔๘. จตุตฺเถ ยญฺญวาฏํ สมฺปาเทตฺวา มหายญฺญํ อุทฺทิสฺส สวิญฺญาณกานิ อวิญฺญาณกานิ จ ยญฺญูปกรณานิ สชฺชิตานีติ อาห ปาฬิยํ ‘‘มหายญฺโญ อุปกฺขโฏ’’ติ. ตํ อุปกรณํ เตสํ ตถาสชฺชนนฺติ อาห ‘‘อุปกฺขโฏติ ปจฺจุปฏฺฐิโต’’ติ. วจฺฉตรสตานีติ ยุวภาวปฺปตฺตานิ นาติพลววจฺฉสตานิ. เต ปน วจฺฉา เอว โหนฺติ, น ทมฺมา, พลีพทฺทา วา. อุรพฺภาติ ตรุณเมณฺฑกา วุจฺจนฺติ. อุปนีตานีติ ฐปนตฺถาย อุปนีตานิ. วิหึสฏฺเฐนาติ หึสนฏฺเฐน. อุปวายตูติ อุปคนฺตฺวา สรีรทรถํ นิพฺพาเปนฺโต สณฺหสีตลา วาโต วายตุ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ปญฺจเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ๔๗-๔๘. ในสูตรที่ ๔ เมื่อจัดเตรียมสถานที่บูชายัญแล้ว มุ่งหมายมหายัญ จึงจัดเตรียมเครื่องบูชายัญทั้งที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณไว้แล้ว ดังที่ตรัสไว้ในบาลีว่า “มหายัญอันจัดเตรียมไว้แล้ว”. เครื่องบูชายัญนั้น คือการจัดเตรียมไว้เช่นนั้น จึงตรัสว่า “อุปักขฏะ คือ ปัจจุปัฏฐิตะ (ปรากฏพร้อมแล้ว)”. คำว่า “วัจฉตรสตานิ” คือ ลูกโคหนุ่มที่ถึงวัยหนุ่ม ไม่ใช่ลูกโคที่แข็งแรงมาก. แต่ลูกโคเหล่านั้นเป็นเพียงลูกโคเท่านั้น ไม่ใช่โคหนุ่มที่ฝึกแล้ว หรือโคอุสภะ. คำว่า “อุรพฺภะ” หมายถึง ลูกแกะหนุ่ม. คำว่า “อุปนีตานิ” คือ นำมาเพื่อตั้งไว้. ด้วยอรรถว่าเบียดเบียน คือ ด้วยอรรถว่าทำร้าย. คำว่า “อุปวายตุ” คือ ลมอันอ่อนโยนและเย็นพัดมาเพื่อดับความร้อนรุ่มในร่างกาย. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย. ในสูตรที่ ๕ ไม่มีอะไรจะกล่าว. ทุติยอคฺคิสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายทุติยัคคิสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๖. ทุติยสญฺญาสุตฺตวณฺณนา ๖. การอธิบายทุติยสัญญา สูตร ๔๙. ฉฏฺเฐ [Pg.173] นฺหารุวิเลขนนฺติ จมฺมํ ลิขนฺตานํ จมฺมํ ลิขิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ. ‘‘เอโสหมสฺมี’’ติอาทินา อหํกรณํ อหงฺกาโร. ‘‘เอตํ มมา’’ติ มมํกรณํ มมงฺกาโร. เตนาห ‘‘อหงฺการทิฏฺฐิโต’’ติอาทิ. ติสฺโส วิธาติ เสยฺยสทิสหีนวเสน ตโย มานา. ‘‘เอกวิเธน รูปสงฺคโห’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๕๘๔) โกฏฺฐาโส ‘‘วิธา’’ติ วุตฺโต. ‘‘กถํวิธํ สีลวนฺตํ วทนฺติ, กถํวิธํ ปญฺญวนฺตํ วทนฺตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๙๕) ปกาโร. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, วิธา. กตมา ติสฺโส? เสยฺโยหมสฺมีติ วิธา’’ติ (วิภ. ๙๒๐) เอตฺถ มาโน ‘‘วิธา’’ติ วุตฺโต. อิธาปิ มาโนว อธิปฺเปโต. มาโน หิ วิทหนโต หีนาทิวเสน ติวิธา. เตนากาเรน ทหนโต อุปทหนโต ‘‘วิธา’’ติ วุจฺจติ. ๔๙. ในสูตรที่ ๖ คำว่า “นหารุวิเลขนัง” คือ กากหนังที่บุคคลผู้ขูดหนังขูดแล้วทิ้งไป. คำว่า “เอโสหะมัสมิ” เป็นต้น คือ การทำความถือตัวว่า “เราเป็นนั่น” ชื่อว่า อหังการ. การทำความถือตัวว่า “นั่นเป็นของเรา” ชื่อว่า มมังการ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อหังการทิฏฐิ” เป็นต้น. คำว่า “ติสโส วิธา” คือ มานะ ๓ อย่าง โดยความเป็นผู้เลิศ ผู้เสมอ และผู้เลว. ในประโยคว่า “การสงเคราะห์รูปด้วยวิธีเดียว” เป็นต้น (ธ.ส. ๕๘๔) ส่วนหนึ่งเรียกว่า “วิธา”. ในประโยคว่า “บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าผู้มีศีลเป็นอย่างไร, บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าผู้มีปัญญาเป็นอย่างไร” เป็นต้น (สํ.นิ. ๑.๙๕) หมายถึง ประเภท. ในประโยคว่า “ภิกษุทั้งหลาย วิธา ๓ อย่างเหล่านี้มีอยู่. ๓ อย่างอะไรบ้าง? วิธาคือเราเป็นผู้เลิศ” (วิภงฺค ๙๒๐) ในที่นี้ มานะเรียกว่า “วิธา”. ในที่นี้ก็ประสงค์เอามานะนั่นเอง. มานะนั้นแล ย่อมเป็น ๓ อย่าง โดยความเป็นผู้เลวเป็นต้น เพราะการจัดแจง เพราะการจัดแจงด้วยอาการนั้น และเพราะการจัดแจงให้เป็นไป จึงเรียกว่า “วิธา”. ทุติยสญฺญาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายทุติยสัญญา สูตร จบแล้ว. ๗-๘. เมถุนสุตฺตาทิวณฺณนา ๗-๘. การอธิบายเมถุนสูตรเป็นต้น ๕๐-๕๑. สตฺตเม อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. เอกจฺโจติ เอโก. สมโณ วา พฺราหฺมโณ วาติ ปพฺพชฺชามตฺเตน สมโณ วา, ชาติมตฺเตน พฺราหฺมโณ วา. ทฺวยํทฺวยสมาปตฺตินฺติ ทฺวีหิ ทฺวีหิ สมาปชฺชิตพฺพํ, เมถุนนฺติ อตฺโถ. น เหว โข สมาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. อุจฺฉาทนํ อุพฺพฏฺฏนํ. สมฺพาหนํ ปริมทฺทนํ. สาทิยตีติ อธิวาเสติ. ตทสฺสาเทตีติ อุจฺฉาทนาทึ อภิรมติ. นิกาเมตีติ อิจฺฉติ. วิตฺตินฺติ ตุฏฺฐึ. อิทมฺปิ โขติ เอตฺถ อิทนฺติ ยถาวุตฺตํ สาทิยนาทึ ขณฺฑาทิภาววเสน เอกํ กตฺวา วุตฺตํ. ปิ-สทฺโท วกฺขมานํ อุปาทาย สมุจฺจยตฺโถ, โข-สทฺโท อวธารณตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยเทตํ พฺรหฺมจาริปฏิญฺญสฺส อสติปิ ทฺวยํทฺวยสมาปตฺติยํ มาตุคามสฺส อุจฺฉาทนนหาปนสมฺพาหนสาทิยนาทิ. อิทมฺปิ เอกํเสน ตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส ขณฺฑาทิภาวาปาทนโต ขณฺฑมฺปิ ฉิทฺทมฺปิ สพลมฺปิ กมฺมาสมฺปีติ. เอวํ ปน ขณฺฑาทิภาวาปตฺติยา โส อปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรติ, น ปริสุทฺธํ, สํยุตฺโต เมถุนสํโยเคน, น [Pg.174] วิสํยุตฺโต. ตโต จสฺส น ชาติอาทีหิ ปริมุตฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อยํ วุจฺจตี’’ติอาทิมาห. ๕๐-๕๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า “อิทะ” คือ ในโลกนี้. คำว่า “เอกัจจะ” คือ บางคน. คำว่า “สมณะหรือพราหมณ์” คือ สมณะด้วยความเป็นบรรพชิต หรือพราหมณ์ด้วยความเป็นชาติ. คำว่า “ทวยังทวยสมาปัตติง” คือ การเข้าถึงด้วยอาการเป็นคู่ๆ หมายถึง เมถุน. พึงประกอบความว่า “ย่อมไม่เข้าถึงเลยทีเดียว”. คำว่า “อุจฉาทนะ” คือ การลูบไล้. คำว่า “สัมพาหะนะ” คือ การนวดเฟ้น. คำว่า “สาทยติ” คือ ยินดี. คำว่า “ตทัสสาเทติ” คือ ยินดีในการลูบไล้เป็นต้นนั้น. คำว่า “นิกาเมti” คือ ปรารถนา. คำว่า “วิตติ” คือ ความยินดี. ในคำว่า “อิทัมปิ โข” นี้ คำว่า “อิทัง” กล่าวรวมการยินดีเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว โดยความเป็นของขาดเป็นต้น. บทว่า “ปิ” มีอรรถว่ารวมเข้ากับสิ่งที่จักกล่าวต่อไป, บทว่า “โข” มีอรรถว่ากำหนดแน่นอน. ความนี้กล่าวแล้วว่า – การลูบไล้ การอาบน้ำ การนวดเฟ้น การยินดีเป็นต้นแก่มาตุคาม ของผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพรหมจารี แม้ไม่มีการเข้าถึงเมถุน แม้สิ่งนี้ก็เป็นของขาด เป็นของมีช่อง เป็นของด่าง เป็นของพร้อย เพราะยังพรหมจรรย์นั้นให้เป็นของขาดเป็นต้นโดยส่วนเดียว. อนึ่ง เมื่อพรหมจรรย์ถึงความเป็นของขาดเป็นต้นอย่างนี้ เขาย่อมประพฤติพรหมจรรย์ที่ไม่บริสุทธิ์ ไม่ใช่บริสุทธิ์, เป็นผู้ประกอบด้วยเมถุนสังโยค ไม่ใช่ผู้ปราศจากเมถุนสังโยค. พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำว่า “นี้เรียกว่า” เป็นต้น เพื่อแสดงว่า “เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่พ้นจากชาติเป็นต้น”. สญฺชคฺฆตีติ กิเลสวเสน มหาหสิตํ หสติ. สํกีฬตีติ กายสํสคฺควเสน กีฬติ. สํเกลายตีติ สพฺพโส มาตุคามํ เกลายนฺโต วิหรติ. จกฺขุนาติ อตฺตโน จกฺขุนา. จกฺขุนฺติ มาตุคามสฺส จกฺขุํ. อุปนิชฺฌายตีติ อุเปจฺจ นิชฺฌายติ โอโลเกติ. ติโรกุฏฺฏนฺติ กุฏฺฏสฺส ปรโต. ตถา ติโรปาการํ, ‘‘มตฺติกามยา ภิตฺติ กุฏฺฏํ, อิฏฺฐกามยา ปากาโร’’ติ วทนฺติ. ยา กาจิ วา ภิตฺติ โปริสกา ทิยฑฺฒรตนปฺปมาณา กุฏฺฏํ, ตโต อธิโก ปากาโร. อสฺสาติ พฺรหฺมจาริปฏิญฺญสฺส. ปุพฺเพติ วตสมาทานโต ปุพฺเพ. กามคุเณหีติ กามโกฏฺฐาเสหิ. สมปฺปิตนฺติ สุฏฺฐุ อปฺปิตํ สหิตํ. สมงฺคิภูตนฺติ สมนฺนาคตํ. ปริจารยมานนฺติ กีฬนฺตํ, อุปฏฺฐหิยมานํ วา. ปณิธายาติ ปตฺเถตฺวา. สีเลนาติอาทีสุ ยมนิยมาทิสมาทานวเสน สีลํ, อวีติกฺกมวเสน วตํ. อุภยมฺปิ วา สีลํ, ทุกฺกรจริยวเสน ปวตฺติตํ วตํ. ตํตํอกิจฺจสมฺมตโต วา นิวตฺติลกฺขณํ สีลํ, ตํตํสมาทานวโต เวสโภชนกิจฺจกรณาทิวิเสสปฺปฏิปตฺติ วตํ. สพฺพถาปิ ทุกฺกรจริยา ตโป. เมถุนา วิรติ พฺรหฺมจริยนฺติ เอวมฺเปตฺถ ปาฬิวณฺณนา เวทิตพฺพา. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว. คำว่า สัญชัคฆติ คือ หัวเราะอย่างมากด้วยอำนาจกิเลส. คำว่า สังกีฬติ คือ เล่นด้วยอำนาจการสัมผัสกาย. คำว่า สังเกลายติ คือ อยู่ด้วยการทะนุถนอมมาตุคามโดยประการทั้งปวง. คำว่า จักขุนา คือ ด้วยตาของตน. คำว่า จักขุง คือ ตาของมาตุคาม. คำว่า อุปนิชฌายติ คือ เข้าไปเพ่งพินิจดู. คำว่า ติโรกุฏฏัง คือ เบื้องนอกฝา. เช่นเดียวกับคำว่า ติโรปาการัง (เบื้องนอกกำแพง), บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ฝาที่ทำด้วยดิน ชื่อว่า กุฏฏะ, กำแพงที่ทำด้วยอิฐ ชื่อว่า ปาการะ. ฝาผนังใดๆ ที่สูงชั่วบุรุษหนึ่งกับอีก ๑ ศอกครึ่ง ชื่อว่า กุฏฏะ, ที่สูงกว่านั้น ชื่อว่า ปาการะ. คำว่า อัสสะ คือ ของผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพรหมจารี. คำว่า ปุพเพ คือ ก่อนการสมาทานวัตร. คำว่า กามคุเณหิ คือ ด้วยส่วนแห่งกาม. คำว่า สมัปปิตัง คือ ตั้งไว้ดีแล้ว ประกอบแล้ว. คำว่า สมังคีภูตัง คือ ถึงพร้อมแล้ว. คำว่า ปริจารยมานัง คือ กำลังเล่นอยู่ หรือกำลังบำรุงอยู่. คำว่า ปณิธายะ คือ ตั้งความปรารถนาไว้. ในคำว่า สีเลนะ เป็นต้น ศีลคือการสมาทานยมนิยมเป็นต้น, วัตรคือการไม่ล่วงละเมิด. หรือทั้งสองอย่างเป็นศีล, วัตรที่ดำเนินไปโดยการประพฤติที่ทำได้ยาก. หรือศีลมีลักษณะเป็นการงดเว้นจากกิจที่สมมติว่าไม่ควรนั้นๆ, วัตรคือการปฏิบัติพิเศษมีการทำกิจเกี่ยวกับการแต่งกายและการบริโภคอาหารเป็นต้น ของผู้สมาทานนั้นๆ. การประพฤติที่ทำได้ยากโดยประการทั้งปวงเป็นตบะ. พึงทราบอรรถกถาบาลีในที่นี้อย่างนี้ว่า การงดเว้นจากเมถุนเป็นพรหมจรรย์. สูตรที่ ๘ มีความตื้นอยู่แล้ว. เมถุนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยเมถุนสูตรเป็นต้น จบแล้ว ๙. ทานมหปฺผลสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาว่าด้วยทานมหัปผลสูตร ๕๒. นวเม ‘‘สาหุ ทาน’’นฺติ ทานํ เทตีติ ‘‘ทานํ นาม สาธุ สุนฺทร’’นฺติ ทานํ เทตีติ อตฺโถ. ทานญฺหิ ทตฺวา ตํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ปาโมชฺชปีติโสมนสฺสาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, โลภโทสอิสฺสามจฺเฉราทโย วิทูรีภวนฺติ. อิทานิ ทานํ อนุกูลธมฺมปริพฺรูหเนน ปจฺจนีกธมฺมวิทูรีกรเณน จ ภาวนาจิตฺตสฺส อุปโสภนาย จ ปริกฺขาราย จ โหตีติ ‘‘อลงฺการภูตญฺเจว ปริวารภูตญฺจ เทตี’’ติ วุตฺตํ. ฌานานาคามี นาม โหติ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา [Pg.175] พฺรหฺมโลกูปปนฺนานํ อริยานํ เหฏฺฐา อนุปฺปชฺชนโต. อิมํ เปจฺจ ปริภุญฺชิสฺสามีติ สาเปกฺขสฺส ทานํ ปรโลกผลาสาย สาติสยาย จ ปุพฺพาจารวเสน อุปฺปชฺชมานาย อนุภวตฺตา ตณฺหุตฺตรํ นาม โหตีติ อาห ‘‘ปฐมํ ตณฺหุตฺตริยทาน’’นฺติ. ทานํ นาม พุทฺธาทีหิ ปสตฺถนฺติ ครุํ จิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา ทาตพฺพตฺตา ‘‘ทุติยํ จิตฺตีการทาน’’นฺติ วุตฺตํ. ปุพฺพเกหิ ปิตุปิตามเหหิ ทินฺนปุพฺพํ กตปุพฺพํ ชหาเปตุํ นาม นานุจฺฉวิกนฺติ อตฺตภาวสภาควเสน หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา ทาตพฺพโต ‘‘ตติยํ หิโรตฺตปฺปทาน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อหํ ปจามิ, น อิเม ปจนฺติ, นารหามิ ปจนฺโต อปจนฺตานํ ทานํ อทาตุ’’นฺติ เอวํสญฺญี หุตฺวา เทนฺโต นิรวเสสํ กตฺวา เทตีติ อาห ‘‘จตุตฺถํ นิรวเสสทาน’’นฺติ. ‘‘ยถา เตสํ ปุพฺพกานํ อิสีนํ ตานิ มหายญฺญกานิ อเหสุํ, เอวํ เม อยํ ทานปริโภโค ภวิสฺสตี’’ติ เอวํสญฺญิโน ทานํ ทกฺขิณํ อรเหสุ ทาตพฺพโต ‘‘ปญฺจมํ ทกฺขิเณยฺยทาน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อิมํ เม ทานํ ททโต จิตฺตํ ปสีทตี’’ติอาทินา ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา เทนฺตสฺส ทานํ โสมนสฺสพาหุลฺลปฺปตฺติยา โสมนสฺสุปจารํ นาม โหตีติ อาห ‘‘ฉฏฺฐํ โสมนสฺสุปวิจารทาน’’นฺติ วุตฺตํ. ๕๒. ในสูตรที่ ๙ คำว่า สาธุ ทานัง คือ ให้ทาน มีอรรถว่า ทานชื่อว่าดีงาม คือ ให้ทาน. อนึ่ง เมื่อให้ทานแล้วพิจารณาดูทานนั้น ปราโมทย์ ปีติ โสมนัสเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น, โลภะ โทสะ อิสสา มัจฉริยะเป็นต้นย่อมอันตรธานไป. บัดนี้ ทานย่อมเป็นเครื่องบำรุงธรรมอันสมควร เป็นเครื่องกำจัดธรรมอันเป็นข้าศึกให้ห่างไกล และเป็นเครื่องประดับและเป็นบริขารแห่งจิตภาวนา จึงตรัสว่า ให้ทานอันเป็นเครื่องประดับและเป็นบริวาร. ชื่อว่า ฌานานาคามี เพราะอริยบุคคลผู้ยังฌานให้เกิดแล้วบังเกิดในพรหมโลก ย่อมไม่เกิดขึ้นในเบื้องต่ำ. ทานของผู้มีความหวังว่า เราจักบริโภคทานนี้ในปรโลก ชื่อว่า มีตัณหาเป็นเบื้องบน เพราะเป็นการเสวยผลในปรโลกที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความประพฤติในกาลก่อนอันยิ่งใหญ่ จึงตรัสว่า ทานที่ ๑ ชื่อว่า ตัณหุตตริยทาน. ทานชื่อว่าอันพระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญ เพราะควรให้โดยตั้งความเคารพไว้ จึงตรัสว่า ทานที่ ๒ ชื่อว่า จิตตีการทาน. การละทิ้งทานที่บิดาปู่ย่าตายายในกาลก่อนเคยให้เคยทำมาแล้ว ชื่อว่าไม่สมควรเลย เพราะควรให้โดยตั้งหิริโอตตัปปะไว้โดยส่วนแห่งอัตภาพ จึงตรัสว่า ทานที่ ๓ ชื่อว่า หิโรตตัปปทาน. ผู้ให้ทานโดยมีความสำคัญอย่างนี้ว่า เราหุงต้ม คนเหล่านี้ไม่หุงต้ม เราผู้หุงต้มไม่ควรไม่ให้ทานแก่คนที่ไม่หุงต้ม ย่อมให้ทานโดยไม่เหลือ จึงตรัสว่า ทานที่ ๔ ชื่อว่า นิรวเสสทาน. ทานของผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ทานบริโภคของเรานี้จักเป็นเหมือนมหายัญของฤๅษีในกาลก่อนเหล่านั้น เพราะควรให้ทานแก่ท่านผู้ควรทักขิณา จึงตรัสว่า ทานที่ ๕ ชื่อว่า ทักขิเณยยทาน. ทานของผู้ให้ทานโดยยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นด้วยคำว่า เมื่อเราให้ทานนี้ จิตย่อมผ่องใส เป็นต้น ชื่อว่า โสมนัสสูปจาร เพราะถึงความมีโสมนัสมาก จึงตรัสว่า ทานที่ ๖ ชื่อว่า โสมนัสสุปวิจารทาน. ทานมหปฺผลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยทานมหัปผลสูตร จบแล้ว ๑๐. นนฺทมาตาสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาว่าด้วยนันทมาตาสูตร ๕๓. ทสเม ‘‘วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา…เป… นิกฺขมี’’ติ องฺคุตฺตรภาณกานํ มเตเนตํ วุตฺตํ. มชฺฌิมภาณกา ปน วทนฺติ ‘‘ภควา อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย เชตวนโต ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต จาริกํ นิกฺขมิ. เตเนว จ อกาเล นิกฺขนฺตตฺตา โกสลราชาทโย วาเรตุํ อารภึสุ. ปวาเรตฺวา หิ จรณํ พุทฺธาจิณฺณ’’นฺติ. ปุณฺณาย สมฺมาปฏิปตฺตึ ปจฺจาสีสนฺโต ภควา ‘‘มม นิวตฺตนปจฺจยา ตฺวํ กึ กริสฺสสี’’ติ อาห. ปุณฺณาปิ…เป… ปพฺพชีติ เอตฺถ เสฏฺฐิ ‘‘ปุณฺณาย ภควา นิวตฺติโต’’ติ สุตฺวา ตํ ภุชิสฺสํ กตฺวา ธีตุฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ปพฺพชิ, ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิ. อถสฺสา สตฺถา อารทฺธวิปสฺสกภาวํ ญตฺวา อิมํ โอภาสคาถํ วิสฺสชฺเชสิ – ๕๓. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า อยู่จำพรรษาแล้วปวารณา...เป...ออกไป นี้ กล่าวตามความเห็นของพระอังคุตตรภาณกะ. แต่พระมัชฌิมภาณกะทั้งหลายกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์จากพระเชตวัน เมื่อจวนจะถึงวันเข้าพรรษา. เพราะเหตุที่เสด็จออกไปในเวลาไม่สมควรนั้นแล พระเจ้าโกศลเป็นต้นจึงเริ่มห้าม. เพราะการจาริกไปหลังจากปวารณาแล้ว เป็นพุทธประเพณี. พระผู้มีพระภาคทรงหวังการปฏิบัติชอบของนางปุณณา จึงตรัสว่า เพราะเหตุที่เรากลับมา เธอจักทำอะไร. ในคำว่า ปุณณาก็...เป...บวช นี้ เศรษฐีได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคกลับมาเพราะนางปุณณา จึงปลดปล่อยนางให้เป็นอิสระแล้วตั้งไว้ในฐานะธิดา. นางขอการบรรพชาแล้วบวช บวชแล้วก็เริ่มเจริญวิปัสสนา. ครั้งนั้น พระศาสดาทรงทราบความเป็นผู้เริ่มเจริญวิปัสสนาของนางแล้ว จึงทรงเปล่งโอภาสคาถานี้ว่า – ‘‘ปุณฺเณ [Pg.176] ปูรสฺสุ สทฺธมฺมํ, จนฺโท ปนฺนรโส ยถา; ปริปุณฺณาย ปญฺญาย, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสสี’’ติ. (เถรีคา. ๓); ปุณณาเอ๋ย เธอจงบำเพ็ญสัทธรรมให้เต็มเปี่ยม เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ ๑๕ ค่ำ เธอจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ด้วยปัญญาที่บริบูรณ์แล้ว (เถรีคาถา ๓) สา คาถาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปตฺวา อภิญฺญาตา สาวิกา อโหสิ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. นางบรรลุพระอรหัตแล้ว เป็นพระสาวิกาผู้มีชื่อเสียงเมื่อจบคาถา. ข้อที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้โดยง่าย. นนฺทมาตาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยนันทมาตาสูตร จบแล้ว. มหายญฺญวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยมห้ายัญญวรรค จบแล้ว. ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. ปัณณาสก์ที่ ๑ จบแล้ว. ๖. อพฺยากตวคฺโค ๖. อัพยากตวรรค ๑-๒. อพฺยากตสุตฺตาทิวณฺณนา อรรถกถาว่าด้วยอัพยากตสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๒ ๕๔-๕๕. ฉฏฺฐวคฺคสฺส ปฐมํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ทุติเย อตีเต อตฺตภาเว นิพฺพตฺตกํ กมฺมนฺติ ‘‘ปุริมกมฺมภวสฺมึ โมโห อวิชฺชา, อายูหนา สงฺขารา, นิกนฺติ ตณฺหา, อุปคมนํ อุปาทานํ, เจตนา ภโว’’ติ เอวมาคตํ สปริกฺขารํ ปญฺจวิธํ กมฺมวฏฺฏมาห. เอตรหิ เม อตฺตภาโว น สิยาติ วิญฺญาณนามรูปสฬายตนผสฺสเวทนาสหิตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ ปญฺจวิธํ วิปากวฏฺฏมาห. ยํ อตฺถิกนฺติ ยํ ปรมตฺถโต วิชฺชมานกํ. เตนาห ‘‘ภูต’’นฺติ. ตญฺหิ ปจฺจยนิพฺพตฺตตาย ‘‘ภูต’’นฺติ วุจฺจติ. ตํ ปชหามีติ ตปฺปฏิพทฺธจฺฉนฺทราคปฺปหาเนน ตโต เอว อายตึ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนวเสน ปชหามิ ปริจฺจชามิ. หริตนฺตนฺติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๐๓) หริตเมว. อนฺต-สทฺเทน ปทวฑฺฒนํ กตํ ยถา ‘‘วนนฺตํ สุตฺตนฺต’’นฺติ, อลฺลติณาทีนิ อาคมฺม นิพฺพายตีติ อตฺโถ. ปถนฺตนฺติ มหามคฺคํ. เสลนฺตนฺติ ปพฺพตํ. อุทกนฺตนฺติ อุทกํ. รมณียํ วา ภูมิภาคนฺติ ติณคุมฺพาทิรหิตํ วิวิตฺตํ อพฺโภกาสภูมิภาคํ. อนาหาราติ อปจฺจยา นิรุปาทานา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ๕๔-๕๕. สูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๖ พึงทราบได้โดยง่าย. ในสูตรที่ ๒ พระผู้มีพระภาคตรัสกรรมวัฏ ๕ อย่างพร้อมด้วยบริวารที่มาแล้วอย่างนี้ว่า โมหะในภพที่เป็นกรรมในอดีตเป็นอวิชชา, การปรุงแต่งเป็นสังขาร, ความยินดีเป็นตัณหา, การเข้าถึงเป็นอุปาทาน, เจตนาเป็นภพ. พระผู้มีพระภาคตรัสวิปากวัฏ ๕ อย่างในปัจจุบันพร้อมด้วยวิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนาว่า ขออัตภาพของเราอย่ามีในบัดนี้เลย. คำว่า ยํ อตฺถิกํ (สิ่งใดมีอยู่) คือสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ภูตํ (เป็นแล้ว). สิ่งนั้นชื่อว่า ภูตะ เพราะเกิดขึ้นด้วยปัจจัย. คำว่า ตํ ปชหามิ (เราละสิ่งนั้น) คือเราละ เราสละด้วยการละฉันทราคะที่ผูกพันกับสิ่งนั้น โดยทำให้สิ่งนั้นไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคต. คำว่า หริตนฺตํ (หญ้าสด) (ม.อ. ๑.๓๐๓) คือหญ้าสดนั่นเอง. การเพิ่มบทด้วยคำว่า อนฺต (ที่สุด) เหมือนคำว่า วนนฺตํ (ที่สุดแห่งป่า) สุตฺตนฺตํ (ที่สุดแห่งสูตร) มีอรรถว่า ดับไปเพราะอาศัยหญ้าสดเป็นต้น. คำว่า ปถนฺตํ (ที่สุดแห่งทาง) คือหนทางใหญ่. คำว่า เซลนฺตํ (ที่สุดแห่งภูเขา) คือภูเขา. คำว่า อุทกนฺตํ (ที่สุดแห่งน้ำ) คือน้ำ. คำว่า รมณียํ วา ภูมิภาคํ (หรือภูมิภาคที่น่ารื่นรมย์) คือภูมิภาคที่เป็นที่โล่งแจ้ง ปราศจากหญ้าและพุ่มไม้. คำว่า อนาหารา (ไม่มีอาหาร) คือไม่มีปัจจัย ไม่มีอุปาทาน. ข้อที่เหลือในที่นี้เป็นความตื้นทั้งนั้น. อพฺยากตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยอัพยากตสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๓. ติสฺสพฺรหฺมาสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาว่าด้วยติสสพรหมสูตร ๕๖. ตติเย [Pg.177] วิวิตฺตานิ ตาทิสานิ ปน ปริยนฺตานิ อติทูรานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘อนฺติมปริยนฺติมานี’’ติ. อนฺเต ภวานิ อนฺติมานิ, อนฺติมานิเยว ปริยนฺติมานิ. อุภเยนปิ อติทูรตํ ทสฺเสติ. สมนฺนาหาเร ฐปยมาโนติ อินฺทฺริยํ สมากาเรน วตฺเตนฺโต อินฺทฺริยสมตํ ปฏิปาเทนฺโต นาม โหติ. วิปสฺสนาจิตฺตสมฺปยุตฺโต สมาธิ, สติปิ สงฺขารนิมิตฺตาวิรเห นิจฺจนิมิตฺตาทิวิรหโต ‘‘อนิมิตฺโต’’ติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘อนิมิตฺตนฺติ พลววิปสฺสนาสมาธิ’’นฺติ. ๕๖. ในสูตรที่ ๓ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อนฺติมปริยนฺติมานิ (ที่สุดและที่สุดรอบ) เพราะที่สุดเหล่านั้นที่สงัดเช่นนั้นย่อมไกลเกินไป. สิ่งที่อยู่ในที่สุดชื่อว่า อนฺติมานิ (ที่สุด). สิ่งที่เป็นที่สุดนั่นแหละชื่อว่า ปริยนฺติมานิ (ที่สุดรอบ). ด้วยคำทั้งสองนี้แสดงถึงความไกลเกินไป. คำว่า สมนฺนาหาเร ฐปยมาโน (ตั้งไว้ในความเสมอกัน) คือเมื่ออินทรีย์เป็นไปโดยอาการเสมอกัน ชื่อว่ายังอินทรีย์ให้ถึงความเสมอ. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อนิมิตฺตนฺติ พลววิปสฺสนาสมาธิ (อนิมิตตะ คือวิปัสสนาสมาธิที่มีกำลัง) เพราะสมาธิที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาจิต แม้จะยังไม่ปราศจากสังขารนิมิต ก็ชื่อว่า อนิมิตตะ เพราะปราศจากนิมิตคือความเที่ยงเป็นต้น. ติสฺสพฺรหฺมาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยติสสพรหมสูตร จบแล้ว. ๔-๗. สีหเสนาปติสุตฺตาทิวณฺณนา อรรถกถาว่าด้วยสีหเสนาบดีสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๗ ๕๗-๖๐. จตุตฺเถ กุจฺฉิโต อริโย กทริโย. ถทฺธมจฺฉริยสทิสํ หิ กุจฺฉิตํ สพฺพนิหีนํ นตฺถิ สพฺพกุสลานํ อาทิภูตสฺส นิเสธนโต. เสสเมตฺถ ปญฺจมาทีนิ จ อุตฺตานตฺถาเนว. ๕๗-๖๐. ในสูตรที่ ๔ อริยะผู้ถูกตำหนิคือคนตระหนี่. เพราะสิ่งที่เป็นที่น่ารังเกียจเหมือนความตระหนี่ที่แข็งกระด้างนั้นไม่มีสิ่งใดเลวทรามไปกว่า เพราะเป็นเครื่องขัดขวางกุศลทั้งปวงอันเป็นเบื้องต้น. ข้อที่เหลือในที่นี้และสูตรที่ ๕ เป็นต้น เป็นความตื้นทั้งนั้น. สีหเสนาปติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยสีหเสนาบดีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๘. ปจลายมานสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาว่าด้วยปจลายมานสูตร ๖๑. อฏฺฐเม อาโลกสญฺญํ มนสิ กเรยฺยาสีติ ทิวา วา รตฺตึ วา สูริยปชฺโชตจนฺทมณิอาทีนํ อาโลกํ ‘‘อาโลโก’’ติ มนสิ กเรยฺยาสิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สูริยจนฺทาโลกาทึ ทิวา รตฺติญฺจ อุปลทฺธํ ยถาลทฺธวเสเนว มนสิ กเรยฺยาสิ, จิตฺเต ฐเปยฺยาสิ. ยถา เต สุภาวิตาโลกกสิณสฺส วิย กสิณาโลโก ยทิจฺฉกํ ยาวทิจฺฉกญฺจ โส อาโลโก รตฺติยํ อุปติฏฺฐติ, เยน ตตฺถ ทิวาสญฺญํ ฐเปยฺยาสิ, ทิวา วิย วิคตถินมิทฺโธว ภเวยฺยาสีติ. เตนาห ‘‘ยถา ทิวา ตถา รตฺติ’’นฺติ. อิติ วิวเฏน เจตสาติ เอวํ อปิหิเตน จิตฺเตน ถินมิทฺธปิธาเนน อปิหิตตฺตา. อปริโยนทฺเธนาติ สมนฺตโต อโนนทฺเธน อสญฺฉาทิเตน. สโหภาสนฺติ สญาโณภาสํ. ถินมิทฺธวิโนทนอาโลโกปิ วา โหตุ กสิณาโลโกปิ [Pg.178] วา ปริกมฺมาโลโกปิ วา, อุปกฺกิเลสาโลโก วิย สพฺโพยํ อาโลโก ญาณสมุฏฺฐาโนวาติ. เยสํ อกรเณ ปุคฺคโล มหาชานิโย โหติ, ตานิ อวสฺสํ กาตพฺพานิ. ยานิ อกาตุมฺปิ วฏฺฏนฺติ, สติ สมวาเย กาตพฺพโต ตานิ กรณียานีติ อาห ‘‘อิตรานิ กรณียานี’’ติ. อถ วา กตฺตพฺพานิ กมฺมานิ กรณํ อรหนฺตีติ กรณียานิ. อิตรานิ กิจฺจานีติปิ วทนฺติ. ๖๑. ในสูตรที่ ๘ คำว่า อาโลกสญฺญํ มนสิ กเรยฺยาสิ (พึงทำอาโลกสัญญาไว้ในใจ) คือพึงทำแสงสว่างแห่งแสงอาทิตย์ แสงจันทร์ และแก้วมณีเป็นต้น ทั้งกลางวันและกลางคืนว่า “แสงสว่าง” ไว้ในใจ. ความข้อนี้พึงกล่าวว่า พึงทำแสงสว่างแห่งแสงอาทิตย์และแสงจันทร์เป็นต้นที่ได้แล้วทั้งกลางวันและกลางคืนนั้นไว้ในใจ คือพึงตั้งไว้ในจิตตามที่ได้แล้วนั่นเอง. แสงสว่างนั้นย่อมปรากฏแก่เธอในเวลากลางคืนตามความปรารถนาและตามที่ต้องการ เหมือนกสิณแสงสว่างที่อบรมดีแล้วของเธอ ซึ่งเธอพึงตั้งทิวาสัญญาไว้ในที่นั้น พึงเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะเหมือนกลางวัน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ยถา ทิวา ตถา รตฺติ (เหมือนกลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น). คำว่า อิติ วิวเฏน เจตสา (ด้วยจิตที่เปิดแล้วอย่างนี้) คือด้วยจิตที่เปิดแล้วอย่างนี้ เพราะไม่ถูกถีนมิทธะปิดบัง. คำว่า อปริโยนทฺเธน (ไม่ถูกห่อหุ้ม) คือไม่ถูกห่อหุ้ม ไม่ถูกปกคลุมโดยรอบ. คำว่า สโหภาสํ (พร้อมด้วยแสงสว่าง) คือแสงสว่างพร้อมด้วยญาณ. แสงสว่างนั้นทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นแสงสว่างที่ขจัดถีนมิทธะ หรือแสงสว่างกสิณ หรือแสงสว่างแห่งการบริกรรม ก็เป็นแสงสว่างที่เกิดจากญาณ เหมือนแสงสว่างแห่งอุปกิเลส. สิ่งใดที่บุคคลไม่ทำแล้วเป็นผู้เสียหายมาก สิ่งเหล่านั้นพึงทำโดยไม่ละเว้น. สิ่งใดที่แม้ไม่ทำก็ควรอยู่ แต่เมื่อมีเหตุพร้อมก็พึงทำ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า อิตรานิ กรณีฺยานิ (กิจอื่นที่ควรทำ). อีกนัยหนึ่ง กรรมที่พึงทำควรแก่การทำ จึงชื่อว่า กรณีฺยานิ (สิ่งที่ควรทำ). บางท่านก็กล่าวว่า อิตรานิ กิจฺจานิ (กิจอื่น). อาทินยปฺปวตฺตา วิคฺคาหิกกถาติ ‘‘น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสิ, อหํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานามิ, กึ ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานิสฺสสิ, มิจฺฉาปฏิปนฺโน ตฺวมสิ, อหมสฺมิ สมฺมาปฏิปนฺโน, สหิตํ เม, อสหิตํ เต, ปุเรวจนียํ ปจฺฉา อวจ, ปจฺฉาวจนียํ ปุเร อวจ, อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ, อาโรปิโต เต วาโท, นิคฺคหิโต ตฺวมสิ. จร วาทปฺปโมกฺขาย, นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสี’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๘; ม. นิ. ๓.๔๑) เอวํปวตฺตา กถา. ตตฺถ สหิตํ เมติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๘) มยฺหํ วจนํ สหิตํ สิลิฏฺฐํ, อตฺถยุตฺตํ การณยุตฺตนฺติ อตฺโถ. สหิตนฺติ วา ปุพฺพาปราวิรุทฺธํ. อสหิตํ เตติ ตุยฺหํ วจนํ อสหิตํ อสิลิฏฺฐํ. อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตนฺติ ยํ ตุยฺหํ ทีฆรตฺตาจิณฺณวเสน สุปฺปคุณํ, ตํ มยฺหํ เอกวจเนเนว วิปราวตฺตํ ปริวตฺติตฺวา ฐิตํ, น กิญฺจิ ชานาสีติ อตฺโถ. อาโรปิโต เต วาโทติ มยา ตว วาเท โทโส อาโรปิโต. จร วาทปฺปโมกฺขายาติ โทสโมจนตฺถํ จร วิจร, ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา สิกฺขาติ อตฺโถ. นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ อถ สยํ ปโหสิ, อิทานิ เอว นิพฺเพเฐหีติ อตฺโถ. คำว่า วิคฺคาหิกกถา (การโต้เถียง) ที่เป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า “เธอไม่รู้ธรรมวินัยนี้, เราย่อมรู้ธรรมวินัยนี้, เธอจักรู้ธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร, เธอปฏิบัติผิด, เราปฏิบัติถูก, คำของเราสอดคล้องกัน, คำของเธอไม่สอดคล้องกัน, สิ่งที่ควรกล่าวในเบื้องต้น เธอกล่าวในเบื้องปลาย, สิ่งที่ควรกล่าวในเบื้องปลาย เธอกล่าวในเบื้องต้น, สิ่งที่เธอเคยชินกลับพลิกผันไป, วาทะของเธอถูกเรายกขึ้นแล้ว, เธอถูกเราข่มแล้ว. จงไปเพื่อเปลื้องวาทะเสีย, หรือถ้าเธอสามารถ ก็จงแก้เสียเดี๋ยวนี้” (ที.สี. ๑.๑๘; ม.อุ. ๓.๔๑) เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า สหิตํ เม (คำของเราสอดคล้องกัน) คือคำของเราสอดคล้องกัน สละสลวย ประกอบด้วยอรรถ ประกอบด้วยเหตุ ดังนี้อธิบาย. หรือว่า สหิตํ (สอดคล้องกัน) คือไม่ขัดแย้งกันทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย. คำว่า อสหิตํ เต (คำของเธอไม่สอดคล้องกัน) คือคำของเธอไม่สอดคล้องกัน ไม่สละสลวย. คำว่า อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ (สิ่งที่เธอเคยชินกลับพลิกผันไป) คือสิ่งที่เธอชำนาญดีแล้วโดยการเคยชินมานานนั้น กลับพลิกผันไปแล้วด้วยคำพูดเพียงคำเดียวของเรา มีอรรถว่า เธอไม่รู้อะไรเลย. คำว่า อาโรปิโต เต วาโท (วาทะของเธอถูกเรายกขึ้นแล้ว) คือเรายกโทษในวาทะของเธอขึ้นแล้ว. คำว่า จร วาทปฺปโมกฺขาย (จงไปเพื่อเปลื้องวาทะเสีย) คือจงเที่ยวไปเพื่อเปลื้องโทษ จงไปศึกษาในที่นั้นๆ ดังนี้อธิบาย. คำว่า นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ (หรือถ้าเธอสามารถ ก็จงแก้เสียเดี๋ยวนี้) คือถ้าเธอสามารถด้วยตนเอง ก็จงแก้เสียเดี๋ยวนี้ ดังนี้อธิบาย. ตณฺหา สพฺพโส ขียนฺติ เอตฺถาติ ตณฺหาสงฺขโย, ตสฺมึ. ตณฺหาสงฺขเยติ จ อิทํ วิสเย ภุมฺมนฺติ อาห ‘‘ตํ อารมฺมณํ กตฺวา’’ติ. วิมุตฺตจิตฺตตายาติ สพฺพสํกิเลเสหิ วิปฺปยุตฺตจิตฺตตาย. อปรภาเค ปฏิปทา นาม อริยสจฺจาภิสมโย. สา สาสนจาริโคจรา ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพโตติ อาห ‘‘ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ สํขิตฺเตน เทเสถาติ ปุจฺฉตี’’ติ. อกุปฺปธมฺมตาย ขยวยสงฺขาตํ อนฺตํ อตีตาติ อจฺจนฺตา, โส เอว อปริหายนสภาวตฺตา อจฺจนฺตา นิฏฺฐา อสฺสาติ อจฺจนฺตนิฏฺฐา. เตนาห ‘‘เอกนฺตนิฏฺโฐ สตตนิฏฺโฐติ อตฺโถ’’ติ. น หิ ปฏิวิทฺธสฺส [Pg.179] โลกุตฺตรธมฺมสฺส ทสฺสนฺนํ กุปฺปนฺนํ นาม อตฺถิ. อจฺจนฺตเมว จตูหิ โยเคหิ เขโม เอตสฺส อตฺถีติ อจฺจนฺตโยคกฺเขมี. มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส วุสิตตฺตา ตสฺส จ อปริหายนสภาวตฺตา อจฺจนฺตํ พฺรหฺมจารีติ อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี. เตนาห ‘‘นิจฺจพฺรหฺมจารีติ อตฺโถ’’ติ. ปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยปริยปริโยสานํ วฏฺฏทุกฺขปริโยสานญฺจ. คำว่า ตณฺหาสงฺขโย (ความสิ้นตัณหา) คือที่ซึ่งตัณหาย่อมสิ้นไปโดยประการทั้งปวง ในความสิ้นตัณหานั้น. และคำว่า ตณฺหาสงฺขเย (ในความสิ้นตัณหา) นี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งวิสัย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ตํ อารมฺมณํ กตฺวา' (ทำสิ่งนั้นให้เป็นอารมณ์). คำว่า วิมุตฺตจิตฺตตาย (ด้วยจิตที่หลุดพ้นแล้ว) คือด้วยจิตที่พ้นแล้วจากกิเลสทั้งปวง. ในส่วนเบื้องปลาย ปฏิปทาชื่อว่าการตรัสรู้อริยสัจ. ปฏิปทานั้นเป็นโคจรของผู้ประพฤติในพระศาสนา พึงรู้ได้เฉพาะตน เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ สงฺขิตฺเตน เทเสถาติ ปุจฺฉติ' (ถามว่า ขอจงแสดงปฏิปทาในส่วนเบื้องต้นโดยย่อ). คำว่า อจฺจนฺตา (ที่สุดอย่างยิ่ง) คือล่วงพ้นที่สุดอันนับว่าความสิ้นไปและความเสื่อมไป ด้วยความเป็นธรรมที่ไม่กำเริบ ความสิ้นสุดนั้นเองชื่อว่า อจฺจนฺตนิฏฺฐา (ความสิ้นสุดอย่างยิ่ง) เพราะมีสภาพไม่เสื่อม. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'เอกนฺตนิฏฺโฐ สตตนิฏฺโฐติ อตฺโถ' (มีอรรถว่า มีความสิ้นสุดอย่างเดียว มีความสิ้นสุดตลอดไป). เพราะการเห็นโลกุตตรธรรมที่แทงตลอดแล้ว ย่อมไม่มีการกำเริบ. คำว่า อจฺจนฺตโยคกฺเขมี (ผู้เกษมจากโยคะอย่างยิ่ง) คือผู้มีโยคะ ๔ ประการเกษมอย่างยิ่ง. คำว่า อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี (ผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง) คือผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง เพราะพรหมจรรย์คือมรรคได้ประพฤติแล้ว และมีสภาพไม่เสื่อม. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'นิจฺจพฺรหฺมจารีติ อตฺโถ' (มีอรรถว่า ผู้ประพฤติพรหมจรรย์เป็นนิตย์). คำว่า ปริโยสานํ (ที่สุด) คือที่สุดแห่งพรหมจรรย์คือมรรค และที่สุดแห่งทุกข์ในวัฏสงสาร. ปญฺจกฺขนฺธาติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. สกฺกายสพฺพญฺหิ สนฺธาย อิธ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา’’ติ วุตฺตํ วิปสฺสนาวิสยสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ตสฺมา อายตนธาตุโยปิ ตคฺคติกา เอว ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ภควา ‘‘นาลํ อภินิเวสายา’’ติ. น ยุตฺตา อภินิเวสาย ‘‘เอตํ มม, เอโส เม อตฺตา’’ติ อชฺโฌสานาย. ‘‘อลเมว นิพฺพินฺทิตุํ อลํ วิรชฺชิตุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๗๒; สํ. นิ. ๒.๑๒๔, ๑๒๘, ๑๓๔, ๑๔๓) วิย อลํ-สทฺโท ยุตฺตตฺโถปิ โหตีติ อาห ‘‘น ยุตฺตา’’ติ. สมฺปชฺชนฺตีติ ภวนฺติ. ยทิปิ ‘‘ตติยา จตุตฺถี’’ติ อิทํ วิสุทฺธิทฺวยํ อภิญฺญาปญฺญา, ตสฺส ปน สปจฺจยนามรูปทสฺสนภาวโต สติ จ ปจฺจยปริคฺคเห สปจฺจยตฺตา อนิจฺจนฺติ, นามรูปสฺส อนิจฺจตาย ทุกฺขํ, ทุกฺขญฺจ อนตฺตาติ อตฺถโต ลกฺขณตฺตยํ สุปากฏเมว โหตีติ อาห ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ญาตปริญฺญาย อภิชานาตี’’ติ. ตเถว ตีรณปริญฺญายาติ อิมินา อนิจฺจาทิภาเวน นาลํ อภินิเวสายาติ นามรูปสฺส อุปสํหรติ, น อภิญฺญาปญฺญานํ สมฺภารธมฺมานํ. ปุริมาย หิ อตฺถโต อาปนฺนํ ลกฺขณตฺตยํ คณฺหาติ สลกฺขณสลฺลกฺขณปรตฺตา ตสฺสา. ทุติยาย สรูปโต ตสฺสา ลกฺขณตฺตยาโรปนวเสน สมฺมสนภาวโต. เอกจิตฺตกฺขณิกตาย อภินิปาตมตฺตตาย จ อปฺปมตฺตกมฺปิ. รูปปริคฺคหสฺส โอฬาริกภาวโต อรูปปริคฺคหํ ทสฺเสติ. ทสฺเสนฺโต จ เวทนาย อาสนฺนภาวโต, วิเสสโต สุขสาราคิตาย, ภวสฺสาทคธิตมานสตาย จ เถรสฺส เวทนาวเสน นิพฺพตฺเตตฺวา ทสฺเสติ. ขันธ์ ๕ คือ อุปาทานขันธ์ ๕. ก็ในที่นี้ คำว่า 'ธรรมทั้งปวง' นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงสักกายะทั้งหมด เพราะเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา. เพราะฉะนั้น แม้อายตนะและธาตุก็พึงเห็นว่าอยู่ในประเภทนั้นเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ไม่ควรเพื่อความยึดมั่น'. ไม่ควรเพื่อความยึดมั่น คือเพื่อความเข้าถึงว่า 'นั่นของเรา, นั่นเป็นอัตตาของเรา'. คำว่า 'อะลัง' ในประโยคมีอาทิว่า 'ควรเพื่อความหน่าย, ควรเพื่อความคลายกำหนัด' (ที. นิ. 2.272; สํ. นิ. 2.124, 128, 134, 143) ย่อมมีอรรถว่า 'ควร' ด้วย เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ไม่ควร'. 'สัมปัชชันติ' คือ ย่อมเป็น. ถึงแม้ว่าวิสุทธิ ๒ อย่างนี้ คือ ตติยวิสุทธิและจตุตถวิสุทธิ เป็นอภิญญาปัญญา แต่เพราะมีการเห็นนามรูปพร้อมด้วยปัจจัย และเมื่อมีการกำหนดปัจจัย นามรูปนั้นเป็นอนิจจะเพราะมีปัจจัย, เป็นทุกข์เพราะนามรูปเป็นอนิจจะ, และเป็นอนัตตาเพราะเป็นทุกข์ โดยอรรถแล้วไตรลักษณ์ย่อมปรากฏชัดเจนดี เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ย่อมรู้แจ้งด้วยญาตปริญญาว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา'. เช่นเดียวกัน ด้วยคำว่า 'ด้วยตีรณปริญญา' นี้ พระผู้มีพระภาคทรงนำนามรูปมาแสดงว่า 'ไม่ควรเพื่อความยึดมั่น' ด้วยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ไม่ใช่ทรงนำอภิญญาปัญญาซึ่งเป็นธรรมอันเป็นเครื่องปรุงแต่งมาแสดง. เพราะว่าปริญญาแรกย่อมยึดไตรลักษณ์ที่ปรากฏโดยอรรถ เพราะปริญญานั้นมีการกำหนดลักษณะเฉพาะเป็นเบื้องหน้า. ส่วนปริญญาที่สองย่อมพิจารณาโดยการน้อมนำไตรลักษณ์มาสู่สภาพของนามรูปนั้น. แม้เพียงเล็กน้อยก็เป็นไปชั่วขณะจิตเดียวและเป็นเพียงการเกิดขึ้นแล้วดับไป. เพราะการกำหนดรูปเป็นของหยาบ จึงทรงแสดงการกำหนดอรูป. และเมื่อทรงแสดง ก็ทรงแสดงโดยอาศัยเวทนาของพระเถระ เพราะเวทนาอยู่ใกล้ (กับรูป) โดยเฉพาะอย่างยิ่งเพราะความกำหนัดในสุข และเพราะจิตที่ติดข้องในรสแห่งภพ. ขยวิราโคติ ขยสงฺขาโต วิราโค สงฺขารานํ ปลุชฺชนา. ยํ อาคมฺม สพฺพโส สงฺขาเรหิ วิรชฺชนา โหติ, ตํ นิพฺพานํ อจฺจนฺตวิราโค. นิโรธานุปสฺสิมฺหิปีติ นิโรธานุปสฺสิปเทปิ. เอเสว นโยติ อติทิสิตฺวา ตํ [Pg.180] เอกเทเสน วิวรนฺโต ‘‘นิโรโธปิ หิ…เป… ทุวิโธเยวา’’ติ อาห. ขนฺธานํ ปริจฺจชนํ ตปฺปฏิพทฺธกิเลสปฺปหานวเสนาติ เยนากาเรน วิปสฺสนา กิเลเส ปชหติ, เตนากาเรน ตํนิมิตฺตกฺขนฺเธ จ ปชหตีติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ อาห ‘‘สา หิ…เป… โวสฺสชฺชตี’’ติ. อารมฺมณโตติ กิจฺจสาธนวเสน อารมฺมณกรณโต. เอวญฺหิ มคฺคโต อญฺเญสํ นิพฺพานารมฺมณานํ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺคาภาโว สิทฺโธว โหติ. ปริจฺจชเนน ปกฺขนฺทเนน จาติ ทฺวีหิปิ วา การเณหิ. โสติ มคฺโค. สพฺเพสํ ขนฺธานํ โวสฺสชฺชนํ ตปฺปฏิพทฺธสํกิเลสปฺปหาเนน ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺมา วา วิปสฺสนาจิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ มคฺคสมฺปยุตฺตจิตฺตํ สนฺธายาห. มคฺโค จ สมุจฺเฉทวเสน กิเลเส ขนฺเธ จ ปริจฺจชติ, ตสฺมา ยถากฺกมํ วิปสฺสนามคฺคานญฺจ วเสน ปกฺขนฺทนปริจฺจาคโวสฺสคฺคาปิ เวทิตพฺพา. ตทุภยสมงฺคีติ วิปสฺสนาสมงฺคี มคฺคสมงฺคี จ. ‘‘อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทิวจนโต (ปฏิ. ม. ๑.๕๒) หิ ยถา วิปสฺสนาย กิเลสานํ ปริจฺจาคปฺปฏินิสฺสคฺโค ลพฺภติ, เอวํ อายตึ เตหิ กิเลเสหิ อุปฺปาเทตพฺพกฺขนฺธานมฺปิ ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค วตฺตพฺโพ. ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค ปน มคฺเค ลพฺภมานาย เอกนฺตการณภูตาย วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาย วเสน เวทิตพฺโพ. มคฺเค ปน ตทุภยมฺปิ ญายาคตเมว นิปฺปริยายโตว ลพฺภมานตฺตา. เตนาห ‘‘ตทุภยสมงฺคีปุคฺคโล’’ติอาทิ. ปุจฺฉนฺตสฺส อชฺฌาสยวเสน ‘‘น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยตี’’ติ เอตฺถ กามุปาทานวเสน อุปาทิยนํ ปฏิกฺขิปตีติ อาห ‘‘ตณฺหาวเสน น อุปาทิยตี’’ติ. ตณฺหาวเสน วา อสติ อุปาทิยเน ทิฏฺฐิวเสน อุปาทิยนํ อนวกาสเมวาติ ‘‘ตณฺหาวเสน’’อิจฺเจว วุตฺตํ. น ปรามสตีติ นาทิยติ. ทิฏฺฐิปรามาสวเสน วา ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา น ปรามสติ. สํขิตฺเตเนว กเถสีติ ตสฺส อชฺฌาสยวเสน ปปญฺจํ อกตฺวา กเถสิ. “ขยวิราคะ” คือ วิราคะอันนับว่าความสิ้นไป เพราะความแตกสลายแห่งสังขารทั้งหลาย. อาศัยธรรมใด ความคลายกำหนัดจากสังขารทั้งปวงโดยสิ้นเชิงย่อมมี ธรรมนั้นคือนิพพานอันเป็นวิราคะอย่างยิ่ง. แม้ในบทว่า “นิโรธานุปสฺสิมฺหิปิ” ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ด้วยคำว่า “เอเสวะ นะโย” (นัยนี้แล) นี้ ทรงอ้างอิงแล้วทรงอธิบายบางส่วนว่า “นิโรธก็มี ๒ อย่างนั่นแล”. การสละขันธ์ทั้งหลายโดยการละกิเลสที่ผูกพันกับขันธ์เหล่านั้น คือ วิปัสสนาละกิเลสด้วยอาการใด ย่อมละขันธ์อันเป็นนิมิตของกิเลสนั้นด้วยอาการนั้น จึงควรกล่าวว่า “วิปัสสนานั้นย่อมสละ” ดังนี้. “อารัมมณโต” คือ เพราะการทำอารมณ์โดยการยังกิจให้สำเร็จ. ด้วยประการฉะนี้ ความไม่มีแห่งการแล่นไปและการสละซึ่งนิพพานเป็นอารมณ์ของธรรมอื่นนอกจากมรรค ย่อมเป็นอันสำเร็จแล้ว. หรือด้วยเหตุ ๒ อย่าง คือ ด้วยการสละและด้วยการแล่นเข้าไป. มรรคนั้น. การสละขันธ์ทั้งปวงพึงเห็นโดยการละกิเลสที่ผูกพันกับขันธ์เหล่านั้น. หรือเพราะวิปัสสนาจิตย่อมแล่นไป ท่านจึงกล่าวหมายถึงจิตที่สัมปยุตด้วยมรรค. และมรรคย่อมสละกิเลสและขันธ์โดยการตัดขาด เพราะฉะนั้น การแล่นเข้าไป การสละ และการปล่อยวาง พึงทราบโดยลำดับตามวิปัสสนาและมรรค. “ผู้ประกอบด้วยธรรมทั้งสอง” คือ ผู้ประกอบด้วยวิปัสสนาและผู้ประกอบด้วยมรรค. เพราะจากพระดำรัสมีอาทิว่า “ด้วยอนิจจานุปัสสนา ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง” (ปฏิ. ม. 1.52) การสละและปล่อยวางกิเลสย่อมได้ด้วยวิปัสสนาฉันใด การสละและปล่อยวางขันธ์ที่จะพึงเกิดขึ้นในอนาคตด้วยกิเลสเหล่านั้นก็พึงกล่าวฉันนั้น. ส่วนการแล่นเข้าไปและการปล่อยวาง พึงทราบโดยวิปัสสนาที่นำไปสู่การออกจากสังขาร ซึ่งเป็นเหตุแน่นอนที่ได้ในมรรค. แต่ในมรรค ธรรมทั้งสองนั้นย่อมได้โดยตรงตามเหตุผล. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมทั้งสอง” เป็นต้น. โดยอัธยาศัยของผู้ถาม ในบทว่า “ไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก” นี้ ทรงปฏิเสธการยึดมั่นโดยกามุปาทาน จึงตรัสว่า “ไม่ยึดมั่นโดยตัณหา”. หรือเมื่อไม่มีการยึดมั่นโดยตัณหา การยึดมั่นโดยทิฏฐิก็ไม่มีโอกาสเลย เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า “โดยตัณหา” เท่านั้น. “ไม่ลูบคลำ” คือ ไม่ยึดถือ. หรือไม่ลูบคลำโดยทิฏฐิปรามาสว่า “เที่ยง” เป็นต้น. “ตรัสโดยย่อ” คือ ตรัสโดยไม่ทำปปัญจะตามอัธยาศัยของท่าน. ปจลายมานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปจลายมานสูตร จบแล้ว. ๙. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาเมตตสูตร ๖๒. นวเม มา, ภิกฺขเว, ปุญฺญานนฺติ (อิติวุ. อฏฺฐ. ๖๒) เอตฺถ มาติ ปฏิเสเธ นิปาโต. ปุญฺญ-สทฺโท ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติอาทีสุ [Pg.181] (ที. นิ. ๓.๘๐) ปุญฺญผเล อาคโต. ‘‘อวิชฺชาคโตยํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล ปุญฺญญฺเจ สงฺขารํ อภิสงฺขโรตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๕๑) กามรูปาวจรสุจริเตสุ. ‘‘ปุญฺญูปคํ โหติ วิญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๕๑) สุคติวิเสสภูเต อุปปตฺติภเว. ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถู’’ติอาทีสุ (อิติวุ. ๖๐; ที. นิ. ๓.๓๐๕; อ. นิ. ๘.๓๖) กุสลเจตนายํ. อิธ ปน เตภูมกกุสลธมฺเม เวทิตพฺโพ. ภายิตฺถาติ เอตฺถ ทุวิธํ ภยํ ญาณภยํ, สารชฺชภยนฺติ. ตตฺถ ‘‘เยปิ เต, ภิกฺขเว, เทวา ทีฆายุกา วณฺณวนฺโต สุขพหุลา อุจฺเจสุ วิมาเนสุ จิรฏฺฐิติกา, เตปิ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เยภุยฺเยน ภยํ สํเวคํ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๓) อาคตํ ญาณภยํ. ‘‘อหุเทว ภยํ, อหุ ฉมฺภิตตฺตํ, อหุ โลมหํโส’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๑๘) อาคตํ สารชฺชภยํ. อิธาปิ สารชฺชภยเมว. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ภิกฺขเว, ทีฆรตฺตํ กายวจีสํยโม วตฺตปฺปฏิวตฺตปูรณํ เอกาสนํ เอกเสยฺยํ อินฺทฺริยทโม ธุตธมฺเมหิ จิตฺตสฺส นิคฺคโห สติสมฺปชญฺญํ กมฺมฏฺฐานานุโยควเสน วีริยารมฺโภติ เอวมาทีนิ ยานิ ภิกฺขุนา นิรนฺตรํ ปวตฺเตตพฺพานิ ปุญฺญานิ, เตหิ มา ภายิตฺถ, มา ภยํ สนฺตาสํ อาปชฺชิตฺถ. เอกจฺจสฺส ทิฏฺฐธมฺมสุขสฺส อุปโรธภเยน สมฺปรายิกนิพฺพานสุขทายเกหิ ปุญฺเญหิ มา ภายิตฺถาติ. นิสฺสกฺเก อิทํ สามิวจนํ. ๖๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า “มา, ภิกษุทั้งหลาย, บุญทั้งหลาย” (อิติวุ. อรรถ. 62) นี้ คำว่า “มา” เป็นนิบาตในอรรถปฏิเสธ. คำว่า “บุญ” ในประโยคมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญอย่างนี้” (ที. นิ. 3.80) มาในอรรถว่าผลของบุญ. ในประโยคมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา ย่อมปรุงแต่งบุญสังขาร” (สํ. นิ. 2.51) มาในอรรถว่าสุจริตอันเป็นกามาวจรและรูปาวจร. ในประโยคมีอาทิว่า “วิญญาณย่อมเป็นไปในบุญ” (สํ. นิ. 2.51) มาในอรรถว่าภพที่เกิดอันเป็นสุคติพิเศษ. ในประโยคมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ บุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยทาน, บุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยศีล, บุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยภาวนา” (อิติวุ. 60; ที. นิ. 3.305; อ. นิ. 8.36) มาในอรรถว่ากุศลเจตนา. แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงกุศลธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓. ในบทว่า “ภยิตฺถ” (พึงกลัว) นี้ มีภัย ๒ อย่าง คือ ญาณภัย และสารัชชภัย. ในบรรดาภัยเหล่านั้น ญาณภัยมาในประโยคว่า “ภิกษุทั้งหลาย แม้เทพทั้งหลายเหล่านั้น ผู้มีอายุยืน มีวรรณะ มีสุขมาก ตั้งอยู่ในวิมานสูงเป็นเวลานาน ก็ยังฟังพระธรรมเทศนาของพระตถาคตแล้ว ย่อมถึงความกลัว ความสังเวช ความหวาดสะดุ้งโดยมาก” (อ. นิ. 4.33). สารัชชภัยมาในประโยคมีอาทิว่า “ได้มีความกลัว ได้มีความหวาดหวั่น ได้มีความขนพองสยองเกล้า” (ที. นิ. 2.318). ในที่นี้ก็เป็นสารัชชภัยนั่นเอง. อรรถในที่นี้คือ – ภิกษุทั้งหลาย บุญทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ คือ การสำรวมกายวาจาตลอดกาลนาน, การบำเพ็ญวัตรปฏิวัตร, การนั่งอาสนะเดียว, การนอนในที่เดียว, การสำรวมอินทรีย์, การข่มจิตด้วยธุดงคธรรม, สติสัมปชัญญะ, การปรารภความเพียรโดยการประกอบกรรมฐาน, บุญเหล่านี้ที่ภิกษุพึงบำเพ็ญอย่างต่อเนื่อง, พวกเธออย่ากลัวบุญเหล่านั้น, อย่าถึงความกลัว ความหวาดสะดุ้ง. อย่ากลัวบุญทั้งหลายที่ให้สุขในสัมปรายภพและนิพพานสุข เพราะกลัวว่าสุขในปัจจุบันบางอย่างจะถูกขัดขวาง. คำว่า “บุญทั้งหลาย” (ปุญฺญานํ) นี้ เป็นสามีวจนะในอรรถนิสสุกกะ. อิทานิ ตโต อภายิตพฺพภาเว การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุขสฺเสต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ สุข-สทฺโท ‘‘สุโข พุทฺธานมุปฺปาโท, สุขา วิราคตา โลเก’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๙๔) สุขมูเล อาคโต. ‘‘ยสฺมา จ โข, มหาลิ, รูปํ สุขํ สุขานุปติตํ สุขาวกฺกนฺต’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๖๐) สุขารมฺมเณ. ‘‘ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, น สุกรํ อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ ยาว สุขา สคฺคา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๕๕) สุขปจฺจยฏฺฐาเน. ‘‘สุโข ปุญฺญสฺส อุจฺจโย’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๑๘) สุขเหตุมฺหิ. ‘‘ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารา เอเต ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๘๒) อพฺยาปชฺเช. ‘‘นิพฺพานํ ปรมํ สุข’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๒๑๕; ธ. ป. ๒๐๓, ๒๐๔) นิพฺพาเน. ‘‘สุขสฺส จ ปหานา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๓๒; ม. นิ. ๑.๒๗๑; สํ. นิ. ๒.๑๕๒) สุขเวทนายํ. ‘‘อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, สุขมิจฺเจว ภาสิต’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๕๓; อิติวุ. ๕๓) อุเปกฺขาเวทนายํ. ‘‘ทฺเวปิ [Pg.182] มยา, อานนฺท, เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน สุขา เวทนา ทุกฺขา เวทนา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๘๙) อิฏฺฐสุเขสุ. ‘‘สุโข วิปาโก ปุญฺญาน’’นฺติอาทีสุ (เปฏโก. ๒๓) อิฏฺฐวิปาเก. อิธาปิ อิฏฺฐวิปาเก เอว ทฏฺฐพฺโพ. อิฏฺฐสฺสาติอาทีสุ อิจฺฉิตพฺพโต เจว อนิฏฺฐปฺปฏิปกฺขโต จ อิฏฺฐสฺส. กมนียโต มนสฺมิญฺจ กมนโต ปวิสนโต กนฺตสฺส. ปิยายิตพฺพโต สนฺตปฺปนโต จ ปิยสฺส. มนนียโต มนสฺส วฑฺฒนโต จ มนาปสฺสาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยทิทํ ปุญฺญานีติ ปุญฺญานีติ ยทิทํ วจนํ, เอตํ สุขสฺส อิฏฺฐสฺส วิปากสฺส อธิวจนํ นามํ. สุขสฺเสตํ ยทิทํ ปุญฺญานีติ ผเลน การณสฺส อเภโทปจารํ วทติ. เตน กตูปจิตานํ ปุญฺญานํ อวสฺสํภาวิผลํ สุตฺวา อปฺปมตฺเตน สกฺกจฺจํ ปุญฺญานิ กตฺตพฺพานีติ ปุญฺญกิริยายํ นิโยเชติ, อาทรญฺจ เนสํ ตตฺถ อุปฺปาเทติ. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเหตุแห่งการไม่พึงกลัวต่อบุญนั้น จึงตรัสคำเริ่มต้นว่า “สุขัสเสตัง” ในคำเหล่านั้น คำว่า “สุขะ” มาในความหมายว่ารากเหง้าแห่งความสุข ดังในประโยคว่า “ความเกิดขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นสุข ความคลายกำหนัดเป็นสุขในโลก” เป็นต้น (ธ.ป. 194) มาในความหมายว่าอารมณ์อันเป็นสุข ดังในประโยคว่า “ดูก่อนมหาลิ ก็เพราะรูปเป็นสุข เป็นไปตามสุข หยั่งลงสู่สุข” เป็นต้น (สํ.นิ. 3.60) มาในความหมายว่าปัจจัยแห่งความสุข ดังในประโยคว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สวรรค์เป็นสุขเพียงใด การพรรณนาให้ถึงด้วยการกล่าวเป็นเรื่องไม่ทำได้ง่ายเพียงนั้น” เป็นต้น (ม.นิ. 3.255) มาในความหมายว่าเหตุแห่งความสุข ดังในประโยคว่า “การสั่งสมบุญนำมาซึ่งสุข” เป็นต้น (ธ.ป. 118) มาในความหมายว่าความไม่เบียดเบียน ดังในประโยคว่า “ธรรมเหล่านี้เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน” เป็นต้น (ม.นิ. 1.82) มาในความหมายว่าพระนิพพาน ดังในประโยคว่า “พระนิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง” เป็นต้น (ม.นิ. 2.215; ธ.ป. 203, 204) มาในความหมายว่าสุขเวทนา ดังในประโยคว่า “เพราะละสุขเสียได้” เป็นต้น (ที.นิ. 1.232; ม.นิ. 1.271; สํ.นิ. 2.152) มาในความหมายว่าอุเบกขาเวทนา ดังในประโยคว่า “ความสงบอันไม่เป็นทุกข์ไม่เป็นสุข บัณฑิตกล่าวว่าเป็นสุขนั่นเอง” เป็นต้น (สํ.นิ. 4.253; อิติ. 53) มาในความหมายว่าสุขที่น่าปรารถนา ดังในประโยคว่า “ดูก่อนอานนท์ เวทนา 2 อย่าง เรากล่าวโดยปริยายว่าสุขเวทนา ทุกขเวทนา” เป็นต้น (ม.นิ. 2.89) มาในความหมายว่าวิบากที่น่าปรารถนา ดังในประโยคว่า “วิบากแห่งบุญเป็นสุข” เป็นต้น (เปฏโก. 23) ในที่นี้ก็พึงเห็นว่าหมายถึงวิบากที่น่าปรารถนานั่นเอง ในคำว่า “อิฏฐัสสะ” เป็นต้น พึงทราบอรรถว่า “อิฏฐะ” คือสิ่งที่พึงปรารถนาและเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา “กันตะ” คือสิ่งที่น่าใคร่ เพราะน่าใคร่และเพราะเข้าไปสู่ใจ “ปิยะ” คือสิ่งที่น่ารัก เพราะพึงรักและเพราะยังความยินดีให้เกิด “มนาปะ” คือสิ่งที่น่าพอใจ เพราะพึงนึกถึงและเพราะยังใจให้เจริญ คำว่า “ปุญญานิ” ในคำว่า “ยทิทัง ปุญญานิ” นี้ เป็นชื่อของวิบากอันเป็นสุขที่น่าปรารถนา คำว่า “สุขัสเสตัง ยทิทัง ปุญญานิ” นี้ พระองค์ตรัสโดยอุปจาระไม่แยกผลออกจากเหตุ ด้วยคำนี้ พระองค์ทรงชักชวนให้ทำบุญด้วยความไม่ประมาทและด้วยความเคารพ โดยให้ฟังผลอันแน่นอนของบุญที่ทำและสั่งสมไว้แล้ว และทรงยังความเอื้อเฟื้อในบุญกิริยานั้นให้เกิดขึ้นแก่ชนเหล่านั้น อิทานิ อตฺตนา สุเนตฺตกาเล กเตน ปุญฺญกมฺเมน ทีฆรตฺตํ ปจฺจนุภูตํ ภวนฺตรปฺปฏิจฺฉนฺนํ อุฬารตรํ ปุญฺญวิปากํ อุทาหริตฺวา ตมตฺถํ ปากฏตรํ กโรนฺโต ‘‘อภิชานามิ โข ปนาห’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อภิชานามีติ อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน ชานามิ, ปจฺจกฺขโต พุชฺฌามิ. ทีฆรตฺตนฺติ จิรกาลํ. ปุญฺญานนฺติ ทานาทีนํ กุสลธมฺมานํ. สตฺต วสฺสานีติ สตฺต สํวจฺฉรานิ. เมตฺตจิตฺตนฺติ มิชฺชตีติ เมตฺตา, สินิยฺหตีติ อตฺโถ. มิตฺเต ภวา, มิตฺตสฺส วา เอสา ปวตฺตีติปิ เมตฺตา. ลกฺขณาทิโต ปน หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา, หิตูปสํหารรสา, อาฆาตวินยปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ มนาปภาวทสฺสนปทฏฺฐานา. พฺยาปาทูปสโม เอติสฺสา สมฺปตฺติ, สิเนหสมฺภโว วิปตฺติ. เมตฺตจิตฺตํ ภาเวตฺวาติ เมตฺตาสหคตํ จิตฺตํ, จิตฺตสีเสน สมาธิ วุตฺโตติ เมตฺตาสมาธึ เมตาพฺรหฺมวิหารํ อุปฺปาเทตฺวา เจว วฑฺเฒตฺวา จ. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยกตัวอย่างวิบากแห่งบุญอันยิ่งใหญ่ที่ทรงเสวยมาตลอดกาลนาน ซึ่งถูกปิดบังไว้ด้วยภพชาติอื่น อันเกิดจากบุญกรรมที่ทรงทำในสมัยที่ทรงเป็นพระสุเนตตะ เพื่อให้เนื้อความนั้นปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น จึงตรัสคำเริ่มต้นว่า “อภิชานามิ โข ปนาหัง” ในคำเหล่านั้น คำว่า “อภิชานามิ” หมายถึง เรารู้ด้วยญาณอันวิเศษยิ่ง รู้แจ้งด้วยประจักษ์ คำว่า “ทีฆรัตตัง” หมายถึง ตลอดกาลนาน คำว่า “ปุญญานัง” หมายถึง กุศลธรรมทั้งหลายมีทานเป็นต้น คำว่า “สัตตะวัสสานิ” หมายถึง เจ็ดปี คำว่า “เมตตาจิตตัง” มีอรรถวิเคราะห์ว่า ชื่อว่าเมตตา เพราะรักใคร่ (มิชชติ) อธิบายว่า เอ็นดู (สินิยหติ) อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าเมตตา เพราะมีอยู่ในมิตร หรือเพราะเป็นความประพฤติของมิตร ส่วนโดยลักษณะเป็นต้น เมตตามีลักษณะเป็นการแผ่ไปแห่งอาการที่เป็นประโยชน์ มีรส (หน้าที่) เป็นการนำประโยชน์มาให้ มีอาการปรากฏเป็นการระงับความอาฆาต มีปทัฏฐาน (เหตุใกล้) เป็นการเห็นภาวะที่น่าพอใจของสัตว์ทั้งหลาย ความสมบูรณ์ของเมตตานี้คือการสงบระงับแห่งพยาบาท ความวิบัติคือการเกิดแห่งความรักใคร่ (สิเนหะ) คำว่า “เมตตาจิตตัง ภาเวตวา” หมายถึง ยังจิตที่สหรคตด้วยเมตตาให้เกิดขึ้นและเจริญขึ้น โดยตรัสถึงสมาธิด้วยหัวข้อแห่งจิต จึงหมายถึงการยังเมตตาสมาธิ คือเมตตาพรหมวิหารให้เกิดขึ้นและเจริญขึ้น สตฺต สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเปติ สตฺต มหากปฺเป. สํวฏฺฏวิวฏฺฏคฺคหเณเนว หิ สํวฏฺฏฏฺฐายิวิวฏฺฏฏฺฐายิโนปิ คหิตา. อิมํ โลกนฺติ กามโลกํ. สํวฏฺฏมาเน สุทนฺติ สํวฏฺฏมาเน, สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ, วิปชฺชมาเนติ อตฺโถ. ‘‘วรสํวตฺตฏฺฐาเน สุท’’นฺติปิ ปฐนฺติ. กปฺเปติ กาเล. กปฺปสีเสน หิ กาโล วุตฺโต, กาเล ขียมาเน สพฺโพปิ ขียเตว. ยถาห – ‘‘กาโล [Pg.183] ฆสติ ภูตานิ, สพฺพาเนว สหตฺตนา’’ติ (ชา. ๑.๒.๑๙๐). ‘‘อาภสฺสรูปโค โหมี’’ติ วุตฺตตฺตา เตโชสํวฏฺฏวเสเนตฺถ กปฺปวุฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. อาภสฺสรูปโคติ ตตฺถ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อาภสฺสรพฺรหฺมโลกํ อุปคจฺฉามีติ อาภสฺสรูปโค โหมิ. วิวฏฺฏมาเนติ สณฺฐหมาเนติ อตฺโถ. สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานํ อุปปชฺชามีติ กสฺสจิ สตฺตสฺส ตตฺถ นิพฺพตฺตสฺส อภาวโต สุญฺญํ ยํ ปฐมชฺฌานภูมิสงฺขาตํ พฺรหฺมวิมานํ อาทิโต นิพฺพตฺตติ, ตํ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อุปปชฺชามิ อุเปมิ. คำว่า “สัตตะสังวัฏฏวิวฏฏกัปเป” หมายถึง เจ็ดมหากัป เพราะการถือเอาสังวัฏฏะและวิวฏฏะ ย่อมรวมถึงสังวัฏฏัฏฐายีและวิวฏฏัฏฐายีด้วย คำว่า “อิมัง โลกัง” หมายถึง กามโลก คำว่า “สังวัฏฏมาเน สุทัง” หมายถึง เมื่อโลกกำลังพินาศ คำว่า “สุทัง” เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่ากำลังวิบัติ บางพวกก็อ่านว่า “วรสังวัฏฏัฏฐาเน สุทัง” คำว่า “กัปเป” หมายถึง ในกาล เพราะกาลถูกกล่าวด้วยหัวข้อแห่งกัป เมื่อกาลสิ้นไป ทุกสิ่งก็ย่อมสิ้นไปทั้งหมด ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “กาลย่อมกลืนกินสัตว์ทั้งหลายทั้งหมดพร้อมด้วยตนเอง” (ชา. 1.2.190) เพราะมีการกล่าวว่า “อาภัสสรุปโค โหมิ” จึงพึงทราบว่าการอุบัติขึ้นของกัปในที่นี้เป็นไปโดยอำนาจแห่งเตโชสังวัฏฏะ (การพินาศด้วยไฟ) คำว่า “อาภัสสรุปโค” หมายถึง เราเข้าถึงพรหมโลกชั้นอาภัสสระ โดยการถือปฏิสนธิในที่นั้น คำว่า “วิวฏฏมาเน” หมายถึง เมื่อโลกกำลังตั้งขึ้น คำว่า “สุญญัง พรหมวิมานัง อุปปัชชามิ” หมายถึง เราเข้าถึงพรหมวิมานอันว่างเปล่า คือพรหมวิมานที่นับเนื่องในปฐมฌานภูมิที่เกิดขึ้นเป็นอันดับแรก โดยการถือปฏิสนธิ เพราะไม่มีสัตว์ใดๆ เกิดขึ้นในที่นั้นก่อนเลย พฺรหฺมาติ กามาวจรสตฺเตหิ วิสิฏฺฐฏฺเฐน ตถา ตถา พฺรูหิตคุณตาย พฺรหฺมวิหารโต นิพฺพตฺตนฏฺเฐน จ พฺรหฺมา. พฺรหฺมปาริสชฺชพฺรหฺมปุโรหิเตหิ มหนฺโต พฺรหฺมาติ มหาพฺรหฺมา, ตโต เอว เต อภิภวิตฺวา ฐิตตฺตา อภิภู. เตหิ น เกนจิปิ คุเณน อภิภูโตติ อนภิภูโต. อญฺญทตฺถูติ เอกํสวจเน นิปาโต. ทสฺสนโต ทโส, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ ทสฺสนสมตฺโถ อภิญฺญาญาเณน ปสฺสิตพฺพํ ปสฺสามีติ อตฺโถ. เสสพฺรหฺมานํ อิทฺธิปาทภาวนาพเลน อตฺตโน จิตฺตญฺจ มม วเส วตฺเตมีติ วสวตฺตี โหมีติ โยเชตพฺพํ. ตทา กิร โพธิสตฺโต อฏฺฐสมาปตฺติลาภีปิ สมาโน ตถา สตฺตหิตํ อตฺตโน ปารมิปูรณญฺจ โอโลเกนฺโต ตาสุ เอว ทฺวีสุ ฌานภูมีสุ นิกนฺติ อุปฺปาเทตฺวา เมตฺตาพฺรหฺมวิหารวเสน อปราปรํ สํสริ. เตน วุตฺตํ ‘‘สตฺต วสฺสานิ…เป… วสวตฺตี’’ติ. คำว่า “พรหมะ” หมายถึง พรหม เพราะมีคุณธรรมที่เจริญแล้วอย่างนั้นๆ โดยความเป็นผู้ประเสริฐกว่าสัตว์ในกามภพ และเพราะเกิดจากพรหมวิหาร คำว่า “มหาพรหมะ” หมายถึง มหาพรหม เพราะเป็นใหญ่กว่าพรหมปาริสัชชาและพรหมปุโรหิต คำว่า “อภิภู” หมายถึง ผู้ครอบงำ เพราะตั้งอยู่โดยครอบงำพรหมเหล่านั้น คำว่า “อนภิภูโต” หมายถึง ผู้ไม่ถูกครอบงำ เพราะไม่ถูกใครๆ ครอบงำด้วยคุณธรรมใดๆ คำว่า “อัญญะทัตถุ” เป็นนิบาตในความหมายว่าโดยส่วนเดียว คำว่า “ทัสสี” หมายถึง ผู้เห็น คือสามารถเห็นอดีต อนาคต และปัจจุบันได้ อธิบายว่า เราเห็นสิ่งที่พึงเห็นด้วยอภิญญาญาณ คำว่า “วสวัตตี โหมิ” พึงประกอบความว่า เรายังจิตของตนและของพรหมที่เหลือให้อยู่ในอำนาจด้วยกำลังแห่งการเจริญอิทธิบาท ในกาลนั้น ได้ยินว่า พระโพธิสัตว์แม้เป็นผู้ได้อัฏฐสมาบัติแล้ว ก็ยังทรงพิจารณาประโยชน์ของสัตว์ทั้งหลายและการบำเพ็ญบารมีของพระองค์ จึงทรงยังความพอใจให้เกิดขึ้นในฌานภูมิทั้งสองนั้นนั่นเอง และทรงเวียนว่ายตายเกิดซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยอำนาจเมตตาพรหมวิหาร เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “สัตตะวัสสานิ...เป...วสวัตตี” เอวํ ภควา รูปาวจรปุญฺญสฺส วิปากมหนฺตตํ ปกาเสตฺวา อิทานิ กามาวจรปุญฺญสฺสปิ วิปากํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฉตฺตึสกฺขตฺตุ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ สกฺโก อโหสินฺติ ฉตฺตึสกฺขตฺตุํ ฉตฺตึสวาเร อญฺญตฺถ อนุปปชฺชิตฺวา นิรนฺตรํ สกฺโก เทวานมินฺโท ตาวตึสเทวราชา อโหสึ. ราชา อโหสินฺติอาทีสุ จตูหิ อจฺฉริยธมฺเมหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ จ โลกํ รญฺเชตีติ ราชา. จกฺกรตนํ วตฺเตติ, จตูหิ สมฺปตฺติจกฺเกหิ วตฺตติ, เตหิ จ ปรํ วตฺเตติ, ปรหิตาย จ อิริยาปถจกฺกานํ วตฺโต เอตสฺมึ อตฺถีติ จกฺกวตฺตี. ‘‘ราชา’’ติ เจตฺถ สามญฺญํ, ‘‘จกฺกวตฺตี’’ติ วิเสสํ. ธมฺเมน จรตีติ ธมฺมิโก, ญาเยน สเมน วตฺตตีติ อตฺโถ. ธมฺเมเนว รชฺชํ ลภิตฺวา ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา, ทสวิเธ กุสลธมฺเม อครหิเต จ ราชธมฺเม นิยุตฺโตติ ธมฺมิโก. เตน จ ธมฺเมน สกลํ [Pg.184] โลกํ รญฺเชตีติ ธมฺมราชา. ปรหิตธมฺมกรเณน วา ธมฺมิโก, อตฺตหิตธมฺมกรเณน ธมฺมราชา. ยสฺมา จกฺกวตฺตี ธมฺเมน ญาเยน รชฺชํ อธิคจฺฉติ, น อธมฺเมน, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ธมฺเมน ลทฺธรชฺชตฺตา ธมฺมราชา’’ติ. เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงประกาศความยิ่งใหญ่แห่งวิบากของรูปาวจรกุศลอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิบากของกามวจรกุศลด้วย จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ฉัตติงสักขัตตุง' ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า สักโก อะโหสิง ความว่า เราได้เป็นท้าวสักกะจอมเทพ ผู้เป็นราชาแห่งเทพชั้นดาวดึงส์ถึง ๓๖ ครั้ง โดยไม่ไปบังเกิดในที่อื่น (ภพอื่น) เลยตลอดเวลาที่ดำรงตำแหน่งนั้น. บทว่า ราชา อะโหสิง เป็นต้น ความว่า ชื่อว่า ราชา เพราะยังโลกให้ยินดีด้วยอัศจรรย์ธรรม ๔ ประการ และด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ. ชื่อว่า จักกวัตตี เพราะยังจักรแก้วให้เป็นไป, หรือเพราะเป็นไปด้วยจักรคือสมบัติ ๔ ประการ และยังผู้อื่นให้เป็นไปด้วยจักรเหล่านั้น, และเพราะมีวัฏฏะคืออิริยาบถจักรเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น. ในคำนี้ คำว่า ราชา เป็นคำทั่วไป, คำว่า จักกวัตตี เป็นคำพิเศษ. ชื่อว่า ธัมมิโก เพราะประพฤติธรรม อธิบายว่า ประพฤติโดยชอบธรรมและโดยสม่ำเสมอ. ชื่อว่า ธัมมราชา เพราะเป็นพระราชาผู้ได้ครองราชสมบัติด้วยธรรมนั่นเอง. ชื่อว่า ธัมมิโก เพราะประกอบในกุศลธรรม ๑๐ ประการ และราชธรรมอันไม่น่าติเตียน. และชื่อว่า ธัมมราชา เพราะยังโลกทั้งปวงให้ยินดีด้วยธรรมนั้น. หรือชื่อว่า ธัมมิโก เพราะการบำเพ็ญธรรมเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น, ชื่อว่า ธัมมราชา เพราะการบำเพ็ญธรรมเพื่อประโยชน์แก่ตน. เพราะพระเจ้าจักรพรรดิย่อมได้ครองราชสมบัติโดยธรรม โดยความชอบธรรม ไม่ใช่โดยอธรรม ฉะนั้น จึงตรัสว่า ธัมมราชา เพราะเป็นผู้ได้ครองราชสมบัติโดยธรรม. จตูสุ ทิสาสุ สมุทฺทปริโยสานตาย จาตุรนฺตา นาม ตตฺถ ตตฺถ ทีเป มหาปถวีติ อาห ‘‘ปุรตฺถิม…เป… อิสฺสโร’’ติ. วิชิตาวีติ วิเชตพฺพสฺส วิชิตวา, กามโกธาทิกสฺส อพฺภนฺตรสฺส ปฏิราชภูตสฺส พาหิรสฺส จ อริคณสฺส วิชยี วิชินิตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. กามํ จกฺกวตฺติโน เกนจิ ยุทฺธํ นาม นตฺถิ, ยุทฺเธน ปน สาเธตพฺพสฺส วิชยสฺส สิทฺธิยา ‘‘วิชิตสงฺคาโม’’ติ วุตฺตํ. ชนปโท วา จตุพฺพิธอจฺฉริยธมฺเมน สมนฺนาคโต อสฺมึ ราชินิ ถาวริยํ เกนจิ อสํหาริยํ ทฬฺหภตฺติภาวํ ปตฺโต, ชนปเท วา อตฺตโน ธมฺมิกาย ปฏิปตฺติยา ถาวริยํ ถิรภาวํ ปตฺโตติ ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต. จณฺฑสฺส หิ รญฺโญ พลิทณฺฑาทีหิ โลกํ ปีฬยโต มนุสฺสา มชฺฌิมชนปทํ ฉฑฺเฑตฺวา ปพฺพตสมุทฺทตีรกนฺทราทีนิ นิสฺสาย ปจฺจนฺเต วาสํ กปฺเปนฺติ. อติมุทุกสฺส รญฺโญ โจเรหิ สาหสิกธนวิโลปปีฬิตา มนุสฺสา ปจฺจนฺตํ ปหาย ชนปทมชฺเฌ วาสํ กปฺเปนฺติ. อิติ เอวรูเป ราชินิ ชนปโท ถิรภาวํ น ปาปุณาติ. ในทิศทั้งสี่ เพราะมีมหาสมุทรเป็นที่สุด จึงชื่อว่า จาตุรันตะ คือมหาปฐพีในทวีปนั้นๆ (พระผู้มีพระภาค) จึงตรัสว่า 'ทิศบูรพา... เป็นต้น... เป็นใหญ่'. บทว่า วิชิตาวี ความว่า เป็นผู้ชนะสิ่งที่ควรชนะ คือเป็นผู้ชนะหมู่ข้าศึกทั้งภายในอันเป็นปฏิปักษ์มีกามและโกธะเป็นต้น และหมู่ข้าศึกภายนอก คือชนะแล้วดำรงอยู่. จริงอยู่ พระเจ้าจักรพรรดิย่อมไม่มีการรบกับใครๆ เลย แต่เพราะความสำเร็จแห่งชัยชนะที่พึงบรรลุด้วยการรบ (ของพระราชาอื่น) จึงตรัสว่า 'ผู้มีสงครามอันชนะแล้ว'. อีกอย่างหนึ่ง ชนบทประกอบด้วยอัศจรรย์ธรรม ๔ ประการ ถึงความมั่นคงอันใครๆ ไม่อาจนำไปได้ คือมีความภักดีมั่นคงในพระราชาพระองค์นี้ หรือชนบทถึงความมั่นคงคือความยั่งยืนด้วยการปฏิบัติธรรมของตนในชนบทนั้น ฉะนั้น จึงชื่อว่า ผู้ถึงความมั่นคงในชนบท. จริงอยู่ เมื่อพระราชาผู้ดุร้ายเบียดเบียนโลกด้วยภาษีและอาชญาเป็นต้น มนุษย์ทั้งหลายย่อมละทิ้งมัชฌิมชนบทไปอาศัยอยู่ตามชายแดน อิงอาศัยภูเขา ชายทะเล และซอกเขาเป็นต้น. เมื่อพระราชาอ่อนโยนเกินไป มนุษย์ทั้งหลายถูกพวกโจรเบียดเบียนด้วยการปล้นทรัพย์อย่างห้าวหาญ ย่อมละทิ้งชายแดนมาอาศัยอยู่ในท่ามกลางชนบท. ด้วยประการฉะนี้ ในพระราชาเห็นปานนี้ ชนบทจึงไม่ถึงความมั่นคง. สตฺตรตนสมนฺนาคโตติ จกฺกรตนาทีหิ สตฺตหิ รตเนหิ สมุเปโต. เตสุ หิ ราชา จกฺกวตฺตี จกฺกรตเนน อชิตํ ชินาติ, หตฺถิอสฺสรตเนหิ วิชิเต สุเขเนว อนุวิจรติ, ปริณายกรตเนน วิชิตมนุรกฺขติ, อวเสเสหิ อุปโภคสุขมนุภวติ. ปฐเมน จสฺส อุสฺสาหสตฺติโยโค, ปจฺฉิเมน มนฺตสตฺติโยโค, หตฺถิอสฺสคหปติรตเนหิ ปภุสตฺติโยโค สุปริปุณฺโณ โหติ. อิตฺถิมณิรตเนหิ อุปโภคสุขมนุภวติ, เสเสหิ อิสฺสริยสุขํ. วิเสสโต จสฺส ปุริมานิ ตีณิ อโทสกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ, มชฺฌิมานิ อโลภกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน, ปจฺฉิมเมกํ อโมหกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวนาติ. คำว่า ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ คือ ประกอบพร้อมด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีจักรแก้วเป็นต้น. จริงอยู่ ในรัตนะเหล่านั้น พระเจ้าจักรพรรดิย่อมทรงชนะดินแดนที่ยังไม่ชนะด้วยจักรแก้ว, ย่อมเสด็จไปในดินแดนที่ชนะแล้วโดยสะดวกด้วยช้างแก้วและม้าแก้ว, ย่อมทรงรักษาดินแดนที่ชนะแล้วด้วยขุนพลแก้ว, และย่อมทรงเสวยสุขในการบริโภคด้วยรัตนะที่เหลือ. อนึ่ง พระองค์ย่อมทรงประกอบด้วยกำลังแห่งความเพียรด้วยรัตนะแรก (จักรแก้ว), ทรงประกอบด้วยกำลังแห่งปัญญาด้วยรัตนะสุดท้าย (ขุนพลแก้ว), และทรงประกอบด้วยกำลังแห่งอำนาจอย่างบริบูรณ์ด้วยช้างแก้ว ม้าแก้ว และคฤหบดีแก้ว. ทรงเสวยสุขในการบริโภคด้วยนางแก้วและมณีแก้ว, ทรงเสวยสุขแห่งความเป็นใหญ่ด้วยรัตนะที่เหลือ. โดยเฉพาะอย่างยิ่ง รัตนะ ๓ ประการแรกของพระองค์ย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโทสกุศลมูล, รัตนะกลาง ๓ ประการย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโลภกุศลมูล, และรัตนะสุดท้ายหนึ่งย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโมหกุศลมูล. สูราติ สตฺติวนฺโต, นิพฺภยาติ อตฺโถติ อาห ‘‘อภีรุโน’’ติ. องฺคนฺติ การณํ. เยน การเณน ‘‘วีรา’’ติ วุจฺเจยฺยุํ, ตํ วีรงฺคํ. เตนาห ‘‘วีริยสฺเสตํ นาม’’นฺติ. ยาว จกฺกวาฬปพฺพตา จกฺกสฺส วตฺตนโต ‘‘จกฺกวาฬปพฺพตํ สีมํ กตฺวา ฐิตสมุทฺทปริยนฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อทณฺเฑนาติ อิมินา ธนทณฺฑสฺส สรีรทณฺฑสฺส จ อกรณํ วุตฺตํ. อสตฺเถนาติ อิมินา [Pg.185] ปน เสนาย ยุชฺฌนสฺสาติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘น ทณฺเฑนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เย กตาปราเธ สตฺเต สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ คณฺหนฺติ, เต ธนทณฺเฑน รชฺชํ กาเรนฺติ. เย เฉชฺชเภชฺชํ อนุสาสนฺติ, เต สตฺถทณฺเฑน. อหํ ปน ทุวิธมฺปิ ทณฺฑํ ปหาย อทณฺเฑน อชฺฌาวสึ. เย เอกโตธาราทินา สตฺเถน ปรํ วิเหเฐนฺติ, เต สตฺเถน รชฺชํ กาเรนฺติ นาม. อหํ ปน สตฺเถน ขุทฺทกมกฺขิกาย ปิวนมตฺตมฺปิ โลหิตํ กสฺสจิ อนุปฺปาเทตฺวา ธมฺเมเนว ‘‘เอหิ โข, มหาราชา’’ติ เอวํ ปฏิราชูหิ สมฺปฏิจฺฉิตาคมโน วุตฺตปฺปการํ ปถวึ อภิชินิตฺวา อชฺฌาวสึ, อภิวิชินิตฺวา สามี หุตฺวา วสินฺติ. คำว่า ผู้กล้า คือผู้มีกำลัง. คำว่า ผู้ไม่กลัว คือไม่มีภัย ฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ผู้ไม่หวาดหวั่น'. คำว่า องค์ คือเหตุ. เหตุที่เป็นเครื่องกล่าวว่า 'วีระ' (ผู้แกล้วกล้า) ชื่อว่า วีรังคะ. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'นั่นเป็นชื่อของความเพียร'. เพราะจักรหมุนไปจนถึงภูเขาจักรวาล จึงตรัสว่า 'มีมหาสมุทรเป็นที่สุด โดยกระทำภูเขาจักรวาลให้เป็นเขตแดน'. ด้วยคำว่า โดยไม่มีอาชญา นี้ ตรัสถึงการไม่กระทำธนทัณฑ์ (ปรับไหม) และสรีรทัณฑ์ (ลงโทษร่างกาย). ส่วนด้วยคำว่า โดยไม่มีศาสตรา นี้ ตรัสถึงการไม่รบด้วยกองทัพ. เพื่อจะแสดงทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสว่า 'ไม่ด้วยอาชญา' เป็นต้น. อธิบายว่า ชนเหล่าใดจับสัตว์ผู้ทำความผิดได้ร้อยหนึ่งบ้าง พันหนึ่งบ้าง แล้วให้ปกครองราชสมบัติด้วยธนทัณฑ์. ชนเหล่าใดสั่งการตัดและการทำลาย ชนเหล่านั้นชื่อว่าปกครองด้วยศัสตราทัณฑ์. ส่วนเราละทิ้งทัณฑ์แม้ทั้งสองอย่างแล้ว ครอบครองโดยไม่มีอาชญา. ชนเหล่าใดเบียดเบียนผู้อื่นด้วยศาสตรามีคมข้างเดียวเป็นต้น ชนเหล่านั้นชื่อว่าปกครองราชสมบัติด้วยศาสตรา. ส่วนเราไม่ทำให้เลือดแม้เพียงเท่าที่แมลงวันตัวเล็กๆ จะพึงดื่มได้เกิดขึ้นแก่ใครๆ ด้วยศาสตราเลย แต่ด้วยธรรมนั่นเอง ได้รับการต้อนรับจากพระราชาผู้เป็นปฏิปักษ์ว่า 'เชิญเถิด มหาบพิตร' ดังนี้ ชนะแผ่นดินตามที่กล่าวแล้วครอบครอง คือเป็นเจ้าของแล้วอยู่. อิติ ภควา อตฺตานํ กายสกฺขึ กตฺวา ปุญฺญานํ วิปากมหนฺตตํ ปกาเสตฺวา อิทานิ ตเมวตฺถํ คาถาพนฺธเนน ทสฺเสนฺโต ‘‘ปสฺส, ปุญฺญานํ วิปาก’’นฺติอาทิมาห. สุเขสิโนติ อาลปนวจนเมตํ, เตน สุขปริเยสเก สตฺเต อามนฺเตติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ปสฺสถา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ปสฺสา’’ติ วจนพฺยตฺตโย กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. มนุสฺสานํ อุเร สตฺถํ ฐเปตฺวา อิจฺฉิตธนหรณาทินา วา สาหสการิตาย สาหสิกา, เตสํ กมฺมํ สาหสิกกมฺมํ. ปถวิยา อิสฺสโร ปถพฺโยติ อาห ‘‘ปุถวิสามิโก’’ติ. ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำพระองค์ให้เป็นพยานด้วยพระกาย ทรงประกาศความยิ่งใหญ่แห่งวิบากของบุญแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้นนั่นแลด้วยการผูกเป็นคาถา จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'จงดูวิบากของบุญ' ดังนี้. บทว่า สุเขสิโน เป็นคำเรียกขาน ด้วยคำนั้น พระองค์ทรงเรียกสัตว์ทั้งหลายผู้แสวงหาสุข. ส่วนในบาลี พึงทราบว่ามีการสับเปลี่ยนพจน์ คือควรจะกล่าวว่า 'ปัสสถะ' (พวกท่านจงดู) แต่กล่าวว่า 'ปัสสะ' (จงดู). ชนเหล่าใดชื่อว่า สาหสิกะ เพราะกระทำการห้าวหาญด้วยการวางศาสตราไว้ที่อกของมนุษย์แล้วริบทรัพย์ที่ต้องการเป็นต้น, กรรมของชนเหล่านั้นชื่อว่า สาหสิกกรรม. ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ชื่อว่า ปถัพยะ (เจ้าปฐพี) ฉะนั้นจึงตรัสว่า 'เจ้าของแผ่นดิน'. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาเมตตสูตร จบแล้ว. ๑๐. ภริยาสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาภริยาสูตร ๖๓. ทสเม อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา อุทฺธํ อุคฺคตตฺตา อุจฺจํ ปตฺถฏตฺตา มหนฺตํ อวินิพฺโภคํ วินิภุญฺชิตฺวา คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยํ สทฺทํ กโรนฺตา วทนฺติ. วจีโฆโสปิ หิ พหูหิ เอกชฺฌํ ปวตฺติโต อตฺถโต จ สทฺทโต จ ทุรวโพโธ เกวลํ มหานิคฺโฆโส เอว หุตฺวา โสตปถมาคจฺฉติ. มจฺฉวิโลเปติ มจฺเฉ วิลุมฺปิตฺวา วิย คหเณ, มจฺฉานํ วา วิลุมฺปเน. เกวฏฺฏานญฺหิ มจฺฉปจฺฉิฏฺฐปิตฏฺฐาเน มหาชโน สนฺนิปติตฺวา ‘‘อิธ อญฺญํ เอกํ มจฺฉํ เทหิ, เอกํ มจฺฉผาลํ เทหิ, เอตสฺส เต มหา ทินฺโน, มยฺหํ ขุทฺทโก’’ติ เอวํ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘เกวฏฺฏานํ มจฺฉปจฺฉึ โอตาเรตฺวา ฐิตฏฺฐาเน’’ติ. มจฺฉคฺคหณตฺถํ ชาเล ปกฺขิตฺเตปิ ตสฺมึ ฐาเน เกวฏฺฏา เจว อญฺเญ จ ‘‘ปวิฏฺโฐ น ปวิฏฺโฐ[Pg.186], คหิโต น คหิโต’’ติ มหาสทฺทํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘ชาเล วา…เป… มหาสทฺโท โหตี’’ติ. กตฺตพฺพวตฺตนฺติ ปาทปริกมฺมาทิกตฺตพฺพกิจฺจํ. ขราติ จิตฺเตน วาจาย จ กกฺขฬา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ๖๓. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า "เสียงสูง" และ "เสียงใหญ่" หมายถึง เสียงที่ดังขึ้นไปสูงและแผ่ไปกว้างใหญ่ เป็นเสียงที่ไม่อาจแยกแยะได้ ไม่สามารถแยกแยะแล้วจับใจความได้. เพราะว่าเสียงพูดที่คนจำนวนมากพูดพร้อมกัน ย่อมยากที่จะเข้าใจทั้งในด้านความหมายและเสียง เป็นเพียงเสียงอึกทึกครึกโครมเท่านั้นที่มาถึงโสตประสาท. คำว่า "การปล้นปลา" หมายถึง การจับปลาเหมือนการปล้น หรือการปล้นปลา. เพราะว่าในที่ที่ชาวประมงวางตะกร้าปลาไว้ มหาชนย่อมประชุมกันแล้วทำเสียงสูงเสียงใหญ่ว่า "ขอปลาอีกตัวหนึ่งที่นี่, ขอปลาชิ้นหนึ่งที่นี่, ของผู้นี้ท่านให้ตัวใหญ่, ของฉันตัวเล็ก" ดังนี้. คำนี้กล่าวหมายถึง "ในที่ที่ชาวประมงวางตะกร้าปลาลงไว้". แม้เมื่อข่ายถูกโยนลงไปเพื่อจับปลา ในที่นั้นทั้งชาวประมงและคนอื่นๆ ย่อมทำเสียงใหญ่ว่า "เข้าแล้วหรือยังไม่เข้า, จับได้แล้วหรือยังจับไม่ได้". คำนี้กล่าวหมายถึง "หรือในข่าย...เป็นต้น...มีเสียงใหญ่". คำว่า "วัตรที่พึงทำ" หมายถึง กิจที่พึงทำมีวัตรปฏิบัติเท้าเป็นต้น. คำว่า "หยาบกระด้าง" หมายถึง หยาบกระด้างด้วยใจและด้วยวาจา. ส่วนที่เหลือในที่นี้ชัดเจนอยู่แล้ว. ภริยาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาภริยาสูตร จบแล้ว. ๑๑. โกธนสุตฺตวณฺณนา ๑๑. อรรถกถาโกธนสูตร ๖๔. เอกาทสเม สปตฺตกรณาติ วา สปตฺเตหิ กาตพฺพา. โกธนนฺติ กุชฺฌนสีลํ. โกธโนยนฺติ กุชฺฌโน อยํ. อยนฺติ จ นิปาตมตฺตํ. โกธปเรโตติ โกเธน อนุคโต, ปราภิภูโต วา. ทุพฺพณฺโณว โหตีติ ปกติยา วณฺณวาปิ อลงฺกตปฺปฏิยตฺโตปิ มุขวิการาทิวเสน วิรูโป เอว โหติ. เอตรหิ อายติญฺจาติ โกธาภิภูตสฺส เอกนฺตมิทํ ผลนฺติ ทีเปตุํ ‘‘ทุพฺพณฺโณวา’’ติ อวธารณํ กตฺวา ปุน ‘‘โกธาภิภูโต’’ติ วุตฺตํ. ๖๔. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า "การกระทำของศัตรู" หรือ "สิ่งที่ศัตรูพึงกระทำ". คำว่า "ผู้โกรธ" หมายถึง ผู้มีปกติโกรธ. คำว่า "ผู้โกรธนี้" หมายถึง ผู้นี้เป็นผู้โกรธ. คำว่า "นี้" เป็นเพียงนิบาต. คำว่า "ถูกความโกรธครอบงำ" หมายถึง ถูกความโกรธติดตาม หรือถูกความโกรธครอบงำ. คำว่า "ย่อมเป็นผู้มีผิวพรรณทราม" หมายถึง แม้โดยปกติเป็นผู้มีผิวพรรณดี หรือประดับตกแต่งแล้ว ก็ย่อมเป็นผู้มีรูปร่างน่าเกลียดด้วยอาการผิดปกติทางใบหน้าเป็นต้น. เพื่อแสดงว่า "ผลนี้เป็นผลเด็ดขาดของผู้ถูกความโกรธครอบงำ ทั้งในปัจจุบันและในอนาคต" จึงกล่าวคำว่า "ย่อมเป็นผู้มีผิวพรรณทราม" โดยทำเป็นคำยืนยัน แล้วกล่าวซ้ำว่า "ผู้ถูกความโกรธครอบงำ". อยสภาวนฺติ อกิตฺติมภาวํ. อตฺตโน ปเรสญฺจ อนตฺถํ ชเนตีติ อนตฺถชนโน. อนฺตรโตติ อพฺภนฺตรโต, จิตฺตโต วา. ตํ ชโน นาวพุชฺฌตีติ โกธสงฺขาตํ อนฺตรโต อพฺภนฺตเร อตฺตโน จิตฺเตเยว ชาตํ อนตฺถชนนจิตฺตปฺปโกปนาทิภยํ ภยเหตุํ อยํ พาลมหาชโน น ชานาติ. ยนฺติ ยตฺถ. ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. ยสฺมึ กาเล โกโธ สหเต นรํ, อนฺธตมํ ตทา โหตีติ สมฺพนฺโธ. ยนฺติ วา การณวจนํ, ยสฺมา โกโธ อุปฺปชฺชมาโน นรํ สหเต อภิภวติ, ตสฺมา อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยทา กุทฺโธติ อตฺโถ ยํ-ตํ-สทฺทานํ เอกนฺตสมฺพนฺธภาวโต. อถ วา ยนฺติ กิริยาปรามสนํ. สหเตติ ยเทตํ โกธสฺส สหนํ อภิภวนํ, เอตํ อนฺธตมํ ภวนนฺติ อตฺโถ. อถ วา ยํ นรํ โกโธ สหเต อภิภวติ, ตสฺส อนฺธตมํ ตทา โหติ. ตโต จ กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสตีติ. คำว่า อัยสภาวะ คือ ความไม่มีชื่อเสียง. ชื่อว่าอนัตถชนนะ เพราะยังความพินาศให้เกิดแก่ตนและผู้อื่น. คำว่า อันตรโต คือจากภายใน หรือจากจิต. คำว่า ชนย่อมไม่รู้สิ่งนั้น คือ มหาชนผู้เขลาไม่รู้จักภัยอันเป็นเหตุแห่งภัย มีความพินาศและความกำเริบแห่งจิตเป็นต้น อันเกิดแล้วในภายใน ในจิตของตนเอง ซึ่งชื่อว่า ความโกรธ. คำว่า ยํ คือในกาลใด. บทนี้เป็นปจัตตวจนะในอรรถแห่งภูมิ. ความสัมพันธ์คือ ในกาลใด ความโกรธครอบงำนรชน ในกาลนั้นย่อมเป็นความมืดมิด. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ยํ เป็นวจนะแสดงเหตุ เพราะเหตุที่ความโกรธเมื่อเกิดขึ้นย่อมครอบงำนรชน เพราะฉะนั้นในกาลนั้นย่อมเป็นความมืดมิด คือเมื่อโกรธ เพราะความที่คำว่า ยํ-ตํ มีความสัมพันธ์กันโดยส่วนเดียว. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ยํ เป็นการอ้างถึงกิริยา. คำว่า สหเต คือการครอบงำของความโกรธนั้น ย่อมเป็นความมืดมิด. อีกอย่างหนึ่ง ความโกรธย่อมครอบงำนรชนใด ความมืดมิดย่อมมีแก่เขาในกาลนั้น. เพราะเหตุนั้น ผู้โกรธย่อมไม่รู้อรรถ ผู้โกรธย่อมไม่เห็นธรรม. ภูนํ วุจฺจติ วุทฺธิ, ตสฺส หนนํ ฆาโต เอเตสนฺติ ภูนหจฺจานิ. เตนาห ‘‘หตวุทฺธีนี’’ติ. ทม-สทฺเทน วุตฺตเมวตฺถํ วิภาเวตุํ ปญฺญาวีริเยน [Pg.187] ทิฏฺฐิยาติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กตเรน ทเมนา’’ติอาทิมาห. อเนกตฺโถ หิ ทม-สทฺโท. ‘‘สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต, เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๙๕; สุ. นิ. ๔๖๗) เอตฺถ หิ อินฺทฺริยสํวโร ทโมติ วุตฺโต ‘‘มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ ทเมตี’’ติ กตฺวา. ‘‘ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโยธ วิชฺชตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๙๑) เอตฺถ ปญฺญา ทโม ‘‘สํกิเลสํ ทเมติ ปชหตี’’ติ กตฺวา. ‘‘ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน อตฺถิ ปุญฺญํ, อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๖๕) เอตฺถ อุโปสถกมฺมํ ทโม ‘‘อุปวสนวเสน กายกมฺมาทีนิ ทเมตี’’ติ กตฺวา. ‘‘สกฺขิสฺสสิ โข ตฺวํ, ปุณฺณ, อิมินา ทมูปสเมน สมนฺนาคโต สุนาปรนฺตสฺมึ ชนปทนฺตเร วิหริตุ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๙๖; สํ. นิ. ๔.๘๘) เอตฺถ อธิวาสนกฺขนฺติ ทโม ‘‘โกธูปนาหมกฺขาทิเก ทเมติ วิโนเทตี’’ติ กตฺวา. ‘‘น มานกามสฺส ทโม อิธตฺถิ, น โมนมตฺถิ อสมาหิตสฺสา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๙) เอตฺถ อภิสมฺโพชฺฌงฺคาทิโก สมาธิปกฺขิโก ธมฺโม ทโม ‘‘ทมฺมติ จิตฺตํ เอเตนา’’ติ กตฺวา. อิธาปิ ‘‘ตํ ทเมน สมุจฺฉินฺเท, ปญฺญาวีริเยน ทิฏฺฐิยา’’ติ วจนโต ทม-สทฺเทน ปญฺญาวีริยทิฏฺฐิโย วุตฺตา. คำว่า ภูนํ หมายถึงความเจริญ. การฆ่า การทำลายความเจริญนั้น ชื่อว่า ภูนหัจจานิ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘หตวุทธี’. เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวแล้วด้วยบทว่า ทมะ ให้พิสดาร และเพื่อแสดงว่า ‘ปัญญา วิริยะ และทิฏฐิ’ เป็นสิ่งที่กล่าวแล้ว จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘ด้วยทมะอะไร’. เพราะบทว่า ทมะ มีหลายอรรถ. ในพระบาลีว่า ‘ผู้ฝึกแล้วด้วยสัจจะ ประกอบด้วยทมะ ถึงที่สุดแห่งเวท จบพรหมจรรย์แล้ว’ (สํ. ส. 1.195; สุ. นิ. 467) นี้ ทมะกล่าวถึงอินทรียสังวร เพราะฝึกอินทรีย์ 6 มีใจเป็นที่ 6. ในพระบาลีว่า ‘ถ้าความจริง ทมะ จาคะ ขันติ มีอยู่ยิ่งกว่าในโลกนี้’ (สํ. ส. 1.246; สุ. นิ. 191) นี้ ปัญญาเป็นทมะ เพราะฝึกกิเลสและละกิเลสได้. ในพระบาลีว่า ‘ด้วยทาน ด้วยทมะ ด้วยสังยมะ ด้วยสัจจวาจา บุญมีอยู่ บุญย่อมมาถึง’ (สํ. ส. 4.365) นี้ อุโบสถกรรมเป็นทมะ เพราะฝึกกายกรรมเป็นต้นด้วยการอยู่จำอุโบสถ. ในพระบาลีว่า ‘ดูกรปุณณะ เธอประกอบด้วยทมะและอุปสมะนี้ จักสามารถอยู่ในชนบทชื่อสุนาปรันตะได้’ (ม. อุ. 3.396; สํ. ส. 4.88) นี้ อธิวาสนขันติเป็นทมะ เพราะฝึกและบรรเทาความโกรธ ความผูกโกรธ และความลบหลู่เป็นต้น. ในพระบาลีว่า ‘ทมะย่อมไม่มีแก่ผู้ใคร่มานะในโลกนี้ โมนะย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่ตั้งมั่น’ (สํ. ส. 1.9) นี้ ธรรมอันเป็นไปในฝ่ายสมาธิ มีอภิสัมโพชฌงค์เป็นต้น เป็นทมะ เพราะจิตย่อมได้รับการฝึกด้วยธรรมนั้น. ในที่นี้ก็เหมือนกัน ด้วยบทว่า ทมะ ได้กล่าวถึงปัญญา วิริยะ และทิฏฐิ ตามนัยแห่งพระบาลีว่า ‘พึงถอนสิ่งนั้นเสียด้วยทมะ ด้วยปัญญา ด้วยวิริยะ ด้วยทิฏฐิ’. โกธนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาโกธนสูตร จบ. อพฺยากตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอัพยากตวรรค จบ. ๗. มหาวคฺโค ๗. มหาวรรค ๑-๒. หิริโอตฺตปฺปสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๒. อรรถกถาหิริโอตตัปปสูตรเป็นต้น ๖๕-๖๖. สตฺตมสฺส ปฐมํ อุตฺตานเมว. ทุติเย ตโย สํวฏฺฏาติ อาโปสํวฏฺโฏ, เตโชสํวฏฺโฏ, วาโยสํวฏฺโฏติ ตโย สํวฏฺฏา. ติสฺโส สํวฏฺฏสีมาติ อาภสฺสรา, สุภกิณฺหา, เวหปฺผลาติ ติสฺโส สํวฏฺฏสีมา. ยทา หิ กปฺโป เตเชน สํวฏฺฏติ วินสฺสติ, ตทา อาภสฺสรโต เหฏฺฐา อคฺคินา ฑยฺหติ. ยทา อาเปน สํวฏฺฏติ, ตทา สุภกิณฺหโต เหฏฺฐา อุทเกน วิลียติ. ยทา วายุนา สํวฏฺฏติ, ตทา เวหปฺผลโต เหฏฺฐา วายุนา วิทฺธํสติ. วิตฺถารโต ปน สทาปิ เอกํ พุทฺธกฺเขตฺตํ วินสฺสติ. พุทฺธกฺเขตฺตํ นาม ติวิธํ โหติ ชาติกฺเขตฺตํ อาณากฺเขตฺตํ [Pg.188] วิสยกฺเขตฺตนฺติ. ตตฺถ ชาติกฺเขตฺตํ นาม ทสสหสฺสจกฺกวาฬปริยนฺตํ โหติ, ยํ ตถาคตสฺส ปฏิสนฺธิคหณาทีสุ กมฺปติ. อาณากฺเขตฺตํ โกฏิสหสฺสจกฺกวาฬปริยนฺตํ, ยตฺถ รตนสุตฺตํ (ขุ. ปา. ๖.๑ อาทโย; สุ. นิ. ๒๒๔ อาทโย) ขนฺธปริตฺตํ (อ. นิ. ๔.๖๗; จูฬว. ๒๕๑) ธชคฺคปริตฺตํ (สํ. นิ. ๑.๒๔๙). อาฏานาฏิยปริตฺตํ (ที. นิ. ๓.๒๗๕ อาทโย), โมรปริตฺตนฺติ (ชา. ๑.๒.๑๗-๑๘) อิเมสํ ปริตฺตานํ อานุภาโว วตฺตติ. วิสยกฺเขตฺตํ อนนฺตมปริมาณํ, ยํ ‘‘ยาวตา วา ปน อากงฺเขยฺยา’’ติ วุตฺตํ. เอวเมเตสุ ตีสุ พุทฺธกฺเขตฺเตสุ เอกํ อาณากฺเขตฺตํ วินสฺสติ. ตสฺมึ ปน วินสฺสนฺเต ชาติกฺเขตฺตํ วินฏฺฐเมว โหติ. วินสฺสนฺตญฺจ เอกโตว วินสฺสติ, สณฺฐหนฺตมฺปิ เอกโตว สณฺฐหติ. ๖๕-๖๖. อรรถกถาสูตรที่ 7 สูตรแรกมีเนื้อความตื้น. ในสูตรที่ 2 มีสังวัฏฏะ 3 คือ อาโปสังวัฏฏะ เตโชสังวัฏฏะ วาโยสังวัฏฏะ. สังวัฏฏสีมา 3 คือ อาภัสสรา สุภกิณหา เวหัปผลา. เมื่อใดกัปย่อมพินาศด้วยไฟ เมื่อนั้นเบื้องต่ำจากชั้นอาภัสสราลงมา ย่อมถูกไฟไหม้. เมื่อใดกัปย่อมพินาศด้วยน้ำ เมื่อนั้นเบื้องต่ำจากชั้นสุภกิณหาลงมา ย่อมละลายด้วยน้ำ. เมื่อใดกัปย่อมพินาศด้วยลม เมื่อนั้นเบื้องต่ำจากชั้นเวหัปผลาลงมา ย่อมถูกลมพัดทำลาย. โดยพิสดารแล้ว พุทธเกษตรหนึ่งย่อมพินาศอยู่เสมอ. พุทธเกษตรมี 3 อย่าง คือ ชาติเขต อาณาเขต วิสัยเขต. ในบรรดาพุทธเกษตรเหล่านั้น ชาติเขตมีประมาณหมื่นจักรวาล ซึ่งย่อมหวั่นไหวในคราวที่พระตถาคตถือปฏิสนธิเป็นต้น. อาณาเขตมีประมาณแสนโกฏิจักรวาล ซึ่งเป็นที่ที่อานุภาพของพระปริตรเหล่านี้ คือ รตนสูตร (ขุ. ขุ. 6.1 เป็นต้น; สุ. นิ. 224 เป็นต้น) ขันธปริตร (อ. นิ. 4.67; จูฬว. 251) ธชัคคปริตร (สํ. นิ. 1.249) อาฏานาฏิยปริตร (ที. ปาฏิ. 3.275 เป็นต้น) และโมรปริตร (ชา. 1.2.17-18) ย่อมเป็นไป. วิสัยเขตไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘หรือพึงหวังได้เพียงใด’. ในพุทธเกษตร 3 อย่างนี้ อาณาเขตย่อมพินาศ. เมื่ออาณาเขตนั้นพินาศ ชาติเขตก็ย่อมพินาศด้วย. เมื่อพินาศก็ย่อมพินาศพร้อมกัน เมื่อตั้งอยู่ก็ย่อมตั้งอยู่พร้อมกัน. ตีณิ สํวฏฺฏมูลานีติ ราคโทสโมหสงฺขาตานิ ตีณิ สํวฏฺฏการณานิ. ราคาทีสุ หิ อกุสลมูเลสุ อุสฺสนฺเนสุ โลโก วินสฺสติ. ตถา หิ ราเค อุสฺสนฺนตเร อคฺคินา วินสฺสติ, โทเส อุสฺสนฺนตเร อุทเกน, โมเห อุสฺสนฺนตเร วาเตน. เกจิ ปน ‘‘โทเส อุสฺสนฺนตเร อคฺคินา, ราเค อุทเกนา’’ติ วทนฺติ. สังวัฏฏมูล 3 คือ เหตุแห่งสังวัฏฏะ 3 ได้แก่ ราคะ โทสะ และโมหะ. ด้วยว่าเมื่ออกุศลมูลมีราคะเป็นต้นกำเริบ โลกย่อมพินาศ. คือ เมื่อราคะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยไฟ เมื่อโทสะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยน้ำ เมื่อโมหะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยลม. แต่บางพวกกล่าวว่า ‘เมื่อโทสะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยไฟ เมื่อราคะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยน้ำ’. ตีณิ โกลาหลานีติ กปฺปโกลาหลํ, พุทฺธโกลาหลํ, จกฺกวตฺติโกลาหลนฺติ ตีณิ โกลาหลานิ. ตตฺถ ‘‘วสฺสสตสหสฺสมตฺถเก กปฺปุฏฺฐานํ นาม ภวิสฺสตี’’ติอาทินา เทวตาหิ อุคฺโฆสิตสทฺโท กปฺปโกลาหลํ นาม โหติ. ‘‘อิโต วสฺสสตสหสฺสมตฺถเก โลโก วินสฺสิสฺสติ, เมตฺตํ, มาริสา, ภาเวถ กรุณํ มุทิตํ อุเปกฺข’’นฺติ มนุสฺสปเถ เทวตา โฆสนฺติโย จรนฺติ. ‘‘วสฺสสหสฺสมตฺถเก พุทฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ พุทฺธโกลาหลํ นาม โหติ. ‘‘อิโต วสฺสสหสฺสมตฺถเก พุทฺโธ อุปฺปชฺชิตฺวา ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน สงฺฆรตเนน ปริวาริโต ธมฺมํ เทเสนฺโต วิจริสฺสตี’’ติ เทวตา อุคฺโฆสนฺติ. ‘‘วสฺสสตมตฺถเก ปน จกฺกวตฺตี อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ จกฺกวตฺติโกลาหลํ นาม โหติ. ‘‘อิโต วสฺสสตมตฺถเก สตฺตรตนสมฺปนฺโน จาตุทฺทีปิสฺสโร สหสฺสปริวาโร เวหาสงฺคโม จกฺกวตฺตี ราชา อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เทวตา อุคฺโฆสนฺติ. โกลาหล 3 อย่าง คือ กัปปโกลาหล พุทธโกลาหล จักกวัตติโกลาหล. ในบรรดาโกลาหลเหล่านั้น เสียงที่เทวดาประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปแสนปี กัปจะตั้งขึ้น’ เป็นต้น ชื่อว่า กัปปโกลาหล. เทวดาทั้งหลายย่อมเที่ยวประกาศไปในทางมนุษย์ว่า ‘เมื่อล่วงไปแสนปีจากนี้ โลกจะพินาศ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงเจริญเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา’. เสียงที่ประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปพันปี พระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้น’ ชื่อว่า พุทธโกลาหล. เทวดาทั้งหลายย่อมประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปพันปีจากนี้ พระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้น ทรงปฏิบัติตามธรรมและอนุธรรม แวดล้อมด้วยพระสงฆ์รัตนะ ทรงแสดงธรรมเที่ยวไป’. ส่วนเสียงที่ประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปร้อยปี พระจักรพรรดิจะอุบัติขึ้น’ ชื่อว่า จักกวัตติโกลาหล. เทวดาทั้งหลายย่อมประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปร้อยปีจากนี้ พระราชาจักรพรรดิ ผู้สมบูรณ์ด้วยรัตนะ 7 เป็นใหญ่ในทวีปทั้ง 4 มีบริวารพันหนึ่ง เสด็จไปในอากาศได้ จะอุบัติขึ้น’. อจิรฏฺเฐน น ธุวาติ อุทกพุพฺพุฬาทโย วิย น จิรฏฺฐายิตาย ธุวภาวรหิตา. อสฺสาสรหิตาติ สุปินเก ปีตปานียํ วิย อนุลิตฺตจนฺทนํ วิย จ อสฺสาสวิรหิตา. คำว่า อจิรฏฺเฐน น ธุวา คือ ไม่ยั่งยืน เพราะความที่ตั้งอยู่ไม่นาน เหมือนฟองน้ำเป็นต้น จึงชื่อว่าปราศจากความเป็นของยั่งยืน. คำว่า อสฺสาสรหิตา คือ ปราศจากความเบาใจ เหมือนน้ำที่ดื่มในฝัน และเหมือนจันทน์ที่ลูบไล้แล้ว. อุปกปฺปนเมโฆติ [Pg.189] กปฺปวินาสกเมฆํ สนฺธาย วทติ. ยสฺมิญฺหิ สมเย กปฺโป อคฺคินา นสฺสติ, อาทิโตว กปฺปวินาสกมหาเมโฆ อุฏฺฐหิตฺวา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬ เอกมหาวสฺสํ วสฺสติ. มนุสฺสา ตุฏฺฐหฏฺฐา สพฺพพีชานิ นีหริตฺวา วปนฺติ. สสฺเสสุ ปน โคขายิตกมตฺเตสุ ชาเตสุ คทฺรภรวํ รวนฺโต เอกพินฺทุมฺปิ น วสฺสติ, ตทา ปจฺฉินฺนํ ปจฺฉินฺนเมว วสฺสํ โหติ. เตนาห ‘‘ตทา นิกฺขนฺตพีชํ..เป… เอกพินฺทุมฺปิ เทโว น วสฺสตี’’ติ. ‘‘วสฺสสตสหสฺส อจฺจเยน กปฺปวุฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติอาทินา เทวตาหิ วุตฺตวจนํ สุตฺวา เยภุยฺเยน มนุสฺสา จ ภุมฺมเทวตา จ สํเวคชาตา อญฺญมญฺญํ มุทุจิตฺตา หุตฺวา เมตฺตาทีนิ ปุญฺญานี กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตนฺติ, อวีจิโต ปฏฺฐาย ตุจฺโฉ โหตีติ. คำว่า อุปกัปปนเมฆ ท่านกล่าวหมายถึงเมฆทำลายกัป. ในสมัยใดกัปพินาศด้วยไฟ เมฆใหญ่ทำลายกัปย่อมตั้งขึ้นก่อนทีเดียว แล้วตกเป็นฝนใหญ่ครั้งเดียวในแสนโกฏิจักรวาล. มนุษย์ทั้งหลายดีใจร่าเริง นำพืชทุกชนิดออกหว่าน. แต่เมื่อพืชเหล่านั้นงอกขึ้นพอที่โคจะเล็มกินได้ เมฆนั้นก็ส่งเสียงร้องเหมือนลาแล้วไม่ตกอีกเลยแม้หยาดเดียว ในกาลนั้นฝนก็ขาดสายไปทีเดียว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในกาลนั้น พืชที่หว่านแล้ว... (ละ)... เทวดาไม่ยังฝนให้ตกแม้หยาดเดียว' ดังนี้. มนุษย์และภุมมเทวดาส่วนมากได้ฟังคำที่เทวดากล่าวว่า 'เมื่อล่วงไปแสนปี กัปจะตั้งขึ้น' ดังนี้เป็นต้นแล้ว เกิดความสังเวช มีจิตอ่อนโยนต่อกันและกัน กระทำบุญมีเมตตาเป็นต้นแล้ว ย่อมไปเกิดในเทวโลก ตั้งแต่อเวจีเป็นต้นไปก็ว่างเปล่า ดังนี้. ปญฺจ พีชชาตานีติ มูลพีชํ ขนฺธพีชํ ผฬุพีชํ อคฺคพีชํ พีชพีชนฺติ ปญฺจ พีชานิ ชาตานิ. ตตฺถ มูลพีชนฺติ วจา, วจตฺตํ, หลิทฺทํ, สิงฺคิเวรนฺติ เอวมาทิ. ขนฺธพีชนฺติ อสฺสตฺโถ, นิคฺโรโธติ เอวมาทิ. ผฬุพีชนฺติ อุจฺฉุ, เวฬุ, นโฬติ เอวมาทิ. อคฺคพีชนฺติ อชฺชุกํ, ผณิชฺชกนฺติ เอวมาทิ. พีชพีชนฺติ วีหิอาทิ ปุพฺพณฺณญฺเจว มุคฺคมาสาทิอปรณฺณญฺจ. ปจฺจยนฺตรสมวาเย วิสทิสุปฺปตฺติยา วิเสสการณภาวโต รุหนสมตฺเถ สารผเล นิรุฬฺโห พีช-สทฺโท ตทตฺถสิทฺธิยา มูลาทีสุปิ เกสุจิ ปวตฺตตีติ มูลาทิโต นิวตฺตนตฺถํ เอเกน พีช-สทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ ‘‘พีชพีช’’นฺติ ‘‘รูปรูปํ (วิสุทฺธิ. ๒.๔๔๙) ทุกฺขทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๓๒๗) ยถา. ยถา ผลปากปริยนฺตา โอสธิรุกฺขา เวฬุกทลิอาทโย. คำว่า พืช 5 ชนิด ได้แก่ พืชเกิดจากราก พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากข้อ พืชเกิดจากยอด และพืชเกิดจากเมล็ด รวมเป็นพืช 5 ชนิด. ในบรรดาพืชเหล่านั้น พืชเกิดจากราก ได้แก่ ว่านน้ำ ว่านเปราะ ขมิ้น ขิง เป็นต้น. พืชเกิดจากลำต้น ได้แก่ ต้นโพธิ์ ต้นไทร เป็นต้น. พืชเกิดจากข้อ ได้แก่ อ้อย ไผ่ อ้อ เป็นต้น. พืชเกิดจากยอด ได้แก่ ผักชีลาว โหระพา เป็นต้น. พืชเกิดจากเมล็ด ได้แก่ ข้าวเปลือกเป็นต้นที่เป็นบุพพัณณชาติ และถั่วเขียวถั่วราชมาสเป็นต้นที่เป็นอปรัณณชาติ. คำว่า พืช นี้ โดยสภาวะที่เป็นเหตุพิเศษแห่งการเกิดสิ่งที่แตกต่างกันเมื่อปัจจัยอื่นพร้อมมูล ย่อมใช้เรียกผลที่มีแก่นซึ่งสามารถงอกได้ และโดยความหมายนั้น ย่อมใช้เรียกแม้ในพืชมีรากเป็นต้นบางอย่างด้วย. เพื่อจะจำแนกออกจากพืชมีรากเป็นต้นเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวระบุด้วยคำว่า พืช ซ้ำกันว่า 'พืชเกิดจากเมล็ด' (บีชบีชะ) เหมือนคำว่า 'รูปรูป' (วิสุทธิ. 2.449) และ 'ทุกขทุกข์' (สํ. นิ. 4.327) ฉะนั้น. เหมือนต้นไม้ที่เป็นโอสถมีไผ่และกล้วยเป็นต้น ซึ่งมีผลสุกเป็นที่สุด. ยํ กทาจีติอาทีสุ ยนฺติ นิปาตมตฺตํ. กทาจีติ กิสฺมิญฺจิ กาเล. กรหจีติ ตสฺเสว เววจนํ. ทีฆสฺส อทฺธุโนติ ทีฆสฺส กาลสฺส. อจฺจเยนาติ อติกฺกเมน. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ในบทว่า ยํ กทาจิ เป็นต้น คำว่า ยํ เป็นเพียงนิบาต. คำว่า กทาจิ คือ ในกาลบางคราว. คำว่า กะระหะจิ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. คำว่า ทีฆสฺส อทฺธุโน คือ แห่งกาลนาน. คำว่า อจฺจเยน คือ โดยการล่วงไป. เนื้อความที่เหลือในที่นี้ตื้นทั้งนั้น. หิริโอตฺตปฺปสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. จบการพรรณนาความแห่งหิริโอตตัปปสูตรเป็นต้น. ๓. นคโรปมสุตฺตวณฺณนา ๓. การพรรณนาความแห่งนครูปมสูตร. ๖๗. ตติเย ปจฺจนฺเต ภวํ ปจฺจนฺติมํ. ‘‘รโถ สีลปริกฺขาโร, ฌานกฺโข จกฺกวีริโย’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๔) วิย อลงฺการวจโน ปริกฺขารสทฺโทติ อาห ‘‘นคราลงฺกาเรหิ อลงฺกต’’นฺติ. ปริวารวจโนปิ วฏฺฏติเยว ‘‘สตฺต สมาธิปริกฺขารา’’ติอาทีสุ [Pg.190] (ที. นิ. ๓.๓๓๐) วิย. เนมํ วุจฺจติ ถมฺภาทีหิ อนุปตภูมิปฺปเทโสติ อาห ‘‘คมฺภีรอาวาฏา’’ติ, คมฺภีรํ ภูมึ อนุปฺปวิฏฺฐาติ อตฺโถ. สุฏฺฐุ สนฺนิสีทาปิตาติ ภูมึ นิขนิตฺวา สมฺมเทว ฐปิตา. ๖๗. ในสูตรที่ ๓ คำว่า ปัจจันติมะ คือสิ่งที่อยู่ในปัจจันตประเทศ. คำว่า ปริกขาร เป็นคำกล่าวถึงเครื่องประดับ เหมือนในคำว่า รถมีศีลเป็นเครื่องประดับ มีฌานเป็นเพลา มีความเพียรเป็นล้อ ดังนี้เป็นต้น (สํ. นิ. ๕.๔) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ประดับด้วยเครื่องประดับแห่งนคร ดังนี้. แม้คำที่กล่าวถึงบริวารก็ใช้ได้เหมือนกัน เหมือนในคำว่า บริขารแห่งสมาธิ ๗ ดังนี้เป็นต้น (ที. นิ. ๓.๓๓๐). ส่วนแห่งพื้นดินที่เสาเป็นต้นหยั่งลงไป ท่านเรียกว่า เนมะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า มีหลุมลึก คือมีความหมายว่า เข้าไปสู่พื้นดินลึก. คำว่า สุนิสสีทาปิตา คือขุดดินแล้วตั้งไว้เป็นอย่างดี. อนุปริยาเยติ เอเตนาติ อนุปริยาโย, โสเยว ปโถติ อนุปริยายปโถ, ปริโต ปาการสฺส อนุยายมคฺโค. ชื่อว่า อนุปริยายะ เพราะเป็นเครื่องไปตาม, ทางนั้นนั่นเองชื่อว่า อนุปริยายปถะ คือทางที่ไปตามกำแพงโดยรอบ. หตฺถึ อาโรหนฺติ อาโรหาปยนฺติ จาติ หตฺถาโรหา (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๖๓). เยน หิ ปโยเคน ปุริโส หตฺถิโน อาโรหนโยคฺโค โหติ, หตฺถิสฺส ตํ ปโยคํ วิธายนฺตานํ สพฺเพสมฺเปเตสํ คหณํ. เตนาห ‘‘สพฺเพปี’’ติอาทิ. ตตฺถ หตฺถาจริยา นาม เย หตฺถิโน หตฺถาโรหกานญฺจ สิกฺขาปกา. หตฺถิเวชฺชา นาม หตฺถิภิสกฺกา. หตฺถิพนฺธา นาม หตฺถีนํ ปาทรกฺขกา. อาทิ-สทฺเทน หตฺถีนํ ยวปทายกาทิเก สงฺคณฺหาติ. อสฺสาโรหา รถิกาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. รเถ นิยุตฺตา รถิกา. รถรกฺขา นาม รถสฺส อาณิรกฺขกา. ธนุํ คณฺหนฺติ คณฺหาเปนฺติ จาติ ธนุคฺคหา, อิสฺสาสา ธนุสิปฺปสฺส สิกฺขาปกา จ. เตนาห ‘‘ธนุอาจริยา อิสฺสาสา’’ติ. เจเลน เจลปฏากาย ยุทฺเธ อกนฺติ คจฺฉนฺตีติ เจลกาติ อาห – ‘‘เย ยุทฺเธ ชยทฺธชํ คเหตฺวา ปุรโต คจฺฉนฺตี’’ติ. ยถา ตถา ฐิเต เสนิเก พฺรูหกรณวเสน ตโต ตโต จลยนฺติ อุจฺจาเลนฺตีติ จลกา. สกุณคฺฆิอาทโย วิย มํสปิณฺฑํ ปรเสนาสมูหํ สาหสิกมหาโยธตาย เฉตฺวา เฉตฺวา ทยนฺติ อุปฺปติตฺวา คจฺฉนฺตีติ ปิณฺฑทายกา. ทุติยวิกปฺเป ปิณฺเฑ ทยนฺติ ชนสมฺมทฺเท อุปฺปตนฺตา วิย คจฺฉนฺตีติ ปิณฺฑทายกาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุคฺคตุคฺคตาติ ถามชวปรกฺกมาทิวเสน อติวิย อุคฺคตา, อุทคฺคาติ อตฺโถ. ปกฺขนฺทนฺตีติ อตฺตโน วีรสูรภาเวน อสชฺชมานา ปรเสนํ อนุปวิสนฺตีติ อตฺโถ. ถามชวพลปรกฺกมาทิสมฺปตฺติยา มหานาคา วิย มหานาคา. เอกสูราติ เอกากิสูรา อตฺตโน สูรภาเวเนว เอกากิโน หุตฺวา ยุชฺฌนกา. สชาลิกาติ สวมฺมิกา. สรปริตฺตาณนฺติ จมฺมปริสิพฺพิตํ เขฏกํ, จมฺมมยํ วา ผลกํ. ฆรทาสโยธาติ อตฺตโน ทาสโยธา. คำว่า หัตถาโรหะ คือผู้ที่ขึ้นช้างและให้ผู้อื่นขึ้นช้าง (ที. นิ. ฏีกา ๑.๑๖๓). ด้วยความพยายามใด บุรุษย่อมเป็นผู้ควรแก่การขึ้นช้าง การถือเอาความพยายามนั้นทั้งหมดของผู้ที่จัดแจงความพยายามนั้นแก่ช้าง ย่อมเป็นไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ทั้งหมด ดังนี้เป็นต้น. ในบรรดาคนเหล่านั้น คำว่า หัตถาจารย์ คือผู้ฝึกช้างและผู้ฝึกหัตถาโรหะ. คำว่า หัตถิเวช คือหมอช้าง. คำว่า หัตถิพันธะ คือผู้ดูแลเท้าช้าง. ด้วยคำว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์ผู้ให้หญ้าแก่ช้างเป็นต้น. ในบทว่า อัสสาโรหะ รถิกะ นี้ก็นัยเดียวกัน. คำว่า รถิกะ คือผู้ที่ประจำอยู่ในรถ. คำว่า รถรักษา คือผู้รักษาลิ่มรถ. คำว่า ธนุคคหะ คือผู้ที่จับธนูและให้ผู้อื่นจับธนู, อิสสาสะ คือผู้ฝึกศิลปะการยิงธนู. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ธนูอาจารย์ อิสสาสะ ดังนี้. คำว่า เจลกะ คือผู้ที่ไปในสงครามด้วยผ้า ด้วยธงผ้า ท่านจึงกล่าวว่า ผู้ที่ถือธงชัยไปข้างหน้าในสงคราม ดังนี้. คำว่า จลกะ คือผู้ที่ทำให้ทหารที่ยืนอยู่ตามที่ต่างๆ เคลื่อนไหวและยกขึ้นจากที่นั้นๆ โดยการกระตุ้น. คำว่า ปิณฑทายกะ คือผู้ที่ตัดและทำลายกลุ่มข้าศึกเหมือนก้อนเนื้อ เหมือนเหยี่ยวเป็นต้น แล้วกระโดดไปโดยความเป็นยอดนักรบผู้กล้าหาญ. ในทางเลือกที่สอง พึงทราบความหมายว่า ปิณฑทายกะ คือผู้ที่กระโดดไปในหมู่ชนเหมือนกระโดดไปในก้อนเนื้อ. คำว่า อุคคตุคคตะ คือผู้ที่สูงส่งยิ่งนักโดยกำลัง ความเร็ว ความเพียรเป็นต้น มีความหมายว่า อุทัคคะ (ผู้ร่าเริง). คำว่า ปักขันทันติ คือมีความหมายว่า เข้าไปในกองทัพข้าศึกโดยไม่ติดขัดด้วยความเป็นผู้กล้าหาญของตน. คำว่า มหานาค คือผู้ที่เหมือนพญานาคด้วยความสมบูรณ์แห่งกำลัง ความเร็ว พละ ความเพียรเป็นต้น. คำว่า เอกสูระ คือผู้กล้าหาญคนเดียว ผู้ที่ต่อสู้โดยเป็นผู้โดดเดี่ยวด้วยความเป็นผู้กล้าหาญของตนเอง. คำว่า สชาลิกะ คือผู้มีเกราะ. คำว่า สรปริตตาณะ คือโล่ที่เย็บด้วยหนัง หรือแผ่นไม้ที่ทำด้วยหนัง. คำว่า ฆรทาสโยธา คือทาสนักรบของตน. สมฺปกฺขนฺทนลกฺขณาติ สทฺเธยฺยวตฺถุโน เอวเมตนฺติ สมฺปกฺขนฺทนลกฺขณา. สมฺปสาทนลกฺขณาติ ปสีทิตพฺเพ วตฺถุสฺมึ ปสีทนลกฺขณา. โอกปฺปนสทฺธาติ [Pg.191] โอกฺกนฺติตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา อธิมุจฺจนํ. ปสาทนีเย วตฺถุสฺมึ ปสีทนํ ปสาทสทฺธา. อยํ อนุธมฺโมติ อยํ นวนฺนํ โลกุตฺตรธมฺมานํ อนุโลมธมฺโม. นิพฺพิทาพหุโลติ อุกฺกณฺฐนาพหุโล. สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺยนฺติ สทฺธา นามายํ สตฺตสฺส มรณวเสน มหาปถํ สํวชโต มหากนฺตารํ ปฏิปชฺชโต มหาวิทุคฺคํ ปกฺขนฺทโต ปาเถยฺยปุฏํ พนฺธติ, สมฺพลํ วิสฺสชฺเชตีติ อตฺโถ. สทฺธญฺหิ อุปฺปาเทตฺวา ทานํ เทติ, สีลํ รกฺขติ, อุโปสถกมฺมํ กโรติ. เตเนตํ วุตฺตํ ‘‘สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺย’’นฺติ. สิรีติ อิสฺสริยํ. อิสฺสริเย หิ อภิมุขีภูเต ถลโตปิ ชลโตปิ โภคา อาคจฺฉนฺติเยว. เตเนตํ วุตฺตํ ‘‘สิรี โภคานมาสโย’’ติ. สทฺธา ทุติยา ปุริสสฺส โหตีติ ปุริสสฺส เทวโลเก, มนุสฺสโลเก เจว นิพฺพานญฺจ คจฺฉนฺตสฺส สทฺธา ทุติยา โหติ, สหายกิจฺจํ สาเธติ. ภตฺตปุฏาทีติ อาทิ-สทฺเทน ทุติยิกาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อเนกสรสตาติ อเนกสภาวตา, อเนกกิจฺจตา วา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. คำว่า สัมปักขันธนลักษณะ คือลักษณะแห่งการแล่นเข้าไปสู่สิ่งที่ควรเชื่อว่า สิ่งนี้เป็นอย่างนี้. คำว่า สัมปสาทนลักษณะ คือลักษณะแห่งความเลื่อมใสในสิ่งที่ควรเลื่อมใส. คำว่า โอกัปปนสัทธา คือการหยั่งลง การแล่นเข้าไป การน้อมใจเชื่อ. ความเลื่อมใสในสิ่งที่ควรเลื่อมใส คือ ปสาทสัทธา. คำว่า อะยัง อะนุธัมโม คือธรรมนี้เป็นธรรมคล้อยตามโลกุตรธรรม ๙. คำว่า นิพพิทาพหุละ คือมีความเบื่อหน่ายมาก. คำว่า สัทธาผูกเสบียง คือศรัทธานี้ชื่อว่าย่อมผูกห่อเสบียง ย่อมจัดแจงเสบียงแก่สัตว์ผู้เดินทางไปสู่ทางใหญ่ ผู้เข้าสู่ป่าใหญ่ ผู้แล่นเข้าไปสู่ทางกันดารใหญ่ โดยความเป็นผู้ตาย. เพราะบุคคลย่อมให้ทาน รักษาศีล กระทำอุโบสถกรรม โดยการยังศรัทธาให้เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สัทธาผูกเสบียง ดังนี้. คำว่า สิริ คือความเป็นใหญ่. เมื่อความเป็นใหญ่มาถึงแล้ว โภคะย่อมมาทั้งจากทางบกและทางน้ำนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สิริเป็นที่อาศัยแห่งโภคะ ดังนี้. คำว่า ศรัทธาเป็นเพื่อนสองของบุรุษ คือศรัทธาเป็นเพื่อนสองของบุรุษผู้ไปสู่เทวโลก มนุษยโลก และนิพพาน ย่อมสำเร็จกิจแห่งสหาย. คำว่า ภัตตปุฏะเป็นต้น พึงทราบว่าด้วยคำว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์ภรรยาเป็นต้น. คำว่า อเนกสรสตา คือความมีสภาพหลายอย่าง หรือความมีกิจหลายอย่าง. ข้อที่เหลือพึงทราบได้ง่ายทั้งนั้น. นคโรปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. จบการพรรณนาความแห่งนครูปมสูตร. ๔. ธมฺมญฺญูสุตฺตวณฺณนา ๔. การพรรณนาความแห่งธัมมัญญูสูตร. ๖๘. จตุตฺเถ สุตฺตเคยฺยาทิธมฺมํ ชานาตีติ ธมฺมญฺญู. ตสฺส ตสฺเสว สุตฺตเคยฺยาทินา ภาสิตสฺส ตทญฺญสฺส สุตฺตปทตฺถสฺส โพธกสฺส สทฺทสฺส อตฺถกุสลตาวเสน อตฺถํ ชานาตีติ อตฺถญฺญู. ‘‘เอตฺตโกมฺหิ สีเลน สมาธินา ปญฺญายา’’ติ เอวํ ยถา อตฺตโน ปมาณชานนวเสน อตฺตานํ ชานาตีติ อตฺตญฺญู. ปฏิคฺคหณปริโภคปริเยสนวิสฺสชฺชเนสุ มตฺตํ ชานาตีติ มตฺตญฺญู. นิทฺเทเส ปน ปฏิคฺคหณมตฺตญฺญุตาย เอว ปริโภคาทิมตฺตญฺญุตา ปโพธิตา โหตีติ ปฏิคฺคหณมตฺตญฺญุตาว ทสฺสิตา. ‘‘อยํ กาโล อุทฺเทสสฺส, อยํ กาโล ปริปุจฺฉาย, อยํ กาโล โยคสฺส อธิคมายา’’ติ เอวํ กาลํ ชานาตีติ กาลญฺญู. ตตฺถ ปญฺจ วสฺสานิ อุทฺเทสสฺส กาโล, ทส ปริปุจฺฉาย, อิทํ อติสมฺพาธํ, อติกฺขปญฺญสฺส ตาวตา กาเลน ตีเรตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ทส วสฺสานิ อุทฺเทสสฺส กาโล, วีสติ ปริปุจฺฉาย, ตโต ปรํ โยเค กมฺมํ กาตพฺพํ. ขตฺติยปริสาทิกํ [Pg.192] อฏฺฐวิธํ ปริสํ ชานาตีติ ปริสญฺญู. ภิกฺขุปริสาทิกํ จตุพฺพิธํ, ขตฺติยปริสาทิกํ มนุสฺสปริสํเยว ปุน จตุพฺพิธํ คเหตฺวา อฏฺฐวิธํ วทนฺติ อปเร. นิทฺเทเส ปนสฺส ขตฺติยปริสาทิจตุพฺพิธปริสคฺคหณํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อิมํ เม เสวนฺตสฺส อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, กุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, ตสฺมา อยํ ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ, วิปริยายโต อญฺโญ อเสวิตพฺโพ’’ติ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพปุคฺคลํ ชานาตีติ ปุคฺคลปโรปรญฺญู. เอวญฺหิ เตสํ ปุคฺคลานํ ปโรปรํ อุกฺกฏฺฐนิหีนตํ ชานาติ นาม. นิทฺเทเสปิสฺส เสวิตพฺพาเสวิตพฺพปุคฺคเล วิภาวนเมว สมณกถากตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ๖๘. ในสูตรที่ ๔ ผู้รู้ธรรม คือผู้รู้ธรรมมีสูตรและเคยยะเป็นต้น. ผู้รู้อรรถ คือผู้รู้อรรถโดยความฉลาดในอรรถแห่งเสียงที่ทำให้รู้เนื้อความแห่งบทในสูตรนั้นๆ และเนื้อความแห่งบทในสูตรอื่นนอกจากนั้นที่ตรัสไว้ด้วยสูตรและเคยยะเป็นต้นนั้นๆ. ผู้รู้จักตน คือผู้รู้จักตนโดยความเป็นผู้รู้ประมาณของตนว่า “เรามีศีล สมาธิ ปัญญาเพียงเท่านี้”. ผู้รู้จักประมาณ คือผู้รู้จักประมาณในการรับ การบริโภค การแสวงหา และการสละ. แต่ในนิเทศนั้น การรู้จักประมาณในการรับเท่านั้นที่แสดงไว้ เพราะการรู้จักประมาณในการบริโภคเป็นต้นย่อมเป็นอันระบุถึงด้วยการรู้จักประมาณในการรับนั่นเอง. ผู้รู้จักกาล คือผู้รู้จักกาลว่า “กาลนี้เป็นกาลแห่งการบอก, กาลนี้เป็นกาลแห่งการสอบถาม, กาลนี้เป็นกาลแห่งการบำเพ็ญเพียรเพื่อบรรลุ”. ในที่นั้น ๕ ปีเป็นกาลแห่งการบอก, ๑๐ ปีเป็นกาลแห่งการสอบถาม. นี้คับแคบเกินไป เพราะแม้ผู้มีปัญญาเฉียบแหลมก็ไม่สามารถจะให้สำเร็จได้ด้วยกาลเพียงเท่านั้น ดังนั้น ๑๐ ปีจึงเป็นกาลแห่งการบอก, ๒๐ ปีเป็นกาลแห่งการสอบถาม, หลังจากนั้นพึงกระทำกรรมในโยคะ. ผู้รู้จักบริษัท คือผู้รู้จักบริษัท ๘ ประเภท มีบริษัทกษัตริย์เป็นต้น. บางพวกกล่าวว่า บริษัทภิกษุมี ๔ ประเภท, บริษัทกษัตริย์ซึ่งเป็นบริษัทมนุษย์นั่นเองมี ๔ ประเภท รวมเป็น ๘ ประเภท. แต่ในนิเทศนั้น การระบุถึงบริษัท ๔ ประเภท มีบริษัทกษัตริย์เป็นต้น พึงเห็นว่าเป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น. ผู้รู้จักบุคคลชั้นสูงชั้นต่ำ คือผู้รู้จักบุคคลที่ควรคบและไม่ควรคบว่า “เมื่อเราคบผู้นี้ อกุศลธรรมย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมย่อมเจริญยิ่งขึ้น เพราะฉะนั้น บุคคลนี้ควรคบ, ในทางตรงกันข้าม บุคคลอื่นไม่ควรคบ”. ด้วยประการฉะนี้ ย่อมชื่อว่ารู้จักความสูงต่ำคือความยิ่งและหย่อนของบุคคลเหล่านั้น. ในนิเทศนั้น พึงเห็นว่าการอธิบายบุคคลที่ควรคบและไม่ควรคบ ท่านทำเป็นสมณกถาไว้. ธมฺมญฺญูสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. จบการอธิบายธัมมัญญูสูตร. ๕-๖. ปาริจฺฉตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา ๕-๖. อธิบายปาริจฉัตตกสูตรเป็นต้น ๖๙-๗๐. ปญฺจเม ปติตปลาโสติ ปติตปตฺโต. เอตฺถ ปฐมํ ปณฺฑุปลาสตํ, ทุติยํ ปนฺนปลาสตญฺจ วตฺวา ตติยํ ชาลกชาตตา, จตุตฺถํ ขารกชาตตา จ ปาฬิยํ วุตฺตา. ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ ปน มหาโควินฺทสุตฺตวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๙๔) อิมเมว ปาฬึ อาหริตฺวา ทสฺเสนฺเตน ปฐมํ ปณฺฑุปลาสตํ, ทุติยํ ปนฺนปลาสตญฺจ วตฺวา ตติยํ ขารกชาตตา, จตุตฺถํ ชาลกชาตตา จ ทสฺสิตา. เอวญฺหิ ตตฺถ วุตฺตํ – ‘‘ปาริจฺฉตฺตเก ปุปฺผมาเน เอกํ วสฺสํ อุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ, เต ตสฺส ปณฺฑุปลาสภาวโต ปฏฺฐาย อตฺตมนา โหนฺติ. ยถาห – ๖๙-๗๐. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปติตปลาโส แปลว่า มีใบหล่นแล้ว. ในที่นี้ ในบาลีกล่าวถึงความเป็นใบเหลืองก่อน ลำดับที่สองกล่าวถึงความเป็นใบหล่น ลำดับที่สามกล่าวถึงความเป็นดอกตูมที่เป็นร่างแห และลำดับที่สี่กล่าวถึงความเป็นดอกตูมเล็กๆ. แต่ในอรรถกถาฑีฆนิกาย ในอธิบายมหาโควินทสูตร (ที. อ. ๒.๒๙๔) เมื่อจะนำบาลีนี้มาแสดง ได้แสดงความเป็นใบเหลืองก่อน ลำดับที่สองความเป็นใบหล่น ลำดับที่สามความเป็นดอกตูมเล็กๆ และลำดับที่สี่ความเป็นดอกตูมที่เป็นร่างแห. ด้วยว่าในอรรถกถานั้นกล่าวไว้ดังนี้ว่า “เมื่อต้นปาริจฉัตตกะจะออกดอก เทวดาทั้งหลายย่อมไปบำรุงตลอดฤดูหนึ่ง พวกเขาดีใจตั้งแต่ต้นปาริจฉัตตกะนั้นมีสภาพเป็นใบเหลือง. ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า – ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย เทวานํ ตาวตึสานํ ปาริจฺฉตฺตโก โกวิฬาโร, ปณฺฑุปลาโส โหติ, อตฺตมนา, ภิกฺขเว, เทวา ตาวตึสา ตสฺมึ สมเย โหนฺติ ‘ปณฺฑุปลาโส ทานิ ปาริจฺฉตฺตโก, โกวิฬาโร, น จิรสฺเสว ปนฺนปลาโส ภวิสฺสตี’ติ. ยสฺมึ สมเย เทวานํ ตาวตึสานํ ปาริจฺฉตฺตโก, โกวิฬาโร, ปนฺนปลาโส โหติ, ชาลกชาโต โหติ, ขารกชาโต โหติ, กุฏุมลกชาโต โหติ, โกรกชาโต โหติ, อตฺตมนา, ภิกฺขเว[Pg.193], เทวา ตาวตึสา ตสฺมึ สมเย โหนฺติ ‘โกรกชาโต ทานิ ปาริจฺฉตฺตโก โกวิฬาโร, น จิรสฺเสว สพฺพปาลิผุลฺโล ภวิสฺสตี’ติ. “ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ต้นปาริจฉัตตกะ โกวิฬาระ ของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ มีใบเหลือง, ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ย่อมดีใจในสมัยนั้นว่า ‘บัดนี้ ต้นปาริจฉัตตกะ โกวิฬาระ มีใบเหลืองแล้ว อีกไม่นานก็จะเป็นใบหล่น’. สมัยใด ต้นปาริจฉัตตกะ โกวิฬาระ ของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ มีใบหล่นแล้ว มีดอกตูมเป็นร่างแห มีดอกตูมเล็กๆ มีดอกตูมใหญ่ มีดอกตูมแหลม, ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ย่อมดีใจในสมัยนั้นว่า ‘บัดนี้ ต้นปาริจฉัตตกะ โกวิฬาระ มีดอกตูมแหลมแล้ว อีกไม่นานก็จะบานสะพรั่งไปทั่ว’.” ลีนตฺถปฺปกาสินิยมฺปิ (ที. นิ. ฏี. ๒.๒๙๔) เอตฺถ เอวมตฺโถ ทสฺสิโต – ปนฺนปลาโสติ ปติตปตฺโต. ขารกชาโตติ ชาตขุทฺทกมกุโฬ. เย หิ นีลปตฺตกา อติวิย ขุทฺทกา มกุฬา, เต ‘‘ขารกา’’ติ วุจฺจนฺติ. ชาลกชาโตติ เตหิเยว ขุทฺทกมกุเฬหิ ชาตชาลโก สพฺพโส ชาโล วิย ชาโต. เกจิ ปน ‘‘ชาลกชาโตติ เอกชาโล วิย ชาโต’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. ปาริจฺฉตฺตโก กิร ขารกคฺคหณกาเล สพฺพตฺถกเมว ปลฺลวิโก โหติ, เต จสฺส ปลฺลวา ปภสฺสรปวาฬวณฺณสมุชฺชลา โหนฺติ. เตน โส สพฺพโส สมุชฺชลนฺโต ติฏฺฐติ. กุฏุมลชาโตติ สญฺชาตมหามกุโฬ. โกรกชาโตติ สญฺชาตสูจิเภโท สมฺปติวิกสมานาวตฺโถ. สพฺพปาลิผุลฺโลติ สพฺพโส ผุลฺลิตวิกสิโตติ. อยญฺจ อนุกฺกโม ทีฆภาณกานํ วฬญฺชนานุกฺกเมน ทสฺสิโต, น เอตฺถ อาจริยสฺส วิโรโธ อาสงฺกิตพฺโพ. แม้ในลีนัตถัปปกาสินี (ที. ฎี. ๒.๒๙๔) ก็แสดงเนื้อความในเรื่องนี้ไว้ดังนี้ว่า – บทว่า ปนฺนปลาโส แปลว่า มีใบหล่นแล้ว. บทว่า ขารกชาโต แปลว่า มีดอกตูมเล็กๆ เกิดขึ้นแล้ว. ด้วยว่าดอกตูมที่เล็กมากซึ่งมีกลีบเลี้ยงสีเขียว ท่านเรียกว่า “ขารกะ”. บทว่า ชาลกชาโต แปลว่า เกิดเป็นร่างแหด้วยดอกตูมเล็กๆ เหล่านั้นนั่นเอง คือเกิดเป็นเหมือนร่างแหไปทั่ว. แต่บางพวกกล่าวเนื้อความว่า “บทว่า ชาลกชาโต แปลว่า เกิดเป็นเหมือนร่างแหเดียวกัน”. ได้ยินว่า ต้นปาริจฉัตตกะในเวลาที่เกิดดอกตูมเล็กๆ ย่อมมีใบอ่อนทั่วทุกส่วน และใบอ่อนของต้นปาริจฉัตตกะนั้นย่อมสว่างไสวมีสีเหมือนประการังที่เปล่งปลั่ง. เพราะเหตุนั้น ต้นปาริจฉัตตกะนั้นจึงปรากฏสว่างไสวไปทั่ว. บทว่า กุฏุมลชาโต แปลว่า มีดอกตูมใหญ่เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า โกริกชาโต แปลว่า มีส่วนปลายแตกออกคล้ายเข็ม คืออยู่ในระยะที่กำลังจะบาน. บทว่า สพฺพปาลีผุลฺโล แปลว่า บานสะพรั่งไปทั่ว. ก็ลำดับนี้ ท่านแสดงไว้ตามลำดับการใช้ของพระทีฆภาณกะ ในที่นี้ไม่พึงสันนิษฐานว่ามีความขัดแย้งของพระอาจารย์. กนฺตนกวาโตติ เทวานํ ปุญฺญกมฺมปจฺจยา ปุปฺผานํ ฉินฺทนกวาโต. กนฺตตีติ ฉินฺทติ. สมฺปฏิจฺฉนกวาโตติ ฉินฺนานํ ฉินฺนานํ ปุปฺผานํ สมฺปฏิคฺคณฺหกวาโต. จินนฺโตติ นานาวิธภตฺติสนฺนิเวสวเสน นิจินํ กโรนฺโต. อญฺญตรเทวตานนฺติ นามโคตฺตวเสน อปญฺญาตเทวตานํ. เรณุวฏฺฏีติ เรณุสงฺฆาโต. กณฺณิกํ อาหจฺจาติ สุธมฺมาย กูฏํ อาหนฺตฺวา. บทว่า กนฺตนกวาโต แปลว่า ลมที่พัดตัดดอกไม้เพราะปัจจัยคือบุญกรรมของเทวดาทั้งหลาย. บทว่า กนฺตติ แปลว่า ตัด. บทว่า สมฺปฏิจฺฉนกวาโต แปลว่า ลมที่พัดรับดอกไม้ที่ถูกตัดแล้วๆ. บทว่า จินนฺโต แปลว่า กระทำการรวบรวมไว้ด้วยสามารถแห่งการจัดวางเป็นลวดลายต่างๆ. บทว่า อญฺญตรเทวตานํ แปลว่า ของเทวดาที่ไม่ปรากฏโดยชื่อและโคตร. บทว่า เรณุวฏฺฏี แปลว่า กองละอองเกสร. บทว่า กณฺณิกํ อาหจฺจ แปลว่า กระทบยอดศาลาสุธรรมา. อนุผรณานุภาโวติ ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน กิตฺติสทฺทสฺส ยาว พฺรหฺมโลกา อนุผรณสงฺขาโต อานุภาโว. ปพฺพชฺชานิสฺสิตํ โหตีติ ปพฺพชฺชาย จตุปาริสุทฺธิสีลมฺปิ ทสฺสิตเมวาติ อธิปฺปาโย. ปฐมชฺฌานสนฺนิสฺสิตนฺติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิธ ปน อุภยโต ปริจฺเฉโท เหฏฺฐา สีลโต อุปริ อรหตฺตโต จ ปริจฺเฉทสฺส ทสฺสิตตฺตา. เตเนตํ วุตฺตนฺติ เตน การเณน เอตํ ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีลํ ปพฺพชฺชานิสฺสิตํ โหตี’’ติอาทิวจนํ วุตฺตํ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว. คำว่า อนุผรณานุภาโว หมายถึง อานุภาพที่ชื่อว่าการแผ่ไปแห่งเสียงเกียรติคุณของภิกษุผู้สิ้นอาสวะไปจนถึงพรหมโลก. คำว่า ปัพพัชชานิสสิตัง โหติ มีอธิบายว่า แม้ศีล ๔ ประการอันบริสุทธิ์ก็แสดงไว้ด้วยบรรพชา. ในบทว่า ปฐมฌานสันนิสสิตัง เป็นต้น ก็พึงทราบอรรถด้วยนัยนี้เช่นกัน. แต่ในที่นี้มีการกำหนดขอบเขตทั้งสองด้าน เพราะมีการแสดงการกำหนดขอบเขตจากศีลเบื้องล่างและจากอรหัตตผลเบื้องบน. คำว่า เตเนตัง วุตตัง หมายถึง ด้วยเหตุนั้น คำว่า “ศีล ๔ ประการอันบริสุทธิ์ย่อมอาศัยบรรพชา” เป็นต้นนี้จึงถูกกล่าวไว้. สูตรที่ ๖ นั้นง่ายอยู่แล้ว. ปาริจฺฉตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายปาริจฉัตตกสูตรเป็นต้นจบลงแล้ว. ๗. ภาวนาสุตฺตวณฺณนา ๗. คำอธิบายภาวนาสูตร. ๗๑. สตฺตเม [Pg.194] อตฺถสฺส อสาธิกา ‘‘ภาวนํ อนนุยุตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา. สมฺภาวนตฺเถติ ‘‘อปิ นาม เอวํ สิยา’’ติ วิกปฺปนตฺโถ สมฺภาวนตฺโถ. เอวญฺหิ โลเก สิลิฏฺฐวจนํ โหตีติ เอกเมว สงฺขํ อวตฺวา อปราย สงฺขาย สทฺธึ วจนํ โลเก สิลิฏฺฐวจนํ โหติ ยถา ‘‘ทฺเว วา ตีณิ วา อุทกผุสิตานี’’ติ. สมฺมา อธิสยิตานีติ ปาทาทีหิ อตฺตนา เนสํ กิญฺจิ อุปฆาตํ อกโรนฺติยา พหิวาตาทิปริสฺสยปริหรณตฺถํ สมฺมเทว อุปริ สยิตานิ. อุปริอตฺโถ เหตฺถ อธิ-สทฺโท. อุตุํ คณฺหาเปนฺติยาติ เตสํ อลฺลสิเนหปริยาทานตฺถํ อตฺตโน กายุสฺมาวเสน อุตุํ คณฺหาเปนฺติยา. เตนาห ‘‘อุสฺมีกตานี’’ติ. สมฺมา ปริภาวิตานีติ สมฺมเทว สพฺพโส กุกฺกุฏวาสนาย วาสิตานิ. เตนาห ‘‘กุกฺกุฏคนฺธํ คาหาปิตานี’’ติ. เอตฺถ จ สมฺมาปริเสทนํ กุกฺกุฏคนฺธปริภาวนญฺจ สมฺมาอธิสยนสมฺมาปริเสทนนิปฺผตฺติยา อานุภาวนิปฺผาทิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สมฺมาอธิสยเนเนว หิ อิตรทฺวยํ อิชฺฌติ. น หิ สมฺมาอธิสยนโต วิสุํ สมฺมาปริเสทนสฺส สมฺมาปริภาวนสฺส จ การณํ อตฺถิ. เตน ปน สทฺธึเยว อิตเรสํ ทฺวินฺนมฺปิ อิชฺฌนโต วุตฺตํ. ๗๑. ในข้อที่ ๗ ความไม่สำเร็จแห่งประโยชน์ เพราะกล่าวไว้ว่า "แก่ผู้ไม่ประกอบการเจริญภาวนา" บทว่า สัมภาวนัตเถ (ในอรรถแห่งความน่าจะเป็น) คือ อรรถแห่งความน่าจะเป็น เป็นอรรถแห่งการคาดคะเนว่า "บางทีพึงเป็นอย่างนี้" ก็คำพูดที่สละสลวยในโลก ย่อมเป็นอย่างนี้ คือ ไม่กล่าวเพียงจำนวนเดียว แต่กล่าวร่วมกับจำนวนอื่น ย่อมเป็นคำพูดที่สละสลวยในโลก เช่น "น้ำสองหรือสามหยด" บทว่า สัมมาอธิสยิตานิ (นอนทับโดยชอบ) คือ อันแม่ไก่นอนทับอยู่ข้างบนโดยชอบ เพื่อป้องกันอันตรายมีลมภายนอกเป็นต้น โดยไม่ทำความเสียหายใดๆ แก่ไข่เหล่านั้นด้วยเท้าเป็นต้นของตน ในบทนี้ อธิ-ศัพท์ มีอรรถว่า ข้างบน บทว่า อุตุงคัณหาเปนติยา (ยังอุตุให้รับ) คือ ยังอุตุให้รับด้วยอำนาจความอบอุ่นแห่งกายของตน เพื่อให้ความชุ่มชื้นและความมันของไข่เหล่านั้นหมดไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อันทำให้ร้อน" บทว่า สัมมาปริภาวิตานิ (อบรมโดยชอบ) คือ อันอบรมด้วยกลิ่นไก่โดยชอบโดยประการทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อันทำให้มีกลิ่นไก่" ในบทนี้ พึงเห็นว่า การบ่มโดยชอบและการอบรมด้วยกลิ่นไก่ เป็นอานุภาพที่แม่ไก่ทำให้สำเร็จด้วยความสำเร็จแห่งการนอนทับโดยชอบและการบ่มโดยชอบ ก็ด้วยการนอนทับโดยชอบนั่นแหละ กิจอีกสองอย่างย่อมสำเร็จ เพราะเหตุว่า ไม่มีเหตุแห่งการบ่มโดยชอบและการอบรมด้วยกลิ่นไก่ที่แยกต่างหากจากการนอนทับโดยชอบ แต่เพราะกิจอีกสองอย่างนั้นย่อมสำเร็จพร้อมกับกิจนั้น จึงกล่าวไว้ ติวิธกิริยากรเณนาติ สมฺมาอธิสยนาทิติวิธกิริยากรเณนาติ อตฺโถ. กิญฺจาปิ ‘‘เอวํ อโห วต เม’’ติอาทินา น อิจฺฉา อุปฺปชฺเชยฺย การณสฺส ปน สมฺปาทิตตฺตา, อถ โข ภพฺพาว เต อภินิพฺภิชฺชิตุนฺติ โยชนา. กสฺมา ภพฺพาติ อาห ‘‘เต หิ ยสฺมา ตายา’’ติอาทิ. สยมฺปีติ อณฺฑานิ. ปริณามนฺติ ปริปากํ พหินิกฺขมนโยคฺยตํ. ยถา กปาลสฺส ตนุตา อาโลกสฺส อนฺโต ปญฺญายมานสฺส การณํ, ตถา กปาลสฺส ตนุตาย นขสิขามุขตุณฺฑกานํ ขรตาย จ อลฺลสิเนหปริยาทานํ การณวจนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺมาติ อาโลกสฺส อนฺโต ปญฺญายมานโต สยญฺจ ปริปากคตตฺตา. บทว่า ติวิธกิริยากรเณนาติ (ด้วยการกระทำกิจ ๓ อย่าง) คือ อรรถว่า ด้วยการกระทำกิจ ๓ อย่าง มีการนอนทับโดยชอบเป็นต้น แม้ความปรารถนาว่า "โอหนอ ขอให้เป็นอย่างนี้แก่เราเถิด" เป็นต้น จะไม่เกิดขึ้น แต่เพราะเหตุนั้นสำเร็จแล้ว ไข่เหล่านั้นก็ย่อมสามารถเจาะออกไปได้เอง ดังนี้เป็นบทเชื่อมความ ถามว่า เพราะเหตุไรจึงสามารถ? ตอบว่า "เพราะเหตุว่า ไข่เหล่านั้น" เป็นต้น บทว่า สยัมปิ (เอง) คือ ไข่ทั้งหลาย บทว่า ปริณามันติ (ย่อมถึงความสุกงอม) คือ ย่อมถึงความสุกงอม คือความเหมาะสมที่จะออกมาภายนอก พึงเห็นว่า คำว่า การที่เปลือกไข่บางลง เป็นเหตุแห่งการที่แสงสว่างปรากฏอยู่ภายในนั้น ฉันใด การที่เปลือกไข่บางลงและความแข็งของปลายเล็บ ปลายจะงอยปาก และจะงอยปาก ย่อมเป็นเหตุแห่งการที่ความชุ่มชื้นและความมันหมดไป ฉันนั้น บทว่า ตัสมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะแสงสว่างปรากฏอยู่ภายใน และเพราะไข่เหล่านั้นถึงความสุกงอมแล้วเอง โอปมฺมสมฺปฏิปาทนนฺติ โอปมฺมตฺถสฺส อุปเมยฺเยน สมฺมเทว ปฏิปาทนํ. ตนฺติ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน. อตฺเถนาติ อุปเมยฺยตฺเถน สํสนฺเทตฺวา สห โยเชตฺวา. สมฺปาทเนน สมฺปยุตฺตธมฺมวเสน ญาณสฺส ติกฺขภาโว เวทิตพฺโพ. ญาณสฺส หิ สภาวโต สติเนปกฺกโต จ ติกฺขภาโว, สมาธิวเสน ขรภาโว, สทฺธาวเสน วิปฺปสนฺนภาโว. ปริณามกาโลติ พลววิปสฺสนากาโล. วฑฺฒิกาโลติ [Pg.195] วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนากาโล. อนุโลมฏฺฐานิยา หิ วิปสฺสนา คหิตคพฺภา นาม ตทา มคฺคคพฺภสฺส คหิตตฺตา. ตชฺชาติกนฺติ ตสฺส วิปสฺสนานุโยคสฺส อนุรูปํ. สตฺถาปิ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปหรติ, เทสนาปิ วิเนยฺยสนฺตานคตํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปหรติ, ยถาฐาเน ฐาตุํ น เทติ. บทว่า โอปัมมสัมปฏฺฏิปาทนํ (การเทียบเคียงอุปมา) คือ การเทียบเคียงอุปมาโดยชอบด้วยอุปเมยยะ บทว่า ตํ (นั้น) คือ การเทียบเคียงอุปมา บทว่า เอวํ (อย่างนี้) คือ ด้วยอาการที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้ บทว่า อัตเถนะ (ด้วยอรรถ) คือ ด้วยอรรถแห่งอุปเมยยะ โดยการเปรียบเทียบและประกอบเข้าด้วยกัน พึงทราบว่า ความคมกล้าแห่งญาณ ย่อมสำเร็จด้วยอำนาจแห่งธรรมที่ประกอบกัน ก็ความคมกล้าแห่งญาณ ย่อมมีโดยธรรมชาติและโดยความฉลาดในสติ ความแข็งกระด้างย่อมมีโดยอำนาจแห่งสมาธิ ความผ่องใสย่อมมีโดยอำนาจแห่งศรัทธา บทว่า ปริณามกาโล (กาลแห่งความสุกงอม) คือ กาลแห่งวิปัสสนาที่มีกำลัง บทว่า วฑฺฒิกาโล (กาลแห่งความเจริญ) คือ กาลแห่งวิปัสสนาที่นำไปสู่การออก ก็วิปัสสนาที่อยู่ในฐานะอนุโลม ชื่อว่ามีครรภ์แล้ว เพราะในกาลนั้นได้ถือเอาครรภ์แห่งมรรคแล้ว บทว่า ตชฺชาติกํ (มีชาติเช่นนั้น) คือ เหมาะสมแก่การประกอบวิปัสสนานั้น แม้พระศาสดาก็ทรงทำลายเปลือกไข่คืออวิชชา แม้พระธรรมเทศนาก็ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาที่อยู่ในสันดานของสัตว์ที่ควรแนะนำ ไม่ให้ตั้งอยู่ในที่เดิมได้ โอลมฺพกสงฺขาตนฺติ โอลมฺพกสุตฺตสงฺขาตํ. ‘‘ปล’’นฺติ หิ ตสฺส สุตฺตสฺส นามํ. จาเรตฺวา ทารุโน เหฏฺฐา โทสชานนตฺถํ อุสฺสาเปตฺวา. คณฺฑํ หรตีติ ปลคณฺโฑติ เอเตน ‘‘ปเลน คณฺฑหาโร ปลคณฺโฑติ ปจฺฉิมปเท อุตฺตรปทโลเปน นิทฺเทโส’’ติ ทสฺเสติ. คหณฏฺฐาเนติ หตฺเถน คเหตพฺพฏฺฐาเน. สมฺมเทว ขิปียนฺติ เอเตน กายทุจฺจริตาทีนีติ สงฺเขโป, ปพฺพชฺชาว สงฺเขโป ปพฺพชฺชาสงฺเขโป. เตน วิปสฺสนํ อนุยุญฺชนฺตสฺส ปุคฺคลสฺส อชานนฺตสฺเสว อาสวานํ ปริกฺขโย อิธ วิปสฺสนานิสํโสติ อธิปฺเปโต. บทว่า โอฬัมพกสังขาตํ (อันนับว่าโอฬัมพกะ) คือ อันนับว่าด้ายโอฬัมพกะ ก็คำว่า "ปละ" เป็นชื่อของด้ายนั้น บทว่า จาเรตฺวา (ยังให้เคลื่อนไป) คือ ยังให้เคลื่อนไป คือยกขึ้นเพื่อรู้โทษที่อยู่ใต้ไม้ บทว่า คณฺฑํ หรติ (ย่อมนำก้อนเนื้อไป) คือ ปลคัณฑะ ด้วยบทนี้แสดงว่า "การแสดงด้วยการลบอุตตรบทในปัจฉิมบทว่า ปลคัณฑะ คือ ผู้ที่นำก้อนเนื้อไปด้วยด้ายปละ" บทว่า คหณฏฺฐาเน (ในที่จับ) คือ ในที่ที่พึงจับด้วยมือ บทว่า สัมมาเทวะ ขิปิยันติ เอเตนะ กายทุจริตาทีนิ (กายทุจริตเป็นต้น ย่อมถูกทิ้งไปโดยชอบด้วยสิ่งนี้) คือ สังเขปะ คือ การบวช ชื่อว่า ปัพพัชชาสังเขปะ เพราะเหตุนั้น การสิ้นไปแห่งอาสวะของบุคคลผู้ประกอบวิปัสสนาโดยไม่รู้ตัวนั่นแหละ พึงทราบว่าเป็นอานิสงส์แห่งวิปัสสนาในที่นี้ เหมนฺติเกน การณภูเตน, ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ กรณวจนํ, เหมนฺติเกติ อตฺโถ. ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ ปฏิปฺปสฺสทฺธผลานิ โหนฺติ. เตนาห ‘‘ปูติกานิ ภวนฺตี’’ติ. มหาสมุทฺโท วิย สาสนํ อคาธคมฺภีรภาวโต. นาวา วิย โยคาวจโร มโหฆุตฺตรโต. ปริยายนํ วิยาติ ปริโต อปราปรํ ยายนํ วิย. ขชฺชมานานนฺติ ขาทนฺเตน วิย อุทเกน เขปิยมานพนฺธนานํ. ตนุภาโวติ ปริยุฏฺฐานปวตฺติยา อสมตฺถตาย ทุพฺพลภาโว. วิปสฺสนาญาณปีติปาโมชฺเชหีติ วิปสฺสนาญาณสมุฏฺฐิเตหิ ปีติปาโมชฺเชหิ. โอกฺขายมาเนติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน วีถิปฺปฏิปาฏิยา โอกฺขายมาเน, ปฏิสงฺขานุปสฺสนาย วา โอกฺขายมาเน. สงฺขารุเปกฺขาย ปกฺขายมาเน. ทุพฺพลตา ทีปิตา ‘‘อปฺปกสิเรเนว สํโยชนานิ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ, ปูติกานิ ภวนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา. บทว่า เหมันติเกนะ (ด้วยฤดูเหมันต์) คือ ด้วยฤดูเหมันต์อันเป็นเหตุ หรือคำนี้เป็นวจนะในอรรถภูมิ คือ อรรถว่า ในฤดูเหมันต์ บทว่า ปฏิปัสสัมภันติ (ย่อมสงบระงับ) คือ ย่อมมีผลที่สงบระงับ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ย่อมเน่าเปื่อย" พระศาสนาเปรียบเหมือนมหาสมุทร เพราะมีความลึกซึ้งและหยั่งไม่ถึง โยคาวจรเปรียบเหมือนเรือ เพราะข้ามโอฆะใหญ่ได้ บทว่า ปริยายะนํ วิยาติ (เปรียบเหมือนการเดินทาง) คือ เปรียบเหมือนการเดินทางไปมาโดยรอบ บทว่า ขชฺชมานานํ (ของสัตว์ที่ถูกกัดกิน) คือ ของสัตว์ที่มีเครื่องผูกถูกน้ำกัดกินไป เหมือนถูกกิน บทว่า ตนฺนุภาโว (ความผอมบาง) คือ ความอ่อนแอ เพราะไม่สามารถดำรงอยู่ได้ด้วยอำนาจแห่งกิเลสที่กลุ้มรุม บทว่า วิปัสสนาญาณปีติปาโมชฺเชหิ (ด้วยปีติและปราโมทย์อันเกิดจากวิปัสสนาญาณ) คือ ด้วยปีติและปราโมทย์ที่เกิดขึ้นจากวิปัสสนาญาณ บทว่า โอขฺขายมาเน (เมื่อถูกพิจารณา) คือ เมื่อถูกพิจารณาไปตามลำดับในวิปัสสนากัมมัฏฐาน หรือเมื่อถูกพิจารณาด้วยปฏิสังขานุปัสสนา เมื่อถูกละทิ้งด้วยสังขารุเบกขา ความอ่อนแอถูกแสดงไว้ เพราะกล่าวไว้ว่า "สังโยชน์ทั้งหลายย่อมสงบระงับโดยไม่ยากลำบากเลย ย่อมเน่าเปื่อยไป" ภาวนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนาภาวนาสูตร จบแล้ว. ๘-๙. อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตาทิวณฺณนา ๘-๙. คำพรรณนาอัคคิกขันธูปมสูตรเป็นต้น ๗๒-๗๓. อฏฺฐเม ปสฺสถ นูติ อปิ ปสฺสถ. มหนฺตนฺติ วิปุลํ. อคฺคิกฺขนฺธนฺติ อคฺคิสมูหํ. อาทิตฺตนฺติ ปทิตฺตํ. สมฺปชฺชลิตนฺติ สมนฺตโต ปชฺชลิตํ อจฺจิวิปฺผุลิงฺคานิ [Pg.196] มุญฺจนฺตํ. สโชติภูตนฺติ สมนฺตโต อุฏฺฐิตาหิ ชาลาหิ เอกปฺปภาสมุทยภูตํ. ตํ กึ มญฺญถาติ ตํ อิทานิ มยา วุจฺจมานตฺถํ กึ มญฺญถาติ อนุมติคฺคหณตฺถํ ปุจฺฉติ. ยเทตฺถ สตฺถา อคฺคิกฺขนฺธาลิงฺคนํ กญฺญาลิงฺคนญฺจ อาเนสิ, ตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘อาโรจยามี’’ติอาทิมาห. ในข้อที่ ๗๒-๗๓ บทว่า ปสฺสถ นุ (ท่านทั้งหลายเห็นหรือหนอ) คือ ท่านทั้งหลายเห็นหรือ บทว่า มหนฺตํ (ใหญ่) คือ กว้างขวาง บทว่า อคฺคิกฺขนฺธํ (กองไฟ) คือ กองแห่งไฟ บทว่า อาทิตฺตํ (รุ่งโรจน์) คือ ลุกโพลง บทว่า สมฺปชฺชลิตํ (ลุกโพลงทั่ว) คือ ลุกโพลงไปทั่ว ปล่อยเปลวไฟและสะเก็ดไฟ บทว่า สโชติภูตํ (มีแสงสว่าง) คือ มีแสงสว่างเกิดขึ้นพร้อมกันด้วยเปลวไฟที่ลุกขึ้นโดยรอบ บทว่า ตํ กึ มญฺญถ (ท่านทั้งหลายจะสำคัญความนั้นว่าอย่างไร) คือ ถามเพื่อรับการอนุญาตว่า ท่านทั้งหลายจะสำคัญอรรถที่ข้าพเจ้ากำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้ว่าอย่างไร ในบทนี้ พระศาสดาทรงนำการกอดกองไฟและการกอดหญิงสาวมาแสดง เพื่อทรงจำแนกอรรถนั้น จึงตรัสคำว่า "อาโรจยามิ (เราจะบอก)" เป็นต้น ทุสฺสีลสฺสาติ นิสฺสีลสฺส สีลวิรหิตสฺส. ปาปธมฺมสฺสาติ ทุสฺสีลตฺตา เอว หีนชฺฌาสยตาย ลามกสภาวสฺส. อสุจิสงฺกสฺสรสมาจารสฺสาติ อปริสุทฺธตาย อสุจิ หุตฺวา สงฺกาย สริตพฺพสมาจารสฺส. ทุสฺสีโล หิ กิญฺจิเทว อสารุปฺปํ ทิสฺวา ‘‘อิทํ อสุเกน กตํ ภวิสฺสตี’’ติ ปเรสํ อาสงฺกา โหติ. เกนจิเทว กรณีเยน มนฺตยนฺเต ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘กจฺจิ นุ โข อิเม มยา กตกมฺมํ ชานิตฺวา มนฺเตนฺตี’’ติ อตฺตโนเยว สงฺกาย สริตพฺพสมาจาโร. ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺสาติ ลชฺชิตพฺพตาย ปฏิจฺฉาเทตพฺพกมฺมนฺตสฺส. อสฺสมณสฺสาติ น สมณสฺส. สลากคฺคหณาทีสุ ‘‘อหมฺปิ สมโณ’’ติ มิจฺฉาปฏิญฺญาย สมณปฏิญฺญสฺส. อเสฏฺฐจาริตาย อพฺรหฺมจาริสฺส. อุโปสถาทีสุ ‘‘อหมฺปิ พฺรหฺมจารี’’ติ มิจฺฉาปฏิญฺญาย พฺรหฺมจาริปฏิญฺญสฺส. ปูตินา กมฺเมน สีลวิปตฺติยา อนฺโต อนุปวิฏฺฐตฺตา อนฺโตปูติกสฺส. ฉทฺวาเรหิ ราคาทิกิเลสานุสฺสวเนน ตินฺตตฺตา อวสฺสุตสฺส. สญฺชาตราคาทิกจวรตฺตา สีลวนฺเตหิ ฉฑฺเฑตพฺพตฺตา จ กสมฺพุชาตสฺส. บทว่า ทุสฺสีลสฺส (ของคนทุศีล) คือ ของคนไม่มีศีล ปราศจากศีล บทว่า ปาปธมฺมสฺส (ของคนมีธรรมอันลามก) คือ ของคนมีสภาพเลวทราม เพราะเป็นคนทุศีลและมีอัธยาศัยต่ำทราม บทว่า อสุจิสงฺกสฺสรสมจารสฺส (ของคนมีอาจาระน่าสงสัยเพราะไม่สะอาด) คือ ของคนมีอาจาระที่ควรระลึกถึงด้วยความสงสัย เพราะเป็นคนไม่สะอาดด้วยความไม่บริสุทธิ์ ก็คนทุศีล เมื่อเห็นสิ่งที่ไม่เหมาะสมบางอย่าง ย่อมมีความสงสัยแก่ผู้อื่นว่า "สิ่งนี้คงเป็นของคนนั้นทำ" เมื่อเห็นภิกษุทั้งหลายกำลังปรึกษาหารือกันด้วยกิจบางอย่าง ย่อมมีอาจาระที่ควรระลึกถึงด้วยความสงสัยของตนเองว่า "ภิกษุเหล่านี้รู้กรรมที่เราทำแล้วจึงปรึกษาหารือกันอยู่หรือหนอ" บทว่า ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺส (ของคนมีกรรมอันปกปิด) คือ ของคนมีกรรมที่ควรปกปิดเพราะน่าละอาย บทว่า อสฺสมณสฺส (ของคนไม่เป็นสมณะ) คือ ของคนไม่เป็นสมณะ ของคนผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นสมณะด้วยการปฏิญาณผิดว่า "เราก็เป็นสมณะ" ในการจับสลากเป็นต้น ของคนไม่ประพฤติพรหมจรรย์ เพราะประพฤติไม่ประเสริฐ ของคนผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพรหมจารีด้วยการปฏิญาณผิดว่า "เราก็เป็นพรหมจารี" ในอุโบสถเป็นต้น ของคนมีภายในเน่าเปื่อย เพราะกรรมที่เน่าเปื่อย คือความวิบัติแห่งศีลได้เข้าไปภายในแล้ว ของคนมีอาสวะไหลออก เพราะถูกย้อมด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้นที่ไหลซึมเข้ามาทางทวารทั้งหก ของคนเกิดเป็นกากเดน เพราะมีกิเลสมีราคะเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว และเพราะเป็นสิ่งที่ผู้มีศีลควรทิ้งไป วาลรชฺชุยาติ วาเลหิ กตรชฺชุยา. สา หิ ขรตรา โหติ. ฆํเสยฺยาติ มถนวเสน ฆํเสยฺย. เตลโธตายาติ เตเลน นิสิตาย. ปจฺโจรสฺมินฺติ ปติอุรสฺมึ, อภิมุเข อุรมชฺเฌติ อธิปฺปาโย. อโยสงฺกุนาติ สณฺฑาเสน. เผณุทฺเทหกนฺติ เผณํ อุทฺเทเหตฺวา อุทฺเทเหตฺวา, อเนกวารํ เผณํ อุฏฺฐาเปตฺวาติ อตฺโถ. เอวเมตฺถ สงฺเขปโต ปาฬิวณฺณนา เวทิตพฺพา. นวมํ อุตฺตานเมว. คำว่า วาลรชฺชุยา คือเชือกที่ทำด้วยขนสัตว์. เชือกนั้นย่อมแข็งกระด้างมาก. คำว่า ฆํเสยฺย คือพึงสีด้วยการกวน. คำว่า เตลโธตาย คือที่ลับด้วยน้ำมัน. คำว่า ปจฺโจรสฺมึ คือที่หน้าอก, มีอธิบายว่า ที่กลางอกเบื้องหน้า. คำว่า อโยสงฺกุนา คือด้วยคีมเหล็ก. คำว่า เฟณุทฺเทหกํ คือยกฟองขึ้นแล้วยกขึ้นแล้ว, มีอธิบายว่า ทำให้ฟองเกิดขึ้นหลายครั้ง. พึงทราบอธิบายบาลีโดยย่อในที่นี้อย่างนี้. สูตรที่ ๙ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอัคคิกขันโธปมสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๑๐. อรกสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาอรกสูตร ๗๔. ทสเม ปริตฺตนฺติ อิตฺตรํ. เตนาห ‘‘อปฺปํ โถก’’นฺติ. ปพนฺธานุปจฺเฉทสฺส ปจฺจยภาโว อิธ ชีวิตสฺส รโส กิจฺจนฺติ อธิปฺเปตนฺติ อาห [Pg.197] ‘‘สรสปริตฺตตายปี’’ติ. ตทธีนวุตฺติตายปิ หิ ‘‘โย, ภิกฺขเว, จิรํ ชีวติ, โส วสฺสสตํ อปฺปํ วา ภิยฺโย’’ติ วจนโต ปริตฺตํ ขณปริตฺตตายปิ. ปรมตฺถโต หิ อติปริตฺโต สตฺตานํ ชีวิตกฺขโณ เอกจิตฺตกฺขณปฺปวตฺติมตฺโตเยว. ยถา นาม รถจกฺกํ ปวตฺตมานมฺปิ เอเกเนว เนมิปฺปเทเสน ปวตฺตติ, ติฏฺฐมานมฺปิ เอเกเนว ติฏฺฐติ, เอวเมวํ เอกจิตฺตกฺขณิกํ สตฺตานํ ชีวิตํ ตสฺมึ จิตฺเต นิรุทฺธมตฺเต สตฺโต นิรุทฺโธติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘อตีเต จิตฺตกฺขเณ ชีวิตฺถ น ชีวติ น ชีวิสฺสติ. อนาคเต จิตฺตกฺขเณ น ชีวิตฺถ น ชีวติ ชีวิสฺสติ. ปจฺจุปฺปนฺเน จิตฺตกฺขเณ น ชีวิตฺถ ชีวติ น ชีวิสฺสติ. ๗๔. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ปริตฺตํ คือชั่วคราว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "น้อยนิด". มีอธิบายว่า ความเป็นปัจจัยแห่งการไม่ขาดสายแห่งการสืบต่อ เป็นรส เป็นกิจของชีวิตในที่นี้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "แม้เพราะความเป็นของน้อยนิดพร้อมด้วยรส". อนึ่ง แม้เพราะความเป็นไปตามอำนาจของสิ่งนั้น ก็เป็นของน้อยนิด แม้เพราะความเป็นของน้อยนิดชั่วขณะ ด้วยบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดมีชีวิตยืนนาน ผู้นั้นย่อมมีชีวิตอยู่ร้อยปี หรือเกินกว่านั้นเล็กน้อย". โดยปรมัตถ์แล้ว ชีวิตขณะของสัตว์ทั้งหลายเป็นของน้อยนิดอย่างยิ่ง เป็นไปเพียงชั่วขณะจิตเดียวเท่านั้น. เปรียบเหมือนล้อรถ แม้กำลังหมุนอยู่ ก็หมุนไปได้ด้วยส่วนแห่งกงล้อเพียงส่วนเดียวเท่านั้น แม้กำลังหยุดอยู่ ก็หยุดอยู่ได้ด้วยส่วนเดียวเท่านั้น ฉันใด ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายก็เป็นไปชั่วขณะจิตเดียวเท่านั้น ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อจิตนั้นดับไปแล้ว สัตว์ก็ชื่อว่าดับไปแล้ว. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ในขณะจิตที่ล่วงไปแล้ว ไม่ได้เป็นอยู่ ไม่เป็นอยู่ และจักไม่เป็นอยู่. ในขณะจิตที่ยังไม่มาถึง ไม่ได้เป็นอยู่ ไม่เป็นอยู่ และจักเป็นอยู่. ในขณะจิตที่เป็นปัจจุบัน ไม่ได้เป็นอยู่ เป็นอยู่ และจักไม่เป็นอยู่. ‘‘ชีวิตํ อตฺตภาโว จ, สุขทุกฺขา จ เกวลา; เอกจิตฺตสมายุตฺตา, ลหุโส วตฺตเต ขโณ. "ชีวิตและอัตภาพ ทั้งสุขและทุกข์ทั้งสิ้น ย่อมเป็นไปชั่วขณะเดียวเท่านั้น ประกอบด้วยจิตดวงเดียวอย่างรวดเร็ว." ‘‘เย นิรุทฺธา มรนฺตสฺส, ติฏฺฐมานสฺส วา อิธ; สพฺเพปิ สทิสา ขนฺธา, คตา อปฺปฏิสนฺธิกา. "ขันธ์ทั้งหลายที่ดับไปแล้วของผู้ที่กำลังตาย หรือของผู้ที่กำลังเป็นอยู่ในโลกนี้ ทั้งหมดล้วนเหมือนกัน ดับไปแล้วโดยไม่มีปฏิสนธิ." ‘‘อนิพฺพตฺเตน น ชาโต, ปจฺจุปฺปนฺเนน ชีวติ; จิตฺตภงฺคา มโต โลโก, ปญฺญตฺติ ปรมตฺถิยา’’ติ. (มหานิ. ๑๐); "สัตว์ไม่ได้เกิดด้วยขันธ์ที่ยังไม่เกิด ย่อมเป็นอยู่ด้วยขันธ์ที่เป็นปัจจุบัน. โลกย่อมตายเพราะจิตแตกดับ, นี้เป็นบัญญัติโดยปรมัตถ์." (มหานิ. ๑๐) ลหุสนฺติ ลหุกํ. เตนาห ‘‘ลหุํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนโต ลหุส’’นฺติ. ปริตฺตํ ลหุสนฺติ อุภยํ ปเนตํ อปฺปกสฺส เววจนํ. ยญฺหิ อปฺปกํ, ตํ ปริตฺตญฺเจว ลหุกญฺจ โหติ. อิธ ปน อายุโน อธิปฺเปตตฺตา รสฺสนฺติ วุตฺตํ โหติ. มนฺตายนฺติ กรณตฺเถ เอตํ ภุมฺมวจนนฺติ อาห ‘‘มนฺตาย โพทฺธพฺพํ, ปญฺญาย ชานิตพฺพนฺติ อตฺโถ’’ติ. มนฺตายนฺติ วา มนฺเตยฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ, มนฺเตตพฺพํ มนฺตาย อุปปริกฺขิตพฺพนฺติ อตฺโถ. ปญฺญาย ชานิตพฺพนฺติ ชานิตพฺพํ ชีวิตสฺส ปริตฺตภาโว พหุทุกฺขาทิภาโว. ชานิตฺวา จ ปน สพฺพปลิโพเธ ฉินฺทิตฺวา กตฺตพฺพํ กุสลํ, จริตพฺพํ พฺรหฺมจริยํ. ยสฺมา อิตฺถิ ชาตสฺส อมรณํ, อปฺปํ วา ภิยฺโย วสฺสสตโต อุปริ อปฺปํ อญฺญํ วสฺสสตํ อปฺปตฺวา วีสํ วา ตึสํ วา จตฺตาลีสํ วา ปณฺณาสํ วา สฏฺฐิ วา วสฺสานิ ชีวติ, เอวํทีฆายุโก ปน อติทุลฺลโภ. ‘‘อสุโก หิ เอวํ จิรํ ชีวตี’’ติ ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา ทฏฺฐพฺโพ โหติ. ตตฺถ วิสาขา อุปาสิกา วีสสตํ ชีวติ, ตถา โปกฺขรสาติพฺราหฺมโณ, พฺรหฺมายุพฺราหฺมโณ, พาวริยพฺราหฺมโณ, อานนฺทตฺเถโร, มหากสฺสปตฺเถโรติ[Pg.198]. อนุรุทฺธตฺเถโร ปน วสฺสสตญฺเจว ปณฺณาสญฺจ วสฺสานิ. พากุลตฺเถโร วสฺสสตญฺเจว สฏฺฐิ จ วสฺสานิ, อยํ สพฺพทีฆายุโก, โสปิ ทฺเว วสฺสสตานิ น ชีวิ. คำว่า ลหุสํ คือเบา. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เป็นของเบา เพราะเกิดขึ้นแล้วดับไปอย่างรวดเร็ว". คำว่า ปริตฺตํ และ ลหุสํ ทั้งสองคำนี้เป็นไวพจน์ของคำว่า น้อย. สิ่งใดน้อย สิ่งนั้นย่อมเป็นของน้อยและเป็นของเบา. แต่ในที่นี้ เมื่อประสงค์ถึงอายุ จึงชื่อว่าสั้น. คำว่า มนฺตาย เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "พึงรู้ด้วยความคิด, พึงทราบด้วยปัญญา" ดังนี้. หรือคำว่า มนฺตาย คือ มนฺเตยฺย (พึงคิด), มีอธิบายว่า พึงคิด พึงพิจารณาด้วยความคิด. คำว่า ปญฺญาย ชานิตพฺพํ คือพึงทราบความเป็นของน้อยแห่งชีวิต ความเป็นของมีทุกข์มากเป็นต้น. และเมื่อทราบแล้ว พึงตัดเครื่องกังวลทั้งปวงแล้วทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์. เพราะว่าความไม่ตายไม่มีแก่ผู้เกิดมาแล้ว, หรือผู้ที่อายุเกินร้อยปีเล็กน้อย หรือไม่ถึงร้อยปีอื่นอีก ย่อมมีชีวิตอยู่ ๒๐ ปีบ้าง ๓๐ ปีบ้าง ๔๐ ปีบ้าง ๕๐ ปีบ้าง ๖๐ ปีบ้าง, แต่ผู้มีอายุยืนยาวเช่นนั้นหายากยิ่งนัก. "ผู้นั้นมีชีวิตยืนยาวอย่างนี้" พึงไปดูได้ในที่นั้นๆ. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น อุบาสิกาวิสาขา มีชีวิตอยู่ ๑๒๐ ปี, พราหมณ์ชื่อปุกขรสาดิ, พราหมณ์ชื่อพรหมมายุ, พราหมณ์ชื่อพาวรี, พระเถระชื่ออานนท์, พระเถระชื่อมหากัสสปะ ก็เช่นกัน. ส่วนพระเถระชื่ออนุรุทธะ มีชีวิตอยู่ ๑๕๐ ปี. พระเถระชื่อพากุละ มีชีวิตอยู่ ๑๖๐ ปี, ท่านผู้นี้มีอายุยืนยาวที่สุด, แม้ท่านก็ไม่ได้มีชีวิตอยู่ถึง ๒๐๐ ปี. อรกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอรกสูตร จบแล้ว. มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถามหาวรรค จบแล้ว. ๘. วินยวคฺโค ๘. วินยวรรค ๑-๘. ปฐมวินยธรสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๘. อรรถกถาปฐมวินยธรสูตรเป็นต้น ๗๕-๘๒. อฏฺฐมสฺส ปฐมํ ทุติยญฺจ อุตฺตานตฺถเมว. ตติเย วินยลกฺขเณ ปติฏฺฐิโต ลชฺชิภาเวน วินยลกฺขเณ ฐิโต โหติ. อลชฺชี (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๔๕) หิ พหุสฺสุโตปิ สมาโน ลาภครุกตาย ตนฺตึ วิสํวาเทตฺวา อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สตฺถุสาสนํ ทีเปตฺวา สาสเน มหนฺตํ อุปทฺทวํ กโรติ, สงฺฆเภทมฺปิ สงฺฆราชิมฺปิ อุปฺปาเทติ. ลชฺชี ปน กุกฺกุจฺจโก สิกฺขากาโม ชีวิตเหตุปิ ตนฺตึ อวิสํวาเทตฺวา ธมฺมเมว วินยเมว จ ทีเปติ, สตฺถุสาสนํ ครุํ กตฺวา ฐเปติ. เอวํ โย ลชฺชี, โส วินยํ อชหนฺโต อโวกฺกมนฺโตว ลชฺชิภาเวน วินยลกฺขเณ ฐิโต โหติ ปติฏฺฐิโต. ๗๕-๘๒. สูตรที่ ๑ และที่ ๒ ของสูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. ในสูตรที่ ๓ คำว่า วินยลักขเณ ปติฏฺฐิโต คือตั้งอยู่ในลักษณะแห่งวินัยด้วยความเป็นผู้ละอาย. เพราะว่าผู้ไม่ละอาย (ปาริ. อรรถ. ๑.๔๕) แม้เป็นพหูสูต ก็ยังทำให้พระบาลีผิดเพี้ยนด้วยความเคารพในลาภ แล้วแสดงอธรรมและอวินัยในพระศาสนาของพระศาสดา ทำให้เกิดความเสียหายอย่างใหญ่หลวงในพระศาสนา ก่อให้เกิดแม้การแตกแยกแห่งสงฆ์และความร้าวรานแห่งสงฆ์. ส่วนผู้ละอาย เป็นผู้มีความรังเกียจ มีความใคร่ในการศึกษา แม้เพื่อเหตุแห่งชีวิต ก็ไม่ทำให้พระบาลีผิดเพี้ยน แสดงแต่ธรรมและวินัยเท่านั้น ตั้งพระศาสนาของพระศาสดาไว้ด้วยความเคารพ. ผู้ใดเป็นผู้ละอายอย่างนี้ ผู้นั้นย่อมไม่ละทิ้งวินัย ไม่ก้าวล่วงวินัย ตั้งอยู่ในลักษณะแห่งวินัยด้วยความเป็นผู้ละอาย. อสํหีโรติ เอตฺถ สํหีโร นาม โย ปาฬิยํ วา อฏฺฐกถายํ วา เหฏฺฐา วา อุปริโต วา ปทปฏิปาฏิยา วา ปุจฺฉิยมาโน วิตฺถุนติ วิปฺผนฺทติ, สณฺฐาตุํ น สกฺโกติ, ยํ ยํ ปเรน วุจฺจติ, ตํ ตํ อนุชานาติ, สกวาทํ ฉฑฺเฑตฺวา ปรวาทํ คณฺหาติ. โย ปน ปาฬิยํ วา อฏฺฐกถายํ วา เหฏฺฐุปริยวเสน วา ปทปฏิปาฏิยา วา ปุจฺฉิยมาโน น วิตฺถุนติ น วิปฺผนฺทติ, เอเกกโลมํ สณฺฑาเสน คณฺหนฺโต วิย ‘‘เอวํ มยํ วทาม, เอวํ โน อาจริยา วทนฺตี’’ติ วิสฺสชฺเชติ. ยมฺหิ ปาฬิ จ ปาฬิวินิจฺฉโย จ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตสีหวสา วิย ปริกฺขยํ ปริยาทานํ อคจฺฉนฺโต ติฏฺฐติ, อยํ วุจฺจติ อสํหีโร. ยสฺมา ปน เอวรูโป ยํ ยํ ปเรน วุจฺจติ, ตํ ตํ นานุชานาติ, อตฺตนา สุวินิจฺฉินิตํ กตฺวา คหิตํ อวิปรีตมตฺถํ น [Pg.199] วิสฺสชฺเชติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘น สกฺโกติ คหิตคฺคหณํ วิสฺสชฺชาเปตุ’’นฺติ. จตุตฺถาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ. ในคำว่า อสํหีโร นี้ คำว่า สํหีโร ได้แก่ผู้ที่เมื่อถูกถามในบาลีหรืออรรถกถา หรือจากเบื้องล่างหรือเบื้องบน หรือตามลำดับบท ย่อมสั่นสะท้าน ย่อมดิ้นรน ไม่สามารถตั้งมั่นอยู่ได้ ย่อมยอมรับสิ่งที่ผู้อื่นกล่าวทุกอย่าง ละทิ้งวาทะของตนแล้วถือเอาวาทะของผู้อื่น. ส่วนผู้ที่เมื่อถูกถามในบาลีหรืออรรถกถา หรือโดยนัยเบื้องล่างเบื้องบน หรือตามลำดับบท ย่อมไม่สั่นสะท้าน ไม่ดิ้นรน ย่อมตอบเหมือนกับจับขนทีละเส้นด้วยคีมว่า "เรากล่าวอย่างนี้, อาจารย์ของเรากล่าวอย่างนี้". ผู้ที่บาลีและวินิจฉัยบาลีดำรงอยู่โดยไม่ถึงความสิ้นสุดความหมดสิ้น เหมือนน้ำมันราชสีห์ที่ใส่ในภาชนะทองคำ ผู้นี้เรียกว่า อสํหีโร. แต่เพราะผู้เช่นนั้นย่อมไม่ยอมรับสิ่งที่ผู้อื่นกล่าวทุกอย่าง ย่อมไม่ละทิ้งอรรถที่ไม่ผิดที่ตนวินิจฉัยดีแล้วและยึดถือไว้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ไม่สามารถทำให้การยึดถือที่ยึดถือไว้แล้วสละไปได้". สูตรที่ ๔ เป็นต้น พึงทราบได้ง่าย. ปฐมวินยธรสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปฐมวินยธรสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ๙. สตฺถุสาสนสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาสัตถุสาสนสูตร ๘๓. นวเม วิเวกฏฺโฐติ วิวิตฺโต. เตนาห ‘‘ทูรีภูโต’’ติ. สติอวิปฺปวาเส ฐิโตติ กมฺมฏฺฐาเน สตึ อวิชหิตฺวา ฐิโต. เปสิตตฺโตติ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย นิพฺพานํ เปสิตจิตฺโต ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร. ๘๓. ในสูตรที่ ๙ คำว่า วิเวกฏฺโฐ คือผู้สงัด. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ผู้ห่างไกล". คำว่า สติอวิปฺปวาเส ฐิโต คือตั้งอยู่โดยไม่ละสติในกรรมฐาน. คำว่า เปสิตตฺโต คือผู้มีจิตส่งไปแล้วสู่นิพพาน มีจิตน้อมไปในนิพพาน มีจิตโน้มไปในนิพพาน มีจิตโอนไปในนิพพาน ด้วยความเป็นผู้ไม่ห่วงใยในกายและชีวิต. สตฺถุสาสนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสัตถุสาสนสูตร จบแล้ว. ๑๐. อธิกรณสมถสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาอธิกรณสมถสูตร ๘๔. ทสเม อธิกรียนฺติ เอตฺถาติ อธิกรณานิ. เก อธิกรียนฺติ? สมถา. กถํ อธิกรียนฺติ? สมนวเสน. ตสฺมา เต เตสํ สมนวเสน ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘อธิกรณานิ สเมนฺตี’’ติอาทิ. อุปฺปนฺนานํ อุปฺปนานนฺติ อุฏฺฐิตานํ อุฏฺฐิตานํ. สมถตฺถนฺติ สมนตฺถํ. ทีฆนิกาเย สงฺคีติสุตฺตวณฺณนายมฺปิ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๓๑) วิตฺถารโตเยวาติ เอตฺถายํ วิตฺถารนโย – อธิกรเณสุ ตาว ธมฺโมติ วา อธมฺโมติ วา อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ วิวทนฺตานํ ภิกฺขูนํ โย วิวาโท, อิทํ วิวาทาธิกรณํ นาม. สีลวิปตฺติยา วา อาจารทิฏฺฐิอาชีววิปตฺติยา วา อนุวทนฺตานํ โย อนุวาโท อุปวทนา เจว โจทนา จ, อิทํ อนุวาทาธิกรณํ นาม. มาติกายํ อาคตา ปญฺจ, วิภงฺเค ทฺเวติ สตฺตปิ อาปตฺติกฺขนฺธา, อิทํ อาปตฺตาธิกรณํ นาม. ยํ สงฺฆสฺส อปโลกนาทีนํ จตุนฺนํ กมฺมานํ กรณํ, อิทํ กิจฺจาธิกรณํ นาม. ๘๔. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า อธิกรณ์ (adhikaraṇāni) เพราะอรรถว่า เป็นที่อันเขาพึงกระทำ (adhikarīyanti). อะไรที่เขาพึงกระทำ? คือสมถะทั้งหลาย. เขาพึงกระทำอย่างไร? โดยนัยแห่งการระงับ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อธิกรณ์ทั้งหลายย่อมระงับ" เป็นต้น เพราะสมถะเหล่านั้นย่อมเป็นไปโดยนัยแห่งการระงับอธิกรณ์เหล่านั้น. "อุปปันนานัง อุปปันนานัง" คือ "อุตถิตานัง อุตถิตานัง" (ของอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ). "สมถัตถัง" คือ "สมนัตถัง" (เพื่อประโยชน์แก่การระงับ). แม้ในอรรถกถาสังคีติสูตรแห่งทีฆนิกาย (ที. อ. ๓.๓๓๑) ก็มีนัยแห่งการขยายความโดยพิสดารดังนี้: บรรดาอธิกรณ์เหล่านั้น, การวิวาทของภิกษุทั้งหลายผู้วิวาทกันด้วยวัตถุ ๑๘ อย่างว่า "เป็นธรรม" หรือ "ไม่เป็นธรรม" ใด, นี้ชื่อว่า วิวาทาธิกรณ์. การกล่าวโทษของภิกษุทั้งหลายผู้กล่าวโทษกันด้วยความวิบัติแห่งศีล หรือความวิบัติแห่งอาจาระ ทิฏฐิ อาชีวะใด, อันเป็นทั้งการตำหนิและการฟ้องร้อง, นี้ชื่อว่า อนุวาทาธิกรณ์. กองอาบัติ ๗ อย่าง คือ ๕ อย่างที่มาในมาติกา และ ๒ อย่างในวิภังค์, นี้ชื่อว่า อาปัตตาธิกรณ์. การทำกรรม ๔ อย่าง มีอปโลกนกรรมเป็นต้น ของสงฆ์ใด, นี้ชื่อว่า กิจจาธิกรณ์. ตตฺถ วิวาทาธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ เยภุยฺยสิกาย จ. สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมมานํ ยสฺมึ วิหาเร อุปฺปนฺนํ ตสฺมึเยว [Pg.200] วา, อญฺญตฺร วูปสเมตุํ คจฺฉนฺตานํ อนฺตรามคฺเค วา, ยตฺถ คนฺตฺวา สงฺฆสฺส นิยฺยาติตํ, ตตฺถ สงฺเฆน วา, สงฺเฆ วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺเต ตตฺเถว อุพฺพาหิกาย สมฺมตปุคฺคเลหิ วา วินิจฺฉิตํ สมฺมติ. เอวํ สมฺมมาเน จ ปเนตสฺมึ ยา สงฺฆสมฺมุขโต ธมฺมสมฺมุขโต วินยสมฺมุขตา ปุคฺคลสมฺมุขตา, อยํ สมฺมุขาวินโย นาม. ตตฺถ จ การกสงฺฆสฺส สงฺฆสามคฺคิวเสน สมฺมุขิภาโว สงฺฆสมฺมุขตา. สเมตพฺพสฺส วตฺถุโน ภูตตฺตา ธมฺมสมฺมุขตา. ยถา ตํ สเมตพฺพํ, ตเถวสฺส สมนํ วินยสมฺมุขตา. โย จ วิวทติ, เยน จ วิวทติ, เตสํ อุภินฺนํ อตฺถปจฺจตฺถิกานํ สมฺมุขีภาโว ปุคฺคลสมฺมุขตา. อุพฺพาหิกาย วูปสเม ปเนตฺถ สงฺฆสมฺมุขตา ปริหายติ. เอวํ ตาว สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมติ. ในบรรดาอธิกรณ์เหล่านั้น วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย และด้วยเยภุยยสิกา. อธิกรณ์ที่ระงับด้วยสัมมุขาวินัยนั้น ย่อมระงับในวิหารที่เกิดขึ้นนั้นเอง หรือในระหว่างทางของภิกษุทั้งหลายผู้ไปเพื่อระงับในที่อื่น หรือในที่ที่ไปมอบให้แก่สงฆ์แล้ว สงฆ์วินิจฉัย หรือเมื่อสงฆ์ไม่สามารถระงับได้ ก็ย่อมระงับด้วยบุคคลผู้ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกาในที่นั้นเอง. อนึ่ง เมื่ออธิกรณ์นั้นระงับอยู่อย่างนี้ ความพร้อมหน้าสงฆ์ ความพร้อมหน้าธรรม ความพร้อมหน้าวินัย ความพร้อมหน้าบุคคลใด, นี้ชื่อว่า สัมมุขาวินัย. ในสัมมุขาวินัยนั้น ความพร้อมหน้าของสงฆ์ผู้ทำกรรมโดยความเป็นอันเดียวกันของสงฆ์ ชื่อว่า ความพร้อมหน้าสงฆ์. ความเป็นจริงแห่งวัตถุที่พึงระงับ ชื่อว่า ความพร้อมหน้าธรรม. การระงับวัตถุนั้นตามที่พึงระงับนั้นเอง ชื่อว่า ความพร้อมหน้าวินัย. ความพร้อมหน้าของบุคคลทั้งสอง คือ ผู้วิวาท และผู้ถูกวิวาท ซึ่งเป็นโจทก์และจำเลย ชื่อว่า ความพร้อมหน้าบุคคล. ในการระงับด้วยอุพพาหิกานั้น ความพร้อมหน้าสงฆ์ย่อมไม่มีในที่นี้. อธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างนี้ก่อน. สเจ ปเนวมฺปิ น สมฺมติ, อถ นํ อุพฺพาหิกาย สมฺมตา ภิกฺขู ‘‘น มยํ สกฺโกม วูปสเมตุ’’นฺติ สงฺฆสฺเสว นิยฺยาเตนฺติ. ตโต สงฺโฆ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ภิกฺขุํ สลากคฺคาหาปกํ สมฺมนฺนติ, เตน คุฬฺหกวิวฏกสกณฺณชปฺปเกสุ ตีสุ สลากคฺคาหเกสุ อญฺญตรวเสน สลากํ คาหาเปตฺวา สนฺนิปติตาย ปริสาย ธมฺมวาทีนํ เยภุยฺยตาย ยถา เต ธมฺมวาทิโน วทนฺติ, เอวํ วูปสนฺตํ อธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ เยภุยฺยสิกาย จ วูปสนฺตํ โหติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินโย วุตฺตนโย เอว. ยํ ปน เยภุยฺยสิกากมฺมสฺส กรณํ, อยํ เยภุยฺยสิกา นาม. เอวํ วิวาทาธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ. หากแม้กระนั้นก็ยังระงับไม่ได้, ภิกษุทั้งหลายผู้ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกา ก็ย่อมมอบอธิกรณ์นั้นคืนแก่สงฆ์ว่า "พวกเราไม่สามารถระงับได้". จากนั้น สงฆ์ย่อมสมมติภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ให้เป็นผู้จับสลาก, ภิกษุนั้นให้จับสลากโดยวิธีใดวิธีหนึ่งในบรรดาผู้จับสลาก ๓ อย่าง คือ แบบปิด แบบเปิด แบบกระซิบข้างหู, แล้วเมื่อบริษัทประชุมกันอยู่ อธิกรณ์ที่ระงับแล้วโดยความเป็นข้างมากของธรรมวาทีตามที่ธรรมวาทีเหล่านั้นกล่าว, อธิกรณ์นั้นย่อมเป็นอันระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยเยภุยยสิกา. ในสัมมุขาวินัยนั้น มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ส่วนการทำกรรมอันเป็นเยภุยยสิกาใด, นี้ชื่อว่า เยภุยยสิกา. วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่างนี้. อนุวาทาธิกรณํ จตูหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ สติวินเยน จ อมูฬฺหวินเยน จ ตสฺสปาปิยสิกาย จ. สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมมานํ โย จ อนุวทติ, ยญฺจ อนุวทติ, เตสํ วจนํ สุตฺวา สเจ กาจิ อาปตฺติ นตฺถิ, อุโภ ขมาเปตฺวา, สเจ อตฺถิ อยํ นาเมตฺถ อาปตฺตีติ เอวํ วินิจฺฉิตํ วูปสมฺมติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินยลกฺขณํ วุตฺตนยเมว. อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ 4 อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย ด้วยสติวินัย ด้วยอมูฬหวินัย และด้วยตัสสปาปิยสิกา. อธิกรณ์ที่ระงับด้วยสัมมุขาวินัยนั้น เมื่อได้ฟังคำของบุคคลเหล่านั้น คือ ผู้กล่าวโทษ และผู้ถูกกล่าวโทษแล้ว, หากไม่มีอาบัติใดๆ ก็ให้ขอขมากันทั้งสองฝ่าย, หากมีอาบัติ ก็ย่อมระงับด้วยการวินิจฉัยว่า "อาบัติชื่อนี้มีอยู่ในที่นี้" อย่างนี้. ในสัมมุขาวินัยนั้น มีลักษณะที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ยทา ปน ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน อมูลิกาย สีลวิปตฺติยา อนุทฺธํสิตสฺส สติวินยํ ยาจมานสฺส สงฺโฆ ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน สติวินยํ เทติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ สติวินเยน จ วูปสนฺตํ โหติ. ทินฺเน ปน สติวินเย ปุน ตสฺมึ ปุคฺคเล กสฺสจิ อนุวาโท น รุหติ. ยทา อุมฺมตฺตโก ภิกฺขุ อุมฺมาทวเสน กเต อสฺสามณเก อชฺฌาจาเร ‘‘สรตายสฺมา เอวรูปึ อาปตฺติ’’นฺติ ภิกฺขูหิ โจทิยมาโน ‘‘อุมฺมตฺตเกน [Pg.201] เม, อาวุโส, เอตํ กตํ, นาหํ ตํ สรามี’’ติ ภณนฺโตปิ ภิกฺขูหิ โจทิยมาโนว ปุน อโจทนตฺถาย อมูฬฺหวินยํ ยาจติ, สงฺโฆ จสฺส ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน อมูฬฺหวินยํ เทติ. ตทา สมฺมุขาวินเยน จ อมูฬฺหวินเยน จ วูปสนฺตํ โหติ. ทินฺเน ปน อมูฬฺหวินเย ปุน ตสฺมึ ปุคฺคเล กสฺสจิ ตปฺปจฺจยา อนุวาโท น รุหติ. ยทา ปน ปาราชิเกน วา ปาราชิกสามนฺเตน วา โจทิยมานสฺส อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรโต ปาปุสฺสนฺนตาย ปาปิยสฺส ปุคฺคลสฺส ‘‘สจายํ อจฺฉินฺนมูโล ภวิสฺสติ, สมฺมา วตฺติตฺวา โอสารณํ ลภิสฺสติ. สเจ ฉินฺนมูโล, อยเมวสฺส นาสนา ภวิสฺสตี’’ติ มญฺญมาโน สงฺโฆ ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน ตสฺสปาปิยสิกํ กโรติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ ตสฺสปาปิยสิกาย จ วูปสนฺตํ โหตีติ. เอวํ อนุวาทาธิกรณํ จตูหิ สมเถหิ สมฺมติ. อนึ่ง เมื่อใด สงฆ์ให้สติวินัยแก่ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพ ผู้ถูกกล่าวหาด้วยความวิบัติแห่งศีลอันไม่มีมูล ผู้ขอสติวินัย ด้วยญัตติจตุตถกรรม, เมื่อนั้น อธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยสติวินัย. อนึ่ง เมื่อให้สติวินัยแล้ว การกล่าวโทษบุคคลนั้นของใครๆ ย่อมไม่ขึ้นอีก. เมื่อใด ภิกษุผู้เป็นบ้า ถูกภิกษุทั้งหลายโจทว่า "ท่านระลึกอาบัติเห็นปานนี้ได้หรือ" ในอัชฌาจารอันไม่สมควรแก่สมณะที่ทำไปโดยความเป็นบ้า, แม้กล่าวว่า "อาวุโส, สิ่งนี้อันข้าพเจ้าทำไปโดยความเป็นบ้า, ข้าพเจ้าจำไม่ได้" ก็ยังถูกภิกษุทั้งหลายโจทอยู่นั่นเอง, จึงขออมูฬหวินัยเพื่อไม่ให้ถูกโจทอีก, และสงฆ์ก็ให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุนั้นด้วยญัตติจตุตถกรรม. เมื่อนั้น อธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยอมูฬหวินัย. อนึ่ง เมื่อให้อมูฬหวินัยแล้ว การกล่าวโทษบุคคลนั้นของใครๆ เพราะเหตุนั้น ย่อมไม่ขึ้นอีก. อนึ่ง เมื่อใด สงฆ์เห็นว่า "หากภิกษุนี้ยังมีรากไม่ขาด, ก็จักประพฤติชอบแล้วได้การกลับเข้าหมู่. หากมีรากขาดแล้ว, การทำกรรมนี้แหละจักเป็นนาสนะของภิกษุนั้น" จึงทำตัสสปาปิยสิกาด้วยญัตติจตุตถกรรมแก่บุคคลผู้เลวทราม ผู้ถูกโจทด้วยอาบัติปาราชิก หรืออาบัติใกล้เคียงปาราชิก ผู้กลบเกลื่อนด้วยเรื่องอื่น เพราะความที่บาปทับถมแล้ว, เมื่อนั้น อธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยตัสสปาปิยสิกา. อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ 4 อย่างนี้. อาปตฺตาธิกรณํ ตีหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ ปฏิญฺญาตกรเณน จ ติณวตฺถารเกน จ. ตสฺส สมฺมุขาวินเยเนว วูปสโม นตฺถิ. ยทา ปน เอกสฺส วา ภิกฺขุโน สนฺติเก สงฺฆคณมชฺเฌสุ วา ภิกฺขุ ลหุกํ อาปตฺตึ เทเสติ, ตทา อาปตฺตาธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ ปฏิญฺญาตกรเณน จ วูปสมฺมติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินเย ตาว โย จ เทเสติ, ยสฺส จ เทเสติ, เตสํ สมฺมุขีภาโว ปุคฺคลสมฺมุขโต. เสสํ วุตฺตนยเมว. อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ 3 อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย ด้วยปฏิญญาตกรณะ และด้วยติณวัตถารกะ. การระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียวไม่มีในอาปัตตาธิกรณ์นั้น. อนึ่ง เมื่อใด ภิกษุแสดงอาบัติเบาในสำนักของภิกษุรูปเดียว หรือในท่ามกลางสงฆ์หรือคณะ, เมื่อนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยปฏิญญาตกรณะ. ในสัมมุขาวินัยนั้น ความพร้อมหน้าของบุคคลทั้งสอง คือ ผู้แสดง และผู้รับแสดง, เป็นความพร้อมหน้าบุคคล. ส่วนที่เหลือมีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ปุคฺคลสฺส จ คณสฺส จ เทสนากาเล สงฺฆสมฺมุขโต ปริหายติ. ยํ ปเนตฺถ ‘‘อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปนฺโน’’ติ จ ‘‘ปสฺสสี’’ติ จ ‘‘อาม, ปสฺสามี’’ติ จ ปฏิญฺญาตาย ‘‘อายตึ สํวเรยฺยาสี’’ติ กรณํ, ตํ ปฏิญฺญาตกรณํ นาม. สงฺฆาทิเสเส ปริวาสาทิยาจนา ปฏิญฺญา, ปริวาสาทีนํ ทานํ ปฏิญฺญาตกรณํ นาม. ในเวลาแสดงอาบัติของบุคคลและของคณะ ความพร้อมหน้าสงฆ์ย่อมไม่มี. อนึ่ง การที่ภิกษุปฏิญญาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ, ข้าพเจ้าต้องอาบัติชื่อนี้" และ "ท่านเห็นหรือ" และ "ขอรับ, ข้าพเจ้าเห็น" แล้วมีการทำกรรมว่า "ท่านพึงสำรวมต่อไปในภายหน้า" ใด, นั้นชื่อว่า ปฏิญญาตกรณะ. ในสังฆาทิเสส การขอปริวาสเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิญญา, การให้ปริวาสเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิญญาตกรณะ. ทฺเวปกฺขชาตา ปน ภณฺฑนการกา ภิกฺขู พหุํ อสฺสามณกํ อชฺฌาจารํ จริตฺวา ปุน ลชฺชิธมฺเม อุปฺปนฺเน ‘‘สเจ มยํ อิมาหิ อาปตฺตีหิ อญฺญมญฺญํ กาเรสฺสาม, สิยาปิ ตํ อธิกรณํ กกฺขฬตฺตาย วาฬตฺตาย สํวตฺเตยฺยา’’ติ อญฺญมญฺญํ อาปตฺติยา การาปเน โทสํ ทิสฺวา ยทา ภิกฺขู ติณวตฺถารกกมฺมํ กโรนฺติ, ตทา อาปตฺตาธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ ติณวตฺถารเกน จ สมฺมติ. ตตฺร หิ ยตฺตกา หตฺถปาสูปคตา ‘‘น เมตํ ขมตี’’ติ เอวํ ทิฏฺฐาวิกมฺมํ อกตฺวา ‘‘ทุกฺกฏํ กมฺมํ ปุน กาตพฺพํ กมฺม’’นฺติ [Pg.202] น อุกฺโกเฏนฺติ, นิทฺทมฺปิ โอกฺกนฺตา โหนฺติ, สพฺเพสํ ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชญฺจ คิหิปฏิสํยุตฺตญฺจ สพฺพาปตฺติโย วุฏฺฐหนฺติ. เอวํ อาปตฺตาธิกรณํ ตีหิ สมเถหิ สมฺมติ. ส่วนภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาทซึ่งเกิดเป็นสองฝ่าย ประพฤติล่วงละเมิดอันไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมากแล้ว เมื่อความละอายเกิดขึ้นอีก เห็นโทษในการให้ปรับอาบัติกันและกันว่า "ถ้าพวกเราจะให้ปรับอาบัติกันและกันด้วยอาบัติเหล่านี้ อธิกรณ์นั้นก็อาจจะถึงความกระด้าง ความหยาบคายได้" เมื่อภิกษุทั้งหลายทำติณวัตถารกกรรม เมื่อนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและติณวัตถารกะ. ด้วยว่าในกรรมนั้น ภิกษุทั้งหลายเท่าใดที่อยู่ในหัตถบาส ไม่ได้ทำทิฏฐาวิกัมมะว่า "สิ่งนี้ไม่เป็นที่พอใจแก่เรา" และไม่คัดค้านว่า "กรรมที่ทำไม่ดีแล้ว ควรทำอีก" แม้หลับไปแล้วก็ตาม อาบัติทั้งปวงของภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด เว้นแต่ถุลลวัชชะและอาบัติที่เกี่ยวเนื่องกับคฤหัสถ์ ย่อมเป็นอันออกจากอาบัติได้. อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ 3 อย่างนี้. กิจฺจาธิกรณํ เอเกน สมเถน สมฺมติ สมฺมุขาวินเยเนว. อิติ อิมานิ จตฺตาริ อธิกรณานิ ยถานุรูปํ อิเมหิ สตฺตหิ สมเถหิ สมฺมนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ อธิกรณานํ สมถาย วูปสมาย สมฺมุขาวินโย ทาตพฺโพ…เป… ติณวตฺถารโก’’ติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. กิจจาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะอย่างเดียว คือด้วยสัมมุขาวินัยเท่านั้น. อธิกรณ์ 4 เหล่านี้ ย่อมระงับด้วยสมถะ 7 อย่างเหล่านี้ ตามสมควร. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า "สัมมุขาวินัยพึงให้เพื่อระงับ เพื่อสงบอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ... (ละ)... ติณวัตถารกะ" ดังนี้. ข้อความที่เหลือในที่ทั้งปวงตื้นทั้งนั้น. อธิกรณสมถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอธิกรณสมถสูตร จบแล้ว. วินยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาวินยวรรค จบแล้ว. อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย ด้วยประการฉะนี้ อรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี สตฺตกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา. การแสดงอรรถที่ไม่ตื้น ในอรรถกถาสัตตกนิบาต จบแล้ว.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi