1

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. ထိုမြတ်စွာဘုရား၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သောဘုရား၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဖြစ်တော်မူသောဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

---

องฺคุตฺตรนิกาเย

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌

---

ปญฺจกนิปาต-ฏีกา

ပဉ္စကနိပါတ် ဋီကာ

---

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

၁. ပထမပဏ္ဏာသက

---

๑. เสขพลวคฺโค

၁. သေခဗလဝဂ်

---

๑. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

၁. သံခိတ္တသုတ်အဖွင့်

---

๑. ปญฺจกนิปาตสฺส [Pg.1] ปฐเม กามํ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาโวปิ พลฏฺโฐ เอว, ปฏิปกฺเขหิ ปน อกมฺปนียตฺตํ สาติสยํ พลฏฺโฐติ วุตฺตํ – ‘‘อสฺสทฺธิเย น กมฺปตี’’ติ.

၁. ပဉ္စကနိပါတ်၏ ပထမသုတ်၌ စင်စစ် ယှဉ်ဖက်တရားတို့၌ မြဲမြံခိုင်ခံ့သော သဘောသည်လည်း ဗလအနက်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကြောင့် မတုန်လှုပ်နိုင်သော အဖြစ်သည်ကား အလွန်ထူးကဲသော ဗလအနက်ဖြစ်၏ဟု - 'မယုံကြည်မှု (အဿဒ္ဓိယ) ကြောင့် မတုန်လှုပ်' ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

---

สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သံခိတ္တသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๒-๖. วิตฺถตสุตฺตาทิวณฺณนา

၂-၆. ဝိတ္ထတသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๒-๖. ทุติเย หิรียตีติ ลชฺชติ วิรชฺชติ. ยสฺมา หิรี ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณา, ตสฺมา ‘‘ชิคุจฺฉตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. โอตฺตปฺปตีติ อุตฺรสติ. ปาปุตฺราสลกฺขณญฺหิ โอตฺตปฺปํ.

၂-၆. ဒုတိယသုတ်၌ 'ဟိရီယတိ' ဟူသည် ရှက်နိုး၏၊ ပြက်ပြယ်၏။ ဟိရီ (အရှက်) သည် မကောင်းမှုမှ စက်ဆုပ်ခြင်းလက္ခဏာ ရှိသောကြောင့် 'စက်ဆုပ်၏ဟု အနက်ရ၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'ဩတ္တပ္ပတိ' ဟူသည် ကြောက်လန့်၏။ မကောင်းမှုမှ ထိတ်လန့်ခြင်းလက္ခဏာသည် ဩတ္တပ္ပ မဟုတ်ပါလော။

---

ปคฺคหิตวีริโยติ [Pg.2] สงฺโกจํ อนาปนฺนวีริโย. เตนาห ‘‘อโนสกฺกิตมานโส’’ติ. ปหานตฺถายาติ สมุจฺฉินฺนตฺถาย. กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทา นาม สมธิคโม เอวาติ อาห ‘‘ปฏิลาภตฺถายา’’ติ.

'ပဂ္ဂဟိတဝီရိယော' ဟူသည် ဆုတ်နစ်ခြင်းသို့ မရောက်သော ဝီရိယရှိသူ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'မဆုတ်နစ်သော စိတ်ရှိသူ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ပဟာနတ္ထာယ' ဟူသည် အကြွင်းမဲ့ ပယ်ဖြတ်ခြင်းအကျိုးငှာ။ ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပြည့်စုံစေခြင်း မည်သည် ရရှိခြင်းသာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် 'ရရှိခြင်းအကျိုးငှာ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

---

คติอตฺถา ธาตุสทฺทา พุทฺธิอตฺถา โหนฺตีติ อาห ‘‘อุทยญฺจ วยญฺจ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถายา’’ติ. มิสฺสกนเยนายํ เทสนา คตาติ อาห ‘‘วิกฺขมฺภนวเสน จ สมุจฺเฉทวเสน จา’’ติ. เตนาห ‘‘วิปสฺสนาปญฺญาย เจว มคฺคปญฺญาย จา’’ติ. วิปสฺสนาปญฺญาย วิกฺขมฺภนกิริยโต สา จ โข ปเทสิกาติ นิปฺปเทสิกํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคปญฺญาย ปฏิลาภสํวตฺตนโต’’ติ วุตฺตํ. ทุกฺขกฺขยคามินิภาเวปิ เอเสว นโย. สมฺมาติ ยาถาวโต. อกุปฺปธมฺมตาย หิ มคฺคปญฺญาย เขปิตํ เขปิตเมว, นาสฺส ปุน เขปนกิจฺจํ อตฺถีติ อุปาเยน ญาเยน สา ปวตฺตตีติ อาห ‘‘เหตุนา นเยนา’’ติ. ตติยาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

'သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့သည် သိခြင်းအနက်ရှိကုန်၏' ဟု နှလုံးသွင်း၍ 'ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်းအကျိုးငှာ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤဒေသနာသည် ရောနှောသောနည်းဖြင့် သွားသောကြောင့် 'ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာဖျက်ခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမုစ္ဆေဒ (အကြွင်းမဲ့ပယ်ခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် 'ဝိပဿနာပညာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ပညာအားဖြင့်လည်းကောင်း' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဝိပဿနာပညာသည် (ကိလေသာကို) ခွာဖျက်တတ်သောကြောင့် ထိုပညာသည် အပိုင်းအခြား ရှိ၏၊ အပိုင်းအခြားမရှိ စုံလင်စွာ ပြသရန်အလို့ငှာ 'မဂ်ပညာကို ရရှိစေရန် ဖြစ်စေခြင်းကြောင့်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဆင်းရဲကုန်ရာသို့ ရောက်စေတတ်သော အဖြစ်၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ 'သမ္မာ' ဟူသည် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ။ မပျက်စီးနိုင်သော သဘောရှိသောကြောင့် မဂ်ပညာဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာသည် ပယ်အပ်ပြီးသားသာ ဖြစ်၏၊ ထိုမဂ်ပညာအား တစ်ဖန် ပယ်သတ်ဖွယ် ကိစ္စမရှိပြီ၊ အကြောင်းဥပါယ်ဖြင့် ထိုမဂ်ပညာသည် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် 'အကြောင်းနည်းလမ်းဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ တတိယသုတ် အစရှိသည်တို့၌ အထူးပြောဖွယ် မရှိပြီ။

---

วิตฺถตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဝိတ္ထတသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။

---

๗. กามสุตฺตวณฺณนา

၇. ကာမသုတ်အဖွင့်

---

๗. สตฺตเม อสนฺติ ลูนนฺติ เตนาติ อสิตํ, ทาตฺตํ. วิวิธา อาภญฺชนฺติ ภารํ โอลมฺเพนฺติ เตนาติ พฺยาภงฺคี, วิธํ. กุลปุตฺโตติ เอตฺถ ทุวิโธ กุลปุตฺโต ชาติกุลปุตฺโต, อาจารกุลปุตฺโต จ. ตตฺถ ‘‘เตน โข ปน สมเยน รฏฺฐปาโล นาม กุลปุตฺโต ตสฺมึเยว ถุลฺลโกฏฺฐิเก อคฺคกุลิกสฺส ปุตฺโต’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๙๔) เอวํ อาคโต อุจฺจกุลปฺปสุโต ชาติกุลปุตฺโต นาม. ‘‘เย เต กุลปุตฺตา สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๔) เอวํ อาคตา ปน ยตฺถ กตฺถจิ กุเล ปสุตาปิ อาจารสมฺปนฺนา อาจารกุลปุตฺโต นาม. อิธ ปน อาจารกุลปุตฺโต อธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘กุลปุตฺโตติ อาจารกุลปุตฺโต’’ติ. ยุตฺตนฺติ อนุจฺฉวิกํ, เอวํ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

၇. သတ္တမသုတ်၌ ထိုတန်ဆာပလာဖြင့် ရိတ်ဖြတ်တတ်သောကြောင့် 'အသိတ' မည်၏၊ တံစဉ် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အမျိုးမျိုးသော ဝန်ကို ချိတ်ဆွဲ ထမ်းဆောင်တတ်သောကြောင့် 'ဗျာဘင်္ဂီ' မည်၏၊ ထမ်းပိုး ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ကုလပုတ္တ' (အမျိုးကောင်းသား) ဟူရာ၌ ဇာတိကုလပုတ္တ နှင့် အာစာရကုလပုတ္တ ဟု နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် 'ထိုအခါ၌ ရဋ္ဌပါလ မည်သော အမျိုးကောင်းသားသည် ထိုထုလ္လကောဋ္ဌိတမြို့၌ သူဌေးကြီး၏ သားဖြစ်၏' ဟု လာရှိသည်နှင့်အညီ မြင့်မြတ်သော အမျိုး၌ မွေးဖွားသူကို 'ဇာတိကုလပုတ္တ' မည်၏။ 'ယုံကြည်မှု သဒ္ဓါတရားဖြင့် လူ့ဘောင်မှ ရဟန်းဘောင်သို့ ဝင်ရောက်လာသော အမျိုးကောင်းသားတို့သည်' ဟု လာရှိသည်နှင့်အညီ မည်သည့်အမျိုး၌မဆို မွေးဖွားသော်လည်း သီလသမာဓိ အကျင့်နှင့် ပြည့်စုံသူကို 'အာစာရကုလပုတ္တ' မည်၏။ ဤနေရာ၌မူ အာစာရကုလပုတ္တကို အလိုရှိအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ကုလပုတ္တ ဟူသည် အာစာရကုလပုတ္တ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ယုတ္တံ' ဟူသည် သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော၊ ဤသို့ ပြောဆိုထိုက်သည်ဟု အနက်ရ၏။ ကြွင်းသောအနက်တို့သည် ရှင်းလင်းလွယ်ကူလှပေသည်။

---

กามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ကာမသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๘. จวนสุตฺตวณฺณนา

၈. စဝနသုတ်အဖွင့်

---

๘. อฏฺฐเม [Pg.3] สทฺธายาติ อิมินา อธิคมสทฺธา ทสฺสิตา. จตุพฺพิธา หิ สทฺธา – อาคมนียสทฺธา, อธิคมสทฺธา, ปสาทสทฺธา, โอกปฺปนสทฺธาติ. ตตฺถ อาคมนียสทฺธา สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ ปวตฺตา โหติ. อาคมนียปฺปฏิปทาย อาคตา หิ สทฺธา สาติสยา มหาโพธิสตฺตานํ ปโรปเทเสน วินา สทฺเธยฺยวตฺถุํ อวิปรีตโต คเหตฺวา อธิมุจฺจนโต. สจฺจปฺปฏิเวธโต อาคตสทฺธา อธิคมสทฺธา สุปฺปพุทฺธาทีนํ วิย. ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติอาทินา พุทฺธาทีสุ อุปฺปชฺชนกปฺปสาโท ปสาทสทฺธา มหากปฺปินราชาทีนํ วิย. ‘‘เอวเมต’’นฺติ โอกฺกนฺทิตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา สทฺทหนวเสน กปฺปนํ โอกปฺปนํ, ตเทว สทฺธาติ โอกปฺปนสทฺธา. ตตฺถ ปสาทสทฺธา ปรเนยฺยรูปา โหติ, สวนมตฺเตนปิ ปสีทนโต. โอกปฺปนสทฺธา สทฺเธยฺยํ วตฺถุํ โอคาหิตฺวา อนุปวิสิตฺวา ‘‘เอวเมต’’นฺติ ปจฺจกฺขํ กโรนฺตี วิย ปวตฺตติ.

၈. အဋ္ဌမသုတ်၌ 'သဒ္ဓါယ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် အဓိဂမသဒ္ဓါကို ပြတော်မူ၏။ သဒ္ဓါသည် လေးပါးရှိ၏ - အာဂမနီယသဒ္ဓါ၊ အဓိဂမသဒ္ဓါ၊ ပသာဒသဒ္ဓါ၊ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ ဟု ဖြစ်သည်။ ထိုလေးပါးတို့တွင် အာဂမနီယသဒ္ဓါသည် သဗ္ဗညုဗောဓိသတ်တို့အား ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ မဟာဗောဓိသတ်တို့အား သူတစ်ပါး သွန်သင်ခြင်း မရှိဘဲ သဒ္ဓါတရား ထားရှိအပ်သော အရာကို မှန်ကန်စွာ လက်ခံယူ၍ သက်ဝင်ယုံကြည်သောကြောင့် အာဂမနီယကျင့်စဉ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သဒ္ဓါသည် အလွန်ထူးကဲသော သဒ္ဓါဖြစ်၏။ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းမှ ရရှိလာသော သဒ္ဓါသည် သုပ္ပဗုဒ္ဓအစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ အဓိဂမသဒ္ဓါ ဖြစ်၏။ 'မြတ်စွာဘုရားသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူ၏' စသည်ဖြင့် ဘုရားအစရှိသော ရတနာတို့၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ကြည်ညိုခြင်းသည် မဟာကပ္ပိနမင်းကြီး အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ ပသာဒသဒ္ဓါ ဖြစ်၏။ 'ဤအရာသည် ဤသို့ ဖြစ်၏' ဟု သက်ဆင်း၍ စွဲမြဲစွာ ယုံကြည်ခြင်းသည် 'ဩကပ္ပန' မည်၏၊ ထိုသို့ ယုံကြည်ခြင်း သဒ္ဓါသည်ပင်လျှင် ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ ဖြစ်၏။ ထိုသဒ္ဓါတို့တွင် ပသာဒသဒ္ဓါသည် သူတစ်ပါး ပြောကြားသံကို ကြားရရုံမျှဖြင့်လည်း ကြည်ညိုတတ်သောကြောင့် သူတစ်ပါး ဆွဲဆောင်ရာ ပါလွယ်သော သဘောရှိ၏။ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါသည် သဒ္ဓါထားအပ်သော အရာသို့ သက်ဝင်စိမ့်ဝင်၍ 'ဤအရာသည် ဤသို့ ဖြစ်၏' ဟု ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။

---

จวนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

စဝနသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๙. ปฐมอคารวสุตฺตวณฺณนา

၉. ပထမအဂါရဝသုတ်အဖွင့်

---

๙. นวเม อปฺปติสฺสโยติ อปฺปติสฺสโว ว-การสฺส ย-การํ กตฺวา นิทฺเทโส. ครุนา กิสฺมิญฺจิ วุตฺโต คารววเสน ปติสฺสวนํ, ปติสฺสโว, ปติสฺสวภูตํ, ตํสภาวญฺจ ยํ กิญฺจิ คารวํ. นตฺถิ เอตสฺมึ ปติสฺสโวติ อปฺปติสฺสโว, คารววิรหิโต. เตนาห ‘‘อเชฏฺฐโก อนีจวุตฺตี’’ติ.

၉. နဝမသုတ်၌ 'အပ္ပတိဿယော' ဟူသည် 'ဝ' အက္ခရာကို 'ယ' အက္ခရာ ပြု၍ မိန့်ဆိုအပ်သော 'အပ္ပတိဿဝေါ' ပင် ဖြစ်၏။ ဆရာသမား စသူတို့က တစ်စုံတစ်ခုကို မိန့်ကြားသောအခါ ရိုသေခြင်းအားဖြင့် ဝန်ခံခြင်းသည် 'ပတိဿဝန' မည်၏၊ ထိုရိုသေမှု သဘောရှိသော ရိုသေခြင်းတစ်မျိုးမျိုးကို 'ပတိဿဝ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုရိုသေစွာ ဝန်ခံခြင်းမရှိသောသူကို 'အပ္ပတိဿဝေါ' (ရိုသေမှုကင်းသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ကြီးသူကို မရိုသေသူ၊ နှိမ့်ချသော အလေ့မရှိသူ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

---

ปฐมอคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမအဂါရဝသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๑๐. ทุติยอคารวสุตฺตวณฺณนา

၁၀. ဒုတိယအဂါရဝသုတ်အဖွင့်

---

๑๐. ทสเม วุทฺธินฺติอาทีสุ สีเลน วุทฺธึ, มคฺเคน วิรุฬฺหึ, นิพฺพาเนน เวปุลฺลํ. สีลสมาธีหิ วา วุทฺธึ, วิปสฺสนามคฺเคหิ วิรุฬฺหึ, ผลนิพฺพาเนหิ เวปุลฺลํ. เอตฺถ จ ยสฺส จตุพฺพิธํ สีลํ อขณฺฑาทิภาวปฺปวตฺติยา สุปริสุทฺธํ วิเสสภาคิยตฺตา อปฺปกสิเรเนว มคฺคผลาวหํ สงฺฆรกฺขิตตฺเถรสฺส วิย, โส ตาทิเสน สีเลน อิมสฺมึ ธมฺมวินเย วุทฺธึ [Pg.4] อาปชฺชิสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สีเลน วุทฺธิ’’นฺติ. ยสฺส ปน อริยมคฺโค อุปฺปนฺโน, โส วิรูฬฺหมูโล วิย ปาทโป สุปฺปติฏฺฐิตตฺตา สาสเน วิรูฬฺหึ อาปนฺโน นาม โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘มคฺเคน วิรูฬฺหิ’’นฺติ. โย สพฺพกิเลสนิพฺพานปฺปตฺโต, โส อรหา สีลาทิธมฺมกฺขนฺธปาริปูริยา สติ เวปุลฺลปฺปตฺโต โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิพฺพาเนน เวปุลฺล’’นฺติ. ทุติยวิกปฺเป อตฺโถ วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺโพ.

၁၀. ဒသမသုတ်၌ 'ဝုဒ္ဓိံ' အစရှိသော စကားတို့တွင် သီလကြောင့် ကြီးပွားခြင်း၊ မဂ်ကြောင့် စည်ပင်ပြန့်ပြောခြင်း၊ နိဗ္ဗာန်ကြောင့် ပြန့်ပြောခြင်း ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် သီလ၊ သမာဓိတို့ကြောင့် ကြီးပွားခြင်း၊ ဝိပဿနာနှင့် မဂ်တို့ကြောင့် စည်ပင်ပြန့်ပြောခြင်း၊ ဖိုလ်နှင့် နိဗ္ဗာန်တို့ကြောင့် ပြန့်ပြောခြင်း ဟုလည်း အနက်ရ၏။ ဤသုတ်၌ အကြင်သူအား သီလမပျက်ခြင်း စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလသည် အလွန်စင်ကြယ်သောကြောင့်၊ ဝိသေသဘာဂိယဖြစ်သောကြောင့် သံဃရက္ခိတမထေရ်ကဲ့သို့ မပင်မပန်းဘဲ မဂ်ဖိုလ်ကို ဆောင်တတ်၏။ ထိုသူသည် ထိုသို့သောသီလဖြင့် ဤသာသနာတော်၌ ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်လတ္တံ့။ ထို့ကြောင့် 'သီလကြောင့် ကြီးပွားခြင်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အကြင်သူအား အရိယာမဂ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုသူသည် အမြစ်စွဲသော သစ်ပင်ကဲ့သို့ သာသနာတော်၌ ကောင်းစွာတည်တံ့သောကြောင့် စည်ပင်ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်သည်မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'မဂ်ကြောင့် စည်ပင်ပြန့်ပြောခြင်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကိလေသာအားလုံး ကုန်ရာနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ပြီးသော ထိုရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် သီလစသော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့ ပြည့်စုံသဖြင့် ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်သည်မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'နိဗ္ဗာန်ကြောင့် ပြန့်ပြောခြင်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဒုတိယနည်း၌ အနက်ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း သိအပ်၏။

---

ทุติยอคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒုတိယအဂါရဝသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

เสขพลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သေခဗလဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๒. พลวคฺโค

၂. ဗလဝဂ်

---

๑. อนนุสฺสุตสุตฺตวณฺณนา

၁. အနနုဿုတသုတ်အဖွင့်

---

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม อภิชานิตฺวาติ อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน ชานิตฺวา. อฏฺฐหิ การเณหิ ตถาคตสฺสาติ ‘‘ตถา อาคโตติ ตถาคโต. ตถา คโตติ ตถาคโต. ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต. ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต. ตถทสฺสิตาย ตถาคโต. ตถาวาทิตาย ตถาคโต. ตถาการิตาย ตถาคโต. อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโต’’ติ เอวํ วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ การเณหิ. อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ, เสฏฺฐฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐาน’’นฺติ. ปรโต ทสฺสิตพลโยเคน ‘‘ทสพโลห’’นฺติ อภีตนาทํ นทติ. พฺรหฺมจกฺกนฺติ เอตฺถ เสฏฺฐปริยาโย. พฺรหฺมสทฺโทติ อาห ‘‘เสฏฺฐจกฺก’’นฺติ. จกฺกญฺเจตํ ธมฺมจกฺกํ อธิปฺเปตํ.

၁၁. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ abhijānitvā ဟူသည် ထူးမြတ်သောဉာဏ်ဖြင့် သိ၍ ဟူလို။ Aṭṭhahi kāraṇehi tathāgatassa ဟူသည် - ‘ထိုသို့ (ရှေးဘုရားများအတိုင်း) ကြွလာတော်မူသောကြောင့် တထာဂတ မည်၏။ ထိုသို့ ကြွသွားတော်မူသောကြောင့် တထာဂတ မည်၏။ မှန်ကန်သော လက္ခဏာသို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် တထာဂတ မည်၏။ မှန်ကန်သောတရားတို့ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသောကြောင့် တထာဂတ မည်၏။ မှန်ကန်စွာ မြင်တော်မူတတ်သောကြောင့် တထာဂတ မည်၏။ မှန်ကန်စွာ ဟောတော်မူတတ်သောကြောင့် တထာဂတ မည်၏။ ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း ကျင့်တော်မူသောကြောင့် တထာဂတ မည်၏။ လွှမ်းမိုးခြင်းအနက်ကြောင့် တထာဂတ မည်၏’ ဟူ၍ ဤသို့ဆိုအပ်သော အကြောင်း ရှစ်ပါးတို့ကြောင့် တထာဂတ မည်၏ ဟူလို။ Usabhassa idaṃ ဟူသည် အာသဘ၊ မြတ်သော အရာဌာနတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘āsabhaṃ ṭhānaṃ ဟူသည် မြတ်သောဌာန’ ဟု ဆို၏။ နောင်၌ ပြလတ္တံ့သော အားတို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ‘ငါသည် ဆယ်ပါးသော အားရှိတော်မူသော ဘုရား ဖြစ်၏’ ဟု ရဲရင့်သော ရဲတင်းသံကို ကြုံးဝါးတော်မူ၏။ Brahmacakka ဟူသော ဤနေရာ၌ ဗြဟ္မသဒ္ဒါသည် မြတ်သောဟူသော အနက်၏ ပရိယာယ်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘မြတ်သောစက်’ ဟု ဗြဟ္မသဒ္ဒါဖြင့် ဆို၏။ ဤစက်သည်လည်း ဓမ္မစက်ကို ဆိုလိုသည်။

---

อนนุสฺสุตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အနနုဿုတသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๓. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

၃. သံခိတ္တသုတ်အဖွင့်

---

๑๓. ตติเย กามํ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาโวปิ พลฏฺโฐ เอว, ปฏิปกฺเขหิ ปน อกมฺปนียตฺตํ สาติสยํ พลฏฺโฐติ วุตฺตํ ‘‘มุฏฺฐสฺสจฺเจ น กมฺปตี’’ติ.

၁၃. တတိယသုတ်၌ အမှန်စင်စစ် ယှဉ်ဖက်တရားတို့၌ ခိုင်မြဲသော သဘောသည်လည်း အား၏ အနက်ဖြစ်သည်သာတည်း။ သို့ရာတွင် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကြောင့် မတုန်လှုပ်နိုင်သော အဖြစ်သည် သာလွန်ထူးကဲသော အား၏ အနက်ဖြစ်သောကြောင့် ‘သတိမေ့လျော့ခြင်း၌ မတုန်လှုပ်’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

---

สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သံခိတ္တသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๔. วิตฺถตสุตฺตวณฺณนา

၄. ဝိတ္ထာရသုတ်အဖွင့်

---

๑๔. จตุตฺเถ [Pg.5] สติเนปกฺเกนาติ สติยา เนปกฺเกน, ติกฺขวิสทสูรภาเวนาติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน เนปกฺกํ นาม ปญฺญาติ อธิปฺปาเยน ‘‘เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ สติ อญฺโญ นิทฺทิฏฺโฐ นาม โหติ. สติมาติ จ อิมินา สวิเสสา สติ คหิตาติ ปรโตปิ ‘‘จิรกตมฺปิ จิรภาสิตมฺปิ สริตา อนุสฺสริตา’’ติ สติกิจฺจเมว นิทฺทิฏฺฐํ, น ปญฺญากิจฺจํ, ตสฺมา สติเนปกฺเกนาติ สติยา เนปกฺกภาเวนาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ ลพฺภเตว. ปจฺจยวิเสสวเสน อญฺญธมฺมนิรเปกฺโข สติยา พลวภาโว. ตถา หิ ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตนปิ สชฺฌายนสมฺมสนานิ สมฺภวนฺติ.

၁၄. စတုတ္ထသုတ်၌ satinepakkena ဟူသည် သတိ၏ ရင့်ကျက်ဆန်းပြားမှုဖြင့် (သို့မဟုတ်) ထက်မြက်စင်ကြယ်ရဲရင့်သော အဖြစ်ဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား ‘နေပက္က’ မည်သည် ပညာတည်း ဟူသော အလိုအားဖြင့် ‘နေပက္ကကို ပညာဟု ဆိုအပ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုထားသည်။ ဤသို့ ရှိလတ်သော် အခြားသောတရားကို ညွှန်ပြအပ်သည် မည်၏။ ‘သတိမာ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ထူးခြားသော သတိကို ယူအပ်၏။ နောင်၌လည်း ‘ရှေးရှေးက ပြုဖူးသည်ကိုလည်းကောင်း၊ ရှေးရှေးက ပြောဖူးသည်ကိုလည်းကောင်း အောက်မေ့တတ်သူ၊ အဖန်ဖန် အောက်မေ့တတ်သူ’ ဟု သတိ၏ ကိစ္စကိုသာ ညွှန်ပြအပ်၏၊ ပညာ၏ ကိစ္စမဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် satinepakkena ဟူသည် သတိ၏ ရင့်ကျက်သော အဖြစ်ဖြင့် ဟု ကောင်းစွာ သိမှတ်အပ်၏။ အကြောင်းထူး၏ အစွမ်းဖြင့် အခြားသော တရားတို့ကို ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ သတိ၏ အားကောင်းသော အဖြစ်တည်း။ ထို့ကြောင့်လည်း ဉာဏ်နှင့် မယှဉ်သော စိတ်ဖြင့်လည်း ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်း၊ သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်းတို့သည် ဖြစ်နိုင်ကြပေသည်။

---

จิรกตมฺปีติ อตฺตนา วา ปเรน วา กาเยน จิรกตํ เจติยงฺคณวตฺตาทิมหาวตฺตปฺปฏิปตฺติปูรณํ. จิรภาสิตมฺปีติ อตฺตนา วา ปเรน วา วาจาย จิรภาสิตํ สกฺกจฺจํ อุทฺทิสนอุทฺทิสาปนธมฺมาสารณธมฺมเทสนาอุปนิสินฺนกปริกถาอนุโมทนียาทิวเสน ปวตฺติตํ วจีกมฺมํ. สริตา อนุสฺสริตาติ ตสฺมึ กาเยน จิรกเต กาโย นาม กายวิญฺญตฺติ, จิรภาสิเต วาจา นาม วจีวิญฺญตฺติ, ตทุภยมฺปิ รูปํ, ตํสมุฏฺฐาปกา จิตฺตเจตสิกา อรูปํ. อิติ อิเม รูปารูปธมฺมา เอวํ อุปฺปชฺชิตฺวา เอวํ นิรุทฺธาติ สรติ เจว อนุสฺสรติ จ, สติสมฺโพชฺฌงฺคํ สมุฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. โพชฺฌงฺคสมุฏฺฐาปิกา หิ สติ อิธ อธิปฺเปตา. ตาย สติยา เอส สกึ สรเณน สริตา, ปุนปฺปุนํ สรเณน อนุสฺสริตาติ เวทิตพฺพา.

Cirakatampi ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင်သော်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးသော်လည်းကောင်း ကိုယ်ဖြင့် ကာလကြာမြင့်စွာ ပြုလုပ်အပ်သော စေတီရင်ပြင် ဝတ်စသည်တို့၌ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းတည်း။ Cirabhāsitampi ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင်သော်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးသော်လည်းကောင်း နှုတ်ဖြင့် ကာလကြာမြင့်စွာ ပြောဆိုအပ်သော ရိုသေစွာ သင်ယူခြင်း၊ သင်ပေးခြင်း၊ တရားဆွေးနွေးခြင်း၊ တရားဟောကြားခြင်း၊ ဝိုင်းဖွဲ့ပြောဆိုခြင်း၊ အနုမောဒနာပြုခြင်း စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝစီကံတည်း။ Saritā anussaritā ဟူသည် ထိုသို့ ကိုယ်ဖြင့် ကာလကြာမြင့်စွာ ပြုလုပ်အပ်သော အမှု၌ ကိုယ်ဟူသည် ကာယဝိညတ်၊ နှုတ်ဖြင့်ပြောဆိုအပ်သော အမှု၌ နှုတ်ဟူသည် ဝစီဝိညတ်၊ ထိုနှစ်မျိုးလုံးသည် ရုပ်တရားဖြစ်၏၊ ယင်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော စိတ်၊ စေတသိက်တို့သည် နာမ်တရား ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤရုပ်နာမ်တရားတို့သည် ဤသို့ ဖြစ်ပျက်ချုပ်ပျောက်ကုန်၏ ဟု အောက်မေ့ခြင်း၊ အဖန်ဖန် အောက်မေ့ခြင်း ပြုတတ်ပြီးလျှင် သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဗောဇ္ဈင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော သတိကိုသာ ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ ထိုသတိဖြင့် တစ်ကြိမ် အောက်မေ့ခြင်းဖြင့် ‘သရိတာ’ မည်၏၊ အဖန်ဖန် အောက်မေ့ခြင်းဖြင့် ‘အနုဿရိတာ’ မည်၏ ဟု သိအပ်၏။

---

วิตฺถตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဝိတ္ထာရသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๕-๑๐. ทฏฺฐพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา

၅-၁၀. ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๑๕-๒๐. ปญฺจเม สวิสยสฺมึเยวาติ อตฺตโน อตฺตโน วิสเย เอว. โลกิยโลกุตฺตรธมฺเม กเถตุนฺติ โลกิยธมฺเม โลกุตฺตรธมฺเม จ เตน เตน ปวตฺติวิเสเสน กเถตุํ. จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสูติ สปฺปุริสสํเสโว สทฺธมฺมสฺสวนํ โยนิโสมนสิกาโร ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตีติ อิเมสุ จตูสุ โสตาปตฺติมคฺคการเณสุ. กามญฺจ เตสุ สติอาทโยปิ ธมฺมา อิจฺฉิตพฺพาว เตหิ วินา เตสํ อสมฺภวโต[Pg.6], ตถาปิ เจตฺถ สทฺธา วิเสสโต กิจฺจการีติ เวทิตพฺพา. สทฺโธ เอว หิ สปฺปุริเส ปยิรุปาสติ, สทฺธมฺมํ สุณาติ, โยนิโส จ อนิจฺจาทิโต มนสิ กโรติ, อริยมคฺคสฺส จ อนุธมฺมํ ปฏิปชฺชติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เอตฺถ สทฺธาพลํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. อิมินา นเยน เสสพเลสุปิ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

၁၅-၂၀. ပဉ္စမသုတ်၌ savisayasmiṃyeva ဟူသည် မိမိမိမိ၏ အာရုံ၌သာလျှင် တည်း။ Lokiyalokuttaradhamme kathetuṃ ဟူသည် လောကီတရား၊ လောကုတ္တရာတရားတို့ကို ထိုထို ဖြစ်စဉ်အထူးအားဖြင့် ပြောဆိုရန် ဖြစ်၏။ Catūsu sotāpattiyaṅgesu ဟူသည် သူတော်ကောင်းကို ဆည်းကပ်ခြင်း၊ သူတော်ကောင်းတရားကို နာယူခြင်း၊ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း၊ တရားအားလျော်သော တရားကို ကျင့်ခြင်း ဟူသော ဤသောတာပတ္တိမဂ်၏ အကြောင်းတရား လေးပါးတို့၌ ဖြစ်သည်။ ထိုတရားတို့၌ သတိစသော တရားတို့ကိုလည်း အမှန်တကယ်ပင် အလိုရှိအပ်၏၊ ထိုတရားတို့ မပါဘဲ ၎င်းတို့ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ သို့ရာတွင် ဤနေရာ၌ သဒ္ဓါသည် အထူးသဖြင့် ကိစ္စကို ပြီးစေတတ်သည်ဟု သိအပ်၏။ သဒ္ဓါတရား ရှိသူသည်သာလျှင် သူတော်ကောင်းကို ဆည်းကပ်တတ်၏၊ သူတော်ကောင်းတရားကို နာယူတတ်၏၊ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ အနိစ္စစသည်ဖြင့် နှလုံးသွင်းတတ်၏၊ အရိယာမဂ်အား လျော်သော တရားကို ကျင့်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဤနေရာ၌ သဒ္ဓါဗိုလ်ကို ရှုမြင်အပ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ကြွင်းသော အားတို့၌လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှုမြင်အပ်၏။

---

จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสูติ จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานภาวนาย. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสูติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ โสตาปตฺติองฺเคสุ สทฺธา วิย, สมฺมปฺปธานภาวนาย วีริยํ วิย จ สติปฏฺฐานภาวนาย ยสฺมา ‘‘วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺส’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. ๑.๑๐๖) วจนโต ปุพฺพภาเค กิจฺจโต สติ อธิกา อิจฺฉิตพฺพา, เอวํ สมาธิกมฺมิกสฺส สมาธิ, ‘‘อริยสจฺจภาวนา ปญฺญาภาวนา’’ติ กตฺวา ตตฺถ ปญฺญา ปุพฺพภาเค อธิกา อิจฺฉิตพฺพาติ ปากโฏยมตฺโถ. อธิคมกฺขเณ ปน สมาธิปญฺญานํ วิย สพฺเพสมฺปิ พลานํ สทฺธาทีนํ สมตาว อิจฺฉิตพฺพา. ตถา หิ ‘‘เอตฺถ สทฺธาพล’’นฺติอาทินา ตตฺถ ตตฺถ เอตฺถคฺคหณํ กตํ.

Catūsu sammappadhānesu ဟူသည် လေးပါးသော သမ္မပ္ပဓာန် ဘာဝနာ၌ ဟူလို။ Catūsu satipaṭṭhānesu စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ သောတာပတ္တိယင်္ဂတို့၌ သဒ္ဓါကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သမ္မပ္ပဓာန်ဘာဝနာ၌ ဝီရိယကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သတိပဋ္ဌာန်ဘာဝနာ၌ ‘လောက၌ အဘိဇ္ဈာနှင့် ဒေါမနဿကို ပယ်ဖျောက်၍’ ဟူသော စကားတော်ကြောင့် ရှေးဦးအဖို့ ကိစ္စအားဖြင့် သတိကို ပိုမိုလိုလားအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ သမာဓိပွားများသူအား သမာဓိကိုလည်းကောင်း၊ ‘အရိယသစ္စာကို ပွားများခြင်းသည် ပညာကို ပွားများခြင်းဖြစ်၏’ ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် ထိုပညာပွားများရာ၌ ပညာကို ရှေးဦးအဖို့တွင် သာလွန်လိုအပ်သည်ဟူသော ဤအနက်သည် ထင်ရှားလှပေသည်။ ရရှိဆိုက်ရောက်သော ခဏ၌မူကား သမာဓိနှင့် ပညာတို့ကဲ့သို့ သဒ္ဓါစသော ဗိုလ်အားလုံးတို့၏ ညီမျှမှုကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘ဤနေရာ၌ သဒ္ဓါဗိုလ်ကို...’ စသည်ဖြင့် ထိုထိုနေရာ၌ ‘ettha (ဤနေရာ၌)’ ဟူသော ပုဒ်ကို ထည့်သွင်း၍ ဆိုတော်မူသည်။

---

อิทานิ สทฺธาทีนํ ตตฺถ ตตฺถ อติเรกกิจฺจตํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺริทํ อุปมา สํสนฺทนํ – ราชปญฺจมสหายา วิย วิมุตฺติปริปาจกานิ ปญฺจ พลานิ. เนสํ กีฬนตฺถํ เอกชฺฌํ วีถิโอตรณํ วิย พลานํ เอกชฺฌํ วิปสฺสนาวีถิโอตรณํ, สหาเยสุ ปฐมาทีนํ ยถาสกํ เคเหว วิจารณา วิย สทฺธาทีนํ โสตาปตฺติองฺคาทีนิ ปตฺวา ปุพฺพงฺคมตา. สหาเยสุ อิตเรสํ ตตฺถ ตตฺถ ตุณฺหีภาโว วิย เสสพลานํ ตตฺถ ตตฺถ ตทนฺวยตา, ตสฺส ปุพฺพงฺคมสฺส พลสฺส กิจฺจานุคตา. น หิ ตทา เตสํ สสมฺภารปถวีอาทีสุ อาปาทีนํ วิย กิจฺจํ ปากฏํ โหติ, สทฺธาทีนํเยว ปน กิจฺจํ วิภูตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ ปุเรตรํ ตถาปจฺจเยหิ จิตฺตสนฺตานสฺส อภิสงฺขตตฺตา. เอตฺถ จ วิปสฺสนากมฺมิกสฺส ภาวนา วิเสสโต ปญฺญุตฺตราติ ทสฺสนตฺถํ ราชานํ นิทสฺสนํ กตฺวา ปญฺญินฺทฺริยํ วุตฺตํ. ฉฏฺฐาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

ယခုအခါ သဒ္ဓါစသည်တို့၏ ထိုထိုနေရာ၌ ပိုလွန်သော ကိစ္စရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို ဥပမာဖြင့် ထင်ရှားပြသရန် ‘yathā hi’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုနေရာ၌ ဤဥပမာ နှိုင်းယှဉ်ချက်ကား - မင်းကြီးအမှူးရှိသော အဆွေခင်ပွန်း ငါးယောက်တို့သည် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်မှုကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော ဗိုလ်ငါးပါးတို့ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိုသူတို့ ပျော်ပါးကစားရန် တစ်ပေါင်းတည်း လမ်းမသို့ ဆင်းသက်ခြင်းသည် ဗိုလ်ငါးပါးတို့ တစ်ပေါင်းတည်း ဝိပဿနာလမ်းစဉ်သို့ ဆင်းသက်ခြင်းကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ အဆွေခင်ပွန်းတို့တွင် ပထမစသောသူတို့သည် မိမိမိမိတို့၏ အိမ်၌သာ လှည့်လည်သွားလာသကဲ့သို့ သဒ္ဓါစသော တရားတို့သည် သောတာပတ္တိယင်္ဂစသည်တို့သို့ ရောက်၍ ရှေ့သွားပြုခြင်းနှင့် တူ၏။ အဆွေခင်ပွန်းတို့တွင် ကျန်သောသူတို့သည် ထိုထိုအရပ်၌ ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းကဲ့သို့ ကြွင်းသော ဗိုလ်တို့သည် ထိုထိုနေရာ၌ ထိုရှေ့သွားပြုသော ဗိုလ်၏နောက်သို့ လိုက်၍ ၎င်း၏ ကိစ္စနောက်သို့ လိုက်ပါခြင်းနှင့် တူ၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုအခါ၌ ထိုဗိုလ်တို့၏ ကိစ္စသည် မြေမှုန့်နှင့်တကွသော မြေကြီးစသည်တို့၌ ရေစသည်တို့၏ ကိစ္စကဲ့သို့ ထင်ရှားသည်မဟုတ်ပေ၊ သဒ္ဓါစသည်တို့၏ ကိစ္စသည်သာလျှင် ထိုသို့သော အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် စိတ္တသန္တာန်ကို ရှေးဦးစွာ ပြုပြင်အပ်သောကြောင့် ထင်ရှားစွာ တည်ရှိနေပေသည်။ ဤနေရာ၌လည်း ဝိပဿနာပွားများသူ၏ ဘာဝနာသည် အထူးသဖြင့် ပညာလျှင် အထွတ်အထိပ် ရှိသည်ကို ပြသရန် မင်းကြီးကို ဥပမာပြု၍ ပညိန္ဒြေ (သို့မဟုတ် ပညာဗိုလ်) ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဆဋ္ဌမသုတ် စသည်တို့သည် နားလည်လွယ်ပေသည်။

---

ทฏฺฐพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။

---

พลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဗလဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๓. ปญฺจงฺคิกวคฺโค

၃. ပဉ္စင်္ဂိကဝဂ်

---

๑-๒. ปฐมอคารวสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၂. ပထမအဂါရဝသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๒๑-๒๒. ตติยสฺส [Pg.7] ปฐเม อาภิสมาจาริกนฺติ อภิสมาจาเร อุตฺตมสมาจาเร ภวํ. กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘วตฺตวเสน ปญฺญตฺตสีล’’นฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ทุติเย นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

၂၁-၂၂. တတိယအုပ်စု၏ ပထမသုတ်၌ - 'အာဘိသမာစာရိကံ' ဟူသည် အာဘိသမာစာရ (ခေါ်) မြတ်သော အကျင့်၌ ဖြစ်သောအရာ။ ထိုအရာသည် အဘယ်နည်းဟူမူ - 'ဝတ်တရားအားဖြင့် ပညတ်အပ်သော သီလ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ကျန်သောအနက်သည် ထင်ရှားလှပေပြီ။ ဒုတိယသုတ်၌ ဖွင့်ဆိုဖွယ် မရှိပြီ။

---

ปฐมอคารวสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမ အဂါရဝသုတ် စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

๓-๔. อุปกฺกิเลสสุตฺตาทิวณฺณนา

၃-၄. ဥပက္ကိလေသသုတ် စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๒๓-๒๔. ตติเย น จ ปภาวนฺตนฺติ น จ ปภาสมฺปนฺนํ. ปภิชฺชนสภาวนฺติ ตาเปตฺวา ตาฬกชฺชนปภงฺคุรํ. อวเสสํ โลหนฺติ วุตฺตาวเสสํ สชาติโลหํ, วิชาติโลหํ, ปิสาจโลหํ, กิตฺติมโลหนฺติ เอวํปเภทํ สพฺพมฺปิ โลหํ. อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนนาติ เอตฺถ นนุ โลกิยกุสลจิตฺตสฺสปิ สุวิสุทฺธสฺสปิ อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนเนว อุปกฺกิเลสตาติ? สจฺจเมตํ, ยสฺมึ ปน สนฺตาเน นีวรณานิ ลทฺธปฺปติฏฺฐานิ, ตตฺถ มหคฺคตกุสลสฺสปิ อสมฺภโว, ปเคว โลกุตฺตรกุสลสฺส. ปริตฺตกุสลํ ปน ยถาปจฺจยํ อุปฺปชฺชมานํ นีวรเณหิ อุปหเต สนฺตาเน อุปฺปตฺติยา อปริสุทฺธํ โหนฺตํ อุปกฺกิลิฏฺฐํ นาม โหติ อปริสุทฺธทีปกปลฺลิกวฏฺฏิเตลาทิสนฺนิสฺสโย ปทีโป วิย. อปิจ นิปฺปริยายโต อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนเนว เตสํ อุปกฺกิเลสตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทคฺเคน หี’’ติอาทิมาห. อารมฺมเณ วิกฺขิตฺตปฺปวตฺติวเสน จุณฺณวิจุณฺณตา เวทิตพฺพา. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

၂၃-၂၄. တတိယသုတ်၌ - 'န စ ပဘာဝန္တံ' ဟူသည် အရောင်အဝါနှင့် ပြည့်စုံခြင်း မရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ပဘိဉ္ဇနသဘာဝံ' ဟူသည် ပူပြင်းစေ၍ ထုရိုက်ခတ်ပုတ်ခြင်းဖြင့် ပျက်စီးလွယ်သော သဘောရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ 'အဝသေသံ လောဟံ' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ကြွင်းကျန်သော သဘာဝတူ သတ္တု၊ သဘာဝမတူ သတ္တု၊ ပြိတ္တာသတ္တု (ပိသတ်သတ္တု)၊ လူလုပ်သတ္တု စသည်ဖြင့် ပြားသော သတ္တုအလုံးစုံကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေန' ဟု ဆိုရာ၌ - စင်ကြယ်လှစွာသော လောကီကုသိုလ်စိတ်ပင် ဖြစ်ခွင့်မရခြင်းသည် ကိလေသာညစ်ညူးမှုကြောင့် မဟုတ်ပါလော? ဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။ မှန်ပေ၏။ အကြင်သန္တာန်၌ နီဝရဏတရားတို့သည် အခွင့်ရ၍ တည်ရှိနေကုန်၏၊ ထိုသန္တာန်၌ မဟဂ္ဂုတ်ကုသိုလ်ပင် မဖြစ်နိုင်ပါက၊ လောကုတ္တရာကုသိုလ်ကား အဘယ်မှာ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ သို့သော် နီဝရဏတို့ကြောင့် ပျက်စီးရသော သန္တာန်၌ အကြောင်းအားလျော်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော အနည်းငယ်မျှသော ကုသိုလ်သည်လည်း မစင်ကြယ်ဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့် 'ညစ်ညူးသော ကုသိုလ်' မည်၏။ ညစ်ပတ်သော ဆီမီးခွက်၊ ဆီမီးစာ၊ ဆီတို့ကို အမှီပြု၍ ငြှိမ်းရသော ဆီမီးကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်မူ တိုက်ရိုက်အနက်အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခွင့် မရစေခြင်းကြောင့်သာလျှင် ထိုနီဝရဏတို့၏ ကိလေသာညစ်ညူးကြောင်းဖြစ်ပုံကို ပြလိုသဖြင့် 'ယဒဂ္ဂေန ဟိ' စသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အာရုံ၌ ပျံ့လွင့်၍ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ကြေမွပျက်စီးရပုံကို သိအပ်၏။ စတုတ္ထသုတ်၌ ဖွင့်ဆိုဖွယ် မရှိပြီ။

---

อุปกฺกิเลสสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဥပက္ကိလေသသုတ် စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

๕. อนุคฺคหิตสุตฺตวณฺณนา

၅. အနုဂ္ဂဟိတသုတ်၏ အဖွင့်

---

๒๕. ปญฺจเม สมฺมาทิฏฺฐีติ วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐีติอาทินา องฺคุตฺตรภาณกานํ มเตน อยํ อตฺถวณฺณนา อารทฺธา, มชฺฌิมภาณกา ปเนตฺถ อญฺญถา อตฺถํ วทนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ มชฺฌิมฏฺฐกถายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๕๒) –

၂၅. ပဉ္စမသုတ်၌ - 'သမ္မာဒိဋ္ဌိ' ဟူသည် ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ စသည် ဖြစ်၏ဟူ၍ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ရွတ်ဖတ်ပူဇော်သော မထေရ်တို့၏ အယူအဆဖြင့် ဤအဋ္ဌကထာအဖွင့်ကို စတင်အပ်၏။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ရွတ်ဖတ်ပူဇော်သော မထေရ်တို့မူကား ဤ၌ တခြားနည်းဖြင့် အနက်ကို ဆိုကြကုန်၏။ ထိုအနက်ကို မဇ္ဈိမအဋ္ဌကထာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

---

‘‘อนุคฺคหิตา’’ติ [Pg.8] ลทฺธูปการา. สมฺมาทิฏฺฐีติ อรหตฺตมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ. ผลกฺขเณ นิพฺพตฺตา เจโตวิมุตฺติ ผลํ อสฺสาติ เจโตวิมุตฺติผลา. ตเทว เจโตวิมุตฺติสงฺขาตํ ผลํ อานิสํโส อสฺสาติ เจโตวิมุตฺติผลานิสํสา. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จตุตฺถผลปญฺญา ปญฺญาวิมุตฺติ นาม, อวเสสา ธมฺมา เจโตวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. ‘‘สีลานุคฺคหิตา’’ติอาทีสุ สีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สุตนฺติ สปฺปายธมฺมสฺสวนํ. สากจฺฉาติ กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนจฺเฉทนกถา. สมโถติ วิปสฺสนาปาทิกา อฏฺฐ สมาปตฺติโย. วิปสฺสนาติ สตฺตวิธา อนุปสฺสนา. จตุปาริสุทฺธิสีลญฺหิ ปูเรนฺตสฺส, สปฺปายธมฺมสฺสวนํ สุณนฺตสฺส, กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนํ ฉินฺทนฺตสฺส วิปสฺสนาปาทิกาสุ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ กมฺมํ กโรนฺตสฺส, สตฺตวิธํ อนุปสฺสนํ ภาเวนฺตสฺส อรหตฺตมคฺโค อุปฺปชฺชิตฺวา ผลํ เทติ.

'အနုဂ္ဂဟိတာ' ဟူသည် အထောက်အပံ့ကို ရရှိအပ်သည်ဖြစ်သော။ 'သမ္မာဒိဋ္ဌိ' ဟူသည် အရဟတ္တမဂ်သမ္မာဒိဋ္ဌိ။ ဖိုလ်ခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော စေတောဝိမုတ္တိသည် အကျိုးရှိသောကြောင့် 'စေတောဝိမုတ္တိဖလာ' မည်၏။ ထိုစေတောဝိမုတ္တိဟု ဆိုအပ်သော ဖိုလ်သည်ပင် အကျိုးထူး ရှိသောကြောင့် 'စေတောဝိမုတ္တိဖလာနိသံသာ' မည်၏။ ဒုတိယပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤ၌ စတုတ္ထဖိုလ်ပညာကို ပညာဝိမုတ္တိ မည်၏၊ ကြွင်းကျန်သော တရားတို့ကို စေတောဝိမုတ္တိဟူ၍ သိအပ်၏။ 'သီလာနုဂ္ဂဟိတာ' စသည်တို့၌ သီလဟူသည် စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ ဖြစ်၏။ သုတဟူသည် လျောက်ပတ်သော တရားကို နာယူခြင်း ဖြစ်၏။ သာကစ္ဆာဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ချွတ်ချော်တိမ်းပါးမှုများကို ဖြတ်တောက်ဆွေးနွေးခြင်း ဖြစ်၏။ သမထဟူသည် ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော သမာပတ် ရှစ်ပါး ဖြစ်၏။ ဝိပဿနာဟူသည် ခုနစ်ပါးသော အနုပဿနာ ဖြစ်၏။ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလကို ဖြည့်ကျင့်သောသူ၊ လျောက်ပတ်သော တရားတော်ကို နာယူသောသူ၊ ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ချွတ်ချော်တိမ်းပါးမှုကို ဖြတ်တောက်သောသူ၊ ဝိပဿနာအခြေခံ သမာပတ် ရှစ်ပါးတို့၌ ဝိပဿနာအလုပ်ကို အားထုတ်သောသူ၊ ခုနစ်ပါးသော အနုပဿနာကို ပွားများသောသူအား အရဟတ္တမဂ်သည် ဖြစ်ပေါ်၍ အကျိုးဖိုလ်ကို ပေးတတ်၏။

---

‘‘ยถา หิ มธุรํ อมฺพปกฺกํ ปริภุญฺชิตุกาโม อมฺพโปตกสฺส สมนฺตา อุทกโกฏฺฐกํ ถิรํ กตฺวา พนฺธติ, ฆฏํ คเหตฺวา กาเลน กาลํ อุทกํ อาสิญฺจติ, อุทกสฺส อนิกฺขมนตฺถํ มริยาทํ ถิรํ กโรติ. ยา โหติ สมีเป วลฺลิ วา สุกฺขทณฺฑโก วา กิปิลฺลิกปุโฏ วา มกฺกฏกชาลํ วา, ตํ อปเนติ, ขณิตฺตึ คเหตฺวา กาเลน กาลํ มูลานิ ปริขณติ, เอวมสฺส อปฺปมตฺตสฺส อิมานิ ปญฺจ การณานิ กโรโต โส อมฺโพ วฑฺฒิตฺวา ผลํ เทติ, เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. รุกฺขสฺส สมนฺตโต โกฏฺฐกพนฺธนํ วิย หิ สีลํ ทฏฺฐพฺพํ, กาเลน กาลํ อุทกสิญฺจนํ วิย ธมฺมสฺสวนํ, มริยาทาย ถิรภาวกรณํ วิย สมโถ, สมีเป วลฺลิอาทีนํ หรณํ วิย กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนจฺเฉทนํ, กาเลน กาลํ ขณิตฺตึ คเหตฺวา มูลขณนํ วิย สตฺตนฺนํ อนุปสฺสนานํ ภาวนา, เตหิ ปญฺจหิ การเณหิ อนุคฺคหิตสฺส อมฺพรุกฺขสฺส มธุรผลทานกาโล วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน อิเมหิ ปญฺจหิ ธมฺเมหิ อนุคฺคหิตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา อรหตฺตผลทานํ เวทิตพฺพ’’นฺติ.

'နှိုင်းယှဉ်သော်ကား - ချိုမြိန်သော သရက်သီးမှည့်ကို စားသုံးလိုသော သူသည် သရက်ပျိုးပင်ငယ်၏ ပတ်ပတ်လည်၌ ရေလှောင်ကန်ကို ခိုင်ခံ့အောင် ပြုလုပ်၍ ပတ်ပတ်လည် ကာရံ၏၊ ရေအိုးကို ယူ၍ အခါအားလျော်စွာ ရေလောင်း၏၊ ရေအပြင်သို့ မထွက်သွားစေရန် ဘောင်ကို ခိုင်ခံ့အောင် ပြုလုပ်၏။ အနီးအနား၌ ရှိသော နွယ်ပင်၊ သစ်ကိုင်းခြောက်၊ ပုရွက်ဆိတ်အုံ သို့မဟုတ် ပင့်ကူအိမ်တို့ကို ဖယ်ရှား၏၊ တူးရွင်းကို ယူ၍ အခါအားလျော်စွာ အမြစ်တို့ကို တူးဆွပေး၏။ ဤသို့ မမေ့မလျော့ဘဲ ဤအကြောင်း ငါးပါးတို့ကို ပြုလုပ်သော ထိုသူအား သရက်ပင်သည် ကြီးထွားလာ၍ အသီးကို ပေးသကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် နှိုင်းယှဉ်၍ သိအပ်၏။ သစ်ပင်၏ ပတ်ပတ်လည်၌ ရေကန်ကာရံခြင်း ကဲ့သို့ သီလကို ရှုအပ်၏။ အခါအားလျော်စွာ ရေလောင်းခြင်း ကဲ့သို့ တရားနာခြင်းကို ရှုအပ်၏။ ဘောင်ကို ခိုင်ခံ့အောင် ပြုလုပ်ခြင်း ကဲ့သို့ သမထကို ရှုအပ်၏။ အနီးရှိ နွယ်ပင် စသည်တို့ကို ဖယ်ရှားခြင်း ကဲ့သို့ ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ချွတ်ချော်မှုများကို ဖြတ်တောက်ခြင်းကို ရှုအပ်၏။ အခါအားလျော်စွာ တူးရွင်းကို ယူ၍ အမြစ်ကို တူးဆွခြင်း ကဲ့သို့ ခုနစ်ပါးသော အနုပဿနာကို ပွားများခြင်းကို ရှုအပ်၏။ ထိုအကြောင်း ငါးပါးတို့ဖြင့် အထောက်အပံ့ ရရှိသော သရက်ပင်သည် ချိုမြိန်သော အသီးကို ပေးသော အခါကာလကဲ့သို့၊ ဤရဟန်း၏ ဤတရား ငါးပါးတို့ဖြင့် ထောက်ပံ့အပ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပေးခြင်းကို သိအပ်၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

---

เอตฺถ จ ลทฺธูปการาติ ยถารหํ นิสฺสยาทิวเสน ลทฺธปจฺจยา. วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิยา อนุคฺคหิตภาเวน คหิตตฺตา มคฺคสมฺมาทิฏฺฐีสุ จ อรหตฺตมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ[Pg.9]. อนนฺตรสฺส หิ วิธิ ปฏิเสโธ วา, อคฺคผลสมาธิมฺหิ ตปฺปริกฺขารธมฺเมสุเยว จ เกวโล เจโตปริยาโย นิรุฬฺโหติ สมฺมาทิฏฺฐีติ อรหตฺตมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ. ผลกฺขเณติ อนนฺตรํ กาลนฺตเร จาติ ทุวิเธปิ ผลกฺขเณ. ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน สพฺพสํกิเลเสหิ เจโตวิมุจฺจติ เอตายาติ เจโตวิมุตฺติ, อคฺคผลปญฺญํ ฐเปตฺวา อวเสสา ผลธมฺมา. เตนาห ‘‘เจโตวิมุตฺติ ผลํ อสฺสาติ, เจโตวิมุตฺติสงฺขาตํ ผลํ อานิสํโส’’ติ. สพฺพกิเลเสหิ เจตโส วิมุจฺจนสงฺขาตํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนสญฺญิตํ ปหานํ ผลํ อานิสํโส จาติ โยชนา. อิธ เจโตวิมุตฺติสทฺเทน ปหานมตฺตํ คหิตํ, ปุพฺเพ ปหายกธมฺมา. อญฺญถา ผลธมฺมา เอว อานิสํโสติ คยฺหมาเน ปุนวจนํ นิรตฺถกํ สิยา. ปญฺญาวิมุตฺติผลานิสํสาติ เอตฺถาปิ เอวเมว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา สีลสภาวตฺตา วิเสสโต สมาธิสฺส อุปการา, ตถา สมฺมาสงฺกปฺโป ฌานสภาวตฺตา. ตถา หิ โส ‘‘อปฺปนา’’ติ นิทฺทิฏฺโฐ. สมฺมาสติสมฺมาวายามา ปน สมาธิปกฺขิยา เอวาติ อาห ‘‘อวเสสา ธมฺมา เจโตวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา’’ติ.

ဤ၌လည်း 'လဒ္ဓူပကာရာ' ဟူသည် အားလျော်စွာ နိဿယစသည်၏ စွမ်းအားဖြင့် ရရှိအပ်သော အထောက်အပံ့ ရှိသည်ဖြစ်သော။ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့် အထောက်အပံ့ ရရှိသောကြောင့် အရဟတ္တမဂ်သမ္မာဒိဋ္ဌိကိုသာ မဂ်သမ္မာဒိဋ္ဌိတို့တွင် ယူအပ်၏။ မပြတ်သော တိုက်ရိုက်နည်းစနစ်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ တားမြစ်ခြင်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော ဖိုလ်သမာဓိ၌လည်းကောင်း၊ ထိုဖိုလ်၏ အခြံအရံတရားတို့၌သာလျှင် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်သော စိတ်၏ သဘောသည် တည်တံ့ပြန့်ပွားသောကြောင့် 'သမ္မာဒိဋ္ဌိ' ဟူသည် အရဟတ္တမဂ်သမ္မာဒိဋ္ဌိပင် ဖြစ်သည်။ 'ဖလက္ခဏေ' ဟူသည် ခြားနားမှုမရှိသော ဖိုလ်ခဏ နှင့် ကာလခြားပြီးမှဖြစ်သော ဖိုလ်ခဏ ဟု ဆိုအပ်သော နှစ်မျိုးလုံးသော ဖိုလ်ခဏ၌။ ကိလေသာ ငြိမ်းအေးသွားခြင်းဖြင့် အလုံးစုံသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုတို့မှ စိတ်သည် လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် 'စေတောဝိမုတ္တိ' မည်၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်ပညာကို ဖယ်ထား၍ ကျန်သော ဖိုလ်တရားများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် 'စေတောဝိမုတ္တိ ဖိုလ်သည် အကျိုးရှိသောကြောင့်၊ စေတောဝိမုတ္တိဟု ဆိုအပ်သော ဖိုလ်သည်ပင် အကျိုးထူး ရှိ၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့မှ စိတ်၏ လွတ်မြောက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော၊ ငြိမ်းအေးခြင်းဟု သမုတ်အပ်သော ကိလေသာပယ်သတ်ခြင်းသည် ဖိုလ်လည်းဖြစ်၊ အကျိုးထူးလည်းဖြစ်၏ ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤ၌ စေတောဝိမုတ္တိသဒ္ဒါဖြင့် ပယ်သတ်ခြင်းမျှကိုသာ ယူအပ်၏၊ ရှေး၌ ဖြစ်သော တရားတို့ကား ပယ်သတ်တတ်သော တရားများ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့မဟုတ်ဘဲ ဖိုလ်တရားတို့ကိုသာ အကျိုးထူးဟု ယူမည်ဆိုပါက ထပ်မံပြောဆိုခြင်းသည် အလကား ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ 'ပညာဝိမုတ္တိဖလာနิသံသာ' ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် အနက်ကို သိအပ်၏။ သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝတို့သည် သီလသဘောရှိသဖြင့် အထူးသဖြင့် သမာဓိအား အထောက်အပံ့ ဖြစ်စေကုန်၏။ ထို့အတူ သမ္မာသင်္ကပ္ပသည်လည်း ဈာန်သဘောရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသမ္မာသင်္ကပ္ပကို 'အပ္ပနာ' ဟု ညွှန်ပြတော်မူခဲ့သည်။ သမ္မာသတိနှင့် သမ္မာဝါယာမတို့သည်ကား သမာဓိ၏ အဖို့အစုတို့သာ ဖြစ်ကြသောကြောင့် 'ကြွင်းကျန်သော တရားတို့ကို စေတောဝိမုတ္တိဟူ၍ သိအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

---

จตุปาริสุทฺธิสีลนฺติ อริยมคฺคาธิคมสฺส ปทฏฺฐานภูตํ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สุตาทีสุปิ เอเสว นโย. อตฺตโน จิตฺตปฺปวตฺติอาโรจนวเสน สห กถนํ สํกถา, สํกถาว สากจฺฉา. อิธ ปน กมฺมฏฺฐานปฺปฏิพทฺธาติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐาเน…เป… กถา’’ติ. ตสฺส กมฺมฏฺฐานสฺส เอกวารํ วิธิยา อปฺปฏิปชฺชนํ ขลนํ, อเนกวารํ ปกฺขลนํ, ตทุภยสฺส วิจฺเฉทนี อปนยนี กถา ขลนปกฺขลนจฺเฉทนกถา. ปูเรนฺตสฺสาติ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา ปาเลนฺตสฺส พฺรูเหนฺตสฺส จ. สุณนฺตสฺสาติ ‘‘ยถาอุคฺคหิตกมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ เอวํ สุณนฺตสฺส. เตเนว หิ ‘‘สปฺปายธมฺมสฺสวน’’นฺติ วุตฺตํ. กมฺมํ กโรนฺตสฺสาติ ภาวนานุโยคกมฺมํ กโรนฺตสฺส. ปญฺจสุปิ ฐาเนสุ อนฺต-สทฺโท เหตุอตฺถโชตโน ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา วุจฺจมานา อมฺพูปมา ยุชฺเชยฺย.

'စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလန္တိ' ဟူသည် အရိယာမဂ်ကို ရခြင်း၏ နီးကပ်သောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်သော စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလတည်း။ သုတစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်၏။ မိမိ၏ စိတ်အစဉ် ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြောကြားခြင်းအားဖြင့် အတူတကွ ပြောဆိုခြင်းသည် 'သံကထာ' မည်၏၊ ထိုသံကထာသည်ပင် 'သာကစ္ဆာ' (ဆွေးနွေးခြင်း) မည်၏။ ဤသုတ်၌မူ ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော စကားဖြစ်သောကြောင့် 'ကမ္မဋ္ဌာန...ပေ... ကထာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းကို တစ်ကြိမ်တစ်ခါ နည်းလမ်းတကျ မကျင့်သုံးနိုင်ခြင်းသည် 'ခလန' (ချွတ်ချော်ခြင်း) မည်၏၊ အဖန်ဖန် ချွတ်ချော်ခြင်းသည် 'ပက္ခလန' (ပြင်းထန်စွာ ချွတ်ချော်ခြင်း) မည်၏၊ ထိုနှစ်ပါးစုံကို ဖြတ်တောက်တတ်သော၊ ဖယ်ရှားတတ်သော စကားသည် 'ခလနပက္ခလနစ္ဆေဒနကထာ' (ချွတ်ချော်မှု၊ ပြင်းထန်စွာ ချွတ်ချော်မှုတို့ကို ဖြတ်တောက်ကြောင်းစကား) မည်၏။ 'ပူရင်တဿ' ဟူသည် ဝဋ်ကင်းရာ (နိဗ္ဗာန်) သို့ အမှီပြု၍ (သီလကို) စောင့်ရှောက်သူ၊ ပွားများသူအား။ 'သုဏန္တဿ' ဟူသည် 'သင်ယူအပ်သောအတိုင်း ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် စည်ပင်ပြန့်ပွားလိမ့်မည်' ဟု ဤသို့ နာယူသူအား။ ထို့ကြောင့်ပင် 'သပ္ပါယဓမ္မဿဝနံ' (သင့်လျော်သောတရားကို နာယူခြင်း) ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ကမ္မံ ကရောန္တဿ' ဟူသည် ဘာဝနာလုပ်ငန်းကို အားထုတ်သူအား။ နေရာငါးခုစလုံး၌ 'အန္တ' သဒ္ဒါကို အကြောင်းအနက်ကို ပြတတ်သော သဒ္ဒါအဖြစ် ရှုမြင်အပ်၏။ ဤသို့ဖြစ်မှသာ 'ယထာ ဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သော သရက်ပင်ဥပမာသည် သင့်လျော်ပေလိမ့်မည်။

---

อุทกโกฏฺฐกนฺติ ชลาวาฏํ. ถิรํ กตฺวา พนฺธตีติ อสิถิลํ ทฬฺหํ นาติมหนฺตํ นาติขุทฺทกํ กตฺวา โยเชติ. ถิรํ กโรตีติ อุทกสิญฺจนกาเล ตโต ตโต ปวตฺติตฺวา อุทกสฺส อนิกฺขมนตฺถํ ชลาวาฏปาฬึ ถิรตรํ กโรติ. สุกฺขทณฺฑโกติ ตสฺเสว อมฺพคจฺฉสฺส สุกฺขโก สาขาสีสโก[Pg.10]. กิปิลฺลิกปุโฏติ ตมฺพกิปิลฺลิกปุโฏ. ขณิตฺตินฺติ กุทาลํ. โกฏฺฐกพนฺธนํ วิย สีลํ สมฺมาทิฏฺฐิยา วฑฺฒนูปายสฺส มูลภาวโต. อุทกสิญฺจนํ วิย ธมฺมสฺสวนํ ภาวนาย ปริพฺรูหนโต. มริยาทาย ถิรภาวกรณํ วิย สมโถ ยถาวุตฺตาย ภาวนาธิฏฺฐานาย สีลมริยาทาย ทฬฺหีภาวาปาทนโต. สมาหิตสฺส หิ สีลํ ถิรตรํ โหติ. สมีเป วลฺลิอาทีนํ หรณํ วิย กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนจฺเฉทนํ อิจฺฉิตพฺพภาวนาย วิพนฺธนาปนยนโต. มูลขณนํ วิย สตฺตนฺนํ อนุปสฺสนานํ ภาวนา ตสฺสา วิพนฺธสฺส มูลภูตานํ ตณฺหามานทิฏฺฐีนํ ปลิขณนโต. เอตฺถ จ ยสฺมา สุปริสุทฺธสีลสฺส กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชนฺตสฺส สปฺปายธมฺมสฺสวนํ อิจฺฉิตพฺพํ, ตโต ยถาสุเต อตฺเถ สากจฺฉาสมาปชฺชนํ, ตโต กมฺมฏฺฐานวิโสธเนน สมถนิพฺพตฺติ, ตโต สมาหิตสฺส อารทฺธวิปสฺสกสฺส วิปสฺสนาปาริปูริ, ปริปุณฺณา วิปสฺสนา มคฺคสมฺมาทิฏฺฐึ พฺรูเหตีติ เอวเมเตสํ องฺคานํ ปรมฺปราย สมฺมุขา อนุคฺคณฺหนโต อยมานุปุพฺพี กถิตาติ เวทิตพฺพํ.

'ဥဒကကောဋ္ဌကံ' ဟူသည် ရေကန်ငယ် (ရေဝိုင်းရာအရပ်) တည်း။ 'ထိရံ ကတွာ ဗန္ဓတိ' ဟူသည် မချောင်မချိ မြဲမြံစွာ၊ အလွန်မကြီး အလွန်မငယ်စေဘဲ ပြုလုပ်၍ ဖွဲ့ချည်၏။ 'ထိရံ ကရောတိ' ဟူသည် ရေလောင်းသည့်အခါ ရေသည် ထိုမှဤမှ စီးထွက်မသွားစေရန် ရေကန်၏ ဘောင်ကို ပိုမိုခိုင်ခံ့အောင် ပြုလုပ်၏။ 'သုက္ခဒဏ္ဍကော' ဟူသည် ထိုသရက်ပင်ပျို၏ ခြောက်သွေ့သော သစ်ကိုင်းဖျားတည်း။ 'ကိပိလ္လိကပုဋော' ဟူသည် ချိုချဉ်နီ (ခါးချဉ်နီ) အုံတည်း။ 'ခဏိတ္တိံ' ဟူသည် ပေါက်ပြား (တူးရွင်း) တည်း။ ရေကန်ဘောင်ကို ဖွဲ့ချည်ခြင်းသည် သီလနှင့် တူ၏၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ တိုးပွားကြောင်း နည်းလမ်း၏ အခြေခံမူလ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ရေလောင်းခြင်းသည် တရားနာခြင်းနှင့် တူ၏၊ ဘာဝနာကို စည်ပင်ပြန့်ပွားစေတတ်သောကြောင့်တည်း။ ရေကန်ဘောင်ကို ခိုင်ခံ့အောင် ပြုလုပ်ခြင်းသည် သမထနှင့် တူ၏၊ ဆိုအပ်ပြီးသော ဘာဝနာ၏ တည်ရာဖြစ်သော သီလတည်းဟူသော ဘောင်ကို ပိုမိုခိုင်ခံ့စေတတ်သောကြောင့်တည်း။ သမာဓိရှိသူအား သီလသည် သာ၍ ခိုင်ခံ့သည် ဖြစ်၏။ အနီးအနားရှိ နွယ်ပင်စသည်တို့ကို ဖယ်ရှားခြင်းသည် ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ချွတ်ချော်မှုတို့ကို ဖြတ်တောက်ခြင်းနှင့် တူ၏၊ အလိုရှိအပ်သော ဘာဝနာ၏ အဆီးအတားများကို ဖယ်ရှားတတ်သောကြောင့်တည်း။ အမြစ်ကို တူးဆွခြင်းသည် အနုပဿနာ ခုနစ်ပါးတို့၏ ဘာဝနာနှင့် တူ၏၊ ထိုဘာဝနာ၏ အဆီးအတားများ၏ အခြေခံမူလဖြစ်သော တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့ကို အမြစ်ပြတ် တူးဆွဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့်တည်း။ ဤနေရာ၌လည်း စင်ကြယ်လှစွာသော သီလရှိသူ၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်သူအား သင့်လျော်သော တရားနာယူခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။ ထို့နောက် ကြားနာအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ ဆွေးနွေးခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ ထို့နောက် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သုတ်သင်ခြင်းဖြင့် သမထ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့နောက် သမာဓိရှိ၍ ဝိပဿနာအားထုတ်သူအား ဝိပဿနာ ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏။ ပြည့်စုံသော ဝိပဿနာသည် မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိကို တိုးပွားစေ၏။ ဤသို့လျှင် ဤအင်္ဂါတို့၏ အစဉ်အတိုင်း အချင်းချင်း ထောက်ပံ့ကူညီသောကြောင့် ဤအစဉ်အတိုင်း ဟောကြားအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

---

อนุคฺคหิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အနုဂ္ဂဟိတသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๖. วิมุตฺตายตนสุตฺตวณฺณนา

၆. ဝိမုတ္တာယတနသုတ်အဖွင့်

---

๒๖. ฉฏฺเฐ วิมุตฺติยา วฏฺฏทุกฺขโต วิมุจฺจนสฺส อายตนานิ การณานิ วิมุตฺตายตนานีติ อาห – ‘‘วิมุจฺจนการณานี’’ติ. ปาฬิอตฺถํ ชานนฺตสฺสาติ ‘‘อิธ สีลํ อาคตํ, อิธ สมาธิ, อิธ ปญฺญา’’ติอาทินา ตํตํปาฬิอตฺถํ ยาถาวโต ชานนฺตสฺส. ปาฬึ ชานนฺตสฺสาติ ตทตฺถโพธินึ ปาฬึ ยาถาวโต อุปธาเรนฺตสฺส. ตรุณปีตีติ สญฺชาตมตฺตา มุทุกา ปีติ ชายติ. กถํ ชายติ? ยถาเทสิตํ ธมฺมํ อุปธาเรนฺตสฺส ตทนุจฺฉวิกเมว อตฺตโน กายวาจามโนสมาจารํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส โสมนสฺสํ ปตฺตสฺส ปโมทลกฺขณํ ปาโมชฺชํ ชายติ. ตุฏฺฐาการภูตา พลวปีตีติ ปุริมุปฺปนฺนาย ปีติยา วเสน ลทฺธาเสวนตฺตา อติวิย ตุฏฺฐาการภูตา กายจิตฺตทรถสฺส ปสฺสมฺภนสมตฺถตาย ปสฺสทฺธิยา ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺถา พลปฺปตฺตา ปีติ ชายติ. ยสฺมา นามกาเย ปสฺสทฺเธ รูปกาโยปิ ปสฺสทฺโธ เอว โหติ, ตสฺมา ‘‘นามกาโย ปสฺสมฺภติ’’จฺเจว วุตฺตํ.

၂၆. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ ဝိမုတ္တိ (ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ခြင်း) ၏ အကြောင်း (အာယတန) ဖြစ်သောကြောင့် ဝိမုတ္တာယတနဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဝိမုစ္စနကာရဏာနိ' (လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းများ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ပါဠိအတ္ထံ ဇာနန္တဿ' ဟူသည် 'ဤနေရာ၌ သီလ လာ၏၊ ဤနေရာ၌ သမာဓိ၊ ဤနေရာ၌ ပညာ လာ၏' စသည်ဖြင့် ထိုထိုပါဠိတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသောသူအား။ 'ပါဠိံ ဇာနန္တဿ' ဟူသည် ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိစေတတ်သော ပါဠိတော်ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ နှလုံးသွင်း ဆင်ခြင်သောသူအား။ 'တရုဏပီတိ' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ခါစ နူးညံ့သော ပီတိ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ မည်သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသနည်း? ဟောကြားတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း တရားတော်ကို ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းလျက် ထိုတရားနှင့် သင့်လျော်စွာ မိမိ၏ ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံ အကျင့်တို့ကို ဆင်ခြင်ပြီး ဝမ်းမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်သောသူအား ဝမ်းမြောက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ပါမောဇ္ဇ (ဝမ်းမြောက်မှု) ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ 'တုဋ္ဌာကာရဘူတာ ဗလဝပီတိ' ဟူသည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်သော ပီတိ၏ အရှိန်ဖြင့် အဖန်ဖန်မှီဝဲအပ်သည်ဖြစ်၍ အလွန် ဝမ်းမြောက်သော အခြင်းအရာရှိသော၊ ရုပ်နာမ်နှစ်ပါး၏ ပူပန်မှုကို ငြိမ်းအေးစေနိုင်သဖြင့် ပဿဒ္ဓိ၏ အကြောင်းဖြစ်ရန် စွမ်းနိုင်သော၊ အားရှိသော ပီတိ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ နာမကာယ ငြိမ်းအေးလျှင် ရူပကာယလည်း ငြိမ်းအေးသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် 'နာမကာယော ပဿမ္ဘတိ' (နာမ်ကိုယ် ငြိမ်းအေး၏) ဟုသာ မိန့်တော်မူအပ်၏။

---

สุขํ [Pg.11] ปฏิลภตีติ วกฺขมานสฺส จิตฺตสมาธานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺถํ เจตสิกํ นิรามิสสุขํ ปฏิลภติ วินฺทติ. สมาธิยตีติ เอตฺถ ปน น โย โกจิ สมาธิ อธิปฺเปโต, อถ โข อนุตฺตรสมาธีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อรหตฺต…เป… สมาธิยตี’’ติ อาห. ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ ตสฺสํ เทสนายํ ตาทิสสฺส ปุคฺคลสฺส ยถาวุตฺตสมาธิปฏิลาภสฺส การณภาววิภาวนํ, ยํ ตถา วิมุตฺตายตนภาโว. โอสกฺกิตุนฺติ ทสฺสิตุํ. สมาธิเยว สมาธินิมิตฺตนฺติ กมฺมฏฺฐานปาฬิยา อารุฬฺโห สมาธิ เอว ปรโต อุปฺปชฺชนกภาวนาสมาธิสฺส การณภาวโต สมาธินิมิตฺตํ. เตนาห ‘‘อาจริยสฺส สนฺติเก’’ติอาทิ.

'သုခံ ပဋိလဘတိ' ဟူသည် နောက်၌ ဟောကြားလတ္တံ့သော စိတ်တည်ကြည်ခြင်း (စိတ္တသမာဓာန) ၏ အကြောင်း ဖြစ်ထိုက်သော စေတသိက် နိရာမိသသုခကို ရရှိခံစားရ၏။ 'သမာဓိယeti' ဟူသော ဤနေရာ၌မူကား ရိုးရိုး သမာဓိကို ရည်ရွယ်သည်မဟုတ်၊ အတုမရှိသော အရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိကို ပြလိုသဖြင့် 'အရဟတ္တ...ပေ... သမာဓိယတိ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'အယံ ဟိ' စသည်သည် ထိုဒေသနာတော်၌ ထိုကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုအပ်ပြီးသော သမာဓိကို ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ပုံကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်းတည်း၊ ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းသည် ဝိမုတ္တာယတန၏ အဖြစ်တည်း။ 'ဆုတ်နစ်ရန်' (ဆုတ်ဆိုင်းသွားရန်) ကို ပြခြင်းငှာတည်း။ 'သမာဓိယေဝ သမာဓိနိမိတ္တံ' ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းပါဠိ၌ တက်ရောက်အပ်သော သမာဓိသည်ပင် နောက်ထပ် ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့သော ဘာဝနာသမာဓိ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် သမာဓိနိမိတ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဆရာ့ထံ၌' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

---

วิมุตฺตายตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဝိမုတ္တာယတနသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๗. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

၇. သမာဓိသုတ်အဖွင့်

---

๒๗. สตฺตเม สพฺพโส กิเลสทุกฺขทรถปริฬาหานํ วิคตตฺตา สาติสยเมตฺถ สุขนฺติ วุตฺตํ ‘‘อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ สุขตฺตา ปจฺจุปฺปนฺนสุโข’’ติ. ปุริมสฺส ปุริมสฺส วเสน ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ ลทฺธาเสวนตาย สนฺตปณีตตรภาวปฺปตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘ปุริโม…เป… สุขวิปาโก’’ติ. กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิยาติ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภเนน ลทฺธตฺตา. ‘‘กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิภาวนฺติ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนภาวํ. ลทฺธตฺตา ปตฺตตฺตา ตพฺภาวํ อุปคตตฺตา. โลกิยสมาธิสฺส ปจฺจนีกานิ นีวรณปฐมชฺฌานนิกนฺติอาทีนิ นิคฺคเหตพฺพานิ, อญฺเญ กิเลสา วาเรตพฺพา. อิมสฺส ปน อรหตฺตสมาธิสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธสพฺพกิเลสตฺตา น นิคฺคเหตพฺพํ วาเรตพฺพญฺจ อตฺถีติ มคฺคานนฺตรํ สมาปตฺติกฺขเณ จ อปฺปโยเคน อธิคตตฺตา อปฺปิตตฺตา จ อปริหานิวเสน วา อปฺปิตตฺตา น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต. สติเวปุลฺลปฺปตฺตตฺตาติ เอเตน อปฺปวตฺตมานายปิ สติยา สติพหุลตาย สโต เอว นามาติ ทสฺเสติ. ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสนาติ เอเตน ปริจฺฉินฺนสฺสติยา สโตติ ทสฺเสติ. เสเสสูติ ญาเณสุ.

၂၇. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ကိလေသာ၊ ဆင်းရဲ၊ ပူပန်ခြင်း၊ ပြင်းစွာပူပန်ခြင်းတို့ လုံးဝကင်းစင်ပြီးသောကြောင့် အလွန်ထူးကဲသော ချမ်းသာကို ဤသုတ်၌ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ သုခတ္တာ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ' ဟူသည် သက်ဝင်တည်ဆောက်အပ်သော ခဏတိုင်း၌ ချမ်းသာသည်ဖြစ်၍ ပစ္စုပ္ပန္နသုခ မည်၏ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရှေးရှေးသော အရှိန်ကြောင့် နောက်နောက်သော တရားသည် အဖန်ဖန်မှီဝဲအပ်သည် ဖြစ်၍ သာ၍ ငြိမ်းအေးမွန်မြတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်၏ ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ပုရိမော...ပေ... သုခဝိပါကော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ကိလေသပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ' ဟူသည် ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းကြောင့် ရရှိအပ်သောကြောင့်။ 'ကိလေသပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘာဝံ' ဟူသည် ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းအဖြစ်သို့။ 'လဒ္ဓတ္တာ' ဟူသည် ရရှိသောကြောင့်၊ ထိုအဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့်။ လောကီသမာဓိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော နီဝရဏတရား၊ ပထမဈာန်၌ တပ်မက်ခြင်း စသည်တို့ကို နှိမ်နင်းအပ်ကုန်၏၊ အခြားသော ကိလေသာတို့ကို တားဆီးအပ်ကုန်၏။ ဤအရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိ၌မူကား ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးပြီးဖြစ်သောကြောင့် နှိမ်နင်းရန် တားဆီးရန် မရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် မဂ်၏အခြားမဲ့ အရဟတ္တဖိုလ် သမာပတ်ခဏ၌ အားထုတ်မှုမရှိဘဲ ရောက်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သက်ဝင်တည်ဆောက်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဆုတ်ယုတ်သောအားဖြင့် သက်ဝင်တည်ဆောက်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အားထုတ်နှိမ်နင်းတားဆီးခြင်းသို့ မရောက်ပေ။ 'သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တတ္တာ' ဟူသည် ဤစကားဖြင့် မဖြစ်ပေါ်သေးသော သတိဖြစ်သော်လည်း သတိများပြားလှသောကြောင့် 'သတိရှိသူသာလျှင်' ဟု ပြတော်မူ၏။ 'ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေန' ဟူသည် ဤစကားဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော သတိရှိခြင်းကြောင့် သတိရှိသူဟု ပြတော်မူ၏။ 'သေသေသု' ဟူသည် ကြွင်းသော ဉာဏ်တို့၌။

---

สมาธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သမာဓိသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๘-๙. ปญฺจงฺคิกสุตฺตาทิวณฺณนา

၈-၉. ပဉ္စင်္ဂိကသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๒๘-๒๙. อฏฺฐเม [Pg.12] กโร วุจฺจติ ปุปฺผสมฺภวํ ‘‘คพฺภาสเย กิรียตี’’ติ กตฺวา. กรโต ชาโต กาโย กรชกาโย, ตทุปนิสฺสโย จตุสนฺตติรูปสมุทาโย. กามํ นามกาโยปิ วิเวกเชน ปีติสุเขน ตถาลทฺธูปกาโร, ‘‘อภิสนฺเทตี’’ติอาทิวจนโต ปน รูปกาโย อิธ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อิมํ กรชกาย’’นฺติ. อภิสนฺเทตีติ อภิสนฺทนํ กโรติ. ตํ ปน อภิสนฺทนํ ฌานมเยน ปีติสุเขน กรชกายสฺส ตินฺตภาวาปาทนํ สพฺพตฺถกเมว ลูขภาวาปนยนนฺติ อาห ‘‘เตเมตี’’ติอาทิ. ตยิทํ อภิสนฺทนํ อตฺถโต ยถาวุตฺตปีติสุขสมุฏฺฐาเนหิ ปณีตรูเปหิ กายสฺส ปริปฺผรณํ ทฏฺฐพฺพํ. ปริสนฺเทตีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. สพฺพํ เอตสฺส อตฺถีติ สพฺพาวา, ตสฺส สพฺพาวโต. อวยวาวยวิสมฺพนฺเธ อวยวินิ สามิวจนนฺติ อวยววิสโย สพฺพ-สทฺโท, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สพฺพโกฏฺฐาสวโต’’ติ. อผุฏํ นาม น โหติ ยตฺถ ยตฺถ กมฺมชรูปํ, ตตฺถ ตตฺถ จิตฺตชรูปสฺส อภิพฺยาปนโต. เตนาห ‘‘อุปาทินฺนกสนฺตตี’’ติอาทิ.

၂၈-၂၉. ရှစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ "ကရ" ဟု ဆိုအပ်သော ကိုယ်ဝန်အိမ်၌ ပြုအပ်သောကြောင့် ပန်း၏ဖြစ်ရာ (သုက်သွေးစသည်) ကို "ကရ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုကရမှ ဖြစ်သော ကိုယ်သည် "ကရဇကာယ" မည်၏၊ ထိုကရဇကာယကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော ရုပ်အစုသည် ကမ္မဇ၊ စိတ္တဇ၊ ဥတုဇ၊ အာဟာရဇတည်းဟူသော အစဉ်လေးပါးရှိသော ရုပ်အပေါင်းတည်း။ စင်စစ်သော်ကား နာမ်ကိုယ် (နာမကာယ) သည်လည်း ဝိဝေကဇပီတိသုခဖြင့် ထို့အတူ အထောက်အပံ့ကို ရအပ်သည်ဖြစ်သော်လည်း "စိုစွတ်စေ၏" ဟူသော အစရှိသော စကားကြောင့် ဤ၌ ရုပ်ကိုယ် (ရူပကာယ) ကို အလိုရှိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဤကရဇကာယကို" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "စိုစွတ်စေ၏ (အဘိသန္ဒေတိ)" ဟူသည်မှာ စိုစွတ်ခြင်းကို ပြု၏။ ထိုစိုစွတ်ခြင်းသည် ဈာန်နှင့်စပ်သော ပီတိသုခဖြင့် ကရဇကာယအား စိုစွတ်သောအဖြစ်သို့ ရောက်စေခြင်း၊ ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ပင် ကြမ်းတမ်းသောအဖြစ်ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ပြလို၍ "ရွှဲရွှဲစိုစေ၏" ဟူသည်စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုဤသို့ စိုစွတ်ခြင်းကို အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ပီတိသုခကြောင့်ဖြစ်သော မွန်မြတ်သောရုပ်တို့ဖြင့် ကိုယ်ကို အနှံ့အပြားပျံ့နှံ့စေခြင်းဟု မှတ်အပ်၏။ "အနှံ့အပြားစိုစွတ်စေ၏" အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အားလုံးသော ဤရုပ်အစုသည် ဤသူအား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် "သဗ္ဗာဝါ"၊ ထိုသဗ္ဗာဝါဟူသည် အလုံးစုံသော အစိတ်အပိုင်းရှိသောသူ၏။ အစိတ်အပိုင်းနှင့် အစိတ်အပိုင်းရှိသောသူတို့၏ ဆက်စပ်မှု၌ အစိတ်အပိုင်းရှိသောသူအပေါ်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်ရောက်သောကြောင့် "သဗ္ဗ"သဒ္ဒါသည် အစိတ်အပိုင်း၏ အာရုံဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "အလုံးစုံသောအစိတ်အပိုင်းရှိသောသူ၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ကမ္မဇရုပ် ရှိရာအရပ်တိုင်း၌ စိတ္တဇရုပ်သည် လွှမ်းမိုး၍ ပျံ့နှံ့သွားသောကြောင့် မပျံ့နှံ့အပ်သောအရပ်မည်သည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် "ဥပါဒိန္နကသန္တတိ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

---

เฉโกติ กุสโล. ตํ ปนสฺส โกสลฺลํ นหานียจุณฺณานํ กรเณ ปิณฺฑิกรเณ จ สมตฺถตาวเสน เวทิตพฺพนฺติ อาห ‘‘ปฏิพโล’’ติอาทิ. กํส-สทฺโท ‘‘มหติยา กํสปาติยา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๖๑) สุวณฺเณ อาคโต.‘‘กํโส อุปหโต ยถา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๓๔) กิตฺติมโลเห. กตฺถจิ ปณฺณตฺติมตฺเต ‘‘อุปกํโส นาม ราชาสิ, มหากํสสฺส อตฺรโช’’ติอาทิ (ชา. อฏฺฐ. ๔.๑๐.๑๖๔ ฆฏปณฺฑิตชาตกวณฺณนา). อิธ ปน ยตฺถ กตฺถจิ โลเหติ อาห ‘‘เยน เกนจิ โลเหน กตภาชเน’’ติ. สฺเนหานุคตาติ อุทกสิเนเหน อนุปฺปวิสนวเสน คตา อุปคตา. สฺเนหปเรตาติ อุทกสิเนเหน ปริโต คตา สมนฺตโต ผุฏา. ตโต เอว สนฺตรพาหิรา ผุฏา สฺเนเหน. เอเตน สพฺพโส อุทเกน เตมิตภาวมาห. น จ ปคฺฆริณีติ เอเตน ตินฺตสฺสปิ ตสฺส ฆนถทฺธภาวํ วทติ. เตนาห ‘‘น พินฺทุพินฺทู’’ติอาทิ.

"ဆေကော" ဟူသည် ကျွမ်းကျင်သောသူ။ ထိုကျွမ်းကျင်မှုကို ရေချိုးအမွှေးမှုန့်တို့ကို ပြုလုပ်ခြင်း၊ ဆုပ်လုံးခြင်းတို့၌ စွမ်းနိုင်သောအစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏ဟူ၍ ပြလိုသဖြင့် "ပဋိဗလော" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ကံသ"သဒ္ဒါသည် "မဟတိယာ ကံသပါတိယာ" အစရှိသည်တို့၌ ရွှေဟူသောအနက်၌ လာ၏။ "ကံသော ဥပဟတော ယထာ" အစရှိသည်တို့၌ စပ်သားသတ္တု (ကြေးနီစပ်) ၌ လာ၏။ အချို့အရပ်၌ ပညတ်မျှသာဖြစ်သော "ဥပကံသအမည်ရှိသော မင်းသည် ရှိ၏၊ မဟာကံသမင်း၏ သားရင်းဖြစ်၏" အစရှိသည်ဖြင့် (ဃဋပဏ္ဍိတဇာတ်အဖွင့်၌) လာ၏။ ဤ၌မူကား တစ်စုံတစ်ခုသော သတ္တု (ကြေး) ဟု ပြလို၍ "တစ်စုံတစ်ခုသော သတ္တုဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ခွက်၌" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "သ္နေဟာနုဂတာ" ဟူသည် ရေစေးဖြင့် စိမ့်ဝင်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ကပ်ရောက်အပ်သော။ "သ္နေဟပရေတာ" ဟူသည် ရေစေးဖြင့် အနှံ့ရောက်အပ်သော၊ အရပ်မျက်နှာအားလုံး ပျံ့နှံ့အပ်သော။ ထို့ကြောင့်ပင် အတွင်းအပြင် နှစ်ဖက်လုံး၌ ရေစေးဖြင့် ပျံ့နှံ့စိုစွတ်အပ်၏။ ဤစကားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ရေဖြင့် စိုစွတ်သောအဖြစ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "မယိုစီးတတ်" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ရွှဲစိုနေသော်လည်း ထိုအမှုန့်ဆုပ်၏ စေးပျစ်ခိုင်မာသောအဖြစ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "စက်လက်စက်လက် မကျ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

---

ตาหิ ตาหิ อุทกสิราหิ อุพฺภิชฺชตีติ อุพฺภิทํ, อุพฺภิทํ อุทกํ เอตสฺสาติ อุพฺภิโททโก. อุพฺภินฺนอุทโกติ นทีตีเร ขตกูปโก วิย อุพฺภิชฺชนกอุทโก. อุคฺคจฺฉนอุทโกติ ธาราวเสน อุฏฺฐหนอุทโก. กสฺมา ปเนตฺถ อุพฺภิโททโกว [Pg.13] รหโท คหิโต, น อิตโรติ อาห ‘‘เหฏฺฐา อุคฺคจฺฉนอุทกญฺหี’’ติอาทิ. ธารานิปาตพุพฺพุฬเกหีติ ธารานิปาเตหิ จ อุทกพุพฺพุเฬหิ จ. ‘‘เผณปฏเลหิ จา’’ติ วตฺตพฺพํ, สนฺนิสินฺนเมว อปริกฺโขภตาย นิจฺจลเมว, สุปฺปสนฺนเมวาติ อธิปฺปาโย. เสสนฺติ ‘‘อภิสนฺเทตี’’ติอาทิกํ.

ထိုထိုသော ရေအကြောတို့ဖြင့် ပေါက်ကွဲ၍ထွက်တတ်သောကြောင့် "ဥဗ္ဘိဒ" မည်၏၊ ဥဗ္ဘိဒ (ပေါက်ကွဲ၍ထွက်သော) ရေ ရှိသောကြောင့် "ဥဗ္ဘိဒေါဒက" မည်၏။ "ဥဗ္ဘိန္နောဒက" ဟူသည် မြစ်ကမ်းနား၌ တူးအပ်သော ရေတွင်းကဲ့သို့ ပေါက်ကွဲထွက်တတ်သော ရေ ရှိသော။ "ဥဂ္ဂစ္ဆနဥဒက" ဟူသည် ရေအလျဉ်အစွမ်းဖြင့် ထွက်ပေါ်လာသော ရေရှိသော။ အဘယ်ကြောင့် ဤ၌ ပေါက်ကွဲထွက်သော ရေရှိသော ရေအိုင်ကိုသာ ယူအပ်သနည်း၊ အခြားသော ရေအိုင်ကို မယူသနည်းဟူမူ - "အောက်မှ ထွက်ပေါ်လာသော ရေသည်သာလျှင်..." အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "မိုးရေအလျဉ်ကျခြင်း၊ ရေပူဖောင်းတို့ဖြင့်" ဟူသည်မှာ မိုးရေအလျဉ်ကျခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရေပူဖောင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း။ "ရေမြှုပ်အလွှာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း" ဟု ဆိုအပ်၏၊ လှုပ်ရှားမှုမရှိဘဲ ငြိမ်သက်စွာ တည်ရှိသည်သာလျှင်ဖြစ်၍ အလွန်ကြည်လင်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားသည် "စိုစွတ်စေ၏" အစရှိသည်တည်း။

---

อุปฺปลานีติ อุปฺปลคจฺฉานิ. เสตรตฺตนีเลสูติ อุปฺปเลสุ, เสตุปฺปลรตฺตุปฺปลนีลุปฺปเลสูติ อตฺโถ. ยํ กิญฺจิ อุปฺปลํ อุปฺปลเมว สามญฺญคฺคหณโต. สตปตฺตนฺติ เอตฺถ สต-สทฺโท พหุปริยาโย ‘‘สตคฺฆี’’ติอาทีสุ วิย. เตน อเนกสตปตฺตสฺสปิ สงฺคโห สิทฺโธ โหติ. โลเก ปน รตฺตํ ปทุมํ, เสตํ ปุณฺฑรีกนฺติ วุจฺจติ. ยาว อคฺคา ยาว จ มูลา อุทเกน อภิสนฺทนาทิสมฺภวทสฺสนตฺถํ อุทกานุคฺคตคฺคหณํ. อิธ อุปฺปลาทีนิ วิย กรชกาโย, อุทกํ วิย ตติยชฺฌานสุขํ.

"ဥပ္ပလာနိ" ဟူသည် ကြာပင်စုတို့တည်း။ "ဖြူ၊ နီ၊ ညိုတို့၌" ဟူသည် ကြာတို့၌ ဖြစ်ကုန်သော ကြာဖြူ၊ ကြာနီ၊ ကြာညိုတို့၌ဟု အနက်ရ၏။ ယေဘုယျအားဖြင့် ယူခြင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသောကြာသည် ကြာပင်လျှင်တည်း။ "သတပတ္တ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "သတ" သဒ္ဒါသည် "သတဂ္ဃီ" အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ များစွာသောအနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် များစွာသော ကြာဖတ်ရှိသည်ကို သိမ်းကျုံးယူခြင်းသည် ပြီး၏။ လောက၌မူကား ကြာနီကို "ပဒုမ္မ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကြာဖြူကို "ပုဏ္ဍရီက" ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အဖျားတိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ အမြစ်တိုင်အောင်လည်းကောင်း ရေဖြင့် စိုစွတ်ခြင်းအစရှိသည်တို့ ဖြစ်နိုင်ပုံကို ပြခြင်းငှာ ရေထဲမှ မပေါ်ထွက်သေးသော ကြာတို့ကို ယူအပ်၏။ ဤ၌ ကြာအစရှိသည်တို့သည် ကရဇကာယကဲ့သို့ဖြစ်၏၊ ရေသည် တတိယဈာန်သုခကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

---

ยสฺมา ปริสุทฺเธน เจตสาติ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตมาห, ตญฺจ ราคาทิอุปกฺกิเลสมลาปคมโต นิรุปกฺกิเลสํ นิมฺมลํ, ตสฺมา อาห ‘‘นิรุปกฺกิเลสฏฺเฐน ปริสุทฺธ’’นฺติ. ยสฺมา ปน ปาริสุทฺธิยา เอว ปจฺจยวิเสเสน ปวตฺติวิเสโส ปริโยทาตตา สุธนฺตสุวณฺณสฺส นิฆํสเนน ปภสฺสรตา วิย, ตสฺมา อาห ‘‘ปภสฺสรฏฺเฐน ปริโยทาตํ เวทิตพฺพ’’นฺติ. อิทนฺติ โอทาตวจนํ. อุตุผรณตฺถนฺติ อุตุโน ผรณทสฺสนตฺถํ. อุตุผรณํ น โหติ เสสนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ตงฺขณ …เป… พลวํ โหตี’’ติ. วตฺถํ วิย กรชกาโยติ โยคิโน กรชกาโย วตฺถํ วิย ทฏฺฐพฺโพ อุตุผรณสทิเสน จตุตฺถชฺฌานสุเขน ผริตพฺพตฺตา. ปุริสสฺส สรีรํ วิย จตุตฺถชฺฌานํ ทฏฺฐพฺพํ อุตุผรณฏฺฐานิยสฺส สุขสฺส นิสฺสยภาวโต. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ตตฺถ จ ‘‘ปริสุทฺเธน เจตสา’’ติ เจโตคหเณน ฌานสุขํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘อุตุผรณํ วิย จตุตฺถชฺฌานสุข’’นฺติ. นนุ จ จตุตฺถชฺฌาเน สุขเมว นตฺถีติ? สจฺจํ นตฺถิ, สาตลกฺขณสนฺตสภาวตฺตา ปเนตฺถ อุเปกฺขา ‘‘สุข’’นฺติ อธิปฺเปตา. เตน วุตฺตํ สมฺโมหวิโนทนิยํ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๓๒) ‘‘อุเปกฺขา ปน สนฺตตฺตา, สุขมิจฺเจว ภาสิตา’’ติ.

အကြင်ကြောင့် "စင်ကြယ်သောစိတ်ဖြင့်" ဟု စတုတ္ထဈာန်စိတ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏၊ ထိုစတုတ္ထဈာန်စိတ်သည်လည်း ရာဂစသော ညစ်ညူးကြောင်း ကိလေသာညစ်ကြေးတို့ ကင်းပျောက်သောကြောင့် ကိလေသာကင်းလျက် အညစ်အကြေးကင်း၏၊ ထို့ကြောင့် "ကိလေသာကင်းသော အနက်ကြောင့် စင်ကြယ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြင်ကြောင့်လည်း စင်ကြယ်ခြင်း၏ အကြောင်းထူးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်မှုအထူးသည် ဖြူစင်တောက်ပသောအဖြစ် (ပရိယောဒါတတာ) မည်၏၊ ကောင်းစွာ အရည်ကျိုအပ်သော ရွှေကို ပွတ်တိုက်ခြင်းဖြင့် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပလာသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပသော အနက်ကြောင့် ဖြူစင်တောက်ပ၏ဟု သိအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဣဒံ" ဟူသည် ဖြူစင်သောစကားတည်း။ "ဥတုဖရဏတ္ထံ" ဟူသည် ဥတု၏ ပျံ့နှံ့မှုကို ပြခြင်းငှာ။ ကြွင်းသော အရာသည် ဥတု၏ ပျံ့နှံ့မှုမဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် "ထိုခဏ၌ ...ပ... အားကောင်း၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အဝတ်ကဲ့သို့ ကရဇကာယဖြစ်၏၊ ယောဂီ၏ ကရဇကာယကို ဥတု၏ ပျံ့နှံ့မှုနှင့်တူသော စတုတ္ထဈာန်သုခဖြင့် ပျံ့နှံ့စေအပ်သောကြောင့် အဝတ်ကဲ့သို့ မှတ်အပ်၏။ ယောက်ျား၏ ကိုယ်ကဲ့သို့ စတုတ္ထဈာန်ကို မှတ်အပ်၏၊ ဥတု၏ ပျံ့နှံ့မှုနှင့်တူသော သုခ၏ မှီရာဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "ထို့ကြောင့်" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို၌လည်း "စင်ကြယ်သောစိတ်ဖြင့်" ဟူ၍ စိတ်ကို ယူခြင်းဖြင့် ဈာန်သုခကို မိန့်ဆိုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဥတု၏ ပျံ့နှံ့ခြင်းကဲ့သို့ စတုတ္ထဈာန်သုခ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စတုတ္ထဈာန်၌ သုခသည်ပင် မရှိသည်မဟုတ်လော? မှန်၏၊ မရှိပေ၊ သို့သော် ငြိမ်သက်သောအစွမ်းဖြင့် သာယာအပ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဤ၌ ဥပေက္ခာကို "သုခ" ဟု အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် သမ္မောဟဝိနောဒနီအဋ္ဌကထာ၌ "ဥပေက္ခာသည် ငြိမ်သက်သောအဖြစ်ကြောင့် သုခဟူ၍သာလျှင် မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏။

---

ตสฺส [Pg.14] ตสฺส สมาธิสฺส สรูปทสฺสนสฺส ปจฺจยตฺตา ปจฺจเวกฺขณญาณํ ปจฺจเวกฺขณนิมิตฺตํ. สมภริโตติ สมปุณฺโณ.

ထိုထိုသော သမာဓိ၏ သဘောသဘာဝကို မြင်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဆင်ခြင်တတ်သောဉာဏ် (ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်) ကို "ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တ" မည်၏။ "သမဘရိတော" ဟူသည် ညီမျှစွာ ပြည့်စုံသော။

---

มณฺฑภูมีติ ปปาวณฺณภูมิ. ยตฺถ สลิลสิญฺจเนน วินาว สสฺสานิ ฐิตานิ สมฺปชฺชนฺติ. ยุเค โยเชตพฺพานิ โยคฺคานิ, เตสํ อาจริโย โยคฺคาจริโย. เตสํ สิกฺขาปนโต หตฺถิอาทโยปิ ‘‘โยคฺคา’’ติ วุจฺจนฺตีติ อาห ปาฬิยํ ‘‘อสฺสทมฺมสารถี’’ติ. เยน เยนาติ จตูสุ มคฺเคสุ เยน เยน มคฺเคน. ยํ ยํ คตินฺติ ชวสมชวาทิเภทาสุ คตีสุ ยํ ยํ คตึ. นวเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

"မဏ္ဍဘူမိ" ဟူသည် မြေဩဇာကောင်းသော မြေအရပ်တည်း။ အကြင်မြေ၌ ရေဖျန်းခြင်း မရှိဘဲလျက်ပင် သီးနှံတို့သည် တည်ရှိ၍ ပြီးစီးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ ထမ်းပိုး၌ ကပ်၍ ကခိုင်းအပ်ကုန်သော ယဉ် (လှည်း၊ ရထား) တို့သည် "ယောဂ္ဂ" မည်ကုန်၏၊ ထိုယဉ်တို့ကို မောင်းနှင်တတ်သော ဆရာသည် "ယောဂ္ဂါစရိယ" မည်၏။ ထိုယဉ်တို့ကို သင်ကြားပေးတတ်သောကြောင့် ဆင်စသည်တို့ကိုလည်း "ယောဂ္ဂ" ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏ဟု ပါဠိ၌ "အဿဒမ္မသာရထိ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ယေန ယေန" ဟူသည် မဂ်လေးပါးတို့၌ အကြင်အကြင်မဂ်ဖြင့်။ "ယံ ယံ ဂတိံ" ဟူသည် အဟုန်ပြင်းခြင်း၊ အဟုန်မပြင်းခြင်း စသော ကွဲပြားခြင်းရှိသော လားရာတို့၌ အကြင်အကြင် လားရာသို့။ ကိုးခုမြောက်သောသုတ်၌ ဖွင့်ဆိုဖွယ် မရှိပြီ။

---

ปญฺจงฺคิกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပဉ္စင်္ဂိကသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။

---

๑๐. นาคิตสุตฺตวณฺณนา

၁၀. နာဂိတသုတ်အဖွင့်။

---

๓๐. ทสเม อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทาติ อุทฺธํ อุคฺคตตฺตา อุจฺโจ ปตฺถโฏ มหนฺโต วินิพฺภิชฺชิตฺวา คเหตุํ อสกฺกุเณยฺโย สทฺโท เอเตสนฺติ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทา. วจีโฆโสปิ หิ พหูหิ เอกชฺฌํ ปวตฺติโต อตฺถโต สทฺทโต จ ทุรวโพโธ เกวลํ มหานิคฺโฆโส เอว หุตฺวา โสตปถมาคจฺฉติ. มจฺฉวิโลเปติ มจฺฉานํ วิลุมฺปิตฺวา วิย คหเณ, มจฺฉานํ วา วิลุมฺปเน. เกวฏฺฏานญฺหิ มจฺฉปจฺฉิฐปิตฏฺฐาเน มหาชโน สนฺนิปติตฺวา ‘‘อิธ อญฺญํ เอกํ มจฺฉํ เทหิ, เอกํ มจฺฉผาลํ เทหี’’ติ, ‘‘เอตสฺส เต มหา ทินฺโน, มยฺหํ ขุทฺทโก’’ติ เอวํ อุจฺจาสทฺทํ มหาสทฺทํ กโรนฺติ. มจฺฉคฺคหณตฺถํ ชาเล ปกฺขิตฺเตปิ ตสฺมึ ฐาเน เกวฏฺฏา เจว อญฺเญ จ ‘‘ปวิฏฺโฐ คหิโต’’ติ มหาสทฺทํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อสุจิสุขนฺติ กายาสุจิสนฺนิสฺสิตตฺตา กิเลสาสุจิสนฺนิสฺสิตตฺตา จ อสุจิสนฺนิสฺสิตสุขํ. เนกฺขมฺมสุขสฺสาติ กามโต นิกฺขมนฺตสฺส สุขสฺส. ปวิเวกสุขสฺสาติ คณสงฺคณิกโต กิเลสสงฺคณิกโต จ วิคตสฺส สุขสฺส. อุปสมสุขสฺสาติ ราคาทิวูปสมาวหสฺส สุขสฺส. สมฺโพธสุขนฺติ มคฺคสงฺขาตสฺส สมฺโพธสฺส นิฏฺฐปฺปตฺตตฺถาย สุขํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

၃၀. ဆယ်ခုမြောက်သုတ် (နာဂိတသုတ်) ၌ "uccāsaddamahāsaddā" ဟူသည် အထက်သို့ ပျံတက် (လွင့်တက်) သောကြောင့် "uccā" (မြင့်သောအသံ)၊ ပြန့်ပြူး ကျယ်ပြန့်၍ ခွဲခြား၍ မယူနိုင်လောက်အောင် ကျယ်လောင်ဆူညံသောအသံ ရှိကြကုန်သောကြောင့် "uccāsaddamahāsaddā" ဟု ဆိုအပ်၏။ များစွာသော သူတို့သည် တပြိုင်နက်တည်း ပြုလုပ်အပ်သော နှုတ်မှထွက်သော စကားသံသည်လည်း အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အသံအားဖြင့်လည်းကောင်း ခွဲခြားသိရန် ခဲယဉ်းလှသဖြင့် ကြီးစွာသော ဟီးဟီးဟားဟား မြည်သံမျှသာ ဖြစ်၍ နားလမ်းသို့ ရောက်လာ၏။ "macchavilope" ဟူသည် ငါးတို့ကို လုယက်သကဲ့သို့ ဖမ်းယူခြင်း၌ လည်းကောင်း၊ ငါးတို့ကို လုယက်ခြင်း၌ လည်းကောင်း။ တံငါသည်တို့၏ ငါးခြင်းတောင်းများကို ချထားရာ အရပ်၌ လူအများ စုဝေးကာ 'ဤနေရာ၌ ငါ့ကို ငါးတစ်ကောင်ပေးပါ၊ ငါးဖဲ့တစ်ခုပေးပါ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤသူ့အား သင်သည် ကြီးမားသောငါးကို ပေး၏၊ ငါ့အားမူကား ငယ်သောငါးကို ပေး၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ ကျယ်လောင် ဆူညံသော အသံကို ပြုကြကုန်၏။ ငါးဖမ်းရန် ပိုက်ကွန်ကို ချလိုက်သော အခါ၌လည်း ထိုအရပ်၌ တံငါသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အခြားသူတို့သည်လည်းကောင်း 'ဝင်သွားပြီ၊ မိပြီ' ဟု ကြီးစွာသော အသံကို ပြုကြကုန်၏။ ထိုအကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏။ "Asucisukhaṃ" ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ မစင်ကြယ်မှုနှင့် စပ်လျဉ်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာ ညစ်ညူးမှုနှင့် စပ်လျဉ်းသောကြောင့်လည်းကောင်း မစင်ကြယ်ခြင်းကို မှီသော ချမ်းသာတည်း။ "Nekkhammasukhassa" ဟူသည် ကာမဂုဏ်တို့မှ ထွက်မြောက်သော သူ၏ ချမ်းသာအားလည်းကောင်း။ "Pavivekasukhassa" ဟူသည် အပေါင်းအဖော်နှင့် ရောနှောခြင်း၊ ကိလေသာနှင့် ရောနှောခြင်းတို့မှ ကင်းဝေးသော ချမ်းသာအားလည်းကောင်း။ "Upasamasukhassa" ဟူသည် ရာဂစသည်တို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းကို ဆောင်တတ်သော ချမ်းသာအားလည်းကောင်း။ "Sambodhasukhaṃ" ဟူသည် မဂ်ဟု ဆိုအပ်သော သစ္စာလေးပါးကို သိခြင်းတည်းဟူသော သမ္ဗောဓိသို့ ရောက်ခြင်း၏ အကျိုးငှာ ဖြစ်သော ချမ်းသာတည်း။ ကြွင်းသော စကားသည် သိလွယ်ရုံမျှသာတည်း။

---

นาคิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

နာဂိတသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

ปญฺจงฺคิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပဉ္စင်္ဂိကဝဂ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

๔. สุมนวคฺโค

၄. သုမနဝဂ်

---

๑. สุมนสุตฺตวณฺณนา

၁. သုမနသုတ်အဖွင့်

---

๓๑. จตุตฺถสฺส [Pg.15] ปฐเม สตกฺกกูติ สตสิขโร, อเนกกูโฏติ อตฺโถ. อิทํ ตสฺส มหาเมฆภาวทสฺสนํ. โส หิ มหาวสฺสํ วสฺสติ. เตเนวาห – ‘‘อิโต จิโต จ อุฏฺฐิเตน วลาหกกูฏสเตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ’’ติ. ทสฺสนสมฺปนฺโนติ เอตฺถ ทสฺสนํ นาม โสตาปตฺติมคฺโค. โส หิ ปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ. ยทิปิ ตํ โคตฺรภุ ปฐมตรํ ปสฺสติ, ทิสฺวา ปน กตฺตพฺพกิจฺจสฺส กิเลสปฺปหานสฺส อกรณโต น ตํ ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ. อาวชฺชนฏฺฐานิยญฺหิ ตํ ญาณํ. มคฺคสฺส นิพฺพานารมฺมณตาสามญฺเญน เจตํ วุตฺตํ, น นิพฺพานปฺปฏิวิชฺฌเนน, ตสฺมา ธมฺมจกฺขุํ ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺตเนน ภาวนํ อปฺปตฺตํ ทสฺสนํ, ธมฺมจกฺขุญฺจ ปริญฺญาทิกิจฺจกรเณน จตุสจฺจธมฺมทสฺสนํ ตทภิสมโยติ นตฺเถตฺถ โคตฺรภุสฺส ทสฺสนภาวาปตฺติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

၃၁. စတုတ္ထဝဂ်၏ ပထမသုတ် (သုမနသုတ်) ၌ "satakkakū" ဟူသည် အရာမကသော အထွတ်ရှိသော၊ များစွာသော အထွတ်ရှိသောဟု အနက်ရ၏။ ဤသည်ကား ထိုမိုး၏ ကြီးစွာသော မိုးတိမ်ဖြစ်ခြင်းကို ပြဆိုခြင်းတည်း။ ထိုမိုးသည် ကြီးစွာသော မိုးကို ရွာသွန်းစေတတ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဤမှ ထိုမှ ထကြွလာသော တိမ်တိုက်အထွတ် ရာပေါင်းများစွာနှင့် ပြည့်စုံအပ်သော ဟူသော အနက်တည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "Dassanasampanno" ဟူသော ပုဒ်၌ "dassana" မည်သည် သောတာပတ္တိမဂ်တည်း။ ထိုသောတာပတ္တိမဂ်သည် နိဗ္ဗာန်ကို ရှေးဦးစွာ မြင်တတ်သောကြောင့် 'ဒဿန' (အမြင်) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဂေါတြဘူဉာဏ်သည် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ရှေးဦးစွာ မြင်စေကာမူ၊ မြင်သော်လည်း ပြုဖွယ်ကိစ္စဖြစ်သော ကိလေသာပယ်သတ်ခြင်းကို မပြုနိုင်သောကြောင့် ထိုဂေါတြဘူဉာဏ်ကို 'ဒဿန' ဟု မဆိုအပ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ထိုဉာဏ်သည် ဆင်ခြင်မှု (အာဝဇ္ဇန်း) ၏ တည်ရာမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ မဂ်၏ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုခြင်း၏ တူညီသော အဖြစ်ကြောင့် ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏၊ နိဗ္ဗာန်ကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မစက္ခုကို အဖန်ဖန် ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် ဘာဝနာသို့ မရောက်သေးသော အမြင်၊ သစ္စာလေးပါးတရားကို မြင်ခြင်းတည်းဟူသော ဓမ္မစက္ခုသည် ပိုင်းခြားသိခြင်း စသော ကိစ္စကို ပြုခြင်းကြောင့် ထိုသစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (အဘိသမယ) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ဂေါတြဘူအား ဒဿနအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းမရှိပေ။ ဤ၌ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်ရုံမျှသာတည်း။

---

สุมนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သုမနသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

๒. จุนฺทีสุตฺตวณฺณนา

၂. စုန္ဒီသုတ်အဖွင့်

---

๓๒. ทุติเย ‘‘อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๕.๑๗๙) อริยกนฺตานีติ ปญฺจสีลานิ อาคตานิ. อริยกนฺตานิ หิ ปญฺจสีลานิ อริยานํ กนฺตานิ ปิยานิ, ภวนฺตรคตาปิ อริยา ตานิ น วิชหนฺติ. อิธ ปน ‘‘ยาวตา, จุนฺท, สีลานิ อริยกนฺตานิ สีลานิ, เตสํ อคฺคมกฺขายติ…เป… อคฺเค เต ปริปูรการิโน’’ติ วุตฺตตฺตา มคฺคผลานิ สีลานิ อธิปฺเปตานีติ อาห ‘‘อริยกนฺตานิ สีลานีติ มคฺคผลสมฺปยุตฺตานิ สีลานี’’ติ.

၃၂. ဒုတိယသုတ် (စုန္ဒီသုတ်) ၌ "ariyakantehi sīlehi samannāgato" အစရှိသော သုတ်တို့၌ "ariyakantāni" (အရိယာတို့ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော သီလများ) ဟူသည် ငါးပါးသီလတို့ကို ရည်ရွယ်၍ လာရှိကုန်၏။ စင်စစ် ငါးပါးသီလတို့သည် အရိယာတို့၏ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်ကုန်သည်၊ ချစ်ခင်အပ်ကုန်သည် ဖြစ်၍ ဘဝတစ်ပါးသို့ ရောက်သော်လည်း အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ထိုသီလတို့ကို မစွန့်လွှတ်ကြကုန်။ ဤသုတ်၌မူကား 'စုန်းဒီ၊ အရိယာတို့ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော သီလတို့သည် အကြင်မျှလောက် ရှိကုန်၏၊ ထိုသီလတို့ထက် မြတ်၏ဟု ဆိုအပ်၏ ...ပ... ထိုမြတ်သော သီလတို့ကို ပြည့်စုံအောင် ပြုကျင့်သူတို့သည်...' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် မဂ်ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော သီလတို့ကို အလိုရှိအပ်၏ ဟု ဆိုလိုရင်းရှိသဖြင့် "ariyakantāni sīlāni" ဟူသည် မဂ်ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော သီလတို့တည်း ဟု မိန့်တော်မူ၏။

---

จุนฺทีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

စုန္ဒီသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

๓. อุคฺคหสุตฺตวณฺณนา

၃. ဥဂ္ဂဟသုတ်အဖွင့်

---

๓๓. ตติเย [Pg.16] สพฺพปฐมํ อุฏฺฐานสีลาติ รตฺติยา วิภายนเวลาย สามิเก ปริชเน เสยฺยาย อวุฏฺฐิเต สพฺพปฐมํ อุฏฺฐานสีลา. สามิกํ ทิสฺวา นิสินฺนาสนโต อคฺคิทฑฺฒา วิย ปฐมเมว วุฏฺฐหนฺตีติ วา ปุพฺพุฏฺฐายินิโย. กึการนฺติ กึกรณียํ, กึกรณภาเวน ปุจฺฉิตฺวา กาตพฺพเวยฺยาวจฺจนฺติ อตฺโถ. ตํ ปฏิสฺสุณนฺตา วิจรนฺตีติ กึการปฺปฏิสฺสาวินิโย. มนาปํเยว กิริยํ กโรนฺติ สีเลนาติ มนาปจารินิโย. ปิยเมว วทนฺติ สีเลนาติ ปิยวาทินิโย.

၃၃. တတိယသုတ် (ဥဂ္ဂဟသုတ်) ၌ "sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā" (ရှေးဦးစွာ ထလေ့ရှိသူ) ဟူသည် ညဉ့်ဦးယံ ကုန်လွန်၍ မိုးလင်းလုအချိန်၌ လင်ခင်ပွန်းနှင့် အစေအပါးတို့ အိပ်ရာမှ မထကြသေးမီ အဦးဆုံး ထလေ့ရှိသော သီလရှိသူ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် လင်ခင်ပွန်းကို မြင်လျှင် ထိုင်နေရာမှ မီးလောင်ခံရသူကဲ့သို့ ရှေးဦးစွာ ထကြွသူ ဖြစ်သောကြောင့် "pubbuṭṭhāyiniyo" (ဦးစွာ ထလေ့ရှိသူများ) ဟု ဆိုအပ်၏။ "kiṃkāraṃ" ဟူသည် အဘယ်အမှုကို ပြုရမည်နည်း၊ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို မေးမြန်း၍ ပြုအပ်သော ဝေယျာဝစ္စ (လုပ်ကျွေးမှု) ဟု အနက်ရ၏။ ထိုအမှုကို ဝန်ခံလျက် လှည့်လည် ပြုလုပ်ကြသောကြောင့် "kiṃkārappaṭissāviniyo" (အဘယ်အမှုကို ပြုရမည်နည်းဟု နာခံတတ်သူများ) ဟု ဆိုအပ်၏။ မိမိတို့၏ အမူအရာဖြင့် နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော အမှုကိုသာ ပြုတတ်သောကြောင့် "manāpacāriniyo" (နှစ်သက်ဖွယ် ပြုကျင့်တတ်သူများ)။ မိမိတို့၏ နှုတ်အမူအရာဖြင့် ချစ်ဖွယ်သော စကားကိုသာ ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် "piyavādiniyo" (ချစ်ဖွယ်သောစကားကို ပြောဆိုတတ်သူများ) ဟု ဆိုအပ်၏။

---

ตตฺรุปายายาติ ตตฺร กมฺเม สาเธตพฺพอุปายภูตาย วีมํสาย. เตนาห ‘‘ตสฺมึ อุณฺณากปฺปาสสํวิธาเน’’ติอาทิ. อลํ กาตุนฺติ กาตุํ สมตฺถา. อลํ สํวิธาตุนฺติ วิจาเรตุํ สมตฺถา. เตนาห ‘‘อลํ กาตุํ อลํ สํวิธาตุนฺติ อตฺตนา กาตุมฺปิ ปเรหิ การาเปตุมฺปี’’ติอาทิ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

"Tatrupāyāyā" ဟူသည် ထိုလုပ်ငန်းကို ပြီးမြောက်စေရန် အကြောင်းဥပဒေ ဖြစ်သော ဆင်ခြင်တုံတရား (ဝီမံသာ) ဖြင့်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ထို သိုးမွေး၊ ဝါဂွမ်းတို့ကို စီမံခြင်း၌...' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "Alaṃ kātuṃ" ဟူသည် ပြုလုပ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သူ။ "Alaṃ saṃvidhātu" ဟူသည် စီမံ စီစဉ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သူ။ ထို့ကြောင့်ပင် 'alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātuṃ ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်ရန်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့ကို စေခိုင်း၍ ပြုလုပ်စေရန်လည်းကောင်း...' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်ရုံမျှသာတည်း။

---

อุคฺคหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဥဂ္ဂဟသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

๔-๕. สีหเสนาปติสุตฺตาทิวณฺณนา

၄-၅. သီဟသေနာပတိသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๓๔-๓๕. จตุตฺเถ สนฺทิฏฺฐิกนฺติ อสมฺปรายิกตาย สามํ ทฏฺฐพฺพํ. สยํ อนุภวิตพฺพํ อตฺตปจฺจกฺขํ ทิฏฺฐธมฺมิกนฺติ อตฺโถ. น สทฺธามตฺตเกเนว ติฏฺฐตีติ ‘‘ทานํ นาม สาธุ สุนฺทรํ, พุทฺธาทีหิ ปณฺฑิเตหิ ปสตฺถ’’นฺติ เอวํ สทฺธามตฺตเกเนว น ติฏฺฐติ. ยํ ทานํ เทตีติ ยํ เทยฺยธมฺมํ ปรสฺส เทติ. ตสฺส ปติ หุตฺวาติ ตพฺพิสยํ โลภํ สุฏฺฐุ อภิภวนฺโต ตสฺส อธิปติ หุตฺวา เทติ. เตน อนธิภวนียตฺตา น ทาโส น สหาโยติ. ตตฺถ ตทุภยํ อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ ทสฺเสตุํ ‘‘โย หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทาโส หุตฺวา เทติ ตณฺหาทาสพฺยสฺส อุปคตตฺตา. สหาโย หุตฺวา เทติ ตสฺส ปิยภาวาวิสฺสชฺชนโต. สามี หุตฺวา เทติ ตตฺถ ตณฺหาทาสพฺยโต อตฺตานํ โมเจตฺวา อภิภุยฺย ปวตฺตนโต. อถ วา โย ทานสีลตาย ทายโก ปุคฺคโล, โส ทาเน ปวตฺติเภเทน ทานทาโส, ทานสหาโย, ทานปตีติ ติปฺปกาโร โหติ. ตทสฺส ติปฺปการตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โย หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทาตพฺพฏฺเฐน ทานํ, อนฺนปานาทิ.

၃၄-၃၅. စတုတ္ထသုတ် (သီဟသေနာပတိသုတ်) ၌ "sandiṭṭhikaṃ" ဟူသည် နောင်တမလွန်၌ ရအပ်သော အကျိုးမဟုတ်ဘဲ ကိုယ်တိုင် မြင်အပ်သော။ ကိုယ်တိုင် ခံစားအပ်သော၊ ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ပြုအပ်သော၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ရအပ်သော အကျိုးဟု အနက်ရ၏။ 'ယုံကြည်ရုံမျှဖြင့် မရပ်တည်' ဟူသည်မှာ 'အလှူပေးခြင်းမည်သည် ကောင်းမြတ်လှပေ၏၊ ဘုရားအစရှိသော ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်၏' ဟူ၍ ဤကဲ့သို့သော ယုံကြည်သက်ဝင်မှုမျှဖြင့်သာ ရပ်တန့်၍ မနေပေ။ "yaṃ dānaṃ deti" ဟူသည် အကြင် လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို သူတစ်ပါးအား ပေးလှူ၏။ "tassa pati hutvā" ဟူသည် ထိုလှူဖွယ်ဝတ္ထုနှင့် စပ်လျဉ်းသော လောဘကို ကောင်းစွာ နှိပ်စက်လွှမ်းမိုးလျက် ထိုလှူဖွယ်ဝတ္ထု၏ အရှင်သခင်ဖြစ်ကာ ပေးလှူ၏။ ထိုသို့ လောဘက လွှမ်းမိုး၍ မရနိုင်သောကြောင့် (အလှူ၏) အစေအပါးလည်း မဟုတ်၊ အပေါင်းအဖော်လည်း မဟုတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအလှူပေးရာ၌ ထိုနှစ်မျိုးလုံးကို လိုက်လျောသောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်သောအားဖြင့်လည်းကောင်း ပြသခြင်းငှာ 'yo hi' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ တဏှာ၏ အစေအပါးအဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် အစေအပါးဖြစ်၍ ပေးလှူ၏။ ထိုလှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ချစ်ခင်စွဲလမ်းခြင်းမှ မစွန့်လွှတ်နိုင်သောကြောင့် အပေါင်းအဖော်ဖြစ်၍ ပေးလှူ၏။ ထိုလှူဖွယ်ဝတ္ထု၌ တဏှာ၏ အစေခံအဖြစ်မှ မိမိကိုယ်ကို လွတ်မြောက်စေလျက် လွှမ်းမိုး၍ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် အရှင်သခင်ဖြစ်၍ ပေးလှူ၏။ သို့မဟုတ် အလှူပေးလေ့ရှိသော အလှူဒါယကာ ပုဂ္ဂိုလ်သည် အလှူပေးရာ၌ ဖြစ်ပုံကွဲပြားမှုအားဖြင့် ဒါနဒါသ (အလှူ၏ အစေခံ)၊ ဒါနသဟာယ (အလှူ၏ အပေါင်းအဖော်)၊ ဒါနပတိ (အလှူ၏ အရှင်သခင်) ဟု သုံးမျိုး ရှိ၏။ ထိုဒါယကာ၏ သုံးမျိုးသော အဖြစ်ကို ခွဲခြား၍ ပြခြင်းငှာ 'yo hi' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ လှူဖွယ်ဝတ္ထုဟူသော အနက်ဖြင့် 'ဒါန' မည်သည် ဆွမ်း၊ ရေ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်သည်။

---

ตตฺถ [Pg.17] ยํ อตฺตนา ปริภุญฺชติ, ตณฺหาธิปนฺนตาย ตสฺส วเสน วตฺตนโต ทาโส วิย โหติ. ยํ ปเรสํ ทียติ, ตตฺถาปิ อนฺนปานสามญฺเญน อิทํ วุตฺตํ ‘‘ทานสงฺขาตสฺส เทยฺยธมฺมสฺส ทาโส หุตฺวา’’ติ. สหาโย หุตฺวา เทติ อตฺตนา ปริภุญฺชิตพฺพสฺส ปเรสํ ทาตพฺพสฺส จ สมสมํ ฐปนโต. ปติ หุตฺวา เทติ สยํ เทยฺยธมฺมสฺส วเส อวตฺติตฺวา ตสฺส อตฺตโน วเส วตฺตาปนโต. อปโร นโย – โย อตฺตนา ปณีตํ ปริภุญฺชิตฺวา ปเรสํ นิหีนํ เทติ, โส ทานทาโส นาม ตนฺนิมิตฺตนิหีนภาวาปตฺติโต. โย ยาทิสํ อตฺตนา ปริภุญฺชติ, ตาทิสเมว ปเรสํ เทติ, โส ทานสหาโย นาม ตนฺนิมิตฺตหีนาธิกภาววิวชฺชเนน สทิสภาวาปตฺติโต. โย อตฺตนา นิหีนํ ปริภุญฺชิตฺวา ปเรสํ ปณีตํ เทติ, โส ทานปติ นาม ตนฺนิมิตฺตเสฏฺฐภาวาปตฺติโต.

ထိုစကားရပ်၌ မိမိကိုယ်တိုင် သုံးဆောင်အပ်သော အရာသည် တဏှာလွှမ်းမိုးထားသဖြင့် ထိုတဏှာ၏ အလိုသို့ လိုက်၍ ဖြစ်ရသောကြောင့် ကျွန်ကဲ့သို့ ဖြစ်ရ၏။ သူတပါးတို့အား ပေးလှူအပ်သော အရာ၌လည်း ဆွမ်း၊ ရေ စသော အသုံးအဆောင်နှင့် တူမျှသော အနေဖြင့် “အလှူဒါနဟု ဆိုအပ်သော လှူဖွယ်ဝတ္ထု၏ ကျွန်ဖြစ်၍ လှူဒါန်း၏” ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ မိမိ သုံးဆောင်အပ်သော အရာနှင့် သူတပါးတို့အား ပေးလှူအပ်သော အရာကို အညီအမျှ ထားရှိခြင်းကြောင့် အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်၍ ပေးလှူ၏။ မိမိသည် လှူဖွယ်ဝတ္ထု၏ အလိုသို့ မလိုက်ဘဲ ထိုလှူဖွယ်ဝတ္ထုကို မိမိ၏ အလိုသို့ လိုက်စေခြင်းကြောင့် အရှင်သခင်ဖြစ်၍ ပေးလှူ၏။ အခြားနည်းတစ်မျိုးကား - မိမိက မွန်မြတ်သော အရာကို သုံးဆောင်ပြီး သူတပါးတို့အား ညံ့ဖျင်းသော အရာကို ပေးလှူသောသူကို ထိုအလှူကြောင့် ညံ့ဖျင်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်ရသောကြောင့် ‘ဒါနဒါသ’ (အလှူ၏ ကျွန်) ဟု ခေါ်၏။ မိမိ မည်သို့သော အရာကို သုံးဆောင်သနည်း၊ သူတပါးတို့အားလည်း ထိုကဲ့သို့သော အရာကိုပင် ပေးလှူသောသူကို ထိုအလှူကြောင့် ယုတ်ခြင်း၊ မြတ်ခြင်း အဖြစ်မှ ကင်း၍ တူမျှသော အဖြစ်သို့ ရောက်ရသောကြောင့် ‘ဒါနသဟာယ’ (အလှူ၏ အဆွေခင်ပွန်း) ဟု ခေါ်၏။ မိမိက ညံ့ဖျင်းသော အရာကို သုံးဆောင်ပြီး သူတပါးတို့အား မွန်မြတ်သော အရာကို ပေးလှူသောသူကို ထိုအလှူကြောင့် မြတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ရသောကြောင့် ‘ဒါနပတိ’ (အလှူ၏ အရှင်) ဟု ခေါ်၏။

---

นิตฺเตชภูโต เตชหานิปฺปตฺติยา. สห พฺยติ คจฺฉตีติ สหพฺโย, สหปวตฺตนโก, ตสฺส ภาโว สหพฺยตา, สหปวตฺตีติ อาห ‘‘สหภาวํ เอกีภาวํ คตา’’ติ. อสิตสฺสาติ วา อพนฺธสฺส, ตณฺหาพนฺธเนน อพนฺธสฺสาติ อตฺโถ. ปญฺจมํ อุตฺตานเมว.

‘နိတ္တေဇဘူတော’ ဟူသည် တန်ခိုးရှိန်စော် အရှိန်အဝါ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် တန်ခိုးရှိန်စော် ကင်းမဲ့သူ ဖြစ်လာ၏ ဟူလို။ အတူတကွ သွားလာတတ်သောကြောင့် ‘သဟဗျော’ (အတူတကွ ဖြစ်သူ) မည်၏၊ ထိုသူ၏ အဖြစ်သည် ‘သဟဗျတာ’ (အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း) မည်၏၊ (ထို့ကြောင့်) “အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း၊ တစ်သားတည်းဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘အသိတဿ’ ဟူသည် နှောင်ဖွဲ့မှု မရှိသောသူ၏၊ တဏှာတည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့ဖြင့် မနှောင်ဖွဲ့အပ်သောသူ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ငါးခုမြောက်သော သုတ်သည် ထင်ရှားလှ၏။

---

สีหเสนาปติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သီဟသေနာပတိသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

---

๖-๗. กาลทานสุตฺตาทิวณฺณนา

၆-၇. ကာလဒါနသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ

---

๓๖-๓๗. ฉฏฺเฐ อารามโตติ ผลารามโต. ปฐมุปฺปนฺนานีติ สพฺพปฐมํ สุชาตานิ. ภาสิตญฺญูติ ภิกฺขู ฆรทฺวาเร ฐิตา กิญฺจาปิ ตุณฺหี โหนฺติ, อตฺถโต ปน ‘‘ภิกฺขํ เทถา’’ติ วทนฺติ นาม อริยาย ยาจนาย. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อุทฺธิสฺส อริยา ติฏฺฐนฺติ, เอสา อริยานํ ยาจนา’’ติ. ตตฺร เย ‘‘มยํ ปจาม, อิเม น ปจนฺติ, ปจมาเน ปตฺวา อลภนฺตา กุหึ ลภิสฺสนฺตี’’ติ เทยฺยธมฺมํ สํวิภชนฺติ, เต ภาสิตญฺญู นาม ญตฺวา กตฺตพฺพสฺส กรณโต. ยุตฺตปฺปตฺตกาเลติ ทาตุํ ยุตฺตปฺปตฺตกาเล. อปฺปฏิวานจิตฺโตติ อนิวตฺตนจิตฺโต. สตฺตมํ อุตฺตานเมว.

၃၆-၃၇. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘အာရာမတော’ ဟူသည် သစ်သီးဥယျာဉ်မှ ဟူလို။ ‘ပဌမုပ္ပန္နာနိ’ ဟူသည် အဦးဆုံး ဖြစ်ထွန်းလာကုန်သော ဟူလို။ ‘ဘာသိတညူ’ (ပြောဆိုအပ်သော စကားကို သိသူ) ဟူသည်မှာ - ရဟန်းတို့သည် အိမ်တံခါး၌ ရပ်တည်နေကြကုန်သော်လည်း တစ်စုံတစ်ရာ မပြောဘဲ ဆိတ်ဆိတ်သာ နေကြကုန်၏၊ သို့သော်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် “ဆွမ်းလှူကြပါ” ဟု အရိယာတို့၏ တောင်းခြင်းဖြင့် ပြောဆိုကြသည်သာ မည်၏။ ထိုစကားကိုလည်း “အရိယာတို့သည် ရည်မှန်း၍ ရပ်တော်မူကြကုန်၏၊ ဤသည်ကား အရိယာတို့၏ တောင်းခြင်းပင် ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုသူတို့တွင် “ငါတို့သည် ချက်ပြုတ်ကြကုန်၏၊ ဤရဟန်းတို့ကား မချက်ပြုတ်ကြကုန်၊ ငါတို့ ချက်ပြုတ်ဆဲကာလတွင် လာရောက်၍ မရရှိကြပါလျှင် အဘယ်မှာ ရနိုင်ကြကုန်အံ့နည်း” ဟု ဆင်ခြင်၍ လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ဝေမျှလှူဒါန်းကြကုန်သော သူတို့သည် သိရှိ၍ ပြုသင့်သည်ကို ပြုတတ်သောကြောင့် ‘ဘာသိတညူ’ မည်ကုန်၏။ ‘ယုတ္တပ္ပတ္တကာလေ’ ဟူသည် ပေးလှူရန် သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော အခါ၌ ဟူလို။ ‘အပ္ပဋိဝါနစိတ္တော’ ဟူသည် မဆုတ်မနစ်သော စိတ်ရှိသူ ဟူလို။ ခုနစ်ခုမြောက်သော သုတ်သည် ထင်ရှားလှ၏။

---

กาลทานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ကာလဒါနသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

---

๘. สทฺธสุตฺตวณฺณนา

၈. သဒ္ဓါသုတ်အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ

---

๓๘. อฏฺฐเม [Pg.18] อนุกมฺปนฺตีติ ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขี โหนฺตุ อเวรา อพฺยาปชฺชา’’ติ เอวํ หิตผรเณน อนุคฺคณฺหนฺติ. อปิจ อุปฏฺฐากานํ เคหํ อญฺเญ สีลวนฺเต สพฺรหฺมจาริโน คเหตฺวา ปวิสนฺตาปิ อนุคฺคณฺหนฺติ นาม. นีจวุตฺตินฺติ ปณิปาตสีลํ. โกธมานถทฺธตาย รหิตนฺติ โกธมานวเสน อุปฺปนฺโน โย ถทฺธภาโว จิตฺตสฺส อุทฺธุมาตลกฺขโณ, เตน วิรหิตนฺติ อตฺโถ. โสรจฺเจนาติ ‘‘ตตฺถ กตมํ โสรจฺจํ? โย กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม, กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม, อิทํ วุจฺจติ โสรจฺจํ. สพฺโพปิ สีลสํวโร โสรจฺจ’’นฺติ เอวมาคเตน สีลสํวรสงฺขาเตน โสรตภาเวน. สขิลนฺติ ‘‘ตตฺถ กตมํ สาขลฺยํ? ยา สา วาจา ถทฺธกา กกฺกสา ผรุสา กฏุกา อภิสชฺชนี โกธสามนฺตา อสมาธิสํวตฺตนิกา, ตถารูปึ วาจํ ปหาย ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา เปมนียา หทยงฺคมา โปรี พหุชนกนฺตา พหุชนมนาปา, ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา โหติ. ยา ตตฺถ สณฺหวาจตา สขิลวาจตา อผรุสวาจตา, อิทํ วุจฺจติ สาขลฺย’’นฺติ (ธ. ส. ๑๓๕๐) เอวํ วุตฺเตน สมฺโมทกมุทุภาเวน สมนฺนาคตํ. เตนาห ‘‘สขิลนฺติ สมฺโมทก’’นฺติ.

၃၈. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘အနုကမ္ပန္တိ’ ဟူသည် “ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့သည် ချမ်းသာကြပါစေကုန်၊ ဘေးရန်ကင်းကြပါစေကုန်၊ စိတ်ဆင်းရဲခြင်း ကင်းကြပါစေကုန်” ဟု ဤသို့ စီးပွားချမ်းသာကို ဖြန့်ဝေခြင်းဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူကြကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် - မိမိတို့အား လုပ်ကျွေးသော ဒါယကာတို့၏ အိမ်သို့ အခြား သီလရှိသော သီတင်းသုံးဖော်တို့ကို ခေါ်ဆောင်၍ ဝင်ရောက်တော်မူကြခြင်းဖြင့်လည်း ချီးမြှောက်တော်မူကြသည်သာ မည်၏။ ‘နီစဝုတ္တိံ’ ဟူသည် ဦးညွတ် ရိုသေသော အလေ့ရှိခြင်းကို ဟူလို။ ‘ကောဓမာနထဒ္ဓတာယ ရဟိတံ’ ဟူသည် အမျက်ဒေါသနှင့် ထောင်လွှားသော မာန်မူခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သော၊ စိတ်၏ ဖောင်းပွခြင်း လက္ခဏာရှိသော ခက်ထန်ကြမ်းတမ်းသော အဖြစ်မှ ကင်းဝေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘သောရစ္စေန’ ဟူသည် “ထိုတရားတို့တွင် သောရစ္စ (သီလစောင့်ထိန်းခြင်း) ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ကိုယ်ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်း၊ နှုတ်ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်း၊ ကိုယ်နှုတ်နှစ်ပါးလုံးဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်းသည် ‘သောရစ္စ’ မည်၏။ သီလစောင့်စည်းမှု အားလုံးသည်ပင် ‘သောရစ္စ’ မည်၏” ဟု ဤသို့ ပါဠိတော်၌ လာသည်နှင့်အညီ သီလစောင့်စည်းမှုဟု ဆိုအပ်သော သုဝစ (ဆိုဆုံးမလွယ်သော) အဖြစ်ဖြင့် ဟူလို။ ‘သခိလံ’ ဟူသည် “ထိုတရားတို့တွင် သာခလျ (ပြေပြစ်ချိုသာသောစကား) ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ခက်ထန် ကြမ်းတမ်း ခါးသီးသော စကား၊ သူတစ်ပါးကို ထိခိုက်စေတတ်သော စကား၊ အမျက်ဒေါသနှင့် ယှဉ်သောစကား၊ တည်ကြည်မှု သမာဓိကို ပျက်ပြားစေတတ်သော စကားမျိုးကို ပယ်စွန့်၍ အပြစ်ကင်းသော၊ နားဝယ် ချိုသာသော၊ ချစ်မြတ်နိုးဖွယ်ရှိသော၊ နှလုံးသားသို့ သက်ဝင်သော၊ ယဉ်ကျေးသော၊ လူအများ နှစ်သက်သော၊ လူအများ စိတ်နှလုံးကို ရွှင်လန်းစေတတ်သော စကားမျိုးကို ပြောဆိုတတ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုစကားတို့၌ ပြေပြစ်သော စကားအဖြစ်၊ ချိုသာသော စကားအဖြစ်၊ မကြမ်းတမ်းသော စကားအဖြစ်သည် ‘သာခလျ’ မည်၏” ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော ဝမ်းမြောက်ဖွယ်၊ နူးညံ့ပြေပြစ်သော သဘောနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “သခိလံ ဟူသည် ဝမ်းမြောက်ဖွယ်စကား ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

---

สทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သဒ္ဓါသုတ်အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

---

๙-๑๐. ปุตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

၉-၁၀. ပုတ္တသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ

---

๓๙-๔๐. นวเม ภโตติ โปสิโต. ตํ ปน ภรณํ ชาตกาลโต ปฏฺฐาย สุขปจฺจยูปหรเณน ทุกฺขปจฺจยาปหรเณน จ ปวตฺติตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อมฺเหหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. หตฺถปาทวฑฺฒนาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน มุเขน สิงฺฆานิกาปนยนนหาปนมณฺฑนาทิญฺจ สงฺคณฺหาติ. มาตาปิตูนํ สนฺตกํ เขตฺตาทึ อวินาเสตฺวา รกฺขิตํ เตสํ ปรมฺปราย ฐิติยา การณํ โหตีติ อาห ‘‘อมฺหากํ สนฺตกํ…เป… กุลวํโส จิรํ ฐสฺสตี’’ติ. สลากภตฺตาทีนิ อนุปจฺฉินฺทิตฺวาติ สลากภตฺตาทีนิ อวิจฺฉินฺทิตฺวา. ยสฺมา ทายชฺชปฺปฏิลาภสฺส โยคฺยภาเวน วตฺตมาโนเยว ทายสฺส ปฏิปชฺชิสฺสติ, น อิตโรติ อาห ‘‘กุลวํสานุรูปาย ปฏิปตฺติยา’’ติอาทิ[Pg.19]. อตฺตนา ทายชฺชารหํ กโรนฺโตติ อตฺตานํ ทายชฺชารหํ กโรนฺโต. มาตาปิตโร หิ อตฺตโน โอวาเท อวตฺตมาเน มิจฺฉาปฏิปนฺเน ทารเก วินิจฺฉยํ คนฺตฺวา อปุตฺเต กโรนฺติ, เต ทายชฺชารหา น โหนฺติ. โอวาเท วตฺตมาเน ปน กุลสนฺตกสฺส สามิเก กโรนฺติ. ตติยทิวสโต ปฏฺฐายาติ มตทิวสโต ตติยทิวสโต ปฏฺฐาย. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ทสมํ อุตฺตานเมว.

၃၉-၄၀. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဘတော’ ဟူသည် မွေးမြူအပ်သောသူ ဟူလို။ ထိုသို့ မွေးမြူခြင်းသည် မွေးဖွားချိန်မှ စ၍ ချမ်းသာခြင်း၏ အကြောင်းကို ဆောင်ကြဉ်းပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းကို ဖယ်ရှားပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို ပြသခြင်းငှာ “အမှေဟိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘ဟတ္ထပါဒဝဍ္ဎနာဒီဟိ’ (လက်ခြေတို့ကို ကြီးထွားစေခြင်း စသည်တို့ဖြင့်) ဟူသော စကား၌ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် နှပ်ချေးကို နှုတ်ဖြင့် စုပ်ထုတ်ပေးခြင်း၊ ရေချိုးပေးခြင်း၊ တန်ဆာဆင်ပေးခြင်း စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူရမည်။ မိဘတို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုဖြစ်သော လယ်ယာမြေ စသည်တို့ကို မပျက်စီးစေဘဲ စောင့်ရှောက်ခြင်းသည် ထိုမိဘတို့၏ မျိုးရိုးစဉ်ဆက် တည်တံ့ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် “ငါတို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုကို...ပ... အမျိုးအနွယ်သည် ရှည်မြင့်စွာ တည်လိမ့်မည်” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘သလာကဘတ္တာဒီနိ အနုပစ္ဆိန္ဒိတွာ’ ဟူသည် စာရေးတံဆွမ်း စသည်တို့ကို ပြတ်တောက်မှု မရှိစေဘဲ ဟူလို။ အမွေကို ခံယူထိုက်သော အရည်အချင်းရှိသူ ဖြစ်မှသာ အမွေကို ရရှိမည်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုသို့မဟုတ်လျှင် မရရှိနိုင်သောကြောင့် “အမျိုးအနွယ်နှင့် လျော်ညီသော ကျင့်ဝတ်ဖြင့်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘အတ္တနာ ဒါယဇ္ဇာရဟံ ကရောန္တော’ ဟူသည် မိမိကိုယ်ကို အမွေခံထိုက်သူ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း ဟူလို။ မိဘတို့သည် မိမိတို့၏ အဆုံးအမ၌ မတည်ဘဲ လွဲမှားစွာ ကျင့်ကြံကုန်သော သားသမီးတို့ကို ဆုံးဖြတ်ချက်ချ၍ သားအဖြစ်မှ စွန့်ပယ်တတ်ကြကုန်၏၊ ထိုသားသမီးတို့သည် အမွေခံထိုက်သူများ မဟုတ်ကြကုန်။ အဆုံးအမ၌ တည်ကြကုန်လျှင်မူ အမျိုး၏ ပိုင်ဆိုင်မှုတို့ကို ပိုင်ဆိုင်သူအဖြစ် ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ‘တတိယဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ’ ဟူသည် သေဆုံးသောနေ့မှ စ၍ သုံးရက်မြောက်သော နေ့မှစ၍ ဟူလို။ ကြွင်းသောစကားသည် လွယ်ကူစွာ သိနိုင်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ တစ်ဆယ်ခုမြောက်သော သုတ်သည် ထင်ရှားလှ၏။

---

ปุตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပုတ္တသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

---

สุมนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သုမနဝဂ်အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

---

๕. มุณฺฑราชวคฺโค

၅. မုဏ္ဍရာဇဝဂ်

---

๑-๒. อาทิยสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၂. အာဒိယသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ

---

๔๑-๔๒. ปญฺจมสฺส ปฐเม อุฏฺฐานวีริยาธิคเตหีติ วา อุฏฺฐาเนน จ วีริเยน จ อธิคเตหิ. ตตฺถ อุฏฺฐานนฺติ กายิกํ วีริยํ. วีริยนฺติ เจตสิกนฺติ วทนฺติ. อุฏฺฐานนฺติ วา โภคุปฺปาทเน ยุตฺตปฺปยุตฺตตา. วีริยํ ตชฺโช อุสฺสาโห. ปีณิตนฺติ ธาตํ สุติตฺตํ. ตถาภูโต ปน ยสฺมา ถูลสรีโร โหติ, ตสฺมา ‘‘ถูลํ กโรตี’’ติ วุตฺตํ. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

၄၁-၄၂. ငါးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ ‘ဥဋ္ဌာနဝီရိယာဓိဂတေဟိ’ ဟူသည် ထကြွမှုနှင့် လုံ့လဝီရိယတို့ဖြင့် ရရှိအပ်ကုန်သော ဟူလို။ ထိုစကားရပ်၌ ‘ဥဋ္ဌာန’ ဟူသည် ကိုယ်ထိလက်ရောက် အားထုတ်ခြင်း (ကာယိကဝီရိယ) ဖြစ်၏၊ ‘ဝီရိယ’ ဟူသည် စိတ်ဖြင့် အားထုတ်ခြင်း (စေတသိကဝီရိယ) ဖြစ်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် - ‘ဥဋ္ဌာန’ ဟူသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာ ရှာဖွေရာ၌ လုံ့လစိုက်ထုတ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ‘ဝီရိယ’ ဟူသည် ထိုသို့ စည်းစိမ်ရှာဖွေမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အားထုတ်မှု (ဝါယမ) ဖြစ်၏။ ‘ပီဏိတံ’ ဟူသည် ဝပြောစေအပ်သော၊ ကောင်းစွာ ကျေနပ်စေအပ်သော ဟူလို။ ထိုသို့ ပြုအပ်သောသူသည် ခန္ဓာကိုယ် ထွားကြိုင်းသူ ဖြစ်လာသောကြောင့် “ဆူဖြိုးစေ၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဒုတိယသုတ်သည် ထင်ရှားလှ၏။

---

อาทิยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အာဒိယသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

---

๓. อิฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

၃. ဣဋ္ဌသုတ်အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ

---

๔๓. ตติเย อปฺปมาทํ ปสํสนฺตีติ ‘‘เอตานิ อายุอาทีนิ ปตฺถยนฺเตน อปฺปมาโท กาตพฺโพ’’ติ อปฺปมาทเมว ปสํสนฺติ ปณฺฑิตา. ยสฺมา วา ปุญฺญกิริยาสุ ปณฺฑิตา อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ, ตสฺมา อายุอาทีนิ ปตฺถยนฺเตน อปฺปมาโทว กาตพฺโพติ อตฺโถ. ปุริมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป ‘‘ปุญฺญกิริยาสู’’ติ ปทสฺส ‘‘อปฺปมตฺโต’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ยสฺมา ปณฺฑิตา อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ, ยสฺมา จ ปุญฺญกิริยาสุ อปฺปมตฺโต อุโภ อตฺเถ อธิคโต โหติ, ตสฺมา อายุอาทีนิ ปตฺถยนฺเตน อปฺปมาโทว [Pg.20] กาตพฺโพ. ทุติยสฺมึ อตฺถวิกปฺเป ปณฺฑิตา อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ. กตฺถาติ? ปุญฺญกิริยาสุ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา อปฺปมตฺโต อุโภ อตฺเถ อธิคฺคณฺหาติ ปณฺฑิโต, ตสฺมาติ อตฺโถ. อตฺถปฺปฏิลาเภนาติ ทิฏฺฐธมฺมิกาทิหิตปฺปฏิลาเภน.

၄၃. တတိယဂါထာ၌ "appamādaṃ pasaṃsanti" ဟု ဆိုရာ၌ "ဤအသက်ရှည်ခြင်းစသော အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို တောင့်တသောသူသည် မပြတ်မမေ့လျော့သော သတိ (အပ္ပမာဒ) ကို ပြုအပ်၏" ဟု ပညာရှိတို့သည် မမေ့မလျော့ခြင်း (အပ္ပမာဒ) ကိုသာလျှင် ချီးမွမ်းကြကုန်၏။ သို့မဟုတ် ပညာရှိတို့သည် ကောင်းမှုကုသိုလ်ပြုရာတို့၌ မမေ့မလျော့ခြင်းကို ချီးမွမ်းကြသောကြောင့် အသက်ရှည်ခြင်းစသည်တို့ကို တောင့်တသောသူသည် မမေ့မလျော့ခြင်းကိုသာ ပြုအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ပထမ အနက်ဝိကပ္ပ (အနက်ခြားနားချက်) ၌ "puññakiriyāsu" ဟူသော ပုဒ်သည် "appamatto" ဟူသော ပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်၏။ ပညာရှိတို့သည် မမေ့မလျော့ခြင်းကို ချီးမွမ်းကြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းမှုကုသိုလ်ပြုရာတို့၌ မမေ့မလျော့သောသူသည် အကျိုးနှစ်ပါးလုံးကို ရရှိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အသက်ရှည်ခြင်းစသည်တို့ကို တောင့်တသောသူသည် မမေ့မလျော့ခြင်းကိုသာ ပြုအပ်၏။ ဒုတိယ အနက်ဝိကပ္ပ၌ ပညာရှိတို့သည် မမေ့မလျော့ခြင်းကို ချီးမွမ်းကြကုန်၏။ အဘယ်နေရာ၌နည်း? ကောင်းမှုကုသိုလ်ပြုရာတို့၌ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူကား? မမေ့မလျော့သော ပညာရှိသည် အကျိုးနှစ်ပါးလုံးကို ရရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "Atthappaṭilābhena" ဟူသည်မှာ မျက်မှောက်ဘဝ အကျိုးစီးပွား (ဒိဋ္ဌဓမ္မိကအတ္ထ) စသော အကျိုးတရားတို့ကို ရရှိခြင်းဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။

---

อิฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဣဋ္ဌသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๔. มนาปทายีสุตฺตวณฺณนา

၄. မနာပဒါယီသုတ်အဖွင့်

---

๔๔. จตุตฺเถ ฌานมเนน นิพฺพตฺตํ มโนมยนฺติ อาห ‘‘สุทฺธาวาเสสุ เอกํ ฌานมเนน นิพฺพตฺตํ เทวกาย’’นฺติ. สติปิ หิ สพฺพสตฺตานํ อภิสงฺขารมนสา นิพฺพตฺตภาเว พาหิรปจฺจเยหิ วินา มนสาว นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘มโนมยา’’ติ วุจฺจนฺติ รูปาวจรสตฺตา. ยทิ เอวํ กามภเว โอปปาติกสตฺตานมฺปิ มโนมยภาโว อาปชฺชตีติ เจ? น, ตตฺถ พาหิรปจฺจเยหิ นิพฺพตฺเตตพฺพตาสงฺกาย เอว อภาวโต ‘‘มนสาว นิพฺพตฺตา’’ติ อวธารณาสมฺภวโต. นิรุฬฺโห วายํ โลเก มโนมยโวหาโร รูปาวจรสตฺเตสุ. ตถา หิ ‘‘อนฺนมโย, ปาณมโย, มโนมโย, อานนฺทมโย, วิญฺญาณมโย’’ติ ปญฺจธา อตฺตานํ เวทวาทิโนปิ วทนฺติ. อุจฺเฉทวาทิโนปิ วทนฺติ ‘‘ทิพฺโพ รูปี มโนมโย’’ติ (ที. นิ. ๑.๘๗). ตีสุ วา กุลสมฺปตฺตีสูติ พฺราหฺมณขตฺติยเวสฺสสงฺขาเตสุ สมฺปนฺนกุเลสุ. ฉสุ วา กามสคฺเคสูติ ฉสุ กามาวจรเทเวสุ.

၄၄. စတုတ္ထသုတ်၌ စိတ်ဖြင့်ဖြစ်စေအပ်သော ဈာန်စိတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် စိတ်ဖြင့်ပြီးသော (မနောမယ) ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့တွင် တစ်ခုသော ဘုံ၌ ဈာန်စိတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နတ်အပေါင်း" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သတ္တဝါအားလုံးတို့သည် ပြုပြင်စီရင်အပ်သော စိတ် (အဘိသင်္ခါရမန) ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ရှိစေကာမူ ပြင်ပအကြောင်းတရားများမပါဘဲ စိတ်သက်သက်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ရူပါဝစရသတ္တဝါတို့ကို "မနောမယ" (စိတ်ဖြင့်ပြီးသောသူများ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ကာမဘုံ၌ရှိသော ဥပပါတိကသတ္တဝါတို့သည်လည်း စိတ်ဖြင့်ပြီးသော သဘော (မနောမယအဖြစ်) သို့ ရောက်နိုင်သလောဟု မေးမူ? မရောက်နိုင်ပါ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုကာမဘုံ၌ ပြင်ပအကြောင်းတရားများဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာရမည့် သံသယပင် မရှိသောကြောင့် "စိတ်သက်သက်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏" ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဤ "မနောမယ" ဟူသော ဝေါဟာရသည် လောက၌ ရူပါဝစရသတ္တဝါတို့၌သာ ထင်ရှားစွာ သုံးစွဲအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဝေဒဝါဒီတို့သည်လည်း မိမိကိုယ်ကို "အန္နမယ၊ ပါဏမယ၊ မနောမယ၊ အာနန္ဒမယ၊ ဝိညာဏမယ" ဟု ငါးမျိုးအပြားဖြင့် ပြောဆိုကြကုန်၏။ ဥစ္ဆေဒဝါဒီတို့သည်လည်း "နတ်၌ဖြစ်သော၊ ရူပက္ခန္ဓာရှိသော၊ စိတ်ဖြင့်ပြီးသော" ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ "Tīsu vā kulasampattīsu" ဟူသည်မှာ ဗြာဟ္မဏ၊ ခတ္တိယ၊ ဝေဿ ဟု ဆိုအပ်သော ပြည့်စုံသော အမျိုးသုံးပါးတို့၌ ဖြစ်၏။ "Chasu vā kāmasaggesu" ဟူသည်မှာ ကာမဝစရနတ်ပြည် ခြောက်ထပ်တို့၌ ဖြစ်၏။

---

มนาปทายีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မနာပဒါယီသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๕-๖. ปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

၅-၆. ပုညာဘိသန္ဒသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့်

---

๔๕-๔๖. ปญฺจเม อสงฺเขยฺโยติ อาฬฺหกคณนาย อสงฺเขยฺโย. โยชนวเสน ปนสฺส สงฺขา อตฺถิ เหฏฺฐา มหาปถวิยา อุปริ อากาเสน ปริสมนฺตโต จกฺกวาฬปพฺพเตน มชฺเฌ ตตฺถ ตตฺถ ฐิตเกหิ ทีปปพฺพตปริยนฺเตหิ ปริจฺฉินฺนตฺตา ชานนฺเตน โยชนโต สงฺขาตุํ สกฺกาติ กตฺวา. มหาสรีรมจฺฉกุมฺภีลยกฺขรกฺขสมหานาคทานวาทีนํ สวิญฺญาณกานํ พลวามุขปาตาลาทีนํ อวิญฺญาณกานํ เภรวารมฺมณานํ วเสน พหุเภรวํ[Pg.21]. ปุถูติ พหู. สวนฺตีติ สนฺทมานา. อุปยนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

၄၅-၄၆. ပဉ္စမသုတ်၌ "asaṅkheyyo" ဟူသည် တင်းတောင်း (အာဠှက) ဖြင့် ရေတွက်ခြင်းအားဖြင့် ရေတွက်၍မရနိုင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ယူဇနာအားဖြင့်မူကား ယင်းသမုဒ္ဒရာရေ၏ အတိုင်းအဆသည် ရှိ၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အောက်၌ မဟာပထဝီမြေကြီး၊ အထက်၌ ကောင်းကင်ယံ၊ ပတ်ပတ်လည်၌ စကြဝဠာတောင်၊ အလယ်၌ ထိုထိုတည်ရှိနေသော ကျွန်းကြီး ကျွန်းငယ် တောင်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြားထားသောကြောင့် သိမြင်တတ်သောသူသည် ယူဇနာအားဖြင့် ရေတွက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ကိုယ်ခန္ဓာကြီးမားသော ငါး၊ မိကျောင်း၊ ဘီလူး၊ ရက္ခိုသ်၊ နဂါးကြီး၊ အသူရာ စသော သဝိညာဏက (စိတ်ဝိညာဉ်ရှိသော) သတ္တဝါတို့၏ ဘေးရန်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝဠာမုခကမ္ဘာဦးရေဝဲ စသော အဝိညာဏက (စိတ်ဝိညာဉ်မရှိသော) ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အာရုံတို့၏ စွမ်းအားကြောင့်လည်းကောင်း အလွန်ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော (မဟာဘေရဝ) ဖြစ်၏။ "Puthū" ဟူသည် များစွာသော။ "Savantī" ဟူသည် စီးဆင်းကုန်သော။ "Upayantī" ဟူသည် ဆည်းကပ်ကုန်၏ (သို့မဟုတ်) ရောက်ရှိကုန်၏။ ဆဋ္ဌမသုတ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပြီ။

---

ปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပုညာဘိသန္ဒသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီး၏။

---

๗-๘. ธนสุตฺตาทิวณฺณนา

၇-၈. ဓနသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့်

---

๔๗-๔๘. สตฺตเม สทฺธาติ มคฺเคนาคตา สทฺธา. สีลญฺจ ยสฺส กลฺยาณนฺติ กลฺยาณสีลํ นาม อริยสาวกสฺส อริยกนฺตํ สีลํ วุจฺจติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อริยสาวกสฺส เอกสีลมฺปิ อกนฺตํ นาม นตฺถิ, อิมสฺมึ ปนตฺเถ ภวนฺตเรปิ อปฺปหีนํ ปญฺจสีลํ อธิปฺเปตํ. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว.

၄၇-၄၈. သတ္တမသုတ်၌ "saddhā" ဟူသည် မဂ်ဖြင့်ရရှိအပ်သော သဒ္ဓါတရား ဖြစ်၏။ "Sīlañca yassa kalyāṇaṃ" ဟူရာ၌ ကောင်းမြတ်သောသီလ (ကလျာဏသီလ) မည်သည် အရိယာသာဝကတို့၏ အရိယကန္တသီလ (အရိယာတို့ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော သီလ) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအရိယကန္တသီလ၌ အရိယာသာဝကအား မမြတ်နိုးအပ်သော သီလတစ်ခုမျှ မရှိသော်လည်း၊ ဤအရာ၌မူကား ဘဝတစ်ပါး၌ပင်လျှင် မစွန့်လွှတ်အပ်သော ငါးပါးသီလကို ရည်ရွယ်သည်။ အဋ္ဌမသုတ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပြီ။

---

ธนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဓနသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီး၏။

---

๙. โกสลสุตฺตวณฺณนา

၉. ကောသလသုတ်အဖွင့်

---

๔๙. นวเม ปติตกฺขนฺโธติ สมฺมุขา กิญฺจิ โอโลเกตุํ อสมตฺถตาย อโธมุโข. นิปฺปฏิภาโนติ สหธมฺมิกํ กิญฺจิ วตฺตุํ อวิสหนโต นิปฺปฏิภาโน ปฏิภานรหิโต.

၄၉. နဝမသုတ်၌ "patitakkhandho" ဟူသည် မျက်နှာချင်းဆိုင်၍ တစ်စုံတစ်ခုကို မကြည့်နိုင်ခြင်းကြောင့် ငုံ့ထားသော မျက်နှာရှိသည်ဖြစ်၍ (မျက်နှာညှိုးငယ်လျက်)။ "Nippaṭibhāno" ဟူသည် တရားသဖြင့် တုံ့ပြန်ပြောဆိုရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် ရဲဝံ့ဉာဏ်ပညာ (ပဋိဘာန်) ကင်းမဲ့လျက် ဖြစ်၏။

---

โกสลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ကောသလသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๑๐. นารทสุตฺตวณฺณนา

၁၀. နာရဒသုတ်အဖွင့်

---

๕๐. ทสเม อชฺโฌมุจฺฉิโตติ อธิมตฺตาย ตณฺหามุจฺฉาย มุจฺฉิโต, มุจฺฉํ โมหํ ปมาทํ อาปนฺโน. เตนาห ‘‘คิลิตฺวา…เป… อติเรกมุจฺฉาย ตณฺหาย สมนฺนาคโต’’ติ. มหจฺจาติ มหติยา. ลิงฺควิปลฺลาเสน เจตํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘มหตา ราชานุภาเวนา’’ติ.

၅၀. ဒသမသုတ်၌ "ajjhomucchito" ဟူသည် လွန်ကဲသော တဏှာမူးယစ်ခြင်းဖြင့် မိန်းမောတွေဝေသော၊ မိန်းမောခြင်း၊ တွေဝေခြင်း၊ မေ့လျော့ခြင်းသို့ ရောက်သော။ ထို့ကြောင့်ပင် "မြိုချ၍...ပ... လွန်ကဲစွာ မိန်းမောတွေဝေစေတတ်သော တဏှာနှင့် ပြည့်စုံသည်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Mahaccā" ဟူသည် ကြီးမြတ်သော (မဟတိယာ)။ လိင်ပြောင်းလဲခြင်း (လိင်္ဂဝိပလ္လာသ) အားဖြင့် ဤသို့ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ကြီးမြတ်သော မင်း၏ အာနုဘော်ဖြင့်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

---

นารทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

နာရဒသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

มุณฺฑราชวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မုဏ္ဍရာဇဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ပထမပဏ္ဏာသက ပြီး၏။

---

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသက

---

(๖) ๑. นีวรณวคฺโค

(၆) ၁. နီဝရဏဝဂ်

---

๑-๒. อาวรณสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၂. အာဝရဏသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့်

---

๕๑-๕๒. ทุติยสฺส [Pg.22] ปฐเม อาวรนฺตีติ อาวรณา, นีวารยนฺตีติ นีวรณา. เอตฺถ จ อาวรนฺตีติ กุสลธมฺมุปฺปตฺตึ อาทิโต ปริวาเรนฺติ. นีวารยนฺตีติ นิรวเสสโต วารยนฺตีติ อตฺโถ, ตสฺมา อาวรณวเสนาติ อาทิโต กุสลุปฺปตฺติวารณวเสน. นีวรณวเสนาติ นิรวเสสโต วารณวเสนาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยสฺมา ปญฺจ นีวรณา อุปฺปชฺชมานา อนุปฺปนฺนาย โลกิยโลกุตฺตราย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺติ, อุปฺปนฺนาปิ อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ วา อภิญฺญา อุปจฺฉินฺทิตฺวา ปาเตนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา’’ติ วุจฺจนฺติ. อุปจฺฉินฺทนํ ปาตนญฺเจตฺถ ตาสํ ปญฺญานํ อนุปฺปนฺนานํ อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานเมว. อิติ มหคฺคตานุตฺตรปญฺญานํ เอกจฺจาย จ ปริตฺตปญฺญาย อนุปฺปตฺติเหตุภูตา นีวรณธมฺมา อิตราสํ สมตฺถตํ วิหนนฺติเยวาติ ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา วุตฺตา. ภาวนามนสิกาเรน วินา ปกติยา มนุสฺเสหิ นิพฺพตฺเตตพฺโพ ธมฺโมติ มนุสฺสธมฺโม, มนุสฺสตฺตภาวาวโห วา ธมฺโม มนุสฺสธมฺโม, อนุฬารํ ปริตฺตกุสลํ. ยํ อสติปิ พุทฺธุปฺปาเท วตฺตติ, ยญฺจ สนฺธายาห ‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชตี’’ติ (ชา. ๑.๘.๗๕). อลํ อริยาย อริยภาวายาติ อลมริโย, อริยภาวาย สมตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. ญาณทสฺสนเมว ญาณทสฺสนวิเสโส, อลมริโย จ โส ญาณทสฺสนวิเสโส จาติ อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส.

၅၁-၅၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသက၏ ပထမသုတ်၌ ပိတ်ပင်တားဆီးတတ်သောကြောင့် "āvaraṇā" (အာဝရဏ) မည်၏။ ပိတ်ဆို့တားမြစ်တတ်သောကြောင့် "nīvaraṇā" (နီဝရဏ) မည်၏။ ဤအရာ၌ "ပိတ်ပင်တားဆီးတတ်၏" ဟူသည် ကုသိုလ်တရား ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို အစဦးမှပင် ဝန်းရံတားဆီးတတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ပိတ်ဆို့တားမြစ်တတ်၏" ဟူသည် အကြွင်းမဲ့ တားမြစ်တတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် "အာဝရဏအားဖြင့်" ဟူသည် အစဦးမှပင် ကုသိုလ်တရား ဖြစ်ပေါ်မှုကို တားမြစ်ခြင်းအားဖြင့် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "နီဝရဏအားဖြင့်" ဟူသည် အကြွင်းမဲ့ တားမြစ်ခြင်းအားဖြင့် ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ ဤအရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်သားအပ်၏။ မဖြစ်ပေါ်သေးသော လောကီ လောကုတ္တရာ ပညာတို့ကို ဖြစ်ပေါ်ခွင့်မပေးသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော သမာပတ်ရှစ်ပါး သို့မဟုတ် အဘိညာဉ်ငါးပါးတို့ကိုလည်း ဖြတ်တောက်ဖျက်ဆီးပစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုနီဝရဏငါးပါးတို့ကို "ပညာကို အားနည်းအောင် ပြုတတ်သောတရားများ" (paññāya dubbalīkaraṇā) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဖြတ်တောက်ခြင်းနှင့် ဖျက်ဆီးခြင်းဟူသည် ဤအရာ၌ ထိုမဖြစ်ပေါ်သေးသော ပညာတို့ကို ဖြစ်ပေါ်ခွင့် မပေးခြင်းသာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် မဟဂ္ဂုတ်ပညာ၊ အနုတ္တရပညာနှင့် အချို့သော ပရိတ္တပညာ (အနည်းငယ်သော ပညာ) တို့ မဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော နီဝရဏတရားတို့သည် အခြားသော (ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော) ပညာတို့၏ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကိုလည်း ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် "ပညာကို အားနည်းအောင် ပြုတတ်သောတရားများ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဘာဝနာနှလုံးသွင်းခြင်းမရှိဘဲ ပကတိအားဖြင့် လူတို့သည် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သောတရား ဖြစ်သောကြောင့် "manussadhammo" (လူတို့၏တရား) ဟု ခေါ်၏၊ သို့မဟုတ် လူ့ဘဝကို ဆောင်ကျဉ်းပေးတတ်သော တရားဖြစ်သောကြောင့် "manussadhammo" (မနုဿဓမ္မ) ဟု ခေါ်၏၊ ယင်းသည် မြတ်သောသဘောမရှိသော အနည်းငယ်သော ကုသိုလ် (ပရိတ္တကုသိုလ်) ဖြစ်၏။ ထိုကုသိုလ်သည် ဘုရားပွင့်တော်မမူသော အခါ၌ပင် ဖြစ်ပေါ်နိုင်၏၊ ထိုကုသိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ "ယုတ်ညံ့သော မြတ်သောကျင့်ဝတ် (ဗြဟ္မစရိယ) ဖြင့် မင်းမျိုး၌ ဖြစ်ရ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အရိယာအဖြစ်သို့ ရောက်ရန် ထိုက်တန်သောကြောင့် "alamariyo" (အလမရိယ) မည်၏၊ အရိယာအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းငှါ စွမ်းဆောင်နိုင်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဉာဏ်အမြင်ကိုသာလျှင် ဉာဏ်အမြင်ထူး (ဉာဏဒဿနဝိသေသ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ အရိယာဖြစ်ထိုက်သော ဉာဏ်အမြင်ထူးလည်း ဖြစ်သောကြောင့် "alamariyañāṇadassanaviseso" (အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသ) ဟု ဆိုအပ်သည်။

---

ญาณทสฺสนนฺติ จ ทิพฺพจกฺขุปิ วิปสฺสนาปิ มคฺโคปิ ผลมฺปิ ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ วุจฺจติ. ‘‘อปฺปมตฺโต สมาโน ญาณทสฺสนํ อาราเธตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๑๑) หิ เอตฺถ ทิพฺพจกฺขุ ญาณทสฺสนํ นาม. ‘‘ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๓๔) เอตฺถ วิปสฺสนาญาณํ. ‘‘อภพฺพา เต ญาณาย ทสฺสนาย อนุตฺตราย สมฺโพธายา’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๙๖) เอตฺถ มคฺโค. ‘‘อยมญฺโญ [Pg.23] อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๒๘) เอตฺถ ผลํ. ‘‘ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ, อกุปฺปา เม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๖; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) เอตฺถ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. ‘‘ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ ‘สตฺตาหกาลกโต อาฬาโร กาลาโม’’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๘๔; ๒.๓๔๐) เอตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. อิธ ปน โลกุตฺตรธมฺโม อธิปฺเปโต. เอตฺถ จ รูปายตนํ ชานาติ จกฺขุวิญฺญาณํ วิย ปสฺสติ จาติ ญาณทสฺสนํ, ทิพฺพจกฺขุ. สมฺมสนูปจาเร จ ธมฺมลกฺขณตฺตยญฺจ ตถา ชานาติ ปสฺสติ จาติ ญาณทสฺสนํ, วิปสฺสนา. นิพฺพานํ จตฺตาริ วา สจฺจานิ อสมฺโมหปฺปฏิเวธโต ชานาติ ปสฺสติ จาติ ญาณทสฺสนํ, มคฺโค. ผลํ ปน นิพฺพานวเสเนว โยเชตพฺพํ. ปจฺจเวกฺขณา มคฺคาธิคตสฺส อตฺถสฺส สพฺพโส โชตนฏฺเฐน ญาณทสฺสนํ. สพฺพญฺญุตา อนาวรณตาย สมนฺตจกฺขุตาย จ ญาณทสฺสนํ. พฺยาทิณฺณกาโลติ ปริยาทินฺนกาโล. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

ဉာဏဒဿနဟူသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း၊ မဂ်ဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဖိုလ်ဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း၊ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ “မမေ့မလျော့သည်ဖြစ်၍ ဉာဏဒဿနကို ပြီးမြောက်စေ၏” (မ၊ နိ၊ ၁။၃၁၁) ဟူသော ဤပါဠိ၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို ဉာဏဒဿနဟူ၍ ခေါ်သည်။ “ဉာဏဒဿနအလို့ငှာ စိတ်ကို ညွတ်စေ၏၊ ရှေးရှုသွတ်သွင်း၏” (ဒီ၊ နိ၊ ၁။၂၃၄) ဟူသော ဤပါဠိ၌ ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ဆိုသည်။ “ထိုသူတို့သည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်အလို့ငှာ၊ မဂ်ဉာဏ်တော်အလို့ငှာ၊ အတုမရှိသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်တော်အလို့ငှာ မထိုက်တန်ကုန်” (အ၊ နိ၊ ၄။၁၉၆) ဟူသော ဤပါဠိ၌ မဂ်ဉာဏ်ကို ဆိုသည်။ “ဤသူကား လူတို့၏တရားထက် မြတ်သော၊ အရိယာတို့အား ထိုက်တန်သော ထူးခြားသော ဉာဏဒဿနသို့ ရောက်၍ ချမ်းသာစွာ နေရ၏” (မ၊ နိ၊ ၁။၃၂၈) ဟူသော ဤပါဠိ၌ ဖိုလ်ဉာဏ်ကို ဆိုသည်။ “ငါ့အား ဉာဏဒဿနသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီ၊ ငါ၏ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်မှုသည် မပျက်စီးနိုင်ပြီ၊ ဤကား အဆုံးစွန်သော ဘဝတည်း၊ ယခုအခါ တစ်ဖန် ဘဝသစ် ဖြစ်ရန် မရှိတော့ပြီ” (သံ၊ နိ၊ ၅။၁၀၈၁၊ မဟာဝ၊ ၁၆၊ ပဋိ၊ မ၊ ၂။၃၀) ဟူသော ဤပါဠိ၌ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ကို ဆိုသည်။ “ငါ့အား ‘အာဠာရကာလာမသည် လွန်ခဲ့သော ခုနစ်ရက်က ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီ’ ဟူသော ဉာဏဒဿနသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီ” (မ၊ နိ၊ ၁။၂၈၄၊ ၂။၃၄၀) ဟူသော ဤပါဠိ၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ဆိုသည်။ ဤသုတ်၌မူ လောကုတ္တရာတရားကို ရည်ရွယ်သည်။ ဤသုတ်၌ ရူပါရုံကို သိ၍ စက္ခုဝိညာဉ်ကဲ့သို့ မြင်တတ်သောကြောင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုကို ဉာဏဒဿန ဟုခေါ်သည်။ သမ္မသနဉာဏ်နှင့် ဥပစာရဉာဏ်တို့၌လည်းကောင်း၊ တရားတို့၏ လက္ခဏာသုံးပါးကိုလည်းကောင်း ထိုသို့ သိ၍ မြင်တတ်သောကြောင့် ဝိပဿနာကို ဉာဏဒဿန ဟုခေါ်သည်။ နိဗ္ဗာန်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ သစ္စာလေးပါးကိုသော်လည်းကောင်း မတွေဝေဘဲ ထိုးထွင်းသိမြင်မှုဖြင့် သိ၍ မြင်တတ်သောကြောင့် မဂ်ကို ဉာဏဒဿန ဟုခေါ်သည်။ ဖိုလ်ကိုမူ နိဗ္ဗာန်၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်သည် မဂ်ဖြင့် ရရှိအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အလုံးစုံ ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့် ဉာဏဒဿန မည်၏။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် အပိတ်အပင်မရှိခြင်း၊ သမန္တစက္ခု ဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် ဉာဏဒဿန မည်၏။ ‘ဗျာဒိဏ္ဏကာလော’ ဟူသည် ကုန်ဆုံးသွားသော အခါကာလ ဖြစ်သည်။ ဒုတိယသုတ်သည် ထင်ရှားလှပြီ။

---

อาวรณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အာဝရဏသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

๓-๔. ปธานิยงฺคสุตฺตาทิวณฺณนา

၃-၄. ပဓာနိယင်္ဂသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๕๓-๕๔. ตติเย ปทหตีติ ปทหโน, ภาวนมนุยุตฺโต โยคี, ตสฺส ภาโว ภาวนานุโยโค ปทหนภาโว. ปธานมสฺส อตฺถีติ ปธานิโก, ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา ‘‘ปธานิโย’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อภินีหารโต ปฏฺฐาย อาคตตฺตา’’ติ วุตฺตตฺตา ปจฺเจกโพธิสตฺตสาวกโพธิสตฺตานมฺปิ ปณิธานโต ปภุติ อาคตสทฺธา อาคมนสทฺทา เอว, อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ปน ‘‘สพฺพญฺญุโพธิสตฺตาน’’นฺติ วุตฺตํ. อธิคมโต สมุทาคตตฺตา อคฺคมคฺคผลสมฺปยุตฺตา จาปิ อธิคมสทฺธา นาม, ยา โสตาปนฺนสฺส องฺคภาเวน วุตฺตา. อจลภาเวนาติ ปฏิปกฺเขน อนธิภวนียตฺตา นิจฺจลภาเวน. โอกปฺปนนฺติ โอกฺกนฺทิตฺวา อธิมุจฺจนํ, ปสาทุปฺปตฺติยา ปสาทนียวตฺถุสฺมึ ปสีทนเมว. สุปฺปฏิวิทฺธนฺติ สุฏฺฐุ ปฏิวิทฺธํ. ยถา เตน ปฏิวิทฺเธน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ หตฺถคตํ อโหสิ, ตถา ปฏิวิทฺธํ. ยสฺส พุทฺธสุพุทฺธตาย สทฺธา อจลา อสมฺปเวธิ, ตสฺส ธมฺมสุธมฺมตาย สงฺฆสุปฺปฏิปนฺนตาย [Pg.24] เตน ปฏิเวเธน สทฺธา น ตถาติ อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส. เตนาห ภควา – ‘‘โย, ภิกฺขเว, พุทฺเธ ปสนฺโน ธมฺเม ปสนฺโน สงฺเฆ ปสนฺโน’’ติอาทิ. ปธานวีริยํ อิชฺฌติ ‘‘อทฺธา อิมาย ปฏิปทาย ชรามรณโต มุจฺจิสฺสามี’’ติ สกฺกจฺจํ ปทหนโต.

၅၃-၅၄. တတိယသုတ်၌ အားထုတ်တတ်သောကြောင့် ‘ပဒဟန’ မည်၏။ ဘာဝနာပွားများမှုကို အားထုတ်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ ထိုယောဂီ၏ အဖြစ်ကား ဘာဝနာပွားများမှုကို အားထုတ်ခြင်းဟူသော လုံ့လပြုခြင်းအဖြစ်တည်း။ ပဓာနလုံ့လ ရှိသောကြောင့် ‘ပဓာနိက’ မည်၏။ ‘က’ အက္ခရာကို ‘ယ’ အက္ခရာ ပြု၍ ‘ပဓာနိယ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ “ပါရမီဆောက်တည်ရာမှစ၍ လာခဲ့သောကြောင့်” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ပစ္စေကဗောဓိသတ်၊ သာဝကဗောဓိသတ်တို့အားလည်း ဆုတောင်းခြင်းမှစ၍ လာသော သဒ္ဓါတရားသည် အာဂမသဒ္ဓါသာလျှင် ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း မြတ်သောအားဖြင့် ညွှန်းဆိုလိုသဖြင့် “သဗ္ဗညုဗောဓိသတ်တို့၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ရယူခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် အရဟတ္တမဂ်၊ အရဟတ္တဖိုလ်တို့နှင့် ယှဉ်သော သဒ္ဓါတရားသည်လည်း ‘အဓိဂမသဒ္ဓါ’ မည်၏။ ထိုအဓိဂမသဒ္ဓါကို သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ အင်္ဂါအဖြစ်ဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။ ‘အစလဘာဝေန’ ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ဖြင့် မလွှမ်းမိုးနိုင်သောကြောင့် မလှုပ်မရှုပ်သော အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ‘ဩကပ္ပနံ’ ဟူသည် သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်းတည်း။ ကြည်ညိုခြင်း ဖြစ်ပေါ်သဖြင့် ကြည်ညိုဖွယ်ဝတ္ထု၌ သက်ဝင်ကြည်ညိုခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ ‘သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ’ ဟူသည် ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သောအရာတည်း။ ထိုထိုးထွင်းသိမြင်မှုဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် လက်ဝယ်သို့ ရောက်ရှိသကဲ့သို့ ထိုသို့ ကောင်းစွာ သိမြင်အပ်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဘုရားရှင်၏ ကောင်းစွာ သိမြင်တော်မူခြင်း၌ သဒ္ဓါတရားသည် မတုန်မလှုပ် မရှုပ်မထွေး ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား တရားတော်၏ ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူခြင်း၌လည်းကောင်း၊ သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာ ကျင့်ကြံခြင်း၌လည်းကောင်း ထိုထိုးထွင်းသိမြင်မှုဖြင့် သဒ္ဓါတရားသည် ထိုသို့ မဖြစ်ရာဟူသော အကြောင်းသည် မရှိနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့၊ ဘုရား၌ ကြည်ညိုသောသူ၊ တရား၌ ကြည်ညိုသောသူ၊ သံဃာ၌ ကြည်ညိုသောသူ” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့သည်။ “ဧကန်စင်စစ် ဤအကျင့်ဖြင့် အိုခြင်း သေခြင်းမှ လွတ်မြောက်ပေလိမ့်မည်” ဟု ရိုသေစွာ လုံ့လစိုက်ထုတ်သောကြောင့် ပဓာနဝီရိယသည် အောင်မြင်လေသည်။

---

อปฺป-สทฺโท อภาวตฺโถ ‘‘อปฺปสทฺทสฺส…เป… โข ปนา’’ติอาทีสุ วิยาติ อาห ‘‘อโรโค’’ติ. สมเวปากินิยาติ ยถาภุตฺตมาหารํ สมากาเรเนว ปจนสีลาย. ทฬฺหํ กตฺวา ปจนฺตี หิ คหณี โฆรภาเวน ปิตฺตวิการาทิวเสน โรคํ ชเนติ, สิถิลํ กตฺวา ปจนฺตี มนฺทภาเวน วาตวิการาทิวเสน เตนาห ‘‘นาติสีตาย นาจฺจุณฺหายา’’ติ. คหณิเตชสฺส มนฺทปฏุตาวเสน สตฺตานํ ยถากฺกมํ สีตุณฺหสหตาติ อาห ‘‘อติสีตลคฺคหณิโก’’ติอาทิ. ยาถาวโต อจฺจยเทสนา อตฺตโน อาวิกรณํ นามาติ อาห ‘‘ยถาภูตํ อตฺตโน อคุณํ ปกาเสตา’’ติ. อุทยตฺถคามินิยาติ สงฺขารานํ อุทยญฺจ วยญฺจ ปฏิวิชฺฌนฺติยาติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘อุทยญฺจา’’ติอาทิ. ปริสุทฺธายาติ นิรุปกฺกิเลสาย. นิพฺพิชฺฌิตุํ สมตฺถายาติ ตทงฺควเสน สวิเสสํ ปชหิตุํ สมตฺถาย. ตสฺส ทุกฺขสฺส ขยคามินิยาติ ยํ ทุกฺขํ อิมสฺมึ ญาเณ อนธิคเต ปวตฺติรหํ, อธิคเต น ปวตฺติ, ตํ สนฺธาย วทติ. ตถาเหส โยคาวจโร ‘‘จูฬโสตาปนฺโน’’ติ วุจฺจติ. จตุตฺถํ อุตฺตานเมว.

‘အပ္ပ’ ဟူသော စကားလုံးသည် မရှိခြင်းအနက်ရှိ၏။ “အပ္ပသဒ္ဒဿ...ပ... ခေါ ပန” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ ထို့ကြောင့် “နာကျင်မှုမရှိသော (အနာကင်းသော)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘သမဝေပါကိနိယာ’ ဟူသည် စားသောက်အပ်သော အာဟာရကို မျှတစွာ ချက်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပြင်းထန်စွာ ချက်တတ်သော ဂဟဏီ (အစာချက်မီး) သည် ကြမ်းတမ်းသောကြောင့် သည်းခြေပျက်ခြင်း စသည်ဖြင့် ရောဂါကို ဖြစ်စေတတ်၏။ ညံ့ဖျင်းစွာ ချက်တတ်သော ဂဟဏီသည် အားနည်းသောကြောင့် လေနာပျက်ခြင်း စသည်ဖြင့် ရောဂါကို ဖြစ်စေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် “မအေးလွန်း မပူလွန်းသော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အစာချက်မီး၏ ညံ့ဖျင်းခြင်း၊ ထက်မြက်ခြင်း စွမ်းအားအလျောက် သတ္တဝါတို့၏ အအေးအပူကို ခံနိုင်ရည်ရှိမှုကို ရည်ရွယ်၍ “အလွန်အေးသော ဝမ်းမီးရှိသူ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း အပြစ်ကို ဝန်ခံခြင်းသည် မိမိကိုယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် “မိမိ၏ မကောင်းမှုကို ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ဖော်ပြတတ်သူ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာ’ ဟူသည် သင်္ခါရတရားတို့၏ ဖြစ်ခြင်းနှင့် ပျက်ခြင်းကို ထိုးထွင်းသိမြင်သောကြောင့် ဤအနက်သည် ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ပရိသုဒ္ဓါယ’ ဟူသည် ကိလေသာ ကင်းစင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘နိဗ္ဗိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထာယ’ ဟူသည် တဒင်္ဂအားဖြင့် ထူးခြားစွာ စွန့်ပယ်နိုင်စွမ်းသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘တဿ ဒုက္ခဿ ခယဂါမိနိယာ’ ဟူသည် ဤဉာဏ်ကို မရရှိသေးသမျှ ဖြစ်ပေါ်ထိုက်ပြီး ရရှိပြီးသောအခါ မဖြစ်ပေါ်တော့သော ဆင်းရဲဒုက္ခကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်သော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်ကို “စူဠသောတာပန်” ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ စတုတ္ထသုတ်သည် ထင်ရှားလှပြီ။

---

ปธานิยงฺคสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပဓာနိယင်္ဂသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

๕. มาตาปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

၅. မာတာပုတ္တသုတ်အဖွင့်

---

๕๕. ปญฺจเม วิสฺสาโสติ วิสจฺฉายสนฺตาโน ภาโว. โอตาโรติ ตตฺถ จิตฺตสฺส อนุปฺปเวโส. คเหตฺวาติ อตฺตโน เอว โอกาสํ คเหตฺวา. เขเปตฺวาติ กุสลวารํ เขเปตฺวา.

၅၅. ပဉ္စမသုတ်၌ ‘ဝိဿာသော’ ဟူသည် ချစ်ခင်ရင်းနှီးစွာ ပေါင်းသင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဩတာရော’ ဟူသည် ထိုအရာ၌ စိတ်၏ သက်ဝင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဂဟေတွာ’ ဟူသည် မိမိ၏ အခွင့်အရေးကိုသာ ယူ၍ ဖြစ်သည်။ ‘ခေပေတွာ’ ဟူသည် ကုသိုလ်အပိုင်းအခြားကို ကုန်လွန်စေ၍ ဖြစ်သည်။

---

ฆฏฺเฏยฺยาติ อกฺกมนาทิวเสน พาเธยฺย. ตีหิ ปริญฺญาหีติ ญาตตีรณปฺปหานสงฺขาตาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ. นตฺถิ เอเตสํ กุโตจิ ภยนฺติ อกุโตภยา, นิพฺภยาติ อตฺโถ. จตุนฺนํ โอฆานํ, สํสารมโหฆสฺเสว วา ปารํ ปริยนฺตํ คตา. เตนาห ‘‘ปารํ วุจฺจติ นิพฺพาน’’นฺติอาทิ.

‘ဃဋ္ဋေယျ’ ဟူသည် နင်းနယ်ခြင်း စသည်ဖြင့် နှိပ်စက်ရာ၏။ ‘တီဟိ ပရိညာဟိ’ ဟူသည် ဉာတပရိညာ၊ တီရဏပရိညာ၊ ပဟာနပရိညာ ဟု ဆိုအပ်သော ပရိညာသုံးပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မည်သည့်ဘေးမျှ မရှိသောကြောင့် ‘အကုတောဘယာ’ မည်၏၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်း မရှိကုန် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သြဃလေးပါးတို့၏ သို့မဟုတ် သံသရာတည်းဟူသော အိုင်ကြီး၏ တစ်ဖက်ကမ်း အဆုံးသို့ ရောက်ကုန်ပြီ။ ထို့ကြောင့် “တစ်ဖက်ကမ်းဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကို ခေါ်ဆိုအပ်၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

---

มาตาปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မာတာပုတ္တသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

๖. อุปชฺฌายสุตฺตวณฺณนา

၆. ဥပဇ္ဈာယသုတ်အဖွင့်

---

๕๖. ฉฏฺเฐ [Pg.25] มธุรกภาโว นาม สรีรสฺส ถมฺภิตตฺตํ, ตํ ปน ครุภาวปุพฺพกนฺติ อาห ‘‘สญฺชาตครุภาโว’’ติ. น ปกฺขายนฺตีติ นปฺปกาเสนฺติ, นานาการณโต น อุปฏฺฐหนฺติ. เตนาห ‘‘จตสฺโส ทิสา จ อนุทิสา จ มยฺหํ น อุปฏฺฐหนฺตี’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

၅၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ ‘မဓုရကဘာဝေါ’ မည်သည် ကိုယ်ခန္ဓာ တောင့်တင်းခိုင်မာခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုအဖြစ်သည် လေးလံခြင်းကို ရှေ့သွားပြုသောကြောင့် “လေးလံသော အဖြစ်သည် ဖြစ်ပေါ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘န ပက္خာယန္တိ’ ဟူသည် မထင်ရှားကုန်၊ အကြောင်းအမျိုးမျိုးကြောင့် ထင်ရှားမရှိကုန်။ ထို့ကြောင့် “ငါ့အား အရပ်လေးမျက်နှာတို့သည်လည်းကောင်း၊ အရပ်မျက်နှာငယ်တို့သည်လည်းကောင်း မထင်ရှားကုန်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကြွင်းသောအရာတို့သည် ဤ၌ ထင်ရှားလှပြီ။

---

อุปชฺฌายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဥပဇ္ဈာယသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

๗. อภิณฺหปจฺจเวกฺขิตพฺพฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา

၇. အဘိဏှပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗဌာနသုတ်အဖွင့်

---

๕๗. สตฺตเม ชราธมฺโมติ ธมฺม-สทฺโท ‘‘อสมฺโมสธมฺโม นิพฺพาน’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๗๖๓) วิย ปกติปริยาโย, ตสฺมา ชราปกติโก ชิณฺณสภาโวติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ชราสภาโว’’ติอาทิ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. กมฺมุนา ทาตพฺพํ อาทิยตีติ กมฺมทายาโท, อตฺตนา ยถูปจิตกมฺมผลภาคีติ อตฺโถ. ตํ ปน ทายชฺชํ การณูปจาเรน วทนฺโต ‘‘กมฺมํ มยฺหํ ทายชฺชํ สนฺตกนฺติ อตฺโถ’’ติ อาห ยถา ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ, เอวมิทํ ปุญฺญํ วฑฺฒตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๘๐). โยนีหิ ผลํ สภาวโต ภินฺนมฺปิ อภินฺนํ วิย มิสฺสิตํ โหติ. เตนาห ‘‘กมฺมํ มยฺหํ โยนิ การณ’’นฺติ. มมตฺตวเสน พชฺฌนฺตีติ พนฺธู, ญาติ สาโลหิโต จ, กมฺมํ ปน เอกนฺตสมฺพนฺธวาติ อาห ‘‘กมฺมํ มยฺหํ พนฺธู’’ติ. ปติฏฺฐาติ อวสฺสโย. กมฺมสทิโส หิ สตฺตานํ อวสฺสโย นตฺถิ.

၅၇. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ္၌ "ဇရာဓမ္မော" ဟူေသာ ပုဒ္၌ "ဓမ္မ" သဒ္ဒါသည္ "အသမ္မောသဓမ္မော နိဗ္ဗာနံ" စသည္၌ကဲ့သုိ့ ပကတိ (သဘာဝ) ဟူေသာ အနက္ကုိ ေဟာ၏။ ထုိ့ေကြာင့္ ဇရာပကတိရွိေသာ အုိမင္းျခင္းသေဘာရွိသူဟု အဓိပ္ပာယ္ရေရွးဦးစြာ ေဖာ္ျပရ၏။ ထုိ့ေကြာင့္ "ဇရာသဘာဝေါ" စသည္ျဖင့္ မိန့္ဆုိေတာ္မူသည္။ ကြြင္းေသာပုဒ္တုိ့၌လည္း ဤနည္းအတုိင္းပင္ ျဖစ္၏။ ကံက ေပးအပ္ေသာအေမြကုိ ခံယူတတ္ေသာေကြာင့္ "ကမ္မဒါယာဒ" မည္၏၊ မိမိ ဆည္းပူးအပ္ေသာ ကံ၏ အက်ဳိးကုိ ခံစားရသူဟု အဓိပ္ပာယ္ရ၏။ ထုိအေမြကုိ အေကြာင္းကုိ အက်ဳိးအျဖစ္ တင္စားေျပာဆုိျခင္းအားျဖင့္ "ကံသည္ ငါ၏ အေမြဥစၥာျဖစ္၏ဟု အဓိပ္ပာယ္ရ၏" ဟု မိန့္ဆုိေတာ္မူသည္။ "ရဟန္းတုိ့၊ ကုသိုလ္တရားတုိ့ကုိ ေဆာက္တည္ျခင္းဟူေသာ အေကြာင္းေကြာင့္ ဤေကာင္းမွဳသည္ တုိးပြား၏" ဟု မိန့္ဆုိသကဲ့သုိ့ ျဖစ္၏။ အက်ဳိးတရားသည္ အေကြာင္းမွ သေဘာအားျဖင့္ ကြဲျပားေသာ္လည္း မကြဲျပားသကဲ့သုိ့ ေရာေႏွာေနတတ္၏။ ထုိ့ေကြာင့္ "ကံသည္ ငါ၏ အေကြာင္းရင္းျဖစ္၏" ဟု မိန့္ဆုိေတာ္မူသည္။ "ငါ့ဥစၥာ" ဟူေသာ အစြဲျဖင့္ ေႏွာင္ဖဲြ့တတ္ေသာေကြာင့္ ဆြဲမ်ဳိးဉာတိတုိ့သည္ "ဗန္ဓု" မည္ကုန္၏။ ကံသည္လည္း စင္စစ္ ေႏွာင္ဖဲြ့တတ္ေသာ သေဘာရွိေသာေကြာင့္ "ကံသည္ ငါ၏ ဆြဲမ်ဳိးျဖစ္၏" ဟု မိန့္ဆုိေတာ္မူသည္။ "ပတိဌာ" ဟူသည္ မွီခုိရာတည္း။ သတၱဝါတုိ့အား ကံႏွင့္တူေသာ မွီခုိရာသည္ မရွိေပ။

---

โยพฺพนํ อารพฺภ อุปฺปนฺนมโทติ ‘‘มหลฺลกกาเล ปุญฺญํ กริสฺสาม, ทหรมฺห ตาวา’’ติ โยพฺพนํ อปสฺสาย มานกรณํ. ‘‘อหํ นิโรโค สฏฺฐิ วา สตฺตติ วา วสฺสานิ อติกฺกนฺตานิ, น เม หรีตกขณฺฑมฺปิ ขาทิตพฺพํ, อิเม ปนญฺเญ ‘อสุกํ โน ฐานํ รุชฺชติ, เภสชฺชํ ขาทามา’ติ วิจรนฺติ, โก อญฺโญ มยา สทิโส นิโรโค นามา’’ติ เอวํ มานกรณํ อาโรคฺยมโท. สพฺเพสมฺปิ ชีวิตํ นาม ปภงฺคุรํ ทุกฺขานุพนฺธญฺจ, ตทุภยํ อโนโลเกตฺวา ปพนฺธฏฺฐิตึ ปจฺจยสุลภตญฺจ นิสฺสาย ‘‘จิรํ ชีวึ, จิรํ ชีวามิ, จิรํ ชีวิสฺสามิ, สุขํ ชีวึ, สุขํ ชีวามิ, สุขํ ชีวิสฺสามี’’ติ เอวํ มานกรณํ ชีวิตมโท.

ပ်ဳိရြယ္မွဳကုိ အေကြာင္းျပဳ၍ ျဖစ္ေပၚလာေသာ မာန္ယစ္ျခင္းဟူသည္ "ငါတုိ့သည္ ငယ္ရြယ္ကြေသး၏၊ ကြီးမွသာ ေကာင္းမွဳကုိ ျပဳကြအံ့" ဟု ပ်ဳိရြယ္မွဳကုိ အမွီျပဳ၍ မာန္မူျခင္းျဖစ္၏။ "ငါသည္ အနာေရာဂါကင္း၏၊ အသက္ ေျခာက္ဆယ္ သုိ့မဟုတ္ ခုနစ္ဆယ္ ေက်ာ္လြန္ခဲ့ေသာ္လည္း ဖန္ခါးသီးတစ္စိတ္မွ်ပင္ စားစရာမလုိ၊ ဤတစ္ပါးေသာသူတုိ့သည္ကား 'ငါတုိ့အား ဤမည္ေသာေနရာမွ နာက်င္ကိုက္ခဲလွေသာေကြာင့္ ေဆးဝါးမ်ား စားသုံးေနကြရသည္' ဟု ေျပာဆုိလႈပ္ရွားေနကြရကုန္၏၊ ငါႏွင့္တူေသာ အနာကင္းသူ မည္သူရွိသနည္း" ဟု ဤသုိ့ မာန္မူျခင္းသည္ အာေရာဂ်မဒ (အနာကင္းမွဳကုိ အမွီျပဳ၍ မာန်ယစ်ခြင်း) ျဖစ္၏။ ခပ္သိမ္းေသာသူတုိ့၏ အသက္သည္ ပ်က္စီးလြယ္ေသာ သေဘာရွိပြီး ဆင္းရဲျခင္းႏွင့္ ယွဥ္စပ္ေန၏။ ထုိအခ်က္ႏွစ္ပါးကုိ မင့္ကြက္ဘဲ အသက္၏ အဆက္မျပတ္ တည္ရွိျခင္းကုိလည္းေကာင္း၊ ပစၥည္းအေထာက္အပံ့ လြယ္ကူျခင္းကုိလည္းေကာင္း အမွီျပဳ၍ "ငါသည္ အသက္ရွည္ရွည္ ေနခဲ့ရပြီ၊ ယခုလည္း အသက္ရွည္ရွည္ ေနရဆဲ ျဖစ္၏၊ ေနာင္လည္း အသက္ရွည္ရွည္ ေနရလတၱံ့၊ ငါသည္ ခ်မ္းသာစြာ ေနခဲ့ရပြီ၊ ယခုလည္း ခ်မ္းသာစြာ ေနရဆဲ ျဖစ္၏၊ ေနာင္လည္း ခ်မ္းသာစြာ ေနရလတၱံ့" ဟု ဤသုိ့ မာန္မူျခင္းသည္ ဇီဝိတမဒ (အသက္ရွင္ျခင္းကုိ အမွီျပဳ၍ မာန်ယစ်ခြင်း) ျဖစ္၏။

---

อุปธิรหิตนฺติ [Pg.26] กามูปธิรหิตํ. จตฺตาโร หิ อุปธี – กามูปธิ, ขนฺธูปธิ, กิเลสูปธิ, อภิสงฺขารูปธีติ. กามาปิ ‘‘ยํ ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ กามานํ อสฺสาโท’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๖) เอวํ วุตฺตสฺส สุขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต ‘‘อุปธิยติ เอตฺถ สุข’’นฺติ อิมินา วจนตฺเถน ‘‘อุปธี’’ติ วุจฺจติ, ขนฺธาปิ ขนฺธมูลกสฺส ทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต, กิเลสาปิ อปายทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต, อภิสงฺขาราปิ ภวทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ဥပဓိကင္းသည္ဟူသည္ ကာမဥပဓိ ကင္းျခင္းကုိ ဆိုလိုသည္။ ဥပဓိတုိ့သည္ ေလးပါးရွိကုန္၏၊ ကာမဥပဓိ၊ ခႏၶဥပဓိ၊ ကိေလသဥပဓိ၊ အဘိသခၤါရဥပဓိတုိ့ ျဖစ္သည္။ ကာမတုိ့သည္လည္း "ကာမဂုဏ္ငါးပါးကုိ အမွီျပဳ၍ ျဖစ္ေပၚလာေသာ ခ်မ္းသာျခင္း၊ ဝမ္းေျမာက္ျခင္းသည္ ကာမတုိ့၏ သာယာဖြယ္ (အႆာဒ) ျဖစ္၏" ဟု မိန့္ဆုိအပ္ေသာ ခ်မ္းသာျခင္း၏ တည္ရာျဖစ္ေသာေကြာင့္ "ဤကာမဂုဏ္၌ ခ်မ္းသာကုိ တင္ထားအပ္၏" ဟူေသာ ဝစနတၳအရ "ဥပဓိ" ဟု ေခၚဆိုအပ္၏။ ခႏၶာတုိ့သည္လည္း ခႏၶာလွ်င္ အေျခခံရွိေသာ ဆင္းရဲျခင္း၏ တည္ရာျဖစ္ေသာေကြာင့္လည္းေကာင္း၊ ကိေလသာတုိ့သည္လည္း အပါယ္ဆင္းရဲ၏ တည္ရာျဖစ္ေသာေကြာင့္လည္းေကာင္း၊ အဘိသခၤါရတုိ့သည္လည္း ဘဝဆင္းရဲ၏ တည္ရာျဖစ္ေသာေကြာင့္လည္းေကာင္း ဥပဓိဟု ေခၚဆိုအပ္၏။ ကြြင္းေသာစကားသည္ လြယ္ကူလွေပသည္။

---

อภิณฺหปจฺจเวกฺขิตพฺพฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အဘိဏွပစၥေဝက္ခိတဗဘဌာနသုတ္အဖြင့္ ပြီးဆုံးပြီ။

---

๘-๑๐. ลิจฺฉวิกุมารกสุตฺตาทิวณฺณนา

၈-၁၀. လိစၧဝိကုမာရကသုတ္စသည္တုိ့၏ အဖြင့္။

---

๕๘-๖๐. อฏฺฐเม สาปเตยฺยนฺติ เอตฺถ สํ วุจฺจติ ธนํ, ตสฺส ปตีติ สปติ, ธนสามิโก. ตสฺส หิตาวหตฺตา สาปเตยฺยํ, ทฺรพฺยํ, ธนนฺติ อตฺโถ. อตฺตโน รุจิวเสน คามกิจฺจํ เนตีติ คามนิโย, คามนิโยเยว คามณิโก.

၅၈-၆၀. ရွစ္ခုေျမာက္သုတ္၌ "သာပေတယ်" ဟူေသာ ပုဒ္တြင္ "သံ" ဟု ဥစၥာကုိ ဆိုအပ္၏၊ ထိုဥစၥာ၏ အရွင္ကုိ "သပတိ" ဟု ဆိုအပ္၏၊ ဥစၥာရွင္ ဟူလို။ ထုိဥစၥာရွင္အား အက်ဳိးကုိ ေဆာင္တတ္ေသာေကြာင့္ "သာပေတယ်" ဟု ေခၚဆိုအပ္၏၊ အသုံးအေဆာင္ ဥစၥာျဖစ္၏ဟု အဓိပ္ပာယ္ရ၏။ မိမိအလိုအေလ်ာက္ ရြာ၏ ကိစၥကုိ ေဆာင္ရြက္တတ္ေသာေကြာင့္ "ဂါမဏိယ" မည္၏၊ ဂါမဏိယသည္ပင္ "ဂါမဏိက" မည္၏။

---

อนฺวาย อุปนิสฺสาย ชีวนสีลา อนุชีวิโนติ อาห ‘‘เย จ เอตํ อุปนิสฺสาย ชีวนฺตี’’ติ. เอกํ มหากุลํ นิสฺสาย ปณฺณาสมฺปิ สฏฺฐิปิ กุลานิ ชีวนฺติ, เต มนุสฺเส สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. นวมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

ေနာက္သုိ့ လုိက္ပါ၍ မွီခုိကာ အသက္ေမြးတတ္သူမ်ားကုိ "အႏုဇီဝိေနာ" ဟု ေခၚဆိုအပ္၏၊ ထုိ့ေကြာင့္ "အကြင္သူတုိ့သည္ ထုိသူကုိ မွီခုိ၍ အသက္ေမြးကြကုန္၏" ဟု မိန့္ဆုိေတာ္မူသည္။ အမ်ဳိးကြီးတစ္စုကုိ မွီ၍ အိမ္ေထာင္စု ငါးဆယ္ျဖစ္ေစ ေျခာက္ဆယ္ျဖစ္ေစ အသက္ေမြးကြကုန္၏၊ ထုိလူတုိ့ကုိ ရည္ညႊန္း၍ ဤသုိ့ မိန့္ဆုိအပ္သည္။ ကြြင္းေသာစကားသည္ လြယ္ကူလွေပသည္။ ကိုးခုေျမာက္သုတ္ စသည္တုိ့သည္ အနက္အဓိပ္ပာယ္ ထင္ရွားကုန္၏။

---

ลิจฺฉวิกุมารกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

လိစၧဝိကုမာရကသုတ္စသည္တုိ့၏ အဖြင့္ ပြီးဆုံးပြီ။

---

นีวรณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

နီဝရဏဝဂ္အဖြင့္ ပြီးဆုံးပြီ။

---

(๗) ๒. สญฺญาวคฺโค

(၇) ၂. သညာဝဂ္။

---

๑-๕. สญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၅. သညာသုတ္စသည္တုိ့၏ အဖြင့္။

---

๖๑-๖๕. ทุติยสฺส ปฐเม ‘‘มหปฺผลา มหานิสํสา’’ติ อุภยมฺเปตํ อตฺถโต เอกํ, พฺยญฺชนเมว นานนฺติ อาห ‘‘มหปฺผลา’’ติอาทิ. ‘‘ปญฺจิเม คหปตโย อานิสํสา’’ติอาทีสุ (อุทา. ๗๖) อานิสํส-สทฺโท ผลปริยาโยปิ โหติ[Pg.27]. มหโต โลกุตฺตรสฺส สุขสฺส ปจฺจยา โหนฺตีติ มหานิสํสา. อมโตคธาติ อมตพฺภนฺตรา อมตํ อนุปฺปวิฏฺฐา นิพฺพานทิฏฺฐตฺตา, ตโต ปรํ น คจฺฉนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อมตปริโยสานา’’ติ. อมตํ ปริโยสานํ อวสานํ เอตาสนฺติ อมตปริโยสานา. มรณสญฺญาติ มรณานุปสฺสนาญาเณน สญฺญา. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญาติ อาหารํ คมนาทิวเสน ปฏิกูลโต ปริคฺคณฺหนฺตสฺส อุปฺปนฺนสญฺญา. อุกฺกณฺฐิตสฺสาติ นิพฺพินฺทนฺตสฺส กตฺถจิปิ อสชฺชนฺตสฺส. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

၆၁-၆၅. ဒုတိယပဏ္ဏာသက၏ ပထမသုတ္၌ "မဟပ္ဖလာ မဟာနိသံသာ" ဟူေသာ ဤႏွစ္ပုဒ္လုံးသည္ အနက္အားျဖင့္ တစ္ခုတည္း ျဖစ္၍ ဗ်ည္း (အကၡရာ) မွ်သာ ကြဲျပားေသာေကြာင့္ "မဟပ္ဖလာ" စသည္ျဖင့္ မိန့္ဆုိေတာ္မူသည္။ "သူေဌးတုိ့၊ ဤအက်ဳိးေက်းဇူး ငါးပါးတုိ့သည္" စသည္၌ "အာနိသံသ" သဒ္ဒါသည္ အက်ဳိးဟူေသာ အနက္ကုိလည္း ေဟာ၏။ ကြီးျမတ္ေသာ လောကုတ္တရာခ်မ္းသာ၏ အေကြာင္းျဖစ္ေသာေကြာင့္ "မဟာနိသံသာ" ဟု ဆိုအပ္၏။ "အမေတာဂဓာ" ဟူသည္ နိဗဘါန္ကုိ မ်က္ေမွာက္ျပဳရသည့္အတြက္ နိဗဘါန္အတြင္းသုိ့ သက္ဝင္ေသာ၊ နိဗဘါန္သုိ့ ဆုိက္ေရာက္ေသာ သေဘာရွိသည္ျဖစ္၍ ထုိထက္လြန္ေသာ အျခားသုိ့ မသြားကုန္။ ထုိ့ေကြာင့္ "အမတပရိေယာသာနာ" ဟု မိန့္ဆုိေတာ္မူသည္။ နိဗဘါန္သည္ ပြီးဆုံးရာ အဆုံးရွိကုန္ေသာေကြာင့္ "အမတပရိေယာသာနာ" မည္ကုန္၏။ "မရဏသညာ" ဟူသည္ မရဏာႏုပႆနာဉာဏ္ႏွင့္တကြျဖစ္ေသာ သညာတည္း။ "အာဟာေရ ပဋိကူလသညာ" ဟူသည္ ဆြမ္းခံသြားျခင္းစသည္တုိ့ျဖင့္ အာဟာရကုိ စက္ဆုပ္ဖြယ္အားျဖင့္ ႏွလုံးသြင္းေသာသူအား ျဖစ္ေပၚလာေသာ သညာတည္း။ "ဥကၠဏ္ဌိတႆ" ဟူသည္ ငြီးေငြ့ေသာ၊ တစ္စုံတစ္ခု၌မွ် ငြိတြယ္ျခင္းမရွိေသာသူအား ျဖစ္၏။ ဒုတိယသုတ္ စသည္တုိ့သည္ အနက္အဓိပ္ပာယ္ ထင္ရွားကုန္၏။

---

สญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သညာသုတ္စသည္တုိ့၏ အဖြင့္ ပြီးဆုံးပြီ။

---

๖-๑๐. สาชีวสุตฺตาทิวณฺณนา

၆-၁၀. သာဇီဝသုတ္စသည္တုိ့၏ အဖြင့္။

---

๖๖-๗๐. ฉฏฺเฐ สห อาชีวนฺติ เอตฺถาติ สาชีโว, ปญฺหสฺส ปุจฺฉนํ วิสฺสชฺชนญฺจ. เตนาห ‘‘สาชีโวติ ปญฺหปุจฺฉนญฺเจว ปญฺหวิสฺสชฺชนญฺจา’’ติอาทิ. อภิสงฺขตนฺติ จิตํ. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

၆၆-၇၀. ေျခာက္ခုေျမာက္သုတ္၌ ဤစကားေျပာဆုိျခင္း၌ အတူတကြ အသက္ေမြးကြကုန္၏ဟူေသာ အနက္ျဖင့္ "သာဇီဝ" မည္၏၊ ျပႆနာကုိ ေမးျခင္းႏွင့္ ေျဖကြားျခင္းတည္း။ ထုိ့ေကြာင့္ "သာဇီဝဟူသည္ ျပႆနာေမးျခင္းႏွင့္ ျပႆနာေျဖကြားျခင္းတည္း" စသည္ျဖင့္ မိန့္ဆုိေတာ္မူသည္။ "အဘိသခၤတံ" ဟူသည္ ဆည္းပူးအပ္ေသာ တရားတည္း။ ခုနစ္ခုေျမာက္သုတ္ စသည္တုိ့သည္ အနက္အဓိပ္ပာယ္ ထင္ရွားကုန္၏။

---

สาชีวสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သာဇီဝသုတ္စသည္တုိ့၏ အဖြင့္ ပြီးဆုံးပြီ။

---

สญฺญาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သညာဝဂ္အဖြင့္ ပြီးဆုံးပြီ။

---

(๘) ๓. โยธาชีววคฺโค

(၈) ၃. ေယာဓာဇီဝဝဂ္။

---

๑-๒. ปฐมเจโตวิมุตฺติผลสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၂. ပထမေစတောဝိမုတၱိဖလသုတ္စသည္တုိ့၏ အဖြင့္။

---

๗๑-๗๒. ตติยสฺส ปฐเม อวิชฺชาปลิฆนฺติ เอตฺถ อวิชฺชาติ วฏฺฏมูลิกา อวิชฺชา, อยํ ปจุรชเนหิ อุกฺขิปิตุํ อสกฺกุเณยฺยภาวโต ทุกฺขิปนฏฺเฐน นิพฺพานทฺวารปฺปเวสวิพนฺธเนน จ ‘‘ปลิโฆ วิยาติ ปลิโฆ’’ติ วุจฺจติ. เตเนส ตสฺสา อุกฺขิตฺตตฺตา ‘‘อุกฺขิตฺตปลิโฆ’’ติ วุตฺโต. ปุนพฺภวสฺส กรณสีโล, ปุนพฺภวํ วา ผลํ อรหตีติ โปโนภวิกา, ปุนพฺภวทายิกาติ อตฺโถ. ชาติสํสาโรติ ชายนวเสน เจว สํสรณวเสน จ เอวํลทฺธนามานํ ปุนพฺภวกฺขนฺธานํ ปจฺจโย กมฺมาภิสงฺขาโร. ชาติสํสาโรติ หิ ผลูปจาเรน การณํ วุตฺตํ. ตญฺหิ ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติการณวเสน ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตตฺตา ‘‘ปริขา’’ติ วุจฺจติ สนฺตานสฺส [Pg.28] ปริกฺขิปนโต. เตเนส ตสฺส สํกิณฺณตฺตา วิกิณฺณตฺตา สพฺพโส ขิตฺตตฺตา วินาสิตตฺตา ‘‘สํกิณฺณปริโข’’ติ วุตฺโต.

၇၁-၇၂. တတိယဝဂ္၏ ပထမသုတ္၌ "အဝိဇၨာပလိဃံ" ဟူေသာ ပုဒ္တြင္ "အဝိဇၨာ" ဟူသည္ သံသရာ၏ အေျခခံျဖစ္ေသာ မောဟတည်း၊ ဤေမာဟသည္ လူအမ်ားတုိ့ မဖယ္ရွားႏုိင္ေသာေကြာင့္ ဖယ္ရွားရခက္ေသာ အနက္ျဖင့္လည္းေကာင္း၊ နိဗဘါန္တံခါးသုိ့ ဝင္ေရာက္ျခင္းကုိ ပိတ္ပင္တားဆီးတတ္ေသာေကြာင့္လည္းေကာင္း "တံခါးက်င္ႏွင့္ တူလွသျဖင့္ တံခါးက်င္ (ပလိဃ)" ဟု ဆိုအပ္၏။ ထုိ့ေကြာင့္ ထိုသူသည္ အဝိဇၨာတံခါးက်င္ကုိ ႏႈတ္ပယ္ပြီးျဖစ္ေသာေကြာင့္ "ဥကၡိတၱပလိဃ (ႏႈတ္အပ္ေသာ တံခါးက်င္ရွိသူ)" ဟု မိန့္ဆုိေတာ္မူသည္။ ဘဝသစ္ကုိ ျပဳတတ္ေသာ သေဘာရွိေသာေကြာင့္ ေသာ္လည္းေကာင္း၊ ဘဝသစ္ဟူေသာ အက်ဳိးကုိ ရထုိက္ေသာေကြာင့္ ေသာ္လည္းေကာင္း "ေပါေနာဗၻဝိက" မည္၏၊ ဘဝသစ္ကုိ ေပးတတ္ေသာ သေဘာရွိ၏ဟု အဓိပ္ပာယ္ရသည္။ "ဇာတိသံသာရ" ဟူသည္ ျဖစ္ေပၚျခင္းအားျဖင့္လည္းေကာင္း၊ က်င္လည္ျခင္းအားျဖင့္လည္းေကာင္း ဤသုိ့ အမည္ရကုန္ေသာ ဘဝသစ္၌ ျဖစ္ေသာ ခႏၶာတုိ့၏ အေကြာင္းျဖစ္ေသာ ကမ္မာဘိသခၤါရတည္း။ "ဇာတိသံသာရ" ဟူသည္ အက်ဳိးကုိ အေကြာင္း၌ တင္စား၍ (ဖလူပစာအားျဖင့္) မိန့္ဆုိအပ္ေသာ အေကြာင္းတရား ျဖစ္၏။ ထိုအေကြာင္းတရားသည္ အဖန္ဖန္ ျဖစ္ေပၚတတ္ေသာ အေကြာင္းရင္းအားျဖင့္ ပတ္ပတ္လည္ ဝုိင္းရံထားေသာေကြာင့္ သတၱဝါတုိ့၏ သႏၲာန္ကုိ ပတ္ပတ္လည္ ဝုိင္းရံထားသည့္ အနက္ျဖင့္ "ပရိခါ (က်ုံး)" ဟု ဆိုအပ္၏။ ထုိ့ေကြာင့္ ထုိပရိခါကုိ ျဖဳိဖ်က္အပ္၊ ပယ္ေဖ်ာက္အပ္၊ အလုံးစုံ စြန့္ပစ္အပ္၊ ဖ်က္ဆီးအပ္ပြီး ျဖစ္ေသာေကြာင့္ ထိုသူကို "သံကိဏၪပရိခ (ျဖဳိဖ်က္အပ္ေသာ က်ုံးရွိသူ)" ဟု မိန့္ဆုိေတာ္မူသည္။

---

ตณฺหาสงฺขาตนฺติ เอตฺถ ตณฺหาติ วฏฺฏมูลิกา ตณฺหา. อยญฺหิ คมฺภีรานุคตฏฺเฐน ‘‘เอสิกา’’ติ วุจฺจติ. ลุญฺจิตฺวา อุทฺธริตฺวา. โอรมฺภาคิยานีติ โอรมฺภาคชนกานิ กามภเว อุปปตฺติปจฺจยานิ กามราคสํโยชนาทีนิ. เอตานิ หิ กวาฏํ วิย นครทฺวารํ จิตฺตํ ปิทหิตฺวา ฐิตตฺตา ‘‘อคฺคฬา’’ติ วุจฺจนฺติ. เตเนส เตสํ นิคฺคตตฺตา ภินฺนตฺตา ‘‘นิรคฺคโฬ’’ติ วุตฺโตติ. อคฺคมคฺเคน ปนฺโน อปจิโต มานทฺธโช เอตสฺสาติ ปนฺนทฺธโช. ปนฺนภาโรติ ขนฺธภารกิเลสภารอภิสงฺขารภารา โอโรปิตา อสฺสาติ ปนฺนภาโร. วิสํยุตฺโตติ จตูหิ โยเคหิ สพฺพกิเลเสหิ จ วิสํยุตฺโต. อสฺมิมาโนติ รูเป อสฺมีติ มาโน, เวทนาย, สญฺญาย, สงฺขาเรสุ, วิญฺญาเณ อสฺมิมาโน. เอตฺถ หิ ปญฺจปิ ขนฺเธ อวิเสสโต ‘‘อสฺมี’’ติ คเหตฺวา ปวตฺตมาโน อสฺมิมาโนติ อธิปฺเปโต.

‘တဏှာသင်္ခါတံ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘တဏှာ’ ဟူသည် သံသရာ၏ အခြေခံမူလဖြစ်သော တဏှာကို ဆိုလိုသည်။ ထိုတဏှာကို နက်ရှိုင်းစွာ အစဉ်လိုက်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘တံခါးတိုင် (ဣန္ဒခီလ)’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘လုဉ္စိတွာ’ ဟူသည် ဆွဲနုတ်၍ (နုတ်ပယ်၍) ဟူလို။ ‘ဩရမ္ဘာဂိယာနိ’ ဟူသည် အောက်ပိုင်းဘုံ၌ ဖြစ်စေတတ်ကုန်သော၊ ကာမဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော ကာမရာဂသံယောဇဉ် စသည်တို့တည်း။ ထိုသံယောဇဉ်တရားတို့သည် တံခါးရွက်သည် မြို့တံခါးကို ပိတ်ထားသကဲ့သို့ စိတ်ကို ပိတ်ဆို့ထားသည့်အတွက်ကြောင့် ‘မင်းတုတ် (တံခါးကျင်)’ ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုတံခါးကျင်တို့မှ လွတ်မြောက်ပြီးဖြစ်၍ ဖျက်ဆီးပြီးဖြစ်သောကြောင့် ‘တံခါးကျင်မရှိသူ (နိရဂ္ဂဠ)’ ဟု ဆိုအပ်၏။ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ချပစ်အပ်သော၊ ပယ်ဖျက်အပ်သော မာနတံခွန်ရှိသောကြောင့် ‘ပန္နဒ္ဓဇ’ (မာနတံခွန်ချပြီးသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ပန္နဘာရော’ ဟူသည် ခန္ဓာဝန်၊ ကိလေသာဝန်၊ အဘိသင်္ခါရဝန်တို့ကို ချထားပြီးသောကြောင့် ‘ဝန်ချပြီးသူ (ပန္နဘာရ)’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ဝိသံယုတ္တော’ ဟူသည် ယောဂတရားလေးပါးတို့မှလည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာတို့မှလည်းကောင်း ကင်းလွတ်ပြီးသူတည်း။ ‘အသ္မိမာနော’ ဟူသည် ရုပ်၌ ‘ငါဖြစ်၏’ ဟု ထင်မှတ်သော မာန၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဉ်၌ ‘ငါဖြစ်၏’ ဟု ထင်မှတ်သော မာနတည်း။ ဤ၌ ခန္ဓာငါးပါးလုံးကိုပင် အထူးမပြုဘဲ ‘ငါဖြစ်၏’ ဟု စွဲလမ်း၍ ဖြစ်ပွားတတ်သော မာနကို ‘အသ္မိမာန’ ဟု ရည်ရွယ်သည်။

---

นครทฺวารสฺส ปริสฺสยปฏิพาหนตฺถญฺเจว โสธนตฺถญฺจ อุโภสุ ปสฺเสสุ เอสิกาถมฺเภ นิขณิตฺวา ฐเปตีติ อาห ‘‘นครทฺวาเร อุสฺสาปิเต เอสิกาถมฺเภ’’ติ. ปาการวิทฺธํสเนเนว ปริขาภูมิสมกรณํ โหตีติ อาห ‘‘ปาการํ ภินฺทิตฺวา ปริขํ วิกิริตฺวา’’ติ. ‘‘เอว’’นฺติอาทิ อุปมาสํสนฺทนํ. สนฺโต สํวิชฺชมาโน กาโย ธมฺมสมูโหติ สกฺกาโย, อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ. ทฺวตฺตึสกมฺมการณา ทุกฺขกฺขนฺเธ อาคตทุกฺขานิ. อกฺขิโรคสีสโรคาทโย. อฏฺฐนวุติ โรคา, ราชภยาทีนิ ปญฺจวีสติมหาภยานิ. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

မြို့တံခါး၏ ဘေးအန္တရာယ်ကို ကာကွယ်ရန်နှင့် သန့်ရှင်းစေရန်အတွက် ဝဲယာနှစ်ဖက်လုံး၌ တံခါးတိုင်တို့ကို စိုက်ထူထားတတ်သောကြောင့် ‘nagaradvāre ussāpite esikāthambhe’ (မြို့တံခါး၌ စိုက်ထူအပ်သော တံခါးတိုင်များကဲ့သို့) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ မြို့ရိုးကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြင့်သာ ကျုံးမြေကို ညီညာစေခြင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ‘pākāraṃ bhinditvā parikhaṃ vikiritvā’ (မြို့ရိုးကို ဖျက်၍ ကျုံးကို ဖို့ပြီးလျှင်) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ဧဝံ’ စသည်တို့သည် ဥပမာကို နှိုင်းယှဉ်ပြခြင်းဖြစ်၏။ ထင်ရှားရှိသော တရားအစုအပေါင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘သက္ကာယ’ မည်၏၊ ယင်းသည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတည်း။ ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်း (ကမ္မကာရဏ) သုံးဆယ့်နှစ်ပါးတို့သည် ဒုက္ခက္ခန္ဓာ၌ ရောက်ရှိလာသော ဆင်းရဲဒုက္ခများဖြစ်ကုန်၏။ မျက်စိရောဂါ၊ ခေါင်းကိုက်ရောဂါ စသည်တို့တည်း။ ကိုးဆယ့်ရှစ်ပါးသော ရောဂါများ၊ မင်းဘေး စသော နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဘေးကြီးတို့တည်း။ ဒုတိယသုတ်သည် ထင်ရှားလှ၏။

---

ปฐมเจโตวิมุตฺติผลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမစေတောဝိမုတ္တိဖလသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်ပြီးပြီ။

---

๓-๔. ปฐมธมฺมวิหารีสุตฺตาทิวณฺณนา

၃-၄. ပထမဓမ္မဝိဟာရီသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๗๓-๗๔. ตติเย นิยกชฺฌตฺเตติ อตฺตโน สนฺตาเน. เมตฺตาย อุปสํหรณวเสน หิตํ เอสนฺเตน. กรุณาย วเสน อนุกมฺปมาเนน. ปริคฺคเหตฺวาติ ปริโต คเหตฺวา, ผริตฺวาติ อตฺโถ. ปริจฺจาติ ปริโต กตฺวา, สมนฺตโต ผริตฺวา อิจฺเจว อตฺโถ. ‘‘ปฏิจฺจา’’ติปิ [Pg.29] ปาโฐ. มา ปมชฺชิตฺถาติ ‘‘ฌายถา’’ติ วุตฺตสมถวิปสฺสนานํ อนนุยุญฺชเนน อญฺเญน วา เกนจิ ปมาทการเณน มา ปมาทํ อาปชฺชิตฺถ. นิยฺยานิกสาสเน อกตฺตพฺพกรณํ วิย กตฺตพฺพากรณมฺปิ ปมาโทติ. วิปตฺติกาเลติ สตฺตอสปฺปายาทิวิปตฺติยุตฺเต กาเล. สพฺเพปิ สาสเน คุณา อิเธว สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ อาห ‘‘ฌายถ มา ปมาทตฺถ…เป… อนุสาสนี’’ติ. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

၇၃-၇၄. တေတ္တိယသုတ်၌ ‘နိယကဇ္ဈတ္တေ’ ဟူသည် မိမိ၏ သန္တာန်၌။ မေတ္တာကို ရှေ့ရှုဆောင်ခြင်းဖြင့် အစီးအပွားကို ရှာဖွေသူသည်။ ကရုဏာဖြင့် သနားစောင့်ရှောက်သူသည်။ ‘ပရိဂ္ဂဟေတွာ’ ဟူသည် ပတ်ပတ်လည်မှ ယူ၍၊ ပျံ့နှံ့စေ၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ပရိစ္စ’ ဟူသည် ပတ်ပတ်လည် ပြု၍၊ အရပ်မျက်နှာအားလုံး ပျံ့နှံ့စေ၍ ဟုပင် အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ပဋိစ္စ’ ဟူ၍လည်း စာမူရှိ၏။ ‘မာ ပမဇ္ဇိတ္ထ’ ဟူသည် ‘ဈာန်တရားကို ပွားများကြကုန်လော့’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော သမထဝိပဿနာတရားတို့ကို အဖန်တလဲလဲ မပွားများခြင်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အခြားတစ်ပါးသော မေ့လျော့ခြင်း အကြောင်းတစ်ခုခုဖြင့် သော်လည်းကောင်း မေ့လျော့ခြင်းသို့ မရောက်ကြကုန်လင့်။ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း သာသနာတော်၌ မပြုအပ်သောအမှုကို ပြုခြင်းကဲ့သို့ ပြုအပ်သောအမှုကို မပြုခြင်းသည်လည်း မေ့လျော့ခြင်း (ပမာဒ) မည်၏။ ‘ဝိပတ္တိကာလေ’ ဟူသည် သပ္ပါယမဖြစ်ခြင်း (အသပ္ပါယ) ခုနစ်ပါး စသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပျက်စီးရာအခါ၌။ သာသနာတော်၌ရှိသော ခပ်သိမ်းသော ဂုဏ်တရားတို့သည် ဤကျင့်စဉ်၌သာလျှင် အကျုံးဝင်ကုန်၏ဟူ၍ ‘jhāyatha mā pamādattha…pe… anusāsanī’ (ဈာန်ကို ပွားများကြကုန်လော့၊ မမေ့မလျော့ကြကုန်လင့် ... ဤသည်မှာ ငါ၏ အဆုံးအမတည်း) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စတုတ္ထသုတ်၌ အထူးပြောဖွယ် မရှိပြီ။

---

ปฐมธมฺมวิหารีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမဓမ္မဝိဟာရီသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်ပြီးပြီ။

---

๕. ปฐมโยธาชีวสุตฺตวณฺณนา

၅. ပထမယောဓာဇီဝသုတ်အဖွင့်

---

๗๕. ปญฺจเม ยุชฺฌนํ โยโธ, โส อาชีโว เอเตสนฺติ โยธาชีวา. เตนาห ‘‘ยุทฺธูปชีวิโน’’ติ. สนฺถมฺภิตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกตีติ พทฺโธ ธิติสมฺปนฺโน ฐาตุํ น สกฺโกติ. สมาคเตติ สมฺปตฺเต. พฺยาปชฺชตีติ วิการมาปชฺชติ. เตนาห ‘‘ปกติภาวํ ชหตี’’ติ.

၇၅. ပဉ္စမသုတ်၌ စစ်တိုက်ခြင်းကို ‘ယောဓ’ ဟု ခေါ်၏၊ ထိုစစ်တိုက်ခြင်းသည် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ဖြစ်သောသူတို့သည် ‘ယောဓာဇီဝ’ (စစ်သည်တော်) မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘စစ်တိုက်ခြင်းဖြင့် အသက်မွေးသူများ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘သန္ထမ္ဘိတွာ ဌာတုံ န သက္ကောတိ’ ဟူသည် (စိုးရိမ်ထိတ်လန့်မှုကြောင့်) တောင့်တင်းကာ ဝီရိယ ဉာဏ်စွမ်းရှိလျက် မရပ်တည်နိုင်တော့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘သမာဂတေ’ ဟူသည် (ရန်သူနှင့်) ရင်ဆိုင်တိုးမိသောအခါ။ ‘ဗျာပဇ္ဇတိ’ ဟူသည် ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် ‘မူလပကတိ အခြေအနေကို စွန့်လွှတ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

---

รชคฺคสฺมินฺติ ปจฺจตฺเต ภุมฺมวจนนฺติ อาห ‘‘กึ ตสฺส ปุคฺคลสฺส รชคฺคํ นามา’’ติ. วินิพฺเพเฐตฺวาติ คหิตคฺคหณํ วิสฺสชฺชาเปตฺวา. โมเจตฺวาติ สรีรโต อปเนตฺวา.

‘ရဇဂ္ဂသ္မိံ’ ဟူသည် ပစ္စတ္တဝိဘတ်၌ ဘုမ္မဝိဘတ်အနက်ကို ဆောင်သောကြောင့် ‘ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ဖုန်မှုန့်အထွတ်အထိပ်ဟူသည် အဘယ်နည်း’ ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ ‘ဝိနိဗ္ဗေဌေတွာ’ ဟူသည် စွဲလမ်းအပ်သော အစွဲကို စွန့်လွှတ်စေ၍။ ‘မောစေတွာ’ ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာမှ ဖယ်ရှားစေ၍။

---

ปฐมโยธาชีวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမယောဓာဇီဝသုတ်အဖွင့်ပြီးပြီ။

---

๖. ทุติยโยธาชีวสุตฺตวณฺณนา

၆. ဒုတိယယောဓာဇီဝသုတ်အဖွင့်

---

๗๖. ฉฏฺเฐ จมฺมนฺติ อิมินา จมฺมมยํ จมฺมมิติ สิพฺพิตํ, อญฺญํ วา เกฏกผลกาทึ สงฺคณฺหาติ. ธนุกลาปํ สนฺนยฺหิตฺวาติ ธนุญฺเจว ตูณิรญฺจ สนฺนยฺหิตฺวา สชฺเชตฺวา. ธนุทณฺฑสฺส ชิยายตฺตภาวกรณาทิปิ หิ ธนุโน สนฺนยฺหนํ. เตเนวาห ‘‘ธนุญฺจ สรกลาปญฺจ สนฺนยฺหิตฺวา’’ติ. ยุทฺธสนฺนิเวเสน ฐิตนฺติ ทฺวินฺนํ เสนานํ พฺยูหนสํวิธานนเยน กโต โย สนฺนิเวโส, ตสฺส วเสน ฐิตํ, เสนาพฺยูหสํวิธานวเสน สนฺนิวิฏฺฐนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุสฺสาหญฺจ วายามญฺจ กโรตีติ ยุชฺฌนวเสน อุสฺสาหํ วายามญฺจ กโรติ. ปริยาปาเทนฺตีติ มรณปริยนฺติกํ อปรํ ปาเปนฺติ. เตนาห ‘‘ปริยาปาทยนฺตี’’ติ, ชีวิตํ ปริยาปาทยนฺติ มรณํ ปฏิปชฺชาเปนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

၇၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ ‘စမ္မံ’ (သားရေ) ဟူသော စကားဖြင့် သားရေဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော သားရေချပ်၊ သို့မဟုတ် အခြားသော ကာကွယ်ရေး ကိရိယာဖြစ်သော ဒိုင်း လွှား စသည်တို့ကို ယူ၏။ ‘ဓနုကလာပံ သန္နယှိတွာ’ ဟူသည် လေးနှင့် မြှားတောင့်တို့ကို တပ်ဆင်ပြင်ဆင်၍။ လေးကိုင်း၌ လေးကြိုးကို တပ်ဆင်ခြင်း စသည်သည်လည်း လေးကို ပြင်ဆင်ခြင်း မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘လေးနှင့် မြှားတောင့်ကို တပ်ဆင်ပြင်ဆင်၍’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ယုဒ္ဓသန္နိဝေသိတံ’ ဟူသည် စစ်တပ်နှစ်ဖက်၏ စစ်ဗျူဟာ ခင်းကျင်းပြင်ဆင်ခြင်း နည်းလမ်းအားဖြင့် ပြုအပ်သော စစ်ခင်းခြင်း ဖြစ်တတ်ရာ ထိုအစီအစဉ်အတိုင်း တည်ရှိခြင်း၊ စစ်ဗျူဟာခင်းကျင်းမှု အစီအစဉ်အတိုင်း တပ်ဖြန့်ထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အားထုတ်မှုကိုလည်းကောင်း၊ လုံ့လကိုလည်းကောင်း ပြု၏’ ဟူသည် စစ်တိုက်ခြင်းအားဖြင့် အားထုတ်ခြင်း၊ လုံ့လပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပရိယာပါဒေန္တိ’ ဟူသည် သေခြင်းတည်းဟူသော အဆုံးသတ်သို့ ရောက်စေကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘သေခြင်းသို့ ရောက်စေကုန်၏ (ပရိယာပါဒယန္တိ)’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အသက်ကို ကုန်စေ၍ သေခြင်းသို့ ရောက်စေကုန်၏ ဟူလို။

---

อรกฺขิเตเนว [Pg.30] กาเยนาติอาทีสุ หตฺถปาเท กีฬาเปนฺโต คีวํ วิปริวตฺเตนฺโต กายํ น รกฺขติ นาม. นานปฺปการํ ทุฏฺฐุลฺลํ กโรนฺโต วาจํ น รกฺขติ นาม. กามวิตกฺกาทโย วิตกฺเกนฺโต จิตฺตํ น รกฺขติ นาม. อนุปฏฺฐิตาย สติยาติ กายคตาย สติยา อนุปฏฺฐิตาย. ราเคน อนุคโตติ ราเคน อนุปหโต. ราคปเรโตติ วา ราเคน ผุฏฺโฐ ผุฏฺฐวิเสน วิย สปฺเปน.

‘မစောင့်စည်းအပ်သော ကိုယ်ဖြင့်’ စသည်တို့၌ ခြေလက်တို့ကို ကစားစေခြင်း၊ လည်ပင်းကို ဟိုဟိုဒီဒီ လှည့်လည်စေခြင်းတို့ဖြင့် ကိုယ်ကို မစောင့်စည်းသည် မည်၏။ အမျိုးမျိုးသော ယုတ်ညံ့ကြမ်းတမ်းသော စကားတို့ကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့် နှုတ်ကို မစောင့်စည်းသည် မည်၏။ ကာမဝိတက် စသည်တို့ကို ကြံစည်တွေးတောခြင်းဖြင့် စိတ်ကို မစောင့်စည်းသည် မည်၏။ ‘မထင်ရှားသော သတိဖြင့်’ ဟူသည် ကာယဂတာသတိ မထင်ရှားခြင်းဖြင့်။ ‘ရာဂေန အနုဂတော’ ဟူသည် ရာဂဖြင့် အစဉ်လိုက်၍ နှိပ်စက်အပ်သည်။ ‘ရာဂပရေတော’ ဟူသည် မြွေဆိုး၏ အဆိပ်သင့်သကဲ့သို့ ရာဂဖြင့် ထိတွေ့ခံရသည် (ရာဂလွှမ်းမိုးခံရသည်)။

---

อนุทหนฏฺเฐนาติ อนุปายปฺปฏิปตฺติยา. สมฺปติ อายติญฺจ มหาภิตาปฏฺเฐน. อนวตฺถิตสภาวตาย อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานฏฺเฐน. มุหุตฺตรมณียตาย ตาวกาลิกฏฺเฐน. พฺยตฺเตหิ อภิภวนียตาย สพฺพงฺคปจฺจงฺคปลิภญฺชนฏฺเฐน. เฉทนเภทนาทิอธิกรณภาเวน อุคฺฆฏฺฏนสทิสตาย อธิกุฏฺฏนฏฺเฐน. อวเณ วณํ อุปฺปาเทตฺวา อนฺโต อนุปวิสนสภาวตาย วินิวิชฺฌนฏฺเฐน. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิก อนตฺถนิมิตฺตตาย สาสงฺกสปฺปฏิภยฏฺเฐน.

‘အစဉ်ပူလောင်စေတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်’ ဟူသည် လမ်းမှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်းကြောင့်။ ပစ္စုပ္ပန်နှင့် နောင်အနာဂတ်ကာလတို့၌ ပြင်းစွာပူလောင်စေတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်။ မတည်မြဲသော သဘောရှိသဖြင့် ခဏမျှသာ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်။ ခဏတဖြုတ်မျှသာ မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသဖြင့် ယာယီမျှသာဖြစ်သော သဘောရှိသောကြောင့်။ ပညာရှိတို့ နှိမ်နင်းအပ်သည်ဖြစ်၍ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းအားလုံးကို ပျက်စီးစေတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်။ ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်း စသည့် အကြောင်းကြောင့် ထိခိုက်မိသကဲ့သို့ (စဉ်းတီတုံးပေါ်၌) စဉ်းတိုက်သည့် သဘောရှိသောကြောင့်။ အနာမရှိသော အရေပြားပေါ်၌ အနာကိုဖြစ်စေ၍ အတွင်းသို့ ချင်းနင်းဝင်ရောက်တတ်သော သဘောရှိသဖြင့် ထိုးဖောက်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်။ ပစ္စုပ္ပန်နှင့် တမလွန်ဘဝတို့၌ အကျိုးမဲ့စေတတ်သော အကြောင်းရင်းဖြစ်သဖြင့် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် စိုးရိမ်ကြောင့်ကြမှု တကွဖြစ်သော သဘောရှိသောကြောင့်။

---

ทุติยโยธาชีวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒုတိယယောဓာဇီဝသုတ်အဖွင့်ပြီးပြီ။

---

๗-๘. ปฐมอนาคตภยสุตฺตาทิวณฺณนา

၇-၈. ပထမအနာဂတဘယသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๗๗-๗๘. สตฺตเม วิเสสสฺส ปตฺติยา วิเสสสฺส ปาปุณนตฺถํ. วีริยนฺติ ปธานวีริยํ. ตํ ปน จงฺกมนวเสน กรเณ ‘‘กายิก’’นฺติปิ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ อาห – ‘‘ทุวิธมฺปี’’ติ. สตฺถกวาตาติ สนฺธิพนฺธนานิ กตฺตริยา ฉินฺทนฺตา วิย ปวตฺตวาตา. เตนาห – ‘‘สตฺถํ วิยา’’ติอาทิ. กตกมฺเมหีติ กตโจรกมฺเมหิ. เต กิร กตกมฺมา ยํ เนสํ เทวตํ อายาจิตฺวา กมฺมํ นิปฺผนฺนํ, ตสฺส อุปการตฺถาย มนุสฺเส มาเรตฺวา คลโลหิตานิ คณฺหนฺติ. เต ‘‘อญฺเญสุ มนุสฺเสสุ มาริยมาเนสุ โกลาหลํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ปพฺพชิตํ ปริเยสนฺโต นาม นตฺถี’’ติ มญฺญมานา ภิกฺขู คเหตฺวา มาเรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อกตกมฺเมหีติ อฏวิโต คามํ อาคมนกาเล กมฺมนิปฺผตฺตตฺถํ ปุเรตรํ พลิกมฺมํ กาตุกาเมหิ. เตเนวาห – ‘‘โจริกํ กตฺวา นิกฺขนฺตา กตกมฺมา นามา’’ติอาทิ. อฏฺฐเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

၇၇-၇၈. သတ္တမသုတ်၌ ထူးခြားသောတရားကို ရရှိခြင်း၊ ထူးခြားသောတရားသို့ ရောက်ရှိခြင်းအကျိုးငှာ။ 'ဝီရိယံ'ဟူသည် ပဓာနဝီရိယတည်း။ ထိုဝီရိယသည် စင်္ကြံလျှောက်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ပြုလုပ်သောအခါ 'ကာယိကဝီရိယ'ဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို ရရှိသောကြောင့် 'နှစ်မျိုးလုံးလည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'သတ္ထကဝါတာ' ဟူသည် အဆစ်အဆက်တို့ကို ကပ်ကြေးဖြင့် ဖြတ်တောက်သကဲ့သို့ တိုက်ခတ်သော လေတို့တည်း။ ထို့ကြောင့် 'လက်နက်ကဲ့သို့' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ 'ကတကမ္မေဟိ' ဟူသည် ခိုးမှုပြုပြီးသော သူခိုးတို့တည်း။ ထိုခိုးမှုပြုပြီးသူတို့သည် မိမိတို့ ပူဇော်ပန်ထွာသော နတ်အား တောင်းပန်၍ အမှုကိစ္စပြီးမြောက်သောအခါ၊ ထိုနတ်၏ ကျေးဇူးကို ဆပ်ခြင်းအကျိုးငှာ လူတို့ကို သတ်ဖြတ်၍ လည်ချောင်းသွေးကို ယူကြကုန်သတတ်။ ထိုသူတို့သည် 'အခြားလူတို့ကို သတ်လျှင် ရုန်းရင်းဆန်ခတ် ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ရဟန်းကို လိုက်ရှာမည့်သူ မရှိ' ဟု ထင်မှတ်လျက် ရဟန်းတို့ကို ဖမ်းဆီး၍ သတ်ဖြတ်ကြကုန်၏။ ထိုအကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူသည်။ 'အကတကမ္မေဟိ' ဟူသည် တောမှ ရွာသို့ လာသောအခါ အမှုကိစ္စ ပြီးမြောက်စေရန် ရှေးဦးစွာ နတ်ပူဇော်ပွဲ (ဗလိနတ်စာကျွေးခြင်း) ကို ပြုလုပ်လိုကြသော သူတို့တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ခိုးမှုပြု၍ ထွက်လာသူတို့ကို ကတကမ္မ (ခိုးမှုပြီးသူများ) မည်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အဋ္ဌမသုတ်၌ ဖွင့်ဆိုဖွယ် မရှိပြီ။

---

ปฐมอนาคตภยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမအနာဂတဘယသုတ် စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๙. ตติยอนาคตภยสุตฺตวณฺณนา

၉. တတိယအနာဂတဘယသုတ် အဖွင့်

---

๗๙. นวเม [Pg.31] ปาฬิคมฺภีราติ (สํ. นิ. ฏี. ๒.๒.๒๒๙) ปาฬิวเสน คมฺภีรา อคาธา ทุกฺโขคาหา สลฺลสุตฺตสทิสา. สลฺลสุตฺตญฺหิ (สุ. นิ. ๕๗๙) ‘‘อนิมิตฺตมนญฺญาต’’นฺติอาทินา ปาฬิวเสน คมฺภีรํ, น อตฺถคมฺภีรํ. ตถา หิ ตตฺถ ตา ตา คาถา ทุวิญฺเญยฺยรูปา ติฏฺฐนฺติ. ทุวิญฺเญยฺยญฺหิ ญาเณน ทุกฺโขคาหนฺติ กตฺวา ‘‘คมฺภีร’’นฺติ วุจฺจติ. ปุพฺพาปรํเปตฺถ กาสญฺจิ คาถานํ ทุวิญฺเญยฺยตาย ทุกฺโขคาหเมว, ตสฺมา ปาฬิวเสน คมฺภีรํ. อตฺถคมฺภีราติ อตฺถวเสน คมฺภีรา มหาเวทลฺลสุตฺตสทิสา, มหาเวทลฺลสุตฺตสฺส (ม. นิ. ๑.๔๔๙ อาทโย) อตฺถวเสน คมฺภีรตา ปากฏาเยว. โลกํ อุตฺตรตีติ โลกุตฺตโร, โส อตฺถภูโต เอเตสํ อตฺถีติ โลกุตฺตรา. เตนาห – ‘‘โลกุตฺตรธมฺมทีปกา’’ติ. สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตาติ สตฺตสุญฺญธมฺมปฺปกาสกา. เตนาห ‘‘ขนฺธธาตุอายตนปจฺจยาการปฺปฏิสํยุตฺตา’’ติ. อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพนฺติ จ ลิงฺควจนวิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุคฺคเหตพฺเพ เจว วฬญฺเชตพฺเพ จา’’ติ. กวิโน กมฺมํ กวิตา. ยสฺส ปน ยํ กมฺมํ, ตํ เตน กตนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘กวิตาติ กวีหิ กตา’’ติ. กาเวยฺยนฺติ กพฺยํ, กพฺยนฺติ จ กวินา วุตฺตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. จิตฺตกฺขราติ จิตฺราการอกฺขรา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. สาสนโต พหิทฺธา ฐิตาติ น สาสนาวจรา. พาหิรกสาวเกหีติ ‘‘พุทฺธา’’ติ อปฺปญฺญาตานํ เยสํ เกสญฺจิ สาวเกหิ. สุสฺสูสิสฺสนฺตีติ อกฺขรจิตฺตตาย เจว สรสมฺปตฺติยา จ อตฺตมนา หุตฺวา สามเณรทหรภิกฺขุมาตุคามมหาคหปติกาทโย ‘‘เอส ธมฺมกถิโก’’ติ สนฺนิปติตฺวา โสตุกามา ภวิสฺสนฺติ.

၇၉. နဝမသုတ်၌ 'ပါဠိဂမ္ဘီရာ' ဟူသည် ပါဠိတော်အားဖြင့် နက်နဲခြင်း၊ သမုဒ္ဒရာကဲ့သို့ အဆုံးမရှိခြင်း၊ ဉာဏ်ဖြင့် သက်ဝင်ရန် ခဲယဉ်းခြင်း ဖြစ်၍ သလ္လသုတ်နှင့် တူ၏။ သလ္လသုတ်သည် 'အနိမိတ္တမနညာတံ' စသည်ဖြင့် ပါဠိတော်အားဖြင့်သာ နက်နဲ၏၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် နက်နဲသည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုသုတ်၌ ထိုထိုဂါထာတို့သည် သိနိုင်ခဲသော သဘောရှိကြကုန်၏။ ဉာဏ်ဖြင့် သိရန်ခက်ခဲ၍ သက်ဝင်ရန် ခဲယဉ်းသောကြောင့် 'နက်နဲသည်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသုတ်၌ အချို့သော ဂါထာတို့၏ ရှေ့နောက် ဆက်စပ်မှုသည် သိရန်ခက်ခဲသဖြင့် သက်ဝင်ရန် ခဲယဉ်းလှ၏၊ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်အားဖြင့် နက်နဲ၏။ 'အတ္ထဂမ္ဘီရာ' ဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် နက်နဲခြင်း ဖြစ်၍ မဟာဝေဒလ္လသုတ်နှင့် တူ၏၊ မဟာဝေဒလ္လသုတ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် နက်နဲပုံကား ထင်ရှားလှပေ၏။ လောကမှ ကျော်လွန်တတ်သောကြောင့် လောကုတ္တရာ မည်၏၊ ထိုလောကုတ္တရာတရား အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ဤသုတ်တို့အား ရှိသောကြောင့် 'လောကုတ္တရာ' မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'လောကုတ္တရာတရားကို ပြတတ်သော သုတ်တို့' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'သုညတာပဋိသံယုတ္တာ' ဟူသည် သတ္တလောက၏ ဆိတ်သုဉ်းမှုတရားကို ပြတတ်သော သုတ်တို့တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတန၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တို့နှင့် စပ်ယှဉ်သော တရားများ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ' 'ပရိယာပုဏိတဗ္ဗံ' ဟူ၍ လိင်၊ ဝစန ဖောက်ပြန်၍ မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် 'သင်ယူအပ်သည်လည်းဖြစ်၍ သုံးစွဲအပ်သည်လည်း ဖြစ်သော' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကဗျာဆရာ (ကဝိ) ၏ အလုပ်သည် ကဝိတာ (ကဗျာ) မည်၏။ အကြင်သူ၏ အမှုသည် ထိုသူ ပြုအပ်သည်ဟု ဆိုရသောကြောင့် 'ကဝိတာဟူသည် ကဝိတို့ ပြုအပ်သော ကဗျာအတတ်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ကာဝေယျံ'ဟူသည် ကဗျာတည်း၊ ကဗျာဟူသည် ကဝိ ရေးစပ်အပ်သော စကားဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုစကား၏ ပရိယာယ်ပုဒ်ဖြစ်သည်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'စိတ္တက္ခရာ'ဟူသည်မှာ ဆန်းကြယ်သော အက္ခရာရှိသော စကားလုံးများတည်း။ အခြားတစ်ပုဒ် (စိတ္တဗျဉ္ဇနာ) သည် ထိုစိတ္တက္ခရာ၏ ပရိယာယ်ပင် ဖြစ်၏။ 'သာသနတော ဗဟိဒ္ဓါ ဌိတာ'ဟူသည်မှာ သာသနာတော်၌ ကျက်စားသော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ 'ဗာဟိရကသာဝကေဟိ'ဟူသည်မှာ 'ဘုရား'ဟု မထင်ရှားသော တစ်ပါးသော ဆရာတို့၏ တပည့်တို့တည်း။ 'သုဿူသိဿန္တိ' ဟူသည်မှာ အက္ခရာ ဆန်းကြယ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသံသာယာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကုန်လျက် ကိုရင်များ၊ ရဟန်းငယ်များ၊ အမျိုးသမီးများနှင့် သူဌေးကြီး စသည်တို့သည် 'ဤပုဂ္ဂိုလ်ကား ဓမ္မကထိက ဖြစ်၏' ဟု စုဝေးကာ နာယူလိုကြကုန်လတ္တံ့။

---

ตติยอนาคตภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

တတိယအနာဂတဘယသုတ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๑๐. จตุตฺถอนาคตภยสุตฺตวณฺณนา

၁၀. စတုတ္ထအနာဂတဘယသုတ် အဖွင့်

---

๘๐. ทสเม ปญฺจวิเธน สํสคฺเคนาติ ‘‘สวนสํสคฺโค, ทสฺสนสํสคฺโค, สมุลฺลาปสํสคฺโค, สมฺโภคสํสคฺโค, กายสํสคฺโค’’ติ เอวํ วุตฺเตน ปญฺจวิเธน สํสคฺเคน. สํสชฺชติ เอเตนาติ สํสคฺโค, ราโค. สวนเหตุโก, สวนวเสน วา ปวตฺโต สํสคฺโค สวนสํสคฺโค. เอส นโย [Pg.32] เสเสสุปิ. กายสํสคฺโค ปน กายปรามาโส. เตสุ ปเรหิ วา กถิยมานํ รูปาทิสมฺปตฺตึ อตฺตนา วา สิตลปิตคีตสทฺทํ สุณนฺตสฺส โสตวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค สวนสํสคฺโค นาม. วิสภาครูปํ โอโลเกนฺตสฺส ปน จกฺขุวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค ทสฺสนสํสคฺโค นาม. อญฺญมญฺญอาลาปสลฺลาปวเสน อุปฺปนฺนราโค สมุลฺลาปสํสคฺโค นาม. ภิกฺขุโน ภิกฺขุนิยา สนฺตกํ, ภิกฺขุนิยา ภิกฺขุสฺส สนฺตกํ คเหตฺวา ปริโภคกรณวเสน อุปฺปนฺนราโค สมฺโภคสํสคฺโค นาม. หตฺถคฺคาหาทิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค กายสํสคฺโค นาม.

၈၀. ဒသမသုတ်၌ 'ပဉ္စဝိဓေန သံသဂ္ဂေန' ဟူသည်မှာ 'ကြားရခြင်းဖြင့် ရောနှောခြင်း (သဝနသံသဂ္ဂ)၊ မြင်ရခြင်းဖြင့် ရောနှောခြင်း (ဒဿနသံသဂ္ဂ)၊ နှုတ်ဆက်စကားပြောခြင်းဖြင့် ရောနှောခြင်း (သမုလ္လာပသံသဂ္ဂ)၊ အတူတကွ သုံးဆောင်ခြင်းဖြင့် ရောနှောခြင်း (သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂ)၊ ကိုယ်ချင်းထိတွေ့ခြင်းဖြင့် ရောနှောခြင်း (ကာယသံသဂ္ဂ)' ဟု ဆိုအပ်သော ငါးပါးသော ရောနှောခြင်းတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ ဤတရားဖြင့် ရောနှော ငြိကပ်တတ်သောကြောင့် 'သံသგ္ဂ' မည်၏၊ ထိုတရားကား ရာဂတည်း။ ကြားခြင်းလျှင် အကြောင်းရှိသော၊ သို့မဟုတ် ကြားခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရောနှောခြင်းသည် 'သဝနသံသგ္ဂ' မည်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် ကြွင်းသော သံသဂ္ဂတို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်၏။ 'ကာယသံသგ္ဂ' ကား ကိုယ်ချင်းထိတွေ့ ပွတ်သပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသံသဂ္ဂတို့တွင် သူတစ်ပါးတို့ ပြောကြားအပ်သော ရူပါရုံ စသော ပြည့်စုံမှု အသံကိုသော်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ရေချိုးခြင်း၊ သောက်ခြင်း၊ သီချင်းဆိုခြင်း အသံကိုသော်လည်းကောင်း ကြားရသောသူအား သောတဝိညာဉ်ဝီထိ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂသည် 'သဝနသံသგ္ဂ' မည်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက် လိင်၏ ရူပါရုံကို ကြည့်ရှုသောသူအား စက္ခုဝိညာဉ်ဝီထိ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂသည် 'ဒဿနသံသგ္ဂ' မည်၏။ အချင်းချင်း ပြုံးရယ် စကားပြောဆိုခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂသည် 'သမုလ္လာပသံသဂ္ဂ' မည်၏။ ရဟန်းသည် ဘိက္ခုနီ၏ ဥစ္စာပစ္စည်းကိုလည်းကောင်း၊ ဘိက္ခုနီသည် ရဟန်း၏ ဥစ္စာပစ္စည်းကိုလည်းကောင်း ယူ၍ အသုံးပြုခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂသည် 'သမ္ဘောဂသံသგ္ဂ' မည်၏။ လက်ကို ကိုင်ဆွဲခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂသည် 'ကာယသံသგ္ဂ' မည်၏။

---

อเนกวิหิตนฺติ อนฺนสนฺนิธิปานสนฺนิธิวตฺถสนฺนิธิยานสนฺนิธิสยนสนฺนิธิคนฺธสนฺนิธิ- อามิสสนฺนิธิวเสน อเนกปฺปการํ. สนฺนิธิกตสฺสาติ เอเตน ‘‘สนฺนิธิการปริโภค’’นฺติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๐) เอตฺถ การ-สทฺทสฺส กมฺมตฺถตํ ทสฺเสติ. ยถา วา ‘‘อาจยํ คามิโน’’ติ วตฺตพฺเพ อนุนาสิกโลเปน ‘‘อาจยคามิโน’’ติ นิทฺเทโส กโต, เอวํ ‘‘สนฺนิธิการํ ปริโภค’’นฺติ วตฺตพฺเพ อนุนาสิกโลเปน ‘‘สนฺนิธิการปริโภค’’นฺติ วุตฺตํ, สนฺนิธึ กตฺวา ปริโภคนฺติ อตฺโถ.

'အနေကဝိဟိတံ' ဟူသည်မှာ ဆွမ်းကို သိုမှီးခြင်း၊ ဖျော်ရည်ကို သိုမှီးခြင်း၊ သင်္ကန်းကို သိုမှီးခြင်း၊ ယာဉ်ကို သိုမှီးခြင်း၊ အိပ်ရာနေရာကို သိုမှီးခြင်း၊ နံ့သာကို သိုမှီးခြင်း၊ အာမိသတရားကို သိုမှီးခြင်း အစွမ်းဖြင့် များစွာသော အပြားရှိသော သိုမှီးခြင်းတည်း။ 'သန္နိဓိကတဿ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် 'သန္နိဓိကာရပရိဘောဂ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ကာရ' သဒ္ဒါ၏ ကံအနက်ကို ပြ၏။ သို့မဟုတ် 'အာစယံ ဂါမိနော' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ အနုသဝါရ (နိဂ္ဂဟိတ်) ကို ချေဖျက်၍ 'အာစယဂါမိနော' ဟု ညွှန်ပြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ 'သန္နိဓိကာရံ ပရိဘောဂံ' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ အနုသဝါရကို ချေဖျက်၍ 'သန္နိဓိကာရပရိဘောဂ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ သိုမှီးသိမ်းဆည်း၍ သုံးဆောင်ခြင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

---

‘‘สนฺนิธิกตสฺส ปริโภค’’นฺติ เอตฺถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๒) ปน ทุวิธา กถา วินยวเสน สลฺเลขวเสน จ. วินยวเสน ตาว ยํ กิญฺจิ อนฺนํ อชฺช ปฏิคฺคหิตํ อปรชฺชุ สนฺนิธิการํ โหติ, ตสฺส ปริโภเค ปาจิตฺติยํ. อตฺตนา ลทฺธํ ปน สามเณรานํ ทตฺวา เตหิ ลทฺธํ วา ปาเปตฺวา ทุติยทิวเส ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ, สลฺเลโข ปน น โหติ. ปานสนฺนิธิมฺหิปิ เอเสว นโย. วตฺถสนฺนิธิมฺหิ อนธิฏฺฐิตาวิกปฺปิตํ สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ. อยํ นิปฺปริยายกถา. ปริยายโต ปน ติจีวรสนฺตุฏฺเฐน ภวิตพฺพํ, จตุตฺถํ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ทาตพฺพํ. สเจ ยสฺส กสฺสจิ ทาตุํ น สกฺโกติ, ยสฺส ปน ทาตุกาโม โหติ, โส อุทฺเทสตฺถาย วา ปริปุจฺฉตฺถาย วา คโต, อาคตมตฺเต ทาตพฺพํ, อทาตุํ น วฏฺฏติ. จีวเร ปน อปฺปโหนฺเต, สติยา วา ปจฺจาสาย อนุญฺญาตกาลํ ฐเปตุํ วฏฺฏติ. สูจิสุตฺตจีวรการกานํ อลาเภ ตโตปิ วินยกมฺมํ กตฺวา ฐเปตุํ วฏฺฏติ ‘‘อิมสฺมึ ชิณฺเณ ปุน อีทิสํ กุโต ลภิสฺสามี’’ติ ปน ฐเปตุํ น วฏฺฏติ, สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ.

"သန္နိဓိကတဿ ပရိဘောဂံ" ဟူသော ဤစကား၌ (ဒီဃနိကာယ် အဋ္ဌကထာ ၁၊ ၁၂) ဝိနည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သလ္လေခ (ခြိုးခြံမှု) အားဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်မျိုးသော စကားရှိ၏။ ဝိနည်းအားဖြင့် ဦးစွာဆိုရသော်— ယနေ့ အလှူခံရရှိသော အကြံရှိသမျှသော ဆွမ်းဘောဇဉ်သည် နောက်တစ်နေ့၌ သန္နိဓိကရဏ (သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုသိုမှီးသိမ်းဆည်းထားသည်ကို သုံးဆောင်လျှင် ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏။ မိမိရရှိသော အရာကိုမူ သာမဏေတို့အား ပေး၍ သို့မဟုတ် ၎င်းတို့ထံမှ ပြန်လည်ရရှိစေပြီး နောက်တစ်နေ့၌ ဘုဉ်းပေးသုံးဆောင်အပ်၏။ သို့ရာတွင် သလ္လေခ (ခြိုးခြံမှု) မဖြစ်ပေ။ အဖျော်ယမကာ သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်း၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ သင်္ကန်း သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်း၌မူကား အဓိဋ္ဌာန်မတင်အပ်၊ ဝိကပ္ပနာမပြုအပ်သော သင်္ကန်းသည် သန္နိဓိ (သိုမှီးခြင်း) လည်းဖြစ်၏၊ သလ္လေခကိုလည်း ပျက်စီးစေ၏။ ဤသည်မှာ နိပ္ပရိယာယ (တိုက်ရိုက်) စကားတည်း။ ပရိယာယအားဖြင့်မူ တိစီဝရိက် (သင်္ကန်းသုံးထည်) ဖြင့် ရောင့်ရဲရမည်၊ စတုတ္ထမြောက် သင်္ကန်းကို ရရှိခဲ့လျှင် အခြားသူအား ပေးရမည်။ အကယ်၍ တစ်ဦးတစ်ယောက်သောသူအား မပေးနိုင်ခဲ့သော် မိမိပေးလိုသောသူသည် စာပေပို့ချရန် သို့မဟုတ် မေးမြန်းရန် ကြွသွားခဲ့လျှင် ပြန်ရောက်လာသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ပေးအပ်၏၊ မပေးဘဲထားရန် မအပ်ပေ။ သင်္ကန်း မလုံလောက်သေးလျှင်မူကား သတိရှိခြင်း သို့မဟုတ် မျှော်လင့်ချက်ရှိခြင်းကြောင့် ခွင့်ပြုထားသော ကာလအထိ သိမ်းဆည်းထားအပ်၏။ အပ်၊ အပ်ချည် နှင့် သင်္ကန်းချုပ်လုပ်သူတို့ကို မရရှိသေးပါက ထိုထက်ပို၍လည်း ဝိနည်းကံပြုလျက် သိမ်းဆည်းထားအပ်၏။ "ဤသင်္ကန်း ဟောင်းနွမ်းသွားပါက တစ်ဖန် ဤသို့သော သင်္ကန်းမျိုးကို အဘယ်က ရနိုင်ပါအံ့နည်း" ဟု သိမ်းဆည်းထားရန်မူ မအပ်ပေ၊ သန္နိဓိလည်း ဖြစ်၏၊ သလ္လေခကိုလည်း ပျက်စီးစေ၏။

---

ยานสนฺนิธิมฺหิ [Pg.33] ยานํ นาม วยฺหํ รโถ สกฏํ สนฺทมานิกา ปาฏงฺกีติ. น ปเนตํ ปพฺพชิตสฺส ยานํ, อุปาหนํ ปน ยานํ. เอกภิกฺขุสฺส หิ เอโก อรญฺญวาสตฺถาย, เอโก โธตปาทกตฺถายาติ อุกฺกํสโต ทฺเว อุปาหนสงฺฆาฏกา วฏฺฏนฺติ, ตติยํ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ทาตพฺโพ. ‘‘อิมสฺมึ ชิณฺเณ อญฺญํ กุโต ลภิสฺสามี’’ติ ฐเปตุํ น วฏฺฏติ, สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ. สยนสนฺนิธิมฺหิ สยนนฺติ มญฺโจ. เอกสฺส ภิกฺขุโน เอโก สยนคพฺเภ, เอโก ทิวาฏฺฐาเนติ อุกฺกํสโต ทฺเว มญฺจา วฏฺฏนฺติ. ตโต อุตฺตรึ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ภิกฺขุโน, คณสฺส วา ทาตพฺโพ, อทาตุํ น วฏฺฏติ, สนฺนิธิ เจว โหติ, สลฺเลโข จ กุปฺปติ. คนฺธสนฺนิธิมฺหิ ภิกฺขุโน กณฺฑุกจฺฉุฉวิโทสาทิอาพาเธ สติ คนฺธา วฏฺฏนฺติ. คนฺธตฺถิเกน คนฺธญฺจ อาหราเปตฺวา ตสฺมึ โรเค วูปสนฺเต อญฺเญสํ วา อาพาธิกานํ ทาตพฺพํ, ทฺวาเร ปญฺจงฺคุลิฆรธูปนาทีสุ วา อุปเนตพฺพํ. ‘‘ปุน โรเค สติ ภวิสฺสตี’’ติ ฐเปตุํ น วฏฺฏติ, คนฺธสนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ.

ယာဉ် သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်း၌ 'ယာဉ်' မည်သည်မှာ ထမ်းစင်၊ ရထား၊ လှည်း၊ သံဒမာနိကာ (လူထမ်းရထားငယ်)၊ ဝေါယာဉ်တို့ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ထိုယာဉ်သည် ရဟန်းတို့အား မအပ်စပ်ပေ၊ ဖိနပ်သည်သာလျှင် ရဟန်း၏ ယာဉ်မည်၏။ ရဟန်းတစ်ပါးအား တော၌နေခြင်းအကျိုးငှါ တစ်ရံ၊ ခြေဆေးခြင်းအကျိုးငှါ တစ်ရံ အားဖြင့် အလွန်ဆုံး ဖိနပ်နှစ်ရံတို့သည် အပ်စပ်ကုန်၏။ တတိယမြောက် ဖိနပ်ရံကို ရရှိခဲ့သော် အခြားသူအား ပေးအပ်၏။ "ဤဖိနပ် ဟောင်းနွမ်းသွားပါက အခြားဖိနပ်ကို အဘယ်က ရနိုင်ပါအံ့နည်း" ဟု သိမ်းဆည်းထားရန် မအပ်ပေ၊ သန္နိဓိလည်း ဖြစ်၏၊ သလ္လေခကိုလည်း ပျက်စီးစေ၏။ အိပ်ရာ သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်း၌ 'အိပ်ရာ' မည်သည်မှာ ညောင်စောင်း (ကုတင်) ဖြစ်၏။ ရဟန်းတစ်ပါးအား အိပ်ဆောင်၌ တစ်လုံး၊ နေ့သန့်ရာဌာန၌ တစ်လုံး အားဖြင့် အလွန်ဆုံး ညောင်စောင်းနှစ်လုံး အပ်စပ်၏။ ထိုထက်ပို၍ ရရှိခဲ့သော် အခြားရဟန်းအားသော်လည်းကောင်း၊ သံဃာအားသော်လည်းကောင်း လှူဒါန်းအပ်၏၊ မလှူဘဲ သိမ်းထားရန် မအပ်ပေ၊ သန္နိဓိလည်း ဖြစ်၏၊ သလ္လေခလည်း ပျက်စီး၏။ နံ့သာ သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်း၌ ရဟန်းအား ယားယံခြင်း၊ ပွေးညှင်းတင်းတိပ်၊ အရေပြားနာ စသော ရောဂါဝေဒနာရှိသော် နံ့သာတို့သည် အပ်စပ်ကုန်၏။ နံ့သာအလိုရှိသဖြင့် နံ့သာကို ဆောင်ယူစေ၍ ထိုရောဂါ ပျောက်ကင်းသွားသောအခါ အခြားသော ဂိလာနရဟန်းတို့အား ပေးအပ်၏၊ သို့မဟုတ် တံခါးဝ၌ ငါးလက်ပန်း ပူဇော်ခြင်း၊ အခန်းတွင်း၌ နံ့သာအခိုးတိုက်ခြင်း စသည်တို့၌ သုံးစွဲအပ်၏။ "နောက်တစ်ဖန် ဖျားနာသောအခါ အသုံးဝင်လိမ့်မည်" ဟု သိမ်းဆည်းထားရန် မအပ်ပေ၊ နံ့သာသန္နိဓိလည်း ဖြစ်၏၊ သလ္လေခကိုလည်း ပျက်စီးစေ၏။

---

อามิสนฺติ วุตฺตาวเสสํ ทฏฺฐพฺพํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ ‘‘ตถารูเป กาเล อุปการาย ภวิสฺสนฺตี’’ติ ติลตณฺฑุลมุคฺคมาสนาฬิเกรโลณมจฺฉสปฺปิเตลกุลาลภาชนาทีนิ อาหราเปตฺวา ฐเปติ. โส วสฺสกาเล กาลสฺเสว สามเณเรหิ ยาคุํ ปจาเปตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘สามเณร อุทกกทฺทเม ทุกฺขํ คามํ ปวิสิตุํ, คจฺฉ อสุกกุลํ คนฺตฺวา มยฺหํ วิหาเร นิสินฺนภาวํ อาโรเจหิ, อสุกกุลโต ทธิอาทีนิ อาหรา’’ติ เปเสติ. ภิกฺขูหิ ‘‘กึ, ภนฺเต, คามํ ปวิสิสฺสามา’’ติ วุตฺเตปิ ‘‘ทุปฺปเวโส, อาวุโส, อิทานิ คาโม’’ติ วทติ. เต ‘‘โหตุ, ภนฺเต, อจฺฉถ ตุมฺเห, มยํ ภิกฺขํ ปริเยสิตฺวา อาหริสฺสามา’’ติ คจฺฉนฺติ. อถ สามเณโร ทธิอาทีนิ อาหริตฺวา ภตฺตญฺจ พฺยญฺชนญฺจ สมฺปาเทตฺวา อุปเนติ, ตํ ภุญฺชนฺตสฺเสว อุปฏฺฐากา ภตฺตํ ปหิณนฺติ, ตโตปิ มนาปมนาปํ ภุญฺชติ. อถ ภิกฺขู ปิณฺฑปาตํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺติ, ตโตปิ มนาปมนาปํ ภุญฺชติเยว. เอวํ จตุมาสมฺปิ วีตินาเมติ. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขุ มุณฺฑกุฏุมฺพิกชีวิกํ ชีวติ, น สมณชีวิกนฺติ. เอวรูโป อามิสสนฺนิธิ นาม โหติ. ภิกฺขุโน ปน วสนฏฺฐาเน เอกา ตณฺฑุลนาฬิ เอโก คุฬปิณฺโฑ [Pg.34] กุฑุวมตฺตํ สปฺปีติ เอตฺตกํ นิเธตุํ วฏฺฏติ อกาเล สมฺปตฺตโจรานํ อตฺถาย. เต หิ เอตฺตกํ อามิสปฏิสนฺถารํ อลภนฺตา ชีวิตา โวโรเปยฺยุํ, ตสฺมา สเจ หิ เอตฺตกํ นตฺถิ, อาหราเปตฺวาปิ ฐเปตุํ วฏฺฏติ. อผาสุกกาเล จ ยเทตฺถ กปฺปิยํ, ตํ อตฺตนาปิ ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. กปฺปิยกุฏิยํ ปน พหุํ ฐเปนฺตสฺสปิ สนฺนิธิ นาม นตฺถิ.

'အာမိသ' (ဆွမ်းဘောဇဉ် သိုမှီးခြင်း) မည်သည်ကို အထက်တွင် ဆိုခဲ့ပြီးသော အရာတို့မှ ကြွင်းကျန်သော အရာဟု မှတ်အပ်၏။ အသေးစိတ်အားဖြင့်— ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ရဟန်းသည် "ထိုသို့သော အချိန်အခါ၌ အသုံးဝင်လိမ့်မည်" ဟု နှမ်း၊ ဆန်၊ ပဲနောက်၊ ပဲလွန်း၊ အုန်းသီး၊ ဆား၊ ငါး၊ ထောပတ်၊ ဆီ၊ မြေအိုး စသည်တို့ကို ဆောင်ယူစေ၍ သိမ်းဆည်းထားတတ်၏။ ထိုရဟန်းသည် ဝါတွင်းကာလ၌ နံနက်စောစောကပင် သာမဏေတို့ကို ယာဂုကျိုချက်စေ၍ သုံးဆောင်ပြီးလျှင်— "သာမဏေ... ရေနှင့်ညွှန်နွံများရှိသဖြင့် ရွာထဲသို့ ဆွမ်းခံဝင်ရန် ဆင်းရဲလှ၏။ သွားချေ၊ အညာဂိုဏ်းဝင် (ထိုထိုအမျိုး) ဆီသို့သွား၍ ငါကျောင်း၌ ရှိနေကြောင်း ပြောကြားပြီး ထိုအမျိုးထံမှ ဒိန်ချဉ်စသည်တို့ကို ဆောင်ယူခဲ့လော့" ဟု စေခိုင်းတတ်၏။ ရဟန်းတို့က "အရှင်ဘုရား... ရွာထဲသို့ ဆွမ်းခံမဝင်ကြတော့ဘူးလား" ဟု လျှောက်ထားသော်လည်း "ငါ့ရှင်တို့... ယခုအခါ ရွာထဲသို့ ဝင်ရန် အလွန်ခဲယဉ်းလှ၏" ဟု ဆိုတတ်၏။ ထိုရဟန်းတို့ကလည်း "ကောင်းပါပြီ အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရား ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးနေရစ်တော်မူပါ၊ တပည့်တော်တို့ ဆွမ်းရှာဖွေ၍ ဆောင်ခဲ့ပါမည်" ဟု သွားကြကုန်၏။ ထိုအခါ သာမဏေသည် ဒိန်ချဉ်စသည်တို့ကို ယူဆောင်ခဲ့၍ ဆွမ်းနှင့်ဟင်းတို့ကို ပြင်ဆင်ကာ ကပ်လှူ၏။ ထိုဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးနေစဉ်မှာပင် ဒါယကာတို့က ဆွမ်းပို့လာကြပြန်ရာ ထိုဆွမ်းမှလည်း နှစ်သက်ဖွယ် မနှစ်သက်ဖွယ်တို့ကို ရွေးချယ်ဘုဉ်းပေးပြန်၏။ ထို့နောက် ရဟန်းတို့သည် ဆွမ်းခံရာမှ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာကြရာ ထိုဆွမ်းတို့မှလည်း ကောင်းနိုးရာရာတို့ကို ရွေးချယ်ဘုဉ်းပေးပြန်၏။ ဤသို့ဖြင့် ဝါတွင်းလေးလပတ်လုံး အချိန်ကုန်လွန်စေ၏။ ဤရဟန်းကို "ဦးပြည်းကတုံး သူဌေးကဲ့သို့ အသက်မွေးသူ၊ ရဟန်းကဲ့သို့ အသက်မွေးသူ မဟုတ်" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့သော သိုမှီးခြင်းသည် 'အာမိသသန္နိဓိ' မည်၏။ သို့ရာတွင် ရဟန်းတို့၏ နေရာကျောင်း၌ ဆန်တစ်ပြည်၊ တင်လဲတစ်ခဲ၊ ထောပတ် တစ်ကုဍုဗ (လက်တစ်ဆုပ်ခန့်) မျှသော ဤမျှသော အရာတို့ကိုမူ အခါမဟုတ်ဘဲ ရောက်လာတတ်သော ဓားပြ၊ သူခိုးတို့အတွက် သိမ်းဆည်းထားအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုသူခိုးတို့သည် ဤမျှသော အာမိသပဋိသန္ဓာရကို မရရှိပါက အသက်ကိုပင် နှုတ်ယူတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အကယ်၍ ဤမျှသော အရာများ မရှိပါက ဆောင်ယူစေ၍ သိမ်းဆည်းထားအပ်၏။ မကျန်းမမာ ဖြစ်သောအခါ၌လည်း ဤသိမ်းဆည်းထားရာ၌ အပ်စပ်သော အရာကို မိမိကိုယ်တိုင်လည်း သုံးဆောင်အပ်၏။ ကပ္ပိယကုဋီ (အပ်စပ်သော အဆောက်အအုံ) ၌မူကား များစွာ သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားသော်လည်း သန္နိဓိ မည်သည် မဖြစ်ပေ။

---

จตุตฺถอนาคตภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

စတုတ္ထ အနာဂတဘယသုတ် အဖွင့် ပြီး၏။

---

โยธาชีววคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ယောဓာဇီဝဝဂ် အဖွင့် ပြီး၏။

---

(๙) ๔. เถรวคฺโค

(၉) ၄. ထေရဝဂ်

---

๑-๒. รชนียสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၂. ရဇနီယသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๘๑-๘๒. จตุตฺถสฺส ปฐมํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ทุติเย คุณมกฺขนาย ปวตฺโตปิ อตฺตโน การกํ คูเถน ปหรนฺตํ คูโถ วิย ปฐมตรํ มกฺเขตีติ มกฺโข, โส เอตสฺส อตฺถีติ มกฺขี. ปฬาสตีติ ปฬาโส, ปรสฺส คุเณ ฑํสิตฺวา วิย อปเนตีติ อตฺโถ. โส เอตสฺส อตฺถีติ ปฬาสี. ปฬาสี ปุคฺคโล หิ ทุติยสฺส ธุรํ น เทติ, สมฺปสาเรตฺวา ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน สมนฺนาคโต’’ติ.

၈၁-၈၂. စတုတ္ထအုပ်စု၏ ပထမသုတ်သည် သိလွယ်လှ၏။ ဒုတိယသုတ်၌— သူတစ်ပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်းငှါ ဖြစ်စေသူသည် မိမိကို ပြုလုပ်ပေးသူအား မစင်ဖြင့် ပစ်ပေါက်သောသူသည် မိမိကိုယ်တိုင် မစင်ဖြင့် ဦးစွာ ပေကျံသကဲ့သို့ (ဂုဏ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သဖြင့်) 'မက္ခ' မည်၏။ ထိုသူတစ်ပါးဂုဏ်ကို ချေဖျက်ခြင်းသည် ထိုသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'မက္ခီ' (ဂုဏ်ချေဖျက်တတ်သူ) မည်၏။ သူတစ်ပါးကို ဂုဏ်ပြိုင်တတ်သည် ဖြစ်သောကြောင့် 'ပဠာသ' မည်၏။ သူတစ်ပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ကိုက်ခဲဖျက်ဆီးဘိသကဲ့သို့ ဖယ်ရှားတတ်၏ဟု ဆိုလို၏။ ထိုဂုဏ်ပြိုင်ခြင်းသည် ထိုသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပဠာသီ' (ဂုဏ်ပြိုင်တတ်သူ) မည်၏။ ဂုဏ်ပြိုင်တတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အခြားသူအား ဦးဆောင်ခွင့် မပေးပေ၊ ရင်ပေါင်တန်း၍ ရပ်တည်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် "ရင်ဘောင်တန်းကာ ဖက်ပြိုင်တတ်သော သဘောရှိသည့် ပဠာသနှင့် ပြည့်စုံ၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

---

รชนียสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ရဇနီယသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။

---

๓. กุหกสุตฺตวณฺณนา

၃. ကုဟကသုတ် အဖွင့်

---

๘๓. ตติเย ตีหิ กุหนวตฺถูหีติ สามนฺตชปฺปนอิริยาปถสนฺนิสฺสิตปจฺจยปฺปฏิเสวนเภทโต ติปฺปเภเทหิ กุหนวตฺถูหิ. ติวิเธน กุหนวตฺถุนา โลกํ กุหยติ วิมฺหาปยติ ‘‘อโห อจฺฉริยปุริโส’’ติ อตฺตนิ ปเรสํ วิมฺหยํ อุปฺปาเทตีติ กุหโก. ลาภสกฺการตฺถิโก หุตฺวา ลปติ อตฺตานํ ทายกํ วา อุกฺขิปิตฺวา ยถา โส กิญฺจิ ททาติ, เอวํ อุกฺกาเจตฺวา กเถตีติ ลปโก. นิมิตฺตํ สีลํ ตสฺสาติ เนมิตฺติโก, นิมิตฺเตน วา จรติ, นิมิตฺตํ วา กโรตีติ เนมิตฺติโก. นิมิตฺตนฺติ จ ปเรสํ ปจฺจยทานสญฺญุปฺปาทกํ กายวจีกมฺมํ วุจฺจติ[Pg.35]. นิปฺเปโส สีลมสฺสาติ นิปฺเปสิโก. นิปฺปิสตีติ วา นิปฺเปโส, นิปฺเปโสเยว นิปฺเปสิโก. นิปฺเปโสติ จ สฐปุริโส วิย ลาภสกฺการตฺถํ อกฺโกสนุปฺปณฺฑนปรปิฏฺฐิมํสิกตาทิ.

၈၃. တတိယသုတ်၌— 'တီးဟိ ကုဟနဝတ္ထူဟိ' ဟူသည် သာမန္တဇပ္ပန (ပတ်ဝန်းကျင်အား ပြောဆိုခြင်း)၊ ဣရိယာပထသန္နိဿိတ (ဣရိယာပုဒ်ကို အမှီပြုခြင်း)၊ ပစ္စယပဋိသေဝန (ပစ္စည်းလေးပါး သုံးဆောင်ခြင်းကို အမှီပြုခြင်း) ဟူသော ကွဲပြားမှုရှိသည့် အပြားသုံးပါးရှိသော လှည့်ပတ်ကြောင်း ဝတ္ထုတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုသုံးပါးသော လှည့်ပတ်ကြောင်း ဝတ္ထုတို့ဖြင့် လောကသားတို့ကို လှည့်ပတ်တတ်၏၊ အံ့ဩစေတတ်၏၊ "အို... အံ့ဩဖွယ်ကောင်းသော ယောက်ျားပါတကား" ဟု မိမိအပေါ်၌ သူတစ်ပါးတို့ အံ့ဩမှု ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် 'ကုဟက' (လှည့်ပတ်တတ်သူ) မည်၏။ လာဘ်သပ်ပကာကို လိုလားသည်ဖြစ်၍ မြှောက်ပင့်ပြောဆိုတတ်၏၊ မိမိကိုယ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဒါယကာကိုသော်လည်းကောင်း ချီးမွမ်းမြှောက်ပင့်၍ ၎င်းဒါယကာသည် တစ်စုံတစ်ခု လှူဒါန်းလာစေရန် ဤသို့ မြှောက်ပင့်၍ ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'လပက' (မြှောက်ပင့်ပြောဆိုတတ်သူ) မည်၏။ သွယ်ဝိုက်သော အထိမ်းအမှတ် ပြုလုပ်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် 'နေမိတ္တိက' မည်၏၊ သို့မဟုတ် အထိမ်းအမှတ်ဖြင့် ကျင့်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထိမ်းအမှတ် ပြုလုပ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'နေမိတ္တိက' မည်၏။ 'နိမိတ္တ' (သွယ်ဝိုက်သောအထိမ်းအမှတ်) ဟူသည်လည်း သူတစ်ပါးတို့အား ပစ္စည်းလှူဒါန်းလိုသော စိတ်အကြံ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ကိုယ်၊ နှုတ်တို့၏ အမူအရာကို ဆိုအပ်၏။ ညှဉ်းဆဲတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် 'နိပ္ပေသိက' မည်၏။ ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် 'နိပ္ပေသ' မည်၏၊ နိပ္ပေသသည်ပင်လျှင် နိပ္ပေသိက မည်၏။ 'နိပ္ပေသ' မည်သည်မှာ ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲသောသူကဲ့သို့ လာဘ်သပ်ပကာ ရရှိရန်အတွက် ဆဲရေးခြင်း၊ ပြက်ရယ်ပြုခြင်း၊ ကွယ်ရာ၌ အတင်းပြောခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်သည်။

---

กุหกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ကုဟကသုတ် အဖွင့် ပြီး၏။

---

๖-๗. ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

၆-၇. ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๘๖-๘๗. ฉฏฺเฐ ปฏิสมฺภิทาสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อุจฺจาวจานีติ อุจฺจนีจานิ. เตนาห ‘‘มหนฺตขุทฺทกานี’’ติ. กึกรณียานีติ ‘‘กึ กโรมี’’ติ เอวํ วตฺวา กตฺตพฺพกมฺมานิ. ตตฺถ อุจฺจกมฺมานิ นาม จีวรสฺส กรณํ, รชนํ, เจติเย สุธากมฺมํ, อุโปสถาคารเจติยฆรโพธิฆเรสุ กตฺตพฺพกมฺมนฺติ เอวมาทิ. อวจกมฺมํ นาม ปาทโธวนมกฺขนาทิ ขุทฺทกกมฺมํ. ตตฺรุปายาสาติ ตตฺรุปคมนิยา, ตตฺร ตตฺร มหนฺเต ขุทฺทเก จ กมฺเม สาธนวเสน อุปคจฺฉนฺติยาติ อตฺโถ. ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส นิปฺผาทเน สมตฺถายาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺรุปายายาติ วา ตตฺร ตตฺร กมฺเม สาเธตพฺเพ อุปายภูตาย. อลํ กาตุนฺติ กาตุํ สมตฺโถ โหติ. อลํ สํวิธาตุนฺติ วิจาเรตุํ สมตฺโถ. สตฺตมํ อุตฺตานเมว.

၈၆-၈၇. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ ပဋိသမ္ဘိဒါတို့တွင် ပြောဆိုအပ်သော စကားကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသာ ဖြစ်၏။ ‘ဥစ္စာဝစာနိ’ ဟူသည် အနိမ့်အမြင့် (ကြီးငယ်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ကြီးငယ်ကုန်သော” ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ကိံကရဏီယာနိ’ ဟူသည် “အဘယ်အမှုကို ပြုရအံ့နည်း” ဟု ဤသို့ ဆို၍ ပြုလုပ်အပ်သော အမှုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအမှုတို့တွင် ကြီးမြတ်သော အမှုတို့ (ဥစ္စကမ္မ) မည်သည် သင်္ကန်းချုပ်ခြင်း၊ ဆိုးခြင်း၊ စေတီ၌ ထုံးသုတ်ခြင်း၊ ဥပုသ်သိမ်၊ စေတီအိမ်၊ ဗောဓိပင်အိမ်တို့၌ ပြုအပ်သော အမှုစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ယုတ်သော အမှု (အဝစကမ္မ) မည်သည် ခြေဆေးခြင်း၊ ဆီလူးခြင်း စသော အမှုငယ် ဖြစ်၏။ ‘တတြုပါယာသာ’ ဟူသည် ထိုထိုပြုအပ်သော အမှု၌ ကပ်ရောက်ထိုက်သော၊ ထိုထိုကြီးငယ်သော အမှုတို့ကို ပြီးမြောက်စေခြင်း အစွမ်းဖြင့် ကပ်ရောက်သောဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ ထိုထိုအမှုကို ပြီးမြောက်စေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ‘တတြုပါယာယာ’ ဟူသည် ထိုထိုပြီးမြောက်အပ်သော အမှု၌ အကြောင်းဥပါယ် ဖြစ်သော။ ‘အလံ ကာတုံ’ ဟူသည် ပြုခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ ‘အလံ သံဝိဓာတုံ’ ဟူသည် စီရင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်သည် ထင်ရှားသည်သာတည်း။

---

ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။

---

๘. เถรสุตฺตวณฺณนา

၈. ထေရသုတ်အဖွင့်

---

๘๘. อฏฺฐเม ถิรภาวปฺปตฺโตติ สาสเน ถิรภาวํ อนิวตฺติภาวํ ปตฺโถ. ปพฺพชิโต หุตฺวา พหู รตฺติโย ชานาตีติ รตฺตญฺญู. เตนาห ‘‘ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐายา’’ติอาทิ. ปากโฏติ อยถาภูตคุเณหิ เจว ยถาภูตคุเณหิ จ สมุคฺคโต. ยโส เอตสฺส อตฺถีติ ยสสฺสี, ยสํ สิโต นิสฺสิโต วา ยสสฺสี. เตนาห ‘‘ยสนิสฺสิโต’’ติ. อสตํ อสาธูนํ ธมฺมา อสทฺธมฺมา, อสนฺตา วา อสุนฺทรา คารยฺหา ลามกา ธมฺมาติ อสทฺธมฺมา. วิปริยาเยน สทฺธมฺมา เวทิตพฺพา.

၈၈. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘ထိရဘာဝပ္ပတ္တော’ ဟူသည် သာသနာတော်၌ တည်တံ့သော သဘော၊ မဆုတ်မနစ်သော သဘောသို့ ရောက်သူ ဖြစ်၏။ ရဟန်းပြု၍ များစွာသော ညဉ့်တို့ကို သိသူသည် ‘ရတ္တညူ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် “ရဟန်းပြုသည့် နေ့မှစ၍” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ‘ပါကဋော’ ဟူသည် မဟုတ်မမှန်သော ဂုဏ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဟုတ်မှန်သော ဂုဏ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ထင်ရှားကျော်စောသူ ဖြစ်၏။ ကျော်စောခြင်းအခြံအရံ (အကျော်အစော) ရှိသောသူသည် ‘ယသဿီ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် အကျော်အစောကို မှီဝဲသူသည် ယသဿီ မည်၏။ ထို့ကြောင့် “အကျော်အစောကို မှီသောသူ” ဟု ဆိုအပ်၏။ သူတော်မဟုတ် သူယုတ်တို့၏ တရားတို့သည် ‘အသဒ္ဓမ္မ’ မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် မသူတော်တို့၏ မကောင်းသဖြင့် ကဲ့ရဲ့အပ်သော ယုတ်ညံ့သော တရားတို့သည် အသဒ္ဓမ္မ မည်ကုန်၏။ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် သူတော်ကောင်းတရား (သဒ္ဓမ္မ) တို့ကို သိအပ်၏။

---

เถรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ထေရသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๙. ปฐมเสขสุตฺตวณฺณนา

၉. ပထမသေခသုတ်အဖွင့်

---

๘๙. นวเม [Pg.36] อารมิตพฺพฏฺเฐน กมฺมํ อาราโม เอตสฺสาติ กมฺมาราโม, ตสฺส ภาโว กมฺมารามตา. ตตฺถ กมฺมนฺติ อิติกตฺตพฺพํ กมฺมํ วุจฺจติ. เสยฺยถิทํ – จีวรวิจารณํ จีวรกมฺมกรณํ อุปตฺถมฺภนํ ปตฺตตฺถวิกอํสพทฺธกกายพนฺธนธมฺมกรณอาธารกปาทกถลิกสมฺมชฺชนิอาทีนํ กรณนฺติ. เอกจฺโจ หิ เอตานิ กโรนฺโต สกลทิวสํ เอตาเนว กโรติ, ตํ สนฺธาเยส ปฏิกฺเขโป. โย ปน เอเตสํ กรณเวลายเมว ตานิ กโรติ, อุทฺเทสเวลาย อุทฺเทสํ คณฺหาติ, สชฺฌายเวลาย สชฺฌายติ, เจติยงฺคณวตฺตเวลาย เจติยงฺคณวตฺตํ กโรติ, มนสิการเวลาย มนสิการํ กโรติ, น โส กมฺมาราโม นาม. ภสฺสารามตาติ เอตฺถ โย อิตฺถิวณฺณปุริสวณฺณาทิวเสน อาลาปสลฺลาปํ กโรนฺโตเยว ทิวสญฺจ รตฺติญฺจ วีตินาเมติ, เอวรูโป ภสฺเส ปริยนฺตการี น โหติ, อยํ ภสฺสาราโม นาม. โย ปน รตฺติมฺปิ ทิวสมฺปิ ธมฺมํ กเถติ, ปญฺหํ วิสฺสชฺเชติ, อยํ อปฺปภสฺโส ภสฺเส ปริยนฺตการีเยว. กสฺมา? ‘‘สนฺนิปติตานํ โว, ภิกฺขเว, ทฺวยํ กรณียํ ธมฺมี วา กถา, อริโย วา ตุณฺหีภาโว’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๗๓; อุทา. ๑๒, ๒๘, ๒๙) วุตฺตตฺตา.

၈၉. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ မွေ့လျော်အပ်သော အနက်ကြောင့် အမှုသည် မွေ့လျော်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ကမ္မာရာမ’ မည်၏။ ထိုသူ၏ အဖြစ်သည် ‘ကမ္မာရာမတာ’ (အမှု၌ မွေ့လျော်သည်၏ အဖြစ်) မည်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ‘အမှု (ကမ္မ)’ ဟူသည် ဤသို့ ပြုအပ်သော အမှုကို ဆိုလို၏။ အဘယ်နည်းဟူသော် - သင်္ကန်းကို စီစဉ်ခြင်း၊ သင်္ကန်းချုပ်လုပ်ခြင်း၊ ဖေးမခြင်း၊ သပိတ်အိတ်၊ ပခုံးလွယ်ကြိုး၊ ခါးပန်း၊ ဓမကရိုဏ် (ရေစစ်)၊ အခြေခံခုံ၊ ခြေဆေးခုံ၊ တံမြက်စည်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်ခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ အချို့သောသူသည် ဤအမှုတို့ကို ပြုလုပ်စဉ် ပတ်ပတ်စက်စက် တစ်နေ့လုံး ဤအမှုတို့ကိုသာ ပြုလုပ်တတ်၏။ ထိုသို့သော သူကို ရည်ရွယ်၍ ဤတားမြစ်ချက်ကို ဆိုအပ်၏။ သို့သော်လည်း အကြင်သူသည် ထိုအမှုတို့ကို ပြုလုပ်ရမည့် အချိန်၌သာ ပြုလုပ်၍ သင်ကြားပို့ချရမည့်အချိန်၌ သင်ကြားပို့ချမှုကို ခံယူ၏၊ သရဇ္ဈာယ်ရမည့် အချိန်၌ သရဇ္ဈာယ်၏၊ စေတီရင်ပြင်ဝတ်ကို ပြုရမည့် အချိန်၌ စေတီရင်ပြင်ဝတ်ကို ပြု၏၊ နှလုံးသွင်းရမည့် အချိန်၌ နှလုံးသွင်း၏၊ ထိုသူသည် အမှု၌ မွေ့လျော်သူ (ကမ္မာရာမ) မည်သည်မဟုတ်ပေ။ ‘ဘဿာရာမတာ’ (စကားပြောခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း) ဟူသော စကားရပ်၌ အကြင်သူသည် မိန်းမတို့၏ အဆင်း၊ ယောက်ျားတို့၏ အဆင်းစသည်ဖြင့် နှုတ်ဆက် စကားပြောဆိုလျက်သာ နေ့ညဉ့်ကို ကုန်လွန်စေ၏၊ ဤသို့သော သဘောရှိသူသည် စကားရပ်၌ အဆုံးအပိုင်းအခြားကို ပြုသူမဟုတ်ပေ။ ဤသူသည် စကားပြောခြင်း၌ မွေ့လျော်သူ (ဘဿာရာမ) မည်၏။ အကြင်သူသည်ကား ညဉ့်၌လည်းကောင်း၊ နေ့၌လည်းကောင်း တရားဟောကြား၏၊ အမေးပုစ္ဆာကို ဖြေကြား၏၊ ဤသူသည် စကားနည်းသူ၊ စကားရပ်၌ အဆုံးအပိုင်းအခြားကို ပြုသူသာ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - “ရဟန်းတို့... စည်းဝေးကုန်သော သင်တို့အား ပြုအပ်သောအမှု နှစ်မျိုးရှိ၏၊ တရားစကား ပြောဆိုခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ မြတ်သော ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းသော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏” ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။

---

นิทฺทารามตาติ เอตฺถ โย คจฺฉนฺโตปิ นิสินฺโนปิ นิปนฺโนปิ ถินมิทฺธาภิภูโต นิทฺทายติเยว, อยํ นิทฺทาราโม นาม. ยสฺส ปน กรชกาเย เคลญฺเญน จิตฺตํ ภวงฺเค โอตรติ, นายํ นิทฺทาราโม. เตเนวาห – ‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, อคฺคิเวสฺสน, คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน นิทฺทํ โอกฺกมิตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗). สงฺคณิการามตาติ เอตฺถ โย เอกสฺส ทุติโย, ทฺวินฺนํ ตติโย, ติณฺณํ จตุตฺโถติ เอวํ สํสฏฺโฐว วิหรติ, เอกโก อสฺสาทํ น ลภติ, อยํ สงฺคณิการาโม. โย ปน จตูสุ อิริยาปเถสุ เอกโกว อสฺสาทํ ลภติ, นายํ สงฺคณิการาโม เวทิตพฺโพ. เสขานํ ปฏิลทฺธคุณสฺส ปริหานาสมฺภวโต ‘‘อุปริคุเณหี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

‘နိဒ္ဒါရာမတာ’ (အိပ်စက်ခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း) ဟူသော စကားရပ်၌ အကြင်သူသည် သွားစဉ်၌လည်းကောင်း၊ ထိုင်စဉ်၌လည်းကောင်း၊ လျောင်းစဉ်၌လည်းကောင်း ထိနမိဒ္ဓ လွှမ်းမိုးအပ်သဖြင့် အိပ်စက်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ဤသူသည် အိပ်စက်ခြင်း၌ မွေ့လျော်သူ (နိဒ္ဒါရာမ) မည်၏။ အကြင်သူအား ကာယခန္ဓာကိုယ်၌ ဖျားနာခြင်းကြောင့် စိတ်သည် ဘဝင်သို့ သက်ရောက်၏၊ ဤသူသည်ကား အိပ်စက်ခြင်း၌ မွေ့လျော်သူ မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် သာသနာတော်၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သည်ကား - “အဂ္ဂိဝေဿန... ငါသည် နွေကာလ နောက်ဆုံးလ၌ ဆွမ်းစားပြီး၍ ပြန်လာသော် လေးထပ်သော ကမ္ဗလာကို ခင်းစေ၍ လက်ယာဘက် နံပါးဖြင့် သတိရှိလျက် ဆင်ခြင်လျက် အိပ်ပျော်ခြင်းသို့ ရောက်သည်ကို ငါသိ၏” ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ‘သင်္ဂဏိကာရာမတာ’ (အပေါင်းအဖော်နှင့် နေခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း) ဟူသော စကားရပ်၌ အကြင်သူသည် တစ်ယောက်သောသူ၏ ဒုတိယ၊ နှစ်ယောက်သောသူ၏ တတိယ၊ သုံးယောက်သောသူ၏ စတုတ္ထ စသည်ဖြင့် ဤသို့ ရောနှောလျက်သာ နေတတ်၏၊ တစ်ယောက်တည်း နေခြင်း၌ သာယာမှုကို မရပေ၊ ဤသူသည် အပေါင်းအဖော်နှင့် နေခြင်း၌ မွေ့လျော်သူ (သင်္ဂဏိကာရာမ) မည်၏။ အကြင်သူသည်ကား ဣရိယာပုထ် လေးပါးတို့၌ တစ်ယောက်တည်းသာ သာယာမှုကို ရ၏၊ ဤသူကို အပေါင်းအဖော်နှင့် နေခြင်း၌ မွေ့လျော်သူ မဟုတ်ဟု သိအပ်၏။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ရရှိပြီးသောဂုဏ်မှ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် “အထက်ဂုဏ်တို့ဖြင့်” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။

---

ปฐมเสขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမသေခသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๑๐. ทุติยเสขสุตฺตวณฺณนา

၁၀. ဒုတိယသေခသုတ်အဖွင့်

---

๙๐. ทสเม [Pg.37] อติปาโตวาติ สพฺพรตฺตึ นิทฺทายิตฺวา พลวปจฺจูเส โกฏิสมฺมุญฺชนิยา โถกํ สมฺมชฺชิตฺวา มุขํ โธวิตฺวา ยาคุภิกฺขตฺถาย ปาโตว ปวิสติ. ตํ อติกฺกมิตฺวาติ คิหิสํสคฺควเสน กาลํ วีตินาเมนฺโต มชฺฌนฺหิกสมยํ อติกฺกมิตฺวา ปกฺกมติ. ปาโตเยว หิ คามํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ อาทาย อาสนสาลํ คนฺตฺวา ปิวิตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน นิปนฺโน นิทฺทายิตฺวา มนุสฺสานํ โภชนเวลาย ‘‘ปณีตภิกฺขํ ลภิสฺสามี’’ติ อุปกฏฺเฐ มชฺฌนฺหิเก อุฏฺฐาย ธมฺมกรเณน อุทกํ คเหตฺวา อกฺขีนิ ปุญฺฉิตฺวา ปิณฺฑาย จริตฺวา ยาวทตฺถํ ภุญฺชิตฺวา คิหิสํสฏฺโฐ กาลํ วีตินาเมตฺวา มชฺฌนฺเห วีติวตฺเต ปฏิกฺกมติ.

၉၀. တစ်ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘အတိပါတောဝ’ ဟူသည် တစ်ညဉ့်လုံး အိပ်စက်၍ အားရှိသော မိုးသောက်အချိန်၌ တံမြက်စည်းတိုဖြင့် အနည်းငယ် လှည်းကျင်း၍၊ မျက်နှာသစ်ကာ ယာဂုဆွမ်းအတွက် နံနက်စောစောကပင် ရွာသို့ ဝင်၏။ ‘တံ အတိက္ကမိတွာ’ ဟူသည် လူဝတ်ကြောင်တို့နှင့် ရောနှောခြင်း အစွမ်းဖြင့် အချိန်ကို ကုန်လွန်စေလျက် နေ့လယ်အချိန်ကို လွန်မြောက်စေပြီးမှ ပြန်လာ၏။ စင်စစ်သော်ကား နံနက်စောစောကပင် ရွာသို့ဝင်၍ ယာဂုကို ယူကာ နေရာဇရပ်သို့ သွား၍ သောက်ပြီးလျှင် တစ်နေရာ၌ လျောင်းစက် အိပ်ပျော်လျက် လူတို့၏ ထမင်းစားချိန်၌ “မွန်မြတ်သောဆွမ်းကို ရလတ္တံ့” ဟု နေ့လယ်နီးကပ်သော အချိန်၌ ထ၍ ဓမကရိုဏ်ဖြင့် ရေယူကာ မျက်စိတို့ကို သုတ်လျက် ဆွမ်းခံလှည့်လည်၍ အလိုရှိသမျှ စားပြီးလျှင် လူတို့နှင့် ရောနှောကာ အချိန်ကို ကုန်လွန်စေလျက် နေ့လယ်လွန်ပြီးမှ ပြန်လာတတ်၏။

---

อปฺปิจฺฉกถาติ, ‘‘อาวุโส, อตฺริจฺฉตา ปาปิจฺฉตาติ อิเม ธมฺมา ปหาตพฺพา’’ติ เตสุ อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา ‘‘เอวรูปํ อปฺปิจฺฉตํ สมาทาย วตฺติตพฺพ’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตา กถา. ตีหิ วิเวเกหีติ กายวิเวโก, จิตฺตวิเวโก, อุปธิวิเวโกติ อิเมหิ ตีหิ วิเวเกหิ. ตตฺถ เอโก คจฺฉติ, เอโก ติฏฺฐติ, เอโก นิสีทติ, เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอโก ปฏิกฺกมติ, เอโก จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ, เอโก จรติ, เอโก วิหรตีติ อยํ กายวิเวโก นาม. อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปน จิตฺตวิเวโก นาม. นิพฺพานํ อุปธิวิเวโก นาม. วุตฺตมฺปิ เหตํ – ‘‘กายวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ, จิตฺตวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ, อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ (มหานิ. ๕๗). ทุวิธํ วีริยนฺติ กายิกํ, เจตสิกญฺจ วีริยํ. สีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สมาธินฺติ วิปสฺสนาปาทกา อฏฺฐ สมาปตฺติโย. วิมุตฺติกถาติ วา อริยผลํ อารพฺภ ปวตฺตา กถา. เสสํ อุตฺตานเมว.

‘အပ္ပိစ္ဆကထာ’ ဟူသည် “ငါ့သျှင်တို့... အလွန်အလိုကြီးခြင်း (အတြိစ္ဆတာ)၊ ယုတ်ညံ့သောအလိုရှိခြင်း (ပါပိစ္ဆတာ) ဟူသော ဤတရားတို့ကို ပယ်အပ်ကုန်၏” ဟု ထိုတရားတို့၌ အပြစ်ကို ပြ၍ “ဤသို့သော အလိုနည်းခြင်း (အပ္ပိစ္ဆတာ) ကို ဆောက်တည်၍ ကျင့်အပ်၏” စသည်ဖြင့် ဤနည်းဖြင့် ဖြစ်သော စကား ဖြစ်၏။ ‘တီဟိ ဝိဝေကေဟိ’ ဟူသည် ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေက၊ ဥပဓိဝိဝေက ဟူသော ဤဝိဝေကသုံးပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုဝိဝေကတို့တွင် တစ်ယောက်တည်း သွား၏၊ တစ်ယောက်တည်း ရပ်၏၊ တစ်ယောက်တည်း ထိုင်၏၊ တစ်ယောက်တည်း အိပ်ရာနေရာ ခင်း၏၊ တစ်ယောက်တည်း ရွာသို့ ဆွမ်းခံဝင်၏၊ တစ်ယောက်တည်း ပြန်လာ၏၊ တစ်ယောက်တည်း စင်္ကြံကြွခြင်းကို အားထုတ်၏၊ တစ်ယောက်တည်း လှည့်လည်၏၊ တစ်ယောက်တည်း နေ၏၊ ဤသည်ကား ကာယဝိဝေက မည်၏။ သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့သည်ကား စိတ္တဝိဝေက မည်ကုန်၏။ နိဗ္ဗာန်သည် ဥပဓိဝိဝေက မည်၏။ ဤသို့လည်း ဟောကြားတော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော - “နက်ခမ္မ၌ မွေ့လျော်ကုန်သော ကာယဝိဝေကသို့ ရောက်နေသောသူတို့အား ကာယဝိဝေကသည်လည်းကောင်း၊ စင်ကြယ်သောစိတ်ရှိ၍ အထူးသဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်းသို့ ရောက်သောသူတို့အား စိတ္တဝိဝေကသည်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာ ဥပဓိမရှိဘဲ ပြုပြင်မှု ကင်းရာသို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဥပဓိဝိဝေကသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏” (မဟာနိ. ၅၇)။ ‘ဒုဝိဓံ ဝီရိယံ’ ဟူသည် ကိုယ်တိုင် အားထုတ်မှု (ကာယိကဝီရိယ) နှင့် စိတ်ဖြင့် အားထုတ်မှု (စေတသိကဝီရိယ) နှစ်မျိုးတို့ ဖြစ်၏။ ‘သီလံ’ ဟူသည် စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ ဖြစ်၏။ ‘သမာဓိံ’ ဟူသည် ဝိပဿနာ၏ အခြေခံ ဖြစ်ကုန်သော သမာပတ် ရှစ်ပါးတို့ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဝိမုတ္တိကထာ ဟူသည် အရိယာဖိုလ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သော စကား ဖြစ်၏။ ကျန်သောစကားသည် ထင်ရှားသည်သာတည်း။

---

ทุติยเสขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒုတိယသေခသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

เถรวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ထေရဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

(๑๐) ๕. กกุธวคฺโค

(၁၀) ၅. ကကုဓဝဂ်

---

๑-๑๐. ปฐมสมฺปทาสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၁၀. ပထမသမ္ပဒါသုတ်စသော အဖွင့်

---

๙๑-๑๐๐. ปญฺจมสฺส [Pg.38] ปฐเม ทุติเย จ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ตติเย อาชานนโต อญฺญา, อุปริมคฺคปญฺญา เหฏฺฐิมมคฺเคน ญาตปริญฺญาย เอว ชานนโต. ตสฺสา ปน ผลภาวโต มคฺคผลปญฺญา ตํสหคตา สมฺมาสงฺกปฺปาทโย จ อิธ ‘‘อญฺญา’’ติ วุตฺตา. อญฺญาย พฺยากรณานิ อญฺญาพฺยากรณานิ. เตเนวาห ‘‘อญฺญาพฺยากรณานีติ อรหตฺตพฺยากรณานี’’ติ. อธิคตมาเนนาติ อปฺปตฺเต ปตฺตสญฺญี, อนธิคเต อธิคตสญฺญี หุตฺวา อธิคตํ มยาติ มาเนน. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

၉၁-၁၀၀. ငါးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမနှင့် ဒုတိယသုတ်တို့၌ ဖွင့်ဆိုဖွယ် မရှိပြီ။ တတိယသုတ်၌ 'အာဇာနနတော' ဟူသည် ကောင်းစွာသိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော 'အညာ' (အထက်မဂ်ဉာဏ်) ဖြစ်၏၊ အောက်မဂ်ဖြင့် ဉာတပရိညာဖြင့်သာ သိသဖြင့် အထက်မဂ်ဉာဏ်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုမဂ်ဉာဏ်၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့် မဂ်ဉာဏ်၊ ဖိုလ်ဉာဏ်နှင့်တကွ ထိုဉာဏ်နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်ကုန်သော သမ္မာသင်္ကပ္ပစသည်တို့ကိုလည်း ဤသုတ်၌ 'အညာ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ အညာဉာဏ်ဖြင့် (ရဟတ်ဖိုလ်ကို) ပြောကြားခြင်းတို့သည် အညာဗျာကရဏ မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “အညာဗျာကရဏဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပြောကြားခြင်းဖြစ်သည်” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'အဓိဂတမာနေန' ဟူသည် မရအပ်သေးသောတရား၌ ရပြီဟု အမှတ်ရှိသည်ဖြစ်၍၊ မရောက်အပ်သေးသောတရား၌ ရောက်ပြီဟု အမှတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ 'ငါ ရအပ်ပြီ' ဟူသော မာနဖြင့်။ စတုတ္ထသုတ် စသည်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်ပြီ။

---

ปฐมสมฺปทาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမသမ္ပဒါသုတ်စသော အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

กกุธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ကကုဓဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ဒုတိယပဏ္ဏာသက ပြီးဆုံးပြီ။

---

๓. ตติยปณฺณาสกํ

၃. တတိယပဏ္ဏာသက

---

(๑๑) ๑. ผาสุวิหารวคฺโค

(၁၁) ၁. ဖာသုဝိဟာရဝဂ်

---

๑-๔. สารชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၄. သာရဇ္ဇသုတ်စသော အဖွင့်

---

๑๐๑-๔. ตติยสฺส [Pg.39] ปฐเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ทุติเย ปิณฺฑปาตาทิอตฺถาย อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตฏฺฐานํ โคจโร, เวสิยา โคจโร อสฺสาติ เวสิยาโคจโร, มิตฺตสนฺถววเสน อุปสงฺกมิตพฺพฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. เวสิยา นาม รูปูปชีวินิโย, ตา มิตฺตสนฺถววเสน น อุปสงฺกมิตพฺพา สมณภาวสฺส อนฺตรายกรตฺตา, ปริสุทฺธาสยสฺสปิ ครหาเหตุโต, ตสฺมา ทกฺขิณาทานวเสน สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา อุปสงฺกมิตพฺพํ. วิธวา วุจฺจนฺติ มตปติกา, ปวุตฺถปติกา วา. ถุลฺลกุมาริโยติ มหลฺลิกา อนิวิทฺธา กุมาริโย. ปณฺฑกาติ นปุํสกา. เต หิ อุสฺสนฺนกิเลสา อวูปสนฺตปริฬาหา โลกามิสนิสฺสิตกถาพหุลา, ตสฺมา น อุปสงฺกมิตพฺพา. ภิกฺขุนิโย นาม อุสฺสนฺนพฺรหฺมจริยา. ตถา ภิกฺขูปิ. อญฺญมญฺญํ วิสภาควตฺถุภาวโต สนฺถววเสน อุปสงฺกมเน กติปาเหเนว พฺรหฺมจริยนฺตราโย สิยา, ตสฺมา น อุปสงฺกมิตพฺพา, คิลานปุจฺฉนาทิวเสน อุปสงฺกมเน สโตการินา ภวิตพฺพํ. ตติยจตุตฺถานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

၁၀၁-၄. တတိယပဏ္ဏာသက၏ ပထမသုတ်၌ ဖွင့်ဆိုဖွယ် မရှိပြီ။ ဒုတိယသုတ်၌ ဆွမ်းစသည်တို့အတွက် ဆည်းကပ်ရန် သင့်လျော်သော အရပ်သည် 'ဂေါစရ' (ကျက်စားရာအရပ်) မည်၏၊ ပြည့်တန်ဆာမသည် ကျက်စားရာအရပ် ရှိသူအား 'ဝေသိယာဂေါစရ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ မိတ်ဆွေဖွဲ့ ရင်းနှီးမှု အစွမ်းဖြင့် ဆည်းကပ်အပ်သော အရပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ပြည့်တန်ဆာမ' (ဝေသိယာ) ဟူသည် ရူပူပဇီဝိနီ (ရုပ်ရည်ဖြင့် အသက်မွေးသူများ) ဖြစ်ကုန်၏။ ၎င်းတို့ထံသို့ မိတ်ဆွေဖွဲ့ ရင်းနှီးမှု အနေဖြင့် မဆည်းကပ်အပ်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရဟန်းဘဝအတွက် အန္တရာယ်ပြုတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်ထားစင်ကြယ်သူ ဖြစ်စေဦးတော့ ကဲ့ရဲ့ဖွယ် အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အလှူခံယူခြင်း အနေဖြင့် သတိကို ထူထောင်၍သာ ဆည်းကပ်အပ်၏။ 'မုဆိုးမ' (ဝိဓဝါ) ဟု လင်သေပြီးသူ သို့မဟုတ် လင်နှင့် ကွဲကွာနေသူကို ဆိုသည်။ 'သတို့သမီးပျိုကြီးများ' (ထုလ္လကုမာရိယော) ဟူသည် အသက်ကြီးသော်လည်း အိမ်ထောင်မပြုရသေးသော သတို့သမီးပျိုကြီးများကို ဆိုသည်။ 'ပဏ္ဍက' ဟူသည် နပုန်းများကို ဆိုသည်။ ၎င်းတို့သည် ကိလေသာ ထူပြောသူ၊ ပူပန်ခြင်း မငြိမ်းအေးသူ၊ လောကီအာမိသကို အမှီပြုသော စကားများစွာ ပြောဆိုတတ်သူများ ဖြစ်ကြသဖြင့် မဆည်းကပ်အပ်ကုန်။ 'ဘိက္ခုနီမ' ဟူသည် မြတ်သောအကျင့်ကို ထူပြောစွာ ကျင့်သုံးသူများ ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်သည်။ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဆန့်ကျင်ဘက် အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်မှုဖြင့် ဆည်းကပ်ပါက အနည်းငယ်သော ရက်အတွင်း၌ပင် မြတ်သောအကျင့် (ဗြဟ္မစရိယ) ညစ်နွမ်းပျက်စီးခြင်း သို့ ရောက်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် (ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်မှုဖြင့်) မဆည်းကပ်အပ်ကုန်၊ ဖျားနာသူအား မေးမြန်းခြင်းစသည်တို့ဖြင့် ဆည်းကပ်ရာ၌ သတိရှိစွာ ဆောင်ရွက်ရမည်။ တတိယနှင့် စတုတ္ထသုတ်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်ပြီ။

---

สารชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သာရဇ္ဇသုတ်စသော အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๕. ผาสุวิหารสุตฺตวณฺณนา

၅. ဖာသုဝိဟာရသုတ်အဖွင့်

---

๑๐๕. ปญฺจเม เมตฺตา เอตสฺส อตฺถีติ เมตฺตํ, ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ เมตฺตํ กายกมฺมํ. เอส นโย เสสทฺวเยปิ. อาวีติ ปกาสนํ. ปกาสภาโว เจตฺถ ยํ อุทฺทิสฺส ตํ กายกมฺมํ กรียติ, ตสฺส สมฺมุขภาวโตติ อาห ‘‘สมฺมุขา’’ติ. รโหติ อปฺปกาสํ. อปฺปกาสตา จ ยํ อุทฺทิสฺส ตํ กายกมฺมํ กรียติ, ตสฺส อปจฺจกฺขภาวโตติ อาห ‘‘ปรมฺมุขา’’ติ. อิมานิ เมตฺตกายกมฺมาทีนิ ภิกฺขูนํ วเสน อาคตานิ เตสํ เสฏฺฐปริสภาวโต, คิหีสุปิ ลพฺภนฺติเยว. ภิกฺขูนญฺหิ เมตฺตจิตฺเตน อาภิสมาจาริกปูรณํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม[Pg.40]. คิหีนํ เจติยวนฺทนตฺถาย โพธิวนฺทนตฺถาย สงฺฆนิมนฺตนตฺถาย คมนํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺเฐ ภิกฺขู ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ ปตฺตปฺปฏิคฺคหณํ อาสนปญฺญาปนํ อนุคมนนฺติ เอวมาทิกํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. ภิกฺขูนํ เมตฺตจิตฺเตน อาจารปญฺญตฺติสิกฺขาปนํ กมฺมฏฺฐานกถนํ ธมฺมเทสนา เตปิฏกมฺปิ พุทฺธวจนํ เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. คิหีนํ ‘‘เจติยวนฺทนาย คจฺฉาม, โพธิวนฺทนาย คจฺฉาม, ธมฺมสฺสวนํ กริสฺสาม, ทีปมาลํ ปุปฺผปูชํ กริสฺสาม, ตีณิ สุจริตานิ สมาทาย วตฺติสฺสาม, สลากภตฺตาทีนิ ทสฺสาม, วสฺสาวาสิกํ ทสฺสาม, อชฺช สงฺฆสฺส จตฺตาโร ปจฺจเย ทสฺสาม, สงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา ขาทนียาทีนิ สํวิทหถ, อาสนานิ ปญฺญเปถ, ปานียํ อุปฏฺฐเปถ, สงฺฆํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อาเนถ, ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปถ, ฉนฺทชาตา อุสฺสาหชาตา เวยฺยาวจฺจํ กโรถา’’ติอาทิกถนกาเล เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. ภิกฺขูนํ ปาโตว อุฏฺฐาย สรีรปฺปฏิชคฺคนํ กตฺวา เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา วตฺตาทีนิ กตฺวา วิวิตฺตเสนาสเน นิสีทิตฺวา ‘‘อิมสฺมึ วิหาเร ภิกฺขู สุขี โหนฺตุ อเวรา อพฺยาปชฺชา’’ติ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม, คิหีนํ ‘‘อยฺยา สุขี โหนฺตุ อเวรา อพฺยาปชฺชา’’ติ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม.

၁၀၅. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ မေတ္တာရှိသူအား 'မေတ္တာ' ဟု ဆို၏၊ ထိုမေတ္တာစိတ်ကြောင့် ဖြစ်သော ကိုယ်မှုသည် 'မေတ္တာကာယကံ' မည်၏။ ကျန်နှစ်ပါး (ဝစီကံ၊ မနောကံ) တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ 'အာဝိ' ဟူသည် ထင်ရှားစေခြင်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ ထင်ရှားသော အဖြစ်ဟူသည် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်စူး၍ ထိုကိုယ်မှုကို ပြုအပ်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ မျက်မှောက်၌ ရှိသောအဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ “မျက်မှောက်၌” (သမ္မုခါ) ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ရဟော' ဟူသည် မထင်ရှားခြင်း ဖြစ်၏။ မထင်ရှားသောအဖြစ်ဟူသည် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်စူး၍ ထိုကိုယ်မှုကို ပြုအပ်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ မျက်ကွယ်၌ ဖြစ်သောအဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ “မျက်ကွယ်၌” (ပရမ္မုခါ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ မေတ္တာကာယကံ စသည်တို့သည် ရဟန်းတို့သည် မြတ်သောပရိသတ် ဖြစ်သောကြောင့် ရဟန်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လာသော်လည်း လူတို့၌လည်း ရနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၏ မေတ္တာစိတ်ဖြင့် ကျင့်ဝတ် (အာဘိသမာစာရိကဝတ်) ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းသည် 'မေတ္တာကာယကံ' မည်၏။ လူတို့၏ စေတီပုထိုးတို့ကို ဖူးမြော်ရန်၊ ဗောဓိပင်ကို ရှိခိုးပူဇော်ရန်၊ သံဃာတော်များကို ပင့်ဖိတ်ရန် သွားခြင်း၊ ဆွမ်းအလို့ငှာ ရွာသို့ ကြွလာသော ရဟန်းတို့ကို မြင်၍ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း၊ သပိတ်ကို လှမ်း၍ ခံယူခြင်း၊ နေရာထိုင်ခင်း ခင်းကျင်းပေးခြင်း၊ လိုက်လံပို့ဆောင်ခြင်း စသော ကိုယ်မှုသည် 'မေတ္တာကာယကံ' မည်၏။ ရဟန်းတို့၏ မေတ္တာစိတ်ဖြင့် ကျင့်ဝတ်သိက္ခာပုဒ်တို့ကို သင်ကြားပေးခြင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်း ပြောကြားခြင်း၊ တရားဟောကြားခြင်းနှင့် ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော ဗုဒ္ဓဝစနကို သင်ကြားပို့ချခြင်းသည် 'မေတ္တာဝစီကံ' မည်၏။ လူတို့၏ “စေတီဖူး သွားကြစို့၊ ဗောဓိပင် ရှိခိုးသွားကြစို့၊ တရားနာကြစို့၊ ဆီမီး ပန်းလှူကြစို့၊ သုစရိုက်တရားသုံးပါးကို ဆောက်တည်ကျင့်သုံးကြစို့၊ စာရေးတံဆွမ်း စသည်တို့ကို လှူကြစို့၊ ဝါဆိုသင်္ကန်း လှူကြစို့၊ ယနေ့ သံဃာတော်များအား ပစ္စည်းလေးပါး လှူဒါန်းကြစို့၊ သံဃာတော်များကို ပင့်ဖိတ်၍ ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်တို့ကို စီမံကြပါ၊ နေရာထိုင်ခင်းများ ပြင်ဆင်ကြပါ၊ ရေချမ်း တည်ထားကြပါ၊ သံဃာတော်များကို ခရီးဦးကြိုဆို၍ ပင့်ဆောင်ခဲ့ကြပါ၊ ပြင်ဆင်ထားသော နေရာ၌ သီတင်းသုံးစေကြပါ၊ စိတ်အားထက်သန်စွာဖြင့် ဝေယျာဝစ္စ ပြုကြပါဦး” ဟု စသည်ဖြင့် ပြောဆိုသောအခါ၌ ပြောကြားသောစကားသည် 'မေတ္တာဝစီကံ' မည်၏။ ရဟန်းတို့၏ နံနက်စောစောထ၍ ကိုယ်လက်သုတ်သင်ခြင်းကို ပြုပြီးနောက် စေတီရင်ပြင်သို့သွား၍ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ကို ပြုလုပ်ကာ ဆိတ်ငြိမ်သော ကျောင်း၌ ထိုင်လျက် “ဤကျောင်းတိုက်ရှိ ရဟန်းတို့သည် ဆင်းရဲကင်းကြပါစေ၊ ရန်ကင်းကြပါစေ၊ စိုးရိမ်ကင်းကြပါစေ” ဟု ကြံစည်ခြင်းသည် 'မေတ္တာမနောကံ' မည်၏၊ လူတို့၏ “အရှင်မြတ်တို့သည် ဆင်းရဲကင်းကြပါစေ၊ ရန်ကင်းကြပါစေ၊ စိုးရိမ်ကင်းကြပါစေ” ဟု ကြံစည်ခြင်းသည် 'မေတ္တာမနောကံ' မည်၏။

---

ตตฺถ นวกานํ จีวรกมฺมาทีสุ สหายภาวคมนํ สมฺมุขา กายกมฺมํ นาม, เถรานํ ปน ปาทโธวนสิญฺจนพีชนทานาทิเภทมฺปิ สพฺพํ สามีจิกมฺมํ สมฺมุขา กายกมฺมํ นาม, อุภเยหิปิ ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ ทารุภณฺฑาทีนํ เตสุ อวญฺญํ อกตฺวา อตฺตนา ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ วิย ปฏิสามนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. ‘‘เทวตฺเถโร ติสฺสตฺเถโร’’ติ วุตฺตํ เอวํ ปคฺคยฺหวจนํ สมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม, วิหาเร อสนฺตํ ปน ปฏิปุจฺฉนฺตสฺส ‘‘กุหึ อมฺหากํ เทวตฺเถโร, กุหึ อมฺหากํ ติสฺสตฺเถโร, กทา นุ โข อาคมิสฺสตี’’ติ เอวํ ปิยวจนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานิ ปน นยนานิ อุมฺมีเลตฺวา ปสนฺเนน มุเขน โอโลกนํ สมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม, ‘‘เทวตฺเถโร ติสฺสตฺเถโร อโรโค โหตุ อพฺยาปชฺโช’’ติ สมนฺนาหรณํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. กามญฺเจตฺถ เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานํ นยนานํ อุมฺมีลนํ, ปสนฺเนน มุเขน โอโลกนญฺจ เมตฺตํ กายกมฺมเมว. ยสฺส ปน จิตฺตสฺส วเสน นยนานํ เมตฺตาสิเนหสินิทฺธตา, มุขสฺส จ ปสนฺนตา, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เมตฺตํ มโนกมฺมํ นามา’’ติ. สมาธิสํวตฺตนปฺปโยชนานิ สมาธิสํวตฺตนิกานิ.

ထိုပါဠိ၌ သီတင်းငယ်တို့၏ သင်္ကန်းချုပ်ခြင်းစသော အမှုတို့၌ ကူညီရန် သွားခြင်းသည် 'မျက်မှောက်၌ ပြုအပ်သော မေတ္တာကာယကံ' မည်၏။ မထေရ်ကြီးတို့အား ခြေဆေးခြင်း၊ ရေလောင်းပေးခြင်း၊ ယပ်ခပ်ပေးခြင်း စသည်ဖြင့် ကွဲပြားသော အရိုအသေပြုခြင်း (သာမိစိကံ) အားလုံးသည်လည်း 'မျက်မှောက်၌ ပြုအပ်သော မေတ္တာကာယကံ' မည်၏။ နှစ်ဦးလုံးကပင် ဖြစ်စေ မစနစ်တကျ ထားအပ်သော သစ်သားဘဏ္ဍာစသည်တို့ကို ထိုသူတို့အပေါ်၌ မရိုမသေ မပြုဘဲ မိမိကိုယ်တိုင် မစနစ်တကျ ထားဘိသကဲ့သို့ သိမ်းဆည်းပေးခြင်းသည် 'မျက်ကွယ်၌ ပြုအပ်သော မေတ္တာကာယကံ' မည်၏။ “ဒေဝမထေရ်၊ တိဿမထေရ်” ဟု ဤသို့ ချီးကျူး၍ ပြောဆိုသောစကားသည် 'မျက်မှောက်၌ ပြုအပ်သော မေတ္တာဝစီကံ' မည်၏။ ကျောင်းတိုက်၌ မရှိသောသူအား မေးမြန်းစဉ် “ငါတို့၏ ဒေဝမထေရ် ဘယ်မှာလဲ၊ ငါတို့၏ တိဿမထေရ် ဘယ်မှာလဲ၊ ဘယ်အချိန်မှ ကြွလာပါလိမ့်မလဲ” ဟု ဤသို့ ချစ်ခင်ဖွယ်သော စကားကို ပြောဆိုခြင်းသည် 'မျက်ကွယ်၌ ပြုအပ်သော မေတ္တာဝစီကံ' မည်၏။ မေတ္တာနှင့် ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုတို့ဖြင့် စိုပြည်သော မျက်ဝန်းတို့ကို ဖွင့်၍ ကြည်လင်သော မျက်နှာဖြင့် ကြည့်ရှုခြင်းသည် 'မျက်မှောက်၌ ပြုအပ်သော မေတ္တာမနောကံ' မည်၏။ “ဒေဝမထေရ်၊ တိဿမထေရ်သည် အနာရောဂါ ကင်းပါစေ၊ ဆင်းရဲကင်းပါစေ” ဟု နှလုံးသွင်းခြင်းသည် 'မျက်ကွယ်၌ ပြုအပ်သော မေတ္တာမနောကံ' မည်၏။ စင်စစ် ဤ၌ မေတ္တာနှင့် ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုတို့ဖြင့် စိုပြည်သော မျက်ဝန်းတို့ကို ဖွင့်ခြင်း၊ ကြည်လင်သော မျက်နှာဖြင့် ကြည့်ရှုခြင်းသည် မေတ္တာကာယကံသာ ဖြစ်၏။ သို့သော် အကြင်စိတ်၏ အစွမ်းကြောင့် မျက်ဝန်းတို့ စိုပြည်ခြင်း၊ မျက်နှာကြည်လင်ခြင်း ဖြစ်ရသနည်း၊ ထိုစိတ်ကို ရည်ရွယ်၍ “မေတ္တာမနောကံ မည်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သမာဓိ ဖြစ်ထွန်းခြင်း အကျိုးရှိသော တရားတို့သည် 'သမာဓိသံဝတ္တနိက' (သမာဓိကို ဖြစ်စေတတ်သော တရားများ) မည်ကုန်၏။

---

สมานสีลตํ [Pg.41] คโตติ เตสุ เตสุ ทิสาภาเคสุ วิหรนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สมานสีลตํ คโต. ยายนฺติ ยา อยํ มยฺหญฺเจว ตุมฺหากญฺจ ปจฺจกฺขภูตา. ทิฏฺฐีติ สมฺมาทิฏฺฐิ. อริยาติ นิทฺโทสา. นิยฺยาตีติ วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสรติ นิคฺคจฺฉติ. สยํ นิยฺยนฺตีเยว หิ ตํสมงฺคิปุคฺคลํ วฏฺฏทุกฺขโต นิยฺยาเปตีติ วุจฺจติ. ยา สตฺถุ อนุสิฏฺฐิ, ตํ กโรตีติ ตกฺกโร, ตสฺส, ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชกสฺสาติ อตฺโถ. ทุกฺขกฺขยายาติ สพฺพทุกฺขกฺขยตฺถํ. ทิฏฺฐิสามญฺญคโตติ สมานทิฏฺฐิภาวํ อุปคโต.

"Samānasīlataṃ gato" ဟူသည်မှာ ထိုထိုအရပ်ဒေသတို့၌ နေထိုင်ကြကုန်သော ရဟန်းတို့နှင့်အတူ သီလတူညီခြင်းသို့ ရောက်သောသူ။ "Yāyanti" ဟူသည်မှာ ငါ၏လည်းကောင်း၊ သင်တို့၏လည်းကောင်း မျက်မှောက်ထင်ထင် ဖြစ်သော ဤအရာ။ "Diṭṭhi" ဟူသည်မှာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ။ "Ariyā" ဟူသည်မှာ အပြစ်ကင်းသော။ "Niyyāti" ဟူသည်မှာ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်၏၊ ထွက်သွား၏။ မိမိကိုယ်တိုင် ထွက်မြောက်သည်သာလျှင်ဖြစ်၍ ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံသောပုဂ္ဂိုလ်ကို ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်စေတတ်သောကြောင့် "နိယျာတိ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "Takkaro" ဟူသည်မှာ ဆရာသမား၏ အဆုံးအမကို ပြုတတ်သောသူ၊ "tassa" ဟူသည်မှာ ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း ကျင့်ဆောင်သောသူအား ဟု အနက်ရ၏။ "Duddhakkhayāya" ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲအားလုံး ကုန်ခမ်းခြင်း အကျိုးငှာ။ "Diṭṭhisāmaññagato" ဟူသည်မှာ တူညီသော အယူရှိသည်အဖြစ်သို့ ရောက်သောသူ။

---

ผาสุวิหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဖာသုဝိဟာရသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

๖-๑๐. อานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

၆-၁၀. အာနန္ဒသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

---

๑๐๖-๑๑๐. ฉฏฺเฐ อธิสีเลติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ, สีลนิมิตฺตํ น อุปวทติ น นินฺทตีติ อตฺโถ. อตฺตนิ กมฺเม จ อนุ อนุ เปกฺขติ สีเลนาติ อตฺตานุเปกฺขี. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

၁၀၆-၁၁၀. ဆဋ္ဌသုတ်၌ "adhisīle" ဟူသည်မှာ အကြောင်းအနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ်သက်ထားခြင်းဖြစ်၍ သီလဟူသောအကြောင်းကြောင့် မစွပ်စွဲ၊ မကဲ့ရဲ့ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ မိမိကိုယ်ကိုလည်းကောင်း၊ မိမိပြုသောအမှုကိုလည်းကောင်း သီလအားဖြင့် အဖန်ဖန် ကြည့်ရှုတတ်သောကြောင့် "attānupekkhī" မည်၏။ သတ္တမသုတ်အစရှိသည်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်ပြီ။

---

อานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အာနန္ဒသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

ผาสุวิหารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဖာသုဝိဟာရဝဂ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

(๑๒) ๒. อนฺธกวินฺทวคฺโค

(၁၂) ၂. အန္ဓကဝိန္ဒဝဂ်။

---

๑-๔. กุลูปกสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၄. ကုလူပကသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

---

๑๑๑-๑๑๔. ทุติยสฺส ปฐเม อสนฺถเวสุ กุเลสุ วิสฺสาโส เอตสฺสาติ อสนฺถววิสฺสาสี. อนิสฺสโร หุตฺวา วิกปฺเปติ สํวิทหติ สีเลนาติ อนิสฺสรวิกปฺปี. วิสฺสฏฺฐานิ วิสุํ ขิตฺตานิ เภเทน อวตฺถิตานิ กุลานิ ฆฏนตฺถาย อุปเสวติ สีเลนาติ วิสฺสฏฺฐุปเสวี. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

၁၁၁-၁၁၄. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ - မကျွမ်းဝင်သေးသော အမျိုးတို့၌ ဤသူအား အကျွမ်းတဝင်ရှိခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "asanthavavissāsī" (မကျွမ်းဝင်ဘဲ အကျွမ်းတဝင်ပြုတတ်သောသူ) ဟု ခေါ်၏။ အစိုးမရဘဲလျက် မိမိသီလအလေ့ဖြင့် စီမံခွဲခန့်တတ်သောကြောင့် "anissaravikappī" မည်၏။ ကွဲပြား၍ သီးခြားစီ တည်ရှိနေသော အမျိုးတို့ကို ပြန်လည်စေ့စပ်ရန် မိမိသီလအလေ့ဖြင့် ဆည်းကပ်တတ်သောကြောင့် "vissaṭṭhupasevī" မည်၏။ ဒုတိယသုတ်အစရှိသည်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်ပြီ။

---

กุลูปกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ကုလူပကသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

๕-๑๓. มจฺฉรินีสุตฺตาทิวณฺณนา

၅-၁၃. မစ္ဆရိနီသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

---

๑๑๕-๑๒๓. ปญฺจเม [Pg.42] อาวาสมจฺฉริยาทีนิ ปญฺจ อิธ ภิกฺขุนิยา วเสน อาคตานิ, ภิกฺขุสฺส วเสนปิ ตานิ เวทิตพฺพานิ. อาวาสมจฺฉริเยน หิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาคนฺตุกํ ทิสฺวา ‘‘เอตฺถ เจติยสฺส วา สงฺฆสฺส วา ปริกฺขาโร ฐปิโต’’ติอาทีนิ วตฺวา สงฺฆิกอาวาสํ น เทติ. กุลมจฺฉริเยน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ เตหิ เตหิ การเณหิ อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน อุปฏฺฐาเก กุเล อญฺเญสํ ปเวสมฺปิ นิวาเรติ. ลาภมจฺฉริเยน สมนฺนาคโต สงฺฆิกมฺปิ ลาภํ มจฺฉรายนฺโต ยถา อญฺเญ น ลภนฺติ, เอวํ กโรติ อตฺตนา วิสมนิสฺสิตตาย พลวนิสฺสิตตาย จ. วณฺณมจฺฉริเยน สมนฺนาคโต อตฺตโน วณฺณํ วณฺเณติ, ปเรสํ วณฺเณ ‘‘กึ วณฺโณ เอโส’’ติ ตํ ตํ โทสํ วทติ. วณฺโณติ เจตฺถ สรีรวณฺโณปิ, คุณวณฺโณปิ เวทิตพฺโพ.

၁၁၅-၁၂၃. ပဉ္စမသုတ်၌ ကျောင်းဝန်တိုခြင်း (အာဝါသမစ္ဆရိယ) အစရှိသော ဝန်တိုခြင်းငါးပါးတို့သည် ဤသာသနာတော်၌ ဘိက္ခုနီ၏ အစွမ်းဖြင့် လာကုန်၏၊ ရဟန်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ထိုဝန်တိုခြင်းတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ အာဝါသမစ္ဆရိယနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် ဧည့်သည်ရဟန်းကို မြင်လျှင် "ဤကျောင်း၌ စေတီတော်၏ ပရိက္ခရာ သော်လည်းကောင်း၊ သံဃာတော်၏ ပရိက္ခရာ သော်လည်းကောင်း ထားအပ်၏" စသည်ဖြင့် ပြောဆို၍ သံဃိကကျောင်းကို မပေးချေ။ ကုလမစ္ဆရိယနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် ထိုထိုသောအကြောင်းတို့ဖြင့် အပြစ်ကိုပြ၍ မိမိအား လုပ်ကျွေးသော အမျိုးတို့၌ အခြားရဟန်းတို့ ဝင်ရောက်ခြင်းကိုပင် တားမြစ်တတ်၏။ လာဘမစ္ဆရိယနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် သံဃိကဖြစ်သော လာဘ်ကိုပင် ဝန်တိုလျက် အခြားသူတို့ မရရှိကြစေရန် မိမိကိုယ်တိုင် မညီမညွတ် မှီဝဲခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အားကြီးသော မှီဝဲခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြုလုပ်တတ်၏။ ဝဏ္ဏမစ္ဆရိယနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်း၍ အခြားသူတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူး၌ "ဤသူသည် အဘယ်ဂုဏ်ရှိသနည်း" ဟု ထိုထိုသောအပြစ်ကို ပြောဆိုတတ်၏။ ဤနေရာ၌ "ဝဏ္ဏ" ဟူသည်မှာ ကိုယ်အဆင်းအပြင် ဂုဏ်ကျေးဇူးကိုလည်း သိအပ်၏။

---

ธมฺมมจฺฉริเยน สมนฺนาคโต – ‘‘อิมํ ธมฺมํ ปริยาปุณิตฺวา เอโส มํ อภิภวิสฺสตี’’ติ อญฺญสฺส น เทติ. โย ปน – ‘‘อยํ อิมํ ธมฺมํ อุคฺคเหตฺวา อญฺญถา อตฺถํ วิปริวตฺเตตฺวา นาเสสฺสตี’’ติ ธมฺมนุคฺคเหน วา – ‘‘อยํ อิมํ ธมฺมํ อุคฺคเหตฺวา อุทฺธโต อุนฺนโฬ อวูปสนฺตจิตฺโต อปุญฺญํ ปสวิสฺสตี’’ติ ปุคฺคลานุคฺคเหน วา น เทติ, น ตํ มจฺฉริยํ. ธมฺโมติ เจตฺถ ปริยตฺติธมฺโม อธิปฺเปโต. ปฏิเวธธมฺโม หิ อริยานํเยว โหติ, เต จ นํ น มจฺฉรายนฺติ มจฺฉริยสฺส สพฺพโส ปหีนตฺตาติ ตสฺส อสมฺภโว เอว. ตตฺถ อาวาสมจฺฉริเยน โลหเคเห ปจฺจติ, ยกฺโข วา เปโต วา หุตฺวา ตสฺเสว อาวาสสฺส สงฺการํ สีเสน อุกฺขิปิตฺวา จรติ. กุลมจฺฉริเยน อปฺปโภโค โหติ. ลาภมจฺฉริเยน คูถนิรเย นิพฺพตฺตติ, สงฺฆสฺส วา คณสฺส วา ลาภํ มจฺฉรายิตฺวา ปุคฺคลิกปริโภเคน วา ปริภุญฺชิตฺวา ยกฺโข วา เปโต วา มหาอชคโร วา หุตฺวา นิพฺพตฺตติ. วณฺณมจฺฉริเยน ภเวสุ นิพฺพตฺตสฺส วณฺโณ นาม น โหติ. ธมฺมมจฺฉริเยน กุกฺกุฬนิรเย นิพฺพตฺตติ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

ဓမ္မမစ္ဆရိယနှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် - "ဤတရားတော်ကို သင်ယူ၍ ဤသူသည် ငါ့ကို နှိပ်စက်လွှမ်းမိုးလိမ့်မည်" ဟု အခြားသူအား မပေးချေ။ အကြင်သူသည်မူကား - "ဤသူသည် ဤတရားတော်ကို သင်ယူပြီးလျှင် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို တခြားတစ်မျိုး ပြောင်းလဲဖျက်ဆီးလိမ့်မည်" ဟု တရားတော်ကို ချီးမြှောက်သောအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ "ဤသူသည် ဤတရားတော်ကို သင်ယူပြီးလျှင် စိတ်ပူပန်၍ မငြိမ်မသက်ဖြစ်ကာ မကောင်းမှုကို ပွားများလိမ့်မည်" ဟု ပုဂ္ဂိုလ်ကို စောင့်ရှောက်သောအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း မပေးငြားအံ့၊ ထိုသို့မပေးခြင်းသည် ဝန်တိုခြင်းမဟုတ်ပေ။ ဤနေရာ၌ "ဓမ္မ

---

มจฺฉรินีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မစ္ဆရိနီသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

อนฺธกวินฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အန္ဓကဝိန္ဒဝဂ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

(๑๓) ๓. คิลานวคฺโค

(၁၃) ၃. ဂိလာနဝဂ်။

---

๑๒๔-๑๓๐. ตติโย [Pg.43] วคฺโค อุตฺตานตฺโถเยว.

၁၂၄-၁၃၀. တတိယဝဂ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားသည်သာတည်း။

---

(๑๔) ๔. ราชวคฺโค

(၁၄) ၄. ရာဇဝဂ်။

---

๑. ปฐมจกฺกานุวตฺตนสุตฺตวณฺณนา

၁. ပထမစက္ကာနုဝတ္တနသုတ်အဖွင့်။

---

๑๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อตฺถญฺญูติ หิตญฺญู. หิตปริยาโย เหตฺถ อตฺถ-สทฺโท ‘‘อตฺตตฺโถ ปรตฺโถ’’ติอาทีสุ (มหานิ. ๖๙; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕) วิย. ยสฺมา เจส ปเรสํ หิตํ ชานนฺโต เต อตฺตนิ รญฺเชติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘รญฺชิตุํ ชานาตี’’ติ. ทณฺเฑติ อปราธานุรูเป ทณฺฑเน. พลมฺหีติ พลกาเย. ปญฺจ อตฺเถติ อตฺตตฺโถ, ปรตฺโถ, อุภยตฺโถ, ทิฏฺฐธมฺมิโก อตฺโถ, สมฺปรายิโก อตฺโถติ เอวํ ปญฺจปฺปเภเท อตฺเถ. จตฺตาโร ธมฺเมติ จตุสจฺจธมฺเม, กามรูปารูปโลกุตฺตรเภเท วา จตฺตาโร ธมฺเม. ปฏิคฺคหณปริโภคมตฺตญฺญุตาย เอว ปริเยสนวิสฺสชฺชนมตฺตญฺญุตาปิ โพธิตา โหนฺตีติ ‘‘ปฏิคฺคหณปริโภคมตฺตํ ชานาติ’’อิจฺเจว วุตฺตํ.

၁၃၁. စတုတ္ထဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ - "atthaññū" ဟူသည်မှာ အကျိုးစီးပွားကို သိသောသူ။ ဤနေရာ၌ "artha" သဒ္ဒါသည် "attattho parattho" (မိမိအကျိုး၊ သူတစ်ပါးအကျိုး) ဟူသော စကားတို့၌ ကဲ့သို့ အကျိုးစီးပွား၏ ဝေဖန်ချက် (ဟိတပရိယာယ်) ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် ထိုမင်းသည် သူတစ်ပါးတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို သိလျက် ထိုသူတို့ကို မိမိ၌ မွေ့လျော်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "rañjituṃ jānāti" (မွေ့လျော်စေရန် သိ၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "daṇḍe" ဟူသည်မှာ အပြစ်နှင့်လျော်ညီသော အပြစ်ပေးခြင်း၌။ "balasmiṃ" ဟူသည်မှာ စစ်သည်ဗိုလ်ပါအင်အားစု၌။ "pañcaatthe" ဟူသည်မှာ မိမိအကျိုး၊ သူတစ်ပါးအကျိုး၊ နှစ်ဦးလုံး၏အကျိုး၊ ပစ္စုပ္ပန်အကျိုး၊ တမလွန်အကျိုး ဟူ၍ ဤသို့ ငါးပါးသောအပြားရှိသော အကျိုးတို့၌။ "cattāro dhamme" ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးတရားတို့၌ သော်လည်းကောင်း၊ ကာမ၊ ရူပ၊ အရူပ၊ လောကုတ္တရာ ဟူသော အပြားရှိသော တရားလေးပါးတို့၌ သော်လည်းကောင်း။ အလှူခံခြင်းနှင့် သုံးစွဲခြင်းတို့၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိသည်ဖြစ်၍ ရှာဖွေခြင်းနှင့် စွန့်ကြဲခြင်းတို့၌လည်း အတိုင်းအရှည်ကို သိသည်အဖြစ်ကို သိစေအပ်သောကြောင့် "paṭiggahaṇaparibhogamattaṃ jānāti" (အလှူခံခြင်းနှင့် သုံးစွဲခြင်း၏ အတိုင်းအရှည်ကို သိ၏) ဟူ၍သာ မိန့်တော်မူသည်။

---

อุตฺตรติ อติกฺกมติ, อภิภวตีติ วา อุตฺตรํ, นตฺถิ เอตฺถ อุตฺตรนฺติ อนุตฺตรํ. อนติสยํ, อปฺปฏิภาคํ วา อเนกาสุ เทวมนุสฺสปริสาสุ อเนกสตกฺขตฺตุํ เตสํ อริยสจฺจปฺปฏิเวธสมฺปาทนวเสน ปวตฺตา ภควโต ธมฺมเทสนา ธมฺมจกฺกํ. อปิจ สพฺพปฐมํ อญฺญาตโกณฺฑญฺญปฺปมุขาย อฏฺฐารสปริสคณาย พฺรหฺมโกฏิยา จตุสจฺจสฺส ปฏิเวธวิธายินี ยา ธมฺมเทสนา, ตสฺสา สาติสยา ธมฺมจกฺกสมญฺญา. ตตฺถ สติปฏฺฐานาติธมฺโม เอว ปวตฺตนฏฺเฐน จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ. จกฺกนฺติ วา อาณา ธมฺมโต อนเปตตฺตา, ธมฺมญฺจ ตํ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเมน ญาเยน จกฺกนฺติปิ ธมฺมจกฺกํ. ยถาห ‘‘ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเมน ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติอาทิ (ปฏิ. ม. ๒.๔๐-๔๑). อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ธมฺมิสฺสรสฺส ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมจกฺกสฺส อนุตฺตรภาวโต อปฺปฏิเสธนียํ. เกหิ ปน อปฺปฏิวตฺติยนฺติ อาห – ‘‘สมเณน วา’’ติอาทิ. ตตฺถ สมเณนาติ ปพฺพชฺชํ อุปคเตน. พฺราหฺมเณนาติ ชาติพฺราหฺมเณน. สาสนปรมตฺถสมณพฺราหฺมณานญฺหิ ปฏิโลมจิตฺตํเยว นตฺถิ. เทเวนาติ กามาวจรเทเวน. เกนจีติ เยน [Pg.44] เกนจิ อวสิฏฺฐปาริสชฺเชน. เอตฺตาวตา อฏฺฐนฺนมฺปิ ปริสานํ อนวเสสปริยาทานํ ทฏฺฐพฺพํ. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก.

ကျော်လွန်တတ်၏၊ လွန်မြောက်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် လွှမ်းမိုးတတ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဥတ္တရ' မည်၏။ ၎င်းထက် သာလွန်ထူးကဲသော တရားမရှိဟူသော အနက်ကြောင့် 'အနုတ္တရ' မည်၏။ အတုမရှိသော သို့မဟုတ် နှိုင်းယှဉ်ဖွယ်မရှိသော၊ များစွာသော နတ်လူပရိသတ်တို့၌ အကြိမ်ပေါင်းများစွာ ထိုသူတို့အား အရိယသစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကို ပြီးမြောက်စေခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာတော်သည် 'ဓမ္မစက္က' မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ရှေးဦးစွာ အညာသိကောဏ္ဍညအမှူးပြုသော တစ်ဆယ့်ရှစ်သောင်းသော ဗြဟ္မာပရိသတ်အား သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်စေတတ်သော အကြင်တရားဒေသနာတော်သည် ရှိ၏၊ ထိုဒေသနာတော်အား 'ဓမ္မစက္က' ဟူသော အမည်သည် အထူးသဖြင့် သင့်လျော်၏။ ထိုဒေသနာတော်၌ သတိပဋ္ဌာန်စသော တရားသည်ပင်လျှင် လည်ပတ်စေခြင်းအနက်ကြောင့် 'စက္က' မည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဓမ္မစက္က' (တရားစက်) ဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ် စက်ဆိုသည်မှာ အာဏာစက် ဖြစ်၏၊ တရားတော်မှ မကင်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တရားလည်းဖြစ် စက်လည်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဓမ္မစက္က' မည်၏။ တရားသဖြင့် လည်ပတ်စေအပ်သော စက်ဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'ဓမ္မစက္က' မည်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်မှာ— 'တရားကိုလည်း လည်ပတ်စေ၏၊ စက်ကိုလည်း လည်ပတ်စေ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဓမ္မစက္က မည်၏။ စက်ကိုလည်း လည်ပတ်စေ၏၊ တရားကိုလည်း လည်ပတ်စေ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဓမ္မစက္က မည်၏။ တရားသဖြင့် လည်ပတ်စေ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဓမ္မစက္က မည်၏' စသည်ဖြင့် (ပဋိသံ။ ၂။၄၀-၄၁) ဖြစ်၏။ 'အပ္ပဋိဝတ္တိယံ' ဆိုသည်မှာ တရားတည်းဟူသော အရှင်သခင်ဖြစ်တော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား၏ ဓမ္မစကြာတရားတော်သည် အတုမရှိမြတ်သော အဖြစ်ကြောင့် မည်သူမျှ တားဆီးပိတ်ပင်နိုင်စွမ်း မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မည်သူတို့က တားဆီးပိတ်ပင်နိုင်စွမ်း မရှိသနည်းဟူမူ— 'သမဏေန ဝါ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'သမဏေန' ဆိုသည်မှာ ရဟန်းပြုခြင်းသို့ ရောက်သော သမဏကလည်းကောင်း။ 'ဗြာဟ္မဏေန' ဆိုသည်မှာ ဇာတ်အားဖြင့် ဗြာဟ္မဏဖြစ်သော သူကလည်းကောင်း။ သာသနာတော်၌ ပရမတ်အင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့အား ဆန့်ကျင်လိုသော စိတ်သည်ပင် မရှိချေ။ 'ဒေဝေန' ဆိုသည်မှာ ကာမာဝစရနတ်ကလည်းကောင်း။ 'ကေနစိ' ဆိုသည်မှာ ကြွင်းကျန်သော တစ်ဦးဦးသော ပရိသတ်ကလည်းကောင်း တားဆီးနိုင်စွမ်း မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤမျှဖြင့် ပရိသတ်ရှစ်ပါးလုံးကို အကြွင်းမဲ့ သိမ်းကျုံးယူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ 'လောကသ္မိံ' ဆိုသည်မှာ သတ္တလောက၌ ဖြစ်၏။

---

ปฐมจกฺกานุวตฺตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမစက္ကာနုဝတ္တနသုတ်အဋ္ဌကထာ ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๒. ทุติยจกฺกานุวตฺตนสุตฺตวณฺณนา

၂. ဒုတိယစက္ကာနုဝတ္တနသုတ်အဋ္ဌကထာ ဖွင့်ဆိုချက်

---

๑๓๒. ทุติเย จกฺกวตฺติวตฺตนฺติ ทสวิธํ, ทฺวาทสวิธํ วา จกฺกวตฺติภาวาวหํ วตฺตํ. ตตฺถ อนฺโตชนสฺมึ พลกาเย ธมฺมิกาเยว รกฺขาวรณคุตฺติยา สํวิธานํ, ขตฺติเยสุ, อนุยนฺเตสุ, พฺราหฺมณคหปติเกสุ, เนคมชานปเทสุ, สมณพฺราหฺมเณสุ, มิคปกฺขีสุ, อธมฺมิกปฏิกฺเขโป, อธนานํ ธนานุปฺปทานํ, สมณพฺราหฺมเณ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหปุจฺฉนนฺติ อิทํ ทสวิธํ จกฺกวตฺติวตฺตํ. อิทเมว จ คหปติเก ปกฺขิชาเต จ วิสุํ กตฺวา คหณวเสน ทฺวาทสวิธํ. ปิตรา ปวตฺติตเมว อนุปฺปวตฺเตตีติ ทสวิธํ วา ทฺวาทสวิธํ วา จกฺกวตฺติวตฺตํ ปูเรตฺวา นิสินฺนสฺส ปุตฺตสฺส อญฺญํ ปาตุภวติ, โส ตํ ปวตฺเตติ. รตนมยตฺตา ปน สทิสฏฺเฐน ตเทเวตนฺติ กตฺวา ‘‘ปิตรา ปวตฺติต’’นฺติ วุตฺตํ. ยสฺมา วา โส ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก, ตฺวํ เทว, โหหิ, อหมนุสาสิสฺสามี’’ติ อาห. ตสฺมา ปิตรา ปวตฺติตํ อาณาจกฺกํ อนุปฺปวตฺเตติ นามาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยญฺหิ อตฺตโน ปุญฺญานุภาวสิทฺธํ จกฺกรตนํ, ตํ นิปฺปริยายโต เตน ปวตฺติตํ นาม, เนตรนฺติ ปฐมนโย วุตฺโต. ยสฺมา ปวตฺติตสฺเสว อนุวตฺตนํ, ปฐมนโย จ ตํสทิเส ตพฺโพหารวเสน วุตฺโตติ ตํ อนาทิยิตฺวา ทุติยนโย วุตฺโต.

၁၃၂. ဒုတိယသုတ်၌ 'စက္ကဝတ္တိဝတ္တံ' ဆိုသည်မှာ စကြဝတ္တေးမင်း၏ အဖြစ်ကို ဆောင်ယူတတ်သော ဆယ်ပါးသော သို့မဟုတ် တဆယ့်နှစ်ပါးသော စကြဝတ္တေးကျင့်ဝတ် ဖြစ်သည်။ ထိုကျင့်ဝတ်တို့တွင် နန်းတွင်းသူနန်းတွင်းသားတို့၌လည်းကောင်း၊ စစ်သည်ရဲမက်တို့၌လည်းကောင်း တရားသဖြင့် စောင့်ရှောက်ကာကွယ် လုံခြုံစေခြင်းကို စီမံပေးခြင်း၊ မင်းတို့၌လည်းကောင်း၊ အခြံအရံ မင်းညီမင်းသားတို့၌လည်းကောင်း၊ ပုဏ္ဏားအိမ်သူအိမ်သားတို့၌လည်းကောင်း၊ မြို့နေလူထုနှင့် နယ်နေလူထုတို့၌လည်းကောင်း၊ သမဏဗြာဟ္မဏတို့၌လည်းကောင်း၊ သားငှက်တိရစ္ဆာန်တို့၌လည်းကောင်း စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ မတရားသော အမှုတို့ကို တားမြစ်ခြင်း၊ ဆင်းရဲသားတို့အား ဥစ္စာပစ္စည်း ပေးကမ်းထောက်ပံ့ခြင်း၊ သမဏဗြာဟ္မဏတို့ထံ ဆည်းကပ်၍ ပြဿနာ မေးမြန်းခြင်းဟူသော ဤသည်တို့ကား ဆယ်ပါးသော စကြဝတ္တေးမင်းကျင့်ဝတ် ဖြစ်သည်။ ယင်းကျင့်ဝတ်ကိုပင် 'သူဌေးကြွယ်' နှင့် 'ကျေးငှက်တိရစ္ဆာန်' တို့ကို သီးခြားစီ ခွဲခြား၍ ယူခြင်းအားဖြင့် တဆယ့်နှစ်ပါးသော စကြဝတ္တေးကျင့်ဝတ် ဖြစ်၏။ 'အဘမင်းကြီး လည်ပတ်စေအပ်သော စက်ကိုသာလျှင် အစဉ်လိုက်၍ လည်ပတ်စေ၏' ဆိုသည်မှာ ဆယ်ပါး သို့မဟုတ် တဆယ့်နှစ်ပါးသော စကြဝတ္တေးကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်၍ နေသော သားတော်အား အခြားသော စကြာရတနာသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုသားတော်သည် ထိုစကြာရတနာကို လည်ပတ်စေ၏။ ရတနာဖြင့် ပြီးသည်ဖြစ်၍ တူညီသောအနက်ဖြင့် ထိုစကြာရတနာပင် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆ၍ 'အဘမင်းကြီး လည်ပတ်စေအပ်သော' ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် အကြင်ကြောင့် ထိုစကြာရတနာသည် 'မြတ်သောမင်းကြီး... အရှင်မင်းကြီးသည် စိုးရိမ်ကြောင့်ကြမဲ့ နေတော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ်သည် အုပ်ချုပ်ဆုံးမပါအံ့' ဟု လျှောက်ထား၏။ ထို့ကြောင့် အဘမင်းကြီး လည်ပတ်စေအပ်သော အာဏာစက်ကို အစဉ်လိုက်၍ လည်ပတ်စေသည်မည်၏ဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ အကြင်ကြောင့် မိမိ၏ ကုသိုလ်ကံအစွမ်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စကြာရတနာကို အလင်္ကာ (ပရိယာယ်) မပါဘဲ ထိုသားတော်ကိုယ်တိုင် လည်ပတ်စေသည်မည်၏၊ အခြားသူမဟုတ်ဟု ပထမနည်း၌ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြင်ကြောင့် လည်ပတ်စေအပ်ပြီးသော စက်ကိုသာ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်စေခြင်းဖြစ်၍ ပထမနည်းသည် ထိုစကြာနှင့် တူညီသောအားဖြင့် ထိုဝေါဟာရ အနေဖြင့် မိန့်ဆိုထားခြင်းကြောင့် ထိုပထမနည်းကို မယူဘဲ ဒုတိယနည်းကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

---

ทุติยจกฺกานุวตฺตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒုတိယစက္ကာနုဝတ္တနသုတ်အဋ္ဌကထာ ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๔. ยสฺสํทิสํสุตฺตวณฺณนา

၄. ယဿံဒိသံသုတ်အဋ္ဌကထာ ဖွင့်ဆိုချက်

---

๑๓๔. จตุตฺเถ ‘‘อุภโต สุชาโต’’ติ เอตฺตเก วุตฺเต เยหิ เกหิจิ ทฺวีหิ ภาเคหิ สุชาตตา ปญฺญาเปยฺย, สุชาต-สทฺโท จ ‘‘สุชาโต จารุทสฺสโน’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓; เถรคา. ๘๑๘) อาโรหสมฺปตฺติปริยาโยติ ชาติวเสน [Pg.45] สุชาตตํ วิภาเวตุํ ‘‘มาติโต จ ปิติโต จา’’ติ วุตฺตํ. อโนรสปุตฺตวเสนปิ โลเก มาตุปิตุสมญฺญา ทิสฺสติ, อิธ ปน สา โอรสปุตฺตวเสน อิจฺฉิตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สํสุทฺธคฺคหณิโก’’ติ วุตฺตํ. คพฺภํ คณฺหาติ ธาเรตีติ คหณี, คพฺภาสยสญฺญิโต มาตุกุจฺฉิปฺปเทโส. เตนาห ‘‘สํสุทฺธาย มาตุกุจฺฉิยา สมนฺนาคโต’’ติ. ยถาภุตฺตสฺส อาหารสฺส วิปาจนวเสน คณฺหนโต อฉฑฺฑนโต คหณี, เตโชธาตุ. ปิตา จ มาตา จ ปิตโร. ปิตูนํ ปิตโร ปิตามหา. เตสํ ยุโค ปิตามหยุโค, ตสฺมา ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา, ปิตามหทฺวนฺทาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ ปิตามหคฺคหเณเนว มาตามโหปิ คหิโตติ โส อฏฺฐกถายํ วิสุํ น อุทฺธโต. ยุค-สทฺโท เจตฺถ เอกเสสนเยน ทฏฺฐพฺโพ ‘‘ยุโค จ ยุโค จ ยุโค’’ติ. เอวญฺหิ ตตฺถ ตตฺถ ทฺวินฺนํ คหิตเมว โหติ. เตนาห ‘‘ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา’’ติ. ปุริสคฺคหณญฺเจตฺถ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทสวเสน กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ ‘‘มาติโต’’ติ ปาฬิวจนํ สมตฺถิตํ โหติ.

၁၃၄. စတုတ္ထသုတ်၌ 'ဥဘတော သုဇာတော' (နှစ်ဦးစုံမှ ကောင်းစွာ မွေးဖွားသူ) ဟူ၍ ဤမျှသာ မိန့်ဆိုပါက အကြင်တစ်စုံတစ်ခုသော အဖို့နှစ်ပါးတို့ဖြင့် ကောင်းစွာမွေးဖွားခြင်းကို သိစေရာ၏၊ 'သုဇာတ' သဒ္ဒါသည်လည်း 'သုဇာတော စာရုဒဿနော' စသည်တို့၌ (မ၊ နိ၊ ၂။၃၉၉၊ သု၊ နိ၊ ၅၅၃၊ ထေရဂါ၊ ၈၁၈) လုံးရပ်အချိုးအစားနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၏ လှည့်ပတ်ပြောဆိုခြင်း (ပရိယာယ်) ဖြစ်သောကြောင့် ဇာတ် (အမျိုးအစား) အားဖြင့် ကောင်းစွာ မွေးဖွားခြင်းကို ထင်ရှားစေရန် 'မာတိတော စ ပိတိတော စ' (မိခင်ဘက်မှလည်းကောင်း၊ ဖခင်ဘက်မှလည်းကောင်း) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ လောက၌ ရင်သွေးအရင်းမဟုတ်သော သားအားဖြင့်လည်း မိဘဟူသော အခေါ်အဝေါ်သည် ထင်ရှားရှိ၏၊ ဤနေရာ၌မူ ထိုမိဘအဖြစ်ကို ရင်သွေးအရင်းအားဖြင့်သာ အလိုရှိအပ်၏ဟု ပြသရန် 'သံသုဒ္ဓဂ္ဂဟဏိကော' (စင်ကြယ်သော သန္ဓေတည်ရာရှိသူ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သန္ဓေကို ယူတတ်၏၊ ဆောင်တတ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဂဟဏီ' မည်၏၊ သားအိမ်ဟု ခေါ်အပ်သော အမိဝမ်းဗိုက်၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်မှာ 'စင်ကြယ်သော အမိဝမ်းဗိုက်နှင့် ပြည့်စုံသူ' ဟု ဖြစ်၏။ စားသုံးအပ်သော အာဟာရကို ကြေညက်စေခြင်း အစွမ်းဖြင့် လက်ခံတတ်၍ စွန့်မပစ်တတ်သောကြောင့် 'ဂဟဏီ' မည်၏၊ တေဇောဓာတ် ဖြစ်သည်။ အဖနှင့် အမိသည် မိဘတို့ မည်ကုန်၏။ မိဘတို့၏ အမိအဖတို့သည် ဘိုးဘွားတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့၏ စဉ်ဆက်သည် ဘိုးဘွားစဉ်ဆက် မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ခုနစ်ဆက်မြောက်သော ဘိုးဘွားစဉ်ဆက်တိုင်အောင် ဘိုးဘွားအစုံတို့၏ စဉ်ဆက်ဟူ၍ ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ ဘိုးဘွားတို့ကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် အမိဘက်မှ အဘိုးအဘွားတို့ကိုလည်း ယူပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုအမိဘက်မှ အဘိုးအဘွားကို အဋ္ဌကထာ၌ သီးခြား ထုတ်နုတ်မပြပေ။ ဤနေရာ၌ 'ယုဂ' သဒ္ဒါကို 'ယုဂေါ စ ယုဂေါ စ ယုဂေါ' ဟူ၍ ဧကသေသနည်းဖြင့် မှတ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုထိုနေရာ၌ နှစ်ဦးစလုံးကို ယူပြီးသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်မှာ 'ထိုမှအထက်၌ ရှိသမျှသော ရှေးဦးလူ (ဘိုးဘေး) အားလုံးတို့ကိုလည်း ဘိုးဘွားဟူသော စကားဖြင့်ပင် ယူအပ်ကုန်၏' ဟု ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ယောကျ်ား (ပုရိသ) ကို ယူခြင်းသည်လည်း မြတ်သောအားဖြင့် ညွှန်းဆိုခြင်း (ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသ) အစွမ်းဖြင့် ပြုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ပြုမှသာ 'မာတိတော' ဟူသော ပါဠိစကားသည် သင့်လျော်ပေလိမ့်မည်။

---

อกฺขิตฺโตติ อปฺปตฺตกฺเขโป. อนวกฺขิตฺโตติ สมฺปตฺตวิวาทาทีสุ น อวกฺขิตฺโต น ฉฑฺฑิโต. ชาติวาเทนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘เกน การเณนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ‘‘อุภโต…เป… ปิตามหยุคา’’ติ เอเตน ขตฺติยสฺส โยนิโทสาภาโว ทสฺสิโต สํสุทฺธคฺคหณิกภาวกิตฺตนโต. ‘‘อกฺขิตฺโต’’ติ อิมินา กิริยาปราธาภาโว. กิริยาปราเธน หิ สตฺตา เขปํ ปาปุณนฺติ. ‘‘อนุปกฺกุฏฺโฐ’’ติ อิมินา อยุตฺตสํสคฺคาภาโว. อยุตฺตสํสคฺคญฺหิ ปฏิจฺจ สตฺตา อกฺโกสํ ลภนฺติ.

'အက္ခိတ္တော' ဆိုသည်မှာ ပြစ်တင်ကဲ့ရဲ့ခြင်းသို့ မရောက်သူ ဖြစ်သည်။ 'အနဝက္ခိတ္တော' ဆိုသည်မှာ ဆိုက်ရောက်လာသော ငြင်းခုံခြင်းစသည်တို့၌ ပယ်ချမခံရသူ၊ စွန့်ပစ်မခံရသူ ဖြစ်သည်။ 'ဇာတိဝါဒေန' ဆိုရာ၌ အကြောင်းပြပုဒ် (ဟေတု) ၌ ကရုဏ်းဝိဘတ် ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် 'အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤနေရာ၌လည်း 'ဥဘတော...ပ... ပိတာမဟယုဂါ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် မင်းမျိုးတို့၏ သန္ဓေတည်ရာ၌ အပြစ်မရှိခြင်းကို စင်ကြယ်သော သန္ဓေတည်ရာရှိသည့်အဖြစ်ကို ချီးမွမ်းပြောဆိုခြင်းအားဖြင့် ပြသတော်မူ၏။ 'အက္ခိတ္တော' ဟူသော ဤစကားဖြင့် အပြုအမူဆိုင်ရာ အပြစ်မရှိခြင်းကို ပြသ၏။ အပြုအမူဆိုင်ရာ အပြစ်ကြောင့်သာလျှင် သတ္တဝါတို့သည် ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ 'အနုပက္ကုဋ္ဌော' ဟူသော ဤစကားဖြင့် မသင့်လျော်သော ပေါင်းသင်းဆက်ဆံမှု မရှိခြင်းကို ပြသ၏။ မသင့်လျော်သော ပေါင်းသင်းဆက်ဆံမှုကို အမှီပြု၍သာလျှင် သတ္တဝါတို့သည် ဆဲရေးကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ရရှိကြကုန်၏။

---

อฑฺฒตา นาม วิภวสมฺปนฺนตา, สา ตํ ตํ อุปาทายุปาทาย วุจฺจตีติ อาห ‘‘โย โกจิ อตฺตโน สนฺตเกน วิภเวน อฑฺโฒ โหตี’’ติ. ตถา มหทฺธนตาปีติ ตํ อุกฺกํสคตํ ทสฺเสตุํ ‘‘มหตา อปริมาณสงฺเขน ธเนน สมนฺนาคโต’’ติ วุตฺตํ. ภุญฺชิตพฺพโต ปริภุญฺชิตพฺพโต วิเสสโต กามา โภคา นามาติ อาห ‘‘ปญฺจกามคุณวเสนา’’ติ. โกฏฺฐํ วุจฺจติ ธญฺญสฺส อาวสนฏฺฐานํ, โกฏฺฐภูตํ อคารํ โกฏฺฐาคารํ. เตนาห ‘‘ธญฺเญน จ ปริปุณฺณโกฏฺฐาคาโร’’ติ. เอวํ สารคพฺภํ โกโส, ธญฺญปริฏฺฐปนฏฺฐานญฺจ โกฏฺฐาคารนฺติ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตโต อญฺญถา ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา อสิโน ติกฺขภาวปริหารโก [Pg.46] ปฏิจฺฉโท ‘‘โกโส’’ติ วุจฺจติ. เอวํ รญฺโญ ติกฺขภาวปริหารํ กตฺวา จตุรงฺคินี เสนา โกโสติ อาห ‘‘จตุพฺพิโธ โกโส หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี’’ติ. วตฺถโกฏฺฐาคารคฺคหเณเนว สพฺพสฺสปิ ภณฺฑฏฺฐปนฏฺฐานสฺส คหิตตฺตา ‘‘ติวิธํ โกฏฺฐาคาร’’นฺติ วุตฺตํ.

ကြွယ်ဝချမ်းသာခြင်း (အဍ္ဎတာ) မည်သည် စည်းစိမ်ဥစ္စာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း (ဝိဘဝသမ္ပန္နတာ) ဖြစ်၏။ ထိုအဍ္ဎတာကို ထိုထိုအရာကို စွဲ၍ စွဲ၍ ပြောအပ်သောကြောင့် “အကြင်သူသည် မိမိပိုင် စည်းစိမ်ဥစ္စာဖြင့် ကြွယ်ဝသူ ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုနည်းတူစွာ “မဟဒ္ဓနတာ (များစွာသော ဥစ္စာရှိသည်ဖြစ်၍) ဟူသည်လည်း” ထိုဥစ္စာ၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ “ကြီးကျယ်များပြား အတိုင်းမသိ ရေတွက်အပ်သော ဥစ္စာနှင့် ပြည့်စုံ၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ စားသုံးအပ် ခံစားအပ်သောကြောင့် အထူးသဖြင့် ကာမဂုဏ်တို့ကို ‘ဘောဂ’ ဟု ခေါ်သောကြောင့် “ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ကောဋ္ဌ’ ဟု စပါး သိုမှီးရာဌာနကို ဆိုအပ်၏၊ ကျီသဖွယ် ဖြစ်သော အိမ်သည် ‘ကောဋ္ဌာဂါရ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် “စပါးဖြင့် ပြည့်စုံသော ကျီရှိသောသူ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ အနှစ်သာရ သိုမှီးရာ တိုက် (ကောသ) နှင့် စပါးသိုလှောင်ရာ ကျီ (ကောဋ္ဌာဂါရ) ကို ပြပြီးနောက် ယခုအခါ ထိုမှတစ်ပါးသော နည်းဖြင့် ပြခြင်းငှာ “တစ်နည်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုအနက်၌ ဓား၏ ထက်မြက်မှုကို ထိန်းသိမ်းပေးတတ်သော ဓားအိမ်ကို “ကောသ” ဟု ခေါ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မင်း၏ ထက်မြက်မှုကို ထိန်းသိမ်းပေးတတ်သော စတုရင်္ဂစစ်သည်တော်ကို “ကောသ” ဟု မိန့်တော်မူလိုသဖြင့် “ဆင်၊ မြင်း၊ ရထား၊ ခြေလျင် ဟူသော လေးပါးသော ကောသ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အဝတ်အထည်သိုလှောင်ရာကျီကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် အလုံးစုံသော အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ သိုမှီးရာဌာနကို ယူပြီးဖြစ်သောကြောင့် “သုံးပါးသော ကျီ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

---

ยสฺสา ปญฺญาย วเสน ปุริโส ‘‘ปณฺฑิโต’’ติ วุจฺจติ, ตํ ปณฺฑิจฺจนฺติ อาห ‘‘ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต’’ติ. ตํตํอิติกตฺตพฺพตาสุ เฉกภาโว พฺยตฺตภาโว เวยฺยตฺติยํ. สมฺโมหํ หึสติ วิธมตีติ เมธา, สา เอตสฺส อตฺถีติ เมธาวี. ฐาเน ฐาเน อุปฺปตฺติ เอติสฺสา อตฺถีติ ฐานุปฺปตฺติ, ฐานโส อุปฺปชฺชนปญฺญา. วฑฺฒิอตฺเถติ วฑฺฒิสงฺขาเต อตฺเถ.

အကြင်ပညာ၏ အစွမ်းဖြင့် ယောကျာ်း (ပုဂ္ဂိုလ်) အား “ပညာရှိ (ပဏ္ဍိတ)” ဟု ခေါ်အပ်၏၊ ထိုပညာရှိ၏အဖြစ် ‘ပဏ္ဍိစ္စ’ ကို ပြခြင်းငှာ “ပညာရှိ၏အဖြစ်နှင့် ပြည့်စုံသော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုထို ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်း၊ ရဲရင့်ရဲတင်းခြင်းသည် ‘ဝေယျတ္တိယ’ (ပြတ်သားကျွမ်းကျင်ခြင်း) မည်၏။ တွေဝေခြင်း (သမ္မောဟ) ကို ဖျက်ဆီးတတ် ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် ‘မေဓာ’ မည်၏၊ ထိုမေဓာပညာသည် ဤသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မေဓာဝီ’ (ပညာရှိသူ) မည်၏။ ထိုထို သင့်လျော်ရာ ဌာန၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဤပညာအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဌာနုပ္ပတ္တိ’ မည်၏၊ အခွင့်အားလျော်စွာ ချက်ချင်းဖြစ်ပေါ်တတ်သော ပညာတည်း။ ‘ဝဍ္ဎိအတ္ထေ’ ဟူသည် ကြီးပွားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အကျိုးစီးပွား၌ ဖြစ်၏။

---

ยสฺสํทิสํสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ယဿံဒိသာသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๕-๙. ปตฺถนาสุตฺตาทิวณฺณนา

၅-၉. ပတ္ထနာသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๑๓๕-๙. ปญฺจเม หตฺถิสฺมินฺติ หตฺถิสิปฺเป. หตฺถีติ หิ หตฺถิวิสยตฺตา หตฺถิสนฺนิสฺสิตตฺตา จ หตฺถิสิปฺปํ คหิตํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. วยตีติ วโย, โสภเนสุ กตฺถจิ อปกฺขลนฺโต อวิตฺถายนฺโต ตานิ สนฺธาเรตุํ สกฺโกตีติ อตฺโถ. น วโย อวโย, ตานิ อตฺถโต สทฺทโต จ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ. อวโย น โหตีติ อนวโย. ทฺเว ปฏิเสธา ปกตึ คเมนฺตีติ อาห ‘‘อนวโยติ สมตฺโถ’’ติ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

၁၃၅-၉. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဟတ္ထိသ္မိံ’ ဟူသည် ဆင်အတတ် (ဆင်အတတ်ပညာ) ၌ ဖြစ်၏။ ‘ဟတ္ထိ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဆင်နှင့် သက်ဆိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဆင်အတတ်ကို ယူအပ်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ နှုတ်တက်ရွတ်ဆိုတတ်သောကြောင့် ‘ဝယ’ မည်၏၊ ကောင်းမွန်သောစကားတို့၌ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မချွတ်ယွင်း မတုံ့ဆိုင်းဘဲ ထိုအရာတို့ကို နှုတ်တက်ဆောင်ထားခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ဝယ’ မဟုတ်သည်မှာ ‘အဝယ’ မည်၏၊ ထိုအရာတို့ကို အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း ဆောင်ထားခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သူတည်း။ ‘အဝယ’ (မစွမ်းနိုင်သူ) မဟုတ်သည်မှာ ‘အနဝယ’ မည်၏။ ငြင်းပယ်ခြင်း (နိသေဓ) နှစ်ခုသည် မူလသဘာဝ (ဝန်ခံခြင်းသဘော) သို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် “အနဝယော ဟူသည် စွမ်းဆောင်နိုင်သူ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ခြောက်ခုမြောက်စသော သုတ်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်ပြီ။

---

ปตฺถนาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပတ္ထနာသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။

---

๑๐. โสตสุตฺตวณฺณนา

၁၀. သောတသုတ်အဖွင့်

---

๑๔๐. ทสเม ติพฺพานนฺติ ติกฺขานํ. ขรานนฺติ กกฺกสานํ. กฏุกานนฺติ ทารุณานํ. อสาตานนฺติ นสาตานํ อปฺปิยานํ. น ตาสุ มโน อปฺเปติ, น ตา มนํ อปฺปายนฺติ วฑฺเฒนฺตีติ อมนาปา.

၁၄၀. တစ်ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘တိဗ္ဗာနံ’ ဟူသည် ထက်မြက်ပြင်းထန်ကုန်သော။ ‘ခရာနံ’ ဟူသည် ကြမ်းတမ်းကုန်သော။ ‘ကဋုကာနံ’ ဟူသည် ခက်ထန်ဆိုးဝါးကုန်သော။ ‘အသာတာနံ’ ဟူသည် မသာယာအပ်ကုန်သော၊ မနှစ်သက်အပ်ကုန်သော။ ထိုဆင်းရဲဝေဒနာတို့၌ စိတ်ကို မညွတ်စေတတ်၊ ထိုဝေဒနာတို့သည်လည်း စိတ်ကို မပွားများစေတတ်သောကြောင့် ‘အမနာပါ’ (မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော) မည်ကုန်၏။

---

โสตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သောတသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

ราชวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ရာဇဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

(๑๕) ๕. ติกณฺฑกีวคฺโค

(၁၅) ၅. တိကဏ္ဍကီဝဂ်

---

๑. อวชานาติสุตฺตวณฺณนา

၁. အဝဇာနာတိသုတ်အဖွင့်

---

๑๔๑. ปญฺจมสฺส [Pg.47] ปฐเม ทตฺวา อวชานาตีติ เอตฺถ เอโก ภิกฺขุ มหาปุญฺโญ จตุปจฺจยลาภี โหติ, โส จีวราทีนิ ลภิตฺวา อญฺญํ อปฺปปุญฺญํ อาปุจฺฉติ. โสปิ ตสฺมึ ปุนปฺปุนํ อาปุจฺฉนฺเตปิ คณฺหาติเยว. อถสฺส อิตโร โถกํ กุปิโต หุตฺวา มงฺกุภาวํ อุปฺปาเทตุกาโม วทติ ‘‘อยํ อตฺตโน ธมฺมตาย จีวราทีนิ น ลภติ, อมฺเห นิสฺสาย ลภตี’’ติ. เอวมฺปิ ทตฺวา อวชานาติ นาม. เอโก ปน เอเกน สทฺธึ ทฺเว ตีณิ วสฺสานิ วสนฺโต ปุพฺเพ ตํ ปุคฺคลํ ครุํ กตฺวา คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล จิตฺตีการํ น กโรติ, อาสนนิสินฺนฏฺฐานมฺปิ น คจฺฉติ. อยมฺปิ ปุคฺคโล สํวาเสน อวชานาติ นาม. อาเธยฺยมุโขติ อาทิโต เธยฺยมุโข, ปฐมวจนสฺมึเยว ฐปิตมุโขติ อตฺโถ. ตตฺถายํ นโย – เอโก ปุคฺคโล สารุปฺปํเยว ภิกฺขุํ ‘‘อสารุปฺโป เอโส’’ติ กเถติ. ตํ สุตฺวา เอส นิฏฺฐํ คจฺฉติ, ปุน อญฺเญน สภาเคน ภิกฺขุนา ‘‘สารุปฺโป อย’’นฺติ วุตฺเตปิ ตสฺส วจนํ น คณฺหาติ. อสุเกน นาม ‘‘อสารุปฺโป อย’’นฺติ อมฺหากํ กถิตนฺติ ปุริมภิกฺขุโนว กถํ คณฺหาติ. อปโรปิสฺส ทุสฺสีลํ ‘‘สีลวา’’ติ กเถติ. ตสฺส วจนํ สทฺทหิตฺวา ปุน อญฺเญน ‘‘อสารุปฺโป เอโส ภิกฺขุ, นายํ ตุมฺหากํ สนฺติกํ อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺโต’’ติ วุตฺเตปิ ตสฺส วจนํ อคฺคเหตฺวา ปุริมํเยว กถํ คณฺหาติ. อปโร วณฺณมฺปิ กถิตํ คณฺหาติ, อวณฺณมฺปิ กถิตํ คณฺหาติเยว. อยมฺปิ อาเธยฺยมุโขเยว นาม อาธาตพฺพมุโข, ยํ ยํ สุณาติ, ตตฺถ ตตฺถ ฐปิตมุโขติ อตฺโถ.

၁၄၁. ငါးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'ဒတွာ အဝဇာနာတိ' ဟူသော စကား၌— ရဟန်းတစ်ပါးသည် ဘုန်းကံကြီးမား၍ ပစ္စည်းလေးပါးကို ရလွယ်သူ ဖြစ်၏၊ ထိုရဟန်းသည် သင်္ကန်းစသည်တို့ကို ရရှိသောအခါ အခြားသော ဘုန်းကံနည်းပါးသော ရဟန်းအား (ယူမလားဟု) မေးမြန်း၏။ ထိုရဟန်းသည်လည်း ၎င်းက အဖန်ဖန်မေးမြန်းသောအခါ ယူသည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုအခါ တစ်ပါးသော ရဟန်းသည် အနည်းငယ် စိတ်ဆိုးသဖြင့် (မျက်နှာပျက်စေလိုသဖြင့်) 'ဤသူသည် မိမိ၏ ပင်ကိုယ်အစွမ်းဖြင့် သင်္ကန်းစသည်တို့ကို ရသည်မဟုတ်၊ ငါတို့ကို အမှီပြု၍သာ ရခြင်းဖြစ်၏' ဟု ပြောဆို၏။ ဤသို့ ပြောဆိုခြင်းသည်လည်း 'ဒတွာ အဝဇာနာတိ' (ပေးလှူ၍ နှိမ့်ချပြောဆိုခြင်း) မည်၏။ အခြားတစ်ဦးမူကား တစ်ဦးသောသူနှင့်အတူ နှစ်နှစ် သုံးနှစ်မျှ နေထိုင်ခဲ့ရာ၊ ရှေးဦး၌ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ရိုသေလေးစားမှု ပြုခဲ့သော်လည်း ကာလရှည်လျားလာသောအခါ ရိုသေမှုကို မပြုတော့ဘဲ နေရာထိုင်ခင်းရှိရာသို့လည်း မသွားတော့ပေ။ ဤသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း အတူတကွ နေထိုင်ခြင်းဖြင့် 'သံဝါသေန အဝဇာနာတိ' (အတူနေသဖြင့် နှိမ့်ချတတ်သူ) မည်၏။ 'အာဓေယျမုခေါ' ဟူသည် ရှေးဦးစွာ သွင်းထားအပ်သော မျက်နှာရှိသူ၊ အစဦးသော စကား၌သာ တည်သော မျက်နှာရှိသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုအနက်၌ ဤနည်းရှိ၏— ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးသည် လျောက်ပတ်သော ရဟန်းတစ်ပါးအား 'ဤရဟန်းသည် မလျောက်ပတ်သူ ဖြစ်၏' ဟု ပြောဆို၏။ ထိုစကားကို ကြားရလျှင် ထိုသူသည် ဆုံးဖြတ်ချက်ချလိုက်၏။ နောက်အခါ တစ်ပါးသော သီတင်းသုံးဖော် ရဟန်းတစ်ပါးက 'ဤရဟန်းသည် လျောက်ပတ်သူ ဖြစ်၏' ဟု ပြောဆိုသော်လည်း ထိုသူ၏ စကားကို လက်မခံတော့ပေ။ 'အဆွေမည်သည်က ဤရဟန်းသည် မလျောက်ပတ်သူဟု ငါတို့အား ပြောဆိုခဲ့ဖူး၏' ဟု ရှေးဦးရဟန်း၏ စကားကိုသာ လက်ခံ၏။ အခြားတစ်ဦးကလည်း သီလပျက်သောသူအား 'သီလရှိသောသူ ဖြစ်၏' ဟု ပြောဆို၏။ ထိုသူ၏ စကားကို ယုံကြည်သဖြင့် နောက်အခါ အခြားတစ်ဦးက 'ဤရဟန်းသည် မလျောက်ပတ်သောသူ ဖြစ်၏၊ သင်တို့ထံ ချဉ်းကပ်ရန် မသင့်တော်ပါ' ဟု ပြောဆိုသော်လည်း ထိုစကားကို လက်မခံဘဲ ရှေးဦးစကားကိုသာ လက်ခံ၏။ အခြားတစ်ဦးသည်မူကား ချီးမွမ်းစကားကိုလည်း လက်ခံ၏၊ ကဲ့ရဲ့စကားကိုလည်း အမှန်ပင် လက်ခံ၏။ ဤသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း 'အာဓေယျမုခေါ' မည်၏၊ ထည့်သွင်းထားအပ်သော မျက်နှာရှိသူ၊ ကြားသမျှသော စကားတို့၌ စိတ်ကို သွင်းထားအပ်သော မျက်နှာရှိသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

---

โลโลติ สทฺธาทีนํ อิตฺตรกาลปฺปติตตฺตา อสฺสทฺธิยาทีหิ ลุลิตภาเวน โลโล. อิตฺตรภตฺตีติอาทีสุ ปุนปฺปุนํ ภชเนน สทฺธาว ภตฺติเปมํ. สทฺธาเปมมฺปิ เคหสฺสิตเปมมฺปิ วฏฺฏติ, ปสาโท สทฺธาปสาโท. เอวํ ปุคฺคโล โลโล โหตีติ เอวํ อิตฺตรสทฺธาทิตาย ปุคฺคโล โลโล นาม โหติ. หลิทฺทิราโค วิย, ถุสราสิมฺหิ โกฏฺฏิตขานุโก วิย, อสฺสปิฏฺฐิยํ ฐปิตกุมฺภณฺฑํ วิย จ อนิพทฺธฏฺฐาเน มุหุตฺเตน กุปฺปติ. มนฺโท โมมูโหติ อญฺญาณภาเวน มนฺโท, อวิสยตาย โมมูโห, มหามูฬฺโหติ อตฺโถ.

‘လောလော’ ဟူသည် သဒ္ဓါတရားစသည်တို့သည် ခဏမျှသာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် မယုံကြည်ခြင်းစသည်တို့ဖြင့် ရှုပ်ထွေးတုန်လှုပ်သည်ဖြစ်၍ လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်တတ်သောသူ ဖြစ်၏။ ‘ဣတ္တရဘတ္တိ’ စသည်တို့၌ အဖန်ဖန် ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ခြင်းဖြင့် သဒ္ဓါတရားသည်ပင် ‘ဘတ္တိပေမ’ (ကိုးကွယ်ချစ်ခင်ခြင်း) မည်၏။ သဒ္ဓါချစ်ခြင်း (သဒ္ဓါပေမ) လည်းကောင်း၊ အိမ်၌မှီသော ချစ်ခြင်း (ဂေဟဿိတပေမ) လည်းကောင်း သင့်လျော်၏၊ ‘ပသာဒ’ ဟူသည် သဒ္ဓါကြည်ညိုခြင်း (သဒ္ဓါပသာဒ) ဖြစ်၏။ ‘ဧဝံ ပုဂ္ဂလော လောလော ဟောတိ’ ဟူသည် ဤသို့ ခဏမျှသာဖြစ်သော သဒ္ဓါတရားစသည်တို့ ရှိသောကြောင့် ပုဂ္ဂိုလ်သည် လှုပ်ရှားတတ်သောသူ (လောလ) မည်၏။ နနွင်းဆိုးရည်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဖွဲပုံ၌ စိုက်ထူထားသော တံစို့တိုင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မြင်းကျောပေါ်၌ တင်ထားသော ဖရုံသီးကဲ့သို့လည်းကောင်း မမြဲသော နေရာ၌ ခဏချင်းပင် လှုပ်ရှားတိမ်းစောင်းတတ်၏။ ‘မန္ဒော မောမူဟော’ ဟူသည် မသိမိုက်မဲသော အဖြစ်ကြောင့် ‘မန္ဒ’ (တွေဝေသူ) မည်၏၊ (ဉာဏ်၏) အာရုံမဟုတ်သောကြောင့် ‘မောမူဟ’ (အလွန်တွေဝေသူ) မည်၏၊ အလွန်တရာ တွေဝေမိုက်မဲသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

---

อวชานาติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အဝဇာနာတိသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๒-๓. อารภติสุตฺตาทิวณฺณนา

၂-၃. အာရဘတိသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๑๔๒-๓. ทุติเย [Pg.48] อารภตีติ เอตฺถ อารมฺภ-สทฺโท กมฺมกิริยหึสนวีริยโกปนาปตฺติวีติกฺกเมสุ วตฺตติ. ตถา เหส ‘‘ยํ กิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ, สพฺพํ อารมฺภปจฺจยา’’ติ (สุ. นิ. ๗๔๙) กมฺเม อาคโต. ‘‘มหารมฺภา มหายญฺญา, น เต โหนฺติ มหปฺผลา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๐; อ. นิ. ๔.๓๙) กิริยาย. ‘‘สมณํ โคตมํ อุทฺทิสฺส ปาณํ อารภนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๕๑) หึสเน. ‘‘อารมฺภถ นิกฺขมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕; เนตฺติ. ๒๙; เปฏโก. ๓๘; มิ. ป. ๕.๑.๔) วีริเย. ‘‘พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๐, ๑๙๕; ม. นิ. ๑.๒๙๓) โกปเน. ‘‘อารภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๔๒; ปุ. ป. ๑๙๑) อยํ ปน อาปตฺติวีติกฺกเม อาคโต, ตสฺมา อาปตฺติวีติกฺกมวเสน อารภติ เจว, ตปฺปจฺจยา จ วิปฺปฏิสารี โหตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ยถาภูตํ นปฺปชานาตีติ อนธิคตตฺตา ยถาสภาวโต น ชานาติ. ยตฺถสฺสาติ ยสฺมึ อสฺส, ยํ ฐานํ ปตฺวา เอตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ อตฺโถ. กึ ปน ปตฺวา เต นิรุชฺฌนฺตีติ? อรหตฺตมคฺคํ, ผลปฺปตฺตสฺส ปน นิรุทฺธา นาม โหนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ อิธ มคฺคกิจฺจวเสน ปน ผลเมว วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

၁၄၂-၃. ဒုတိယသုတ်၌ 'အာရဘတိ' ဟူသော စကား၌ ဤနေရာ၌ 'အာရမ္ဘ' သဒ္ဒါသည် ကံ၊ ကြိယာ၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ဝီရိယ၊ ဖျက်ဆီးခြင်း၊ အာပတ်လွန်ကျူးခြင်းတို့၌ ဝတ်လှည့်၏ (အနက်ရ၏)။ ထိုစကားသည် "ဒုက္ခတစ်ခုခု ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် အားလုံး ကံအကြောင်းရင်းခံကြောင့် ဖြစ်၏" ဟူသော သုတ္တနိပါတ်တော်၌ 'ကံ' အနက်၌ လာ၏။ "ကြီးမားသော ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု (ကြိယာ) ရှိကုန်သော ကြီးစွာသော ယဇ်ပူဇော်မှုတို့သည် အကျိုးကြီးသည်မဖြစ်ကုန်" ဟူသော သံယုတ္တနိကာယ်၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်တို့၌ 'ကြိယာ' အနက်၌ လာ၏။ "ရဟန်းဂေါတမကို ရည်စူး၍ သတ္တဝါတို့ကို သတ်ဖြတ်ကြကုန်၏" ဟူသော မဇ္ဈိမနိကာယ်၌ 'ညှဉ်းဆဲခြင်း' အနက်၌ လာ၏။ "စတင် အားထုတ်ကြကုန်လော့၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ထွက်မြောက်ကြကုန်လော့၊ ဗုဒ္ဓသာသနာတော်၌ ယှဉ်စပ်ကြကုန်လော့" ဟူသော သံယုတ္တနိကာယ်စသည်၌ 'ဝီရိယ' အနက်၌ လာ၏။ "မျိုးစေ့အစု၊ သစ်ပင်အစုတို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်သူဖြစ်၏" ဟူသော ဒီဃနိကာယ်စသည်၌ 'ဖျက်ဆီးခြင်း' အနက်၌ လာ၏။ "အာပတ်ကို လွန်ကျူးလည်း လွန်ကျူး၏၊ နှလုံးမသာယာခြင်းလည်း ဖြစ်၏" ဟူသော အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ပုဂ္ဂလပညတ်တော်လာ ဤစကား၌မူ 'အာပတ်လွန်ကျူးခြင်း' အနက်၌ လာ၏။ ထို့ကြောင့် အာပတ်လွန်ကျူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် အာပတ်ကိုလည်း လွန်ကျူး၏၊ ထိုအာပတ်လွန်ကျူးခြင်း အကြောင်းကြောင့် နှလုံးမသာမယာလည်း ဖြစ်၏ဟူ၍ ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ် ယူအပ်၏။ "ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မသိ" ဟူသည်မှာ တရားထူးကို မရသေးခြင်းကြောင့် ဟုတ်မှန်သော သဘောအတိုင်း မသိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အကြင်တရား၌ (ယတ္ထဿ)" ဟူသည်မှာ အကြင်အရပ်သို့ ရောက်၍ ဤပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ယုတ်ညံ့သော အကုသိုလ်တရားတို့သည် အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ပျောက်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အဘယ်အရာသို့ ရောက်၍ ထိုအကုသိုလ်တို့ ချုပ်ငြိမ်းသနည်း ဟူမူ - အရဟတ္တမဂ်သို့ ရောက်၍ ချုပ်ငြိမ်းကြသည်။ ဖိုလ်သို့ ရောက်သောသူအားမူကား ချုပ်ငြိမ်းပြီးသားသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ဤနေရာ၌ မဂ်၏ကိစ္စအစွမ်းဖြင့် 'ဖိုလ်' ကိုသာ ဟောတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။

---

อารภตี น วิปฺปฏิสารี โหตีติ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ตํ ปเนส เทเสตุํ สภาคปุคฺคลํ ปริเยสติ, ตสฺมา น วิปฺปฏิสารี โหติ. น อารภติ วิปฺปฏิสารี โหตีติ อาปตฺตึ น อาปชฺชติ, วินยปญฺญตฺติยํ ปน อโกวิทตฺตา อนาปตฺติยา อาปตฺติสญฺญี หุตฺวา วิปฺปฏิสารี โหตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘น อารภติ น วิปฺปฏิสารี โหตี’’ติ โย วุตฺโต, กตโร โส ปุคฺคโล? โอสฺสฏฺฐวีริยปุคฺคโล. โส หิ ‘‘กึ เม อิมสฺมึ กาเล ปรินิพฺพาเนน, อนาคเต เมตฺเตยฺยสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ วิสุทฺธสีโลปิ ปฏิปตฺตึ น ปูเรติ. โส หิ ‘‘กิมตฺถํ อายสฺมา ปมตฺโต วิหรติ, ปุถุชฺชนสฺส นาม คติ อนิพทฺธา, ตสฺมา หิ เมตฺเตยฺยสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สมฺมุขีภาวํ ลเภยฺยาสิ, อรหตฺตตฺถาย วิปสฺสนํ ภาเวหี’’ติ โอวทิตพฺโพว.

"အာပတ်လွန်ကျူး၍ နှလုံးမသာမယာ မဖြစ်" ဟူသည်မှာ အာပတ်သင့်သော်လည်း ထိုအာပတ်ကို ဒေသနာကြားရန် သဘောတူ သီတင်းသုံးဖော် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရှာဖွေနိုင်သောကြောင့် နှလုံးမသာမယာ မဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အာပတ်မလွန်ကျူးသော်လည်း နှလုံးမသာမယာဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ အာပတ်မသင့်သော်လည်း ဝိနည်းပညတ်တော်၌ မလိမ္မာခြင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်သော အရပ်၌ အာပတ်သင့်သည်ဟု အမှတ်မှားကာ နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်ရခြင်းကို ဆိုလို၏၊ ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤနေရာ၌ ရှုမြင်အပ်၏။ "အာပတ်လည်း မလွန်ကျူး၊ နှလုံးမသာမယာလည်း မဖြစ်" ဟု ဟောတော်မူအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်နည်း? ဝီရိယကို လျှော့ချထားသော ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် စင်ကြယ်သော သီလရှိသော်လည်း "ငါသည် ယခုအခါ၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ နောင်ပွင့်လတ္တံ့သော မေတ္တေယျမြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်ကျမှ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော့မည်" ဟု ကြံစည်၍ ကျင့်ဝတ်ပဋိပတ်ကို မဖြည့်ကျင့်ပေ။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကိုမူကား "ငါ့ရှင်... အဘယ်ကြောင့် မေ့မေ့လျော့လျော့ နေသနည်း၊ ပုထုဇဉ်၏ လားရာဂတိသည် မမြဲပေ၊ ထို့ကြောင့် မေတ္တေယျမြတ်စွာဘုရားကို မျက်မှောက်ဖူးတွေ့ရခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ အရဟတ္တဖိုလ်ရရှိခြင်းငှာလည်းကောင်း ဝိပဿနာကို ပွားများအားထုတ်လော့" ဟု ဆုံးမအပ်သည်သာတည်း။

---

สาธูติ [Pg.49] อายาจนตฺเถ นิปาโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยาว อปรทฺธํ วต อายสฺมตา, เอวํ สนฺเตปิ มยํ อายสฺมนฺตํ ยาจาม, เทเสตพฺพยุตฺตกสฺส เทสนาย, วุฏฺฐาตพฺพยุตฺตกสฺส วุฏฺฐาเนน, อาวิกาตพฺพยุตฺตกสฺส อาวิกิริยาย อารมฺภเช อาสเว ปหาย สุทฺธนฺเต ฐิตภาวปจฺจเวกฺขเณน วิปฺปฏิสารเช อาสเว ปฏิวิโนเทตฺวา นีหริตฺวา วิปสฺสนาจิตฺตญฺเจว วิปสฺสนาปญฺญญฺจ วฑฺเฒตูติ. อมุนา ปญฺจเมน ปุคฺคเลนาติ เอเตน ปญฺจเมน ขีณาสวปุคฺคเลน. สมสโม ภวิสฺสตีติ โลกุตฺตรคุเณหิ สมภาเวเนว สโม ภวิสฺสตีติ เอวํ ขีณาสเวน โอวทิตพฺโพติ อตฺโถ. ตติยํ อุตฺตานเมว.

"သာဓု" ဟူသည် တောင်းပန်ခြင်းအနက်ရှိသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ဤစကားကို ဆိုလိုသည် - ငါ့ရှင်သည် စင်စစ် မှားယွင်းခဲ့ပေပြီ၊ သို့သော်လည်း ငါတို့သည် ငါ့ရှင်ကို တောင်းပန်ပါ၏၊ ဒေသနာကြားသင့်သော အာပတ်ကို ဒေသနာကြားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝုဋ္ဌာန်ပြုသင့်သော အာပတ်ကို ဝုဋ္ဌာန်ပြုခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖွင့်ဟပြောကြားသင့်သော အာပတ်ကို ဖွင့်ဟပြောကြားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာပတ်လွန်ကျူးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အာသဝတရားတို့ကို ပယ်စွန့်၍၊ စင်ကြယ်သော သီလ၌ တည်ရှိသော အဖြစ်ကို ပြန်လည်ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် နှလုံးမသာမယာဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အာသဝတရားတို့ကို ဖယ်ရှားဖျက်ဆီးကာ၊ ဝိပဿနာစိတ်နှင့် ဝိပဿနာပညာကို တိုးပွားအောင် အားထုတ်ပါလော့ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ "ဤပဉ္စမမြောက် ပုဂ္ဂိုလ်နှင့်" ဟူသည်မှာ ဤပဉ္စမမြောက် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ဖြစ်သည်။ "တန်းတူရည်တူ ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟူသည်မှာ လောကုတ္တရာဂုဏ်တို့ဖြင့် ညီမျှသော သဘောအားဖြင့်သာ တူညီသူ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ဤသို့ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်က ဆုံးမအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ တတိယသုတ်သည် ရှင်းလင်းလှပေပြီ။

---

อารภติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အာရဘတိသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။

---

๔-๖. ติกณฺฑกีสุตฺตาทิวณฺณนา

၄-၆. တိကဏ္ဍကီသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๑๔๔-๖. จตุตฺเถ ปฏิกูเลติ อมนุญฺเญ อนิฏฺเฐ. อปฺปฏิกูลสญฺญีติ อิฏฺฐากาเรเนว ปวตฺตจิตฺโต. อิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ อสุภาย วา ผรติ, อนิจฺจโต วา อุปสํหรติ อุปเนติ ปวตฺเตติ. อนิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมินฺติ อนิฏฺเฐ สตฺตสญฺญิเต อารมฺมเณ. เมตฺตาย วา ผรตีติ เมตฺตํ หิเตสิตํ อุปสํหรนฺโต สพฺพตฺถกเมว วา ตตฺถ ผรติ. ธาตุโต วา อุปสํหรตีติ ธมฺมสภาวจินฺตเนน ธาตุโต ปจฺจเวกฺขณาย ธาตุมนสิการํ วา ตตฺถ ปวตฺเตติ. ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวาติ สภาวโต อานุภาวโต จ อุปติฏฺฐนฺตํ อารมฺมเณ ปฏิกูลภาวํ อปฺปฏิกูลภาวญฺจาติ ตํ อุภยํ ปหาย อคฺคเหตฺวา, สพฺพสฺมึ ปน ตสฺมึ มชฺฌตฺโต หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. มชฺฌตฺโต หุตฺวา วิหริตุกาโม ปน กึ กโรตีติ? อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อาปาถํ คเตสุ เนว โสมนสฺสิโต โหติ, น โทมนสฺสิโต โหติ. อุเปกฺขโก วิหเรยฺยาติ อิฏฺเฐ อรชฺชนฺโต อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺโต ยถา อญฺเญ อสมเปกฺขเนน โมหํ อุปฺปาเทนฺติ, เอวํ อนุปฺปาเทนฺโต ฉสุ อารมฺมเณสุ ฉฬงฺคุเปกฺขาย อุเปกฺขโก วิหเรยฺย. เตเนวาห ‘‘ฉฬงฺคุเปกฺขาวเสน ปญฺจโม’’ติ. อิฏฺฐานิฏฺฐฉฬารมฺมณาปาเถ ปริสุทฺธปกติภาวาวิชหนลกฺขณาย ฉสุ ทฺวาเรสุ ปวตฺตนโต ‘‘ฉฬงฺคุเปกฺขา’’ติ ลทฺธนามาย ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย วเสน ปญฺจโม วาโร วุตฺโตติ อตฺโถ. ปญฺจมํ ฉฏฺฐญฺจ อุตฺตานเมว.

၁၄၄-၆. စတုတ္ထသုတ်၌ "ပဋိကူလ (စက်ဆုပ်ဖွယ်)" ဟူသည် မနှစ်သက်ဖွယ်၊ မလိုလားအပ်သော အာရုံ၌ ဖြစ်သည်။ "စက်ဆုပ်ဖွယ်မရှိဟု အမှတ်ပြုသူ" ဟူသည် အလိုရှိအပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ အလိုရှိအပ်သော ဝတ္ထုအာရုံ၌ အသုဘအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေ ပျံ့နှံ့စေ၏၊ သို့မဟုတ် အနိစ္စသဘောဖြင့် ရှုဆင်ခြင်၏၊ နှလုံးသွင်း၏၊ ဖြစ်စေ၏။ "မလိုလားအပ်သော ဝတ္ထု၌" ဟူသည် မလိုလားအပ်သော သတ္တဝါဟု သတ်မှတ်အပ်သော အာရုံ၌ ဖြစ်သည်။ "မေတ္တာဖြင့် ပျံ့နှံ့စေ၏" ဟူသည် အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသော မေတ္တာကို ဆောင်ယူလျက် ထိုအာရုံ၌ အလုံးစုံသော အရပ်၌ ပျံ့နှံ့စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဓာတ်အားဖြင့် ရှုဆင်ခြင်၏" ဟူသည် သဘာဝတရားကို ကြံစည်ခြင်းဖြင့် ဓာတ်သဘောအတိုင်း ဆင်ခြင်ရန်အတွက် ထိုအာရုံ၌ ဓာတ်မနသိကာရကို ဖြစ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ထိုနှစ်ပါးစလုံးကို ရှောင်ကြဉ်၍" ဟူသည် သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ထင်ရှားရှိနေသော အာရုံ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်အဖြစ်နှင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်မဟုတ်သောအဖြစ် ဤနှစ်ပါးစလုံးကို ပယ်စွန့်၍ မယူဘဲ၊ ထိုအလုံးစုံသော အာရုံ၌ လျစ်လျူရှုသူ ဖြစ်၍ နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လျစ်လျူရှု၍ နေလိုသောသူသည် အဘယ်သို့ ပြုသနည်း? နှစ်သက်ဖွယ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ် အာရုံတို့သည် မျက်မှောက်သို့ ရောက်လာကုန်သော် ဝမ်းမြောက်ခြင်းလည်း မဖြစ်၊ ဝမ်းနည်းခြင်းလည်း မဖြစ်ပေ။ "လျစ်လျူရှု၍ နေအပ်၏" ဟူသည် လိုလားအပ်သော အာရုံ၌ မသာယာ၊ မလိုလားအပ်သော အာရုံ၌ စိတ်မဆိုးဘဲ၊ အခြားသူတို့သည် လျစ်လျူမရှုနိုင်ခြင်းကြောင့် မောဟကို ဖြစ်စေသကဲ့သို့ မောဟကို မဖြစ်စေဘဲ အာရုံခြောက်ပါးတို့၌ ဆဠင်္ဂုပက္ခာဖြင့် လျစ်လျူရှုကာ နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဆဠင်္ဂုပက္ခာ အစွမ်းဖြင့် ငါးခုမြောက်" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ နှစ်သက်ဖွယ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော အာရုံခြောက်ပါးတို့ မျက်မှောက်သို့ ရောက်လာသောအခါ စင်ကြယ်သော ပကတိသဘာဝကို မစွန့်လွှတ်သော လက္ခဏာရှိသော ဒွါရခြောက်ပါး၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "ဆဠင်္ဂုပက္ခာ" ဟု အမည်ရသော တတြမဇ္ဈတ္တုပက္ခာ၏ အစွမ်းဖြင့် ငါးခုမြောက်အလှည့်ကို ဟောတော်မူသည်ဟု အဓိပ္ပယ်ရသည်။ ငါးခုမြောက်သုတ်နှင့် ခြောက်ခုမြောက်သုတ်တို့သည် ရှင်းလင်းလှပေပြီ။

---

ติกณฺฑกีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

တိကဏ္ဍကီသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။

---

๗-๑๐. อสปฺปุริสทานสุตฺตาทิวณฺณนา

၇-၁၀. အသပ္ပုရိသဒါနသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๑๔๗-๑๕๐. สตฺตเม [Pg.50] อสกฺกจฺจนฺติ อนาทรํ กตฺวา. เทยฺยธมฺมสฺส อสกฺกจฺจกรณํ นาม อสมฺปนฺนํ กโรตีติ อาห ‘‘น สกฺกริตฺวา สุจึ กตฺวา เทตี’’ติ, อุตฺตณฺฑุลาทิโทสวิรหิตํ สุจิสมฺปนฺนํ กตฺวา น เทตีติ อตฺโถ. อจิตฺตีกตฺวาติ น จิตฺเต กตฺวา, น ปูเชตฺวาติ อตฺโถ. ปูเชนฺโต หิ ปูเชตพฺพวตฺถุํ จิตฺเต ฐเปติ, น ตโต พหิ กโรติ. จิตฺตํ วา อจฺฉริยํ กตฺวา ปฏิปตฺติวิกรณํ สมฺภาวนกิริยา, ตปฺปฏิกฺเขปโต อจิตฺตีกรณํ อสมฺภาวนกิริยา. อคารเวน เทตีติ ปุคฺคเล อครุํ กโรนฺโต นิสีทนฏฺฐาเน อสมฺมชฺชิตฺวา ยตฺถ วา ตตฺถ วา นิสีทาเปตฺวา ยํ วา ตํ วา อาธารกํ ฐเปตฺวา ทานํ เทติ. อสหตฺถาติ น อตฺตโน หตฺเถน เทติ, ทาสกมฺมกโรทีหิ ทาเปติ. อปวิทฺธํ เทตีติ อนฺตรา อปวิทฺธํ วิจฺเฉทํ กตฺวา เทติ. เตนาห ‘‘น นิรนฺตรํ เทตี’’ติ. อถ วา อปวิทฺธํ เทตีติ อุจฺฉิฏฺฐาทิฉฑฺฑนียธมฺมํ วิย อวกฺขิตฺตกํ กตฺวา เทติ. เตนาห ‘‘ฉฑฺเฑตุกาโม วิย เทตี’’ติ. ‘‘อทฺธา อิมสฺส ทานสฺส ผลเมว อาคจฺฉตี’’ติ เอวํ ยสฺส กมฺมสฺสกตาทิฏฺฐิ อตฺถิ, โส อาคมนทิฏฺฐิโก, อยํ ปน น ตาทิโสติ อนาคมนทิฏฺฐิโก. เตนาห ‘‘กตสฺส นาม ผลํ อาคมิสฺสตี’’ติอาทิ. อฏฺฐมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

၁၄၇-၁၅၀. သတ္တမသုတ်၌ 'အသက္ကစ္စံ' ဟူသည် မရိုမသေပြု၍ (လှူခြင်း)။ လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို မရိုမသေပြုခြင်းမည်သည် ချို့ယွင်းအောင် ပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ရိုရိုသေသေ သန့်သန့်ရှင်းရှင်း မပြုလုပ်ဘဲ လှူဒါန်း၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဆန်ကွဲစသော အပြစ်ကင်းစင်လျက် စင်ကြယ်ပြည့်စုံအောင် မပြုလုပ်ဘဲ လှူဒါန်း၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'အစိတ္တီကတွာ' ဟူသည် စိတ်ထဲ၌ မထားဘဲ၊ ပူဇော်ခြင်း မပြုဘဲ လှူခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ပူဇော်သောသူသည် ပူဇော်ထိုက်သောဝတ္ထုကို စိတ်၌ ထားတတ်၏၊ ထိုစိတ်၏ပြင်ပသို့ မပြုတတ်ပေ။ သို့မဟုတ် စိတ်ကို ဆန်းကြယ်စေ၍ ကျင့်ဝတ်ကို အထူးပြုခြင်းသည် ချီးမွမ်းခြင်း (သမ္ဘာဝန) မည်၏၊ ထိုအမှုကို ငြင်းပယ်ခြင်းကြောင့် 'အစိတ္တီကရဏ' သည် မချီးမွမ်းခြင်း (အသမ္ဘာဝန) မည်၏။ 'အဂါရဝေန ဒေတိ' ဟူသည် ပုဂ္ဂိုလ်အပေါ်၌ မရိုသေဘဲ နေထိုင်ရာအရပ်ကို မလှည်းကျင်းဘဲ၊ ရရာအရပ်၌ ထိုင်စေ၍ ရရာခုတင်ခုံကို ချထားပေးကာ အလှူကို ပေးလှူခြင်းတည်း။ 'အသဟတ္ထာ' ဟူသည် မိမိလက်ဖြင့် ကိုယ်တိုင်မလှူဘဲ ကျွန်၊ အလုပ်သမား စသည်တို့ကို လှူစေခြင်းတည်း။ 'အပဝိဒ္ဓံ ဒေတိ' ဟူသည် အကြား၌ ပြတ်တောက်မှုပြု၍ စွန့်ပစ်သကဲ့သို့ လှူခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် 'မပြတ်မလပ် မလှူဒါန်းခြင်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ်ပါက 'အပဝိဒ္ဓံ ဒေတိ' ဟူသည် စားကြွင်းစားကျန်စသော စွန့်ပစ်အပ်သောအရာကဲ့သို့ အောက်သို့ ပစ်ချသကဲ့သို့ လှူခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် 'စွန့်ပစ်လိုသူကဲ့သို့ ပေးလှူ၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ဤအလှူ၏ အကျိုးသည် ဧကန်မုချ ရောက်လာလိမ့်မည်' ဟု ဤသို့ ကမ္မဿကတာဉာဏ်အမြင်ရှိသောသူကို 'အာဂမနဒိဋ္ဌိက' ဟု ဆိုရ၏၊ ဤသူကား ထိုကဲ့သို့မဟုတ်သဖြင့် 'အနာဂမနဒိဋ္ဌိက' (အကျိုးတရား ရောက်လာမည်ဟု မမြင်သူ) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ပြုအပ်သောကောင်းမှု၏ အကျိုးသည် အဘယ်မှာ ရောက်လာပါအံ့နည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ အဋ္ဌမသုတ်စသည်တို့၌ အထူးပြောဖွယ်မရှိပြီ။

---

อสปฺปุริสทานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အသပ္ပုရိသဒါနသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

ติกณฺฑกีวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

တိကဏ္ဍကီဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

တတိယပဏ္ဏာသက ပြီးဆုံးပြီ။

---

๔. จตุตฺถปณฺณาสกํ

၄. စတုတ္ထပဏ္ဏာသက။

---

(๑๖) ๑. สทฺธมฺมวคฺโค

(၁၆) ၁. သဒ္ဒမ္မဝဂ်။

---

๑๕๑-๑๖๐. ปฐโม วคฺโค อุตฺตานตฺโถเยว.

၁၅၁-၁၆၀. ပထမဝဂ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလွယ်ကူသည်သာတည်း။

---

(๑๗) ๒. อาฆาตวคฺโค

(၁၇) ၂. အာဃာတဝဂ်။

---

๑-๕. ปฐมอาฆาตปฏิวินยสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၅. ပထမအာဃာတပဋိဝိနယသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်။

---

๑๖๑-๑๖๕. ทุติยสฺส [Pg.51] ปฐเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ทุติเย อาฆาโต ปฏิวินยติ เอตฺถ, เอเตหีติ วา อาฆาตปฏิวินยา. เตนาห ‘‘อาฆาโต เอเตหิ ปฏิวิเนตพฺโพ’’ติอาทิ.

၁၆၁-၁၆၅. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ အထူးပြောဖွယ်မရှိ။ ဒုတိယသုတ်၌ ဤတရားတို့တွင် ရန်ငြိုးကို ပယ်ဖျောက်အပ်၏ သို့မဟုတ် ဤတရားတို့ဖြင့် ရန်ငြိုးကို ပယ်ဖျောက်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အာဃာတပဋိဝိနယ' (ရန်ငြိုးပယ်ဖျောက်ကြောင်းတရားများ) ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ရန်ငြိုးကို ဤတရားတို့ဖြင့် ပယ်ဖျောက်အပ်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

---

นนฺตกนฺติ อนนฺตกํ, อนฺตวิรหิตํ วตฺถขณฺฑํ. ยทิ หิ ตสฺส อนฺโต ภเวยฺย, ‘‘ปิโลติกา’’ติ สงฺขํ น คจฺเฉยฺย.

'နန္တကံ' ဟူသည် အနားသတ်မရှိသော၊ အနားသတ်ကင်းသော အဝတ်စုတ်တည်း။ အကယ်၍ ထိုအဝတ်စုတ်၌ အနားသတ် ရှိနေပါက 'ပိလောတိကာ' (အဝတ်စုတ်) ဟု အခေါ်ခံရမည်မဟုတ်ပေ။

---

เสวาเลนาติ พีชกณฺณิกเกสราทิเภเทน เสวาเลน. อุทกปปฺปฏเกนาติ นีลมณฺฑูกปิฏฺฐิวณฺเณน อุทกปิฏฺฐึ ฉาเทตฺวา นิพฺพตฺเตน อุทกปิฏฺฐิเกน. ฆมฺเมน อนุคโตติ ฆมฺเมน ผุฏฺโฐ อภิภูโต. จิตฺตุปฺปาทนฺติ ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทํ.

'သေဝါလေန' ဟူသည် အစေ့၊ အဖူး၊ ဝတ်ဆံ စသည်ဖြင့် ကွဲပြားသော ရေညှိဖြင့်။ 'ဥဒကပပ္ပဋကေန' ဟူသည် အပြာရောင် ဖားကျောကုန်းကဲ့သို့သော အရောင်ဖြင့် ရေပြင်ကို ဖုံးအုပ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ရေမှော်ဖြင့်။ 'ဃမ္မေန အနုဂတော' ဟူသည် နေပူရှိန် ထိတွေ့နှိပ်စက်အပ်သော။ 'စိတ္တုပ္ပါဒံ' ဟူသည် ဒေါသနှင့်ယှဉ်သော စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုကို (ဆိုလိုသည်)။

---

วิสภาคเวทนุปฺปตฺติยา กกเจเนว อิริยาปถปวตฺตินิวารเณน ฉินฺทนฺโต อาพาธติ ปีเฬตีติ อาพาโธ, โส อสฺส อตฺถีติ อาพาธิโก. ตํสมุฏฺฐาเนน ทุกฺขิโต สญฺชาตทุกฺโข. พาฬฺหคิลาโนติ อธิมตฺตคิลาโน. คามนฺตนายกสฺสาติ คามนฺตสมฺปาปกสฺส.

မတူညီသော (ဆင်းရဲသော) ဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် လွှဖြင့် ဖြတ်သကဲ့သို့ ဣရိယာပုဒ်ဖြစ်ပေါ်မှုကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် ဖြတ်တောက်လျက် နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် 'အာဗာဓ' မည်၏၊ ထိုအာဗာဓ (နာကျင်ခြင်း) ရှိသောသူကို 'အာဗာဓိက' (နာမကျန်းသူ) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုနာကျင်မှုကြောင့် ဆင်းရဲခြင်းသို့ရောက်သော၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်းရဲခြင်း ရှိသောသူ။ 'ဗာဠှဂိလာနော' ဟူသည် ပြင်းထန်စွာ နာမကျန်းဖြစ်သောသူ။ 'ဂါမန္တနာယကဿ' ဟူသည် ရွာနားသို့ ပို့ဆောင်ပေးသောသူအား။

---

ปสนฺนภาเวน อุทกสฺส อจฺฉภาโว เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘อจฺโฉทกาติ ปสนฺโนทกา’’ติ. สาทุรสตาย สาตตาติ อาห ‘‘มธุโรทกา’’ติ. ตนุกเมว สลิลํ วิเสสโต สีตลํ, น พหลาติ อาห ‘‘ตนุสีตสลิลา’’ติ. เสตกาติ นิกฺกทฺทมา. สจิกฺขลฺลาทิวเสน หิ อุทกสฺส วิวณฺณตา. สภาวโต ปน ตํ เสตวณฺณเมว. ตติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

ကြည်လင်သောကြောင့် ရေ၏စင်ကြယ်သော အဖြစ်ကို သိအပ်သောကြောင့် 'အစ္ဆောဒကာ ဟူသည် ကြည်လင်သော ရေရှိသော' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အရသာကောင်းမွန်သောကြောင့် ချိုမြိန်သောကြောင့် 'မဓုရောဒကာ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပါးလွှာသော ရေသည်သာ အထူးသဖြင့် အေးမြ၏၊ ထူထပ်ခြင်း မရှိသောကြောင့် 'တနုသီတသလိလာ (ပါးလွှာအေးမြသော ရေရှိသော)' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'သေတကာ' ဟူသည် ညွန်ကင်းသော။ ညွန်ညစ်ပေခြင်းစသည်တို့ကြောင့်သာ ရေ၏ အရောင်ပျက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ပင်ကိုယ်သဘောအရမူ ထိုရေသည် ဖြူစင်သောအရောင်သာ ဖြစ်၏။ တတိယသုတ်စသည်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလွယ်ကူကုန်သည်သာတည်း။

---

ปฐมอาฆาตปฏิวินยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမအာဃာတပဋိဝိနယသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๖. นิโรธสุตฺตวณฺณนา

၆. နိရောဓသုတ်အဖွင့်။

---

๑๖๖. ฉฏฺเฐ [Pg.52] อมริสนตฺเถติ อสหนตฺเถ. อนาคตวจนํ กตนฺติ อนาคตสทฺทปฺปโยโค กโต, อตฺโถ ปน วตฺตมานกาลิโกว. อกฺขรจินฺตกา (ปาณินิ. ๓.๓.๑๔๕-๑๔๖) หิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ อโนกปฺปนามริสนตฺถวเสน อตฺถิสทฺเท อุปปเท วตฺตมานกาเลปิ อนาคตวจนํ กโรนฺติ.

၁၆၆. ဆဋ္ဌမသုတ်၌ 'အမရိသနတ္ထေ' ဟူသည် မသည်းခံနိုင်သောအနက်၌။ 'အနာဂတဝစနံ ကတံ' ဟူသည် အနာဂတ်ဝါကျ (ကြိယာ) ကို သုံးထားသော်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား ပစ္စုပ္ပန်ကာလပင် ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သဒ္ဒါကျမ်းပြုဆရာတို့သည် ဤသို့သော နေရာမျိုး၌ မယုံကြည်ခြင်း၊ မသည်းခံနိုင်ခြင်း အနက်တို့ကြောင့် 'အတ္ထိ' သဒ္ဒါအနီး၌ ရှိနေလျှင် ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ပင် အနာဂတ်ဝါကျကို ပြုလုပ်တတ်ကြသောကြောင့်တည်း။

---

นิโรธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

နိရောဓသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๗-๙. โจทนาสุตฺตาทิวณฺณนา

၇-၉. စောဒနာသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်။

---

๑๖๗-๙. สตฺตเม วตฺถุสนฺทสฺสนาติ ยสฺมึ วตฺถุสฺมึ อาปตฺติ, ตสฺส สรูปโต ทสฺสนํ. อาปตฺติสนฺทสฺสนาติ ยํ อาปตฺตึ โส อาปนฺโน, ตสฺสา ทสฺสนํ. สํวาสปฺปฏิกฺเขโปติ อุโปสถปฺปวารณาทิสํวาสสฺส ปฏิกฺขิปนํ อกรณํ. สามีจิปฺปฏิกฺเขโปติ อภิวาทนาทิสามีจิกิริยาย อกรณํ. โจทยมาเนนาติ โจเทนฺเตน. จุทิตกสฺส กาโลติ จุทิตกสฺส โจเทตพฺพกาโล. ปุคฺคลนฺติ โจเทตพฺพปุคฺคลํ. อุปปริกฺขิตฺวาติ ‘‘อยํ จุทิตกลกฺขเณ ติฏฺฐติ, น ติฏฺฐตี’’ติ วีมํสิตฺวา. อยสํ อาโรเปตีติ ‘‘อิเม มํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺตา อยสํ พฺยสนํ อุปฺปาเทนฺตี’’ติ ภิกฺขูนํ อยสํ อุปฺปาเทติ. อฏฺฐมนวมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

၁၆၇-၉. သတ္တမသုတ်၌ 'ဝတ္ထုသန္ဒဿနာ' ဟူသည် အကြင်အကြောင်းအရာ၌ အာပတ်သင့်၏၊ ထိုအကြောင်းအရာကို ကိုယ်တိုင် ပြသခြင်း။ 'အာပတ္တိသန္ဒဿနာ' ဟူသည် ထိုသူသင့်ရောက်သော အာပတ်ကို ပြသခြင်း။ 'သံဝါသပ္ပဋိက္ခေပေါ' ဟူသည် ဥပုသ်ပြုခြင်း၊ ပဝါရဏာပြုခြင်းစသော အတူတကွ နေထိုင်ခြင်းကို တားမြစ်ခြင်း၊ မပြုလုပ်ခြင်း။ 'သာမီစိပ္ပဋိက္ခေပေါ' ဟူသည် ရှိခိုးခြင်းစသော ရိုသေထိုက်သော အမှုကိစ္စကို တားမြစ်ခြင်း၊ မပြုလုပ်ခြင်း။ 'စောဒယမာနေန' ဟူသည် စောဒနာသောသူသည်၊ 'စောဒိတကဿ ကာလော' ဟူသည် စောဒနာခံရသူအား စောဒနာထိုက်သော အချိန်အခါ။ 'ပုဂ္ဂလံ' ဟူသည် စောဒနာထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို။ 'ဥပပရိက္ခိတွာ' ဟူသည် “ဤသူသည် စောဒနာခံရသူ၏ အင်္ဂါလက္ခဏာ၌ တည်၏၊ မတည်တံ့” ဟု စုံစမ်းဆင်ခြင်၍။ 'အယသံ အာရောပေတိ' ဟူသည် “ဤရဟန်းတို့သည် ငါ့အား မဟုတ်မမှန် စွပ်စွဲလျက် အသရေပျက်ခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်းကို ဖြစ်စေကုန်၏” ဟု ရဟန်းတို့အား အသရေပျက်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းတည်း။ အဋ္ဌမနှင့် နဝမသုတ်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလွယ်ကူကုန်သည်သာတည်း။

---

โจทนาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

စောဒနာသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๑๐. ภทฺทชิสุตฺตวณฺณนา

၁၀. ဘဒ္ဒဇိသုတ်အဖွင့်။

---

๑๗๐. ทสเม อภิภวิตฺวา ฐิโต อิเม สตฺเตติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ปน โส ‘‘ปาสํสภาเวน อุตฺตมภาเวน จ เต สตฺเต อภิภวิตฺวา ฐิโต’’ติ อตฺตานํ มญฺญติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เชฏฺฐโก’’ติ. อญฺญทตฺถุ ทโสติ ทสฺสเน อนฺตรายาภาววจเนน เญยฺยวิเสสปริคฺคาหิกภาเวน [Pg.53] จ อนาวรณทสฺสาวิตํ ปฏิชานาตีติ อาห ‘‘สพฺพํ ปสฺสตีติ อธิปฺปาโย’’ติ.

၁၇၀. ဒသမသုတ်၌ ဤသတ္တဝါတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ တည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုသူသည် “ချီးမွမ်းထိုက်သော အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်သောအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ထိုသတ္တဝါတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ တည်၏” ဟု မိမိကိုယ်ကို ထင်မှတ်သောကြောင့် “အကြီးအမှူးဖြစ်သောသူ (ဇေဋ္ဌက)” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'အညဒတ္ထုဒသော' ဟူသည် မြင်ခြင်း၌ အန္တရာယ်မရှိကြောင်း ပြောကြားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သိထိုက်သော ထူးခြားသောအရာတို့ကို သိမ်းဆည်းသော အားဖြင့်လည်းကောင်း အဆီးအတားမရှိ မြင်နိုင်စွမ်းသောအဖြစ်ကို ဝန်ခံသောကြောင့် “အားလုံးကို မြင်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

---

ภทฺทชิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဘဒ္ဒဇိသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

อาฆาตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အာဃာတဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

(๑๘) ๓. อุปาสกวคฺโค

(၁၈) ၃. ဥပါသကာဝဂ်။

---

๑-๖. สารชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၆. သာရဇ္ဇသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်။

---

๑๗๑-๑๗๖. ตติยสฺส ปฐมทุติยตติยจตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ปญฺจเม อุปาสกปจฺฉิมโกติ อุปาสกนิหีโน. ‘‘อิมินา ทิฏฺฐาทินา อิทํ นาม มงฺคลํ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ พาลชนปริกปฺปิตโกตูหลสงฺขาเตน ทิฏฺฐสุตมุตมงฺคเลน สมนฺนาคโต โกตูหลมงฺคลิโก. เตนาห ‘‘อิมินา อิทํ ภวิสฺสตี’’ติอาทิ. มงฺคลํ ปจฺเจตีติ ทิฏฺฐมงฺคลาทิเภทํ มงฺคลเมว ปตฺถิยายติ. โน กมฺมนฺติ กมฺมสฺสกตํ โน ปตฺถิยายติ. อิมมฺหา สาสนาติ อิโต สพฺพญฺญุพุทฺธสาสนโต. พหิทฺธาติ พาหิรกสมเย. ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยสตีติ ‘‘ทุปฺปฏิปนฺนา ทกฺขิเณยฺยา’’ติ สญฺญี คเวสติ. เอตฺถ ทกฺขิณปริเยสนปุพฺพกาเร เอกํ กตฺวา ปญฺจ ธมฺมา เวทิตพฺพา. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

၁၇၁-၁၇၆. တတိယဝဂ်၏ ပထမ၊ ဒုတိယ၊ တတိယ၊ စတုတ္ထသုတ်တို့၌ အထူးပြောဖွယ်မရှိ။ ပဉ္စမသုတ်၌ 'ဥပါသကပစ္ဆိမော' ဟူသည် ညံ့ဖျင်းသော ဥပါသကာတည်း။ “ဤမြင်ရခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ဤအရာမည်သော မင်္ဂလာ ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု ဤသို့ လူမိုက်တို့ ကြံစည်အပ်သော စူးစမ်းတတ်သော မင်္ဂလာဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော မြင်အပ်၊ ကြားအပ်၊ တွေးတောအပ်သော မင်္ဂလာနှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် 'ကောတူဟလမင်္ဂလိက' (မင်္ဂလာအတုကို ယုံကြည်သူ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် “ဤအရာဖြင့် ဤအကျိုး ဖြစ်လိမ့်မည်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'မင်္ဂလံ ပစ္စေတိ' ဟူသည် မြင်အပ်သော မင်္ဂလာစသော ကွဲပြားသော မင်္ဂလာကိုသာ တောင့်တ၏။ 'နော ကမ္မံ' ဟူသည် ကမ္မဿကတာတရားကို မတောင့်တပေ။ 'ဤမမှာ သာသနာ' ဟူသည် ဤသဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်မှ။ 'ဗဟိဒ္ဓါ' ဟူသည် သာသနာပ သမယ (အယူဝါဒ) ၌။ 'ဒက္ခိဏေယျံ ပရိယေသတိ' ဟူသည် “မှားယွင်းစွာ ကျင့်သောသူတို့ကိုပင် အလှူခံထိုက်သောသူတို့ ဖြစ်ကုန်၏” ဟု အမှတ်ရှိလျက် ရှာဖွေတတ်၏။ ဤနေရာ၌ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ကို ရှာဖွေခြင်းနှင့် ရှေးဦးပြုလုပ်ခြင်းကို တစ်ခုပြု၍ တရားငါးပါးတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ဆဋ္ဌမသုတ်သည် ထင်ရှားလွယ်ကူသည်သာတည်း။

---

สารชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သာရဇ္ဇသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๗-๘. วณิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา

၇-၈. ဝဏိဇ္ဇာသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်။

---

๑๗๗-๘. สตฺตเม สตฺถวณิชฺชาติ อาวุธภณฺฑํ กตฺวา วา กาเรตฺวา วา กตํ วา ปฏิลภิตฺวา ตสฺส วิกฺกโย. อาวุธภณฺฑํ กาเรตฺวา ตสฺส วิกฺกโยติ อิทํ ปน นิทสฺสนมตฺตํ. สูกรมิคาทโย โปเสตฺวา เตสํ วิกฺกโยติ สูกรมิคาทโย โปเสตฺวา เตสํ มํสํ สมฺปาเทตฺวา วิกฺกโย. เอตฺถ จ สตฺถวณิชฺชา ปโรปราธนิมิตฺตตาย อกรณียา วุตฺตา, สตฺตวณิชฺชา อภุชิสฺสภาวกรณโต, มํสวิสวณิชฺชา วธเหตุโต, มชฺชวณิชฺชา ปมาทฏฺฐานโต. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว.

၁၇၇-၈. သတ္တမသုတ်၌ လက်နက်ကုန်သွယ်ခြင်း (သတ္ထဝဏိဇ္ဇာ) ဟူသည်ကား လက်နက်ကိရိယာကို ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကို ပြုလုပ်စေ၍သော်လည်းကောင်း၊ ပြုလုပ်ပြီးသားကို ရရှိ၍သော်လည်းကောင်း ယင်းလက်နက်ကို ရောင်းချခြင်း ဖြစ်သည်။ "လက်နက်ကိရိယာကို ပြုလုပ်စေ၍ ရောင်းချခြင်း" ဟူသော ဤစကားသည်ကား သာဓကမျှကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဝက်၊ သမင်စသည်တို့ကို မွေးမြူ၍ ရောင်းချခြင်း" ဟူသည်မှာ ဝက်၊ သမင်စသည်တို့ကို မွေးမြူ၍ ယင်းတို့၏ အသားကို ဖြစ်ထွန်းစေလျက် ရောင်းချခြင်းတည်း။ ဤ၌လည်း လက်နက်ကုန်သွယ်ခြင်းကို သူတစ်ပါးအား ညှဉ်းဆဲခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် မပြုအပ်ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ လူသတ္တဝါ ကုန်သွယ်ခြင်းကို ကျွန်ပြုတတ်သော (လွတ်လပ်မှုမရှိအောင် ပြုတတ်သော) သဘောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသားကုန်သွယ်ခြင်းနှင့် အဆိပ်ကုန်သွယ်ခြင်းကို သတ်ဖြတ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သေရည်ကုန်သွယ်ခြင်းကို မေ့လျော့ခြင်း၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း (မပြုအပ်ဟု မိန့်တော်မူ၏)။ အဋ္ဌမသုတ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပြီ။

---

วณิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဝဏိဇ္ဇသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๙. คิหิสุตฺตวณฺณนา

၉. ဂိဟိသုတ်အဖွင့်

---

๑๗๙. นวเม [Pg.54] อาภิเจตสิกานนฺติ อภิเจโตติ อภิกฺกนฺตํ วิสุทฺธจิตฺตํ วุจฺจติ อธิจิตฺตํ วา, อภิเจตสิ ชาตานิ อาภิเจตสิกานิ, อภิเจโต สนฺนิสฺสิตานีติ วา อาภิเจตสิกานิ. เตเนวาห ‘‘อุตฺตมจิตฺตนิสฺสิตาน’’นฺติ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานนฺติ ทิฏฺฐธมฺเม สุขวิหารานํ. ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺโข อตฺตภาโว วุจฺจติ, ตตฺถ สุขวิหารานนฺติ อตฺโถ. รูปาวจรชฺฌานานเมตํ อธิวจนํ. ตานิ หิ อปฺเปตฺวา นิสินฺนา ฌายิโน อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อสํกิลิฏฺฐํ เนกฺขมฺมสุขํ วินฺทนฺติ, ตสฺมา ‘‘ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานี’’ติ วุจฺจนฺติ.

၁၇၉. နဝမသုတ်၌ "အာဘိစေတသိကာနံ" ဟူသည်ကား "အဘိစေတော" ဟူသည် လွန်ကဲမြတ်ပြတ်စင်ကြယ်သော စိတ် သို့မဟုတ် အဓိစိတ္တ (လွန်ကဲသောစိတ်) ကို ဆိုလိုသည်။ လွန်ကဲသော စိတ်၌ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့်လည်းကောင်း "အာဘိစေတသိကာနိ" မည်၏၊ သို့မဟုတ် လွန်ကဲသော စိတ်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့်လည်းကောင်း "အာဘိစေတသိကာနိ" မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "မြတ်သော စိတ်ကို မှီကုန်သော" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာနံ" ဟူသည်မှာ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဒိဋ္ဌဓမ္မ" ဟူသည် လက်တွေ့မျက်မှောက်ဖြစ်သော ကိုယ်ခန္ဓာကိုယ် (အတ္တဘော) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုခန္ဓာကိုယ်၌ ချမ်းသာစွာ နေခြင်းကို ဆိုလိုသော အနက်တည်း။ ဤသည်ကား ရူပါဝစရဈာန်တို့၏ အမည်တည်း။ ထိုဈာန်တို့ကို အပ္ပနာဆိုက်ဝင်စား၍ ထိုင်နေကြကုန်သော ဈာန်ရပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဤအတ္တဘော၌ပင်လျှင် ကိလေသာညစ်ညူးမှုမရှိသော နေက္ခမ္မချမ်းသာကို ခံစားကြရကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရ" (မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာနေကြောင်းဖြစ်သော တရားများ) ဟု ဆိုအပ်ကုန်သည်။

---

จตุพฺพิธเมรยนฺติ ปุปฺผาสโว, ผลาสโว, คุฬาสโว, มธฺวาสโวติ เอวํ จตุปฺปเภทํ เมรยํ. ปญฺจวิธญฺจ สุรนฺติ ปูวสุรา, ปิฏฺฐสุรา, โอทนสุรา, กิณฺณปกฺขิตฺตา, สมฺภารสํยุตฺตาติ เอวํ ปญฺจปฺปเภทํ สุรํ. ปุญฺญํ อตฺโถ เอตสฺสาติ ปุญฺญตฺโถ. ยสฺมา ปเนส ปุญฺเญน อตฺถิโก นาม โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปุญฺเญน อตฺถิกสฺสา’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

"လေးပါးသော မေရယ" ဟူသည်ကား ပန်းသေရည် (ပုပ္ဖါသဝ)၊ အသီးသေရည် (ဖလာသဝ)၊ တင်လဲသေရည် (ဂုဠာသဝ)၊ ပျားရည်သေရည် (မဓွါသဝ) ဟု ဤသို့ လေးပါးသော အပြားရှိသော မေရယ (မူးယစ်စေတတ်သော အရည်) တည်း။ "ငါးပါးသော သုရာ" ဟူသည်ကား မုန့်အရက် (ပူဝသုရာ)၊ မှုန့်အရက် (ပိဋ္ဌသုရာ)၊ ထမင်းအရက် (ဩဒနသုရာ)၊ တဆေးထည့်ထားသောအရက် (ကိဏ္ဏပက္ခိတ္တာ)၊ အမွှေးအကြိုင်ဆေးဝါးစပ်ထားသောအရက် (သမ္ဘာရသံယုတ္တာ) ဟု ဤသို့ ငါးပါးသော အပြားရှိသော သုရာ (အရက်) တည်း။ "ကောင်းမှုသည် ဤသူ၏ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကျေးဇူးတည်း" ဟူသော အနက်ကြောင့် "ပုညတ္ထ" (ကောင်းမှုကို အလိုရှိသောသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသူသည် ကောင်းမှုဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးရှိသူဖြစ်သောကြောင့် "ကောင်းမှုကို အလိုရှိသောသူအား" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသောအနက်သည် ထင်ရှားလှပြီ။

---

คิหิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဂိဟိသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๑๐. คเวสีสุตฺตวณฺณนา

၁၀. ဂဝေသီသုတ်အဖွင့်

---

๑๘๐. ทสเม สุการณนฺติ โพธิปริปาจนสฺส เอกนฺติกํ สุนฺทรํ การณํ. มนฺทหสิตนฺติ อีสกํ หสิตํ. กหํ กหนฺติ หาสสทฺทสฺส อนุกรณเมตํ. หฏฺฐปฺปหฏฺฐาการมตฺตนฺติ หฏฺฐสฺส ปหฏฺฐาการมตฺตํ. ยถา คหิตสงฺเกตา ‘‘ปหฏฺโฐ ภควา’’ติ สญฺชานนฺติ, เอวํ อาการนิทสฺสนมตฺตํ.

၁၈၀. သမဒသုတ်၌ "သုကာရဏံ" ဟူသည် ဗောဓိဉာဏ်ကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော စင်စစ် ကောင်းမြတ်သော အကြောင်းတည်း။ "မန္ဒဟသိတံ" ဟူသည် အနည်းငယ် ပြုံးတော်မူခြင်းတည်း။ "ကဟံ ကဟံ" ဟူသည် ရယ်သံကို အတုယူ၍ ပြဆိုခြင်းတည်း။ "ဟဋ္ဌပ္ပဟဋ္ဌာကာရမတ္တံ" ဟူသည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်သော အမူအရာ မျှသာတည်း။ အမှတ်အသားကို သိမှတ်ထားကြသူတို့သည် "မြတ်စွာဘုရားသည် ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်တော်မူ၏" ဟု မှတ်သားသိရှိကြစေရန် ဤသို့ အမူအရာကို ပြသရုံမျှသာ ဖြစ်သည်။

---

อิทานิ อิมินา ปสงฺเคน หาสสมุฏฺฐานํ วิภาคโต ทสฺเสตุํ ‘‘หสิตญฺจ นาเมต’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อชฺฌุเปกฺขนวเสนปิ หาโส น สมฺภวติ, ปเคว โทมนสฺสวเสนาติ อาห ‘‘เตรสหิ โสมนสฺสสหคตจิตฺเตหี’’ติ. นนุ จ เกจิ โกธวเสนปิ หสนฺตีติ? น, เต สมฺปิยนฺติ โกธวตฺถุํ ตตฺถ ‘‘มยํ ทานิ ยถากามการิตํ อาปชฺชิสฺสามา’’ติ ทุวิญฺเญยฺยนฺตเรน โสมนสฺสจิตฺเตเนว หาสสฺส อุปฺปชฺชนโต. เตสูติ [Pg.55] ปญฺจสุ โสมนสฺสสหคตกิริยจิตฺเตสุ. พลวารมฺมเณติ อุฬารตเม อารมฺมเณ ยมกปาฏิหาริยสทิเส. ทุพฺพลารมฺมเณติ อนุฬารอารมฺมเณ.

ယခုအခါ ဤအကြောင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ပြုံးရယ်ခြင်း၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အကြောင်းတရားကို အကျယ်ခွဲခြားပြသရန် "ဟသိတဉ္စ နာမေတံ" စသည်ဖြင့် စတင် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုပြုံးရယ်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်ရာ၌ အလယ်အလတ်ပြုခြင်း (ဥပေက္ခာ) အစွမ်းဖြင့်ပင် ပြုံးရယ်ခြင်း မဖြစ်နိုင်ပါက နှလုံးမသာယာခြင်း (ဒေါမနဿ) အစွမ်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်သည်ကို ဆိုဖွယ်ရာ မရှိတော့ပေ၊ ထို့ကြောင့် "သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် တစ်ဆယ့်သုံးပါးတို့ဖြင့်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အချို့သူတို့သည် ဒေါသအစွမ်းဖြင့်လည်း ရယ်တတ်ကြသည် မဟုတ်လော ဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။ မဟုတ်ပေ၊ ထိုဒေါသဖြစ်သူတို့သည် ဒေါသအရာဝတ္ထုကို ချစ်ခင်နှစ်သက်ကြလျက် "ငါတို့သည် ယခု မိမိတို့ အလိုရှိသလို ပြုလုပ်ခွင့်ရကြတော့မည်" ဟု အခြားသူများ သိနိုင်ခဲသော သောမနဿစိတ်ဖြင့်သာ ရယ်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ "တေသု" ဟူသည် သောမနဿသဟဂုတ် ကိရိယာစိတ် ငါးပါးတို့၌ ဖြစ်သည်။ "ဗလဝါရမ္မဏေ" ဟူသည် ယမိုက်ပြာဋိဟာရိယ ကဲ့သို့သော အလွန်ကြီးကျယ်မြင့်မြတ်သော အာရုံ၌ ဖြစ်သည်။ "ဒုဗ္ဗလာရမ္မဏေ" ဟူသည် မကြီးကျယ်သော အာရုံ၌ ဖြစ်သည်။

---

‘‘อิมสฺมึ ปน ฐาเน…เป… อุปฺปาเทตี’’ติ อิทํ โปราณฏฺฐกถายํ ตถา อาคตตฺตา วุตฺตํ, น สเหตุกโสมนสฺสสหคตจิตฺเตหิ ภควโต สิตํ น โหตีติ ทสฺสนตฺตํ. อภิธมฺมฏีกายํ (ธ. ส. มูลฏี. ๙๖๘) ปน ‘‘อตีตํสาทีสุ อปฺปฏิหตํ ญาณํ วตฺวา ‘อิเมหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตี’ติอาทิวจนโต (มหานิ. ๑๕๖; ปฏิ. ม. ๓.๕) ‘ภควโต อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’ติ วุตฺตวจนํ วิจาเรตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิมินา หสิตุปฺปาทจิตฺเตน ปวตฺติยมานมฺปิ ภควโต สิตกรณํ ปุพฺเพนิวาสอนาคตํสสพฺพญฺญุตญฺญาณานํ อนุวตฺตกตฺตา ญาณานุปริวตฺติเยวาติ เอวํ ปน ญาณานุปริวตฺติภาเว สติ น โกจิ ปาฬิอฏฺฐกถานํ วิโรโธ. ตถา หิ อภิธมฺมฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๖๘) ‘‘เตสํ ญาณานํ จิณฺณปริยนฺเต อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อวสฺสญฺเจตํ เอวํ อิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา อาวชฺชนจิตฺตสฺสปิ ภควโต ตถารูเป กาเล น ยุชฺเชยฺย. ตสฺสปิ หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกภาวสฺส นิจฺฉิตตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เอวญฺจ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนสฺสปิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺตํ อุปปนฺนํ โหตี’’ติ (ธ. ส. มูลฏี. ๑ กายกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา) น จ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺเต ตํสมุฏฺฐานกายวิญฺญตฺติยา กายกมฺมาทิภาวํ อาปชฺชนภาโว วิสฺสชฺชตีติ.

"ဤနေရာ၌မူကား...ပ... ဖြစ်စေ၏" ဟူသော ဤစကားကို ပေါရာဏအဋ္ဌကထာ၌ ထိုသို့ လာရှိသည့်အတိုင်း မိန့်ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားအား သဟိတ်သောမနဿသဟဂုတ်စိတ်တို့ဖြင့် ပြုံးရယ်ခြင်း မရှိဟု ပြလို၍ မိန့်ဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ။ အဘိဓမ္မာဋီကာ၌မူကား "အတိတ်ကာလစသည်တို့၌ မဆီးတားအပ်သော ဉာဏ်တော်ကို ဟောတော်မူပြီး၍ 'ဤတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသခင်၏ အလုံးစုံသော ကာယကံသည် ဉာဏ်လျှင် ရှေ့သွားရှိ၏၊ ဉာဏ်သို့ စဉ်းလျဉ်း၍ ဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် လာသော စကားတော်ကြောင့် 'မြတ်စွာဘုရားအား ဤစိတ် ဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူသော စကားကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်အပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုထားသည်။ ထိုစကားရပ်၌ ဤဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ ပြုံးတော်မူခြင်းသည်လည်း ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်၊ အနာဂတံသဉာဏ်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တို့ကို အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်သောကြောင့် ဉာဏ်သို့ စဉ်းလျဉ်း၍ ဖြစ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဉာဏ်သို့ စဉ်းလျဉ်း၍ ဖြစ်သည်ရှိသော် ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာတို့၌ တစ်စုံတရာ ဆန့်ကျင်ကွဲလွဲမှု မရှိပေ။ ထိုနည်းတူပင် အဘိဓမ္မာအဋ္ဌကထာ၌လည်း "ထိုဉာဏ်တို့ ကျက်စားရာ၏ အဆုံး၌ ဤစိတ် ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤအချက်ကို မုချအားဖြင့် ဤသို့ပင် လက်ခံသင့်၏။ သို့မဟုတ်ပါက မြတ်စွာဘုရား၏ ထိုသို့သော အခါသမယ၌ ဖြစ်သော အာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည်လည်း မလျော်ကန်ဘဲ ဖြစ်ရာ၏။ ထိုစိတ်သည်လည်း ဝိညတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောရှိသည်ဟု ဆုံးဖြတ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုနည်းတူစွာပင် "ဤသို့ ပြုခြင်းကြောင့် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည်လည်း ဝိညတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောရှိသည်ဟူသော အချက်သည် သင့်လျော်ပေ၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏။ ဝိညတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောရှိသည်ဖြစ်သော် ထိုဝိညတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာယဝိညတ်အား ကာယကံစသည် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း သဘောကိုလည်း ပယ်ဖျက်၍ မရနိုင်ပေ။

---

หสิตนฺติ สิตเมว สนฺธาย วทติ. เตนาห ‘‘เอวํ อปฺปมตฺตกมฺปี’’ติ. สโมสริตา วิชฺชุลตา. สา หิ อิตรวิชฺชุลตา วิย ขณฏฺฐิติยา สีฆนิโรธา จ น โหติ, อปิจ โข ทนฺธนิโรธา, น จ สพฺพกาลิกา. ทีธิติ ปาวกมหาเมฆโต วา จาตุทฺทีปิกมหาเมฆโต วา นิจฺฉรติ. เตนาห ‘‘จาตุทฺทีปิกมหาเมฆมุขโต’’ติ. อยํ กิร ตาสํ รสฺมีนํ ธมฺมตา, ยทิทํ ติกฺขตฺตุํ สีสํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ทาฐคฺเคสุเยว อนฺตรธานํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

"ဟသိတံ" ဟူသည် ပြုံးတော်မူခြင်း (သိတ) ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် "ဤသို့ အနည်းငယ်မျှလည်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "သမောသရိတာ" ဟူသည် လျှပ်စီးလက်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိုရောင်ခြည်သည် အခြားသော လျှပ်စီးတို့ကဲ့သို့ ခဏမျှ တည်ရှိပြီး လျင်မြန်စွာ ချုပ်ပျောက်သွားသည် မဟုတ်ဘဲ နှေးကွေးစွာ ချုပ်ပျောက်၏၊ ထို့ပြင် ခပ်သိမ်းသော ကာလ၌လည်း မဖြစ်ပေ။ ရောင်ခြည်တော်သည် မီးလျှံတိမ်တိုက် သို့မဟုတ် ကျွန်းကြီးလေးကျွန်းသို့ ရွာသွန်းသော မိုးတိမ်တိုက်ကြီးမှ ထွက်ပေါ်လာသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ကျွန်းကြီးလေးကျွန်းသို့ ရွာသွန်းသော မိုးတိမ်တိုက်ကြီး၏ ဝမ်းဝမှ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသည်ကား ထိုရောင်ခြည်တော်တို့၏ ဓမ္မတာ (သဘောတရား) ဖြစ်သည်၊ ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ဦးခေါင်းတော်ကို သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လက်ယာရစ် လှည့်လည်ပြီးလျှင် စွယ်တော်အဖျားတို့၌ပင် ကွယ်ပျောက်ကုန်၏။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသောအနက်သည် ကောင်းစွာ သိလွယ်လှပြီ။

---

คเวสีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဂဝေသီသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

อุปาสกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဥပါသကာဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

(๑๙) ๔. อรญฺญวคฺโค

(၁၉) ၄. အရညဝဂ်

---

๑. อารญฺญิกสุตฺตวณฺณนา

၁. အာရညိကသုတ်အဖွင့်

---

๑๘๑. จตุตฺถสฺส [Pg.56] ปฐเม อปฺปีจฺฉตํเยว นิสฺสายาติอาทีสุ ‘‘อิติ อปฺปิจฺโฉ ภวิสฺสามี’’ติ อิทํ เม อารญฺญิกงฺคํ อปฺปิจฺฉตาย สํวตฺติสฺสติ, ‘‘อิติ สนฺตุฏฺโฐ ภวิสฺสามี’’ติ อิทํ เม อารญฺญิกงฺคํ สนฺตุฏฺฐิยา สํวตฺติสฺสติ, ‘‘อิติ กิเลเส สลฺลิขิสฺสามี’’ติ อิทํ เม อารญฺญิกงฺคํ กิเลสสลฺลิขนตฺถาย สํวตฺติสฺสตีติ อารญฺญิโก โหติ. อคฺโคติ เชฏฺฐโก. เสสานิ ตสฺเสว เววจนานิ.

၁၈၁. စတုတ္ထပဏ္ဏာသက၏ ပထမသုတ် (အာရညိကသုတ်) ၌ "အပ္ပိစ္ဆတညေဝ နိဿာယ" စသည်တို့၌ "ငါသည် အလိုနည်းသောသူ ဖြစ်အံ့" ဟု နှလုံးသွင်းလျက် ဤငါ၏ တောကျောင်းဆောက်တည်ခြင်းအင်္ဂါသည် အလိုနည်းခြင်းငှာ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ "ငါသည် ရောင့်ရဲလွယ်သောသူ ဖြစ်အံ့" ဟု နှလုံးသွင်းလျက် ဤငါ၏ တောကျောင်းဆောက်တည်ခြင်းအင်္ဂါသည် ရောင့်ရဲလွယ်ခြင်းငှာ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ "ငါသည် ကိလေသာတို့ကို ခေါင်းပါးစေအံ့" ဟု နှလုံးသွင်းလျက် ဤငါ၏ တောကျောင်းဆောက်တည်ခြင်းအင်္ဂါသည် ကိလေသာ ခေါင်းပါးစေခြင်းငှာ ဖြစ်လိမ့်မည် ဟု တော၌ နေသောသူသည် (အာရညိက) မည်၏။ "အဂ္ဂေါ" ဟူသည် အကြီးမြတ်ဆုံး (အကြီးအမှူး) တည်း။ ကြွင်းသော စကားလုံးတို့သည် ထိုအဂ္ဂဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) စကားလုံးများသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။

---

ควา ขีรนฺติ คาวิโต ขีรํ นาม โหติ, น คาวิยา ทธิ. ขีรมฺหา ทธีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวเมวนฺติ ยถา เอเตสุ ปญฺจสุ โครเสสุ สปฺปิมณฺโฑ อคฺโค, เอวเมวํ อิเมสุ ปญฺจสุ อารญฺญิเกสุ โย อยํ อปฺปิจฺฉตาทีนิ นิสฺสาย อารญฺญิโก โหติ, อยํ อคฺโค เจว เสฏฺโฐ จ โมกฺโข จ ปวโร จ. อิเมสุ อารญฺญิเกสุ ชาติอารญฺญิกา เวทิตพฺพา, น อารญฺญิกนามมตฺเตน อารญฺญิกาติ เวทิตพฺพา. ปํสุกูลิกาทีสุปิ เอเสว นโย.

“နွားမမှ နို့ရည် ဖြစ်၏” ဟူသည် နွားမမှ နို့ရည်ဟူသည် ဖြစ်လာ၏၊ နွားမမှ ဒိန်ချဉ် ဖြစ်သည်မဟုတ်။ “နို့ရည်မှ ဒိန်ချဉ်” စသည်တို့၌လည်း နည်းလမ်းကား ဤအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ “ထို့အတူပင်” ဟူသည် ဤဂေါရသ (နို့ထွက်ပစ္စည်း) ငါးမျိုးတို့တွင် ထောပတ်ကြည်သည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ဤတောမှီပုဂ္ဂိုလ် (အာရညိက) ငါးမျိုးတို့တွင် အလိုနည်းခြင်း စသည်ကို အမှီပြု၍ တော၌ နေထိုင်သော ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အမြတ်ဆုံးလည်းကောင်း၊ အသာလွန်ဆုံးလည်းကောင်း၊ အဦးဆုံးလည်းကောင်း၊ အပြတ်သားဆုံးလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤတောမှီပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ပကတိကိုယ်တွင်းဓာတ်ခံအားဖြင့် တောမှီသောသူ (ဇာတိအာရညိက) ကိုသာ သိအပ်၏၊ တောမှီပုဂ္ဂိုလ်ဟူသော နာမည်မျှဖြင့် တောမှီသောသူဟူ၍ မသိအပ်။ ပံ့သုကူဓုတင်ဆောင် စသည်တို့၌လည်း နည်းလမ်းကား ဤအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

---

อารญฺญิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အာရညိကသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

อรญฺญวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အရညဝဂ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

(๒๐) ๕. พฺราหฺมณวคฺโค

(၂၀) ၅. ဗြာဟ္မဏဝဂ်

---

๑. โสณสุตฺตวณฺณนา

၁. သောဏသုတ်အဖွင့်

---

๑๙๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม สมฺปิเยเนวาติ อญฺญมญฺญเปเมเนว กาเยน จ จิตฺเตน จ มิสฺสีภูตา สงฺฆฏฺฏิตา สํสฏฺฐา หุตฺวา สํวาสํ วตฺเตนฺติ, น อปฺปิเยน นิคฺคเหน วาติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ปิย’’นฺติอาทิ. อุทรํ อวทิหติ อุปจิโนติ ปูเรตีติ อุทราวเทหกํ. ภาวนปุํสกญฺเจตํ, อุทราวเทหกํ กตฺวา อุทรํ ปูเรตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อุทรํ อวทิหิตฺวา’’ติอาทิ.

၁၉၁. ငါးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ “sampiyeneva” (ချစ်ခင်သဖြင့်သာ) ဟူသည် အချင်းချင်း ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်းဖြင့်သာ ကိုယ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း ရောနှောကာ၊ ထိတွေ့ကာ၊ ပေါင်းသင်းကာ အတူတကွ နေထိုင်ကြကုန်၏၊ မချစ်မနှစ်သက်သဖြင့် နှိပ်ကွပ်ခြင်းဖြင့် မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “piya” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဝမ်းဗိုက်ကို ပြည့်စေတတ်၊ စုဆောင်းတတ်သောကြောင့် “udarāvadehaka” (ဝမ်းဗိုက်ပြည့်အောင် စားခြင်း) မည်၏။ ၎င်းသည် ဘာဝနပုံသက္ကလိင် ဖြစ်ပြီး “udarāvadehakaṃ katvā” ဟူသည် ဝမ်းဗိုက်ကို ပြည့်စေ၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် “udaraṃ avadihitvā” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

---

โสณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သောဏသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

๒. โทณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

၂. ဒေါဏဗြာဟ္မဏသုတ်အဖွင့်

---

๑๙๒. ทุติเย [Pg.57] ปวตฺตาโรติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๘๕) ปาวจนภาเวน วตฺตาโร. ยสฺมา เต เตสํ มนฺตานํ ปวตฺตนกา, ตสฺมา อาห ‘‘ปวตฺตยิตาโร’’ติ. สุทฺเท พหิ กตฺวา รโหภาสิตพฺพฏฺเฐน มนฺตา เอว ตํตํอตฺถปฺปฏิปตฺติเหตุตาย มนฺตปทํ. อนุปนีตาสาธารณตาย รหสฺสภาเวน วตฺตพฺพกิริยาย อธิคมูปายํ. สชฺฌายิตนฺติ คายนวเสน สชฺฌายิตํ. ตํ ปน อุทตฺตานุทตฺตาทีนํ สรานํ สมฺปทาวเสเนว อิจฺฉิตนฺติ อาห ‘‘สรสมฺปตฺติวเสนา’’ติ. อญฺเญสํ วุตฺตนฺติ ปาวจนภาเวน อญฺเญสํ วุตฺตํ. สมุปพฺยูฬฺหนฺติ สงฺคเหตฺวา อุปรูปริ สญฺญูฬฺหํ. ราสิกตนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทาทิวเสน, ตตฺถาปิ ปจฺเจกํ มนฺตพฺรหฺมาทิวเสน, อชฺฌายานุวากาทิวเสน จ ราสิกตํ. เตสนฺติ มนฺตานํ กตฺตูนํ. ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกตฺวาติ ทิพฺพจกฺขุปริภณฺเฑน ยถากมฺมูปคญาเณน สตฺตานํ กมฺมสฺสกตาทึ, ปจฺจกฺขโต ทสฺสนฏฺเฐน ทิพฺพจกฺขุสทิเสน ปุพฺเพนิวาสญาเณน อตีตกปฺเป พฺราหฺมณานํ มนฺตชฺเฌนวิธิญฺจ โอโลเกตฺวา. ปาวจเนน สห สํสนฺเทตฺวาติ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ยํ วจนํ วฏฺฏสนฺนิสฺสิตํ, เตน สห อวิรุทฺธํ กตฺวา. น หิ เตสํ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิโต อตฺโถ ปจฺจกฺโข โหติ. อปราปเรติ อฏฺฐกาทีหิ อปราปเร ปจฺฉิมา โอกฺกากราชกาลาทีสุ อุปฺปนฺนา. ปกฺขิปิตฺวาติ อฏฺฐกาทีหิ คนฺถิตมนฺตปเทสุ กิเลสสนฺนิสฺสิตปทานํ ตตฺถ ตตฺถ ปเท ปกฺขิปนํ กตฺวา. วิรุทฺเธ อกํสูติ พฺราหฺมณธมฺมิกสุตฺตาทีสุ (สุ. นิ. พฺราหฺมณธมฺมิกสุตฺตํ ๒๘๖ อาทโย) อาคตนเยน สํกิเลสตฺถทีปนโต ปจฺจนีกภูเต อกํสุ.

၁၉၂. ဒုတိယသုတ်၌ “pavattāro” (ဖြစ်စေတတ်သူများ) ဟူသည် ပါဝစန (ကျမ်းဂန်) ၏အဖြစ်ဖြင့် ရွတ်ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ အကြင်ကြောင့် ထိုသူတို့သည် ထိုမန္တန်တို့ကို ပြန့်ပွားစေတတ်သူများ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “pavattayitāro” (ပြန့်ပွားစေသူများ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သုဒ္ဒအနွယ်တို့ကို ပြင်ပသို့ ထုတ်၍ ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် “mantā” (မန္တန်) မည်၏၊ ထိုထို အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြီးမြောက်စေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် “mantapada” (မန္တန်ပုဒ်) မည်၏။ ဥပနယနမပြုရသေးသော သူတို့နှင့် မဆက်ဆံသည်၏အဖြစ်ဖြင့် လျှို့ဝှက်သောအမူအရာဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော ရရှိကြောင်း နည်းလမ်းတည်း။ “sajjhāyitaṃ” (ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်အပ်သော) ဟူသည် သီဆိုခြင်းဖြင့် ရွတ်ဖတ်အပ်သော။ ထိုရွတ်ဖတ်ခြင်းကိုလည်း ဥဒတ္တ၊ အနုဒတ္တ စသော အသံတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့်သာ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် “sarasampattivasena” (အသံ၏ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “aññesaṃ vuttaṃ” (အခြားသူတို့အား ပြောဆိုအပ်သော) ဟူသည် ပါဝစန အားဖြင့် အခြားသူတို့အား ပြောဆိုအပ်သော။ “samupabyūḷhaṃ” ဟူသည် သိမ်းဆည်း၍ ထပ်ဆင့် စုစည်းအပ်သော။ “rāsikataṃ” ဟူသည် ဣရုဗေဒ၊ ယဇုဗေဒ၊ သာမဗေဒ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဗေဒတို့၌လည်း တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ မန္တန်၊ ဗြာဟ္မဏ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဇ္ဈာယ၊ အနုဝါက စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း စုပုံထားအပ်သော။ “tesaṃ” ဟူသည် မန္တန်ပြုသူတို့၏။ “dibbena cakkhunā oloketvā” (ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် ကြည့်ရှု၍) ဟူသည် ဒိဗ္ဗစက္ခု၏ အခြံအရံဖြစ်သော ယထာကမ္မူပဂဉာဏ်ဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ ကမ္မဿကတာအဖြစ် စသည်ကိုလည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ထင်ထင် မြင်တတ်သည့် အနက်ကြောင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုနှင့် တူသော ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်ဖြင့် အတိတ်ကမ္ဘာ၌ ဗြာဟ္မဏတို့၏ မန္တန်သင်ယူခြင်း နည်းလမ်းကိုလည်းကောင်း ကြည့်ရှု၍။ “pāvacanena saha saṃsandetvā” (ပါဝစနနှင့် နှိုင်းယှဉ်၍) ဟူသည် ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား၏ ဝဋ်နှင့်စပ်သော တရားစကားတော်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ညှိနှိုင်း၍။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဗြာဟ္မဏတို့အား ဝိဝဋ် (သံသရာမှ ထွက်မြောက်ခြင်း) နှင့်စပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် မထင်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ “aparāparā” ဟူသည် အဋ္ဌကစသော ဆရာတို့ထက် နောက်ကျသော၊ အုတ်ကာကမင်း၏ လက်ထက် စသည်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော နောက်နောင်သော ဗြာဟ္မဏတို့သည်။ “pakkhipitvā” (သွတ်သွင်း၍) ဟူသည် အဋ္ဌကစသော ဆရာတို့ စီရင်အပ်သော မန္တန်ပုဒ်တို့၌ ကိလေသာနှင့် စပ်သော ပုဒ်တို့ကို ထိုထိုပုဒ်တို့၌ သွတ်သွင်းခြင်းကို ပြု၍။ “viruddhe akaṃsu” (ဆန့်ကျင်ဘက် ပြုကြကုန်၏) ဟူသည် ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကသုတ် စသည်တို့၌ လာသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ညစ်နွမ်းကြောင်းအနက်ကို ပြသသောကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်အောင် ပြုကြကုန်၏။

---

อุสูนํ อสนกมฺมํ อิสฺสตฺถํ, ธนุสิปฺเปน ชีวิกา. อิธ ปน อิสฺสตฺถํ วิยาติ อิสฺสตฺถํ, สพฺพอาวุธชีวิกาติ อาห ‘‘โยธาชีวกมฺเมนา’’ติ, อาวุธํ คเหตฺวา อุปฏฺฐานกมฺเมนาติ อตฺโถ. ราชโปริสํ นาม วินา อาวุเธน โปโรเหจฺจามจฺจกมฺมาทิราชกมฺมํ กตฺวา ราชุปฏฺฐานํ. สิปฺปญฺญตเรนาติ คหิตาวเสเสน หตฺถิอสฺสสิปฺปาทินา. กุมารภาวโต ปภุติ จรเณน โกมารพฺรหฺมจริยํ.

မြှားတို့ကို ပစ်ခတ်ခြင်းသည် “issattha” (လေးအတတ်) မည်၏၊ လေးအတတ်ဖြင့် အသက်မွေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤ၌မူကား လေးအတတ် ကဲ့သို့ဖြစ်သောကြောင့် “issattha” မည်၏၊ လက်နက်အားလုံးဖြင့် အသက်မွေးခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ “yodhājīvakammena” (စစ်သည်တော်အလုပ်ဖြင့်) ဟု မိန့်တော်မူသည်၊ လက်နက်ကို ကိုင်ဆောင်၍ ခစားခြင်းအလုပ်ဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “rājaporisa” (မင်းချင်းအလုပ်) မည်သည် လက်နက်မပါဘဲ ပုရောဟိတ်အလုပ်၊ အမတ်အလုပ် စသော မင်းမှုကိစ္စကို ဆောင်ရွက်၍ မင်းထံ၌ ခစားခြင်းတည်း။ “sippaññatarena” (တစ်ပါးသော အတတ်ပညာဖြင့်) ဟူသည် ဖော်ပြပြီးသည်မှ ကြွင်းကျန်သော ဆင်အတတ်၊ မြင်းအတတ် စသည်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ငယ်ရွယ်သော အရွယ်မှစ၍ ကျင့်သုံးခြင်းကြောင့် “komārabrahmacariya” (သူငယ်အရွယ်မှစ၍ မြတ်သောကျင့်ဝတ်ကို ကျင့်ခြင်း) မည်၏။

---

อุทกํ ปาเตตฺวา เทนฺตีติ ทฺวาเร ฐิตสฺเสว พฺราหฺมณสฺส หตฺเถ อุทกํ อาสิญฺจนฺตา ‘‘อิทํ เต, พฺราหฺมณ, ภริยํ โปสาปนตฺถาย เทมา’’ติ วตฺวา [Pg.58] เทนฺติ. กสฺมา ปน เต เอวํ พฺรหฺมจริยํ จริตฺวาปิ ทารํ ปริเยสนฺติ, น ยาวชีวํ พฺรหฺมจาริโน โหนฺตีติ? มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน. เตสญฺหี เอวํ ทิฏฺฐิ โหติ ‘‘โย ปุตฺตํ น อุปฺปาเทติ, โส กุลวํสจฺเฉทกโร โหติ, ตโต นิรเย ปจฺจตี’’ติ. จตฺตาโร กิร อภายิตพฺพํ ภายนฺติ คณฺฑุปฺปาทโก, กิกี, โกนฺตินี, พฺราหฺมโณติ. คณฺฑุปฺปาทา กิร มหาปถวิยา ขยนภเยน มตฺตโภชนา โหนฺติ, น พหุํ มตฺติกํ ขาทนฺติ. กิกี สกุณิกา อากาสปตนภเยน อณฺฑสฺส อุปริ อุตฺตานา เสติ. โกนฺตินี สกุณี ปถวีกมฺปนภเยน ปาเทหิ ภูมึ น สุฏฺฐุ อกฺกมติ. พฺราหฺมณา กุลวํสูปจฺเฉทภเยน ทารํ ปริเยสนฺติ. อาหุ เจตฺถ –

“udakaṃ pātetvā denti” (ရေသွန်းလောင်း၍ ပေးကြကုန်၏) ဟူသည် တံခါးဝ၌ ရပ်နေသော ဗြာဟ္မဏ၏ လက်၌ ရေကို သွန်းလောင်းလျက် “ဗြာဟ္မဏ၊ ဤအမျိုးသမီးကို သင်၏ ဇနီးအဖြစ် မွေးမြူရန် သင့်အား ငါတို့ ပေးပါကုန်၏” ဟု ပြောဆို၍ ပေးကြကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့် ထိုသူတို့သည် ဤသို့ ဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်သုံးပြီးပါသော်လည်း မယားကို ရှာဖွေကြကုန်သနည်း၊ အသက်ထက်ဆုံး ဗြဟ္မစာရီများ မဖြစ်ကြကုန်သနည်းဟူမူ - မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏ စွမ်းအားကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသူတို့အား “အကြင်သူသည် သားကို မဖြစ်စေအံ့၊ ထိုသူသည် အမျိုးအနွယ်ကို ဖြတ်တောက်သူ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ငရဲ၌ ကျရောက် ခံစားရ၏” ဟု ဤသို့သော အယူအဆ ရှိကုန်၏။ မကြောက်အပ်သော ဘေးကို ကြောက်တတ်သူ လေးဦး ရှိကုန်၏၊ ၎င်းတို့မှာ တီကောင်၊ ကီကီငှက်၊ ကုန်းတိနီငှက်နှင့် ပုဏ္ဏား (ဗြာဟ္မဏ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ တီကောင်တို့သည် မဟာပထဝီမြေကြီး ကုန်ဆုံးသွားမည်ကို ကြောက်သဖြင့် အတိုင်းအရှည် သိစွာ စားလေ့ရှိကြကုန်၏၊ မြေညှာကို အလွန်အကျွံ မစားကြကုန်။ ကီကီငှက်ငယ်သည် ကောင်းကင်ပြိုကျမည်ကို ကြောက်သဖြင့် ဥ၏ အထက်၌ ပက်လက်အိပ်လေ့ရှိ၏။ ကုန်းတိနီငှက်မသည် မြေကြီး လှုပ်ခါမည်ကို ကြောက်သဖြင့် ခြေတို့ဖြင့် မြေကြီးကို ကောင်းစွာ မနင်းဝံ့ပေ။ ပုဏ္ဏားတို့သည်လည်း အမျိုးအနွယ် ပြတ်စဲမည်ကို ကြောက်သဖြင့် မယားကို ရှာဖွေကြကုန်၏။ ထိုအရာနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

---

‘‘คณฺฑุปฺปาโท กิกี เจว, โกนฺตี พฺราหฺมณธมฺมิโก;

เอเต อภยํ ภายนฺติ, สมฺมูฬฺหา จตุโร ชนา’’ติ. (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๙๓);

“တီကောင်၊ ကီကီငှက်၊ ကုန်းတိနီငှက်နှင့် ဗြာဟ္မဏတရားကို ကျင့်သောပုဏ္ဏား၊ ဤတွေဝေကုန်သော သူလေးယောက်တို့သည် မကြောက်အပ်သော ဘေးကို ကြောက်တတ်ကြကုန်၏။”

---

เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

ဤ၌ ကြွင်းသောစကားသည် ထင်ရှားလှပေတော့သည်။

---

โทณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒေါဏဗြာဟ္မဏသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

๓. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

၃. သင်္ဂါရဝသုတ်အဖွင့်

---

๑๙๓. ตติเย (สํ. นิ. ฏี. ๒.๕.๒๓๖) ปฐมญฺเญวาติ ปุเรตรํเยว, อสชฺฌายกตานํ มนฺตานํ อปฺปฏิภานํ ปเคว ปฐมํเยว สิทฺธํ, ตตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ปริยุฏฺฐานํ นาม อภิภโว คหณนฺติ อาห ‘‘กามราคปริยุฏฺฐิเตนาติ กามราคคฺคหิเตนา’’ติ. วิกฺขมฺเภติ อปเนตีติ วิกฺขมฺภนํ, ปฏิปกฺขโต นิสฺสรติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ. วิกฺขมฺภนญฺจ ตํ นิสฺสรณญฺจาติ วิกฺขมฺภนนิสฺสรณํ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อตฺตนา อรณีโย ปตฺตพฺโพ อตฺโถ อตฺตตฺโถ. ตถา ปรตฺโถ เวทิตพฺโพ.

၁၉၃. တတိယသုတ်၌ “paṭhamaññeva” (ရှေးဦးစွာပင်) ဟူသည် ရှေးဦးစွာပင် ဖြစ်၏၊ မရွတ်ဖတ်ရသေးသော မန္တန်တို့၏ ထင်ရှားမရှိခြင်းသည် ရှေးဦးစွာကတည်းကပင် ပြီးစီးထင်ရှားပြီးဖြစ်၍ ထို၌ ပြောဆိုဖွယ် မရှိတော့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “pariyuṭṭhāna” (လွှမ်းမိုးပူပန်ခြင်း) မည်သည် လွှမ်းမိုးခြင်း၊ ဖမ်းစားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် “kāmarāgapariyuṭṭhitena” (ကာမရာဂလွှမ်းမိုးအပ်သော) ဟူသည် “kāmarāgaggahitena” (ကာမရာဂ ဖမ်းစားအပ်သော) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “vikkhambheti” (ခွာထုတ်တတ်၏) ဟူသည် ဖယ်ရှားတတ်သောကြောင့် “vikkhambhana” (ခွာပြတ်ခြင်း) မည်၏၊ “nissarati etena” (ဤတရားဖြင့် လွတ်မြောက်တတ်၏) ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်မှ လွတ်မြောက်တတ်သောကြောင့် “nissaraṇa” (လွတ်မြောက်ခြင်း) မည်၏။ ခွာပြတ်ခြင်းလည်းဖြစ်၊ လွတ်မြောက်ခြင်းလည်းဖြစ်သောကြောင့် “vikkhambhananissaraṇa” (ခွာပြတ်လွတ်မြောက်ခြင်း) မည်၏။ ထို့ကြောင့် “tattha” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ မိမိကိုယ်တိုင် ရယူအပ်သော အကျိုးသည် “attattha” (မိမိအကျိုး) မည်၏။ ထို့အတူ “parattha” (သူတစ်ပါးအကျိုး) ကိုလည်း သိအပ်၏။

---

‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๕๒) พฺยาปาทาทีนํ อนาคตตฺตา พฺยาปาทวาเร ตทงฺคนิสฺสรณํ น คหิตํ. กิญฺจาปิ น คหิตํ, ปฏิสงฺขานวเสน ตสฺส วิโนเทตพฺพตาย ตทงฺคนิสฺสรณมฺปิ ลพฺภเตวาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. อาโลกสญฺญา อุปจารปฺปตฺตา วา อปฺปนาปฺปตฺตา [Pg.59] วา. โย โกจิ กสิณชฺฌานาทิเภโท สมโถ. ธมฺมววตฺถานํ อุปจารปฺปนาปฺปตฺตวเสน คเหตพฺพํ.

“aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati” (မမြဲဟု ရှုသည်ရှိသော် မြဲဟူသော သညာကို ပယ်စွန့်၏) စသည်တို့၌ ပျက်စီးခြင်း (ဗျာပါဒ) စသည်တို့သည် မရောက်သေးသဖြင့် ဗျာပါဒဝါရ၌ တဒင်္ဂနိဿရဏ (အင်္ဂါတစ်ခုချင်းဖြင့် လွတ်မြောက်ခြင်း) ကို မယူအပ်။ အကယ်၍ မယူအပ်သော်လည်း ဆင်ခြင်ခြင်း (ပဋိသံခါန) ၏ စွမ်းအားဖြင့် ထိုဗျာပါဒကို ဖယ်ရှားအပ်သောကြောင့် တဒင်္ဂနိဿရဏကိုလည်း ရနိုင်သည်သာဟု သိအပ်၏။ “ālokasaññā” (အလင်းသညာ) သည် ဥပစာရသို့ ရောက်သည်သော်လည်းကောင်း၊ အပ္ပနာသို့ ရောက်သည်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ကသိုဏ်းဈာန် စသော အပြားရှိသော တစ်စုံတစ်ခုသော သမထတည်း။ “dhammavavatthāna” (ဓမ္မဝဝတ္ထာန် - တရားကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း) ကို ဥပစာရ၊ အပ္ပနာသို့ ရောက်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ယူအပ်၏။

---

กุธิโตติ ตตฺโต. อุสฺสูรกชาโตติ ตสฺเสว กุธิตภาวสฺส อุสฺสูรกํ อจฺจุณฺหตํ ปตฺโต. เตนาห ‘‘อุสุมกชาโต’’ติ. ติลพีชกาทิเภเทนาติ ติลพีชกณฺณิกเกสราทิเภเทน เสวาเลน. ปณเกนาติ อุทกปิจฺฉิลฺเลน. อปฺปสนฺโน อากุลตาย. อสนฺนิสินฺโน กลลุปฺปตฺติยา. อนาโลกฏฺฐาเนติ อาโลกรหิเต ฐาเน.

‘‘Kudhitoti’’ တတ္တော။ “ကုဓိတော”ဟူသည် ပူပြင်းသော ဟူလို။ ‘‘Ussūrakajātoti’’ တဿေဝ ကုဓိတဘာဝဿ ဥဿူရကံ အစ္စုဏှတံ ပတ္တော။ “ဥဿူရကဇာတော”ဟူသည် ထိုပူအိုက်သော အဖြစ်ကြောင့်ပင် အလွန်ပြင်းထန်သော အပူရှိန်သို့ ရောက်သော။ တေနာဟ ‘‘usumakajāto’’ti။ ထို့ကြောင့် “ဥသုမကဇာတော (အငွေ့ထွက်သော)” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘Tilabījakādibhedenāti’’ တိလဗီဇကဏ္ဏိကကေသူရာဒိဘေဒေန သေဝါလေန။ “တိလဗီဇကာဒိဘေဒေန”ဟူသည် နှမ်းစေ့၊ ကြာဖူး၊ ကြာဝတ်ဆံ စသည်တို့ကဲ့သို့ ကွဲပြားသော မှော်ပင်ဖြင့်။ ‘‘Paṇakenāti’’ ဥဒကပိစ္ဆိလ္လေန။ “ပဏကေန”ဟူသည် ရေညှိဖြင့်။ အာကုလတာယ အပ္ပသန္နော။ နောက်ကျုရှုပ်ထွေးနေသောကြောင့် မကြည်လင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ကလလုပ္ပတ္တိယာ အသန္နိသိန္နော။ ရွှံ့ညွှန်များ ဖြစ်ပေါ်နေခြင်းကြောင့် မတည်ငြိမ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ‘‘Anālokaṭṭhāneti’’ အာလောကရဟိတေ ဌာနေ။ “အနာလောကဋ္ဌာနေ”ဟူသည် အလင်းရောင် ကင်းမဲ့သော အရပ်၌ ဟူလို။

---

สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သင်္ဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

---

๔. การณปาลีสุตฺตวณฺณนา

၄. ကာရဏပါလီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

---

๑๙๔. จตุตฺเถ ปณฺฑิโต มญฺเญติ เอตฺถ มญฺเญติ อิทํ ‘‘มญฺญตี’’ติ อิมินา สมานตฺถํ นิปาตปทํ. ตสฺส อิติ-สทฺทํ อาเนตฺวา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปณฺฑิโตติ มญฺญตี’’ติ อาห. อนุมติปุจฺฉาวเสน เจตํ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘อุทาหุ โน’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญติ ภวํ ปิงฺคิยานี สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติย’’นฺติ วุตฺตเมวตฺถํ ปุน คณฺหนฺโต ‘‘ปณฺฑิโต มญฺเญ’’ติ อาห, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ภวํ ปิงฺคิยานี สมณํ โคตมํ ปณฺฑิโตติ มญฺญติ อุทาหุ โน’’ติ, ยถา เต ขเมยฺย, ตถา นํ กเถหีติ อธิปฺปาโย. อหํ โก นาม, มม อวิสโย เอโสติ ทสฺเสติ. โก จาติ เหตุนิสฺสกฺเก ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘กุโต จา’’ติ. ตถา จาห ‘‘เกน การเณน ชานิสฺสามี’’ติ, เยน การเณน สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ชาเนยฺยํ, ตํ การณํ มยิ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. พุทฺโธเยว ภเวยฺย อพุทฺธสฺส สพฺพถา พุทฺธญาณานุภาวํ ชานิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตาติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อปฺปมตฺตกํ ปเนตํ, ภิกฺขเว, โอรมตฺตกํ สีลมตฺตกํ, เยน ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย (ที. นิ. ๑.๗). อตฺถิ, ภิกฺขเว, อญฺเญว ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภูตํ วณฺณํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺยา’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๘) จ. เอตฺถาติ ‘‘โสปิ นูนสฺส ตาทิโส’’ติ เอตสฺมึ ปเท.

၁၉၄. စတုတ္ထသုတ်၌ ‘‘paṇḍito maññe’’ ဟူသော စကား၌ ‘‘maññe’’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် ‘‘maññati (ထင်မှတ်၏)’’ ဟူသော ပုဒ်နှင့် အနက်တူသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ထိုပုဒ်၌ ‘‘iti’’ သဒ္ဒါကို ဆောင်ယူ၍ အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘‘paṇḍito maññatī (ပညာရှိဟူ၍ ထင်မှတ်၏)’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤစကားကို သဘောတူညီချက်ကို မေးမြန်းခြင်း (အနုမတိပုစ္ဆာ) အစွမ်းဖြင့် မိန့်ကြားအပ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘‘udāhu no (သို့မဟုတ် မဟုတ်သလော)’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘Taṃ kiṃ maññati bhavaṃ piṅgiyānī samaṇassa gotamassa paññāveyyattiya’’ ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် တစ်ဖန် ပြန်ယူလိုသဖြင့် ‘‘paṇḍito maññe’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် ‘‘အရှင်ပိင်္ဂိယာနီ၊ အရှင်သည် ရဟန်းဂေါတမအား ပညာရှိဟူ၍ ထင်မှတ်သလော သို့မဟုတ် မဟုတ်သလော’’ ဟု မိန့်ကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ မိမိ အလိုရှိသလို ပြောဆိုပါဟူသော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ ငါသည် အဘယ်သူနည်း၊ ဤအရာသည် ငါ၏ အရာမဟုတ်ကြောင်း ပြသလိုသဖြင့် ‘‘Ko ca’’ ဟူသည် အကြောင်းရင်းကို စွန့်ပယ်ခြင်း၌ ပထမာဝိဘတ် ဖြစ်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘‘kuto cā (အဘယ်ကြောင့်နည်း)’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘‘အဘယ်အကြောင်းကြောင့် သိနိုင်အံ့နည်း’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ရဟန်းဂေါတမ၏ ပညာရဲရင့်စွမ်းရည်ကို သိနိုင်မည့် အကြောင်းတရားသည် ငါ့ထံ၌ မရှိဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဘုရားမဟုတ်သူသည် ဘုရားရှင်၏ ဉာဏ်တော်အစွမ်းကို အလုံးစုံ သိနိုင်စွမ်းမရှိသောကြောင့် ဘုရားရှင်သာလျှင် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကို သိနိုင်ပေလိမ့်မည်။ ဤသို့လည်း မိန့်တော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော— ‘‘ရဟန်းတို့၊ ပုထုဇဉ်သည် တထာဂတ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုပါမူ အနည်းငယ်မျှဖြစ်သော၊ ယုတ်ညံ့သော သီလမျှကိုသာ ပြောဆိုပေလိမ့်မည်။ ရဟန်းတို့၊ နက်နဲ၍ မြင်နိုင်ခဲသော၊ သိနိုင်ခဲသော... အခြားသော တရားတို့သည် ရှိကုန်သေး၏၊ ယင်းတရားတို့ဖြင့်သာလျှင် တထာဂတ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ကောင်းစွာ ပြောဆိုသူသည် ပြောဆိုပေလိမ့်မည်’’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ‘‘Ettha’’ ဟူသည် ‘‘sopi nūnassa tādiso’’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဖြစ်သည်။

---

ปสตฺถปฺปสตฺโถติ [Pg.60] ปสตฺเถหิ ปาสํเสหิ อตฺตโน คุเณเหว โส ปสตฺโถ, น ตสฺส กิตฺตินา, ปสํสาสภาเวเนว ปาสํโสติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สพฺพคุณาน’’นฺติอาทิ. มณิรตนนฺติ จกฺกวตฺติโน มณิรตนํ.

‘‘Pasatthappasatthoti’’ ဟူသည် ချီးမွမ်းအပ်ကုန်သော၊ ချီးမွမ်းထိုက်ကုန်သော မိမိ၏ ဂုဏ်တို့ဖြင့်သာလျှင် ထိုသူသည် ချီးမွမ်းအပ်သူ ဖြစ်၏၊ ထိုသူ၏ ကျော်စောသံဖြင့် မဟုတ်ပေ၊ ချီးမွမ်းထိုက်သော သဘာဝအားဖြင့်သာ ချီးမွမ်းထိုက်သူ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘‘sabbaguṇāna’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘Maṇiratananti’’ ဟူသည် စကြာဝတေးမင်း၏ ပတ္တမြားရတနာ ဖြစ်သည်။

---

สเทวเก ปาสํสานมฺปิ ปาสํโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปสตฺเถหิ วา’’ติ ทุติยวิกปฺโป คหิโต. อรณียโต อตฺโถ, โส เอว วสตีติ วโสติ อตฺถวโส. ตสฺส ตสฺส ปโยคสฺส อานิสํสภูตํ ผลนฺติ อาห ‘‘อตฺถวสนฺติ อตฺถานิสํส’’นฺติ. อตฺโถ วา ผลํ ตทธีนวุตฺติตาย วโส เอตสฺสาติ อตฺถวโส, การณํ.

နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ ချီးမွမ်းထိုက်သူတို့၏ ချီးမွမ်းအပ်သူ ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် ‘‘pasatthehi vā’’ ဟူသော ဒုတိယနည်းကို ယူသည်။ ဆည်းကပ်ထိုက်သောကြောင့် ‘‘attho’’ မည်၏၊ ထိုအနက်သည်ပင် တည်နေတတ်သောကြောင့် ‘‘vaso’’ မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘‘atthavaso’’ ဟု ခေါ်သည်။ ထိုထို အားထုတ်မှု၏ အကျိုးကျေးဇူးဖြစ်သော အကျိုးတရားကို ရည်ရွယ်၍ ‘‘atthavasanti atthānisaṃsa’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် အနက်သည် အကျိုးတရား ဖြစ်၏၊ ထိုအကျိုးတရားအပေါ်၌ တည်မှီ၍ ဖြစ်ရခြင်းကြောင့် စိုးပိုင်ခြင်း (vaso) ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘‘atthavaso’’ မည်၏၊ အကြောင်းတရား ဟူလို။

---

ขุทฺทกมธูติ ขุทฺทกมกฺขิกาหิ กตทณฺฑกมธุ. อเนฬกนฺติ นิทฺโทสํ อปคตมกฺขิกณฺฑกํ.

‘‘Khuddakamadhūti’’ ဟူသည် သစ်ကိုင်းတို့၌ ပျားငယ်များ ပြုလုပ်အပ်သော ပျားရည် ဖြစ်သည်။ ‘‘Aneḷakanti’’ ဟူသည် အပြစ်ကင်းသော၊ ပျားကောင်နှင့် ပျားစူးများ ကင်းစင်သော ပျားရည် ဖြစ်သည်။

---

อุทาหรียติ อุพฺเพคปีติวเสนาติ อุทานํ, ตถา วา อุทาหรณํ อุทานํ. เตนาห ‘‘อุทาหารํ อุทาหรี’’ติ. ยถา ปน ตํ วจนํ อุทานนฺติ วุจฺจติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

သိမ့်သိမ့်တုန်သော ပီတိ၏ အစွမ်းဖြင့် ကျူးရင့်မြွက်ဟအပ်သောကြောင့် ‘‘udānaṃ’’ မည်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုသို့ မြွက်ဟခြင်းသည်ပင် ဥဒါန်း (udāna) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘‘udāhāraṃ udāharī’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားကို အဘယ်သို့လျှင် ဥဒါန်းဟု ခေါ်ဆိုရသနည်းဟူသည်ကို ပြသရန် ‘‘yathā hī’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ကြွင်းသောစကားသည် နားလည်လွယ်လှပေသည်။

---

การณปาลีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ကာရဏပါလီသုတ္တဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

---

๕. ปิงฺคิยานีสุตฺตวณฺณนา

၅. ပိင်္ဂိယာနီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

---

๑๙๕. ปญฺจเม สพฺพสงฺคาหิกนฺติ สรีรคตสฺส เจว วตฺถาลงฺการคตสฺส จาติ สพฺพสฺส นีลภาวสฺส สงฺคาหกวจนํ. ตสฺเสวาติ นีลาทิสพฺพสงฺคาหิกวเสน วุตฺตอตฺถสฺเสว. วิภาคทสฺสนนฺติ ปเภททสฺสนํ. ยถา เต ลิจฺฉวิราชาโน อปีตาทิวณฺณา เอว เกจิ เกจิ วิเลปนวเสน ปีตาทิวณฺณา ขายึสุ, เอวํ อนีลาทิวณฺณา เอว เกจิ วิเลปนวเสน นีลาทิวณฺณา ขายึสุ. เต กิร สุวณฺณวิจิตฺเตหิ มณิโอภาเสหิ เอกนีลา วิย ขายนฺติ.

၁၉၅. ပဉ္စမသုတ်၌ ‘‘sabbasaṅgāhikaṃ’’ ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ဖြစ်သော လည်းကောင်း၊ အဝတ်တန်ဆာ၌ ဖြစ်သော လည်းကောင်း အလုံးစုံသော ညိုသောအဆင်းရှိမှုကို သိမ်းကျုံးယူသော စကား ဖြစ်သည်။ ‘‘Tasseva’’ ဟူသည် ညိုသောအဆင်း စသည်တို့ကို အလုံးစုံ သိမ်းကျုံးယူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်၏ပင် တည်း။ ‘‘Vibhāgadassanaṃ’’ ဟူသည် ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို ပြခြင်းတည်း။ အဝါရောင်မဟုတ်သော ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့တွင် အချို့တို့သည် နံ့သာလိမ်းခြယ်ခြင်းကြောင့် ဝါသောအဆင်းရှိသူများကဲ့သို့ ထင်ရှားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အညိုရောင်မဟုတ်သော အချို့သော လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည်လည်း လိမ်းခြယ်ခြင်းကြောင့် ညိုသောအဆင်းရှိသူများကဲ့သို့ ထင်ရှားကုန်၏။ ထိုမင်းတို့သည် ရွှေဖြင့် ဆန်းကြယ်သော ရတနာအလင်းတို့ကြောင့် တစ်ကိုယ်လုံး ညိုမှိုင်းနေသူများကဲ့သို့ ထင်ရှားကုန်သတတ်။

---

โกกนทนฺติ วา ปทุมวิเสสนํ ยถา ‘‘โกกาสก’’นฺติ. ตํ กิร พหุปตฺตํ วณฺณสมฺปนฺนํ อติวิย สุคนฺธญฺจ โหติ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยถา [Pg.61] โกกนทสงฺขาตํ ปทุมํ ปาโต สูริยุคฺคมนเวลาย ผุลฺลํ วิกสิตํ อวีตคนฺธํ สิยา วิโรจมานํ, เอวํ สรีรคนฺเธน คุณคนฺเธน จ สุคนฺธํ, สรทกาเล อนฺตลิกฺเข อาทิจฺจมิว อตฺตโน เตชสา ตปนฺตํ, องฺเคหิ นิจฺฉรนฺตชุติตาย องฺคีรสํ สมฺพุทฺธํ ปสฺสาติ.

သို့မဟုတ် ‘‘Kokanadaṃ’’ ဟူသည် ‘‘kokāsaka’’ ကဲ့သို့ ကြာအမျိုးအစား အထူး ဖြစ်သည်။ ထိုကြာသည် အပွင့်လွှာ များစွာရှိ၍၊ အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံကာ၊ အလွန်တရာ အနံ့မွှေးကြိုင်လှသတတ်။ ဤစကား၌ ဆိုလိုရင်းအနက်မှာ— ကောကနဒဟု ခေါ်အပ်သော ကြာနီသည် နံနက် နေဝန်းပေါ်ထွက်ချိန်၌ ပွင့်လန်းဝေဆာလျက်၊ မပြယ်သောရနံ့နှင့် ပြည့်စုံကာ တင့်တယ်တောက်ပသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကိုယ်တော်၏ ရနံ့၊ သီလဂုဏ်ရနံ့တို့ဖြင့် မွှေးကြိုင်တော်မူသော၊ ဆောင်းဦးကာလ ကောင်းကင်ယံ၌ ထွန်းပသော နေမင်းကဲ့သို့ မိမိ၏ တန်ခိုးတော်ဖြင့် တောက်ပတော်မူသော၊ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့မှ ရောင်ခြည်တော်များ ကွန့်မြူးလျက်ရှိသော အင်္ဂီရသ မည်တော်ရ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ပါလော့ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

---

ปิงฺคิยานีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပိင်္ဂိယာနီသုတ္တဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

---

๖. มหาสุปินสุตฺตวณฺณนา

၆. မဟာသုပိနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

---

๑๙๖. ฉฏฺเฐ ธาตุกฺโขภกรณปจฺจโย นาม วิสภาคเภสชฺชเสนาสนาหาราทิปจฺจโย. อตฺถกามตาย วา อนตฺถกามตาย วาติ ปสนฺนา อตฺถกามตาย, กุทฺธา อนตฺถกามตาย. อตฺถาย วา อนตฺถาย วาติ สภาวโต ภวิตพฺพาย อตฺถาย วา อนตฺถาย วา. อุปสํหรนฺตีติ อตฺตโน เทวานุภาเวน อุปเนนฺติ. โพธิสตฺตมาตา วิย ปุตฺตปฏิลาภนิมิตฺตนฺติ ตทา กิร ปุเร ปุณฺณมาย สตฺตมทิวสโต ปฏฺฐาย วิคตสุราปานํ มาลาคนฺธาทิวิภูติสมฺปนฺนํ นกฺขตฺตกีฬํ อนุภวมานา โพธิสตฺตมาตา สตฺตเม ทิวเส ปาโตว อุฏฺฐาย คนฺโธทเกน นหายิตฺวา สพฺพาลงฺการภูสิตา วรโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย สิริคพฺภํ ปวิสิตฺวา สิริสยเน นิปนฺนา นิทฺทํ โอกฺกมมานา อิมํ สุปินํ อทฺทส – จตฺตาโร กิร นํ มหาราชาโน สยเนเนว สทฺธึ อุกฺขิปิตฺวา อโนตตฺตทหํ เนตฺวา นหาเปตฺวา ทิพฺพวตฺถํ นิวาเสตฺวา ทิพฺพคนฺเธหิ วิลิมฺเปตฺวา ทิพฺพปุปฺผานิ ปิฬนฺเธตฺวา ตโต อวิทูเร รชตปพฺพโต, ตสฺส อนฺโต กนกวิมานํ อตฺถิ, ตสฺมึ ปาจีนโต สีสํ กตฺวา นิปชฺชาเปสุํ. อถ โพธิสตฺโต เสตวรวารโณ หุตฺวา ตโต อวิทูเร เอโก สุวณฺณปพฺพโต, ตตฺถ จริตฺวา ตโต โอรุยฺห รชตปพฺพตํ อารุหิตฺวา กนกวิมานํ ปวิสิตฺวา มาตรํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ทกฺขิณปสฺสํ ผาเลตฺวา กุจฺฉึ ปวิฏฺฐสทิโส อโหสิ. อิมํ สุปินํ สนฺธาย เอตํ วุตฺตํ ‘‘โพธิสตฺตมาตา วิย ปุตฺตปฏิลาภนิมิตฺต’’นฺติ.

၁၉၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ ‘‘dhātukkhobhakaraṇapaccayo’’ (ဓာတ်ချောက်ချားခြင်းကို ပြုတတ်သော အကြောင်း) ဟူသည် မသင့်လျော်သော ဆေးဝါး၊ အိပ်ရာနေရာ၊ အာဟာရ စသောအကြောင်း ဖြစ်သည်။ ‘‘Atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vā’’ ဟူရာ၌ ကြည်ညိုသောနတ်တို့က အကျိုးစီးပွားကို လိုလားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပြီး၊ အမျက်ထွက်သော နတ်တို့က အကျိုးမဲ့ကို လိုလားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘‘Atthāya vā anatthāya vā’’ ဟူသည် သဘာဝအလျောက် ဖြစ်လတ္တံ့သော အကျိုး သို့မဟုတ် အကျိုးမဲ့တရား ဖြစ်သည်။ ‘‘Upasaṃharanti’’ ဟူသည် မိမိတို့၏ နတ်တန်ခိုးဖြင့် ရှေ့ရှုဆောင်ယူလာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘‘Bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimitta’’ ဟူသော စကား၌— ထိုအခါ မြို့တွင်းဝယ် လပြည့်နေ့မတိုင်မီ ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့မှစ၍ သေရည်သောက်ခြင်းမှ ကင်းလွတ်ကာ၊ ပန်းနံ့သာ စသည်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်စွာ ပြုလုပ်အပ်သော နက္ခတ်ပွဲသဘင်ကို ပျော်ပါးတော်မူသော ဘုရားလောင်းမယ်တော်သည် ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ စောစောထ၍ နံ့သာရည်ဖြင့် ရေချိုးကာ၊ အလုံးစုံသော တန်ဆာတို့ဖြင့် ဆင်ယင်လျက် မြတ်သော ဘောဇဉ်ကို စားသုံးပြီးနောက် ဥပုသ်သီလ ဆောက်တည်ကာ သီရိတိုက်ခန်းသို့ ဝင်၍ မြတ်သောညောင်စောင်း၌ လျောင်းစက်လျက် အိပ်ပျော်လုနီးဆဲဆဲတွင် ဤအိပ်မက်ကို မြင်မက်တော်မူခဲ့၏။ နတ်မင်းကြီးလေးပါးတို့သည် မယ်တော်အား ညောင်စောင်းနှင့်တကွ ချီမကာ အနောတတ်အိုင်သို့ ဆောင်ယူ၍ ရေချိုးပေးကုန်ပြီးလျှင်၊ နတ်ဝတ်တန်ဆာကို ဝတ်ဆင်စေ၍ နတ်နံ့သာ လိမ်းကျံပေးကာ နတ်ပန်းတို့ကို ပန်ဆင်ပေးကုန်၏။ ထိုအိုင်၏ မနီးမဝေးတွင် ငွေတောင်ရှိ၏၊ ထိုငွေတောင်၏ အတွင်း၌ ရွှေပြာသာဒ် ရှိ၏။ ထိုရွှေပြာသာဒ်၌ အရှေ့အရပ်သို့ ဦးခေါင်းပြုလျက် လျောင်းစက်စေကုန်၏။ ထိုအခါ ဘုရားလောင်းသည် ဖြူဖွေးသော ဆင်ပြောင်ရတနာ ဖြစ်၍ ထိုအရပ်၏ မနီးမဝေးဖြစ်သော ရွှေတောင်တစ်ခု၌ လှည့်လည်ကျက်စားကာ၊ ထိုရွှေတောင်မှ ဆင်းသက်ပြီးနောက် ငွေတောင်သို့ တက်ရောက်ကာ ရွှေပြာသာဒ်သို့ ဝင်၍ မယ်တော်အား လက်ယာရစ် သုံးကြိမ် လှည့်လည်လျက် လက်ယာနံပါးကို ခွဲ၍ ဝမ်းတိုက်သို့ ဝင်သွားသကဲ့သို့ ဖြစ်လေ၏။ ဤအိပ်မက်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘‘bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimitta’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။

---

โกสลราชา [Pg.62] วิย โสฬส สุปิเนติ –

ကောသလမင်းကြီးသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အိပ်မက်တို့ကို (မြင်မက်သကဲ့သို့)—

---

‘‘อุสภา รุกฺขา คาวิโย ควา จ,อสฺโส กํโส สิงฺคาลี จ กุมฺโภ;

โปกฺขรณี จ อปากจนฺทนํ,ลาพูนิ สีทนฺติ สิลาปฺลวนฺติ.

နွားလားဥသဘတို့၊ သစ်ပင်တို့၊ နွားမတို့၊ နွားလားတို့လည်းကောင်း၊ မြင်းလည်းကောင်း၊ ဖလားလည်းကောင်း၊ မြေခွေးမလည်းကောင်း၊ ရေအိုးလည်းကောင်း၊ ရေကန်လည်းကောင်း၊ မကျက်သော ထမင်းလည်းကောင်း၊ စန္ဒကူးလည်းကောင်း၊ နစ်မြုပ်ကုန်သော ဘူးသီးတို့လည်းကောင်း၊ ရေပေါ်ပေါ်သော ကျောက်ဖျာတို့လည်းကောင်း၊

---

‘‘มณฺฑูกิโย กณฺหสปฺเป คิลนฺติ,กากํ สุวณฺณา ปริวารยนฺติ;

ตสา วกา เอฬกานํ ภยา หี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๗๗) –

ဖားမတို့သည် မြွေဟောက်ကြီးတို့ကို မျိုကုန်ခြင်း၊ ရွှေဟင်္သာတို့သည် ကျီးကို ခြံရံကုန်ခြင်း၊ ကြောက်လန့်ကုန်သော တောခွေးတို့သည် သိုးတို့၏ ဘေးကြောင့် ပြေးကြကုန်ခြင်း (ဟူသော အိပ်မက်ဆိုးတို့တည်း)။

---

อิเม โสฬส สุปิเน ปสฺสนฺโต โกสลราชา วิย.

ဤအိပ်မက်တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့ကို မြင်မက်သော ကောသလမင်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

---

๑. เอกทิวสํ กิร โกสลมหาราชา รตฺตึ นิทฺทูปคโต ปจฺฉิมยาเม โสฬส มหาสุปิเน ปสฺสิ (ชา. อฏฺฐ. ๑.๑.๗๖ มหาสุปินชาตกวณฺณนา). ตตฺถ จตฺตาโร อญฺชนวณฺณา กาฬอุสภา ‘‘ยุชฺฌิสฺสามา’’ติ จตูหิ ทิสาหิ ราชงฺคณํ อาคนฺตฺวา ‘‘อุสภยุทฺธํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ มหาชเน สนฺนิปติเต ยุชฺฌนาการํ ทสฺเสตฺวา นทิตฺวา คชฺชิตฺวา อยุชฺฌิตฺวาว ปฏิกฺกนฺตา. อิมํ ปฐมํ สุปินํ อทฺทส.

၁. တစ်ရက်သော် ကောသလမင်းကြီးသည် ညဉ့်အခါ အိပ်ပျော်စဉ် နောက်ဆုံးယံ၌ ကြီးစွာသော အိပ်မက်တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့ကို မြင်မက်တော်မူ၏။ ထိုအိပ်မက်တို့တွင် မျက်ကွင်းဆေးကဲ့သို့ မည်းနက်သော အရောင်ရှိသော နွားလားဥသဘလေးကောင်တို့သည် 'ဝှေ့ကြမည်' ဟု အရပ်လေးမျက်နှာမှ မင်းရင်ပြင်သို့ လာကြကုန်၍၊ 'နွားဝှေ့ပွဲကို ကြည့်ကြမည်' ဟု လူအပေါင်းတို့ စည်းဝေးကြသောအခါ ဝှေ့အံ့သောအမူအရာကို ပြသ၍ မြည်ဟည်းကြပြီးလျှင် မဝှေ့ကြဘဲ ပြန်လှည့်သွားကြကုန်၏။ ဤသည်ကား ပထမအိပ်မက်ကို မြင်မက်ခြင်းတည်း။

---

๒. ขุทฺทกา รุกฺขา เจว คจฺฉา จ ปถวึ ภินฺทิตฺวา วิทตฺถิมตฺตมฺปิ รตนมตฺตมฺปิ อนุคฺคนฺตฺวาว ปุปฺผนฺติ เจว ผลนฺติ จ. อิมํ ทุติยํ อทฺทส.

၂. သစ်ပင်ငယ်တို့နှင့် ချုံဖုတ်တို့သည် မြေကြီးကို ဖောက်ထွင်း၍ တစ်ထွာမျှလည်းကောင်း၊ တစ်တောင်မျှလည်းကောင်း မကြီးပွားရသေးမီ ပွင့်ကြ သီးကြကုန်၏။ ဤသည်ကား ဒုတိယအိပ်မက်ကို မြင်မက်ခြင်းတည်း။

---

๓. คาวิโย ตทหุชาตานํ วจฺฉานํ ขีรํ ปิวนฺติโย อทฺทส. อยํ ตติโย สุปิโน.

၃. နွားမကြီးတို့သည် ထိုနေ့၌ပင် မွေးဖွားသော နွားမငယ်တို့၏ နို့ကို စို့နေကြသည်ကို မြင်မက်၏။ ဤသည်ကား တတိယအိပ်မက်တည်း။

---

๔. ธุรวาเห อาโรหปริณาหสมฺปนฺเน มหาโคเณ ยุคปรมฺปราย อโยเชตฺวา ตรุเณ โคทมฺเม ธุเร โยเชนฺเต อทฺทส. เต ธุรํ วหิตุํ อสกฺโกนฺตา ฉฑฺเฑตฺวา อฏฺฐํสุ, สกฏานิ นปฺปวตฺตึสุ. อยํ จตุตฺโถ สุปิโน.

၄. ဝန်ဆောင်နိုင်စွမ်းရှိသော၊ အရပ်အမောင်း လုံးပတ်နှင့် ပြည့်စုံသော နွားလားကြီးတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ထမ်းပိုး၌ မကန်တော့ဘဲ ပျိုနုသော နွားငယ်တို့ကို ထမ်းပိုး၌ တပ်ကြသည်ကို မြင်မက်၏။ ထိုနွားငယ်တို့သည် ဝန်ကို မဆောင်နိုင်သဖြင့် ရုန်းထွက်၍ ရပ်နေကြကုန်၏၊ လှည်းတို့သည်လည်း မရွေ့လျားနိုင်ကြကုန်။ ဤသည်ကား စတုတ္ထအိပ်မက်တည်း။

---

๕. เอกํ อุภโตมุขํ อสฺสํ อทฺทส. ตสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ ยวสํ เทนฺติ, โส ทฺวีหิปิ มุเขหิ ขาทติ. อยํ ปญฺจโม สุปิโน.

၅. ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုတည်း၌ ခေါင်းနှစ်ဖက်ရှိသော မြင်းတစ်ကောင်ကို မြင်မက်၏။ ထိုမြင်း၏ ဘေးနှစ်ဖက်လုံး၌ မြက်ခြောက်တို့ကို ကျွေးကြရာ ထိုမြင်းသည် ခံတွင်းနှစ်ခုစလုံးဖြင့် စား၏။ ဤသည်ကား ပဉ္စမအိပ်မက်တည်း။

---

๖. มหาชโน [Pg.63] สตสหสฺสคฺฆนิกํ สุวณฺณปาตึ สมฺมชฺชิตฺวา ‘‘อิธ ปสฺสาวํ กโรหี’’ติ เอกสฺส ชรสิงฺคาลสฺส อุปนาเมสิ. ตํ ตตฺถ ปสฺสาวํ กโรนฺตํ อทฺทส. อยํ ฉฏฺโฐ สุปิโน.

၆. လူအပေါင်းတို့သည် တစ်သိန်းတန်သော ရွှေဖလားကို သုတ်သင်တိုက်ချွတ်၍ 'ဤနေရာ၌ ကျင်ငယ်စွန့်ပါ' ဟု အိုမင်းသော မြေခွေးတစ်ကောင်အား ပေးကပ်ကြ၏။ ထိုမြေခွေးသည် ထိုရွှေဖလား၌ ကျင်ငယ်စွန့်သည်ကို မြင်မက်၏။ ဤသည်ကား ဆဋ္ဌမအိပ်မက်တည်း။

---

๗. เอโก ปุริโส รชฺชุํ วฏฺเฏตฺวา ปาทมูเล นิกฺขิปติ. เตน นิสินฺนปีฐสฺส เหฏฺฐา สยิตา ฉาตสิงฺคาลี ตสฺส อชานนฺตสฺเสว ตํ ขาทติ. อิมํ สตฺตมํ สุปินํ อทฺทส.

၇. ယောက်ျားတစ်ယောက်သည် လျှော်ကြိုးကို ကျစ်၍ ခြေရင်း၌ ချထား၏။ ထိုယောက်ျား ထိုင်နေသော အင်းပျဉ်၏ အောက်၌ အိပ်နေသော ဆာလောင်မွတ်သိပ်သော မြေခွေးမသည် ထိုယောက်ျား မသိစဉ်ပင် ထိုကြိုးကို ကိုက်ဖြတ်စားနေ၏။ ဤသည်ကား သတ္တမအိပ်မက်ကို မြင်မက်ခြင်းတည်း။

---

๘. ราชทฺวาเร พหูหิ ตุจฺฉกุมฺเภหิ ปริวาเรตฺวา ฐปิตํ เอกํ มหนฺตํ ปูริตกุมฺภํ อทฺทส. จตฺตาโรปิ ปน วณฺณา จตูหิ ทิสาหิ จตูหิ อนุทิสาหิ จ ฆเฏหิ อุทกํ อาเนตฺวา ปูริตกุมฺภเมว ปูเรนฺติ, ปูริตํ ปูริตํ อุทกํ อุตฺตริตฺวา ปลายติ. เตปิ ปุนปฺปุนํ ตตฺเถว อุทกํ อาสิญฺจนฺติ, ตุจฺฉกุมฺเภ โอโลเกนฺตาปิ นตฺถิ. อยํ อฏฺฐโม สุปิโน.

၈. မင်းရင်ပြင်ဝ၌ အလွတ်ဖြစ်သော ရေအိုးများစွာဖြင့် ခြံရံထားလျက် တည်ရှိသော ရေပြည့်အိုးကြီးတစ်လုံးကို မြင်မက်၏။ အမျိုးလေးပါးတို့သည် အရပ်လေးမျက်နှာ၊ အရပ်ရှစ်မျက်နှာတို့မှ ရေအိုးတို့ဖြင့် ရေကိုသယ်ဆောင်လာကာ ပြည့်ပြီးသားအိုးကြီးကိုသာ ရေဖြည့်ကြကုန်၏၊ ပြည့်ပြီးသားအိုးမှ ရေတို့သည် လျံကျ၍ စီးဆင်းကုန်၏။ ထိုသူတို့သည်လည်း ထိုရေပြည့်အိုး၌သာ ဖန်တလဲလဲ ရေကို လောင်းကြကုန်၏၊ အလွတ်ဖြစ်သော ရေအိုးတို့ကိုမူကား လှည့်ပတ်ကြည့်ရှုသူမျှပင် မရှိ။ ဤသည်ကား အဋ္ဌမအိပ်မက်တည်း။

---

๙. เอกํ ปญฺจปทุมสญฺฉนฺนํ คมฺภีรํ สพฺพโตติตฺถํ โปกฺขรณึ อทฺทส. สมนฺตโต ทฺวิปทจตุปฺปทา โอตริตฺวา ตตฺถ ปานียํ ปิวนฺติ. ตสฺส มชฺเฌ คมฺภีรฏฺฐาเน อุทกํ อาวิลํ, ตีรปฺปเทเส ทฺวิปทจตุปฺปทานํ อกฺกมนฏฺฐาเน อจฺฉํ วิปฺปสนฺนมนาวิลํ. อยํ นวโม สุปิโน.

၉. ကြာငါးပါးတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းသော၊ နက်ရှိုင်းသော၊ အရပ်မျက်နှာအားလုံး၌ ဆိပ်ကမ်းရှိသော ရေကန်ကြီးတစ်ကန်ကို မြင်မက်၏။ ထိုကန်သို့ အရပ်ရပ်မှ လူနှင့် တိရစ္ဆာန်တို့သည် သက်ဆင်း၍ ရေသောက်ကြကုန်၏။ ထိုကန်၏ အလယ်နက်ရှိုင်းသော အရပ်၌ ရေသည် နောက်ကျုနေ၏၊ လူနှင့် တိရစ္ဆာန်တို့ နင်းဖြတ်သော ကမ်းနားအရပ်၌မူကား ရေသည် နောက်ကျုခြင်းမရှိဘဲ ကြည်လင်သန့်ရှင်းနေ၏။ ဤသည်ကား နဝမအိပ်မက်တည်း။

---

๑๐. เอกิสฺสาเยว กุมฺภิยา ปจฺจมานํ โอทนํ อปากํ อทฺทส. ‘‘อปาก’’นฺติ วิจาเรตฺวา วิภชิตฺวา ฐปิตํ วิย ตีหากาเรหิ ปจฺจมานํ เอกสฺมึ ปสฺเส อติกิลินฺโน โหติ, เอกสฺมึ อุตฺตณฺฑุโล, เอกสฺมึ สุปกฺโกติ. อยํ ทสโม สุปิโน.

၁၀. အိုးတစ်လုံးတည်းဖြင့် ချက်သော ထမင်းသည် အချို့နေရာ၌ မကျက်သည်ကို မြင်မက်၏။ 'မကျက်' ဟု ဆိုသော်လည်း ဝေဖန်ခွဲခြား၍ ထားသကဲ့သို့ အခြေအနေ သုံးမျိုးဖြင့် ကျက်နေ၏။ အိုး၏ တစ်ဖက်၌ အလွန်နူးလျက် ရှိ၏၊ တစ်ဖက်၌ ဆန်စိမ်းဖြစ်လျက် ရှိ၏၊ တစ်ဖက်၌မူကား ကောင်းစွာ ကျက်လျက် ရှိ၏။ ဤသည်ကား ဒသမအိပ်မက်တည်း။

---

๑๑. สตสหสฺสคฺฆนกํ จนฺทนสารํ ปูติตกฺเกน วิกฺกิณนฺเต อทฺทส. อยํ เอกาทสโม สุปิโน.

၁၁. တစ်သိန်းတန်သော စန္ဒကူးနှစ်ကို ပုပ်စပ်သော နို့ဓမ်းရည်ဖြင့် ရောင်းချနေကြသည်ကို မြင်မက်၏။ ဤသည်ကား ဧကာဒသမအိပ်မက်တည်း။

---

๑๒. ตุจฺฉลาพูนิ อุทเก สีทนฺตานิ อทฺทส. อยํ ทฺวาทสโม สุปิโน.

၁၂. အကာမရှိသော ဘူးသီးခြောက်အလွတ်တို့သည် ရေ၌ နစ်မြုပ်နေကြသည်ကို မြင်မက်၏။ ဤသည်ကား ဒွါဒသမအိပ်မက်တည်း။

---

๑๓. มหนฺตมหนฺตา กูฏาคารปฺปมาณา ฆนสิลา นาวา วิย อุทเก ปฺลวมานา อทฺทส. อยํ เตรสโม สุปิโน.

၁၃. ပြာသာဒ်အိမ်ကြီးပမာဏရှိသော အလွန်ကြီးမားသော ကျောက်ဖျာကြီးတို့သည် လှေလုလင်ကဲ့သို့ ရေပေါ်၌ ပေါ်နေကြသည်ကို မြင်မက်၏။ ဤသည်ကား တေရသမအိပ်မက်တည်း။

---

๑๔. ขุทฺทกมธุกปุปฺผปฺปมาณา มณฺฑูกิโย มหนฺเต กณฺหสปฺเป เวเคน อนุพนฺธิตฺวา อุปฺปลนาเฬ วิย ฉินฺทิตฺวา มํสํ ขาทิตฺวา คิลนฺติโย อทฺทส. อยํ จุทฺทสโม สุปิโน.

၁၄. သစ်တိုပွင့်ငယ်ခန့် သေးငယ်သော ဖားမတို့သည် ကြီးမားသော မြွေဟောက်ကြီးတို့ကို လျင်မြန်စွာ လိုက်လံဖမ်းဆီး၍ ကြာစွယ်ကဲ့သို့ ကိုက်ဖြတ်ကာ အသားကို စား၍ မျိုနေကြသည်ကို မြင်မက်၏။ ဤသည်ကား စုဒ္ဒသမအိပ်မက်တည်း။

---

๑๕. ทสหิ [Pg.64] อสทฺธมฺเมหิ สมนฺนาคตํ คามโคจรํ กากํ กญฺจนวณฺณวณฺณตาย ‘‘สุวณฺณา’’ติ ลทฺธนาเม สุวณฺณราชหํเส ปริวาเรนฺเต อทฺทส. อยํ ปนฺนรสโม สุปิโน.

၁၅. မသူတော်တရား ဆယ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော၊ ရွာ၌ ကျက်စားသော ကျီးကန်းကို ရွှေအဆင်းနှင့် တူသော အဆင်းရှိသောကြောင့် 'ရွှေ' ဟု အမည်ရကုန်သော ရွှေဟင်္သာမင်းတို့က ခြံရံနေကြသည်ကို မြင်မက်၏။ ဤသည်ကား ပန္နရသမအိပ်မက်တည်း။

---

๑๖. ปุพฺเพ ทีปิโน เอฬเก ขาทนฺติ. เต ปน เอฬเก ทีปิโน อนุพนฺธิตฺวา มุรมุราติ ขาทนฺเต อทฺทส. อถญฺเญ ตสา วกา เอฬเก ทูรโตว ทิสฺวา ตสิตา ตาสปฺปตฺตา หุตฺวา เอฬกานํ ภยา ปลายิตฺวา คุมฺพคหนานิ ปวิสิตฺวา นิลียึสุ. อยํ โสฬสโม สุปิโน.

၁၆. ရှေးအခါက သစ်ကျားတို့သည် သိုးတို့ကို စားကြကုန်၏။ ယခုမူကား သိုးတို့သည် သစ်ကျားတို့ကို လိုက်လံ၍ ဝါးမြိန်စွာ ကိုက်ခဲစားနေကြသည်ကို မြင်မက်၏။ အခြားသော ကြောက်ရွံ့တတ်သော တောခွေးတို့သည်လည်း သိုးတို့ကို ဝေးမှပင် မြင်ရသဖြင့် ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်လျက် သိုးတို့၏ ဘေးကြောင့် ထွက်ပြေးကြပြီးလျှင် ချုံပုတ်တောအုပ်များထဲသို့ ဝင်ရောက်ပုန်းအောင်းနေကြကုန်၏။ ဤသည်ကား သောဠသမအိပ်မက်တည်း။

---

๑. ตตฺถ อธมฺมิกานํ ราชูนํ, อธมฺมิกานญฺจ มนุสฺสานํ กาเล โลเก วิปริวตฺตมาเน กุสเล โอสนฺเน อกุสเล อุสฺสนฺเน โลกสฺส ปริหานกาเล เทโว น สมฺมา วสิสฺสติ, เมฆปาทา ปจฺฉิชฺชิสฺสนฺติ, สสฺสานิ มิลายิสฺสนฺติ, ทุพฺภิกฺขํ ภวิสฺสติ, วสฺสิตุกามา วิย จตูหิ ทิสาหิ เมฆา อุฏฺฐหิตฺวา อิตฺถิกาหิ อาตเป ปตฺถฏานํ วีหิอาทีนํ เตมนภเยน อนฺโตปเวสิตกาเล ปุริเสสุ กุทาลปิฏเก อาทาย อาฬิพนฺธนตฺถาย นิกฺขนฺเตสุ วสฺสนาการํ ทสฺเสตฺวา คชฺชิตฺวา วิชฺชุลตา นิจฺฉาเรตฺวา อุสภา วิย อยุชฺฌิตฺวา อวสฺสิตฺวาว ปลายิสฺสนฺติ. อยํ ปฐมสฺส วิปาโก.

၁. ထိုအိပ်မက်တို့တွင် တရားမဲ့သော မင်းတို့နှင့် တရားမဲ့သော လူတို့၏ ခေတ်အခါ၌ လောကသည် ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲ၍ ကုသိုလ်တရား ဆုတ်ယုတ်ကာ အကုသိုလ်တရား ထွန်းကားလျက် လောက ဆုတ်ယုတ်သောကာလ၌ မိုးဒေဝါသည် ကောင်းစွာ မရွာသွန်းလတ္တံ့၊ မိုးရေစက်တို့ ပြတ်တောက်ကုန်လတ္တံ့၊ သီးနှံတို့သည် ညှိုးနွမ်းကုန်လတ္တံ့၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့။ ရွာချလိုသကဲ့သို့ အရပ်လေးမျက်နှာမှ မိုးတိမ်တို့သည် ထသဖြင့် မိန်းမတို့က နေလှန်းထားသော စပါးစသည်တို့ကို စိုစွတ်မည်စိုး၍ အိမ်ထဲသို့ သွင်းယူကြသောအခါ၊ ယောကျာ်းတို့ကလည်း ပေါက်တူးနှင့် တောင်းတို့ကို ယူဆောင်ကာ ရေကန်သင်းဆည်ရန် ထွက်လာကြသောအခါ မိုးသည် ရွာအံ့သောအမူအရာကို ပြသ၍ မြည်ဟည်းကာ လျှပ်စစ်နွယ်တို့ကို ထွက်စေပြီးလျှင် နွားလားဥသဘတို့ မဝှေ့ဘဲ ပြန်သွားသကဲ့သို့ မရွာသွန်းဘဲ ပျောက်ကွယ်သွားလတ္တံ့။ ဤသည်ကား ပထမအိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

---

๒. โลกสฺส ปริหีนกาเล มนุสฺสานํ ปริตฺตายุกกาเล สตฺตา ติพฺพราคา ภวิสฺสนฺติ, อสมฺปตฺตวยาว กุมาริโย ปุริสนฺตรํ คนฺตฺวา อุตุนิโย เจว คพฺภินิโย จ หุตฺวา ปุตฺตธีตาหิ วฑฺฒิสฺสนฺติ. ขุทฺทกรุกฺขานํ ปุปฺผํ วิย หิ ตาสํ อุตุนิภาโว, ผลํ วิย จ ปุตฺตธีตโร ภวิสฺสนฺติ. อยํ ทุติยสฺส วิปาโก.

၂. လောက ဆုတ်ယုတ်သောကာလ၊ လူတို့၏ အသက်တိုသောကာလ၌ သတ္တဝါတို့သည် ပြင်းထန်သော ရာဂ ရှိကြလတ္တံ့။ အရွယ်မတိုင်မီပင် မိန်းမငယ်တို့သည် ယောက်ျားထံသို့ သွားကြ၍ ဓမ္မတာလာခြင်း၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်း ဖြစ်ကြပြီးလျှင် သားသမီးတို့ဖြင့် တိုးပွားကြလတ္တံ့။ သစ်ပင်ငယ်တို့၏ ပန်းပွင့်ခြင်းကဲ့သို့ ထိုမိန်းမငယ်တို့၏ ဓမ္မတာလာခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့၊ အသီးသီးခြင်းကဲ့သို့ သားသမီးများ ရရှိခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား ဒုတိယအိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

---

๓. มนุสฺสานํ เชฏฺฐาปจายิกกมฺมสฺส นฏฺฐกาเล สตฺตา มาตาปิตูสุ วา สสฺสุสสุเรสุ วา ลชฺชํ อนุปฏฺฐเปตฺวา สยเมว กุฏุมฺพํ สํวิทหนฺตาว ฆาสจฺฉาทนมตฺตมฺปิ มหลฺลกานํ ทาตุกามา ทสฺสนฺติ, อทาตุกามา น ทสฺสนฺติ. มหลฺลกา อนาถา หุตฺวา อสยํวสี ทารเก อาราเธตฺวา ชีวิสฺสนฺติ ตทหุชาตานํ วจฺฉกานํ ขีรํ ปิวนฺติโย มหาคาวิโย วิย. อยํ ตติยสฺส วิปาโก.

၃. လူတို့၏ ကြီးသူကို ရိုသေခြင်းတရား ပျက်စီးသောကာလ၌ သတ္တဝါတို့သည် မိဘတို့၌လည်းကောင်း၊ ယောက္ခမတို့၌လည်းကောင်း အရှက်မရှိကြဘဲ မိမိတို့ဘာသာသာ အိမ်ထောင်မှုကို စီမံကြလျက် အိုမင်းသူတို့အား အစားအစာနှင့် အဝတ်အစားမျှကိုပင် ပေးလိုက ပေးကြလတ္တံ့၊ မပေးလိုက မပေးဘဲ နေကြလတ္တံ့။ အိုမင်းသူတို့သည် ကိုးကွယ်ရာမဲ့ ဖြစ်ကြကာ မိမိတို့အလိုအတိုင်း မနေရဘဲ ထိုနေ့ဖွား နွားငယ်တို့၏ နို့ကို စို့နေကြသော နွားမကြီးများကဲ့သို့ ကေးငယ်တို့၏ မျက်နှာကို ကြည့်ကာ ဖျောင်းဖျ၍ အသက်မွေးကြရလတ္တံ့။ ဤသည်ကား တတိယအိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

---

๔. อธมฺมิกราชูนํ [Pg.65] กาเล อธมฺมิกราชาโน ปณฺฑิตานํ ปเวณิกุสลานํ กมฺมนิตฺถรณสมตฺถานํ มหามตฺตานํ ยสํ น ทสฺสนฺติ, ธมฺมสภายํ วินิจฺฉยฏฺฐาเนปิ ปณฺฑิเต โวหารกุสเล มหลฺลเก อมจฺเจ น ฐเปสฺสนฺติ, ตพฺพิปรีตานํ ปน ตรุณตรุณานํ ยสํ ทสฺสนฺติ, ตถารูเป เอว จ วินิจฺฉยฏฺฐาเน ฐเปสฺสนฺติ. เต ราชกมฺมานิ เจว ยุตฺตายุตฺตญฺจ อชานนฺตา เนว ตํ ยสํ อุกฺขิปิตุํ สกฺขิสฺสนฺติ, น ราชกมฺมานิ นิตฺถริตุํ. เต อสกฺโกนฺตา กมฺมธุรํ ฉฑฺเฑสฺสนฺติ, มหลฺลกาปิ ปณฺฑิตามจฺจา ยสํ อลภนฺตา กิจฺจานิ นิตฺถริตุํ สมตฺถาปิ ‘‘กึ อมฺหากํ เอเตหิ, มยํ พาหิรกา ชาตา, อพฺภนฺตริกา ตรุณทารกา ชานิสฺสนฺตี’’ติ อุปฺปนฺนานิ กมฺมานิ น กริสฺสนฺติ. เอวํ สพฺพถาปิ เตสํ ราชูนํ หานิเยว ภวิสฺสติ, ธุรํ วหิตุํ อสมตฺถานํ วจฺฉทมฺมานํ ธุเร โยชิตกาโล วิย ทูรวาหานญฺจ มหาโคณานํ ยุคปรมฺปราย อโยชิตกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ จตุตฺถสฺส วิปาโก.

၄. မတရားသောမင်းတို့၏လက်ထက်၌ မတရားသောမင်းတို့သည် ပညာရှိကုန်သော၊ အစဉ်အလာထုံးတမ်း၌ လိမ္မာကုန်သော၊ အမှုကိစ္စတို့ကို ပြီးမြောက်အောင် ဆောင်ရွက်နိုင်စွမ်းရှိကုန်သော အမတ်ကြီးတို့အား အခြံအရံအကျော်အစောကို ပေးကြလိမ့်မည်မဟုတ်ကုန်။ တရားစရပ် တရားစီရင်ရာအရပ်တို့၌လည်း ပညာရှိ၍ အမှုထုံးစံ၌ လိမ္မာကုန်သော သက်ကြီးဝါကြီး အမတ်တို့ကို ခန့်ထားကြလိမ့်မည်မဟုတ်ကုန်။ ထိုသူတို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကုန်သော အလွန်နုပျိုငယ်ရွယ်သူတို့အားသာ အဆင့်အတန်းကို ပေးကြလိမ့်မည်။ ထိုသို့သော တရားစီရင်ရာအရပ်တို့၌လည်း ခန့်ထားကြလိမ့်မည်။ ထိုသူတို့သည် မင်း၏အမှုကိစ္စတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သင့်မသင့်ကိုလည်းကောင်း မသိကြသဖြင့် ထိုရရှိသောအဆင့်အတန်းကိုလည်း ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ကြလိမ့်မည်မဟုတ်၊ မင်း၏အမှုကိစ္စတို့ကိုလည်း ပြီးမြောက်အောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ကြလိမ့်မည်မဟုတ်။ ထိုသူတို့သည် မဆောင်ရွက်နိုင်ကြသဖြင့် အမှုတာဝန်ကို စွန့်ပစ်ကြလိမ့်မည်။ သက်ကြီးဝါကြီး ပညာရှိအမတ်တို့သည်လည်း အဆင့်အတန်းကို မရရှိကြသဖြင့် အမှုကိစ္စတို့ကို ဆောင်ရွက်နိုင်စွမ်းရှိကြသော်လည်း 'ငါတို့သည် ဤသူတို့နှင့် အဘယ်သို့ သက်ဆိုင်အံ့နည်း၊ ငါတို့သည် အပြင်လူဖြစ်ကြရလေပြီ၊ အတွင်းလူဖြစ်သော လူငယ်လူရွယ်တို့သည် သိကြပေလိမ့်မည်' ဟု ပေါ်ပေါက်လာသောအမှုကိစ္စတို့ကို လုပ်ဆောင်ကြလိမ့်မည်မဟုတ်။ ဤသို့ဖြင့် ခပ်သိမ်းသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုမင်းတို့အား ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသာလျှင် ဖြစ်လတ္တံ့။ ဝန်ကိုရွက်ဆောင်ရန် မစွမ်းနိုင်သော နွားငယ်တို့ကို ဝန်၌ ကုန်းပိုးတပ်ဆင်သောအခါကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ခရီးဝေးသို့ ဝန်ဆောင်နိုင်သော နွားကြီးတို့ကိုမူ ထမ်းပိုးအစဉ်၌ မကုန်းပိုးမတပ်ဆင်သောအခါကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား စတုတ္ထအိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

---

๕. อธมฺมิกราชกาเลเยว อธมฺมิกพาลราชาโน อธมฺมิเก โลลมนุสฺเส วินิจฺฉเย ฐเปสฺสนฺติ, เต ปาปปุญฺเญสุ อนาทรา พาลา สภายํ นิสีทิตฺวา วินิจฺฉยํ เทนฺตา อุภินฺนมฺปิ อตฺถปจฺจตฺถิกานํ หตฺถโต ลญฺชํ คเหตฺวา ขาทิสฺสนฺติ อสฺโส วิย ทฺวีหิ มุเขหิ ยวสํ. อยํ ปญฺจมสฺส วิปาโก.

၅. မတရားသောမင်းတို့၏လက်ထက်၌ပင် မတရားကုန်သော မိုက်မဲသောမင်းတို့သည် မတရားကုန်သော၊ လောဘကြီးသောသူတို့ကို တရားစီရင်ရာ၌ ခန့်ထားကြလိမ့်မည်။ ထိုသူတို့သည် ကောင်းမှုမကောင်းမှုတို့၌ ရိုသေခြင်းမရှိကုန်ဘဲ မိုက်မဲသူတို့ဖြစ်၍ ညီလာခံ၌ ထိုင်လျက် ဆုံးဖြတ်ချက်ပေးကြလတ်သော် တရားလို တရားခံ နှစ်ဦးနှစ်ဖက်လုံး၏လက်မှ တံစိုးလက်ဆောင်ကို ယူ၍ ခံတွင်းနှစ်ဖက်ဖြင့် မြက်ကိုစားသောမြင်းကဲ့သို့ စားကြလိမ့်မည်။ ဤသည်ကား ပဉ္စမအိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

---

๖. อธมฺมิกาเยว วิชาติราชาโน ชาติสมฺปนฺนานํ กุลปุตฺตานํ อาสงฺกาย ยสํ น ทสฺสนฺติ, อกุลีนานํเยว ทสฺสนฺติ. เอวํ มหากุลานิ ทุคฺคตานิ ภวิสฺสนฺติ, ลามกกุลานิ อิสฺสรานิ. เต จ กุลีนปุริสา ชีวิตุํ อสกฺโกนฺตา ‘‘อิเม นิสฺสาย ชีวิสฺสามา’’ติ อกุลีนานํ ธีตโร ทสฺสนฺติ, อิติ ตาสํ กุลธีตานํ อกุลีเนหิ สทฺธึ สํวาโส ชรสิงฺคาลสฺส สุวณฺณปาติยํ ปสฺสาวกรณสทิโส ภวิสฺสติ. อยํ ฉฏฺฐสฺส วิปาโก.

၆. မတရားကုန်သော အမျိုးယုတ်သောမင်းတို့သည် အမျိုးဇာတ်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော အမျိုးကောင်းသားတို့အား စိုးရိမ်မကင်းဖြစ်သဖြင့် အဆင့်အတန်းကို ပေးကြလိမ့်မည်မဟုတ်ဘဲ၊ အမျိုးမွန်မဟုတ်သူတို့အားသာ ပေးကြလိမ့်မည်။ ဤသို့ဖြင့် မြင့်မြတ်သော အမျိုးကြီးတို့သည် ဆင်းရဲကြကုန်လတ္တံ့၊ ယုတ်ညံ့သော အမျိုးတို့သည် အစိုးရကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုအမျိုးကောင်းသားတို့သည်လည်း အသက်မွေးမြူခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကြသဖြင့် 'ဤသူတို့ကို အမှီပြု၍ အသက်မွေးကြကုန်အံ့' ဟု ၎င်းတို့၏သမီးပျိုတို့ကို အမျိုးယုတ်တို့အား ပေးကြလိမ့်မည်။ ဤသို့လျှင် ထိုအမျိုးကောင်းသမီးတို့သည် အမျိုးမွန်မဟုတ်သူတို့နှင့် အတူတကွ နေထိုင်ရခြင်းသည် အိုမင်းသောမြေခွေးသည် ရွှေလင်ပန်း၌ ကျင်ငယ်စွန့်ခြင်းနှင့် တူလတ္တံ့။ ဤသည်ကား ဆဋ္ဌမအိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

---

๗. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล อิตฺถิโย ปุริสโลลา สุราโลลา อลงฺการโลลา วิสิขาโลลา อามิสโลลา ภวิสฺสนฺติ ทุสฺสีลา ทุราจารา. ตา สามิเกหิ กสิโครกฺขาทีนิ กมฺมานิ กตฺวา กิจฺเฉน [Pg.66] กสิเรน สมฺภตํ ธนํ ชาเรหิ สทฺธึ สุรํ ปิวนฺติโย มาลาคนฺธวิเลปนํ ธารยมานา อนฺโตเคเห อจฺจายิกมฺปิ กิจฺจํ อโนโลเกตฺวา เคหปริกฺเขปสฺส อุปริภาเคนปิ ฉิทฺทฏฺฐาเนหิปิ ชาเร อุปธารยมานา สฺเว วปิตพฺพยุตฺตกํ พีชมฺปิ โกฏฺเฏตฺวา ยาคุภตฺตขชฺชกานิ ปจิตฺวา ขาทมานา วิลุมฺปิสฺสนฺติ เหฏฺฐาปีฐเก นิปนฺนฉาตสิงฺคาลี วิย วฏฺเฏตฺวา วฏฺเฏตฺวา ปาทมูเล นิกฺขิตฺตรชฺชุํ. อยํ สตฺตมสฺส วิปาโก.

၇. ကာလရွေ့လျောလတ်သော် မိန်းမတို့သည် ယောက်ျား၌ လော်လည်သူ၊ သေရည်သေစာ၌ လော်လည်သူ၊ တန်ဆာ၌ လော်လည်သူ၊ လမ်းခရီး၌ လော်လည်သူ၊ အာမိသ၌ လော်လည်သူတို့ ဖြစ်ကြလတ္တံ့။ သီလမရှိ၊ ကျင့်ဝတ်ပျက်ပြားကြလတ္တံ့။ ထိုမိန်းမတို့သည် လင်ယောက်ျားတို့က လယ်ယာစိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးစသော လုပ်ငန်းတို့ကို လုပ်ကိုင်၍ ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ စုဆောင်းအပ်သောဥစ္စာကို လင်ငယ်တို့နှင့်အတူ သေရည်သောက်လျက်၊ ပန်းနံ့သာ နံ့သာပျောင်းတို့ကို လိမ်းကျံပန်ဆင်လျက်၊ အိမ်တွင်းရှိ အရေးကြီးသောအမှုကိစ္စကိုမျှ လှည့်မကြည့်ဘဲ၊ ခြံစည်းရိုး၏အပေါ်ပိုင်းမှလည်းကောင်း၊ အပေါက်အပြဲရှိသောအရပ်တို့မှလည်းကောင်း လင်ငယ်တို့ကို မျှော်ကြည့်လျက်၊ နက်ဖြန်နေ့၌ စိုက်ပျိုးရန် သင့်လျော်သောမျိုးစေ့ကိုပင် ထောင်းထုကာ ယာဂု၊ ထမင်း၊ ခဲဖွယ်တို့ကို ချက်ပြုတ်စားသောက်လျက် ဖြုန်းတီးကြလိမ့်မည်။ ခုံအောက်၌ အိပ်လျက် ဆာလောင်မွတ်သိပ်သော မြေခွေးမသည် ခြေရင်း၌ ချထားသော လွန်ကြိုးကို တစ်ရစ်ပြီးတစ်ရစ် ကိုက်ဖြတ်စားသကဲ့သို့ ပြုကြလိမ့်မည်။ ဤသည်ကား သတ္တမအိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

---

๘. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล โลโก ปริหายิสฺสติ, รฏฺฐํ นิโรชํ ภวิสฺสติ, ราชาโน ทุคฺคตา กปณา ภวิสฺสนฺติ. โย อิสฺสโร ภวิสฺสติ, ตสฺส ภณฺฑาคาเร สตสหสฺสมตฺตา ภวิสฺสนฺติ. เต เอวํทุคฺคตา สพฺเพ ชานปเท อตฺตโนว กมฺมํ กาเรสฺสนฺติ, อุปทฺทุตา มนุสฺสา สเก กมฺมนฺเต ฉฑฺเฑตฺวา ราชูนํเยว อตฺถาย ปุพฺพณฺณาปรณฺณานิ วปนฺตา รกฺขนฺตา ลายนฺตา มทฺทนฺตา ปเวเสนฺตา อุจฺฉุกฺเขตฺตานิ กโรนฺตา ยนฺตานิ วาเหนฺตา ผาณิตาทีนิ ปจนฺตา ปุปฺผาราเม ผลาราเม จ กโรนฺตา ตตฺถ ตตฺถ นิปฺผนฺนานิ ปุพฺพณฺณาทีนิ อาหริตฺวา รญฺโญ โกฏฺฐาคารเมว ปูเรสฺสนฺติ. อตฺตโน เคเหสุ ตุจฺฉโกฏฺเฐ โอโลเกนฺตาปิ น ภวิสฺสนฺติ, ตุจฺฉกุมฺเภ อโนโลเกตฺวา ปูริตกุมฺภปูรณสทิสเมว ภวิสฺสติ. อยํ อฏฺฐมสฺส วิปาโก.

၈. ကာလရွေ့လျောလတ်သော် လောကသည် ဆုတ်ယုတ်လတ္တံ့၊ တိုင်းပြည်သည် သြဇာကင်းလတ္တံ့၊ မင်းတို့သည် ဆင်းရဲနွမ်းပါး၍ သနားဖွယ်ဖြစ်ကြလတ္တံ့။ မင်းအဖြစ်ကိုရသောသူ၏ ဘဏ္ဍာတိုက်၌ တစ်သိန်းမျှသာ ရှိလတ္တံ့။ ထိုသို့ ဆင်းရဲကုန်သောမင်းတို့သည် တိုင်းသူပြည်သားအားလုံးတို့ကို မိမိတို့၏အမှုကိစ္စကိုသာ လုပ်ကိုင်စေကြလိမ့်မည်။ နှိပ်စက်အပ်ကုန်သောလူတို့သည် မိမိတို့၏လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို စွန့်ပစ်၍ မင်းတို့၏အကျိုးငှာသာလျှင် သီးနှံအမျိုးမျိုးတို့ကို စိုက်ပျိုးလျက်၊ စောင့်ရှောက်လျက်၊ ရိတ်သိမ်းလျက်၊ နယ်လှေ့လျက်၊ သိုလှောင်လျက်၊ ကြံခင်းတို့ကို လုပ်ကိုင်လျက်၊ ကြံကြိတ်စက်တို့ကို မောင်းနှင်လျက်၊ တင်လဲစသည်တို့ကို ချက်ပြုတ်လျက်၊ ပန်းဥယျာဉ် သစ်သီးဥယျာဉ်တို့ကို ပြုစုလုပ်ကိုင်လျက်၊ ထိုထိုနေရာမှ ထွက်ရှိသောသီးနှံစသည်တို့ကို ဆောင်ယူကာ မင်း၏ကျီတော်ကိုသာ ပြည့်စေကြလိမ့်မည်။ မိမိတို့အိမ်ရှိ အချည်းနှီးဖြစ်သောကျီတို့ကိုမူကား ကြည့်ရှုကြလိမ့်မည်မဟုတ်။ လွတ်နေသောအိုးတို့ကို လှည့်မကြည့်ဘဲ ပြည့်ပြီးသောအိုးတို့ကိုသာ ပို၍ ပြည့်အောင် ဖြည့်သကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား အဋ္ဌမအိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

---

๙. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล ราชาโน อธมฺมิกา ภวิสฺสนฺติ, ฉนฺทาทิวเสน อคตึ คจฺฉนฺตา รชฺชํ กาเรสฺสนฺติ, ธมฺเมน วินิจฺฉยํ นาม น ทสฺสนฺติ ลญฺชวิตฺตกา ภวิสฺสนฺติ ธนโลลา, รฏฺฐวาสิเกสุ เตสํ ขนฺติเมตฺตานุทฺทยา นาม น ภวิสฺสนฺติ, กกฺขฬา ผรุสา อุจฺฉุยนฺเต อุจฺฉุภณฺฑิกา วิย มนุสฺเส ปีเฬนฺตา นานปฺปการํ พลึ อุปฺปาเทตฺวา ธนํ คณฺหิสฺสนฺติ. มนุสฺสา พลิปีฬิตา กิญฺจิ ทาตุํ อสกฺโกนฺตา คามนิคมาทโย ฉฑฺเฑตฺวา ปจฺจนฺตํ คนฺตฺวา วาสํ กปฺเปสฺสนฺติ. มชฺฌิมชนปโท สุญฺโญ ภวิสฺสติ, ปจฺจนฺโต ฆนวาโส เสยฺยถาปิ โปกฺขรณิยา มชฺเฌ อุทกํ อาวิลํ ปริยนฺเต วิปฺปสนฺนํ. อยํ นวมสฺส วิปาโก.

၉. ကာလရွေ့လျောလတ်သော် မင်းတို့သည် မတရားကြကုန်လတ္တံ့။ ချစ်ခြင်းစသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် အဂတိတရားသို့ လိုက်လျက် တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်ကြကုန်လတ္တံ့။ တရားသဖြင့် စီရင်ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို ပေးကြလိမ့်မည်မဟုတ်၊ တံစိုးလက်ဆောင်ကို ယူကြကုန်လျက် စည်းစိမ်ဥစ္စာ၌ လောဘကြီးကြကုန်လတ္တံ့။ တိုင်းသူပြည်သားတို့အပေါ်၌ ထိုမင်းတို့အား သည်းခံခြင်း၊ မေတ္တာထားခြင်း၊ သနားခြင်းတို့သည် ရှိကြလိမ့်မည်မဟုတ်။ ကြမ်းတမ်းခက်ထန်သောမင်းတို့သည် ကြံကြိတ်စက်၌ ကြံချောင်းတို့ကို ညှစ်သကဲ့သို့ လူတို့ကို ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်၍ အမျိုးမျိုးသောအခွန်အတုတ်တို့ကို တီထွင်ကာ ဥစ္စာကို ယူကြလိမ့်မည်။ လူတို့သည် အခွန်ဒဏ်ကြောင့် ပူပန်ကြသဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပေးနိုင်ကြတော့ဘဲ ရွာ၊ နိဂုံးစသည်တို့ကို စွန့်ပစ်ကာ နယ်စပ်ဒေသတို့သို့ သွား၍ အခြေချ နေထိုင်ကြလိမ့်မည်။ အလယ်ပိုင်းဒေသသည် ဆိတ်သုဉ်းလတ္တံ့၊ နယ်စပ်ဒေသသည် လူဦးရေ ထူထပ်လတ္တံ့။ ဥပမာသော်ကား ရေကန်၏အလယ်၌ ရေသည် နောက်ကျုလျက်၊ အနားပတ်လည်၌ ကြည်လင်သကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား နဝမအိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

---

๑๐. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล ราชาโน อธมฺมิกา ภวิสฺสนฺติ, เตสุ อธมฺมิเกสุ ราชยุตฺตาปิ พฺราหฺมณคหปติกาปิ เนคมชานปทาปีติ สมณพฺราหฺมเณ [Pg.67] อุปาทาย สพฺเพ มนุสฺสา อธมฺมิกา ภวิสฺสนฺติ. ตโต เตสํ อารกฺขเทวตา, พลิปฏิคฺคาหิกเทวตา, รุกฺขเทวตา, อากาสฏฺฐเทวตาติ เอวํ เทวตาปิ อธมฺมิกา ภวิสฺสนฺติ. อธมฺมิกราชูนํ รชฺเช วาตา วิสมา ขรา วายิสฺสนฺติ, เต อากาสฏฺฐกวิมานานิ กมฺเปสฺสนฺติ. เตสุ กมฺปิเตสุ เทวตา กุปิตา เทวํ วสฺสิตุํ น ทสฺสนฺติ. วสฺสมาโนปิ สกลรฏฺเฐ เอกปฺปหาเรเนว น วสฺสิสฺสติ, วสฺสมาโนปิ สพฺพตฺถ กสิกมฺมสฺส วา วปฺปกมฺมสฺส วา อุปกาโร หุตฺวา น วสฺสิสฺสติ. ยถา จ รฏฺเฐ, เอวํ ชนปเทปิ คาเมปิ เอกตฬากสเรปิ เอกปฺปหาเรน น วสฺสิสฺสติ, ตฬากสฺส อุปริภาเค วสฺสนฺโต เหฏฺฐาภาเค น วสฺสิสฺสติ, เหฏฺฐา วสฺสนฺโต อุปริ น วสฺสิสฺสติ. เอกสฺมึ ภาเค สสฺสํ อติวสฺเสน นสฺสิสฺสติ, เอกสฺมึ อวสฺสเนน มิลายิสฺสติ, เอกสฺมึ สมฺมา วสฺสมาโน สมฺปาเทสฺสติ. เอวํ เอกสฺส รญฺโญ รชฺเช วุตฺตสสฺสา วิปาโก. ติปฺปการา ภวิสฺสนฺติ เอกกุมฺภิยา โอทโน วิย. อยํ ทสมสฺส วิปาโก.

၁၀. ကာလရွေ့လျောလတ်သော် မင်းတို့သည် မတရားကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုမင်းတို့သည် မတရားကြသည်ရှိသော် မင်းမှုထမ်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ ပုဏ္ဏားအိမ်သူအိမ်သားတို့သည်လည်းကောင်း၊ မြို့သူမြို့သား နယ်သူနယ်သားတို့သည်လည်းကောင်း၊ သမဏဗြာဟ္မဏတို့ကို အစပြု၍ လူအားလုံးတို့သည် မတရားကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုအခါ ထိုသူတို့ကို စောင့်ရှောက်သောနတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ပူဇော်သက္ကာရကို ခံယူသောနတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ရုက္ခစိုးနတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အာကာသစိုးနတ်တို့သည်လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် နတ်တို့သည်လည်း မတရားကြကုန်လတ္တံ့။ မတရားသောမင်းတို့၏ နိုင်ငံ၌ လေတို့သည် မမှန်မကန် ပြင်းထန်စွာ တိုက်ခတ်ကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုလေတို့သည် ကောင်းကင်၌ရှိသော နတ်ဗိမာန်တို့ကို တုန်လှုပ်စေကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုဗိမာန်တို့ တုန်လှုပ်သည်ရှိသော် နတ်တို့သည် အမျက်ထွက်ကြသဖြင့် မိုးကို မရွာစေကြကုန်လတ္တံ့။ ရွာသွန်းပြန်သော်လည်း တစ်နိုင်ငံလုံး၌ တစ်ပြိုင်နက်တည်း မရွာသွန်းလတ္တံ့။ ရွာသွန်းသော်လည်း ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ လယ်ထွန်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ပျိုးကြဲခြင်းငှာလည်းကောင်း အကျိုးပြုလျက် မရွာသွန်းလတ္တံ့။ နိုင်ငံ၌ ဖြစ်သကဲ့သို့ နယ်ပယ်၌လည်းကောင်း၊ ရွာ၌လည်းကောင်း၊ ရေကန်ကြီးတစ်ခုတည်း၌ပင်လည်းကောင်း တစ်ပြိုင်နက်တည်း မရွာသွန်းလတ္တံ့။ ရေကန်၏အထက်ပိုင်း၌ ရွာသွန်းမူ အောက်ပိုင်း၌ မရွာသွန်းလတ္တံ့၊ အောက်ပိုင်း၌ ရွာသွန်းမူ အထက်ပိုင်း၌ မရွာသွန်းလတ္တံ့။ တစ်ပိုင်း၌ သီးနှံသည် မိုးလွန်သဖြင့် ပျက်စီးလတ္တံ့၊ တစ်ပိုင်း၌ မိုးခေါင်သဖြင့် ညှိုးနွမ်းလတ္တံ့၊ တစ်ပိုင်း၌ကား မိုးမှန်စွာ ရွာသဖြင့် ဖြစ်ထွန်းလတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် မင်းတစ်ပါးတည်း၏နိုင်ငံ၌ စိုက်ပျိုးသောသီးနှံတို့၏အကျိုးသည် အိုးတစ်လုံးတည်း၌ ချက်သောထမင်းကဲ့သို့ သုံးမျိုးသုံးစား ကွဲပြားလတ္တံ့။ ဤသည်ကား ဒသမအိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

---

๑๑. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเตเยว กาเล สาสเน ปริหายนฺเต ปจฺจยโลลา อลชฺชิกา พหู ภิกฺขู ภวิสฺสนฺติ. เต ภควตา ปจฺจยโลลุปฺปํ นิมฺมเถตฺวา กถิตธมฺมเทสนํ จีวราทิจตุปจฺจยเหตุ ปเรสํ เทเสสฺสนฺติ. ปจฺจเยหิ มุจฺฉิตฺวา นิตฺถรณปกฺเข ฐิตา นิพฺพานาภิมุขํ กตฺวา เทเสตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. เกวลํ ‘‘ปทพฺยญฺชนสมฺปตฺติญฺเจว มธุรสทฺทญฺจ สุตฺวา มหคฺฆานิ จีวราทีนิ ทสฺสนฺติ’’อิจฺเจวํ เทเสสฺสนฺติ. อปเร อนฺตรวีถิจตุกฺกราชทฺวาราทีสุ นิสีทิตฺวา กหาปณอฑฺฒกหาปณปาทมาสกรูปาทีนิปิ นิสฺสาย เทเสสฺสนฺติ. อิติ ภควตา นิพฺพานคฺฆนกํ กตฺวา เทสิตํ ธมฺมํ จตุปจฺจยตฺถาย เจว กหาปณาทิอตฺถาย จ วิกฺกิณิตฺวา เทเสนฺตา สตสหสฺสคฺฆนกํ จนฺทนสารํ ปูติตกฺเกน วิกฺกิณนฺตา วิย ภวิสฺสนฺติ. อยํ เอกาทสมสฺส วิปาโก.

၁၁. ကာလရွေ့လျောသဖြင့် သာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးလတ်သော် ပစ္စည်းလေးပါး၌ တပ်မက်ခြင်းရှိကုန်သော၊ အရှက်မရှိကုန်သော ရဟန်းတို့သည် များစွာ ဖြစ်ပေါ်လာလတ္တံ့။ ထိုရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားသခင် ပစ္စည်းတပ်မက်ခြင်းကို နှိပ်ကွပ်၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားဒေသနာတော်ကို သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းလေးပါး အလို့ငှာ သူတစ်ပါးတို့အား ဟောကြားကြကုန်လတ္တံ့။ ပစ္စည်းတို့၌ မိန်းမောတွေဝေကာ သံသရာမှ ထွက်မြောက်ရာဘက်၌ တည်လျက် နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုဦးတည်၍ ဟောကြားခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကြကုန်လတ္တံ့။ စင်စစ်သော်ကား 'ပါဌ်အက္ခရာ ပုဒ်ဗျည်း ပြည့်စုံခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ သာယာသောအသံကိုလည်းကောင်း ကြားရ၍ တန်ဖိုးကြီးမားသော သင်္ကန်းစသည်တို့ကို လှူဒါန်းကြလတ္တံ့' ဟု ဤသို့သော အကြံဖြင့်သာ ဟောကြားကြကုန်လတ္တံ့။ အခြားသော ရဟန်းတို့သည်လည်း လမ်းကြား၊ လမ်းဆုံ၊ မင်းတံခါးဝ စသည်တို့၌ ထိုင်ကာ အသပြာ၊ အသပြာဝက်၊ တစ်မတ်၊ တစ်ပဲ၊ ရူပ စသည်တို့ကိုပင် မှီဝဲ၍ ဟောကြားကြကုန်လတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသခင်သည် နိဗ္ဗာန်တန်ဖိုးရှိအောင် ပြု၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို ပစ္စည်းလေးပါး အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ အသပြာ စသည်တို့ အလို့ငှာလည်းကောင်း ရောင်းချကာ ဟောကြားကြကုန်သော ထိုရဟန်းတို့သည် တစ်သိန်းတန်သော စန္ဒကူးနှစ်ကို ပုပ်သိုးသော နို့ချဉ်ရည်ဖြင့် ရောင်းချကုန်သော သူတို့ကဲ့သို့ ဖြစ်ကြလတ္တံ့။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်တစ်ကြိမ်မြောက် အိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

---

๑๒. อธมฺมิกราชกาเล โลเก วิปริวตฺตนฺเตเยว ราชาโน ชาติสมฺปนฺนานํ กุลปุตฺตานํ ยสํ น ทสฺสนฺติ, อกุลีนานญฺเญว ทสฺสนฺติ. เต อิสฺสรา ภวิสฺสนฺติ, อิตรา ทลิทฺทา. ราชสมฺมุเขปิ ราชทฺวาเรปิ อมจฺจสมฺมุเขปิ วินิจฺฉยฏฺฐาเนปิ ตุจฺฉลาพุสทิสานํ อกุลีนานํเยว กถา โอสีทิตฺวา ฐิตา วิย นิจฺจลา สุปฺปติฏฺฐิตา ภวิสฺสติ. สงฺฆสนฺนิปาเตปิ สงฺฆกมฺมคณกมฺมฏฺฐาเนสุ [Pg.68] เจว ปตฺตจีวรปริเวณาทิวินิจฺฉยฏฺฐาเนสุ จ ทุสฺสีลานํ ปาปปุคฺคลานํเยว กถา นิยฺยานิกา ภวิสฺสติ, น ลชฺชิภิกฺขูนนฺติ เอวํ สพฺพตฺถาปิ ตุจฺฉลาพูนํ สีทนกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ ทฺวาทสมสฺส วิปาโก.

၁၂. မင်းတို့သည် တရားမစောင့်သောအခါ ဝိပတ္တိခေတ် လောကကြီး ပြောင်းလဲပျက်စီးလတ်သော် မင်းတို့သည် အမျိုးဇာတ်နှင့် ပြည့်စုံသော အမျိုးကောင်းသားတို့အား အခြံအရံ စည်းစိမ်ကို မပေးကြကုန်လတ္တံ့၊ အမျိုးယုတ်သော သူတို့အားသာ ပေးကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုသူတို့သည် စိုးပိုင်သူများ ဖြစ်ကြလတ္တံ့၊ အခြားသူတို့ကား ဆင်းရဲကြလတ္တံ့။ မင်း၏ရှေ့၌လည်းကောင်း၊ မင်းတံခါးဝ၌လည်းကောင်း၊ အမတ်တို့၏ရှေ့၌လည်းကောင်း၊ တရားဆုံးဖြတ်ရာ အရပ်၌လည်းကောင်း ဟောင်းနွမ်းခြောက်သွေ့သော ဘူးသီးခါးနှင့်တူကုန်သော အမျိုးယုတ်တို့၏ စကားသည်သာလျှင် ရေထဲ၌ နစ်မြုပ်တည်ရှိနေသကဲ့သို့ မလှုပ်မရှက် မြဲမြံစွာ တည်လတ္တံ့။ သံဃာ့အစည်းအဝေး၌လည်းကောင်း၊ သံဃကံ ဂိုဏ်းကံ ပြုရာအရပ်တို့၌လည်းကောင်း၊ သပိတ်၊ သင်္ကန်း၊ ကျောင်းဦးကျောင်းတိုက် စသည်တို့ကို ဆုံးဖြတ်ရာ အရပ်တို့၌လည်းကောင်း သီလမရှိသော လူဆိုးလူမိုက်တို့၏ စကားသည်သာ အောင်မြင်အတည်ဖြစ်လတ္တံ့၊ အရှက်ရှိသော ရဟန်းတို့၏ စကားသည် အတည်မဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌ ဘူးသီးခြောက်တို့သည် ရေ၌ နစ်မြုပ်သော ကာလကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်နှစ်ကြိမ်မြောက် အိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

---

๑๓. ตาทิเสเยว กาเล อธมฺมิกราชาโน อกุลีนานํ ยสํ ทสฺสนฺติ. เต อิสฺสรา ภวิสฺสนฺติ, กุลีนา ทุคฺคตา. เตสุ น เกจิ คารวํ กริสฺสนฺติ, อิตเรสุเยว กริสฺสนฺติ. ราชสมฺมุเข วา อมจฺจสมฺมุเข วา วินิจฺฉยฏฺฐาเน วา วินิจฺฉยกุสลานํ ฆนสิลาสทิสานํ กุลปุตฺตานํ กถา น โอคาหิตฺวา ปติฏฺฐหิสฺสติ. เตสุ กเถนฺเตสุ ‘‘กึ อิเม กเถนฺตี’’ติ อิตเร ปริหาสเมว กริสฺสนฺติ. ภิกฺขุสนฺนิปาเตปิ วุตฺตปฺปกาเรสุ ฐาเนสุ เนว เปสเล ภิกฺขู ครุกาตพฺเพ มญฺญิสฺสนฺติ, นาปิ เนสํ กถา ปริโยคาหิตฺวา ปติฏฺฐหิสฺสติ, สิลานํ ปฺลวนกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ เตรสมสฺส วิปาโก.

၁၃. ထိုသို့သော ကာလ၌ပင် တရားမစောင့်သော မင်းတို့သည် အမျိုးယုတ်သော သူတို့အား အခြံအရံ စည်းစိမ်ကို ပေးကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုသူတို့သည် စိုးပိုင်သူများ ဖြစ်ကြလတ္တံ့၊ အမျိုးကောင်းသားတို့သည် ဆင်းရဲနွမ်းပါးကြလတ္တံ့။ ထိုအမျိုးကောင်းသားတို့အပေါ်၌ မည်သူမျှ ရိုသေခြင်းကို မပြုကြလတ္ตံ့၊ အခြားသော အမျိုးယုတ်တို့အပေါ်၌သာ ရိုသေခြင်းကို ပြုကြကုန်လတ္တံ့။ မင်း၏ရှေ့၌ဖြစ်စေ၊ အမတ်တို့၏ရှေ့၌ဖြစ်စေ၊ တရားဆုံးဖြတ်ရာ အရပ်၌ဖြစ်စေ တရားဆုံးဖြတ်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်ကုန်သော ကျောက်ဖျာတုံးကြီးများနှင့် တူကုန်သော အမျိုးကောင်းသားတို့၏ စကားသည် နက်ရှိုင်းစွာ သက်ဝင်၍ မတည်နိုင်လတ္တံ့။ ထိုအမျိုးကောင်းသားတို့ ပြောဆိုသောအခါ 'ဤသူတို့ ဘာတွေ ပြောနေကြတာလဲ' ဟု ဆိုကာ အခြားသူတို့သည် ပြက်ရယ်ပြုကြကုန်လတ္တံ့။ သံဃာ့အစည်းအဝေး၌လည်းကောင်း၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အရပ်တို့၌လည်းကောင်း သီလချတ်မြတ်နိုးသော ရဟန်းတို့ကို ရိုသေထိုက်သည်ဟု မထင်မှတ်ကြကုန်လတ္တံ့၊ ထိုရဟန်းတို့၏ စကားသည်လည်း နက်ရှိုင်းစွာ သက်ဝင်တည်တံ့ခြင်း မရှိလတ္တံ့၊ ကျောက်ဖျာကြီးများ ရေပေါ်၌ ပေါ်သော ကာလကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်သုံးကြိမ်မြောက် အိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

---

๑๔. โลเก ปริหายนฺเตเยว มนุสฺสา ติพฺพราคาทิชาติกา กิเลสานุวตฺตกา หุตฺวา ตรุณานํ อตฺตโน ภริยานํ วเส วตฺติสฺสนฺติ. เคเห ทาสกมฺมการาทโยปิ โคมหึสาทโยปิ หิรญฺญสุวณฺณมฺปิ สพฺพํ ตาสํเยว อายตฺตํ ภวิสฺสติ. ‘‘อสุกํ หิรญฺญสุวณฺณํ วา ปริจฺฉทาทิชาตํ วา กห’’นฺติ วุตฺเต ‘‘ยตฺถ วา ตตฺถ วา โหตุ, กึ ตุยฺหิมินา พฺยาปาเรน, ตฺวํ มยฺหํ ฆเร สนฺตํ วา อสนฺตํ วา ชานิตุกาโม ชาโต’’ติ วตฺวา นานปฺปกาเรหิ อกฺโกสิตฺวา มุขสตฺตีหิ โกฏฺเฏตฺวา ทาสเจฏเก วิย วเส กตฺวา อตฺตโน อิสฺสริยํ ปวตฺเตสฺสนฺติ. เอวํ มธุกปุปฺผปฺปมาณานํ มณฺฑูกีนํ อาสิวิเส กณฺหสปฺเป คิลนกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ จุทฺทสมสฺส วิปาโก.

၁၄. လောကကြီး ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးလတ်သော် လူတို့သည် ပြင်းထန်သော ရာဂစသည် ရှိကြကုန်လျက် ကိလေသာနောက်သို့ လိုက်ပါသူများ ဖြစ်ကြ၍ မိမိတို့၏ ငယ်ရွယ်သော ဇနီးမယားတို့၏ အလိုသို့ လိုက်ကြကုန်လတ္တံ့။ အိမ်၌ရှိသော အစေခံ၊ အလုပ်သမား စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နွား၊ ကျွဲ စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ရွှေ၊ ငွေသည်လည်းကောင်း အလုံးစုံသော အရာတို့သည် ထိုဇနီးမယားတို့၏ လက်အောက်သို့သာ ရောက်ရှိကြလတ္တံ့။ 'ထိုရွှေငွေ သို့မဟုတ် အဝတ်အထည် စသည်တို့သည် ဘယ်မှာလဲ' ဟု မေးမြန်းလတ်သော် 'ဘယ်နေရာမှာပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ သင့်အား ဤအလုပ်နှင့် အဘယ်ဆိုင်သနည်း၊ သင်သည် ငါ့အိမ်၌ ရှိသည် မရှိသည်ကို သိချင်နေသလော' ဟု ဆို၍ အမျိုးမျိုး ဆဲရေးတိုင်းထွာကာ နှုတ်လှံထိုးလျက် ကျွန်ယုံသဖွယ် မိမိတို့၏ အလိုသို့ လိုက်စေပြီး မိမိတို့၏ အာဏာကို စိုးမိုးစေကြကုန်လတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် ကတ္တကောပွင့်ခန့်မျှရှိသော ဖားမငယ်တို့သည် အဆိပ်ပြင်းလှသော မြွေဟောက်မဲကြီးများကို မျိုသော ကာလကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်လေးကြိမ်မြောက် အိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

---

๑๕. ทุพฺพลราชกาเล ปน ราชาโน หตฺถิสิปฺปาทีสุ อกุสลา ยุทฺเธสุ อวิสารทา ภวิสฺสนฺติ. เต อตฺตโน ราชาธิปจฺจํ อาสงฺกมานา สมานชาติกานํ กุลปุตฺตานํ อิสฺสริยํ อทตฺวา อตฺตโน ปาทมูลิกนหาปนกปฺปกาทีนํ ทสฺสนฺติ. ชาติโคตฺตสมฺปนฺนา กุลปุตฺตา ราชกุเล ปติฏฺฐํ อลภมานา ชีวิกํ กปฺเปตุํ อสมตฺถา หุตฺวา อิสฺสริเย ฐิเต ชาติโคตฺตหีเน อกุลีเน อุปฏฺฐหนฺตา วิจริสฺสนฺติ, สุวณฺณราชหํเสหิ กากสฺส ปริวาริตกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ ปนฺนรสมสฺส วิปาโก.

၁၅. အားနည်းသော မင်းတို့၏ လက်ထက်၌မူကား မင်းတို့သည် ဆင်အတတ် စသည်တို့၌ မကျွမ်းကျင်ကြကုန်၊ စစ်မက်ရေးရာတို့၌ မရဲရင့်ကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုမင်းတို့သည် မိမိတို့၏ မင်းအာဏာကို စိုးရိမ်ကြသဖြင့် မိမိတို့နှင့် အမျိုးတူသော အမျိုးကောင်းသားတို့အား စိုးပိုင်ခွင့်ကို မပေးကြဘဲ မိမိတို့၏ ခြေရင်း၌ ခစားရသော ရေချိုးပေးသူ၊ ဆတ္တာသည် စသည်တို့အား ပေးကြကုန်လတ္တံ့။ အမျိုးအနွယ်နှင့် ပြည့်စုံသော အမျိုးကောင်းသားတို့သည် မင်းအိမ်၌ အားကိုးရာ မရကြသဖြင့် အသက်မွေးမြူခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကြကုန်ရကား စိုးပိုင်ခွင့်ရရှိနေကြသော အမျိုးအနွယ်ယုတ်ညံ့သော အမျိုးယုတ်တို့အား လုပ်ကျွေးပြုစုလျက် လှည့်လည်ကြကုန်လတ္တံ့။ ရွှေဟင်္သာမင်းတို့သည် ကျီးကန်းကို ခြံရံထားရသော ကာလကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်ငါးကြိမ်မြောက် အိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

---

๑๖. อธมฺมิกราชกาเลเยว [Pg.69] จ อกุลีนาว ราชวลฺลภา อิสฺสรา ภวิสฺสนฺติ, กุลีนา อปญฺญาตา ทุคฺคตา. เต ราชานํ อตฺตโน กถํ คาหาเปตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐานาทีสุ พลวนฺโต หุตฺวา ทุพฺพลานํ ปเวณิอาคตานิ เขตฺตวตฺถาทีนิ ‘‘อมฺหากํ สนฺตกานี’’ติ อภิยุญฺชิตฺวา เต ‘‘น ตุมฺหากํ, อมฺหาก’’นฺติ อาคนฺตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐานาทีสุ วิวทนฺเต เวตฺตลตาทีหิ ปหราเปตฺวา คีวายํ คเหตฺวา อปกฑฺฒาเปตฺวา ‘‘อตฺตโน ปมาณํ น ชานาถ, อมฺเหหิ สทฺธึ วิวทถ, อิทานิ โว ปหราเปตฺวา รญฺโญ กเถตฺวา หตฺถปาทจฺเฉทาทีนิ กาเรสฺสามา’’ติ สนฺตชฺเชสฺสนฺติ. เต เตสํ ภเยน อตฺตโน สนฺตกานิ วตฺถูนิ ‘‘ตุมฺหากํเยว ตานิ, คณฺหถา’’ติ นิยฺยาเตตฺวา อตฺตโน เคหานิ ปวิสิตฺวา ภีตา นิปชฺชิสฺสนฺติ. ปาปภิกฺขูปิ เปสเล ภิกฺขู ยถารุจิ วิเหเฐสฺสนฺติ. เปสลา ภิกฺขู ปฏิสรณํ อลภมานา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา คหนฏฺฐาเนสุ นิลียิสฺสนฺติ. เอวํ หีนชจฺเจหิ เจว ปาปภิกฺขูหิ จ อุปทฺทุตานํ ชาติมนฺตกุลปุตฺตานญฺเจว เปสลภิกฺขูนญฺจ เอฬกานํ ภเยน ตสวกานํ ปลายนกาโล วิย ภวิสฺสติ. อยํ โสฬสมสฺส วิปาโก. เอวํ ตสฺส ตสฺส อนตฺถสฺส ปุพฺพนิมิตฺตภูเต โสฬส มหาสุปิเน ปสฺสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘โกสลราชา วิย โสฬส สุปิเน’’ติ. เอตฺถ จ ปุพฺพนิมิตฺตโต อตฺตโน อตฺถานตฺถนิมิตฺตํ สุปินํ ปสฺสนฺโต อตฺตโน กมฺมานุภาเวน ปสฺสติ. โกสลราชา วิย โลกสฺส อตฺถานตฺถนิมิตฺตํ สุปินํ ปสฺสนฺโต ปน สพฺพสตฺตสาธารณกมฺมานุภาเวน ปสฺสตีติ เวทิตพฺพํ.

၁၆. တရားမစောင့်သော မင်းတို့၏ လက်ထက်၌သာလျှင် အမျိုးယုတ်တို့သည်သာ မင်း၏ ချစ်မြတ်နိုးအပ်သူ၊ စိုးပိုင်သူ ဖြစ်ကြလတ္တံ့၊ အမျိုးကောင်းသားတို့ကား မထင်ရှားဘဲ ဆင်းရဲနွမ်းပါးကြလတ္တံ့။ ထိုသူတို့သည် မင်းအား မိမိတို့၏ စကားကို နာယူစေပြီးလျှင် တရားဆုံးဖြတ်ရာ အရပ်စသည်တို့၌ တန်ခိုးအာဏာကြီးမားသူများ ဖြစ်ကြ၍ အားနည်းသော သူတို့၏ အစဉ်အဆက် ဆင်းသက်လာသော လယ်ယာ မြေကွက် စသည်တို့ကို 'ငါတို့ ပိုင်ဆိုင်သော အရာများ ဖြစ်သည်' ဟု စွပ်စွဲတရားစွဲဆိုကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုအစစ်အမှန် ပိုင်ရှင်တို့သည် 'သင်တို့အပိုင်မဟုတ်၊ ငါတို့အပိုင်ဖြစ်သည်' ဟု လာရောက်ကာ တရားရုံးစသည်တို့၌ ငြင်းခုံကြသော် ကြိမ်လုံးစသည်တို့ဖြင့် ရိုက်နှက်စေ၍ လည်ပင်းကို ကိုင်ဆွဲကာ ဆွဲထုတ်စေပြီးလျှင် 'မိမိတို့၏ အတိုင်းအဆကို မသိကြဘဲ ငါတို့နှင့် ငြင်းခုံရဲသလော၊ ယခု သင်တို့ကို ရိုက်နှက်စေပြီး မင်းကြီးအား လျှောက်တင်ကာ လက်ခြေ ဖြတ်ခြင်းစသည်တို့ကို ပြုလုပ်စေအံ့' ဟု ခြိမ်းခြောက်ကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုသူတို့သည် ထိုသူတို့၏ ဘေးကြောင့် မိမိတို့ ပိုင်ဆိုင်သော ပစ္စည်းတို့ကို 'သင်တို့အပိုင်သာ ဖြစ်ပါသည်၊ ယူကြပါကုန်' ဟု အပ်နှံ၍ မိမိတို့ အိမ်သို့ ဝင်ကာ ကြောက်ရွံ့လျက် အိပ်စက်ကြရကုန်လတ္တံ့။ ယုတ်မာသော ရဟန်းတို့သည်လည်း သီလချစ်မြတ်နိုးသော သီလဝန္တရဟန်းတို့ကို အလိုရှိသလို ညှဉ်းဆဲကြကုန်လတ္တံ့။ သီလချစ်မြတ်နိုးသော ရဟန်းတို့သည် အားကိုးရာ မရကြသဖြင့် တောသို့ ဝင်၍ ဆိတ်ငြိမ်သော နေရာတို့၌ ပုန်းအောင်းနေကြကုန်လတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် အမျိုးယုတ်သော သူတို့သည်လည်းကောင်း၊ ယုတ်မာသော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း ညှဉ်းဆဲအပ်ကုန်သော အမျိုးနှင့်ပြည့်စုံသော အမျိုးကောင်းသားတို့သည်လည်းကောင်း၊ သီလရှိသော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း ဆိတ်တို့၏ ဘေးကြောင့် ဝံပုလွေတို့ ပြေးရသော ကာလကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်ခြောက်ကြိမ်မြောက် အိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။ ဤသို့လျှင် ထိုထိုသော ပျက်စီးခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်ကုန်သော ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အိပ်မက်ကြီးတို့ကို မြင်မက်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'ကောသလမင်းကဲ့သို့ ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အိပ်မက်တို့ကို' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤ၌လည်း ရှေ့ပြေးနိမိတ်အဖြစ် မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားရှိခြင်း၊ မရှိခြင်း၏ နိမိတ်ဖြစ်သော အိပ်မက်ကို မြင်မက်သောသူသည် မိမိ၏ ကံအရှိန်အဝါကြောင့် မြင်မက်၏။ ကောသလမင်းကဲ့သို့ လောက၏ အကျိုးစီးပွားရှိခြင်း၊ မရှိခြင်း၏ နိမိတ်ဖြစ်သော အိပ်မက်ကို မြင်မက်ခြင်းမူကား သတ္တဝါအားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော သာဓာရဏကံ၏ အရှိန်အဝါကြောင့် မြင်မက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိမှတ်အပ်၏။

---

กุทฺธา หิ เทวตาติ มหานาควิหาเร มหาเถรสฺส กุทฺธา เทวตา วิย. โรหเณ กิร มหานาควิหาเร มหาเถโร ภิกฺขุสงฺฆํ อนปโลเกตฺวาว เอกํ นาครุกฺขํ ฉินฺทาเปสิ. รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา เถรสฺส กุทฺธา ปฐมเมว นํ สจฺจสุปิเนน ปโลเภตฺวา ปจฺฉา ‘‘อิโต เต สตฺตทิวสมตฺถเก อุปฏฺฐาโก ราชา มริสฺสตี’’ติ สุปิเน อาโรเจสิ. เถโร ตํ กถํ อาหริตฺวา ราโชโรธานํ อาจิกฺขิ. ตา เอกปฺปหาเรเนว มหาวิรวํ วิรวึสุ. ราชา ‘‘กึ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิ. ตา ‘‘เอวํ เถเรน วุตฺต’’นฺติ อาโรจยึสุ. ราชา ทิวสํ คณาเปตฺวา สตฺตาเห วีติวตฺเต เถรสฺส หตฺถปาเท ฉินฺทาเปสิ. เอกนฺตํ สจฺจเมว โหตีติ ผลสฺส สจฺจภาวโต วุตฺตํ, ทสฺสนํ [Pg.70] ปน วิปลฺลตฺถเมว. เตเนว ปหีนวิปลฺลาสา ปุพฺพนิมิตฺตภูตมฺปิ สุปินํ น ปสฺสนฺติ. ทฺวีหิ ตีหิปิ การเณหิ กทาจิ สุปินํ ปสฺสตีติ อาห ‘‘สํสคฺคเภทโต’’ติ. ‘‘อเสขา น ปสฺสนฺติ ปหีนวิปลฺลาสตฺตา’’ติ วจนโต จตุนฺนมฺปิ การณานํ วิปลฺลาสา เอว มูลการณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“အမျက်ထွက်ကုန်သော နတ်တို့သည်လည်း” ဟူသည်မှာ မဟာနာဂဝိဟာရကျောင်းတိုက်ရှိ မဟာထေရ်အပေါ်၌ အမျက်ထွက်သော နတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ကြားဖူးသည်ကား ရုဟဏတိုင်း မဟာနာဂဝိဟာရကျောင်းတိုက်၌ မဟာထေရ်သည် ဘိက္ခုသံဃာအား ခွင့်မပန်ဘဲ ကံ့ကော်ပင် (နဂါးပတ်ပင်) တစ်ပင်ကို ခုတ်စေခဲ့၏။ ထိုအပင်၌ နေသောနတ်သည် မဟာထေရ်အား အမျက်ထွက်သဖြင့် ရှေးဦးစွာ ထိုမဟာထေရ်အား မှန်သော အိပ်မက်ဖြင့် ဖျားယောင်းပြီးနောက် “ယနေ့မှစ၍ ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ အရှင်ဘုရားကို လုပ်ကျွေးသော မင်းကြီး သေလိမ့်မည်” ဟု အိပ်မက်၌ ပြောကြားခဲ့၏။ မဟာထေရ်သည် ထိုစကားကို ဆောင်ယူ၍ မင်း၏ နန်းတွင်းသူတို့အား ပြောကြားခဲ့၏။ ထိုနန်းတွင်းသူတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပြင်းစွာ ငိုကြွေးကြကုန်၏။ မင်းကြီးက “ဒါ ဘာလဲ” ဟု မေးရာ၊ နန်းတွင်းသူတို့က “မဟာထေရ်က ဤသို့ မိန့်ကြားပါသည်” ဟု လျှောက်တင်ကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည် ရက်များကို ရေတွက်စေပြီး ခုနစ်ရက်မြောက် လွန်မြောက်သောအခါ မဟာထေရ်၏ လက်ခြေတို့ကို ဖြတ်စေခဲ့၏။ “ဧကန် မှန်သည်သာဖြစ်၏” ဟူသည် အကျိုးတရား၏ မှန်ကန်သော အဖြစ်ကြောင့် ပြောခြင်းဖြစ်သော်လည်း အိပ်မက်မြင်မက်ခြင်းမှာမူ ဖောက်ပြန်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဖောက်ပြန်မှု (ဝိပ္ပလ္လာသ) ကင်းပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ရှေ့ပြေးနိမိတ်ဖြစ်သော အိပ်မက်ကိုမျှ မမြင်မက်ကြကုန်။ အကြောင်းရင်း နှစ်မျိုး သုံးမျိုးတို့ကြောင့် တစ်ခါတစ်ရံ အိပ်မက်မြင်မက်တတ်သည်ကို ရည်ညွှန်း၍ “သံသဂ္ဂဘေဒတော (ဓာတ်စု၊ အာရုံ နှောင့်ယှက်မှု အပြားကြောင့်)” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ကင်းပြီးသော ဝိပ္ပလ္လာသ ရှိကြကုန်သောကြောင့် အိပ်မက်မမြင်မက်ကြကုန်” ဟူသော စကားတော်အရ အကြောင်းလေးပါးလုံးတို့၏ မူလအကြောင်းရင်းမှာ ဝိပ္ပလ္လာသ (ဖောက်ပြန်မှားယွင်းမှု) သာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။

---

ตนฺติ สุปินกาเล ปวตฺตํ ภวงฺคจิตฺตํ. รูปนิมิตฺตาทิอารมฺมณนฺติ กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตโต อญฺญํ รูปนิมิตฺตาทิอารมฺมณํ น โหติ. อีทิสานีติ ปจฺจกฺขโต อนุภูตปุพฺพปริกปฺปิตรูปาทิอารมฺมณานิ เจว ราคาทิสมฺปยุตฺตานิ จ. สพฺโพหาริกจิตฺเตนาติ ปกติจิตฺเตน.

“ထိုစိတ်” ဟူသည် အိပ်မက်မက်စဉ် ဖြစ်ပေါ်သော ဘဝင်စိတ်တည်း။ “ရူပနိမိတ် စသောအာရုံ” ဟူသည် ကံ၊ ကမ္မနိမိတ်၊ ဂတိနိမိတ်တို့မှ တစ်ပါးသော ရူပနိမိတ် စသောအာရုံ မဟုတ်သည် မဟုတ် (မဟုတ်သည်ကို ဆိုလိုသည်မဟုတ်၊ ကံစသည်တို့မှ တစ်ပါးသော အာရုံသာ ဖြစ်သည်)။ “ဤသို့သဘောရှိသော အာရုံတို့” ဟူသည် ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက် ခံစားဖူးသော၊ ကြံစည်စိတ်ကူးအပ်သော ရူပစသောအာရုံတို့ လည်းကောင်း၊ ရာဂစသည်နှင့် ယှဉ်သော စိတ်တို့ လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ “သဗ္ဗောဟာရိကစိတ်ဖြင့်” ဟူသည် ပကတိစိတ် (ဝီထိစိတ်) ဖြင့် ဖြစ်သည်။

---

ทฺวีหิ อนฺเตหิ มุตฺโตติ กุสลากุสลสงฺขาเตหิ ทฺวีหิ อนฺเตหิ มุตฺโต. อาวชฺชนตทารมฺมณกฺขเณติ อิทํ ยาว ตทารมฺมณุปฺปตฺติ, ตาว ปวตฺตจิตฺตวารํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘สุปิเนเนว ทิฏฺฐํ วิย เม, สุตํ วิย เมติ กถนกาเล ปน อพฺยากโตเยว อาวชฺชนมตฺตสฺเสว อุปฺปชฺชนโต’’ติ วทนฺติ. เอวํ วทนฺเตหิ ปญฺจทฺวาเร ทุติยโมฆวาเร วิย มโนทฺวาเรปิ อาวชฺชนํ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชิตฺวา ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวา ภวงฺคํ โอตรตีติ อธิปฺเปตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ เอกจิตฺตกฺขณิกสฺส อาวชฺชนสฺส อุปฺปตฺติยํ ‘‘ทิฏฺฐํ วิย เม, สุตํ วิย เม’’ติ กปฺปนาย อสมฺภวโต. เอตฺถ จ ‘‘สุปินนฺเตปิ ตทารมฺมณวจนโต ปจฺจุปฺปนฺนวเสน อตีตวเสน วา สภาวธมฺมา สุปินนฺเต อารมฺมณํ โหนฺตี’’ติ วทนฺติ. ‘‘ยทิปิ สุปินนฺเต วิภูตํ หุตฺวา อุปฏฺฐิเต รูปาทิวตฺถุมฺหิ ตทารมฺมณํ วุตฺตํ, ตถาปิ สุปินนฺเต อุปฏฺฐิตนิมิตฺตสฺส ปริกปฺปวเสน คเหตพฺพตาย ทุพฺพลภาวโต ทุพฺพลวตฺถุกตฺตาติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. เกจิ ปน ‘‘กรชกายสฺส นิรุสฺสาหสนฺตภาวปฺปตฺติโต ตนฺนิสฺสิตหทยวตฺถุ น สุปฺปสนฺนํ โหติ, ตโต ตนฺนิสฺสิตาปิ จิตฺตปฺปวตฺติ น สุปฺปสนฺนา อสุปฺปสนฺนวฏฺฏินิสฺสิตทีปปฺปภา วิย, ตสฺมา ทุพฺพลวตฺถุกตฺตาติ เอตฺถ ทุพฺพลหทยวตฺถุกตฺตา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. วีมํสิตฺวา ยุตฺตตรํ คเหตพฺพํ.

“အစွန်းနှစ်ပါးမှ လွတ်၏” ဟူသည် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ဟု ဆိုအပ်သော အစွန်းနှစ်ပါးမှ လွတ်သည်ကို ဆိုသည်။ “ဆင်ခြင်ခြင်း (အာဝဇ္ဇန်း) နှင့် တဒါရုံခဏ၌” ဟူသော ဤစကားကို တဒါရုံဖြစ်ပေါ်သည်အထိ ဖြစ်ပွားသော စိတ်ဝါရကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ “ငါသည် အိပ်မက်ဖြင့် မြင်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ကြားရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟု ပြောဆိုသောအခါ၌မူကား အဗျာကတဖြစ်သော အာဝဇ္ဇန်းမျှသာ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့်တည်း” ဟု ကျမ်းပြုဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့ ပြောဆိုကြသော ကျမ်းပြုဆရာတို့သည် ငါးဒွါရ၌ ဒုတိယမောဃဝါရကဲ့သို့ မနောဒွါရ၌လည်း အာဝဇ္ဇန်းသည် နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ် ဖြစ်ပေါ်၍ ဇော၏နေရာ၌ တည်လျက် ဘဝင်သို့ သက်ဆင်း၏ဟု ရည်ရွယ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏၊ အကြောင်းမူကား တစ်စိတ်ခဏမျှသာဖြစ်သော အာဝဇ္ဇန်း ဖြစ်ပေါ်ရာ၌ “ငါ မြင်သကဲ့သို့၊ ကြားသကဲ့သို့” ဟု စိတ်ကူးကြံစည်ခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဤ၌လည်း “အိပ်မက်၌လည်း တဒါရုံစကားကို မိန့်ဆိုသောကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်အားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အတိတ်အားဖြင့် သော်လည်းကောင်း သဘာဝတရားတို့သည် အိပ်မက်၌ အာရုံ ဖြစ်ကုန်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “အိပ်မက်၌ ထင်ရှားဖြစ်၍ ထင်လာသော ရူပစသော ဝတ္ထုအာရုံ၌ တဒါရုံကို မိန့်ဆိုသော်လည်း အိပ်မက်၌ ထင်လာသော နိမိတ်ကို ကြံစည်စိတ်ကူးမှု (ပရိကပ်) အားဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် အားနည်းသောသဘော ရှိသဖြင့် အားနည်းသော ဝတ္ထုရှိသောကြောင့်ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား “ကရဇကာယ (ရုပ်ကိုယ်တည်းဟူသော ကိုယ်) ၏ အားထုတ်မှု ကင်းငြိမ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် ထိုကိုယ်ကို မှီရာဖြစ်သော ဟဒယဝတ္ထုသည် မကြည်လင်၊ ထိုကြောင့် ထိုဟဒယဝတ္ထုကို မှီသော စိတ်၏ဖြစ်စဉ်သည်လည်း မကြည်မလင်သော မီးစာကို မှီသော ဆီမီးရောင်ကဲ့သို့ မကြည်လင်ပေ၊ ထို့ကြောင့် အားနည်းသော ဝတ္ထုရှိသောကြောင့် ဟူရာ၌ အားနည်းသော ဟဒယဝတ္ထုရှိသောကြောင့်ဟု အနက်ကို ဆိုကြကုန်၏။” စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ သင့်လျော်သည်ကို ယူအပ်၏။

---

สุปินนฺตเจตนาติ มโนทฺวาริกชวนวเสน ปวตฺตา สุปินนฺตเจตนา. สุปินญฺหิ ปสฺสนฺโต มโนทฺวาริเกเนว ชวเนน ปสฺสติ, น ปญฺจทฺวาริเกน. ปฏิพุชฺฌนฺโต จ มโนทฺวาริเกเนว ปฏิพุชฺฌติ, น ปญฺจทฺวาริเกน. นิทฺทายนฺตสฺส หิ มหาวฏฺฏึ ชาเลตฺวา ทีเป จกฺขุสมีปํ อุปนีเต ปฐมํ จกฺขุทฺวาริกํ อาวชฺชนํ ภวงฺคํ น อาวฏฺเฏติ, มโนทฺวาริกเมว อาวฏฺเฏติ. อถ ชวนํ ชวิตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ. ทุติยวาเร จกฺขุทฺวาริกอาวชฺชนํ ภวงฺคํ อาวฏฺเฏติ[Pg.71], ตโต จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ ชวนปริโยสานานิ ปวตฺตนฺติ, ตทนนฺตรํ ภวงฺคํ ปวตฺตติ. ตติยวาเร มโนทฺวาริกอาวชฺชเนน ภวงฺเค อาวฏฺฏิเต มโนทฺวาริกชวนํ ชวติ. เตน จิตฺเตน ‘‘กึ อยํ อิมสฺมึ ฐาเน อาโลโก’’ติ ชานาติ. ตถา นิทฺทายนฺตสฺส กณฺณสมีเป ตูริเยสุ ปคฺคหิเตสุ, ฆานสมีเป สุคนฺเธสุ วา ทุคฺคนฺเธสุ วา ปุปฺเผสุ อุปนีเตสุ, มุเข สปฺปิมฺหิ วา ผาณิเต วา ปกฺขิตฺเต, ปิฏฺฐิยํ ปาณินา ปหาเร ทินฺเน ปฐมํ โสตทฺวาริกาทีนิ อาวชฺชนานิ ภวงฺคํ น อาวฏฺเฏนฺติ, มโนทฺวาริกเมว อาวฏฺเฏติ, อถ ชวนํ ชวิตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ. ทุติยวาเร โสตทฺวาริกาทีนิ อาวชฺชนานิ ภวงฺคํ อาวฏฺเฏนฺติ, ตโต โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณาทีนิ ชวนปริโยสานานิ ปวตฺตนฺติ, ตทนนฺตรํ ภวงฺคํ วตฺตติ. ตติยวาเร มโนทฺวาริกอาวชฺชเนน ภวงฺเค อาวฏฺฏิเต มโนทฺวาริกชวนํ ชวติ, เตน จิตฺเตน ญตฺวา ‘‘กึ อยํ อิมสฺมึ ฐาเน สทฺโท, สงฺขสทฺโท เภริสทฺโท’’ติ วา ‘‘กึ อยํ อิมสฺมึ ฐาเน คนฺโธ, มูลคนฺโธ’’ติ วา ‘‘กึ อิทํ มยฺหํ มุขํ ปกฺขิตฺตํ, สปฺปีติ วา ผาณิต’’นฺติ วา ‘‘เกนมฺหิ ปิฏฺฐิยํ ปหโฏ, อติพทฺโธ เม ปหาโร’’ติ วา วตฺตา โหติ. เอวํ มโนทฺวาริกชวเนเนว ปฏิพุชฺฌติ, น ปญฺจทฺวาริเกน. สุปินมฺปิ เตเนว ปสฺสติ, น ปญฺจทฺวาริเกน. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“အိပ်မက်၌ဖြစ်သော စေတနာ” ဟူသည် မနောဒွါရိကဇော အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားသော အိပ်မက်၌ဖြစ်သော စေတနာတည်း။ အိပ်မက်မြင်မက်သော သူသည် မနောဒွါရိကဇောဖြင့်သာ မြင်မက်၏၊ ပဉ္စဒွါရိကဇောဖြင့် မမြင်မက်။ နိုးသောသူသည်လည်း မနောဒွါရိကဇောဖြင့်သာ နိုး၏၊ ပဉ္စဒွါရိကဇောဖြင့် မနိုး။ အိပ်ပျော်နေသောသူအား မီးစာကြီးကို ညှိထွန်း၍ ဆီမီးကို မျက်စိအနီးသို့ ဆောင်ယူအပ်သည်ရှိသော် ရှေးဦးစွာ စက္ခုဒွါရိကအာဝဇ္ဇန်းသည် ဘဝင်ကို မလှည့်ပတ်နိုင်၊ မနောဒွါရိကအာဝဇ္ဇန်းကိုသာ လှည့်ပတ်၏။ ထိုအခါ ဇောသည် စော၍ ဘဝင်သို့ သက်ဆင်း၏။ ဒုတိယအကြိမ်၌မူ စက္ခုဒွါရိကအာဝဇ္ဇန်းသည် ဘဝင်ကို လှည့်ပတ်၏၊ ထိုမှတစ်ပါး စက္ခုဝိညာဉ်စသော တရားတို့သည် ဇောအဆုံးရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ပွားကုန်၏၊ ထိုနောက်မှ ဘဝင်စိတ် ဖြစ်ပွား၏။ တတိယအကြိမ်၌ မနောဒွါရိကအာဝဇ္ဇန်းဖြင့် ဘဝင်ကို လှည့်ပတ်အပ်သည်ရှိသော် မနောဒွါရိကဇောသည် စော၏။ ထိုစိတ်ဖြင့် “ဤနေရာ၌ ဤအလင်းရောင်ကား ဘာလဲ” ဟု သိ၏။ ထို့အတူ အိပ်ပျော်နေသောသူ၏ နားအနီး၌ တူရိယာတို့ကို တီးမှုတ်အပ်သော်လည်းကောင်း၊ နှာခေါင်းအနီး၌ မွှေးသော ပန်း၊ နံသော ပန်းတို့ကို ဆောင်ယူအပ်သော်လည်းကောင်း၊ ခံတွင်း၌ ထောပတ် သို့မဟုတ် တင်လဲကို ထည့်အပ်သော်လည်းကောင်း၊ ကျော၌ လက်ဝါးဖြင့် ရိုက်ပုတ်အပ်သော်လည်းကောင်း ရှေးဦးစွာ သောတဒွါရိကစသော အာဝဇ္ဇန်းတို့သည် ဘဝင်ကို မလှည့်ပတ်နိုင်ကုန်၊ မနောဒွါရိကအာဝဇ္ဇန်းကိုသာ လှည့်ပတ်၏၊ ထိုအခါ ဇောသည် စော၍ ဘဝင်သို့ သက်ဆင်း၏။ ဒုတိယအကြိမ်၌ သောတဒွါရိကစသော အာဝဇ္ဇန်းတို့သည် ဘဝင်ကို လှည့်ပတ်ကုန်၏၊ ထိုမှတစ်ပါး သောတ၊ ဃာန၊ ဇိဝှါ၊ ကာယဝိညာဉ်စသော တရားတို့သည် ဇောအဆုံးရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ပွားကုန်၏၊ ထိုနောက်မှ ဘဝင်စိတ် ဖြစ်ပွား၏။ တတိယအကြိမ်၌ မနောဒွါရိကအာဝဇ္ဇန်းဖြင့် ဘဝင်ကို လှည့်ပတ်အပ်သည်ရှိသော် မနောဒွါရိကဇောသည် စော၏၊ ထိုစိတ်ဖြင့် သိ၍ “ဤနေရာ၌ ဤအသံကား ဘာလဲ၊ ခရုသင်းသံလော၊ စည်သံလော” ဟုလည်းကောင်း၊ “ဤနေရာ၌ ဤအနံ့ကား ဘာလဲ၊ အမြစ်နံ့လော” ဟုလည်းကောင်း၊ “ငါ့ခံတွင်းသို့ ထည့်အပ်သောအရာကား အဘယ်နည်း၊ ထောပတ်လော၊ တင်လဲလော” ဟုလည်းကောင်း၊ “ငါ့ကို ကျော၌ အဘယ်သူ ရိုက်သနည်း၊ ငါ့အား အရိုက်ခံရခြင်းသည် ပြင်းထန်ပေစွ” ဟုလည်းကောင်း ပြောဆိုတတ်သူ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် မနောဒွါရိကဇောဖြင့်သာ နိုး၏၊ ပဉ္စဒွါရိကဇောဖြင့် မနိုး။ အိပ်မက်ကိုလည်း ထိုမနောဒွါရိကဇောဖြင့်သာ မြင်မက်၏၊ ပဉ္စဒွါရိကဇောဖြင့် မမြင်မက်။ ကြွင်းသောစကားသည် ဤ၌ အလွယ်တကူ သိနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏။

---

มหาสุปินสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မဟာသုပိနသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๗. วสฺสสุตฺตวณฺณนา

၇. ဝဿသုတ်အဖွင့်

---

๑๙๗. สตฺตเม อุตุสมุฏฺฐานนฺติ วสฺสิเก จตฺตาโร มาเส อุปฺปนฺนํ. อกาเลปีติ จิตฺตเวสาขมาเสสุปิ. วสฺสวลาหกเทวปุตฺตานญฺหิ อตฺตโน รติยา กีฬิตุกามตาจิตฺเต อุปฺปนฺเน อกาเลปิ เทโว วสฺสติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร วสฺสวลาหกเทวปุตฺโต วากรกุฏกวาสิขีณาสวตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. เถโร ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉิ. อหํ, ภนฺเต, วสฺสวลาหกเทวปุตฺโตติ. ตุมฺหากํ กิร จิตฺเตน เทโว วสฺสตีติ. อาม, ภนฺเตติ. ปสฺสิตุกามา มยนฺติ. เตมิสฺสถ, ภนฺเตติ. เมฆสีสํ วา คชฺชิตํ วา น ปญฺญายติ, กถํ เตมิสฺสามาติ. ภนฺเต, อมฺหากํ จิตฺเตน เทโว วสฺสติ, ตุมฺเห ปณฺณสาลํ ปวิสถาติ. ‘‘สาธุ, เทวปุตฺตา’’ติ ปาเท โธวิตฺวา ปณฺณสาลํ [Pg.72] ปาวิสิ. เทวปุตฺโต ตสฺมึ ปวิสนฺเตเยว เอกํ คีตํ คายิตฺวา หตฺถํ อุกฺขิปิ, สมนฺตา ติโยชนฏฺฐานํ เอกเมฆํ อโหสิ. เถโร อทฺธตินฺโต ปณฺณสาลํ ปวิฏฺโฐติ.

၁၉၇. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ် (ဝဿသုတ်) ၌ “ဥတုသမုဋ္ဌာနံ” ဟူသည် မိုးဥတု လေးလပတ်လုံး ဖြစ်ပေါ်လာသော မိုးကို ဆိုလိုသည်။ “အကာလေပိ” ဟူသည် တန်ခူး၊ ကဆုန်လတို့၌လည်း (ရွာသွန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။ မိုးတိမ်ကို အစိုးရသော (ဝဿဝလာဟက) နတ်သားတို့သည် မိမိတို့ ပျော်ပါး ကစားလိုသောစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ အခါမဟုတ်သည်၌လည်း မိုးရွာသွန်းတတ်၏။ ထိုအရာ၌ ဤဝတ္ထုရှိ၏ - ဝါကရကုဋကကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော ခီဏာသဝ (ရဟန္တာ) မထေရ်မြတ်ထံသို့ ဝဿဝလာဟကနတ်သားတစ်ပါးသည် ရောက်လာပြီးလျှင် ရှိခိုး၍ ရပ်နေ၏။ မထေရ်မြတ်က “သင်သည် ဘယ်သူနည်း” ဟု မေးတော်မူ၏။ “အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်သည် ဝဿဝလာဟက နတ်သားဖြစ်ပါသည်” ဟု လျှောက်၏။ “သင်တို့၏ စိတ်အလိုအတိုင်း မိုးရွာစေနိုင်သည်ဆိုသည်မှာ ဟုတ်ပါသလော” ဟု မေးရာ၊ “ဟုတ်ပါသည် ဘုရား” ဟု လျှောက်၏။ “ငါတို့သည် မြင်လိုကြကုန်၏” ဟု မထေရ်က မိန့်တော်မူသောအခါ၊ “အရှင်ဘုရားတို့ စိုစွတ်ပါလိမ့်မည်” ဟု လျှောက်၏။ “မိုးတိမ်ဦးကိုသော်လည်းကောင်း၊ မိုးချုန်းသံကိုသော်လည်းကောင်း မတွေ့ရပါဘဲ၊ မည်သို့လျှင် စိုစွတ်ပါမည်နည်း” ဟု မေးတော်မူရာ၊ “အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်တို့၏ စိတ်ဖြင့် မိုးရွာစေနိုင်ပါသည်၊ အရှင်ဘုရားသည် သစ်ရွက်မိုးကျောင်းသို့ ဝင်တော်မူပါ” ဟု လျှောက်၏။ “ကောင်းပြီ နတ်သား” ဟု ဆိုကာ ခြေတို့ကို ဆေးကြောပြီးလျှင် သစ်ရွက်မိုးကျောင်းသို့ ဝင်တော်မူ၏။ နတ်သားသည် ထိုမထေရ်ကျောင်းထဲသို့ ဝင်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် သီချင်းတစ်ပုဒ်ကို သီဆိုကာ လက်ကို မြှောက်လိုက်၏၊ ပတ်ဝန်းကျင် သုံးယူဇနာအတွင်း၌ မိုးတိမ်တစ်ခုတည်း ဖြစ်သွားလေသည်။ မထေရ်မြတ်သည် ကိုယ်ခန္ဓာ တစ်ဝက်မျှသာ စိုစွတ်လျက် သစ်ရွက်မိုးကျောင်းသို့ ဝင်တော်မူခဲ့ရလေသည်။

---

วสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဝဿသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๘-๙. วาจาสุตฺตาทิวณฺณนา

၈-၉. ဝါစာသုတ်စသော အဖွင့်

---

๑๙๘-๙. อฏฺฐเม องฺเคหีติ การเณหิ. องฺคียนฺติ เหตุภาเวน ญายนฺตีติ องฺคานิ, การณานิ. การณตฺเถ จ องฺค-สทฺโท. ปญฺจหีติ เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนํ. สมนฺนาคตาติ สมนุอาคตา ปวตฺตา ยุตฺตา จ. วาจาติ สมุลฺลปน-วาจา. ยา ‘‘วาจา คิรา พฺยปฺปโถ’’ติ (ธ. ส. ๖๓๖) จ, ‘‘เนลา กณฺณสุขา’’ติ (ที. นิ. ๑.๙) จ อาคจฺฉติ. ยา ปน ‘‘วาจาย เจ กตํ กมฺม’’นฺติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ กายกมฺมทฺวาร) เอวํ วิญฺญตฺติ จ, ‘‘ยา จตูหิ วจีทุจฺจริเตหิ อารติ…เป… อยํ วุจฺจติ สมฺมาวาจา’’ติ (ธ. ส. ๒๙๙) เอวํ วิรติ จ, ‘‘ผรุสวาจา, ภิกฺขเว, อาเสวิตา ภาวิตา พหุลีกตา นิรยสํวตฺตนิกา โหตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๔๐) เอวํ เจตนา จ วาจาติ อาคตา, น สา อิธ อธิปฺเปตา. กสฺมา? อภาสิตพฺพโต. ‘‘สุภาสิตา โหติ, โน ทุพฺภาสิตา’’ติ หิ วุตฺตํ. สุภาสิตาติ สุฏฺฐุ ภาสิตา. เตนสฺสา อตฺถาวหตํ ทีเปติ. อนวชฺชาติ ราคาทิอวชฺชรหิตา. อิมินาสฺส การณสุทฺธึ อคติคมนาทิปฺปวตฺตโทสาภาวญฺจ ทีเปติ. ราคโทสาทิวิมุตฺตญฺหิ ยํ ภาสโต อนุโรธวิวชฺชนโต อคติคมนํ ทุรสมุสฺสิตเมวาติ. อนนุวชฺชาติ อนุวาทวิมุตฺตา. อิมินาสฺสา สพฺพาการสมฺปตฺตึ ทีเปติ. สติ หิ สพฺพาการสมฺปตฺติยํ อนนุวชฺชตาติ. วิญฺญูนนฺติ ปณฺฑิตานํ. เตน นินฺทาปสํสาสุ พาลา อปฺปมาณาติ ทีเปติ.

၁၉၈-၉. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ “အင်္ဂေဟိ” ဟူသည် အကြောင်းတို့ဖြင့် (ဟု ဆိုလိုသည်)။ “အင်္ဂီယန္တိ ဟေတုဘာဝေန ဉာယန္တီတိ အင်္ဂါနိ၊ kāraṇāni” ဟု အကြောင်းတရား ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သိအပ်သောကြောင့် အင်္ဂါမည်၏၊ အကြောင်းများတည်း။ အင်္ဂသဒ္ဒါသည် အကြောင်းအနက်၌ ရှိ၏။ “ပဉ္စဟိ” ဟူသော ပုဒ်၌ ပဉ္စမဝိဘတ် (နိဿက္ကဝစန) ကို အကြောင်းအနက်၌ သုံးထားသည်။ “သမန္နာဂတာ” ဟူသည် လိုက်လျောညီညွတ်စွာ ဖြစ်ပေါ်သော၊ ယှဉ်စပ်အပ်သော။ “ဝါစာ” ဟူသည် နှုတ်မြွက်စကား။ “ဝါစာ ဂိရာ ဗျပ္ပထော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “နေလာ ကဏ္ဏသုခါ” ဟူ၍လည်းကောင်း လာရှိသော စကားကို ဆိုလိုသည်။ “ဝါစာယ စေ ကတံ ကမ္မံ” ဟူ၍ ဤသို့လာသော ဝိညတ်တရား၊ “ယာ စတူဟိ ဝစီဒုစ္စရိတေဟိ အာရတိ...ပ... အယံ ဝုစ္စတိ သမ္မာဝါစာ” ဟူ၍ ဤသို့လာသော ဝိရတီတရား၊ “ဖရုသဝါစာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာသေဝိတာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ နိရယသံဝတ္တနိကာ ဟောတိ” ဟူ၍ ဤသို့လာသော စေတနာတရားကိုလည်း ‘ဝါစာ’ ဟု သုံးနှုန်းသော်လည်း ထိုတရားတို့ကို ဤနေရာ၌ အလိုမရှိအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ပြောဆိုဖွယ် မဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ “သုဘာသိတာ ဟောတိ၊ နော ဒုဗ္ဘာသိတာ” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော။ “သုဘာသိတာ” ဟူသည် ကောင်းစွာပြောဆိုအပ်သော။ ထိုစကားဖြင့် ထိုစကား၏ အကျိုးဆောင်နိုင်မှုကို ပြတော်မူ၏။ “အနဝဇ္ဇာ” ဟူသည် ရာဂစသော အပြစ်ကင်းသော။ ဤပုဒ်ဖြင့် ထိုစကား၏ အကြောင်းစင်ကြယ်ခြင်း၊ အဂတိလိုက်စားခြင်းစသော ဖြစ်ပွားတတ်သော အပြစ်မရှိခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ ရာဂ ဒေါသစသည်တို့မှ ကင်းလွတ်သောကြောင့် ပြောဆိုရာ၌ လိုက်လျောမှု၊ ဆန့်ကျင်မှုကို စွန့်ပယ်နိုင်သဖြင့် အဂတိလိုက်စားခြင်းသည် အလွန်ဝေးကွာလှပေ၏။ “အနနုဝဇ္ဇာ” ဟူသည် ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်းမှ ကင်းလွတ်သော။ ဤပုဒ်ဖြင့် ထိုစကား၏ အလုံးစုံသော အင်္ဂါရပ် ပြည့်စုံခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ အလုံးစုံသောအင်္ဂါရပ် ပြည့်စုံမှသာ ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်စရာ မရှိခြင်းဖြစ်၏။ “ဝိညူနံ” ဟူသည် ပညာရှိတို့၏။ ထိုစကားဖြင့် ကဲ့ရဲ့ခြင်း ချီးမွမ်းခြင်းတို့၌ လူမိုက်တို့ကို ပမာဏမပြုအပ်ကြောင်း ပြတော်မူ၏။

---

อิเมหิ โขติอาทีนิ ตานิ องฺคานิ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสนฺโต ตํ วาจํ นิคเมติ. ยญฺจ อญฺเญ ปฏิญฺญาทีหิ อวยเวหิ, นามาทีหิ ปเทหิ, ลิงฺควจนวิภตฺติกาลการกสมฺปตฺตีหิ จ สมนฺนาคตํ มุสาวาทาทิวาจมฺปิ สุภาสิตนฺติ มญฺญนฺติ, ตํ ปฏิเสเธติ. อวยวาทิสมนฺนาคตาปิ หิ ตถารูปี [Pg.73] วาจา ทุพฺภาสิตาว โหติ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อนตฺถาวหตฺตา. อิเมหิ ปน ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคตา สเจปิ มิลกฺขุภาสาปริยาปนฺนา ฆฏเจฏิกาคีติกปริยาปนฺนาปิ โหติ, ตถาปิ สุภาสิตาว โลกิยโลกุตฺตรหิตสุขาวหตฺตา. ตถา หิ มคฺคปสฺเส สสฺสํ รกฺขนฺติยา สีหฬเจฏิกาย สีหฬเกเนว ชาติชรามรณยุตฺตํ คีติกํ คายนฺติยา สทฺทํ สุตฺวา มคฺคํ คจฺฉนฺตา สฏฺฐิมตฺตา วิปสฺสกภิกฺขู อรหตฺตํ ปาปุณึสุ.

“ဣမေဟိ ခေါ” စသော စကားတို့ဖြင့် ထိုအင်္ဂါရပ်တို့ကို ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြလျက် ထိုစကားကို နိဂုံးချုပ်ပြတော်မူ၏။ အခြားသူတို့သည် ဝန်ခံချက် (ပဋိညာဉ်) စသော အစိတ်အပိုင်းတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ နာမ်စသော ပုဒ်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ လိင်၊ ဝုစ်၊ ဝိဘတ်၊ ကာလ၊ ကာရက တို့ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ယှဉ်စပ်သဖြင့် မုသာဝါဒစသော စကားကိုပင် ကောင်းစွာပြောဆိုသော စကား (သုဘာသိတ) ဟု ထင်မှတ်ကြကုန်၏၊ ထိုအယူအဆကို တားမြစ်တော်မူ၏။ အစိတ်အပိုင်းစသည်နှင့် ပြည့်စုံသော်လည်း ထိုကဲ့သို့သော စကားသည် မိမိနှင့် သူတစ်ပါးတို့အား အကျိုးမဲ့ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် မကောင်းစွာ ပြောဆိုအပ်သော စကား (ဒုဗ္ဘာသိတ) သာ ဖြစ်၏။ ဤဖော်ပြပါ အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော စကားသည်ကား အကယ်၍ အရိုင်းအစိုင်းဘာသာ (မိလိက္ခဘာသာ) ၌ အကျုံးဝင်သော်လည်းကောင်း၊ ရေအိုးရွက်ကျွန်မ သီဆိုသော သီချင်း၌ အကျုံးဝင်သော်လည်းကောင်း၊ လောကီ လောကုတ္တရာ အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ကောင်းစွာ ပြောဆိုအပ်သော စကား (သုဘာသိတ) သာ ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် လမ်းဘေး၌ ကောက်ပဲသီးနှံ စောင့်နေသော သီဟိုဠ်ကျွန်မတစ်ဦးသည် သီဟိုဠ်ဘာသာဖြင့်ပင် ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်း၊ အိုခြင်း၊ သေခြင်းနှင့် ယှဉ်စပ်သော သီချင်းတစ်ပုဒ်ကို သီဆိုရာ၌ ထိုအသံကို ကြားရသဖြင့် လမ်းသွားလျက်ရှိသော ဝိပဿနာပွားများနေသည့် ရဟန်းတော် အပါးခြောက်ဆယ်တို့သည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူခဲ့ကြကုန်၏။

---

ตถา ติสฺโส นาม อารทฺธวิปสฺสโก ภิกฺขุ ปทุมสฺสรสมีเปน คจฺฉนฺโต ปทุมสฺสเร ปทุมานิ ภญฺชิตฺวา –

ထို့အတူ တိဿအမည်ရှိသော ဝိပဿနာအစပြုနေသည့် ရဟန်းတစ်ပါးသည် ကြာအိုင်အနီးသို့ ဖြတ်သန်းသွားစဉ် ကြာအိုင်၌ ကြာပန်းတို့ကို ခူးဆွတ်ကာ -

---

‘‘ปาโตว ผุลฺลิตโกกนทํ,สูริยาโลเกน ภิชฺชิยเต;

เอวํ มนุสฺสตฺตํ คตา สตฺตา,ชราภิเวเคน มทฺทียนฺตี’’ติ. (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๑๓;

สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔๕๒ สุภาสิตสุตฺตวณฺณนา) –

“နံနက်စောစော ပွင့်သော ကြာနီပန်းသည် နေရောင်ခြည်ကြောင့် ပွင့်လန်းရသကဲ့သို့၊ ဤသို့ လူ့ဘဝသို့ ရောက်ရှိနေကြကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် ဇရာ (အိုခြင်း) ၏ ပြင်းထန်သော အရှိန်အဟုန်ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်ကုန်၏။”

---

อิมํ คีตึ คายนฺติยา เจฏิกาย สุตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต.

ဟူသော ဤသီချင်းကို သီဆိုနေသော ကျွန်မထံမှ ကြားရသဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူခဲ့၏။

---

พุทฺธนฺตเรปิ อญฺญตโร ปุริโส สตฺตหิ ปุตฺเตหิ สทฺธึ อฏวิโต อาคมฺม อญฺญตราย อิตฺถิยา มุสเลน ตณฺฑุเล โกฏฺเฏนฺติยา –

ဘုရားရှင်တို့ ပွင့်တော်မူရာ ကြားကာလ၌လည်း အမျိုးသားတစ်ဦးသည် သားခုနစ်ယောက်နှင့်အတူ တောမှပြန်လာစဉ် အမျိုးသမီးတစ်ဦး မောင်းထောင်းဆုံဖြင့် ဆန်ကို ဖွပ်ထောင်းကာ -

---

‘‘ชราย ปริมทฺทิตํ เอตํ, มิลาตจมฺมนิสฺสิตํ;

มรเณน ภิชฺชติ เอตํ, มจฺจุสฺส ฆาสมามิสํ.

“ဤရုပ်အစုသည် ဇရာ (အိုခြင်း) ဖြင့် ညှဉ်းဆဲအပ်၏၊ ညှိုးနွမ်းသော အရေတို့ဖြင့် ခြံရံအပ်၏၊ သေခြင်းတရားဖြင့် ပျက်စီးရမည်ဖြစ်၏၊ သေမင်း၏ အစာလည်း ဖြစ်၏။

---

‘‘กิมีนํ อาลยํ เอตํ, นานากุณเปน ปูริตํ;

อสุจิภาชนํ เอตํ, ตทลิกฺขนฺธสมํ อิท’’นฺติ. (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๑๓;

สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔๕๒ สุภาสิตสุตฺตวณฺณนา) –

“ဤရုပ်အစုသည် သန်ကောင်တို့၏ ခိုအောင်းရာ ဖြစ်၏၊ အမျိုးမျိုးသော အကောင်ပုပ်တို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေ၏၊ အညစ်အကြေးထည့်ရာ အိုးကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထိုရုပ်အစုသည် လှည့်စားတတ်သော ခန္ဓာအစုနှင့် တူလှပေ၏။”

---

อิมํ คีตํ สุตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺโต สห ปุตฺเตหิ ปจฺเจกโพธึ ปตฺโต. เอวํ อิเมหิ ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตา วาจา สเจปิ มิลกฺขุภาสาย ปริยาปนฺนา ฆฏเจฏิกาคีติกปริยาปนฺนา วาจา โหติ, ตถาปิ สุภาสิตาติ เวทิตพฺพา. สุภาสิตา เอว อนวชฺชา อนนุวชฺชา จ วิญฺญูนํ อตฺถตฺถิกานํ กุลปุตฺตานํ อตฺถปฺปฏิสรณานํ, โน พฺยญฺชนปฺปฏิสรณานนฺติ. นวมํ อุตฺตานเมว.

ဟူသော ဤသီချင်းကို ကြားရပြီး ဆင်ခြင်သုံးသပ်သဖြင့် သားတို့နှင့်အတူ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်သို့ ရောက်တော်မူခဲ့၏။ ဤသို့လျှင် ဤအင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော စကားသည် အကယ်၍ အရိုင်းအစိုင်းဘာသာ (မိလိက္ခဘာသာ) ၌ အကျုံးဝင်သော စကားသော်လည်းကောင်း၊ ရေအိုးရွက်ကျွန်မ သီဆိုသော သီချင်း၌ အကျုံးဝင်သော စကားသော်လည်းကောင်း ဖြစ်သော်လည်း ကောင်းစွာပြောဆိုအပ်သော စကား (သုဘာသိတ) ဟုသာ သိအပ်၏။ အကျိုးကို ရှာဖွေလေ့ရှိကုန်သော၊ အက္ခရာဗျည်းအက္ခရာကို အားမကိုးဘဲ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုသာ အားကိုးလေ့ရှိကုန်သော၊ ပညာရှိ အမျိုးကောင်းသားတို့အဖို့ ထိုစကားသည် ကောင်းစွာပြောဆိုအပ်သော၊ အပြစ်ကင်းသော၊ ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်သော စကားသာ ဖြစ်ပေသည်။ ကိုးခုမြောက်သုတ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေပြီ။

---

วาจาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဝါစာသုတ်စသော အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๑๐. นิสฺสารณียสุตฺตวณฺณนา

၁၀. နိဿာရဏီယသုတ်အဖွင့်

---

๒๐๐. ทสเม [Pg.74] นิสฺสรนฺตีติ นิสฺสรณียาติ วตฺตพฺเพ ทีฆํ กตฺวา นิทฺเทโส. กตฺตริ เหส อนีย-สทฺโท ยถา ‘‘นิยฺยานิยา’’ติ. เตนาห ‘‘นิสฺสฏา’’ติ. กุโต ปน นิสฺสฏา? ยถาสกํ ปฏิปกฺขโต. นิชฺชีวฏฺเฐน ธาตุโยติ อาห ‘‘อตฺตสุญฺญสภาวา’’ติ. อตฺถโต ปน ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตุวิเสโส. ตาทิสสฺส ภิกฺขุโน กิเลสวเสน กาเมสุ มนสิกาโร นตฺถีติ อาห ‘‘วีมํสนตฺถ’’นฺติ, ‘‘เนกฺขมฺมนิยตํ อิทานิ เม จิตฺตํ, กึ นุ โข กามวิตกฺโกปิ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ วีมํสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ปกฺขนฺทนํ นาม อนุปฺปเวโส. โส ปน ตตฺถ นตฺถีติ อาห ‘‘นปฺปวิสตี’’ติ. ปสีทนํ นาม อภิรุจิ. สนฺติฏฺฐนํ ปติฏฺฐานํ. วิมุจฺจนํ อธิมุจฺจนนฺติ. ตํ สพฺพํ ปฏิกฺขิปนฺโต วทติ ‘‘ปสาทํ นาปชฺชตี’’ติอาทิ. เอวํภูตํ ปนสฺส จิตฺตํ ตสฺส กถํ ติฏฺฐตีติ อาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ.

၂၀၀. ဆယ်ခုမြောက်သုတ် (နိဿရဏီယသုတ်)၌ 'နိဿရန္တိ' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'နိဿရဏီယာ' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ အသံကို အရှည်ပြု၍ (နိဿာရဏီယာ ဟု) ညွှန်းဆိုတော်မူသည်။ ဤ၌ 'အနီယ' သဒ္ဒါသည် 'နိယျာနိယာ' ဟူသော သဒ္ဒါကဲ့သို့ ကတ္တုကာရကအနက်၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'လွတ်မြောက်ကုန်သော' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အဘယ်မှ လွတ်မြောက်ကုန်သနည်း? မိမိတို့နှင့် သက်ဆိုင်ရာ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားမှ လွတ်မြောက်ကုန်သတည်း။ အသက်ကင်းသော အနက်ကြောင့် 'ဓာတု' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းသော သဘောရှိသော တရားတို့တည်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အနက်အားဖြင့်မူ ဓမ္မဓာတ်နှင့် မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏ အထူးတည်း။ ထိုသို့သော ရဟန်းအား ကိလေသာစွမ်းဖြင့် ကာမဂုဏ်တို့၌ နှလုံးသွင်းခြင်း မရှိသည်ကို ရည်ရွယ်၍ 'စမ်းသပ်ဆင်ခြင်ခြင်း အကျိုးငှာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ယခု ငါ၏စိတ်သည် နေက္ခမ္မ (ကာမမှ လွတ်မြောက်ခြင်း) ၌ မြဲမြံနေပြီ၊ ကာမဝိတက်သည်လည်း ဖြစ်ဦးမည်လော' ဟု စမ်းသပ်ဆင်ခြင်သော ရဟန်းအား ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ပက္ခန္ဒန' မည်သည် (အာရုံသို့) ဝင်ရောက်ခြင်းတည်း။ ထိုဝင်ရောက်ခြင်းသည် ထိုသူ၏သန္တာန်၌ မရှိသည်ကို ရည်ရွယ်၍ 'မဝင်ရောက်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ပသီဒန' မည်သည် မွေ့လျော်ခြင်းတည်း။ 'သန္တိဋ္ဌန' မည်သည် တည်တံ့ခြင်းတည်း။ 'ဝိမုစ္စန' မည်သည် ဆုံးဖြတ်ခြင်းတည်း။ ထိုအားလုံးကို ပယ်မြစ်လျက် 'ကြည်ညိုခြင်းသို့ မရောက်' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သို့ဖြစ်သော ထိုရဟန်း၏ စိတ်သည် ထိုသူ၏သန္တာန်၌ အဘယ်သို့ တည်သနည်းဟူမူ 'ယထာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

---

ตนฺติ ปฐมชฺฌานํ. อสฺสาติ ภิกฺขุโน. จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ ปริกมฺมจิตฺเตน สทฺธึ ฌานจิตฺตํ เอกตฺตวเสน เอกชฺฌํ กตฺวา วทติ. โคจเร คตตฺตาติ อตฺตโน อารมฺมเณ เอว ปวตฺตตฺตา. อหานภาคิยตฺตาติ ฐิติภาคิยตฺตา. สุฏฺฐุ วิมุตฺตนฺติ วิกฺขมฺภนวิมุตฺติยา สมฺมเทว วิมุตฺตํ. จิตฺตสฺส จ กายสฺส จ วิหนนโต วิฆาโต. ทุกฺขํ ปริทหนโต ปริฬาโห. กามเวทนํ น เวทิยติ อนุปฺปชฺชนโต. นิสฺสรนฺติ ตโตติ นิสฺสรณํ. เก นิสฺสรนฺติ? กามา. เอวญฺจ กามานนฺติ กตฺตุสามิวจนํ สุฏฺฐุ ยุชฺชติ. ยทคฺเคน กามา ตโต นิสฺสฏาติ วุจฺจนฺติ, ตทคฺเคน ฌานมฺปิ กามโต นิสฺสฏนฺติ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ วุตฺตํ ‘‘กาเมหิ นิสฺสฏตฺตา’’ติ. เอวํ วิกฺขมฺภนวเสน กามนิสฺสรณํ วตฺวา อิทานิ สมุจฺเฉทวเสน อจฺจนฺตโต นิสฺสรณํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เสสปเทสูติ เสสโกฏฺฐาเสสุ.

'တံ' ဟူသည် ပထမဈာန်တည်း။ 'အဿ' ဟူသည် ထိုရဟန်းအားတည်း။ 'စိတ်သည် ပြေးဝင်၏' ဟူသည်မှာ ပရိကံစိတ်နှင့်တကွ ဈာန်စိတ်ကို တစ်ခုတည်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် တပေါင်းတည်းပြု၍ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ကျက်စားရာသို့ သွားသောကြောင့်' ဟူသည် မိမိ၏ အာရုံ၌သာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ 'မဆုတ်ယုတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်' ဟူသည် တည်မြဲသော သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။ 'ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်အပ်သော' ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိဖြင့် ကောင်းစွာပင် လွတ်မြောက်အပ်သောအရာကို ဆိုသည်။ စိတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကိုယ်ကိုလည်းကောင်း ပင်ပန်းစေတတ်သောကြောင့် 'ဝိဃာတ' မည်၏။ ဆင်းရဲကို ပူလောင်စေတတ်သောကြောင့် 'ပရိဠာဟ' မည်၏။ ကာမဝေဒနာသည် မဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ကာမဝေဒနာကို မခံစားရပေ။ ထိုမှ လွတ်မြောက်ကြကုန်သောကြောင့် 'နိဿရဏ' မည်၏။ အဘယ်တို့သည် လွတ်မြောက်ကြသနည်း? ကာမတို့တည်း။ ဤသို့လျှင် 'ကာမာနံ' (ကာမတို့၏) ဟူသော ကတ္တုသာမိဝစနသည် အလွန်ပင် သင့်လျော်ပေ၏။ အကြင်မျှလောက် ကာမတို့ကို ထိုဈာန်မှ လွတ်မြောက်ကုန်၏ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထိုမျှလောက် ဈာန်သည်လည်း ကာမမှ လွတ်မြောက်၏ဟူသော ပြောဆိုထိုက်သောအဖြစ်ကို ရရှိသဖြင့် 'ကာမတို့မှ လွတ်မြောက်သောကြောင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့လျှင် ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာဖယ်ခြင်း) စွမ်းဖြင့် ကာမမှ လွတ်မြောက်ပုံကို မိန့်တော်မူပြီး၍ ယခုအခါ သမုစ္ဆေဒစွမ်းဖြင့် အကြွင်းမဲ့ လွတ်မြောက်ပုံကို ပြခြင်းငှာ 'ယော ပန' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌' ဟူသည် ကြွင်းသော အဖို့အစုတို့၌တည်း။

---

อยํ ปน วิเสโสติ วิเสสํ วทนฺเตน ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวาติอาทิโก อวิเสโสติ กตฺวา ทุติยตติยวาเรสุ สพฺพโส อนามฏฺโฐ, จตุตฺถวาเร ปน อยมฺปิ วิเสโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘อจฺจนฺตนิสฺสรณญฺเจตฺถ อรหตฺตผลํ โยเชตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ยสฺมา อรูปชฺฌานํ [Pg.75] ปาทกํ กตฺวา อคฺคมคฺคํ อธิคนฺตฺวา อรหตฺเต ฐิตสฺส จิตฺตํ สพฺพโส รูเปหิ นิสฺสฏํ นาม โหติ. ตสฺส หิ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วีมํสนตฺถํ รูปาภิมุขํ จิตฺตํ เปเสนฺตสฺส. อิทมกฺขาตนฺติ สมถยานิกานํ วเสน เหฏฺฐา จตฺตาโร วารา คหิตา. อิทํ ปน สุกฺขวิปสฺสกสฺส วเสนาติ อาห ‘‘สุทฺธสงฺขาเร’’ติอาทิ. ‘‘ปุน สกฺกาโย นตฺถี’’ติ อุปฺปนฺนนฺติ ‘‘อิทานิ เม สกฺกายปฺปพนฺโธ นตฺถี’’ติ วีมํสนฺตสฺส อุปฺปนฺนํ.

ဤကား ထူးခြားမှုပေတည်း၊ 'ထူးခြားမှုကို မိန့်ဆိုလိုသဖြင့် ထိုဈာန်ကို အခြေခံပြု၍' စသည်ဖြင့် ထူးခြားမှု မဟုတ်ဟူ၍ ဒုတိယနှင့် တတိယအလှည့်တို့၌ လုံးဝ မထိမပါဘဲ ထားခဲ့ပြီး၊ စတုတ္ထအလှည့်၌မူ ဤသည်လည်း ထူးခြားမှုပင်ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် 'ဤ၌ အကြွင်းမဲ့ လွတ်မြောက်ခြင်းတည်းဟူသော အရဟတ္တဖိုလ်ကို နှိုင်းယှဉ်အပ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရူပဈာန်ကို အခြေခံပြု၍ အရဟတ္တမဂ်သို့ ရောက်ရှိကာ အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်သောသူ၏ စိတ်သည် ရုပ်တရားတို့မှ လုံးဝ လွတ်မြောက်သည် မည်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသူသည် ဖလသမာပတ်မှ ထ၍ စမ်းသပ်ဆင်ခြင်ခြင်း အကျိုးငှာ ရုပ်တရားတို့သို့ ရှေးရှု စိတ်ကို စေလွှတ်သောအခါ၌ (ထိုသို့ဖြစ်၏)။ 'ဤတရားကို ဟောတော်မူအပ်၏' ဟူသည်မှာ သမထယာနိက (သမထလျှင် ယာဉ်ရှိသော) ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အောက်၌ အလှည့်လေးခုတို့ကို ယူအပ်ကုန်ပြီ။ ဤတရားကား သုက္ခဝိပဿက (ဝိပဿနာသက်သက်ပွားသော) ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် 'သုဒ္ဓသင်္ခါရ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'နောက်ထပ် သက္ကာယ မရှိတော့ပြီ' ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟူသည် 'ယခုအခါ ငါ့အား သက္ကာယအစဉ်သည် မရှိတော့ပြီ' ဟု စမ်းသပ်ဆင်ခြင်သောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းတည်း။

---

นิสฺสารณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

နိဿာရဏီယသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

พฺราหฺมณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဗြာဟ္မဏဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

จตุตฺถปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

စတုတ္ထပဏ္ဏာသက ပြီးဆုံးပြီ။

---

๕. ปญฺจมปณฺณาสกํ

၅. ပဉ္စမပဏ္ဏာသက

---

(๒๑) ๑. กิมิลวคฺโค

(၂၁) ၁. ကိမိလဝဂ်

---

๑-๔. กิมิลสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၄. ကိမိလသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့်

---

๒๐๑-๔. ปญฺจมสฺส [Pg.76] ปฐมทุติยานิ อุตฺตานตฺถาเนว. ตติเย อธิวาสนํ ขมนํ, ปเรสํ ทุกฺกฏํ ทุรุตฺตญฺจ ปฏิวิโรธากรเณน อตฺตโน อุปริ อาโรเปตฺวา วาสนํ อธิวาสนํ, ตเทว ขนฺตีติ อธิวาสนกฺขนฺติ. สุเภ รโตติ สูรโต, สุฏฺฐุ วา ปาปโต โอรโต วิรโต โสรโต, ตสฺส ภาโว โสรจฺจํ. เตนาห ‘‘โสรจฺเจนาติ สุจิสีลตายา’’ติ. สา หิ โสภนกมฺมรตตา, สุฏฺฐุ วา ปาปโต โอรตภาโว วิรตตา. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

၂၀၁-၄. ပဉ္စမပဏ္ဏာသက၏ ပထမနှင့် ဒုတိယသုတ်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်၏။ တတိယသုတ်၌ 'အဓိဝါသန' ဟူသည် သည်းခံခြင်းတည်း။ သူတစ်ပါးတို့၏ မကောင်းသဖြင့် ပြုအပ်သော အမှုနှင့် မကောင်းသဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော စကားကို တုံ့ပြန်ဆန့်ကျင်ဘက် မပြုခြင်းဖြင့် မိမိအပေါ်၌ တင်ဆောင်၍ ထားခြင်းသည် 'အဓိဝါသန' မည်၏။ ထိုသည်းခံခြင်းသည်ပင် ခန္တီဖြစ်သောကြောင့် 'အဓိဝါသနခန္တီ' မည်၏။ ကောင်းသောအမှု၌ မွေ့လျော်သောကြောင့် 'သူရတ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ယုတ်မာသော အကုသိုလ်မှ ကောင်းစွာ ဆုတ်နစ်သော၊ ရှောင်ကြဉ်သောသူကို 'သောရတ' မည်၏။ ထိုသူ၏ အဖြစ်သည် 'သောရစ္စ' (သူတော်ကောင်းတရား) မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'သောရစ္စေန ဟူသည် စင်ကြယ်သော သီလရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသီလရှိခြင်းသည် ကောင်းသော ကံ၌ မွေ့လျော်သည်၏ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ယုတ်မာသော အကုသိုလ်မှ ကောင်းစွာ ဆုတ်နစ်ခြင်း၊ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၏ အဖြစ်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ စတုတ္ထသုတ်၌ ဖွင့်ဆိုဖွယ် မရှိပြီ။

---

กิมิลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ကိမိလသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๕. เจโตขิลสุตฺตวณฺณนา

၅. စေတောခိလသုတ်အဖွင့်

---

๒๐๕. ปญฺจเม เจโตขิลา นาม อตฺถโต วิจิกิจฺฉา โกโธ จ. เต ปน ยสฺมึ สนฺตาเน อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺส ขรภาโว กกฺขฬภาโว หุตฺวา อุปติฏฺฐนฺติ, ปเคว อตฺตนา สมฺปยุตฺตจิตฺตสฺสาติ อาห ‘‘จิตฺตสฺส ถทฺธภาวา’’ติ. ยถา ลกฺขณปาริปูริยา คหิตาย สพฺพา สตฺถุ รูปกายสิรี คหิตา เอว นาม โหติ เอวํ สพฺพญฺญุตาย สพฺพธมฺมกายสิรี คหิตา เอว นาม โหตีติ ตทุภยวตฺถุกเมว กงฺขํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สรีเร กงฺขมาโน’’ติอาทิมาห. วิจินนฺโตติ ธมฺมสภาวํ วีมํสนฺโต. กิจฺฉตีติ กิลมติ. วินิจฺเฉตุํ น สกฺโกตีติ สนฺนิฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ. อาตปติ กิเลเสติ อาตปฺปํ, สมฺมาวายาโมติ อาห ‘‘อาตปฺปายาติ กิเลสสนฺตาปนวีริยกรณตฺถายา’’ติ. ปุนปฺปุนํ โยคายาติ ภาวนํ ปุนปฺปุนํ ยุญฺชนาย. สตตกิริยายาติ ภาวนาย นิรนฺตรปฺปโยคาย.

၂၀၅. ငါးခုမြောက်သုတ် (စေတောခိလသုတ်) ၌ 'စေတောခိလ' (စိတ်၏ ငြောင့်တံသင်း) မည်သည် အနက်အားဖြင့် ဝိစိကိစ္ဆာနှင့် ဒေါသတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုတရားတို့သည် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ထိုသန္တာန်၏ ခက်ထန်ခြင်း၊ ကြမ်းတမ်းခြင်း ဖြစ်၍ တည်ကုန်၏၊ မိမိနှင့် ယှဉ်ဖက်စိတ်၏ ခက်ထန်ကြမ်းတမ်းခြင်းကို ဆိုဖွယ်ရာ မရှိပြီ၊ ထို့ကြောင့် 'စိတ်၏ ခက်ထန်ခြင်းကြောင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ လက္ခဏာတော်များ စုံလင်စွာ ပါရှိခြင်းကို ယူသဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ရူပကာယတော်၏ အကျဉ်းအားဖြင့် အလုံးစုံသော တင့်တယ်ခြင်းကို ယူအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် အလုံးစုံသော ဓမ္မကာယတော်၏ တင့်တယ်ခြင်းကို ယူအပ်ပြီးသည်သာ မည်၏။ ထိုရူပကာယနှင့် ဓမ္မကာယ နှစ်ပါးလုံးကို အာရုံပြုသော ယုံမှားခြင်းကို ပြလိုသဖြင့် 'ကိုယ်တော်၌ ယုံမှားခြင်းရှိသော' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ဝိစိနန္တော' ဟူသည် တရားသဘောကို စူးစမ်းဆင်ခြင်သောသူတည်း။ 'ကိစ္ဆတိ' ဟူသည် ပင်ပန်း၏။ 'ဝိနိစ္ဆေတုံ န သက္ကောတိ' ဟူသည် ဆုံးဖြတ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်။ ကိလေသာကို ပူလောင်စေတတ်သောကြောင့် 'အတပ္ပ' မည်၏၊ သမ္မာဝါယာမ ဖြစ်သောကြောင့် 'အတပ္ပါယ ဟူသည် ကိလေသာကို ပူပန်စေတတ်သော လုံ့လကို ပြခြင်းငှာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်းငှာ' ဟူသည် ဘာဝနာ၌ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်စပ်ခြင်းငှာတည်း။ 'အမြဲမပြတ် ပြခြင်းငှာ' ဟူသည် ဘာဝနာ၌ အမြဲမပြတ် အားထုတ်ခြင်းငှာတည်း။

---

ปฏิเวธธมฺเม กงฺขมาโนติ เอตฺถ กถํ โลกุตฺตรธมฺเม กงฺขา ปวตฺตีติ? น อารมฺมณกรณวเสน, อนุสฺสุตาการปริวิตกฺกลทฺเธ ปริกปฺปิตรูเป กงฺขา [Pg.77] ปวตฺตตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วิปสฺสนา…เป… วทนฺติ, ตํ อตฺถิ นุ โข นตฺถีติ กงฺขตี’’ติ. สิกฺขาติ เจตฺถ ปุพฺพภาคสิกฺขา เวทิตพฺพา. กามญฺเจตฺถ วิเสสุปฺปตฺติยา มหาสาวชฺชตาย เจว สํวาสนิมิตฺตํ ฆฏนาเหตุ อภิณฺหุปฺปตฺติกตาย จ สพฺรหฺมจารีสูติ โกปสฺส วิสโย วิเสเสตฺวา วุตฺโต, อญฺญตฺถาปิ โกโป น เจโตขิโลติ น สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ เกจิ. ยทิ เอวํ วิจิกิจฺฉายปิ อยํ นโย อาปชฺชติ, ตสฺมา ยถารุตวเสน คเหตพฺพํ.

'ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော တရား၌ ယုံမှားခြင်းရှိသော' ဟူသော ဤပုဒ်၌ လောကုတ္တရာတရားတို့အပေါ်၌ ယုံမှားခြင်းသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်သနည်း? (လောကုတ္တရာတရားကို) အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် မဟုတ်ဘဲ၊ တစ်ဆင့်ကြားရသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကြံစည်၍ ရရှိအပ်သော ကြံဆအပ်သော သဏ္ဌာန်၌ ယုံမှားခြင်း ဖြစ်ပေါ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် 'ဝိပဿနာ...ပ... ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏၊ ထိုတရားသည် တကယ်ရှိသလော သို့မဟုတ် မရှိသလော ဟု ယုံမှား၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'သိက္ခာ' ဟူသည်၌ ဤနေရာတွင် ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ သိက္ခာကို သိအပ်၏။ ဤသုတ်၌ အထူးတလည် ဒေါသဖြစ်ပေါ်တတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပြစ်ကြီးလေးသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတူတကွ နေထိုင်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် စည်းလုံးညီညွတ်ခြင်း၏ အကြောင်း၌ မကြာခဏ ဖြစ်ပေါ်တတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သီတင်းသုံးဖော်တို့အပေါ်၌ ဖြစ်သော ဒေါသ၏ အာရုံကို ထူးခြားစွာ မိန့်ဆိုအပ်၏။ အခြားသူတို့အပေါ်၌ ဖြစ်သော ဒေါသသည် စေတောခိလ (စိတ်၏ ငြောင့်တံသင်း) မဟုတ်ဟု မမှတ်ယူအပ်ကြောင်း အချို့သော ဆရာတို့က ဆိုကြ၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဆိုပါမူ ဝိစိကိစ္ဆာ၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်း ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် မိန့်ဆိုချက်ရှိသည့်အတိုင်း (ပါဠိတော်၏ အနက်အတိုင်း) သာ ယူအပ်၏။

---

เจโตขิลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

စေတောခိလသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๖-๘. วินิพนฺธสุตฺตาทิวณฺณนา

၆-၈. ဝိနိဗန္ဓသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့်

---

๒๐๖-๘. ฉฏฺเฐ ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน กุสลจิตฺตํ วินิพนฺธนฺตีติ เจตโสวินิพนฺธา. ตํ ปน วินิพนฺธนฺตา มุฏฺฐิคฺคาหํ คณฺหนฺตา วิย โหนฺตีติ อาห ‘‘จิตฺตํ วินิพนฺธิตฺวา’’ติอาทิ. กามคิทฺโธ ปุคฺคโล วตฺถุกาเมปิ กิเลสกาเมปิ อสฺสาเทติ อภินนฺทตีติ วุตฺตํ ‘‘วตฺถุกาเมปิ กิเลสกาเมปี’’ติ. อตฺตโน กาเยติ อตฺตโน นามกาเย, อตฺตภาเว วา. พหิทฺธารูเปติ ปเรสํ กาเย อนินฺทฺริยพทฺธรูเป จ. อุทรํ อวทิหติ อุปจิโนติ ปูเรตีติ อุทราวเทหกํ. เสยฺยสุขนฺติ เสยฺยาย สยนวเสน อุปฺปชฺชนกสุขํ. สมฺปริวตฺตกนฺติ สมฺปริวตฺติตฺวา. ปณิธายาติ ตณฺหาวเสเนว ปณิทหิตฺวา. อิติ ปญฺจวิโธปิ โลภวิเสโส เอว ‘‘เจโตวินิพนฺโธ’’ติ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. สตฺตมฏฺฐเมสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

၂၀၆-၈. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ (မွန်မြတ်သောအကျင့်၌) မဖြစ်စေခြင်းဖြင့် ကုသိုလ်စိတ်ကို တားဆီးနှောင်ဖွဲ့တတ်သောကြောင့် စေတောဝိနိဗန္ဓ (စိတ်၏ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း) မည်ကုန်၏။ ထိုစိတ်ကို နှောင်ဖွဲ့နှောင့်ယှက်ကြကုန်သည်ရှိသော် လက်ဆုပ်လက်ကိုင် ပြုကြသကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် "cittaṃ vinibandhitvā" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ကာမ၌ လောဘကြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝတ္ထုကာမကိုလည်းကောင်း၊ ကိလေသာကာမကိုလည်းကောင်း သာယာတတ်၏၊ နှစ်သက်တတ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် "vatthukāmepi kilesakāmepī" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "attano kāye" ဟူသည် မိမိ၏ နာမ်ကိုယ်၌ သို့မဟုတ် မိမိ၏ အတ္တဘော (ရုပ်နာမ်အစု) ၌ ဖြစ်သည်။ "bahiddhārūpe" ဟူသည် သူတပါးတို့၏ ကိုယ်၌လည်းကောင်း၊ ဣန္ဒြေနှင့် မစပ်စပ်သော (သက်မဲ့) ရုပ်၌လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ဝမ်းကို ဖြည့်တင်းတတ်၊ ဆည်းပူးတတ်၊ ပြည့်စေတတ်သောကြောင့် "udarāvadehakaṃ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "seyyasukhanti" ဟူသည် အိပ်စက်ခြင်းဟူသော လျောင်းစက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ချမ်းသာကို ဆိုသည်။ "samparivattakanti" ဟူသည် တလူးလူးတလိမ့်လိမ့် လူးလိမ့်လျက်။ "paṇidhāyāti" ဟူသည် တဏှာ၏အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် (နောင်ဘဝ၌ နတ်ဖြစ်ရပါလို၏ဟု) တောင့်တ၍။ ဤသို့လျှင် ငါးပါးသောအပြားရှိသော လောဘထူးကိုပင် "စေတောဝိနိဗန္ဓ" ဟု ဆိုအပ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ခုနစ်ခုမြောက်နှင့် ရှစ်ခုမြောက်သုတ်တို့၌ အထူးဖွင့်ဆိုဖွယ် မရှိပြီ။

---

วินิพนฺธสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဝိနိဗန္ဓသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

---

๙-๑๐. คีตสฺสรสุตฺตาทิวณฺณนา

၉-၁၀. ဂီတဿရသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ

---

๒๐๙-๒๑๐. นวเม อายตโก นาม คีตสฺสโร ตํ ตํ วตฺตํ ภินฺทิตฺวา อกฺขรานิ วินาเสตฺวา ปวตฺโตติ อาห ‘‘อายตเกนา’’ติอาทิ. ธมฺเมหิ สุตฺตวตฺตํ นาม อตฺถิ, คาถาวตฺตํ นาม อตฺถิ, ตํ วินาเสตฺวา อติทีฆํ กาตุํ น วฏฺฏติ. ธมฺมญฺหิ ภาสนฺเตน จตุรสฺเสน วตฺเตน ปริมณฺฑลานิ [Pg.78] ปทพฺยญฺชนานิ ทสฺเสตพฺพานิ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สรภญฺญ’’นฺติ (จูฬว. ๒๔๙) จ วจนโต สเรน ธมฺมํ ภณิตุํ วฏฺฏติ. สรภญฺเญ กิร ตรงฺควตฺตโธตกวตฺตภาคคฺคหกวตฺตาทีนิ ทฺวตฺตึส วตฺตานิ อตฺถิ. เตสุ ยํ อิจฺฉติ, ตํ กาตุํ ลภตีติ. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

၂၀၉-၂၁၀. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ ရှည်လျားသော သီချင်းသံဟူသည် ထိုထိုဝတ် (သံစဉ်စနစ်) ကို ဖျက်ဆီး၍ အက္ခရာတို့ကို ပျက်စီးစေလျက် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "āyatakenā" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ တရားတော်တို့၌ သုတ္တဝတ် (သုတ်ရွတ်သံစဉ်) မည်သည် ရှိ၏၊ ဂါထာဝတ် (ဂါထာရွတ်သံစဉ်) မည်သည် ရှိ၏၊ ထိုဝတ်ကို ဖျက်ဆီး၍ အလွန်ရှည်လျားအောင် မပြုအပ်ပေ။ တရားဟောသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် စတုရန်းကျသော ဝတ်ဖြင့် ဝန်းဝိုင်းစေ့စပ်သော ပုဒ်ဗျည်းတို့ကို ပြသအပ်ကုန်၏။ "ချစ်သားရဟန်းတို့၊ သရဘည (အသံဖြင့် ရွတ်ဖတ်ခြင်း) ကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏" ဟူသော ဝိနည်းတော်စကားအရ အသံဖြင့် တရားတော်ကို ရွတ်ဆိုအပ်ပေသည်။ သရဘည၌ တရင်္ဂဝတ်၊ ဓေါတကဝတ်၊ ဘာဂဂ္ဂဟကဝတ် အစရှိသည်ဖြင့် သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ဝတ်တို့ ရှိကုန်သတတ်။ ထိုဝတ်တို့တွင် မိမိအလိုရှိရာကို ပြုခွင့်ရှိ၏။ တစ်ဆယ်မြောက်သုတ်၌ အထူးဖွင့်ဆိုဖွယ် မရှိပြီ။

---

คีตสฺสรสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဂီတဿရသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

---

กิมิลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ကိမိလဝဂ် အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

---

(๒๒) ๒. อกฺโกสกวคฺโค

(၂၂) ၂. အက္ကောသကဝဂ်

---

๑-๒. อกฺโกสกสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၂. အက္ကောသကသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ

---

๒๑๑-๒. ทุติยสฺส ปฐเม ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสโกติ ‘‘พาโลสิ, มูฬฺโหสิ, โอฏฺโฐสิ, โคโณสิ, คทฺรโภสี’’ติอาทินา ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสโก. ‘‘โหตุ, มุณฺฑกสมณ, อทณฺโฑ อหนฺติ กโรสิ, อิทานิ เต ราชกุลํ คนฺตฺวา ทณฺฑํ อาโรเปสฺสามี’’ติอาทีนิ วทนฺโต ปริภาสโก นามาติ อาห ‘‘ภยทสฺสเนน ปริภาสโก’’ติ. โลกุตฺตรธมฺมา อปายมคฺคสฺส ปริปนฺถภาวโต ปริปนฺโถ นามาติ อาห ‘‘โลกุตฺตรปริปนฺถสฺส ฉินฺนตฺตา’’ติ, โลกุตฺตรสงฺขาตสฺส อปายมคฺคปริปนฺถสฺส ฉินฺนตฺตาติ อตฺโถ. ทุติเย นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

၂၁၁-၂. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ ဆယ်ပါးသော ဆဲရေးဖွယ်တို့ဖြင့် ဆဲရေးတတ်သောသူဟူသည် "သင်သည် လူမိုက်ဖြစ်၏၊ တွေဝေသူဖြစ်၏၊ ကုလားအုတ်ကဲ့သို့သောသူဖြစ်၏၊ နွားကဲ့သို့သောသူဖြစ်၏၊ မြည်းကဲ့သို့သောသူဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် ဆယ်ပါးသော ဆဲရေးဖွယ်တို့ဖြင့် ဆဲရေးတတ်သောသူကို ဆိုသည်။ "ခေါင်းတုံးရဟန်း၊ ရှိပါစေဦး၊ ငါ့အား ဒဏ်မပေးနိုင်ဟု ထင်မှတ်နေသလော၊ ယခုပင် မင်းအိမ်သို့သွား၍ သင့်အား ဒဏ်ခတ်စေမည်" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုတတ်သောသူကို ခြိမ်းခြောက်တတ်သူဟူ၍ ဆိုအပ်သောကြောင့် "ဘေးကိုပြသဖြင့် ခြိမ်းခြောက်တတ်သူ" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ လောကုတ္တရာတရားတို့သည် အပါယ်လမ်း၏ ဆီးတားနှောင့်ယှက်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် "ဆီးတားခြင်း (ပရိပန္ထ)" မည်၏၊ ထို့ကြောင့် "လောကုတ္တရာဖြစ်သော ဆီးတားခြင်းကို ဖြတ်တောက်အပ်ပြီးသောကြောင့်" ဟု မိန့်ဆိုသည်၊ လောကုတ္တရာဟု ဆိုအပ်သော အပါယ်လမ်း၏ ဆီးတားခြင်းကို ဖြတ်တောက်အပ်ပြီးသောကြောင့်ဟု အနက်ရသည်။ ဒုတိယသုတ်၌ ဖွင့်ဆိုဖွယ်မရှိ။

---

อกฺโกสกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အက္ကောသကသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

---

๓-๑๐. สีลสุตฺตาทิวณฺณนา

၃-၁၀. သီလသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ

---

๒๑๓-๒๒๐. ตติเย (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๔๙) ทุสฺสีโลติ เอตฺถ ทุ-สทฺโท อภาวตฺโถ ‘‘ทุปฺปญฺโญ’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๔๙) วิย, น ครหณตฺโถติ อาห ‘‘อสีโล นิสฺสีโล’’ติ. ภินฺนสํวโรติ เอตฺถ สมาทินฺนสีโล เกนจิ การเณน สีลเภทํ ปตฺโต, โส ตาว ภินฺนสํวโร โหตุ. โย ปน สพฺเพน สพฺพํ อสมาทินฺนสีโล อาจารหีโน, โส กถํ ภินฺนสํวโร นาม โหตีติ[Pg.79]? โสปิ สาธุสมาจารสฺส ปริหรณียสฺส เภทิตตฺตา ภินฺนสํวโร เอว นาม. วินฏฺฐสํวโร สํวรรหิโตติ หิ วุตฺตํ โหติ. ตํ ตํ สิปฺปฏฺฐานํ. มาฆาตกาเลติ ‘‘มา ฆาเตถ ปาณีน’’นฺติ เอวํ มาฆาตโฆสนํ โฆสิตทิวเส. อพฺภุคฺคจฺฉติ ปาปโก กิตฺติสทฺโท. อชฺฌาสเยน มงฺกุ โหติเยว วิปฺปฏิสาริภาวโต.

၂၁၃-၂၂၀. တတိယသုတ်၌ "dussīlo" (သီလမရှိသူ) ဟူသော စကား၌ "du" သဒ္ဒါသည် "duppañño" (ပညာမရှိသူ) စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ မရှိခြင်းအနက်ကို ဟော၏၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်ကို မဟောပေ၊ ထို့ကြောင့် "သီလကင်းမဲ့သောသူ၊ သီလမရှိသောသူ" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ "bhinnasaṃvaro" (သီလပျက်စီးသူ) ဟူရာ၌ ဆောက်တည်အပ်သော သီလသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် သီလပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သောသူသည် ထားဦးတော့၊ ထိုသူသည် သီလပျက်စီးသူ ဖြစ်ပါစေဦး။ အလုံးစုံအားဖြင့် သီလဆောက်တည်ခြင်းမရှိဘဲ သီလကျင့်ဝတ်ကင်းမဲ့သောသူသည် အဘယ်သို့လျှင် သီလပျက်စီးသူ မည်နိုင်ပါအံ့နည်း။ ထိုသူသည်လည်း ဆောင်ထိန်းအပ်သော ကောင်းသောကျင့်ဝတ်ကို ဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့် သီလပျက်စီးသူဟူ၍သာ မည်ပေသည်။ စောင့်စည်းမှု ပျက်စီးသူ၊ စောင့်စည်းမှု ကင်းမဲ့သူဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ ထိုထိုအတတ်ပညာရပ်ဌာန။ "māghātakāle" ဟူသည် "သတ္တဝါတို့ကို မသတ်ကြကုန်လင့်" ဟူ၍ မသတ်ရမည့် အမိန့်ကို ကြေညာသောနေ့၌ ဖြစ်သည်။ မကောင်းသော ကျော်စောသံသည် ထွက်ပေါ်ကျော်စော၏။ နောင်တတဖန် ပူပန်ရခြင်းကြောင့် မိမိစိတ်အကြံဖြင့်ပင် မျက်နှာပျက် ပျက်ယွင်းရချေ၏။

---

ตสฺสาติ ทุสฺสีลสฺส. สมาทาย วตฺติตฏฺฐานนฺติ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย กตการณํ. อาปาถํ อาคจฺฉตีติ ตํ มนโส อุปฏฺฐาติ. อุมฺมีเลตฺวา อิธโลกนฺติ อุมฺมีลนกาเล อตฺตโน ปุตฺตทาราทิวเสน อิธโลกํ ปสฺสติ. นิมีเลตฺวา ปรโลกนฺติ นิมีลนกาเล คตินิมิตฺตุปฏฺฐานวเสน ปรโลกํ ปสฺสติ. เตนาห ‘‘จตฺตาโร อปายา’’ติอาทิ. ปญฺจมปทนฺติ ‘‘กายสฺส เภทา’’ติอาทินา วุตฺโต ปญฺจโม อาทีนวโกฏฺฐาโส. วุตฺตวิปริยาเยนาติ วุตฺตตฺถาย อาทีนวกถาย วิปริยาเยน ‘‘อปฺปมตฺโต ตํ ตํ กสิวณิชฺชาทึ ยถากาลํ สมฺปาเทตุํ สกฺโกตี’’ติอาทินา. ปาสํสํ สีลมสฺส อตฺถีติ สีลวา. สีลสมฺปนฺโนติ สีเลน สมนฺนาคโต สมฺปนฺนสีโลติ เอวมาทิกํ ปน อตฺถวจนํ สุกรนฺติ อนามฏฺฐํ. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

"tassa" ဟူသည် သီလမရှိသောသူအား။ "samādāya vattitaṭṭhānaṃ" ဟူသည် အားထုတ်ထကြွလျက် ပြုအပ်သောအကြောင်း။ "āpāthaṃ āgacchati" ဟူသည် စိတ်၌ ထင်လာ၏။ "ummīletvā idhalokaṃ" ဟူသည် မျက်စိဖွင့်ချိန်၌ မိမိ၏ သားမယားစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ယခုလောကကို မြင်ရ၏။ "nimīletvā paralokaṃ" ဟူသည် မျက်စိမှိတ်ချိန်၌ ကတိနိမိတ် ထင်လာခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် တမလွန်လောကကို မြင်ရ၏။ ထို့ကြောင့် "ငရဲကြီးလေးပါး" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "pañcamapadaṃ" ဟူသည် "ခန္ဓာကိုယ် ပျက်စီးခြင်းကြောင့်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော ငါးခုမြောက် အပြစ်အပိုင်းအခြားဖြစ်သည်။ "vuttavipariyāyena" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြစ်ပြစကား၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် "မပြတ်မေ့လျော့သောသူသည် ထိုထိုလယ်လုပ်ငန်း၊ ကုန်သွယ်ငန်းစသည်တို့ကို အချိန်အခါအားလျော်စွာ ပြီးစီးစေနိုင်၏" စသည်ဖြင့်။ ချီးမွမ်းဖွယ်သော သီလသည် ထိုသူအား ရှိသောကြောင့် "သီလဝါ" (သီလရှိသူ) မည်၏။ "sīlasampanno" ဟူသည် သီလနှင့် ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်သည်။ ဤသို့စသော အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တို့သည် လွယ်ကူသောကြောင့် မဖွင့်ဆိုတော့ပြီ။ စတုတ္ထသုတ် အစရှိသည်တို့သည် အနက်ထင်ရှားလှကုန်ပြီ။

---

สีลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သီလသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

---

อกฺโกสกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အက္ကောသကဝဂ် အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

---

(๒๓) ๓. ทีฆจาริกวคฺโค

(၂၃) ၃. ဒီဃစာရိကဝဂ်

---

๑-๑๐. ปฐมทีฆจาริกสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၁၀. ပထမဒီဃစာရိကသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ

---

๒๒๑-๒๓๐. ตติยสฺส ปฐมาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ. ปญฺจเม รโห นิสชฺชาย อาปชฺชตีติ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ มาตุคาเมน สทฺธึ เอโก เอกาย รโห นิสชฺชํ กปฺเปยฺย, ปาจิตฺติย’’นฺติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท (ปาจิ. ๒๙๐) วุตฺตํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. ปฏิจฺฉนฺเน อาสเน อาปชฺชตีติ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ มาตุคาเมน รโห ปฏิจฺฉนฺเน อาสเน นิสชฺชํ กปฺเปยฺย, ปาจิตฺติย’’นฺติ อิมสฺมึ วุตฺตํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. มาตุคามสฺส อุตฺตริ ฉปฺปญฺจวาจาหิ ธมฺมํ เทเสนฺโต [Pg.80] อาปชฺชตีติ ‘โย ปน ภิกฺขุ มาตุคามสฺส อุตฺตริ ฉปฺปญฺจวาจาหิ ธมฺมํ เทเสยฺย อญฺญตฺร วิญฺญุนา ปุริสวิคฺคเหนา’’ติ (ปาจิ. ๖๓) เอวํ วุตฺตํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. เตนาห ‘‘เตสํ เตสํ สิกฺขาปทานํ วเสน เวทิตพฺพานี’’ติ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

၂၂၁-၂၃၀. တတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ် အစရှိသည်တို့သည် ကောင်းစွာ နားလည်လွယ်လှကုန်၏။ ငါးခုမြောက်သုတ်၌ ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်၌ နေခြင်းကြောင့် အာပတ်သင့်၏ဟူသည် "အကြင်ရဟန်းသည် မာတုဂါမနှင့်တကွ တစ်ဦးချင်း ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ နေခြင်းကို ပြုငြားအံ့၊ ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏" ဟူ၍ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ဆိုအပ်သော အာပတ်သို့ ရောက်၏။ ဖုံးကွယ်အပ်သော နေရာ၌ နေခြင်းကြောင့် အာပတ်သင့်၏ဟူသည် "အကြင်ရဟန်းသည် မာတုဂါမနှင့်တကွ ဆိတ်ကွယ်ရာ ဖုံးကွယ်အပ်သော နေရာ၌ နေခြင်းကို ပြုငြားအံ့၊ ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏" ဟူ၍ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ဆိုအပ်သော အာပတ်သို့ ရောက်၏။ မာတုဂါမအား ငါးခွန်းခြောက်ခွန်းထက် ပို၍ တရားဟောသဖြင့် အာပတ်သင့်၏ဟူသည် "အကြင်ရဟန်းသည် အသိဉာဏ်ရှိသော ယောက်ျားမှတစ်ပါး မာတုဂါမအား ငါးခွန်းခြောက်ခွန်းထက် ပို၍ တရားဟောငြားအံ့..." ဟု ဤသို့ဆိုအပ်သော အာပတ်သို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် "ထိုထို သိက္ခာပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ခြောက်ခုမြောက်သုတ် အစရှိသည်တို့သည် အနက်ထင်ရှားလှကုန်ပြီ။

---

ปฐมทีฆจาริกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမဒီဃစာရိကသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

---

ทีฆจาริกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒီဃစာရိကဝဂ် အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

---

๒๓๑-๓๐๒. จตุตฺถวคฺคาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

၂၃၁-၃၀၂. စတုတ္ထဝဂ် အစရှိသည်တို့သည် အနက်ထင်ရှားလှကုန်ပြီ။

---

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

ဤသို့လျှင် မနောရထပူရဏီမည်သော အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၌

---

ปญฺจกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

ပဉ္စကနိပါတ် အဖွင့်၌ မထင်ရှားသော အနက်ကို ပြသခြင်းသည် ပြီးဆုံးပြီ။

---

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. ထိုမြတ်စွာဘုရား၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သောဘုရား၊ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ကိုယ်တိုင်သိတော်မူသော ဘုရားအား ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။

---

องฺคุตฺตรนิกาเย

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌

---

ฉกฺกนิปาต-ฏีกา

ဆက္ကနိပါတ် ဋီကာ

---

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

၁. ပထမပဏ္ဏာသက

---

๑. อาหุเนยฺยวคฺโค

၁. အာဟုနေယျဝဂ်

---

๑. ปฐมอาหุเนยฺยสุตฺตวณฺณนา

၁. ပထမအာဟုနေယျသုတ် အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ

---

๑. ฉกฺกนิปาตสฺส [Pg.81] ปฐเม จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ นิสฺสยโวหาเรน วุตฺตํ. สสมฺภารกนิทฺเทโสยํ ยถา ‘‘ธนุนา วิชฺฌตี’’ติ, ตสฺมา นิสฺสยสีเสน นิสฺสิตสฺส คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนายมตฺโถ ‘‘จกฺขุทฺวาเร รูปารมฺมเณ อาปาถคเต ตํ รูปํ จกฺขุวิญฺญาเณน ทิสฺวา’’ติ. เนว สุมโน โหตีติ ชวนกฺขเณ อิฏฺเฐ อารมฺมเณ ราคํ อนุปฺปาเทนฺโต เนว สุมโน โหติ เคหสฺสิตเปมวเสนปิ มคฺเคน สพฺพโส ราคสฺส สมุจฺฉินฺนตฺตา. น ทุมฺมโนติ อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺโต น ทุมฺมโน. ปสาทญฺญถตฺตวเสนปิ อิฏฺเฐปิ อนิฏฺเฐปิ มชฺฌตฺเตปิ อารมฺมเณ น สมํ สมฺมา อโยนิโส คหณํ อสมเปกฺขนํ. อยญฺจสฺส ปฏิปตฺติ สติเวปุลฺลปฺปตฺติยา ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺติยา จาติ อาห ‘‘สโต สมฺปชาโน หุตฺวา’’ติ. สติยา ยุตฺตตฺตา สโต. สมฺปชญฺเญน ยุตฺตตฺตา สมฺปชาโน. ญาณุปฺปตฺติปจฺจยรหิตกาเลปิ ปวตฺติเภทนโต ‘‘สตตวิหาโร กถิโต’’ติ วุตฺตํ. สตตวิหาโรติ ขีณาสวสฺส นิจฺจวิหาโร สพฺพทา ปวตฺตนกวิหาโร. ฐเปตฺวา หิ สมาปตฺติเวลํ ภวงฺคเวลญฺจ ขีณาสวา อิมินาว ฉฬงฺคุเปกฺขาวิหาเรน วิหรนฺติ.

၁. ဆက္ကနိပါတ် ပထမသုတ်၌ “စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ (မျက်စိဖြင့် ရုပ်ကိုမြင်၍)” ဟူသည် အမှီပြု၍ ပြောဆိုသောဝေါဟာရ (နိဿယဝေါဟာရ) အားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ၎င်းသည် “လေးဖြင့် ပစ်ခတ်၏” ဟု ဆိုသကဲ့သို့ အစိတ်အပိုင်းနှင့်တကွ ညွှန်ပြချက် (သသမ္ဘာရကနိဒ္ဒေသ) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် မှီရာ (မျက်စိ) ကို အဦးမူ၍ အမှီပြုသောတရား (စက္ခုဝိညာဉ်) ကို ယူခြင်းဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအနက်ကို “စက္ခုဒွါရ၌ ရူပါရုံသည် ရှေးရှုထင်လာလတ်သော် ထိုရူပါရုံကို စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် မြင်၍” ဟု ယူအပ်၏။ “နေဝ သုမနော ဟောတိ (ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာလည်း မဖြစ်)” ဟူသည် ဇောခဏ၌ နှစ်သက်အပ်သော အာရုံ (ဣဋ္ဌာရုံ) ၌ ရာဂကို မဖြစ်စေသဖြင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ မဖြစ်ခြင်းတည်း။ အိမ်ရာ၌မှီသော ချစ်ခြင်း (ဂေဟဿိတပေမ) အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ဖြင့် ရာဂကို အကြွင်းမဲ့ အမြစ်ပြတ် ဖြတ်တောက်ပြီးဖြစ်သဖြင့်လည်းကောင်း ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ မဖြစ်ပေ။ “န ဒုမ္မနော (စိတ်မကောင်းလည်း မဖြစ်)” ဟူသည် မနှစ်သက်အပ်သော အာရုံ (အနိဋ္ဌာရုံ) ၌ စိတ်မဆိုးသဖြင့် စိတ်မကောင်းမဖြစ်ခြင်းတည်း။ ကြည်လင်မှု ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဣဋ္ဌာရုံ၊ အနိဋ္ဌာရုံ၊ မဇ္ဈတ္တာရုံတို့၌ မညီမမျှ မမှန်မကန် နှလုံးသွင်းမှု မသင့်လျော်သဖြင့် ယူခြင်း၊ မမျှမတ ရှုခြင်း မရှိခြင်းတည်း။ ဤသို့သော ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ကျင့်ခြင်းသည် သတိ ပြန့်ပြောကြီးပွားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာ ပြန့်ပြောကြီးပွားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏ဟူ၍ ပြဆိုရန် “သတော သမ္ပဇာနော ဟုတွာ (သတိရှိသည်၊ သမ္ပဇဉ်ရှိသည် ဖြစ်၍)” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သတိနှင့် ယှဉ်သဖြင့် “သတော (သတိရှိသူ)” မည်၏။ သမ္ပဇဉ် (ပညာ) နှင့် ယှဉ်သဖြင့် “သမ္ပဇာနော (သမ္ပဇဉ်ရှိသူ)” မည်၏။ ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းကင်းသော အခါ၌ပင်လျှင် ဖြစ်ပွားပုံ ကွဲပြားမှုကြောင့် “သတတဝိဟာရ (အမြဲမပြတ်နေခြင်း) ကို မိန့်ဆိုအပ်၏” ဟု ဆို၏။ သတတဝိဟာရ ဟူသည် ကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ အမြဲနေခြင်း၊ အခါခပ်သိမ်း ဖြစ်ပွားသော နေခြင်းမျိုးတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သမာပတ်ဝင်စားချိန်နှင့် ဘဝင်ဖြစ်ချိန်တို့ကို ဖယ်ထား၍ ဤဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝိဟာရဖြင့်သာ နေထိုင်တော်မူကြသောကြောင့်တည်း။

---

เอตฺถ จ ‘‘ฉสุ ทฺวาเรสุปิ อุเปกฺขโก วิหรตี’’ติ อิมินา ฉฬงฺคุเปกฺขา กถิตา. ‘‘สมฺปชาโน’’ติ วจนโต ปน จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ เตหิ วินา สมฺปชานตาย อสมฺภวโต. สตตวิหารภาวโต อฏฺฐ มหากิริยจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. ‘‘เนว สุมโน น ทุมฺมโน’’ติ วจนโต อฏฺฐ มหากิริยจิตฺตานิ, หสิตุปฺปาโท, โวฏฺฐพฺพนญฺจาติ ทส จิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. ราคโทสสหชาตานํ โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อภาโว เตสมฺปิ สาธารโณติ ฉฬงฺคุเปกฺขาวเสน อาคตานํ อิเมสํ สตตวิหารานํ โสมนสฺสํ กถํ ลพฺภตีติ เจ? อาเสวนโต. กิญฺจาปิ [Pg.82] ขีณาสโว อิฏฺฐานิฏฺเฐปิ อารมฺมเณ มชฺฌตฺโต วิย พหุลํ อุเปกฺขโก วิหรติ อตฺตโน ปริสุทฺธปกติภาวาวิชหนโต, กทาจิ ปน ตถา เจโตภิสงฺขาราภาเว ยํ ตํ สภาวโต อิฏฺฐํ อารมฺมณํ, ตสฺส ยาถาวสภาวคฺคหณวเสนปิ อรหโต จิตฺตํ ปุพฺพาเสวนวเสน โสมนสฺสสหคตํ หุตฺวา ปวตฺตเตว.

ဤနေရာ၌လည်း “ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌လည်း ဥပေက္ခာရှိသည်ဖြစ်၍ နေ၏” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဆဠင်္ဂုပေက္ခာကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ “သမ္ပဇာနော” ဟူသော စကားကြောင့်မူကား ဉာဏသမ္ပယုတ်စိတ် ၄ ပါးတို့ကို ရအပ်၏။ ထိုစိတ်တို့မပါဘဲ သမ္ပဇဉ် (ပညာရှိသည်) ဖြစ်ခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ အမြဲမပြတ် နေခြင်း (သတတဝိဟာရ) ဖြစ်သောကြောင့် မဟာကြိယာစိတ် ၈ ပါးတို့ကို ရအပ်၏။ “နေဝ သုမနော န ဒုမ္မနော” ဟူသော စကားကြောင့် မဟာကြိယာစိတ် ၈ ပါး၊ ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်၊ ဝုဋ္ဌောစိတ် ဟူသော စိတ် ၁၀ ပါးတို့ကို ရအပ်၏။ ရာဂ၊ ဒေါသနှင့် အတူဖြစ်သော သောမနဿ၊ ဒေါမနဿတို့ ကင်းငြိမ်းခြင်းသည် ထိုစိတ်တို့အားလည်း သာဓာရဏဖြစ်သောကြောင့် (တူညီသောကြောင့်)၊ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ၏ အစွမ်းဖြင့် လာရှိကုန်သော ဤသတတဝိဟာရတရားတို့၌ သောမနဿကို အဘယ်သို့ ရနိုင်သနည်းဟု မေးအံ့။ အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်း (အာသေဝန) ကြောင့် ရနိုင်၏ဟု ဖြေအပ်၏။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိ၏ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ပကတိသဘောကို မစွန့်လွှတ်သောကြောင့် ဣဋ္ဌာရုံ၊ အနိဋ္ဌာရုံတို့၌ အလယ်အလတ်ရှိသူကဲ့သို့ များသောအားဖြင့် ဥပေက္ခာရှိ၍ နေသော်လည်း၊ တစ်ရံတစ်ခါ ထိုသို့သော စေတောဘိသင်္ခါရ မရှိသောအခါ သဘာဝအားဖြင့် သာယာဖွယ်ရှိသော ထိုဣဋ္ဌာရုံကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ယူခြင်းအစွမ်းဖြင့်လည်း ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် ရှေးရှေးသော အာသေဝနအစွမ်းကြောင့် သောမနဿသဟဂုတ်ဖြစ်၍သာလျှင် ဖြစ်ပွားတတ်၏။

---

ปฐมอาหุเนยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမ အာဟုနေယျသုတ် အဖွင့် ပြီး၏။

---

๒-๗. ทุติยอาหุเนยฺยสุตฺตาทิวณฺณนา

၂-၇. ဒုတိယ အာဟုနေယျသုတ် စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๒-๗. ทุติเย (วิสุทฺธิ. ๒.๓๘๐) อเนกวิหิตนฺติ อเนกวิธํ นานปฺปการํ. อิทฺธิวิธนฺติ อิทฺธิโกฏฺฐาสํ. ปจฺจนุโภตีติ ปจฺจนุภวติ, ผุสติ สจฺฉิกโรติ ปาปุณาตีติ อตฺโถ. อิทานิสฺส อเนกวิหิตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอโกปิ หุตฺวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘เอโกปิ หุตฺวา’’ติ อิมินา กรณโต ปุพฺเพว ปกติยา เอโกปิ หุตฺวา. พหุธา โหตีติ พหูนํ สนฺติเก จงฺกมิตุกาโม วา สชฺฌายํ กาตุกาโม วา ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกาโม วา หุตฺวา สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ โหติ. อาวิภาวํ ติโรภาวนฺติ เอตฺถ อาวิภาวํ กโรติ, ติโรภาวํ กโรตีติ อยมตฺโถ. อิทเมว หิ สนฺธาย ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๓.๑๑) วุตฺตํ – ‘‘อาวิภาวนฺติ เกนจิ อนาวุฏํ โหติ อปฺปฏิจฺฉนฺนํ วิวฏํ, ติโรภาวนฺติ เกนจิ อาวุฏํ โหติ ปฏิจฺฉนฺนํ ปิหิตํ ปฏิกุชฺชิต’’นฺติ. ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ อากาเสติ เอตฺถ ติโรกุฏฺฏนฺติ ปรกุฏฺฏํ, กุฏฺฏสฺส ปรภาคนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอส นโย อิตเรสุ. กุฏฺโฏติ จ เคหภิตฺติยา เอตํ อธิวจนํ. ปากาโรติ เคหวิหารคามาทีนํ ปริกฺเขปปากาโร. ปพฺพโตติ ปํสุปพฺพโต วา ปาสาณปพฺพโต วา. อสชฺชมาโนติ อลคฺคมาโน เสยฺยถาปิ อากาเส วิย.

၂-၇. ဒုတိယသုတ်၌ (ဝိသုဒ္ဓိမဂ်။ ၂။ ၃၈၀) “အနေကဝိဟိတံ” ဟူသည် အထူးထူးအပြားပြား များစွာသောအပြားရှိသော။ “ဣဒ္ဓိဝိဓံ” ဟူသည် တန်ခိုး၏ အဖို့အစုကို။ “ပစ္စနုဘောတိ” ဟူသည် ကိုယ်တိုင် ခံစားရ၏၊ တွေ့ထိ၏၊ မျက်မှောက်ပြု၏၊ ရောက်၏ဟု အနက်ရ၏။ ယခုအခါ၌ ထိုတန်ခိုး၏ များစွာသောအပြားရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် “ဧကောပိ ဟုတွာ (တစ်ယောက်တည်းလည်း ဖြစ်၍)” စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ “ဧကောပိ ဟုတွာ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် (တန်ခိုးမဖန်ဆင်းမီ) ပြုလုပ်ခြင်းထက် ရှေးဦးစွာ ပကတိအားဖြင့် တစ်ယောက်တည်းလည်း ဖြစ်၍။ “ဗဟုဓာ ဟောတိ” ဟူသည် လူအများ၏ ထံပါး၌ စင်္ကြံကြွလိုသော်လည်းကောင်း၊ ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်လိုသော်လည်းကောင်း၊ ပြဿနာမေးလိုသော်လည်းကောင်း ဖြစ်၍ ရာဂဏန်းလည်းကောင်း၊ ထောင်ဂဏန်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ “အာဝိဘာဝံ တိရောဘာဝံ” ဟူသော ဤစကား၌ ထင်ရှားစွာ ပြုခြင်း၊ ကွယ်ပျောက်အောင် ပြုခြင်းဟူ၍ ဤအနက်ရ၏။ ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍သာလျှင် ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ကျမ်း၌ “အာဝိဘာဝံ ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဖြင့် ပိတ်ဆို့မထားအပ်၊ ဖုံးကွယ်မထားအပ်၊ ဖွင့်လှစ်အပ်သည်ဖြစ်၏၊ တိရောဘာဝံ ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဖြင့် ပိတ်ဆို့အပ်၊ ဖုံးကွယ်အပ်၊ ပိတ်ပင်အပ်၊ အုပ်မိုးအပ်သည်ဖြစ်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “တိရောကုဋ္ဋံ တိရောပါကာရံ တိရောပဗ္ဗတံ အသဇ္ဇမာနော ဂစ္ဆတိ သေယျထာပိ အာကာသေ” ဟူသော ဤစကား၌ “တိရောကုဋ္ဋံ” ဟူသည် အခြားသော နံရံ၊ နံရံ၏ အခြားတစ်ဖက်ခြမ်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤနည်းအတိုင်း ကြွင်းသောအရာတို့၌လည်း သိအပ်၏။ “ကုဋ္ဋ” ဟူသည် အိမ်၏ နံရံကို ခေါ်သော အမည်တည်း။ “ပါကာရ” ဟူသည် အိမ်၊ ကျောင်း၊ ရွာ စသည်တို့ကို ဝန်းရံထားသော တံတိုင်းတည်း။ “ပဗ္ဗတ” ဟူသည် မြေတောင်သော်လည်းကောင်း၊ ကျောက်တောင်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ “အသဇ္ဇမာနော” ဟူသည် ကောင်းကင်ပြင်၌ ကဲ့သို့ မငြိမစွန်းဘဲ သွား၏။

---

อุมฺมุชฺชนิมุชฺชนฺติ เอตฺถ อุมฺมุชฺชนฺติ อุฏฺฐานํ วุจฺจติ. นิมุชฺชนฺติ สํสีทนํ. อุมฺมุชฺชญฺจ นิมุชฺชญฺจ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ. อุทเกปิ อภิชฺชมาเนติ เอตฺถ ยํ อุทกํ อกฺกมิตฺวา สํสีทติ, ตํ ภิชฺชมานนฺติ วุจฺจติ, วิปรีตํ อภิชฺชมานํ. ปลฺลงฺเกน คจฺฉติ. ปกฺขี [Pg.83] สกุโณติ ปกฺเขหิ ยุตฺตสกุโณ. อิเมปิ จนฺทิมสูริเย เอวํมหิทฺธิเก เอวํมหานุภาเว ปาณินา ปรามสตีติ เอตฺถ จนฺทิมสูริยานํ ทฺวาจตฺตาลีสโยชนสหสฺสสฺส อุปริ จรเณน มหิทฺธิกตา, ตีสุ ทีเปสุ เอกกฺขเณ อาโลกกรเณน มหานุภาวตา เวทิตพฺพา. เอวํ อุปริจรณอาโลกกรเณหิ มหิทฺธิเก มหานุภาเว. ปรามสตีติ คณฺหาติ, เอกเทเส วา ฉุปติ. ปริมชฺชตีติ สมนฺตโต อาทาสตลา วิย ปริมชฺชติ. ยาว พฺรหฺมโลกาปีติ พฺรหฺมโลกมฺปิ ปริจฺเฉทํ กตฺวา. กาเยน วสํ วตฺเตตีติ ตตฺร พฺรหฺมโลเก กาเยน อตฺตโน วสํ วตฺเตติ.

“ဥမ္မုဇ္ဇနိမုဇ္ဇံ” ဟူသော ဤစကား၌ “ဥမ္မုဇ္ဇ” ဟူသည် (ရေပေါ်သို့) ပေါ်တက်ခြင်းကို ဆိုသည်။ “နိမုဇ္ဇ” ဟူသည် (ရေထဲသို့) ငုပ်ဆင်းခြင်းကို ဆိုသည်။ ပေါ်ခြင်းနှင့် ငုပ်ခြင်းကို ဥမ္မုဇ္ဇနိမုဇ္ဇ (ငုပ်ခြင်း ပေါ်ခြင်း) ဟု ခေါ်၏။ “ဥဒကေပိ အဘိဇ္ဇမာနေ” ဟူသော ဤစကား၌ အကြင်ရေကို နင်း၍ နစ်မြုပ်သွားပါက ထိုရေကို ကွဲပြားသောရေ (ဘိဇ္ဇမာန) ဟု ခေါ်၏၊ ထိုမှ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော (မကွဲပြားသော) ရေကို “အဘိဇ္ဇမာန” ဟု ခေါ်၏။ “ပလ္လင်္ကေန ဂစ္ဆတိ (ထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေလျက် သွား၏)။” “ပက္ခီ သကုဏော” ဟူသည် အတောင်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ငှက်တည်း။ “ဣမေပိ စန္ဒိမသူရိယေ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကေ ဧဝံမဟာနုဘာဝေ ပါဏိနာ ပရာမသတိ (ဤမျှ တန်ခိုးကြီးကုန်သော ဤမျှ အာနုဘော်ကြီးကုန်သော ဤလမင်း နေမင်းတို့ကိုလည်း လက်ဖြင့် သုံးသပ်၏)” ဟူသော ဤစကား၌ လမင်း နေမင်းတို့၏ ယူဇနာ လေးသောင်းနှစ်ထောင်ရှိသော အရပ်၏ အထက်၌ သွားလာခြင်းကြောင့် တန်ခိုးကြီးသည်၏အဖြစ် (မဟိဒ္ဓိကတာ) ကို လည်းကောင်း၊ ကျွန်းသုံးကျွန်းတို့၌ တစ်ပြိုင်နက်တည်း အလင်းကို ပြုခြင်းကြောင့် အာနုဘော်ကြီးသည်၏အဖြစ် (မဟာနုဘာဝတာ) ကို လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ဤသို့ အထက်၌ သွားလာခြင်း၊ အလင်းကို ပြုခြင်းတို့ကြောင့် တန်ခိုးကြီးကုန်သော၊ အာနုဘော်ကြီးကုန်သော (လမင်း နေမင်းတို့ကို)။ “ပရာမသတိ” ဟူသည် ကိုင်ယူ၏၊ သို့မဟုတ် တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ထိတွေ့၏။ “ပရိမဇ္ဇတိ” ဟူသည် မှန်ပြင်ကို ပွတ်သပ်သကဲ့သို့ ထက်ဝန်းကျင်မှ ပွတ်သပ်၏။ “ယာဝ ဗြဟ္မလောကာပိ” ဟူသည် ဗြဟ္မာ့ပြည်တိုင်အောင် အပိုင်းအခြားပြု၍။ “ကာယေန ဝသံ ဝတ္တေတိ” ဟူသည် ထိုဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ကိုယ်ဖြင့် မိမိ၏ အလိုသို့ လိုက်စေ၏ (မိမိအလိုအတိုင်း ဖြစ်စေ၏)။

---

ทิพฺพาย โสตธาตุยาติ เอตฺถ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพา. เทวตานญฺหิ สุจริตกมฺมนิพฺพตฺตา ปิตฺตเสมฺหรุหิราทีหิ อปลิพุทฺธา อุปกฺกิเลสวิมุตฺตตาย ทูเรปิ อารมฺมณสมฺปฏิจฺฉนสมตฺถา ทิพฺพา ปสาทโสตธาตุ โหติ. อยญฺจาปิ อิมสฺส ภิกฺขุโน วีริยภาวนาพเลน นิพฺพตฺตา ญาณโสตธาตุ ตาทิสาเยวาติ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพา. อปิจ ทิพฺพวิหารวเสน ปฏิลทฺธตฺตา อตฺตนา จ ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตาปิ ทิพฺพา. สวนฏฺเฐน นิชฺชีวฏฺเฐน จ โสตธาตุ. โสตธาตุกิจฺจกรเณน โสตธาตุ วิยาติปิ โสตธาตุ. ตาย โสตธาตุยา. วิสุทฺธายาติ สุทฺธาย นิรุปกฺกิเลสาย. อติกฺกนฺตมานุสิกายาติ มนุสฺสูปจารํ อติกฺกมิตฺวา สทฺทสวเน มานุสิกํ มํสโสตธาตุํ อติกฺกนฺตาย วีติวตฺเตตฺวา ฐิตาย. อุโภ สทฺเท สุณาตีติ ทฺเว สทฺเท สุณาติ. กตเม ทฺเว? ทิพฺเพ จ มานุเส จ, เทวานญฺจ มนุสฺสานญฺจ สทฺเทติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ปเทสปริยาทานํ เวทิตพฺพํ. เย ทูเร สนฺติเก จาติ เย สทฺทา ทูเร ปรจกฺกวาเฬปิ, เย จ สนฺติเก อนฺตมโส สเทหสนฺนิสฺสิตปาณกสทฺทาปิ, เต สุณาตีติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน นิปฺปเทสปริยาทานํ เวทิตพฺพํ.

"Dibbāya sotadhātuyā" (နတ်နှင့်တူသော သောတဓာတ်ဖြင့်) ဟူရာ၌ နတ်နှင့်တူသောကြောင့် "ဒိဗ္ဗ" (နတ်နှင့်တူသော) ဟု ဆိုအပ်၏။ နတ်တို့၏ ကောင်းမှုကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ သည်းခြေ၊ သလိပ်၊ သွေး စသည်တို့ဖြင့် မပိတ်ပင်အပ်သော၊ ညစ်ညူးမှု ကိလေသာတို့မှ ကင်းလွတ်သောကြောင့် ဝေးသောအရပ်၌ရှိသော အာရုံကိုပင် ခံယူနိုင်စွမ်းရှိသော နတ်နှင့်တူသော ကြည်လင်သော သောတဓာတ် (နားအကြည်) သည် ရှိ၏။ ဤရဟန်း၏ ဝီရိယဘာဝနာအစွမ်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဉာဏ်သောတဓာတ်သည်လည်း ထိုကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သောကြောင့် နတ်နှင့်တူသဖြင့် "ဒိဗ္ဗ" ဟု ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် နတ်တို့၏ နေခြင်း (ဒိဗ္ဗဝိဟာရ) ဖြင့် ရရှိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် နတ်တို့၏ နေခြင်းကို မှီဝဲအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ဒိဗ္ဗ" မည်၏။ ကြားခြင်းအနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသက် (ဇီဝ) မဟုတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း "သောတဓာတ်" မည်၏။ သောတဓာတ်၏ ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်တတ်သောကြောင့် သောတဓာတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့်လည်း "သောတဓာတ်" ဟု ဆိုအပ်၏။ "တုယှံ သောတဓာတုယာ" ထိုသောတဓာတ်ဖြင့်။ "Visuddhāyā" (စင်ကြယ်သော) ဟူသည် ကိလေသာ အညစ်အကြေး ကင်းဝေး၍ စင်ကြယ်သော။ "Atikkantamānusikāyā" (လူတို့၏ အဖြစ်ကို လွန်မြတ်သော) ဟူသည် လူတို့၏အနီးအပါး အတိုင်းအတာကို ကျော်လွန်၍ အသံကို ကြားရာ၌ လူတို့၏ အသားနား (မံသသောတဓာတ်) ကို ကျော်လွန်လွန်မြောက်၍ တည်သော။ "Ubho sadde suṇātī" (အသံနှစ်မျိုးလုံးကို ကြား၏) ဟူသည် အသံနှစ်မျိုးကို ကြား၏။ အဘယ်နှစ်မျိုးတို့နည်း? နတ်အသံနှင့် လူအသံ၊ နတ်တို့၏ အသံနှင့် လူတို့၏ အသံကို ဆိုလိုသည်။ ထိုစကားဖြင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် အကုန်ယူခြင်း (ပဒေသပရိယာဒါန) ကို သိအပ်၏။ "Ye dūre santike cā" (ဝေးသည်ဖြစ်စေ နီးသည်ဖြစ်စေ) ဟူသည် ဝေးသော အခြားစကြာဝဠာ၌ ရှိသော အသံတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နီးသော အနည်းဆုံး မိမိကိုယ်၌ မှီတင်းနေထိုင်ကြသော ပိုးမွှားတို့၏ အသံတို့ကိုလည်းကောင်း ကြား၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုစကားဖြင့် အကြွင်းမရှိ အကုန်အစင် သိမ်းကျုံးယူခြင်း (နိပ္ပဒေသပရိယာဒါန) ကို သိအပ်၏။

---

ปรสตฺตานนฺติ อตฺตานํ ฐเปตฺวา เสสสตฺตานํ. ปรปุคฺคลานนฺติ อิทมฺปิ อิมินา เอกตฺถเมว. เวเนยฺยวเสน ปน เทสนาวิลาเสน จ พฺยญฺชนนานตฺตํ กตํ. เจตสา เจโตติ อตฺตโน จิตฺเตน เตสํ จิตฺตํ. ปริจฺจาติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา. ปชานาตีติ สราคาทิวเสน นานปฺปการโต ชานาติ. สราคํ วา จิตฺตนฺติอาทีสุ ปน อฏฺฐโลภสหคตจิตฺตํ สราคํ จิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อวเสสํ จาตุภูมกํ กุสลาพฺยากตจิตฺตํ วีตราคํ. ทฺเว [Pg.84] โทมนสฺสจิตฺตานิ, ทฺเว วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจจิตฺตานีติ อิมานิ ปน จตฺตาริ จิตฺตานิ อิมสฺมึ ทุเก สงฺคหํ น คจฺฉนฺติ. เกจิ ปน เถรา ตานิปิ สงฺคณฺหนฺติ. ทุวิธํ ปน โทมนสฺสจิตฺตํ สโทสํ จิตฺตํ นาม. สพฺพมฺปิ จาตุภูมกํ กุสลาพฺยากตจิตฺตํ วีตโทสํ. เสสานิ ทส อกุสลจิตฺตานิ อิมสฺมึ ทุเก สงฺคหํ น คจฺฉนฺติ. เกจิ ปน เถรา ตานิปิ สงฺคณฺหนฺติ. สโมหํ วีตโมหนฺติ เอตฺถ ปน ปาฏิปุคฺคลิกนเยน วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตทฺวยเมว สโมหํ. โมหสฺส ปน สพฺพากุสเลสุ สมฺภวโต ทฺวาทสวิธมฺปิ อกุสลจิตฺตํ สโมหํ จิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อวเสสํ วีตโมหํ. ถินมิทฺธานุคตํ ปน สํขิตฺตํ, อุทฺธจฺจานุคตํ วิกฺขิตฺตํ. รูปาวจรารูปาวจรํ มหคฺคตํ, อวเสสํ อมหคฺคตํ. สพฺพมฺปิ เตภูมกํ สอุตฺตรํ, โลกุตฺตรํ อนุตฺตรํ. อุปจารปฺปตฺตํ อปฺปนาปฺปตฺตญฺจ สมาหิตํ, อุภยมปฺปตฺตํ อสมาหิตํ. ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฺปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณวิมุตฺตึ ปตฺตํ ปญฺจวิธมฺปิ เอตํ วิมุตฺตํ, วิมุตฺติมปฺปตฺตํ วา อวิมุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

"Parasattānaṃ" (အခြားသတ္တဝါတို့၏) ဟူသည် မိမိကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော သတ္တဝါတို့၏။ "Parapuggalānaṃ" (အခြားပုဂ္ဂိုလ်တို့၏) ဟူသည်လည်း ဤစကားနှင့် အနက်တူရုံမျှသာ ဖြစ်၏။ ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဟောပြောပုံအဆန်း (ဒေသနာဝိလာသ) အားဖြင့်လည်းကောင်း ဗျည်းအက္ခရာ ထူးခြားအောင် ပြုအပ်၏။ "Cetasā ceto" (စိတ်ဖြင့် စိတ်ကို) ဟူသည် မိမိ၏ စိတ်ဖြင့် သူတို့၏ စိတ်ကို။ "Paricca" (ပိုင်းခြား၍)။ "Pajānāti" (သိ၏) ဟူသည် ရာဂရှိသည်၏ အဖြစ်စသည်ဖြင့် အပြားအမျိုးမျိုးအားဖြင့် သိ၏။ "Sarāgaṃ vā cittaṃ" (ရာဂနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်) အစရှိသည်တို့၌ လောဘမူစိတ် ၈-ပါးကို "ရာဂနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်" ဟု သိအပ်၏။ ကြွင်းသော ဘုံလေးပါး၌ဖြစ်သော (စတုဘူမက) ကုသိုလ်၊ အဗျာကတစိတ်သည် "ရာဂကင်းသောစိတ် (ဝီတရာဂ)" မည်၏။ ဒေါမနဿသဟဂုတ်စိတ် ၂-ပါး၊ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ်စိတ် ၁-ပါးနှင့် ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ် ၁-ပါး တည်းဟူသော ဤစိတ် ၄-ပါးတို့သည် ဤဒုက (အတွဲ) ၌ အကျုံးမဝင်ကုန်။ အချို့မထေရ်တို့သည် ထိုစိတ်တို့ကိုလည်း သိမ်းသွင်းရေတွက်ကုန်၏။ ဒေါမနဿသဟဂုတ်စိတ် ၂-ပါးသည် "ဒေါသနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ် (သဒေါသ)" မည်၏။ ခပ်သိမ်းသော ဘုံလေးပါး၌ဖြစ်သော ကုသိုလ်၊ အဗျာကတစိတ်သည် "ဒေါသကင်းသောစိတ် (ဝီတဒေါသ)" မည်၏။ ကြွင်းသော အကုသိုလ်စိတ် ၁၀-ပါးတို့သည် ဤဒုက၌ အကျုံးမဝင်ကုန်။ အချို့သော မထေရ်တို့သည် ထိုစိတ်တို့ကိုလည်း သိမ်းသွင်းရေတွက်ကုန်၏။ "Samohaṃ vītamohaṃ" ဟူရာ၌ ပုဂ္ဂိုလ်အသီးသီး၏ နည်း (ပါဋိပုဂ္ဂလိကနယ) အားဖြင့် ဝိစိကိစ္ဆာ၊ ဥဒ္ဓစ္စတို့နှင့် ယှဉ်သော စိတ်နှစ်ပါးကိုသာ "မောဟနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်" ဟု ဆိုသော်လည်း၊ မောဟသည် အကုသိုလ်စိတ် အားလုံး၌ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် အကုသိုလ်စိတ် ၁၂-ပါးလုံးကိုပင် "မောဟနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ် (သမောဟ)" ဟု သိအပ်၏။ ကြွင်းသောစိတ်များကို "မောဟကင်းသောစိတ် (ဝီတမောဟ)" ဟု သိအပ်၏။ ထိနမိဒ္ဓ ခြံရံအပ်သောစိတ်သည် "ကျုံ့ဝင်သောစိတ် (သံခိတ္တ)" မည်၏၊ ဥဒ္ဓစ္စ ခြံရံအပ်သောစိတ်သည် "ပျံ့လွင့်သောစိတ် (ဝိက္ခိတ္တ)" မည်၏။ ရူပဝစရ၊ အရူပဝစရစိတ်သည် "မြတ်သောစိတ် (မဟဂ္ဂတ)" မည်၏၊ ကြွင်းသောစိတ်သည် "မမြတ်သောစိတ် (အမဟဂ္ဂတ)" မည်၏။ သုံးဘုံ၌ဖြစ်သော စိတ်အားလုံးသည် "အထက်တန်းစိတ် ရှိသေးသောစိတ် (သဥတ္တရ)" မည်၏၊ လောကုတ္တရာစိတ်သည် "အတုမဲ့စိတ် (အနုတ္တရ)" မည်၏။ ဥပစာရသို့ ရောက်သောစိတ်နှင့် အပ္ပနာသို့ ရောက်သောစိတ်သည် "တည်ကြည်သောစိတ် (သမာဟိတ)" မည်၏၊ ထိုနှစ်ပါးသို့ မရောက်သောစိတ်သည် "မတည်ကြည်သောစိတ် (အသမာဟိတ)" မည်၏။ တဒင်္ဂဝိမုတ္တိ၊ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိ၊ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိ၊ ပဋိပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိ၊ နိဿရဏဝိမုတ္တိ ဟူသော ဝိမုတ္တိငါးပါးသို့ ရောက်သော ဤစိတ်ငါးမျိုးလုံးကို "လွတ်မြောက်သောစိတ် (ဝိမုတ္တ)" ဟု သိအပ်၏။ ထိုဝိမုတ္တိသို့ မရောက်သောစိတ်ကို "မလွတ်မြောက်သောစိတ် (အဝိမုတ္တ)" ဟု သိအပ်၏။

---

อเนกวิหิตนฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๒) อเนกวิธํ, อเนเกหิ วา ปกาเรหิ ปวตฺติตํ สํวณฺณิตนฺติ อตฺโถ. ปุพฺเพนิวาสนฺติ สมนนฺตราตีตภวํ อาทึ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ นิวุตฺถสนฺตานํ. อนุสฺสรตีติ ขนฺธปฏิปาฏิวเสน, จุติปฏิสนฺธิวเสน วา อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา สรติ. เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ…เป… ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรตีติ. ตตฺถ เอกมฺปิ ชาตินฺติ เอกมฺปิ ปฏิสนฺธิมูลํ จุติปริโยสานํ เอกภวปริยาปนฺนํ ขนฺธสนฺตานํ. เอส นโย ทฺเวปิ ชาติโยติอาทีสุปิ. อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเปติอาทีสุ ปน ปริหายมาโน กปฺโป สํวฏฺฏกปฺโป, วฑฺฒมาโน วิวฏฺฏกปฺโปติ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ สํวฏฺเฏน สํวฏฺฏฏฺฐายี คหิโต โหติ ตํมูลกตฺตา, วิวฏฺเฏน วิวฏฺฏฏฺฐายี. เอวญฺหิ สติ ยานิ ตานิ ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, กปฺปสฺส อสงฺขฺเยยฺยานิ. กตมานิ จตฺตาริ? สํวฏฺโฏ สํวฏฺฏฏฺฐายี วิวฏฺโฏ วิวฏฺฏฏฺฐายี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๕๖) วุตฺตานิ, ตานิ ปริคฺคหิตานิ โหนฺติ.

"Anekavihitaṃ" ဟူသည် အပြားများစွာရှိသော၊ သို့မဟုတ် အပြားများစွာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ချီးမွမ်းအပ်သော ဟု အနက်ရ၏။ "Pubbenivāsaṃ" ဟူသည် ကပ်လျက် လွန်ခဲ့ပြီးသော ဘဝကို အစပြု၍ ထိုထိုဘဝတို့၌ နေဖူးသော ခန္ဓာအစဉ်ကို ဆိုသည်။ "Anussarati" (အစဉ်အောက်မေ့၏) ဟူသည် ခန္ဓာအစဉ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ စုတိပဋိသန္ဓေအားဖြင့်လည်းကောင်း အစဉ်လိုက်၍ လိုက်၍ အောက်မေ့၏။ "Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ…pe… pubbenivāsaṃ anussaratī" ဟူရာ၌ - ထိုစကား၌ "ekampi jātiṃ" (တစ်ဘဝကိုလည်းကောင်း) ဟူသည် တစ်ခုသော ပဋိသန္ဓေကို အစပြု၍ စုတိအဆုံးရှိသော၊ တစ်ခုသော ဘဝ၌ အကျုံးဝင်သော ခန္ဓာအစဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤနည်းသည် "dvepi jātiyo" (နှစ်ဘဝတို့ကိုလည်းကောင်း) စသည်တို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်၏။ "Anekepi saṃvaṭṭakappe" စသည်တို့၌မူကား ဆုတ်ယုတ် ပျက်စီးသောကပ်ကို "သံဝဋ္ဋကပ် (ပျက်ကပ်)" ဟုလည်းကောင်း၊ တိုးပွား ဖြစ်ထွန်းသောကပ်ကို "ဝိဝဋ္ဋကပ် (ဖုဋ္ဌကပ်/ဆန်းတည်ကပ်)" ဟုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ ထိုကပ်တို့တွင် သံဝဋ္ဋ (ပျက်ဆဲကပ်) ဖြင့် သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ (ပျက်ပြီးတည်ကပ်) ကိုလည်း ထိုသံဝဋ္ဋကို အခြေခံသောကြောင့် ယူအပ်၏။ ဝိဝဋ္ဋ (တည်ဆဲကပ်) ဖြင့် ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ (တည်ပြီးတည်ကပ်) ကို ယူအပ်၏။ ဤသို့ ယူသော် "ရဟန်းတို့၊ ကပ်၏ အသင်္ချေယျတို့သည် ဤလေးပါးတို့တည်း။ အဘယ်လေးပါးတို့နည်းဟူမူ - သံဝဋ္ဋ၊ သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ၊ ဝိဝဋ္ဋ၊ ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ" ဟု ဟောတော်မူအပ်သော ထိုကပ်လေးပါးတို့ကို သိမ်းကျုံးယူပြီး ဖြစ်ကုန်၏။

---

อมุตฺราสินฺติ อมุมฺหิ สํวฏฺฏกปฺเป อหํ อมุมฺหิ ภเว วา โยนิยา วา คหิยา วา วิญฺญาณฏฺฐิติยา วา สตฺตาวาเส วา สตฺตนิกาเย วา อาสึ. เอวํนาโมติ ติสฺโส วา ผุสฺโส วา. เอวํโคตฺโตติ โคตโม วา กจฺจายโน วา กสฺสโป วา. อิทมสฺส อตีตภเว อตฺตโน นามโคตฺตานุสฺสรณวเสน วุตฺตํ. สเจ ปน ตสฺมึ กาเล อตฺตโน วณฺณสมฺปตฺติลูขปณีตชีวิกภาวํ [Pg.85] สุขทุกฺขพหุลตํ อปฺปายุกทีฆายุกภาวํ วา อนุสฺสริตุกาโม โหติ, ตมฺปิ อนุสฺสรติเยว. เตนาห ‘‘เอวํวณฺโณ…เป… เอวมายุปริยนฺโต’’ติ. ตตฺถ เอวํวณฺโณติ โอทาโต วา สาโม วา. เอวมาหาโรติ สาลิมํโสทนาหาโร วา ปวตฺตผลโภชโน วา. เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวทีติ อเนน ปกาเรน กายิกเจตสิกานํ สามิสนิรามิสาทิปฺปเภทานํ สุขทุกฺขานํ ปฏิสํเวที. เอวมายุปริยนฺโตติ เอวํ วสฺสสตปริมาณายุปริยนฺโต วา จตุราสีติกปฺปสหสฺสายุปริยนฺโต วา. โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทินฺติ โส อหํ ตโต ภวโต โยนิโต คหิโต วิญฺญาณฏฺฐิติโต สตฺตาวาสโต สตฺตนิกายโต วา จุโต ปุนอมุกสฺมึ นาม ภเว โยนิยา คติยา วิญฺญาณฏฺฐิติยา สตฺตาวาเส สกฺกนิกาเย วา อุทปาทึ. ตตฺราปาสินฺติ ตตฺราปิ ภเว โยนิยา คติยา วิญฺญาณฏฺฐิติยา สตฺตาวาเส สตฺตนิกาเย วา ปุน อโหสึ. เอวํนาโมติอาทิ วุตฺตนยเมว.

"Amutrāsiṃ" (ထိုအရပ်၌ ဖြစ်ခဲ့၏) ဟူသည် ထိုပျက်ကပ်၌ ငါသည် ထိုဘဝ၌လည်းကောင်း၊ ထိုယောနိ၌လည်းကောင်း၊ ထိုဂတိ၌လည်းကောင်း၊ ထိုဝိညာဏဋ္ဌိတိ၌လည်းကောင်း၊ ထိုသတ္တာဝါသ၌လည်းကောင်း၊ ထိုသတ္တနိကာယ၌လည်းကောင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ "Evaṃnāmo" (ဤသို့သော အမည်ရှိ၏) ဟူသည် တိဿဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဖုဿဟူ၍လည်းကောင်း။ "Evaṃgotto" (ဤသို့သော အနွယ်ရှိ၏) ဟူသည် ဂေါတမဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကစ္စည်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကဿပဟူ၍လည်းကောင်း။ ဤစကားသည် ထိုသူ၏ အတိတ်ဘဝ၌ မိမိ၏ အမည်၊ အနွယ်တို့ကို အောက်မေ့ခြင်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုအခါ၌ မိမိ၏ အဆင်းလှခြင်း အဆင်းမလှခြင်း၊ ခေါင်းပါးသော အသက်မွေးမှု သို့မဟုတ် မြတ်သော အသက်မွေးမှု ရှိခြင်း၊ ချမ်းသာဆင်းရဲ များပြားခြင်း၊ အသက်တိုခြင်း သို့မဟုတ် အသက်ရှည်ခြင်းကို အောက်မေ့လိုပါက ထိုအရာကိုလည်း အောက်မေ့နိုင်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် "evaṃvaṇṇo…pe… evamāyupariyanto" (ဤသို့သော အဆင်းရှိ၏...ပ... ဤသို့သော အသက်အတိုင်းအတာရှိ၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ "evaṃvaṇṇo" ဟူသည် ဖြူသောအဆင်းရှိသည် သို့မဟုတ် ညိုသောအဆင်းရှိသည်။ "Evamāhāro" (ဤသို့သော အာဟာရရှိ၏) ဟူသည် သလေးထမင်းနှင့် အသားဟင်းကို စားရသော အာဟာရရှိသည် သို့မဟုတ် သစ်သီးကြီးငယ်ကို စားရသော အာဟာရရှိသည်။ "Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī" (ဤသို့ ချမ်းသာဆင်းရဲကို ခံစားရ၏) ဟူသည် ဤသို့သော နည်းလမ်းဖြင့် ကိုယ်၊ စိတ်တို့၌ ဖြစ်သော သာမိသ (အာမိသနှင့်စပ်သော)၊ နိရာမိသ (အာမိသနှင့်မစပ်သော) စသော အပြားရှိသော ချမ်းသာဆင်းရဲကို ခံစားရ၏။ "Evamāyupariyanto" (ဤသို့သော အသက်အတိုင်းအတာရှိ၏) ဟူသည် အနှစ်တစ်ရာ အသက်အတိုင်းအတာရှိသည် သို့မဟုတ် ကပ်ရှစ်သောင်းလေးထောင် အသက်အတိုင်းအတာရှိသည်။ "So tato cuto amutra udapādi" (ထိုငါသည် ထိုဘဝမှ စုတေ၍ ထိုအရပ်၌ ဖြစ်ပြန်၏) ဟူသည် ထိုငါသည် ထိုဘဝမှ၊ ထိုယောနိမှ၊ ထိုဂတိမှ၊ ထိုဝိညာဏဋ္ဌိတိမှ၊ ထိုသတ္တာဝါသမှ သို့မဟုတ် ထိုသတ္တနိကာယမှ စုတေ၍ အခြားထိုသို့သော အမည်ရှိသော ဘဝ၊ ယောနိ၊ ဂတိ၊ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ၊ သတ္တာဝါသ သို့မဟုတ် သတ္တနိကာယ၌ ဖြစ်ပြန်၏။ "Tatrāpāsiṃ" (ထိုအရပ်၌လည်း ဖြစ်ခဲ့၏) ဟူသည် ထိုဘဝ၊ ယောနိ၊ ဂတိ၊ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ၊ သတ္တာဝါသ သို့မဟုတ် သတ္တနိကာယ၌လည်း တစ်ဖန် ဖြစ်ခဲ့ပြန်၏။ "Evaṃnāmo" စသည်တို့သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

---

อปิจ อมุตฺราสินฺติ อิทํ อนุปุพฺเพน อาโรหนฺตสฺส ยาวทิจฺฉกํ อนุสฺสรณํ. โส ตโตติ ปฏินิวตฺตนฺตสฺส ปจฺจเวกฺขณํ, ตสฺมา ‘‘อิธูปปนฺโน’’ติ อิมิสฺสา อิธูปปตฺติยา อนนฺตรเมว อุปฺปตฺติฏฺฐานํ สนฺธาย ‘‘อมุตฺร อุทปาทิ’’นฺติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺราปาสินฺติ เอวมาทิ ปนสฺส ตตฺราปิ อิมิสฺสา อุปปตฺติยา อนฺตเร อุปปตฺติฏฺฐาเน นามโคตฺตาทีนํ อนุสฺสรณทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโนติ สฺวาหํ ตโต อนนฺตรุปฺปตฺติฏฺฐานโต จุโต อิธ อมุกสฺมึ นาม ขตฺติยกุเล วา พฺราหฺมณกุเล วา นิพฺพตฺโตติ. อิตีติ เอวํ. สาการํ สอุทฺเทสนฺติ นามโคตฺตวเสน สอุทฺเทสํ, วณฺณาทิวเสน สาการํ. นามโคตฺเตน หิ สตฺโต ‘‘ติสฺโส กสฺสโป’’ติ อุทฺทิสียติ, วณฺณาทีหิ ‘‘สาโม โอทาโต’’ติ นานตฺตโต ปญฺญายติ, ตสฺมา นามโคตฺตํ อุทฺเทโส, อิตเร อาการา.

ထို့ပြင် 'ထိုအရပ်၌ ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏' ဟူသော ဤစကားသည် (အတိတ်ဘဝများကို) အစဉ်အတိုင်း ဆန်တက်၍ အလိုရှိသမျှ အောက်မေ့ခြင်းတည်း။ 'ထိုငါသည် ထိုမှ (စုတေ၍)' ဟူသည်မှာ (အတိတ်မှ) ပြန်လှည့်လာသူ၏ ဆင်ခြင်ခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ယခုဤဘဝ၌ ဖြစ်၏' ဟူသော ဤဘဝ၌ ဖြစ်ခြင်း၏ အခြားမဲ့၌သာ ဖြစ်ရာဌာနကို ရည်ညွှန်း၍ 'ထိုအရပ်၌ ဖြစ်ခဲ့၏' ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'ထိုအရပ်၌ ဤသို့သော အမည်ရှိ၏' အစရှိသည်တို့ကိုကား ဤဘဝ၏ စပ်ကြား၌ရှိသော ဖြစ်ရာဌာနတို့၌လည်း အမည်၊ အနွယ် စသည်တို့ကို အောက်မေ့ပုံကို ပြခြင်းငှာ ဆိုအပ်၏။ 'ထိုငါသည် ထိုမှစုတေ၍ ဤဘဝ၌ ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ ငါသည် ထိုအခြားမဲ့ဖြစ်သော ဖြစ်ရာဌာနမှ စုတေ၍ ဤဘဝ၌ ဤမည်သော မင်းမျိုး သို့မဟုတ် ပုဏ္ဏားမျိုး၌ ဖြစ်၏ ဟူသောအနက်တည်း။ 'ဣတိ' ဟူသည် ဤသို့တည်း။ 'အခြင်းအရာနှင့်တကွ ညွှန်ပြချက်နှင့်တကွ' ဟူသည် အမည်၊ အနွယ်အားဖြင့် ညွှန်ပြချက် (sauddesa)၊ အဆင်းစသည်အားဖြင့် အခြင်းအရာ (sākāra) ရှိသည်ဟူ၏။ အမည်၊ အနွယ်အားဖြင့် သတ္တဝါကို 'တိဿ၊ ကဿပ' ဟု ညွှန်ပြအပ်၏၊ အဆင်းစသည်ဖြင့် 'ညိုသောသူ၊ ဖြူသောသူ' ဟု ထူးခြားပုံကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် အမည်နှင့် အနွယ်သည် ညွှန်ပြချက် (uddesa) မည်၏၊ ကြွင်းသောအရာတို့သည် အခြင်းအရာ (ākāra) မည်ကုန်၏။

---

ทิพฺเพนาติอาทีสุ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพํ. เทวตานญฺหิ สุจริตกมฺมนิพฺพตฺตํ ปิตฺตเสมฺหรุหิราทีหิ อปลิพุทฺธํ อุปกฺกิเลสวิมุตฺตตาย ทูเรปิ อารมฺมณสมฺปฏิจฺฉนสมตฺถํ ทิพฺพํ ปสาทจกฺขุ โหติ. อิทญฺจาปิ วีริยภาวนาพเลน นิพฺพตฺตํ ญาณจกฺขุ ตาทิสเมวาติ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพํ. ทิพฺพวิหารวเสน ปฏิลทฺธตฺตา อตฺตโน จ ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตาปิ ทิพฺพํ. อาโลกปริคฺคเหน มหาชุติกตฺตาปิ [Pg.86] ทิพฺพํ. ติโรกุฏฺฏาทิคตรูปทสฺสเนน มหาคติกตฺตาปิ ทิพฺพํ. ตํ สพฺพํ สทฺทสตฺถานุสาเรน เวทิตพฺพํ. ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขุ. จกฺขุกิจฺจกรเณน จกฺขุมิวาติปิ จกฺขุ. จุตูปปาตทสฺสเนน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุตฺตา วิสุทฺธํ. โย หิ จุติเมว ปสฺสติ, น อุปปาตํ, โส อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหาติ. โย อุปปาตเมว ปสฺสติ, น จุตึ, โส นวสตฺตปาตุภาวทิฏฺฐึ คณฺหาติ. โย ปน ตทุภยํ ปสฺสติ, โส ยสฺมา ทุวิธมฺปิ ตํ ทิฏฺฐิคตํ อติวตฺตติ, ตสฺมา ตํ ทสฺสนํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุ โหติ. อุภยมฺปิ เจตํ พุทฺธปุตฺตา ปสฺสนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘จุตูปปาตทสฺสเนน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุตฺตา วิสุทฺธ’’นฺติ. มนุสฺสูปจารํ อติกฺกมิตฺวา รูปทสฺสเนน อติกฺกนฺตมานุสกํ, มานุสํ วา มํสจกฺขุํ อติกฺกนฺตตฺตา อติกฺกนฺตมานุสกนฺติ เวทิตพฺพํ. เตน ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน.

'ဒိဗ္ဗေန' အစရှိသည်တို့၌ နတ်နှင့်တူသောကြောင့် 'ဒိဗ္ဗ' မည်၏။ နတ်တို့၏ ကောင်းမှုကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော၊ သည်းခြေ၊ သလိပ်၊ သွေး စသည်တို့ဖြင့် မနှောင့်ယှက်အပ်သော၊ ညစ်ညူးမှုကင်းသောကြောင့် ဝေးသော အာရုံကိုလည်း လက်ခံခြင်းငှာ စွမ်းဆောင်နိုင်သော နတ်မျက်စိ (ဒိဗ္ဗပသာဒစက္ခု) သည် ရှိ၏။ ဤဝီရိယပွားများမှုတန်ခိုးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဉာဏ်မျက်စိသည်လည်း ထိုနတ်မျက်စိနှင့် တူသောကြောင့် နတ်မျက်စိနှင့်တူသဖြင့် 'ဒိဗ္ဗ' မည်၏။ နတ်တို့၏ နေခြင်း (ဒိဗ္ဗဝိဟာရ) အားဖြင့် ရရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ နတ်ကဲ့သို့သော နေခြင်းကို မှီဝဲသောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဒိဗ္ဗ' မည်၏။ အလင်းရောင်ကို သိမ်းဆည်းသဖြင့် ကြီးစွာသော တောက်ပခြင်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဒိဗ္ဗ' မည်၏။ နံရံ အစရှိသည်တို့၏ အခြား၌ရှိသော ရူပအာရုံကို မြင်နိုင်ခြင်းဖြင့် ကြီးမားသော အလားအလာရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဒိဗ္ဗ' မည်၏။ ထိုအားလုံးကို သဒ္ဒါကျမ်းနည်းအရ သိအပ်၏။ မြင်ခြင်းအနက်ကြောင့် 'စက္ခု' မည်၏။ မျက်စိ၏ ကိစ္စကို ပြုတတ်သောကြောင့် မျက်စိကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'စက္ခု' မည်၏။ စုတေခြင်း၊ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းတို့ကို မြင်ခြင်းဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို စင်ကြယ်စေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိသုဒ္ဓ' (စင်ကြယ်သော) မည်၏။ အကြင်သူသည် စုတေခြင်းကိုသာ မြင်၍ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းကို မမြင်ပါမူ၊ ထိုသူသည် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ယူတတ်၏။ အကြင်သူသည် ပဋိသန္ဓေနေခြင်းကိုသာ မြင်၍ စုတေခြင်းကို မမြင်ပါမူ၊ ထိုသူသည် သတ္တဝါသစ် ပေါ်ထွန်းလာသည်ဟူသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ယူတတ်၏။ အကြင်သူသည် ထိုနှစ်ပါးလုံးကို မြင်ပါမူ၊ ထိုသူသည် ထိုနှစ်ပါးလုံးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို လွန်မြောက်နိုင်သောကြောင့် ထိုသို့ မြင်ခြင်းသည် ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ၏ အကြောင်းဖြစ်၏။ ဘုရားသားတော်တို့သည် ထိုနှစ်ပါးလုံးကို မြင်တော်မူကြ၏။ ထို့ကြောင့် 'စုတေခြင်းနှင့် ပဋိသန္ဓေနေခြင်းကို မြင်ခြင်းဖြင့် ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဝိသုဒ္ဓ (စင်ကြယ်သော) မည်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ လူတို့၏ အာရုံပြုရာနယ်ပယ်ကို လွန်၍ ရူပါရုံကို မြင်ခြင်းကြောင့် 'အတိက္ကန္တမာနုသက' (လူတို့၏ အမြင်ကို လွန်သော) ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် လူတို့၏ မံသစက္ခုကို လွန်သောကြောင့် 'အတိက္ကန္တမာနုသက' မည်၏ ဟု သိအပ်၏။ ထိုစင်ကြယ်သော၊ လူတို့၏အမြင်ကို လွန်သော ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် (ဟု ဆိုလိုသည်)။

---

สตฺเต ปสฺสตีติ มนุสฺสานํ มํสจกฺขุนา วิย สตฺเต โอโลเกติ. จวมาเน อุปปชฺชมาเนติ เอตฺถ จุติกฺขเณ วา อุปปตฺติกฺขเณ วา ทิพฺพจกฺขุนา ทฏฺฐุํ น สกฺกา. เย ปน อาสนฺนจุติกา อิทานิ จวิสฺสนฺติ, เต จวมานาติ, เย จ คหิตปฺปฏิสนฺธิกา สมฺปตินิพฺพตฺตา จ, เต อุปปชฺชมานาติ อธิปฺเปตา. เต เอวรูเป จวมาเน อุปปชฺชมาเน จ ปสฺสตีติ ทสฺเสติ. หีเนติ โมหนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา หีนานํ ชาติกุลโภคาทีนํ วเสน หีฬิเต อุญฺญาเต. ปณีเตติ อโมหนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา ตพฺพิปรีเต. สุวณฺเณติ อโทสนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา อิฏฺฐกนฺตมนาปวณฺณยุตฺเต. ทุพฺพณฺเณติ โทสนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา อนิฏฺฐากนฺตามนาปวณฺณยุตฺเต, วิรูปวิรูเปติปิ อตฺโถ. สุคเตติ สุคติคเต, อโลภนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา วา อฑฺเฒ มหทฺธเน. ทุคฺคเตติ ทุคฺคติคเต, โลภนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา วา ทลิทฺเท อปฺปนฺนปาเน.

'သတ္တဝါတို့ကို မြင်၏' ဟူသည် လူတို့၏ မံသစက္ခုဖြင့် ကဲ့သို့ သတ္တဝါတို့ကို ကြည့်ရှု၏။ 'စုတေဆဲ ပဋိသန္ဓေနေဆဲဖြစ်သော' ဟူသော ဤနေရာ၌ စုတေခဏ၌သော်လည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေခဏ၌သော်လည်းကောင်း ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် မြင်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။ စုတေခါနီးဖြစ်၍ ယခုပင် စုတေတော့မည့်သူတို့ကို 'စဝမာန' (စုတေဆဲဖြစ်သူများ) ဟုလည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေယူပြီး၍ ဖြစ်ပေါ်လာပြီးသူတို့ကို 'ဥပပဇ္ဇမာန' (ပဋိသန္ဓေနေဆဲဖြစ်သူများ) ဟုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ထိုကဲ့သို့သော စုတေဆဲ ပဋိသန္ဓေနေဆဲဖြစ်သော သူတို့ကို မြင်၏ဟု ပြသ၏။ 'ယုတ်သောသူတို့ကို' ဟူသည် မောဟအကျိုးပေးနှင့် ယှဉ်သဖြင့် အမျိုး၊ အနွယ်၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ စသည်တို့အားဖြင့် ယုတ်ညံ့သော၊ ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချအပ်သော သူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'မြတ်သောသူတို့ကို' ဟူသည် အမောဟအကျိုးပေးနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ထိုယုတ်သောသူနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'အဆင်းလှသောသူတို့ကို' ဟူသည် အဒေါသအကျိုးပေးနှင့် ယှဉ်သဖြင့် နှစ်သက်ဖွယ်၊ အလိုရှိအပ်သော အဆင်းရှိသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'အဆင်းမလှသောသူတို့ကို' ဟူသည် ဒေါသအကျိုးပေးနှင့် ယှဉ်သဖြင့် မနှစ်သက်ဖွယ်၊ အလိုမရှိအပ်သော အဆင်းရှိသူတို့ကို ဆိုလို၏၊ ရုပ်ဆိုးသောသူတို့ဟုလည်း အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ကောင်းသောလားရာသို့ သွားသောသူတို့ကို' ဟူသည် ကောင်းသောလားရာသို့ ရောက်သောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်၊ သို့မဟုတ် အလောဘအကျိုးပေးနှင့် ယှဉ်သဖြင့် စည်းစိမ်ဥစ္စာ များပြားသောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'မကောင်းသောလားရာသို့ သွားသောသူတို့ကို' ဟူသည် မကောင်းသောလားရာသို့ ရောက်သောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်၊ သို့မဟုတ် လောဘအကျိုးပေးနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ဆင်းရဲ၍ အစားအစာ နည်းပါးသောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။

---

ยถากมฺมูปเคติ ยํ ยํ กมฺมํ อุปจิตํ, เตน เตน อุปคเต. กายทุจฺจริเตนาติอาทีสุ ทุฏฺฐุ จริตํ กิเลสปูติกตฺตาติ ทุจฺจริตํ. กาเยน ทุจฺจริตํ, กายโต วา อุปฺปนฺนํ ทุจฺจริตนฺติ กายทุจฺจริตํ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. สมนฺนาคตาติ สมงฺคิภูตา. อริยานํ อุปวาทกาติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ อริยานํ อนฺตมโส คิหิโสตาปนฺนานมฺปิ อนตฺถกามา หุตฺวา อนฺติมวตฺถุนา วา คุณปริธํสเนน วา อุปวาทกา, อกฺโกสกา ครหกาติ วุตฺตํ โหติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกาติ วิปรีตทสฺสนา[Pg.87]. มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน สมาทินฺนนานาวิธกมฺมา, เยปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิมูลเกสุ กายกมฺมาทีสุ อญฺเญปิ สมาทาเปนฺติ.

'ကံအားလျော်စွာ လားကြကုန်သော' ဟူသည် ဆည်းပူးအပ်သော မိမိမိမိ၏ ကံအားလျော်စွာ ရောက်ရှိကြကုန်သော (သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်)။ 'ကာယဒုစရိုက်ဖြင့်' အစရှိသည်တို့၌ ကိလေသာညစ်ညူးမှုကြောင့် မကောင်းသဖြင့် ကျင့်အပ်သော အကျင့်သည် ဒုစရိုက် (duccarita) မည်၏။ ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော ဒုစရိုက် သို့မဟုတ် ကိုယ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒုစရိုက်သည် ကာယဒုစရိုက် (kāyaduccarita) မည်၏။ ကြွင်းသောအရာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ 'ပြည့်စုံကြကုန်သော' ဟူသည် (ထိုတရားတို့နှင့်) တညီတညွတ်တည်း ဖြစ်ကြကုန်သော။ 'အရိယာတို့ကို ကဲ့ရဲ့စွပ်စွဲတတ်သောသူတို့' ဟူသည် ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် သာဝက အရိယာတို့အား၊ အနည်းဆုံး လူဝတ်ကြောင် သောတာပန်တို့အားပင် ဖြစ်စေ အကျိုးမဲ့ကို လိုလားကြကုန်လျက် အန္တိမဝတ္ထုဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ကဲ့ရဲ့စွပ်စွဲသူ၊ ဆဲရေးသူ၊ ကဲ့ရဲ့သူတို့ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မှားယွင်းသော အယူရှိသောသူတို့' ဟူသည် ဖောက်ပြန်စွာ မြင်တတ်သောသူတို့ ဖြစ်သည်။ 'မှားယွင်းသော အယူနှင့်စပ်သော ကံကို ဆောက်တည်သောသူတို့' ဟူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအားဖြင့် ဆောက်တည်အပ်သော အပြားပြားသော ကံရှိသူတို့ဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိလျှင် အခြေခံရှိသော ကာယကံစသည်တို့၌ အခြားသူတို့ကိုလည်း ဆောက်တည်စေသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။

---

กายสฺส เภทาติ อุปาทินฺนกฺขนฺธปริจฺจาคา. ปรํ มรณาติ ตทนนฺตรํ อภินิพฺพตฺตกฺขนฺธคฺคหณา. อถ วา กายสฺส เภทาติ ชีวิตินฺทฺริยสฺสูปจฺเฉทา. ปรํ มรณาติ จุติจิตฺตโต อุทฺธํ. อปายนฺติ เอวมาทิ สพฺพํ นิรยเววจนเมว. นิรโย หิ สคฺคโมกฺขเหตุภูตา ปุญฺญสมฺมตา อยา อเปตตฺตา, สุขานํ วา อายสฺส อภาวา อปาโย. ทุกฺขสฺส คติ ปฏิสรณนฺติ ทุคฺคติ, โทสพหุลตาย วา ทุฏฺเฐน กมฺเมน นิพฺพตฺตา คตีติ ทุคฺคติ. วิวสา นิปตนฺติ ตตฺถ ทุกฺกฏฺฏการิโนติ วินิปาโต, วินสฺสนฺตา วา เอตฺถ ปตนฺติ สมฺภิชฺชมานงฺคปจฺจงฺคาติ วินิปาโต. นตฺถิ เอตฺถ อสฺสาทสญฺญิโต อโยติ นิรโย.

'ကိုယ်ခန္ဓာ ပျက်စီးခြင်းကြောင့်' ဟူသည် ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓာကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'သေသည်မှနောက်၌' ဟူသည် ထိုသေပြီးသည့်နောက် အခြားမဲ့၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ခန္ဓာကို ယူခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'ကိုယ်ခန္ဓာ ပျက်စီးခြင်းကြောင့်' ဟူသည် ဇီဝိတိန္ဒြေ ပြတ်စဲခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 'သေသည်မှနောက်၌' ဟူသည် စုတိစိတ်၏နောက်၌ ဖြစ်၏။ 'အပါယ်' အစရှိသည်တို့သည် ငရဲ၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်စကားလုံး) ချည်းသာ ဖြစ်၏။ စင်စစ် ငရဲ (အပါယ်) ဟူသည် နတ်ရွာနိဗ္ဗာန်၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကောင်းမှုဟု သမုတ်အပ်သော ကောင်းသောလားရာ 'အယ' မှ ကင်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ချမ်းသာများ၏ တိုးပွားခြင်း 'အယ' မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း အပါယ် (apāya) မည်၏။ ဆင်းရဲခြင်း၏ လားရာ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် ဒုဂ္ဂတိ (duggati) မည်၏၊ သို့မဟုတ် ဒေါသများပြားခြင်းကြောင့် ယုတ်ညံ့သောကံဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော လားရာဖြစ်သောကြောင့် ဒုဂ္ဂတိ မည်၏။ မကောင်းမှုပြုသူတို့သည် အလိုမရှိဘဲ လိမ့်ကျပျက်စီးကြသောကြောင့် ဝိနိပါတ (vinipāto) မည်၏၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ ပျက်စီးလျက် ပျက်စီးလျက် လိမ့်ကျရာအရပ်ဖြစ်သောကြောင့် ဝိနိပါတ မည်၏။ ခံစားဖွယ်ဟု သမုတ်အပ်သော ချမ်းသာခြင်း 'အယ' မရှိသောကြောင့် ငရဲ (niraya) မည်၏။

---

อถ วา อปายคฺคหเณน ติรจฺฉานโยนึ ทีเปติ. ติรจฺฉานโยนิ หิ อปาโย สุคติโต อเปตตฺตา, น ทุคฺคติ มเหสกฺขานํ นาคราชาทีนํ สมฺภวโต. ทุคฺคติคฺคหเณน เปตฺติวิสยญฺจ. โส หิ อปาโย เจว ทุคฺคติ จ สุคติโต อเปตตฺตา ทุกฺขสฺส จ คติภูตตฺตา, น ตุ วินิปาโต อสุรสทิสํ อวินิปติตตฺตา. วินิปาตคฺคหเณน อสุรกายํ. โส หิ ยถาวุตฺเตน อตฺเถน อปาโย เจว ทุคฺคติ จ สพฺพสมุสฺสเยหิ วินิปติตตฺตา วินิปาโตติ วุจฺจติ. นิรยคฺคหเณน อวีจิอาทิกมเนกปฺปการํ นิรยเมวาติ. อุปปนฺนาติ อุปคตา, ตตฺถ อภินิพฺพตฺตาติ อธิปฺปาโย. วุตฺตวิปริยาเยน สุกฺกปกฺโข เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ สุคติคฺคหเณน มนุสฺสาคติปิ สงฺคยฺหติ, สคฺคคฺคหเณน เทวคติเยว. ตตฺถ สุนฺทรา คตีติ สุคติ. รูปาทีหิ วิสเยหิ สุฏฺฐุ อคฺโคติ สคฺโค. โส สพฺโพปิ ลุชฺชนปฺปลุชฺชนฏฺเฐน โลโกติ อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาโต คเหตพฺโพ. ตติยาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

သို့မဟုတ်လည်း 'အပါယ်' ဟူသော စကားလုံးဖြင့် တိရစ္ဆာန်ဘုံကို ပြသည်။ တိရစ္ဆာန်ဘုံသည် ကောင်းသောလားရာ (သုဂတိ) မှ ကင်းကွာသောကြောင့် 'အပါယ်' မည်၏၊ တန်ခိုးကြီးသော နဂါးမင်း စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် 'ဒုဂ္ဂတိ' ကား မဟုတ်ပေ။ 'ဒုဂ္ဂတိ' ဟူသော စကားလုံးဖြင့် ပြိတ္တာဘုံကို ပြသည်။ ထိုပြိတ္တာဘုံသည် ကောင်းသောလားရာ (သုဂတိ) မှ ကင်းကွာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲ၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'အပါယ်' လည်းဖြစ်၊ 'ဒုဂ္ဂတိ' လည်းဖြစ်၏၊ သို့သော် အသူရာကဲ့သို့ အဆင်းတန်ခိုးပျက်စီး၍ ကျရောက်ခြင်းမရှိသောကြောင့် 'ဝိနိပါတ' ကား မဟုတ်ပေ။ 'ဝိနိပါတ' ဟူသော စကားလုံးဖြင့် အသူရကာယ်ဘုံကို ပြသည်။ ထိုအသူရကာယ်ဘုံသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနက်အားဖြင့် အပါယ်လည်းဖြစ်၊ ဒုဂ္ဂတိလည်းဖြစ်၏၊ ခန္ဓာကိုယ်အလုံးစုံ ပျက်စီးကျဆင်းတတ်သောကြောင့် 'ဝိနိပါတ' ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'နိရယ' ဟူသော စကားလုံးဖြင့် အဝီစိအစရှိသော များစွာသော ငရဲကိုသာ ပြသည်။ 'ဥပပန္နာ' ဟူသည် ကပ်ရောက်ကုန်သော၊ ထိုဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် ပြောင်းပြန်အားဖြင့် ကုသိုလ်ဘက် (သုဂတိဘက်) ကို သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ထူးခြားချက်ဖြစ်၏ - ထို (သုဂတိသဂ္ဂ) ၌ 'သုဂတိ' ဟူသော စကားလုံးဖြင့် လူ့လားရာ (လူ့ဘုံ) ကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူအပ်၏၊ 'သဂ္ဂ' ဟူသော စကားလုံးဖြင့် နတ်လားရာ (နတ်ဘုံ) ကိုသာ ယူအပ်၏။ ထို၌ ကောင်းသော လားရာဖြစ်သောကြောင့် 'သုဂတိ' ဟု ခေါ်၏။ ရူပစသော အာရုံတို့ဖြင့် အလွန်မြတ်သောကြောင့် 'သဂ္ဂ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုအလုံးစုံသည်လည်း ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် 'လောက' မည်၏၊ ဤသည်ကား ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ်တည်း။ အကျယ်ကိုမူ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်အဋ္ဌကထာမှ ယူအပ်၏။ တတိယသုတ် အစရှိသည်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်ပြီ။

---

ทุติยอาหุเนยฺยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒုတိယ အာဟုနေယျသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๘. อนุตฺตริยสุตฺตวณฺณนา

၈. အနုတ္တရိယသုတ်အဖွင့်

---

๘. อฏฺฐเม [Pg.88] นตฺถิ เอเตสํ อุตฺตรานิ วิสิฏฺฐานีติ อนุตฺตรานิ, อนุตฺตรานิ เอว อนุตฺตริยานิ ยถา ‘‘อนนฺตเมว อนนฺตริย’’นฺติ อาห ‘‘นิรุตฺตรานี’’ติ. ทสฺสนานุตฺตริยํ นาม ผลวิเสสาวหตฺตา. เอส นโย เสเสสุปิ. สตฺตวิธอริยธนลาโภติ สตฺตวิธสทฺธาทิโลกุตฺตรธนลาโภ. สิกฺขาตฺตยสฺส ปูรณนฺติ อธิสีลสิกฺขาทีนํ ติสฺสนฺนํ สิกฺขานํ ปูรณํ. ตตฺถ ปูรณํ นิปฺปริยายโต อเสกฺขานํ วเสน เวทิตพฺพํ. กลฺยาณปุถุชฺชนโต ปฏฺฐาย หิ สตฺต เสขา ติสฺโส สิกฺขา ปูเรนฺติ นาม, อรหา ปริปุณฺณสิกฺโขติ. อิติ อิมานิ อนุตฺตริยานิ โลกิยโลกุตฺตรานิ กถิตานิ.

၈. ရှစ်ခုမြောက်သုတ် (အနုတ္တရိယသုတ်) ၌ - ဤတရားတို့ထက် သာလွန်ထူးကဲသော တရားမရှိသောကြောင့် 'အနုတ္တရ' မည်ကုန်၏။ 'အနန္တရ' ပင်လျှင် 'အာနန္တရိယ' ဖြစ်သကဲ့သို့ 'အနုတ္တရ' ပင်လျှင် 'အနုတ္တရိယ' ဖြစ်သည်ဟု ရည်ရွယ်၍ 'နိရုတ္တရာနိ (အတုမရှိသော တရားတို့)' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထူးခြားသော အကျိုးတရားကို ဆောင်ကျဉ်းပေးတတ်သောကြောင့် 'ဒဿနာနုတ္တရိယ' မည်၏။ ကြွင်းသော တရားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ 'ခုနစ်ပါးသော အရိယာဥစ္စာကို ရခြင်း' ဟူသည် ခုနစ်ပါးသော သဒ္ဓါအစရှိသော လောကုတ္တရာဥစ္စာကို ရခြင်းတည်း။ 'သိက္ခာသုံးပါးကို ပြည့်စုံစေခြင်း' ဟူသည် အဓိသီလသိက္ခာ အစရှိသော သိက္ခာသုံးပါးကို ပြည့်စုံစေခြင်းတည်း။ ထိုပြည့်စုံစေခြင်း၌ တိုက်ရိုက်အားဖြင့် ရဟန္တာ (အသေက္ခ) တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် သိအပ်၏။ ကလျာဏပုထုဇဉ်မှစ၍ အရိယာသေက္ခပုဂ္ဂိုလ် ခုနစ်ယောက်တို့သည် သိက္ခာသုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်ဆဲဖြစ်ကုန်၏၊ ရဟန္တာသည်ကား သိက္ခာပြည့်စုံပြီးသူ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် လောကီ လောကုတ္တရာဖြစ်ကုန်သော ဤအနုတ္တရိယတရားတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။

---

อนุตฺตริยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အနုတ္တရိယသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๙. อนุสฺสติฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา

၉. အနုဿတိဋ္ဌာနသုတ်အဖွင့်

---

๙. นวเม อนุสฺสติโย เอว ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิหิตสุขานํ การณภาวโต ฐานานีติ อนุสฺสติฏฺฐานานิ. พุทฺธคุณารมฺมณา สตีติ ยถา พุทฺธานุสฺสติ วิเสสาธิคมสฺส ฐานํ โหติ, เอวํ ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทินา พุทฺธคุเณ อารพฺเภ อุปฺปนฺนา สติ. เอวํ อนุสฺสรโต หิ ปีติ อุปฺปชฺชติ, โส ตํ ปีตึ ขยโต วยโต ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อุปจารกมฺมฏฺฐานํ นาเมตํ คิหีนมฺปิ ลพฺภติ. อุปจารกมฺมฏฺฐานนฺติ จ ปจฺจกฺขโต อุปจารชฺฌานาวหํ กมฺมฏฺฐานปรมฺปราย สมฺมสนํ ยาว อรหตฺตา โลกิยโลกุตฺตรวิเสสาวหํ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

၉. ကိုးခုမြောက်သုတ် (အနုဿတိဋ္ဌာနသုတ်) ၌ - အောက်မေ့ခြင်း (အနုဿတိ) တို့သည်သာလျှင် ပစ္စုပ္ပန်၊ သံသရာ အစရှိသော အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'အနုဿတိဋ္ဌာန (အောက်မေ့မှု၏ တည်ရာများ)' မည်ကုန်၏။ ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်ကို အာရုံပြုသော သတိသည် ဗုဒ္ဓါနုဿတိသည် ထူးခြားသော တရားထူးကို ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သကဲ့သို့၊ 'ဤတိပိ သော ဘဂဝါ' အစရှိသည်ဖြင့် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သတိတည်း။ ဤသို့ အောက်မေ့သူအား သာယာမှု ပီတိ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုသူသည် ထိုပီတိကို ကုန်တတ်၊ ပျက်တတ်သော သဘောရှိသည်ဟု ရှုဆင်ခြင်၍ ရဟတ်ဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ ဤဥပစာရကမ္မဋ္ဌာန်းကို လူဝတ်ကြောင်တို့သည်လည်း ရရှိနိုင်၏။ 'ဥပစာရကမ္မဋ္ဌာန်း' ဟူသည် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ဥပစာရဈာန်ကို ဆောင်ကျဉ်းပေးတတ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းအစဉ်ဖြင့် ရဟတ်ဖိုလ်တိုင်အောင် ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းဖြစ်၍ လောကီလောကုတ္တရာ ထူးခြားမှုကို ဆောင်ကျဉ်းပေးတတ်၏။ ဤနည်းသည် ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ တူညီ၏။

---

อนุสฺสติฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အနုဿတိဋ္ဌာနသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๑๐. มหานามสุตฺตวณฺณนา

၁၀. မဟာနာမသုတ်အဖွင့်

---

๑๐. ทสเม ตสฺมึ สมเยติ พุทฺธาคุณานุสฺสรณสมเย. ราคปริยุฏฺฐิตนฺติ ราเคน ปริยุฏฺฐิตํ. ปริยุฏฺฐานปฺปตฺติปิ, ราเคน วา สํหิตํ จิตฺตํ [Pg.89] อรญฺญมิว โจเรหิ เตน ปริยุฏฺฐิตนฺติ วุตฺตํ, ตสฺส ปริยุฏฺฐานฏฺฐานภาวโตปิ ปริยุฏฺฐิตราคนฺติ อตฺโถ. พฺยญฺชนํ ปน อนาทิยิตฺวา อตฺถมตฺตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุปฺปชฺชมาเนน ราเคน อุฏฺฐหิตฺวา คหิต’’นฺติ อาห. อุชุกเมวาติ ปเคว กายวงฺกาทีนํ อปนีตตฺตา จิตฺตสฺส จ อนุชุภาวกรานํ มานาทีนํ อภาวโต, ราคาทิปริยุฏฺฐานาภาเวน วา โอณติอุณฺณติวิรหโต อุชุภาวเมว คตํ. อถ วา อุชุกเมวาติ กมฺมฏฺฐานสฺส ถินํ มิทฺธํ โอติณฺณตาย ลีนุทฺธจฺจวิคมโต มชฺฌิมสมถนิมิตฺตปฺปฏิปตฺติยา อุชุภาวเมว คตํ. อฏฺฐกถํ นิสฺสายาติ ภวชาติอาทีนํ ปทานํ อตฺถํ นิสฺสาย. อตฺถเวทนฺติ วา เหตุผลํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ตุฏฺฐิมาห. ธมฺมเวทนฺติ เหตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ตุฏฺฐึ. ‘‘อารกตฺตา อรห’’นฺติ อนุสฺสรนฺตสฺส หิ ยทิทํ ภควโต กิเลเสหิ อารกตฺตํ, โส เหตุ. ญาปโก เจตฺถ เหตุ อธิปฺเปโต, น การโก สมฺปาปโก. ตโตเนน ญายมาโน อรหตฺตตฺโถ ผลํ. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ เหตุโส ผลวิปาโก เวทิตพฺโพ. ธมฺมานุสฺสติอาทีสุปิ หิ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณตาทโย สุปฺปฏิปตฺติอาทโย จ ตตฺถ ตตฺถ เหตุภาเวน นิทฺทิฏฺฐาเยว. ธมฺมูปสํหิตนฺติ ยถาวุตฺตเหตุผลสงฺขาตคุณูปสํหิตํ.

၁၀. တစ်ဆယ်ခုမြောက်သုတ် (မဟာနာမသုတ်) ၌ - 'ထိုအခါ၌' ဟူသည် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်ကို အောက်မေ့ဆင်ခြင်ရာ အခါ၌တည်း။ 'ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ' ဟူသည် ရာဂဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်သော (စိတ်) တည်း။ ထကြွလွှမ်းမိုးခြင်းသို့ ရောက်သည်လည်း ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ရာဂနှင့် ယှဉ်သောစိတ်ကို သူခိုးတို့ လွှမ်းမိုးအပ်သော တောအုပ်ကဲ့သို့ ထိုရာဂဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစိတ်သည် ရာဂ၏ ထကြွလွှမ်းမိုးရာ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'ပရိယုဋ္ဌိတရာဂ (ထကြွလွှမ်းမိုးသော ရာဂရှိသောစိတ်)' ဟု အနက်ရ၏။ သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်းကို ပဓာနမထားဘဲ အနက်မျှကိုသာ ပြလိုသဖြင့် 'ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂဖြင့် ထကြွနှိပ်စက်အပ်သော စိတ်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဖြောင့်မတ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏' ဟူသည် ရှေးဦးစွာကပင် ကိုယ်အကောက်စသည်တို့ကို ဖယ်ရှားပြီးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်ကို ကောက်ကျစ်စေတတ်သော မာနစသည်တို့ မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရာဂစသည်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုမရှိခြင်းကြောင့် အနိမ့်အမြင့် ကင်းလျက် ဖြောင့်မတ်ခြင်းသို့သာ ရောက်၏။ သို့မဟုတ်လည်း 'ဖြောင့်မတ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏' ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ထိနမိဒ္ဓ (ငိုက်မျဉ်းခြင်း) ကျရောက်ခြင်း ကင်းသဖြင့် လျှော့လွန်းခြင်း၊ ပျံ့လွင့်ခြင်းတို့ ကင်းဝေးပြီးလျှင် အလယ်အလတ် သမထနိမိတ်လမ်းစဉ်သို့ လျှောက်လှမ်းခြင်းဖြင့် ဖြောင့်မတ်ခြင်းသို့သာ ရောက်၏။ 'အဋ္ဌကထာကို မှီ၍' ဟူသည် ဘဝ၊ ဇာတိ အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို မှီ၍တည်း။ 'အတ္ထဝေဒ' ဟူသည် အကြောင်း၏ အကျိုးကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလို၏။ 'ဓမ္မဝေဒ' ဟူသည် အကြောင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ဆိုလို၏။ 'ကိလေသာတို့မှ ကင်းဝေးတော်မူသောကြောင့် အရဟံ မည်၏' ဟု အောက်မေ့ဆင်ခြင်သောသူအား ဘုရားရှင်၏ ကိလေသာတို့မှ ကင်းဝေးတော်မူခြင်းသည် အကြောင်းဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ သိစေတတ်သော အကြောင်း (ဉာပကဟေတု) ကိုသာ ရည်ရွယ်အပ်၏၊ ပြုလုပ်တတ်သော အကြောင်း (ကာရကဟေတု) သို့မဟုတ် ရောက်စေတတ်သော အကြောင်းမဟုတ်ပေ။ ထိုအကြောင်းဖြင့် သိအပ်သော ရဟန္တာအဖြစ်ဟူသော အနက်သည် အကျိုး (ဖိုလ်) ဖြစ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း အကြောင်းနှင့် အကျိုးသက်ရောက်မှုကို သိအပ်၏။ ဓမ္မာနုဿတိ စသည်တို့၌လည်း အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး၌ ကောင်းခြင်း အစရှိသည်တို့နှင့် ကောင်းစွာကျင့်ခြင်း အစရှိသည်တို့ကို ထိုထိုနေရာ၌ အကြောင်းတရားအဖြစ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်ကုန်ပြီ။ 'ဓမ္မောပသံဟိတံ' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းအကျိုးဟု ဆိုအပ်သော ဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်အပ်သော (စိတ်) တည်း။

---

มหานามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မဟာနာမသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

อาหุเนยฺยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အာဟုနေယျဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๒. สารณียวคฺโค

၂. သာရဏီယဝဂ်

---

๑. ปฐมสารณียสุตฺตวณฺณนา

၁. ပထမ သာရဏီယသုတ်အဖွင့်

---

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม สริตพฺพยุตฺตกาติ อนุสฺสรณารหา. มิชฺชติ สินิยฺหติ เอตายาติ เมตฺตา, มิตฺตภาโว. เมตฺตา เอตสฺส อตฺถีติ เมตฺตํ, กายกมฺมํ. ตํ ปน ยสฺมา เมตฺตาสหคตจิตฺตสมุฏฺฐานํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เมตฺเตน จิตฺเตน กาตพฺพํ กายกมฺม’’นฺติ. เอส นโย เสสทฺวเยปิ. อิมานีติ เมตฺตกายกมฺมาทีนิ. ภิกฺขูนํ วเสน อาคตานิ เตสํ เสฏฺฐปริสภาวโต. ยถา ปน ภิกฺขุนีสุปิ ลพฺภนฺติ, เอวํ คิหีสุปิ ลพฺภนฺติ จตุปริสสาธารณตฺตาติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภิกฺขูนญฺหี’’ติอาทิมาห. ภิกฺขุโน [Pg.90] สพฺพมฺปิ อนวชฺชกายกมฺมํ อาภิสมาจาริกกมฺมนฺโตคธเมวาติ อาห ‘‘เมตฺเตน จิตฺเตน…เป… กายกมฺมํ นามา’’ติ. ภตฺติวเสน ปวตฺติยมานา เจติยโพธีนํ วนฺทนา เมตฺตาสิทฺธาติ กตฺวา ตทตฺถาย คมนํ ‘‘เมตฺตํ กายกมฺม’’นฺติ วุตฺตํ. อาทิ-สทฺเทน เจติยโพธิภิกฺขูสุ วุตฺตาวเสสาปจายนาทิวเสน ปวตฺตเมตฺตาวเสน ปวตฺตํ กายิกํ กิริยํ สงฺคณฺหาติ.

၁၁. ဒုတိယပဏ္ဏာသက၏ ပထမသုတ်၌ - 'သရဏီယ' ဟူသည် အောက်မေ့ခြင်းငှါ ထိုက်ကုန်သော (အမြဲအောက်မေ့အပ်သော) တရားတို့တည်း။ ဤတရားဖြင့် ချစ်ခင်စေးကပ်တတ်သောကြောင့် မေတ္တာ မည်၏၊ မိတ်ဆွေ၏အဖြစ်တည်း။ ထိုမေတ္တာသည် ဤကာယကံ၌ ရှိသောကြောင့် မေတ္တာကံ (မေတ္တံ) မည်၏၊ ကာယကံတည်း။ ထိုမေတ္တာကာယကံသည် မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော စိတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် 'မေတ္တာစိတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော ကာယကံ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသော ဝစီကံ၊ မနောကံ နှစ်ပါးတို့၌လည်း တူညီ၏။ 'ဤတရားတို့' ဟူသည် မေတ္တာကာယကံ အစရှိသည်တို့တည်း။ ရဟန်းတို့သည် မြတ်သော ပရိသတ်ဖြစ်သောကြောင့် ရဟန်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ရဟန်းမတို့၌လည်း ရရှိနိုင်သကဲ့သို့ လူဝတ်ကြောင်တို့၌လည်း လေးပါးသော ပရိသတ်တို့နှင့် ဆက်ဆံသောကြောင့် ရရှိနိုင်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ရဟန်းတို့အား...' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ရဟန်း၏ အပြစ်ကင်းသော ကိုယ်မှု (ကာယကံ) အားလုံးသည် အာဘိသမာစာရိက သီလ၌ အကျုံးဝင်သည်သာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် 'မေတ္တာစိတ်ဖြင့်...ပ... ကာယကံမည်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဝတ်ပြုမှုအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စေတီ၊ ဗောဓိပင်တို့ကို ရှိခိုးခြင်းသည် မေတ္တာဖြင့် ပြီးမြောက်သောကြောင့် ထိုရှိခိုးခြင်းအကျိုးငှာ သွားခြင်းကို 'မေတ္တာကာယကံ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'စသည်' ဟူသော စကားလုံးဖြင့် စေတီ၊ ဗောဓိပင်၊ ရဟန်းတို့အပေါ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်မှတစ်ပါး အရိုအသေပြုခြင်း အစရှိသော အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မေတ္တာကြောင့် ဖြစ်သော ကိုယ်မှု (ကာယကံ) တို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။

---

เตปิฏกมฺปิ พุทฺธวจนํ กถิยมานนฺติ อธิปฺปาโย. เตปิฏกมฺปิ พุทฺธวจนํ ปริปุจฺฉนอตฺถกถนวเสน ปวตฺติยมานเมว เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม หิตชฺฌาสเยน ปวตฺติตพฺพโต. ตีณิ สุจริตานีติ กายวจีมโนสุจริตานิ. จินฺตนนฺติ เอวํ จินฺตนมตฺตมฺปิ มโนกมฺมํ, ปเคว ปฏิปนฺนา ภาวนาติ ทสฺเสติ.

ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော ဗုဒ္ဓဝစနကို ဟောကြားအပ်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော ဗုဒ္ဓဝစနကိုလည်း မေးမြန်းခြင်း၊ အဋ္ဌကထာ ဖွင့်ဆိုခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားစေအပ်သည်သာလျှင် အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသော အလိုဆန္ဒဖြင့် ဖြစ်ပွားစေအပ်သောကြောင့် မေတ္တာဝစီကံ မည်၏။ ‘သုစရိုက်သုံးပါး’ ဟူသည်ကား ကာယသုစရိုက်၊ ဝစီသုစရိုက်၊ မနောသုစရိုက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ကြံစည်ခြင်း’ ဟူသည်ကား ဤသို့ ကြံစည်ရုံမျှသည်လည်း မနောကံ မည်၏၊ ကျင့်ကြံပွားများအပ်သော ဘာဝနာကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီဟု ပြ၏။

---

อาวีติ ปกาสํ. ปกาสภาโว เจตฺถ ยํ อุทฺทิสฺส ตํ กายกมฺมํ กรียติ, ตสฺส สมฺมุขภาวโตติ อาห ‘‘สมฺมุขา’’ติ. รโหติ อปฺปกาสํ. อปฺปกาสตา จ ยํ อุทฺทิสฺส ตํ กายกมฺมํ กรียติ, ตสฺส อปจฺจกฺขภาวโตติ อาห ‘‘ปรมฺมุขา’’ติ. สหายภาวคมนํ เตสํ ปุรโต. เตสุ กโรนฺเตสุเยว หิ สหายภาวคมนํ สมฺมุขา กายกมฺมํ นาม โหติ. อุภเยหีติ นวเกหิ เถเรหิ จ. ปคฺคยฺหาติ ปคฺคณฺหิตฺวา อุทฺธํ กตฺวา เกวลํ ‘‘เทโว’’ติ อวตฺวา คุเณหิ ถิรภาวโชตนํ ‘‘เทวตฺเถโร’’ติ วจนํ ปคฺคยฺห วจนํ. มมตฺตโพธนํ วจนํ มมายนวจนํ. เอกนฺตปรมฺมุขสฺส มโนกมฺมสฺส สมฺมุขตา นาม วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปนวเสน โหติ, ตญฺจ โข โลเก กายกมฺมนฺติ ปากฏํ ปญฺญาตํ. หตฺถวิการาทีนิ อนามสิตฺวา เอว ทสฺเสนฺโต ‘‘นยนานิ อุมฺมีเลตฺวา’’ติอาทิมาห. กามํ เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานํ นยนานํ อุมฺมีลนา ปสนฺเนน มุเขน โอโลกนญฺจ เมตฺตํ กายกมฺมเมว, ยสฺส ปน จิตฺตสฺส วเสน นยนานํ เมตฺตาสิเนหสินิทฺธตา มุขสฺส จ ปสนฺนตา, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เมตฺตํ มโนกมฺมํ นามา’’ติ.

‘အာဝိ’ ဟူသည် ထင်ရှားသော အနက်တည်း။ ဤ၌ ထင်ရှားသော အဖြစ်ကား အကြင်သူကို ရည်ညွှန်း၍ ထိုကာယကံကို ပြုအပ်၏၊ ထိုသူ၏ မျက်မှောက်၌ ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ‘မျက်မှောက်၌’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ရဟော’ ဟူသည် မထင်ရှားသော အနက်တည်း။ မထင်ရှားသော အဖြစ်ကား အကြင်သူကို ရည်ညွှန်း၍ ထိုကာယကံကို ပြုအပ်၏၊ ထိုသူ၏ မျက်ကွယ်၌ အဖြစ်ကြောင့် ‘မျက်ကွယ်၌’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသူတို့၏ ရှေ့မှောက်၌ အဆွေခင်ပွန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းတည်း။ ထိုသူတို့ ပြုလုပ်နေစဉ်၌ပင် အဆွေခင်ပွန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ‘မျက်မှောက်၌ ကာယကံ’ မည်၏။ ‘နှစ်ဦးလုံးတို့နှင့်’ ဟူသည် ရဟန်းသစ်တို့နှင့်၎င်း၊ မထေရ်တို့နှင့်၎င်း။ ‘ချီးမြှောက်၍’ ဟူသည် ချီးမြှောက်၍ အထက်သို့ ပြုပြီးလျှင် ‘ဒေဝ’ ဟူ၍သာ မဆိုဘဲ ဂုဏ်တို့ဖြင့် တည်ကြည်သော အဖြစ်ကို ပြုတတ်သော ‘ဒေဝတ္ထေရ’ ဟူသော စကားကို မြှောက်တင်၍ ပြောဆိုခြင်းတည်း။ ကိုယ်ပိုင်အဖြစ်ကို သိစေတတ်သော စကားသည် မြတ်နိုးစွာ ပြောဆိုခြင်း (မမာယနဝစန) မည်၏။ စင်စစ် မျက်ကွယ်၌ဖြစ်သော မနောကံ၏ မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်း မည်သည် ဝိညတ်ကို စုဋ္ဌာန်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏၊ ထိုဝိညတ်သည်လည်း လောက၌ ကာယကံ ဟူ၍ ထင်ရှားစွာ သိအပ်၏။ လက်ခြေတို့ကို လှုပ်ရှားခြင်း စသည်တို့ကို မသုံးသပ်ဘဲလျှင် ပြလိုရကား ‘မျက်စိတို့ကို ဖွင့်၍’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မေတ္တာနှင့် တကွသော ချစ်ခင်ခြင်းဖြင့် စိုစွတ်အပ်သော မျက်စိတို့ကို ဖွင့်ခြင်းနှင့် ကြည်လင်သော မျက်နှာဖြင့် ကြည့်ရှုခြင်းသည် မေတ္တာကာယကံ စင်စစ်သာ ဖြစ်၏၊ သို့သော်လည်း အကြင်စိတ်၏ အစွမ်းကြောင့် မျက်စိတို့၏ မေတ္တာဖြင့် စိုစွတ်စိုပြေခြင်းနှင့် မျက်နှာ၏ ကြည်လင်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုစိတ်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘မေတ္တာမနောကံ မည်၏’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

---

ลาภ-สทฺโท กมฺมสาธโน ‘‘ลาภา วต, โภ, ลทฺโธ’’ติอาทีสุ วิย. โส เจตฺถ ‘‘ธมฺมลทฺธา’’ติ วจนโต อตีตกาลิโกติ อาห ‘‘จีวราทโย ลทฺธปจฺจยา’’ติ. ธมฺมโต อาคตาติ ธมฺมิกา, ปริสุทฺธคมนา ปจฺจยา. เตนาห ‘‘ธมฺมลทฺธา’’ติ. อิมเมว หิ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กุหนาที’’ติอาทิ [Pg.91] วุตฺตํ. น สมฺมา คยฺหมานา หิ ธมฺมลทฺธา นาม น โหนฺตีติ ตปฺปฏิเสธนตฺถํ ปาฬิยํ ‘‘ธมฺมลทฺธา’’ติ วุตฺตํ. เทยฺยํ ทกฺขิเณยฺยญฺจ อปฺปฏิวิภตฺตํ กตฺวา ภุญฺชตีติ อปฺปฏิวิภตฺตโภคี นาม โหติ. เตนาห ‘‘ทฺเว ปฏิวิภตฺตานิ นามา’’ติอาทิ. จิตฺเตน วิภชนนฺติ เอเตน จิตฺตุปฺปาทมตฺเตนปิ วิภชนํ ปฏิวิภตฺตํ นาม, ปเคว ปโยคโตติ ทสฺเสติ. จิตฺเตน วิภชนปุพฺพกํ วา กาเยน วิภชนนฺติ มูลเมว ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ จิตฺเตน วิภชน’’นฺติ วุตฺตํ. เตน จิตฺตุปฺปาทมตฺเตน ปฏิวิภาโค กาตพฺโพติ ทสฺเสติ. อปฺปฏิวิภตฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส, อปฺปฏิวิภตฺตํ ลาภํ ภุญฺชตีติ กมฺมนิทฺเทโส วา. ตํ เนว คิหีนํ เทติ อตฺตโน อาชีวโสธนตฺถํ. น อตฺตนา ปริภุญฺชติ ‘‘มยฺหํ อสาธารณโภคิตา มา โหตู’’ติ. ปฏิคฺคณฺหนฺโต จ…เป… ปสฺสตีติ อิมินา อาคมนโต ปฏฺฐาย สาธารณพุทฺธึ อุปฏฺฐาเปติ. เอวํ หิสฺส สาธารณโภคิตา สุกรา, สารณียธมฺโม จสฺส ปูโร โหติ.

‘လာဘ’ သဒ္ဒါသည် ‘အချင်းတို့... ရအပ်သော လာဘ်သည် စင်စစ် ကောင်းစွတကား’ စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ကမ္မသာဓန ဖြစ်၏။ ထိုလာဘသဒ္ဒါသည် ဤသုတ်၌ ‘ဓမ္မလဒ္ဓါ’ ဟူသော စကားကြောင့် အတိတ်ကာလရှိသည်ဖြစ်၍ ‘ရအပ်ကုန်ပြီးသော သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းတို့’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တရားသဖြင့် ရောက်လာကုန်သောကြောင့် ‘ဓမ္မိကာ’ မည်ကုန်၏၊ စင်ကြယ်စွာ ရရှိအပ်ကုန်သော ပစ္စည်းတို့တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ဓမ္မလဒ္ဓါ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအနက်ကိုသာလျှင် ပြခြင်းငှါ ‘ကုဟနာဒိ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ မမှန်မကန် ယူအပ်ကုန်သော ပစ္စည်းတို့သည် တရားသဖြင့် ရအပ်ကုန်သည် မမည်ကုန်သောကြောင့် ထိုမမှန်မကန် ယူခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းငှါ ပါဠိ၌ ‘ဓမ္မလဒ္ဓါ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ လှူဖွယ်ဝတ္ထုကိုလည်းကောင်း၊ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်းကောင်း မခွဲခြားဘဲ သုံးဆောင်တတ်သောကြောင့် ‘မခွဲခြားဘဲ သုံးဆောင်သူ (အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီ)’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ခွဲခြားခြင်း နှစ်မျိုး’ စသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘စိတ်ဖြင့် ခွဲခြားခြင်း’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် စိတ်ဖြစ်ပေါ်ရုံမျှဖြင့်လည်း ခွဲခြားခြင်းသည် ‘ပဋိဝိဘတ္တ’ မည်၏၊ လုံ့လပယောဂဖြင့် ခွဲခြားခြင်းကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီဟု ပြ၏။ သို့မဟုတ် စိတ်ဖြင့် ခွဲခြားခြင်းလျှင် ရှေးဦးစွာရှိသော ကိုယ်ဖြင့် ခွဲခြားခြင်းဟူသော အခြေခံအကြောင်းရင်းကိုသာ ပြခြင်းငှါ ‘ဤသို့ စိတ်ဖြင့် ခွဲခြားခြင်း’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုစိတ်ဖြစ်ပေါ်ရုံမျှဖြင့်ပင် ခွဲခြားခြင်းကို မပြုအပ်ဟု ပြ၏။ ‘အပ္ပဋိဝိဘတ္တံ’ ဟူသည် ဘာဝနပုံစက ညွှန်းဆိုချက်တည်း၊ သို့မဟုတ် ‘မခွဲခြားအပ်သော လာဘ်ကို သုံးဆောင်၏’ ဟူသော ကမ္မညွှန်းဆိုချက်တည်း။ ထိုလာဘ်ကို မိမိ၏ အသက်မွေးမှုကို စင်ကြယ်စေခြင်းငှါ လူတို့အားလည်း မပေး။ ‘ငါ့အား သီးသန့်သုံးဆောင်ခြင်း မဖြစ်ပါစေလင့်’ ဟု မိမိတစ်ယောက်တည်းလည်း မသုံးဆောင်။ ‘ခံယူစဉ်၌လည်းကောင်း...ပ... ရှု၏’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ရရှိလာပုံမှ စ၍ အများစုပေါင်း သုံးဆောင်ခြင်းဟူသော အသိစိတ်ကို ဖြစ်စေ၏။ ဤသို့ ဖြစ်စေသော် ထိုသူအား အများစုပေါင်း သုံးဆောင်ခြင်းသည် လွယ်ကူ၏၊ သူ၏ သာရာဏီယဓမ္မသည်လည်း ပြည့်စုံ၏။

---

อถ วา ปฏิคฺคณฺหนฺโต จ…เป… ปสฺสตีติ อิมินา ตสฺส ลาภสฺส ตีสุ กาเลสุ สาธารณโต ฐปนํ ทสฺสิตํ. ปฏิคฺคณฺหนฺโต จ สงฺเฆน สาธารณํ โหตูติ อิมินา ปฏิคฺคหณกาโล ทสฺสิโต. คเหตฺวา…เป… ปสฺสตีติ อิมินา ปฏิคฺคหิตกาโล. ตทุภยํ ปน ตาทิเสน ปุพฺพภาเคน วินา น โหตีติ อตฺถสิทฺโธ ปุริมกาโล. ตยิทํ ปฏิคฺคหณโต ปุพฺเพวสฺส โหติ ‘‘สงฺเฆน สาธารณํ โหตูติ ปฏิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ, ปฏิคฺคณฺหนฺตสฺส โหติ ‘‘สงฺเฆน สาธารณํ โหตูติ ปฏิคฺคณฺหามี’’ติ, ปฏิคฺคเหตฺวา โหติ ‘‘สงฺเฆน สาธารณํ โหตูติ หิ ปฏิคฺคหิตํ มยา’’ติ. เอวํ ติลกฺขณสมฺปนฺนํ กตฺวา ลทฺธํ ลาภํ โอสารณลกฺขณํ อวิโกเปตฺวา ปริภุญฺชนฺโต สาธารณโภคี อปฺปฏิวิภตฺตโภคี จ โหติ.

သို့မဟုတ်လည်း ‘ခံယူစဉ်၌လည်းကောင်း...ပ... ရှု၏’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုလာဘ်ကို ကာလသုံးပါးတို့၌ အများပိုင်အဖြစ် ထားခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ ‘ခံယူစဉ်၌လည်းကောင်း... သံဃာနှင့် အများပိုင် ဖြစ်ပါစေသတည်း’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ခံယူဆဲ ကာလကို ပြတော်မူ၏။ ‘ခံယူပြီး၍...ပ... ရှု၏’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ခံယူပြီးသော ကာလကို ပြတော်မူ၏။ ထိုနှစ်မျိုးလုံးသည်လည်း ထိုသို့သော ရှေးဦးအဖို့ဖြစ်သော ကာလမရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ရှေးဦးကာလသည် အနက်အားဖြင့် ပြီး၏။ ထိုအဖြစ်သည်လည်း ခံယူခြင်း၏ ရှေးဦးကာလ၌ ‘သံဃာနှင့် အများပိုင် ဖြစ်ပါစေသတည်းဟု ခံယူအံ့’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ခံယူဆဲ ကာလ၌ ‘သံဃာနှင့် အများပိုင် ဖြစ်ပါစေသတည်းဟု ခံယူ၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ခံယူပြီးသော ကာလ၌ ‘ငါသည် သံဃာနှင့် အများပိုင်ဖြစ်စေရန် ခံယူအပ်ပြီ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ ကာလသုံးပါး အင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံစေ၍ ရရှိအပ်သော လာဘ်ကို အများအား မျှဝေခြင်းတည်းဟူသော သဘောကို မဖျက်ဆီးဘဲ သုံးဆောင်သောသူသည် အများစုပေါင်း သုံးဆောင်သူ (သာဓာရဏဘောဂီ) နှင့် မခွဲခြားဘဲ သုံးဆောင်သူ (အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီ) မည်၏။

---

อิมํ ปน สารณียธมฺมนฺติ อิมํ จตุตฺถํ สริตพฺพยุตฺตธมํ. น หิ…เป… คณฺหนฺติ, ตสฺมา สาธารณโภคิตา ทุสฺสีลสฺส นตฺถีติ อารมฺโภปิ ตาว น สมฺภวติ, กุโต ปูรณนฺติ อธิปฺปาโย. ปริสุทฺธสีโลติ อิมินา ลาภสฺส ธมฺมิกภาวํ ทสฺเสติ. วตฺตํ อขณฺเฑนฺโตติ อิมินา อปฺปฏิวิภตฺตโภคิตํ สาธารณโภคิตญฺจ ทสฺเสติ. สติ ปน ตทุภเย สารณียธมฺโม ปูริโต เอว โหตีติ อาห ‘‘ปูเรตี’’ติ. โอทิสฺสกํ กตฺวาติ เอเตน อโนทิสฺสกํ กตฺวา ปิตุโน, อาจริยุปชฺฌายาทีนํ วา [Pg.92] เถราสนโต ปฏฺฐาย เทนฺตสฺส สารณียธมฺโมเยว โหตีติ ทสฺเสติ. ทาตพฺพนฺติ อวสฺสํ ทาตพฺพํ. สารณียธมฺโม ปนสฺส น โหติ ปฏิชคฺคฏฺฐาเน โอทิสฺสกํ กตฺวา ทินฺนตฺตา. เตนาห ‘‘ปลิโพธชคฺคนํ นาม โหตี’’ติ. มุตฺตปลิโพธสฺส วฏฺฏติ อมุตฺตปลิโพธสฺส ปูเรตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. ยทิ เอวํ สพฺเพน สพฺพํ สารณียธมฺมํ ปูเรนฺตสฺส โอทิสฺสกทานํ วฏฺฏติ, น วฏฺฏตีติ? โน น วฏฺฏติ ยุตฺตฏฺฐาเนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตน ปนา’’ติอาทิมาห. อิมินา โอทิสฺสกทานํ ปนสฺส น สพฺพตฺถ วาริตนฺติ ทสฺเสติ. คิลานาทีนญฺหิ โอทิสฺสกํ กตฺวา ทานํ อปฺปฏิวิภาคปกฺขิกํ ‘‘อสุกสฺส น ทสฺสามี’’ติ ปฏิกฺเขปสฺส อภาวโต. พฺยติเรกปฺปธาโน หิ ปฏิภาโค. เตนาห ‘‘อวเสส’’นฺติอาทิ. อทาตุมฺปีติ ปิ-สทฺเทน ทาตุมฺปิ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. ตญฺจ โข กรุณายนวเสน, น วตฺตปริปูรณวเสน, ตสฺมา ทุสฺสีลสฺสปิ อตฺถิกสฺส สติ สมฺภเว ทาตพฺพํ. ทานญฺหิ นาม น กสฺสจิ นิวาริตํ.

‘ဤသာရာဏီယဓမ္မကို’ ဟူသည် ဤစတုတ္ထမြောက် အောက်မေ့ထိုက်သော တရားကိုတည်း။ စင်စစ်သော်ကား...ပ... မယူကုန်၊ ထို့ကြောင့် သီလမရှိသောသူအား အများစုပေါင်း သုံးဆောင်ခြင်း မရှိသဖြင့် စတင်အားထုတ်ခြင်းမျှသည်ပင် မဖြစ်နိုင်ပါက အဘယ်မှာလျှင် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ‘သီလစင်ကြယ်သောသူ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် လာဘ်၏ တရားသဖြင့်ဖြစ်သော အဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ ‘ဝတ်ကို မချိုးဖျက်သောသူ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် မခွဲခြားဘဲ သုံးဆောင်ခြင်းနှင့် အများစုပေါင်း သုံးဆောင်ခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ ထိုနှစ်ပါးလုံးရှိလတ်သော် သာရာဏီယဓမ္မသည် ပြည့်စုံသည်သာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် ‘ပြည့်စုံစေ၏’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘သီးသန့်ညွှန်းဆို၍’ ဟူသည် ဤစကားဖြင့် သီးသန့်မညွှန်းဆိုဘဲ မိဘ၊ ဆရာသမား ဥပဇ္ဈာယ်တို့အားသော်လည်းကောင်း၊ မထေရ်တို့၏ နေရာမှ စ၍ ပေးလှူသောသူအား သာရာဏီယဓမ္မသာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြတော်မူ၏။ ‘လှူအပ်၏’ ဟူသည် မချွတ်လှူအပ်၏။ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်အပ်သော ဌာန၌ သီးသန့်ညွှန်းဆို၍ ပေးလှူအပ်သောကြောင့် သူ၏ သာရာဏီယဓမ္မကား မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ‘နှောင့်ယှက်ခြင်း (ပလိဗောဓ) ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း မည်၏’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ နှောင့်ယှက်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်သောသူအား သင့်လျော်၏၊ နှောင့်ယှက်ခြင်းမှ မလွတ်မြောက်သောသူအား ပြည့်စုံစေရန် မတတ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက သာရာဏီယဓမ္မကို အလုံးစုံ ဖြည့်စွက်သောသူအား သီးသန့်ညွှန်းဆို၍ ပေးလှူခြင်းသည် အပ်ပါသလော၊ မအပ်ပါသလော? လျောက်ပတ်သော ဌာန၌ မအပ်သည်မဟုတ်၊ အပ်ပါ၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ထိုကြောင့်မူကား’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤစကားဖြင့် ထိုသူအား သီးသန့်ညွှန်းဆို၍ လှူဒါန်းခြင်းကို အရာခပ်သိမ်းတို့၌ တားမြစ်အပ်သည်မဟုတ်ဟု ပြတော်မူ၏။ ဂိလာနစသည်တို့အား သီးသန့်ညွှန်းဆို၍ လှူဒါန်းခြင်းသည် ‘ထိုသူအား မလှူအံ့’ ဟု ငြင်းပယ်ခြင်း မရှိသောကြောင့် မခွဲခြားဘဲ လှူဒါန်းသောဘက်၌ ပါဝင်၏။ ခွဲခြားခြင်းသည် ဆန့်ကျင်ဖက်အားဖြင့် ထင်ရှားသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ကြွင်းသောသူအား’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘မလှူရန်လည်း’ ဟူသော ‘ပိ’ သဒ္ဒါဖြင့် လှူဒါန်းရန်လည်း အပ်၏ဟု ပြတော်မူ၏။ ထိုသို့ လှူဒါန်းခြင်းသည်လည်း သနားကရုဏာသက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်၏၊ ဝတ်ကို ပြည့်စုံစေခြင်း အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် သီလမရှိသောသူ ဖြစ်စေကာမူ လိုလားတောင့်တသူဖြစ်၍ အဆင်ပြေပါက လှူဒါန်းအပ်၏။ အလှူဒါန မည်သည်ကို မည်သူ့အားမျှ တားမြစ်ထားခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။

---

สุสิกฺขิตายาติ สารณียปูรณวิธิมฺหิ สุสิกฺขิตาย, สุกุสลายาติ อตฺโถ. อิทานิ ตสฺส โกสลฺลํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุสิกฺขิตาย หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทฺวาทสหิ วสฺเสหิ ปูเรหิ, น ตโต โอรนฺติ อิมินา ตสฺส ทุปฺปูรตํ ทสฺเสติ. ตถา หิ โส มหปฺผโล มหานิสํโส ทิฏฺฐธมฺมิเกหิปิ ตาวครุตเรหิ ผลานิสํเสหิ อนุคโตติ ตํสมงฺคี จ ปุคฺคโล วิเสสลาภี อริยปุคฺคโล วิย โลเก อจฺฉริยพฺภุตธมฺมสมนฺนาคโต โหติ. ตถา หิ โส ทุปฺปชหทานมยสฺส สีลมยสฺส ปุญฺญสฺส ปฏิปกฺขธมฺมํ สุทูเร วิกฺขมฺภิตํ กตฺวา วิสุทฺเธน เจตสา โลเก ปากโฏ ปญฺญาโต หุตฺวา วิหรติ. ตสฺสิมมตฺถํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ วิภาเวตุํ ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

"သုသိက္ခိတာယ" ဟူသည် သာရဏီယတရား ဖြည့်ကျင့်ခြင်း နည်းလမ်း၌ ကောင်းစွာ သင်ယူလေ့ကျင့်အပ်သော၊ ကောင်းစွာ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သောသူဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ယခုအခါ ထိုသူ၏ ကျွမ်းကျင်မှုကို ပြသရန် "သုသိက္ခိတာယ ဟိ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်ပတ်လုံး ဖြည့်ကျင့်အပ်၏၊ ထိုထက် မနည်းစေရ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုတရား၏ ဖြည့်ကျင့်နိုင်ခဲသော အဖြစ်ကို ပြသ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုတရားသည် ကြီးမြတ်သော အကျိုးကျေးဇူး ရှိ၏၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ရအပ်သော အလွန်ကြီးလေးသော အကျိုးအာနိသင်တို့နှင့်တကွ ဖြစ်၏။ ထိုတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း လောက၌ ထူးခြားသော တရားထူးကို ရသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်ကဲ့သို့ အံ့ဖွယ်သရဲ အလွန်ထူးဆန်းသော တရားနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ဖြစ်ရသည်မှာ ထိုသူသည် စွန့်လွှတ်ရန် ခဲယဉ်းသော ဒါနမယကုသိုလ်၊ သီလမယကုသိုလ်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို အလွန်ဝေးကွာသော အရပ်သို့ ဖယ်ရှားပြီးလျှင် စင်ကြယ်သော စိတ်ဖြင့် လောက၌ ထင်ရှား ကျော်စောလျက် နေထိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ငြင်းပယ်ခြင်း (ဗျတိရေက) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သင့်တင့်ခြင်း (အနွယ) အားဖြင့်လည်းကောင်း ထင်ရှားစေရန် "သစေ ဟိ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည် လွယ်ကူစွာ သိသာအပ်သည်သာတည်း။

---

อิทานิสฺส สมฺปรายิเก ทิฏฺฐธมฺมิเก จ อานิสํเส ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ ปูริตสารณียธมฺมสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เนว อิสฺสา น มจฺฉริยํ โหติ จิรกาลภาวนาย วิธุตภาวโต. มนุสฺสานํ ปิโย โหติ ปริจฺจาคสีลตาย วิสฺสุตตฺตา. เตนาห ‘‘ททํ ปิโย โหติ ภชนฺติ นํ พหู’’ติอาทิ (อ. นิ. ๕.๓๔). สุลภปจฺจโย โหติ ทานวเสน อุฬารชฺฌาสยานํ ปจฺจยลาภสฺส อิธานิสํสสภาวโต ทานสฺส. ปตฺตคตมสฺส ทิยฺยมานํ [Pg.93] น ขียติ ปตฺตคตสฺเสว ทฺวาทสวสฺสิกสฺส มหาวตฺตสฺส อวิจฺเฉเทน ปูริตตฺตา. อคฺคภณฺฑํ ลภติ เทวสิกํ ทกฺขิเณยฺยานํ อคฺคโต ปฏฺฐาย ทานสฺส ทินฺนตฺตา. ภเย วา…เป… อาปชฺชนฺติ เทยฺยปฺปฏิคฺคาหกวิกปฺปํ อกตฺวา อตฺตนิ นิรเปกฺขจิตฺเตน จิรกาลํ ทานสฺส ปูริตตาย ปสาริตจิตฺตตฺตา.

ယခုအခါ ထိုသူ၏ တမလွန်ဘဝနှင့် မျက်မှောက်ဘဝ အကျိုးအာနိသင်တို့ကို ပြသရန် "ဧဝံ ပူရိတသာရဏီယဓမ္မဿ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ကာလရှည်မြင့်စွာ စီးဖြန်းခြင်းဖြင့် ပယ်ဖျောက်အပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် မနာလိုမှု (ဣဿာ) နှင့် ဝန်တိုမှု (မစ္ဆရိယ) တို့သည် လုံးဝမဖြစ်ကုန်။ အလှူပေးလေ့ရှိသော သီလရှိသည်ဟု ကျော်စောသောကြောင့် လူတို့၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သူ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ပေးလှူသောသူသည် ချစ်ခင်အပ်သူ ဖြစ်၏၊ များစွာသော လူတို့သည် ထိုသူကို ဆည်းကပ်ကုန်၏" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မြတ်သော အလိုဆန္ဒရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ပေးလှူခြင်းအားဖြင့် ပစ္စည်းလေးပါးကို လွယ်ကူစွာ ရရှိတတ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဒါန၏ ဤဘဝအကျိုးအာနိသင် သဘောတရားကြောင့် ဖြစ်၏။ ဆွမ်းဦးလှူဒါန်းခြင်းကို မပြတ်မကွက် တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်ပတ်လုံး မဟာဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ထိုသူအား လှူဒါန်းအပ်သော သပိတ်၌ ရှိသော ဆွမ်းသည် ကုန်ခန်းခြင်း မရှိပေ။ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အမြတ်ဆုံးမှ စ၍ နေ့စဉ် လှူဒါန်းခဲ့သောကြောင့် အမြတ်ဆုံးသော ဝတ္ထုပစ္စည်းကို ရရှိ၏။ ဘေးရန် သို့မဟုတ် ... သို့ ရောက်ကြသော်လည်း၊ လှူဖွယ်ဝတ္ထုနှင့် အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ကို ခွဲခြားမှု မပြုဘဲ မိမိကိုယ်တိုင်၌ တွယ်တာမှုကင်းသော စိတ်ဖြင့် ကာလရှည်မြင့်စွာ ဒါနကို ဖြည့်ကျင့်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ပွင့်လင်းကျယ်ပြန့်သော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်၏။

---

ตตฺราติ เตสุ อานิสํเสสุ วิภาเวตพฺเพสุ. อิมานิ ผลานิ วตฺถูนิ การณานิ. มหาคิริคาโม นาม นาคทีปปสฺเส เอโก คาโมว. อลภนฺตาปีติ อปฺปปุญฺญตาย อลาภิโน สมานาปิ. ภิกฺขาจารมคฺคสภาคนฺติ สภาคํ ตพฺภาคิยํ ภิกฺขาจารมคฺคํ ชานนฺติ. อนุตฺตริมนุสฺสธมฺมตฺตา เถรานํ สํสยวิโนทนตฺถญฺจ ‘‘สารณียธมฺโม เม, ภนฺเต, ปูริโต’’ติ อาห. ตถา หิ ทุติยวตฺถุสฺมิมฺปิ เถเรน อตฺตา ปกาสิโต. ทหรกาเล เอวํ กิร สารณียธมฺมปูรโก อโหสิ. มนุสฺสานํ ปิยตาย สุลภปจฺจยตายปิ อิทํ วตฺถุเมว. ปตฺตคตาขียนสฺส ปน วิเสสํ วิภาวนโต ‘‘อิทํ ตาว…เป… เอตฺถ วตฺถู’’ติ วุตฺตํ.

"တတြ" ဟူသည် ပြသအပ်ကုန်သော ထိုအကျိုးအာနိသင်တို့တွင်။ ဤအကျိုးတရား၊ ဝတ္ထုပစ္စည်းနှင့် အကြောင်းတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မဟာဂိရိရွာဟူသည် နာဂဒီပကျွန်း၏ အနီးရှိ ရွာတစ်ရွာသာတည်း။ "အလဘန္တာပိ" ဟူသည် ကုသိုလ်ကံနည်းပါးသောကြောင့် မရရှိကြကုန်သော်လည်း။ "ဘိက္ခာစာရမဂ္ဂသဘာဂံ" ဟူသည် သင့်လျော်သော၊ ထိုနှင့်စပ်လျဉ်းသော ဆွမ်းခံလှည့်လည်ရာ လမ်းခရီးကို သိကြကုန်၏။ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ မဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မထေရ်တို့၏ သံသယကို ပယ်ဖျောက်ရန်လည်းကောင်း "အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် သာရဏီယတရားကို ဖြည့်ကျင့်အပ်ပါပြီ" ဟု လျှောက်ထား၏။ ထို့ကြောင့် ဒုတိယဝတ္ထု၌လည်း မထေရ်သည် မိမိကိုယ်ကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ ကိုရင်ငယ်ဘဝ (ပျိုရွယ်စဉ်) အခါ၌ ဤသို့ သာရဏီယတရားကို ဖြည့်ကျင့်သူ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသတတ်။ လူတို့၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်း၊ ပစ္စည်းလေးပါးကို လွယ်ကူစွာ ရခြင်းတို့အတွက်လည်း ဤဝတ္ထုသည်သာ ဖြစ်၏။ သပိတ်၌ ရှိသော ဆွမ်း မကုန်ခန်းခြင်း၏ ထူးခြားပုံကို ပြသရန်အတွက်မူ "ဤရွေ့... ဤသည်၌ ဝတ္ထုတည်း" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

---

คิริภณฺฑมหาปูชายาติ เจติยคิริมฺหิ สกลลงฺกาทีเป โยชนปฺปมาเณ สมุทฺเท จ นาวาสงฺฆาฏาทิเก ฐเปตฺวา ทีปปุปฺผคนฺธาทีหิ กริยมานาย มหาปูชาย. ตสฺสา จ ปฏิปตฺติยา อวญฺฌภาววิภาวนตฺถํ ‘‘เอเต มยฺหํ ปาปุณิสฺสนฺตี’’ติ อาห. ปริยาเยนปิ เลเสนปิ. อนุจฺฉวิกนฺติ ‘‘สารณียธมฺมปูรโก’’ติ ยถาภูตปเวทนํ ตุมฺหากํ อนุจฺฉวิกนฺติ อตฺโถ.

"ဂိရိဘဏ္ဍမဟာပူဇာယ" ဟူသည် စေတိယဂိရိတောင်၌ သော်လည်းကောင်း၊ သီဟိုဠ်ကျွန်းတစ်ကျွန်းလုံး၌ သော်လည်းကောင်း၊ တစ်ယူဇနာအတိုင်းအတာရှိသော သမုဒ္ဒရာ၌ လှေဖောင်တို့ကို စပ်၍ သော်လည်းကောင်း ဆီမီး၊ ပန်း၊ နံ့သာ စသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်ပူဇော်အပ်သော ပူဇော်ပွဲကြီး၌။ ထိုကျင့်ဝတ်၏ အကျိုးမဲ့မဖြစ်ပုံကို ပြသရန်အတွက် "ဤပစ္စည်းတို့သည် ငါ့ထံသို့ ရောက်ရှိလိမ့်မည်" ဟု မိန့်ဆို၏။ အကြောင်းအရာအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းပြချက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း။ "အနုစ္ဆဝိကံ" ဟူသည် "သာရဏီယတရားကို ဖြည့်ကျင့်သူ ဖြစ်၏" ဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ လျှောက်ထားခြင်းသည် သင်တို့အား လျောက်ပတ်ပေ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

---

อนาโรเจตฺวาว ปลายึสุ โจรภเยน. ‘‘อตฺตโน ทุชฺชีวิกายา’’ติปิ วทนฺติ. อหํ สารณียธมฺมปูริกา, มม ปตฺตปริยาปนฺเนนปิ สพฺพาปิมา ภิกฺขุนิโย ยาเปสฺสนฺตีติ อาห ‘‘มา ตุมฺเห เตสํ คตภาวํ จินฺตยิตฺถา’’ติ. วฏฺฏิสฺสตีติ กปฺปิสฺสติ. เถรี สารณียธมฺมปูริกา อโหสิ, เถรสฺส ปน สีลเตเชเนว เทวตา อุสฺสุกฺกํ อาปชฺชิ.

ခိုးသူဘေးကြောင့် မကြားမကြားဘဲ (မပြောကြားဘဲ) ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်သွားကြကုန်၏။ "မိမိတို့၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ခက်ခဲခြင်းကြောင့်" ဟုလည်း ပြောဆိုကြ၏။ "ငါသည် သာရဏီယတရားကို ဖြည့်ကျင့်သူ ဖြစ်၏၊ ငါ၏ သပိတ်ထဲသို့ ရောက်ရှိလာသော အရာဖြင့်လည်း ဤဘိက္ခုနီအားလုံးတို့သည် မျှတနိုင်ကြကုန်လတ္တံ့" ဟု တွေးဆကာ "သင်တို့သည် ထိုသူတို့ သွားခြင်းကို မစိုးရိမ်ကြကုန်လင့်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဝတ္တိဿတိ" ဟူသည် အပ်စပ်ပေလိမ့်မည်။ ထိုထေရီသည် သာရဏီယတရားကို ဖြည့်ကျင့်သူ ဖြစ်၏၊ ထိုမထေရ်၏မူကား သီလတန်ခိုးကြောင့်သာ နတ်သမီးသည် ကူညီရန် ကြိုးပမ်းအားထုတ်ခဲ့ပေသည်။

---

นตฺถิ เอเตสํ ขณฺฑนฺติ อขณฺฑานิ. ตํ ปน เนสํ ขณฺฑํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุปสมฺปนฺนสีลานํ อุทฺเทสกฺกเมน อาทิอนฺตา เวทิตพฺพา. เตนาห ‘‘สตฺตสู’’ติอาทิ. น หิ อญฺโญ โกจิ อาปตฺติกฺขนฺธานํ [Pg.94] อนุกฺกโม อตฺถิ, อนุปสมฺปนฺนสีลานํ สมาทานกฺกเมนปิ อาทิอนฺตา ลพฺภนฺติ. ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิยาติ ตตฺรนฺเต ทสนฺเต วา ฉินฺนวตฺถํ วิย. วิสทิสุทาหรณญฺเจตํ ‘‘อขณฺฑานี’’ติ อิมสฺส อธิกตตฺตา. เอวํ เสสานมฺปิ อุทาหรณานิ. ขณฺฑิกตา ภินฺนตา ขณฺฑํ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ ขณฺฑํ, สีลํ. ฉิทฺทนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เวมชฺเฌ ภินฺนํ วินิวิชฺฌนวเสน. วิสภาควณฺเณน คาวี วิยาติ สมฺพนฺโธ. วิสภาควณฺเณน อุปฑฺฒํ ตติยภาคคตํ สมฺภินฺนวณฺณํ สพลํ, วิสภาควณฺเณเหว พินฺทูหิ อนฺตรนฺตราหิ วิมิสฺสํ กมฺมาสํ. อยํ อิเมสํ วิเสโส. สพลรหิตานิ อสพลานิ, ตถา อกมฺมาสานิ. สีลสฺส ตณฺหาทาสพฺยโต โมจนํ วิวฏฺฏูปนิสฺสยภาวาปาทนํ, ตสฺมา ตณฺหาทาสพฺยโต โมจนวจเนน เตสํ สีลานํ วิวฏฺฏูปนิสฺสยตมาห. ภุชิสฺสภาวกรณโตติ อิมินา ภุชิสฺสกรานิ ภุชิสฺสานีติ อุตฺตรปทโลเปนายํ นิทฺเทโสติ ทสฺเสติ. ยสฺมา วา ตํสมงฺคิปุคฺคโล เสรี สยํวสี ภุชิสฺโส นาม โหติ, ตสฺมาปิ ภุชิสฺสานิ. อวิญฺญูนํ อปฺปมาณตาย ‘‘วิญฺญุปฺปสตฺถานี’’ติ วุตฺตํ. สุปริสุทฺธภาเวน วา สมฺปนฺนตฺตา วิญฺญูหิ ปสตฺถานีติ วิญฺญุปฺปสตฺถานิ.

ထိုသီလတို့အား ပြတ်တောက်ခြင်း မရှိသောကြောင့် "အခဏ္ဍာနိ" (မပြတ်မကွက်သော သီလများ) ဟု ခေါ်၏။ ထိုသီလတို့၏ ပြတ်တောက်ခြင်းကို ပြသရန် "ယဿာ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ ရဟန်းတို့၏ သီလ (ဥပသမ္ပန္နသီလ) ၏ အစနှင့် အဆုံးကို ပါတိမောက်ပါဌ်ရွတ်ဆိုခြင်း အစဉ်အတိုင်း သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "အာပတ်ခုနစ်ပုံတို့တွင်..." စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ အာပတ်အစုတို့၏ အခြားသော အစဉ်သည် မရှိသည်သာတည်း၊ လူ၊ သာမဏေတို့၏ သီလ (အနုပသမ္ပန္နသီလ) ၏ အစနှင့် အဆုံးကိုမူ ဆောက်တည်ခြင်း အစဉ်အားဖြင့် ရအပ်ကုန်၏။ "အစွန်း၌ ပြတ်သော ပုဆိုးကဲ့သို့" ဟူသည် အနား သို့မဟုတ် အနားစွန်း၌ ပြတ်တောက်နေသော အဝတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤဥပမာသည် မတူညီသော သီလပျက်စီးခြင်း (ခဏ္ဍသီလ) ကို ပြသသော ဥပမာ ဖြစ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် "မပြတ်မကွက်သော သီလ" ကို အလေးပေးပြသလိုသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ကျန်ရှိသော ဥပမာတို့သည်လည်း ဤနည်းအတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ပြတ်တောက်ခြင်း၊ ကွဲအက်ခြင်းကို ခဏ္ဍဟု ခေါ်၏၊ ထိုပြတ်တောက်ခြင်း ရှိသော သီလကို ခဏ္ဍသီလ ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဆစ်ဒ" (ပေါက်ပြဲသော သီလ) စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အလယ်ဗဟို၌ ဖောက်ထွင်းပေါက်ပြဲခြင်း သဘောအားဖြင့် ကွဲအက်ခြင်းကို ဆိုလို၏။ "မတူညီသော အရောင်ရှိသော နွားမကဲ့သို့" ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ မတူညီသော အရောင်အားဖြင့် တစ်ဝက် သို့မဟုတ် သုံးပုံတစ်ပုံခန့် ရောယှက်နေသော အရောင်ရှိသည်ကို သဗလ (ပြောက်ကျားသော သီလ) ဟု ဆို၏။ မတူညီသော အရောင်ရှိသော အစက်အပြောက်တို့ဖြင့် ကြားကြား၌ ရောနှောနေသည်ကို ကမ္မာသ (ကျားပြောက်သော သီလ) ဟု ဆို၏။ ဤသည်ကား ထိုနှစ်မျိုးတို့၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။ ပြောက်ကျားခြင်း ကင်းကုန်သောကြောင့် အသဗလ (မပြောက်ကျားသော သီလများ)၊ ထို့အတူ ကျားပြောက်ခြင်း ကင်းကုန်သောကြောင့် အကမ္မာသ (မကျားပြောက်သော သီလများ) ဟု ဆိုအပ်၏။ သီလကို တဏှာ၏ အစေခံကျွန်အဖြစ်မှ လွတ်မြောက်စေခြင်းသည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ကြောင်း (ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယ) အဖြစ်သို့ ရောက်စေခြင်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် တဏှာ၏ ကျွန်အဖြစ်မှ လွတ်မြောက်ခြင်း ဟူသော စကားဖြင့် ထိုသီလတို့၏ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်ကင်းကြောင်း အထောက်အပံ့ ဖြစ်သည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ကျွတ်လွတ်စေခြင်းကို ပြုသောကြောင့်" ဟူသော ဤစကားဖြင့် လွတ်လပ်မှုကို ပြုတတ်သော သီလတို့ကို "ဘုဇိဿ" ဟု နောက်ပုဒ်ကို ချေ၍ ပြဆိုအပ်သည်ကို ပြသ၏။ သို့မဟုတ်ပါက ထိုသီလနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကိုယ်ပိုင်လွတ်လပ်ခွင့်ရှိသူ၊ မိမိအလိုအတိုင်း နေနိုင်သူ (လူလွတ်) မည်သည် ဖြစ်သောကြောင့်လည်း "ဘုဇိဿ" (လွတ်လပ်သော သီလများ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ပညာမရှိသူ (လူမိုက်) တို့၏ အလိုကို ပမာဏမပြုအပ်သောကြောင့် "ဝိညုပ္ပသတ္ထာနိ" (ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်သော သီလများ) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် အလွန်စင်ကြယ်သော သဘောနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်ကုန်သော သီလများကို "ဝိညုပ္ပသတ္ထာနိ" ဟု ခေါ်၏။

---

ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อปรามฏฺฐตฺตาติ ‘‘อิมินาหํ สีเลน เทโว วา ภวิสฺสามิ เทวญฺญตโร วา’’ติ ตณฺหาปรามาเสน, ‘‘อิมินาหํ สีเลน เทโว หุตฺวา ตตฺถ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต ภวิสฺสามี’’ติ ทิฏฺฐิปรามาเสน จ อปรามฏฺฐตฺตา. ปรามฏฺฐุนฺติ ‘‘อยํ เต สีเลสุ โทโส’’ติ จตูสุ วิปตฺตีสุ ยาย กายจิ วิปตฺติยา ทสฺสเนน ปรามฏฺฐุํ, อนุทฺธํเสตุํ โจเทตุนฺติ อตฺโถ. สีลํ นาม อวิปฺปฏิสาราทิปารมฺปริเยน ยาวเทว สมาธิสมฺปาทนตฺถนฺติ อาห ‘‘สมาธิสํวตฺตนิกานี’’ติ. สมาธิสํวตฺตนปฺปโยชนานิ สมาธิสํวตฺตนิกานิ.

"တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အပရာမဋ္ဌတ္တာ" ဟူသည် "ငါသည် ဤသီလဖြင့် နတ် သို့မဟုတ် နတ်မျိုးနွယ်ဝင် တစ်စုံတစ်ယောက် ဖြစ်ရအံ့" ဟု တဏှာဖြင့် သုံးသပ်ခြင်း (တဏှာပရာမာသ)၊ "ငါသည် ဤသီလဖြင့် နတ်ဖြစ်၍ ထိုဘဝ၌ မြဲမြံခိုင်ခံ့ တည်တံ့သူ ဖြစ်အံ့" ဟု ဒိဋ္ဌိဖြင့် သုံးသပ်ခြင်း (ဒိဋ္ဌိပရာမာသ) တို့ဖြင့် သုံးသပ်အပ်သည် မဟုတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ "ပရာမဋ္ဌုံ" ဟူသည် "ဤအရာကား သင်၏ သီလ၌ အပြစ်ဖြစ်၏" ဟု သီလဝိပတ္တိ လေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ပျက်စီးခြင်းကို ပြသခြင်းဖြင့် သုံးသပ်ရန် (အပုပ်ချရန်)၊ စွပ်စွဲကဲ့ရဲ့ရန် ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သီလဟူသည် နှလုံးမသာယာမှုမဖြစ်ခြင်း (အဝိပ္ပဋိသာရ) စသော အစဉ်အားဖြင့် သမာဓိကို ရရှိစေရန်အလို့ငှာသာ ဖြစ်သောကြောင့် "သမာဓိသံဝတ္တနိကာနိ" (သမာဓိဖြစ်ထွန်းရန် လမ်းစဖြစ်သော သီလများ) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သမာဓိ ဖြစ်ထွန်းစေခြင်း အကျိုးထူးရှိသောကြောင့် "သမာဓိသံဝတ္တနိကာနိ" ဟု ဆိုအပ်၏။

---

สมานภาโว สามญฺญํ, ปริปุณฺณจตุปาริสุทฺธิภาเวน มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณสฺส วิย เภทาภาวโต สีเลน สามญฺญํ สีลสามญฺญํ, ตํ คโต อุปคโตติ สีลสามญฺญคโต. เตนาห ‘‘สมานภาวูปคตสีโล’’ติ, สีลสมฺปตฺติยา สมานภาวํ อุปคตสีโล สภาควุตฺติโกติ อตฺโถ. กามํ ปุถุชฺชนานมฺปิ จตุปาริสุทฺธิสีเล นานตฺตํ น สิยา, ตํ ปน น เอกนฺติกํ, อิทํ เอกนฺติกํ นิยตภาวโตติ อาห ‘‘นตฺถิ [Pg.95] มคฺคสีเล นานตฺต’’นฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ มคฺคสีลํ สนฺธาย ตํ ‘‘ยานิ ตานิ สีลานี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

တူညီသောအဖြစ်သည် 'သာမည' မည်၏။ ပြည့်စုံသော စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ ရှိသည်ဖြစ်၍ (ရွှေတုံးကို) အလယ်၌ ဖြတ်တောက်ထားသော ရွှေညှပ်ကဲ့သို့ ကွဲပြားခြားနားမှု မရှိခြင်းကြောင့် သီလအားဖြင့် တူညီသောအဖြစ်သည် 'သီလသာမည' မည်၏။ ထိုသီလသာမညသို့ ရောက်သော၊ ဆည်းကပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို 'သီလသာမညဂတ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သမန္တဘာဝူပဂတသီလော' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သီလသမ္ပတ္တိဖြင့် တူညီသောအဖြစ်သို့ ရောက်သော သီလရှိသော၊ သဘောတူညီသော အလေ့ရှိသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား ပုထုဇဉ်တို့အားလည်း စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ၌ ကွဲပြားခြားနားမှု မရှိတန်ရာ၊ သို့သော်လည်း ထိုပုထုဇဉ်တို့၏ သီလသည် ဧကန်မပြတ် မြဲသောအဖြစ် မဟုတ်ပေ။ ဤမဂ်သီလသည်ကား မြဲသောအဖြစ်ကြောင့် ဧကန်မပြတ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'မဂ်သီလ၌ ကွဲပြားခြားနားမှု မရှိ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုမဂ်သီလကို ရည်ညွှန်း၍ 'ယာနိ တာနိ သီလာနိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သတည်း။

---

ยายนฺติ ยา อยํ มยฺหญฺเจว ตุมฺหากญฺจ ปจฺจกฺขภูตา. ทิฏฺฐีติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ. นิทฺโทสาติ นิทฺธุตโทสา, สมุจฺฉินฺนราคาทิปาปธมฺมาติ อตฺโถ. นิยฺยาตีติ วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสรติ นิคฺคจฺฉติ. สยํ นิยฺยนฺตีเยว หิ ตํสมงฺคิปุคฺคลํ วฏฺฏทุกฺขโต นิยฺยาเปตีติ วุจฺจติ. ยา สตฺถุ อนุสิฏฺฐิ, ตํ กโรตีติ ตกฺกโร, ตสฺส, ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชนฺตสฺสาติ อตฺโถ. สมานทิฏฺฐิภาวนฺติ สทิสทิฏฺฐิภาวํ สจฺจสมฺปฏิเวเธน อภินฺนทิฏฺฐิภาวํ.

'ယာယံ' ဟူသည် ငါ၏လည်းကောင်း၊ သင်တို့၏လည်းကောင်း မျက်မှောက်ထင်ထင်ဖြစ်သော ဤအရာတည်း။ 'ဒိဋ္ဌိ' ဟူသည် မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိတည်း။ 'နိဒ္ဒေါသာ' ဟူသည် ကိလေသာအပြစ်တို့ကို ပယ်ဖျောက်ပြီးသော၊ အကြွင်းမဲ့ဖြတ်တောက်အပ်သော ရာဂစသည့် ယုတ်မာသောတရားရှိသောဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'နိယျာတိ' ဟူသည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်၏၊ ထွက်သွား၏။ အမှန်အားဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် ထွက်မြောက်သည်ဖြစ်၍ ထိုတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်စေတတ်သောကြောင့် 'ထွက်မြောက်တတ်သောတရား' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'တက္ကရော' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမကို ပြုတတ်သောသူ၊ ထိုအဆုံးအမတော်နှင့်အညီ ကျင့်ကြံအားထုတ်သောသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'သမာနဒိဋ္ဌိဘာဝံ' ဟူသည် တူညီသော အယူဝါဒရှိသည်ဖြစ်၍ သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့် ကွဲပြားခြားနားမှုမရှိသော အယူရှိသောအဖြစ်ကို ဆိုသည်။

---

ปฐมสารณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမသာရဏီယသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๒. ทุติยสารณียสุตฺตวณฺณนา

၂. ဒုတိယသာရဏီယသုတ်အဖွင့်

---

๑๒. ทุติเย สพฺรหฺมจารีนนฺติ สหธมฺมิกานํ. ปิยํ ปิยายิตพฺพกํ กโรนฺตีติ ปิยกรณา. ครุํ ครุฏฺฐานิยํ กโรนฺตีติ ครุกรณา. สงฺคณฺหนตฺถายาติ สงฺคหวตฺถุวิเสสภาวโต สพฺรหฺมจารีนํ สงฺคหณาย สํวตฺตนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อวิวทนตฺถายาติ สงฺคหวตฺถุภาวโต เอว น วิวทนตฺถาย. สติ จ อวิวทนเหตุภูตสงฺคหกตฺเต เตสํ วเสน สพฺรหฺมจารีนํ สมคฺคภาโว เภทาภาโว สิทฺโธเยวาติ อาห ‘‘สามคฺคิยา’’ติอาทิ.

၁၂. ဒုတိယသုတ်၌ 'သဗြဟ္မစာရီနံ' ဟူသည် သီတင်းသုံးဖော်တို့အား။ 'ပိယကရဏာ' ဟူသည် ချစ်ခင်မြတ်နိုးဖွယ်ဖြစ်အောင် ပြုတတ်ကုန်သော။ 'ဂရုကရဏာ' ဟူသည် အရိုအသေပြုထိုက်သော အဖြစ်သို့ ရောက်အောင် ပြုတတ်ကုန်သော။ 'သံဂဏှနတ္ထာယ' ဟူသည် သင်္ဂဟဝတ္ထုထူး ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် သီတင်းသုံးဖော်တို့ကို ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်းငှာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။ 'အဝိဝါဒနတ္ထာယ' ဟူသည် သင်္ဂဟဝတ္ထု ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင် ငြင်းခုံခြင်းမရှိခြင်းငှာ ဖြစ်ကုန်၏။ ငြင်းခုံမှုမရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော သင်္ဂဟတရားတို့ကို ပြုကျင့်ခြင်းရှိlတ်သော် ထိုတရားတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် သီတင်းသုံးဖော်တို့၏ ညီညွတ်ခြင်း (ကွဲပြားမှုမရှိခြင်း) သည် ပြီးစီးသည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'သာမဂ္ဂိယာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သတည်း။

---

ทุติยสารณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒုတိယသာရဏီယသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๓. นิสฺสารณียสุตฺตวณฺณนา

၃. နိဿာရဏီယသုတ်အဖွင့်

---

๑๓. ตติเย วฑฺฒิตาติ ภาวนาปาริปูริวเสน ปริพฺรูหิตา. ปุนปฺปุนํ กตาติ ภาวนาย พหุลีกรเณน อปราปรํ ปวตฺติตา. ยุตฺตยานสทิสา กตาติ ยถา ยุตฺตมาชญฺญยานํ เฉเกน สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺตติ, เอวํ ยถารุจิ ปวตฺติรหํ คหิตา. วตฺถุกตาติ วา อธิฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ วิย กตา, สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิโสธเนน อิทฺธิวิเสสตาย ปวตฺติฏฺฐานภาวโต สุวิโสธิตปริสฺสยวตฺถุ วิย กตาติ วุตฺตํ โหติ. อธิฏฺฐิตาติ ปฏิปกฺขทูรีภาวโต [Pg.96] สุภาวิตภาเวน ตํตํอธิฏฺฐานโยคฺยตาย ฐปิตา. สมนฺตโต จิตาติ สพฺพภาเคน ภาวนูปจยํ คมิตา. เตนาห ‘‘อุปจิตา’ติ. สุฏฺฐุ สมารทฺธาติ อิทฺธิภาวนาสิขาปฺปตฺติยา สมฺมเทว สมฺภาวิตา. อภูตพฺยากรณํ พฺยากโรตีติ ‘‘เมตฺตา หิ โข เม เจโตวิมุตฺติ ภาวิตา’’ติอาทินา อตฺตนิ อวิชฺชมานคุณาภิพฺยาหารํ พฺยาหรติ. เจโตวิมุตฺติสทฺทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘นิสฺสฏา’’ติ วุตฺตํ. ปุน พฺยาปาโท นตฺถีติ อิทานิ มม พฺยาปาโท นาม สพฺพโส นตฺถีติ ญตฺวา.

၁၃. တေတိယသုတ်၌ 'ဝဍ္ဎိတာ' ဟူသည် ဘာဝနာပြည့်စုံခြင်းအားဖြင့် ပွားများအပ်သော။ 'ပုနပ္ပုနံ ကတာ' ဟူသည် ဘာဝနာကို အကြိမ်ကြိမ် ပွားများခြင်းဖြင့် ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်စေအပ်သော။ 'ယုတ္တယာနသဒိသာ ကတာ' ဟူသည် ကောင်းစွာကပြထားသော အာဇာနည်ရထားကို ကျွမ်းကျင်သော ရထားထိန်းသည် စီးနင်းလိုက်ပါ၍ မိမိအလိုရှိတိုင်း မောင်းနှင်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မိမိအလိုရှိတိုင်း ဖြစ်ထိုက်သော အဖြစ်ကို ယူဆောင်အပ်သော။ 'ဝတ္ထုကတာ' ဟူသည် တည်ရာအနက်ကြောင့် တည်ရာမြေကဲ့သို့ ပြုအပ်သော၊ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် ကိလေသာညစ်ညူးမှု အလုံးစုံကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းခြင်းဖြင့် တန်ခိုးထူးများ ဖြစ်ပေါ်ရာဌာနဖြစ်သောကြောင့် ဘေးရန်ကင်းစင်အောင် သုတ်သင်အပ်သော မြေကွက်ကဲ့သို့ ပြုအပ်သောဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အဓိဋ္ဌိတာ' ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားများ ကင်းဝေးခြင်းကြောင့် ကောင်းစွာပွားများအပ်သည်ဖြစ်၍ ထိုထိုတန်ခိုးကို အဓိဋ္ဌာန်ရန် သင့်လျော်သောအဖြစ်၌ တည်ထားအပ်သော။ 'သမန္တတော စိတာ' ဟူသည် အရပ်မျက်နှာအားလုံး၌ ဘာဝနာ၏ စုဆောင်းပွားများခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်သော။ ထို့ကြောင့် 'ဥပစိတာ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါ' ဟူသည် တန်ခိုးဘာဝနာ၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာပင် အားထုတ်အပ်သော။ 'အဘူတဗျာကရဏံ ဗျာကရောတိ' ဟူသည် 'ငါသည် မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိကို ပွားများအပ်ပြီ' စသည်ဖြင့် မိမိသန္တာန်၌ မရှိသော တရားထူးဂုဏ်ထူးကို အဟုတ်လုပ်၍ ပြောဆိုခြင်းကို ဆိုသည်။ 'စေတောဝိမုတ္တိ' ဟူသော သဒ္ဒါကို ငဲ့၍ 'နိဿဋာ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ပုန ဗျာပါဒေါ နတ္ထိ' ဟူသည် ယခုအခါ၌ ငါ့အား ဗျာပါဒဟူသည် အလုံးစုံ မရှိတော့ပြီဟု သိ၍။

---

พลววิปสฺสนาติ ภยตุปฏฺฐาเน ญาณํ, อาทีนวานุปสฺสเน ญาณํ มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ, ภงฺคญาณนฺติ จตุนฺนํ ญาณานํ อธิวจนํ. เยสํ นิมิตฺตานํ อภาเวน อรหตฺตผลสมาปตฺติยา อนิมิตฺตตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ราคสฺส นิมิตฺตํ, ราโค เอว วา นิมิตฺตํ ราคนิมิตฺตํ. อาทิ-สทฺเทน โทสนิมิตฺตาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. รูปเวทนาทิสงฺขารนิมิตฺตํ รูปนิมิตฺตาทิ. เตสํเยว นิจฺจาทิวเสน อุปฏฺฐานํ นิจฺจนิมิตฺตาทิ. ตยิทํ นิมิตฺตํ ยสฺมา สพฺเพน สพฺพํ อรหตฺตผเล นตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สา หิ…เป… อนิมิตฺตา’’ติ. นิมิตฺตํ อนุสฺสรติ อนุคจฺฉติ อารพฺภ ปวตฺตติ สีเลนาติ นิมิตฺตานุสารี. เตนาห ‘‘วุตฺตปฺปเภทํ นิมิตฺตํ อนุสรณสภาว’’นฺติ.

'ဗလဝဝိပဿနာ' ဟူသည် ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏ်၊ အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏ်၊ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ်၊ ဘင်္ဂဉာဏ် ဟူသော ဉာဏ်လေးပါး၏ အမည်တည်း။ အကြင်အာရုံနိမိတ်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်သမာပတ်၏ 'အနိမိတ္တ' (နိမိတ်မရှိသောအဖြစ်) ဖြစ်ပုံကို ပြခြင်းငှာ 'သာ ဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ ရာဂ၏အကြောင်းဖြစ်သော နိမိတ်၊ သို့မဟုတ် ရာဂသည်ပင် နိမိတ်ဖြစ်သောကြောင့် 'ရာဂနိမိတ္တ' မည်၏။ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် ဒေါသနိမိတ်စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ရုပ်၊ ဝေဒနာစသော သင်္ခါရတို့၏ နိမိတ်သည် 'ရူပနိမိတ္တ' စသည် မည်၏။ ထိုသင်္ခါရတရားတို့၏ပင် မြဲ၏ စသည်ဖြင့် ထင်ရှားလာခြင်းသည် 'နိစ္စနိမိတ္တ' စသည် မည်၏။ ထိုသို့သော နိမိတ်သည် အရဟတ္တဖိုလ်၌ အလုံးစုံအားဖြင့် မရှိသောကြောင့် 'သာ ဟိ...ပေ... အနိမိတ္တာ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အာရုံနိမိတ်ကို စဉ်းစားဆင်ခြင်တတ်သော၊ အစဉ်လိုက်တတ်သော၊ အာရုံပြု၍ ဖြစ်တတ်သော အလေ့ရှိသူသည် 'နိမိတ္တာနုသာရီ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော နိမိတ်သို့ အစဉ်လိုက်ခြင်း သဘောရှိသောသူ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

---

อสฺมิมาโนติ ‘‘อสฺมี’’ติ ปวตฺโต อตฺตวิสโย มาโน. อยํ นาม อหมสฺมีติ รูปลกฺขโณ เวทนาทีสุ วา อญฺญตรลกฺขโณ อยํ นาม อตฺตา อหํ อสฺมีติ. อสฺมิมาโน สมุคฺฆาตียติ เอเตนาติ อสฺมิมานสมุคฺฆาโต, อรหตฺตมคฺโค. ปุน อสฺมิมาโน นตฺถีติ ตสฺส อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนํ กิตฺเตนฺโต สมุคฺฆาตตฺตเมว วิภาเวติ.

'အသ္မိမာနော' ဟူသည် 'ငါဖြစ်၏' ဟု ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အတ္တနှင့်စပ်သော မာနတည်း။ ဤမည်သော ငါသည် ဖြစ်၏ဟု ရုပ်၏လက္ခဏာ သို့မဟုတ် ဝေဒနာစသည်တို့တွင် တစ်ခုခု၏ လက္ခဏာအားဖြင့် ဤမည်သော အတ္တသည် ငါဖြစ်၏ဟု ယူခြင်းတည်း။ ဤမဂ်ဖြင့် အသ္မိမာနကို အမြစ်ပြတ်အောင် ပယ်ဖျက်အပ်သောကြောင့် 'အသ္မိမာနသမုဂ္ဃါတ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ အရဟတ္တမဂ်တည်း။ 'ပုန အသ္မိမာနော နတ္ထိ' ဟူသည် ထိုအသ္မိမာန၏ နောက်ထပ်မဖြစ်ခြင်း သဘောသို့ ရောက်စေပုံကို ချီးမွမ်းပြောဆိုလျက် အမြစ်ပြတ် ပယ်ရှင်းပြီးသည်၏အဖြစ်ကိုပင် ထင်ရှားစေသည်။

---

นิสฺสารณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

နိဿာရဏီယသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๔-๕. ภทฺทกสุตฺตาทิวณฺณนา

၄-၅. ဘဒ္ဒကသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့်

---

๑๔-๑๕. จตุตฺเถ อารมิตพฺพฏฺเฐน วา กมฺมํ อาราโม เอตสฺสาติ กมฺมาราโม. กมฺเม รโต น คนฺถธุเร วิปสฺสนาธุเร วาติ กมฺมรโต. ปุนปฺปุนํ ยุตฺโตติ ตปฺปรภาเวน อนุ อนุ ยุตฺโต ปสุโต. อาลาปสลฺลาโปติ อิตฺถิวณฺณปุริสวณฺณาทิวเสน ปุนปฺปุนํ ลปนํ. ปญฺจเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

၁၄-၁၅. စတုတ္ထသုတ်၌ မွေ့လျော်ထိုက်သော အနက်ကြောင့် သို့မဟုတ် အမှုကိစ္စသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ မွေ့လျော်ရာဖြစ်သောကြောင့် 'ကမ္မာရာမ' မည်၏။ ဂန္ထဓုရ ဝိပဿနာဓုရတို့၌ မဟုတ်ဘဲ အမှုကိစ္စတို့၌သာ မွေ့လျော်သောကြောင့် 'ကမ္မရတ' မည်၏။ 'ပုနပ္ပုနံ ယုတ္တော' ဟူသည် ထိုအမှု၌သာ စိတ်ညွတ်၍ အဖန်ဖန် ယှဉ်စပ်အားထုတ်သော။ 'အာလာပသလ္လာပေါ' ဟူသည် မိန်းမတို့၏ အဆင်း၊ ယောကျာ်းတို့၏ အဆင်းစသည်ဖြင့် အဖန်ဖန် ပြောဆိုနှီးနှောခြင်းတည်း။ ပဉ္စမသုတ်၌ ဖွင့်ဆိုဖွယ်မရှိပြီ။

---

ภทฺทกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဘဒ္ဒကသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๖. นกุลปิตุสุตฺตวณฺณนา

၆. နကုလပိတုသုတ်အဖွင့်

---

๑๖. ฉฏฺเฐ [Pg.97] วิสภาคเวทนุปฺปตฺติยา กกเจเนว จตุอิริยาปถํ ฉินฺทนฺโต อาพาธยตีติ อาพาโธ, โส ยสฺส อตฺถีติ อาพาธิโก. ตํสมุฏฺฐานทุกฺเขน ทุกฺขิโต. อธิมตฺตคิลาโนติ ธาตุสงฺขเยน ปริกฺขีณสรีโร.

၁၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ ဆန့်ကျင်ဘက် ဝေဒနာဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် လွှဖြင့် ဖြတ်သကဲ့သို့ ဣရိယာပုထ်လေးပါးလုံးကို နှိပ်စက်ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'အာဗာဓ' (နာကျင်ခြင်း) မည်၏၊ ထိုနာကျင်ခြင်း ရှိသောသူကို 'အာဗာဓိက' (မကျန်းမမာဖြစ်သူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုရောဂါကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲခြင်းဖြင့် ဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်သော။ 'အဓိမတ္တဂိလာနော' ဟူသည် ဓာတ်တုပျက်စီးခြင်းကြောင့် အလွန်အမင်း အားအင်ကုန်ခမ်းလျက်ရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိသောသူတည်း။

---

สปฺปฏิภยกนฺตารสทิสา โสฬสวตฺถุกา อฏฺฐวตฺถุกา จ วิจิกิจฺฉา ติณฺณา อิมายาติ ติณฺณวิจิกิจฺฉา. วิคตา สมุจฺฉินฺนา ปวตฺติอาทีสุ ‘‘เอวํ นุ โข น นุ โข’’ติ เอวํ ปวตฺติกา กถํกถา อสฺสาติ วิคตกถํกถา. สารชฺชกรานํ ปาปธมฺมานํ ปหีนตฺตา ราควิกฺเขเปสุ สีลาทิคุเณสุ จ ติฏฺฐกตฺตา เวสารชฺชํ, วิสารทภาวํ เวยฺยตฺติยํ ปตฺตาติ เวสารชฺชปฺปตฺตา. อตฺตนา เอว ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐตฺตา น ปรํ ปจฺเจติ, นสฺส ปโร ปจฺเจตพฺโพ อตฺถีติ อปรปฺปจฺจยา.

ဘေးရန်နှင့်တကွဖြစ်သော တောကန္တာရနှင့်တူသော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အာရုံရှိသော၊ သို့မဟုတ် ရှစ်ပါးသောအာရုံရှိသော ယုံမှားခြင်းကို ဤမဂ်ဖြင့် ကူးမြောက်အပ်သောကြောင့် 'တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆာ' (ယုံမှားခြင်းကို ကူးမြောက်ပြီးသောသူ) မည်၏။ သံသရာဖြစ်ပေါ်ပုံ စသည်တို့၌ 'ဤသို့ ဖြစ်လေသလော၊ သို့မဟုတ် ဤသို့ မဖြစ်လေသလော' စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော သံသယ 'ကထင်ကထာ' သည် ကင်းပြတ်ပြီးသောသူ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိဂတကထံကထာ' (သံသယ ကင်းပြီးသောသူ) မည်၏။ ကြောက်ရွံ့ခြင်းကို ပြုတတ်သော ယုတ်မာသောတရားတို့ကို ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်၍၊ ရာဂလှုပ်ရှားမှုတို့၌လည်းကောင်း၊ သီလစသော ဂုဏ်တရားတို့၌လည်းကောင်း မြဲမြံစွာ တည်သောကြောင့် ရဲရင့်သောအဖြစ်၊ ရဲရင့်ခြင်း သို့မဟုတ် စွမ်းဆောင်နိုင်စွမ်းရှိခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် 'ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တာ' (ရဲရင့်ခြင်းသို့ ရောက်သောသူ) မည်၏။ မိမိကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ထင်ထင် မြင်ရသောကြောင့် သူတစ်ပါးကို ယုံကြည်ရခြင်းမရှိ၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား သူတစ်ပါးကို ယုံကြည်နေရန်မလိုသောကြောင့် 'အပရပ္ပစ္စယာ' (သူတစ်ပါးကြောင့် ယုံကြည်ရခြင်းမရှိသောသူ) မည်၏။

---

คิลานา วุฏฺฐิโตติ คิลานภาวโต วุฏฺฐาย ฐิโต. ภาวปฺปธาโน หิ อยํ นิทฺเทโส. คิลาโน หุตฺวา วุฏฺฐิโตติ อิทํ ปน อตฺถมตฺตนิทสฺสนํ.

'ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတော' ဟူသည် နာဖျားသောအဖြစ်မှ ထမြောက်၍ တည်နေသော။ ဤညွှန်ပြချက်သည် (အဖြစ်ကို) အဓိကပြလိုခြင်း ဖြစ်၏။ 'နာဖျားသည်ဖြစ်၍ ထမြောက်သောသူ' ဟူသော ဤစကားသည်ကား အနက်အဓိပ္ပာယ်မျှကိုသာ ပြခြင်း ဖြစ်သည်။

---

นกุลปิตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

နကုလပိတုသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๗. โสปฺปสุตฺตวณฺณนา

၇. သောပ္ပသုတ်အဖွင့်

---

๑๗. สตฺตเม ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ เอตฺถ ปฏิสลฺลานนฺติ เตหิ เตหิ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกอุปาสกาทิสตฺเตหิ เจว รูปารมฺมณาทิสงฺขาเรหิ จ ปฏินิวตฺติตฺวา อปสกฺกิตฺวา นิลียนํ วิเวจนํ. กายจิตฺเตหิ ตโต วิวิตฺโต เอกีภาโว ปวิเวโกติ อาห ‘‘เอกีภาวายา’’ติอาทิ. เอกีภาวโตติ จ อิมินา กายวิเวกโต วุฏฺฐานมาห. ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺติโตติอาทินา จิตฺตวิเวกโต. วุฏฺฐิโตติ ตโต ทุวิธวิเวกโต ภวงฺคุปฺปตฺติยา สพฺรหฺมจารีหิ สมาคเมน อุเปโต.

၁၇. သတ္တမမြောက်သုတ်၌ ‘paṭisallānā vuṭṭhito’ (တစ်ပါးတည်း ကိန်းအောင်းရာမှ ထမြောက်သော) ဟူရာဝယ်၊ ‘paṭisallāna’ (တစ်ပါးတည်း ကိန်းအောင်းခြင်း) ဟူသည် ထိုထိုသော သဒ္ဓိဝိဟာရိက၊ အန္တေဝါသိက၊ ဥပါသကာ စသော သတ္တဝါတို့မှလည်းကောင်း၊ ရူပါရုံ စသော သင်္ခါရတို့မှလည်းကောင်း ဆုတ်နစ်၍၊ ဖယ်ခွာကာ၊ ကိန်းအောင်းခြင်း၊ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို (သတ္တဝါ၊ သင်္ခါရ) တို့မှ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါးဖြင့် ကင်းဆိတ်၍ တစ်ဦးတည်း ဖြစ်ခြင်းသည် ပဝိဝေက (ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ekībhāvāya’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ‘ekībhāvato’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကာယဝိဝေက (ကိုယ်ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) မှ ထမြောက်ခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ ‘dhammanijjhānakkhantitoti’ စသည်ဖြင့် စိတ္တဝိဝေက (စိတ်ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) မှ ထမြောက်ခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ ‘vuṭṭhito’ (ထမြောက်သော) ဟူသည် ထိုနှစ်ပါးသော ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းမှ ဘဝင်စိတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သီတင်းသုံးဖော်တို့နှင့် ပေါင်းဆုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ရောက်ရှိလာခြင်း (ထမြောက်ခြင်း) ဖြစ်သည်။

---

โสปฺปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သောပ္ပသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๘. มจฺฉพนฺธสุตฺตวณฺณนา

၈. မစ္ဆဗန္ဓသုတ်အဖွင့်

---

๑๘. อฏฺฐเม [Pg.98] มจฺฉฆาตกนฺติ มจฺฉพนฺธํ เกวฏฺฏํ. โอรพฺภิกาทีสุ อุรพฺภา วุจฺจนฺติ เอฬกา, อุรพฺเภ หนฺตีติ โอรพฺภิโก. สูกริกาทีสุปิ เอเสว นโย.

၁၈. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘macchaghātaka’ ဟူသည် ငါးဖမ်းသမား တံငါသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘orabbhika’ စသည်တို့တွင် ‘urabbha’ ဟူသည် သိုးတို့ကို ခေါ်သည်။ သိုးတို့ကို သတ်တတ်သောသူသည် ‘orabbhika’ မည်၏။ ‘sūkarika’ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

---

มจฺฉพนฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မစ္ဆဗန္ဓသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๙. ปฐมมรณสฺสติสุตฺตวณฺณนา

၉. ပထမမရဏဿတိသုတ်အဖွင့်

---

๑๙. นวเม เอวํนามเก คาเมติ นาติกานามกํ คามํ นิสฺสาย. ทฺวินฺนํ จูฬปิติมหาปิติปุตฺตานํ ทฺเว คามา, เตสุ เอกสฺมึ คาเม. ญาตีนญฺหิ นิวาสฏฺฐานภูโต คาโม ญาติโก, ญาติโกเยว นาติโก ญ-การสฺส น-การาเทโส ‘‘อนิมิตฺตา น นายเร’’ติอาทีสุ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๗๔; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๐; ชา. อฏฺฐ. ๒.๒.๓๔) วิย. โส กิร คาโม เยสํ ตทา เตสํ ปุพฺพปุริเสน อตฺตโน ญาตีนํ สาธารณภาเวน นิวสิโต, เตน ญาติโกติ ปญฺญายิตฺถ. อถ ปจฺฉา ทฺวีหิ ทายาเทหิ ทฺวิธา วิภชิตฺวา ปริภุตฺโต. คิญฺชกา วุจฺจติ อิฏฺฐกา, คิญฺชกาหิเยว กโต อาวสโถติ คิญฺชกาวสโถ. โส หิ อาวาโส ยถา สุธาปริกมฺเมน ปโยชนํ นตฺถิ, เอวํ อิฏฺฐกาหิ เอว จินิตฺวา ฉาเทตฺวา กโต. ตสฺมึ กิร ปเทเส มตฺติกา สกฺขรมรุมฺปวาลุกาทีหิ อสมฺมิสฺสา กถินา สณฺหสุขุมา, ตาย กตานิ กุลาลภาชนานิปิ สิลามยานิ วิย ทฬฺหานิ. ตสฺมา เต อุปาสกา ตาย มตฺติกาย ทีฆปุถู อิฏฺฐกา กาเรตฺวา ฐเปตฺวา ฐเปตฺวา ทฺวารวาตปานกวาฏตุลาโย สพฺพํ ทพฺพสมฺภาเรน วินา ตาหิ อิฏฺฐกาหิเยว ปาสาทํ กาเรสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิฏฺฐกามเย ปาสาเท’’ติ.

၁၉. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ ‘evaṃnāmake gāme’ (ဤသို့အမည်ရှိသော ရွာ၌) ဟူသည် နာတိကအမည်ရှိသော ရွာကို အမှီပြု၍ (နေစဉ်) ဟု ဆိုလိုသည်။ ဦးရီးတော်၊ ဘကြီးတော်တို့၏ သားနှစ်ဦး၌ ရွာနှစ်ရွာရှိရာ၊ ထိုရွာနှစ်ရွာတို့တွင် တစ်ရွာ၌တည်း။ ဆွေမျိုးတို့၏ နေထိုင်ရာ အရပ်ဖြစ်သောကြောင့် ထိုရွာကို ‘ñātika’ ဟု ခေါ်၏။ ‘animittā na nāyare’ စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဉ-အက္ခရာကို န-အက္ခရာအဖြစ် ပြောင်းလဲခြင်းကြောင့် ‘ñātika’ ကိုပင် ‘nātika’ ဟု ဆိုသည်။ ထိုရွာသည် ထိုစဉ်ကရှိသော သူတို့၏ ရှေးဘိုးဘေးတို့က မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးများနှင့်အတူ ဘုံပိုင်အဖြစ် နေထိုင်ခဲ့သောကြောင့် ‘ဉာတိက’ ဟု ထင်ရှားခဲ့သည်ဟူ၏။ ထိုနောက်မှ အမွေခံနှစ်ဦးတို့က နှစ်စုခွဲ၍ အသုံးပြုကြသည်။ ‘giñjakā’ ဟူသည် အုတ်ကို ခေါ်သည်။ အုတ်တို့ဖြင့်သာ ဆောက်လုပ်အပ်သော ကျောင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘giñjakāvasatha’ မည်၏။ ထိုကျောင်းကို ထုံးသုတ်ခြင်းဖြင့် ပြုပြင်ရန် မလိုဘဲ အုတ်တို့ဖြင့်သာ စီ၍ မိုးကာလျက် ဆောက်လုပ်ထားသည်။ ထိုအရပ်ဒေသရှိ မြေစေးသည် ကျောက်စရစ်၊ ကျောက်ခဲ၊ သဲ စသည်တို့နှင့် မရောနှောဘဲ မာကျော၍ ညက်ညောနုနယ်လှ၏။ ထိုမြေစေးဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော အိုးခွက်တို့သည်ပင် ကျောက်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသကဲ့သို့ ခိုင်ခံ့လှ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဥပါသကာတို့သည် ထိုမြေစေးဖြင့် ရှည်လျားပြားချပ်သော အုတ်တို့ကို လုပ်စေ၍ တဆင့်ပြီးတဆင့် တင်ကာ၊ တံခါး၊ ပြတင်းပေါက်၊ တံခါးရွက်၊ ထုပ်လျှောက် စသော အခြားသစ်ဝါးပစ္စည်းများ လုံးဝမပါဘဲ ထိုအုတ်တို့ဖြင့်သာလျှင် ပြာသာဒ်ကို ဆောက်လုပ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ‘iṭṭhakāmaye pāsāde’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

---

รตฺตินฺทิวนฺติ เอกรตฺติทิวํ. ภควโต สาสนนฺติ อริยมคฺคปฺปฏิเวธาวหํ สตฺถุ โอวาทํ. พหุ วต เม กตํ อสฺสาติ พหุ วต มยา อตฺตหิตํ ปพฺพชิตกิจฺจํ กตํ ภเวยฺย.

‘Rattindiva’ ဟူသည် တစ်နေ့တစ်ညဉ့်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘Bhagavato sāsana’ ဟူသည် အရိယမဂ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကို ဆောင်ကြဉ်းပေးသော မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမတည်း။ ‘Bahu vata me kataṃ assa’ ဟူသည် ငါသည် မိမိအကျိုးစီးပွားဖြစ်သော ရဟန်းကိစ္စကို များစွာ ပြုပြီး ဖြစ်ရာ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

---

ตทนฺตรนฺติ ตตฺตกํ เวลํ. เอกปิณฺฑปาตนฺติ เอกํ ทิวสํ ยาปนปฺปโหนกํ ปิณฺฑปาตํ. ยาว อนฺโต ปวิฏฺฐวาโต พหิ นิกฺขมติ, พหิ นิกฺขนฺตวาโต [Pg.99] วา อนฺโต ปวิสตีติ เอกสฺเสว ปเวสนิกฺขโม วิย วุตฺตํ, ตํ นาสิกาวาตภาวสามญฺเญนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘Tadantara’ ဟူသည် ထိုမျှလောက်သော အချိန်ကာလကို ဆိုသည်။ ‘Ekapiṇḍapāta’ ဟူသည် တစ်နေ့တာ မျှတလောက်သော ဆွမ်းတစ်နပ်တည်း။ ‘ဝင်သက်လေသည် အပြင်သို့ ထွက်သွားသည့်တိုင်အောင်သော်လည်းကောင်း၊ ထွက်သက်လေသည် အတွင်းသို့ ဝင်လာသည့်တိုင်အောင်သော်လည်းကောင်း’ ဟူ၍ တစ်ကြိမ်တည်းသော ဝင်သက်ထွက်သက်ကဲ့သို့ မိန့်တော်မူခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းကို နှာခေါင်းတွင်း လေထွက်လေဝင် ဖြစ်တတ်သော သာမန်သဘောအားဖြင့်သာ သိအပ်၏။

---

ปฐมมรณสฺสติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမမရဏဿတိသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๑๐. ทุติยมรณสฺสติสุตฺตวณฺณนา

၁၀. ဒုတိယမရဏဿတိသုတ်အဖွင့်

---

๒๐. ทสเม นิกฺขนฺเตติ วีติวตฺเต. ปติคตายาติ ปจฺจาคตาย, สมฺปตฺตายาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปฏิปนฺนายา’’ติ. โส มมสฺส อนฺตราโยติ ยถาวุตฺตา น เกวลํ กาลกิริยาว, มม อติทุลฺลภํ ขณํ ลภิตฺวา ตสฺส สตฺถุสาสนมนสิการสฺส เจว ชีวิตสฺส จ สคฺคโมกฺขานญฺจ อนฺตราโย อสฺส, ภเวยฺยาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ติวิโธ อนฺตราโย’’ติอาทิ. วิปชฺเชยฺยาติ วิปตฺตึ คจฺเฉยฺย. สตฺถเกน วิย องฺคปจฺจงฺคานํ กนฺตนการกา กาเย สนฺธิพนฺธนจฺเฉทกวาตา สตฺถกวาตา. กตฺตุกมฺยตาฉนฺโทติ นิยฺยานาวโห กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท. ปโยควีริยนฺติ ภาวนานุโยควีริยํ. น ปฏิวาติ น ปฏินิวตฺตตีติ อปฺปฏิวานี, อนฺตรา โวสานานาปชฺชนวีริยํ. เตนาห ‘‘อนุกฺกณฺฐนา อปฺปฏิสงฺฆรณา’’ติ.

၂၀. တစ်ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘nikkhante’ ဟူသည် လွန်မြောက်သွားသောအခါ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘patigatāya’ ဟူသည် ပြန်လည်ရောက်ရှိလာသော၊ ဆိုက်ရောက်လာသောအခါ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် ‘paṭipannāya’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘So mamassa antarāyo’ ဟူရာဝယ်၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သေဆုံးခြင်းသက်သက်သာမက၊ အလွန်ရခဲလှသော အခွင့်ကောင်းကို ရရှိထားပြီးနောက် ထိုဘုရားသာသနာကို နှလုံးသွင်းခြင်း၊ အသက်ရှင်ခြင်းနှင့် နတ်ပြည် နိဗ္ဗာန်တို့၏ ဘေးအန္တရာယ် ဖြစ်ရာ၏ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် ‘tividho antarāyo’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ‘Vipajjeyya’ ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏။ ဓားငယ်ဖြင့် ဖြတ်သကဲ့သို့ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ကို ဖြတ်တောက်တတ်သော၊ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ အဆစ်အကျတ်တို့ကို ပိုင်းဖြတ်တတ်သော လေတို့ကို ‘satthakavāta’ ဟု ခေါ်သည်။ ‘Kattukamyatāchando’ ဟူသည် သံသရာမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းကို ဆောင်ကြဉ်းပေးတတ်သော ပြုလုပ်လိုသော ကုသိုလ်ဆန္ဒတည်း။ ‘Payogavīriya’ ဟူသည် ဘာဝနာ၌ အားထုတ်သော ဝီရိယ ဖြစ်သည်။ ‘na paṭivāti’ ဟူသည် နောက်သို့ မဆုတ်တမ်း အားထုတ်သဖြင့် ‘appaṭivānī’ (မဆုတ်မနစ်သော ဝီရိယ) မည်၏၊ လမ်းခုလတ်၌ လက်လျှော့မှုသို့ မရောက်စေသော ဝီရိယတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘anukkaṇṭhanā appaṭisaṅgharaṇā’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။

---

ทุติยมรณสฺสติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒုတိယမရဏဿတိသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

สารณียวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သာရဏီယဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๓. อนุตฺตริยวคฺโค

၃. အနုတ္တရိယဝဂ်

---

๑-๒. สามกสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၂. သာမကသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့်

---

๒๑-๒๒. ตติยสฺส ปฐเม เกวลกปฺปนฺติ เอตฺถ เกวล-สทฺโท อนวเสสตฺโถ, กปฺป-สทฺโท สมนฺตภาวตฺโถ. ตสฺมา เกวลกปฺปํ โปกฺขรณิยนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อนวเสสํ ผริตุํ สมตฺถสฺสปิ โอภาสสฺส เกนจิ การเณน เอกเทสผรณมฺปิ สิยา, อยํ ปน สพฺพโสว ผรตีติ ทสฺเสตุํ สมนฺตตฺโถ กปฺป-สทฺโท คหิโต. อตฺตโน โอภาเสน ผริตฺวาติ วตฺถาลงฺการสรีรสมุฏฺฐิเตน โอภาเสน ผริตฺวา, จนฺทิมา [Pg.100] วิย เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กริตฺวาติ อตฺโถ. สมนุญฺโญติ สมฺมเทว กตมนุญฺโญ. เตนาห ‘‘สมานจิตฺโต’’ติ, สมานชฺฌาสโยติ อตฺโถ. ทุกฺขํ วโจ เอตสฺมินฺติ ทุพฺพโจ, ตสฺส กมฺมํ โทวจสฺสํ, ตสฺส ปุคฺคลสฺส อนาทริยวเสน ปวตฺตา เจตนา, ตสฺส ภาโว อตฺถิตา โทวจสฺสตา. อถ วา โทวจสฺสเมว โทวจสฺสตา. สา อตฺถโต สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ. เจตนาปธาโน หิ สงฺขารกฺขนฺโธ. จตุนฺนํ วา ขนฺธานํ อปทกฺขิณคฺคาหิตากาเรน ปวตฺตานํ เอตํ อธิวจนนฺติ วทนฺติ. ปาปา อสฺสทฺธาทโย ปุคฺคลา เอตสฺส มิตฺตาติ ปาปมิตฺโต, ตสฺส ภาโว ปาปมิตฺตตา. สาปิ อตฺถโต โทวจสฺสตา วิย ทฏฺฐพฺพา. ยาย หิ เจตนาย ปุคฺคโล ปาปมิตฺโต ปาปสมฺปวงฺโก นาม โหติ, สา เจตนา ปาปมิตฺตตา. จตฺตาโรปิ วา อรูปิโน ขนฺธา ตทาการปฺปวตฺตา ปาปมิตฺตตา. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

၂၁-၂၂. တတိယမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ ‘kevalakappa’ ဟူသော စကားရပ်တွင် ‘kevala’ သဒ္ဒါသည် အကြွင်းမရှိသော (အလုံးစုံ) အနက်ကို ဟော၏၊ ‘kappa’ သဒ္ဒါသည် အရပ်မျက်နှာ အလုံးစုံဟူသော အနက်ကို ဟော၏။ ထို့ကြောင့် ‘kevalakappaṃ pokkharaṇiyaṃ’ ဟူသည် ရေကန်တစ်ခုလုံးကို အကြွင်းမရှိ ပျံ့နှံ့စေခြင်းဟူသော အနက်အတိုင်း သိအပ်၏။ အကြွင်းမရှိ ပျံ့နှံ့စေနိုင်စွမ်းရှိသော အရောင်အဝါသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှသာ ပျံ့နှံ့ခြင်းလည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ သို့သော် ဤအရောင်အဝါသည် အလုံးစုံသော အရပ်တို့၌ ပျံ့နှံ့သွားသည်ကို ပြခြင်းငှာ အလုံးစုံပျံ့နှံ့ခြင်းအနက်ရှိသော ‘kappa’ သဒ္ဒါကို ယူရသည်။ ‘Attano obhāsena pharitvā’ (မိမိ၏ အရောင်အဝါဖြင့် ပျံ့နှံ့စေ၍) ဟူသည် အဝတ်တန်ဆာနှင့် ခန္ဓာကိုယ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော အရောင်အဝါဖြင့် ပျံ့နှံ့စေကာ၊ လမင်းကဲ့သို့ တစ်ပြင်လုံး လင်းထိန်စေလျက်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘Samanuñño’ ဟူသည် ကောင်းစွာ ခွင့်ပြုအပ်သောသူတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘samānacitto’ ဟု မိန့်တော်မူသည်၊ စိတ်ထားတူညီသော (အာသယ တူညီသော) သူဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသူအား ဆုံးမစကား ပြောကြားရန် ခဲယဉ်းသောကြောင့် ‘dubbaca’ (ဆုံးမရခက်သောသူ) မည်၏၊ ထိုသူ၏ အပြုအမူသည် ‘dovacassa’ (ဆုံးမရခက်ခြင်း) မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ မရိုသေ မလေးစားဘဲ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော စေတနာနှင့် ယင်း၏ တည်ရှိမှုသည် ‘dovacassatā’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ‘dovacassa’ ကိုပင် ‘dovacassatā’ ဟု ဆိုသည်။ ထိုတရားသည် ပရမတ်သဘောအားဖြင့် သင်္ခါရkခန္ဓာ ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား သင်္ခါရkခန္ဓာသည် စေတနာလျှင် အဓိကရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် မရိုမသေ လက်ခံယူတတ်သော အခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့၏ အမည်ဖြစ်သည်ဟုလည်း ဆိုကြ၏။ သဒ္ဓါတရားမရှိသူ စသော ယုတ်မာသောသူတို့သည် မိမိ၏ မိတ်ဆွေဖြစ်သောကြောင့် ‘pāpamitta’ (မိတ်ဆွေယုတ်) မည်၏၊ ထိုသူ၏ သဘောသည် ‘pāpamittatā’ (မိတ်ဆွေယုတ်ရှိခြင်း) မည်၏။ ထိုတရားကိုလည်း ပရမတ်သဘောအားဖြင့် ‘dovacassatā’ (ဆုံးမရခက်ခြင်း) ကဲ့သို့ပင် သိအပ်၏။ အကြင်စေတနာကြောင့် ပုဂ္ဂိုလ်သည် မိတ်ဆွေယုတ်၊ အပေါင်းအဖော်ယုတ် ရှိသူ ဖြစ်ရ၏၊ ထိုစေတနာသည် ‘pāpamittatā’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုသဘောအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော နာမ်ခန္ဓာလေးပါးစလုံးသည်ပင် ‘pāpamittatā’ ဖြစ်သည်။ ဒုတိယသုတ်သည် ထင်ရှားလှပေပြီ။

---

สามกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သာမကသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๓. ภยสุตฺตวณฺณนา

၃. ဘယသုတ်အဖွင့်

---

๒๓. ตติเย สมฺภวติ ชาติมรณํ เอเตนาติ สมฺภโว, อุปาทานนฺติ อาห ‘‘ชาติยา จ มรณสฺส จ สมฺภเว ปจฺจยภูเต’’ติ. อนุปาทาติ อนุปาทาย. เตนาห ‘‘อนุปาทิยิตฺวา’’ติ. ชาติมรณานิ สมฺมา ขียนฺติ เอตฺถาติ ชาติมรณสงฺขโย, นิพฺพานนฺติ อาห ‘‘ชาติมรณานํ สงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน’’ติ. สพฺพทุกฺขํ อุปจฺจคุนฺติ สกลมฺปิ วฏฺฏทุกฺขํ อติกฺกนฺตา จริมจิตฺตนิโรเธน วฏฺฏทุกฺขเลสสฺสปิ อสมฺภวโต.

၂၃. တတိယသုတ်၌ - 'သမ္ဘဝ' ဟူသည် ဤတရားကြောင့် ဇာတိ မရဏ ဖြစ်တတ်၏ဟူသော အနက်ဖြင့် ဥပါဒါန်ကို ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် 'ဇာတိနှင့် မရဏ ဖြစ်ပွားခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော (ဥပါဒါန်၌)' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ 'အနုပါဒါ' ဟူသည် မစွဲလမ်းဘဲ (ဥပါဒါန်မပြုဘဲ)။ ထို့ကြောင့် 'မစွဲလမ်းမူ၍' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ 'ဇာတိမရဏသင်္ခယ' ဟူသည် ဤတရား၌ ဇာတိနှင့် မရဏတို့သည် ကောင်းစွာ ကုန်ခမ်းတတ်ကုန်၏ဟူသော အနက်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် 'ဇာတိမရဏတို့၏ ကုန်ဆုံးရာဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်၌' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ 'သဗ္ဗဒုက္ခန္တိ ဥပစ္စဂုန္' ဟူသည် နောက်ဆုံးစုတိစိတ်၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲ အနည်းငယ်မျှပင် ဖြစ်ခွင့်မရှိတော့သောကြောင့် လုံးစုံသော ဝဋ်ဆင်းရဲကို ကျော်လွန်သွားကြကုန်ပြီ (ဟု ဆိုလိုသည်)။

---

ภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဘယသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๔. หิมวนฺตสุตฺตวณฺณนา

၄. ဟိမဝန္တသုတ်အဖွင့်

---

๒๔. จตุตฺเถ สมาปตฺติกุสโล โหตีติ สมาปชฺชนกุสโล โหติ. เตนาห ‘‘สมาปชฺชิตุํ กุสโล’’ติ. ตตฺถ อนฺโตคตเหตุอตฺโถ ฐิติ-สทฺโท, ตสฺมา ฐปนกุสโลติ อตฺโถติ อาห ‘‘สมาธึ ฐเปตุํ สกฺโกตีติ อตฺโถ’’ติ. ตตฺถ ฐเปตุํ สกฺโกตีติ สตฺตฏฺฐอจฺฉรามตฺตํ [Pg.101] ขณํ ฌานํ ฐเปตุํ สกฺโกติ อธิฏฺฐานวสิภาวสฺส นิปฺผาทิตตฺตา. ยถาปริจฺเฉเทนาติ ยถาปริจฺฉินฺนกาเลน. วุฏฺฐาตุํ สกฺโกติ วุฏฺฐานวสิภาวสฺส นิปฺผาทิตตฺตา. กลฺลํ สญฺชาตํ อสฺสาติ กลฺลิตํ, ตสฺมึ กลฺลิเต กลฺลิตภาเว กุสโล กลฺลิตกุสโล. หาเสตุํ โตเสตุํ สมฺปหํเสตุํ. กลฺลํ กาตุนฺติ สมาธานสฺส ปฏิปกฺขธมฺมานํ ทูรีกรเณน สหการีการณานญฺจ สมปฺปธาเนน สมาปชฺชเน จิตฺตํ สมตฺถํ กาตุํ. สมาธิสฺส โคจรกุสโลติ สมาธิสฺมึ นิปฺผาเทตพฺเพ ตสฺส โคจเร กมฺมฏฺฐานสญฺญิเต ปวตฺติฏฺฐาเน ภิกฺขาจารโคจเร สติสมฺปชญฺญโยคโต กุสโล เฉโก. เตนาห ‘‘สมาธิสฺส อสปฺปาเย อนุปการเก ธมฺเม วชฺเชตฺวา’’ติอาทิ. ปฐมชฺฌานาทิสมาธึ อภินีหริตุนฺติ ปฐมชฺฌานาทิสมาธึ วิเสสภาคิยตาย อภินีหริตุํ อุปเนตุํ.

၂၄. စတုတ္ထသုတ်၌ - 'သမာပတ္တိကုသလ' ဖြစ်၏ဟူသည် သမာပတ်ဝင်စားရာ၌ ကျွမ်းကျင်သူဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သမာပတ် ဝင်စားခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သူ' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ထိုသုတ်၌ 'ဌိတိ' သဒ္ဒါသည် အတွင်း၌ တည်ရှိသောအကြောင်းအနက်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် တည်ကြည်စေခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သူဟု အနက်ရသောကြောင့် 'သမာဓိကို တည်ကြည်စေနိုင်သူဟူသော အနက်တည်း' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ထိုစကား၌ 'တည်ကြည်စေနိုင်၏' ဟူသည် အဓိဋ္ဌာနဝသီဘော်ကို ပြီးမြောက်စေပြီးဖြစ်သောကြောင့် ခုနစ်ကြိမ် ရှစ်ကြိမ် လက်ဖျစ်တီးရုံမျှ ကာလပတ်လုံး ဈာန်ကို တည်ကြည်နေစေနိုင်၏။ 'ယထာပရိစ္ဆေဒေန' ဟူသည် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထားသည့် အချိန်ကာလအားဖြင့်။ ဝုဋ္ဌာနဝသီဘော်ကို ပြီးမြောက်စေပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဈာန်မှ ထမြောက်နိုင်၏။ စိတ်သည် သင့်လျော်လျောက်ပတ်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟူသော အနက်ဖြင့် 'ကလ္လိတ' မည်၏၊ ထိုကဲ့သို့ သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော စိတ်အခြေအနေ (ကလ္လိတဘာဝ) ၌ ကျွမ်းကျင်သူသည် 'ကလ္လိတကုသလ' မည်၏။ ရွှင်လန်းစေရန်၊ အားရဝမ်းသာ ဖြစ်စေရန်။ 'ကလ္လံ ကာတုဉ္စ' ဟူသည် သမာဓိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားများကို ဖယ်ရှားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထောက်အကူပြု အကြောင်းတရားများကို ကောင်းစွာ ပြည့်စုံစေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း သမာပတ်ဝင်စားရာ၌ စိတ်ကို စွမ်းဆောင်နိုင်စေရန်။ 'သမာဓိဿ ဂေါစရကုသလ' ဟူသည် သမာဓိကို ဖြစ်ထွန်းစေရာ၌ ထိုသမာဓိ၏ ကျက်စားရာဖြစ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဖြစ်ပွားရာဌာန၌လည်းကောင်း၊ ဆွမ်းခံကျက်စားရာ အရပ်၌လည်းကောင်း သတိသမ္ပဇဉ် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သမာဓိ၏ မသင့်လျော်သော အကျိုးမပြုသော တရားများကို ရှောင်ကြဉ်၍' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ 'ပထမဇ္ဈာနာဒိသမာဓိံ အဘိနီဟရိတုဉ္စ' ဟူသည် ပထမဈာန်စသော သမာဓိကို ထူးခြားသော အဆင့်အတန်းရှိစေရန် (အထက်အထက်သော ဈာန်တို့သို့) ဆောင်ယူပို့ဆောင်ရန်။

---

หิมวนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဟိမဝန္တသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๕. อนุสฺสติฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา

၅. အနုဿတိဋ္ဌာနသုတ်အဖွင့်

---

๒๕. ปญฺจเม อนุสฺสติการณานีติ อนุสฺสติโย เอว ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิหิตสุขานํ เหตุภาวโต การณานิ. นิกฺขนฺตนฺติ นิสฺสฏํ. มุตฺตนฺติ วิสฺสฏฺฐํ. วุฏฺฐิตนฺติ อเปตํ. สพฺพเมตํ วิกฺขมฺภนเมว สนฺธาย วทติ. เคธมฺหาติ ปญฺจกามคุณโต. อิทมฺปีติ พุทฺธานุสฺสติวเสน ลทฺธํ อุปจารชฺฌานมาห. อารมฺมณํ กริตฺวาติ ปจฺจยํ กริตฺวา, ปาทกํ กตฺวาติ อตฺโถ.

၂၅. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ - 'အနုဿတိကာရဏာနိ' ဟူသည် မျက်မှောက်ဘဝ၊ တမလွန်ဘဝစသော အကျိုးစီးပွား ချမ်းသာတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အနုဿတိတို့ကိုပင် အကြောင်းတို့ဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ 'နိက္ခန္တ' ဟူသည် ထွက်မြောက်ခြင်း။ 'မုတ္တ' ဟူသည် လွတ်မြောက်ခြင်း။ 'ဝုဋ္ဌိတ' ဟူသည် ကင်းကွာခြင်း။ ဤလုံးစုံသော စကားရပ်သည် (ကိလေသာကို) ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာထုတ်ခြင်း) အားဖြင့်သာ ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ 'ဂေဓမှ' ဟူသည် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်မှ။ 'ဣဒမ္ပိ' ဟူသည် ဗုဒ္ဓါနုဿတိ၏ စွမ်းအားဖြင့် ရရှိအပ်သော ဥပစာရဈာန်ကို ဆိုသည်။ 'အာရမ္မဏံ ကရိတွာ' ဟူသည် အကြောင်းပြု၍၊ အခြေခံပြု၍ ဟူသော အနက်တည်း။

---

อนุสฺสติฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အနုဿတိဋ္ဌာနသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๖. มหากจฺจานสุตฺตวณฺณนา

၆. မဟာကစ္စာနသုတ်အဖွင့်

---

๒๖. ฉฏฺเฐ สมฺพาเธติ วา ตณฺหาสํกิเลสาทีนํ สมฺปีเฬ สงฺกเร ฆราวาเส. โอกาสา วุจฺจนฺตีติ มคฺคผลสุขาธิคมาย โอกาสภาวโต โอกาสาติ วุจฺจนฺติ. โอกาสาธิคโมติ โลกุตฺตรธมฺมสฺส อธิคมาย อธิคนฺตพฺพโอกาโส. วิสุชฺฌนตฺถายาติ ราคาทีหิ มเลหิ อภิชฺฌาวิสมโลภาทีหิ [Pg.102] จ อุปกฺกิลิฏฺฐจิตฺตานํ วิสุทฺธตฺถาย. สา ปนายํ จิตฺตสฺส วิสุทฺธิ สิชฺฌมานา ยสฺมา โสกาทีนํ อนุปาทาย สํวตฺตติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘โสกปริเทวานํ สมติกฺกมายา’’ติอาทิ. ตตฺถ โสจนํ ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตํ เจตโส สนฺตาโป อนฺโตตาโป อนฺโตนิชฺฌานํ โสโก, ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตเมว โสจิกตา. ‘‘กหํ เอกปุตฺตกา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๓๕๓-๓๕๔; สํ. นิ. ๒.๖๓) ปริเทวนวเสน ลปนํ ปริเทโว. สมติกฺกมนตฺถายาติ ปหานาย. อายตึ อนุปฺปชฺชนญฺหิ อิธ สมติกฺกโม. ทุกฺขโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมายาติ กายิกทุกฺขสฺส จ เจตสิกโทมนสฺสสฺส จาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ อตฺถงฺคมาย, นิโรธายาติ อตฺโถ. ญายติ นิจฺฉเยน กมติ นิพฺพานํ, ตํ วา ญายติ ปฏิวิชฺฌติ เอเตนาติ ญาโย, อริยมคฺโค. อิธ ปน สห ปุพฺพภาเคน อริยมคฺโค คหิโตติ อาห ‘‘สหวิปสฺสนกสฺส มคฺคสฺส อธิคมนตฺถายา’’ติ. อปจฺจยปรินิพฺพานสฺสาติ อนุปาทิเสสนิพฺพานํ สนฺธาย วทติ. ปจฺจยวเสน อนุปฺปนฺนํ อสงฺขตํ อมตธาตุเมว. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

၂၆. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ - 'သမ္ဗာဓ' ဟူသည် တဏှာ၊ ကိလေသာညစ်ညူးမှုစသည်တို့ဖြင့် ပိတ်ဆို့နှိပ်စက်ခြင်း၊ ရှုပ်ထွေးခြင်းရှိသော လူ့ဘောင်အိမ်ရာ၌။ 'ဩကာသာ ဝုစ္စန္တိ' ဟူသည် မဂ်ဖိုလ်ချမ်းသာကို ရရှိရန်အတွက် အခွင့်အလမ်းဖြစ်သောကြောင့် အခွင့်အလမ်း (ဩကာသ) ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'ဩကာသာဓိဂမ' ဟူသည် လောကုတ္တရာတရားကို ရရှိခြင်းငှာ ရအပ်သော အခွင့်အလမ်းတည်း။ 'ဝိသုဇ္ဈနတ္ထာယ' ဟူသည် ရာဂစသော ကိလေသာအညစ်အကြေးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဘိဇ္ဈာ (မတရားလောဘ)၊ ဝိသမလောဘ (မတရားလိုချင်မှု) စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ညစ်နွမ်းနေသော စိတ်တို့၏ စင်ကြယ်စေရန်အလို့ငှာ။ ထိုစိတ်၏ စင်ကြယ်ခြင်းသည် ပြီးမြောက်သောအခါ စိုးရိမ်ခြင်းစသည်တို့ မဖြစ်ပေါ်စေရန်အလို့ငှာ ဖြစ်သောကြောင့် 'စိုးရိမ်ခြင်း ငိုကြွေးခြင်းတို့ကို ကျော်လွန်ရန်' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ ထိုစကား၌ စိုးရိမ်ခြင်း (စောစန) ဟူသည် ဆွေမျိုးပျက်စီးခြင်း စသည်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သော စိတ်၏ပူပန်ခြင်း၊ အတွင်း၌ ပူလောင်ခြင်း၊ အတွင်း၌ ကြံဖန်ပူဆွေးခြင်းသည် 'စောက' မည်၏၊ ဆွေမျိုးပျက်စီးခြင်းစသည်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သော ပူဆွေးရသော အဖြစ်တည်း။ 'ငါ့သားလေး ဘယ်မှာလဲ' စသည်ဖြင့် ငိုကြွေးမြည်တမ်းသည့် အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုခြင်းသည် 'ပရိဒေဝ' မည်၏။ 'သမတိက္ကမနt္ထာယ' ဟူသည် ပယ်ဖျောက်ရန်အလို့ငှာ။ နောင်တစ်ဖန် မဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်သာ ဤနေရာ၌ လွန်မြောက်ခြင်း (သမတိက္ကမ) မည်၏။ 'ဒုက္ခဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမာယ' ဟူသည် ကိုယ်ဆင်းရဲခြင်းနှင့် စိတ်ဆင်းရဲခြင်းဟူသော ဤနှစ်ပါးတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းရန်၊ ကင်းပျောက်ရန် ဟူသော အနက်တည်း။ နိဗ္ဗာန်သို့ ဧကန်မသွေ ရောက်စေတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ဤတရားဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို သိစေတတ်၏၊ ထိုးထွင်းသိမြင်တတ်၏ဟူသော အနက်ဖြင့် 'ညာယ' မည်၏၊ အရိယမဂ်တည်း။ ဤနေရာ၌မူ ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော ဝိပဿနာနှင့်တကွ အရိယမဂ်ကို ယူအပ်သောကြောင့် 'ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော မဂ်ကို ရရှိရန်အလို့ငှာ' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ 'အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနဿ' ဟူသည် အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် မဖြစ်ပေါ်သော အသင်္ခတ အမြိုက်ဓာတ် (နိဗ္ဗာန်) ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားတို့၏ အနက်သည် ထင်ရှားလှပေပြီ။

---

มหากจฺจานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မဟာကစ္စာနသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๗. ปฐมสมยสุตฺตวณฺณนา

၇. ပထမသမယသုတ်အဖွင့်

---

๒๗. สตฺตเม วฑฺเฒตีติ มนโส วิวฏฺฏนิสฺสิตํ วฑฺฒึ อาวหติ. มโนภาวนีโยติ วา มนสา ภาวิโต สมฺภาวิโต. ยญฺจ อาวชฺชโต มนสิ กโรโต จิตฺตํ วินีวรณํ โหติ. อิมสฺมึ ปกฺเข กมฺมสาธโน สมฺภาวนตฺโถ ภาวนีย-สทฺโท. ‘‘ถินมิทฺธวิโนทนกมฺมฏฺฐาน’’นฺติ วตฺวา ตเทว วิภาเวนฺโต ‘‘อาโลกสญฺญํ วา’’ติอาทิมาห. วีริยารมฺภวตฺถุอาทีนํ วาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อิธ อวุตฺตานํ อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาหาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ฉ ธมฺมา ถินมิทฺธสฺส ปหานาย สํวตฺตนฺติ อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาโห, อิริยาปถสมฺปริวตฺตนตา, อาโลกสญฺญามนสิกาโร, อพฺโภกาสวาโส, กลฺยาณมิตฺตตา, สปฺปายกถา’’ติ (อิติวุ. อฏฺฐ. ๑๑๑). อนฺตรายสทฺทปริยาโย อิธ อนฺตรา-สทฺโทติ อาห ‘‘อนนฺตราเยนา’’ติ.

၂၇. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ - 'ဝဍ္ဎေတိ' ဟူသည် စိတ်၏ ဝဋ်မှထွက်မြောက်မှုကို အမှီပြုသော တိုးတက်မှုကို ဆောင်ယာဉ်ပေး၏။ သို့မဟုတ် 'မနောဘာဝနီယ' ဟူသည် စိတ်ဖြင့် ပွားများအပ်သော၊ မြတ်နိုးပူဇော်အပ်သော။ ထိုရဟန်းကို ဆင်ခြင် နှလုံးသွင်းသောသူ၏ စိတ်သည် နီဝရဏကင်းစင်သည် ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ 'ဘာဝနီယ' သဒ္ဒါသည် ကမ္မသာဓန၊ သမ္ဘာဝနအနက် ရှိ၏။ 'ထိနမိဒ္ဓကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်း' ဟု ဆိုပြီးလျှင် ထိုတရားကိုပင် ရှင်းလင်းပြသလိုသဖြင့် 'အာလောကသညာကိုသော်လည်းကောင်း' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ 'ဝီရိယပွါးများခြင်း၏ အကြောင်းစသည်တို့၏လည်းကောင်း' ဟူသော စကား၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် ဤနေရာ၌ မဟောကြားအပ်သော 'အလွန်အမင်းစားခြင်း၌ အာရုံပြုခြင်း (အတိဘောဇနေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟ)' စသည်တို့ကို သိမ်းသွင်းယူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ စင်စစ်လည်း ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏ - 'ထိနမိဒ္ဓကို ပယ်ဖျောက်ရန်အလို့ငှာ တရားခြောက်ပါးတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့ကား - အလွန်အမင်း စားခြင်း၌ အာရုံပြုခြင်း၊ ဣရိယာပုထ်ကို ပြောင်းလဲခြင်း၊ အာလောကသညာကို နှလုံးသွင်းခြင်း၊ လဟာပြင်၌ နေခြင်း၊ မိတ်ကောင်းဆွေကောင်း ရှိခြင်း၊ သင့်လျော်သော စကားကို ပြောဆိုခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏' (ဣတိဝုတ္တကအဋ္ဌကထာ ၁၁၁)။ ဤနေရာ၌ 'အန္တရာ' သဒ္ဒါသည် အန္တရာယ်သဒ္ဒါ၏ ဝေဝုစ်ဖြစ်သောကြောင့် 'ဘေးအန္တရာယ် မရှိဘဲ' ဟု မိန့်ဆိုသည်။

---

ปฐมสมยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမသမယသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๘. ทุติยสมยสุตฺตวณฺณนา

၈. ဒုတိယသမယသုတ်အဖွင့်

---

๒๘. อฏฺฐเม [Pg.103] มณฺฑลสณฺฐานมาฬสงฺเขเปน กตา โภชนสาลา มณฺฑลมาฬาติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘โภชนสาลายา’’ติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

၂၈. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ - ဝိုင်းဝန်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော မဏ္ဍပ်အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ဆွမ်းစားဇရပ်ကို 'မဏ္ဍလမာဠ' ဟု ရည်ရွယ်အပ်သောကြောင့် 'ဆွမ်းစားဇရပ်၌' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ကြွင်းသောစကားတို့၏ အနက်သည် ဤသုတ်၌ လွယ်ကူစွာ သိနိုင်ပေသည်။

---

ทุติยสมยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒုတိယသမယသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๙. อุทายีสุตฺตวณฺณนา

၉. ဥဒါယီသုတ်အဖွင့်

---

๒๙. นวเม ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺโข อตฺตภาโวติ อาห ‘‘อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว’’ติ. สุขวิหารตฺถายาติ นิกฺกิเลสตาย นิรามิเสน สุเขน วิหารตฺถาย. อาโลกสญฺญํ มนสิ กโรตีติ สูริยจนฺทปชฺโชตมณิอุกฺกาวิชฺชุอาทีนํ อาโลโก ทิวา รตฺติญฺจ อุปลทฺโธ, ยถาลทฺธวเสเนว อาโลกํ มนสิ กโรติ, จิตฺเต ฐเปติ. ตถา จ นํ มนสิ กโรติ, ยถาสฺส สุภาวิตาโลกกสิณสฺส วิย กสิณาโลโก ยถิจฺฉกํ ยาวทิจฺฉกญฺจ โส อาโลโก รตฺติยํ อุปติฏฺฐติ. เยน ตตฺถ ทิวาสญฺญํ ฐเปติ, ทิวาริว วิคตถินมิทฺโธ โหติ. เตนาห ‘‘ยถา ทิวา ตถา รตฺติ’’นฺติ. ทิวาติ สญฺญํ ฐเปตีติ วุตฺตนเยน มนสิ กตฺวา ทิวาริว สญฺญํ อุปฺปาเทติ. ยถาเนน ทิวา…เป… ตเถว ตํ มนสิ กโรตีติ ยถาเนน ทิวา อุปลทฺโธ สูริยาโลโก, เอวํ รตฺติมฺปิ ทิวา ทิฏฺฐากาเรเนว ตํ อาโลกํ มนสิ กโรติ. ยถา จเนน รตฺตึ…เป… มนสิ กโรตีติ ยถา รตฺติยํ จนฺทาโลโก อุปลทฺโธ, เอวํ ทิวาปิ รตฺตึ ทิฏฺฐากาเรเนว ตํ อาโลกํ มนสิ กโรติ, จิตฺเต ฐเปติ. วิวเฏนาติ ถินมิทฺเธน อปิหิตตฺตา วิวเฏน. อโนนทฺเธนาติ อสญฺฉาทิเตน. สโหภาสกนฺติ สญฺญาโณภาสํ. ทิพฺพจกฺขุญาณํ รูปคตสฺส ทิพฺพสฺส อิตรสฺส จ ทสฺสนฏฺเฐน อิธ ญาณทสฺสนนฺติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘ทิพฺพจกฺขุสงฺขาตสฺสา’’ติอาทิ.

၂၉. ကိုးခုမြောက်သုတ် (ဥဒါယီသုတ်) ၌ “diṭṭhadhammo” (မျက်မှောက်ဘဝ) ဟု ဆိုအပ်သည်မှာ မျက်မှောက်ထင်ရှားသော အတ္တဘောကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “ဤအတ္တဘော၌သာလျှင်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “Sukhavihāratthāya” ဟူသည် ကိလေသာ ကင်းစင်သဖြင့် အာမိသ ကင်းသော ချမ်းသာဖြင့် နေခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ “Ālokasaññaṃ manasi karoti” (အလင်းသညာကို နှလုံးသွင်း၏) ဟူသည် နေ၊ လ၊ ဆီမီး၊ ပတ္တမြား၊ မီးရှူး၊ လျှပ်စစ် စသည်တို့၏ အလင်းရောင်ကို နေ့၌လည်းကောင်း၊ ည၌လည်းကောင်း ရရှိအပ်သကဲ့သို့ ထိုရရှိအပ်သည့်အတိုင်းပင် အလင်းကို နှလုံးသွင်း၏၊ စိတ်၌ ထား၏။ ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သော အလောကကသိဏ် ရှိသောသူအား ကသိဏ်အလင်းရောင်သည် မိမိအလိုရှိတိုင်း၊ အလိုရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး ထင်ရှားရှိသကဲ့သို့ ထိုသူအား ထိုအလင်းရောင်သည် ညဉ့်အခါ၌ ထင်ရှားတည်ရှိနေအောင် ထိုအလင်းကို နှလုံးသွင်း၏။ ထိုနှလုံးသွင်းခြင်းကြောင့် ထိုအလင်း၌ နေ့သညာကို တည်ထား၏၊ နေ့အခါကဲ့သို့ ထိနမိဒ္ဓ ကင်းစင်လျက် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် “နေ့၌ ဖြစ်သကဲ့သို့ ည၌လည်းကောင်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “Divā saññaṃ ṭhapeti” (နေ့ဟူ၍ သညာကို တည်ထား၏) ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း နှလုံးသွင်း၍ နေ့အခါကဲ့သို့ အမှတ်သညာကို ဖြစ်စေသည်။ “Yathānena divā...pe... tatheva taṃ manasi karoti” ဟူသည် ၎င်းသည် နေ့၌ နေမင်း၏ အလင်းရောင်ကို ရရှိသကဲ့သို့ ထို့အတူ ညဉ့်၌လည်း နေ့၌ မြင်အပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်ပင် ထိုအလင်းကို နှလုံးသွင်း၏။ “Yathā canena rattiṃ...pe... manasi karoti” ဟူသည် ၎င်းသည် ညဉ့်အခါ၌ လမင်း၏ အလင်းရောင်ကို ရရှိသကဲ့သို့ ထို့အတူ နေ့၌လည်း ညဉ့်၌ မြင်အပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်ပင် ထိုအလင်းကို နှလုံးသွင်း၏၊ စိတ်၌ ထား၏။ “Vivaṭena” (ပွင့်လင်းသော) ဟူသည် ထိနမိဒ္ဓဖြင့် မပိတ်ဖုံးအပ်သောကြောင့် ပွင့်လင်းသော။ “Anonaddhena” ဟူသည် မဖုံးလွှမ်းအပ်သော။ “Sahobhāsakaṃ” ဟူသည် သညာနှင့်တကွဖြစ်သော အရောင်အဝါ (သညာ၏ အရောင်အဝါ) ရှိသော။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်သည် ရူပဘုံ၌ ဖြစ်သော နတ်တို့၏ အဆင်းနှင့် အခြားသောအဆင်းကို မြင်ခြင်းအနက်ကြောင့် ဤသုတ်၌ “ဉာဏဒဿန” ဟု ရည်ရွယ်အပ်၏ ဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် “dibbacakkhusaṅkhātassa” (ဒိဗ္ဗစက္ခုဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

---

อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานาติ ชีวิตกฺขยโต อุปริ มรณโต ปรํ. สมุคฺคเตนาติ อุฏฺฐิเตน. ธุมาตตฺตาติ อุทฺธํ อุทฺธํ ธุมาตตฺตา สูนตฺตา[Pg.104]. เสตรตฺเตหิ วิปริภินฺนํ วิมิสฺสิตํ นีลํ, ปุริมวณฺณวิปริณามภูตํ วา นีลํ วินีลํ, วินีลเมว วินีลกนฺติ ก-กาเรน ปทวฑฺฒนมาห อนตฺถนฺตรโต ยถา ‘‘ปีตกํ โลหิตก’’นฺติ. ปฏิกูลตฺตาติ ชิคุจฺฉนียตฺตา. กุจฺฉิตํ วินีลํ วินีลกนฺติ กุจฺฉนตฺโถ วา อยํ ก-กาโรติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ยถา ‘‘ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๑๖; อ. นิ. ๕.๒๑๓). ปริภินฺนฏฺฐาเนหิ กากธงฺกาทีหิ. วิสฺสนฺทมานํ ปุพฺพนฺติ วิสฺสวนฺตปุพฺพํ, ตหํ ตหํ ปคฺฆรนฺตปุพฺพนฺติ อตฺโถ. ตถาภาวนฺติ วิสฺสนฺทมานปุพฺพตํ.

“Uddhaṃ jīvitapariyādānā” ဟူသည် ဇီဝိတ ကုန်ဆုံးခြင်း၏ အထက်၊ သေလွန်ပြီးနောက် ဖြစ်သည်။ “Samuggatena” ဟူသည် ဖောင်းကြွလာသော။ “Dhumātattā” ဟူသည် အထက်ထက်သို့ ဖောင်းပွပြီး ကြီးမားလာခြင်းကြောင့် (ပုပ်ပွခြင်းကြောင့်) ဖြစ်သည်။ ဖြူသောအရောင်၊ နီသောအရောင်တို့ဖြင့် အထူးကွဲပြား နှောနှောသော အညိုရောင်၊ သို့မဟုတ် ရှေးဦးအရောင်မှ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲသွားသော အညိုရောင်ကို “vinīla” ဟု ခေါ်သည်။ “vinīla” ကိုပင် ထူးခြားသော အနက်မရှိဘဲ က-ကာရန်ဖြင့် ပုဒ်တိုးကာ “vinīlaka” ဟု “pītaka” (ဝါသော)၊ “lohitaka” (နီသော) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ မိန့်တော်မူသည်။ “Paṭikūlattā” ဟူသည် စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်။ သို့မဟုတ် စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော အပြာညိုရောင်ကို “vinīlaka” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤ က-အက္ခရာသည် စက်ဆုပ်ခြင်းအနက်ရှိ၏ ဟု ပြခြင်းငှာ “pāpako kittisaddo abbhuggacchati” (ယုတ်ညံ့သော ကောလာဟလအသံသည် ပျံ့နှံ့၏) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ မိန့်တော်မူသည်။ “Paribhinnaṭṭhānehi” ဟူသည် ကျီး၊ စွန် စသည်တို့က ထိုးဆိတ်ကာ ခွဲဖျက်အပ်သော နေရာများမှ။ “Vissandamānaṃ pubbaṃ” (ယိုစီးနေသော ပြည် ရှိသော) ဟူသည် ပြည်တို့ ယိုထွက်နေသော၊ ထိုထိုနေရာမှ ပြည်တို့ စီးကျနေသော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “Tathābhāvaṃ” ဟူသည် ယိုစီးနေသော ပြည်ရှိသည့်အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။

---

โส ภิกฺขูติ โย ‘‘ปสฺเสยฺย สรีรํ สีวถิกาย ฉฑฺฑิต’’นฺติ วุตฺโต, โส ภิกฺขุ. อุปสํหรติ สทิสตํ. อยมฺปิ โขติอาทิ อุปสํหรณาการทสฺสนํ. อายูติ รูปชีวิตินฺทฺริยํ. อรูปชีวิตินฺทฺริยํ ปเนตฺถ วิญฺญาณคติกเมว. อุสฺมาติ กมฺมชเตโช. เอวํปูติกสภาโวติ เอวํ อติวิย ปูติสภาโว อายุอาทิวิคเม วิยาติ อธิปฺปาโย. เอทิโส ภวิสฺสตีติ เอวํภาวีติ อาห ‘‘เอวเมวํ อุทฺธุมาตาทิเภโท ภวิสฺสตี’’ติ.

“So bhikkhu” ဟူသည် “သုသာန်၌ စွန့်ပစ်အပ်သော ခန္ဓာကိုယ်ကို မြင်ရာ၏” ဟု ဆိုအပ်သော ထိုရဟန်းကို ဆိုလိုသည်။ “Upasaṃharati” ဟူသည် တူညီသောအဖြစ်သို့ ရှေးရှုဆောင်ယူ၍ နှိုင်းယှဉ်၏။ “Ayampi kho” စသည်သည် နှိုင်းယှဉ်ပုံအခြင်းအရာကို ပြခြင်းဖြစ်သည်။ “Āyu” ဟူသည် ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေ ဖြစ်သည်။ နာမ်ဇီဝိတိန္ဒြေသည်ကား ဤနေရာ၌ ဝိညာဉ်၏ အခြံအရံသာ ဖြစ်သည်။ “Usmā” ဟူသည် ကမ္မဇတေဇောဓာတ် (ကံကြောင့်ဖြစ်သော အပူဓာတ်) ဖြစ်သည်။ “Evaṃpūtikasabhāvo” ဟူသည် ဇီဝိတ စသည်တို့ ကင်းပြတ်သွားသောအခါ၌ ဖြစ်သကဲ့သို့ အလွန်တရာ ပုပ်စပ်သော သဘောရှိ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “Ediso bhavissati” (ဤသို့သော သဘောရှိလတ္တံ့) ဟူသည် ဤသို့ဖြစ်မည့် သဘောရှိ၏ ဟု ဆိုလိုသဖြင့် “ဤအတူပင် ဖောင်းပွခြင်းစသော ကွဲပြားခြင်းသို့ ရောက်လတ္တံ့” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

---

ลุญฺจิตฺวา ลุญฺจิตฺวาติ อุปฺปาเฏตฺวา อุปฺปาเฏตฺวา. เสสาวเสสมํสโลหิตยุตฺตนฺติ สพฺพโส อกฺขาทิตตฺตา ตหํ ตหํ เสเสน อปฺปาวเสเสน มํสโลหิเตน ยุตฺตํ. อญฺเญน หตฺถฏฺฐิกนฺติ อวิเสเสน หตฺถฏฺฐิกานํ วิปฺปกิณฺณตา โชติตาติ อนวเสสโต เตสํ วิปฺปกิณฺณตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตุสฏฺฐิเภทมฺปี’’ติอาทิมาห. เตโรวสฺสิกานีติ ติโรวสฺสคตานิ. ตานิ ปน สํวจฺฉรํ วีติวตฺตานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘อติกฺกนฺตสํวจฺฉรานี’’ติ. ปุราณตาย ฆนภาววิคเมน วิจุณฺณตา อิธ ปูติภาโว. โส ยถา โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อพฺโภกาเส’’ติอาทิมาห. อเนกธาตูนนฺติ จกฺขุธาตุอาทีนํ, กามธาตุอาทีนํ วา. สติยา จ ญาณสฺส จ อตฺถายาติ ‘‘อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๑๔; ๒.๓๗๖; ม. นิ. ๑.๑๐๙) วุตฺตาย สตฺตฏฺฐานิกาย สติยา เจว ตํสมฺปยุตฺตญาณสฺส จ อตฺถาย.

“Luñcitvā luñcitvā” (ဆွဲနှုတ်၍ ဆွဲနှုတ်၍) ဟူသည် နှုတ်ယူ၍ နှုတ်ယူ၍ (ထိုးဆိတ်ဖဲ့ယူ၍) ဖြစ်သည်။ “Sesāvasesamaṃsalohitayuttaṃ” (အကြွင်းအကျန်ရှိသော အသား၊ သွေးတို့နှင့် ယှဉ်သော) ဟူသည် အလုံးစုံ ကိုက်ခဲမစားရသေးသဖြင့် ထိုထိုနေရာ၌ ကြွင်းကျန်သော နည်းပါးသော အသား၊ သွေးတို့နှင့် ယှဉ်စပ်နေသော။ “Aññena hatthaṭṭhikaṃ” (အခြားတစ်ပါးသော အရပ်၌ လက်ရိုး) ဟူသည် ထူးခြားမှုမရှိဘဲ လက်ရိုးတို့ ဖရိုဖရဲ ပျံ့လွင့်နေပုံကို ပြခြင်းဖြစ်၍၊ ကြွင်းကျန်မှုမရှိဘဲ ထိုအရိုးတို့ ဖရိုဖရဲ ကွဲပြားပျံ့လွင့်နေပုံကို ပြလိုသဖြင့် “catusaṭṭhibhedampi” (ခြောက်ဆယ့်လေးခုသော ကွဲပြားခြင်းရှိသောလည်းကောင်း) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “Terovassikāni” ဟူသည် တစ်နှစ်ထက်ကျော်လွန်သော အရိုးတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုအရိုးတို့သည် တစ်နှစ်ကို လွန်မြောက်ပြီးဖြစ်ကုန်၏ ဟု ပြလိုသဖြင့် “atikkantasaṃvaccharāni” (လွန်မြောက်သော နှစ်ရှိကုန်သော) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဟောင်းနွမ်းသဖြင့် စုပေါင်းခိုင်မာသောအဖြစ် ကင်းလွတ်၍ မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ကြွေမွပျက်စီးခြင်းသည် ဤနေရာ၌ ပုပ်ဆွေးခြင်း (pūtibhāva) ဖြစ်သည်။ ထိုပုပ်ဆွေးပုံကို ပြလိုသဖြင့် “abbhokāse” (လဟာပြင်၌) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “Anekadhātūnaṃ” ဟူသည် စက္ခုဓာတ်စသည်တို့၏၊ သို့မဟုတ် ကာမဓာတ်စသည်တို့၏။ “Satiyā ca ñāṇassa ca atthāya” (သတိနှင့် ဉာဏ်၏ အကျိုးငှာ) ဟူသည် “ရှေ့သို့ တိုးရာ၌လည်းကောင်း၊ နောက်သို့ ဆုတ်ရာ၌လည်းကောင်း ဆင်ခြင်လျက် ပြုလေ့ရှိ၏” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော ဌာနခုနစ်ပါး၌ ဖြစ်သော သတိနှင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသတိနှင့် ယှဉ်သော ဉာဏ်၏လည်းကောင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။

---

อุทายีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဥဒါယီသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๑๐. อนุตฺตริยสุตฺตวณฺณนา

၁၀. အနုတ္တရိယသုတ်အဖွင့်

---

๓๐. ทสเม [Pg.105] นิหีนนฺติ ลามกํ, กิลิฏฺฐํ วา. คามวาสิกานนฺติ พาลานํ. ปุถุชฺชนานํ อิทนฺติ โปถุชฺชนิกํ. เตนาห ‘‘ปุถุชฺชนานํ สนฺตก’’นฺติ, ปุถุชฺชเนหิ เสวิตพฺพตฺตา เตสํ สนฺตกนฺติ วุตฺตํ โหติ. อนริยนฺติ น นิทฺโทสํ. นิทฺโทสฏฺโฐ หิ อริยฏฺโฐ. เตนาห ‘‘น อุตฺตมํ น ปริสุทฺธ’’นฺติ. อริเยหิ วา น เสวิตพฺพนฺติ อนริยํ. อนตฺถสํหิตนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิวิวิธวิปุลานตฺถสหิตํ. ตาทิสญฺจ อตฺถสนฺนิสฺสิตํ น โหตีติ อาห ‘‘น อตฺถสนฺนิสฺสิต’’นฺติ. น วฏฺเฏ นิพฺพินฺทนตฺถายาติ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานาภาวโต. อสติ ปน วฏฺเฏ นิพฺพิทาย วิราคาทีนํ อสมฺภโวเยวาติ อาห ‘‘น วิราคายา’’ติอาทิ.

၃၀. ဆယ်ခုမြောက်သုတ် (အနုတ္တရိယသုတ်) ၌ “nihīnaṃ” ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော၊ သို့မဟုတ် ညစ်နွမ်းသော။ “Gāmavāsikānaṃ” ဟူသည် လူမိုက်တို့၏။ ပုထုဇဉ်တို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် “pothujjanika” မည်၏။ ထို့ကြောင့် “ပုထုဇဉ်တို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပုထုဇဉ်တို့ မှီဝဲအပ်သောကြောင့် ၎င်းတို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “Anariyaṃ” ဟူသည် အပြစ်ကင်းသည်မဟုတ်။ အပြစ်ကင်းခြင်း အနက်သည် အရိယ အနက် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “မြတ်သည်မဟုတ်၊ စင်ကြယ်သည်မဟုတ်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် အရိယာတို့ မမှီဝဲအပ်သောကြောင့် “Anariya” မည်၏။ “Anatthasaṃhitaṃ” ဟူသည် မျက်မှောက်၊ တမလွန်စသော များပြားကျယ်ပြန့်သော အကျိုးမဲ့အမျိုးမျိုးနှင့် ယှဉ်သော။ ထိုသို့သော အကျိုးမဲ့နှင့် ယှဉ်သောအရာသည် အကျိုးရှိသောအရာကို မှီသည်မဟုတ်သောကြောင့် “na atthasannissitaṃ” (အကျိုးကို မှီသည်မဟုတ်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “Na vaṭṭe nibbindanatthāya” ဟူသည် သစ္စာလေးပါး ကမ္မဋ္ဌာန်း မရှိသောကြောင့် ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ငြီးငွေ့ရန် အကျိုးငှာ မဟုတ်။ ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ငြီးငွေ့မှု မရှိသော် ကင်းပြတ်ခြင်း (ဝိရာဂ) စသည်တို့သည် မဖြစ်နိုင်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် “na virāgāya” (တပ်မက်မှု ကင်းရန် မဟုတ်) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

---

อนุตฺตมํ อนุตฺตริยนฺติ อาห ‘‘เอตํ อนุตฺตร’’นฺติ. หตฺถิสฺมินฺติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมนฺติ อาห ‘‘หตฺถินิมิตฺตํ สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. หตฺถิวิสยตฺตา หตฺถิสนฺนิสฺสิตตฺตา จ หตฺถิสิปฺปํ ‘‘หตฺถี’’ติ คเหตฺวา ‘‘หตฺถิสฺมิมฺปิ สิกฺขตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา หตฺถิสิปฺเป สิกฺขตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

အတုမရှိသော မြတ်သောအဖြစ်ကို “Anuttariya” ဟု ဆိုလိုသဖြင့် “ဤအရာသည် အတုမရှိ မြတ်သော အရာတည်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “Hatthismiṃ” ဟူသည် အကြောင်းပြ (နိမိတ္တတ္ထ) အနက်၌ သုံးသော သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် “ဆင်အတတ်ကို သင်ယူအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဆင်နှင့် သက်ဆိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်ကို မှီတွယ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဆင်အတတ်ကို “ဆင်” ဟု ယူ၍ “ဆင်၌လည်း သင်၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဆင်အတတ်ကို သင်ယူ၏ ဟု ဤနေရာ၌ အဓိပ္ပာယ် မှတ်အပ်၏။ ကျန်သောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

---

ลิงฺคพฺยตฺตเยน วิภตฺติพฺยตฺตเยน ปาริจริเยติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปาริจริยาย ปจฺจุปฏฺฐิตา’’ติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

လိင် ဖောက်ပြန်ခြင်း၊ ဝိဘတ် ဖောက်ပြန်ခြင်းအားဖြင့် “pāricariye” ဟု ဆိုအပ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် “လုပ်ကျွေးခြင်း၌ ရှေးရှုတည်ရှိကုန်သော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤနေရာ၌ ကျန်သောစကားလုံးတို့သည် နားလည်လွယ်လှပေသည်။

---

อนุตฺตริยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အနုတ္တရိယသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

อนุตฺตริยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အနုတ္တရိယဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๔. เทวตาวคฺโค

၄. ဒေဝတာဝဂ်

---

๑-๔. เสขสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၄. သေခသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๓๑-๓๔. จตุตฺถสฺส ปฐเม เสขานํ ปฏิลทฺธคุณสฺส ปริหานิ นาม นตฺถีติ อาห ‘‘อุปรูปริคุณปริหานายา’’ติ, อุปรูปริลทฺธพฺพานํ มคฺคผลานํ ปริหานาย อนุปฺปาทายาติ อตฺโถ. ตติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

၃၁-၃၄. စတုတ္ထသုတ် (ဒေဝတာဝဂ်) ၏ ပထမသုတ် (သေခသုတ်) ၌ ကျင့်ဆဲသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ရရှိပြီးသော ဂုဏ်တရားတို့မှ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းမည်သည် မရှိဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် “ထက်ထက်သော ဂုဏ်တရားတို့မှ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းငှာ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အထက်ထက်၌ ရအပ်သော မဂ်ဖိုလ်တို့ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းငှာ (မရရှိခြင်းငှာ) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ တတိယသုတ်စသည်တို့သည်ကား အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်ပြီ။

---

เสขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သေခသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๕. วิชฺชาภาคิยสุตฺตวณฺณนา

၅. ဝိဇ္ဇာဘာဂိယသုတ်အဖွင့်

---

๓๕. ปญฺจเม [Pg.106] สมฺปโยควเสน วิชฺชํ ภชนฺติ, สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตาทิปจฺจยวเสน ตาย สห เอกีภาวํ คจฺฉนฺตีติ วิชฺชาภาคิยา. อถ วา วิชฺชาภาเค วิชฺชาโกฏฺฐาเส วตฺตนฺติ วิชฺชาสภาคตาย ตเทกเทเส วิชฺชาโกฏฺฐาเส ปวตฺตนฺตีติ วิชฺชาภาคิยา. ตตฺถ วิปสฺสนาญาณํ, มโนมยิทฺธิ, ฉ อภิญฺญาติ อฏฺฐ วิชฺชา. ปุริเมน อตฺเถน ตาหิ สมฺปยุตฺตธมฺมา วิชฺชาภาคิยา. ปจฺฉิเมน อตฺเถน ตาสุ ยา กาจิ เอกาว วิชฺชา วิชฺชา, เสสา วิชฺชาภาคิยา. เอวํ วิชฺชาปิ วิชฺชาย สมฺปยุตฺตธมฺมาปิ ‘‘วิชฺชาภาคิยา’’ตฺเวว เวทิตพฺพา. อิธ ปน วิปสฺสนาญาณสมฺปยุตฺตา สญฺญาว วิชฺชาภาคิยาติ อาคตา, สญฺญาสีเสน เสสสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ วุตฺตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อนิจฺจานุปสฺสนาญาเณติ อนิจฺจานุปสฺสนาญาเณ นิสฺสยปจฺจยภูเต อุปฺปนฺนสญฺญา, เตน สหคตาติ อตฺโถ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

၃၅. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ ယှဉ်ခြင်း၏စွမ်းအားဖြင့် ဝိဇ္ဇာကို မှီဝဲဆည်းကပ်ကုန်၏၊ သဟဇာတ၊ အညမည၊ နိဿယ၊ သမ္ပယုတ္တ၊ အတ္ထိ၊ အဝိဂတ စသော ပစ္စည်းတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ထိုဝိဇ္ဇာနှင့်တကွ တစ်သားတည်းဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဝိဇ္ဇာဘာဂိယ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ဝိဇ္ဇာ၏အဖို့အစု၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဝိဇ္ဇာနှင့် သဘောတူသည်ဖြစ်၍ ထိုဝိဇ္ဇာ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ဝိဇ္ဇာအစုအပုံ၌ ဖြစ်ကုန်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဝိဇ္ဇာဘာဂိယ' မည်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့တွင် ဝိပဿနာဉာဏ်၊ မနောမယိဒ္ဓိ၊ အဘိညာဉ် ၆ ပါးဟူ၍ ဝိဇ္ဇာ ၈ ပါး ရှိကုန်၏။ ရှေးအနက်အားဖြင့် ထိုဝိဇ္ဇာတို့နှင့် ယှဉ်သောတရားတို့သည် 'ဝိဇ္ဇာဘာဂိယ' မည်ကုန်၏။ နောက်အနက်အားဖြင့် ထိုဝိဇ္ဇာတို့တွင် တစ်ခုခုသော ဝိဇ္ဇာတစ်ပါးသည်သာလျှင် ဝိဇ္ဇာမည်၏၊ ကြွင်းသောတရားတို့သည် 'ဝိဇ္ဇာဘာဂိယ' မည်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဝိဇ္ဇာသည်လည်းကောင်း၊ ဝိဇ္ဇာနှင့် ယှဉ်သောတရားတို့သည်လည်းကောင်း 'ဝိဇ္ဇာဘာဂိယ' ဟူ၍သာ သိအပ်ကုန်၏။ သို့ရာတွင် ဤသုတ်၌ ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် ယှဉ်သော သညာကိုသာလျှင် 'ဝိဇ္ဇာဘာဂိယ' ဟု လာရှိ၏၊ သညာကို ဦးစီးဦးဆောင် (အဓိက) အဖြစ် ပြဆိုသဖြင့် ကြွင်းသော သမ္ပယုတ္တတရားတို့ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်သည်သာတည်းဟု မှတ်အပ်၏။ 'အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏေ' ဟူသည် အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏ်သည် မှီရာနိဿယပစ္စည်းဖြစ်လတ်သော် ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာသည် ထိုဉာဏ်နှင့်တကွဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကြွင်းသောတရားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

---

วิชฺชาภาคิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဝိဇ္ဇာဘာဂိယသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๖. วิวาทมูลสุตฺตวณฺณนา

၆. ဝိဝါဒမူလသုတ်အဖွင့်

---

๓๖. ฉฏฺเฐ โกธโนติ กุชฺฌนสีโล. ยสฺมา โส อปฺปหีนโกธตาย อธิคตโกโธ นาม โหติ, ตสฺมา ‘‘โกเธน สมนฺนาคโต’’ติ อาห. อุปนาโห เอตสฺส อตฺถีติ อุปนาหี, อุปนยฺหนสีโลติ วา อุปนาหี. วิวาโท นาม อุปฺปชฺชมาโน เยภุยฺเยน ปฐมํ ทฺวินฺนํ วเสน อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ ‘‘ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ วิวาโท’’ติ. โส ปน ยถา พหูนํ อนตฺถาวโห โหติ, ตํ นิทสฺสนมุเขน นิทสฺเสนฺโต ‘‘กถ’’นฺติอาทิมาห. อพฺภนฺตรปริสายาติ ปริสพฺภนฺตเร.

၃၆. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ကောဓနော' ဟူသည် အမျက်ထွက်တတ်သော သဘောရှိသူ ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် အမျက်ဒေါသကို မပယ်အပ်သေးသဖြင့် ဒေါသတရားကို ရရှိသူမည်သောကြောင့် 'ကောဓေန သမန္နာဂတော' (အမျက်ဒေါသနှင့် ပြည့်စုံသူ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရန်ငြိုးထားခြင်းသည် ဤသူအား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဥပနာဟီ' မည်၏၊ သို့မဟုတ် ရန်ငြိုးဖွဲ့တတ်သော သဘောရှိသူဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဥပနာဟီ' မည်၏။ ဝိဝါဒ (ငြင်းခုံခြင်း) မည်သည် ဖြစ်ပေါ်လာလတ်သော် များသောအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ ရဟန်းနှစ်ပါးတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် 'ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဝိဝါဒေါ' (ရဟန်းနှစ်ပါးတို့၏ ငြင်းခုံခြင်း) ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့သော် ထိုဝိဝါဒသည် များစွာသောသူတို့အား အကျိုးမဲ့ကို ဆောင်တတ်ပုံကို သရုပ်ပြသဖြင့် ပြလိုရကား 'ကထံ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'အဗ္ဘန္တရပရိသာယ' ဟူသည် ပရိသတ်၏အတွင်း၌ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

---

คุณมกฺขนาย ปวตฺโตปิ อตฺตโน การกํ คูเถน ปหรนฺตึ คูโถ วิย ปฐมตรํ มกฺเขตีติ มกฺโข, โส เอตสฺส อตฺถีติ มกฺขี. ปฬาสตีติ ปฬาโส, ปรสฺส คุเณ ฑํสิตฺวา วิย อปเนตีติ อตฺโถ. โส เอตสฺส อตฺถีติ ปฬาสี. ปฬาสี ปุคฺคโล หิ ทุติยสฺส ธุรํ น เทติ, สมํ หริตฺวา อติวทติ. เตนาห ‘‘ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน สมนฺนาคโต’’ติ. อิสฺสตีติ อิสฺสุกี. มจฺฉรายตีติ มจฺฉรํ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ [Pg.107] มจฺฉรี. สฐยติ น สมฺมา ภาสตีติ สโฐ อญฺญถา สนฺตํ อตฺตานํ อญฺญถา ปเวทนโต. มายา เอตสฺส อตฺถี มายาวี. มิจฺฉา ปาปิกา วิญฺญุครหิตา เอตสฺส ทิฏฺฐีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ, กมฺมปถปริยาปนฺนาย ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวตฺถุกาย มิจฺฉตฺตปริยาปนฺนาย อนิยฺยานิกาย ทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นตฺถิกวาที’’ติอาทิ.

သူတစ်ပါး၏ဂုဏ်ကို ချေဖျက်ခြင်း (မက္ခ) တရားသည် ဖြစ်စေကာမူ မိမိအား ပြုလုပ်သူ (ကိုင်တွယ်သူ) ကို မစင်ဖြင့် ပစ်ပေါက်သော မစင်သည် ရှေးဦးစွာ မိမိကိုယ်တိုင်ကို ပေကျံစေသကဲ့သို့ (ထိုသူအား ရှေးဦးစွာ ပေကျံစေတတ်သောကြောင့်) 'မက္ခ' မည်၏၊ ထိုမက္ခတရားသည် ဤသူအား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'မက္ခီ' မည်၏။ သူတစ်ပါးဂုဏ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သဖြင့် 'ပဠာသော' မည်၏၊ သူတစ်ပါး၏ဂုဏ်ကို ကိုက်ခဲသကဲ့သို့ ပြု၍ ဖယ်ရှားတတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုပဠာသသည် ဤသူအား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ပဠာသီ' မည်၏။ ဂုဏ်ပြိုင်တတ်သောသူ (ပဠာသီပုဂ္ဂိုလ်) သည် အခြားတစ်ပါးသောသူအား ဝန်ကို မပေး၊ (သူနှင့်) အမျှ ပြုလုပ်၍ သာလွန်အောင် ပြောဆိုတတ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ယုဂဂ္ဂါဟလက္ခဏေန ပဠာသေန သမန္နာဂတော' (အမျှပြု၍ ဖက်ပြိုင်တတ်သော သဘောရှိသော ပဠာသတရားနှင့် ပြည့်စုံသူ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မနာလိုတတ်သောကြောင့် 'ဣဿုကီ' မည်၏။ နှမြောတတ်သောကြောင့် 'မစ္ဆရံ' မည်၏၊ ထိုမစ္ဆရတရားသည် ဤသူအား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'မစ္ဆရီ' မည်၏။ လှည့်ပတ်တတ်၏၊ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'သဌော' (လှည့်ပတ်တတ်သူ) မည်၏၊ (ထိုသူသည်) ရှိသည်ထက် တစ်မျိုးတစ်ဖုံဖြစ်သော မိမိကိုယ်ကို အခြားတစ်မျိုးဖြစ်အောင် ဖော်ပြတတ်၏။ လှည့်ပတ်တတ်သောသဘော (မာယာ) သည် ဤသူအား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'မာယာဝီ' မည်၏။ ဖောက်ပြန်သော၊ ယုတ်ညံ့သော၊ ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့အပ်သော မိစ္ဆာအယူသည် ဤသူအား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ' (မိစ္ဆာအယူရှိသူ) မည်၏။ ကမ္မပထ၌ အကျုံးဝင်သော 'လှူအပ်သော အလှူသည် မရှိ' အစရှိသော အာရုံရှိသော၊ မိစ္ဆတ္တ၌ အကျုံးဝင်သော၊ (သံသရာမှ) မထွက်မြောက်နိုင်သော မိစ္ဆာအယူနှင့် ပြည့်စုံသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် 'နတ္ထိကဝါဒီ' အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

---

สํ อตฺตโน ทิฏฺฐึ, สยํ วา อตฺตนา ยถาคหิตํ ปรามสติ, สภาวํ อติกฺกมิตฺวา ปรโต อามสตีติ สนฺทิฏฺฐีปรามาสี. อาธานํ ทฬฺหํ คณฺหาตีติ อาธานคฺคาหี, ทฬฺหคฺคาหี, ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ ถิรคฺคาหีติ อตฺโถ. ยุตฺตํ การณํ ทิสฺวาว ลทฺธึ ปฏินิสฺสชฺชตีติ ปฏินิสฺสคฺคี, ทุกฺเขน กิจฺเฉน กสิเรน พหุมฺปิ การณํ ทสฺเสตฺวา น สกฺกา ปฏินิสฺสคฺคํ กาตุนฺติ ทุปฺปฏินิสฺสคฺคี. โย อตฺตโน อุปฺปนฺนทิฏฺฐึ ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ ทฬฺหํ คณฺหิตฺวา อปิ พุทฺธาทีหิ การณํ ทสฺเสตฺวา วุจฺจมาโน น ปฏินิสฺสชฺชติ. ตสฺเสตํ อธิวจนํ. ตาทิโส หิ ปุคฺคโล ยํ ยเทว ธมฺมํ วา อธมฺมํ วา สุณาติ, ตํ สพฺพํ ‘‘เอวํ อมฺหากํ อาจริเยหิ กถิตํ, เอวํ อมฺเหหิ สุต’’นฺติ กุมฺโมว องฺคานิ สเก กปาเล อนฺโตเยว สโมทหติ. ยถา หิ กจฺฉโป อตฺตโน หตฺถปาทาทิเก องฺเค เกนจิ ฆฏิเต สพฺพานิ องฺคานิ อตฺตโน กปาเลเยว สโมทหติ, น พหิ นีหรติ, เอวมยมฺปิ ‘‘น สุนฺทโร ตว คาโห, ฉฑฺเฑหิ น’’นฺติ วุตฺโต ตํ น วิสฺสชฺชติ, อนฺโตเยว อตฺตโน หทเย เอว ฐเปตฺวา วิจรติ, กุมฺภีลคฺคาหํ คณฺหาติ. ยถา สุสุมารา คหิตํ น ปฏินิสฺสชฺชนฺติ, เอวํ คณฺหาติ.

'သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီ' ဟူသည် မိမိ၏အယူဝါဒကိုသော်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် မိမိယူထားသည့်အတိုင်းသော်လည်းကောင်း သုံးသပ်တတ်သောသူ၊ (အစစ်အမှန်) သဘောတရားကို ကျော်လွန်၍ အခြားတစ်မျိုးအားဖြင့် သုံးသပ်တတ်သောသူ ဖြစ်၏။ စွဲမြဲစွာ ယူတတ်သောကြောင့် 'အာဓာနဂ္ဂါဟီ' မည်၏၊ ခိုင်မြဲစွာ ယူတတ်သူ၊ 'ဤအယူသည်သာ မှန်၏' ဟု ခိုင်ခိုင်မာမာ စွဲလမ်းတတ်သူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သင့်လျော်သော အကြောင်းပြချက်ကို မြင်မှသာ မိမိအယူကို စွန့်လွှတ်တတ်သောသူသည် 'ပဋိနိဿဂ္ဂီ' မည်၏၊ ခက်ခဲစွာဖြင့်၊ ငြိုငြင်ပင်ပန်းစွာဖြင့် များစွာသော အကြောင်းပြချက်တို့ကို ပြသော်လည်း စွန့်လွှတ်ခြင်းကို မပြုနိုင်သောသူသည် 'ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီ' (စွန့်လွှတ်နိုင်ခဲသူ) မည်၏။ မိမိအား ဖြစ်ပေါ်လာသော အယူဝါဒကို 'ဤအယူသည်သာ မှန်၏' ဟု မြဲမြံစွာ စွဲကိုင်ထားပြီး ဘုရားအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့က အကြောင်းပြချက်တို့ကို ပြသ၍ မိန့်ကြားတော်မူသော်လည်း မစွန့်လွှတ်သောသူ ဖြစ်၏။ ထိုစကားသည် ထိုသို့သောသူ၏ အမည်တည်း။ စင်စစ် ထိုသို့သောပုဂ္ဂိုလ်သည် တရားဖြစ်စေ၊ တရားမဟုတ်သည်ဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ခုကို ကြားနာရလျှင် ထိုအားလုံးကို 'ဤသို့ ငါတို့၏ ဆရာသမားများ ပြောကြားခဲ့ဖူး၏၊ ဤသို့ ငါတို့ ကြားဖူး၏' ဟု လိပ်သည် မိမိ၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ကို မိမိ၏ ကျောကုန်းအခွံအတွင်း၌သာ သွင်းထားသကဲ့သို့ (မိမိစိတ်ထဲ၌သာ စွဲလမ်းထား၏)။ လိပ်သည် မိမိ၏ လက်ခြေစသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ကို တစ်စုံတစ်ခုနှင့် ထိခိုက်မိလတ်သော် အင်္ဂါအားလုံးတို့ကို မိမိ၏ အခွံအတွင်းသို့သာ သွင်းယူတတ်၏၊ အပြင်သို့ ထုတ်မပြတတ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း 'သင့်၏အယူသည် မကောင်းပါ၊ စွန့်ပယ်လိုက်ပါ' ဟု ပြောဆိုအပ်သော်လည်း ထိုအယူကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ မိမိ၏ နှလုံးသားအတွင်း၌သာ ထားရှိ၍ လှည့်လည်သွားလာတတ်၏၊ မိကျောင်းဖမ်း ဖမ်းတတ်၏။ မိကျောင်းတို့သည် ဖမ်းမိထားသော အရာကို မလွှတ်တတ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စွဲကိုင်ထားတတ်၏။

---

วิวาทมูลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဝိဝါဒမူလသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๗. ฉฬงฺคทานสุตฺตวณฺณนา

၇. ဆဠင်္ဂဒါနသုတ်အဖွင့်

---

๓๗. สตฺตเม ทกฺขนฺติ วฑฺฒนฺติ เอตายาติ ทกฺขิณา, ปริจฺจาคมยํ ปุญฺญํ, ตสฺสูปกรณภูโต เทยฺยธมฺโม จ. อิธ ปน เทยฺยธมฺโม อธิปฺเปโต. เตเนวาห ‘‘ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาเปตี’’ติ. อิโต อุฏฺฐิเตนาติ อิโต เขตฺตโต อุปฺปนฺเนน. ราโค วินยติ เอเตนาติ ราควินโย, ราคสฺส สมุจฺเฉทิกา ปฏิปทา. เตนาห ‘‘ราควินยปฏิปทํ ปฏิปนฺนา’’ติ.

၃၇. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ဒက္ခိဏာ' ဟူသည် ထိုအလှူကြောင့် (ကုသိုလ်တရားတို့သည်) စည်ပင်ကုန်၏၊ ပွားများကုန်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဒက္ခိဏာ မည်၏၊ စွန့်ကြဲခြင်းဖြစ်သော ကုသိုလ်ပုညသည်လည်းကောင်း၊ ထိုကုသိုလ်၏ အထောက်အပံ့ဖြစ်သော လူဖွယ်ဝတ္ထု (ဒေယျဓမ္မ) သည်လည်းကောင်း ဒက္ခိဏာ မည်၏။ သို့ရာတွင် ဤသုတ်၌ လှူဖွယ်ဝတ္ထု (ဒေယျဓမ္မ) ကို အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဒက္ခိဏံ ပတိဋ္ဌာပေတိ' (အလှူကို တည်စေ၏/လှူဒါန်း၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဣတော ဥဋ္ဌိတေန' ဟူသည် ဤလယ်ယာမြေမှ ဖြစ်ထွန်းလာသော ပစ္စည်းဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ရာဂကို ဤအကျင့်ဖြင့် ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် 'ရာဂဝိနယော' မည်၏၊ ရာဂကို အကြွင်းမဲ့ပယ်ဖြတ်တတ်သော အကျင့်လမ်း (ပဋိပဒါ) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ရာဂဝိနယပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ' (ရာဂကို ပယ်ဖျောက်ကြောင်းဖြစ်သော အကျင့်ကို ကျင့်ကုန်သော) ဟု မိန့်တော်မူ၏။

---

‘‘ปุพฺเพว ทานา สุมโน’’ติอาทิคาถาย ปุพฺเพว ทานา มุญฺจเจตนาย ปุพฺเพ ทานูปกรณสมฺภรณโต ปฏฺฐาย สุมโน ‘‘สมฺปตฺตีนํ นิทานํ อนุคามิกทานํ [Pg.108] ทสฺสามี’’ติ โสมนสฺสิโต ภเวยฺย. ททํ จิตฺตํ ปสาทเยติ ททนฺโต เทยฺยธมฺมํ ทกฺขิเณยฺยหตฺเถ ปติฏฺฐาเปนฺโต ‘‘อสารโต ธนโต สาราทานํ กโรมี’’ติ อตฺตโน จิตฺตํ ปสาเทยฺย. ทตฺวา อตฺตมโน โหตีติ ทกฺขิเณยฺยานํ เทยฺยธมฺมํ ปริจฺจชิตฺวา ‘‘ปณฺฑิตปญฺญตฺตํ นาม มยา อนุฏฺฐิตํ, อโห สาธุ สุฏฺฐู’’ติ อตฺตมโน ปมุทิโต ปีติโสมนสฺสชาโต โหติ. เอสาติ ยา อยํ ปุพฺพเจตนา มุญฺจเจตนา อปรเจตนาติ อิมาสํ กมฺมผลานํ สทฺธานุคตานํ โสมนสฺสปริคฺคหิตานํ ติวิธานํ เจตนานํ ปาริปูรี, เอสา.

'ပုဗ္ဗေဝ ဒါနာ သုမနော' အစရှိသော ဂါထာ၌ 'ပုဗ္ဗေဝ ဒါနာ' ဟူသည် မပေးလှူမီ မုဉ္စစေတနာ၏ ရှေးအဖို့၌ လှူဖွယ်ပစ္စည်းတို့ကို စုဆောင်းစသည်မှစ၍ 'စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော နောက်သို့ အစဉ်လိုက်တတ်သော အလှူကို လှူအံ့' ဟု စိတ်ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်သူ (သုမနော) ဖြစ်ရာ၏။ 'ဒဒံ စိတ္တံ ပသာဒယေ' ဟူသည် ပေးလှူသည်ရှိသော် လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ လက်၌ အပ်နှံသည်ရှိသော် 'အနှစ်မရှိသော ဥစ္စာမှ အနှစ်ကို ယူအံ့' ဟု မိမိ၏စိတ်ကို ကြည်လင်စေရာ၏။ 'ဒတွာ အတ္တမနော ဟောတိ' ဟူသည် အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့အား လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို စွန့်ကြဲလှူဒါန်းပြီးနောက် 'ပညာရှိတို့ ပညတ်အပ်သော အကျင့်ကို ငါသည် ဆောက်တည်ကျင့်သုံးခဲ့လေပြီ၊ ဩော်... ကောင်းလေစွ၊ ကောင်းလေစွ' ဟု မိမိစိတ်နှလုံး ရွှင်ပျသည်ဖြစ်၍ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပီတိသောမနဿ) ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ 'ဧသာ' ဟူသည် ကံ၊ ကံ၏အကျိုးကို ယုံကြည်ခြင်း သဒ္ဓါတရားနှင့် ယှဉ်ကုန်သော၊ သောမနဿစိတ်နှင့် ဝန်းရံအပ်ကုန်သော ဤပုဗ္ဗစေတနာ၊ မုဉ္စစေတနာ၊ အပရစေတနာ ဟူသော သုံးပါးသော စေတနာတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းတည်းဟူသော ဤအလှူတည်း။

---

สีลสญฺญเมนาติ กายิกวาจสิกสํวเรน. หตฺถปาเทติ ทกฺขิเณยฺยานํ หตฺถปาเท. มุขํ วิกฺขาเลตฺวาติ เตสํเยว มุขํ วิกฺขาเลตฺวา, อตฺตนาว มุโขทกํ ทตฺวาติ อธิปฺปาโย.

'သီလသညမေန' ဟူသည် ကိုယ်၊ နှုတ် စောင့်စည်းခြင်း (ကာယိကဝါစသိကသံဝရ) ဖြင့်ဟု ဆိုလို၏။ 'ဟတ္ထပါဒေ' ဟူသည် အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ လက်ခြေတို့ကို။ 'မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ' ဟူသည် ထိုအလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ မျက်နှာကို သစ်ပေးစေခြင်းကို ဆိုလိုသည်၊ မိမိကိုယ်တိုင်ပင် မျက်နှာသစ်ရေကို လှူဒါန်းခြင်းအားဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

---

ฉฬงฺคทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဆဠင်္ဂဒါနသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๘-๑๑. อตฺตการีสุตฺตาทิวณฺณนา

၈-၁၁. အတ္တကာရီသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

---

๓๘-๔๑. อฏฺฐเม กุสลกิริยาย อาทิอารมฺภภาเวน ปวตฺตวีริยํ ฐิตสภาวตาย สภาวธารณฏฺเฐน ธาตูติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘อารมฺภธาตูติ อารภนวเสน ปวตฺตวีริย’’นฺติ. ลทฺธาเสวนํ วีริยํ พลปฺปตฺตํ หุตฺวา ปฏิปกฺเข วิธมตีติ อาห ‘‘นิกฺกมธาตูติ โกสชฺชโต นิกฺขมนสภาวํ วีริย’’นฺติ. ปรกฺกมนสภาโวติ อธิมตฺตตรานํ ปฏิปกฺขธมฺมานํ วิธมนสมตฺถตาย ปฏุปฏุตรภาเวน ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนสภาโว. นวมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

၃၈-၄၁. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ကုသိုလ်ပြုခြင်း၏ ရှေးဦးစွာ အားထုတ်ခြင်းအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝီရိယကို ၎င်း၏ တည်ရှိသော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ မိမိသဘောကို ဆောင်ထားခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဓာတ်' ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည် - 'အာရမ္ဘဓာတ်ဟူသည် စတင်အားထုတ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝီရိယတည်း' ဟု။ ထပ်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်းကိုရသော ဝီရိယသည် အားကောင်းလာသဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ဖျက်ဆီးတတ်၏ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ 'နိက္ကမဓာတ်ဟူသည် ပျင်းရိခြင်း (ကောသဇ္ဇ) မှ လွတ်မြောက်ခြင်း သဘောရှိသော ဝီရိယတည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပရက္ကမသဘော (တစ်ဆင့်ထက်တစ်ဆင့် လွန်ကဲစွာ အားထုတ်ခြင်းသဘော) ဟူသည်မှာ လွန်စွာကြီးမားသော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို နှိမ်နင်းဖျက်ဆီးနိုင်စွမ်းရှိသဖြင့် အလွန်ထက်မြက်သည်ဖြစ်၍ ထက်ဆင့်ထက်ဆင့်သော အဆင့်အတန်း (ဌာန) သို့ ကျော်လွန်တက်လှမ်းခြင်း သဘောတည်း။ ကိုးခုမြောက် စသော သုတ်တို့၌ ထူးခြားစွာ ဖွင့်ဆိုအပ်သော စကားမရှိပြီ။

---

อตฺตการีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အတ္တကာရီသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ကျမ်း (အဋ္ဌကထာ) ပြီးဆုံးပြီ။

---

๑๒. นาคิตสุตฺตวณฺณนา

၁၂. နာဂိတသုတ်အဖွင့်

---

๔๒. ทฺวาทสเม มาหํ นาคิต ยเสน สมาคมนฺติ มา อหํ ยเสน สมาคมนํ ปตฺเถมิ. มา จ มยา ยโสติ ยโส จ มยา มา สมาคจฺฉตูติ [Pg.109] อตฺโถ. อิมินา อตฺตโน ลาภสกฺกาเรน อนตฺถิกตํ วิภาเวติ. ปญฺจหิ วิมุตฺตีหีติ ตทงฺควิมุตฺติอาทีหิ ปญฺจหิ วิมุตฺตีหิ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

၄၂. တစ်ဆယ့်နှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'မာဟံ နာဂိတ ယသေန သမာဂမံ' ဟူသည်မှာ 'နာဂိတ၊ ငါသည် အခြံအရံ (ကျော်စောခြင်း) နှင့် မဆုံစည်းပါရစေနှင့် (ငါသည် အခြံအရံနှင့် ဆုံစည်းခြင်းကို မတောင့်တပါ)' ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'မာ စ မယာ ယသော' ဟူသည်မှာ 'အခြံအရံ (ကျော်စောခြင်း) သည်လည်း ငါနှင့် မဆုံစည်းပါစေနှင့်' ဟူသော အနက်တည်း။ ဤစကားဖြင့် မိမိအား လာဘသက္ကာရ၌ အလိုမရှိခြင်းကို ထင်ရှားစေတော်မူသည်။ 'ပဉ္စဟိ ဝိမုတ္တီဟိ' ဟူသည်မှာ တဒင်္ဂဝိမုတ္တိ အစရှိသော ဝိမုတ္တိငါးပါးတို့ဖြင့်တည်း။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေပြီ။

---

นาคิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

နာဂိတသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

เทวตาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒေဝတာဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๕. ธมฺมิกวคฺโค

၅. ဓမ္မိကဝဂ်

---

๑. นาคสุตฺตวณฺณนา

၁. နာဂသုတ်အဖွင့်

---

๔๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม ปริสิญฺจิตุนฺติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๗๒) โย จุณฺณมตฺติกาทีหิ คตฺตานิ อุพฺพฏฺเฏนฺโต มลฺลกมุฏฺฐาทีหิ วา ฆํสนฺโต นหายติ, โส ‘‘นหายตี’’ติ วุจฺจติ. โย ตถา อกตฺวา ปกติยาว นหายติ, โส ‘‘ปริสิญฺจตี’’ติ วุจฺจติ. ภควโต จ สรีเร ตถา หริตพฺพํ รโชชลฺลํ นาม นุปลิมฺปติ อจฺฉฉวิภาวโต, อุตุคฺคหณตฺถํ ปน ภควา เกวลํ อุทเก โอตรติ. เตนาห ‘‘คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุ’’นฺติ.

၄၃. ငါးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'ပရိသိဉ္စိတုံ' ဟူသည်မှာ (မ၊ အဋ္ဌ၊ ၁၊ ၂၇၂ ကြည့်) အကြင်သူသည် ဆပ်ပြာမှုန့်၊ ရွှံ့စေး စသည်တို့ဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာကို ပွတ်တိုက်လျက် သို့မဟုတ် အိုးခြမ်းကွဲ၊ လက်သီး စသည်တို့ဖြင့် ပွတ်တိုက်လျက် ရေချိုး၏၊ ထိုသူကို 'ရေချိုးသည် (နဟာယတိ)' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ မပြုဘဲ ပကတိအတိုင်းသာ ရေချိုးသောသူကို 'ရေသီသတ်သည် (ပရိသိဉ္စတိ)' ဟု ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်၌ကား အသားအရေ အလွန်ကြည်လင်သန့်ရှင်းသောကြောင့် ထိုသို့ ပွတ်တိုက်၍ ဖယ်ရှားရမည့် မြူအညစ်အကြေးဟူသည် မလိမ်းကျံနိုင်ပေ၊ ဥတုမျှတမှုကို ယူခြင်းအလို့ငှာသာ မြတ်စွာဘုရားသည် ရေထဲသို့ ဆင်းသက်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'ကိုယ်တော်ကို ရေသီသတ်ခြင်းငှာ (ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတုံ)' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

---

ปุพฺพโกฏฺฐโกติ ปาจีนโกฏฺฐโก. สาวตฺถิยํ กิร เชตวนวิหาโร กทาจิ มหา, กทาจิ ขุทฺทโก. ตถา หิ โส วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล โยชนิโก อโหสิ, สิขิสฺส ติคาวุโต, เวสฺสภุสฺส อฑฺฒโยชนิโก, กกุสนฺธสฺส คาวุตปฺปมาโณ, โกณาคมนสฺส อฑฺฒคาวุตปฺปมาโณ, กสฺสปสฺส วีสติอุสภปฺปมาโณ, อมฺหากํ ภควโต กาเล อฏฺฐกรีสปฺปมาโณ ชาโต. ตมฺปิ นครํ ตสฺส วิหารสฺส กทาจิ ปาจีนโต โหติ, กทาจิ ทกฺขิณโต, กทาจิ ปจฺฉิมโต, กทาจิ อุตฺตรโต. เชตวนคนฺธกุฏิยํ ปน จตุนฺนํ มญฺจปาทานํ ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ อจลเมว. จตฺตาริ หิ อจลเจติยฏฺฐานานิ นาม มหาโพธิปลฺลงฺกฏฺฐานํ, อิสิปตเน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนฏฺฐานํ, สงฺกสฺสนคเร เทโวโรหนกาเล โสปานสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐานํ, มญฺจปาทฏฺฐานนฺติ. อยํ ปน ปุพฺพโกฏฺฐโก กสฺสปทสพลสฺส วีสติอุสภวิหารกาเล ปาจีนทฺวารโกฏฺฐโก อโหสิ. โส อิทานิ ‘‘ปุพฺพโกฏฺฐโก’’ตฺเวว ปญฺญายติ.

“ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကော” ဟူသည် အရှေ့ဘက် တံခါးမုခ် တည်း။ သာဝတ္ထိပြည်၌ ဇေတဝန်ကျောင်းတော်သည် တစ်ခါတစ်ရံ ကြီးမား၍ တစ်ခါတစ်ရံ သေးငယ်၏ဟူသတတ်။ အမှန်စင်စစ် ထိုကျောင်းတော်သည် ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရားရှင်လက်ထက်တော်၌ တစ်ယူဇနာ ကျယ်ဝန်း၏၊ သိခီမြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ သုံးဂါဝုတ် ကျယ်ဝန်း၏၊ ဝေဿဘူမြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ ယူဇနာဝက် ကျယ်ဝန်း၏၊ ကကုသန်မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ တစ်ဂါဝုတ်ပမာဏ ကျယ်ဝန်း၏၊ ကောဏာဂမနမြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ ဂါဝုတ်ဝက်ပမာဏ ကျယ်ဝန်း၏၊ ကဿပမြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ ဥသဘနှစ်ဆယ်ပမာဏ ကျယ်ဝန်း၍ ငါတို့မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌မူ ရှစ်ပယ် (အဋ္ဌကရီသ) ပမာဏ ဖြစ်ခဲ့၏။ ထိုသာဝတ္ထိပြည်သည်လည်း ထိုကျောင်းတော်၏ တစ်ခါတစ်ရံ အရှေ့ဘက်၌လည်းကောင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ တောင်ဘက်၌လည်းကောင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ အနောက်ဘက်၌လည်းကောင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ မြောက်ဘက်၌လည်းကောင်း တည်ရှိတတ်၏။ သို့သော် ဇေတဝန်ကျောင်းတော် ဂန္ဓကုဋိရှိ ညောင်စောင်းခြေလေးခု တည်ရာဌာနသည်ကား မရွေ့မလျား မြဲသည်သာတည်း။ မရွေ့မလျား မြဲသော စေတီယဌာန လေးခုဟူသည်ကား မဟာဗောဓိပလ္လင်တော်တည်ရာဌာန၊ ဣသိပတနမိဂဒါဝုန်၌ ဓမ္မစကြာတရားဦး ဟောတော်မူရာဌာန၊ သံကဿနဂိုရ်ပြည်၌ နတ်ပြည်မှ သက်ဆင်းစဉ် စောင်းတန်းတည်ရာဌာန၊ ညောင်စောင်းခြေ တည်ရာဌာန တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအရှေ့ဘက်တံခါးမုခ် (ပုဗ္ဗကောဋ္ဌက) သည် ကဿပမြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဥသဘနှစ်ဆယ် ကျယ်ဝန်းသော ကျောင်းတော်လက်ထက်၌ အရှေ့ဘက်တံခါးမုခ် ဖြစ်ခဲ့၏။ ထိုတံခါးမုခ်သည် ယခုအခါ၌လည်း “ပုဗ္ဗကောဋ္ဌက” ဟူ၍ပင် ထင်ရှားပေသည်။

---

กสฺสปทสพลสฺส [Pg.110] กาเล อจิรวตี นครํ ปริกฺขิปิตฺวา สนฺทมานา ปุพฺพโกฏฺฐกํ ปตฺวา อุทเกน ภินฺทิตฺวา มหนฺตํ อุทกรหทํ มาเปสิ สมติตฺติกํ อนุปุพฺพคมฺภีรํ. ตตฺถ เอกํ รญฺโญ นฺหานติตฺถํ, เอกํ นาครานํ, เอกํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส, เอกํ พุทฺธานนฺติ เอวํ ปาฏิเอกฺกานิ นฺหานติตฺถานิ โหนฺติ รมณียานิวิปฺปกิณฺณรชตปฏฺฏสทิสวาลุกานิ. อิติ ภควตา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ เยน อยํ เอวรูโป ปุพฺพโกฏฺฐโก, เตนุปสงฺกมิ คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุํ. อถายสฺมา อานนฺโท อุทกสาฏิกํ อุปนาเมสิ. ภควา สุรตฺตทุปฏฺฏํ อปเนตฺวา อุทกสาฏิกํ นิวาเสสิ. เถโร ทุปฏฺเฏน สทฺธึ มหาจีวรํ อตฺตโน หตฺถคตํ อกาสิ. ภควา อุทกํ โอตริ, สโหตรเณเนวสฺส อุทเก มจฺฉกจฺฉปา สพฺเพ สุวณฺณวณฺณา อเหสุํ, ยนฺตนาฬิกาหิ สุวณฺณรสธารานิ สิญฺจนกาโล วิย สุวณฺณปฏปฺปสารณกาโล วิย จ อโหสิ. อถ ภควโต นหานวตฺตํ ทสฺเสตฺวา ปจฺจุตฺติณฺณสฺส เถโร สุรตฺตทุปฏฺฏํ อุปนาเมสิ. ภควา ตํ นิวาเสตฺวา วิชฺชุลฺลตาสทิสํ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา มหาจีวรํ อนฺตนฺเตน สํหริตฺวา ปทุมคพฺภสทิสํ กตฺวา อุปนีตํ ทฺวีสุ กณฺเณสุ คเหตฺวา อฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุพฺพโกฏฺฐเก คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา เอกจีวโร อฏฺฐาสี’’ติ.

ကဿပမြတ်စွာဘုရားရှင်၏ လက်ထက်တော်၌ အစိရဝတီမြစ်သည် မြို့ကို ဝန်းရံစီးဆင်းလာပြီးလျှင် အရှေ့ဘက်တံခါးမုခ် (ပုဗ္ဗကောဋ္ဌက) သို့ ရောက်သောအခါ ရေတိုက်စားသဖြင့် မြေပြိုပျက်စီးကာ ကမ်းစပ်နှင့်အမျှ ရေပြည့်၍ အစဉ်အတိုင်း နက်သော ရေအိုင်ကြီးတစ်ခုကို ဖန်တီးခဲ့၏။ ထိုရေအိုင်၌ ရှင်ဘုရင် ရေချိုးဆိပ် တစ်ခု၊ မြို့သူမြို့သားများ ရေချိုးဆိပ် တစ်ခု၊ သံဃာတော်များ ရေချိုးဆိပ် တစ်ခု၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်များ ရေချိုးဆိပ် တစ်ခု ဟူ၍ သန့်ရှင်းသပ်ရပ်ပြီး ငွေပြားအချပ်များ ဖြန့်ခင်းထားဘိသကဲ့သို့ သဲဖြူများရှိသော သီးခြားရေချိုးဆိပ်များ ရှိကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်အာနန္ဒာနှင့်အတူ ဤသို့သော သဘောရှိသော အရှေ့တံခါးမုခ် (ရေချိုးဆိပ်) ရှိရာသို့ ကိုယ်တော်ကို ရေသီသတ်ခြင်းငှာ ကြွရောက်တော်မူ၏။ ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာသည် ရေလဲသင်္ကန်းကို ကပ်လှူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် နီမြန်းသော နှစ်ထပ်သင်္ကန်းကို ချွတ်၍ ရေလဲသင်္ကန်းကို ဝတ်လဲတော်မူ၏။ မထေရ်သည် နှစ်ထပ်သင်္ကန်းနှင့်အတူ မဟာသင်္ကန်းကို မိမိလက်သို့ ယူဆောင်ထား၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရေထဲသို့ ဆင်းသက်တော်မူ၏၊ ဆင်းသက်တော်မူသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ရေထဲ၌ရှိသော ငါး၊ လိပ် အပေါင်းတို့သည် ရွှေအဆင်းကဲ့သို့ ဖြစ်သွားကြကုန်၏၊ စက်အိုးမှ ရွှေရည်ပန်းထွက်နေသည့် အခါသမယကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရွှေပုဆိုးကို ဖြန့်ခင်းထားသည့် အခါသမယကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်လေ၏။ ထိုနောက် မြတ်စွာဘုရားအား ရေချိုးခြင်းဝတ်ကို ပြုပြီး၍ ရေမှ ပြန်လည်တက်မြောက်လာသောအခါ မထေရ်သည် နီမြန်းသော နှစ်ထပ်သင်္ကန်းကို ကပ်လှူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံတော်မူပြီးလျှင် လျှပ်စစ်နွယ်နှင့်တူသော ခါးပန်းကို ဖွဲ့ချည်တော်မူ၍၊ မဟာသင်္ကန်းကို အနားအနားချင်း စုစည်းခေါက်သိမ်းကာ ပဒုမ္မာကြာငုံနှင့်တူအောင် ပြုလုပ်၍၊ ကပ်လှူအပ်သော သင်္ကန်းကို ထောင့်နှစ်ဖက်မှ ကိုင်လျက် ရပ်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကတံခါးမုခ်၌ ကိုယ်တော်ကို ရေသီသတ်တော်မူပြီးလျှင် သင်္ကန်းတစ်ထည်တည်းဖြင့် ရပ်တော်မူ၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

---

เอวํ ฐิตสฺส ปน ภควโต สรีรํ วิกสิตปทุมปุปฺผสทิสํ สพฺพปาลิผุลฺลํ ปาริจฺฉตฺตกํ, ตารามรีจิวิกสิตญฺจ คคนตลํ สิริยา อวหสมานํ วิย วิโรจิตฺถ, พฺยามปฺปภาปริกฺเขปวิลาสินี จสฺส ทฺวตฺตึสวรลกฺขณมาลา คนฺถิตฺวา ฐปิตา ทฺวตฺตึส จนฺทิมา วิย, ทฺวตฺตึส สูริยา วิย, ปฏิปาฏิยา ฐปิตทฺวตฺตึสจกฺกวตฺติทฺวตฺตึสเทวราชทฺวตฺตึสมหาพฺรหฺมาโน วิย จ อติวิย วิโรจิตฺถ. ยสฺมา จ ภควโต สรีรํ สุธนฺตจามีกรสมานวณฺณํ, สุปริโสธิตปวาฬรุจิรโตรณํ, สุวิสุทฺธนีลรตนาวลิสทิสเกสตนุรุหํ, ตสฺมา ตหํ ตหํ วินิคฺคตสุชาตชาติหิงฺคุลกรสูปโสภิตํ อุปริ สตเมฆรตนาวลิสุจฺฉาทิตํ ชงฺคมมิว กนกคิริสิขรํ วิโรจิตฺถ. ตสฺมิญฺจ สมเย ทสพลสฺส สรีรโต นิกฺขมิตฺวา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย สมนฺตโต อสีติหตฺถปฺปมาเณ ปเทเส อาธาวนฺตี วิธาวนฺตี รตนาวลิรตนทามรตนจุณฺณวิปฺปกิณฺณํ วิย ปสาริตรตนจิตฺตกญฺจนปฏฺฏมิว อาสิญฺจมานลาขารสธาราจิตฺตมิว อุกฺกาสตนิปาตสมากุลมิว นิรนฺตรวิปฺปกิณฺณกณิการกิงฺกิณิกปุปฺผมิว วายุเวคสมุทฺธตจินปิฏฺฐจุณฺณรญฺชิตมิว [Pg.111] อินฺทธนุวิชฺชุลฺลตาวิตานสนฺถตมิว จ คคนตลํ, ตํ ฐานํ ปวนญฺจ สมฺมา ผรนฺติ. วณฺณภูมิ นาเมสา. เอวรูเปสุ ฐาเนสุ พุทฺธานํ สรีรวณฺณํ วา คุณวณฺณํ วา จุณฺณิยปเทหิ วา คาถาหิ วา อตฺถญฺจ อุปมาโย จ การณานิ จ อาหริตฺวา ปฏิพเลน ธมฺมกถิเกน ปูเรตฺวา กเถตุํ วฏฺฏติ. เอวรูเปสุ หิ ฐาเนสุ ธมฺมกถิกสฺส ถาโม เวทิตพฺโพ. ปุพฺพสทิสานิ กุรุมาโนติ นิรุทกานิ กุรุมาโน, สุกฺขาปยมาโนติ อตฺโถ. โสทเก คตฺเต จีวรํ ปารุปนฺตสฺส หิ จีวเร กณฺณิกานิ อุฏฺฐหนฺติ, ปริกฺขารภณฺฑํ ทุสฺสติ, พุทฺธานํ ปน สรีเร รโชชลฺลํ น อุปลิมฺปติ, ปทุมปตฺเต อุกฺขิตฺตอุทกพินฺทุ วิย อุทกํ วินิวฏฺเฏตฺวา คจฺฉติ. เอวํ สนฺเตปิ สิกฺขาคารวตาย ภควา ‘‘ปพฺพชิตวตฺตํ นาเมต’’นฺติ มหาจีวรํ อุโภสุ กณฺเณสุ คเหตฺวา ปุรโต กายํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อฏฺฐาสิ.

ထိုသို့ ရပ်တော်မူနေသော မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်သည် ပွင့်အာနေသော ပဒုမ္မာကြာပန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံ ဖူးပွင့်နေသော ပင်လယ်ကထ္သစ်ပင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကြယ်တာရာတို့၏ အရောင်အဝါတို့ဖြင့် ထွန်းလင်းနေသော ကောင်းကင်ပြင်၏ တင့်တယ်ခြင်းကို လှောင်ပြောင်သရော်ဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း တင့်တယ်တောက်ပလှ၏။ တစ်လံမျှသော ရောင်ခြည်တော်စက်ဝန်းဖြင့် ဝန်းရံအပ်သောကြောင့် တင့်တယ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ (၃၂) ပါးသော ယောက်ျားမြတ်တို့၏ လက္ခဏာတော်တည်းဟူသော ပန်းကုံးသည် သီကုံး၍ ထားအပ်သော လမင်း (၃၂) စင်း ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နေမင်း (၃၂) စင်း ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အစဉ်အတိုင်း စီထားအပ်သော စကြဝတေးမင်း (၃၂) ပါး၊ နတ်မင်း (၃၂) ပါး၊ မဟာဗြဟ္မာမင်း (၃၂) ပါးတို့ ကဲ့သို့လည်းကောင်း အလွန်တရာ ထွန်းလင်းတောက်ပ၏။ အကြင်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်သည် ကောင်းစွာ သုတ်သင်အပ်သော ရွှေစင်ရွှေသားနှင့် တူသော အဆင်းရှိ၏၊ ကောင်းစွာ သုတ်သင်အပ်သော သန္တာကျောက်ကဲ့သို့ လှပသော နှုတ်ခမ်းနီနီ တံခါးမုခ်တမျှ ရှိ၏၊ အလွန်စင်ကြယ်သော နီလာရတနာကုံးနှင့်တူသော ဆံတော် ညှို့မှင်မွေးတော် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုထိုအရပ်မှ ထွက်ပေါ်လာသော အထူးသဖြင့် ကောင်းမွန်သော ကုန်းကုမ္ကုမာ (ဟင်္သပြဒါး) ရည်တို့ဖြင့် တင့်တယ်အပ်သော၊ အထက်၌ မိုးတိမ်တည်းဟူသော ရတနာကုံးဖြင့် ကောင်းစွာ မိုးအပ်သော၊ လှုပ်ရှားနေသော ရွှေတောင်ထွတ်ကဲ့သို့ တင့်တယ်တောက်ပလှ၏။ ထိုအချိန်၌ ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်မှ ထွက်ပေါ်လာသော ခြောက်သွယ်သော ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ပတ်ဝန်းကျင် အတောင် ရှစ်ဆယ်ခန့်ရှိသော အရပ်၌ ပြေးဝင်လျက် ပြေးထွက်လျက်၊ ရတနာကုံး၊ ရတနာပန်းဆွဲ၊ ရတနာမှုန့်တို့ ဖြန့်ကြဲထားသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဖြန့်ခင်းအပ်သော ဆန်းကြယ်သော ရတနာအပြား၊ ရွှေပြားကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သွန်းလောင်းအပ်သော ချိပ်ရည်အလျဉ်ဖြင့် ဆန်းကြယ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကြယ်ပျံတို့ ကျဆင်းခြင်းဖြင့် ပြွမ်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အမြဲမပြတ် ဖြန့်ကြဲအပ်သော ကနက္ကဒုတ်ပန်း၊ ဆည်းလည်းပန်း ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လေအဟုန်ကြောင့် လွင့်တက်လာသော တရုတ်မှုန့်တို့ဖြင့် ခြယ်သအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သက်တန့်နှင့် လျှပ်ပန်း လျှပ်နွယ်တို့၏ မျက်နှာကြက်ကို ဖြန့်ခင်းထားသကဲ့သို့လည်းကောင်း ကောင်းကင်ပြင်၊ ထိုအရပ်နှင့် လေညင်းတို့ကို ကောင်းစွာ ပျံ့နှံ့စေ၏။ ဤကား 'ဝဏ္ဏဘူမိ' (အဆင်းသဏ္ဌာန်ကို ချီးမွမ်းခြင်း၏ အခွင့်အလမ်း) မည်၏။ ဤသို့သော နေရာဌာနများ၌ ဘုရားရှင်တို့၏ ကိုယ်တော်အဆင်းကို ဖြစ်စေ၊ ဂုဏ်တော်အဆင်းကို ဖြစ်စေ၊ စကားပြေကျမ်းဂန်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဂါထာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်၊ ဥပမာများနှင့် အကြောင်းပြချက်တို့ကို ဆောင်ယူ၍ စွမ်းဆောင်နိုင်သော ဓမ္မကထိကပုဂ္ဂိုလ်သည် ပြည့်စုံအောင် ဟောကြားထိုက်၏။ စင်စစ် ဤသို့သော ဌာနများ၌ ဓမ္မကထိက၏ စွမ်းရည်သတ္တိကို သိအပ်၏။ "ရှေးကကဲ့သို့ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း" ဆိုသည်မှာ ရေမရှိအောင် ပြုလုပ်ခြင်း၊ ခြောက်သွေ့အောင် ပြုလုပ်ခြင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ရေစိုနေသော ကိုယ်ခန္ဓာ၌ သင်္ကန်းကို ရုံသောသူအား သင်္ကန်း၌ ရေစက်များ တင်ကျန်နေတတ်၏၊ အသုံးအဆောင် ပရိက္ခရာလည်း ပျက်စီးတတ်၏။ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ကိုယ်တော်၌မူကား ဖုန်၊ အညစ်အကြေးသည် ကပ်ငြိခြင်းမရှိပေ၊ ကြာဖက်၌ တင်ထားသော ရေစက်ကဲ့သို့ ရေသည် လိမ့်ဆင်းသွား၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် သိက္ခာ၌ ရိုသေခြင်းရှိတော်မူသောကြောင့် "ဤသည်ကား ရဟန်းတို့၏ ဝတ်တရားတည်း" ဟု နှလုံးသွင်းကာ သင်္ကန်းကြီးကို အစွန်းနှစ်ဖက်မှ ကိုင်ယူလျက် ရှေ့မှ ကိုယ်တော်ကို ဖုံးကွယ်၍ ရပ်တော်မူ၏။

---

ตาฬิตญฺจ วาทิตญฺจ ตาฬิตวาทิตํ, ตูริยานํ ตาฬิตวาทิตํ ตูริยตาฬิตวาทิตํ. มหนฺตญฺจ ตํ ตูริยตาฬิตวาทิตญฺจาติ มหาตูริยตาฬิตวาทิตํ. เตนาห ‘‘มหนฺเตนา’’ติอาทิ. อถ วา เภริมุทิงฺคปณวาทิตูริยานํ ตาฬิตํ วีณาเวฬุโคมุขิอาทีนํ วาทิตญฺจ ตูริยตาฬิตวาทิตนฺติ วา เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

တီးအပ်သော အရာနှင့် မှုတ်တီးအပ်သော အရာကို 'တာဠိတဝါဒိတ' ဟု ဆိုအပ်၏။ တူရိယာတို့၏ တီးမှုတ်ခြင်းကို 'တူရိယတာဠိတဝါဒိတ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြီးမြတ်လည်းကြီးမြတ်၊ ထိုတူရိယာတို့ကို တီးမှုတ်ခြင်းလည်း ဖြစ်သောကြောင့် 'မဟာတူရိယတာဠိတဝါဒိတ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "မဟန္တေန" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ တစ်နည်းကား စည်၊ မုရိုးစည်၊ ပုလွေ စသော တူရိယာတို့ကို တီးခတ်ခြင်း၊ စောင်း၊ နှဲ၊ ခရုသင်း စသည်တို့ကို မှုတ်တီးခြင်းကို 'တူရိယတာဠိတဝါဒိတ' ဟု ဆိုအပ်၏ဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။

---

อภิญฺญาปารํ คโตติ อภิญฺญาปารคู. เอวํ เสเสสุปิ. โส หิ ภควา สพฺพธมฺเม อภิชานนฺโต คโตติ อภิญฺญาปารคู. เตสุ ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ ปริชานนฺโต คโตติ ปริญฺญาปารคู. สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต คโตติ ปหานปารคู. จตฺตาโร มคฺเค ภาเวนฺโต คโตติ ภาวนาปารคู. นิโรธํ สจฺฉิกโรนฺโต คโตติ สจฺฉิกิริยาปารคู. สพฺพสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺโต คโตติ สมาปตฺติปารคู. สุพฺรหฺมเทวปุตฺตาทโยติ เอตฺถ โส กิร เทวปุตฺโต อจฺฉราสงฺฆปริวุโต นนฺทนกีฬิตํ กตฺวา ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. ตํ ปญฺจสตา ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา, ปญฺจสตา รุกฺขํ อภิรุหิตฺวา มธุรสฺสเรน คายิตฺวา ปุปฺผานิ ปาเตนฺติ. ตานิ คเหตฺวา อิตรา เอกโตวณฺฏิกมาลาว คนฺเถนฺติ. อถ รุกฺขํ อภิรุฬฺหา อุปจฺเฉทกวเสน เอกปฺปหาเรเนว กาลํ กตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺตา มหาทุกฺขํ อนุภวนฺติ. อถ กาเล คจฺฉนฺเต เทวปุตฺโต ‘‘อิมาสํ เนว สทฺโท สุยฺยติ[Pg.112], น ปุปฺผานิ ปาเตนฺติ, กหํ นุ โข คตา’’ติ อาวชฺเชนฺโต นิรเย นิพฺพตฺตภาวํ ทิสฺวา ปิยวตฺถุกโสเกน รุปฺปมาโน จินฺเตสิ – ‘‘เอตา ตาว ยถากมฺเมน คตา, มยฺหํ อายุสงฺขาโร กิตฺตโก’’ติ. โส ‘‘สตฺตเม ทิวเส มยาปิ อวเสสาหิ ปญฺจสตาหิ สทฺธึ กาลํ กตฺวา ตตฺเถว นิพฺพตฺติตพฺพ’’นฺติ ทิสฺวา พลวตเรน โสเกน สมปฺปิโต. ‘‘อิมํ มยฺหํ โสกํ สเทวเก โลเก อญฺญตฺร ตถาคตา นิพฺพาเปตุํ สมตฺโถ นตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต –

ထူးသောဉာဏ်၏ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်သောကြောင့် 'အဘိညာပါရဂူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိလျက် ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် 'အဘိညာပါရဂူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိလျက် ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် 'ပရိညာပါရဂူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာတို့ကို ပယ်စွန့်လျက် ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် 'ပဟာနပါရဂူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ မဂ်လေးပါးတို့ကို ပွားများလျက် ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် 'ဘာဝနာပါရဂူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုလျက် ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် 'သစ္ဆိကိရိယာပါရဂူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ခပ်သိမ်းသော သမာပတ်တို့ကို ဝင်စားလျက် ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် 'သမာပတ္တိပါရဂူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'သုဗြဟ္မနတ်သားအစရှိသည်တို့' ဆိုရာ၌ - ကြားသိရသည်မှာ ထိုသုဗြဟ္မနတ်သားသည် နတ်သမီးအပေါင်း ခြံရံလျက် နန္ဒဝန်ဥယျာဉ်၌ ပျော်ပါးပြီးလျှင် ပင်လယ်ကထ္သစ်ပင်ရင်း၌ ခင်းအပ်သော အာသနပလ္လင်ထက်၌ ထိုင်နေ၏။ နတ်သမီး ငါးရာတို့သည် သူ့ကို ဝန်းရံလျက် ထိုင်နေကြ၏။ နတ်သမီး ငါးရာတို့သည် သစ်ပင်သို့ တက်ပြီးလျှင် သာယာသော အသံဖြင့် သီချင်းဆိုကာ ပန်းများကို ကြွေကျစေကြ၏။ အခြားသော နတ်သမီးတို့သည် ထိုပန်းများကို ကောက်ယူ၍ တစ်ပင်တည်းသော အညှာရှိသော ပန်းကုံးကဲ့သို့ သီကုံးကြ၏။ ထိုအခါ သစ်ပင်ပေါ်သို့ တက်နေသော နတ်သမီးတို့သည် ဥပစ္ဆေဒကကံကြောင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်း စုတေကြပြီးလျှင် အဝီစိငရဲ၌ ဖြစ်ကာ ပြင်းစွာသော ဆင်းရဲဒုက္ခကို ခံစားကြရ၏။ ထို့နောက် အချိန်အနည်းငယ် လွန်သောအခါ နတ်သားသည် "ဤနတ်သမီးတို့၏ အသံလည်း မကြားရ၊ ပန်းများကိုလည်း မကြွေကျစေကြပါတကား၊ သူတို့ ဘယ်အရပ်သို့ သွားကြပါလိမ့်" ဟု ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုရာ ငရဲ၌ ဖြစ်နေကြသည်ကို မြင်၍ ချစ်အပ်သော အရာကြောင့်ဖြစ်သော စိုးရိမ်ခြင်းဖြင့် နှိပ်စက်ခံရလျက် - "ထိုနတ်သမီးတို့သည်ကား မိမိတို့ ကံအားလျော်စွာ သွားကြလေပြီ၊ ငါ၏ အသက်တမ်းသည် အဘယ်မျှ ကျန်ပါသေးသနည်း" ဟု ကြံစည်လေ၏။ ထိုနတ်သားသည် "ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ငါသည်လည်း ကြွင်းကျန်သော နတ်သမီး ငါးရာနှင့်အတူ စုတေ၍ ထိုငရဲ၌ပင် ဖြစ်ရလိမ့်မည်" ဟု မြင်သဖြင့် ပြင်းထန်လှစွာသော စိုးရိမ်ပူဆွေးခြင်းသို့ ရောက်လေ၏။ "ငါ၏ ဤစိုးရိမ်ပူဆွေးမှုကို နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ မြတ်စွာဘုရားမှတစ်ပါး ငြိမ်းအေးစေနိုင်မည့်သူ မရှိပြီ" ဟု ကြံစည်လျက် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်ကာ ရှိခိုးပြီးလျှင် သင့်လျော်သော အရပ်၌ ရပ်လျက် -

---

‘‘นิจฺจํ อุตฺรสฺตมิทํ จิตฺตํ, นิจฺจํ อุพฺพิคฺคมิทํ มโน;

อนุปฺปนฺเนสุ กิจฺเฉสุ, อโถ อุปฺปติเตสุ จ;

สเจ อตฺถิ อนุตฺรสฺตํ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๙๘) –

"ငါ၏ ဤစိတ်သည် အမြဲမပြတ် ထိတ်လန့်နေပါ၏၊ ဤစိတ်နှလုံးသည် အမြဲတစေ စိုးရိမ်တုန်လှုပ်နေပါ၏။ မဖြစ်သေးသော ဘေးဒုက္ခတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပေါ်လာပြီးသော ဘေးဒုက္ခတို့ကြောင့်လည်းကောင်း (စိုးရိမ်နေရပါ၏)။ အကယ်၍ မထိတ်လန့်ရာတရား (ဘေးကင်းရာတရား) ရှိပါမူ၊ မေးမြန်းအပ်သော ထိုတရားကို အကျွန်ုပ်အား ဟောကြားတော်မူပါ" ဟု ဤဂါထာကို လျှောက်ထား၏။

---

อิมํ คาถมภาสิ. ภควาปิสฺส –

ဤဂါထာကို ရွတ်ဆို လျှောက်ထားခဲ့၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုနတ်သားအား -

---

‘‘นาญฺญตฺร โพชฺฌา ตปสา, นาญฺญตฺรินฺทฺริยสํวรา;

นาญฺญตฺร สพฺพนิสฺสคฺคา, โสตฺถึ ปสฺสามิ ปาณิน’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๙๘) –

"ဗောဇ္ဈင်တရား ခုနစ်ပါး၊ ခြိုးခြံသော အကျင့် (တပေါ) နှင့် ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း (ဣန္ဒြိယသံဝရသီလ) မှတစ်ပါး၊ ကိလေသာဟူသမျှကို စွန့်လွှတ်ခြင်းမှတစ်ပါး သတ္တဝါတို့၏ ချမ်းသာဘေးကင်းရာကို ငါမမြင်" ဟု

---

ธมฺมํ เทเสสิ. โส เทสนาปริโยสาเน วิคตโสโก ปญฺจหิ อจฺฉราสเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย ภควนฺตํ นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘ทุกฺขปฺปตฺตา สุพฺรหฺมเทวปุตฺตาทโย’’ติ. อาทิ-สทฺเทน จนฺทสูริยเทวปุตฺตาทโย สงฺคณฺหาติ. จตูหิ การเณหีติ อารกตฺตา, อรีนํ อรานญฺจ หตตฺตา, ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวาติ อิเมหิ จตูหิ การเณหิ.

တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌ ထိုသုဗြဟ္မနတ်သားသည် စိုးရိမ်ခြင်းကင်းလျက် ကျန်ရှိသော နတ်သမီး ငါးရာနှင့်တကွ သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်၍ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးလျက် ရပ်တည်လေ၏။ ထိုအကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ "ဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်သော သုဗြဟ္မနတ်သား အစရှိသည်တို့" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "အစရှိသည်" (အာဒိ) သဒ္ဒါဖြင့် စန္ဒနတ်သား၊ သူရိယနတ်သား စသည်တို့ကို သိမ်းယူ၏။ "အကြောင်းလေးပါးတို့ကြောင့်" ဆိုသည်မှာ - (၁) ကိလေသာတို့မှ ဝေးကွာတော်မူသောကြောင့် (အာရကတ္တ)၊ (၂) ကိလေသာရန်သူတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သံသရာစက်ရဟတ်၏ အကန့်တို့ကိုလည်းကောင်း ဖျက်ဆီးတော်မူအပ်သောကြောင့် (အရဟတ္တ)၊ (၃) ပစ္စည်းလေးပါးစသည်တို့ကို ခံယူတော်မူထိုက်သောကြောင့် (ပစ္စယာဒီနံ အရဟတ္တ)၊ (၄) ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ပင် မကောင်းမှုကို ပြုတော်မမူသောကြောင့် (ပါပကရဏေ ရဟာဘာဝ) တည်းဟူသော ဤအကြောင်းလေးပါးတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။

---

ทสวิธสํโยชนานีติ โอรมฺภาคิยุทฺธมฺภาคิยเภทโต ทสวิธสํโยชนานิ. สพฺเพ อจฺจรุจีติ สพฺพสตฺเต อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิ. อฏฺฐมกนฺติ โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐํ สนฺธาย วทติ. โสตาปนฺโนติ ผลฏฺโฐ คหิโต.

"ဆယ်ပါးသော သံယောဇဉ်တို့" ဆိုသည်မှာ အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်၊ အထက်ပိုင်းသံယောဇဉ် အပြားအားဖြင့် ဆယ်ပါးသော သံယောဇဉ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "သဗ္ဗေ အစ္စရုစိ" ဆိုသည်မှာ သတ္တဝါအားလုံးတို့ကို ကျော်လွန်၍ လွန်ကဲစွာ တင့်တယ်တောက်ပခြင်း ဖြစ်သည်။ "အဋ္ဌမက" (အဋ္ဌမပုဂ္ဂိုလ်) ဟု ဆိုရာ၌ သောတာပတ္တိမဂ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုသည်။ "သောတာပန်" ဟူသော်ကား ဖိုလ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ယူအပ်သည်။

---

โสรจฺจนฺติ ‘‘ตตฺถ กตมํ โสรจฺจํ? โย กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม, กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม, อิทํ วุจฺจติ โสรจฺจํ, สพฺพาปิ สีลสํวโร โสรจฺจ’’นฺติ (ธ. ส. ๑๓๔๙) วจนโต สุจิสีลํ ‘‘โสรจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. กรูณาติ กรุณาพฺรหฺมวิหารมาห. กรุณาปุพฺพภาโคติ ตสฺส ปุพฺพภาคํ อุปจารชฺฌานํ วทติ.

"သောရစ္စ" (နူးညံ့သိမ်မွေ့ခြင်း) ဟူသည်ကား... "ထိုတရားတို့တွင် သောရစ္စဟူသည် အဘယ်နည်း? ကိုယ်ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်း၊ နှုတ်ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်း၊ ကိုယ်နှုတ်နှစ်ပါးဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်းတည်း။ ဤသည်ကို သောရစ္စဟု ဆိုအပ်၏။ သီလစောင့်ထိန်းမှု အားလုံးသည်လည်း သောရစ္စမည်၏" ဟူသော (ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိ ၁၃၄၉) ဝါကျအရ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော သီလကို "သောရစ္စ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "ကရုဏာ" ဟူသည် ကရုဏာဗြဟ္မဝိဟာရကို ဆိုသည်။ "ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂ" ဟူသည် ထိုကရုဏာ၏ ရှေ့ပြေးဖြစ်သော ဥပစာရဈာန်ကို ဆိုသည်။

---

ทุวิเธน [Pg.113] ฌาเนนาติ อารมฺมณูปนิชฺฌานลกฺขณูปนิชฺฌานเภทโต ทุวิเธน ฌานมเนน. ปญฺจวิธมิจฺฉาชีววเสนาติ กุหนาลปนาเนมิตฺติกตานิปฺเปสิกตาลาเภนลาภํนิชิคีสนตาสงฺขาต- ปญฺจวิธมิจฺฉาชีววเสน. น ลิปฺปตีติ น อลฺลียติ อนุสยโต อารมฺมณกรณโต วา ตณฺหาทิฏฺฐิอภินิเวสาภาวโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

"နှစ်ပါးသော ဈာန်ဖြင့်" ဟူသည် အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာန် (အာရုံကို စူးစိုက်ခြင်း) နှင့် လက္ခဏူပနိဇ္ဈာန် (လက္ခဏာကို စူးစိုက်ခြင်း) ဟူသော အပြားအားဖြင့် နှစ်ပါးသော ဈာန်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ငါးပါးသော မိစ္ဆာဇီဝ၏ အစွမ်းဖြင့်" ဟူသည် ကုဟန (ဟန်ဆောင်ခြင်း)၊ လပန (မြှောက်ပင့်ပြောဆိုခြင်း)၊ နေမိတ္တိကတာ (ရိပ်ဖမ်းခြည်ငင်ပြောခြင်း)၊ နိပ္ပေသိကတာ (နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်း၍ ရှာမှီးခြင်း)၊ လာဘေန လာဘံ နိဇိဂီသနတာ (လာဘ်ဖြင့် လာဘ်ကို ရှာမှီးခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သော ငါးပါးသော မိစ္ဆာဇီဝ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "မကပ်ငြိ" ဟူသည် ကိန်းဝပ်ခြင်း (အနုသယ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းမရှိသောကြောင့် မကပ်ငြိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ကြွင်းသောစကားသည် ထင်ရှားလှပြီ။

---

นาคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

နာဂသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๒. มิคสาลาสุตฺตวณฺณนา

၂. မိဂသာလာသုတ်အဖွင့်

---

๔๔. ทุติเย สมสมคติยาติ ก-การสฺส ย-การวเสน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘สมภาเวเนว สมคติกา’’ติ. ภวิสฺสนฺตีติ อตีตตฺเถ อนาคตวจนํ กตนฺติ อาห ‘‘ภวิสฺสนฺตีติ ชาตา’’ติ. ปุราณสฺส หิ อิสิทตฺตสฺส จ สมคติกํ สนฺธาย สา เอวมาห.

၄၄. ဒုတိယသုတ်၌ "သမသမဂတိယာ" ဟူသည် က-အက္ခရာကို ယ-အက္ခရာအဖြစ် ပြောင်းလဲ၍ ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်သောကြောင့် "ညီမျှသော အဖြစ်ဖြင့်သာလျှင် တူညီသော လားရာရှိကြကုန်သော" ဟု ဆိုသည်။ "ဖြစ်လတ္တံ့" ဟူသည် အတိတ်အနက်၌ အနာဂတ်ဝုစ်ကို ပြုလုပ်ထားသောကြောင့် "ဖြစ်လတ္တံ့ဟူသည် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးသော" ဟု ဆိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ပုရာဏနှင့် ဣသိဒတ္တတို့၏ တူညီသော လားရာ (ဂတိ) ကို ရည်ညွှန်း၍ ထိုမိဂသာလာသည် ဤသို့ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

---

อมฺมกาติ มาตุคาโม. อุปจารวจนญฺเหตํ. อิตฺถีสุ ยทิทํ อมฺมกา มาตุคาโม ชนนี ชนิกาติ. เตนาห ‘‘อิตฺถี หุตฺวา อิตฺถิสญฺญาย เอว สมนฺนาคตา’’ติ.

"အမ္မကာ" ဟူသည် မာတုဂါမ (မိန်းမ) ကို ဆိုသည်။ ဤသည်ကား ဥပစာစကားတည်း။ မိန်းမတို့အား အမ္မကာ၊ မာတုဂါမ၊ ဇနနီ၊ ဇနိကာ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "မိန်းမဖြစ်၍ မိန်းမဟု မှတ်သားခြင်းနှင့်သာ ပြည့်စုံသော" ဟု ဆိုသည်။

---

ทิฏฺฐิยา ปฏิวิชฺฌิตพฺพํ อปฺปฏิวิทฺธํ โหตีติ อตฺถโต การณโต จ ปญฺญาย ปฏิวิชฺฌิตพฺพํ อปฺปฏิวิทฺธํ โหติ, นิชฺชฏํ นิคฺคุมฺพํ กตฺวา ยาถาวโต อวิทิตํ โหติ. สมเย สมเย กิเลเสหิ วิมุจฺจนกํ ปีติปาโมชฺชํ อิธ สามายิกํ ม-กาเร อการสฺส ทีฆํ กตฺวา. เตนาห – ‘‘สามายิกมฺปิ วิมุตฺตึ น ลภตีติ กาลานุกาลํ ธมฺมสฺสวนํ นิสฺสาย ปีติปาโมชฺชํ น ลภตี’’ติ. ปมิณนฺตีติ เอตฺถ อารมฺภตฺโถ ป-สทฺโทติ อาห ‘‘ตุเลตุํ อารภนฺตี’’ติ. ปณีโตติ วิสิฏฺโฐ.

"ပညာဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သော တရားကို မထိုးထွင်းဘဲ ဖြစ်၏" ဟူသည် အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ပညာဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော တရားကို မထိုးထွင်းဘဲ၊ ရှုပ်ထွေးမှု ကင်းရှင်းအောင် ပြု၍ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မသိအပ်ဘဲ ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ အခါအားလျော်စွာ ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ခြင်း (ပီတိပါမောဇ္ဇ) ကို ဤ၌ "သာမာယိက" ဟု ဆိုသည်။ မ-အက္ခရာ၌ ရှိသော အ-သရကို အာ-သရ ဖြစ်အောင် အသံရှည် (ဒီဃ) ပြုလုပ်ထားသည်။ ထို့ကြောင့် "သာမာယိက လွတ်မြောက်မှုကိုလည်း မရရှိ" ဟူသည် အခါအားလျော်စွာ တရားနာခြင်းကို အမှီပြု၍ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်ခြင်းကို မရရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ "တိုင်းတာကုန်၏" ဟူရာ၌ "ပ"သဒ္ဒါသည် အစပျိုးခြင်းအနက်ရှိသောကြောင့် "နှိုင်းယှဉ် တိုင်းတာခြင်းကို စတင်ပြုလုပ်ကုန်၏" ဟု ဆိုသည်။ "ပဏီတ" ဟူသည် မြတ်သော၊ ထူးကဲသော။

---

ตทนฺตรนฺติ วจนวิปลฺลาเสน อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ กตนฺติ อาห ‘‘ตํ อนฺตรํ ตํ การณ’’นฺติ. โลภสฺส อปราปรุปฺปตฺติยา พหุวจนวเสน ‘‘โลภธมฺมา’’ติ วุตฺตา. สีเลน วิเสสี อโหสิ เมถุนธมฺมวิรติยา สมนฺนาคตตฺตา.

"တဒန္တရံ" ဟူရာ၌ စကားလုံးပြောင်းပြန် ဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် ကံအနက် (ဥပယောဂဝိဘတ်) ၌ ပိုင်ဆိုင်ခြင်းအနက် (သာမိဝိဘတ်) ကို ပြုထားသောကြောင့် "ထိုအကြား၊ ထိုအကြောင်းကို" ဟု ဆိုသည်။ လောဘ၏ အဖန်ဖန် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့် "လောဘတရားတို့" ဟု ဆိုအပ်သည်။ မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း သီလနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် သီလဖြင့် ထူးခြားသူ ဖြစ်ခဲ့သည်။

---

มิคสาลาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မိဂသာလာသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๓-๖. อิณสุตฺตาทิวณฺณนา

၃-၆. ဣဏသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๔๕-๔๘. ตติเย [Pg.114] ทลิทฺโท นาม ทุคฺคโต, ตสฺส ภาโว ทาลิทฺทิยํ. น เอตสฺส สกํ สาปเตยฺยนฺติ อสฺสโก, อสาปเตยฺโย. เตนาห ‘‘อตฺตโน สนฺตเกน รหิโต’’ติ. ‘‘พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆ’’ติ วุตฺเต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เกนจิ อกมฺปิยภาเวน โอกปฺปนํ รตนตฺตยคุเณ โอคาเหตฺวา กปฺปนํ โอกปฺปนสทฺธา นาม. ‘‘อิทํ อกุสลํ กมฺมํ โน สกํ, อิทํ ปน กมฺมํ สก’’นฺติ เอวํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ กมฺมสฺสกตชานนปญฺญา กมฺมสฺสกตปญฺญา. ติวิธญฺหิ ทุจฺจริตํ อตฺตนา กตมฺปิ สกกมฺมํ นาม น โหติ อตฺถภญฺชนโต. สุจริตํ สกกมฺมํ นาม อตฺถชนนโต. อิณาทานสฺมินฺติ ปจฺจตฺตวจนตฺเถ เอตํ ภุมฺมนฺติ อาห ‘‘อิณคฺคหณํ วทามี’’ติ.

၄၅-၄၈. တတိယသုတ်၌ "ဒလိဒ္ဒေါ" ဟူသည် ဆင်းရဲသောသူ၊ ထိုသူ၏အဖြစ်သည် "ဒါလိဒ္ဒိယ" (ဆင်းရဲခြင်း) မည်၏။ ထိုသူအား မိမိပိုင်ဥစ္စာမရှိသဖြင့် "အဿကော" (မိမိဥစ္စာမရှိသူ)၊ "အသာပတေယျော" (စည်းစိမ်ဥစ္စာမရှိသူ) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "မိမိဥစ္စာနှင့် ကင်းဆိတ်သောသူ" ဟု ဆိုသည်။ "ဗုဒ္ဓ၊ ဓမ္မ၊ သံဃာ" ဟု ဆိုအပ်သော် "မြတ်စွာဘုရားသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူ၏၊ တရားတော်သည် သွာက္ခာတ ဖြစ်တော်မူ၏၊ သံဃာတော်သည် သုပ္ပဋိပန္န ဖြစ်တော်မူ၏" ဟု မည်သူမျှ မလှုပ်ရှားနိုင်သော အခြေအနေဖြင့် သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း၊ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၌ သက်ဝင်၍ ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် "ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ" မည်၏။ "ဤအကုသိုလ်ကံသည် မိမိပိုင်မဟုတ်၊ ဤကုသိုလ်ကံသည်သာ မိမိပိုင်ဖြစ်၏" ဟု ဤသို့ အနုလုံအပတိလုံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကမ္မဿကတာကို သိသောပညာသည် "ကမ္မဿကတာပညာ" မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား သုံးပါးသော ဒုစရိုက်သည် မိမိပြုလုပ်အပ်သော်လည်း အကျိုးစီးပွားကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် မိမိပိုင်ကံ မဟုတ်ပေ။ သုစရိုက်သည်သာ အကျိုးစီးပွားကို ဖြစ်ထွန်းစေသောကြောင့် မိမိပိုင်ကံ မည်၏။ "မြေဝယ်ခြင်း/ကြွေးယူခြင်း၌" ဟူရာ၌ ဤသတ္တမီဝိဘတ်သည် ပထမာဝိဘတ်၏ အနက်ကို ဆောင်သောကြောင့် "ကြွေးယူခြင်းကို ဆိုလို၏" ဟု ဆိုသည်။

---

กฏคฺคาโหติ กตํ สพฺพโส สิทฺธเมว กตฺวา คหณํ. โส ปน วิชยลาโภ โหตีติ อาห ‘‘ชยคฺคาโห’’ติ. หิริมโน เอตสฺสาติ หิริมโนติ อาห ‘‘หิริสมฺปยุตฺตจิตฺโต’’ติ, ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย หิริยา สมฺปยุตฺตจิตฺโตติ อตฺโถ. โอตฺตปฺปติ อุพฺพิชฺชติ ภายติ สีเลนาติ โอตฺตปฺปี, โอตฺตปฺเปน สมนฺนาคโต. นิรามิสํ สุขนฺติ ตติยชฺฌานสุขํ ทูรสมุสฺสาริตกามามิสตฺตา. อุเปกฺขนฺติ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขํ, น ยํ กิญฺจิ อุเปกฺขาเวทนนฺติ อาห ‘‘จตุตฺถชฺฌานุเปกฺข’’นฺติ. อารทฺธวีริโยติ ปคฺคหิตปริปุณฺณกายิกเจตสิกวีริโยติ อตฺโถ. โย คณสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา จตูสุ อิริยาปเถสุ อฏฺฐอารมฺภวตฺถุวเสน เอกโก โหติ, ตสฺส กายิกํ วีริยํ อารทฺธํ นาม โหติ. จิตฺตสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา อฏฺฐสมาปตฺติวเสน เอกโก โหติ. คมเน อุปฺปนฺนกิเลสสฺส ฐานํ ปาปุณิตุํ น เทติ, ฐาเน อุปฺปนฺนกิเลสสฺส นิสชฺชํ, นิสชฺชาย อุปฺปนฺนกิเลสสฺส สยนํ ปาปุณิตุํ น เทติ, อุปฺปนฺนฏฺฐาเนเยว กิเลเส นิคฺคณฺหาติ. อยํ เจตสิกํ วีริยํ อารทฺธํ นาม โหติ. ปฏิปกฺขทูรีภาเวน เสฏฺฐฏฺเฐน จ เอโก อุเทตีติ เอโกทิ, เอกคฺคตา. ตสฺส โยคโต เอกคฺคจิตฺโต อิธ เอโกทิ. ปฏิปกฺขโต อตฺตานํ นิปาติ, ตํ วา นิปยติ วิโสเสตีติ นิปโก. อญฺญตรํ กายาทิเภทํ อารมฺมณํ สาติสยาย สติยา สรตีติ สโต. เตนาห ‘‘เอกคฺคจิตฺโต’’ติอาทิ.

"ကဋဂ္ဂါဟ" ဟူသည် အလုံးစုံ ပြီးစီးအောင် ပြုလုပ်၍ ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုယူခြင်းသည် အောင်နိုင်မှုကို ရရှိခြင်းဖြစ်သောကြောင့် "ဇယဂ္ဂါဟ (အောင်နိုင်ခြင်းကို ယူခြင်း)" ဟု ဆိုသည်။ ထိုသူအား ဟိရိစိတ် ရှိသောကြောင့် "ဟိရိမနော" ဟု ဆိုသည်။ "ဟိရိနှင့် ယှဉ်သော စိတ်ရှိသူ" ဟု ဆိုလို၏။ အကုသိုလ်ကို စက်ဆုပ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဟိရိနှင့် ယှဉ်သော စိတ်ရှိသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သီလအားဖြင့် ကြောက်လန့်တတ်၊ ထိတ်လန့်တတ်သောကြောင့် "ဩတ္တပ္ပီ" (သြတ္တပ္ပနှင့် ပြည့်စုံသူ) မည်၏။ "နိရာမိသသုခ" ဟူသည် ကာမဂုဏ်တည်းဟူသော အာမိသကို ဝေးစွာ ဖယ်ရှားထားသောကြောင့် တတိယဈာန်သုခကို ဆိုသည်။ "ဥပေက္ခာ" ဟူသည် စတုတ္ထဈာန်ဥပေက္ခာကို ဆို၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော ဥပေက္ခာဝေဒနာကို မဆိုလိုသောကြောင့် "စတုတ္ထဈာန်ဥပေက္ခာ" ဟု ဆိုသည်။ "ထက်သန်သော ဝီရိယရှိသူ" ဟူသည် ချီးမြှောက်အပ်၊ ပြည့်စုံအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် စိတ်၏ ဝီရိယရှိသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အကြင်သူသည် အပေါင်းအဖော်ဖြင့် ရှုပ်ထွေးမှုကို ပယ်ဖျောက်၍ ဣရိယာပုထ် လေးပါးတို့၌ ဝီရိယအစပြုခြင်း အကြောင်းတရား ရှစ်ပါး (အာရမ္ဘဝတ္ထု ၈ ပါး) အစွမ်းဖြင့် တစ်ဦးတည်း ဖြစ်အံ့၊ ထိုသူ၏ ကိုယ်ခန္ဓာဆိုင်ရာ ဝီရိယသည် "အားထုတ်အပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာဝီရိယ" မည်၏။ စိတ်၏ ရှုပ်ထွေးမှုကို ဖယ်ရှား၍ သမာပတ် ရှစ်ပါး အစွမ်းဖြင့် တစ်ဦးတည်း ဖြစ်အံ့။ သွားစဉ် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာကို ရပ်တည်ရာသို့ ရောက်အောင် မခွင့်ပြု၊ ရပ်နေစဉ် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာကို ထိုင်ရာသို့၊ ထိုင်နေစဉ် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာကို လျောင်းရာသို့ ရောက်အောင် မခွင့်ပြုဘဲ ဖြစ်ပေါ်ရာ အရပ်၌သာလျှင် ကိလေသာကို နှိမ်နင်း၏။ ဤသည်ကို "အားထုတ်အပ်သော စေတသိကဝီရိယ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့မှ ကင်းဝေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်သောအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း တစ်ခုတည်းသော တရားသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "ဧကောဒိ" (တည်ကြည်ခြင်း၊ ဧကဂ္ဂတာ) မည်၏။ ထိုတရားနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် တည်ကြည်သော စိတ်ရှိသူကို ဤ၌ "ဧကောဒိ" ဟု ဆိုသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့်၊ သို့မဟုတ် ထိုဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ခြောက်ကပ်စေတတ်သောကြောင့် "နိပက" (ပညာရှိ) မည်၏။ တစ်ခုခုသော ရုပ်ခန္ဓာအစရှိသော အာရုံကို ထူးကဲသော သတိဖြင့် အဖန်ဖန် အောက်မေ့တတ်သောကြောင့် "သတိရှိသူ (သတော)" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "တည်ကြည်သော စိတ်ရှိသူ" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သည်။

---

อกุปฺปา เม วิมุตฺตีติ มยฺหํ อรหตฺตผลวิมุตฺติ อกุปฺปตาย อกุปฺปารมฺมณตาย จ อกุปฺปา. สา หิ ราคาทีหิ น กุปฺปตีติ อกุปฺปตายปิ อกุปฺปา[Pg.115]. อกุปฺปํ นิพฺพานมสฺสา อารมฺมณนฺติ อกุปฺปารมฺมณตายปิ อกุปฺปา. เตเนวาห ‘‘อกุปฺปารมฺมณตฺตา’’ติอาทิ. ภวสํโยชนานนฺติ กามราคปฏิฆมานทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสภวราคอิสฺสามจฺฉริย- อวิชฺชาสงฺขาตานํ ทสนฺนํ สํโยชนานํ. อิมานิ หิ สตฺเต ภเวสุ สํโยเชนฺติ อุปนิพนฺธนฺติ ภวาภเวน สํโยเชนฺติ, ตสฺมา ภวสํโยชนานีติ วุจฺจนฺติ. ขีณาสโว อุตฺตมอณโณ กิเลสอิณานํ อภาวโต. อญฺเญ หิ สตฺตา ยาว น กิเลสา ปหียนฺติ, ตาว สอิณา นาม อเสริวิหารภาวโต. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

"ငါ၏ လွတ်မြောက်မှုသည် မပျက်ပြားနိုင်" ဟူသည် ငါ၏ အရဟတ္တဖိုလ် လွတ်မြောက်မှုသည် မပျက်စီးနိုင်သောအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မပျက်စီးနိုင်သော အာရုံရှိသောအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း မပျက်ပြားနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုလွတ်မြောက်မှုသည် ရာဂစသည်တို့ဖြင့် မပျက်စီးနိုင်သောကြောင့် မပျက်စီးနိုင်သောအဖြစ်ကြောင့်လည်း မပျက်စီးနိုင် (အကုပ္ပ) ဖြစ်သည်။ မပျက်စီးနိုင်သော နိဗ္ဗာန်သည် ထိုလွတ်မြောက်မှု၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် မပျက်စီးနိုင်သော အာရုံရှိသောအဖြစ်ကြောင့်လည်း မပျက်စီးနိုင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "မပျက်စီးနိုင်သော အာရုံရှိသောကြောင့်" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ "ဘဝသံယောဇဉ်တို့၏" ဟူသည် ကာမရာဂ၊ ပဋိဃ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ သီလဗ္ဗတပရာမာသ၊ ဘဝရာဂ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆရိယ၊ အဝိဇ္ဇာ ဟု ဆိုအပ်သော ဆယ်ပါးသော သံယောဇဉ်တို့၏ (ကုန်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။ ဤတရားတို့သည် သတ္တဝါတို့ကို ဘဝတို့၌ တုပ်နှောင်ကြကုန်၏၊ ပူးကပ်ချည်နှောင်ကြကုန်၏၊ ဘဝအမျိုးမျိုးဖြင့် ချည်နှောင်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဘဝသံယောဇဉ်" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ကိလေသာတည်းဟူသော အကြွေးများ မရှိတော့သောကြောင့် ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် အမြတ်ဆုံး ကြွေးကင်းသူ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် ကိလေသာတို့ကို မပယ်သတ်နိုင်သမျှ ကာလပတ်လုံး လွတ်လပ်စွာ မနေရသောကြောင့် "ကြွေးရှိသူ" သာ မည်ကုန်၏။ စတုတ္ထသုတ် စသည်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပြီ။

---

อิณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဣဏသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။

---

๗. เขมสุตฺตวณฺณนา

၇. ခေမသုတ်အဖွင့်

---

๔๙. สตฺตเม วุตฺถพฺรหฺมจริยวาโสติ นิวุตฺถพฺรหฺมจริยวาโส. กตกรณีโยติ เอตฺถ กรณียนฺติ ปริญฺญาปหานภาวนาสจฺฉิกิริยมาห. ตํ ปน ยสฺมา จตูหิ มคฺเคหิ ปจฺเจกํ จตูสุ สจฺเจสุ กตฺตพฺพตฺตา โสฬสวิธํ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพ’’นฺติ. ขนฺธกิเลสอภิสงฺขารสงฺขาตา ตโย โอสีทาปนฏฺเฐน ภารา วิยาติ ภารา. เต โอหิตา โอโรปิตา นิกฺขิตฺตา ปาติตา เอเตนาติ โอหิตภาโร. เตนาห ‘‘ขนฺธภารํ…เป… โอตาเรตฺวา ฐิโต’’ติ. อนุปฺปตฺโต สทตฺถนฺติ อนุปฺปตฺตสทตฺโถ. สทตฺโถติ จ สกตฺถมาห ก-การสฺส ท-การํ กตฺวา. เอตฺถ หิ อรหตฺตํ อตฺตโน โยนิโสมนสิการายตฺตตฺตา อตฺตูปนิพนฺธฏฺเฐน สสนฺตานปริยาปนฺนตฺตา อตฺตานํ อวิชหนฏฺเฐน อตฺตโน อุตฺตมตฺเถน จ อตฺตโน อตฺถตฺตา ‘‘สกตฺโถ’’ติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘สทตฺโถ วุจฺจติ อรหตฺต’’นฺติ. สมฺมทญฺญา วิมุตฺโตติ สมฺมา อญฺญาย วิมุตฺโต, อจฺฉินฺนภูตาย มคฺคปญฺญาย สมฺมา ยถาภูตํ ทุกฺขาทีสุ โย ยถา ชานิตพฺโพ, ตถา ชานิตฺวา วิมุตฺโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สมฺมา เหตุนา’’ติอาทิ. วิมุตฺโตติ จ ทฺเว วิมุตฺติโย สพฺพสฺส จิตฺตสํกิเลสสฺส มคฺโค นิพฺพานาธิมุตฺติ จ. นิพฺพาเน อธิมุจฺจนํ ตตฺถ นินฺนโปณปพฺภารตาย. อรหา สพฺพกิเลเสหิ วิมุตฺตจิตฺตตฺตา จิตฺตวิมุตฺติยา วิมุตฺโต. นิพฺพานํ อธิมุตฺตตฺตา นิพฺพาเน วิมุตฺโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

၄၉. သတ္တမသုတ်၌ vutthabrahmacariyavāso ဟူသည် နေထိုင်ကျင့်သုံးပြီးသော မြတ်သော အကျင့်ရှိခြင်း ဟူလို။ Katakaraṇīyo ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပြုဖွယ် (ကရဏီယ) ဟူသည် ပိုင်းခြားထင်ထင်သိခြင်း (ပရိညာ)၊ ပယ်ခြင်း (ပဟာန)၊ ပွားများခြင်း (ဘာဝနာ)၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်း (သစ္ဆိကိရိယာ) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပြုဖွယ်သည်လည်း မဂ်လေးပါးတို့ဖြင့် သစ္စာလေးပါးတို့၌ တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ ပြုအပ်သောကြောင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အပြားရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "မဂ်လေးပါးတို့ဖြင့် ပြုအပ်သော" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ခန္ဓာ၊ ကိလေသာ၊ အဘိသင်္ခါရဟူ၍ ဆိုအပ်သော တရားသုံးပါးတို့သည် (သံသရာ၌) နစ်မြုပ်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် ဝန်နှင့်တူသောကြောင့် ဝန် (ဘုရား) မည်ကုန်၏။ ထိုဝန်တို့ကို ဤသူသည် အောက်သို့ ချထားအပ်ပြီ၊ စွန့်ပစ်အပ်ပြီ၊ ချထားအပ်ပြီ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ohitabhāro’ (ချထားအပ်သော ဝန်ရှိသူ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် "ခန္ဓာဝန်...ပ...ကို ချ၍ တည်နေသူ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘Anuppatto sadatthaṃ’ ဟူသည် မိမိ၏ အကျိုးသို့ ရောက်ပြီးသူ (အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထော) ဖြစ်သည်။ Sadattho ဟူသည် က-ကာရကို ဒ-ကာရ ပြု၍ sakattha (မိမိအကျိုး) ဟူသော အနက်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ အရဟတ္တဖိုလ်သည် မိမိ၏ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) လျှင် အကြောင်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိ၌ နှောင်ဖွဲ့အပ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိသန္တာန်၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်ကို မစွန့်လွှတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ မြတ်သော အကျိုးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မိမိ၏ အကျိုးဖြစ်၍ ‘sakattha’ (မိမိအကျိုး) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "Sadattho ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဆိုလိုသည်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘Sammadaññā vimutto’ ဟူသည် ကောင်းစွာ သိ၍ လွတ်မြောက်သူ၊ ပြတ်စဲခြင်းမရှိသော မဂ်ပညာဖြင့် ကောင်းစွာ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ဒုက္ခစသည်တို့၌ အကြင်သို့ သိအပ်၏၊ ထိုသို့ သိ၍ လွတ်မြောက်သူဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် "စင်စစ် အကြောင်းဖြင့်..." အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘Vimutto’ (လွတ်မြောက်သူ) ၌ စိတ်ကိလေသာ အလုံးစုံမှ (လွတ်မြောက်ကြောင်း) မဂ်နှင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းခြင်းဟူ၍ လွတ်မြောက်ခြင်း နှစ်မျိုးရှိ၏။ နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းခြင်းသည် ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ကိုင်းခြင်း ညွတ်ခြင်း လျှောခြင်းရှိသောကြောင့်တည်း။ ရဟန္တာသည် ကိလေသာ အလုံးစုံမှ လွတ်မြောက်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ စေတောဝိမုတ္တိဖြင့် လွတ်မြောက်သူ မည်၏။ နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းသည် ဖြစ်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန်၌ လွတ်မြောက်သူ မည်၏။ ဤ၌ ကျန်သောအနက်သည် ထင်ရှားလှပြီ။

---

เขมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ခေမသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๘. อินฺทฺริยสํวรสุตฺตวณฺณนา

၈. ဣန္ဒြိယသံဝရသုတ်အဖွင့်

---

๕๐. อฏฺฐเม [Pg.116] อุปนิสีทติ ผลํ เอตฺถาติ การณํ อุปนิสา. ยถาภูตญาณทสฺสนนฺติ ยถาสภาวชานนสงฺขาตํ ทสฺสนํ. เอเตน ตรุณวิปสฺสนํ ทสฺเสติ. ตรุณวิปสฺสนา หิ พลววิปสฺสนาย ปจฺจโย โหติ. ตรุณวิปสฺสนาติ นามรูปปริคฺคเห ญาณํ, ปจฺจยปริคฺคเห ญาณํ, สมฺมสเน ญาณํ, มคฺคามคฺเค ววตฺถเปตฺวา ฐิตญาณนฺติ จตุนฺนํ ญาณานํ อธิวจนํ. นิพฺพินฺทติ เอตายาติ นิพฺพิทา. พลววิปสฺสนาติ ภยตุปฏฺฐาเน ญาณํ อาทีนวานุปสฺสเน ญาณํ มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณนฺติ จตุนฺนํ ญาณานํ อธิวจนํ. ปฏิสงฺขานุปสฺสนา ปน มุจฺจิตุกมฺยตาปกฺขิกา เอว. ‘‘ยาว มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, ตาว ตรุณวิปสฺสนา’’ติ หิ วจนโต อุปกฺกิเลสวิมุตฺตอุทยพฺพยญาณโต พลววิปสฺสนา. วิรชฺชติ อริโย สงฺขารโต เอเตนาติ วิราโค, อริยมคฺโค. อรหตฺตผลนฺติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทสโต วุตฺตํ. อินฺทฺริยสํวรสฺส สีลรกฺขณเหตุตฺตา วุตฺตํ ‘‘สีลานุรกฺขณอินฺทฺริยสํวโร กถิโต’’ติ.

၅၀. အဋ္ဌမသုတ်၌ အကျိုးတရားသည် ဤအကြောင်း၌ အမှီပြု၍ တည်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအကြောင်းသည် ‘Upanisā’ (အကြောင်းအရင်း) မည်၏။ Yathābhūtañāṇadassana ဟူသည် သဘောအတိုင်း သိခြင်းဟူသော အမြင် (ဉာဏ်အမြင်) ဖြစ်သည်။ ဤစကားဖြင့် နုသော ဝိပဿနာကို ပြတော်မူသည်။ နုသော ဝိပဿနာသည် ထက်သန်သော ဝိပဿနာ၏ အကြောင်းထောက်ပံ့ (ပစ္စည်း) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ နုသော ဝိပဿနာ ဟူသည် နာမရူပပရိဂ္ဂဟဉာဏ်၊ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်၊ သမ္မသနဉာဏ်၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနဉာဏ်ဟူသော ဉာဏ်လေးပါးတို့၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ဤဉာဏ်ဖြင့် ငြီးငွေ့တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘Nibbidā’ (ငြီးငွေ့ခြင်း) မည်၏။ ထက်သန်သော ဝိပဿနာဟူသည် ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏ်၊ အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏ်၊ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ်၊ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ် ဟူသော ဉာဏ်လေးပါးတို့၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏ်သည်ကား မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ်၏ အဖို့အစု၌ ပါဝင်သည်သာတည်း။ "မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိတိုင်အောင်သည် နုသော ဝိပဿနာ" ဟူသော ဝစနကြောင့် ညစ်ညူးမှု (ဥပက္ကိလေသ) မှ လွတ်မြောက်သော ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်မှ စ၍ ထက်သန်သော ဝိပဿနာ ဖြစ်သည်။ မြတ်သောသူသည် ဤတရားဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့မှ ကင်းပြတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘Virāgo’ (နိဗ္ဗိန္ဒဉာဏ်/မဂ်ဉာဏ်) မည်၏၊ (ထိုဝိရာဂသည်) အရိยมဂ် ဖြစ်သည်။ အရဟတ္တဖိုလ်ဟူသည်ကား အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော အညွှန်းအားဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဣန္ဒြိယသံဝရသည် သီလကို စောင့်ရှောက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "သီလကို စောင့်ရှောက်တတ်သော ဣန္ဒြိယသံဝရကို မိန့်တော်မူအပ်ပြီ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

---

อินฺทฺริยสํวรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဣန္ဒြိယသံဝရသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๙. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

၉. အာနန္ဒသုတ်အဖွင့်

---

๕๑. นวเม เถรา ภิกฺขู วิหรนฺติ พหุสฺสุตา อาคตาคมาติอาทิปาฬิปเทสุ อิมินาว นเยน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – สีลาทิคุณานํ ถิรภาวปฺปตฺติยา เถรา. สุตฺตเคยฺยาทิ พหุ สุตํ เอเตสนฺติ พหุสฺสุตา. วาจุคฺคตธารเณน สมฺมเทว ครูนํ สนฺติเก อาคมิตภาเวน อาคโต ปริยตฺติธมฺมสงฺขาโต อาคโม เอเตสนฺติ อาคตาคมา. สุตฺตาติธมฺมสงฺขาตสฺส ธมฺมสฺส ธารเณน ธมฺมธรา. วินยธารเณน วินยธรา. เตสํเยว ธมฺมวินยานํ มาติกาย ธารเณน มาติกาธรา. ตตฺถ ตตฺถ ธมฺมปริปุจฺฉาย ปริปุจฺฉติ. ตํ อตฺถปริปุจฺฉาย ปริปญฺหติ วีมํสติ วิจาเรติ. อิทํ, ภนฺเต, กถํ, อิมสฺส กฺวตฺโถติ ปริปุจฺฉนปญฺหนาการทสฺสนํ. อาวิวฏญฺเจว ปาฬิยา อตฺถํ ปเทสนฺตรปาฬิทสฺสเนน อาคมโต วิวรนฺติ. อนุตฺตานีกตญฺจ ยุตฺติวิภาวเนน อุตฺตานีกโรนฺติ. กงฺขาฏฺฐานิเยสุ ธมฺเมสุ สํสยุปฺปตฺติยา [Pg.117] เหตุยา คณฺฐิฏฺฐานภูเตสุ ปาฬิปเทสุ ยาถาวโต วินิจฺฉยทาเนน กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺติ.

၅၁. နဝမသုတ်၌ "therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā" စရှိသော ပါဠိပုဒ်တို့၌ ဤနည်းဖြင့်သာ အနက်ကို သိအပ်၏ - သီလစသော ဂုဏ်တို့၏ တည်တံ့ခိုင်မြဲသော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ‘Therā’ (မထေရ်များ) ဟု ဆိုအပ်၏။ သုတ်၊ ဂေယျစသော ပိဋကတ်တရားကို အကြားအမြင် များသောကြောင့် ‘Bahussutā’ (ဗဟုဿုတရှိသူများ) ဟု ဆိုအပ်၏။ နှုတ်တက်ဆောင်ခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း၊ ဆရာသမားတို့၏ ထံ၌ ကောင်းစွာ ဆည်းကပ်အပ်သော အဖြစ်ကြောင့် လည်းကောင်း ရောက်အပ်သော ပရိယတ္တိဓမ္မဟု ဆိုအပ်သော ပါဠိကျမ်းဂန် ရှိသောကြောင့် ‘Āgatāgamā’ (အာဂတ်တရားရှိသူများ) ဟု ဆိုအပ်၏။ သုတ်စသော တရားဟု ဆိုအပ်သော တရားတော်ကို ဆောင်ထားခြင်းကြောင့် ‘Dhammadharā’ (ဓမ္မဓရများ) မည်၏။ ဝိနည်းကို ဆောင်ထားခြင်းကြောင့် ‘Vinayadharā’ (ဝိနယဓရများ) မည်၏။ ထိုဓမ္မ၊ ဝိနည်းတို့၏ မာတိကာကို ဆောင်ထားခြင်းကြောင့် ‘Mātikādharā’ (မာတိကာဓရများ) မည်၏။ ထိုထိုအရပ်၌ တရားတော်ကို အမေးအမြန်း ပြုသဖြင့် မေးမြန်းတတ်၏။ ထိုတရား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မေးမြန်းခြင်းဖြင့် ပြန်လည်မေးမြန်း၏၊ စူးစမ်း၏၊ ဆင်ခြင်၏။ "အရှင်ဘုရား၊ ဤတရားကား အဘယ်သို့နည်း၊ ဤတရား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား အဘယ်နည်း" ဟု မေးမြန်းခြင်း၊ ပြန်လည်မေးမြန်းခြင်း၏ အခြင်းအရာကို ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ မဖွင့်ပြအပ်သေးသော ပါဠိတော်၏ အနက်ကိုလည်း အခြားသော ပါဠိတော်တို့ကို ပြခြင်းဖြင့် ကျမ်းဂန်လာသည့်အတိုင်း ဖွင့်ပြတော်မူကြကုန်၏။ ထင်ရှားအောင် မပြုအပ်သေးသော အနက်ကိုလည်း ယုတ္တိဖြင့် ခွဲခြားပြသကာ ထင်ရှားအောင် ပြုတော်မူကြကုန်၏။ ယုံမှားသံသယဖြစ်ဖွယ် ကောင်းသော တရားတို့၌ သံသယဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ခက်ခဲနက်နဲသော ပါဠိပုဒ်တို့၌ ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပေးတော်မူခြင်းဖြင့် ယုံမှားသံသယကို ပယ်ဖျောက်တော်မူကြကုန်၏။

---

อานนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အာနန္ဒသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๑๐. ขตฺติยสุตฺตวณฺณนา

၁၀. ခတ္တိယသုတ်အဖွင့်

---

๕๒. ทสเม โภเค อธิปฺปาโย เอเตสนฺติ โภคาธิปฺปายา. ปญฺญตฺถาย เอเตสํ มโน อุปวิจรตีติ ปญฺญูปวิจารา. ปถวิยา ทายตฺถาย วา จิตฺตํ อภินิเวโส เอเตสนฺติ ปถวีภินิเวสา. มนฺตา อธิฏฺฐานํ ปติฏฺฐา เอเตสนฺติ มนฺตาธิฏฺฐานา. อิมินา นเยน เสสปทานิปิ เวทิตพฺพานิ. เสสํ อุตฺตานเมว.

၅၂. ဒသမသုတ်၌ စည်းစိမ်ချမ်းသာ၌ အလိုဆန္ဒ ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘Bhogādhippāyā’ (စည်းစိမ်လျှင် အလိုရှိသူများ) မည်ကုန်၏။ ပညာအလို့ငှာ ထိုသူတို့၏ စိတ်သည် လှည့်လည်ကျက်စားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘Paññūpavicārā’ (ပညာလျှင် လှည့်လည်ကျက်စားရာ ရှိသူများ) မည်ကုန်၏။ မြေကြီး၏ အမွေအနှစ်အလို့ငှာ စိတ်၏ သက်ဝင်စွဲလမ်းခြင်း ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘Pathavībhinivesā’ (မြေကြီးလျှင် သက်ဝင်စွဲလမ်းရာ ရှိသူများ) မည်ကုန်၏။ တိုင်ပင်နှီးနှောခြင်း (မန္တ) သည် ထိုသူတို့၏ တည်ရာ အမှီပြုရာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘Mantādhiṭṭhānā’ (တိုင်ပင်ခြင်းလျှင် တည်ရာရှိသူများ) မည်ကုန်၏။ ဤနည်းဖြင့် ကြွင်းသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။ ကျန်သောအနက်သည် ထင်ရှားလှပြီ။

---

ขตฺติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ခတ္တိယသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๑๑. อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา

၁၁. အပ္ပမာဒသုတ်အဖွင့်

---

๕๓. เอกาทสเม ชงฺคลานนฺติ เอตฺถ โย นิปิจฺฉโล น อนูโป นิรุทกตาย ถทฺธลูโข ภูมิปฺปเทโส, โส ‘‘ชงฺคโล’’ติ วุจฺจติ. ตพฺพหุลตาย ปน อิธ สพฺโพ ภูมิปฺปเทโส ชงฺคโล. ตสฺมึ ชงฺคเล ชาตา ภวาติ วา ชงฺคลา, เตสํ ชงฺคลานํ. เอวญฺหิ นทิจรานมฺปิ หตฺถีนํ สงฺคโห กโต โหติ สโมธาตพฺพานํ วิย สโมธายกานมฺปิ อิธ ชงฺคลคฺคหเณน คเหตพฺพโต. ปถวีตลจารีนนฺติ อิมินา ชลจาริโน จ นิวตฺเตติ อทิสฺสมานปาทตฺตา. ‘‘ปาณาน’’นฺติ สาธารณวจนมฺปิ ‘‘ปทชาตานี’’ติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน วิเสสนิวิฏฺฐเมว โหตีติ อาห ‘‘สปาทกปาณาน’’นฺติ. ‘‘มุตฺตคต’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๑๙; อ. นิ. ๙.๑๑) คต-สทฺโท วิย อิธ ชาต-สทฺโท อนตฺถนฺตโรติ อาห ‘‘ปทชาตานีติ ปทานี’’ติ. สโมธานนฺติ สมวโรธํ, อนฺโตคธํ วา. เตนาห ‘‘โอธานํ อุปนิกฺเขปํ คจฺฉนฺตี’’ติ. กูฏงฺคมาติ ปาริมนฺเตน กูฏํ อุปคจฺฉนฺติ. กูฏนินฺนาติ กูฏจฺฉิทฺทมคฺเค ปวิสนวเสน กูเฏ นินฺนา. กูฏสโมสรณาติ ฉิทฺเท อนุปวิสนวเสน จ อาหจฺจ อวตฺถาเนน จ กูเฏ สโมทหิตฺวา ฐิตา. วณฺเฏ [Pg.118] ปตมาเน สพฺพานิ ภูมิยํ ปตนฺตีติ อาห ‘‘วณฺฏานุวตฺตกานิ ภวนฺตี’’ติ.

၅၃. ဧကာဒသမသုတ်၌ jaṅgalānaṃ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ညွှန်ပျော့မရှိသော၊ ရေဝပ်သောအရပ် မဟုတ်သော၊ ရေမရှိခြင်းကြောင့် ခက်ထန်ခြောက်သွေ့သော မြေအပြင်ကို ‘Jaṅgala’ (တောခြောက်) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတောခြောက် အများပြားရှိခြင်းကြောင့် ဤသုတ်၌ ခပ်သိမ်းသော မြေအပြင်သည် ဂျင်္ဂလ (တောခြောက်) မည်၏။ ထိုတောခြောက်၌ ဖြစ်ပွားကုန်သောကြောင့် ‘Jaṅgalā’ (တောခြောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော) မည်ကုန်၏၊ (ထိုသတ္တဝါတို့သည်) တောခြောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ဆိုလျှင် မြစ်၌ ကျက်စားသော ဆင်တို့ကိုလည်း သိမ်းယူအပ်သည် မည်၏၊ (ခြေရာကို) ထည့်သွင်းထိုက်သော သတ္တဝါတို့ကဲ့သို့ ထည့်သွင်းတတ်သော သတ္တဝါတို့ကိုလည်း ဤ၌ ‘jaṅgala’ (တောခြောက်) ဟု ယူခြင်းဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့်တည်း။ "Pathavītalacārīနံ" (မြေပြင်၌ ကျက်စားသော သတ္တဝါတို့၏) ဟူသော စကားဖြင့် ရေ၌ ကျက်စားသော သတ္တဝါတို့ကို ပယ်မြစ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် (ထိုရေသတ္တဝါတို့၏) ခြေရာကို မမြင်ရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "Pāṇānaṃ" (သတ္တဝါတို့၏) ဟူသော အများဆိုင်စကား ဖြစ်သော်လည်း "padajātāni" (ခြေရာအစု) ဟူသော အခြားပုဒ်၏ အပါး၌ တည်ရှိခြင်းကြောင့် ထူးခြားသောအနက် သက်ဝင်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ခြေရှိသော သတ္တဝါတို့၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "Muttagata" (ကျင်ငယ် စသည်သို့ ရောက်သော) စသည်တို့၌ 'gata' သဒ္ဒါသည် အခြားအနက် မရှိသကဲ့သို့ ဤ၌လည်း 'jāta' သဒ္ဒါသည် အခြားအနက် မရှိ (အနက် တူပင် ဖြစ်၏)၊ ထို့ကြောင့် "padajātāni ဟူသည် ခြေရာများ ဖြစ်သည်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ Samodhāna ဟူသည် အတူတကွ ပေါင်းဝင်ခြင်း (သို့မဟုတ်) အတွင်းသို့ သက်ဝင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ပေါင်ဝင်ခြင်း၊ ချထားခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ Kūṭaṅgamā ဟူသည် အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော အတိုင်းအတာဖြင့် အထွတ်သို့ ရောက်ကုန်၏။ Kūṭaninnā ဟူသည် အိမ်အထွတ်၏ အပေါက်လမ်း၌ ဝင်ခြင်းအားဖြင့် အထွတ်သို့ ကိုင်းညွတ်ကုန်၏။ Kūṭasamosaraṇā ဟူသည် (အိမ်အထွတ်၏) အပေါက်၌ မဝင်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တိုက်မိ၍ တည်နေခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း အထွတ်၌ ပေါင်းဆုံကာ တည်ရှိကုန်၏။ အညှာပြတ်၍ ကျလတ်သော် အားလုံးသော သရက်သီးတို့သည် မြေပေါ်သို့ ကျကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "အညှာနောက်သို့ လိုက်ကုန်သည် ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

---

อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အပ္ပမာဒသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๑๒. ธมฺมิกสุตฺตวณฺณนา

၁၂. ဓမ္မိကသုတ်အဖွင့်

---

๕๔. ทฺวาทสเม ชาติภูมิยนฺติ เอตฺถ ชนนํ ชาติ, ชาติยา ภูมิ ชาติภูมิ, ชาตฏฺฐานํ. ตํ โข ปเนตํ เนว โกสลมหาราชาทีนํ, น จงฺกิพฺราหฺมณาทีนํ, น สกฺกสุยามสนฺตุสิตาทีนํ, น อสีติมหาสาวกานํ, น อญฺเญสํ สตฺตานํ ‘‘ชาติภูมี’’ติ วุจฺจติ. ยสฺส ปน ชาตทิวเส ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกทฺธชมาลาวิปฺปกิณฺณกุสุมวาสจุณฺณคณสุคนฺธา สพฺพปาลิผุลฺลมิว นนฺทนวนํ วิโรจมานา ปทุมินิปณฺเณ อุทกพินฺทุ วิย อกมฺปิตฺถ, ชจฺจนฺธาทีนญฺจ รูปทสฺสนาทีนิ อเนกานิ ปาฏิหาริยานิ ปวตฺตึสุ. ตสฺส สพฺพญฺญุโพธิสตฺตสฺส ชาตฏฺฐานํ, สาติสยสฺส ปน ชนกกปิลวตฺถุสนฺนิสฺสโย ‘‘ชาติภูมี’’ติ วุจฺจติ. ชาติภูมกา อุปาสกาติ ชาติภูมิวาสิโน อุปาสกา. สนฺตเนตฺวา สพฺพโส ตเนตฺวา ปตฺถริตฺวา ฐิตมูลานิ มูลสนฺตานกานิ. ตานิ ปน อตฺถโต มูลานิเยวาติ อาห ‘‘มูลสนฺตานกานนฺติ มูลาน’’นฺติ.

၅၄. တစ်ဆယ့်နှစ်ခုမြောက် (ဓမ္မိကသုတ်) ၌ 'jātibhūmi' ဟူသည်တွင် ဖွားမြင်ခြင်းသည် 'jāti' မည်၏၊ ဖွားမြင်ရာမြေသည် 'jātibhūmi' မည်၏၊ (ဆိုလိုသည်မှာ) ဖွားမြင်ရာအရပ်တည်း။ ထိုဖွားမြင်ရာအရပ်ကို ကောသလမင်းကြီးစသည်တို့၏ လည်းကောင်း၊ စင်္ကီပုဏ္ဏားစသည်တို့၏ လည်းကောင်း၊ သိကြားမင်း သုယာမနတ်မင်း သန္တုသိတနတ်မင်းစသည်တို့၏ လည်းကောင်း၊ အသီတိမဟာသာဝကတို့၏ လည်းကောင်း၊ အခြားသတ္တဝါတို့၏ လည်းကောင်း 'ဇာတိမြေ' ဟု မခေါ်ဆိုအပ်ပေ။ အကြင်သဗ္ဗညုဘုရားလောင်း၏ ဖွားမြင်တော်မူသောနေ့၌မူကား တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်သည် တံခွန်ကုက္ကား ပန်းကုံးတို့ဖြင့် ပျံ့လွင့်အပ်သော ပန်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နံ့သာမှုန့်အပေါင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း မွှေးကြိုင်လှသည်ဖြစ်၍၊ အလုံးစုံ ဖူးပွင့်လျက်ရှိသော နန္ဒဝန်ဥယျာဉ်ကဲ့သို့ တောက်ပလျက်ရှိစဉ်၊ ကြာရွက်ပေါ်၌ ရေစက်သည် မငြိမ်မသက် တုန်လှုပ်သကဲ့သို့ တုန်လှုပ်ခဲ့၏။ မွေးရာပါ မျက်စိကန်းသောသူ စသည်တို့သည်လည်း အဆင်းကို မြင်ရခြင်း စသော များစွာသော တန်ခိုးပြာဋိဟာရတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထိုသဗ္ဗညုဘုရားလောင်း၏ ဖွားမြင်ရာအရပ်ဖြစ်သော၊ လွန်ကဲသောဂုဏ်ရှိသော ဖခမည်းတော်၏ ကပ္ပိလဝတ်ပြည်ကို မှီသောအရပ်ကို 'ဇာတိမြေ (jātibhūmi)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'jātibhūmakā upāsakā' ဟူသည် ဇာတိမြေ၌ နေထိုင်ကြသော ဥပါသကာတို့တည်း။ 'santanetvā' ဟူသည် အလုံးစုံ ပြန့်ပြောစေ၍ ပြန့်နှံ့တည်ရှိနေသော အမြစ်တို့တည်း။ 'mūlasantānakāni' ဟူသည် အမြစ်အစဉ်တို့တည်း။ ထို (အမြစ်အစဉ်) တို့သည် အနက်အားဖြင့် အမြစ်တို့သာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် 'mūlasantānakānanti mūlānaṃ' (အမြစ်အစဉ်တို့ဟူသည် အမြစ်တို့၏) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

---

ชาตทิวเส อาวุธานํ โชติตตฺตา, รญฺโญ อปริมิตสฺส จ สตฺตกายสฺส อนตฺถโต ปริปาลนสมตฺถตาย จ ‘‘โชติปาโล’’ติ ลทฺธนามตฺตา วุตฺตํ ‘‘นาเมน โชติปาโล’’ติ. โควินฺโทติ โควินฺทิยาภิเสเกน อภิสิตฺโต, โควินฺทสฺส ฐาเน ฐปนาภิเสเกน อภิสิตฺโตติ อตฺโถ. ตํ กิร ตสฺส พฺราหฺมณสฺส กุลปรมฺปราคตํ ฐานนฺตรํ. เตนาห ‘‘ฐาเนน มหาโควินฺโท’’ติ. ควํ ปญฺญญฺจ วินฺทติ ปฏิลภตีติ โควินฺโท, มหนฺโต โควินฺโทติ มหาโควินฺโท. โคติ หิ ปญฺญาเยตํ อธิวจนํ ‘‘คจฺฉติ อตฺเถ พุชฺฌตี’’ติ กตฺวา. มหาโควินฺโท จ อมฺหากํ โพธิสตฺโตเยว. โส กิร ทิสมฺปติสฺส นาม รญฺโญ ปุโรหิตสฺส โควินฺทพฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต หุตฺวา อตฺตโน ปิตุสฺส จ รญฺโญ จ อจฺจเยน ตสฺส ปุตฺโต เรณุ, สหายา [Pg.119] จสฺส สตฺตภู, พฺรหฺมทตฺโต, เวสฺสภู, ภรโต, ทฺเว ธตรฏฺฐาติ อิเม สตฺต ราชาโน ยถา อญฺญมญฺญํ น วิวทนฺติ. เอวํ รชฺเช ปติฏฺฐาเปตฺวา เตสํ อตฺถธมฺเม อนุสาสนฺเต ชมฺพุทีปตเล สพฺเพสํ ราชาว รญฺญํ, พฺรหฺมาว พฺราหฺมณานํ, เทโวว คหปติกานํ สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต อุตฺตมคารวฏฺฐานํ อโหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เรณุอาทีนํ สตฺตนฺนํ ราชูนํ ปุโรหิโต’’ติ. อิเมว สตฺต ภารธารา มหาราชาโน. วุตฺตญฺเหตํ –

ဖွားမြင်သောနေ့၌ လက်နက်တို့ တောက်ပခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မင်း၏ အတိုင်းအဆမရှိသော သတ္တဝါအပေါင်းကို ဘေးမရှိအောင် စောင့်ရှောက်နိုင်စွမ်းရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ဇောတိပါလ' ဟူသော အမည်ကို ရရှိခဲ့သောကြောင့် 'nāmena jotipālo' (အမည်အားဖြင့် ဇောတိပါလ) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'Govindo' ဟူသည် ဂေါဝိန္ဒအဘိသိက်ဖြင့် သွန်းလောင်းအပ်သော၊ ဂေါဝိန္ဒရာထူး၌ ခန့်အပ်ခြင်း အဘိသိက်ဖြင့် သွန်းလောင်းအပ်သောသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုရာထူးသည် ထိုပုဏ္ဏား၏ အမျိုးအစဉ်အဆက်မှ ဆင်းသက်လာသော ရာထူးဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ṭhānena mahāgovindo' (ရာထူးအားဖြင့် မဟာဂေါဝိန္ဒ) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ နွားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပညာကိုလည်းကောင်း ရရှိတတ်သောကြောင့် 'govinda' မည်၏၊ ကြီးမြတ်သော ဂေါဝိန္ဒ ဖြစ်သောကြောင့် 'mahāgovinda' ဟု ခေါ်၏။ 'go' ဟူသော သဒ္ဒါသည် 'အနက်ကို သွားတတ်၏ (သိတတ်၏)' ဟူသော အနက်ဖြင့် ပညာ၏ ဝေဝုစ်အမည်ဖြစ်၏။ မဟာဂေါဝိန္ဒသည်လည်း ငါတို့၏ ဘုရားလောင်းသာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုဘုရားလောင်းသည် ဒိသမ္ပတိအမည်ရှိသော မင်း၏ ပုရောဟိတ်ဖြစ်သော ဂေါဝိန္ဒပုဏ္ဏား၏ သားဖြစ်၍၊ မိမိဖခင်နှင့် မင်းကြီး ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ထိုမင်း၏သား 'ရေဏု' နှင့် မိမိ၏ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်သော 'သတ္တဘူ၊ ဗြဟ္မဒတ်၊ ဝေဿဘူ၊ ဘရတ၊ ဓတရဋ္ဌ နှစ်ဦး' ဟူသော ထိုမင်းခုနစ်ပါးတို့သည် အချင်းချင်း ခိုက်ရန်မဖြစ်ပွားစေဘဲ ဤသို့ မင်းအဖြစ်၌ တည်စေ၍၊ ထိုမင်းတို့အား အကျိုးစီးပွားနှင့် တရားဓမ္မကို ဆုံးမတော်မူစဉ်၊ ဇမ္ဗူဒိပ်မြေပြင်ဝယ် ခပ်သိမ်းသောမင်းတို့တွင် မင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပုဏ္ဏားတို့တွင် ဗြဟ္မာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သူဌေးကြွယ်ဝသူတို့တွင် နတ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း အရိုအသေပြုအပ်၊ အလေးဂရုပြုအပ်၊ မြတ်နိုးအပ်၊ ပူဇော်အပ်၊ ပူဇော်သက္ကာရပြုအပ်သော အထူးသဖြင့် ရိုသေထိုက်သော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် 'reṇuādīnaṃ sattannaṃ rājūnaṃ purohito' (ရေဏုမင်းအစရှိသော မင်းခုနစ်ပါးတို့၏ ပုရောဟိတ်) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသူတို့သည်သာလျှင် (တိုင်းပြည်တာဝန်ကို) ဝန်ဆောင်သော မဟာရာဇာ ခုနစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုစကားကို ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏ -

---

‘‘สตฺตภู พฺรหฺมทตฺโต จ, เวสฺสภู ภรโต สห;

เรณุ ทฺเว จ ธตรฏฺฐา, ตทาสุํ สตฺต ภารธา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๐๘);

"သတ္တဘူမင်း၊ ဗြဟ္မဒတ်မင်း၊ ဝေဿဘူမင်း၊ ဘရတမင်း၊ ရေဏုမင်းနှင့် ဓတရဋ္ဌမင်းနှစ်ပါးတို့သည် ထိုအခါ၌ ဝန်ဆောင်သော မင်းခုနစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏" ဟု (ဒီဃနိကာယ် အဋ္ဌကထာ ဒုတိယတွဲ၊ စာမျက်နှာ ၃၀၈)။

---

รญฺโญ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺถานํ ปุโร วิธานโต ปุเร สํวิธานโต ปุโรหิโต. โกธามคนฺเธนาติ โกธสงฺขาเตน ปูติคนฺเธน. กรุณา อสฺส อตฺถีติ กรุณนฺติ สปุพฺพภาคกรุณชฺฌานํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กรุณาย จ กรุณาปุพฺพภาเค จ ฐิตา’’ติ. ยกาโร สนฺธิวเสน อาคโตติ อาห ‘‘เยเตติ เอเต’’ติ. อรหตฺตโต ปฏฺฐาย สตฺตโมติ สกทาคามี. สกทาคามึ อุปาทายาติ สกทาคามิภาวํ ปฏิจฺจ. สกทาคามิสฺส หิ ปญฺจินฺทฺริยานิ สกทาคามิภาวํ ปฏิจฺจ มุทูนิ นาม โหนฺติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

မင်း၏ ပစ္စုပ္ပန်၊ သံသရာ အကျိုးစီးပွားတို့ကို ရှေးဦးစွာ စီမံပေးတတ်သောကြောင့် 'purohito' (ပုရောဟိတ်) မည်၏။ 'kodhāmagandhena' ဟူသည် ဒေါသတည်းဟူသော ပုပ်စပ်သောအနံ့ဖြင့်။ 'karuṇā' ဟူသည် ကရုဏာစိတ်ရှိသောသူ၊ (ဤနေရာ၌) ကရုဏာ ဟူသော စကားဖြင့် ရှေ့ပြေးဖြစ်သော ကရုဏာဈာန်ကို မိန့်ဆိုလိုသောကြောင့် 'karuṇāya ca karuṇāpubbabhāge ca ṭhitā' (ကရုဏာ၌လည်းကောင်း၊ ကရုဏာ၏ ရှေ့အဖို့ဖြစ်သော အကျင့်၌လည်းကောင်း တည်ကုန်လျက်) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'y' သဒ္ဒါသည် သန္ဓိစပ်ခြင်းကြောင့် ရောက်လာသောအက္ခရာ ဖြစ်သောကြောင့် 'yete' ဟူသည် 'ete' (ဤသူတို့) ကို မိန့်ဆိုလိုရင်း ဖြစ်ကြောင်း 'yete' ဟူသည် 'ete' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အရဟတ္တမဂ်မှ စ၍ ရေတွက်သော် သတ္တမမြောက် ဖြစ်သောသူသည် သကဒါဂါမိပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၏။ 'sakadāgāmiṃ upādāya' ဟူသည် သကဒါဂါမိအဖြစ်ကို စွဲ၍ (အမှီပြု၍) ဖြစ်၏။ သကဒါဂါမိပုဂ္ဂိုလ်၏ ဣန္ဒြေငါးပါးတို့သည် သကဒါဂါမိအဖြစ်ကို အမှီပြု၍ နူးညံ့သည် မည်ကုန်၏။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့သည် နားလည်လွယ်လှကုန်၏။

---

ธมฺมิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဓမ္မိကသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

---

ธมฺมิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဓမ္မိကဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

---

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ပထမပဏ္ဏာသက (ပထမကျမ်းငါးဆယ်) ပြီးဆုံးပါပြီ။

---

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသက

---

๖. มหาวคฺโค

၆. မဟာဝဂ်

---

๑. โสณสุตฺตวณฺณนา

၁. သောဏသုတ်အဖွင့်

---

๕๕. ฉฏฺฐสฺส [Pg.120] ปฐเม นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเนติ เอตฺถ กึ ตํ อาสนํ ปฐมเมว ปญฺญตฺตํ, อุทาหุ ภควนฺตํ ทิสฺวา ปญฺญตฺตนฺติ เจ? ภควโต ธรมานกาเล ปธานิกภิกฺขูนํ วตฺตเมตํ, ยทิทํ อตฺตโน วสนฏฺฐาเน พุทฺธาสนํ ปญฺญเปตฺวาว นิสีทนนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปธานิกภิกฺขู’’ติอาทิ. พุทฺธกาเล กิร ยตฺถ ยตฺถ เอโกปิ ภิกฺขุ วิหรติ, สพฺพตฺถ พุทฺธาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหติ. กสฺมา? ภควา หิ อตฺตโน สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ผาสุกฏฺฐาเน วิหรนฺเต มนสิ กโรติ – ‘‘อสุโก มยฺหํ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา คโต, อสกฺขิ นุ โข วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ, โน’’ติ. อถ นํ ปสฺสติ กมฺมฏฺฐานํ วิสฺสชฺเชตฺวา อกุสลวิตกฺกํ วิตกฺกยมานํ, ตโต ‘‘กถญฺหิ นาม มาทิสสฺส สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหรนฺตํ อิมํ กุลปุตฺตํ อกุสลวิตกฺกา อธิภวิตฺวา อนมตคฺเค วฏฺฏทุกฺเข สํสาเรสฺสนฺตี’’ติ ตสฺส อนุคฺคหตฺถํ ตตฺเถว อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา ตํ กุลปุตฺตํ โอวทิตฺวา อากาสํ อุปฺปติตฺวา ปุน อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คจฺฉติ. อเถวํ โอวทิยมานา เต ภิกฺขู จินฺตยึสุ ‘‘สตฺถา อมฺหากํ มนํ ชานิตฺวา อาคนฺตฺวา อมฺหากํ สมีเป ฐิตํเยว อตฺตานํ ทสฺเสติ. ตสฺมึ ขเณ, ‘ภนฺเต, อิธ นิสีทถ นิสีทถา’ติ อาสนปริเยสนํ นาม ภาโร’’ติ. เต อาสนํ ปญฺญเปตฺวาว วิหรนฺติ. ยสฺส ปีฐํ อตฺถิ, โส ตํ ปญฺญเปติ. ยสฺส นตฺถิ, โส มญฺจํ วา ผลกํ วา ปาสาณํ วา วาลิกาปุญฺชํ วา ปญฺญเปติ. ตํ อลภมานา ปุราณปณฺณานิปิ สํกฑฺฒิตฺวา ตตฺถ ปํสุกูลํ ปตฺถริตฺวา ฐเปนฺติ.

၅၅. ခြောက်ခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ် (သောဏသုတ်) ၌ 'nisīdi bhagavā paññatte āsane' (မြတ်စွာဘုရားသည် ပြင်ဆင်အပ်သော အာသန၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏) ဟူသည်တွင် - ထိုအာသန (နေရာ) သည် ကြိုတင်၍ ပြင်ဆင်အပ်သလော သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရ၍ ပြင်ဆင်အပ်သလောဟု မေးသော် - မြတ်စွာဘုရား ထင်ရှားရှိတော်မူစဉ်အခါက ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်သော ရဟန်းတို့၏ ဝတ်ပတ်ဝတ်တရား ဖြစ်သည်။ မိမိတို့ နေထိုင်ရာအရပ်၌ ဘုရားရှင်အတွက် နေရာထိုင်ခင်းကို အမြဲပြင်ဆင်ထားလေ့ရှိကြောင်း ပြသလိုသဖြင့် 'padhānikabhikkhū' (ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်သော ရဟန်းတို့) အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား လက်ထက်တော်၌ ရဟန်းတစ်ပါးတည်း သီတင်းသုံးရာ အရပ်ပင် ဖြစ်စေကာမူ ခပ်သိမ်းသော အရပ်တို့၌ မြတ်စွာဘုရားအတွက် နေရာထိုင်ခင်းကို ပြင်ဆင်ထားမြဲ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိအထံမှ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ယူ၍ သင့်တော်ရာအရပ်၌ သီတင်းသုံးနေကြသော ရဟန်းတို့ကို - "ဤရဟန်းသည် ငါ့ထံမှ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ယူ၍ သွားချေပြီ၊ တရားထူးကို ရအောင် အားထုတ်နိုင်ပါ့မလား သို့မဟုတ် မစွမ်းနိုင်ဘူးလား" ဟု နှလုံးသွင်းတော်မူတတ်၏။ ထိုအခါ ထိုရဟန်းသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို စွန့်ပယ်၍ အကုသိုလ်ဝိတက်တို့ကို ကြံစည်နေသည်ကို မြင်တော်မူလျှင် "ငါကဲ့သို့သော ဆရာသမား၏ ထံပါး၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ယူ၍ သီတင်းသုံးနေပါလျက် ဤအမျိုးကောင်းသားကို အကုသိုလ်ဝိတက်တို့က လွှမ်းမိုး၍ အစမရှိသော သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲ၌ အဘယ်ကြောင့် ကျင်လည်စေဘိသနည်း" ဟု ထိုရဟန်းအား ချီးမြှောက်ခြင်းငှာ ထိုအရပ်၌ပင် ကိုယ်တော်ကို ထင်ရှားပြသကာ ထိုအမျိုးကောင်းသားကို ဆုံးမတော်မူပြီးလျှင် ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်၍ မိမိသီတင်းသုံးရာအရပ်သို့ ပြန်ကြွတော်မူတတ်၏။ ဤကဲ့သို့ ဆုံးမတော်မူသည်ရှိသော် ထိုရဟန်းတို့သည် "မြတ်စွာဘုရားသည် ငါတို့၏ စိတ်အကြံကို သိတော်မူ၍ ကြွလာကာ ငါတို့၏အပါး၌ ကိုယ်တော်ကို ထင်ရှားပြတော်မူ၏။ ထိုအခိုက်အတန့်၌ 'အရှင်ဘုရား၊ ဤနေရာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူပါ၊ သီတင်းသုံးတော်မူပါ' ဟု နေရာထိုင်ခင်း ရှာဖွေရခြင်းသည် ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး ဖြစ်ပေသည်" ဟု ကြံစည်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းတို့သည် နေရာထိုင်ခင်းကို ပြင်ဆင်ထားလျက်သာ နေထိုင်ကြကုန်၏။ ညောင်စောင်း (ခုံ) ရှိသောသူသည် ထိုညောင်စောင်းကို ပြင်ဆင်ထား၏။ မရှိသောသူသည် အိပ်ရာ (ခုတင်) ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ပျဉ်ချပ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကျောက်ဖျာကိုသော်လည်းကောင်း၊ သဲပုံကိုသော်လည်းကောင်း ပြင်ဆင်ထား၏။ ထိုမျှပင် မရရှိနိုင်သောသူတို့သည် သစ်ရွက်ဟောင်းတို့ကို စုစည်း၍ ထိုအပေါ်၌ ပံ့သုကူသင်္ကန်းကို ဖြန့်ခင်း၍ ထားကြကုန်၏။

---

สตฺต สราติ – ฉชฺโช, อุสโภ, คนฺธาโร, มชฺฌิโม, ปญฺจโม, เธวโต, นิสาโทติ เอเต สตฺต สรา. ตโย คามาติ – ฉชฺชคาโม, มชฺฌิมคาโม, สาธารณคาโมติ ตโย คามา, สมูหาติ อตฺโถ. มนุสฺสโลเก วีณาวาทนา เอเกกสฺส สรสฺส วเสน ตโย ตโย มุจฺฉนาติ กตฺวา เอกวีสติ มุจฺฉนา. เทวโลเก วีณาวาทนา ปน สมปญฺญาส มุจฺฉนาติ วทนฺติ. ตตฺถ หิ เอเกกสฺส สรสฺส วเสน สตฺต [Pg.121] สตฺต มุจฺฉนา, อนฺตรสฺส สรสฺส จ เอกาติ สมปญฺญาส มุจฺฉนา. เตเนว สกฺกปญฺหสุตฺตสํวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๔๕) ‘‘สมปญฺญาส มุจฺฉนา มุจฺเฉตฺวา’’ติ ปญฺจสิขสฺส วีณาวาทนํ ทสฺเสนฺเตน วุตฺตํ. ฐานา เอกูนปญฺญาสาติ เอเกกสฺเสว สรสฺส สตฺต สตฺต ฐานเภทา, ยโต สรสฺส มณฺฑลตาววตฺถานํ โหติ. เอกูนปญฺญาสฏฺฐานวิเสโส ติสฺโส ทุเว จตสฺโส จตสฺโส ติสฺโส ทุเว จตสฺโสติ ทฺวาวีสติ สุติเภทา จ อิจฺฉิตา.

အသံ ခုနစ်ပါး - ဆဇ္ဇ၊ ဥသဘ၊ ဂန္ဓာရ၊ မဇ္ဈိမ၊ ပဉ္စမ၊ ဓေဝတ၊ နိသာဒ ဟူသော ဤခုနစ်ပါးသော အသံတို့တည်း။ ဂါမ သုံးပါး - ဆဇ္ဇဂါမ၊ မဇ္ဈိမဂါမ၊ သာဓာရဏဂါမ ဟူသော ဂါမ သုံးပါးတို့တည်း၊ အပေါင်းအစုဟု အနက်ရ၏။ လူ့ပြည်၌ စောင်းတီးရာတွင် အသံ တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ၏ အစွမ်းဖြင့် မုစ္ဆနာ (အသံတိုးတက်ခြင်း) သုံးပါးစီ ပြုခြင်းကြောင့် မုစ္ဆနာ နှစ်ဆယ့်တစ်ပါး ဖြစ်၏။ နတ်ပြည်၌ စောင်းတီးရာ၌မူ မုစ္ဆနာ ငါးဆယ် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုနတ်ပြည်၌ကား အသံ တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ၏ အစွမ်းဖြင့် မုစ္ဆနာ ခုနစ်ပါးစီနှင့် အကြားအသံ၏ မုစ္ဆနာ တစ်ပါးအားဖြင့် မုစ္ဆနာ ငါးဆယ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် သက္ကပဥှသုတ်အဋ္ဌကထာ၌ (ဒီ၊ နိ၊ ဋ္ဌ၊ ၂။၃၄၅) ပဉ္စသိခနတ်သား၏ စောင်းတီးပုံကို ပြလိုသဖြင့် 'မုစ္ဆနာ ငါးဆယ်တို့ကို ထွက်ပေါ်စေ၍' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ 'ဌာန လေးဆယ့်ကိုးပါး' ဟူသည် အသံတစ်ခုချင်းစီ၏ ခုနစ်ပါးစီသော ဌာနအပြားတို့တည်း၊ ထိုမှ အသံ၏ စက်ဝန်းသဖွယ် တည်မြဲခြင်း ဖြစ်၏။ လေးဆယ့်ကိုးပါးသော ဌာနထူးတို့၌ သုံးပါး၊ နှစ်ပါး၊ လေးပါး၊ လေးပါး၊ သုံးပါး၊ နှစ်ပါး၊ လေးပါး ဟူ၍ နှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော သုတိအပြားတို့ကိုလည်း အလိုရှိအပ်ကုန်၏။

---

อติคาฬฺหํ อารทฺธนฺติ ถินมิทฺธฉมฺภิตตฺตานํ วูปสมตฺถํ อติวิย อารทฺธํ. สพฺพตฺถ นิยุตฺตา สพฺพตฺถิกา. สพฺเพน วา ลีนุทฺธจฺจปกฺขิเยน อตฺเถตพฺพา สพฺพตฺถิกา. สมโถเยว สมถนิมิตฺตํ. เอวํ เสเสสุปิ. ขยา ราคสฺส วีตราคตฺตาติ เอตฺถ ยสฺมา พาหิรโก กาเมสุ วีตราโค น ขยา ราคสฺส วีตราโค สพฺพโส อวิปฺปหีนราคตฺตา. วิกฺขมฺภิตราโค หิ โส. อรหา ปน ขยา เอว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ขยา ราคสฺส วีตราคตฺตา’’ติ. เอส นโย โทสโมเหสุปิ.

'လွန်စွာ အားထုတ်အပ်သော' ဟူသည် ထိနမိဒ္ဓနှင့် တုန်လှုပ်ချောက်ချားခြင်း ကင်းငြိမ်းစိမ့်သောငှာ အလွန်အမင်း အားထုတ်အပ်သော။ ခပ်သိမ်းသော အရာ၌ ယှဉ်အပ်သောကြောင့် 'သဗ္ဗတ္ထိက' မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုင်းမှိုင်းခြင်း၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း အဖို့ရှိသော တရားအားလုံးနှင့် ကင်းကွာစေအပ်သောကြောင့် 'သဗ္ဗတ္ထိက' မည်၏။ သမထသည်သာလျှင် သမထနိမိတ် ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော တရားတို့၌လည်း ဤနည်းတူ သိအပ်၏။ 'ရာဂ ကုန်ခြင်းကြောင့် ရာဂကင်းသောသူ' ဟူသော ဤစကား၌ သာသနာပ၌ ကာမတို့၌ ရာဂကင်းသော သူသည် ရာဂကို အကြွင်းမဲ့ မပယ်ရသေးသောကြောင့် ရာဂကုန်ခြင်းကြောင့် ရာဂကင်းသူ မဟုတ်ပေ။ ထိုသူသည် ရာဂကို စိတ်ကွယ်ရာ၌ ထားအပ်သောသူ (ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်ဖြင့် ပယ်အပ်သောသူ) မျှသာ ဖြစ်၏။ ရဟန္တာသည်ကား ရာဂကုန်ခြင်းကြောင့်သာ ရာဂကင်းသူ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ရာဂ ကုန်ခြင်းကြောင့် ရာဂကင်းသောသူ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဤနည်းသည် ဒေါသ၊ မောဟတို့၌လည်း ဖြစ်၏။

---

ลาภสกฺการสิโลกํ นิกามยมาโนติ เอตฺถ ลพฺภติ ปาปุณียตีติ ลาโภ, จตุนฺนํ ปจฺจยานเมตํ อธิวจนํ. สกฺกจฺจํ กาตพฺโพติ สกฺกาโร. ปจฺจยา เอว หิ ปณีตปณีตา สุนฺทรสุนฺทรา อภิสงฺขริตฺวา กตา ‘‘สกฺกาโร’’ติ วุจฺจติ, ยา จ ปเรหิ อตฺตโน คารวกิริยา, ปุปฺผาทีหิ วา ปูชา. สิโลโกติ วณฺณภณนํ. ตํ ลาภญฺจ, สกฺการญฺจ, สิโลกญฺจ, นิกามยมาโน, ปวตฺตยมาโนติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘จตุปจฺจยลาภญฺจ…เป… ปตฺถยมาโน’’ติ.

'လာဘသက္ကာရသိလောကကို တောင့်တသောသူ' ဟူသော ဤစကား၌ ရအပ် ရောက်အပ်သောကြောင့် 'လာဘ' မည်၏၊ ဤသည်ကား ပစ္စည်းလေးပါးတို့၏ အမည်တည်း။ ရိုသေစွာ ပြုအပ်သောကြောင့် 'သက္ကာရ' မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ကောင်းမြတ်လှစွာသော၊ လှပတင့်တယ်လှစွာသော ပစ္စည်းတို့ကို စီရင်၍ ပြုအပ်သည်ကို 'သက္ကာရ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ သူတစ်ပါးတို့က မိမိအား ရိုသေမှုကို ပြုခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ ပန်းစသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်ခြင်းသော်လည်းကောင်း (သက္ကာရ မည်၏)။ 'သိလောက' ဟူသည် ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ထို လာဘ၊ သက္ကာရ၊ သိလောကတို့ကို တောင့်တသည်ဖြစ်၍ ဖြစ်စေသည်ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ပစ္စည်းလေးပါး လာဘ်ကိုလည်းကောင်း ...ပ... တောင့်တသည်ဖြစ်၍' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

---

ถูณนฺติ ปสูนํ พนฺธนตฺถาย นิขาตตฺถมฺภสงฺขาตํ ถูณํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

'တိုင်' ဟူသည် တိရစ္ဆာန်တို့ကို ချည်နှောင်ရန် စိုက်ထူအပ်သော တိုင်ကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားသည် နားလည်လွယ်လှ၏။

---

โสณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သောဏသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๒. ผคฺคุนสุตฺตวณฺณนา

၂. ဖဂ္ဂုနသုတ်အဖွင့်

---

๕๖. ทุติเย สมโธสีติ สมนฺตโต อโธสิ. สพฺพภาเคน ปริผนฺทนจลนากาเรน อปจิตึ ทสฺเสติ. วตฺตํ กิเรตํ พาฬฺหคิลาเนนปิ วุฑฺฒตรํ [Pg.122] ทิสฺวา อุฏฺฐิตากาเรน อปจิติ ทสฺเสตพฺพา. เตน ปน ‘‘มา จลิ มา จลี’’ติ วตฺตพฺโพ, ตํ ปน จลนํ อุฏฺฐานาการทสฺสนํ โหตีติ อาห ‘‘อุฏฺฐานาการํ ทสฺเสตี’’ติ. สนฺติมานิ อาสนานีติ ปฐมเมว ปญฺญตฺถาสนํ สนฺธาย วทติ. พุทฺธกาลสฺมิญฺหิ เอกสฺสปิ ภิกฺขุโน วสนฏฺฐาเน – ‘‘สเจ สตฺถา อาคจฺฉิสฺสติ, อาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหตู’’ติ อนฺตมโส ผลกมตฺตมฺปิ ปณฺณสนฺถารมตฺตมฺปิ ปญฺญตฺตเมว. ขมนียํ ยาปนียนฺติ กจฺจิ ทุกฺขํ ขมิตุํ, อิริยาปถํ วา ยาเปตุํ สกฺกาติ ปุจฺฉติ. สีสเวทนาติ กุโตจิ นิกฺขมิตุํ อลภมาเนหิ วาเตหิ สมุฏฺฐาปิตา พลวติโย สีสเวทนา โหนฺติ.

၅၆. ဒုတိယသုတ်၌ 'သမဓေါသိ' ဟူသည် ထက်ဝန်းကျင်မှ တုန်လှုပ်၏။ ကိုယ်အင်္ဂါ အစိတ်အပိုင်းအားလုံး တုန်လှုပ်ခြင်း၊ လှုပ်ရှားခြင်း အခြင်းအရာဖြင့် အရိုအသေပြုခြင်းကို ပြ၏။ ပြင်းစွာ ဖျားနာနေသော သူသည်ပင် မိမိထက် ကြီးသူကို မြင်လျှင် ထမည့်အခြင်းအရာဖြင့် အရိုအသေ ပြုအပ်သည်ဟူသော ဤသည်ကား ဝတ်တရား ဖြစ်သတတ်။ ထိုသို့ လှုပ်ရှားလျှင် ထို (ကြီးသူ) က 'မလှုပ်ပါနှင့်၊ မလှုပ်ပါနှင့်' ဟု တားမြစ်ရမည်၊ ထိုလှုပ်ရှားခြင်းသည်ကား ထမည့်အခြင်းအရာကို ပြခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် 'ထမည့်အခြင်းအရာကို ပြ၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'ဤနေရာတို့သည် ရှိကုန်၏' ဟူသည် ရှေးဦးစွာကပင် ပြင်ဆင်ထားအပ်သော နေရာကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုသည်။ မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ တစ်ပါးတည်းသော ရဟန်း၏ သီတင်းသုံးရာ ကျောင်း၌ပင်— 'အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူပါက နေရာသည် ပြင်ဆင်ပြီး ဖြစ်ပါစေ' ဟု အနည်းဆုံး ပျဉ်ချပ်မျှကိုလည်းကောင်း၊ သစ်ရွက်ခင်းမျှကိုလည်းကောင်း ပြင်ဆင်ထားအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ 'သည်းခံနိုင်ပါ၏လော၊ မျှတနိုင်ပါ၏လော' ဟူသည် ဆင်းရဲဒုက္ခကို သည်းခံနိုင်ပါ၏လော၊ သို့မဟုတ် ဣရိယာပုထ်ကို မျှတစေနိုင်ပါ၏လောဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဦးခေါင်းကိုက်ခဲခြင်း' ဟူသည် တစ်စုံတစ်ရာမှ ထွက်ခွာခွင့်မရသော လေတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြင်းထန်လှသော ဦးခေါင်းကိုက်ခဲခြင်းတို့ ဖြစ်၏။

---

ผคฺคุนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဖဂ္ဂုနသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๒. ฉฬภิชาติสุตฺตวณฺณนา

၂. ဆဠာဘိဇာတိသုတ်အဖွင့်

---

๕๗. ตติเย อภิชาติโยติ เอตฺถ อภิ-สทฺโท อุปสคฺคมตฺตํ, น อตฺถวิเสสโชตโกติ อาห ‘‘ฉ ชาติโย’’ติ. อภิชายตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

၅၇. တတိယသုတ်၌ 'အဘိဇာတိ' ဟူသော ဤစကား၌ 'အဘိ' သဒ္ဒါသည် ဥပသာရမျှသာ ဖြစ်၏၊ အနက်ထူးကို ပြသည်မဟုတ်၊ ထို့ကြောင့် 'အမျိုးအစား ခြောက်ပါး (ဇာတိ ခြောက်ပါး)' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'အဘိဇာယတိ' ဟူသော ဤစကား၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

---

อุรพฺเภ หนนฺตีติ โอรพฺภิกา. เอวํ สูกริกาทโย เวทิตพฺพา. โรเทนฺติ กุรุรกมฺมนฺตตาย สปฺปฏิพทฺเธ สตฺเต อสฺสูนิ โมเจนฺตีติ รุทฺทา, เต เอว ลุทฺทา ร-การสฺส ล-การํ กตฺวา. อิมินา อญฺเญปิ เย เกจิ มาควิกา เนสาทา วุตฺตา, เต ปาปกมฺมปฺปสุตตาย ‘‘กณฺหาภิชาตี’’ติ วทติ.

သိုးတို့ကို သတ်တတ်သောကြောင့် 'ဩရဗ္ဘိက (သိုးသတ်သမား)' မည်၏။ ဤနည်းတူ ဝက်သတ်သမား စသည်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ ကြမ်းကြုတ်သော အမှုရှိသည်ဖြစ်၍ မိမိနှင့် ပတ်သက်နေသော သတ္တဝါတို့ကို ငိုကြွေးစေတတ်သောကြောင့်၊ မျက်ရည်ကျစေတတ်သောကြောင့် 'ရုဒ္ဒ (ကြမ်းကြုတ်သူ)' မည်၏၊ ထိုသူတို့သည်ပင် 'ရ' အက္ခရာကို 'လ' အက္ခရာ ပြုခြင်းကြောင့် 'လုဒ္ဒ (မုဆိုး)' မည်ကုန်၏။ ဤမုဆိုး ဟူသော စကားဖြင့် အခြားသော သမင်လိုက်သောသူ၊ တောလိုက်မုဆိုး စသူတို့ကိုလည်း မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ထိုသူတို့သည် မကောင်းမှု၌ လုံ့လပြုသောကြောင့် 'မည်းညစ်သော အမျိုးအစား (ကဏှာဘိဇာတိ)' ဖြစ်သည်ဟု မိန့်တော်မူ၏။

---

ภิกฺขูติ จ พุทฺธสาสเน ภิกฺขู. เต กิร สจฺฉนฺทราเคน ปริภุญฺชนฺตีติ อธิปฺปาเยน จตูสุ ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺตีติ ‘‘กณฺฏกวุตฺติกา’’ติ วทติ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา เต ปณีเต ปจฺจเย ปฏิเสวนฺตีติ ตสฺส มิจฺฉาคาโห. ญายลทฺเธปิ ปจฺจเย ภุญฺชมานา อาชีวกสมยสฺส วิโลมคฺคาหิตาย ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺติ นามาติ วทตีติ. อถ วา กณฺฏกวุตฺติกา เอวํนามกา เอเก ปพฺพชิตา, เย สวิเสสํ อตฺตกิลมถานุโยคํ อนุยุตฺตา. ตถา หิ เต กณฺฏเก วตฺตนฺตา วิย โหนฺตีติ ‘‘กณฺฏกวุตฺติกา’’ติ วุตฺตา. อิมเมว จ อตฺถวิกปฺปํ สนฺธายาห ‘‘กณฺฏกวุตฺติกาติ สมณา นาเมเต’’ติ.

'ရဟန်းတို့' ဟူသည်ကား ဗုဒ္ဓသာသနာတော်ရှိ ရဟန်းတို့တည်း။ ထိုရဟန်းတို့သည် မိမိတို့ အလိုဆန္ဒ ရာဂဖြင့် သုံးဆောင်ကြကုန်၏ဟူသော အယူအဆဖြင့် ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ဆူးတို့ကို ထည့်၍ စားကြကုန်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် 'ဆူးစားသူတို့ (ကဏ္ဍကဝုတ္တိက)' ဟု မိန့်ဆိုကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ထိုရဟန်းတို့သည် မွန်မြတ်သော ပစ္စည်းတို့ကို သုံးဆောင်ကြသောကြောင့် ထိုအာဇီဝက၏ မှားယွင်းသော စွဲလမ်းမှု ဖြစ်၏။ တရားသဖြင့် ရအပ်သော ပစ္စည်းတို့ကို သုံးဆောင်စေကာမူ အာဇီဝက ဝါဒ၏ ဖောက်ပြန်စွာ စွဲလမ်းမှုကြောင့် ပစ္စည်းတို့၌ ဆူးတို့ကို ထည့်၍ စားကြကုန်၏ဟူ၍ မိန့်ဆိုကြကုန်သတတ်။ သို့မဟုတ် 'ကဏ္ဍကဝုတ္တိက' အမည်ရှိသော အချို့ ရာထူးမဲ့ ရသေ့ ရဟန်းတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည် ထူးခြားသော အတ္တကိလမထာနုယောဂကို အားထုတ်ကြကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသူတို့သည် ဆူးပေါ်၌ နေထိုင်သကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် 'ကဏ္ဍကဝုတ္တိက' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤအနက်အပြားကိုပင် ရည်ညွှန်း၍ 'ကဏ္ဍကဝုတ္တိက မည်သည်ကား ထိုသို့သော သမဏတို့တည်း' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

---

โลหิตาภิชาติ [Pg.123] นาม นิคณฺฐา เอกสาฏกาติ วุตฺตา. เต กิร ฐตฺวา ภุญฺชนนหานปฺปฏิกฺเขปาทิวตสมาโยเคน ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปณฺฑรตรา.

'နီသော အမျိုးအစား (လောဟိတာဘိဇာတိ)' ဟူသည် ကုန်းနေ နိဂဏ္ဌများနှင့် ပုဆိုးတစ်ထည် ဝတ်သောသူတို့ကို မိန့်ဆိုသည်။ ထိုသူတို့သည် မတ်တတ်ရပ်၍ စားခြင်း၊ ရေချိုးခြင်းကို တားမြစ်ခြင်း စသော အကျင့်ဝတ်တို့၌ ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ရှေးဦးစွာသော အမျိုးအစား နှစ်ပါးတို့ထက် ပိုမို ဖြူစင်ကုန်သတတ်။

---

อเจลกสาวกาติ อาชีวกสาวเก วทติ. เต กิร อาชีวกลทฺธิยา สุวิสุทฺธจิตฺตตาย นิคณฺเฐหิปิ ปณฺฑรตรา. เอวญฺจ กตฺวา อตฺตโน ปจฺจยทายเก นิคณฺเฐหิปิ เชฏฺฐกตเร กโรติ.

'အစေလကသာဝက' ဟူသည် အာဇီဝကသာဝကတို့ကို မိန့်ဆိုသည်။ ထိုသူတို့သည် အာဇီဝက အယူဝါဒအားဖြင့် အလွန် စင်ကြယ်သော စိတ်ရှိသောကြောင့် နိဂဏ္ဌတို့ထက်ပင် ပိုမို ဖြူစင်ကုန်သတတ်။ ဤသို့ ပြုခြင်းဖြင့် မိမိအား ပစ္စည်းလှူဒါန်းသော အလှူရှင်တို့ကို နိဂဏ္ဌတို့ထက်ပင် ပိုမို ကြီးမြတ်သူ ဖြစ်စေကုန်၏။

---

อาชีวกา อาชีวกินิโย ‘‘สุกฺกาภิชาตี’’ติ วุตฺตา. เต กิร ปุริเมหิ จตูหิ ปณฺฑรตรา. นนฺทาทโย หิ ตถารูปํ อาชีวกปฺปฏิปตฺตึ อุกฺกํสํ ปาเปตฺวา ฐิตา, ตสฺมา นิคณฺเฐหิ อาชีวกสาวเกหิ จ ปณฺฑรตราติ ‘‘ปรมสุกฺกาภิชาตี’’ติ วุตฺตา.

'ဖြူသော အမျိုးအစား (သုက္ကာဘိဇာတိ)' ဟု အာဇီဝကနှင့် အာဇီဝကမတို့ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုသူတို့သည် ရှေးဦးစွာသော အမျိုးအစား လေးပါးတို့ထက် ပိုမို ဖြူစင်ကုန်သတတ်။ စင်စစ်သော်ကား နန္ဒစသော အာဇီဝကတို့သည် ထိုသို့သော အာဇီဝက အကျင့်ကို လွန်ကဲသော အဖြစ်သို့ ရောက်စေလျက် တည်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် နိဂဏ္ဌတို့ထက်လည်းကောင်း၊ အာဇီဝကသာဝကတို့ထက်လည်းကောင်း ပိုမို ဖြူစင်သောကြောင့် 'အလွန် ဖြူစင်သော အမျိုးအစား (ပရမသုက္ကာဘိဇာတိ)' ဟု မိန့်ဆိုအပ်ကုန်၏။

---

พิลํ โอลคฺเคยฺยุนฺติ มํสภาคํ นฺหารุนา วา เกนจิ วา คนฺถิตฺวา ปุริสสฺส หตฺเถ วา เกเส วา โอลมฺพนวเสน พนฺเธยฺยุํ. อิมินา สตฺถธมฺมํ นาม ทสฺเสติ. สตฺถวาโห กิร มหากนฺตารํ ปฏิปนฺโน อนฺตรามคฺเค โคเณ มเต มํสํ คเหตฺวา สพฺเพสํ สตฺถิกานํ ‘‘อิทํ ขาทิตฺวา เอตฺตกํ มูลํ ทาตพฺพ’’นฺติ โกฏฺฐาสํ โอลมฺพติ. โคณมํสํ นาม ขาทนฺตาปิ อตฺถิ, อขาทนฺตาปิ อตฺถิ, ขาทนฺตาปิ มูลํ ทาตุํ สกฺโกนฺตาปิ อสกฺโกนฺตาปิ. สตฺถวาโห เยน มูเลน โคโณ คหิโต, ตํ มูลํ สตฺถิเกหิ ธารณตฺถํ สพฺเพสํ พลกฺกาเรน โกฏฺฐาสํ ทตฺวา มูลํ คณฺหาติ. อยํ สตฺถธมฺโม.

"Bilaṃ olaggeyyuṃ" ဟူသည်မှာ အသားတုံးကို အကြောဖြင့်ဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ခုဖြင့်ဖြစ်စေ ချည်နှောင်၍ လူ၏လက်၌သော်လည်းကောင်း၊ ဆံပင်၌သော်လည်းကောင်း တွဲလွဲဆွဲထားခြင်းဖြင့် ချည်နှောင်ကြကုန်ရာ၏။ ဤစကားဖြင့် သတ္ထဓမ္မ (ကုန်သည်တို့၏ ထုံးစံ) မည်သည်ကို ပြ၏။ ကုန်သည်ခေါင်းဆောင်သည် တောအုပ်ကြီးသို့ ဝင်ရောက်စဉ် လမ်းခုလတ်၌ နွားသေသောအခါ အသားကိုယူ၍ လှည်းဖော်အားလုံးတို့အား "ဤအသားကို စား၍ ဤမျှသော အဖိုးကို ပေးရမည်" ဟု အစုပုံကို တွဲလွဲဆွဲထား (ခွဲဝေပေး) တတ်၏။ นွားသားကို စားသူလည်းရှိ၏၊ မစားသူလည်းရှိ၏၊ စားသော်လည်း အဖိုးကို ပေးနိုင်သူရှိသကဲ့သို့ မပေးနိုင်သူလည်း ရှိ၏။ ကုန်သည်ခေါင်းဆောင်သည် နွားကို မည်သည့်တန်ဖိုးဖြင့် ဝယ်ယူခဲ့သနည်း၊ ထိုတန်ဖိုးကို လှည်းဖော်တို့က ကျခံစေရန် အားလုံးတို့အား အဓမ္မ ဝေစုပေး၍ တန်ဖိုးကို ယူ၏။ ဤသည်ကား သတ္ထဓမ္မ ဖြစ်၏။

---

กณฺหาภิชาติโย สมาโนติ กณฺเห นีจกุเล ชาโต หุตฺวา. กณฺหธมฺมนฺติ ปจฺจตฺเต อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘กณฺหสภาโว หุตฺวา อภิชายตี’’ติ, ตํ อนฺโตคธเหตุอตฺถํ ปทํ, อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. ตสฺมา กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายตีติ กาฬกํ ทสทุสฺสีลฺยธมฺมํ อุปฺปาเทติ. สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายตีติ เอตฺถาปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. โส หิ ‘‘อหํ ปุพฺเพปิ ปุญฺญานํ อกตตฺตา นีจกุเล นิพฺพตฺโต, อิทานิ ปุญฺญํ กริสฺสามี’’ติ ปุญฺญสงฺขาตํ ปณฺฑรธมฺมํ กโรติ.

"Kaṇhābhijātiyo samāno" ဟူသည်မှာ မည်းညစ်သော ယုတ်ညံ့သော အမျိုး၌ ဖြစ်ရသည်ဖြစ်၍။ "Kaṇhadhammaṃ" ဟူသည်မှာ မိမိ၌ ဖြစ်သော ဥပယောဂဝိဘတ်စကားဖြစ်သောကြောင့် "မည်းညစ်သော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်စေ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ ထိုစကားသည် အကြောင်းအနက်ကို ကိုယ်တွင်း၌ ဆောင်သောပုဒ်ဖြစ်၏၊ "ဖြစ်ပေါ်စေ၏" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် မည်းညစ်သောတရားကို ဖြစ်စေ၏ (kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati) ဟူသည်မှာ မည်းညစ်သော ဒုစရိုက်တရား ဆယ်ပါးကို ဖြစ်စေ၏။ "Sukkaṃ dhammaṃ abhijāyati" ဟူရာ၌လည်း ဤနည်းဖြင့် အနက်ကို သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုသူသည် "ငါသည် ရှေး၌လည်း ကောင်းမှုတို့ကို မပြုခဲ့ခြင်းကြောင့် ယုတ်ညံ့သော အမျိုး၌ ဖြစ်ရလေပြီ၊ ယခုအခါတွင်မူ ကောင်းမှုကို ပြုအံ့" ဟု ကုသိုလ်ဟု ဆိုအပ်သော ဖြူစင်သော တရားကို ပြု၏။

---

อกณฺหํ อสุกฺกํ นิพฺพานนฺติ สเจ กณฺหํ ภเวยฺย, กณฺหวิปากํ ทเทยฺย ยถา ทสวิธํ ทุสฺสีลฺยธมฺมํ. สเจ สุกฺกํ, สุกฺกวิปากํ ทเทยฺย ยถา ทานสีลาทิกุสลกมฺมํ. ทฺวินฺนมฺปิ อปฺปทานโต ‘‘อกณฺหํ อสุกฺก’’นฺติ วุตฺตํ. นิพฺพานญฺจ นาม อิมสฺมึ อตฺเถ อรหตฺตํ อธิปฺเปตํ ‘‘อภิชายตี’’ติ วจนโต[Pg.124]. ตญฺหิ กิเลสนิพฺพานนฺเต ชาตตฺตา นิพฺพานํ นาม ยถา ‘‘ราคาทีนํ ขยนฺเต ชาตตฺตา ราคกฺขโย, โทสกฺขโย, โมหกฺขโย’’ติ. ปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสน วา กิเลสานํ นิพฺพาปนโต นิพฺพานํ. ตํ เอส อภิชายติ ปสวติ. อิธาปิ หิ อนฺโตคธเหตุ อตฺถํ ‘‘ชายตี’’ติ ปทํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ชายตี’’ติ อิมสฺส ปาปุณาตีหิ อตฺถํ คเหตฺวาว ‘‘นิพฺพานํ ปาปุณาตี’’ติ วุตฺตํ. สุกฺกาภิชาติโย สมาโนติ สุกฺเก อุจฺจกุเล ชาโต หุตฺวา. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

"Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ" ဟူသည်မှာ အကယ်၍ မည်းညစ်သော (အကုသိုလ်) ဖြစ်ပါက ဒုစရိုက်တရား ဆယ်ပါးကဲ့သို့ မည်းညစ်သော အကျိုးကို ပေးရာ၏။ အကယ်၍ ဖြူစင်သော (ကုသိုလ်) ဖြစ်ပါက ဒါန၊ သီလ စသော ကုသိုလ်ကံကဲ့သို့ ဖြူစင်သော အကျိုးကို ပေးရာ၏။ ထိုနှစ်ပါးလုံး၏ အကျိုးကို မပေးတတ်သောကြောင့် "မမည်းမဖြူ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤအရာ၌ "နိဗ္ဗာန်" မည်သည်မှာ "ဖြစ်စေ၏ (abhijāyati)" ဟု မိန့်တော်မူသောကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရည်ရွယ်၏။ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်သည် ကိလေသာများ ငြိမ်းအေးရာ၌ ဖြစ်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန် မည်၏၊ "ရာဂ စသည်တို့ ကုန်ဆုံးရာ၌ ဖြစ်သောကြောင့် ရာဂက္ခယ၊ ဒေါသက္ခယ၊ မောဟက္ခယ" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ငြိမ်းအေးစေခြင်း အားဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ငြှိမ်းသတ်တတ်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန် မည်၏။ ထိုတရားကို ဤသူသည် ဖြစ်စေ၏၊ ရရှိစေ၏။ ဤအရာ၌လည်း "jāyati" ဟူသော ပုဒ်သည် အကြောင်းအနက်ကို ကိုယ်တွင်း၌ ဆောင်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူ "jāyati" ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို "ရောက်၏" ဟု ယူ၍သာလျှင် "နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "Sukkābhijātiyo samāno" ဟူသည်မှာ ဖြူစင်သော မြင့်မြတ်သော အမျိုး၌ ဖြစ်ရသည်ဖြစ်၍။ ဤအရာ၌ ကြွင်းသောစကားသည် အလွယ်တကူ သိနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏။

---

ฉฬภิชาติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဆဠာဘိဇာတိသုတ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๔. อาสวสุตฺตวณฺณนา

၄. အာသဝသုတ် အဖွင့်

---

๕๘. จตุตฺเถ สํวเรนาติ สํวเรน เหตุภูเตน วา. อิธาติ อยํ อิธ-สทฺโท สพฺพาการโต อินฺทิยสํวรสํวุตสฺส ปุคฺคลสฺส สนฺนิสฺสยภูตสาสนปริทีปโน, อญฺญสฺส ตถาภาวปฺปฏิเสธโน วาติ วุตฺตํ ‘‘อิธาติ อิธสฺมึ สาสเน’’ติ. ปฏิสงฺขาติ ปฏิสงฺขาย. สงฺขา-สทฺโท ญาณโกฏฺฐาสปญฺญตฺติคณนาทีสุ ทิสฺสติ ‘‘สงฺขาเยกํ ปฏิเสวตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๖๘) หิ ญาเณ ทิสฺสติ. ‘‘ปปญฺจสญฺญาสงฺขา สมุทาจรนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๐๒, ๒๐๔) โกฏฺฐาเส. ‘‘เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สงฺขา สมญฺญา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๓๑๓-๑๓๑๕) ปญฺญตฺติยํ. ‘‘น สุกรํ สงฺขาตุ’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๑๒๘) คณนาย. อิธ ปน ญาเณ ทฏฺฐพฺโพ. เตเนวาห ‘‘ปฏิสญฺชานิตฺวา ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ อตฺโถ’’ติ. อาทีนวปจฺจเวกฺขณา อาทีนวปฏิสงฺขาติ โยชนา. สมฺปลิมฏฺฐนฺติ ฆํสิตํ. อนุพฺยญฺชนโสติ หตฺถปาทสิตอาโลกิตวิโลกิตาทิปฺปการภาคโส. ตญฺหิ อโยนิโสมนสิกโรโต กิเลสานํ อนุพฺยญฺชนโต ‘‘อนุพฺยญฺชน’’นฺติ วุจฺจติ. นิมิตฺตคฺคาโหติ อิตฺถิปุริสนิมิตฺตสฺส สุภนิมิตฺตาทิกสฺส วา กิเลสวตฺถุภูตสฺส นิมิตฺตสฺส คาโห. อาทิตฺตปริยาเยนาติ อาทิตฺตปริยาเย (สํ. นิ. ๔.๒๘; มหาว. ๕๔) อาคตนเยน เวทิตพฺโพ.

၅၈. စတုတ္ထသုတ်၌ "saṃvarena" ဟူသည်မှာ စောင့်စည်းခြင်း ဟူသော အကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း။ "Idha" ဟူသည်မှာ— ဤ "idha" သဒ္ဒါသည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဣန္ဒြေကို စောင့်စည်းအပ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ မှီရာဖြစ်သော သာသနာတော်ကို ညွှန်ပြတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသော သာသနာပပြင်ပ၌ ထိုသို့သောသဘော ရှိခြင်းကို တားမြစ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ဤသာသနာတော်၌" ဟု ဆိုအပ်၏။ "Paṭisaṅkhā" ဟူသည်မှာ ဆင်ခြင်၍။ "Saṅkhā" သဒ္ဒါကို ဉာဏ်၊ အဖို့အစု၊ ပညတ်၊ ရေတွက်ခြင်း စသည်တို့၌ တွေ့ရ၏၊ "ဆင်ခြင်၍ တစ်ခုကို မှီဝဲ၏" စသည်တို့၌ကား ဉာဏ်၌ တွေ့ရ၏။ "Papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti" စသည်တို့၌ကား အဖို့အစု၌ တွေ့ရ၏။ "ထိုထိုတရားတို့၏ သမုတ်ခြင်း ပညတ်ခြင်း" စသည်တို့၌ကား ပညတ်၌ တွေ့ရ၏။ "ရေတွက်ခြင်းငှာ မလွယ်ကူ" စသည်တို့၌ကား ရေတွက်ခြင်း၌ တွေ့ရ၏။ ဤအရာ၌မူ ဉာဏ်ကို ရှုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "သိရှိ၍ ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ ဟု အနက်ရ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အပြစ်ကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းဟူသည် "အပြစ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း" ဟူ၍ ဆက်စပ်အပ်၏။ "Sampalimaṭṭhaṃ" ဟူသည်မှာ ပွတ်သပ်အပ်သော။ "Anubyañjanaso" ဟူသည်မှာ လက်၊ ခြေ၊ ရယ်ပြုံးခြင်း၊ တည့်တည့်ကြည့်ခြင်း၊ တစောင်းကြည့်ခြင်း စသော အခြင်းအရာ အစိတ်အပိုင်းအားဖြင့်။ ထိုအခြင်းအရာသည် နှလုံးမသွင်းတတ်သောသူအား ကိလေသာတို့ကို နောက်သို့ လိုက်၍ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် "လက္ခဏာငယ်" ဟု ဆိုအပ်၏။ "Nimittaggāho" ဟူသည်မှာ မိန်းမနိမိတ်၊ ယောက်ျားနိမိတ် သို့မဟုတ် သုဘနိမိတ် စသော ကိလေသာ၏ တည်ရာဖြစ်သော နိမိတ်ကို စွဲယူခြင်း။ "Ādittapariyāyena" ဟူသည်မှာ အာဒိတ္တပရိယာယသုတ်၌ လာသောနည်းဖြင့် သိအပ်၏။

---

ยถา อิตฺถิยา อินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ, น เอวมิทํ, อิทํ ปน จกฺขุเมว อินฺทฺริยนฺติ จกฺขุนฺทฺริยํ. เตนาห ‘‘จกฺขุเมว อินฺทฺริย’’นฺติ. ยถา อาวาเฏ นิยตฏฺฐิติโก กจฺฉโป ‘‘อาวาฏกจฺฉโป’’ติ วุจฺจติ, เอวํ ตปฺปฏิพทฺธวุตฺติตาย ตํ ฐาโน [Pg.125] สํวโร จกฺขุนฺทฺริยสํวโร. เตนาห ‘‘จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร จกฺขุนฺทฺริยสํวโร’’ติ. นนุ จ จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร วา อสํวโร วา นตฺถิ. น หิ จกฺขุปสาทํ นิสฺสาย สติ วา มุฏฺฐสฺสจฺจํ วา อุปฺปชฺชติ. อปิจ ยทา รูปารมฺมณํ จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, ตทา ภวงฺเค ทฺวิกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเธ กิริยมโนธาตุ อาวชฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ. ตโต จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺจํ, ตโต วิปากมโนธาตุ สมฺปฏิจฺฉนกิจฺจํ, ตโต วิปากมโนวิญฺญาณธาตุ สนฺตีรณกิจฺจํ, ตโต กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ โวฏฺฐพฺพนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตทนนฺตรํ ชวนํ ชวติ. ตตฺถาปิ เนว ภวงฺคสมเย, น อาวชฺชนาทีนํ อญฺญตรสมเย จ สํวโร วา อสํวโร วา อตฺถิ. ชวนกฺขเณ ปน สเจ ทุสฺสีลฺยํ วา มุฏฺฐสฺสจฺจํ วา อญฺญาณํ วา อกฺขนฺติ วา โกสชฺชํ วา อุปฺปชฺชติ, อสํวโร โหติ. ตสฺมึ ปน สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ สํวโร โหติ, ตสฺมา ‘‘จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร’’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ชวเน อุปฺปชฺชมาโนปิ เหส…เป… จกฺขุนฺทฺริยสํวโรติ วุจฺจตี’’ติ.

အမျိုးသမီး၏ ဣန္ဒြေသည် ဣတ္ထိန္ဒြေ ဖြစ်သကဲ့သို့ ဤ (စက္ခုန္ဒြေ) သည် ထိုသို့မဟုတ်၊ ဤသည်ကား မျက်စိကိုယ်တိုင်သာလျှင် ဣန္ဒြေဖြစ်သောကြောင့် စက္ခုန္ဒြေ မည်၏။ ထို့ကြောင့် "မျက်စိကိုယ်တိုင်သာလျှင် ဣန္ဒြေဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တွင်း၌ အမြဲတည်ရှိသော လိပ်ကို "တွင်းလိပ်" ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို (စက္ခုန္ဒြေ) နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ထိုတည်ရာ (စက္ခုန္ဒြေ) ၌ စောင့်စည်းခြင်းသည် စက္ခုန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း မည်၏။ ထို့ကြောင့် "စက္ခုန္ဒြေ၌ စောင့်စည်းခြင်းသည် စက္ခုန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား စက္ခုန္ဒြေ၌ စောင့်စည်းခြင်း သို့မဟုတ် မစောင့်စည်းခြင်းဟူ၍ မရှိချေ။ စက္ခုပသာဒကို အမှီပြု၍ သတိဖြစ်စေ၊ သတိလွတ်ခြင်းဖြစ်စေ မဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ သို့သော်လည်း ရူပါရုံသည် မျက်စိ၏ အာရုံလမ်းကြောင်းသို့ ရောက်လာသောအခါ၊ ဘဝင်စိတ်သည် နှစ်ကြိမ်ဖြစ်၍ ချုပ်ပြီးလျှင် ကိရိယာမနောဓာတ်သည် ဆင်ခြင်ခြင်းကိစ္စ (အာဝဇ္ဇန်းကိစ္စ) ကို ပြီးစေလျက် ဖြစ်ပေါ်၍ ချုပ်ငြိမ်း၏။ ထိုနောက် စက္ခုဝိညာဉ်သည် မြင်ခြင်းကိစ္စကိုလည်းကောင်း၊ ထိုနောက် ဝိပါက်မနောဓာတ်သည် လက်ခံခြင်းကိစ္စကိုလည်းကောင်း၊ ထိုနောက် ဝိပါက်မနောဝိညာဏဓာတ်သည် စုံစမ်းခြင်းကိစ္စကိုလည်းကောင်း၊ ထိုနောက် ကိရိယာအဟိတ်မနောဝိညာဏဓာတ်သည် ဆုံးဖြတ်ခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေလျက် ဖြစ်ပေါ်၍ ချုပ်ငြိမ်း၏၊ ထိုနောက် အခြားမဲ့၌ ဇောသည် စော၏။ ထိုဇောဖြစ်ရာ၌လည်း ဘဝင်အခိုက်၌ဖြစ်စေ၊ အာဝဇ္ဇန်း စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုသော အခိုက်၌ဖြစ်စေ စောင့်စည်းခြင်း သို့မဟုတ် မစောင့်စည်းခြင်းဟူသည် မရှိပေ။ ဇောအခိုက်၌မူ အကယ်၍ သီလပျက်ခြင်း၊ သတိလွတ်ခြင်း၊ မသိခြင်း (အညာဏ)၊ မသည်းခံနိုင်ခြင်း (အခန္တိ) သို့မဟုတ် ပျင်းရိခြင်း (ကောသဇ္ဇ) ဖြစ်ပေါ်လျှင် မစောင့်စည်းခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုဇောအခိုက်၌ သီလစသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လျှင် စောင့်စည်းခြင်း ဖြစ်၏၊ သို့ဖြစ်ပါက "စက္ခုန္ဒြေ၌ စောင့်စည်းခြင်း" ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်းဟူမူ— "ဇော၌ ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း ဤစောင့်စည်းခြင်းကို...ပ... စက္ခုန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်းဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

---

อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา นคเร จตูสุ ทฺวาเรสุ อสํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆรทฺวารโกฏฺฐกคพฺภาทโย สุสํวุตา, ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ อรกฺขิตํ อโคปิตเมว โหติ. นครทฺวาเรน หิ ปวิสิตฺวา โจรา ยทิจฺฉกํ กเรยฺยุํ, เอวเมวํ ชวเน ทุสฺสีลฺยาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ตสฺมึ อสํวเร สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปิ. ยถา ปน นครทฺวาเรสุ สํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆราทโย อสํวุตา, ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ สุรกฺขิตํ สุโคปิตเมว โหติ. นครทฺวาเรสุ หิ ปิหิเตสุ โจรานํ ปเวโส นตฺถิ, เอวเมวํ ชวเน สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทฺวารมฺปิ สุคุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปิ, ตสฺมา ชวนกฺขเณ อุปฺปชฺชมาโนปิ จกฺขุนฺทฺริยสํวโรติ วุตฺโตติ.

ဤဆိုလိုရင်းကား - ဥပမာသော်ကား မြို့တံခါးလေးခုတို့ကို မပိတ်မဆို့ဘဲ မစောင့်စည်းဘဲ ထားအပ်ကုန်သည်ရှိသော် မြို့တွင်းရှိ အိမ်တံခါး၊ မုခ်ဦး၊ တိုက်ခန်း စသည်တို့ကို ကောင်းစွာ ပိတ်ဆို့ စောင့်စည်းထားသော်လည်း မြို့တွင်းရှိ ဥစ္စာပစ္စည်းအားလုံးသည် မစောင့်ရှောက်အပ်၊ မကွယ်ကာအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ခိုးသူတို့သည် မြို့တံခါးမှ ဝင်ရောက်၍ မိမိတို့ အလိုရှိသမျှ ပြုလုပ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့အတူပင် ဇောစိတ်၌ သီလမရှိခြင်း (ဒုသီလျ) စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ထိုသို့ စောင့်စည်းမှု မရှိသဖြင့် (မျက်စိစသော) တံခါးသည်လည်း မစောင့်ရှောက်အပ်သည် ဖြစ်၏၊ ဘဝင်စိတ်သည်လည်းကောင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်း (အာဝဇ္ဇန်း) စသော ဝီထိစိတ်တို့သည်လည်းကောင်း (မစောင့်ရှောက်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏)။ တစ်ဖန် ဥပမာသော်ကား မြို့တံခါးတို့ကို ပိတ်ဆို့ စောင့်စည်းအပ်ကုန်သည်ရှိသော် မြို့တွင်းရှိ အိမ် စသည်တို့ကို မပိတ်မဆို့ မစောင့်စည်းထားသော်လည်း မြို့တွင်းရှိ ဥစ္စာပစ္စည်းအားလုံးသည် ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်အပ်၊ ကောင်းစွာ ကွယ်ကာအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ မြို့တံခါးတို့ကို ပိတ်ထားအပ်သည်ရှိသော် ခိုးသူတို့ ဝင်ရောက်ခွင့် မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့အတူပင် ဇောစိတ်၌ သီလစသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် (မျက်စိစသော) တံခါးသည်လည်း ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်အပ်သည် ဖြစ်၏၊ ဘဝင်စိတ်သည်လည်းကောင်း၊ အာဝဇ္ဇန်းစသော ဝီထိစိတ်တို့သည်လည်းကောင်း (ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်အပ်သည် ဖြစ်၏)။ ထို့ကြောင့် ဇောစိတ်ဖြစ်ပေါ်ဆဲ ခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း 'စက္ခုန္ဒြေကို စောင့်စည်းခြင်း (စက္ခုန္ဒြိယသံဝရ)' ဟု ဆိုအပ်၏။

---

สํวเรน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล สํวุโตติ อาห ‘‘อุเปโต’’ติ. อยเมเวตฺถ อตฺโถ สุนฺทรตโรติ อุปริ ปาฬิยํ สนฺทิสฺสนโต วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ตถา หี’’ติอาทิ.

စောင့်စည်းခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို 'စောင့်စည်းအပ်သူ' ဟု ဆိုလို၍ 'ပြည့်စုံသော' (ဥပေတ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤအနက်သည်သာလျှင် ဤ၌ ပိုမိုကောင်းမွန်၏ဟု နောင်လာလတ္တံ့သော ပါဠိတော်၌ ထင်ရှားသောကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အမှန်စင်စစ်အားဖြင့်' (တထာ ဟိ) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

---

ยนฺติ อาเทโสติ อิมินา ลิงฺควิปลฺลาเสน สทฺธึ วจนวิปลฺลาโส กโตติ ทสฺเสติ, นิปาตปทํ วา เอตํ ปุถุวจนตฺถํ. วิฆาตกราติ จิตฺตวิฆาตกรา[Pg.126], กายจิตฺตทุกฺขนิพฺพตฺตกา วา. ยถาวุตฺตกิเลสเหตุกา ทาหานุพนฺธา วิปากา เอว วิปากปริฬาหา. ยถา ปเนตฺถ อาสวา อญฺเญ จ วิฆาตกรา กิเลสปริฬาหา สมฺภวนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. เอตฺถ จ สํวรณูปาโย, สํวริตพฺพํ, สํวโร, ยโต โส สํวโร, ยตฺถ สํวโร, ยถา สํวโร, ยญฺจ สํวรผลนฺติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. กถํ? ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส’’ติ หิ สํวรณูปาโย. จกฺขุนฺทฺริยํ สํวริตพฺพํ. สํวรคฺคหเณน คหิตา สติ สํวโร. ‘‘อสํวุตสฺสา’’ติ สํวรณาวธิ. อสํวรโต หิ สํวรณํ. สํวริตพฺพคฺคหณสิทฺโธ อิธ สํวรวิสโย. จกฺขุนฺทฺริยญฺหิ สํวรณํ ญาณํ รูปารมฺมเณ สํวรยตีติ อวุตฺตสิทฺโธยมตฺโถ. อาสวตนฺนิมิตฺตกิเลสปริฬาหาภาโว ผลํ. เอวํ โสตทฺวาราทีสุ โยเชตพฺพํ. สพฺพตฺเถวาติ มโนทฺวาเร ปญฺจทฺวาเร จาติ สพฺพสฺมึ ทฺวาเร.

'ယံ' ဟူသော အညွှန်းစကားလုံးသည် 'လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်း (လိင်္ဂဝိပလ္လာသ)' နှင့်အတူ 'ဝစနဖောက်ပြန်ခြင်း (ဝစနဝိပလ္လာသ)' ကို ပြုအပ်၏ဟု ပြသ၏။ သို့မဟုတ် ထိုစကားလုံးသည် များစွာသော ဝစနအနက်ရှိသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်၏။ 'ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းကို ပြုတတ်ကုန်သော' (ဝိဃာတကရာ) ဟူသည် စိတ်၏ ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းကို ပြုတတ်ကုန်သော၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး၏ ဆင်းရဲခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်ကုန်သော တရားတို့ ဖြစ်၏။ အထက်တွင် ဆိုအပ်ပြီးသော ကိလေသာလျှင် အကြောင်းရှိ၍ ပူလောင်ခြင်း အစဉ်ရှိသော အကျိုးတရားတို့သည်သာလျှင် 'ဝိပါကပရိဠာဟ' (အကျိုး၏ ပူလောင်ခြင်း) မည်ကုန်၏။ ဤသံဝရသုတ်၌ အာသဝေါတရားတို့နှင့် အခြား ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းကို ပြုတတ်သော ကိလေသာပူပန်ခြင်းတို့သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်ပေါ်ကုန်သနည်းဟူမူ၊ ထိုအရာကို ပြခြင်းငှာ 'စက္ခုဒွါရ၌လည်းကောင်း' (စက္ခုဒွါရသ္မိဉှိ) စသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုစကားသည် အလွယ်တကူ သိနိုင်သော အရာသာ ဖြစ်၏။ ဤ၌ စောင့်စည်းခြင်း၏ ဥပါယ်တံသွယ်၊ စောင့်စည်းအပ်သောအရာ၊ စောင့်စည်းခြင်း၊ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ထိုစောင့်စည်းခြင်း ဖြစ်ရခြင်း၊ အကြင်အရပ်၌ စောင့်စည်းခြင်း၊ အဘယ်သို့ စောင့်စည်းခြင်း၊ အကြင်စောင့်စည်းခြင်း၏ အကျိုးဟူ၍ ဤခွဲခြားမှုကို သိအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်း? 'နှလုံးသွင်းခြင်းအားဖြင့် သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ ဆင်ခြင်၍' (ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော) ဟူသည် စောင့်စည်းခြင်း၏ ဥပါယ်တံသွယ် ဖြစ်၏။ စက္ခုန္ဒြေသည် စောင့်စည်းအပ်သောအရာ ဖြစ်၏။ 'သံဝရ' ဟူသော စကားကို ယူခြင်းဖြင့် ရအပ်သော သတိသည် စောင့်စည်းခြင်း (သံဝရ) ဖြစ်၏။ 'မစောင့်စည်းသောသူအား' (အသံဝုတဿ) ဟူသည် စောင့်စည်းခြင်း၏ အပိုင်းအခြား ဖြစ်၏။ မစောင့်စည်းခြင်းမှ စောင့်စည်းခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ စောင့်စည်းအပ်သောအရာကို ယူခြင်းဖြင့် ပြီးစီးအပ်သော ဤအရာသည် စောင့်စည်းရာ အာရုံ ဖြစ်၏။ စက္ခုန္ဒြေကို စောင့်စည်းသော ဉာဏ်သည် ရူပါရုံ၌ စောင့်စည်းစေ၏ဟူသော ဤအနက်သည် မပြောသော်လည်း ပြီးစီး၏။ အာသဝေါတရားနှင့် ထိုအာသဝေါလျှင် အကြောင်းရှိသော ကိလေသာ ပူလောင်ခြင်း မရှိခြင်းသည် (စောင့်စည်းခြင်း၏) အကျိုးဖြစ်၏။ ဤနည်းအတိုင်း သောတဒွါရ စသည်တို့၌လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌သာလျှင်' (သဗ္ဗတ္ထေဝ) ဟူသည် မနောဒွါရ၌လည်းကောင်း၊ ပဉ္စဒွါရ၌လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသော ဒွါရတို့၌ (ဆိုလိုသည်)။

---

ปฏิสงฺขา โยนิโส จีวรนฺติอาทีสุ ‘‘สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติอาทินา ปจฺจเวกฺขณเมว โยนิโส ปฏิสงฺขา. อีทิสนฺติ เอวรูปํ อิฏฺฐารมฺมณํ. ภวปตฺถนาย อสฺสาทยโตติ ภวปตฺถนามุเขน ภาวิตํ อารมฺมณํ อสฺสาเทนฺตสฺส. จีวรนฺติ นิวาสนาทิ ยํ กิญฺจิจีวรํ. ปฏิเสวตีติ นิวาสนาทิวเสน ปริภุญฺชติ. ยาวเทวาติ ปโยชนปริมาณนิยมนํ. สีตปฺปฏิฆาตาทิเยว หิ โยคิโน จีวรปฺปฏิเสวนปฺปโยชนํ. สีตสฺสาติ สีตธาตุกฺโขภโต วา อุตุปริณามโต วา อุปฺปนฺนสฺส สีตสฺส. ปฏิฆาตายาติ ปฏิฆาตนตฺถํ ตปฺปจฺจยสฺส วิการสฺส วิโนทนตฺถํ. อุณฺหสฺสาติ อคฺคิสนฺตาปโต อุปฺปนฺนสฺส อุณฺหสฺส. ฑํสาทโย ปากฏาเยว. ปุน ยาวเทวาติ นิยตปฺปโยชนปริมาณนิยมนํ. นิยตญฺหิ ปโยชนํ จีวรํ ปฏิเสวนฺตสฺส หิริโกปีนปฺปฏิจฺฉาทนํ, อิตรํ กทาจิ. หิริโกปีนนฺติ สมฺพาธฏฺฐานํ. ยสฺมิญฺหิ องฺเค วิวเฏ หิรี กุปฺปติ วินสฺสติ, ตํ หิริยา โกปนโต หิริโกปีนํ, ตํปฏิจฺฉาทนตฺถํ จีวรํ ปฏิเสวติ.

'ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စီဝရံ' စသော စကားတို့၌ 'ချမ်းကို ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ' (သီတဿ ပဋိဃာတာယ) စသည်ဖြင့် ဆင်ခြင်ခြင်းသည်သာလျှင် သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ ဆင်ခြင်ခြင်း (ယောနိသော ပဋိသင်္ခါ) မည်၏။ 'ဤသို့သဘောရှိသော' (ဤဒိသံ) ဟူသည် ဤသို့သော အလိုရှိအပ်သော အာရုံ (ဣဋ္ဌာရုံ) တည်း။ 'ဘဝကို တောင့်တခြင်းဖြင့် သာယာသောသူအား' ဟူသည် ဘဝတောင့်တခြင်းကို ရှေ့သွားပြု၍ ပွားများအပ်သော အာရုံကို သာယာနှစ်သက်သောသူအား (ဆိုလို၏)။ 'သင်္ကန်း' (စီဝရံ) ဟူသည် ဝတ်ရုံအပ်သော သင်္ကန်းစသော အလုံးစုံသော သင်္ကန်းတည်း။ 'မှီဝဲ၏' (ပဋိသေဝတိ) ဟူသည် ခါးဝတ်၊ ကိုယ်ရုံ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးစွဲ၏။ 'အကျိုးသက်သက်သာလျှင်' (ယာဝဒေဝ) ဟူသည် အကျိုးကျေးဇူး၏ အတိုင်းအရှည်ကို ကန့်သတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ချမ်းကို ဖျက်ဆီးခြင်း စသည်သည်သာလျှင် ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ သင်္ကန်းကို သုံးစွဲခြင်း အကျိုးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'ချမ်း၏' (သီတဿ) ဟူသည် ချမ်းသောဓာတ် လှုပ်ရှားခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဥတုဖောက်ပြန်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ချမ်းအေးခြင်း၏ (ဆိုလို၏)။ 'ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ' (ပဋိဃာတာယ) ဟူသည် ဖျက်ဆီးခြင်းအကျိုးငှာ၊ ထိုချမ်းအေးခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဖောက်ပြန်မှုကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းငှာ (ဆိုလို၏)။ 'ပူအိုက်ခြင်း၏' (ဥဏှဿ) ဟူသည် နေပူရှိန်၊ မီးပူရှိန်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပူအိုက်ခြင်း၏ (ဆိုလို၏)။ မှက်၊ ခြင် စသည်တို့သည် ထင်ရှားကုန်သည်သာ ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် 'အကျိုးသက်သက်သာလျှင်' (ယာဝဒေဝ) ဟူသည် မြဲသော အကျိုးကျေးဇူး၏ အတိုင်းအရှည်ကို ကန့်သတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ သင်္ကန်းကို မှီဝဲသောသူအား မြဲသော အကျိုးကျေးဇူးကား ရှက်ဖွယ်ရှိသော အင်္ဂါဇာတ်ကို ဖုံးလွှမ်းခြင်း ဖြစ်၏၊ အခြားသော အကျိုးသည် တစ်ရံတစ်ခါသာ ဖြစ်၏။ 'ရှက်ဖွယ်ရှိသော အင်္ဂါ' (ဟိရိကောပီနံ) ဟူသည် ကျဉ်းမြောင်းရာ အင်္ဂါအရပ်တည်း။ အကြင်အင်္ဂါရပ်ကို ဖွင့်လှစ်အပ်သည်ရှိသော် အရှက်တရားသည် ပျက်စီးတတ်၏၊ ထိုအရှက်တရားကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'ဟိရိကောပီန' မည်၏၊ ထိုရှက်ဖွယ်ရှိသော အင်္ဂါရပ်ကို ဖုံးလွှမ်းခြင်းအကျိုးငှာ သင်္ကန်းကို မှီဝဲသုံးစွဲ၏။

---

ปิณฺฑปาตนฺติ ยํ กิญฺจิ อาหารํ. โส หิ ปิณฺโฑลฺเยน ภิกฺขุโน ปตฺเต ปตนโต, ตตฺถ ตตฺถ ลทฺธภิกฺขาปิณฺฑานํ ปาโต สนฺนิปาโตติ วา ‘‘ปิณฺฑปาโต’’ติ วุจฺจติ. เนว ทวายาติ น กีฬนาย. น มทายาติ น พลมทมานมทปุริสมทตฺถํ. น มณฺฑนายาติ น องฺคปจฺจงฺคานํ ปีณนภาวตฺถํ. น วิภูสนายาติ น เตสํเยว โสภตฺถํ, ฉวิสมฺปตฺติอตฺถนฺติ อตฺโถ[Pg.127]. อิมานิ ยถากฺกมํ โมหโทสสณฺฐานวณฺณราคูปนิสฺสยปฺปหานตฺถานิ เวทิตพฺพานิ. ปุริมํ วา ทฺวยํ อตฺตโน สํกิเลสุปฺปตฺตินิเสธนตฺถํ, อิตรํ ปรสฺสปิ. จตฺตาริปิ กามสุขลฺลิกานุโยคสฺส ปหานตฺถํ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ. กายสฺสาติ รูปกายสฺส. ฐิติยา ยาปนายาติ ปพนฺธฏฺฐิตตฺถญฺเจว ปวตฺติยา อวิจฺเฉทนตฺถญฺจ, จิรกาลฏฺฐิตตฺถํ ชีวิตินฺทฺริยสฺส ปวตฺตาปนตฺถํ. วิหึสูปรติยาติ ชิฆจฺฉาทุกฺขสฺส อุปรมตฺถํ. พฺรหฺมจริยานุคฺคหายาติ สาสนมคฺคพฺรหฺมจริยานํ อนุคฺคณฺหนตฺถํ. อิตีติ เอวํ อิมินา อุปาเยน. ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามีติ ปุราณํ อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกเวทนํ ปฏิหนิสฺสามิ. นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามีติ นวํ ภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกเวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ. ตสฺสา หิ อนุปฺปชฺชนตฺถเมว อาหารํ ปริภุญฺชติ. เอตฺถ อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกเวทนา นาม ยถาวุตฺตชิฆจฺฉานิมิตฺตา เวทนา. สา หิ อภุญฺชนฺตสฺส ภิยฺโย ภิยฺโยปวฑฺฒนวเสน อุปฺปชฺชติ, ภุตฺตปจฺจยา อนุปฺปชฺชนกเวทนาปิ ขุทานิมิตฺตาว องฺคทาหสูลาทิเวทนา อปฺปวตฺตา. สา หิ ภุตฺตปจฺจยา อนุปฺปนฺนาว น อุปฺปชฺชิสฺสติ. วิหึสานิมิตฺตตา เจตาสํ วิหึสาย วิเสโส.

'ဆွမ်း' (ပိဏ္ဍပါတံ) ဟူသည် အလုံးစုံသော အာဟာရတည်း။ ထိုဆွမ်းသည် လှည့်လည်တောင်းရမ်းခြင်းဖြင့် ရဟန်း၏ သပိတ်၌ ကျဆင်းခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုထိုအရပ်၌ ရအပ်သော ဆွမ်းအစုအပုံတို့၏ ပေါင်းဆုံခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း 'ပိဏ္ဍပါတ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'ကစားခြင်းအကျိုးငှာ မဟုတ်' (နေဝ ဒဝါယ) ဟူသည် မကစားခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ 'မူးယစ်ခြင်းအကျိုးငှာ မဟုတ်' (န မဒါယ) ဟူသည် ခွန်အားဗလဖြင့် မူးယစ်ခြင်း၊ မာန်မူခြင်း၊ ယောက်ျားတို့၏ မာန်မူခြင်း အကျိုးငှာ မဟုတ် (ဟူလို)။ 'တန်ဆာဆင်ခြင်းအကျိုးငှာ မဟုတ်' (န မဏ္ဍနာယ) ဟူသည် ခြေလက်အင်္ဂါကြီးငယ်တို့ကို ဝဖြိုးစေခြင်း အကျိုးငှာ မဟုတ် (ဟူလို)။ 'အဆင်းလှစေခြင်းအကျိုးငှာ မဟုတ်' (န ဝိဘူသနာယ) ဟူသည် ထိုခြေလက်အင်္ဂါတို့၏ပင် သပ္ပါယ်လှပခြင်း အကျိုးငှာ၊ အရေအဆင်း ကောင်းမွန်ခြင်း အကျိုးငှာ မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤစကားတို့သည် အစဉ်အတိုင်း မောဟ၊ ဒေါသ၊ သဏ္ဌာန်၊ အဆင်း၌ တပ်မက်ခြင်း (ရာဂ) ဟူသော မှီရာအကြောင်းတို့ကို ပယ်ရှားခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ရှေးဦး၌ ဆိုအပ်သော အစုံနှစ်ခုသည် မိမိအား ကိလေသာဖြစ်ပေါ်မှုကို တားမြစ်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏၊ ကျန်ရှိသော အစုံသည် သူတပါးတို့အားလည်း တားမြစ်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ လေးပါးလုံးသည်ပင် ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂကို ပယ်ရှားခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။ 'ကိုယ်၏' (ကာယဿ) ဟူသည် ရုပ်ကိုယ်၏။ 'တည်တံ့ခြင်း၊ မျှတခြင်းငှာ' (ဌိတိယာ ယာပနာယ) ဟူသည် အစဉ်မပြတ် တည်တံ့ခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပျက်မှု အဆက်မပြတ်ခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ ကြာမြင့်စွာ တည်တံ့ခြင်း အကျိုးငှာ ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဖြစ်ပွားစေခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'ပင်ပန်းခြင်းကို ငြိမ်းစေခြင်းငှာ' (ဝိဟိံသူပရတိယာ) ဟူသည် ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း ဆင်းရဲကို ငြိမ်းအေးစေခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ 'မြတ်သော အကျင့်ကို ချီးမြှောက်ခြင်းငှာ' (ဗြဟ္မစရိယာနုဂ္ဂဟာယ) ဟူသည် သာသနာတော်တည်းဟူသော မဂ်ဗြဟ္မစရိယကို ချီးမြှောက်စောင့်ရှောက်ခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ 'ဤသို့' (ဣတိ) ဟူသည် ဤသို့သော ဤဥပါယ်တံသွယ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ဝေဒနာဟောင်းကိုလည်း ဖျက်ဆီးအံ့' (ပုရာဏဉ္စ ဝေဒနံ ပဋိဟင်္ခါမိ) ဟူသည် မစားမသောက်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာဟောင်းကို ဖျက်ဆီးအံ့။ 'ဝေဒနာသစ်ကိုလည်း မဖြစ်စေအံ့' (နဝဉ္စ ဝေဒနံ န ဥပ္ပါဒေဿာမိ) ဟူသည် စားသောက်လွန်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာသစ်ကို မဖြစ်ပေါ်စေအံ့။ ထိုဝေဒနာသစ် မဖြစ်ပေါ်ခြင်း အကျိုးငှာသာလျှင် အာဟာရကို သုံးစွဲ၏။ ဤ၌ မစားမသောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာဟောင်း မည်သည်ကား ဆိုအပ်ပြီးသော ဆာလောင်ခြင်း အကြောင်းရှိသော ဝေဒနာတည်း။ ထိုဝေဒနာသည် မစားသောက်သောသူအား တရိပ်ရိပ် တိုးပွားလာခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ စားသောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာသစ် မည်သည်လည်း ဆာလောင်ခြင်း အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သော ကိုယ်ပူခြင်း၊ ထိုးကျင်ခြင်းစသော ဝေဒနာများ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းတည်း။ ထိုဝေဒနာသည် စားသောက်ခြင်းကြောင့် မဖြစ်သေးဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဝိဟိံသာ) အကြောင်းရှိခြင်းသည် ဤဝေဒနာတို့၏ ညှဉ်းဆဲမှု ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။

---

ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสตีติ ยาปนา จ เม จตุนฺนํ อิริยาปถานํ ภวิสฺสติ. ‘‘ยาปนายา’’ติ อิมินา ชีวิตินฺทฺริยยาปนา วุตฺตา, อิธ จตุนฺนํ อิริยาปถานํ อวิจฺเฉทสงฺขาตา ยาปนาติ อยเมตาสํ วิเสโส. อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จาติ อยุตฺตปริเยสนปฺปฏิคฺคหณปริโภคปริวชฺชเนน อนวชฺชตา, ปริมิตปริโภเคน ผาสุวิหาโร. อสปฺปายาปริมิตโภชนปจฺจยา อรติตนฺทีวิชมฺภิตาวิญฺญุครหาทิโทสาภาเวน วา อนวชฺชตา. สปฺปายปริมิตโภชนปจฺจยา กายพลสมฺภเวน ผาสุวิหาโร. ยาวทตฺถํ อุทราวเทหกโภชนปริวชฺชเนน วา เสยฺยสุขปสฺสสุขมิทฺธสุขาทีนํ อภาวโต อนวชฺชตา. จตุปญฺจาโลปมตฺตอูนโภชเนน จตุอิริยาปถโยคฺยตาปาทนโต ผาสุวิหาโร. วุตฺตญฺเหตํ –

ငါ၏ (ကိုယ်ခန္ဓာ) မျှတခြင်းသည်လည်း ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ငါ့အား ဣရိယာပုထ်လေးပါးတို့ဖြင့် တည်တံ့မျှတခြင်းသည် ဖြစ်လိမ့်မည်။ 'မျှတခြင်းငှာ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဇီဝိတိန္ဒြေ၏ တည်တံ့မျှတခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤနေရာ၌မူ ဣရိယာပုထ်လေးပါးတို့၏ မပြတ်စဲဘဲ မျှတတည်တံ့ခြင်းကို 'မျှတခြင်း' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤသည်ကား ထိုနှစ်မျိုးတို့၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။ 'အပြစ်ကင်းခြင်းလည်းကောင်း၊ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းလည်းကောင်း (ဖြစ်လတ္တံ့)' ဟူရာ၌ မအပ်စပ်သော ရှာမှီးခြင်း၊ ခံယူခြင်း၊ သုံးဆောင်ခြင်းတို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် အပြစ်ကင်းခြင်း (ဖြစ်၏)။ အတိုင်းအရှည် သိ၍ သုံးဆောင်ခြင်းဖြင့် ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း (ဖြစ်၏)။ သို့မဟုတ်ပါက မသင့်လျော်သော အစားအစာ၊ အတိုင်းအရှည်မရှိသော အစားအစာတို့ကြောင့် ဖြစ်တတ်သော မမွေ့လျော်ခြင်း (အရတိ)၊ ပျင်းရိခြင်း (တန္ဒီ)၊ သမ်းဝေခြင်း (ဝိဇမ္ဘိတာ)၊ ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့ခြင်း စသော အပြစ်များ မရှိခြင်းကြောင့် အပြစ်ကင်းခြင်း (ဖြစ်၏)။ သင့်လျော်သော အစားအစာ၊ အတိုင်းအရှည်ရှိသော အစားအစာတို့ကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာ အားအင် ဖြစ်ထွန်းသဖြင့် ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း (ဖြစ်၏)။ သို့မဟုတ် ဝမ်းပြည့်လျှံအောင် စားခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်သဖြင့် အိပ်စက်ခြင်း၌ သာယာခြင်း (သေယျသုခ)၊ တစ်စောင်းအိပ်ခြင်း၌ သာယာခြင်း (ပဿသုခ)၊ ငိုက်မျဉ်းခြင်း၌ သာယာခြင်း (မိဒ္ဓသုခ) စသည်တို့ မဖြစ်ခြင်းကြောင့် အပြစ်ကင်းခြင်း (ဖြစ်၏)။ လေးလုပ် ငါးလုပ်မျှ လျှော့၍ စားခြင်းဖြင့် ဣရိယာပုထ်လေးပါးကို သင့်လျော်အောင် ပြုနိုင်ခြင်းကြောင့် ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း (ဖြစ်၏)။ ဤစကားကို ဟောတော်မူအပ်ပြီတည်း -

---

‘‘จตฺตาโร ปญฺจ อาโลเป, อภุตฺวา อุทกํ ปิเว;

อลํ ผาสุวิหาราย, ปหิตตฺตสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. (เถรคา. ๙๘๓;

มิ. ป. ๖.๕.๑๐);

“လေးလုပ် သို့မဟုတ် ငါးလုပ်မျှ မစားဘဲ ချန်ထား၍ ရေကို သောက်ရာ၏။ ဤသည်ကား ကိလေသာကို ပယ်သတ်ရန် စိတ်ကို စေလွှတ်ထားသော ရဟန်းအား ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းငှာ လုံလောက်လှပေ၏” ဟု (ဟောတော်မူအပ်၏)။

---

เอตฺตาวตา [Pg.128] จ ปโยชนปริคฺคโห, มชฺฌิมา จ ปฏิปทา ทีปิตา โหติ. ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสตีติ ปโยชนปริคฺคหทีปนา. ยาตฺรา หิ นํ อาหารูปโยคํ ปโยเชติ. ธมฺมิกสุขาปริจฺจาคเหตุโก ผาสุวิหาโร มชฺฌิมา ปฏิปทา อนฺตทฺวยปริวชฺชนโต.

ဤမျှဖြင့် အကျိုးကျေးဇူးကို သိမ်းဆည်းခြင်းနှင့် မဇ္ဈိမပဋိပဒါကို ပြသပြီး ဖြစ်၏။ 'ငါ၏ မျှတခြင်းသည်လည်း ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟူသော စကားသည် အကျိုးကျေးဇူးကို သိမ်းဆည်းခြင်းကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား မျှတခြင်းသည် ထိုရဟန်းအား အာဟာရကို သုံးဆောင်ခြင်းကို ပြီးမြောက်စေ၏။ တရားနှင့် ညီသော ချမ်းသာကို မစွန့်လွှတ်ခြင်း အကြောင်းရှိသော ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းသည် (အစွန်းနှစ်ပါးကို ရှောင်ကြဉ်သောကြောင့်) မဇ္ဈိမပဋိပဒါ ဖြစ်၏။

---

เสนาสนนฺติ เสนญฺจ อาสนญฺจ. ยตฺถ วิหาราทิเก เสติ นิปชฺชติ อาสติ นิสีทติ, ตํ เสนาสนํ. อุตุปริสฺสยวิโนทนปฺปฏิสลฺลานารามตฺถนฺติ อุตุเยว ปริสหนฏฺเฐน ปริสฺสโย สรีราพาธจิตฺตวิกฺเขปกโร, ตสฺส วิโนทนตฺถํ, อนุปฺปนฺนสฺส อนุปฺปาทนตฺถํ, อุปฺปนฺนสฺส วูปสมนตฺถญฺจาติ อตฺโถ. อถ วา ยถาวุตฺโต อุตุ จ สีหพฺยคฺฆาทิปากฏปริสฺสโย จ ราคโทสาทิปฏิจฺฉนฺนปริสฺสโย จ อุตุปริสฺสโย, ตสฺส วิโนทนตฺถญฺเจว เอกีภาวผาสุกตฺถญฺจ. จีวรปฺปฏิเสวเน หิรีโกปีนปฺปฏิจฺฉาทนํ วิย ตํ นิยตปโยชนนฺติ ปุน ‘‘ยาวเทวา’’ติ วุตฺตํ.

ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ (သေနာသန) ဟူသည် အိပ်ရာ (သေန) နှင့် နေရာ (အာသန) ဖြစ်၏။ ကျောင်းစသည်တို့၌ အိပ်စက်ရာ၊ လျောင်းစက်ရာ သို့မဟုတ် ထိုင်ရာ နေရာကို ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ ဟု ခေါ်၏။ 'ဥတုဟူသော ဘေးရန်ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းနှင့် တစ်ပါးတည်း ကိန်းအောင်းမွေ့လျော်ခြင်း အကျိုးရှိစေရန်' (ဥတုပရိဿယဝိနောဒနပ္ပဋိသလ္လာနာရာမတ္ထံ) ဟူရာ၌ - ဥတုကိုယ်တိုင်ကပင် ပူအေးမှု နှိပ်စက်တတ်သော သဘောဖြင့် ဘေးရန် (ပရိဿယ) မည်၏၊ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ဘေးဒဏ်နှင့် စိတ်ပျံ့လွင့်မှုကို ဖြစ်စေတတ်၏။ ထိုဘေးရန်ကို ပယ်ဖျောက်ရန်၊ မဖြစ်သေးသော ဘေးရန်ကို မဖြစ်စေရန်၊ ဖြစ်ပြီးသော ဘေးရန်ကို ငြိမ်းအေးစေရန် ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ်ပါက အထက်ပါ ဥတုလည်းကောင်း၊ ခြင်္သေ့ ကျား စသည်တို့ကြောင့် ထင်ရှားသော ဘေးရန်လည်းကောင်း၊ ရာဂ ဒေါသ စသည်တို့ကြောင့် ဖုံးကွယ်နေသော ဘေးရန်လည်းကောင်း 'ဥတုပရိဿယ' မည်၏။ ထိုဘေးရန်ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ တစ်ဦးတည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေထိုင်ရခြင်း ချမ်းသာခြင်းငှာလည်းကောင်း (ရည်ရွယ်၏)။ သင်္ကန်းကို သုံးဆောင်ရာ၌ အရှက်ကို ဖုံးလွှမ်းခြင်း ကဲ့သို့ ဤကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌လည်း ထိုစကားသည် တိကျသော အကျိုးကျေးဇူးရှိသည်ကို ပြဆိုရန် ထပ်မံ၍ 'ရုံမျှသာ' (ယာဝဒေဝ) ဟု ဆိုအပ်၏။

---

คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารนฺติ โรคสฺส ปจฺจนีกปฺปวตฺติยา คิลานปจฺจโย, ตโต เอว ภิสกฺกสฺส อนุญฺญาตวตฺถุตาย เภสชฺชํ, ชีวิตสฺส ปริวารสมฺภารภาเวหิ ปริกฺขาโร จาติ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร, ตํ. เวยฺยาพาธิกานนฺติ เวยฺยาพาธโต ธาตุกฺโขภโต จ ตํนิพฺพตฺตกุฏฺฐคณฺฑปีฬกาทิโรคโต อุปฺปนฺนานํ. เวทนานนฺติ ทุกฺขเวทนานํ. อพฺยาพชฺฌปรมตายาติ นิทฺทุกฺขปรมภาวาย. ยาว ตํ ทุกฺขํ สพฺพํ ปหีนํ โหติ, ตาว ปฏิเสวามีติ โยชนา. เอวเมตฺถ สงฺเขเปเนว ปาฬิวณฺณนา เวทิตพฺพา. นวเวทนุปฺปาทโตปีติ น เกวลํ อายตึ เอว วิปากปริฬาหา, อถ โข อติโภชนปจฺจยา อลํสาฏกาทีนํ วิย นวเวทนุปฺปาทโตปิ เวทิตพฺพา.

နာဖျားသောသူ၏ အထောက်အပံ့ဖြစ်သော ဆေးဝါးအသုံးအဆောင် (ဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရံ) ဟူသည် ရောဂါကို ဆန့်ကျင်တိုက်ဖျက်တတ်သော သဘောဖြင့် ဂိလာနပစ္စယ မည်၏။ ထိုကြောင့်ပင် ဆရာဝန် ခွင့်ပြုအပ်သော ဝတ္ထုဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဆေးဝါး (ဘေသဇ္ဇ) မည်၏။ အသက်ရှင်ခြင်း၏ အခြံအရံ အထောက်အပံ့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အသုံးအဆောင် (ပရိက္ခာရ) မည်၏။ ထို ဆေးဝါးအသုံးအဆောင်ကို (ဆိုလို၏)။ 'နှိပ်စက်တတ်သော' (ဝေယျာဗာဓိကာနံ) ဟူသည် ဓာတ်လှုပ်ရှား နှောင့်ယှက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နူနာ၊ အိုင်းအနာ၊ ဖုနာ စသော ရောဂါများကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော။ 'ဝေဒနာတို့၏' (ဝေဒနာနံ) ဟူသည် ဆင်းရဲသော ဝေဒနာတို့၏။ 'ဘေးရန်မရှိသော (ဆင်းရဲကင်းသော) အမြတ်ဆုံးအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ' (အဗျာဗဇ္ဈပရမတာယ) ဟူသည် ဆင်းရဲမရှိခြင်းလျှင် အထွတ်အထိပ် ရှိသည်၏ အဖြစ်ငှာ။ 'ထိုဆင်းရဲအားလုံး ချုပ်ငြိမ်းသည်တိုင်အောင် သုံးဆောင်ပါအံ့' ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ပါဠိဖွင့်ဆိုချက်ကို သိအပ်၏။ 'ဝေဒနာသစ် မဖြစ်စေရန်' (နဝဝေဒနုပ္ပါဒတောပိ) ဟူရာ၌ နောင်အခါ၌ ဖြစ်မည့် ဝိပါက်ပူပန်ခြင်းတို့ကြောင့်သာ မဟုတ်ဘဲ အလွန်အကျွံ စားခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် အဝတ်တန်ဆာကို အလွန်ဆင်ယင်သူတို့ကဲ့သို့ ဝေဒနာသစ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတို့ကြောင့်လည်း (ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု) သိအပ်၏။

---

กมฺมฏฺฐานิกสฺส จลนํ นาม กมฺมฏฺฐานปริจฺจาโคติ อาห ‘‘จลติ กมฺปติ กมฺมฏฺฐานํ วิชหตี’’ติ. ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติ เอตฺถ จ โลมสนาคตฺเถรสฺส วตฺถุ กเถตพฺพํ. เถโร กิร เจติยปพฺพเต ปิยงฺคุคุหาย ปธานฆเร วิหรนฺโต อนฺตรฏฺฐเก หิมปาตสมเย โลกนฺตริกนิรยํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโตว อพฺโภกาเส วีตินาเมสิ. คิมฺหสมเย จ ปจฺฉาภตฺตํ พหิจงฺกเม กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรโต เสทาปิสฺส กจฺเฉหิ มุจฺจนฺติ. อถ นํ อนฺเตวาสิโก อาห – ‘‘อิธ, ภนฺเต, นิสีทถ, สีตโล โอกาโส’’ติ. เถโร ‘‘อุณฺหภเยเนวมฺหิ, อาวุโส, อิธ นิสินฺโน’’ติ อวีจิมหานิรยํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา [Pg.129] นิสีทิเยว. อุณฺหนฺติ เจตฺถ อคฺคิสนฺตาโปว เวทิตพฺโพ สูริยสนฺตาปสฺส ปรโต วุจฺจมานตฺตา. สูริยสนฺตาปวเสน ปเนตํ วตฺถุ วุตฺตํ.

ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းသူ၏ တုန်လှုပ်ခြင်းဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို စွန့်လွှတ်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် 'တုန်လှုပ်၏၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို စွန့်လွှတ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ချမ်း ပူတို့ကို သည်းခံနိုင်၏' ဟူသော ဤစကား၌ လောမသနာဂမထေရ်၏ ဝတ္ထုကို ပြောအပ်၏။ ကြားဖူးသည်ကား မထေရ်သည် စေတိယတောင် ပိယင်္ဂုလိုဏ်ဂူရှိ ကမ္မဋ္ဌာန်းကျောင်း၌ သီတင်းသုံးစဉ်၊ ဆောင်းရာသီ ဆီးနှင်းကျသော အခါဝယ် လောကန္တရိက်ငရဲကို ဆင်ခြင်လျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစွန့်ဘဲ လွင်ပြင်၌ပင် အချိန်ကို ကုန်လွန်စေ၏။ နွေရာသီ၌မူကား ဆွမ်းစားပြီးနောက် ပြင်ပ၌ စင်္ကြံလျှောက်လျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းစဉ် မထေရ်၏ ဂျိုင်းကြားတို့မှ ချွေးများ စီးကျကုန်၏။ ထိုအခါ တပည့်ဖြစ်သူက - 'အရှင်ဘုရား၊ ဤနေရာ၌ သီတင်းသုံးပါ၊ ဤနေရာသည် အေးမြပါသည်' ဟု လျှောက်၏။ မထေရ်သည် 'ငါ့ရှင်... ငါသည် ပူပြင်းခြင်းကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် ဤသို့ ထိုင်နေခြင်းဖြစ်၏' ဟု အဝီစိမဟာငရဲကို ဆင်ခြင်လျက် ထိုင်မြဲထိုင်နေလေသည်။ ဤနေရာ၌ ပူပြင်းခြင်း (ဥဏှ) ဟူသည် မီး၏ ပူပြင်းခြင်းကိုသာ သိအပ်၏၊ အကြောင်းမူကား နေ၏ ပူပြင်းခြင်းကို အခြားတစ်နေရာ၌ ဟောတော်မူလတ္တံ့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့သော် နေ၏ ပူပြင်းခြင်းကို အမှီပြု၍ ဤဝတ္ထုကို ဆိုအပ်၏။

---

โย จ ทฺเว ตโย วาเร ภตฺตํ วา ปานียํ วา อลภมาโนปิ อนมตคฺเค สํสาเร อตฺตโน เปตฺติวิสยูปปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อเวธนฺโต กมฺมฏฺฐานํ น วิชหติเยว. ฑํสมกสวาตาตปสมฺผสฺเสหิ ผุฏฺโฐ เจปิ ติรจฺฉานูปปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อเวธนฺโต กมฺมฏฺฐานํ น วิชหติเยว. สรีสปสมฺผสฺเสน ผุฏฺโฐ จาปิ อนมตคฺเค สํสาเร สีหพฺยคฺฆาทิมุเขสุ อเนกวารํ ปริวตฺติตปุพฺพภาวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อเวธนฺโต กมฺมฏฺฐานํ น วิชหติเยว ปธานิยตฺเถโร วิย, อยํ ‘‘ขโม ชิฆจฺฉาย…เป… สรีสปสมฺผสฺสาน’’นฺติ เวทิตพฺโพ. เถรํ กิร ขณฺฑเจลวิหาเร กณิการปธานิยฆเร อริยวํสธมฺมํ สุณนฺตญฺเญว โฆรวิโส สปฺโป ฑํสิ. เถโร ชานิตฺวาปิ ปสนฺนจิตฺโต นิสินฺโน ธมฺมํเยว สุณาติ, วิสเวโค ถทฺโธ อโหสิ. เถโร อุปสมฺปทมาฬํ อาทึ กตฺวา สีลํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ‘‘วิสุทฺธสีโลมฺหี’’ติ ปีตึ อุปฺปาเทสิ, สห ปีตุปฺปาทา วิสํ นิวตฺติตฺวา ปถวึ ปาวิสิ. เถโร ตตฺเถว จิตฺเตกคฺคตํ ลภิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ.

နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ်မျှ ဆွမ်း သို့မဟုတ် သောက်ရေကို မရသော်လည်း အစမထင်သော သံသရာဝယ် မိမိ၏ ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်ခဲ့ဖူးပုံကို ဆင်ခြင်လျက် မတုန်လှုပ်ဘဲ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစွန့်သူသည်လည်းကောင်း၊ မှက် ခြင် လေ ပူပြင်းသော နေပူရှိန်တို့၏ အတွေ့ကို ခံရသော်လည်း တိရစ္ဆာန်ဘုံ၌ ဖြစ်ခဲ့ဖူးပုံကို ဆင်ခြင်လျက် မတုန်လှုပ်ဘဲ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစွန့်သူသည်လည်းကောင်း၊ တွားသွားသတ္တဝါတို့၏ အတွေ့ကို ခံရသော်လည်း အစမထင်သော သံသရာဝယ် ခြင်္သေ့ ကျား စသည်တို့၏ ခံတွင်းဝယ် အကြိမ်ကြိမ် လူးလှိမ့်ခဲ့ဖူးပုံကို ဆင်ခြင်လျက် ပဓာနိယမထေရ်ကဲ့သို့ မတုန်လှုပ်ဘဲ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစွန့်သူသည်လည်းကောင်း 'ဆာလောင်ခြင်း...ပ... တွားသွားသတ္တဝါတို့၏ အတွေ့တို့ကို သည်းခံနိုင်သူ' ဟု သိအပ်၏။ ကြားဖူးသည်ကား ခဏ္ဍစေလကျောင်းတိုက် ကဏိကာရကမ္မဋ္ဌာန်းကျောင်း၌ အရိယဝံသတရားတော်ကို နာကြားနေဆဲဖြစ်သော မထေရ်အား ပြင်းထန်သော အဆိပ်ရှိသော မြွေတစ်ကောင်သည် ကိုက်လေ၏။ မထေရ်သည် သိလျက်နှင့်ပင် ကြည်လင်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုင်လျက် တရားတော်ကိုသာ နာယူနေ၏၊ အဆိပ်အရှိန်သည် ပိတ်ဆို့ငြိမ်သက်သွား၏။ မထေရ်သည် ရဟန်းအဖြစ် ခံယူသော သိမ်မှစ၍ မိမိ၏ သီလကို ဆင်ခြင်လျက် 'ငါသည် သန့်ရှင်းသော သီလရှိသူ ဖြစ်၏' ဟု ပီတိကို ဖြစ်စေ၏။ ပီတိဖြစ်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် အဆိပ်သည် ပြန်ဆုတ်သွားကာ မြေထဲသို့ ဝင်သွားလေ၏။ မထေရ်သည် ထိုနေရာ၌ပင် စိတ်တည်ငြိမ်မှုကို ရရှိပြီး ဝိပဿနာကို ပွားများကာ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူလေသည်။

---

โย ปน อกฺโกสวเสน ทุรุตฺเต ทุรุตฺตตฺตาเยว จ ทุราคเต อปิ อนฺติมวตฺถุสญฺญิเต วจนปเถ สุตฺวา ขนฺติคุณํเยว ปจฺจเวกฺขิตฺวา น เวธติ ทีฆภาณกอภยตฺเถโร วิย, อยํ ‘‘ขโม ทุรุตฺตานํ ทุราคตานํ วจนปถาน’’นฺติ เวทิตพฺโพ. เถโร กิร ปจฺจยสนฺโตสภาวนารามตาย มหาอริยวํสปฺปฏิปทํ กเถสิ, สพฺโพ มหาคาโม อาคจฺฉติ, เถรสฺส มหาสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ. ตํ อญฺญตโร มหาเถโร อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘ทีฆภาณโก ‘อริยวํสํ กเถมี’ติ สพฺพรตฺตึ โกลาหลํ กโรตี’’ติอาทีหิ อกฺโกสิ. อุโภปิ จ อตฺตโน อตฺตโน วิหารํ คจฺฉนฺตา คาวุตมตฺตํ เอกปเถน อคมํสุ. สกลคาวุตมฺปิ โส ตํ อกฺโกสิเยว. ตโต ยตฺถ ทฺวินฺนํ วิหารานํ มคฺโค ภิชฺชติ, ตตฺถ ฐตฺวา ทีฆภาณกตฺเถโร ตํ วนฺทิตฺวา ‘‘เอโส, ภนฺเต, ตุมฺหากํ มคฺโค’’ติ อาห. โส อสฺสุณนฺโต [Pg.130] วิย อคมาสิ. เถโรปิ วิหารํ คนฺตฺวา ปาเท ปกฺขาเลตฺวา นิสีทิ. ตเมนํ อนฺเตวาสิโก ‘‘กึ, ภนฺเต, สกลคาวุตํ ปริภาสนฺตํ น กิญฺจิ อโวจุตฺถา’’ติ อาห. เถโร ‘‘ขนฺติเยวาวุโส, มยฺหํ ภาโร, น อกฺขนฺติ, เอกปทุทฺธาเรปิ กมฺมฏฺฐานวิโยคํ น ปสฺสามี’’ติ อาห.

အကြင်သူသည်ကား ဆဲရေးလိုသော အစွမ်းဖြင့် ကြမ်းတမ်းစွာ ပြောဆိုအပ်သော၊ ကြမ်းတမ်းစွာ ပြောဆိုအပ်သည် ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ မကောင်းသဖြင့် ဆိုက်ရောက်အပ်သည် ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ အဆုံးစွန်သော (ပါရာဇိက) ဝတ္ထုဟု သမုတ်အပ်သော စကားလမ်းကြောင်းကိုပင် ကြားရသော်လည်း သည်းခံခြင်းဂုဏ်ကိုသာလျှင် ဆင်ခြင်လျက် ဒီဃဘာဏက အဘယမထေရ်ကဲ့သို့ တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိ၊ ထိုသူကို 'မကောင်းသဖြင့် ပြောဆိုအပ် မကောင်းသဖြင့် ရောက်လာသော စကားလမ်းကြောင်းတို့ကို သည်းခံနိုင်သူ' ဟူ၍ သိအပ်၏။ ကြားရသည်ကား မထေရ်သည် ပစ္စည်းလေးပါး၌ ရောင့်ရဲခြင်း၊ ဘာဝနာပွားများခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်းရှိသည်ဖြစ်၍ 'မဟာအရိယဝံသပဋိပတ်' ကို ဟောကြားတော်မူ၏၊ ရွာကြီးတစ်ခုလုံး (ရှိလူများ) လာကြကုန်၏၊ မထေရ်အား ကြီးစွာသော ပူဇော်သက္ကာရသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုပူဇော်သက္ကာရကို အခြားသော မထေရ်ကြီးတစ်ပါးသည် သည်းမခံနိုင်သဖြင့် 'ဒီဃဘာဏကသည် အရိယဝံသတရား ဟောကြား၏ ဟုဆိုကာ တစ်ညလုံး ဆူညံသံကို ပြုလုပ်နေ၏' စသည်ဖြင့် ဆဲရေးလေ၏။ နှစ်ပါးလုံးပင် မိမိတို့ မိမိတို့ ကျောင်းသို့ သွားကြသည်ရှိသော် တစ်ဂါဝုတ်ခန့်မျှသော ခရီးကို လမ်းတစ်ခုတည်းဖြင့် သွားကြကုန်၏။ ထိုမထေရ်ကြီးသည် ထိုခရီးတစ်ဂါဝုတ်လုံးလုံး အဘယမထေရ်ကို ဆဲရေးသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ကျောင်းနှစ်ကျောင်း၏ လမ်းခွဲရာအရပ်၌ ရပ်၍ ဒီဃဘာဏကမထေရ်သည် ထိုမထေရ်ကြီးကို ရှိခိုးပြီးလျှင် 'အရှင်ဘုရား၊ ဤလမ်းသည် အရှင်ဘုရားတို့၏ လမ်းဖြစ်ပါသည်' ဟု လျှောက်၏။ ထိုမထေရ်ကြီးသည် မကြားချင်ယောင်ဆောင်၍ ကြွသွားလေ၏။ အဘယမထေရ်လည်း ကျောင်းသို့ကြွ၍ ခြေတို့ကို ဆေးကြောပြီးလျှင် သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုအခါ တပည့်ဖြစ်သူက 'အရှင်ဘုရား၊ တစ်ဂါဝုတ်လုံးလုံး ဆဲရေးရေရွတ်နေသော ထိုမထေရ်ကြီးအား အဘယ်ကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုမျှ ပြန်၍ မပြောခဲ့ပါသနည်း' ဟု လျှောက်၏။ မထေရ်က 'ငါ့ရှင်၊ သည်းခံခြင်းသည်သာ ငါ၏တာဝန် ဖြစ်၏၊ မသည်းခံခြင်းသည် ငါ၏တာဝန်မဟုတ်၊ ခြေတစ်လှမ်း လှမ်းရာ၌ပင် ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် ကင်းကွာခြင်းကို ငါမတွေ့မြင်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

---

วจนเมว ตทตฺถํ ญาเปตุกามานญฺจ ปโถ อุปาโยติ อาห ‘‘วจนเมว วจนปโถ’’ติ. อสุขฏฺเฐน วา ติพฺพา. ยญฺหิ น สุขํ, ตํ อนิฏฺฐํ ติพฺพนฺติ วุจฺจติ. อธิวาสกชาติโก โหตีติ ยถาวุตฺตเวทนานํ อธิวาสกสภาโว โหติ. จิตฺตลปพฺพเต ปธานิยตฺเถรสฺส กิร รตฺตึ ปธาเนน วีตินาเมตฺวา ฐิตสฺส อุทรวาโต อุปฺปชฺชติ. โส ตํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต อาวตฺตติ ปริวตฺตติ. ตเมนํ จงฺกมนปสฺเส ฐิโต ปิณฺฑปาติยตฺเถโร อาห – ‘‘อาวุโส, ปพฺพชิโต นาม อธิวาสนสีโล โหตี’’ติ. โส ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ อธิวาเสตฺวา นิจฺจโล สยิ. วาโต นาภิโต ยาว หทยํ ผาเลสิ. เถโร เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา วิปสฺสนฺโต มุหุตฺเตน อนาคามี หุตฺวา ปรินิพฺพายิ. เอวํ สพฺพตฺถาติ ‘‘อุณฺเหน ผุฏฺฐสฺส สีตํ ปตฺถยโต’’ติอาทินา สพฺพตฺถ อุณฺหาทินิมิตฺตํ กามาสวุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา. นตฺถิ สุคติภเว สีตํ วา อุณฺหํ วาติ อนิฏฺฐํ สีตํ วา อุณฺหํ วา นตฺถีติ อธิปฺปาโย. อตฺตคฺคาเห สติ อตฺตนิยคฺคาโหติ อาห ‘‘มยฺหํ สีตํ อุณฺหนฺติ คาโห ทิฏฺฐาสโว’’ติ.

စကားသည်သာလျှင် ထိုအနက်ကို သိစေလိုသောသူတို့၏ လမ်းကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နည်းလမ်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'စကားသည်သာလျှင် စကားလမ်းကြောင်း' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် မချမ်းသာသော အနက်ကြောင့် ပြင်းထန်ကုန်၏။ အကြင် မချမ်းသာသော အရာကို မလိုလားအပ်သော ပြင်းထန်သော အရာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ 'သည်းခံသော သဘောရှိသူ ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ဝေဒနာတို့ကို သည်းခံတတ်သော သဘောရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ကြားရသည်ကား စိတ္တလတောင်၌ ပဓာနိယမထေရ်အား ညဉ့်အခါ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားဖြင့် လွန်စေ၍ ရပ်နေစဉ် လေထိုးနာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုမထေရ်သည် ထိုဝေဒနာကို သည်းမခံနိုင်သဖြင့် လူးလှိမ့်လျက် ရှိ၏။ ထိုမထေရ်ကို စင်္ကြံဘေး၌ ရပ်နေသော ပိဏ္ဍပါတိယမထေရ်က 'ငါ့ရှင်၊ ရဟန်းဟူသည် သည်းခံခြင်း အလေ့ရှိရမည်' ဟု ပြောဆို၏။ ထိုမထေရ်သည် 'ကောင်းပါပြီ အရှင်ဘုရား' ဟု ဝန်ခံလျက် သည်းခံကာ မလှုပ်မယှက် အိပ်လေ၏။ လေသည် ချက်မှသည် နှလုံးတိုင်အောင် ကွဲအက်သွားစေ၏။ မထေရ်သည် ဝေဒနာကို ခွာလျက် ဝိပဿနာပွားများရာ ခဏချင်းအတွင်း၌ပင် အနာဂါမ် ဖြစ်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူ၏။ 'ဤသို့ ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌' ဟူသည်မှာ 'အပူနှင့် တွေ့ထိရသဖြင့် အအေးကို တောင့်တသောသူအား' စသည်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌ အပူ စသည်ကို အကြောင်းပြု၍ ကာမာသဝ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ 'သုဂတိဘဝ၌ အအေး သို့မဟုတ် အပူ မရှိ' ဟူသည်မှာ မလိုလားအပ်သော အအေး သို့မဟုတ် အပူ မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ငါ' ဟု စွဲလမ်းမှု ရှိသော် 'ငါ၏ဥစ္စာ' ဟု စွဲလမ်းမှု ရှိ၏ ဟူသော အနက်ကို ပြရန် 'ငါ့အား အေး၏၊ ပူ၏ ဟု စွဲလမ်းခြင်းသည် ဒိဋ္ဌာသဝ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

---

อหํ สมโณติ ‘‘อหํ สมโณ, กึ มม ชีวิเตน วา มรเณน วา’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวาติ อธิปฺปาโย. ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ คามปฺปเวสปฺปโยชนาทิญฺจ ปจฺจเวกฺขิตฺวา. ปฏิกฺกมตีติ หตฺถิอาทีนํ สมีปคมนโต อปกฺกมติ. ฐายนฺติ เอตฺถาติ ฐานํ, กณฺฏกานํ ฐานํ กณฺฏกฏฺฐานํ, ยตฺถ กณฺฏกานิ สนฺติ, ตํ โอกาสนฺติ วุตฺตํ โหติ. อมนุสฺสทุฏฺฐานีติ อมนุสฺสสญฺจาเรน ทูสิตานิ, สปริสฺสยานีติ อตฺโถ. อนิยตวตฺถุภูตนฺติ อนิยตสิกฺขาปทสฺส การณภูตํ. เวสิยาทิเภทโตติ เวสิยาวิธวาถุลฺลกุมาริกาปณฺฑกปานาคารภิกฺขุนิเภทโต. สมานนฺติ สมํ, อวิสมนฺติ อตฺโถ. อกาสิ วาติ ตาทิสํ อนาจารํ อกาสิ วา. สีลสํวรสงฺขาเตนาติ กถํ ปริวชฺชนํ สีลํ? อนาสนปริวชฺชเนน หิ [Pg.131] อนาจารปริวชฺชนํ วุตฺตํ. อนาจาราโคจรปริวชฺชนํ จาริตฺตสีลตาย สีลสํวโร. ตถา หิ ภควตา ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรตี’’ติ (วิภ. ๕๐๘) สีลสํวรวิภชเน อาจารโคจรสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺเตน ‘‘อตฺถิ อนาจาโร, อตฺถิ อโคจโร’’ติอาทินา (วิภ. ๕๑๓-๕๑๔) อาจารโคจรา วิภชิตฺวา ทสฺสิตา. ‘‘จณฺฑํ หตฺถึ ปริวชฺเชตี’’ติ วจนโต หตฺถิอาทิปริวชฺชนมฺปิ ภควโต วจนานุฏฺฐานนฺติ กตฺวา อาจารสีลเมวาติ เวทิตพฺพํ.

'ငါသည် ရဟန်းဖြစ်၏' ဟူသည်ကား 'ငါသည် ရဟန်းဖြစ်၏၊ ငါ၏ အသက်ရှင်ခြင်း သို့မဟုတ် သေခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း' ဟု ဤသို့ ကြံစည်၍ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'ဆင်ခြင်၍' ဟူသည်ကား ရွာသို့ ဝင်ခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူး စသည်ကိုလည်း ဆင်ခြင်၍။ 'ဖဲရှောင်၏' ဟူသည်ကား ဆင်စသည်တို့၏ အနီးသို့ သွားခြင်းမှ ဖဲခွာ၏။ ထိုအရပ်၌ တည်ကုန်၏ (ရှိကုန်၏)၊ ထို့ကြောင့် ဌာနမည်၏၊ ဆူးတို့၏ တည်ရာအရပ်သည် ကဏ္ဍကဋ္ဌာန (ဆူးရှိရာအရပ်) မည်၏၊ အကြင်အရပ်၌ ဆူးတို့ရှိကုန်၏၊ ထိုအရပ်ကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဘီလူး၊ သရဲတို့ ဖျက်ဆီးအပ်သော အရပ်များ' ဟူသည်မှာ ဘီလူး၊ သရဲတို့ လှည့်လည်သွားလာခြင်းကြောင့် ပျက်စီးကုန်သော၊ ဘေးရန်နှင့် တကွဖြစ်ကုန်သော အရပ်များဟု အနက်ရ၏။ 'အနိယတဝတ္ထု ဖြစ်သော' ဟူသည်မှာ အနိယတသိက္ခာပုဒ်၏ အကြောင်းဖြစ်သော။ 'ပြည့်တန်ဆာမ စသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့်' ဟူသည်ကား ပြည့်တန်ဆာမ၊ မုဆိုးမ၊ အပျိုကြီး၊ အပျိုကညာ၊ မိန်းမလျာ၊ သေတင်းကုတ်၊ ဘိက္ခုနီမ ဟူသော အပြားတို့ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'သမာနံ' ဟူသည် ညီမျှသော၊ မညီမညွတ် မဟုတ်သော ဟု အနက်ရ၏။ 'ပြုအပ်သော်လည်း' ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့သော မအပ်စပ်သော အကျင့် (အနာစာရ) ကို ပြုခဲ့သော်လည်း။ 'သီလသံဝရဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော' ဟူသည်မှာ အဘယ်သို့ ဖဲရှောင်ခြင်းသည် သီလဖြစ်သနည်း? မသင့်လျော်သော နေရာကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် မအပ်စပ်သော အကျင့်ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။ မအပ်စပ်သော အကျင့်နှင့် မအပ်စပ်သော ကျက်စားရာအရပ် (အဂေါစရ) ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် စာရိတ္တသီလ၏ အစွမ်းဖြင့် သီလသံဝရ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ပါတိမောက္ခသံဝရသီလဖြင့် စောင့်စည်းလျက် နေ၏' ဟု သီလသံဝရကို ခွဲခြားရာ၌ အာစာရგေါစရသမ္ပတ္တိကို ပြလိုသဖြင့် 'အနာစာရလည်း ရှိ၏၊ အဂေါစရလည်း ရှိ၏' စသည်ဖြင့် အာစာရနှင့် ဂေါစရတို့ကို ခွဲခြား၍ ပြတော်မူအပ်၏။ 'ဆိုးသွမ်းသော ဆင်ကို ရှောင်ကြဉ်ရာ၏' ဟူသော စကားတော်ကြောင့် ဆင်စသည်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမကို လိုက်နာခြင်းဖြစ်၍ အာစာရသီလသာလျှင် ဟူ၍ သိအပ်၏။

---

อิติปีติ อิมินาปิ การเณน อโยนิโสมนสิการสมุฏฺฐิตตฺตาปิ, โลภาทิสหคตตฺตาปิ, กุสลปฺปฏิปกฺขโตปีติอาทีหิ การเณหิ อยํ วิตกฺโก อกุสโลติ อตฺโถ. อิมินา นเยน สาวชฺโชติอาทีสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ อกุสโลติอาทินา ทิฏฺฐธมฺมิกํ กามวิตกฺกสฺส อาทีนวํ ทสฺเสติ, ทุกฺขวิปาโกติ อิมินา สมฺปรายิกํ. อตฺตพฺยาพาธาย สํวตฺตตีติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน อาทีนววิภาวนา เวทิตพฺพา. อุปฺปนฺนสฺส กามวิตกฺกสฺส อนธิวาสนํ นาม ปุน ตาทิสสฺส อนุปฺปาทนํ. ตํ ปนสฺส ปหานํ วิโนทนํ พฺยนฺติกรณํ อนภาวคมนนฺติ จ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ ปาฬิยํ – ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติ วตฺวา ‘‘ปชหตี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนธิวาเสนฺโต กึ กโรตี’’ติอาทิมาห. ปหานญฺเจตฺถ วิกฺขมฺภนเมว, น สมุจฺเฉโทติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิโนเทตี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ วิกฺขมฺภนวเสเนว อตฺโถ ทสฺสิโต. อุปฺปนฺนุปฺปนฺเนติ เตสํ ปาปวิตกฺกานํ อุปฺปาทาวตฺถาคหณํ วา กตํ สิยา อนวเสสคฺคหณํ วา. เตสุ ปฐมํ สนฺธายาห ‘‘อุปฺปนฺนมตฺเต’’ติ, สมฺปติชาเตติ อตฺโถ. อนวเสสคฺคหณํ พฺยาปนิจฺฉายํ โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สตกฺขตฺตุมฺปิ อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน’’ติ วุตฺตํ.

'ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း' ဟူသည်မှာ ဤအကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှလုံးသွင်းမှားခြင်း (အယောနိသောမနသိကာရ) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လောဘစသည်နှင့် ယှဉ်တွဲဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း စသော အကြောင်းတို့ကြောင့် ဤကြံစည်မှု (ဝိတက်) သည် အကုသိုလ်ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ဤနည်းဖြင့် 'ပြစ်တင်အပ်သော' စသည်တို့၌လည်း အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤ၌လည်း 'အကုသိုလ်' စသည်ဖြင့် ကာမဝိတက်၏ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်သော အပြစ်ကို ပြတော်မူ၏၊ 'ဆင်းရဲသော အကျိုးရှိ၏' ဟူသည်ဖြင့် တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်သော အပြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ 'မိမိကို ညှဉ်းဆဲရန် ဖြစ်၏' စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းဖြင့်ပင် အပြစ်ကို ပြဆိုခြင်းကို သိအပ်၏။ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဝိတက်ကို သည်းမခံခြင်း (လက်မခံခြင်း) မည်သည် ထိုကဲ့သို့သော ကာမဝိတက် တစ်ဖန် မဖြစ်ပေါ်စေခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ သည်းမခံခြင်းသည် ထိုကာမဝိတက်ကို ပယ်ခြင်း၊ ဖျောက်ဖျက်ခြင်း၊ အဆုံးသို့ ရောက်စေခြင်း၊ မရှိခြင်းသို့ ရောက်စေခြင်း ဟုလည်း ဆိုထိုက်၏။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ 'ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဝိတက်ကို သည်းမခံ' ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် 'ပယ်စွန့်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် 'သည်းမခံသောသူသည် အဘယ်သို့ ပြုသနည်း' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤ၌ ပယ်ခြင်းသည် ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန် (ခွာထားခြင်းအားဖြင့် ပယ်ခြင်း) သာလျှင် ဖြစ်၏၊ သမုစ္ဆေဒပဟာန် (အကြွင်းမဲ့ ပယ်ခြင်း) မဟုတ်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ 'ဖျောက်ဖျက်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် ဝိက္ခမ္ဘန၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အနက်ကို ပြဆိုအပ်၏။ 'ဖြစ်တိုင်း ဖြစ်တိုင်း' ဟူသည်မှာ ထိုယုတ်မာသော ဝိတက်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရာ အခိုက်အတန့်ကို ယူခြင်းသော်လည်း ဖြစ်ရာ၏၊ သို့မဟုတ် အကြွင်းမဲ့ အကုန်အစင် ယူခြင်းသော်လည်း ဖြစ်ရာ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ပထမအချက်ကို ရည်ရွယ်၍ 'ဖြစ်ကာမျှ၌' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ယခုတင် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ၌ ဟု အနက်ရ၏။ အကြွင်းမဲ့ ယူခြင်းသည် ပြန့်ပွားလိုသော ဆန္ဒရှိသောအခါ ဖြစ်၏ ဟု ပြခြင်းငှာ 'အကြိမ်တစ်ရာပင် ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း ဖြစ်တိုင်း ဖြစ်တိုင်း' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

---

ญาติวิตกฺโกติ ‘‘อมฺหากํ ญาตโย สุขชีวิโน สมฺปตฺติยุตฺตา’’ติอาทินา เคหสฺสิตเปมวเสน ญาตเก อารพฺภ อุปฺปนฺนวิตกฺโก. ชนปทวิตกฺโกติ ‘‘อมฺหากํ ชนปโท สุภิกฺโข สมฺปนฺนสสฺโส รมณีโย’’ติอาทินา เคหสฺสิตเปมวเสน ชนปทํ อารพฺภ อุปฺปนฺนวิตกฺโก. อุกฺกุฏิกปฺปธานาทีหิ ทุกฺเข นิชฺชิณฺเณ สมฺปราเย สตฺตา สุขี โหนฺติ อมราติ ทุกฺกรการิกาย ปฏิสํยุตฺโต อมรตฺถาย วิตกฺโก. ตํ วา อารพฺภ อมราวิกฺเขปทิฏฺฐิสหคโต อมโร จ โส วิตกฺโก จาติ [Pg.132] อมราวิตกฺโก. ปรานุทฺทยตาปฏิสํยุตฺโตติ ปเรสุ อุปฏฺฐากาทีสุ สหนนฺทิตาทิวเสน ปวตฺโต อนุทฺทยตาปติรูปโก เคหสฺสิตเปมปฺปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก. ลาภสกฺการสิโลกปฺปฏิสํยุตฺโตติ จีวราทิลาเภน จ สกฺกาเรน จ กิตฺติสทฺเทน จ อารมฺมณกรณวเสน ปฏิสํยุตฺโต. อนวญฺญตฺติปฺปฏิสํยุตฺโตติ ‘‘อโห วต มํ ปเร น อวชาเนยฺยุํ, น เหฏฺฐา กตฺวา มญฺเญยฺยุํ, ปาสาณจฺฉตฺตํ วิย ครุํ กเรยฺยุ’’นฺติ อุปฺปนฺนวิตกฺโก.

ဉာတိဝိတက်ဟူသည် 'ငါတို့၏ ဆွေမျိုးများသည် ချမ်းသာစွာ အသက်မွေးကြပါစေ၊ ပြည့်စုံကြပါစေ' စသည်ဖြင့် အိမ်ရာတည်ထောင်သူတို့၏ ချစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဆွေမျိုးတို့ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြံစည်မှုဖြစ်သည်။ ဇနပဒဝိတက်ဟူသည် 'ငါတို့၏ တိုင်းပြည်သည် ဆွမ်းဆန်ရေ ပေါများပါစေ၊ ကောက်ပဲသီးနှံ ဖွံ့ဖြိုးပါစေ၊ သာယာပါစေ' စသည်ဖြင့် အိမ်ရာတည်ထောင်သူတို့၏ ချစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် တိုင်းပြည်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြံစည်မှုဖြစ်သည်။ ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်၍ ကံအားထုတ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ဆင်းရဲဒုက္ခကို ကုန်ခမ်းစေသော် နောင်တမလွန်ဘဝ၌ သတ္တဝါတို့သည် ချမ်းသာကြကုန်အံ့၊ မသေမပျောက် တည်မြဲကြကုန်အံ့ဟု ခဲယဉ်းစွာ ပြုကျင့်ခြင်းနှင့် ယှဉ်စပ်သော၊ မသေသော သဘော (နိဗ္ဗာန်) အကျိုးငှာ ကြံစည်ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ထိုအကျိုးကို အကြောင်းပြု၍ အမရာဝိက္ခေပမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့် ယှဉ်စပ်သော၊ အမရ (မသေခြင်း) လည်းဖြစ်၍ ဝိတက်လည်းဖြစ်သောကြောင့် အမရာဝိတက် မည်၏။ သူတစ်ပါးတို့အပေါ် ငဲ့ညှာသနားခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော ဝိတက်ဟူသည် မိမိအား လုပ်ကျွေးသော ဒါယကာ စသည်တို့နှင့်အတူ ဝမ်းမြောက်ခြင်း စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပွားတတ်သော၊ သနားခြင်းအတုဖြစ်သော၊ အိမ်ရာတည်ထောင်သူတို့၏ ချစ်ခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော ဝိတက်ဖြစ်သည်။ လာဘ်၊ သက္ကာရ၊ ကျော်စောသတင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော ဝိတက်ဟူသည် သင်္ကန်းစသော လာဘ်ပူဇော်သက္ကာရနှင့် ကောင်းသော ကျော်စောသံတို့ကို အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် စပ်ယှဉ်သော ဝိတက်ဖြစ်သည်။ သူတစ်ပါးတို့ မထီမဲ့မြင် မပြုခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော ဝိတက်ဟူသည် 'အို... သူတစ်ပါးတို့သည် ငါ့ကို မထီမဲ့မြင် မပြုကြပါစေကုန်သတည်း၊ နှိမ့်ချ၍ မမှတ်ထင်ကြပါစေကုန်သတည်း၊ ကျောက်ထီးကဲ့သို့ လေးစားကြပါစေကုန်သတည်း' ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိတက်ဖြစ်သည်။

---

กามวิตกฺโก กามสงฺกปฺปนสภาวโต กามาสวปฺปตฺติยา สาติสยตฺตา จ กามนากาโรติ อาห ‘‘กามวิตกฺโก ปเนตฺถ กามาสโว’’ติ. ตพฺพิเสโสติ กามาสววิเสโส ภวสภาวตฺตาติ อธิปฺปาโย. กามวิตกฺกาทิเก วิโนเทติ อตฺตโน สนฺตานโต นีหรติ เอเตนาติ วิโนทนํ, วีริยนฺติ อาห ‘‘วีริยสํวรสงฺขาเตน วิโนทเนนา’’ติ.

ကာမဝိတက်သည် အလိုရှိအပ်သော အာရုံကို ကြံစည်ခြင်း သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာမာသဝသို့ ရောက်ခြင်း၏ အလွန်ထူးကဲသော အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တောင့်တခြင်း၏ အခြင်းအရာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဤသုတ်၌ ကာမဝိတက်သည် ကာမာသဝ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုကိလေသာ၏ အထူးဟူသည်မှာ ဘဝ၏ သဘောဖြစ်သောကြောင့် ကာမာသဝ၏ အထူးဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ကာမဝိတက် စသည်တို့ကို ဖျောက်ဖျက်တတ်၏၊ မိမိသန္တာန်မှ ထုတ်ဆောင်တတ်၏၊ ထိုတရားဖြင့် ထုတ်ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဝိနောဒန (ဖျောက်ဖျက်ကြောင်းတရား) မည်၏၊ ထိုတရားသည် ဝီရိယ ဖြစ်သည်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် 'ဝီရိယသံဝရဟု ဆိုအပ်သော ဖျောက်ဖျက်ကြောင်းတရားဖြင့်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

---

‘‘สตฺต โพชฺฌงฺคา ภาวิตา พหุลีกตา วิชฺชาวิมุตฺติโย ปริปูเรนฺตี’’ติ วจนโต วิชฺชาวิมุตฺตีนํ อนธิคโม ตโต จ สกลวฏฺฏทุกฺขานติวตฺติ อภาวนาย อาทีนโว. วุตฺตวิปริยาเยน ภควโต โอรสปุตฺตภาวาทิวเสน จ ภาวนาย อานิสํโส เวทิตพฺโพ. โถเมนฺโตติ อาสวปหานสฺส ทุกฺกรตฺตา ตาย เอว ทุกฺกรกิริยาย ตํ อภิตฺถวนฺโต. สํวเรเนว ปหีนาติ สํวเรน ปหีนา เอว. เตน วุตฺตํ ‘‘น อปฺปหีเนสุเยว ปหีนสญฺญี’’ติ.

'ပွားများအပ်၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုအပ်သော ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ဝိဇ္ဇာနှင့် ဝိမုတ္တိကို ပြည့်စုံစေကုန်၏' ဟူသော ဝစနအရ ဝိဇ္ဇာနှင့် ဝိမုတ္တိကို မရခြင်း၊ ထိုမရခြင်းကြောင့် သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံးမှ မလွန်မြောက်နိုင်ခြင်းသည် (ဗောဇ္ဈင်တရားတို့ကို) မပွားများခြင်း၏ အပြစ်ဖြစ်သည်။ ဖော်ပြပါအချက်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ရင်သွေးတော်ဖြစ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း (ဗောဇ္ဈင်တို့ကို) ပွားများခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို သိအပ်၏။ ချီးမွမ်းသည်ဟူသည်မှာ အာသဝေါတရားတို့ကို ပယ်ရခြင်းသည် ခဲယဉ်းသောကြောင့် ထိုခဲယဉ်းစွာ ပြုလုပ်ရခြင်းဖြင့် ထိုသူကို အလွန်ချီးကျူးအံ့ဩခြင်း ဖြစ်သည်။ သံဝရဖြင့်သာ ပယ်အပ်ကုန်၏ဟူသည်မှာ သံဝရဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'မပယ်ရသေးသော တရားတို့၌ ပယ်ပြီးပြီဟု အမှတ်သညာရှိသူ မဟုတ်ပေ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

---

อาสวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အာသဝသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๕. ทารุกมฺมิกสุตฺตวณฺณนา

၅. ဒါရုကမ္မိကသုတ်အဖွင့်

---

๕๙. ปญฺจเม ปุตฺตสมฺพาธสยนนฺติ ปุตฺเตหิ สมฺพาธสยนํ. เอตฺถ ปุตฺตสีเสน ทารปริคฺคหํ ปุตฺตทาเรสุ อุปฺปิโล วิย. เตน เตสํ โรคาทิเหตุ โสกาภิภเวน จ จิตฺตสฺส สํกิลิฏฺฐตํ ทสฺเสติ. กามโภคินาติ อิมินา ปน ราคาภิภวนฺติ. อุภเยนปิ วิกฺขิตฺตจิตฺตตํ ทสฺเสติ. กาสิกจนฺทนนฺติ อุชฺชลจนฺทนํ. ตํ กิร วณฺณวิเสสสมุชฺชลํ โหติ ปภสฺสรํ, ตทตฺถเมว นํ สณฺหตรํ กโรนฺติ. เตเนวาห ‘‘สณฺหจนฺทน’’นฺติ[Pg.133], กาสิกวตฺถญฺจ จนฺทนญฺจาติ อตฺโถ. มาลาคนฺธวิเลปนนฺติ วณฺณโสภตฺถญฺเจว สุคนฺธภาวตฺถญฺจ มาลํ, สุคนฺธภาวตฺถาย คนฺธํ, ฉวิราคกรณตฺถญฺเจว สุภตฺถญฺจ วิเลปนํ ธาเรนฺเตน. ชาตรูปรชตนฺติ สุวณฺณญฺเจว อวสิฏฺฐธนญฺจ สาทิยนฺเตน. สพฺเพนปิ กาเมสุ อภิคิทฺธภาวเมว ปกาเสติ.

၅၉. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ သားသမီးတို့ဖြင့် ပြွမ်းတီးသော အိပ်ရာ (ပုတ္တသမ္ဗာဓသယန) ဟူသည် သားသမီးတို့ဖြင့် ကြပ်ညပ်စွာ အိပ်စက်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ သားသမီးဟူသော ထိပ်တန်းစကားဖြင့် မယားကို သိမ်းပိုက်ခြင်းကိုလည်း ယူရမည်။ သားမယားတို့အပေါ်၌ ဖိစီးနှိပ်စက်ခြင်း ခံရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုစကားဖြင့် ယင်းသားမယားတို့၏ နာဖျားခြင်း စသည်ကို အကြောင်းပြု၍ သောကလွှမ်းမိုးခြင်းကြောင့် စိတ်၏ ညစ်နွမ်းမှုကို ပြသတော်မူသည်။ ကာမစည်းစိမ်ကို ခံစားသူ (ကာမဘောဂီ) ဟူသော စကားဖြင့်ကား ရာဂ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ပြသတော်မူသည်။ ထိုနှစ်ပါးစလုံးဖြင့် ပျံ့လွင့်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြသတော်မူသည်။ ကုသီတိုင်းဖြစ် စန္ဒကူး (ကာသိကစန္ဒန) ဟူသည် တောက်ပသော စန္ဒကူး ဖြစ်သည်။ ထိုစန္ဒကူးသည် ထူးကဲသော အရောင်အဆင်းဖြင့် ထိန်လင်းတောက်ပ၏။ ထိုအကျိုးငှာ ထိုစန္ဒကူးကို အလွန်ညက်ညောအောင် ပြုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ညက်ညောသော စန္ဒကူး' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ကာသိတိုင်းဖြစ် အဝတ်နှင့် စန္ဒကူးဟူ၍လည်း အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ပန်း၊ နံ့သာ၊ နံ့သာပျောင်း (မာလာဂန္ဓဝိလေပန) ဟူသည် အရောင်အဆင်း လှပစေရန်နှင့် မွှေးပျံ့စေရန်အတွက် ပန်းကိုလည်းကောင်း၊ မွှေးပျံ့စေရန်အတွက် နံ့သာကိုလည်းကောင်း၊ အရေပြားကို အရောင်တင်ရန်နှင့် တင့်တယ်စေရန်အတွက် နံ့သာပျောင်းကိုလည်းကောင်း ဆောင်ထားသောသူ။ ရွှေနှင့်ငွေ (ဇာတရူပရဇတ) ဟူသည် ရွှေကိုလည်းကောင်း၊ ကျန်ရှိသော ဥစ္စာပစ္စည်းကိုလည်းကောင်း သာယာခံယူသောသူ။ ဤအလုံးစုံဖြင့် ကာမဂုဏ်တို့၌ အလွန်မက်မောခြင်း သဘောကိုသာ ထင်ရှားစေတော်မူသည်။

---

ทารุกมฺมิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒါရုကမ္မိကသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๖. หตฺถิสาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

၆. ဟတ္ထိသာရိပုတ္တသုတ်အဖွင့်

---

๖๐. ฉฏฺเฐ หตฺถึ สาเรตีติ หตฺถิสารี, ตสฺส ปุตฺโตติ หตฺถิสาริปุตฺโต. โส กิร สาวตฺถิยํ หตฺถิอาจริยสฺส ปุตฺโต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ตีณิ ปิฏกานิ อุคฺคเหตฺวา สุขุเมสุ ขนฺธธาตุอายตนาทีสุ อตฺถนฺตเรสุ กุสโล อโหสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เถรานํ ภิกฺขูนํ อภิธมฺมกถํ กเถนฺตานํ อนฺตรนฺตรา กถํ โอปาเตตี’’ติ. ตตฺถ อนฺตรนฺตรา กถํ โอปาเตตีติ เถเรหิ วุจฺจมานสฺส กถาปพนฺธสฺส อนฺตเร อนฺตเร อตฺตโน กถํ ปเวเสตีติ อตฺโถ. ปญฺจหิ สํสคฺเคหีติ สวนสํสคฺโค, ทสฺสนสํสคฺโค, สมุลฺลาปสํสคฺโค, สมฺโภคสํสคฺโค, กายสํสคฺโคติ อิเมหิ ปญฺจหิ สํสคฺเคหิ. กิฏฺฐขาทโกติ กิฏฺฐฏฺฐาเน อุปฺปนฺนสสฺสญฺหิ กิฏฺฐนฺติ วุตฺตํ การณูปจาเรน. สิปฺปิโย สุตฺติโย. สมฺพุกาติ สงฺขมาห.

၆၀. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ ဆင်ကို ထိန်းကျောင်းတတ်သောသူသည် ဟတ္ထိသာရီ မည်၏။ ထိုသူ၏သားသည် ဟတ္ထိသာရိပုတ္တ မည်၏။ ထိုဟတ္ထိသာရိပုတ္တသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ ဆင်ဆရာ၏ သားဖြစ်ပြီး မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်၌ ရဟန်းပြုကာ ပိဋကတ်သုံးပုံကို သင်ယူ၍ သိမ်မွေ့နက်နဲသော ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတန စသော သဘောတရားတို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် 'အဘိဓမ္မာတရား ဟောကြားတော်မူကြကုန်သော မထေရ်ကြီးတို့၏ စကားအကြား၌ စကားဖြတ်ပြော၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ 'စကားအကြား၌ စကားဖြတ်ပြော၏' ဟူသည် မထေရ်မြတ်တို့ ပြောကြားနေသော တရားစကားအစဉ်၏ အကြားအကြား၌ မိမိ၏စကားကို သွင်း၍ ပြောဆိုခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နှီးနှောပတ်သက်မှု ငါးပါးတို့ဖြင့် (ပဉ္စဟိ သံသგ္ဂေဟိ) ဟူသည် အသံကြားခြင်းဖြင့် ပတ်သက်မှု၊ မြင်တွေ့ရခြင်းဖြင့် ပတ်သက်မှု၊ နှုတ်ဆက်စကားပြောခြင်းဖြင့် ပတ်သက်မှု၊ အတူတကွ သုံးဆောင်ခြင်းဖြင့် ပတ်သက်မှု၊ ကိုယ်ချင်းထိတွေ့ခြင်းဖြင့် ပတ်သက်မှု ဟူသော ဤနှီးနှောပတ်သက်မှု ငါးပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ကောက်ပဲသီးနှံစားသော တိရစ္ဆာန် (ကိဋ္ဌခါဒက) ဟူသည် ကောက်ပဲသီးနှံစိုက်ခင်း၌ ပေါက်ရောက်သော အပင်ကို အကြောင်းပြု၍ ကာရဏူပစာရဖြင့် ကိဋ္ဌ (သီးနှံ) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ သိပ္ပိယဟူသည် ခရုခွံငယ်တို့တည်း။ သမ္ဗုကဟူသည် ခရုစုတ်တည်း။

---

คิหิภาเว วณฺณํ กเถสีติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๒๒) กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กิร สาสเน ทฺเว สหายกา อเหสุํ, อญฺญมญฺญํ สมคฺคา เอกโตว สชฺฌายนฺติ. เตสุ เอโก อนภิรโต คิหิภาเว จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา อิตรสฺส อาโรเจสิ. โส คิหิภาเว อาทีนวํ, ปพฺพชฺชาย อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา โอวทิ. โส ตํ สุตฺวา อภิรมิตฺวา ปุน เอกทิวสํ ตาทิเส จิตฺเต อุปฺปนฺเน ตํ เอตทโวจ – ‘‘มยฺหํ, อาวุโส, เอวรูปํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, อิมาหํ ปตฺตจีวรํ ตุยฺหํ ทสฺสามี’’ติ. โส ปตฺตจีวรโลเภน ตสฺส คิหิภาเว อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา ปพฺพชฺชาย อาทีนวํ กเถสิ. ตสฺส ตํ สุตฺวาว คิหิภาวโต จิตฺตํ นิวตฺเตตฺวา ปพฺพชฺชายเมว อภิรมิ. เอวเมส ตทา สีลวนฺตสฺส ภิกฺขุโน คิหิภาเว [Pg.134] อานิสํสกถาย กถิตตฺตา อิทานิ ฉ วาเร วิพฺภมิตฺวา สตฺตมวาเร ปพฺพชิตฺวา มหาโมคฺคลฺลานสฺส มหาโกฏฺฐิกตฺเถรสฺส จ อภิธมฺมกถํ กเถนฺตานํ อนฺตรนฺตรา กถํ โอปาเตสิ. อถ นํ มหาโกฏฺฐิกตฺเถโร อปสาเทสิ. โส มหาสาวกสฺส กถิเต ปติฏฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต วิพฺภมิตฺวา คิหิ ชาโต. โปฏฺฐปาทสฺส ปนายํ คิหิสหายโก อโหสิ, ตสฺมา วิพฺภมิตฺวา ทฺวีหตีหจฺจเยน โปฏฺฐปาทสฺส สนฺติกํ คโต. อถ นํ โส ทิสฺวา – ‘‘สมฺม, กึ ตยา กตํ, เอวรูปสฺส นาม สตฺถุ สาสนา อปสกฺกนฺโตสิ, เอหิ ปพฺพชิตุํ ทานิ เต วฏฺฏตี’’ติ ตํ คเหตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมาสิ. ตสฺมึ ฐาเน ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สตฺตเม วาเร ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณี’’ติ.

လူဝတ်ကြောင်၏ အဖြစ်ကို ချီးမွမ်းပြောဆို၏ဟူသည် ကဿပမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ အဆွေခင်ပွန်း နှစ်ယောက်တို့သည် ရှိကြကုန်သတတ်။ ထိုသူတို့သည် အချင်းချင်း ညီညွတ်ကြလျက် အတူတကွ စာပေသင်အံ (သဇ္ဈာယ်) ကြကုန်၏။ ထိုသူတို့အနက် တစ်ယောက်သည် မွေ့လျော်ခြင်းမရှိသဖြင့် လူဝတ်ကြောင်အဖြစ်၌ စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာ၍ အခြားတစ်ယောက်အား ပြောကြားလေ၏။ အခြားတစ်ယောက်သည် လူဝတ်ကြောင်အဖြစ်၏ အပြစ်နှင့် ရဟန်းအဖြစ်၏ အကျိုးကို ပြသကာ ဆုံးမ၏။ ထိုသူသည် ထိုဆုံးမစကားကို ကြားရသဖြင့် မွေ့လျော်ပြန်၍ နောက်တစ်နေ့၌ ထိုသို့သောစိတ် ထပ်မံဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ထိုသူအား ဤသို့ ပြောဆို၏ - 'ငါ့ရှင်၊ ငါ့အား ဤသို့သော စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ဤသပိတ်သင်္ကန်းကို ငါ သင့်အား ပေးပါအံ့' ဟု ဆို၏။ ထိုရဟန်းသည် သပိတ်သင်္ကန်းလောဘကြောင့် ထိုသူအား လူဝတ်ကြောင်အဖြစ်၏ အကျိုးကို ပြသ၍ ရဟန်းအဖြစ်၏ အပြစ်ကို ပြောဆိုလေသည်။ ထိုသူသည် ထိုစကားကို ကြားရရုံမျှဖြင့် လူဝတ်ကြောင်အဖြစ်မှ စိတ်ကို လွှဲကာ ရဟန်းအဖြစ်၌သာလျှင် မွေ့လျော်လေတော့သည်။ ဤသို့လျှင် ထိုစဉ်က သီလရှိသော ရဟန်းအား လူဝတ်ကြောင်အဖြစ်၏ အကျိုးကျေးဇူးစကားကို ပြောဆိုခဲ့ဖူးသောကြောင့် ယခုအခါ၌ ခြောက်ကြိမ်တိုင်တိုင် လူထွက်ပြီးလျှင် ခုနစ်ကြိမ်မြောက်၌ ရဟန်းပြု၍ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်နှင့် အရှင်မဟာကောဋ္ဌိကမထေရ်တို့ အဘိဓမ္မာတရား ဆွေးနွေးတော်မူကြစဉ် အကြား၌ စကားဝင်ရောက် ဖြတ်ပြောခဲ့သည်။ ထိုအခါ ထိုသူကို အရှင်မဟာကောဋ္ဌိကမထေရ်က မောင်းထုတ် တားမြစ်တော်မူ၏။ ထိုသူသည် မဟာသာဝကကြီး၏ စကားတော်၌ မတည်နိုင်သဖြင့် လူထွက်၍ လူဝတ်ကြောင် ဖြစ်သွားလေသည်။ ထိုသူသည် ပေါဋ္ဌပါဒ၏ လူဖော်ဖက် အဆွေခင်ပွန်း ဖြစ်ခဲ့ဖူးသဖြင့် လူထွက်ပြီး နှစ်ရက် သုံးရက် လွန်သောအခါ ပေါဋ္ဌပါဒ၏ ထံသို့ သွားလေ၏။ ထိုအခါ ပေါဋ္ဌပါဒသည် ထိုသူကို မြင်လျှင် 'အဆွေ... သင် ဘာတွေလုပ်ခဲ့တာလဲ၊ ဤကဲ့သို့သော ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်မှ ဖဲခွာခဲ့ရသလော၊ လာပါ၊ ယခု သင့်အား ရဟန်းပြုရန် သင့်တော်ပြီ' ဟု ဆိုကာ ထိုသူကို ခေါ်ဆောင်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်သို့ သွားလေ၏။ ထိုသာသနာတော်၌ ရဟန်းပြု၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်လေ၏။ ထို့ကြောင့် 'ခုနစ်ကြိမ်မြောက် ရဟန်းပြု၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

---

หตฺถิสาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဟတ္ထိသာရိပုတ္တသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๗. มชฺเฌสุตฺตวณฺณนา

၇. မဇ္ဈေသုတ်အဖွင့်

---

๖๑. สตฺตเม มนฺตาติ ย-การโลเปน นิทฺเทโส, กรณตฺเถ วา เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. เตนาห ‘‘ตาย อุโภ อนฺเต วิทิตฺวา’’ติ. ผสฺสวเสน นิพฺพตฺตตฺตาติ ทฺวยทฺวยสมาปตฺติยํ อญฺญมญฺญํ สมฺผสฺสวเสน นิพฺพตฺตตฺตา, ‘‘ผสฺสปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ อิมินา จานุกฺกเมน ผสฺสสมุฏฺฐานตฺตา อิมสฺส กายสฺส ผสฺสวเสน นิพฺพตฺตตฺตาติ วุตฺตํ. เอโก อนฺโตติ เอตฺถ อยํ อนฺต-สทฺโท อนฺตอพฺภนฺตรมริยาทลามกอภาวโกฏฺฐาสปทปูรณสมีปาทีสุ ทิสฺสติ. ‘‘อนฺตปูโร อุทรปูโร’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๙๗) หิ อนฺเต อนฺตสทฺโท. ‘‘จรนฺติ โลเก ปริวารฉนฺนา อนฺโต อสุทฺธา, พหิ โสภมานา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๒๒) อพฺภนฺตเร. ‘‘กายพนฺธนสฺส อนฺโต ชีรติ (จูฬว. ๒๗๘) สา หริตนฺตํ วา ปนฺถนฺตํ วา เสลนฺตํ วา อุทกนฺตํ วา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๔) มริยาทายํ. ‘‘อนฺตมิทํ, ภิกฺขเว, ชีวิกาน’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๘๐; อิติวุ. ๙๑) ลามเก. ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๓๙๓; สํ. นิ. ๒.๕๑) อภาเว. สพฺพปจฺจยสงฺขโย หิ ทุกฺขสฺส อภาโว [Pg.135] โกฏีติปิ วุจฺจติ. ‘‘ตโย อนฺตา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๐๕) โกฏฺฐาเส. ‘‘อิงฺฆ ตาว สุตฺตนฺตํ วา คาถาโย วา อภิธมฺมํ วา ปริยาปุณสฺสุ, สุตฺตนฺเต โอกาสํ การาเปตฺวา’’ติ (ปาจิ. ๔๔๒) จ อาทีสุ ปทปูรเณ. ‘‘คามนฺตํ วา โอสโฏ (ปารา. ๔๐๙-๔๑๐; จูฬว. ๓๔๓) คามนฺตเสนาสน’’นฺติอาทีสุ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๑๐) สมีเป. สฺวายมิธ โกฏฺฐาเส วตฺตตีติ อยเมโก โกฏฺฐาโสติ.

၆၁. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'မန္တာ' ဟူသည် (မန္တျာ ဟူသော စကားလုံးမှ) ယ-ကာရ ကျေခြင်းအားဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ကရိုဏ်းဝိဘတ်အနက်၌ ဤပထမာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် (အဋ္ဌကထာဆရာက) "ထိုပညာဖြင့် အစွန်းနှစ်ဖက်တို့ကို သိ၍" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဖဿဝသေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ" ဟူသည် အစုံလိုက် အစုံလိုက်သော သမာပတ်၌ အချင်းချင်း တွေ့ထိခြင်း 'သမ္ဖဿ' အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ "ဖဿပစ္စယာ တဏှာ၊ တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါနံ၊ ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ၊ ဘဝပစ္စယာ ဇာတိ" ဟူသော ဤအစဉ်အတိုင်း ဖဿကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့် ဤရုပ်ကယောကိုယ်၏ ဖဿအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို "ဖဿဝသေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဧကော အန္တော" ဟူသော ဤနေရာ၌ ဤ "အန္တ"သဒ္ဒါကို အူ (anta)၊ အတွင်း (abbhantara)၊ အပိုင်းအခြား (mariyāda)၊ ယုတ်ညံ့သော (lāmaka)၊ မရှိခြင်း/ချုပ်ငြိမ်းခြင်း (abhāva)၊ အစု/အဖို့အစု (koṭṭhāsa)၊ ပုဒ်ဖြည့်ခြင်း (padapūraṇa)၊ အနီး (samīpa) စသည်တို့၌ တွေ့ရ၏။ "အန္တပူရော ဥဒရပူရော" (အူဖြင့် ပြည့်၏၊ ဝမ်းဖြင့် ပြည့်၏) စသည်တို့၌ "အန္တ"သဒ္ဒါသည် အူ အနက်၌ ဖြစ်၏။ "လောက၌ အခြံအရံဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် အတွင်း၌ မစင်ကြယ်ဘဲ အပြင်ဘက်၌ သာပတင့်တယ်ကာ လှည့်လည်သွားလာကြကုန်၏" စသည်တို့၌ အတွင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ခါးပန်း၏ အစွန်းသည် ဟောင်းနွမ်းဆွေးမြေ့၏။ ထိုရဟန်းမသည် စိမ်းလန်းသော မြက်ခင်း၏ အစွန်း၊ လမ်း၏ အဆုံး၊ ကျောက်ဆောင်၏ အဆုံး၊ ရေ၏ အစွန်း သို့မဟုတ်..." စသည်တို့၌ အပိုင်းအခြား အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ရဟန်းတို့၊ ဤအသက်မွေးမှုသည် ယုတ်ညံ့လှ၏" စသည်တို့၌ ယုတ်ညံ့သော အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ဤသည်သာလျှင် ဆင်းရဲ၏ အဆုံး (ချုပ်ငြိမ်းရာ) ဖြစ်၏" စသည်တို့၌ မရှိခြင်း (ချုပ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ခပ်သိမ်းသော ပစ္စယသင်္ခါရတို့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည် ဆင်းရဲ၏ မရှိခြင်း (အဆုံး) ဟုလည်းကောင်း၊ အထွတ်အထိပ်ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "အဖို့အစု သုံးပါး (တယော အန္တာ)" စသည်တို့၌ အဖို့အစု အနက်၌ ဖြစ်၏။ "အို- ရှင်ရဟန်း၊ သုတ္တန်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဂါထာတို့ကိုသော်လည်းကောင်း၊ အဘိဓမ္မာကိုသော်လည်းကောင်း အခွင့်ပြုစေပြီးမှ သင်ယူပါဦးလော့" စသည်တို့၌ ပုဒ်ဖြည့် (ပါဒပူရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ရွာအနီးသို့ သက်ဆင်း၏၊ ရွာအနီး၌ ရှိသော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ" စသည်တို့၌ အနီးအနက်၌ ဖြစ်၏။ ထို "အန္တ" သဒ္ဒါသည် ဤနေရာ၌ အဖို့အစု အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဤကား တစ်ခုသော အဖို့အစုတည်း" ဟု အနက်ရ၏။

---

สนฺโต ปรมตฺถโต วิชฺชมาโน ธมฺมสมูโหติ สกฺกาโย, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. เตนาห ‘‘เตภูมกวฏฺฏ’’นฺติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော တရားအစုအပေါင်းသည် "သက္ကာယ" မည်၏၊ (ယင်းသည်) ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတည်း။ ထို့ကြောင့် (အဋ္ဌကထာဆရာက) "ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော ဝဋ်တရား" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤ၌ ကျန်ရှိသောစကားလုံးတို့သည် ကောင်းစွာ နားလည်လွယ်အပ်သည်သာတည်း။

---

มชฺเฌสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မဇ္ဈေသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

---

๘. ปุริสินฺทฺริยญาณสุตฺตวณฺณนา

၈. ပုရိသိန္ဒြိယဉာဏသုတ်အဖွင့်

---

๖๒. อฏฺฐเม นิพฺพตฺติวเสน อปายสํวตฺตนิเยน วา กมฺมุนา อปาเยสุ นิยุตฺโตติ อาปายิโก เนรยิโกติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อวีจิมฺหิ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ อายุกปฺปสญฺญิตํ อนฺตรกปฺปํ ติฏฺฐตีติ กปฺปฏฺโฐ. นิรยูปปตฺติปริหรณวเสน ติกิจฺฉิตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อเตกิจฺโฉ. อขณฺฑานีติ เอกเทเสนปิ อขณฺฑิตานิ. ภินฺนกาลโต ปฏฺฐาย พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. อปูตีนีติ อุทกเตมเนน อปูติกานิ. ปูติกญฺหิ พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. อวาตาตปหตานีติ วาเตน จ อาตเปน จ น หตานิ นิโรชตํ น ปาปิตานิ. นิโรชญฺหิ กสฏํ พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. ‘‘สาราทานี’’ติ วตฺตพฺเพ อา-การสฺส รสฺสตฺตํ กตฺวา ปาฬิยํ ‘‘สารทานี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สาราทานี’’ติ. ตณฺฑุลสารสฺส อาทานโต สาราทานิ, คหิตสารานิ ปติฏฺฐิตสารานิ. นิสฺสรญฺหิ พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. สุขสยิตานีติ จตฺตาโร มาเส โกฏฺเฐ ปกฺขิตฺตนิยาเมเนว สุขสยิตานิ สุฏฺฐุ สนฺนิจิตานิ. มณฺฑเขตฺเตติ อูสขาราทิโทเสหิ อวิทฺธสฺเต สารกฺเขตฺเต. อภิโทติ อภิ-สทฺเทน สมานตฺถนิปาตปทนฺติ อาห ‘‘อภิอฑฺฒรตฺต’’นฺติ. นตฺถิ เอตสฺส ภิทาติ วา อภิโท. ‘‘อภิทํ อฑฺฒรตฺต’’นฺติ วตฺตพฺเพ อุปโยคตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. อฑฺฒรตฺตนฺติ [Pg.136] จ อจฺจนฺตสํโยควจนํ, ภุมฺมตฺเถ วา. ตสฺมา อภิโท อฑฺฒรตฺตนฺติ อภินฺเน อฑฺฒรตฺตสมเยติ อตฺโถ. ปุณฺณมาสิยญฺหิ คคนมชฺฌสฺส ปุรโต วา ปจฺฉโต วา จนฺเท ฐิเต อฑฺฒรตฺตสมโย ภินฺโน นาม โหติ, มชฺเฌ เอว ปน ฐิเต อภินฺโน นาม.

၆၂. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ဖြစ်ပေါ်မှုအစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အပါယ်သို့ ရောက်စေတတ်သော ကံအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း အပါယ်ဘုံ၌ ယှဉ်စပ်သူသည် "အာပါယိကော" မည်၏။ "နေရယိကော" ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အဝီစိငရဲ၌ ဖြစ်၍ ထိုငရဲ၌ အာယုကပ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အန္တရကပ်ပတ်လုံး တည်နေတတ်သောကြောင့် "ကပ္ပဋ္ဌော" (ကပ်ပတ်လုံး တည်သူ) မည်၏။ ငရဲသို့ ရောက်ရခြင်းကို တားဆီးခြင်း (ကုသခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ကုသရန် မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် "အတေကိစ္ဆော" (မကုသနိုင်သူ) မည်၏။ "အခဏ္ဍာနိ" ဟူသည် တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှပင် မကွဲမအက် မပျက်စီးကုန်သော။ ပျက်စီးသောအချိန်မှစ၍ မျိုးစေ့သည် မျိုးစေ့၏ အကျိုးငှာ အသုံးမဝင်တော့ပေ။ "အပူတီနိ" ဟူသည် ရေစိုစွတ်ခြင်းကြောင့် မပုပ်မသိုးကုန်သော။ ပုပ်သိုးသော မျိုးစေ့သည် မျိုးစေ့အဖြစ် သုံးစွဲရန် မသင့်တော်သောကြောင့်တည်း။ "အဝါတာတပဟတာနိ" ဟူသည် လေနှင့် နေပူရှိန်ကြောင့် မဖျက်ဆီးအပ်ကုန်သော၊ သြဇာကင်းမဲ့ခြင်းသို့ မရောက်စေအပ်ကုန်သော။ သြဇာကင်းမဲ့၍ အဖျင်းဖြစ်သော မျိုးစေ့သည် မျိုးစေ့အဖြစ် သုံးစွဲရန် မသင့်တော်သောကြောင့်တည်း။ "သာရာဒါနိ" ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ အာ-ကာရကို ရဿပြု၍ ပါဠိတော်၌ "သာရဒါနိ" ဟု မိန့်ဆိုထားသောကြောင့် "သာရာဒါနိ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဆန်၏ အနှစ်သာရကို ဆောင်ထားခြင်းကြောင့် 'သာရာဒါနိ' မည်၏၊ အနှစ်သာရ ရှိကုန်သော၊ တည်ကြည်သော အနှစ်သာရ ရှိကုန်သော (မျိုးစေ့များ)။ အနှစ်မရှိသော မျိုးစေ့သည် မျိုးစေ့အဖြစ် သုံးစွဲရန် မသင့်တော်သောကြောင့်တည်း။ "သုခသယိတာနိ" ဟူသည် စပါးကျီ၌ လေးလပတ်လုံး ထည့်သွင်းထားသကဲ့သို့ ကောင်းစွာ အိပ်စက်ရကုန်သော၊ ကောင်းစွာ သိုလှောင်သိမ်းဆည်းအပ်ကုန်သော။ "မဏ္ဍခေတ္တေ" ဟူသည် ဆားငန်မြေ စသော အပြစ်တို့ဖြင့် မဖျက်ဆီးအပ်သော ကောင်းမွန်သော မြေဆီလွှာ ကောင်းသော လယ်ကွင်း၌။ 'အဘိဒေါ' ဟူသည် အဘိ-သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်သောကြောင့် "အဘိအဍ္ဎရတ္တံ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် ထိုသန်းခေါင်အချိန်အား ကွဲပြားခြင်း မရှိသောကြောင့် 'အဘိဒေါ' မည်၏။ "အဘိဒံ အဍ္ဎရတ္တံ" ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ဥပယုတ္တဝိဘတ် (ဒုတိယဝိဘတ်) အနက်၌ ပစ္စတ္တဝုစ် (ပထမာဝိဘတ်) ဖြစ်၏။ "အဍ္ဎရတ္တံ" ဟူသည် အစ္စန္တသံယောဂဝိဘတ် သို့မဟုတ် ဘုမ္မဝိဘတ် (သတ္တမီဝိဘတ်) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "အဘိဒေါ အဍ္ဎရတ္တံ" ဟူသည် ကွဲပြားမှုမရှိသော သန်းခေါင်ယံအချိန်၌ ဟု အနက်ရ၏။ လပြည့်နေ့၌ လမင်းသည် ကောင်းကင်အလယ်ဗဟို၏ ရှေ့၌သော်လည်းကောင်း၊ နောက်၌သော်လည်းကောင်း တည်ရှိနေပါက သန်းခေါင်ယံအချိန်သည် တိမ်းစောင်းသည် မည်၏၊ ကောင်းကင်အလယ်ဗဟိုတည့်တည့်၌ တည်ရှိနေမှသာလျှင် မတိမ်းစောင်းသော (သန်းခေါင်ယံအစစ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

---

สุปฺปพุทฺธสุนกฺขตฺตาทโยติ เอตฺถ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๑๒๗ สุปฺปพุทฺธสกฺยวตฺถุ) สุปฺปพุทฺโธ กิร สากิโย ‘‘มม ธีตรํ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขนฺโต, มม ปุตฺตํ ปพฺพาเชตฺวา ตสฺส เวริฏฺฐาเน ฐิโต จา’’ติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ สตฺถริ อาฆาตํ พนฺธิตฺวา เอกทิวสํ ‘‘น ทานิ นิมนฺติตฏฺฐานํ คนฺตฺวา ภุญฺชิตุํ ทสฺสามี’’ติ คมนมคฺคํ ปิทหิตฺวา อนฺตรวีถิยํ สุรํ ปิวนฺโต นิสีทิ. อถสฺส สตฺถริ ภิกฺขุสงฺฆปริวุเต ตํ ฐานํ อาคเต ‘‘สตฺถา อาคโต’’ติ อาโรเจสุํ. โส อาห – ‘‘ปุรโต คจฺฉาติ ตสฺส วเทถ, นายํ มยา มหลฺลกตโร, นาสฺส มคฺคํ ทสฺสามี’’ติ. ปุนปฺปุนํ วุจฺจมาโนปิ ตเถว นิสีทิ. สตฺถา มาตุลสฺส สนฺติกา มคฺคํ อลภิตฺวา ตโตว นิวตฺติ. โสปิ จรปุริสํ เปเสสิ – ‘‘คจฺฉ ตสฺส กถํ สุตฺวา เอหี’’ติ. สตฺถาปิ นิวตฺตนฺโต สิตํ กตฺวา อานนฺทตฺเถเรน – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, สิตปาตุกมฺเม ปจฺจโย’’ติ ปุฏฺโฐ อาห – ‘‘ปสฺสสิ, อานนฺท, สุปฺปพุทฺธ’’นฺติ. ปสฺสามิ, ภนฺเต. ภาริยํ เตน กมฺมํ กตํ มาทิสสฺส พุทฺธสฺส มคฺคํ อเทนฺเตน, อิโต สตฺตเม ทิวเส เหฏฺฐาปาสาเท ปาสาทมูเล ปถวิยา ปวิสิสฺสตี’’ติ อาจิกฺขิ.

"သုပ္ပဗုဒ္ဓသုနက္ခတ္တာဒယော" ဟူသော ဤပုဒ်၌ သုပ္ပဗုဒ္ဓ သာကီဝင်မင်းသည် "ငါ့သမီးကို စွန့်ပစ်၍ တောထွက်သွားသည်၊ ငါ့သားကို ရဟန်းပြုစေပြီးလျှင် ထိုရဟန်းဖြစ်သောသား၏ ရန်သူနေရာ၌ တည်နေသည်" ဟူသော ဤအကြောင်းနှစ်ပါးတို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားအပေါ် ရန်ငြိုးဖွဲ့ကာ တစ်နေ့သ၌ "ယခု ငါသည် မြတ်စွာဘုရားအား ပင့်ဖိတ်ထားသောနေရာသို့ သွား၍ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခွင့် မပြုတော့အံ့" ဟု ကြံစည်ကာ ကြွမြန်းရာလမ်းကို ပိတ်ဆို့ပြီး လမ်းလယ်၌ သေရည်သောက်လျက် ထိုင်နေ၏။ ထိုအခါ သံဃာတော်များနှင့် ခြံရံလျက် ကြွလာတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုနေရာသို့ ရောက်တော်မူသော် ဘေးလူတို့က "မြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူပြီ" ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ ထိုသုပ္ပဗုဒ္ဓမင်းက - "ထိုဂေါတမကို ရှေ့က သွားပါဟု ပြောလိုက်ကြ၊ သူသည် ငါ့ထက် အသက်မကြီးပါ၊ ငါ သူ့ကို လမ်းမပေးနိုင်" ဟု ဆို၏။ အဖန်ဖန် ပြောဆိုအပ်သော်လည်း ထိုနည်းအတိုင်းပင် ထိုင်နေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဦးရီးတော်ထံမှ လမ်းမရသဖြင့် ထိုနေရာမှသာလျှင် ပြန်၍ လှည့်တော်မူ၏။ ထိုသုပ္ပဗုဒ္ဓမင်းသည်လည်း "သွားချေ၊ ထိုဂေါတမပြောသော စကားကို နားထောင်ပြီး ပြန်လာခဲ့လော့" ဟု သူလျှိုကို စေလွှတ်လိုက်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဆုတ်ခွာတော်မူစဉ် ပြုံးတော်မူသဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က - "မြတ်စွာဘုရား၊ ပြုံးတော်မူခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း" ဟု မေးလျှောက်သော် "အာနန္ဒာ၊ သင် သုပ္ပဗုဒ္ဓကို မြင်သလော" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "မြင်ရပါသည် ဘုရား"။ "အာနန္ဒာ၊ ငါကဲ့သို့သော ဘုရားရှင်အား လမ်းမပေးဘဲ နေခြင်းဖြင့် သူသည် အလွန်ကြီးလေးသော ကံကို ပြုမိလေပြီ၊ ယနေ့မှစ၍ ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ပြာသာဒ်၏ အောက်ထပ်၊ ပြာသာဒ်ခြေရင်း၌ မြေမြိုလိမ့်မည်" ဟု မိန့်ကြားတော်မူ၏။

---

สุนกฺขตฺโตปิ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๗) ปุพฺเพ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ทิพฺพจกฺขุปริกมฺมํ ปุจฺฉิ. อถสฺส ภควา กเถสิ. โส ทิพฺพจกฺขุํ นิพฺพตฺเตตฺวา อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา โอโลเกนฺโต เทวโลเก นนฺทนวนจิตฺตลตาวนผารุสกวนมิสฺสกวเนสุ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวมาเน เทวปุตฺเต จ เทวธีตโร จ ทิสฺวา – ‘‘เอเตสํ เอวรูปาย อตฺตภาวสมฺปตฺติยา ฐิตานํ กิร มธุโร นุ โข สทฺโท ภวิสฺสตี’’ติ สทฺทํ โสตุกาโม หุตฺวา ทสพลํ อุปสงฺกมิตฺวา ทิพฺพโสตธาตุปริกมฺมํ ปุจฺฉิ. ภควา ปนสฺส – ‘‘ทิพฺพโสตธาตุสฺส อุปนิสฺสโย นตฺถี’’ติ ญตฺวา ปริกมฺมํ น กเถสิ. น หิ พุทฺธา ยํ น ภวิสฺสติ, ตสฺส ปริกมฺมํ กเถนฺติ. โส ภควติ อาฆาตํ พนฺธิตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ สมณํ โคตมํ ปฐมํ ทิพฺพจกฺขุปริกมฺมํ ปุจฺฉึ, โส มยฺหํ ‘สมฺปชฺชตุ วา มา วา สมฺปชฺชตู’ติ กเถสิ. อหํ ปน ปจฺจตฺตปุริสกาเรน ตํ นิพฺพตฺเตตฺวา ทิพฺพโสตธาตุปริกมฺมํ ปุจฺฉึ, ตํ เม น กเถสิ. อทฺธา เอวํ [Pg.137] โหติ ‘อยํ ราชปพฺพชิโต ทิพฺพจกฺขุญาณํ นิพฺพตฺเตตฺวา, ทิพฺพโสตญาณํ นิพฺพตฺเตตฺวา, เจโตปริยกมฺมญาณํ นิพฺพตฺเตตฺวา, อาสวานํ ขเย ญาณํ นิพฺพตฺเตตฺวา, มยา สมสโม ภวิสฺสตี’ติ อิสฺสามจฺฉริยวเสน มยฺหํ น กเถตี’’ติ ภิยฺโยโส อาฆาตํ พนฺธิตฺวา กาสายานิ ฉฑฺเฑตฺวา คิหิภาวํ ปตฺวาปิ น ตุณฺหีภูโต วิหาสิ. ทสพลํ ปน อสตา ตุจฺเฉน อพฺภาจิกฺขิตฺวา อปายูปโค อโหสิ. ตมฺปิ ภควา พฺยากาสิ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘เอวมฺปิ โข, ภคฺคว, สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต มยา วุจฺจมาโน อปกฺกเมว อิมสฺมา ธมฺมวินยา, ยถา ตํ อาปายิโก’’ติ (ที. นิ. ๓.๖). เตน วุตฺตํ ‘‘อปเรปิ สุปฺปพุทฺธสุนกฺขตฺตาทโย ภควตา ญาตาวา’’ติ. อาทิ-สทฺเทน โกกาลิกาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

သုနက္ခတ္တသည်လည်း (မ၊ နိ၊ ဋ္ဌ၊ ၁၊ ၁၄၇) ရှေး၌ မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်၍ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ရကြောင်း ပရိကမ္မကို မေးမြန်းခဲ့၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုသူသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ကို ဖြစ်စေ၍ အလင်းရောင်ကို ပွားများစေကာ ကြည့်ရှုလတ်သော် နတ်ပြည်၌ နန္ဒဝန်၊ စိတ္တလတာဝန်၊ ဖာရုသကဝန်၊ မိဿကဝန်တို့တွင် နတ်စည်းစိမ်ကို ခံစားနေကြကုန်သော နတ်သားတို့နှင့် နတ်သမီးတို့ကို မြင်၍ - ‘ဤကဲ့သို့သော ခန္ဓာကိုယ်အဖြစ် စည်းစိမ်နှင့် ပြည့်စုံစွာ တည်နေကြကုန်သော ဤသူတို့၏ အသံသည် အမှန်ပင် ချိုသာလှပေလိမ့်မည်တကား’ ဟု အသံကို ကြားလိုသည်ဖြစ်၍ ဆယ်ပါးသောအားရှင် မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်ကာ ဒိဗ္ဗသောတဓာတ်အဘိညာဉ်ရကြောင်း ပရိကမ္မကို မေးမြန်းပြန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုသူအား ‘ဒိဗ္ဗသောတဓာတ် အဘိညာဉ်ရရန် ဥပနိဿယအကြောင်း မရှိ’ ဟု သိတော်မူ၍ ထိုပရိကမ္မကို ဟောကြားတော်မမူပေ။ အကြောင်းမူကား ဘုရားရှင်တို့သည် မဖြစ်လတ္တံ့သောအရာအတွက် ပရိကမ္မကို ဟောတော်မမူကြပေ။ ထိုသူသည် မြတ်စွာဘုရားအပေါ် ရန်ငြိုးဖွဲ့၍ ‘ငါသည် သမဏဂေါတမအား ပထမ၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုပရိကမ္မကို မေးခဲ့ရာ သူသည် ငါ့အား “ပြည့်စုံသည်ဖြစ်စေ မပြည့်စုံသည်ဖြစ်စေ” ဟု ဟောကြားခဲ့၏။ ငါသည်မူကား ကိုယ်တိုင် ဝီရိယအားထုတ်မှုဖြင့် ထိုအဘိညာဉ်ကို ဖြစ်စေပြီး ဒိဗ္ဗသောတဓာတ်ပရိကမ္မကို မေးခဲ့ရာ ထိုအရာကိုမူ ငါ့အား ဟောကြားခြင်းမပြုပေ။ စင်စစ်သော်ကား “ဤမင်းသားရဟန်းသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို ဖြစ်စေ၍၊ ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ်ကို ဖြစ်စေ၍၊ စေတောပရိယဉာဏ်ကို ဖြစ်စေ၍၊ အာသဝေါကုန်ခန်းစေတတ်သော ဉာဏ်ကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် ငါနှင့် တန်းတူ ဖြစ်လာလိမ့်မည်” ဟု မနာလိုဝန်တိုမှု (ဣဿာမစ္ဆရိယ) ကြောင့် ငါ့အား မဟောကြားခြင်း ဖြစ်ပေလိမ့်မည်’ ဟု ကြံစည်၍ သာလွန်စွာ ရန်ငြိုးဖွဲ့ကာ သင်္ကန်းတို့ကို စွန့်ပယ်ပြီး လူဝတ်လဲသော်လည်း ငြိမ်ဝပ်စွာ မနေခဲ့ပေ။ ဆယ်ပါးသောအားရှင် မြတ်စွာဘုရားကို မဟုတ်မမှန် အချည်းနှီးသော စကားဖြင့် စွပ်စွဲပြောဆို၍ အပါယ်သို့ ရောက်သူ ဖြစ်ခဲ့ရ၏။ ထိုအကြောင်းကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဗျာဒိတ်တော်ရှိခဲ့၏။ ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော - ‘ဘဂ္ဂဝ၊ ဤသို့ ငါဟောကြားသော်လည်း လိစ္ဆဝီမင်းသား သုနက္ခတ္တသည် အပါယ်သို့ ရောက်မည့်သူ ဖြစ်သည့်အလျောက် ဤဓမ္မဝိနယသာသနာတော်မှ ဖဲခွာသွားလေပြီ’ (ဒီ၊ နိ၊ ၃၊ ၆) ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုကြောင့် ‘အခြားသော သုပ္ပဗုဒ္ဓ၊ သုနက္ခတ္တ စသည်တို့ကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် သိတော်မူ၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘စသည်’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ကောကာလိက စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူရမည်ဟု မှတ်အပ်၏။

---

สุสีโม ปริพฺพาชโกติ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๗๐) เอวํนามโก เวทงฺเคสุ กุสโล ปณฺฑิโต ปริพฺพาชโก. อญฺญติตฺถิยา หิ ปริหีนลาภสกฺการสิโลกา ‘‘สมโณ โคตโม น ชาติโคตฺตาทีนิ อารพฺภ ลาภคฺคปฺปตฺโต ชาโต, กวิเสฏฺโฐ ปเนส อุตฺตมกวิตาย สาวกานํ พนฺธํ พนฺธิตฺวา เทติ. เต ตํ อุคฺคณฺหิตฺวา อุปฏฺฐากานํ อุปนิสินฺนกถมฺปิ อนุโมทนมฺปิ สรภญฺญมฺปีติ เอวมาทีนิ กเถนฺติ. เต เตสํ ปสนฺนานํ ลาภํ อุปสํหรนฺติ. สเจ มยํ ยํ สมโณ โคตมา ชานาติ, ตโต โถกํ ชาเนยฺยาม, อตฺตโน สมยํ ตตฺถ ปกฺขิปิตฺวา มยมฺปิ อุปฏฺฐากานํ กเถยฺยาม. ตโต เอเตหิ ลาภิตรา ภเวยฺยาม. โก นุ โข สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ขิปฺปเมว อุคฺคณฺหิตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวา ‘‘สุสิโม ปฏิพโล’’ติ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาหํสุ ‘‘เอหิ ตฺวํ, อาวุโส สุสีม, สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยํ จร, ตฺวํ ธมฺมํ ปริยาปุณิตฺวา อมฺเห วาเจยฺยาสิ, ตํ มยํ ธมฺมํ ปริยาปุณิตฺวา คิหีนํ ภาสิสฺสาม, เอวํ มยมฺปิ สกฺกตา ภวิสฺสาม ครุกตา มานิตา ปูชิตา ลาภิโน จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๗๐).

“သုသီမ ပရိဗိုဇ်” ဟူသည်ကား (သံ၊ နိ၊ ဋ္ဌ၊ ၂၊ ၂၊ ၇၀) ဤအမည်ရှိသော ဗေဒင်္ဂကျမ်းတို့၌ ကျွမ်းကျင်သော ပညာရှိ ပရိဗိုဇ် ဖြစ်၏။ လာဘ်သက္ကာရနှင့် ကျော်စောမှု ဆုတ်ယုတ်နေကြကုန်သော သာသနာပ တိတ္ထိတို့သည် - “ရဟန်းဂေါတမသည် အမျိုးအနွယ် စသည်ကို အကြောင်းပြု၍ လာဘ်အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်မူကား ထိုသူသည် ကဗျာကဝိတို့ထက် မြတ်သူဖြစ်၍ ထူးမြတ်သော ကဗျာဉာဏ်ဖြင့် တပည့်တို့အား ဂါထာစပ်နည်းကို စပ်ဆိုပေး၏။ တပည့်တို့သည် ထိုဂါထာကို သင်ယူ၍ ဒါယကာတို့အား ဩဝါဒစကား ပြောခြင်း၊ အနုမောဒနာပြုခြင်း၊ သရဘဉ်းရွတ်ဆိုခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထိုတပည့်တို့သည် ကြည်ညိုကြကုန်သော ဒါယကာတို့ထံမှ လာဘ်သက္ကာရကို ဆောင်ယူကြကုန်၏။ ငါတို့သည်လည်း ရဟန်းဂေါတမ သိအပ်သော တရားတော်မှ အနည်းငယ်မျှ သိရပါမူ၊ ငါတို့၏ ဝါဒကို ထိုတရား၌ သွတ်သွင်းကာ ငါတို့ကိုယ်တိုင်လည်း ဒါယကာတို့အား ဟောကြားနိုင်ကြကုန်အံ့။ ထိုအခါ ငါတို့သည်လည်း ဤရဟန်းတို့ထက် သာလွန်သော လာဘ်ရှိသူများ ဖြစ်ကြကုန်အံ့။ ရဟန်းဂေါတမ၏ ထံ၌ ရဟန်းပြု၍ အဘယ်သူသည် လျင်မြန်စွာ သင်ယူနိုင်ပါအံ့နည်း” ဟု ဤသို့ ကြံစည်ပြီးလျှင် “သုသီမသည် စွမ်းဆောင်နိုင်သူ ဖြစ်၏” ဟု မြင်၍ ချဉ်းကပ်ကာ ဤသို့ ပြောကြားကြကုန်၏ - “ငါ့သျှင် သုသီမ၊ လာပါလော့၊ သင်သည် ရဟန်းဂေါတမ၏ ထံ၌ မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်ပါလော့၊ သင်သည် တရားတော်ကို သင်ယူ၍ ငါတို့အား ပြန်လည်သင်ကြားပေးပါလော့၊ ငါတို့သည် ထိုတရားကို သင်ယူ၍ လူဝတ်ကြောင်တို့အား ဟောပြောကြကုန်အံ့၊ ဤသို့ဖြင့် ငါတို့သည်လည်း အရိုအသေပြုအပ်၊ လေးစားအပ်၊ မြတ်နိုးအပ်၊ ပူဇော်အပ်ကုန်သည် ဖြစ်၍ သင်္ကန်း၊ ဆွမ်း၊ ကျောင်း၊ ဆေး ပစ္စည်းတည်းဟူသော အလှူခံပစ္စည်းတို့ကို ရရှိကြကုန်အံ့” (သံ၊ နိ၊ ၂၊ ၇၀) ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။

---

อถ สุสีโม ปริพฺพาชโก เตสํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา เยนานนฺโท เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. เถโร จ ตํ อาทาย ภควนฺตํ [Pg.138] อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. ภควา ปน จินฺเตสิ ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก ติตฺถิยสมเย ‘อหํ ปาฏิเอกฺโก สตฺถา’ติ ปฏิชานมาโน จรติ, ‘อิเธว มคฺคพฺรหฺมจริยํ จริตุํ อิจฺฉามี’ติ กิร วทติ, กึ นุ โข มยิ ปสนฺโน, อุทาหุ มยฺหํ วา มม สาวกานํ ธมฺมกถาย ปสนฺโน’’ติ. อถสฺส เอกฏฺฐาเนปิ ปสาทาภาวํ ญตฺวา ‘‘อยํ มม สาสเน ‘ธมฺมํ เถเนสฺสามี’ติ ปพฺพชติ, อิติสฺส อาคมนํ อปริสุทฺธํ, นิปฺผตฺติ นุ โข กีทิสา’’ติ โอโลเกนฺโต ‘‘กิญฺจาปิ ‘ธมฺมํ เถเนสฺสามี’ติ ปพฺพชติ, กติปาเหเนว ปน ฆเฏตฺวา อรหตฺตํ คณฺหิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘เตนหานนฺท, สุสีมํ ปพฺพาเชถา’’ติ อาห. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘เอวํ ภควตา โก ญาโต? สุสีโม ปริพฺพาชโก’’ติ.

ထိုအခါ သုသီမပရိဗိုဇ်သည် တိတ္ထိတို့၏ စကားကို ဝန်ခံသဘောတူသဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်၍ ရဟန်းအဖြစ်ကို တောင်းခံ၏။ မထေရ်မြတ်သည်လည်း ထိုသူကို ခေါ်ဆောင်ကာ မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်၍ ဤအကြောင်းအရာကို လျှောက်ထား၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း “ဤပရိဗိုဇ်သည် တိတ္ထိဝါဒ၌ ‘ငါသည် သီးခြား ဆရာတစ်ဦးဖြစ်၏’ ဟု ဝန်ခံလျက် လှည့်လည်သွားလာနေသူ ဖြစ်ပါလျက်၊ ‘ဤသာသနာတော်၌သာလျှင် မဂ်ဖိုလ်ရကြောင်း မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်လိုပါ၏’ ဟု ဆိုဘိ၏၊ သူသည် ငါ့အပေါ်၌ ကြည်ညို၍လော၊ သို့မဟုတ် ငါ၏ သို့မဟုတ် ငါ၏ တပည့်တို့၏ တရားစကား၌ ကြည်ညို၍လော” ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထို့နောက် ထိုသူ၌ တစ်နေရာမျှပင် ကြည်ညိုမှု မရှိသည်ကို သိတော်မူ၍ “ဤသူသည် ငါ၏ သာသနာတော်၌ ‘တရားကို ခိုးယူအံ့’ ဟု ရဟန်းပြုအံ့ဟု လာ၏၊ ဤသို့ သူလာခြင်းသည် မစင်ကြယ်ပေ၊ ရလဒ်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်လတ္တံ့နည်း” ဟု ကြည့်ရှုတော်မူလတ်သော် “တရားကို ခိုးယူအံ့ဟု ရဟန်းပြုသော်လည်း ရက်အနည်းငယ်အတွင်း၌သာ အားထုတ်၍ ရဟန္တာအဖြစ်ကို ရပေလိမ့်မည်” ဟု သိတော်မူသဖြင့် “အာနန္ဒာ၊ သို့ဖြစ်လျှင် သုသီမကို ရဟန်းပြုပေးလော့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ “ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သူကို သိတော်မူသနည်း။ သုသီမ ပရိဗိုဇ်ကိုတည်း” ဟု ဆိုအပ်၏။

---

สนฺตติมหามตฺโตติ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๑๔๑ สนฺตติมหามตฺตวตฺถุ) โส กิร เอกสฺมึ กาเล รญฺโญ ปเสนทิสฺส ปจฺจนฺตํ กุปิตํ วูปสเมตฺวา อาคโต. อถสฺส ราชา ตุฏฺโฐ สตฺต ทิวสานิ รชฺชํ ทตฺวา เอกํ นจฺจคีตกุสลํ อิตฺถึ อทาสิ. โส สตฺต ทิวสานิ สุรามทมตฺโต หุตฺวา สตฺตเม ทิวเส สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิโต หตฺถิกฺขนฺธวรคโต นหานติตฺถํ คจฺฉนฺโต สตฺถารํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ ทฺวารนฺตเร ทิสฺวา หตฺถิกฺขนฺธวรคโตว สีสํ จาเลตฺวา วนฺทิ. สตฺถา สิตํ กตฺวา ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, สิตปาตุกรเณ เหตู’’ติ อานนฺทตฺเถเรน ปุฏฺโฐ สิตการณํ อาจิกฺขนฺโต อาห – ‘‘ปสฺสสิ, อานนฺท, สนฺตติมหามตฺตํ, อชฺเชว สพฺพาภรณปฺปฏิมณฺฑิโต มม สนฺติกํ อาคนฺตฺวา จาตุปฺปทิกคาถาวสาเน อรหตฺตํ ปตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสตี’’ติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอวํ โก ญาโต ภควตาติ? สนฺตติมหามตฺโต’’ติ.

“သန္တတိအမတ်ကြီး” ဟူသည်ကား (ဓ၊ ပ၊ ဋ္ဌ၊ ၂၊ ၁၄၁ သန္တတိမဟာမတ်ဝတ္ထု) ထိုအမတ်ကြီးသည် တစ်ခုသောအခါ၌ ကောသလမင်းကြီး ပသေနဒီ၏ ပုန်ကန်နေသော နယ်စပ်ဒေသကို ငြိမ်းအေးစေ၍ ပြန်လာ၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးသည် ဝမ်းမြောက်သဖြင့် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး မင်းစည်းစိမ်ကို ပေး၍ ကခြင်း၊ သီချင်းဆိုခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သော အမျိုးသမီးတစ်ယောက်ကို ပေးအပ်ခဲ့၏။ ထိုအမတ်ကြီးသည် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး သေရည်ယစ်မူးကာ ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ အဆင်တန်ဆာအားလုံးဖြင့် ဆန်းပြားစွာ တန်ဆာဆင်အပ်လျက် မြတ်သောဆင်ကျောက်ကုန်းထက်သို့ တက်၍ ရေချိုးဆိပ်သို့ သွားလတ်သော်၊ ဆွမ်းခံဝင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို မြို့တံခါးဝ၌ မြင်၍ ဆင်ကျောက်ကုန်းထက်မှပင် ဦးခေါင်းကို ညွတ်ကာ ရှိခိုးခဲ့၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ပြုံးတော်မူ၏။ “အရှင်ဘုရား၊ ပြုံးတော်မူခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း” ဟု အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က မေးမြန်းလျှောက်ထားအပ်သော် မြတ်စွာဘုရားသည် ပြုံးတော်မူခြင်းအကြောင်းကို ဖော်ပြတော်မူလျက် - “အာနန္ဒာ၊ သန္တတိအမတ်ကြီးကို မြင်သလော၊ ယနေ့ပင် လျှင် အဆင်တန်ဆာအားလုံးဖြင့် ဆင်ယင်လျက် ငါ့ထံသို့ လာပြီးလျှင် လေးပါးသော ပုဒ်ရှိသော ဂါထာ၏အဆုံး၌ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုလိမ့်မည်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုကြောင့် “ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သူကို သိတော်မူသနည်း။ သန္တတိအမတ်ကြီးကိုတည်း” ဟု ဆိုအပ်၏။

---

ปุริสินฺทฺริยญาณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပုရိသိန္ဒြိယဉာဏသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๙. นิพฺเพธิกสุตฺตวณฺณนา

၉. နိဗ္ဗေဓိကသုတ်အဖွင့်

---

๖๓. นวเม ปริหายติ อตฺตโน ผลํ ปริคฺคเหตฺวา วตฺตติ, ตสฺส วา การณภาวํ อุปคจฺฉตีติ ปริยาโยติ อิธ การณํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘นิพฺพิชฺฌนการณ’’นฺติ.

၆၃. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ “မိမိ၏ အကျိုးတရားကို သိမ်းဆည်း၍ ဖြစ်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုအကျိုး၏ အကြောင်းအဖြစ်သို့ ရောက်တတ်၏” ဟူသော အနက်ကြောင့် “ပရိယာယ” ဟူသော ပုဒ်သည် ဤနေရာ၌ အကြောင်းကို ဆိုလိုသည်ဟု ပြလိုသဖြင့် “ဖောက်ထွင်းသိမြင်ခြင်း၏ အကြောင်း” ဟု ဆိုတော်မူ၏။

---

‘‘อนุชานามิ[Pg.139], ภิกฺขเว, อหตานํ วตฺถานํ ทิคุณํ สงฺฆาฏิ’’นฺติ เอตฺถ หิ ปฏลฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย, วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๔) เอตฺถ ราสฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขิตพฺพา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๗๙) เอตฺถ อานิสํสฏฺโฐ. ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณํ (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ม. นิ. ๑.๑๑๐; ขุ. ปา. ๓.ทฺวตฺตึสากาโร), กยิรา มาลาคุเณ พหู’’ติ (ธ. ป. ๕๓) เอตฺถ พนฺธนฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. อิธาปิ เอโสว อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘พนฺธนฏฺเฐน คุณา’’ติ. กามราคสฺส สํโยชนสฺส ปจฺจยภาเวน วตฺถุกาเมสุปิ พนฺธนฏฺโฐ ราสฏฺโฐ วา คุณฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. จกฺขุวิญฺเญยฺยาติ วา จกฺขุวิญฺญาณตํทฺวาริกวิญฺญาเณหิ ชานิตพฺพา. โสตวิญฺเญยฺยาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อิฏฺฐารมฺมณภูตาติ สภาเวเนว อิฏฺฐารมฺมณชาติกา, อิฏฺฐารมฺมณภาวํ วา ปตฺตา. กมนียาติ กาเมตพฺพา. มนวฑฺฒนกาติ มโนหรา. เอเตน ปริกปฺปนโตปิ อิฏฺฐารมฺมณภาวํ สงฺคณฺหาติ. ปิยชาติกาติ ปิยายิตพฺพสภาวา. กามูปสญฺหิตาติ กามราเคน อุเปจฺจ สมฺพนฺธนียา สมฺพนฺธา กาตพฺพา. เตนาห ‘‘อารมฺมณํ กตฺวา’’ติอาทิ. สงฺกปฺปราโคติ วา สุภาทิวเสน สงฺกปฺปิตวุตฺถมฺหิ อุปฺปนฺนราโค. เอวเมตฺถ วตฺถุกามํ ปฏิกฺขิปิตฺวา กิเลสกาโม วุตฺโต ตสฺเสว วเสน เตสมฺปิ กามภาวสิทฺธิโต, กิเลสกามสฺสปิ อิฏฺฐเวทนา ทิฏฺฐาทิสมฺปโยคเภเทน ปวตฺติอาการเภเทน จ อตฺถิ วิจิตฺตกาติ ตโต วิเสเสตุํ ‘‘จิตฺรวิจิตฺรารมฺมณานี’’ติ อาห, นานปฺปการานิ รูปาทิอารมฺมณานีติ อตฺโถ.

“Anujānāmi, bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi” ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'ဂုဏ' သဒ္ဒါသည် အထပ်ဟူသော အနက် (ပဋလဋ္ဌ) ကို ဟော၏။ “Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī” (သံ. နိ. ၁.၄) ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'ဂုဏ' သဒ္ဒါသည် အစုဟူသော အနက် (ရာသဋ္ဌ) ကို ဟော၏။ “Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā” (မ. နိ. ၃.၃၇၉) ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'ဂုဏ' သဒ္ဒါသည် အကျိုးကျေးဇူးဟူသော အနက် (အာနိသံသဋ္ဌ) ကို ဟော၏။ “Antaṃ antaguṇaṃ, kayirā mālāguṇe bahū” (ဓမ္မပဒ ၅၃) ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'ဂုဏ' သဒ္ဒါသည် ဖွဲ့နှောင်ခြင်းဟူသော အနက် (ဗန္ဓနဋ္ဌ) ကို ဟော၏။ ဤနေရာ၌လည်း ထိုဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်ကိုသာ ရည်ရွယ်လိုသောကြောင့် “ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်ဖြင့် ဂုဏမည်၏ (bandhanaṭṭhena guṇā)” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကာမရာဂတည်းဟူသော သံယောဇဉ်၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဝတ္ထုကာမတို့၌လည်း ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက် သို့မဟုတ် အစုအပုံအနက်ဖြင့် 'ဂုဏ' သဒ္ဒါကို သိအပ်၏။ 'Cakkhuviññeyyā' ဟူသည် စက္ခုဝိညာဉ် သို့မဟုတ် ထိုစက္ခုဒွါရ၌ ဖြစ်သော ဝိညာဉ်တို့ဖြင့် သိအပ်ကုန်သော (ရူပါရုံများတည်း)။ 'Sotaviññeyyā' စသည်တို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်၏။ 'Iṭṭhārammaṇabhūtā' ဟူသည် သဘာဝအားဖြင့်ပင် အလိုရှိအပ်သော အာရုံအမျိုးအစားဖြစ်ကုန်သော၊ သို့မဟုတ် အလိုရှိအပ်သော အာရုံ၏ အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော (အာရုံများတည်း)။ 'Kamanīyā' ဟူသည် တပ်မက်လိုချင်အပ်ကုန်သော။ 'Manavaḍḍhanakā' ဟူသည် နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိကုန်သော။ ထိုစကားဖြင့် ကြံစည်စိတ်ကူးမှု (ပရိကပ္ပန) အားဖြင့်လည်း အလိုရှိအပ်သော အာရုံ၏ အဖြစ်ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ 'Piyajātikā' ဟူသည် ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော သဘောရှိကုန်သော။ 'Kāmūpasañhitā' ဟူသည် ကာမရာဂဖြင့် ကပ်၍ ပတ်သက်အပ်ကုန်သော သို့မဟုတ် ပတ်သက်မှုကို ပြုအပ်ကုန်သော။ ထို့ကြောင့် “အာရုံပြု၍ (ārammaṇaṃ katvā)” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'Saṅkapparāgo' ဟူသည် တင့်တယ်ခြင်းစသည်ဖြင့် ကြံစည်အပ်သော ဝတ္ထု၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂတည်း။ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ ဝတ္ထုကာမကို ပယ်၍ ကိလေသာကာမကို ဟောတော်မူ၏၊ ထိုကိလေသာကာမ၏ စွမ်းအားဖြင့် ထိုဝတ္ထုကာမတို့၌လည်း ကာမအဖြစ် ပြီးမြောက်သောကြောင့်တည်း။ ထိုကိလေသာကာမ၌လည်း အလိုရှိအပ်သော ဝေဒနာနှင့် ဒိဋ္ဌိစသည်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းအပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပုံခြင်း အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း ဆန်းကြယ်မှု ရှိ၏၊ ထိုကြောင့် ယင်းသို့ ဆန်းကြယ်မှုမှ ခွဲခြားပြခြင်းငှာ “ဆန်းကြယ်ထူးခြားသော အာရုံများ (citravicitrārammaṇānī)” ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ အပြားအမျိုးမျိုးသော ရူပစသော အာရုံများဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

---

อเถตฺถ ธีรา วินยนฺติ ฉนฺทนฺติ อถ เอเตสุ อารมฺมเณสุ ธิติสมฺปนฺนา ปณฺฑิตา ฉนฺทราคํ วินยนฺติ.

“Athettha dhīrā vinayanti chandaṃ” ဟူသည်မှာ - ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ထိုအာရုံတို့၌ စိတ်ဓာတ်ကြံ့ခိုင်မှု (ဓိတိ) နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော ပညာရှိတို့သည် ဆန္ဒရာဂကို ဖယ်ရှားကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

---

ตชฺชาติกนฺติ ตํสภาวํ, อตฺถโต ปน ตสฺส กามสฺส อนุรูปนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปุญฺญสฺส ภาโค ปุญฺญภาโค, ปุญฺญโกฏฺฐาโส. เตน นิพฺพตฺโต, ตตฺถ วา ภโวติ ปุญฺญภาคิโย. อปุญฺญภาคิโยติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. วิปาโกเยว เวปกฺกนฺติ อาห ‘‘โวหารวิปาก’’นฺติ.

'Tajjātika' ဟူသည် ထိုသဘောရှိသော၊ အနက်အားဖြင့်မူ ထိုကာမအား လျောက်ပတ်သောဟု ဆိုလိုသည်။ ကုသိုလ်၏ အဖို့အစုသည် 'ပုညဘာဂ' မည်၏၊ ကုသိုလ်အစုတည်း။ ထိုကုသိုလ်အဖို့အစုဖြင့် ဖြစ်ပေါ်အပ်သော သို့မဟုတ် ထိုကုသိုလ်အဖို့အစု၌ ဖြစ်သော တရားသည် 'ပုညဘာဂိယ' မည်၏။ 'Apuññabhāgiyo' ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အကျိုးတရား (ဝိပါက) ကိုသာ လောကဝေါဟာရအားဖြင့် အကျိုးတရား ဖြစ်သောကြောင့် “ဝေါဟာရဝိပါက (vohāravipāka)” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

---

สพฺพสงฺคาหิกาติ กุสลากุสลสาธารณา. สํวิทหนเจตนาติ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ สํวิทหนลกฺขณา เจตนา. อุรตฺตาฬินฺติ อุรํ ตาเฬตฺวา[Pg.140]. เอกปทนฺติ เอกปทจิตํ มนฺตํ. เตนาห ‘‘เอกปทมนฺตํ วา’’ติอาทิ.

'Sabbasaṅgāhikā' ဟူသည် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်အားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော။ 'Saṃvidahanacetanā' ဟူသည် ယှဉ်ဖက်တရားတို့ကို စီစဉ်ညွှန်ကြားခြင်း လက္ခဏာရှိသော စေတနာတည်း။ 'Urattāḷiṃ' ဟူသည် ရင်ဘတ်ကို တီး၍။ 'Ekapada' ဟူသည် စကားတစ်လုံးတည်းဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဂါထာမန္တန်တည်း။ ထို့ကြောင့် “စကားတစ်လုံးတည်းသော ဂါထာမန္တန် သို့မဟုတ် (ekapadamantaṃ vā)” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

---

นิพฺเพธิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

နိဗ္ဗေဓိကသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๑๐. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา

၁၀. သီဟနာဒသုတ်အဖွင့်

---

๖๔. ทสเม ตถาคตพลานีติ อญฺเญหิ อสาธารณานิ ตถาคตสฺเสว พลานิ. นนุ เจตานิ สาวกานมฺปิ เอกจฺจานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ? กามํ อุปฺปชฺชนฺติ, ยาทิสานิ ปน พุทฺธานํ ฐานาฏฺฐานญาณาทีนิ, น ตาทิสานิ ตทญฺเญสํ กทาจิ อุปฺปชฺชนฺตีติ อญฺเญหิ อสาธารณานิ. อิมเมว หิ ยถาวุตฺตํ เลสํ อเปกฺขิตฺวา สาธารณภาวโต อาสยานุสยญาณาทีสุ เอว อสาธารณสมญฺญา นิรุฬฺหา. ยถา ปุพฺพพุทฺธานํ พลานิ ปุญฺญสฺส สมฺปตฺติยา อาคตานิ, ตถา อาคตพลานีติ วา ตถาคตพลานิ. อุสภสฺส อิทํ อาสภํ, เสฏฺฐฏฺฐานํ. ปมุขนาทนฺติ เสฏฺฐนาทํ. ปฏิเวธญาณญฺเจว เทสนาญาณญฺจาติ เอตฺถ ปญฺญาย ปภาวิตํ อตฺตโน อริยผลาวหํ ปฏิเวธญาณํ. กรุณาย ปภาวิตํ สาวกานํ อริยผลาวหํ เทสนาญาณํ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปนฺนนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ อภินิกฺขมนโต ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ตุสิตภวนโต ยาว มหาโพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ทีปงฺกรโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. เทสนาญาณมฺปิ ปวตฺตมานํ ปวตฺตนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ ยาว อญฺญาตโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติมคฺคา ปวตฺตมานํ, ผลกฺขเณ ปวตฺตํ นาม. เตสุ ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ, เทสนาญาณํ โลกิยํ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อญฺเญหิ อสาธารณํ, พุทฺธานญฺเญว โอรสญาณํ.

၆၄. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'Tathāgatabalāni' ဟူသည် အခြားသူတို့နှင့် မဆက်ဆံဘဲ မြတ်စွာဘုရားအားသာ သီးခြားရှိသော အားတော်တို့တည်း။ ဤအားတော်တို့သည် သာဝကတို့အားလည်း အချို့ ဖြစ်ပေါ်သည်မဟုတ်လော? ဟုတ်ပေသည်၊ စင်စစ် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါ၏။ သို့သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဌာနာဌာနဉာဏ် စသည်တို့သည် မည်သို့သော သဘောရှိသနည်း၊ ထိုသို့သော သဘောရှိသော ဉာဏ်တို့သည် အခြားသူတို့အား မည်သည့်အခါမျှ မဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် အခြားသူတို့နှင့် မဆက်ဆံသော အားတော်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းအနည်းငယ်ကို ထောက်ဆ၍ သာဝကတို့နှင့်လည်း ဆက်ဆံသော အဖြစ်ကြောင့် အာသယာနုသယဉာဏ် စသည်တို့၌သာလျှင် “အခြားသူတို့နှင့် မဆက်ဆံသော ဉာဏ် (အသာဓာရဏဉာဏ်)” ဟူသော အမည်သည် ထင်ရှားလေသည်။ ရှေးဘုရားရှင်တို့၏ အားတော်တို့သည် ကောင်းမှုကုသိုလ် ပြည့်စုံမှုကြောင့် ရောက်ရှိလာသကဲ့သို့ ထိုသို့ ရောက်ရှိလာသော အားတော်များဖြစ်သောကြောင့် သော်လည်းကောင်း 'တထာဂတဗလ' ဟု ခေါ်၏။ ဥသဘမင်း၏ အဖြစ်သည် 'အာသဘ' မည်၏၊ မြတ်သော အရာတည်း။ 'Pamukhanādaṃ' ဟူသည် မြတ်သော ဟိန်းဟောက်သံ (ရဲရင့်သော အသံ) တည်း။ 'Paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပညာဖြင့် ဖြစ်ထွန်းစေအပ်သော မိမိအား အရိယဖိုလ်ကို ဆောင်တတ်သော ဉာဏ်သည် ထိုးထွင်းသိမြင်သော ဉာဏ် (ပဋိဝေဓဉာဏ်) ဖြစ်၏။ ကရုဏာဖြင့် ဖြစ်ထွန်းစေအပ်သော သာဝကတို့အား အရိယဖိုလ်ကို ဆောင်တတ်သော ဉာဏ်သည် ဟောကြားတတ်သော ဉာဏ် (ဒေသနာဉာဏ်) ဖြစ်၏။ ထိုဉာဏ်နှစ်ပါးတို့တွင် ပဋိဝေဓဉာဏ်သည် ဖြစ်ဆဲ (ဥပ္ပဇ္ဇမာန) နှင့် ဖြစ်ပြီး (ဥပ္ပန္န) ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုဉာဏ်သည် တောထွက်တော်မူသည်မှစ၍ အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၍ ဖိုလ်ခဏ၌ ဖြစ်ပြီး မည်၏။ သို့မဟုတ် တုသိတာနတ်ပြည်မှစ၍ မဟာဗောဓိပလ္လင်ထက် အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၍ ဖိုလ်ခဏ၌ ဖြစ်ပြီး မည်၏။ သို့မဟုတ် ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရားထံမှစ၍ အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၍ ဖိုလ်ခဏ၌ ဖြစ်ပြီး မည်၏။ ဒေသနာဉာဏ်သည်လည်း ဖြစ်ဆဲ (ပဝတ္တမာန) နှင့် ဖြစ်ပြီး (ပဝတ္တ) ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုဒေသနာဉာဏ်သည် အရှင်အညာကောဏ္ဍည၏ သောတာပတ္တိမဂ်တိုင်အောင် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၍ ဖိုလ်ခဏ၌ ဖြစ်ပြီး မည်၏။ ထိုဉာဏ်တို့တွင် ပဋိဝေဓဉာဏ်သည် လောကုတ္တရာဖြစ်၏၊ ဒေသနာဉာဏ်သည် လောကီဖြစ်၏။ ဤဉာဏ်နှစ်ပါးလုံးသည်ပင်လျှင် အခြားသူတို့နှင့် မသက်ဆိုင်၊ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရင်နှစ်သည်းချာ ဉာဏ်တော်များသာ ဖြစ်ကုန်၏။

---

ฐานญฺจ ฐานโต ปชานาตีติ การณญฺจ การณโต ปชานาติ. ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ ตทายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จ, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ. ภควา ‘‘เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ เหตู ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ ฐานํ, เย เย ธมฺมา เยยํ เยยํ ธมฺมานํ น เหตู น ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ อฏฺฐาน’’นฺติ ปชานนฺโต ฐานโต อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาติ.

'Ṭhānañca ṭhānato pajānāti' ဟူသည် အကြောင်းရင်းကိုလည်း အကြောင်းရင်းအားဖြင့် သိတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုအကြောင်းရင်း၌ အကျိုးတရားသည် တည်ရှိ၏၊ ထိုအကြောင်းရင်းကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ဖြစ်ပွားခြင်းတို့ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအကြောင်းရင်းကို 'ဌာန (အကြောင်း)' ဟု ခေါ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် “အကြင်အကြင် တရားတို့သည် အကြင်အကြင် တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်း၊ ပစ္စည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုတရားသည် ဌာန (အကြောင်း) မည်၏။ အကြင်အကြင် တရားတို့သည် အကြင်အကြင် တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်း၊ ပစ္စည်း မဟုတ်ကုန်၊ ထိုတရားသည် အဌာန (အကြောင်းမဟုတ်သည်) မည်၏” ဟု သိတော်မူလျက် အကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ အကြောင်းမဟုတ်သည်ကိုလည်းကောင်း ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိတော်မူ၏။

---

สมาทิยนฺตีติ [Pg.141] สมาทานานิ, ตานิ ปน สมาทิยิตฺวา กตานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘สมาทิยิตฺวา กตาน’’นฺติ. กมฺมเมว วา กมฺมสมาทานนฺติ เอเตน ‘‘สมาทาน’’นฺติ สทฺทสฺส อปุพฺพตฺถาภาวํ ทสฺเสติ มุตฺตคตสทฺเท คตสทฺทสฺส วิย. คตีติ นิรยาทิคติโย. อุปธีติ อตฺตภาโว. กาโลติ กมฺมสฺส วิปจฺจนารหกาโล. ปโยโคติ วิปากุปฺปตฺติยา ปจฺจยภูตา กิริยา.

'Samādiyanti' ဟူသည် ဆောက်တည်အပ်ကုန်သောကြောင့် 'သမာဒါန' မည်၏၊ ထိုတရားတို့သည် ဆောက်တည်၍ ပြုအပ်ကုန်သောကြောင့် “ဆောက်တည်၍ ပြုအပ်ကုန်သော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် ကံကိုယ်တိုင်သည်ပင် 'ကမ္မသမာဒါန' မည်၏။ ဤသို့ဖြင့် 'muttagata' သဒ္ဒါ၌ 'gata' သဒ္ဒါကဲ့သို့ 'samādāna' သဒ္ဒါ၏ ထူးခြားသော အနက်မရှိပုံကို ပြတော်မူသည်။ 'Gati' ဟူသည် ငရဲစသော ဂတိတို့တည်း။ 'Upadhi' ဟူသည် ရုပ်နာမ်အင်္ဂါကိုယ်ခန္ဓာ (အတ္တဘော) တည်း။ 'Kālo' ဟူသည် ကံ၏ အကျိုးပေးခွင့်ရှိသော အချိန်အခါတည်း။ 'Payogo' ဟူသည် အကျိုးတရား ဖြစ်ပေါ်ရန် အထောက်အပံ့ဖြစ်သော လုံ့လပြုမှုတည်း။

---

จตุนฺนํ ฌานานนฺติ ปจฺจนีกชฺฌาปนฏฺเฐน อารมฺมณูปนิชฺฌานฏฺเฐน จ จตุนฺนํ รูปาวจรชฺฌานานํ. จตุกฺกนเยน เหตํ วุตฺตํ. อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานนฺติ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนํ (ม. นิ. ๒.๒๔๘; ๓.๓๑๒; ธ. ส. ๒๔๘; ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙) อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ. ติณฺณํ สมาธีนนฺติ สวิตกฺกสวิจาราทีนํ ติณฺณํ สมาธีนํ. นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนนฺติ ปฐมชฺฌานสมาปตฺติอาทีนํ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ. เอตฺถ จ ปฏิปาฏิยา อฏฺฐนฺนํ สมาธีติปิ นามํ, สมาปตฺตีติปิ จิตฺเตกคฺคตาสพฺภาวโต, นิโรธสมาปตฺติยา ตทภาวโต น สมาธีติ นามํ. หานภาคิยํ ธมฺมนฺติ อปฺปคุเณหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐิตสฺส สญฺญามนสิการานํ กามาทิปกฺขนฺทนํ. วิเสสภาคิยํ ธมฺมนฺติ ปคุเณหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐิตสฺส สญฺญามนสิการานํ ทุติยชฺฌานาทิปกฺขนฺทนํ. อิติ สญฺญามนสิการานํ กามาทิทุติยชฺฌานาทิปกฺขนฺทนานิ หานภาคิยวิเสสภาคิยธมฺมาติ ทสฺสิตานิ. เตหิ ปน ฌานานํ ตํสภาวตา ธมฺมสทฺเทน วุตฺตา. ตสฺมาติ วุตฺตเมวตฺถํ เหตุภาเวน ปจฺจามสติ. โวทานนฺติ ปคุณตาสงฺขาตํ โวทานํ. ตญฺหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐหิตฺวา ทุติยชฺฌานาทีนํ อธิคมสฺส ปจฺจยตฺตา ‘‘วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. เย ปน ‘‘นิโรธโต ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐานนฺติ ปาฬิ นตฺถี’’ติ วทนฺติ. เต ‘‘นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ผลสมาปตฺติยา อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อิมาย ปาฬิยํ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) ปฏิเสเธตพฺพา.

‘ဈာန်လေးပါးတို့၏’ ဟူသည်မှာ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို လောင်ကျွမ်းစေတတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံကို စူးစိုက်စွာ ရှုဆင်ခြင်တတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ရူပါဝစရဈာန်လေးပါးတို့၏ (အနက်ကို ဆိုလိုသည်)။ ဤစကားကို စတုက္ကနည်း (လေးခုမြောက်နည်း) ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘ဝိမောက္ခရှစ်ပါးတို့၏’ ဟူသည်မှာ “ရူပရှိသူသည် ရူပတို့ကို မြင်၏” အစရှိသည်ဖြင့် လာသော ဝိမောက္ခရှစ်ပါးတို့၏ (အနက်ကို ဆိုလိုသည်)။ ‘သမာဓိသုံးပါးတို့၏’ ဟူသည်မှာ သဝိတက္ကသဝိစာရသမာဓိ အစရှိသော သမာဓိသုံးပါးတို့၏ (အနက်ကို ဆိုလိုသည်)။ ‘အနုပုဗ္ဗသမာပတ်ကိုးပါးတို့၏’ ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်သမာပတ် အစရှိသော အနုပုဗ္ဗသမာပတ်ကိုးပါးတို့၏ (အနက်ကို ဆိုလိုသည်)။ ဤအနုပုဗ္ဗသမာပတ်တို့တွင် အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော ရှစ်ပါးတို့အား စိတ်၏ တည်ကြည်မှု (စိတ္တေကဂ္ဂတာ) ရှိသောကြောင့် ‘သမာဓိ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘သမာပတ်’ ဟူ၍လည်းကောင်း အမည်ရ၏။ နိရောဓသမာပတ်အားမူကား ထိုစိတ္တေကဂ္ဂတာ မရှိသဖြင့် ‘သမာဓိ’ ဟု အမည်မရပေ။ ‘ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၌ ပါဝင်သောတရား’ ဟူသည်မှာ မလေ့လာအပ် (မကျွမ်းကျင်အပ်) သော ပထမဈာန် အစရှိသည်တို့မှ ထမြောက်သောသူ၏ သညာနှင့် မနသိကာရတို့သည် ကာမဂုဏ် အစရှိသည်တို့သို့ သက်ဝင်ညွတ်ကိုင်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ထူးခြားခြင်း၌ ပါဝင်သောတရား’ ဟူသည်မှာ ကျွမ်းကျင်စွာ လေ့လာအပ်သော ပထမဈာန် အစရှိသည်တို့မှ ထမြောက်သောသူ၏ သညာနှင့် မနသိကာရတို့သည် ဒုတိယဈာန် အစရှိသည်တို့သို့ သက်ဝင်ညွတ်ကိုင်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် သညာနှင့် မနသိကာရတို့၏ ကာမဂုဏ် အစရှိသည်တို့သို့လည်းကောင်း၊ ဒုတိယဈာန် အစရှိသည်တို့သို့လည်းကောင်း သက်ဝင်ခြင်းတို့ကို ‘ဆုတ်ယုတ်ကြောင်းတရား၊ ထူးခြားကြောင်းတရား’ တို့ဟူ၍ ပြသအပ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့ဖြင့် ဈာန်တို့၏ ထိုသဘောရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို ‘ဓမ္မ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘ထိုကြောင့်’ ဟူသော စကားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် ပြန်လည်ညွှန်းဆို၏။ ‘ဖြူစင်ခြင်း’ ဟူသည်မှာ လေ့လာကျွမ်းကျင်မှုဟု ဆိုအပ်သော ဖြူစင်ခြင်း (ဝေါဒါန) ပင် ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုဝေါဒါနသည် ပထမဈာန် အစရှိသည်တို့မှ ထမြောက်၍ ဒုတိယဈာန် အစရှိသည်တို့ကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းထောက်ပံ့ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ထမြောက်ခြင်း (ဝုဋ္ဌာန)’ ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြင်သူတို့သည် “နိရောဓသမာပတ်မှ ဖိုလ်သမာပတ်သို့ ထမြောက်ခြင်းဟူ၍ ပါဠိတော် မရှိ” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသူတို့ကို “နိရောဓသမာပတ်မှ ထမြောက်သောသူအား နေဝသညာနာသညာယတနစိတ်သည် ဖိုလ်သမာပတ်အား အနန္တရပစ္စည်းဖြင့် ပစ္စယော ဖြစ်၏” ဟူသော ဤပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်ဖြင့် တားမြစ်အပ် (ချေပအပ်) ကုန်၏။

---

สีหนาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သီဟနာဒသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မဟာဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๗. เทวตาวคฺโค

၇. ဒေဝတာဝဂ်

---

๑-๓. อนาคามิผลสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၃. အနာဂါမိဖလသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๖๕-๖๗. สตฺตมสฺส [Pg.142] ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ตติเย อภิสมาจาเร อุตฺตมสมาจาเร ภวํ อาภิสมาจาริกํ, วตฺตปฺปฏิปตฺติวตฺตํ. เตนาห ‘‘อุตฺตมสมาจารภูต’’นฺติอาทิ. เสขปณฺณตฺติสีลนฺติ เสขิยวเสน ปญฺญตฺตสีลํ.

၆၅-၆၇. သတ္တမမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ် အစရှိသည်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်၏။ တတိယသုတ်၌ ‘အဘိသမာစာရ’ ဟူသည်မှာ မြတ်သော အကျင့်သိက္ခာ (ဥတ္တမသမာစာရ) ၌ ဖြစ်သောကြောင့် ‘အာဘိသမာစာရိက’ မည်၏၊ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် အကျင့်တရား ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “မြတ်သော အကျင့်သမာစာရ ဖြစ်သော” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘သေခပဏ္တတ္တိသီလ’ ဟူသည်မှာ သေခိယသိက္ခာပုဒ်အားဖြင့် ပညတ်အပ်သော သီလ ဖြစ်၏။

---

อนาคามิผลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အနာဂါမိဖလသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๔-๕. สงฺคณิการามสุตฺตาทิวณฺณนา

၄-၅. သင်္ဂဏိကာရာမသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๖๘-๖๙. จตุตฺเถ คเณน สงฺคณํ สโมธานํ คณสงฺคณิกา, สา อารมิตพฺพฏฺเฐน อาราโม เอตสฺสาติ คณสงฺคณิการาโม. สงฺคณิกาติ วา สกปริสสโมธานํ. คโณติ นานาชนสโมธานํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. ปญฺจมํ อุตฺตานตฺถเมว.

၆၈-၆၉. စတုတ္ထသုတ်၌ အပေါင်းအဖော်နှင့်တကွ စုဝေးပေါင်းဆုံခြင်းသည် ‘ဂဏသင်္ဂဏိကာ’ မည်၏။ ထိုမွေ့လျော်ဖွယ်ဖြစ်သော စုဝေးခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်းရှိသောကြောင့် ‘ဂဏသင်္ဂဏိကာရာမ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ‘သင်္ဂဏိကာ’ ဟူသည် မိမိ၏ ပရိသတ်နှင့် စုဝေးခြင်း ဖြစ်၏။ ‘ဂဏ’ ဟူသည် အထွေထွေသော လူတို့၏ စုဝေးခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသောအနက်သည် အလွယ်တကူ သိနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏။ ပဉ္စမသုတ်သည်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားသည်သာ ဖြစ်၏။

---

สงฺคณิการามสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သင်္ဂဏိကာရာမသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๖. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

၆. သမာဓိသုတ်အဖွင့်

---

๗๐. ฉฏฺเฐ ปฏิปฺปสฺสมฺภนํ ปฏิปฺปสฺสทฺธีติ อตฺถโต เอกนฺติ อาห ‘‘น ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺเธนาติ กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิยา อลทฺเธนา’’ติ. สุกฺกปกฺเข สนฺเตนาติอาทีสุ องฺคสนฺตตาย อารมฺมณสนฺตตาย สพฺพกิเลสสนฺตตาย จ สนฺเตน, อตปฺปนิยฏฺเฐน ปณีเตน, กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ลทฺธตฺตา, กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิภาวํ วา ลทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺเธน, ปสฺสทฺธิกิเลเสน วา อรหตา ลทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺเธน, เอโกทิภาเวน อธิคตตฺตา เอโกทิภาวาธิคเตนาติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

၇၀. ဆဋ္ဌသုတ်၌ ‘ပဋိပဿမ္ဘန’ နှင့် ‘ပဋိပဿဒ္ဓိ’ သည် အနက်အားဖြင့် အတူတူပင် ဖြစ်သောကြောင့် “na paṭippassaddhiladdhena ဟူသည် ကိလေသာ ငြိမ်းအေးခြင်းကို မရသဖြင့်” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သုက္ကပက္ခ (အလင်းဘက်/ကုသိုလ်ဘက်) ၌ ‘သန္တေန’ (ငြိမ်းအေးသော) အစရှိသော စကားတို့တွင် ဈာန်အင်္ဂါတို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံ၏ ငြိမ်းအေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေးသော၊ မပူလောင်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် မွန်မြတ်သော (ပဏီတ)၊ ကိလေသာ ငြိမ်းအေးမှုကို ရရှိသောကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာ ငြိမ်းအေးသော အဖြစ်ကို ရရှိသောကြောင့် သော်လည်းကောင်း ‘ပဋိပဿဒ္ဓိလဒ္ဓ’ မည်သော၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာ ငြိမ်းအေးပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် ရရှိအပ်သောကြောင့် ‘ပဋိပဿဒ္ဓိလဒ္ဓ’ မည်သော၊ ဧကောဒိဘာဝ (သမာဓိ) ဖြင့် ရရှိအပ်သောကြောင့် ‘ဧကောဒိဘာဝါဓိဂတ’ မည်သော ဟု ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။

---

สมาธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သမာဓိသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๗-๑๐. สกฺขิภพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา

၇-၁၀. သက္ခိဘဗ္ဗသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๗๑-๗๔. สตฺตเม [Pg.143] ตสฺมึ ตสฺมึ วิเสเสติ ตสฺมึ ตสฺมึ สจฺฉิกาตพฺเพ วิเสเส. สกฺขิภาวาย ปจฺจกฺขการิตาย ภพฺโพ สกฺขิภพฺโพ, ตสฺส ภาโว สกฺขิภพฺพตา. ตํ สกฺขิภพฺพตํ. สติ สติอายตเนติ สติ สติการเณ. กิญฺเจตฺถ การณํ? อภิญฺญา วา อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ วา, อวสาเน ปน ฉฏฺฐาภิญฺญาย อรหตฺตํ วา การณํ, อรหตฺตสฺส วิปสฺสนา วาติ เวทิตพฺพํ. ยญฺหิ ตํ ตตฺร ตตฺร สกฺขิภพฺพตาสงฺขาตํ อิทฺธิวิธปจฺจนุภวนาทิ, ตสฺส อภิญฺญา การณํ. อถ อิทฺธิวิธปจฺจนุภวนาทิ อภิญฺญา, เอวํ สติ อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ การณํ. อรหตฺตมฺปิ ‘‘กุทาสฺสุ นามาหํ ตทายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐเปตฺวา ฉฏฺฐาภิญฺญํ นิพฺพตฺเตนฺตสฺส การณํ. อิทญฺจ สพฺพสาธารณํ น โหติ, สาธารณวเสน ปน อรหตฺตสฺส วิปสฺสนา การณํ. อถ วา สติ อายตเนติ ตสฺส ตสฺส วิเสสาธิคมสฺส อุปนิสฺสยสงฺขาเต การเณ สตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

၇၁-၇၄. သတ္တမသုတ်၌ ‘ထိုထိုထူးခြားမှု၌’ ဟူသည်မှာ ထိုထို မျက်မှောက်ပြုအပ်သော တရားထူး၌ (အနက်ကို ဆိုလိုသည်)။ မျက်မှောက်ပြုခြင်း အဖြစ်ဖြစ်သော ကိုယ်တိုင်သိမြင်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်သူသည် ‘သက္ခိဘဗ္ဗ’ မည်၏၊ ထိုသူ၏ အဖြစ်သည် ‘သက္ခိဘဗ္ဗတာ’ မည်၏။ ထိုသက္ခိဘဗ္ဗတာကို (ဆိုလိုသည်)။ ‘အာယတန (အကြောင်း) ရှိသော်’ ဟူသည်မှာ အကြောင်းတရား ရှိသော် (ဟူသောအနက်တည်း)။ ဤ၌ အကြောင်းဟူသည် အဘယ်နည်း။ အဘိညာဉ်သော်လည်းကောင်း၊ အဘိညာဉ်၏ ခြေကုပ်ဖြစ်သော ဈာန်သော်လည်းကောင်း၊ အဆုံး၌မူကား ဆဋ္ဌမအဘိညာဉ်အတွက် အရဟတ္တဖိုလ်သော်လည်းကောင်း၊ အရဟတ္တဖိုလ်အတွက် ဝိပဿနာသော်လည်းကောင်း အကြောင်းတရားဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုထိုအရပ်၌ သက္ခိဘဗ္ဗတာဟု ဆိုအပ်သော တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်း အစရှိသည်တို့ကို ကိုယ်တိုင်ခံစားခြင်း၏ အကြောင်းသည် အဘိညာဉ် ဖြစ်၏။ တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်း အစရှိသည်တို့သည် အဘိညာဉ် ဖြစ်ခဲ့သော် ထိုသို့ဖြစ်ပါက အဘိညာဉ်၏ခြေကုပ်ဖြစ်သော ဈာန်သည် အကြောင်း ဖြစ်၏။ “ငါသည် ထိုဉာဏ်အာယတနသို့ ရောက်၍ ဘယ်သောအခါ၌ နေရပါအံ့နည်း” ဟု အတုမဲ့ ဝိမောက္ခတို့၌ တောင့်တမှုကို ဖြစ်စေလျက် ဆဋ္ဌမအဘိညာဉ်ကို ဖြစ်စေသောသူအား အရဟတ္တဖိုလ်သည်လည်း အကြောင်း ဖြစ်၏။ ဤအကြောင်းသည် အားလုံးနှင့် မသက်ဆိုင်ပေ၊ အများအားဖြင့် သက်ဆိုင်သောအားဖြင့်မူကား အရဟတ္တဖိုလ်၏ အကြောင်းသည် ဝိပဿနာ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ‘အာယတနရှိသော်’ ဟူသည်မှာ ထိုထို တရားထူးကို ရရှိခြင်း၏ ဥပနိဿယဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းတရား ရှိသော်ဟု ဤသို့ ဤ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။

---

หานภาคิยาทีสุ ‘‘ปฐมชฺฌานสฺส ลาภึ กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ, หานภาคิโย สมาธิ. ตทนุธมฺมตา สติ สนฺติฏฺฐติ, ฐิติภาคิโย สมาธิ. อวิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ, วิเสสภาคิโย สมาธิ. นิพฺพิทาสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ วิราคูปสํหิตา, นิพฺเพธภาคิโย สมาธี’’ติ (วิภ. ๗๙๙) อิมินา นเยน สพฺพสมาปตฺติโย วิตฺถาเรตฺวา หานภาคิยาทิอตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ปฐมชฺฌานสฺส ลาภินฺติ ยฺวายํ อปฺปคุณสฺส ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภี, ตํ. กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺตีติ ตโต วุฏฺฐิตํ อารมฺมณวเสน กามสหคตา หุตฺวา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ ตุทนฺติ, ตสฺส กามานตีตสฺส กามานุปกฺขนฺทานํ สญฺญามนสิการานํ วเสน โส ปฐมชฺฌานสมาธิ หายติ ปริหายติ, ตสฺมา หานภาคิโย วุตฺโต. ตทนุธมฺมตาติ ตทนุรูปสภาโว. สติ สนฺติฏฺฐตีติ อิทํ มิจฺฉาสตึ สนฺธาย วุตฺตํ. ยสฺส หิ ปฐมชฺฌานานุรูปสภาวา ปฐมชฺฌานํ สนฺตโต ปณีตโต ทิสฺวา อสฺสาทยมานา อภินนฺทมานา นิกนฺติ โหติ, ตสฺส นิกนฺติวเสน โส ปฐมชฺฌานสมาธิ เนว หายติ น วฑฺฒติ, ฐิติโกฏฺฐาสิโก โหติ. เตน วุตฺตํ [Pg.144] ‘‘ฐิติภาคิโย สมาธี’’ติ. อวิตกฺกสหคตาติ อวิตกฺกํ ทุติยชฺฌานํ สนฺตโต ปณีตโต มนสิกโรโต อารมฺมณวเสน อวิตกฺกสหคตา. สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺตีติ ปคุณปฐมชฺฌานโต วุฏฺฐิตํ ทุติยชฺฌานาธิคมตฺถาย โจเทนฺติ ตุทนฺติ. ตสฺส อุปริ ทุติยชฺฌานานุปกฺขนฺทานํ สญฺญามนสิการานํ วเสน โส ปฐมชฺฌานสมาธิ วิเสสภูตสฺส ทุติยชฺฌานสฺส อุปฺปตฺติปทฏฺฐานตาย ‘‘วิเสสภาคิโย’’ติ วุตฺโต.

ဟာနဘာဂိယသုတ်စသည်တို့၌ ... "ပထမဈာန်ကို ရရှိသူအား ကာမနှင့်တကွဖြစ်သော သညာနှင့် မနသိကာရတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ယင်းသည် ဆုတ်ယုတ်ကြောင်းဖြစ်သော (ဟာနဘာဂိယ) သမာဓိမည်၏။ ထိုဈာန်နှင့် လျော်သော သဘောအားဖြင့် သတိသည် တည်တံ့၏၊ ယင်းသည် တည်တံ့ကြောင်းဖြစ်သော (ဌိတိဘာဂိယ) သမာဓိမည်၏။ ဝိတက်မရှိသော (ဒုတိယဈာန်) နှင့်တကွဖြစ်သော သညာနှင့် မနသိကာရတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ယင်းသည် ထူးခြားကြောင်းဖြစ်သော (ဝိသေသဘာဂိယ) သမာဓိမည်၏။ ငြီးငွေ့ခြင်း (ဝိပဿနာဉာဏ်) နှင့်တကွဖြစ်သော၊ ကိလေသာ ကင်းပြတ်ခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော သညာနှင့် မနသိကာရတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ယင်းသည် ထိုးထွင်းသိမြင်ကြောင်းဖြစ်သော (နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ) သမာဓိမည်၏" (ဝိဘင်း ၇၉၉) ဟူသော ဤနည်းဖြင့် သမာပတ်အားလုံးကို ချဲ့ထွင်၍ ဟာနဘာဂိယစသည်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ထိုစကားရပ်တို့တွင် "ပထမဈာန်ကို ရရှိသူအား" ဟူသည် မကျွမ်းကျင်သေးသော (မလေ့လာရသေးသော) ပထမဈာန်ကို ရရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ "ကာမနှင့်တကွဖြစ်သော သညာနှင့် မနသိကာရတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏" ဟူသည် ထိုဈာန်မှ ထမြောက်သောအခါ အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် ကာမနှင့်တကွဖြစ်၍ သညာနှင့် မနသိကာရတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ နှောင့်ယှက်ကုန်၏။ ထိုကာမဂုဏ်ကို မလွန်မြောက်သေးသော၊ ကာမဂုဏ်သို့ ပြေးဝင်တတ်သော သညာနှင့် မနသိကာရတို့၏ အစွမ်းကြောင့် ထိုပထမဈာန်သမာဓိသည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီး၏၊ ထို့ကြောင့် "ဟာနဘာဂိယသမာဓိ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ထိုဈာန်နှင့် လျော်သော သဘော" ဟူသည် ထိုဈာန်နှင့် လျော်ညီသော သဘောတရားတည်း။ "သတိသည် တည်တံ့၏" ဟူသည် ဤ၌ မိစ္ဆာသတိကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်။ အကြင်သူအား ပထမဈာန်နှင့် လျော်ညီသော သဘောရှိသော ပထမဈာန်ကို ငြိမ်သက်၏၊ မွန်မြတ်၏ဟု မြင်၍ သာယာလျက်၊ နှစ်သက်လျက် တပ်မက်ခြင်း (နိကန္တိ) သည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုသူအား တပ်မက်ခြင်း၏ အစွမ်းကြောင့် ထိုပထမဈာန်သမာဓိသည် ဆုတ်လည်းမဆုတ်ယုတ်၊ တိုးလည်းမတိုးပွားဘဲ တည်မြဲသော အဖို့အစုရှိသည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဌိတိဘာဂိယသမာဓိ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဝိတက်မရှိသော (ဒုတိယဈာန်) နှင့်တကွဖြစ်သော" ဟူသည် ဝိတက်မရှိသော ဒုတိယဈာန်ကို ငြိမ်သက်၏၊ မွန်မြတ်၏ဟု နှလုံးသွင်းသောသူအား အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် ဝိတက်မရှိသော ဒုတိယဈာန်နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သော (သညာ၊ မနသိကာရတို့တည်း)။ "သညာနှင့် မနသိကာရတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏" ဟူသည် လေ့လာကျွမ်းကျင်ပြီးသော ပထမဈာန်မှ ထမြောက်သောသူကို ဒုတိယဈာန် ရရှိရန်အတွက် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်ကုန်၏။ ထိုသူအား အထက်ဖြစ်သော ဒုတိယဈာန်သို့ ပြေးဝင်တတ်သော သညာနှင့် မနသိကာရတို့၏ အစွမ်းကြောင့် ထိုပထမဈာန်သမာဓိသည် ထူးခြားသော ဒုတိယဈာန်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ နီးစွာသောအကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ဝိသေသဘာဂိယ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

---

นิพฺพิทาสหคตาติ ตเมว ปฐมชฺฌานลาภึ ฌานโต วุฏฺฐิตํ นิพฺพิทาสงฺขาเตน วิปสฺสนาญาเณน สหคตา. วิปสฺสนาญาณญฺหิ ฌานงฺเคสุ ปเภเทน อุปฏฺฐหนฺเตสุ นิพฺพินฺทติ อุกฺกณฺฐติ, ตสฺมา ‘‘นิพฺพิทา’’ติ วุจฺจติ. สมุทาจรนฺตีติ นิพฺพานสจฺฉิกิริยตฺถาย โจเทนฺติ ตุทนฺติ. วิราคูปสํหิตาติ วิราคสงฺขาเตน นิพฺพาเนน อุปสํหิตา. วิปสฺสนาญาณญฺหิ สกฺกา อิมินา มคฺเคน วิราคํ นิพฺพานํ สจฺฉิกาตุนฺติ ปวตฺติโต ‘‘วิราคูปสํหิต’’นฺติ วุจฺจติ. ตํสมฺปยุตฺตา สญฺญามนสิการา วิราคูปสํหิตา เอว นาม. ตสฺส เตสํ สญฺญามนสิการานํ วเสน ปฐมชฺฌานสมาธิ อริยมคฺคปฺปฏิเวธสฺส ปทฏฺฐานตาย ‘‘นิพฺเพธภาคิโย’’ติ วุตฺโต. หานํ ภชนฺตีติ หานภาคิยา, หานภาโค วา เอเตสํ อตฺถีติ หานภาคิยา, ปริหานโกฏฺฐาสิกาติ อตฺโถ. อิมินา นเยน ฐิติภาคิโย เวทิตพฺโพ. อฏฺฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

"ငြီးငွေ့ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော" ဟူသည် ထိုပထမဈာန်ကို ရရှိသူအားပင် ဈာန်မှထမြောက်သောအခါ "ငြီးငွေ့ခြင်း" ဟု ဆိုအပ်သော ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် တကွဖြစ်ကုန်သော (သညာ၊ မနသိကာရတို့တည်း)။ ဝိပဿနာဉာဏ်သည် ဈာန်အင်္ဂါတို့ကို အပြားအားဖြင့် ထင်ရှားလာသောအခါ ငြီးငွေ့တတ်၏၊ စက်ဆုပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "နိဗ္ဗိဒါ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏" ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန်အတွက် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်ကုန်၏။ "ကိလေသာကင်းပြတ်ခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော" ဟူသည် "ဝိရာဂ" ဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်နှင့် စပ်ယှဉ်စပ်စပ်သော။ ဝိပဿနာဉာဏ်သည် "ဤမဂ်ဖြင့် ကိလေသာကင်းပြတ်ရာ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏" ဟု ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "ဝိရာဂူပသံဟိတ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် ယှဉ်ကုန်သော သညာ၊ မနသိကာရတို့သည်လည်း ဝိရာဂူပသံဟိတ မည်ကုန်သည်သာတည်း။ ထိုသူအား ထိုသညာ၊ မနသိကာရတို့၏ အစွမ်းကြောင့် ပထမဈာန်သမာဓိသည် အရိယမဂ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း၏ နီးစွာသောအကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် "နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို ဆည်းကပ်တတ်ကုန်သောကြောင့် "ဟာနဘာဂိယ" မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းအဖို့ ရှိကုန်သောကြောင့် "ဟာနဘာဂိယ" မည်ကုန်၏။ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း အဖို့အစုရှိသော သမာဓိဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤနည်းဖြင့် ဌိတိဘာဂိယသမာဓိကိုလည်း သိအပ်၏။ အဋ္ဌမသုတ် စသည်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်ပြီ။

---

สกฺขิภพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သက္ခိဘဗ္ဗသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

เทวตาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒေဝတာဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๘. อรหตฺตวคฺโค

၈. အရဟတ္တဝဂ်

---

๑-๓. ทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၃. ဒုက္ခသုတ်အဖွင့်

---

๗๕-๗๗. อฏฺฐมสฺส ปฐมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ตติเย ติวิธํ กุหนวตฺถุนฺติ ปจฺจยปฺปฏิเสวนสามนฺตชปฺปนอิริยาปถปฺปวตฺตนสงฺขาตํ ติวิธํ กุหนวตฺถุํ. อุกฺขิปิตฺวาติ ‘‘มหากุฏุมฺพิโก มหานาวิโก มหาทานปตี’’ติอาทินา ปคฺคณฺหิตฺวา ลปนํ. อวกฺขิปิตฺวาติ ‘‘กึ อิมสฺส ชีวิตํ, พีชโภชโน นามาย’’นฺติ หีเฬตฺวา ลปนํ.

၇၅-၇၇. အဋ္ဌမမြောက် အရဟတ္တဝဂ်၏ ပထမသုတ်စသည်တို့၌ ဖွင့်ဆိုဖွယ် မရှိ။ တတိယသုတ်၌ "သုံးပါးသော စဉ်းလဲခြင်းဝတ္ထု" ဟူသည် ပစ္စည်းလေးပါးကို သုံးစွဲခြင်း၊ အနီးအပါး၌ ကပ်၍ ပြောဆိုခြင်း (သာမန္တဇပ္ပန)၊ ဣရိယာပုထ်ကို ဖြစ်စေခြင်း ဟု ဆိုအပ်သော သုံးမျိုးသော စဉ်းလဲခြင်းဝတ္ထုတည်း။ "မြှောက်ပင်၍" ဟူသည် "သူဌေးကြီးဖြစ်သည်၊ သင်္ဘောအုပ်ကြီးဖြစ်သည်၊ အလှူဒါယကာကြီးဖြစ်သည်" စသည်ဖြင့် မြှောက်စား၍ ပြောဆိုခြင်းတည်း။ "နှိမ့်ချ၍" ဟူသည် "ဤသူ၏ အသက်ရှင်ခြင်းက ဘာလဲ၊ မျိုးစေ့ကိုသာ စားသူတည်း" ဟု ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချ၍ ပြောဆိုခြင်းတည်း။

---

ทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒုက္ခသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๔. สุขโสมนสฺสสุตฺตวณฺณนา

၄. သုခသောမနဿသုတ်အဖွင့်

---

๗๘. จตุตฺเถ [Pg.145] ยถาวุตฺตธมฺมาทีสุ ตสฺส กิเลสนิมิตฺตํ ทุกฺขํ อนวสฺสนนฺติ ‘‘สุขโสมนสฺสพหุโล วิหรตี’’ติ วุตฺตํ. กายิกสุขญฺเจว เจตสิกโสมนสฺสญฺจ พหุลํ อสฺสาติ สุขโสมนสฺสพหุโล. ยวติ เตน ผลํ มิสฺสิตํ วิย โหตีติ โยนิ, เอกนฺติกํ การณํ. อสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส ภิกฺขุโน. ปริปุณฺณนฺติ อวิกลํ อนวเสสํ.

၇၈. စတုတ္ထသုတ်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော တရားတို့၌ ထိုသူ၏ ကိလေသာကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲခြင်းသည် မယိုစီးနိုင် (မသက်ရောက်နိုင်) ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "ချမ်းသာခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း များပြားလျက် နေ၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကိုယ်၏ချမ်းသာခြင်း (ကာယိကသုခ) နှင့် စိတ်၏ဝမ်းမြောက်ခြင်း (စေတသိကသောမနဿ) သည် ထိုသူအား များပြား၏၊ ထို့ကြောင့် "ချမ်းသာခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း များပြားသူ" ဟု ဆိုရသည်။ ထိုတရားဖြင့် အကျိုးတရားသည် ရောနှောသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ယောနိ" မည်၏၊ ဧကန်ဖြစ်သော အကြောင်းတည်း။ "ထိုသူအား" ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ရဟန်းအားတည်း။ "ပြည့်စုံခြင်း" ဟူသည် မချို့တဲ့ခြင်း၊ အကြွင်းမဲ့ပြည့်စုံခြင်းတည်း။

---

สุขโสมนสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သုခသောမနဿသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๕. อธิคมสุตฺตวณฺณนา

၅. အဓိဂမသုတ်အဖွင့်

---

๗๙. ปญฺจเม อาคจฺฉนฺติ เอเตน กุสลา วา อกุสลา วาติ อาคมนํ, กุสลากุสลานํ อุปฺปตฺติการณํ. ตตฺถ กุสโลติ อาคมนกุสโล. เอวํ ธมฺเม มนสิกโรโต กุสลา วา อกุสลา วา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺตีติ เอวํ ชานนฺโต. อปคจฺฉนฺติ กุสลา วา อกุสลา วา เอเตนาติ อปคมนํ. เตสํ เอว อนุปฺปตฺติการณํ, ตตฺถ กุสโลติ อปคมนกุสโล. เอวํ ธมฺเม มนสิกโรโต กุสลา วา อกุสลา วา ธมฺมา นาภิวฑฺฒนฺตีติ เอวํ ชานนฺโต. อุปายกุสโลติ ฐานุปฺปตฺติกปญฺญาสมนฺนาคโต. อิทญฺจ อจฺจายิกกิจฺเจ วา ภเย วา อุปฺปนฺเน ตสฺส ติกิจฺฉนตฺถํ ฐานุปฺปตฺติยา การณชานนวเสน เวทิตพฺพํ.

၇၉. ပဉ္စမသုတ်၌ ဤအကြောင်းကြောင့် ကုသိုလ် သို့မဟုတ် အကုသိုလ်တရားတို့သည် လာကုန်၏ (ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏)၊ ထို့ကြောင့် "အာဂမန" (ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း) မည်၏၊ ကုသိုလ် အကုသိုလ်တို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ ထိုတရား၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သူသည် "အာဂမနကုသလ" (ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း၌ လိမ္မာသူ) မည်၏။ "ဤသို့ နှလုံးသွင်းသောသူအား ကုသိုလ်တရား သို့မဟုတ် အကုသိုလ်တရားတို့သည် တိုးပွားကုန်၏" ဟု ဤသို့ သိသောသူတည်း။ ဤအကြောင်းကြောင့် ကုသိုလ် သို့မဟုတ် အကုသိုလ်တရားတို့သည် ဖယ်ရှားကုန်၏ (မဖြစ်ပေါ်ကုန်၏)၊ ထို့ကြောင့် "အပဂမန" (ဖယ်ရှားကြောင်း) မည်၏၊ ထိုတရားတို့ မဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ ထိုတရား၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သူသည် "အပဂမနကုသလ" (ဖယ်ရှားကြောင်း၌ လိမ္မာသူ) မည်၏။ "ဤသို့ နှလုံးသွင်းသောသူအား ကုသိုလ်တရား သို့မဟုတ် အကုသိုလ်တရားတို့သည် မတိုးပွားကုန်" ဟု ဤသို့ သိသောသူတည်း။ "ဥပါယကုသလ" (အထမြောက်ကြောင်း၌ လိမ္မာသူ) ဟူသည် အကြောင်းအားလျော်စွာ ချက်ချင်းဖြစ်ပေါ်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူတည်း။ ဤဥပါယကုသလဉာဏ်ကို အရေးကြီးသောကိစ္စ သို့မဟုတ် ဘေးအန္တရာယ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ထိုဘေးကို ကုစားရန် အခွင့်သင့်သလို အကြောင်းရင်းကို သိခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။

---

อธิคมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အဓိဂမသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๖-๗. มหนฺตตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

၆-၇. မဟန္တတ္တသုတ်အဖွင့်

---

๘๐-๘๑. ฉฏฺเฐ สมฺปตฺเตติ กิเลเส สมฺปตฺเต. สตฺตมํ อุตฺตานเมว.

၈၀-၈၁. ဆဋ္ဌသုတ်၌ "ရောက်ရှိလာသော" ဟူသည် ကိလေသာများ ရောက်ရှိလာသောအခါ။ သတ္တမသုတ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှ၏။

---

มหนฺตตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မဟန္တတ္တသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๘-๑๐. ทุติยนิรยสุตฺตาทิวณฺณนา

၈-၁၀. ဒုတိယနိရယသုတ်အဖွင့်

---

๘๒-๘๔. อฏฺฐเม [Pg.146] กายปาคพฺภิยาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน วจีปาคพฺภิยํ มโนปาคพฺภิยญฺจ สงฺคณฺหาติ. นวมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

၈၂-၈၄. အဋ္ဌမသုတ်၌ "ကာယပါဂဗ္ဘိယစသည်တို့ဖြင့်" ဟူသော စကား၌ "စသည်" သဒ္ဒါဖြင့် ဝစီပါဂဗ္ဘိယ (နှုတ်၏ ရိုင်းပျခြင်း) နှင့် မနောပါဂဗ္ဘိယ (စိတ်၏ ရိုင်းပျခြင်း) တို့ကိုလည်း ယူ၏။ နဝမသုတ်စသည်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်၏။

---

ทุติยนิรยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒုတိယနိရယသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

อรหตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အရဟတ္တဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๙. สีติวคฺโค

၉. သီတိဝဂ်

---

๑. สีติภาวสุตฺตวณฺณนา

၁. သီတိဘာဝသုတ်အဖွင့်

---

๘๕. นวมสฺส ปฐเม สีติภาวนฺติ นิพฺพานํ, กิเลสวูปสมํ วา. นิคฺคณฺหาตีติ อจฺจารทฺธวีริยตาทีหิ อุทฺธตํ จิตฺตํ อุทฺธจฺจปกฺขโต รกฺขณวเสน นิคฺคณฺหาติ. ปคฺคณฺหาตีติ อติสิถิลวีริยตาทีหิ ลีนํ จิตฺตํ โกสชฺชปาตโต รกฺขณวเสน ปคฺคณฺหาติ. สมฺปหํเสตีติ สมปฺปวตฺตจิตฺตํ ตถาปวตฺติยํ ปญฺญาย โตเสติ อุตฺเตเชติ วา. ยทา วา ปญฺญาปโยคมนฺทตาย อุปสมสุขานธิคเมน วา นิรสฺสาทํ จิตฺตํ ภาวนาย น ปกฺขนฺทติ, ตทา ชาติอาทีนิ สํเวควตฺถูนิ ปจฺจเวกฺขิตฺวา สมฺปหํเสติ สมุตฺเตเชติ. อชฺฌุเปกฺขตีติ ยทา ปน จิตฺตํ อลีนํ อนุทฺธตํ อนิรสฺสาทํ อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ สมฺมเทว ภาวนาวีตึ โอติณฺณํ โหติ, ตทา ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ กิญฺจิ พฺยาปารํ อกตฺวา สมปฺปวตฺเตสุ อสฺเสสุ สารถี วิย อชฺฌุเปกฺขติ, อุเปกฺขโกว โหติ. ปณีตาธิมุตฺติโกติ ปณีเต อุตฺตเม มคฺคผเล อธิมุตฺโต นินฺนโปณปพฺภาโร.

၈၅. ကိုးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ - ‘သီတိဘာဝ’ ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာငြိမ်းအေးခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ‘နိဂ္ဂဏှာတိ’ (နှိပ်ကွပ်၏) ဟူသည် လွန်ကဲစွာအားထုတ်အပ်သော ဝီရိယစသည်တို့ကြောင့် ပျံ့လွင့်သောစိတ်ကို ဥဒ္ဓစ္စ (ပျံ့လွင့်မှု) ဘက်သို့ မကျရောက်အောင် စောင့်ရှောက်ခြင်းအားဖြင့် နှိပ်ကွပ်၏။ ‘ပဂ္ဂဏှာတိ’ (ချီးမြှောက်၏) ဟူသည် အလွန်လျော့ရဲသော ဝီရိယစသည်တို့ကြောင့် တွန့်ဆုတ်ငုံ့လျှိုးသောစိတ်ကို ကောသဇ္ဇ (ပျင်းရိငုံ့လျှိုးမှု) အတွင်းသို့ မကျရောက်အောင် စောင့်ရှောက်ခြင်းအားဖြင့် ချီးမြှောက်၏။ ‘သမ္ပဟံသေတိ’ (ရွှင်လန်းစေ၏) ဟူသည် ညီညွတ်စွာဖြစ်နေသော စိတ်ကို ထိုသို့ဖြစ်ခြင်း၌ ဝိပဿနာပညာဖြင့် ဝမ်းမြောက်စေခြင်း သို့မဟုတ် ထက်သန်စေခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား ပညာလုံ့လညံ့ဖျင်းခြင်းကြောင့် သို့မဟုတ် ငြိမ်းအေးမှုချမ်းသာကို မရရှိခြင်းကြောင့် သာယာမှုကင်းမဲ့နေသောစိတ်သည် ဘာဝနာ၌ မသက်ဝင်ပါက၊ ထိုအခါ၌ ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း (ဇာတိ) စသော သံဝေဂဝတ္ထုတို့ကို ဆင်ခြင်၍ ရွှင်လန်းစေတတ်၏၊ တက်ကြွစေတတ်၏။ ‘အဇ္ဈုပေက္ခတိ’ (လျစ်လျူရှု၏) ဟူသည် အကြင်အခါ၌မူကား စိတ်သည် မတွန့်ဆုတ်၊ မပျံ့လွင့်၊ သာယာမှုကင်းမဲ့ခြင်းမရှိဘဲ အာရုံ၌ ညီညွတ်စွာဖြစ်လျက် ဘာဝနာလမ်းကြောင်းသို့ ကောင်းစွာသက်ဝင်နေ၏၊ ထိုအခါ၌ ချီးမြှောက်ခြင်း၊ နှိပ်ကွပ်ခြင်း၊ ရွှင်လန်းစေခြင်းတို့၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အမှုကိစ္စကို မပြုဘဲ ညီညွတ်စွာပြေးနေသော မြင်းတို့အပေါ်၌ ရထားထိန်းကဲ့သို့ လျစ်လျူရှု၏၊ လျစ်လျူရှုသူသာ ဖြစ်၏။ ‘ပဏီတာဓimုတ္တိကော’ ဟူသည် မွန်မြတ်လှစွာသော မြတ်လှစွာသော မဂ်ဖိုလ်၌ ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းဝှမ်းသော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်သည်။

---

สีติภาวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သီတိဘာဝသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๒-๑๑. อาวรณสุตฺตาทิวณฺณนา

၂-၁၁. အာဝရဏသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๘๖-๙๕. ทุติเย อจฺฉนฺทิโกติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺทรหิโต. อุตฺตรกุรุกา มนุสฺสา อจฺฉนฺทิกฏฺฐานํ ปวิฏฺฐา. ทุปฺปญฺโญติ ภวงฺคปญฺญาย ปริหีโน[Pg.147]. ภวงฺคปญฺญาย ปน ปริปุณฺณายปิ ยสฺส ภวงฺคํ โลกุตฺตรสฺส ปจฺจโย น โหติ, โสปิ ทุปฺปญฺโญ เอว นาม. อภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนฺติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนิยามสงฺขาตํ อริยมคฺคํ โอกฺกมิตุํ อธิคนฺตุํ อภพฺโพ. น กมฺมาวรณตายาติอาทีสุ อภพฺพวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

၈၆-၉၅. ဒုတိယသုတ်၌ - ‘အစ္ဆန္ဒိကော’ ဟူသည် ပြုလုပ်လိုမှု ‘ကတ္တုကမျတာ’ ကုသိုလ်ဆန္ဒ ကင်းဝေးသူ ဖြစ်သည်။ ဥတ္တရကုရုကျွန်းသား လူတို့သည် ကုသိုလ်ဆန္ဒကင်းရာအရပ်သို့ ရောက်ရှိနေကြသူများ ဖြစ်ကြသည်။ ‘ဒုပ္ပညော’ (ပညာမဲ့သူ) ဟူသည် ဘဝင်္ဂပညာ (ပဋိသန္ဓေဉာဏ်) မှ ဆုတ်ယုတ်ကင်းဝေးသူ ဖြစ်သည်။ ဘဝင်္ဂပညာနှင့် ပြည့်စုံသော်လည်း အကြင်သူ၏ ဘဝင်စိတ်သည် လောကုတ္တရာတရားအား အထောက်အပံ့ မဖြစ်ပါက၊ ထိုသူသည်လည်း ပညာမဲ့သူဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘အဘဗ္ဗော နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တံ’ ဟူသည် ကုသိုလ်တရားတို့၌ ‘သမ္မတ္တနိယာမ’ ဟု ဆိုအပ်သော အရိယာမဂ်သို့ သက်ဝင်ရန် (ရရှိရန်) မစွမ်းနိုင်သူ ဖြစ်သည်။ ‘န ကမ္မာဝရဏတာယ’ စသည်တို့၌ ‘အဘဗ္ဗ’ (မထိုက်တန်သူ) ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်သားအပ်၏။ စတုတ္ထသုတ် စသည်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်ပြီ။

---

อาวรณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အာဝရဏသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။

---

สีติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သီတိဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๑๐. อานิสํสวคฺโค

၁၀. အာနိသံသဝဂ်

---

๑-๑๑. ปาตุภาวสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၁၁. ပါတုဘာဝသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๙๖-๑๐๖. ทสมสฺส ปฐมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. อฏฺฐเม เมตฺตา เอตสฺส อตฺถีติ เมตฺตาวา, ตสฺส ภาโว เมตฺตาวตา, เมตฺตาปฏิปตฺติ, ตาย. สา ปน เมตฺตาวตา เมตฺตาวเสน ปาริจริยาติ อาห ‘‘เมตฺตายุตฺตาย ปาริจริยายา’’ติ. ปริจรนฺติ วิปฺปกตพฺรหฺมจริยตฺตา. ปริจิณฺณสตฺถุเกน สาวเกน นาม สตฺถุโน ยาว ธมฺเมน กาตพฺพา ปาริจริยา, ตาย สมฺมเทว สมฺปาทิตตฺตา. นวมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

၉၆-၁၀၆. တစ်ဆယ်ခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်စသည်တို့၌ ထူးခြား၍ ဆိုဖွယ်ရာ မရှိပြီ။ အဋ္ဌမသုတ်၌ - မေတ္တာသည် ဤသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မေတ္တာဝါ’၊ ထိုမေတ္တာဝါ၏ အဖြစ်သည် ‘မေတ္တာဝတာ’ (မေတ္တာပဋိပတ်) ဖြစ်၏၊ ထိုမေတ္တာပဋိပတ်ဖြင့်။ ထိုမေတ္တာဝတာဟူသည် မေတ္တာဖြင့် လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်း ဖြစ်သည်ဟူ၍ ‘မေတ္တာယုတ္တာယ ပါရိစရိယာယ’ (မေတ္တာနှင့် ယှဉ်သော လုပ်ကျွေးခြင်းဖြင့်) ဟု ဖွင့်ဆိုတော်မူ၏။ ဗြဟ္မစရိယကို ကောင်းစွာ မကျင့်သုံးနိုင်ကြသေးသောကြောင့် လုပ်ကျွေးပြုစုကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားအား လုပ်ကျွေးပူဇော်ပြီးသော သာဝကမည်သည် ဘုရားရှင်အား တရားသဖြင့် ပြုအပ်သော လုပ်ကျွေးခြင်းကို ထိုလုပ်ကျွေးခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာ ပြီးစီးစေအပ်သောကြောင့်တည်း။ နဝမသုတ် စသည်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်ပြီ။

---

ปาตุภาวสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပါတုဘာဝသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။

---

อานิสํสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အာနိသံသဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๑๐๗-๑๑๖. เอกาทสมวคฺโค อุตฺตานตฺโถเยว.

၁၀၇-၁၁၆. တစ်ဆယ့်တစ်ခုမြောက်ဝဂ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားသည်သာ ဖြစ်၏။

---

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

ဤသို့လျှင် မနောရထပူရဏီမည်သော အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၌

---

ฉกฺกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

ဆက္ကနိပါတ်အဖွင့်၏ မထင်ရှားသော အနက်ကို ပြဆိုခြင်းသည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

---

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. လူ၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာတို့၏ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ တရားအားလုံးကို ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

---

องฺคุตฺตรนิกาเย

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌

---

สตฺตกนิปาต-ฏีกา

သတ္တကနိပါတ် ဋီကာ

---

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

၁. ပထမပဏ္ဏာသက

---

๑. ธนวคฺควณฺณนา

၁. ဓနဝဂ်အဖွင့်

---

๑-๑๐. สตฺตกนิปาตสฺส ปฐโม วคฺโค อุตฺตานตฺโถ.

၁-၁၀. သတ္တကနိပါတ်၏ ပထမဝဂ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှ၏။

---

๒. อนุสยวคฺโค

၂. အနုသယဝဂ်

---

๔.ปุคฺคลสุตฺตวณฺณนา

၄. ပုဂ္ဂလသုတ်အဖွင့်

---

๑๔. ทุติยสฺส [Pg.149] จตุตฺเถ อุภโต อุภยถา, อุภโต อุโภหิ ภาเคหิ วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต เอกเทสสรูเปกเสสนเยน. ทฺวีหิ ภาเคหีติ กรเณ นิสฺสกฺเก เจตํ พหุวจนํ. อาวุตฺติอาทิวเสน อยํ นิยโม เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘อรูปสมาปตฺติยา’’ติอาทิ. เอเตน ‘‘สมาปตฺติยา วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน, มคฺเคน สมุจฺเฉทวิโมกฺเขน วิมุตฺตตฺตา อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ เอวํ ปวตฺโต ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรวาโท, ‘‘นามกายโต รูปกายโต จ วิมุตฺตตฺตา อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ เอวํ ปวตฺโต ติปิฏกมหารกฺขิตตฺเถรวาโท, ‘‘สมาปตฺติยา วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน เอกวารํ, มคฺเคน สมุจฺเฉทวิโมกฺเขน เอกวารํ วิมุตฺตตฺตา อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ เอวํ ปวตฺโต ติปิฏกจูฬาภยตฺเถรวาโท จาติ อิเมสํ ติณฺณมฺปิ เถรวาทานํ เอกชฺฌํ สงฺคโห กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ ปฐมวาเท ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต วุตฺโต, ทุติยวาเท อุภโต ภาคโต วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต, ตติยวาเท ทฺวีหิ ภาเคหิ ทฺเว วาเร วิมุตฺโตติ อยเมเตสํ วิเสโสติ. วิมุตฺโตติ กิเลเสหิ วิมุตฺโต, กิเลสวิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทเนหิ วา กายโต วิมุตฺโตหิ อตฺโถ.

၁၄. ဒုတိယဝဂ်၏ စတုတ္ထသုတ်၌ - ‘ဥဘတော’ ဟူသည် နှစ်မျိုးလုံး၊ ‘ဥဘတော ဥဘောဟိ ဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တော’ (နှစ်ဦးနှစ်ဖက်သော အစိတ်အပိုင်းတို့ဖြင့် လွတ်မြောက်သူ) ဟူသည် ဧကဒေသသရူပေကသေသနည်းအားဖြင့် ‘ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ’ မည်၏။ ‘ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ’ (အပိုင်းနှစ်ခုဖြင့်) ဟူသောအသုံးတွင် ကရဏဝိဘတ် သို့မဟုတ် နိဿက္ကဝိဘတ်အဖြစ် ဤဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်ကို သုံးနှုန်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထပ်ခါတလဲလဲ ဖြစ်ခြင်းစသော အစွမ်းအားဖြင့် ဤသတ်မှတ်ချက်ကို သိအပ်၏ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ‘အရူပသမာပတ္တိယာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ဤသို့ဖွင့်ဆိုတော်မူခြင်းဖြင့် “သမာပတ်ဖြင့် ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခ၊ မဂ်ဖြင့် သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခအားဖြင့် လွတ်မြောက်သောကြောင့် ‘ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ’ ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်သော တိပိဋကစူဠနာဂမထေရ်၏ ဝါဒကိုလည်းကောင်း၊ “နာမ်ကိုယ် (နာမကာယ) မှလည်းကောင်း၊ ရုပ်ကိုယ် (ရူပကာယ) မှလည်းကောင်း လွတ်မြောက်သောကြောင့် ‘ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ’ ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်သော တိပိဋကမဟာရက္ခိတမထေရ်၏ ဝါဒကိုလည်းကောင်း၊ “သမာပတ်ဖြင့် ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခအားဖြင့် တစ်ကြိမ်၊ မဂ်ဖြင့် သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခအားဖြင့် တစ်ကြိမ် လွတ်မြောက်သောကြောင့် ‘ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ’ ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်သော တိပိဋကစူဠာဘယမထေရ်၏ ဝါဒကိုလည်းကောင်း ဤမထေရ်သုံးပါးတို့၏ ဝါဒအားလုံးကို တစ်ပေါင်းတည်း သိမ်းကျုံးယူငင်ထားခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ထိုဝါဒတို့တွင် ပထမဝါဒ၌ အပိုင်းနှစ်ခုမှ လွတ်မြောက်သူကို ‘ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ’ ဟု ဆို၏၊ ဒုတိယဝါဒ၌ နှစ်ဖက်သောအပိုင်းမှ လွတ်မြောက်သူကို ‘ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ’ ဟု ဆို၏၊ တတိယဝါဒ၌ အပိုင်းနှစ်ခုဖြင့် နှစ်ကြိမ်လွတ်မြောက်သူကို ဆို၏၊ ဤသည်ကား ထိုဝါဒတို့၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ ‘ဝိမုတ္တော’ ဟူသည် ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်သူ၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာများကို ဝိက္ခမ္ဘန၊ သမုစ္ဆေဒတို့ဖြင့် ပယ်သတ်ခြင်းဖြင့် နာမ်ကိုယ်၊ ရုပ်ကိုယ်မှ လွတ်မြောက်သူဟု အနက်ရ၏။

---

โสติ อุภโตภาควิมุตฺโต. กามญฺเจตฺถ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานมฺปิ อรูปาวจรชฺฌานํ วิย ทุวงฺคิกํ อาเนญฺชปฺปตฺตนฺติ วุจฺจติ. ตํ ปน ปทฏฺฐานํ กตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต นาม น โหติ รูปกายโต [Pg.150] อวิมุตฺตตฺตา. ตญฺหิ กิเลสกายโตว วิมุตฺตํ, น รูปกายโต, ตสฺมา ตโต วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต น โหตีติ อาห ‘‘จตุนฺนํ อรูป…เป… ปญฺจวิโธ โหตี’’ติ. อรูปสมาปตฺตีนนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. อรหตฺตํ ปตฺตอนาคามิโนติ ภูตปุพฺพคติยา วุตฺตํ. น หิ อรหตฺตํ ปตฺโต อนาคามี นาม โหติ. ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทิเก นิโรธสมาปตฺติอนฺเต อฏฺฐ วิโมกฺเข วตฺวา –

‘သော’ ဟူသည် ထိုဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရူပဝစရစတုတ္ထဈာန်ကိုလည်း အရူပဝစရဈာန်ကဲ့သို့ အင်္ဂါနှစ်ပါးရှိသော အာနဉ္စပတ္တ (မလှုပ်မရှားနိုင်သော ဈာန်) ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း၊ ထိုစတုတ္ထဈာန်ကို နီးကပ်သောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ပြု၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောသူသည် ရူပကာယမှ မလွတ်မြောက်သေးသောကြောင့် ‘ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ’ မည်သည် မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ထိုသူသည် ကိလေသာအစုအဝေးမှသာ လွတ်မြောက်၍ ရူပကာယမှ မလွတ်မြောက်သေးသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ထိုဈာန်မှ ထမြောက်၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောသူသည် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ မဟုတ်ဟု ရည်ရွယ်၍ “စတုန္နံ အရူပ...ပေ... ပဉ္စဝိဓေါ ဟောတိ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ‘အရူပသမာပတ္တီနံ’ ဟူသော သာမိဝိဘတ်သည် နိဒ္ဓါရဏ (ခွဲခြားပြသခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ ‘အရဟတ္တံ ပတ္တအနာဂါမိနော’ ဟူသည်မှာ (အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီးသော အနာဂါမ်ဟု) ဖြစ်ဖူးသော အနွယ်ဝင်ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီးသောသူသည် အနာဂါမ်မည်သည် မဟုတ်တော့ပေ။ “ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ” အစရှိသည်ဖြင့် နိရောဓသမာပတ်အပြီး ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတို့ကို မိန့်ဆိုပြီးလျှင် -

---

‘‘ยโต จ โข, อานนฺท, ภิกฺขุ อิเม อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ, อานนฺท, ภิกฺขุ อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ –

“အာနန္ဒာ၊ အကြင်အခါ၌ ရဟန်းသည် ဤရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတရားတို့ကို နာမ်ကိုယ်ဖြင့် တွေ့ထိကာ နေ၏၊ ပညာဖြင့်လည်း မြင်၍ ထိုရဟန်း၏ အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ခန်းကုန်၏။ အာနန္ဒာ၊ ဤရဟန်းကို ‘ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ’ ရဟန်းဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏” ဟူ၍-

---

ยทิปิ มหานิทาเน (ที. นิ. ๒.๑๓๐) วุตฺตํ, ตํ ปน อุภโตภาควิมุตฺตเสฏฺฐวเสน วุตฺตนฺติ, อิธ ปน สพฺพอุภโตภาควิมุตฺเต สงฺคหณตฺถํ ‘‘ปญฺจวิโธ โหตี’’ติ วตฺวา ‘‘ปาฬิ ปเนตฺถ…เป… อฏฺฐวิโมกฺขลาภิโน วเสน อาคตา’’ติ อาห. มชฺฌิมนิกาเย ปน กีฏาคิริสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๘๒) –

မဟာနိဒါနသုတ် (ဒီ၊၂၊၁၃၀) ၌ ဤသို့ မိန့်ဆိုထားသော်လည်း၊ ထိုသို့မိန့်ဆိုခြင်းသည်ကား အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌မူကား အလုံးစုံသော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူငင်ရန်အလို့ငှာ “ငါးပါးအပြားရှိ၏” ဟု မိန့်ဆိုပြီးလျှင် “ဤနေရာ၌ ပါဠိတော်သည်...ပေ... ဝိမောက္ခရှစ်ပါးကို ရရှိသောပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် လာရှိပေသည်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ကီဋာဂိရိသုတ် (မ၊၂၊၁၈၂) ၌မူကား-

---

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล เย เต สนฺตา วิโมกฺขา อติกฺกมฺม รูเป อารุปฺปา, เต กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ –

“ရဟန်းတို့၊ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရူပတရားတို့ကို ကျော်လွန်၍ ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော ငြိမ်သက်မွန်မြတ်လှစွာသော ထိုအရူပဝိမောက္ခတရားတို့ကို နာမ်ကိုယ်ဖြင့် တွေ့ထိကာ နေ၏၊ ပညာဖြင့်လည်း မြင်၍ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ခန်းကုန်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ‘ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ’ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏” ဟူ၍ (လာရှိ၏)။

---

อรูปสมาปตฺติวเสน จตฺตาโร อุภโตภาควิมุตฺตา, เสฏฺโฐ จ วุตฺโต วุตฺตลกฺขณูปปตฺติโต. ยถาวุตฺเตสุ หิ ปญฺจสุ ปุริมา จตฺตาโร สมาปตฺติสีสํ นิโรธํ น สมาปชฺชนฺตีติ ปริยาเยน อุภโตภาควิมุตฺตา นาม. อฏฺฐสมาปตฺติลาภี อนาคามี ตํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโตติ นิปฺปริยาเยน อุภโตภาควิมุตฺตเสฏฺโฐ นาม.

အရူပသမာပတ်၏ စွမ်းအားဖြင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ (နှစ်ဖက်မှ လွတ်မြောက်သူ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် လေးဦးရှိကုန်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် အမြတ်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏။ ဟောတော်မူအပ်ပြီးသော ငါးဦးတို့တွင် ရှေ့လေးဦးတို့သည် သမာပတ်၏အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော နိရောဓသမာပတ်သို့ မဝင်စားသောကြောင့် ပရိယာယ်အားဖြင့်သာ 'ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ' မည်ကုန်၏။ ရှစ်ပါးသော သမာပတ်ကို ရရှိပြီးသော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုနိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စား၍၊ ထိုမှထပြီးလျှင် ဝိပဿနာကို တိုးပွားစေလျက် ရဟတ်ဖိုလ်သို့ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် နိပ္ပရိယာယ်အားဖြင့် (တိုက်ရိုက်အားဖြင့်) အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော 'ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ' ပုဂ္ဂိုလ်မည်၏။

---

กตโม จ ปุคฺคโลติอาทิ ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ. ตตฺถ กตโมติ ปุจฺฉาวจนํ. ปุคฺคโลติ อสาธารณโต ปุจฺฉิตพฺพวจนํ. อิธาติ อิธสฺมึ สาสเน. เอกจฺโจติ เอโก. อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ [Pg.151] อฏฺฐ สมาปตฺติโย สมาปชฺชิตฺวา นามกายโต ปฏิลภิตฺวา วิหรติ. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ วิปสฺสนาปญฺญาย สงฺขารคตํ, มคฺคปญฺญาย จตฺตาริ สจฺจานิ ปสฺสิตฺวา จตฺตาโรปิ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. ทิสฺวาติ ทสฺสนเหตุ. น หิ อาสเว ปญฺญาย ปสฺสนฺติ, ทสฺสนการณา ปน ปริกฺขีณา ทิสฺวา ปริกฺขีณาติ วุตฺตา ทสฺสนายตฺตปริกฺขยตฺตา. เอวญฺหิ ทสฺสนํ อาสวานํ ขยสฺส ปุริมกิริยาภาเวน วุตฺตํ.

"Katamo ca puggalo" (အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်နည်း) စသည်ကား ပုဂ္ဂလပညတ်ပါဠိတော် ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ "katamo" (အဘယ်နည်း) ဟူသည်ကား အမေးစကားတည်း။ "Puggalo" (ပုဂ္ဂိုလ်) ဟူသည်ကား အများနှင့်မသက်ဆိုင်ဘဲ သီးခြားမေးအပ်သော စကားတည်း။ "Idha" (ဤ၌) ဟူသည်မှာ ဤသာသနာတော်၌ ဟူလို။ "Ekacco" (တစ်ဦးသောသူ) ဟူသည်မှာ တစ်ဦးသောပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ "Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati" (ဝိမောက္ခရှစ်ပါးတို့ကို ကိုယ်ဖြင့် တွေ့ထိကာ နေ၏) ဟူသည်ကား သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့ကို ဝင်စားလျက် နာမ်ကိုယ်ဖြင့် ရရှိခံစားကာ နေ၏ ဟူလို။ "Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti" (သူ့အား ပညာဖြင့် မြင်၍ အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ကုန်၏) ဟူသည်ကား ဝိပဿနာပညာဖြင့် သင်္ခါရတရားကိုလည်းကောင်း၊ မဂ်ပညာဖြင့် သစ္စာလေးပါးတို့ကိုလည်းကောင်း မြင်၍ လေးပါးသော အာသဝေါတရားတို့သည်လည်း ကုန်ခန်းကြကုန်၏ ဟူလို။ "Disvā" (မြင်၍) ဟူသည်မှာ မြင်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်တည်း။ အာသဝေါတရားတို့ကို ပညာဖြင့် (သာမန်အားဖြင့်) မြင်ရုံမျှဖြင့် ပယ်သည်မဟုတ်ဘဲ၊ မြင်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ကုန်ခမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ မြင်ခြင်းကို အမှီပြု၍ ကုန်ခမ်းရခြင်းကြောင့် "မြင်၍ ကုန်ခမ်းကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် မြင်ခြင်းကို အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းခြင်း၏ ရှေ့ပြေးပြုဖွယ် (ပုရိမကိရိယာ) အဖြစ်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။

---

ปญฺญาวิมุตฺโตติ วิเสสโต ปญฺญาย เอว วิมุตฺโต, น ตสฺส อธิฏฺฐานภูเตน อฏฺฐวิโมกฺขสงฺขาเตน สาติสเยน สมาธินาติ ปญฺญาวิมุตฺโต. โย อริโย อนธิคตอฏฺฐวิโมกฺโข สพฺพโส อาสเวหิ วิมุตฺโต, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. อธิคเตปิ หิ รูปชฺฌานวิโมกฺเข น โส สาติสยสมาธินิสฺสิโตติ น ตสฺส วเสน อุภโตภาควิมุตฺตตา โหตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. อรูปชฺฌาเนสุ ปน เอกสฺมิมฺปิ สติ อุภโตภาควิมุตฺโตเยว นาม โหติ. เตน หิ อฏฺฐวิโมกฺเขกเทเสน ตํนามทานสมตฺเถน อฏฺฐวิโมกฺขลาภีตฺเวว วุจฺจติ. สมุทาเย หิ ปวตฺโต โวหาโร อวยเวปิ ทิสฺสติ ยถา ตํ ‘‘สตฺติสโย’’ติ อนวเสสโต อาสวานํ ปริกฺขีณตฺตา. อฏฺฐวิโมกฺขปฏิกฺเขปวเสเนว น เอกเทสภูตรูปชฺฌานปฺปฏิกฺเขปวเสน. เอวญฺหิ อรูปชฺฌาเนกเทสาภาเวปิ อฏฺฐวิโมกฺขปฏิกฺเขโป น โหตีติ สิทฺธํ โหติ. อรูปาวจรชฺฌาเนสุ หิ เอกสฺมิมฺปิ สติ อุภโตภาควิมุตฺโตเยว นาม โหติ.

"Paññāvimutto" (ပညာဝိမုတ္တ) ဟူသည် အထူးသဖြင့် ပညာဖြင့်သာလျှင် လွတ်မြောက်သူ ဖြစ်၏၊ ထိုပညာ၏ တည်ရာဖြစ်သော ဝိမောက္ခရှစ်ပါးဟု ဆိုအပ်သော လွန်ကဲသော သမာဓိဖြင့် လွတ်မြောက်သည် မဟုတ်သောကြောင့် ပညာဝိမုတ္တ ဟု ဆိုရ၏။ ဝိမောက္ခရှစ်ပါးကို မရရှိဘဲ အလုံးစုံသော အာသဝေါတရားတို့မှ လွတ်မြောက်ပြီးသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်၏ အမည်ဖြစ်၏။ ရူပဈာန်ဝိမောက္ခကို ရရှိသော်လည်း ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် လွန်ကဲသော သမာဓိကို အမှီပြုသူ မဟုတ်သောကြောင့် ထိုဈာန်၏အစွမ်းဖြင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ ဖြစ်ခြင်းမရှိဟူသော အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏။ အရူပဈာန်တို့တွင် တစ်ခုခုပင် ရှိသော်လည်း ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တဟူ၍သာ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအမည်ကို ပေးစွမ်းနိုင်သော ဝိမောက္ခရှစ်ပါး၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြင့် ဝိမောက္ခရှစ်ပါး ရရှိသူဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏။ အစုအပေါင်း၌ ဖြစ်သော ဝေါဟာရသည် အစိတ်အပိုင်း၌လည်း ထင်ရှား၏၊ ဥပမာ- အာသဝေါတရားတို့ အကြွင်းမဲ့ ကုန်ခန်းခြင်းကြောင့် "လှံအရာရှိသော ကုတင်" (သတ္တိသယ) ဟု ခေါ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဝိမောက္ခရှစ်ပါးကို ငြင်းပယ်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ (ပညာဝိမုတ္တဖြစ်၏)၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သော ရူပဈာန်ကို ငြင်းပယ်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့် မဟုတ်ပေ။ ဤသို့ အရူပဈာန် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ မရှိသော်လည်း ဝိမောက္ခရှစ်ပါးကို ငြင်းပယ်ခြင်း မဖြစ်ဟု ပြီးစီး၏။ အရူပါဝစရဈာန်တို့တွင် တစ်ခုမျှပင် ရှိသော်လည်း ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တဟူ၍သာ မည်ပေ၏။

---

ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิกโตติ ผุฏฺฐานํ อนฺโต ผุฏฺฐนฺโต, ผุฏฺฐานํ อรูปชฺฌานานํ อนนฺตโร กาโลติ อธิปฺปาโย. อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ. ตํ ผุฏฺฐานนฺตรกาลเมว สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโต สจฺฉิกรณูปาเยนาติ วุตฺตํ โหติ, ภาวนปุํสกํ วา เอตํ ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติอาทีสุ วิย. โย หิ อรูปชฺฌาเนน รูปกายโต นามกาเยกเทสโต จ วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน วิมุตฺโต, เตน นิโรธสงฺขาโต วิโมกฺโข อาโลจิโต ปกาสิโต วิย โหติ, น ปน กาเยน สจฺฉิกโต. นิโรธํ ปน อารมฺมณํ กตฺวา เอกจฺเจสุ อาสเวสุ เขปิเตสุ เตน โส สจฺฉิกโต โหติ, ตสฺมา โส สจฺฉิกาตพฺพํ นิโรธํ ยถาอาโลจิตํ นามกาเยน สจฺฉิ กโรตีติ ‘‘กายสกฺขี’’ติ วุจฺจติ, น [Pg.152] ตุ ‘‘วิมุตฺโต’’ติ เอกจฺจานํ อาสวานํ อปริกฺขีณตฺตา. เตนาห ‘‘ฌานผสฺสํ ปฐมํ ผุสติ, ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตี’’ติ. อยํ จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ เอเกกโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา กายสกฺขิภาวํ ปตฺตานํ จตุนฺนํ, นิโรธา วุฏฺฐาย อคฺคมคฺคปฺปตฺตอนาคามิโน จ วเสน อุภโตภาควิมุตฺโต วิย ปญฺจวิโธ นาม โหตีติ วุตฺตํ อภิธมฺมฏีกายํ (ปุ. ป. มูลฏี. ๒๔) ‘‘กายสกฺขิมฺหิปิ เอเสว นโย’’ติ. เอกจฺเจ อาสวาติ เหฏฺฐิมมคฺควชฺฌา อาสวา.

"Phuṭṭhantaṃ sacchikato" ဟူသည် တွေ့ထိခြင်း၏အဆုံး (ဖုဋ္ဌန္တ)၊ အရူပဈာန်တို့ကို တွေ့ထိခြင်း (ဝင်စားခြင်း) ၏ အခြားမဲ့ကာလ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤစကားသည် အစ္စန္တသံယောဂ (အဆက်မပြတ် ဆက်စပ်ခြင်း) ၌ ဒုတိယဝိဘတ်စကား ဖြစ်၏။ ထိုသို့ တွေ့ထိခြင်း၏ အခြားမဲ့ကာလ၌ပင် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော တရားကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း၏ အကြောင်းဥပါယ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်၏ ဟု ဆိုလို၏။ သို့မဟုတ် "ekamantaṃ nisīdi" (တစ်ဖက်၌ ထိုင်၏) စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ကြိယာဝိသေသန (ဘာဝနပုံသက) လည်း ဖြစ်နိုင်၏။ အမှန်စင်စစ် အရူပဈာန်ဖြင့် ရူပကာယမှလည်းကောင်း၊ နာမ်ကာယ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသမှလည်းကောင်း ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိဖြင့် လွတ်မြောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် နိရောဓဟု ဆိုအပ်သော ဝိမောက္ခကို မြင်အပ်၊ ထင်ရှားပြအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ သို့သော် နာမ်ကိုယ်ဖြင့် မျက်မှောက်မပြုရသေး။ နိရောဓ (နိဗ္ဗာန်) ကို အာရုံပြု၍ အချို့သော အာသဝေါတရားတို့ကို ကုန်ခမ်းစေအပ်သော် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် နိရောဓကို မျက်မှောက်ပြုအပ်သည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော နိရောဓကို မြင်ပြီးသည့်အတိုင်း နာမ်ကိုယ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုသောကြောင့် "ကာယသက္ခိ" (ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့သော် အချို့သော အာသဝေါတရားများ မကုန်သေးသောကြောင့် "ဝိမုတ္တ" (လွတ်မြောက်သူ) ဟု မခေါ်ဆိုနိုင်သေးပေ။ ထို့ကြောင့် "ရှေးဦးစွာ ဈာန်အတွေ့ကို တွေ့ထိ၏၊ နောက်မှ နိရောဓဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြု၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အရူပသမာပတ်လေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီမှ ထ၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ပြီး ကာယသက္ခိအဖြစ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ နိရောဓသမာပတ်မှ ထ၍ အရဟတ္တမဂ်သို့ ရောက်သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တကဲ့သို့ပင် ငါးမျိုးရှိ၏ဟု အဘိဓမ္မာဋီကာ (ပုဂ္ဂလပညတ် မူလဋီကာ) ၌ "ကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ "Ekacce āsavā" (အချို့သော အာသဝေါတရားများ) ဟူသည်ကား အောက်မဂ်တို့ဖြင့် ပယ်အပ်သည်မှ ကြွင်းကျန်သော (အောက်မဂ်တို့ဖြင့် မပယ်ရသေးသော) အာသဝေါတရားတို့တည်း။

---

ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทสฺสนสงฺขาตสฺส โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อนนฺตรํ ปตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ทิฏฺฐตฺตา ปตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. เอเตน จตุสจฺจทสฺสนสงฺขาตาย ทิฏฺฐิยา นิโรธสฺส ปตฺตตํ ทีเปติ. เตนาห ‘‘ทุกฺขา สงฺขารา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปญฺญายาติ มคฺคปญฺญาย. ปฐมผลฏฺฐโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคมคฺคฏฺฐา ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. เตนาห ‘‘โสปิ กายสกฺขี วิย ฉพฺพิโธ โหตี’’ติ. ยถา ปน ปญฺญาวิมุตฺโต, เอวํ อยมฺปิ สุกฺขวิปสฺสโก จตูหิ อรูปชฺฌาเนหิ วุฏฺฐาย ทิฏฺฐิปฺปตฺตภาวปฺปตฺตา จตฺตาโร จาติ ปญฺจวิโธ โหตีติ เวทิตพฺโพ. สทฺธาวิมุตฺเตปิ เอเสว นโย. อิทํ ทุกฺขนฺติ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต อุทฺธํ ทุกฺขนฺติ. ยถาภูตํ ปชานาตีติ ฐเปตฺวา ตณฺหํ อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ ทุกฺขสจฺจนฺติ ยาถาวโต ปชานาติ. ยสฺมา ปน ตณฺหา ทุกฺขํ ชเนติ นิพฺพตฺเตติ, ตโต ตํ ทุกฺขํ สมุเทติ, ตสฺมา นํ ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ยสฺมา ปน อิทํ ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ นิพฺพานํ ปตฺวา นิรุชฺฌติ, อปฺปวตฺตึ คจฺฉติ, ตสฺมา น ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. อริโย ปน อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ตํ ทุกฺขนิโรธํ คจฺฉติ, เตน ตํ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอตฺตาวตา นานากฺขเณ สจฺจววตฺถานํ ทสฺสิตํ. อิทานิ ตํ เอกกฺขเณ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถาคตปฺปเวทิตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตถาคตปฺปเวทิตาติ ตถาคเตน โพธิมณฺเฑ ปฏิวิทฺธา วิทิตา ปากฏา กตา. ธมฺมาติ จตุสจฺจธมฺมา. โวทิฏฺฐา โหนฺตีติ สุทิฏฺฐา. โวจริตาติ สุจริตา, ปญฺญาย สุฏฺฐุ จราปิตาติ อตฺโถ. อยนฺติ อยํ เอวรูโป ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ.

"Diṭṭhantaṃ patto" (မြင်ခြင်း၏အဆုံးသို့ ရောက်သောသူ) ဟူသည်မှာ ဒဿနဟု ဆိုအပ်သော သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်၏ အခြားမဲ့၌ ရောက်သူကို ဆိုလို၏။ "Diṭṭhattā patto" (မြင်ခြင်းကြောင့် ဆိုက်ရောက်သူ) ဟူ၍လည်း စာဌာန်ရှိ၏။ ဤပါဠိဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို မြင်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "သင်္ခါရတရားတို့သည် ဆင်းရဲကုန်၏" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုပါဠိ၌ "ပညာဖြင့်" ဟူသည်မှာ မဂ်ပညာဖြင့် ဟူလို။ ပထမဖိုလ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်မှစ၍ အရဟတ္တမဂ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တိုင်အောင်သည် "ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ကာယသက္ခိကဲ့သို့ ခြောက်မျိုးရှိ၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ကဲ့သို့ပင် ဤပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း သုက္ခဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ် တစ်ဦးနှင့် အရူပဈာန်လေးပါးတို့မှ ထ၍ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တအဖြစ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးအားဖြင့် ငါးမျိုးရှိ၏ဟု သိအပ်၏။ သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ "Idaṃ dukkhaṃ" (ဤကား ဆင်းရဲတည်း) ဟူသည်မှာ ဤမျှလောက်သာ ဆင်းရဲဖြစ်၏၊ ဤမှတစ်ပါး ဆင်းရဲမရှိ ဟူလို။ "Yathābhūtaṃ pajānāti" (ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏) ဟူသည်ကား တဏှာကို ဖယ်ထား၍ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးကို ဒုက္ခသစ္စာဟူ၍ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏။ အကြင်ကြောင့် တဏှာသည် ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေတတ်၏၊ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်၏၊ ထိုတဏှာကြောင့် ဆင်းရဲသည် ဖြစ်ပေါ်လာရ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတဏှာကို "ဤကား ဆင်းရဲဖြစ်ကြောင်း သမုဒယသစ္စာတည်း" ဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏။ အကြင်ကြောင့် ဤဆင်းရဲနှင့် ဆင်းရဲဖြစ်ကြောင်းတရားတို့သည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်သော် ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏၊ ထပ်မံမဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို "ဤကား ဆင်းရဲချုပ်ရာ နိရောဓသစ္စာတည်း" ဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏။ မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်သည် ထိုဆင်းရဲချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုမဂ်ကို "ဤကား ဆင်းရဲချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်း လမ်းကောင်းလမ်းမှန် ဖြစ်သော မဂ္ဂသစ္စာတည်း" ဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏။ ဤမျှဖြင့် အခိုက်အတန့်အမျိုးမျိုး (နာနာခဏ) ၌ သစ္စာကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပုံကို ပြတော်မူပြီ။ ယခုအခါ၌ ထိုသစ္စာကို တစ်ခဏတည်း (ဧကခဏ) ၌ သိပုံကို ပြခြင်းငှာ "tathāgatappaveditā" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ "Tathāgatappaveditā" ဟူသည်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် ဗောဓိပင်ခြေ၌ ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူအပ်သော၊ ထင်ရှားအောင် ပြုတော်မူအပ်သော ဟူလို။ "Dhammā" (တရားတို့) ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါး တရားတို့ ဖြစ်၏။ "Vodiṭṭhā honti" (ကောင်းစွာ မြင်အပ်ကုန်၏) ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ သိမြင်အပ်ကုန်၏ ဟူလို။ "Vocaritā" (ကောင်းစွာ ကျင့်အပ်ကုန်၏) ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ကျင့်သုံးအပ်ကုန်၏၊ ပညာဖြင့် ကောင်းစွာ ကျက်စားစေအပ်ကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "Ayaṃ" (ဤသူ) ဟူသည်မှာ ဤသို့သော သဘောရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏ ဟူလို။

---

สทฺธาย วิมุตฺโตติ สทฺทหนวเสน วิมุตฺโต. เอเตน สพฺพถา อวิมุตฺตสฺสปิ สทฺธามตฺเตน วิมุตฺตภาวํ ทสฺเสติ. สทฺธาวิมุตฺโตติ วา สทฺธาย อธิมุตฺโตติ [Pg.153] อตฺโถ. กึ ปน เนสํ กิเลสปฺปหาเน นานตฺตํ อตฺถีติ? นตฺถิ. อถ กสฺมา สทฺธาวิมุตฺโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตํ น ปาปุณาตีติ? อาคมนียนานตฺเตน. ทิฏฺฐิปฺปตฺโต หิ อาคมนมฺหิ กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต อปฺปทุกฺเขน อกสิเรน อกิลมนฺโตว สกฺโกติ วิกฺขมฺภิตุํ, สทฺธาวิมุตฺโต ปน ทุกฺเขน กสิเรน กิลมนฺโต สกฺโกติ วิกฺขมฺภิตุํ, ตสฺมา สทฺธาวิมุตฺโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตํ น ปาปุณาติ. เตนาห ‘‘เอตสฺส หี’’ติอาทิ. สทฺทหนฺตสฺสาติ ‘‘เอกํสโต อยํ ปฏิปทา กิเลสกฺขยํ อาวหติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน ภาสิตตฺตา’’ติ เอวํ สทฺทหนฺตสฺส. ยสฺมา ปนสฺส อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ นิจฺจสญฺญาปหานวเสน ภาวนาย ปุพฺเพนาปรํ วิเสสํ ปสฺสโต ตตฺถ ตตฺถ ปจฺจกฺขตาปิ อตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สทฺทหนฺตสฺส วิยา’’ติ. เสสปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ. เอตฺถ จ ปุพฺพภาคมคฺคภาวนาติ วจเนน อาคมนียนานตฺเตน ทิฏฺฐิปฺปตฺตสทฺธาวิมุตฺตานํ ปญฺญานานตฺตํ โหตีติ ทสฺสิตํ. อภิธมฺมฏฺฐกถายมฺปิ (ปุ. ป. อฏฺฐ. ๒๘) ‘‘เนสํ กิเลสปฺปหาเน นานตฺตํ นตฺถิ, ปญฺญาย นานตฺตํ อตฺถิเยวา’’ติ วตฺวา ‘‘อาคมนียนานตฺเตเนว สทฺธาวิมุตฺโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตํ น ปาปุณาตีติ สนฺนิฏฺฐานํ กต’’นฺติ วุตฺตํ.

‘သဒ္ဓါဝိမုတ္တ’ ဟူသည်မှာ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း (သဒ္ဓါ) ၏ အစွမ်းဖြင့် လွတ်မြောက်သောသူတည်း။ ထိုစကားဖြင့် အလုံးစုံအားဖြင့် မလွတ်မြောက်သေးသော်လည်း သဒ္ဓါမျှဖြင့် လွတ်မြောက်သည့်အဖြစ်ကို ပြ၏။ သို့မဟုတ် ‘သဒ္ဓါဝိမုတ္တ’ ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါတရား၌ လွန်ကဲစွာ နှလုံးသွင်းသောသူ (သက်ဝင်မြတ်နိုးသောသူ) ဟု အနက်ရ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ကိလေသာပယ်သတ်ရာ၌ ထူးခြားခြားနားမှု ရှိသလော ဟူမူ - မရှိပေ။ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည် ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်၏ အဖြစ်သို့ မရောက်သနည်းဟူမူ - လာကြောင်းလမ်း (မဂ်ဉာဏ်သို့ ရောက်ကြောင်းလမ်း) ၏ ထူးခြားကွဲပြားမှုကြောင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည် (မဂ်ဉာဏ်သို့) လာရာလမ်း၌ ကိလေသာတို့ကို ခွာဆန်း (ခေါင်းပါးစေ) သောအခါ ဆင်းရဲနည်းပါးစွာဖြင့်၊ မပင်မပန်းဘဲ၊ မနွမ်းနယ်ဘဲ ခွာဆန်းခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည်မူကား ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာဖြင့်၊ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်လျက် ခွာဆန်းခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည် ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်၏ အဖြစ်သို့ မရောက်ပေ။ ထို့ကြောင့် “etassa hi” (ဤပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘Saddahantassa’ ဟူသည်မှာ “ဤကျင့်စဉ်သည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ဧကန်မုချ ကိလေသာကုန်ခမ်းခြင်းကို ဆောင်နိုင်၏” ဟု ဤသို့ သက်ဝင်ယုံကြည်သောသူအား။ သို့သော် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား အနိစ္စာနုပဿနာစသည်တို့ဖြင့် နိစ္စသညာကို ပယ်သတ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဘာဝနာ၌ ရှေ့နောက်ထူးခြားမှုကို ရှုမြင်စဉ် ထိုထိုနေရာ၌ ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ပြုရခြင်းလည်း ရှိသောကြောင့် “ယုံကြည်သူကဲ့သို့” (saddahantassa viya) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခုသည် ထိုသက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း၏ ဝေဝုစ် (ထပ်တူပြုပုဒ်) သာတည်း။ ဤနေရာ၌ ‘pubbabhāgamaggabhāvanā’ (ရှေ့ပိုင်းမဂ်ဘာဝနာ) ဟူသော စကားဖြင့် (မဂ်ဉာဏ်သို့) လာကြောင်းလမ်း ကွဲပြားမှုကြောင့် ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်နှင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ပညာကွဲပြားမှု ရှိသည်ကို ပြသတော်မူ၏။ အဘိဓမ္မာအဋ္ဌကထာ (ပုဂ္ဂလပညတ်အဋ္ဌကထာ ၂၈) ၌လည်း “ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ကိလေသာပယ်သတ်ရာ၌ ကွဲပြားမှု မရှိ၊ ပညာ၌သာလျှင် ကွဲပြားမှု ရှိ၏” ဟု မိန့်ဆို၍ “(မဂ်ဉာဏ်သို့) လာကြောင်းလမ်း ကွဲပြားမှုကြောင့်သာလျှင် သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည် ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်၏ အဖြစ်သို့ မရောက်” ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ပြုအပ်ကြောင်း မိန့်တော်မူ၏။

---

อารมฺมณํ ยาถาวโต ธาเรติ อวธาเรตีติ ธมฺโม, ปญฺญา. ตํ ปญฺญาสงฺขาตํ ธมฺมํ อธิมตฺตตาย ปุพฺพงฺคมํ หุตฺวา ปวตฺตํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. เตนาห ‘‘ธมฺโม’’ติอาทิ. ปญฺญาปุพฺพงฺคมนฺติ ปญฺญาปธานํ. ‘‘สทฺธํ อนุสฺสรติ, สทฺธาปุพฺพงฺคมํ มคฺคํ ภาเวตี’’ติ อิมมตฺถํ เอเสว นโยติ อติทิสติ. ปญฺญํ วาเหตีติ ปญฺญาวาหี, ปญฺญํ สาติสยํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวตี’’ติ. ปญฺญา วา ปุคฺคลํ วาเหติ นิพฺพานาภิมุขํ คเมตีติ ปญฺญาวาหี. สทฺธาวาหีติ เอตฺถาปิ อิมินา นเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุภโตภาควิมุตฺตาทิกถาติ อุภโตภาควิมุตฺตาทีสุ อาคมนโต ปฏฺฐาย วตฺตพฺพกถา. ตสฺมาติ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๗๗๓, ๘๘๙) วุตฺตตฺตา. ตโต เอว วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนายํ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๗๗๓) วุตฺตนเยเนว เจตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

အာရုံကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ဆောင်ထားတတ်၊ ဆုံးဖြတ်တတ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မ’ ဟု ဆိုအပ်သော ပညာတည်း။ ပညာဟု ဆိုအပ်သော ထိုတရားကို အဓိမတ္တ (လွန်ကဲသော) အဖြစ်ဖြင့် ရှေ့သွားပြု၍ ဖြစ်ပွားလျက် အဖန်ဖန်အစဉ်လိုက်၍ ရှုဆင်ခြင်တတ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မာနုသာရီ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် “dhammo” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘Paññāpubbaṅgama’ ဟူသည်မှာ ပညာလျှင် အဓိကရှိသော။ “သဒ္ဓါကို အဖန်ဖန် အစဉ်လိုက်၍ ရှုဆင်ခြင်၏၊ သဒ္ဓါလျှင် ရှေ့သွားရှိသော မဂ်ကို ပွားများ၏” ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်ဟု ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ပညာကို သယ်ဆောင်တတ်သောကြောင့် ‘ပညာဝါဟီ’ မည်၏၊ ပညာကို လွန်ကဲထူးခြားစွာ ဖြစ်စေတတ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် “ပညာလျှင် ရှေ့သွားရှိသော အရိယမဂ်ကို ပွားများ၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် ပညာသည် ပုဂ္ဂိုလ်ကို နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှု ရောက်စေတတ်သောကြောင့် ‘ပညာဝါဟီ’ မည်၏။ ‘သဒ္ဓါဝါဟီ’ ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ‘ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တအစရှိသော စကား’ ဟူသည်မှာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်စသည်တို့၌ (ပါဠိတော် စသည်တို့မှ) လာရှိပုံမှ စ၍ ပြောဆိုအပ်သော စကားတည်း။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (ဝိသုဒ္ဓိမဂ် ၂.၇၇၃၊ ၈၈၉) ၌ ဟောကြားထားအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်မဟာဋီကာ (ဝိသုဒ္ဓိမဂ်မဟာဋီကာ ၂.၇၇၃) ၌ မိန့်ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

---

ปุคฺคลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပုဂ္ဂလသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๕. อุทกูปมาสุตฺตวณฺณนา

၅. ဥဒကူပမသုတ်အဖွင့်

---

๑๕. ปญฺจเม [Pg.154] เอกนฺตกาฬเกหีติ นตฺถิกวาทอเหตุกวาทอกิริยวาทสงฺขาเตหิ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิธมฺเมหิ. เตนาห ‘‘นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐึ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. เอวํ ปุคฺคโลติ อิมินา การเณน เอกวารํ นิมุคฺโค นิมุคฺโคเยว โส โหติ. เอตสฺส หิ ปุน ภวโต วุฏฺฐานํ นาม นตฺถีติ วทนฺติ มกฺขลิโคสาลาทโย วิย. เหฏฺฐา เหฏฺฐา นรกคฺคีนํเยว อาหาโร. สาธุ สทฺธา กุสเลสูติ กุสลธมฺเมสุ สทฺธา นาม สาหุ ลทฺธกาติ อุมฺมุชฺชติ, โส ตาวตฺตเกเนว กุสเลน อุมฺมุชฺชติ นาม. สาธุ หิรีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. จงฺกวาเรติ รชกานํ ขารปริสฺสาวเน, สุราปริสฺสาวเน วา. เอวํ ปุคฺคโลติ ‘‘เอวํ สาธุ สทฺธา’’ติ อิเมสํ สทฺธาทีนํ วเสน เอกวารํ อุมฺมุชฺชิตฺวา เตสํ ปริหานิยา ปุน นิมุชฺชติเยว เทวทตฺตาทโย วิย. เทวทตฺโต หิ อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ จ อภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวาปิ ปุน พุทฺธานํ ปฏิปกฺขตาย เตหิ คุเณหิ ปริหีโน รุหิรุปฺปาทกมฺมํ สงฺฆเภทกมฺมญฺจ กตฺวา กายสฺส เภทา ทุติยจิตฺตวาเรน จุติจิตฺตมนนฺตรา นิรเย นิพฺพตฺโต. โกกาลิโก ทฺเว อคฺคสาวเก อุปวทิตฺวา ปทุมนิรเย นิพฺพตฺโต.

၁၅. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဧကန္တကာဠကေဟိ’ (စင်စစ် မည်းညစ်သောတရားတို့ဖြင့်) ဟူသည်မှာ နတ္ထိကဝါဒ၊ အဟေတုကဝါဒ၊ အကိရိယဝါဒ ဟု ဆိုအပ်သော နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတရားတို့ဖြင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်” ဟု ဟောတော်မူ၏။ “ဤသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်” (evaṃ puggalo) ဟူသည်မှာ ဤအကြောင်းကြောင့် တစ်ကြိမ် နစ်မြုပ်သွားလျှင် နစ်မြုပ်မြဲသာ ဖြစ်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ ဤပုဂ္ဂိုလ်အား နောက်ထပ်တစ်ဖန် ဘဝမှ ထမြောက်ခြင်း (လွတ်မြောက်ခြင်း) မည်သည် မရှိဟု မက္ခလိဂေါသာလစသော ပုဂ္ဂိုလ်များကဲ့သို့ ဆိုကြကုန်၏။ အောက်အောက်ငရဲမီးတို့၏ အစာသာလျှင် ဖြစ်ရ၏။ ‘Sādhu saddhā kusalesu’ (ကုသိုလ်တရားတို့၌ သဒ္ဓါတရားရှိခြင်းသည် ကောင်းလှ၏) ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်တရားတို့၌ သဒ္ဓါတရားကို ကောင်းစွာ ရရှိအပ်ပြီဟု (ရေပေါ်သို့) ပေါ်တက်လာ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုမျှလောက်သော ကုသိုလ်တရားဖြင့် ပေါ်တက်လာသည် မည်၏။ ‘Sādhu hirī’ (ဟိရီတရားရှိခြင်းသည် ကောင်းလှ၏) အစရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ‘Caṅkavāre’ ဟူသည်မှာ ဆိုးဆေးသမား (အဝတ်လျှော်သမား) တို့၏ ပြာရည်စစ်ရာ၌သော်လည်းကောင်း၊ သေရည်စစ်ရာ၌သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ “ဤသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်” ဟူသည်မှာ “ဤသို့လျှင် သဒ္ဓါတရားသည် ကောင်းလှ၏” ဟု ဤသဒ္ဓါတရားစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ကြိမ် ပေါ်တက်လာပြီးလျှင် ထိုတရားတို့ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးသဖြင့် တစ်ဖန် ပြန်၍ နစ်မြုပ်ရသူဖြစ်သည်၊ ဒေဝဒတ်စသော ပုဂ္ဂိုလ်များကဲ့သို့တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ဒေဝဒတ်သည် သမာပတ်ရှစ်ပါးနှင့် အဘိညာဉ်ငါးပါးတို့ကို ဖြစ်ထွန်းစေခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရားရှင်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုခြင်းကြောင့် ထိုဂုဏ်တို့မှ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးကာ လောဟိတုပ္ပါဒကံနှင့် သံဃဘေဒကံတို့ကို ပြုပြီးလျှင် ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီးသောအခါ ဒုတိယစိတ္တဝါရ၌ စုတိစိတ်၏ အခြားမဲ့၌ (ချက်ချင်းပင်) ငရဲသို့ ရောက်ရလေသည်။ ကောကာလိကသည် အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါးကို ကဲ့ရဲ့စွပ်စွဲသဖြင့် ပဒုမငရဲသို့ ရောက်ရလေသည်။

---

เนว หายติ โน วฑฺฒตีติ อปฺปโหนกกาเลปิ น หายติ, ปโหนกกาเลปิ น วฑฺฒติ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อคาริเกนปิ อนคาริเกนปิ ทีเปตพฺพํ. เอกจฺโจ หิ อคาริโก อปฺปโหนกกาเล ปกฺขิกภตฺตํ วสฺสิกํ วา อุปนิพนฺธาเปสิ, โส ปจฺฉา ปโหนกกาเลปิ ปกฺขิกภตฺตาทิมตฺตเมว ปวตฺเตติ. อนคาริโกปิ อาทิมฺหิ อปฺปโหนกกาเล อุทฺเทสํ ธุตงฺคํ วา คณฺหาติ, เมธาวี พลวีริยสมฺปตฺติยา ปโหนกกาเล ตโต อุตฺตรึ น กโรติ. เอวํ ปุคฺคโลติ เอวํ อิมาย สทฺธาทีนํ ฐิติยา ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิโต นาม โหติ. อุมฺมุชฺชิตฺวา ปตรตีติ สกทาคามิปุคฺคโล กิเลสตนุตาย อุฏฺฐหิตฺวา คนฺตพฺพทิสาภิมุโข ตรติ นาม.

‘Neva hāyati no vaḍḍhati’ (မဆုတ်ယုတ်လည်း မတိုးပွား) ဟူသည်မှာ မလောက်မငှသောအခါ၌လည်း ဆုတ်ယုတ်မသွား၊ လုံလောက်သောအခါ၌လည်း တိုးပွားမလာ။ ထိုနှစ်မျိုးလုံးကိုပင် လူဝတ်ကြောင်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ပြသအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အချို့သော လူဝတ်ကြောင်သည် ပစ္စည်းမလုံလောက်သောအခါ၌ လခွဲဆွမ်း (ပက္ခိကဘတ်) သော်လည်းကောင်း၊ မိုးရေခံစောင် (ဝဿိကသာဋိက) သော်လည်းကောင်း လှူဒါန်းရန် သတ်မှတ်ဆောက်တည်စေ၏၊ ထိုသူသည် နောက်ပိုင်း ပစ္စည်းဥစ္စာ လုံလောက်သောအခါ၌လည်း ထိုလခွဲဆွမ်းမျှလောက်ကိုသာ ဆက်လက်လှူဒါန်း၏။ ရဟန်းသည်လည်း ရှေးဦးစွာ မလုံလောက်သော (မပြည့်စုံသော) အခါ၌ စာပေသင်ယူခြင်း သို့မဟုတ် ဓုတင်ဆောက်တည်ခြင်းကို ပြု၏၊ ပညာရှိပြီး ဝီရိယစွမ်းအားနှင့် ပြည့်စုံသော်လည်း (ပစ္စည်းဥစ္စာ စသည်) ပြည့်စုံသောအခါ၌ ထိုထက်လွန်၍ မပြုတော့ပေ။ “ဤသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်” ဟူသည်မှာ ဤသို့ ထိုသဒ္ဓါတရားစသည်တို့ တည်တံ့နေခြင်းဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပေါ်ထွက်၍ တည်နေသူ မည်၏။ “ပေါ်တက်၍ ကူးခတ်၏” (Ummujjitvā patarati) ဟူသည်မှာ သကဒါဂါမိပုဂ္ဂိုလ်သည် ကိလေသာပါးလွှာခြင်းကြောင့် (ရေမှ) ထမြောက်၍ သွားအပ်သော အရပ်မျက်နှာသို့ ရှေးရှု ကူးခတ်သည် မည်၏။

---

ปฏิคาธปฺปตฺโต โหตีติ อนาคามิปุคฺคลํ สนฺธาย วทติ. อิเม ปน สตฺต ปุคฺคลา อุทโกปเมน ทีปิตา. สตฺต กิร ชงฺฆวาณิชา อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺนา อนฺตรามคฺเค เอกํ ปุณฺณนทึ ปาปุณึสุ. เตสุ ปฐมํ โอติณฺโณ อุทกภีรุโก ปุริโส โอติณฺณฏฺฐาเนเยว นิมุชฺชิตฺวา ปุน สณฺฐาตุํ นาสกฺขิ, อวสฺสํว มจฺฉกจฺฉปภตฺตํ ชาโต. ทุติโย โอติณฺณฏฺฐาเน นิมุชฺชิตฺวา [Pg.155] สกึ อุฏฺฐหิตฺวา ปุน นิมุคฺโค อุฏฺฐาตุํ นาสกฺขิ, อนฺโตเยว มจฺฉกจฺฉปภตฺตํ ชาโต. ตติโย นิมุชฺชิตฺวา อุฏฺฐิโต มชฺเฌ นทิยา ฐตฺวา เนว โอรโต อาคนฺตุํ, น ปารํ คนฺตุํ อสกฺขิ. จตุตฺโถ อุฏฺฐาย ฐิโต อุตฺตรณติตฺถํ โอโลเกสิ. ปญฺจโม อุตฺตรณติตฺถํ โอโลเกตฺวา ปตรติ. ฉฏฺโฐ ตํ ทิสฺวา ปาริมตีรํ คนฺตฺวา กฏิปฺปมาเณ อุทเก ฐิโต. สตฺตโม ปาริมตีรํ คนฺตฺวา คนฺธจุณฺณาทีหิ นฺหตฺวา วรวตฺถาทีนิ นิวาเสตฺวา สุรภิวิเลปนํ วิลิมฺปิตฺวา นีลุปฺปลมาลาทีนิ ปิลนฺธิตฺวา นานาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิโต มหานครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทมารุหิตฺวา อุตฺตมโภชนํ ภุญฺชติ.

‘တည်ရာ (ခြေနင်းမိရာ) သို့ ရောက်သည်ဖြစ်၏’ (Paṭigādhappatto hoti) ဟူသည်မှာ အနာဂါမိပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမှတစ်ပါး ဤပုဂ္ဂိုလ်ခုနစ်ယောက်တို့ကို ရေဥပမာဖြင့် ပြသအပ်၏။ ကုန်းလမ်းခရီးသွား ကုန်သည် ခုနစ်ယောက်တို့သည် ခရီးလမ်းသို့ သွားကြစဉ် လမ်းခုလတ်၌ ရေပြည့်နေသော မြစ်တစ်စင်းသို့ ရောက်ရှိကြကုန်၏။ ထိုကုန်သည်တို့တွင် ရှေးဦးစွာ ရေထဲသို့ ဆင်းသွားသော ရေကြောက်တတ်သော ယောက်ျားသည် ဆင်းသွားသော နေရာ၌ပင် နစ်မြုပ်သွားပြီး တစ်ဖန် ပြန်၍ မရပ်တည်နိုင်တော့ဘဲ မလွဲမသွေ ငါး၊ လိပ်တို့၏ အစာ ဖြစ်သွားရလေ၏။ ဒုတိယယောက်ျားသည် ဆင်းသွားသောနေရာ၌ နစ်မြုပ်ပြီး တစ်ကြိမ် ပေါ်တက်လာသော်လည်း တစ်ဖန် ပြန်လည်နစ်မြုပ်သွားကာ မပေါ်နိုင်တော့ဘဲ ရေထဲ၌ပင် ငါး၊ လိပ်တို့၏ အစာ ဖြစ်သွားရလေ၏။ တတိယယောက်ျားသည် နစ်မြုပ်ပြီးမှ ပြန်လည်ပေါ်လာကာ မြစ်အလယ်၌ ရပ်လျက် ဤဘက်ကမ်းသို့လည်း ပြန်မလာနိုင်၊ ဟိုဘက်ကမ်းသို့လည်း မသွားနိုင် ဖြစ်ရလေ၏။ စတုတ္ထယောက်ျားသည် (ရေပေါ်သို့) ပေါ်တက်၍ ရပ်လျက် ကူးခတ်ရာ ဆိပ်ကမ်းကို လှမ်းမျှော်ကြည့်ရှု၏။ ငါးခုမြောက်ယောက်ျားသည် ကူးခတ်ရာ ဆိပ်ကမ်းကို လှမ်းမျှော်ကြည့်ရှုပြီး ကူးခတ်လေ၏။ ဆဋ္ဌမယောက်ျားသည် ထိုဆိပ်ကမ်းကို မြင်၍ ဟိုဘက်ကမ်းသို့ သွားကာ ခါးစောင်းခန့်ရှိသော ရေထဲ၌ ရပ်နေ၏။ သတ္တမယောက်ျားမူကား ဟိုဘက်ကမ်းသို့ ရောက်ရှိသွားပြီး နံ့သာမှုန့်စသည်တို့ဖြင့် ရေချိုးကာ၊ မြတ်သော အဝတ်တို့ကို ဝတ်ဆင်၍၊ မွှေးကြိုင်သော နံ့သာတို့ကို လိမ်းကျံလျက်၊ ကြာညိုပန်းကုံးစသည်တို့ကို ဆင်ယင်ကာ၊ အမျိုးမျိုးသော တန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်လျက် ပြည်ကြီးသို့ ဝင်ပြီးလျှင် ပြာသာဒ်သို့ တက်ကာ မြတ်သော ဘောဇဉ်ကို စားသုံးလေ၏။

---

ตตฺถ ชงฺฆวาณิชา วิย อิเม สตฺต ปุคฺคลา, นที วิย วฏฺฏํ, ปฐมสฺส อุทกภีรุกสฺส ปุริสสฺส โอติณฺณฏฺฐาเนเยว นิมุชฺชนํ วิย มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส วฏฺเฏ นิมุชฺชนํ, อุมฺมุชฺชิตฺวา นิมุชฺชนปุริโส วิย สทฺธาทีนํ อุปฺปตฺติมตฺถเกน อุมฺมุชฺชิตฺวา ตาสํ หานิยา นิมุคฺคปุคฺคโล, มชฺเฌ นทิยา ฐตฺวา วิย สทฺธาทีนํ ฐิติยา ฐิติปุคฺคโล, อุตฺตรณติตฺถํ โอโลเกนฺโต วิย โสตาปนฺโน, ปตรนฺตปุริโส วิย กิเลสกามาวฏฺฏตาย ปตรนฺโต สกทาคามี, ตริตฺวา กฏิมตฺเต อุทเก ฐิตปุริโส วิย อนาวฏฺฏธมฺมตฺตา อนาคามี, นฺหตฺวา ปาริมตีรํ อุตฺตริตฺวา ถเล ฐิตปุริโส วิย จตฺตาโร โอเฆ อติกฺกมิตฺวา นิพฺพานถเล ฐิโต ขีณาสวพฺราหฺมโณ, ถเล ฐิตปุริสสฺส นครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทํ อารุยฺห อุตฺตมโภชนภุญฺชนํ วิย ขีณาสวสฺส นิพฺพานารมฺมณสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา วีตินามนํ เวทิตพฺพํ.

ထိုအနက်၌ ခြေကျင်ကုန်သည်တို့နှင့်တူစွာ ဤပုဂ္ဂိုလ်ခုနစ်ယောက်တို့ကို၊ မြစ်နှင့်တူစွာ ဝဋ်ဆင်းရဲကို၊ ပထမ ရေကြောက်သောသူသည် သက်ဆင်းရာအရပ်၌ပင် မြုပ်သကဲ့သို့ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပုဂ္ဂိုလ်၏ ဝဋ်၌ နစ်မြုပ်ခြင်းကို၊ ပေါ်လာပြီးမှ နစ်မြုပ်သောသူကဲ့သို့ သဒ္ဓါစသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်ရုံမျှဖြင့် ပေါ်လာပြီးနောက် ထိုတရားတို့ ဆုတ်ယုတ်သဖြင့် နစ်မြုပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို၊ မြစ်လယ်၌ ရပ်တည်နေသောသူကဲ့သို့ သဒ္ဓါစသည်တို့ တည်တံ့ခြင်းကြောင့် တည်နေသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို၊ ကူးမြောက်ရာဆိပ်ကမ်းကို ကြည့်ရှုနေသောသူကဲ့သို့ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်ကို၊ ကူးခတ်နေသောသူကဲ့သို့ ကိလေသာကာမဝဲဂယက်၌ ကူးခတ်နေသော သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်ကို၊ ကူးမြောက်၍ ခါးစောင်းခန့် ရေ၌ရပ်နေသောသူကဲ့သို့ (ဝဋ်သို့) ပြန်မလည်သော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်ကို၊ ရေချိုး၍ ဟိုဘက်ကမ်းသို့ ကူးမြောက်ကာ ကုန်းပေါ်၌ ရပ်နေသောသူကဲ့သို့ သြဃလေးပါးကို လွန်မြောက်၍ နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော ကုန်းပေါ်၌ ရပ်တည်နေသော ရဟန္တာဗြာဟ္မဏကို သိအပ်၏။ ကုန်းပေါ်၌ ရပ်နေသောသူသည် မြို့သို့ဝင်၍ ပြာသာဒ်သို့ တက်လျက် မွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်ကို စားသုံးသကဲ့သို့၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် နိဗ္ဗာန်အာရုံရှိသော သမာပတ်ကို ဝင်စားလျက် အချိန်ကုန်လွန်စေခြင်းကို သိအပ်၏။

---

อุทกูปมาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဥဒကူပမာသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

---

๖-๙. อนิจฺจานุปสฺสีสุตฺตาทิวณฺณนา

၆-၉. အနိစ္စာနုပဿီသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

---

๑๖-๑๙. ฉฏฺเฐ ‘‘อิธ สมสีสี กถิโต’’ติ วตฺวา เอวํ สมสีสิตํ วิภชิตฺวา อิธาธิปฺเปตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โส จตุพฺพิโธ โหตี’’ติอาทิมาห. โรควเสน สมสีสี โรคสมสีสี. เอส นโย เสเสสุปิ. เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกเวลายเมว. โย จกฺขุโรคาทีสุ อญฺญตรสฺมึ สติ ‘‘อิโต อนุฏฺฐิโต อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสามี’’ติ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสิ, อถสฺส อรหตฺตญฺจ โรคโต วุฏฺฐานญฺจ เอกกาลเมว โหติ[Pg.156], อยํ โรคสมสีสี นาม. อิริยาปถสฺส ปริโยสานนฺติ อิริยาปถนฺตรสมาโยโค. โย ฐานาทีสุ อิริยาปเถสุ อญฺญตรํ อธิฏฺฐาย ‘‘อวิโกเปตฺวาว อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสามี’’ติ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสิ. อถสฺส อรหตฺตปฺปตฺติ จ อิริยาปถวิโกปนญฺจ เอกปฺปหาเรเนว โหติ, อยํ อิริยาปถสมสีสี นาม. ชีวิตสมสีสี นามาติ เอตฺถ ‘‘ปลิโพธสีสํ มาโน, ปรามาสสีสํ ทิฏฺฐิ, วิกฺเขปสีสํ อุทฺธจฺจํ, กิเลสสีสํ อวิชฺชา, อธิโมกฺขสีสํ สทฺธา, ปคฺคหสีสํ วีริยํ, อุปฏฺฐานสีสํ สติ, อวิกฺเขปสีสํ สมาธิ, ทสฺสนสีสํ ปญฺญา, ปวตฺตสีสํ ชีวิตินฺทฺริยํ, จุติสีสํ วิโมกฺโข, สงฺขารสีสํ นิโรโธ’’ติ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๓.๓๓) วุตฺเตสุ สตฺตรสสุ สีเสสุ ปวตฺตสีสํ กิเลสสีสนฺติ ทฺเว สีสานิ อิธาธิปฺเปตานิ – ‘‘อปุพฺพํ อจริมํ อาสวปริยาทานญฺจ โหติ ชีวิตปริยาทานญฺจา’’ติ วจนโต. เตสุ กิเลสสีสํ อรหตฺตมคฺโค ปริยาทิยติ, ปวตฺตสีสํ ชีวิตินฺทฺริยํ จุติจิตฺตํ ปริยาทิยติ. ตตฺถ อวิชฺชาปริยาทายกํ จิตฺตํ ชีวิตินฺทฺริยํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ, ชีวิตินฺทฺริยปริยาทายกํ อวิชฺชํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ. อญฺญํ อวิชฺชาปริยาทายกํ จิตฺตํ, อญฺญํ ชีวิตนฺทฺริยปริยาทายกํ. ยสฺส เจตํ สีสทฺวยํ สมํ ปริยาทานํ คจฺฉติ, โส ชีวิตสมสีสี นาม.

၁၆-၁၉. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ဤသုတ်၌ သမသီသီပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏' ဟု ဆိုပြီးလျှင် ဤသို့ သမသီသီဖြစ်ခြင်းကို ခွဲခြား၍ ဤသုတ်၌ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ပြခြင်းငှာ 'ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် လေးမျိုးရှိ၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ရောဂါအားဖြင့် ညီမျှသော အထွတ်အထိပ်ရှိသောသူသည် 'ရောဂါသမသီသီ' မည်၏။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသော သမသီသီတို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်၏။ 'ဧကပ္ပဟာရေနေဝ' ဟူသည် တစ်ချိန်တည်း၌သာ ဖြစ်၏။ မျက်စိရောဂါ စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုရှိနေစဉ် 'ဤရောဂါမှ မထသေးဘဲ ရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်စေအံ့' ဟု ဝိပဿနာကို အားထုတ်၏၊ ထိုသူအား ရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းနှင့် ရောဂါမှ ကင်းဝေးခြင်းသည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်၏၊ ဤသူကို 'ရောဂါသမသီသီ' မည်၏။ 'ဣရိယာပထဿ ပရိယောသာနံ' ဟူသည် အခြားသော ဣရိယာပုထ်နှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းတည်း။ မတ်တပ်ရပ်ခြင်းစသော ဣရိယာပုထ်တို့တွင် တစ်ခုခုကို ဆောက်တည်၍ 'ဤဣရိယာပုထ်ကို မပျက်စေဘဲ ရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်စေအံ့' ဟု ဝိပဿနာကို အားထုတ်၏၊ ထိုသူအား ရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းနှင့် ဣရိယာပုထ် ပျက်ပြယ်ခြင်းသည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်၏၊ ဤသူကို 'ဣရိယာပထသမသီသီ' မည်၏။ 'ဇီဝိတသမသီသီ' ဟူသည်၌ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် ပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူအပ်သော— 'နှောင့်ယှက်တတ်သော ပလိဗောဓအထွတ်အထိပ်သည် မာန၊ သုံးသပ်ခြင်းအစရှိသော ပရာမာသအထွတ်အထိပ်သည် ဒိဋ္ဌိ၊ ပျံ့လွင့်ခြင်းအထွတ်အထိပ်သည် ဥဒ္ဓစ္စ၊ ကိလေသာအထွတ်အထိပ်သည် အဝိဇ္ဇာ၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်းအထွတ်အထိပ်သည် သဒ္ဓါ၊ ချီးမြှောက်ခြင်းအထွတ်အထိပ်သည် ဝီရိယ၊ ရှေးရှုထင်ခြင်းအထွတ်အထိပ်သည် သတိ၊ မပျံ့လွင့်ခြင်းအထွတ်အထိပ်သည် သမာဓိ၊ မြင်ခြင်းအထွတ်အထိပ်သည် ပညာ၊ ဖြစ်ဆဲအထွတ်အထိပ်သည် ဇီဝိတိန္ဒြေ၊ စုတိအထွတ်အထိပ်သည် ဝိမောက္ခ၊ သင်္ခါရအထွတ်အထိပ်သည် နိရောဓ' ဟု ဆိုအပ်သော ၁၇ ပါးသော အထွတ်အထိပ်တို့တွင် 'ဖြစ်ဆဲအထွတ်အထိပ် (ပဝတ္တသီသ)' နှင့် 'ကိလေသာအထွတ်အထိပ် (ကိလေသသီသ)' ဟူသော အထွတ်အထိပ်နှစ်ပါးတို့ကို ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ 'ရှေးမကျ နောက်မကျဘဲ အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းခြင်းနှင့် အသက်ကုန်ဆုံးခြင်းသည် တစ်ပြိုင်နက် ဖြစ်၏' ဟူသော ဝစနကြောင့်တည်း။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ကိလေသာအထွတ်အထိပ်ကို အရဟတ္တမဂ်က ကုန်စေ၏၊ ဖြစ်ဆဲအထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော ဇီဝိတိန္ဒြေကို စုတိစိတ်က ကုန်စေ၏။ ထိုတရားတို့တွင် အဝိဇ္ဇာကို ကုန်စေတတ်သောစိတ်သည် ဇီဝိတိန္ဒြေကို ကုန်စေခြင်းငှာ မတတ်နိုင်၊ ဇီဝိတိန္ဒြေကို ကုန်စေတတ်သောစိတ်သည် အဝိဇ္ဇာကို ကုန်စေခြင်းငှာ မတတ်နိုင်။ အဝိဇ္ဇာကို ကုန်စေတတ်သောစိတ်သည် တစ်ပါ၊ ဇီဝိတိန္ဒြေကို ကုန်စေတတ်သောစိတ်သည် တစ်ပါး ဖြစ်၏။ အကြင်သူအား ဤအထွတ်အထိပ်နှစ်ပါးတို့သည် တစ်ပြိုင်နက် ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ထိုသူကို 'ဇီဝိတသမသီသီ' မည်၏။

---

กถํ ปนิทํ สมํ โหตีติ? วารสมตาย. ยสฺมิญฺหิ วาเร มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, โสตาปตฺติมคฺเค ปญฺจ ปจฺจเวกฺขณานิ, สกทาคามิมคฺเค ปญฺจ, อนาคามิมคฺเค ปญฺจ, อรหตฺตมคฺเค จตฺตารีติ เอกูนวีสติเม ปจฺจเวกฺขณญาเณ ปติฏฺฐาย ภวงฺคํ โอตริตฺวา ปรินิพฺพายโต อิมาย วารสมตาย อิทํ อุภยสีสปริยาทานมฺปิ สมํ โหตีติ อิมาย วารสมตาย. วารสมวุตฺติทายเกน หิ มคฺคจิตฺเตน อตฺตโน อนนฺตรํ วิย นิปฺผาเทตพฺพา ปจฺจเวกฺขณวารา จ กิเลสปริยาทานสฺเสว วาราติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. ‘‘วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๗๘; สํ. นิ. ๓.๑๒, ๑๔) วจนโต ปจฺจเวกฺขณปริสมาปเนน กิเลสปริยาทานํ สมฺปาปิตํ นาม โหตีติ อิมาย วารวุตฺติยา สมตาย กิเลสปริยาทานชีวิตปริยาทานานํ สมตา เวทิตพฺพา. เตเนวาห ‘‘ยสฺมา ปนสฺส…เป... ตสฺมา เอวํ วุตฺต’’นฺติ.

ဤသို့ ညီမျှခြင်းသည် အဘယ်သို့နည်း? အလှည့် (ဝါရ) ညီမျှခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အကြင်အလှည့်၌ မဂ်မှ ထမြောက်ခြင်း ဖြစ်၏၊ သောတာပတ္တိမဂ်၌ ပစ္စဝေက္ခဏာငါးပါး၊ သကဒါဂါမိမဂ်၌ ငါးပါး၊ အနာဂါမိမဂ်၌ ငါးပါး၊ အရဟတ္တမဂ်၌ လေးပါးဟူသော တစ်ဆယ့်ကိုးပါးမြောက်သော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၌ တည်၍ ဘဝင်သို့ သက်ဆင်းကာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသောသူအား ဤအလှည့်ညီမျှခြင်းကြောင့် ဤအထွတ်အထိပ်နှစ်ပါးလုံး ကုန်ခြင်းသည်လည်း ညီမျှ၏ ဟူသော ဤအလှည့်ညီမျှခြင်းကြောင့်တည်း။ အလှည့်ညီမျှစွာ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော မဂ်စိတ်သည် မိမိ၏ အခြားမဲ့၌ကဲ့သို့ ဖြစ်စေအပ်သော ပစ္စဝေက္ခဏာအလှည့်တို့သည်လည်း ကိလေသာကုန်ခြင်း၏ အလှည့်တို့သာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုထိုက်၏။ 'လွတ်မြောက်သော် လွတ်မြောက်ပြီဟူသော ဉာဏ်ဖြစ်၏' ဟူသော ဝစနအရ ပစ္စဝေက္ခဏာ ပြီးဆုံးခြင်းဖြင့် ကိလေသာကုန်ခြင်းကို ပြီးစီးစေသည်မည်၏။ ဤသို့ အလှည့်ဖြစ်ခြင်း၏ ညီမျှခြင်းကြောင့် ကိလေသာကုန်ခြင်းနှင့် အသက်ကုန်ခြင်းတို့၏ ညီမျှပုံကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'အကြင်ကြောင့် ထိုသူအား...ပ... ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

---

อายุโน เวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา อนฺตราว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายตีติ อนฺตราปรินิพฺพายี. เตนาห ‘‘โย ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสู’’ติอาทิ[Pg.157]. เวมชฺเฌติ อวิหาทีสุ ยตฺถ อุปฺปนฺโน, ตตฺถ อายุโน เวมชฺเฌ. อายุเวมชฺฌํ อุปหจฺจ อติกฺกมิตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายตีติ อุปหจฺจปรินิพฺพายี. เตนาห ‘‘โย ตตฺเถวา’’ติอาทิ. อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน อนุสฺสาเหน อกิลมนฺโต ติกฺขินฺทฺริยตาย สุเขเนว ปรินิพฺพายตีติ อสงฺขารปรินิพฺพายี. เตนาห ‘‘โย เตสํเยวา’’ติอาทิ. เตสํเยว ปุคฺคลานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. อปฺปโยเคนาติ อธิมตฺตปฺปโยเคน วินา อปฺปกสิเรน. สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิลมนฺโต ทุกฺเขน ปรินิพฺพายตีติ สสงฺขารปรินิพฺพายี. อุทฺธํวาหิภาเวน อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตญฺจาติ, อุทฺธํ วา คนฺตฺวา ปฏิลภิตพฺพโต อุทฺธมสฺส มคฺคโสตนฺติ อุทฺธํโภโต. ปฏิสนฺธิวเสน อกนิฏฺฐํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามี.

အသက်၏ အလယ်အပိုင်းကို မကျော်လွန်ဘဲ အလယ်အလတ်၌ပင် ကိလေသာပရိနိဗ္ဗာန်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတတ်သောကြောင့် 'အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'အကြင်သူသည် သုဒ္ဓါဝါသငါးဘုံတို့၌...' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'ဝေမဇ္ဈေ' ဟူသည် အဝိဟာစသော ဘုံတို့တွင် မိမိဖြစ်ရာဘုံ၌ အသက်၏ အလယ်အပိုင်း၌တည်း။ အသက်၏ အလယ်အပိုင်းကို ဖျက်ဆီးကျော်လွန်ကာ ထိုဘုံ၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသောကြောင့် 'ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'အကြင်သူသည် ထိုဘုံ၌ပင်...' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အသင်္ခါရဖြင့် (အားထုတ်မှုမရှိဘဲ) လုံ့လမပြုဘဲ မပင်ပန်းဘဲ ထက်မြက်သော ဣန္ဒြေရှိသည်ဖြစ်၍ ချမ်းသာစွာသာလျှင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတတ်သောကြောင့် 'အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'အကြင်သူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏သာလျှင်...' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'တေသံယေဝ ပုဂ္ဂလာနံ' ဟူသည် ခွဲထုတ်ခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) အနက်၌ရှိသော သာမိဝစန (ဆဋ္ဌီဝိဘတ်) ဖြစ်၏။ 'အပ္ပယောဂေန' ဟူသည် လွန်ကဲသော အားထုတ်မှုမရှိဘဲ မပင်မပန်းတည်း။ သသင်္ခါရဖြင့် (အားထုတ်မှုရှိလျက်) ပင်ပန်းဆင်းရဲစွာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတတ်သောကြောင့် 'သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ' မည်၏။ အထက်သို့ စီးဆင်းတတ်သော သဘောရှိသဖြင့် ထိုသူအား တဏှာရေယာဉ်၊ ဝဋ်ရေယာဉ်သည် အထက်၌ ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် အထက်သို့ သွား၍ ရယူအပ်သောကြောင့် ထိုသူအား မဂ်ရေယာဉ်သည် အထက်၌ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဥဒ္ဓံသောတ' မည်၏။ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် အကနိဋ္ဌဘုံသို့ သွားတတ်သောကြောင့် 'အကနိဋ္ဌဂါမီ' မည်၏။

---

เอตฺถ ปน จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. โย หิ อวิหโต ปฏฺฐาย จตฺตาโร เทวโลเก โสเธตฺวา อกนิฏฺฐํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. อยญฺหิ อวิเหสุ กปฺปสหสฺสํ วสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺกุณิตฺวา อตปฺปํ คจฺฉติ, ตตฺราปิ ทฺเว กปฺปสหสฺสานิ วสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺกุณิตฺวา สุทสฺสํ คจฺฉติ, ตตฺราปิ จตฺตาริ กปฺปสหสฺสานิ วสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺกุณิตฺวา สุทสฺสึ คจฺฉติ, ตตฺราปิ อฏฺฐ กปฺปสหสฺสานิ วสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺกุณิตฺวา อกนิฏฺฐํ คจฺฉติ, ตตฺถ วสนฺโต อคฺคมคฺคํ อธิคจฺฉติ. ตตฺถ โย อวิหโต ปฏฺฐาย ทุติยํ วา จตุตฺถํ วา เทวโลกํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. โย กามภวโต จวิตฺวา อกนิฏฺเฐสุ ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย เหฏฺฐา จตูสุ เทวโลเกสุ ตตฺถ ตตฺเถว นิพฺพตฺติตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามีติ.

ဤ၌မူကား လေးပါးအစုကို သိအပ်၏။ အကြင်သူသည် အဝိဟာဘုံမှ စ၍ မဆုတ်မဆိုင်းဘဲ (အထက်) ဗြဟ္မာ့ဘုံ လေးဘုံတို့ကို သုတ်သင်လျက် အကနိဋ္ဌဘုံသို့ သွား၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြု၏၊ ဤသူသည် 'ဥဒ္ဓံသောတ အကနိဋ္ဌဂါမီ' မည်၏။ ထိုသူသည် အဝိဟာဘုံ၌ ကမ္ဘာတစ်ထောင်ပတ်လုံး နေလျက် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်နိုင်သဖြင့် အတပ္ပါဘုံသို့ သွား၏။ ထိုဘုံ၌လည်း ကမ္ဘာနှစ်ထောင် နေလျက် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်နိုင်သဖြင့် သုဒဿာဘုံသို့ သွား၏။ ထိုဘုံ၌လည်း ကမ္ဘာလေးထောင် နေလျက် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်နိုင်သဖြင့် သုဒဿီဘုံသို့ သွား၏။ ထိုဘုံ၌လည်း ကမ္ဘာရှစ်ထောင် နေလျက် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်နိုင်သဖြင့် အကနိဋ္ဌဘုံသို့ သွား၏၊ ထိုဘုံ၌ နေလျက် အရဟတ္တမဂ်သို့ ရောက်၏။ ထိုသူတို့တွင် အကြင်သူသည် အဝိဟာဘုံမှစ၍ မဆုတ်မဆိုင်းဘဲ ဒုတိယ သို့မဟုတ် စတုတ္ထမြောက် ဗြဟ္မာ့ဘုံသို့ သွား၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြု၏၊ ဤသူသည် 'ဥဒ္ဓံသောတ ဖြစ်သော်လည်း အကနိဋ္ဌဂါမီ မဟုတ်သူ' မည်၏။ အကြင်သူသည် ကာမဘုံမှ စုတေ၍ အကနိဋ္ဌဘုံ၌ ဖြစ်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြု၏၊ ဤသူသည် 'ဥဒ္ဓံသောတ မဟုတ်ဘဲ အကနိဋ္ဌဂါမီ ဖြစ်သူ' မည်၏။ အကြင်သူသည် အောက်ဘုံလေးဘုံတို့၌ ထိုထိုဘုံ၌သာလျှင် ဖြစ်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြု၏၊ ဤသူသည် 'ဥဒ္ဓံသောတလည်း မဟုတ် အကနိဋ္ဌဂါမီလည်း မဟုတ်သူ' မည်၏။

---

เอเต ปน อวิเหสุ อุปฺปนฺนสมนนฺตรอายุเวมชฺฌํ อปฺปตฺวาว ปรินิพฺพายนวเสน ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก อุปหจฺจปรินิพฺพายี, เอโก อุทฺธํโสโตติ ปญฺจวิโธ, อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายิวิภาเคน ทส โหนฺติ, ตถา อตปฺปสุทสฺสสุทสฺสีสูติ จตฺตาโร ทสกาติ จตฺตารีสํ. อกนิฏฺเฐ ปน อุทฺธํโสโต นตฺถิ, ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก [Pg.158] อุปหจฺจปรินิพฺพายีติ จตฺตาโร, อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายิวิภาเคน อฏฺฐาติ อฏฺฐจตฺตารีสํ อนาคามิโน. สตฺตมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

ထိုသူတို့တွင် အဝိဟာဘုံ၌ ဖြစ်ပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် သက်တမ်း၏အလယ်သို့ မရောက်မီသာလျှင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ သုံးဦး၊ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ တစ်ဦး၊ ဥဒ္ဓံသောတ တစ်ဦး ဟု ငါးမျိုးရှိရာ၊ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီနှင့် သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ ခွဲခြားမှုဖြင့် တစ်ဆယ် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာ အတပ္ပ၊ သုဒဿ၊ သုဒဿီ ဘုံတို့၌လည်း ဆယ်ပါးစီ ဖြစ်၍ လေးခုသော ဆယ်ပါးတို့သည် လေးဆယ် ဖြစ်ကုန်၏။ အကနိဋ္ဌဘုံ၌မူကား ဥဒ္ဓံသောတ မရှိ၊ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ သုံးဦး၊ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ တစ်ဦး ဟု လေးဦးရှိရာ၊ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီနှင့် သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ ခွဲခြားမှုဖြင့် ရှစ်ဦး ဖြစ်သဖြင့် အနာဂါမိပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် လေးဆယ့်ရှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ သတ္တမစသည်တို့၌ ပြောဆိုဖွယ် မရှိပြီ။

---

อนิจฺจานุปสฺสีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အနိစ္စာနုပဿီသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။

---

๑๐. นิทฺทสวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

၁၀. နိဒ္ဒသဝတ္ထုသုတ်အဖွင့်

---

๒๐. ทสเม นิทฺทสวตฺถูนีติ อาทิสทฺทโลเปนายํ นิทฺเทโสติ อาห ‘‘นิทฺทสาทิวตฺถูนี’’ติ. นตฺถิ อิทานิ อิมสฺส ทสาติ นิทฺทโส. ปญฺโหติ ญาตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ. ปุน ทสวสฺโส น โหตีติ เตสํ มติมตฺตเมตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘โส กิรา’’ติ กิรสทฺทคฺคหณํ. นิทฺทโสติ เจตํ วจนมตฺตํ. ตสฺส นิพฺพีสาทิภาวสฺส วิย นินฺนวาทิภาวสฺส จ อิจฺฉิตตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘น เกวลญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. คาเม วิจรนฺโตติ คาเม ปิณฺฑาย จรนฺโต. น อิทํ ติตฺถิยานํ อธิวจนํ เตสุ ตนฺนิมิตฺตสฺส อภาวา, สาสเนปิ เสขสฺสปิ น อิทํ อธิวจนํ, กิมงฺคํ ปน ปุถุชฺชนสฺส. ยสฺส ปเนตํ อธิวจนํ เยน จ การเณน, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ขีณาสวสฺเสต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อปฺปฏิสนฺธิกภาโว หิสฺส ปจฺจกฺขโต การณํ. ปรมฺปราย อิตรานิ ยานิ ปาฬิยํ อาคตานึ.

၂၀. ဒသမသုတ်၌ 'နိဒ္ဒသဝတ္ထူနိ' ဟု ဆိုရာ၌ အာဒိသဒ္ဒါကို ချေဖျက်၍ ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်ကြောင်းကို ပြသရန် 'နိဒ္ဒသာဒိဝတ္ထူနိ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ယခုအခါ ဤပုဂ္ဂိုလ်အား (ဆယ်ပါးသော ကိလေသာတရားတို့) မရှိသဖြင့် 'နိဒ္ဒသ' မည်၏။ 'ပြဿနာ' ဟူသည် သိလိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ တစ်ဖန် ဆယ်ဝါ မရှိသေးသော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည်ဟူသော ထိုသူတို့၏ အယူအဆမျှသာဖြစ်ကြောင်းကို ပြသရန် 'သော ကိရ' ဟု 'ကိရ' သဒ္ဒါကို ယူတော်မူ၏။ 'နိဒ္ဒသ' ဟူသည် စကားမျှသာတည်း။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ကိလေသာမရှိခြင်း အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ အောက်သို့ ညွတ်၍ ဟောပြောတတ်သော သဘောရှိသည်ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် 'နကေဝလဉ္စ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ရွာတွင်း၌ လှည့်လည်သည်' ဟူသည် ရွာတွင်းသို့ ဆွမ်းခံ လှည့်လည်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသည်မှာ တိတ္ထိတို့အား ရည်ညွှန်းသော အမည်မဟုတ်ပေ၊ ၎င်းတို့၌ ထိုအကြောင်းတရားမရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သာသနာတော်၌လည်း သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်အား ရည်ညွှန်းသော အမည်မဟုတ်ပေ၊ ပုထုဇဉ်အား ဆိုဖွယ်ရာ မရှိပြီ။ အကြင်သူအား ဤအမည် ဖြစ်ထိုက်၍ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သည်၊ ထိုအကြောင်းကို ပြသရန် 'ခီဏာသဝဿေတံ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အဖန်တလဲလဲ ပဋိသန္ဓေမနေရခြင်းသည် ထိုသူ၏ မျက်မှောက်ထင်ထင် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ပါဠိတော်၌ လာရှိသော အခြားတရားတို့သည်ကား အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။

---

สิกฺขาย สมฺมเทว อาทานํ สิกฺขาสมาทานํ. ตํ ปนสฺสา ปาริปูริยา เวทิตพฺพนฺติ อาห ‘‘สิกฺขาตฺตยปูรเณ’’ติ. สิกฺขาย วา สมฺมเทว อาทิโต ปฏฺฐาย รกฺขณํ สิกฺขาสมาทานํ. ตญฺจ อตฺถโต ปูรเณน ปริจฺฉินฺนํ อรกฺขเณ สพฺเพน สพฺพํ อภาวโต, รกฺขเณ จ ปริปูรณโต. พลวจฺฉนฺโทติ ทฬฺหจฺฉนฺโท. อายตินฺติ อนนฺตรานาคตทิวสาทิกาโล อธิปฺเปโต, น อนาคตภโวติ อาห ‘‘อนาคเต ปุนทิวสาทีสุปี’’ติ. สิกฺขํ ปริปูเรนฺตสฺส ตตฺถ นิพทฺธภตฺติตา อวิคตเปมตา. เตภูมกธมฺมานํ อนิจฺจาทิวเสน สมฺมเทว นิชฺฌานํ ธมฺมนิสามนาติ อาห ‘‘วิปสฺสนาเยตํ อธิวจน’’นฺติ. ตณฺหาวินเยติ ภงฺคานุปสฺสนาญาณานุภาวสิทฺเธ ตณฺหาวิกฺขมฺภเน. เอกีภาเวติ คณสงฺคณิกากิเลสสงฺคณิกาวิคมสิทฺเธ วิเวกวาเส. วีริยารมฺเภติ สมฺมปฺปธานสฺส ปคฺคณฺหเน[Pg.159]. ตํ ปน สพฺพโส วีริยสฺส ปริพฺรูหนํ โหตีติ อาห ‘‘กายิกเจตสิกสฺส วีริยสฺส ปูรเณ’’ติ. สติยญฺเจว นิปกภาเว จาติ สโตการิตาย เจว สมฺปชานการิตาย จ. สติสมฺปชญฺญพเลเนว หิ วีริยารมฺโภ อิชฺฌติ. ทิฏฺฐิปฏิเวเธติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา ปฏิวิชฺฌเน. เตนาห ‘‘มคฺคทสฺสเน’’ติ.

သိက္ခာကို ကောင်းစွာ ခံယူဆောက်တည်ခြင်းသည် 'သိက္ခာသမာဒါန' မည်၏။ ထိုဆောက်တည်ခြင်းကို ထိုသိက္ခာ၏ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် သိအပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် 'သိက္ခာတ္တယပူရဏေ' (သိက္ခာသုံးပါး ပြည့်စုံစေခြင်း၌) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် သိက္ခာကို အစမှ စ၍ ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်ခြင်းသည် သိက္ခာသမာဒါန မည်၏။ ထိုစောင့်ရှောက်ခြင်းသည်လည်း အနက်အားဖြင့် ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏၊ မစောင့်ရှောက်ပါက လုံးဝမရှိတော့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စောင့်ရှောက်ပါက ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'ဗလဝစ္ဆန္ဒော' ဟူသည် ခိုင်မာသော အလိုဆန္ဒရှိခြင်းတည်း။ 'အာယတိံ' ဟူသည် ကပ်လျက်ရှိသော နောင်လာလတ္တံ့သော နေ့စသည်ကို အလိုရှိအပ်၏၊ အနာဂတ်ဘဝကို မဟုတ်ပေဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် 'အနာဂတေ ပုနဒိဝသာဒီသုပိ' (နောင်လာလတ္တံ့သော နောက်ထပ်နေ့ရက်များ၌လည်း) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သိက္ခာကို ပြည့်စုံစေသောသူအား ထိုသိက္ခာ၌ အမြဲမပြတ် သက်ဝင်ခြင်း၊ မကင်းသော ချစ်ခြင်းရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့ကို အနိစ္စစသည်ဖြင့် ကောင်းစွာ ရှုဆင်ခြင်ခြင်းသည် 'ဓမ္မနိသာမနာ' မည်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် 'ဝိပဿနာယေတံ အဓိဝစနံ' (ဤသည်ကား ဝိပဿနာ၏ အမည်တည်း) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'တဏှာဝိနယေ' ဟူသည် ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏ်၏ အာနုဘော်ဖြင့် ပြီးအပ်သော တဏှာကို ခွာခြင်း (ဝိက္ခမ္ဘန) ၌ ဖြစ်၏။ 'ဧကီဘာဝေ' ဟူသည် အပေါင်းအဖော်နှင့် ရောနှောခြင်း၊ ကိလေသာနှင့် ရောနှောခြင်းတို့ ကင်းခြင်းဖြင့် ပြီးအပ်သော ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ နေခြင်း၌ ဖြစ်၏။ 'ဝီရိယာရမ္ဘေ' ဟူသည် သမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယကို ချီးမြှောက်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ထိုဝီရိယသည် အလုံးစုံသော ဝီရိယကို တိုးပွားစေခြင်း ဖြစ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် 'ကာယိကစေတသိကဿ ဝီရိယဿ ပူရဏေ' (ကိုယ်, စိတ် နှစ်ပါးသော ဝီရိယကို ပြည့်စုံစေခြင်း၌) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'သတိယဉ္စေဝ နိပကဘာဝေ စ' ဟူသည် သတိရှိသည်၏ အဖြစ်နှင့် ဆင်ခြင်တုံတရား (သမ္ပဇဉ်) ရှိသည်၏ အဖြစ်၌ ဖြစ်၏။ သတိနှင့် သမ္ပဇဉ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်သာလျှင် ဝီရိယအားထုတ်ခြင်းသည် ပြီးမြောက်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဒိဋ္ဌိပဋိဝေဓေ' ဟူသည် မဂ်သမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'မဂ္ဂဒဿနေ' (မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် မြင်ခြင်း၌) ဟု မိန့်တော်မူ၏။

---

นิทฺทสวตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

နိဒ္ဒသဝတ္ထုသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

อนุสยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အနုသယဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๓. วชฺชิสตฺตกวคฺโค

၃. ဝဇ္ဇီသတ္တကဝဂ်

---

๑. สารนฺททสุตฺตวณฺณนา

၁. သာရန္ဒဒသုတ်အဖွင့်

---

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม เทวายตนภาเวน จิตฺตตฺตา โลกสฺส จิตฺตีการฏฺฐานตาย จ เจติยํ อโหสิ. ยาวกีวนฺติ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๓๔) เอกเมเวตํ ปทํ อนิยมโต ปริมาณวาจี. กาโล เจตฺถ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ยตฺตกํ กาล’’นฺติ. อภิณฺหํ สนฺนิปาตาติ นิจฺจสนฺนิปาตา. ตํ ปน นิจฺจสนฺนิปาตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิวสสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สนฺนิปาตพหุลาติ ปจุรสนฺนิปาตา. โวสานนฺติ สงฺโกจํ. ‘‘วุทฺธิเยวา’’ติอาทินา วุตฺตมตฺถํ พฺยติเรกมุเขน ทสฺเสตุํ ‘‘อภิณฺหํ อสนฺนิปตนฺตา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อากุลาติ ขุภิตา น ปสนฺนา. ภิชฺชิตฺวาติ วคฺคพนฺธโต วิภชฺช วิสุํ วิสุํ หุตฺวา.

၂၁. တတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ နတ်ကွန်းဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ လောကသားတို့၏ မြတ်နိုးပူဇော်ရာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'စေတီ' ဟု ဖြစ်၏။ 'ယာဝကီဝံ' ဟူသည် အပိုင်းအခြားမရှိ ပမာဏကို ပြဆိုသော တစ်ပုဒ်တည်းသာ ဖြစ်၏။ ဤ၌ ကာလကို အလိုရှိအပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် 'ယတ္တကံ ကာလံ' (အကြင်မျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'အဘိဏှံ သန္နိပါတာ' ဟူသည် အမြဲမပြတ် စည်းဝေးခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုအမြဲမပြတ် စည်းဝေးခြင်းကို ပြသရန် 'ဒိဝသဿ' (တစ်နေ့လျှင်) စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'သန္နိပါတဗဟုလာ' ဟူသည် များစွာသော စည်းဝေးခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဝေါသာနံ' ဟူသည် ကျဉ်းမြောင်းခြင်း (ဆုတ်ယုတ်ခြင်း) တည်း။ 'ဝုဒ္ဓိယေဝ' (ကြီးပွားခြင်းသာလျှင် ဖြစ်အံ့) စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အနက်ကို ဖော်ပြရန် 'အဘိဏှံ အသန္နိပတန္တာ ဟိ' (အမြဲမပြတ် မစည်းဝေးကြကုန်သည်ရှိသော်) စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'အာကုလာ' ဟူသည် လှုပ်ရှားရုန်းရင်းဖြစ်လျက် မကြည်လင်ခြင်းတည်း။ 'ဘိဇ္ဇိတွာ' ဟူသည် အစုအဝေးကွဲပြား၍ တစ်ကွဲတစ်ပြားစီ ဖြစ်ကုန်လျက်တည်း။

---

สนฺนิปาตเภริยาติ สนฺนิปาตาโรจนเภริยา. อทฺธภุตฺตา วาติ สามิภุตฺตา วา. โอสีทมาเนติ หายมาเน.

‘သန္နိပါတဘေရိယာ’ ဟူသည် စည်းဝေးရန် နှိုးဆော်သော စည်သံတည်း။ ‘အဒ္ဓဘုတ္တာ ဝါ’ ဟူသည် တစ်ဝက် စားပြီးသော်လည်းကောင်း။ ‘အောသီဒမာနေ’ ဟူသည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးလျက် ရှိသော်။

---

สุงฺกนฺติ ภณฺฑํ คเหตฺวา คจฺฉนฺเตหิ ปพฺพตขณฺฑนาทิติตฺถคามทฺวาราทีสุ ราชปุริสานํ ทาตพฺพภาคํ. พลินฺติ นิปฺผนฺนสสฺสาทิโต ฉภาคํ สตฺตภาคนฺติอาทินา ลทฺธพฺพกรํ. ทณฺฑนฺติ ทสวีสติกหาปณาทิกํ อปราธานุรูปํ คเหตพฺพธนทณฺฑํ. วชฺชิธมฺมนฺติ วชฺชิราชธมฺมํ. อิทานิ อปญฺญตฺตปญฺญาปนาทีสุ ตปฺปฏิกฺเขเป จ อาทีนวานิสํเส จ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘เตส’’นฺติอาทิ [Pg.160] วุตฺตํ. ปาริจริยกฺขมาติ อุปฏฺฐานกฺขมา. โปราณํ วชฺชิธมฺมนฺติ เอตฺถ ปุพฺเพ กิร วชฺชิราชาโน ‘‘อยํ โจโร’’ติ อาเนตฺวา ทสฺสิเต ‘‘คณฺหถ นํ โจร’’นฺติ อวตฺวา วินิจฺฉยมหามตฺตานํ เทนฺติ. เต วินิจฺฉินิตฺวา สเจ อโจโร โหติ, วิสฺสชฺเชนฺติ. สเจ โจโร, อตฺตนา กิญฺจิ อกตฺวา โวหาริกานํ เทนฺติ, เตปิ วินิจฺฉินิตฺวา อโจโร เจ, วิสฺสชฺเชนฺติ. โจโร เจ, สุตฺตธรานํ เทนฺติ. เตปิ วินิจฺฉินิตฺวา อโจโร เจ, วิสฺสชฺเชนฺติ. โจโร เจ, อฏฺฏกุลิกานํ เทนฺติ, เตปิ ตเถว กตฺวา เสนาปติสฺส, เสนาปติ อุปราชสฺส, อุปราชา รญฺโญ. ราชา วินิจฺฉินิตฺวา สเจ อโจโร โหติ, วิสฺสชฺเชติ. สเจ ปน โจโร โหติ, ปเวณิปณฺณกํ วาจาเปติ. ตตฺถ ‘‘เยน อิทํ นาม กตํ, ตสฺส อยํ นามทณฺโฑ’’ติ ลิขิตํ. ราชา ตสฺส กิริยํ เตน สมาเนตฺวา ตทนุจฺฉวิกํ ทณฺฑํ กโรติ. อิติ เอตํ โปราณํ วชฺชิธมฺมํ สมาทาย วตฺตนฺตานํ มนุสฺสา น อุชฺฌายนฺติ. ปรมฺปราคเตสุ อฏฺฏกุเลสุ ชาตา อคติคมนวิรตา อฏฺฏมหลฺลกปุริสา อฏฺฏกุลิกา.

ကုန်စည်များကို ယူဆောင်၍ သွားလာကြသော သူတို့သည် တောင်ကြားလမ်း၊ ဆိပ်ကမ်း၊ ရွာတံခါး စသည်တို့၌ မင်းချင်းတို့အား ပေးဆောင်ရသော အစုအပုံ (အခွန်) ကို ‘သုင်္က’ (အခွန်) ဟု ခေါ်သည်။ ထွက်ရှိသော သီးနှံစသည်တို့မှ ခြောက်ပုံတစ်ပုံ၊ ခုနစ်ပုံတစ်ပုံ စသည်ဖြင့် ရရှိအပ်သော အခွန်အတုပ်ကို ‘ဗလိ’ (အခွန်ဦး) ဟု ခေါ်သည်။ အပြစ်အားလျော်စွာ ဆယ်ကဟာပဏ၊ အစိတ်ကဟာပဏ စသည်ဖြင့် ကောက်ခံအပ်သော ငွေဒဏ်ကို ‘ဒဏ္ဍ’ (ဒဏ်) ဟု ခေါ်သည်။ ဝဇ္ဇီမင်းတို့၏ ကျင့်ဝတ်တရားကို ‘ဝဇ္ဇီဓမ္မ’ ဟု ခေါ်သည်။ ယခုအခါ မပညတ်အပ်သေးသည်ကို ပညတ်ခြင်း စသည်တို့၌ လည်းကောင်း၊ ယင်းကို တားမြစ်ခြင်း၌ လည်းကောင်း အပြစ်နှင့် အကျိုးကျေးဇူးကို အကျယ်အားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ "တေသံ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ‘ပါရိစရိယက္ခမာ’ ဆိုသည်မှာ လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်းကို ခံထိုက်သောသူ ဖြစ်သည်။ ‘ပေါရာဏံ ဝဇ္ဇီဓမ္မံ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ရှေးအခါက ဝဇ္ဇီမင်းတို့သည် "ဤသူကား ခိုးသူတည်း" ဟု ဖမ်းဆီး ဆောင်ယူလာ၍ ပြသအပ်သော် "ဤခိုးသူကို ဖမ်းကြလော့" ဟု ကိုယ်တိုင်မမိန့်ဘဲ တရားသူကြီး (ဝိနိစ္ဆယမဟာမတ်) တို့အား အပ်နှံကြကုန်၏။ ထိုတရားသူကြီးတို့သည် စစ်ဆေးစုံစမ်း၍ အကယ်၍ ခိုးသူမဟုတ်ပါက လွှတ်လိုက်ကြကုန်၏။ အကယ်၍ ခိုးသူဖြစ်ပါက မိမိတို့ကိုယ်တိုင် တစ်စုံတစ်ရာ မပြုဘဲ ဝေါဟာရိကမတ် (ဥပဒေဓရ) တို့အား အပ်နှံကြကုန်၏။ ၎င်းတို့သည်လည်း စစ်ဆေးစုံစမ်း၍ ခိုးသူမဟုတ်ပါက လွှတ်လိုက်ကြကုန်၏။ ခိုးသူဖြစ်ပါက သုတ္တဓရ (ဥပဒေသမတ်) တို့အား အပ်နှံကြကုန်၏။ ၎င်းတို့သည်လည်း စစ်ဆေးစုံစမ်း၍ ခိုးသူမဟုတ်ပါက လွှတ်လိုက်ကြကုန်၏။ ခိုးသူဖြစ်ပါက အဋ္ဌကုလိက (ရှစ်မျိုးနွယ်စုခေါင်းဆောင်) တို့အား အပ်နှံကြကုန်၏။ ၎င်းတို့သည်လည်း ထိုနည်းတူစွာ စစ်ဆေး၍ စစ်သူကြီး (သေနာပတိ) အား လည်းကောင်း၊ စစ်သူကြီးသည် အိမ်ရှေ့မင်း (ဥပရာဇာ) အား လည်းကောင်း၊ အိမ်ရှေ့မင်းသည် မင်းကြီးအား လည်းကောင်း အပ်နှံကုန်၏။ မင်းကြီးသည် စုံစမ်းစစ်ဆေး၍ အကယ်၍ ခိုးသူမဟုတ်ပါက လွှတ်လိုက်၏။ အကယ်၍ ခိုးသူဖြစ်ပါမူကား ပဝေဏီပဏ္ဏက (အစဉ်အလာ ဓမ္မသတ်ကျမ်းစောင်) ကို ဖတ်ကြားစေ၏။ ထိုကျမ်းစောင်၌ "မည်သူသည် ဤမည်သောအမှုကို ပြုလုပ်လျှင် ၎င်းအား ဤမည်သော ပြစ်ဒဏ်ထိုက်စေ" ဟု ရေးသားထား၏။ မင်းကြီးသည် သူ၏ပြုလုပ်မှုကို ထိုဓမ္မသတ်ကျမ်းပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်နှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ ၎င်းနှင့် ထိုက်တန်သော ပြစ်ဒဏ်ကို စီရင်၏။ ဤသို့လျှင် ဤရှေးဟောင်း ဝဇ္ဇီတရားကို ဆောက်တည်၍ ကျင့်သုံးနေကြသောကြောင့် လူတို့သည် ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်း မပြုကြကုန်။ အစဉ်အဆက် ဆင်းသက်လာသော ရှစ်မျိုးသော အနွယ်တို့၌ မွေးဖွားလာကြပြီး အဂတိလေးပါးသို့ လိုက်ခြင်းမှ ကင်းဝေးကြသော သက်ကြီးဝါကြီး လူကြီးရှစ်ဦးတို့ကို ‘အဋ္ဌကုလိက’ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

---

สกฺการนฺติ อุปการํ. ครุภาวํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวาติ ‘‘อิเม อมฺหากํ ครุโน’’ติ ตตฺถ ครุภาวํ ปฏิ ปฏิ อุปฏฺฐเปตฺวา. มาเนสฺสนฺตีติ สมฺมาเนสฺสนฺติ. ตํ ปน สมฺมานนํ เตสุ เนสํ อตฺตมนตาปุพฺพกนฺติ อาห ‘‘มเนน ปิยายิสฺสนฺตี’’ติ. นิปจฺจการํ ปณิปาตํ. ทสฺเสนฺตีติ ครุจิตฺตภารํ ทสฺเสนฺติ. สนฺธาเนตุนฺติ สมฺพนฺธํ อวิจฺฉินฺนํ กตฺวา ฆเฏตุํ.

‘သက္ကာရ’ ဆိုသည်မှာ ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်း (ဥပကာရ) ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဂရုဘာဝံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတွာ’ ဆိုသည်မှာ "ဤသူတို့သည် ငါတို့၏ ရိုသေထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများတည်း" ဟု ထိုလူကြီးမိဘတို့အပေါ်၌ ရိုသေလေးစားသောစိတ်ကို အဖန်ဖန် ဖြစ်စေ၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘မာနဿန္တိ’ ဆိုသည်မှာ ကောင်းစွာ အရိုအသေပြုကြကုန်လတ္တံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ အရိုအသေပြုခြင်းသည် ထိုလူကြီးမိဘတို့အပေါ်၌ မိမိတို့၏ စိတ်ကျေနပ်နှစ်သက်ခြင်းကို ရှေးဦးစွာ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် "စိတ်ရင်းစေတနာဖြင့် မြတ်နိုးကြကုန်လတ္တံ့ (မနေန ပိယာယိဿန္တိ)" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ‘နိပစ္စကာရ’ ဆိုသည်မှာ ဦးညွှတ်ခြင်း၊ ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဒဿန္တိ’ ဆိုသည်မှာ ရိုသေလေးမြတ်သော စိတ်ထားကို ပြသကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘သန္ဓာနေတုံ’ ဆိုသည်မှာ အဆက်မပြတ် စပ်စပ်လျက်ရှိအောင် နှောင်ဖွဲ့ရန် (စပ်စပ်ရန်) ဖြစ်သည်။

---

ปสยฺหการสฺสาติ พลกฺการสฺส. กามํ วุทฺธิยา ปูชนียตาย ‘‘วุทฺธิหานิโย’’ติ วุตฺตํ, อตฺโถ ปน วุตฺตานุกฺกเมเนว โยเชตพฺโพ. ปาฬิยํ วา ยสฺมา ‘‘วุทฺธิเยว ปาฏิกงฺขา, โน ปริหานี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตทนุกฺกเมน ‘‘วุทฺธิหานิโย’’ติ วุตฺตํ.

‘ပသယှကာရဿ’ ဆိုသည်မှာ အနိုင်အထက် ဗလက္ကာရ ပြုလုပ်သောသူအား ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ စင်စစ် ကြီးပွားခြင်း၏ ပူဇော်ထိုက်သော အဖြစ်ကြောင့် "ကြီးပွားခြင်း၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း" (ဝုဒ္ဓိဟာနိယော) ဟု ဆိုအပ်၏၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုမူကား ဆိုခဲ့ပြီးသော အစဉ်အတိုင်းသာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် ပါဠိတော်၌ "ကြီးပွားခြင်းကိုသာလျှင် မျှော်လင့်အပ်၏၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း မရှိနိုင်" ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် ထိုအစဉ်အတိုင်း "ကြီးပွားခြင်းနှင့် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းဖြစ်စေတတ်သော တရားများ" ဟု ဆိုအပ်၏။

---

วิปจฺจิตุํ อลทฺโธกาเส ปาปกมฺเม, ตสฺส กมฺมสฺส วิปาเก วา อนวสโรว เทวโสปสคฺโค. ตสฺมึ ปน ลทฺโธกาเส สิยา เทวโตปสคฺคสฺส อวสโรติ อาห ‘‘อนุปฺปนฺนํ…เป… วฑฺเฒนฺตี’’ติ. เอเตเนว อนุปฺปนฺนํ สุขนฺติ เอตฺถาปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. พลกายสฺส ทิคุณติคุณตาทสฺสนํ ปฏิภยภาวทสฺสนนฺติ เอวมาทินา เทวตานํ สงฺคามสีเส สหายตา เวทิตพฺพา.

အကျိုးပေးခွင့်မရသေးသော အကုသိုလ်ကံသည် လည်းကောင်း၊ ထိုကံ၏ အကျိုးဝိပါက်သည် လည်းကောင်း အခွင့်မသာသေးသမျှ နတ်တို့၏ နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးမှု (ဒေဝတုပသဂ္ဂ) သည် အခွင့်မရနိုင်ပေ။ သို့သော် ထိုကံသည် အခွင့်သာခဲ့သော် နတ်တို့၏ နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးမှုအတွက် အခွင့်အရေးရှိနိုင်၏ ဟု ရည်ရွယ်၍ "မဖြစ်ပေါ်သေးသော ...ပ... ကို တိုးပွားစေကုန်၏" ဟု ဆိုသည်။ ဤနည်းဖြင့်ပင် "မဖြစ်ပေါ်သေးသော ချမ်းသာ" ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ စစ်သည်ဗိုလ်ပါတို့၏ အင်အားကို နှစ်ဆ၊ သုံးဆ ပြသခြင်းသည် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အရှိန်အဝါကို ပြသခြင်းဖြစ်သည် ဟူသော ဤနည်းစသည်ဖြင့် စစ်မြေပြင်၌ နတ်တို့၏ ကူညီထောက်ပံ့မှုကို သိအပ်၏။

---

อนิจฺฉิตนฺติ [Pg.161] อนิฏฺฐํ. อาวรณโตติ นิเสธนโต. ธมฺมโต อนเปตา ธมฺมิยาติ อิธ ‘‘ธมฺมิกา’’ติ วุตฺตา. มิคสูกราทิฆาตาย สุนขาทีนํ กฑฺฒิตฺวา วนจรณํ วาโช, ตตฺถ นิยุตฺตา, เต วา วาเชนฺตีติ วาชิกา, มิควธจาริโน.

‘အနိစ္ဆိတံ’ ဆိုသည်မှာ မလိုလားအပ်သော (အနိဋ္ဌ) ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အာဝရဏတော’ ဆိုသည်မှာ တားမြစ်ခြင်းကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ တရားသဘောမှ မဖယ်ခွါသော တရားနှင့်စပ်ဆိုင်သော အရာတို့ကို ဤ၌ ‘ဓမ္မိက’ (တရားသဖြင့်) ဟု ဆိုသည်။ သမင်၊ တောဝက် စသည်တို့ကို သတ်ဖြတ်ခြင်းငှာ ခွေးစသည်တို့ကို ဆွဲငင်၍ တော၌ လှည့်လည်သွားလာခြင်းကို ‘ဝါဇ’ ဟု ခေါ်၏၊ ထိုတောလိုက်ခြင်း၌ စွဲမြဲစွာ လုပ်ဆောင်သူတို့ သို့မဟုတ် တောလိုက်ခွေးတို့ကို စေခိုင်းသူတို့ကို ‘ဝါဇိက’ (တောလိုက် မုဆိုးများ) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

---

สารนฺททสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သာရန္ဒဒသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๒. วสฺสการสุตฺตวณฺณนา

၂. ဝဿကာရသုတ်အဖွင့်

---

๒๒. ทุติเย อภิยาตุกาโมติ เอตฺถ อภิ-สทฺโท อภิภวนตฺโถ ‘‘อนภิวิทิตุ’’นฺติอาทีสุ วิยาติ อาห ‘‘อภิภวนตฺถาย ยาตุกาโม’’ติ. วชฺชิราชาโนติ ‘‘วชฺเชตพฺพา อิเม’’ติ อาทิโต ปวตฺตํ วจนํ อุปาทาย วชฺชีติ ลทฺธนามา ราชาโน, วชฺชิรฏฺฐสฺส วา ราชาโน วชฺชิราชาโน. รฏฺฐสฺส ปน วชฺชิสมญฺญา ตนฺนิวาสิราชกุมารวเสน เวทิตพฺพา. ราชิทฺธิยาติ ราชภาวานุคเตน ปภาเวน. โส ปน ปภาโว เนสํ คณราชานํ มิโถ สามคฺคิยา โลเก ปากโฏ. จิรฏฺฐายี จ อโหสีติ ‘‘สมคฺคภาวํ กเถตี’’ติ วุตฺตํ. อนุ อนุ ตํสมงฺคิโน ภาเวติ วฑฺเฒตีติ อนุภาโว, อนุภาโว เอว อานุภาโว, ปตาโป. โส ปน เนสํ ปตาโป หตฺถิอสฺสาทิวาหนสมฺปตฺติยา ตตฺถ จ สุภิกฺขิตภาเวน โลเก ปากโฏ ชาโตติ ‘‘เอเตน…เป… กเถตี’’ติ วุตฺตํ. ตาฬจฺฉิคฺคเฬนาติ กุญฺจิกาฉิทฺเทน. อสนนฺติ สรํ. อติปาตยิสฺสนฺตีติ อติกฺกาเมนฺติ. โปงฺขานุโปงฺขนฺติ โปงฺขสฺส อนุโปงฺขํ, ปุริมสรสฺส โปงฺขปทานุคตโปงฺขํ อิตรํ สรํ กตฺวาติ อตฺโถ. อวิราธิตนฺติ อวิรชฺฌิตํ. อุจฺฉินฺทิสฺสามีติ อุมฺมูลนวเสน กุลสนฺตตึ ฉินฺทิสฺสามิ. อยนํ วฑฺฒนํ อโย, ตปฺปฏิปกฺเขน อนโยติ อาห ‘‘อวฑฺฒิ’’นฺติ. ญาตีนํ พฺยสนํ วินาโส ญาติพฺยสนํ.

၂၂. ဒုတိယသုတ်၌ ‘အဘိယာတုကာမော’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘အဘိ’ သဒ္ဒါသည် လွှမ်းမိုးခြင်းအနက်ရှိ၏၊ "အနဘိဝိဒိတံ" စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်သည် ဟု ရည်ရွယ်၍ "လွှမ်းမိုးခြင်းအကျိုးငှာ ချီတက်လိုသော" ဟု ဆိုသည်။ "ဤသူတို့ကို ရှောင်ကြဉ်အပ်ကုန်၏" ဟူသော အစရှိသော စကားကို အမှီပြု၍ ‘ဝဇ္ဇီ’ ဟု အမည်ရသော မင်းများ သို့မဟုတ် ဝဇ္ဇီတိုင်းပြည်၏ မင်းတို့ကို ‘ဝဇ္ဇီမင်းများ’ ဟု ခေါ်သည်။ တိုင်းပြည်၏ ဝဇ္ဇီဟူသော အမည်ကား ထိုပြည်၌ နေထိုင်ကြသော မင်းသားငယ်များအား အကြောင်းပြု၍ သိအပ်၏။ ‘ရာဇိဒ္ဓိယာ’ ဆိုသည်မှာ မင်း၏အဖြစ်၌ တည်သော တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုတန်ခိုးအာနုဘော်သည် ထိုဂဏမင်းတို့ အချင်းချင်း ညီညွတ်ကြခြင်းကြောင့် လောက၌ ထင်ရှားကျော်စော၏။ ရှည်မြင့်စွာ တည်တံ့ခဲ့၏ ဟူသည် "ညီညွတ်သော အဖြစ်ကို ပြောဆိုသည်" ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုညီညွတ်မှုရှိသော မင်းတို့ကို အဖန်ဖန် တိုးပွားစေတတ်သဖြင့် ‘အနုဘာဝ’ မည်၏၊ အနုဘာဝသည်ပင် အာနုဘာဝ (တန်ခိုးအရှိန်အဝါ) မည်၏။ ထိုမင်းတို့၏ အရှိန်အဝါသည် ဆင်၊ မြင်း စသော ယာဉ်ရတနာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ထိုပြည်၌ ဆွမ်းရေစာ သာယာဝပြောခြင်းတို့ကြောင့် လောက၌ ထင်ရှားကျော်စောဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် "ဤစကားဖြင့် ...ပ... ပြောဆိုသည်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘တာဠစ္ဆိဂ္ဂဠေန’ ဆိုသည်မှာ သော့ပေါက်ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အသနံ’ ဆိုသည်မှာ မြားကို ဖြစ်သည်။ ‘အတိပါတယိဿန္တိ’ ဆိုသည်မှာ ကျော်လွန်အောင် ပစ်ခတ်ကြကုန်လတ္တံ့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခံ’ ဆိုသည်မှာ မြားဖုံး၏ နောက်ကွယ်မှ မြားဖုံး၊ ရှေ့မြား၏ မြားဖုံးတည်ရာသို့ နောက်ထပ်မြားကို ထပ်ဆင့်၍ ပစ်ခတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘အဝိရာဓိတံ’ ဆိုသည်မှာ မလွဲမချော် (စင်စစ်ထိမှန်သော) ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဥစ္ဆိန္ဒိဿာမိ’ ဆိုသည်မှာ အမြစ်ပြတ် သုတ်သင်ခြင်းဖြင့် ဆွေမျိုးအစဉ်အဆက်ကို ဖြတ်တောက်ဖျက်ဆီးအံ့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ တိုးပွားခြင်းသည် ‘အယ’ မည်၏၊ ၎င်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မတိုးပွားခြင်းကို ‘အနယ’ ဟု ဆိုသောကြောင့် "မကြီးပွားခြင်း" ဟု ဆိုသည်။ ဆွေမျိုးတို့ ပျက်စီးခြင်းကို ‘ဉာတိဗျသန’ ဟု ခေါ်သည်။

---

คงฺคายาติ คงฺคาสมีเป. ปฏฺฏนคามนฺติ สกฏปฏฺฏนคามํ. ตตฺราติ ตสฺมึ ปฏฺฏเน. พลวาฆาตชาโตติ อุปฺปนฺนพลวโกโธ. เมติ มยฺหํ. คเตนาติ คมเนน. สีตํ วา อุณฺหํ วา นตฺถิ ตาย เวลาย. อภิมุขํ ยุทฺเธนาติ อภิมุขํ อุชุกเมว สงฺคามกรเณน. อุปลาปนํ สามํ ทานญฺจาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เภโทปิ อิธ อุปาโย เอวาติ [Pg.162] วุตฺตํ ‘‘อญฺญตฺร มิถุเภทา’’ติ. ยุทฺธสฺส ปน อนุปายตา ปเคว ปกาสิตา. อิทนฺติ ‘‘อญฺญตฺร อุปลาปนาย อญฺญตฺร มิถุเภทา’’ติ อิทํ วจนํ. กถาย นยํ ลภิตฺวาติ ‘‘ยาวกีวญฺจ …เป… ปริหานี’’ติ อิมาย ภควโต กถาย อุปายํ ลภิตฺวา. อนุกมฺปายาติ วชฺชิราเชสุ อนุคฺคเหน.

‘ဂင်္ဂါယာ’ ဆိုသည်မှာ ဂင်္ဂါမြစ်အနီး၌ ဖြစ်သည်။ ‘ပဋ္ဋနဂါမံ’ ဆိုသည်မှာ လှေဆိပ်၊ ကုန်လှောင်ရာ ဆိပ်ကမ်းရွာကို ဆိုလိုသည်။ ‘တတြ’ ဆိုသည်မှာ ထိုဆိပ်ကမ်း၌ ဖြစ်သည်။ ‘ဗလဝါဃာတဇာတော’ ဆိုသည်မှာ ပြင်းထန်သော အမျက်ဒေါသ ဖြစ်ပေါ်နေသော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘မေ’ ဆိုသည်မှာ ငါ၏ ဖြစ်သည်။ ‘ဂတေန’ ဆိုသည်မှာ သွားခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်၌ အအေး သို့မဟုတ် အပူဟူ၍ မရှိပေ။ ‘အဘိမုခံ ယုဒ္ဓေန’ ဆိုသည်မှာ တည့်တည့်ရင်ဆိုင်၍ စစ်တိုက်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ သွေးဆောင်ဖျောင်းဖျခြင်း၊ အသင့်အတင့် ပြုခြင်းနှင့် လက်ဆောင်ပေးခြင်းတို့ကို ပြသခြင်းငှာ "အလံ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ အချင်းချင်း ကွဲပြားစေခြင်းသည်လည်း ဤနေရာ၌ ဥပါယ်တံမျဉ်းတစ်မျိုးပင် ဖြစ်သည် ဟု ရည်ရွယ်၍ "အချင်းချင်း သွေးခွဲခြင်းမှတစ်ပါး" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ စစ်တိုက်ခြင်းသည် ဥပါယ်တံမျဉ်းမဟုတ်ကြောင်းကိုမူ ရှေးဦးစွာကပင် ပြသခဲ့ပြီ။ ‘ဣဒံ’ ဆိုသည်မှာ "ဖြားယောင်းသွေးဆောင်ခြင်းမှတစ်ပါး၊ အချင်းချင်း သွေးခွဲခြင်းမှတစ်ပါး" ဟူသော ဤစကားကို ဖြစ်သည်။ ‘ကထာယ နယံ လဘိတွာ’ ဆိုသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားဟောကြားတော်မူသော "ယခု သီတင်းသုံးတော်မူစဉ်အတွင်း ...ပ... မဆုတ်ယုတ်နိုင်" ဟူသော ဤတရားစကားမှ နည်းလမ်း (ဥပါယ်) ကို ရရှိပြီး၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အနုကမ္ပါယ’ ဆိုသည်မှာ ဝဇ္ဇီမင်းတို့အပေါ်၌ သနားစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။

---

ราชาปิ ตเมว เปเสตฺวา สพฺเพ…เป… ปาเปสีติ ราชา ตํ อตฺตโน สนฺติกํ อาคตํ ‘‘กึ, อาจริย, ภควา อวจา’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘ยถา โภ สมณสฺส โคตมสฺส วจนํ น สกฺกา วชฺชี เกนจิ คเหตุํ, อปิจ อุปลาปนาย วา มิถุเภเทน วา สกฺกา’’ติ อาห. ตโต นํ ราชา ‘‘อุปลาปนาย อมฺหากํ หตฺถิอสฺสาทโย นสฺสิสฺสนฺติ, เภเทเนว เต คเหสฺสามิ, กึ กโรมา’’ติ ปุจฺฉิ. เตน หิ, มหาราช, ตุมฺเห วชฺชี อารพฺภ ปริสติ กถํ สมุฏฺฐาเปถ, ตโต อหํ ‘‘กึ เต, มหาราช, เตหิ, อตฺตโน สนฺตเกน กสิวณิชฺชาทีนิ กตฺวา ชีวนฺตุ เอเต ราชาโน’’ติ วตฺวา ปกฺกมิสฺสามิ. ตโต ตุมฺเห ‘‘กึ นุ, โภ, เอส พฺราหฺมโณ วชฺชี อารพฺภ ปวตฺตํ กถํ ปฏิพาหตี’’ติ วเทยฺยาถ. ทิวสภาเค จาหํ เตสํ ปณฺณาการํ เปเสสฺสามิ, ตมฺปิ คาหาเปตฺวา ตุมฺเหปิ มม โทสํ อาโรเปตฺวา พนฺธนตาฬนาทีนิ อกตฺวาว เกวลํ ขุรมุณฺฑํ มํ กตฺวา นครา นีหราเปถ, อถาหํ ‘‘มยา เต นคเร ปากาโร ปริขา จ การิตา, อหํ ถิรทุพฺพลฏฺฐานญฺจ อุตฺตานคมฺภีรฏฺฐานญฺจ ชานามิ, น จิรสฺสํ ทานิ ตํ อุชุํ กริสฺสามี’’ติ วกฺขามิ. ตํ สุตฺวา ตุมฺเห ‘‘คจฺฉตู’’ติ วเทยฺยาถาติ. ราชา สพฺพํ อกาสิ.

"ရဲရဲတောက် မင်းကြီးသည်လည်း ထိုသူ့ကိုသာ စေလွှတ်၍ အားလုံးသော...ပ... ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေ၏" ဟူသော စကား၌ မင်းကြီးသည် မိမိထံသို့ ရောက်လာသော ထိုဝဿကာရပုဏ္ဏားကို "ဆရာ၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သို့ မိန့်တော်မူသနည်း" ဟု မေးမြန်း၏။ ထိုပုဏ္ဏားက "ရဟန်းဂေါတမ၏ မိန့်တော်မူချက်အရ ဝဇ္ဇီမင်းတို့ကို တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူကမျှ (စစ်မက်ပြု၍) မဖမ်းဆီးနိုင်၊ သို့သော် ဖြားယောင်းသွေးဆောင်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အချင်းချင်း စိတ်ဝမ်းကွဲပြားစေခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ရယူနိုင်ပါသည်" ဟု လျှောက်တင်၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးက "ဖြားယောင်းသွေးဆောင်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်လျှင် ငါတို့၏ ဆင်၊ မြင်း စသည်တို့ ပျက်စီးကြကုန်လတ္တံ့၊ သွေးခွဲခြင်းဖြင့်သာ ထိုသူတို့ကို ငါ ဖမ်းယူမည်၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ငါတို့ အဘယ်သို့ ပြုရမည်နည်း" ဟု မေး၏။ "မြတ်မင်းကြီး၊ သို့ဖြစ်လျှင် သင်မင်းကြီးသည် ပရိသတ်အလယ်၌ ဝဇ္ဇီမင်းတို့ကို အကြောင်းပြု၍ စကားတစ်ရပ်ကို အစပျိုးတော်မူပါ၊ ထိုအခါ ကျွန်ုပ်က 'မြတ်မင်းကြီး၊ ထိုဝဇ္ဇီမင်းတို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ ထိုမင်းတို့သည် မိမိတို့ပိုင်ဆိုင်သော ပစ္စည်းဖြင့် လယ်ယာလုပ်ငန်း၊ ကုန်သွယ်မှုလုပ်ငန်း စသည်တို့ကို လုပ်ကိုင်လျက် အသက်မွေးကြပါစေ' ဟု ပြောဆိုကာ ထွက်ခွာသွားပါမည်။ ထိုအခါ သင်မင်းကြီးတို့က 'ဤပုဏ္ဏားသည် အဘယ်ကြောင့် ဝဇ္ဇီမင်းတို့နှင့်ပတ်သက်၍ ပြောဆိုသောစကားကို တားဆီးဘိသနည်း' ဟု ဆိုကြရပါမည်။ ထို့ပြင် နေ့အချိန်၌ ကျွန်ုပ်သည် ထိုဝဇ္ဇီမင်းတို့ထံသို့ လက်ဆောင်ပဏ္ဏာကို စေလွှတ်ပါအံ့၊ ထိုလက်ဆောင်ကိုလည်း (မင်းကြီးက) သိမ်းယူပြီး ကျွန်ုပ်အပေါ်၌ အပြစ်ရှာကာ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း ရိုက်နှက်ခြင်း စသည်တို့ကို မပြုလုပ်ဘဲ၊ ကတုံးတုံးစေ၍သာ မြို့မှ နှင်ထုတ်တော်မူပါ၊ ထိုအခါ ကျွန်ုပ်က 'ငါသည် ထိုမင်းတို့၏ မြို့၌ တံတိုင်းနှင့် ကျုံးတို့ကို ဆောက်လုပ်စေခဲ့ဖူး၏၊ ငါသည် ခိုင်ခံ့သောနေရာ၊ မခိုင်ခံ့သောနေရာနှင့် တိမ်သောနေရာ၊ နက်သောနေရာတို့ကို သိ၏၊ မကြာမီ ထိုမြို့ကို တည့်မတ်အောင် (ဖျက်ဆီး) ပြုလုပ်အံ့' ဟု ပြောဆိုပါမည်။ ထိုစကားကို ကြားသောအခါ သင်မင်းကြီးတို့က 'သွားပါစေ' ဟု ပြောဆိုကြရမည်" ဟု လျှောက်တင်၏။ မင်းကြီးသည်လည်း ထိုအတိုင်း အားလုံးကို ပြုလုပ်လေ၏။

---

ลิจฺฉวี ตสฺส นิกฺขมนํ สุตฺวา ‘‘สโฐ พฺราหฺมโณ, มา ตสฺส คงฺคํ อุตฺตาเรตุํ อทตฺถา’’ติ อาหํสุ. ตตฺร เอกจฺเจหิ ‘‘อมฺเห อารพฺภ กถิตตฺตา กิร โส เอวํ กโรตี’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ ภเณ เอตู’’ติ วทึสุ. โส คนฺตฺวา ลิจฺฉวี ทิสฺวา ‘‘กิมาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิโต ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. ลิจฺฉวิโน ‘‘อปฺปมตฺตเกน นาม เอวํ ครุํ ทณฺฑํ กาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ วตฺวา ‘‘กึ เต ตตฺร ฐานนฺตร’’นฺติ ปุจฺฉึสุ. วินิจฺฉยมหามจฺโจหมสฺมีติ. ตเทว เต ฐานนฺตรํ โหตูติ. โส สุฏฺฐุตรํ วินิจฺฉยํ กโรติ. ราชกุมารา ตสฺส สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺติ. โส ปติฏฺฐิตคุโณ หุตฺวา เอกทิวสํ เอกํ ลิจฺฉวึ คเหตฺวา เอกมนฺตํ คนฺตฺวา ‘‘ทารกา [Pg.163] กสนฺตี’’ติ ปุจฺฉิ. อาม, กสนฺติ. ทฺเว โคเณ โยเชตฺวาติ. อาม, ทฺเว โคเณ โยเชตฺวาติ. เอตฺตกํ วตฺวา นิวตฺโต. ตโต ตมญฺโญ ‘‘กึ อาจริโย อาหา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา เตน วุตฺตํ – อสทฺทหนฺโต ‘‘น เมโส ยถาภูตํ กเถตี’’ติ เตน สทฺธึ ภิชฺชิ.

လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် ထိုပုဏ္ဏား၏ (ရာဇဂြိုဟ်ပြည်မှ) ထွက်ခွာလာခြင်းကို ကြားရလျှင် "ဤပုဏ္ဏားသည် ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲသူ ဖြစ်သည်၊ သူ့အား ဂင်္ဂါမြစ်ကို မဖြတ်ကူးစေနှင့်" ဟု ဆိုကြ၏။ ထိုအခါ အချို့သောသူတို့က "သူသည် ငါတို့ကို အကြောင်းပြု၍ ပြောဆိုမိသောကြောင့် ဤသို့ ပြုခြင်းဖြစ်သည်" ဟု ပြောဆိုကြသောအခါ "သို့ဖြစ်လျှင် အချင်းတို့၊ သူ လာပါစေ" ဟု ဆိုကြ၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် သွား၍ လိစ္ဆဝီမင်းတို့ကို မြင်သော် "အဘယ်ကြောင့် ရောက်လာသနည်း" ဟု မေးမြန်းသဖြင့် ထိုအကြောင်းအရာအလုံးစုံကို ပြောကြား၏။ လိစ္ဆဝီမင်းတို့က "အနည်းငယ်မျှသော အပြစ်ဖြင့် ဤကဲ့သို့ ကြီးလေးသော ပြစ်ဒဏ်ကို ပေးခြင်းသည် မသင့်လျော်ပါ" ဟု ပြောဆိုကာ "ထိုတိုင်းပြည်၌ သင်၏ ရာထူးကား အဘယ်နည်း" ဟု မေးမြန်းကြ၏။ "ကျွန်ုပ်သည် တရားစီရင်ရေး အမတ်ကြီး ဖြစ်ပါသည်" ဟု လျှောက်၏။ "ထိုရာထူးသည်ပင် သင်၏ ရာထူး ဖြစ်ပါစေ" ဟု ပေးအပ်ကြ၏။ သူသည် အလွန်ကောင်းမွန်စွာ တရားစီရင်၏။ မင်းသားတို့သည် သူ၏ ထံ၌ အတတ်ပညာကို သင်ယူကြ၏။ သူသည် လူအများ၏ ယုံကြည်ကိုးစားမှုကို ရရှိပြီးနောက် တစ်နေ့သ၌ လိစ္ဆဝီမင်းသားတစ်ဦးကို ခေါ်ဆောင်ကာ ဆိတ်ငြိမ်သော နေရာသို့ သွား၍ "သူငယ်ချင်းတို့၊ လယ်ထွန်ကြသလော" ဟု မေး၏။ "ဟုတ်ကဲ့၊ ထွန်ကြပါတယ်"။ "နွားနှစ်ကောင်ကို ကန်လျက်လော"။ "ဟုတ်ကဲ့၊ နွားနှစ်ကောင်ကို ကန်လျက်ပါပဲ" ဟု ဖြေ၏။ ဤမျှသာ ပြောဆို၍ ပြန်လာ၏။ ထိုအခါ အခြားတစ်ဦးက "ဆရာ အဘယ်သို့ ပြောသနည်း" ဟု မေးမြန်းသဖြင့် ထိုမင်းသား ပြောပြသော်လည်း မယုံကြည်သဖြင့် "ဤသူသည် ငါ့အား အမှန်အတိုင်း မပြောဆိုပါ" ဟု တွေးတောလျက် ထိုသူနှင့် စိတ်ဝမ်းကွဲပြားလေ၏။

---

พฺราหฺมโณ อปรมฺปิ เอกทิวสํ เอกํ ลิจฺฉวึ เอกมนฺตํ เนตฺวา ‘‘เกน พฺยญฺชเนน ภุตฺโตสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา นิวตฺโต. ตมฺปิ อญฺโญ ปุจฺฉิตฺวา อสทฺทหนฺโต ตเถว ภิชฺชิ. พฺราหฺมโณ อปรมฺปิ ทิวสํ เอกํ ลิจฺฉวึ เอกมนฺตํ เนตฺวา ‘‘อติทุคฺคโตสิ กิรา’’ติ ปุจฺฉิ. โก เอวมาหาติ. อสุโก นาม ลิจฺฉวีติ. อปรมฺปิ เอกมนฺตํ เนตฺวา ‘‘ตฺวํ กิร ภีรุชาติโก’’ติ ปุจฺฉิ. โก เอวมาหาติ? อสุโก นาม ลิจฺฉวีติ. เอวํ อญฺเญน อกถิตเมว อญฺญสฺส กเถนฺโต ตีหิ สํวจฺฉเรหิ เต ราชาโน อญฺญมญฺญํ ภินฺทิตฺวา ยถา ทฺเว เอกมคฺเคน น คจฺฉนฺติ, ตถา กตฺวา สนฺนิปาตเภรึ จราเปสิ. ลิจฺฉวิโน ‘‘อิสฺสรา สนฺนิปตนฺตุ, สูรา สนฺนิปตนฺตู’’ติ วตฺวา น สนฺนิปตึสุ. พฺราหฺมโณ ‘‘อยํ ทานิ กาโล, สีฆํ อาคจฺฉตู’’ติ รญฺโญ สาสนํ เปเสติ. ราชา สุตฺวาว พลเภรึ จราเปตฺวา นิกฺขมิ. เวสาลิกา สุตฺวา ‘‘รญฺโญ คงฺคํ อุตฺตริตุํ น ทสฺสามา’’ติ เภรึ จราเปสุํ. เต สุตฺวา ‘‘คจฺฉนฺตุ สูรราชาโน’’ติอาทีนิ วตฺวา น สนฺนิปตึสุ. ‘‘นครปฺปเวสนํ น ทสฺสาม, ทฺวารานิ ปิทหิสฺสามา’’ติ เภรึ จราเปสุํ. เอโกปิ น สนฺนิปติ. ยถาวิวเฏหิ ทฺวาเรหิ ปวิสิตฺวา สพฺเพ อนยพฺยสนํ ปาเปตฺวา คโต. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘ราชาปิ ตเมว เปเสตฺวา สพฺเพปิ ภินฺทิตฺวา คนฺตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปสี’’ติ.

ပုဏ္ဏားသည် အခြားသောနေ့၌လည်း လိစ္ဆဝီမင်းသားတစ်ဦးကို ဆိတ်ကွယ်ရာသို့ ခေါ်ဆောင်သွားပြီး "အဘယ်ဟင်းဖြင့် ထမင်းစားခဲ့သနည်း" ဟု မေးမြန်းကာ ပြန်လာ၏။ ထိုသူကိုလည်း အခြားတစ်ဦးက မေးမြန်းရာ မယုံကြည်သဖြင့် ထိုနည်းတူစွာပင် စိတ်ဝမ်းကွဲပြားလေ၏။ ပုဏ္ဏားသည် အခြားသောနေ့၌လည်း လိစ္ဆဝီမင်းသားတစ်ဦးကို ဆိတ်ကွယ်ရာသို့ ခေါ်ဆောင်သွားပြီး "သင်သည် လွန်စွာ ဆင်းရဲလှသည်ဟု ကြားရ၏" ဟု မေး၏။ "ထိုသို့ အဘယ်သူ ပြောသနည်း"။ "မည်သည့်လိစ္ဆဝီမင်းသားက ပြောခြင်းဖြစ်သည်"။ အခြားတစ်ဦးကိုလည်း ဆိတ်ကွယ်ရာသို့ ခေါ်ဆောင်သွားကာ "သင်သည် ကြောက်တတ်သောသဘော ရှိသည်ဟု ကြားရ၏" ဟု မေး၏။ "ထိုသို့ အဘယ်သူ ပြောသနည်း"။ "မည်သည့်လိစ္ဆဝီမင်းသားက ပြောခြင်းဖြစ်သည်"။ ဤသို့လျှင် တစ်ပါးသောသူက မပြောသည်ကိုပင် အခြားသောသူအား ပြောဆိုခြင်းဖြင့် သုံးနှစ်ကြာသောအခါ ထိုမင်းတို့ကို အချင်းချင်း စိတ်ဝမ်းကွဲပြားစေပြီးနောက်၊ မင်းနှစ်ပါးပင် လမ်းတစ်ခုတည်းဖြင့် အတူတကွ မသွားနိုင်လောက်အောင် ပြုလုပ်ပြီးလျှင် ညီလာခံ စည်မင်းကို လည်စေ၏။ လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် "အရှင်မင်းကြီးတို့ စည်းဝေးကြပါစေ、ရဲရင့်သူတို့ စည်းဝေးကြပါစေ" ဟု ပြောဆိုကာ မစည်းဝေးကြကုန်။ ပုဏ္ဏားသည် "ယခုအခါ အချိန်တန်ပြီ၊ လျင်မြန်စွာ လာတော်မူပါ" ဟု (အဇာတသတ်) မင်းကြီးထံ သတင်းစကား ပေးပို့၏။ မင်းကြီးသည် ကြားရသည်နှင့်တပြိုင်နက် စစ်သည်တော် စည်မင်းကို လည်စေ၍ ထွက်ခွာလာ၏။ ဝေသာလီပြည်သူတို့သည် ကြားသိရလျှင် "အဇာတသတ်မင်းအား ဂင်္ဂါမြစ်ကို ဖြတ်ကူးခွင့် မပြုကြကုန်အံ့" ဟု စည်မင်းကို လည်စေကုန်၏။ ထိုမင်းတို့သည် (စည်သံကို) ကြားရသော်လည်း "ရဲရင့်သောမင်းတို့ သွားကြပါစေ" ဟု စသည်ဖြင့် ဆိုကာ မစည်းဝေးကြကုန်။ "မြို့ထဲသို့ ဝင်ခွင့်မပြုအံ့၊ မြို့တံခါးတို့ကို ပိတ်ထားကြကုန်အံ့" ဟု စည်မင်းကို လည်စေပြန်၏။ တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ မစည်းဝေးကြကုန်။ အဇာတသတ်မင်းသည် ဖွင့်ထားလျက်ရှိသော တံခါးများဖြင့်ပင် မြို့တွင်းသို့ ဝင်ရောက်ကာ အလုံးစုံသောသူတို့ကို ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေ၍ ပြန်သွား၏။ ထိုအကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ "မင်းကြီးသည်လည်း ထိုသူ့ကိုပင် စေလွှတ်၍ အားလုံးကို စိတ်ဝမ်းကွဲပြားစေပြီးမှ သွား၍ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

---

วสฺสการสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဝဿကာရသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๒. ปฐมสตฺตกสุตฺตวณฺณนา

၂. ပထမသတ္တကသုတ်အဖွင့်။

---

๒๓. ตติเย อปริหานาย หิตาติ อปริหานิยา (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๓๖), น ปริหายนฺติ เอเตหีติ วา อปริหานิยา. เอวํ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘อิธาปิ จา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตโตติอาทิ ทิสาสุ อาคตสาสเน วุตฺตวจนํ วุตฺตกถนํ. วิหารสีมา อากุลา ยสฺมา[Pg.164], ตสฺมา อุโปสถปวารณา ฐิตา. โอลียมานโกติ ปาฬิโต อตฺถโต จ วินสฺสมานโก. อุกฺขิปาเปนฺตาติ ปคุณภาวกรเณน อตฺถสํวณฺณนาวเสน จ ปคฺคณฺหนฺตา.

၂၃. တတိယသုတ်၌၊ မဆုတ်ယုတ်ခြင်းငှာ အကျိုးရှိသောကြောင့် "aparihāniyā" မည်၏၊ သို့မဟုတ် ဤတရားတို့ကြောင့် မဆုတ်ယုတ်ကုန်သောကြောင့် "aparihāniyā" မည်၏။ ဤသို့ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အနက်ကို အကျယ်အားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ "idhāpi cā" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌၊ "tato" စသည်သည် အရပ်မျက်နှာတို့မှ ရောက်ရှိလာသော သဝဏ်လွှာ၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားတည်း။ ကျောင်းတိုက်အတွင်း သိမ်စည်းမဝိုင်းသည် ရှုပ်ထွေးနေသောကြောင့်၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် ဥပုသ်ပြုခြင်း ပဝါရဏာပြုခြင်းတို့သည် ရပ်တန့်လျက်ရှိ၏။ "olīyamānako" ဟူသည် ပါဠိတော်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း ပျက်စီးဆုတ်ယုတ်နေသောသူတည်း။ "ukkhipāpentā" ဟူသည် နှုတ်တက်ရစေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြသခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ချီးမြှောက်တော်မူကြကုန်သော (ရဟန်းတို့)။

---

สาวตฺถิยํ ภิกฺขู วิย (ปารา. ๕๖๕) ปาจิตฺติยํ เทสาเปตพฺโพติ ปญฺญาเปนฺตา. วชฺชิปุตฺตกา วิย (จูฬว. ๔๔๖) ทสวตฺถุทีปเนน. ตถา อกโรนฺตาติ นวํ กติกวตฺตํ วา สิกฺขาปทํ วา อมทฺทนฺตา ธมฺมวินยโต สาสนํ ทีเปนฺตา ขุทฺทกมฺปิ จ สิกฺขาปทํ อสมูหนนฺตา. อายสฺมา มหากสฺสโป วิย จาติ ‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส, สงฺโฆ, สนฺตามฺหากํ สิกฺขาปทานิ คิหิคตานิ. คิหิโนปิ ชานนฺติ ‘อิทํ โว สมณานํ สกฺยปุตฺติกานํ กปฺปติ, อิทํ โว น กปฺปตี’ติ. สเจปิ หิ มยํ ขุทฺทานุขุทฺทกานิ สิกฺขาปทานิ สมูหนิสฺสาม, ภวิสฺสนฺติ วตฺตาโร ‘ธูมกาลิกํ สมเณน โคตเมน สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ยาวิเมสํ สตฺถา อฏฺฐาสิ, ตาวิเม สิกฺขาปเทสุ สิกฺขึสุ. ยโต อิเมสํ สตฺถา ปรินิพฺพุโต, น ทานิเม สิกฺขาปเทสุ สิกฺขนฺตี’ติ. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ อปญฺญตฺตํ น ปญฺญเปยฺย, ปญฺญตฺตํ น สมุจฺฉินฺเทยฺย, ยถาปญฺญตฺเตสุ สิกฺขาปเทสุ สมาทาย วตฺเตยฺยา’’ติ อิมํ (จูฬว. ๔๔๒) ตนฺตึ ฐเปนฺโต อายสฺมา มหากสฺสโป วิย จ.

သာဝတ္ထိပြည်၌ ရဟန်းတို့ကဲ့သို့ "ပါစိတ်အာပတ်ကို ဒေသနာကြားစေအပ်၏" ဟု ပညတ်တော်မူကြကုန်သော (မဟာထေရ်တို့)။ ဝဇ္ဇီပုတ္တကရဟန်းတို့ကဲ့သို့ ဝတ္ထုဆယ်ပါးကို ပြသခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း။ "tathā akarontā" ဟူသည် အသစ်ဖြစ်သော ကတိကဝတ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ သိက္ခာပုဒ်ကိုသော်လည်းကောင်း မဖျက်ဆီးဘဲ ဓမ္မဝိနယအားဖြင့် သာသနာတော်ကို ပြသလျက် ငယ်ရွယ်သော (ခူဒ္ဒက) သိက္ခာပုဒ်ကိုမျှ မပယ်ဖျက်ကြကုန်သော။ "အရှင်မဟာကဿပကဲ့သို့လည်းကောင်း" ဟူသော စကား၌ "ငါ့ရှင်တို့၊ သံဃာတော်သည် ငါ့စကားကို နားထောင်တော်မူပါ၊ ငါတို့၌ လူတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသော သိက္ခာပုဒ်တို့သည် ရှိကုန်၏။ လူတို့သည်လည်း 'ဤအရာသည် သင်တို့ သာကီဝင်မင်းသားရဟန်းတို့အား အပ်စပ်၏၊ ဤအရာသည် သင်တို့အား မအပ်စပ်' ဟု သိကြကုန်၏။ အကယ်၍ ငါတို့သည် ငယ်ခူဒ္ဒကသိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပယ်ဖျက်ကြကုန်အံ့၊ 'ရဟန်းဂေါတမသည် ခေတ္တခဏမျှသာ တည်တံ့စေရန် သာဝကတို့အား သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူခဲ့၏၊ ထိုသခင်တို့၏ ဆရာ သက်တော်ထင်ရှားရှိသမျှ ကာလပတ်လုံးသာ ဤသူတို့သည် သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ကျင့်ကြကုန်၏၊ ဆရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသည်မှ စ၍ ယခုအခါ၌ သိက္ခာပုဒ်တို့၌ မကျင့်ကြတော့ကုန်' ဟု ပြောဆိုကြကုန်လတ္တံ့။ သံဃာတော်အား အချိန်အခါသင့်လျော်ပါက သံဃာတော်သည် မြတ်စွာဘုရား ပညတ်တော်မမူအပ်သောအရာကို မပညတ်ဘဲ၊ ပညတ်တော်မူအပ်သောအရာကို မပယ်ဖျက်ဘဲ၊ ပညတ်တော်မူအပ်ပြီးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ဆောက်တည်၍ ကျင့်သုံးပါစေ" ဟု ဤပါဠိတော် အစဉ်အတိုင်း ထားတော်မူသော အရှင်မဟာကဿပကဲ့သို့လည်းကောင်း။

---

ถิรภาวปฺปตฺตาติ สาสเน ถิรภาวํ อนิวตฺติตภาวํ อุปคตา. เถรการเกหีติ เถรภาวสาธเกหิ สีลาทิคุเณหิ อเสกฺขธมฺเมหิ. พหู รตฺติโยติ ปพฺพชิตา หุตฺวา พหู รตฺติโย ชานนฺติ. สีลาทิคุเณสุ ปติฏฺฐาปนเมว สาสเน ปริณายกตาติ อาห ‘‘ตีสุ สิกฺขาสุ ปวตฺเตนฺตี’’ติ. โอวาทํ น เทนฺติ อภาชนภาวโต. ปเวณิกถนฺติ อาจริยปรมฺปราภตํ สมฺมาปฏิปตฺติทีปนํ ธมฺมกถํ. สารภูตํ ธมฺมปริยายนฺติ สมถวิปสฺสนามคฺคผลสมฺปาปเนน สาสเน สารภูตํ โพชฺฌงฺคโกสลฺลอนุตฺตรสีติภาว- (อ. นิ. ๖.๘๕) อธิจิตฺตสุตฺตาทิธมฺมตนฺตึ. อาทิกํ โอวาทนฺติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘เอวํ เต อาโลเกตพฺพํ, เอวํ เต วิโลเกตพฺพํ, เอวํ เต สมิญฺชิตพฺพํ, เอวํ เต ปสาเรตพฺพํ, เอวํ เต สงฺฆาฏิปตฺตจีวรํ ธาเรตพฺพ’’นฺติ โอวาทํ สงฺคณฺหาติ.

"ခိုင်ခံ့သော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော" ဟူသည်မှာ သာသနာတော်၌ ခိုင်ခံ့သော အဖြစ်၊ မဆုတ်မနစ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သောသူများကို ဆိုလိုသည်။ "မထေရ်ဖြစ်အောင် ပြုတတ်သော တရားတို့ဖြင့်" ဟူသည်မှာ မထေရ်၏အဖြစ်ကို ပြီးစေတတ်သော သီလစသော ဂုဏ်တို့ဖြင့်၊ ရဟန္တာတို့၏ တရားတို့ဖြင့် (ဟု ဆိုလိုသည်)။ "များစွာသော ညဉ့်တို့ကို သိကုန်သော" ဟူသည်မှာ ရဟန်းပြု၍ များစွာသော ညဉ့်တို့ကို သိကြကုန်သောသူများကို ဆိုလိုသည်။ သီလစသော ဂုဏ်တို့၌ တည်စေခြင်းသည်သာ သာသနာတော်၌ လမ်းညွှန်လမ်းပြ ဖြစ်သည်ဟု ရည်ရွယ်၍ "သိက္ခာသုံးပါးတို့၌ ဖြစ်စေကုန်လျက်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မထိုက်တန်သောသူ ဖြစ်သောကြောင့် ဆုံးမစကားကို မပေးကြကုန်။ "အစဉ်အဆက် စကား" ဟူသည်မှာ ဆရာစဉ်ဆက် ဆောင်ယူအပ်သော၊ သမ္မာပဋိပတ်ကို ပြတတ်သော တရားစကား ဖြစ်သည်။ "အနှစ်သာရဖြစ်သော ဓမ္မပရိယာယ်" ဟူသည်မှာ သမထ ဝိပဿနာ မဂ် ဖိုလ်သို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် သာသနာတော်၌ အနှစ်သာရဖြစ်သော ဗောဇ္ဈင်္ဂကောသလ္လ၊ အနုတ္တရသီတိဘာဝ၊ အဓိစိတ္တသုတ် စသော ဓမ္မတန္တိ (တရားကျမ်း) ကို ဆိုလိုသည်။ "အစဦးသော အဆုံးအမ" ဟူရာ၌ 'အစ' သဒ္ဒါဖြင့် "သင်သည် ဤသို့ ကြည့်ရမည်၊ ဤသို့ ငဲ့စောင်းကြည့်ရမည်၊ ဤသို့ ကွေးရမည်၊ ဤသို့ ဆန့်ရမည်၊ ဤသို့ သင်းပိုင် သပိတ် သင်္ကန်းကို ဆောင်ရမည်" စသော အဆုံးအမကို ယူသည်။

---

ปุนพฺภวทานํ ปุนพฺภโว อุตฺตรปทโลเปน. อิตเรติ เย น ปจฺจยวสิกา น อามิสจกฺขุกา, เต น คจฺฉนฺติ ตณฺหาย วสํ.

'ပုနဗ္ဘဝ' ဟူသည်မှာ နောက်ပုဒ် ကျေခြင်းကြောင့် 'ပုနဗ္ဘဝဒါန' (တဖန်ဘဝကို ပေးခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ "ကြွင်းသောသူတို့" ဟူသည်မှာ ပစ္စည်းလေးပါး၏ အလိုသို့ မလိုက်သောသူ၊ အာမိသ၌ မျက်စိမကျသော (အာမိသကို မမျှော်ကိုးသော) သူတို့ဖြစ်၍၊ ထိုသူတို့သည် တဏှာ၏ အလိုသို့ မလိုက်ကြကုန်။

---

อารญฺญเกสูติ [Pg.165] อรญฺญภาเคสุ อรญฺญปริยาปนฺเนสุ. นนุ ยตฺถ กตฺถจิปิ ตณฺหา สาวชฺชา เอวาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘คามนฺตเสนาสเนสุ หี’’ติอาทิ. เตน ‘‘อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต’’ติ เอตฺถ วุตฺตปิหาทโย ปิย อารญฺญกเสนาสเนสุ สาลยตา เสวิตพฺพปกฺขิกา เอวาติ ทสฺเสติ.

"တောကျောင်းတို့၌" ဟူသည်မှာ တောအပိုင်းအခြား၌ ပါဝင်သော တောအရပ်တို့၌ ဖြစ်သည်။ "အဘယ်အရပ်၌မဆို တဏှာသည် အပြစ်ရှိသည်သာ မဟုတ်လော" ဟူသော စောဒနာကို ရည်ရွယ်၍ "ရွာစွန်ကျောင်းတို့၌မူကား" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားဖြင့် "အတုမရှိသော ဝိမောက္ခ (လွတ်မြောက်မှု) တို့၌ တောင့်တမှုကို ဖြစ်စေသောသူအား" ဟု ဤနေရာ၌ ဟောတော်မူအပ်သော တောင့်တမှု စသည်တို့သည် တောကျောင်း၌ တွယ်တာခြင်းနှင့်တကွ မှီဝဲအပ်သော အစု၌သာ ပါဝင်ကြောင်း ပြတော်မူသည်။

---

อตฺตนาวาติ สยเมว. เตน ปเรหิ อนุสฺสาหิตานํ สรเสเนว อนาคตานํ เปสลานํ ภิกฺขูนํ อาคมนํ, อาคตานญฺจ ผาสุวิหารํ ปจฺจาสีสนฺตีติ ทสฺเสติ. อิมินาว นีหาเรนาติ อิมาย ปฏิปตฺติยา. อคฺคหิตธมฺมคฺคหณนฺติ อคฺคหิตสฺส ปริยตฺติธมฺมสฺส อุคฺคหณํ. คหิตสชฺฌายกรณนฺติ อุคฺคหิตสฺส สุฏฺฐุ อตฺถจินฺตนํ. จินฺตรตฺโถ หิ อยํ สชฺฌายสทฺโท. เอนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ. นิสีทนฺติ อาสนปญฺญาปนาทินา.

"မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင်" ဟူသည်မှာ ကိုယ်တိုင်ပင် ဖြစ်သည်။ ထိုစကားဖြင့် သူတစ်ပါးတို့ မတိုက်တွန်းဘဲ မိမိတို့အလိုလို မကြွလာသေးသော သီလချစ်မြတ်နိုးသည့် ရဟန်းတို့၏ ကြွလာခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ကြွလာပြီးသော ရဟန်းတို့၏ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းကိုလည်းကောင်း မျှော်လင့်ကြကြောင်း ပြသသည်။ "ဤနည်းလမ်းဖြင့်သာလျှင်" ဟူသည်မှာ ဤအကျင့်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "မသင်ယူရသေးသော တရားကို သင်ယူခြင်း" ဟူသည်မှာ မသင်ယူရသေးသော ပရိယတ္တိတရားကို သင်ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ "သင်ယူပြီးသော တရားကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်း" ဟူသည်မှာ သင်ယူပြီးသော တရား၏ အနက်ကို ကောင်းစွာ ကြံစည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ 'သရဇ္ဈာယ်ခြင်း' သဒ္ဒါသည် ကြံစည်ခြင်း အနက်ရှိသောကြောင့်တည်း။ "လာကုန်၏" ဟူသည်မှာ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏။ "ထိုင်ကြကုန်၏" ဟူသည်မှာ နေရာခင်းပေးခြင်း စသည်ဖြင့် (နေရာထိုင်ခင်း ပေးကြကုန်၏)။

---

ปฐมสตฺตกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမသတ္တကသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๔-๖. ทุติยสตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา

၄-၆. ဒုတိယသတ္တကသုတ် စသည်တို့၏အဖွင့်

---

๒๔-๒๖. จตุตฺเถ กโรนฺโตเยวาติ ยถาวุตฺตํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺโตเยว. อติรจฺฉานกถาภาเวปิ ตสฺส ตตฺถ ตปฺปรภาวทสฺสนตฺถํ อวธารณวจนํ. ปริยนฺตการีติ สปริยนฺตํ กตฺวา วตฺตา. ‘‘ปริยนฺตวตึ วาจํ ภาสิตา’’ติ (ที. นิ. ๑.๙, ๑๙๔) หิ วุตฺตํ. อปฺปภสฺโสวาติ ปริมิตกโถเยว เอกนฺเตน กเถตพฺพสฺเสว กถนโต. สมาปตฺติสมาปชฺชนํ อริโย ตุณฺหีภาโว. นิทฺทายติเยวาติ นิทฺโทกฺกมเน อนาทีนวทสฺสี นิทฺทายติเยว, อิริยาปถปริวตฺตนาทินา น นํ วิโนเทติ. เอวํ สํสฏฺโฐวาติ วุตฺตนเยน คณสงฺคณิกาย สํสฏฺโฐ เอว วิหรติ. ทุสฺสีลา ปาปิจฺฉา นามาติ สยํ นิสฺสีลา อสนฺตคุณสมฺภาวนิจฺฉาย สมนฺนาคตตฺตา ปาปา ลามกา อิจฺฉา เอเตสนฺติ ปาปิจฺฉา. ปาปปุคฺคเลหิ มิตฺติกรณโต ปาปมิตฺตา. เตหิ สทา สหปวตฺตเนน ปาปสหายา. ตตฺถ นินฺนตาทินา ตทธิมุตฺตตาย ปาปสมฺปวงฺกา. ปญฺจมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิเยว.

၂၄-၂၆. စတုတ္ထသုတ်၌ "ပြုဆဲဖြစ်သောသူသာလျှင်" ဟူသည်မှာ ဆိုခဲ့ပြီးသော တိရစ္ဆာနကထာကို ပြောဆိုနေဆဲ ဖြစ်သောသူကိုသာ ဆိုလိုသည်။ တိရစ္ဆာနကထာကို မပြောဆိုဘဲ နေသောအခါ၌ပင် ထိုသူ၏ ထိုစကား၌သာ စိတ်ဝင်စားမှုကို ပြခြင်းငှာ ဧကန် (ဧဝ-သဒ္ဒါ) ကို သုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "အဆုံးအပိုင်းအခြား ရှိအောင် ပြုတတ်သောသူ" ဟူသည်မှာ အပိုင်းအခြားရှိစွာ ပြောဆိုတတ်သောသူ ဖြစ်သည်။ "အတိုင်းအရှည် အပိုင်းအခြား ရှိသော စကားကို ပြောဆိုလေ့ရှိသည်" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော။ "စကားနည်းသောသူ" ဟူသည်မှာ ဧကန် ပြောဆိုထိုက်သော စကားကိုသာ ပြောဆိုခြင်းကြောင့် အတိုင်းအရှည်ရှိသော စကားရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ သမာပတ်ဝင်စားခြင်းသည် အရိယာတို့၏ ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ "အိပ်စက်လျက်သာ နေ၏" ဟူသည်မှာ အိပ်ပျော်ခြင်း၌ အပြစ်ကို မမြင်ဘဲ အိပ်စက်နေခြင်းသာ ဖြစ်ပြီး၊ ဣရိယာပုထ် ပြောင်းလဲခြင်း စသည်ဖြင့် ထိုအိပ်စက်ခြင်းကို မပယ်ဖျောက်ချေ။ "ဤသို့ ကပ်ငြိလျက် နေ၏" ဟူသည်မှာ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် လူစုလူဝေး၌ ရောနှောလျက်သာ နေထိုင်တတ်သည်။ "သီလမရှိသူ၊ လိုအင်ဆိုးရှိသူ" ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် သီလမရှိဘဲ မရှိသောဂုဏ်ကို ချီးမွမ်းစေလိုသော အလိုဆန္ဒနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ယုတ်ညံ့သော အလိုဆန္ဒရှိသောသူတို့ကို 'ပါပိစ္ဆာ' (အလိုဆိုးရှိသူ) ဟု ခေါ်သည်။ ယုတ်ညံ့သောသူတို့နှင့် အဆွေခင်ပွန်း ပြုခြင်းကြောင့် 'ပါပမိတ္တ' (မိတ်ဆွေယုတ်ရှိသူ) မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့နှင့် အစဉ်အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ပါပသဟာယ' (အပေါင်းအဖော်ယုတ်ရှိသူ) မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့၏ အလိုသို့ ကိုင်းညွှတ်ခြင်း စသည်ဖြင့် ထိုယုတ်ညံ့သော အရာ၌ စိတ်ညွတ်ခြင်းကြောင့် 'ပါပသမ္ပဝံက' (အပေါင်းအသင်းယုတ်ကို အမှီပြုသူ) မည်ကုန်၏။ ပဉ္စမသုတ် စသည်တို့ကား အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်ပြီ။

---

ทุติยสตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒုတိယသတ္တကသုတ် စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๗-๑๑. สญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา

၇-၁၁. သညာသုတ် စသည်တို့၏အဖွင့်

---

๒๗-๓๑. สตฺตเม [Pg.166] อนิจฺจาติ อนุปสฺสติ เอตายาติ อนิจฺจานุปสฺสนา. ตถาปวตฺตวิปสฺสนา ปน ยสฺมา อตฺตนา สหคตสญฺญาย ภาวิตาย ภาวิตา เอว โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ สหคตสญฺญา’’ติ. อิมา สตฺต โลกิยวิปสฺสนาปิ โหนฺติ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติอาทินา ปวตฺตนโต. ‘‘เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตํ ยทิทํ สพฺพสงฺขารสมโถ’’ติ อาคตวเสน ปเนตฺถ ทฺเว โลกุตฺตรา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. ‘‘วิราโค นิโรโธ’’ติ หิ ตตฺถ นิพฺพานํ วุตฺตนฺติ อิธ วิราคสญฺญา, ตา วุตฺตสญฺญา นิพฺพานารมฺมณาปิ สิยุํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. อฏฺฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

၂၇-၃၁. သတ္တမသုတ်၌ "မမြဲဟု" ရှုတတ်သောကြောင့် 'အနိစ္စာနုပဿနာ' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသို့ဖြစ်သော ဝိပဿနာသည် မိမိနှင့်အတူတကွ ဖြစ်သော သညာကို ပွားများအပ်သဖြင့် ပွားများအပ်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် "အနိစ္စာနုပဿနာ စသည်တို့နှင့် အတူတကွဖြစ်သော သညာ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤသညာ ခုနစ်ပါးတို့သည် "မမြဲ" စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့် လောကီဝိပဿနာများလည်း ဖြစ်ကြကုန်၏။ "ဤနိဗ္ဗာန်သည် ငြိမ်သက်၏၊ ဤနိဗ္ဗာန်သည် မွန်မြတ်၏၊ ယင်းနိဗ္ဗာန်သည် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတို့၏ ငြိမ်းရာဖြစ်၏" ဟူသော ပါဠိလာနည်းအရ ဤနေရာ၌ လောကုတ္တရာ နှစ်ပါး (ဝိရာဂသညာနှင့် နိရောဓသညာ) ရှိကုန်၏ဟု သိအပ်သည်။ ထိုပါဠိ၌ "ဝိရာဂ၊ နိရောဓ" ဟု နိဗ္ဗာန်ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဤသုတ်၌ ဝိရာဂသညာ စသည်တို့သည် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုကုန်သော သညာများလည်း ဖြစ်နိုင်ကုန်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် ဤ၌ အလွယ်တကူ သိနိုင်သောအနက် ရှိသည်သာတည်း။ အဋ္ဌမသုတ် စသည်တို့ကား အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်ပြီ။

---

สญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သညာသုတ် စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

วชฺชิสตฺตกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဝဇ္ဇီသတ္တကဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๔. เทวตาวคฺโค

၄. ဒေဝတာဝဂ်

---

๕. ปฐมมิตฺตสุตฺตวณฺณนา

၅. ပထမမိတ္တသုတ်အဖွင့်

---

๓๖. จตุตฺถสฺส ปญฺจเม อตฺตโน คุยฺหํ ตสฺส อาวิกโรตีติ อตฺตโน คุยฺหํ นิคฺคุหิตุํ ยุตฺตกถํ อญฺญสฺส อกเถตฺวา ตสฺเสว อาจิกฺขติ. ตสฺส คุยฺหํ อญฺเญสํ นาจิกฺขตีติ เตน กถิตคุยฺหํ ยถา อญฺเญ น ชานนฺติ, เอวํ อนาวิกโรนฺโต ฉาเทติ.

၃၆. စတုတ္ထဝဂ်၏ ပဉ္စမသုတ်၌ "မိမိ၏ လျှို့ဝှက်ချက်ကို ထိုသူအား ဖွင့်ဟတတ်၏" ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ဖုံးကွယ်ထားထိုက်သော လျှို့ဝှက်အပ်သော စကားကို သူတစ်ပါးအား မပြောဘဲ ထိုသူအားသာလျှင် ပြောပြတတ်သည်။ "ထိုသူ၏ လျှို့ဝှက်ချက်ကို သူတစ်ပါးတို့အား မပြောပြတတ်" ဟူသည်မှာ ထိုသူပြောပြအပ်သော လျှို့ဝှက်ချက်ကို သူတစ်ပါးတို့ မသိစေရန် မဖွင့်ဟဘဲ ဖုံးကွယ်ထားတတ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။

---

ปฐมมิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမမိတ္တသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๖-๑๑. ทุติยมิตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

၆-၁၁. ဒုတိယမိတ္တသုတ် စသည်တို့၏အဖွင့်

---

๓๗-๔๒. ฉฏฺเฐ ปิโย จ โหติ มนาโป จาติ กลฺยาณมิตฺตลกฺขณํ ทสฺสิตํ. กลฺยาณมิตฺโต หิ สทฺธาสมฺปนฺโน จ โหติ สีลสมฺปนฺโน สุตสมฺปนฺโน จาคสมฺปนฺโน วีริยสมฺปนฺโน สติสมฺปนฺโน สมาธิสมฺปนฺโน ปญฺญาสมฺปนฺโน. ตตฺถ สทฺธาสมฺปตฺติยา สทฺทหติ ตถาคตสฺส สมฺโพธึ กมฺมญฺจ กมฺมผลญฺจ, เตน สมฺโพธิยา เหตุภูตํ สตฺเตสุ หิตสุขํ น ปริจฺจชติ[Pg.167]. สีลสมฺปตฺติยา สตฺตานํ ปิโย โหติ ครุ ภาวนีโย โจทโก ปาปครหี วตฺตา วจนกฺขโม. สุตสมฺปตฺติยา สจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิปฏิสํยุตฺตานํ คมฺภีรานํ กถานํ กตฺตา โหติ. จาคสมฺปตฺติยา อปฺปิจฺโฉ โหติ สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ. วีริยสมฺปตฺติยา อารทฺธวีริโย โหติ อตฺตหิตปรหิตปฏิปตฺติยํ. สติสมฺปตฺติยา อุปฏฺฐิตสฺสตี โหติ. สมาธิสมฺปตฺติยา อวิกฺขิตฺโต โหติ สมาหิตจิโต. ปญฺญาสมฺปตฺติยา อวิปรีตํ ปชานาติ. โส สติยา กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเนสมาโน ปญฺญาย สตฺตานํ หิตาหิตํ ยถาภูตํ ชานิตฺวา สมาธินา ตตฺถ เอกคฺคจิตฺโต หุตฺวา วีริเยน สตฺเต อหิเต นิเสเธตฺวา หิเต นิโยเชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปิโย…เป… นิโยเชตี’’ติ. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

၃၇-၄၂. ဆဋ္ဌမသုတ်၌ "ချစ်ခင်အပ်သောသူလည်း ဖြစ်၏၊ နှစ်သက်အပ်သောသူလည်း ဖြစ်၏" ဟူသည်ဖြင့် ကလျာဏမိတ္တ၏ လက္ခဏာကို ပြတော်မူသည်။ ကလျာဏမိတ္တသည် သဒ္ဓါနှင့်ပြည့်စုံသူ၊ သီလနှင့်ပြည့်စုံသူ၊ သုတနှင့်ပြည့်စုံသူ၊ စာဂနှင့်ပြည့်စုံသူ၊ ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံသူ၊ သတိနှင့်ပြည့်စုံသူ၊ သမာဓိနှင့်ပြည့်စုံသူ၊ ပညာနှင့်ပြည့်စုံသူ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုဂုဏ်တို့တွင် သဒ္ဓါနှင့်ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးကိုလည်းကောင်း ယုံကြည်၏၊ ထိုယုံကြည်ခြင်းကြောင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော သတ္တဝါတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို မစွန့်လွှတ်ချေ။ သီလနှင့်ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် သတ္တဝါတို့ ချစ်ခင်အပ်သူ၊ လေးစားအပ်သူ၊ ချီးမွမ်းအပ်သူ၊ အပြစ်ကို ပြောဆိုဆုံးမတတ်သူ၊ မကောင်းမှုကို ကဲ့ရဲ့တတ်သူ၊ နာယူစရာ စကားကို ပြောဆိုတတ်သူ၊ သူတစ်ပါးစကားကို သည်းခံတတ်သူ ဖြစ်သည်။ သုတနှင့်ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် သစ္စာ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် စသည်တို့နှင့် စပ်လျဉ်းသော နက်နဲသော စကားတို့ကို ပြောဆိုတတ်သူ ဖြစ်သည်။ စာဂနှင့်ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် အလိုနည်းသူ၊ ရောင့်ရဲလွယ်သူ၊ ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေတတ်သူ၊ လူစုနှင့် မရောနှောသူ ဖြစ်သည်။ ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် မိမိအကျိုး၊ သူတစ်ပါးအကျိုးကို ကျင့်ဆောင်ရာ၌ အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယရှိသူ ဖြစ်သည်။ သတိနှင့်ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် တည်ကြည်သော သတိရှိသူ ဖြစ်သည်။ သမာဓိနှင့်ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ပျံ့လွင့်မှုကင်းသူ၊ တည်ကြည်သော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ပညာနှင့်ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် မဖောက်မပြန် သိတတ်သူ ဖြစ်သည်။ ထိုသူသည် သတိဖြင့် ကုသိုလ် အကုသိုလ်တရားတို့၏ လားရာတို့ကို စူးစမ်းလျက်၊ ပညာဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးရှိမရှိကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၍၊ သမာဓိဖြင့် ထိုအကျိုး၌ စိတ်ကို တည်ကြည်စေလျက်၊ ဝီရိယဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို အကျိုးမဲ့မှ တားမြစ်၍ အကျိုးရှိသောအမှု၌ တိုက်တွန်းစေ၏။ ထို့ကြောင့် "ချစ်ခင်အပ်သူဖြစ်၏... ပေ... တိုက်တွန်းတတ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သတ္တမသုတ် စသည်တို့ကား အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်ပြီ။

---

ทุติยมิตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒုတိယမိတ္တသုတ် စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

เทวตาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒေဝတာဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๕. มหายญฺญวคฺโค

၅. မဟာယညဝဂ်

---

๑. สตฺตวิญฺญาณฏฺฐิติสุตฺตวณฺณนา

၁. သတ္တဝိညာဏဌိတိသုတ်အဖွင့်

---

๔๔. ปญฺจมสฺส ปฐเม ยสฺมา นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๒๗) ตสฺมา เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติ ยถา มนุสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. วิเสโส โหติเยว สติปิ พาหิรสฺส การณสฺส อเภเท อชฺฌตฺติกสฺส ภินฺนตฺตา. นานตฺตํ กาเย เอเตสํ, นานตฺโต วา กาโย เอเตสนฺติ นานตฺตกายา. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เนสนฺติ มนุสฺสานํ. นานตฺตา สญฺญา เอเตสํ อตฺถีติ นานตฺตสญฺญิโน. สุขสมุสฺสยโต วินิปาโต เอเตสํ อตฺถีติ วินิปาติกา สติปิ เทวภาเว ทิพฺพสมฺปตฺติยา อภาวโต. อปาเยสุ วา คโต นตฺถิ นิปาโต เอเตสนฺติ วินิปาติกา. เตนาห ‘‘จตุอปายวินิมุตฺตา’’ติ. ปิยงฺกรมาตาทีนํ วิยาติ ปิยงฺกรมาตา กิร ยกฺขินี ปจฺจูสสมเย อนุรุทฺธตฺเถรสฺส ธมฺมํ สชฺฌายโต สุตฺวา –

၄၄. ပဉ္စမသုတ် (ပဉ္စမဝဂ် ပထမသုတ်) ၌ 'သေယျထာပိ' ဟူသော နိပါတ်သည် ဥပမာပြသော အနက်၌ ရှိသောကြောင့် (ဒီ၊ ဋီ၊ ၂၊ ၁၂၇) 'သေယျထာပိ မနုဿာ' ဟူသည် 'လူတို့ကဲ့သို့' ဟု ဆိုလိုသည်။ ပြင်ပအကြောင်းတရား တူညီသော်လည်း အတွင်းသန္တာန် ခြားနားခြင်းကြောင့် ထူးခြားမှုသည် ရှိသည်သာတည်း။ ထိုသူတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ထူးခြားမှု ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ထိုသူတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် ထူးခြား၏ဟူ၍ 'နာနတ္တကာယ' (ကွဲပြားသော ကိုယ်ရှိသူများ) မည်၏။ ဤနည်းဖြင့် ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း အနက်ကို သိအပ်၏။ 'နေသံ' ဟူသည် လူတို့အား။ ထိုသူတို့အား ကွဲပြားသော သညာ ရှိ၏ဟူ၍ 'နာနတ္တသညိနော' (ကွဲပြားသော သညာရှိသူများ) မည်၏။ သုခနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဝိနိပါတ (ဘုံဘဝပျက်စီးခြင်း) သည် ထိုသူတို့အား ရှိ၏ဟူ၍ 'ဝိနိပါတိကာ' မည်၏၊ နတ်ဖြစ်လျက်ပင် နတ်တို့၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာ မပြည့်စုံသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် အပါယ်တို့၌ ကျရောက်ခြင်းသည် ထိုသူတို့အား မရှိဟူ၍ 'ဝိနိပါတိကာ' မည်၏ (အပါယ်တို့မှ လွတ်ကင်းသူများ)။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်မှာ “အပါယ်လေးပါးမှ လွတ်မြောက်ကြသူများ” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'ပိယင်္ကရမာတာ စသည်တို့ကဲ့သို့' ဟူရာ၌ ပိယင်္ကရမာတာ မည်သော ဘီလူးမသည် မိုးသောက်ယံအချိန်၌ အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ် တရားတော်ကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်သည်ကို ကြားရ၍ -

---

‘‘มา [Pg.168] สทฺทมกรี ปิยงฺกร, ภิกฺขุ ธมฺมปทานิ ภาสติ;

อปิ ธมฺมปทํ วิชานิย, ปฏิปชฺเชม หิตาย โน สิยา.

“ချစ်သား ပိယင်္ကရ၊ အသံမပြုပါနှင့်၊ ရဟန်းတော်သည် တရားပုဒ်တို့ကို ဟောကြားနေတော်မူ၏။ ငါတို့သည်လည်း တရားတော်ကို ကောင်းစွာ သိရှိနားလည်ပြီး ကျင့်ကြံပါမူ ငါတို့၏ အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာ ဖြစ်ပါလိမ့်မည်။

---

‘‘ปาเณสุ จ สํยมามเส, สมฺปชานมุสา น ภณามเส;

สิกฺเขม สุสีลฺยมตฺตโน, อปิ มุจฺเจม ปิสาจโยนิยา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๔๐) –

ငါတို့သည် သတ္တဝါတို့အပေါ်၌လည်း (သတ်ဖြတ်ခြင်းမှ) စောင့်စည်းကြကုန်အံ့၊ သိလျက်နှင့် မုသာဝါဒစကားကို မပြောဆိုကြကုန်အံ့။ မိမိ၏ ကောင်းမြတ်သော သီလကို ဆောက်တည်ကျင့်သုံးကြကုန်အံ့၊ ဘီလူးဘဝမှလည်း လွတ်မြောက်ကြပါအံ့” ဟူ၍ (သံ၊ နိ၊ ၁၊ ၂၄၀) -

---

เอวํ ปุตฺตกํ สญฺญาเปตฺวา ตํ ทิวสํ โสตาปตฺติผลํ ปตฺตา. อุตฺตรมาตา ปน ภควโต ธมฺมํ สุตฺวาว โสตาปนฺนา ชาตา.

ဤသို့လျှင် သားငယ်အား နားလည်စေပြီး ထိုနေ့၌ပင် သောတာပတ္တိဖိုလ်သို့ ရောက်လေ၏။ ဥတ္တရမာတာ (ဥတ္တရမိခင်) သည်မူကား မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို ကြားနာရရုံမျှဖြင့် သောတာပန် ဖြစ်လေ၏။

---

พฺรหฺมกาเย ปฐมชฺฌานนิพฺพตฺเต พฺรหฺมสมูเห, พฺรหฺมนิกาเย วา ภวาติ พฺรหฺมกายิกา. มหาพฺรหฺมุโน ปริสาย ภวาติ พฺรหฺมปาริสชฺชา ตสฺส ปริจารกฏฺฐาเน ฐิตตฺตา. มหาพฺรหฺมุโน ปุโรหิตฏฺฐาเน ฐิตาติ พฺรหฺมปุโรหิตา. อายุวณฺณาทีหิ มหนฺตา พฺรหฺมาโนติ มหาพฺรหฺมาโน. สติปิ เตสํ ติวิธานมฺปิ ปฐเมน ฌาเนน คนฺตฺวา นิพฺพตฺตภาเว ฌานสฺส ปน ปวตฺติเภเทน อยํ วิเสโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘พฺรหฺมปาริสชฺชา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปริตฺเตนาติ หีเนน. สา จสฺส หีนตา ฉนฺทาทีนํ หีนตาย เวทิตพฺพา. ปฏิลทฺธมตฺตํ วา หีนํ. กปฺปสฺสาติ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปสฺส. หีนปณีตานํ มชฺเฌ ภวตฺตา มชฺฌิมํ. สา จสฺส มชฺฌิมตา ฉนฺทาทีนํ มชฺฌิมตาย เวทิตพฺพา. ปฏิลภิตฺวา นาติสุภาวิตํ วา มชฺฌิมํ. อุปฑฺฒกปฺโปติ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปสฺส อุปฑฺฒกปฺโป. วิปฺผาริกตโรติ พฺรหฺมปาริสชฺเชหิ ปมาณโต วิปุลตโร สภาวโต อุฬารตโร จ โหติ. สภาเวนปิ หิ อุฬารตโมว. ตํ ปเนตฺถ อปฺปมาณํ. ตสฺส หิ ปริตฺตาภาทีนํ ปริตฺตสุภาทีนญฺจ กาเย สติปิ สภาวเวมตฺเต เอกตฺตวเสเนว ววตฺถปียตีติ ‘‘เอกตฺตกายา’’ตฺเวว เต วุจฺจนฺติ. ปณีเตนาติ อุกฺกฏฺเฐน. สา จสฺส อุกฺกฏฺฐตา ฉนฺทาทีนํ อุกฺกฏฺฐตาย เวทิตพฺพา. สุภาวิตํ วา, สมฺมเทว, วสิภาวํ ปาปิตํ ปณีตํ ‘‘ปธานภาวํ นีต’’นฺติ กตฺวา. อิธาปิ กปฺโป อสงฺขฺเยยฺยกปฺปวเสเนว เวทิตพฺโพ ปริปุณฺณมหากปฺปสฺส อสมฺภวโต. อิตีติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเรน. เตติ ‘‘พฺรหฺมกายิกา’’ติ วุตฺตา ติวิธาปิ พฺรหฺมาโน. สญฺญาย เอกตฺตาติ ติเหตุกภาเวน เอกสภาวตฺตา. น หิ ตสฺสา สมฺปยุตฺตธมฺมวเสน อญฺโญปิ โกจิ เภโท อตฺถิ. เอวนฺติ อิมินา นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโน คหิตาติ ทสฺเสติ.

မြတ်သော ကိုယ်ရှိသော၊ ပထမဈာန်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဗြဟ္မာအပေါင်း၌ ဖြစ်သော၊ သို့မဟုတ် ဗြဟ္မာအစုအဝေး၌ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဗြဟ္မကာယိက' မည်၏။ မဟာဗြဟ္မာ၏ အခြံအရံပရိသတ်၌ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇ' မည်၏၊ ထိုမဟာဗြဟ္မာ၏ အစေအပါးအဖြစ် တည်သောကြောင့်တည်း။ မဟာဗြဟ္မာ၏ ပုရောဟိတ်ရာထူး၌ တည်သောကြောင့် 'ဗြဟ္မပုရောဟိတ' မည်၏။ သက်တမ်း၊ အဆင်းစသည်တို့ဖြင့် ကြီးမြတ်သော ဗြဟ္မာတို့ဖြစ်သောကြောင့် 'မဟာဗြဟ္မာ' မည်ကုန်၏။ ထိုသုံးမျိုးလုံးသော ဗြဟ္မာတို့သည် ပထမဈာန်ဖြင့် လားရောက်ကာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဈာန်၏ ဖြစ်ပေါ်မှု ကွဲပြားခြင်းကြောင့် ဤထူးခြားမှု ရှိသည်ကို ပြသခြင်းငှာ “ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာ ပနာ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'ပရိတ္တေန' ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော (ဈာန်) ဖြင့်။ ထိုသူ၏ ယုတ်ညံ့သော အဖြစ်ကို ဆန္ဒစသည်တို့၏ ယုတ်ညံ့မှုဖြင့် သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ရရုံမျှသာရှိသောကြောင့် ယုတ်ညံ့၏။ 'ကပ္ပဿ' ဟူသည် အသင်္ချေယျကပ်၏။ အယုတ်နှင့် အမြတ်၏ အလယ်၌ ဖြစ်သောကြောင့် 'မဇ္ဈိမ' (အလယ်အလတ်) ဖြစ်၏။ ထိုသူ၏ အလယ်အလတ်အဖြစ်ကို ဆန္ဒစသည်တို့၏ အလယ်အလတ်အဖြစ်ဖြင့် သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ရရှိသော်လည်း အလွန်တရာ မပွားများအပ်သေးသောကြောင့် အလွန်မွန်မြတ်ခြင်း မရှိသော အလတ်စား ဖြစ်၏။ 'ဥပဍ္ဎကပ္ပေါ' ဟူသည် အသင်္ချေယျကပ်၏ တစ်ဝက် (ကပ်ဝက်) ဖြစ်၏။ 'ဝိပ္ဖါရိကတရော' ဟူသည် ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇတို့ထက် အတိုင်းအဆအားဖြင့် ပို၍ ကျယ်ဝန်းပြီး သဘောသဘာဝအားဖြင့် ပို၍ မွန်မြတ်လှပ၏။ သဘာဝအားဖြင့်လည်း အလွန်မွန်မြတ်သည်သာတည်း။ ဤဗြဟ္မာဘုံ၌မူ ထိုအလင်းရောင်သည် အတိုင်းအဆမရှိပေ။ ထိုဗြဟ္မာတို့၏ ပရိတ္တာဘာ (အလင်းနည်းသော) စသည်တို့နှင့် ပရိတ္တသုဘ (တင့်တယ်မှုနည်းသော) စသည်တို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ သဘောသဘာဝ ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း တူညီသောအဖြစ်အားဖြင့်သာ သတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် ထိုဗြဟ္မာတို့ကို 'ဧကတ္တကာယ' (တူညီသော ကိုယ်ရှိသူများ) ဟူ၍သာ ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'ပဏီတေန' ဟူသည် ထူးကဲမွန်မြတ်သော (ဈာန်) ဖြင့်။ ထိုသူ၏ ထူးကဲမွန်မြတ်သော အဖြစ်ကို ဆန္ဒစသည်တို့၏ ထူးကဲမွန်မြတ်မှုဖြင့် သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သော၊ စနစ်တကျ ဝသီဘော်သို့ ရောက်စေအပ်သော၊ ထူးကဲမွန်မြတ်သော ဈာန်ကို 'အဓိကအဖြစ်သို့ ရောက်စေအပ်၏' ဟု ယူဆ၍လည်း သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း ပြီးပြည့်စုံသော မဟာကပ်သည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ကပ်ကို အသင်္ချေယျကပ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။ 'ဣတိ' ဟူသည် ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းဖြင့်။ 'တေ' ဟူသည် 'ဗြဟ္မကာယိက' ဟု ဆိုအပ်သော သုံးမျိုးလုံးသော ဗြဟ္မာတို့တည်း။ 'သညာယ ဧကတ္တာ' ဟူသည် တိဟိတ်ဖြစ်သော သဘောအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော သဘာဝရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ ထိုသညာအား ယှဉ်ဖက်တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အခြားတစ်ပါးသော ကွဲပြားခြားနားမှုသည် မရှိပေ။ 'ဧဝံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် 'နာနတ္တကာယ ဧကတ္တသညီ' (ကွဲပြားသော ကိုယ်ရှိ၍ တူညီသော သညာရှိသူများ) ကို ယူအပ်ကုန်၏ဟု ပြသ၏။

---

ทณฺฑอุกฺกายาติ [Pg.169] ทณฺฑทีปิกาย. สรติ ธาวติ, วิสฺสรติ วิปฺปกิณฺณา วิย ธาวติ. ทฺเว กปฺปาติ ทฺเว มหากปฺปา. อิโต ปเรสุปิ เอเสว นโย. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน อาภสฺสรคฺคหเณเนว สพฺเพปิ เต ปริตฺตาภาอปฺปมาณาภาปิ คหิตา.

'ဒဏ္ဍဥက္ကာယ' ဟူသည် ဆီမီးတုတ်ဖြင့်။ 'သရတိ' ဟူသည် ပြေးသွား၏၊ 'ဝိဿရတိ' ဟူသည် ပြန့်လွင့်သကဲ့သို့ ပြေးသွား၏။ 'ဒွေ ကပ္ပါ' ဟူသည် မဟာကပ် နှစ်ခု။ ဤမှတစ်ပါးသော ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ 'ဣဓ' ဟူသည် ဤသုတ်၌။ အထွတ်အထိပ် အပိုင်းအခြား အစွမ်းအားဖြင့် အာဘဿရဗြဟ္မာတို့ကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် ထို ပရိတ္တာဘ (အလင်းနည်းသော) ဗြဟ္မာနှင့် အပ္ပမာဏာဘ (အတိုင်းအဆမရှိ အလင်းရှိသော) ဗြဟ္မာအားလုံးတို့ကိုလည်း ယူအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။

---

สุนฺทรา ปภา สุภา, ตาย กิณฺณา สุภากิณฺณาติ วตฺตพฺเพ. ภา-สทฺทสฺส รสฺสตฺตํ อนฺติม-ณ-การสฺส ห-การญฺจ กตฺวา ‘‘สุภกิณฺหา’’ติ วุตฺตา. อฏฺฐกถายํ ปน นิจฺจลาย เอกคฺฆนาย ปภาย สุโภติ ปริยายวจนนฺติ ‘‘สุเภน โอกิณฺณา วิกิณฺณา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. เอตฺถาปิ อนฺติม-ณ-การสฺส ห-การกรณํ อิจฺฉิตพฺพเมว. น ฉิชฺชิตฺวา ปภา คจฺฉติ เอกคฺฆนตฺตา. จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิติเมว ภชนฺติ กายสฺส สญฺญาย จ เอกรูปตฺตา. วิปุลสนฺตสุขายุวณฺณาทิผลตฺตา เวหปฺผลา. เอตฺถาติ วิญฺญาณฏฺฐิติยํ.

တင့်တယ်ကောင်းမြတ်သော အလင်းရောင်သည် 'သုဘ' မည်၏၊ ထိုအလင်းရောင်ဖြင့် ပျံ့နှံ့ထုံမွမ်းအပ်သောကြောင့် 'သုဘာကိဏ္ဏ' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'ဘာ' သဒ္ဒါကို ရဿပြု၍ အဆုံး၌ ရှိသော 'ဏ' က္ခရာကို 'ဟ' က္ခရာ ပြုခြင်းဖြင့် 'သုဘကိဏှ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား မလှုပ်မရှု တစ်ခဲနက်ဖြစ်သော အလင်းရောင်အား 'သုဘ' ဟု ပရိယာယ်ပုဒ်ဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် “တင့်တယ်သော အလင်းရောင်ဖြင့် ပျံ့နှံ့ထုံမွမ်းအပ်ကုန်၏၊ ပျံ့လွင့်အပ်ကုန်၏” ဟု အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း အဆုံး၌ရှိသော 'ဏ' က္ခရာကို 'ဟ' က္ခရာ ပြုလုပ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်သည်သာတည်း။ တစ်ခဲနက်ဖြစ်သော အဖြစ်ကြောင့် အလင်းရောင်သည် ပြတ်တောက်၍ မသွားပေ။ ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် သညာ၏ တူညီသော သဘာဝရှိခြင်းကြောင့် စတုတ္ထဝိညာဏဌိတိကိုသာ ရရှိခံစားကြကုန်၏။ ကျယ်ပြန့်ငြိမ်းချမ်းသော သုခ၊ အသက်၊ အဆင်းစသော အကျိုးတရား ရှိသောကြောင့် 'ဝေဟပ္ဖလ' (ပြန့်ပြောသော အကျိုးရှိသူများ) မည်ကုန်၏။ 'ဧတ္ထ' ဟူသည် ဤဝိညာဏဌိတိ၌။

---

วิวฏฺฏปกฺเข ฐิตา อปุนราวตฺตนโต. ‘‘น สพฺพกาลิกา’’ติ วตฺวา ตเมว อสพฺพกาลิกตฺตํ วิภาเวตุํ ‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสฬสกปฺปสหสฺสจฺจเยน อุปฺปนฺนานํ สุทฺธาวาสพฺรหฺมานํ ปรินิพฺพายนโต อญฺเญสญฺจ ตตฺถ อนุปฺปชฺชนโต พุทฺธสุญฺเญ โลเก สุญฺญํ ตํ ฐานํ โหติ, ตสฺมา สุทฺธาวาสา น สพฺพกาลิกา. ขนฺธาวารฏฺฐานสทิสา โหนฺติ สุทฺธาวาสภูมิโย. อิมินา สุตฺเตน สุทฺธาวาสานํ สตฺตาวาสภาวทีปเนเนว วิญฺญาณฏฺฐิติภาโวปิ ทีปิโต โหติ, ตสฺมา สุทฺธาวาสาปิ สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิตึ, นวสุ สตฺตาวาเสสุ จตุตฺถสตฺตาวาสญฺจ ภชนฺติ.

တစ်ဖန်ပြန်မလည်တော့သောကြောင့် ဝိဝဋ္ဋဘက် (သံသရာမှ လွတ်မြောက်ရာဘက်) ၌ တည်ကုန်၏။ “အမြဲတစေ မဖြစ်ပေါ်နိုင်ကုန်” ဟု မိန့်ဆို၍ ထိုအမြဲမဖြစ်နိုင်သော အဖြစ်ကိုပင် ထင်ရှားပြသခြင်းငှာ “ကပ်တစ်သိန်းတို့ပတ်လုံးလည်း” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ကပ်ပေါင်းတစ်သောင်းခြောက်ထောင် လွန်မြောက်သောအခါ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာတို့ ပရိနိဗ္ဗာန်စံဝင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အခြားသောသူတို့သည် ထိုဘုံ၌ ထပ်မံ၍ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘုရားဆိတ်သုဉ်းသော ကမ္ဘာ၌ ထိုဘုံသည် ဆိတ်သုဉ်းလျက် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့သည် အမြဲတစေ တည်ရှိသည် မဟုတ်ကုန်။ သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့သည် စစ်စခန်းချရာအရပ်နှင့် တူကုန်၏။ ဤသုတ်ဖြင့် သုဒ္ဓါဝါသတို့၏ သတ္တာဝါသအဖြစ်ကို ပြသခြင်းဖြင့်ပင် ဝိညာဏဌိတိအဖြစ်ကိုလည်း ပြသပြီး ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာတို့သည်လည်း ဝိညာဏဌိတိ ခုနစ်ပါးတို့တွင် စတုတ္ထဝိညာဏဌိတိကိုလည်းကောင်း၊ သတ္တာဝါသ ကိုးပါးတို့တွင် စတုတ္ထသတ္တာဝါသကိုလည်းကောင်း ရရှိခံစားကြကုန်၏။

---

สุขุมตฺตาติ สงฺขาราวเสสสุขุมภาวปฺปตฺตตฺตา. ปริพฺยตฺตวิญฺญาณกิจฺจาภาวโต เนว วิญฺญาณํ, น สพฺพโส อวิญฺญาณํ โหตีติ นาวิญฺญาณํ, ตสฺมา ปริปฺผุตวิญฺญาณกิจฺจวนฺตีสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ น วุตฺตํ.

'သုခုမတ္တာ' ဟူသည် သင်္ခါရကြွင်းမျှဖြင့် သိမ်မွေ့သောအဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့်။ ထင်ရှားသော ဝိညာဉ်၏ ကိစ္စမရှိခြင်းကြောင့် ဝိညာဉ်သည်လည်း မဟုတ်၊ အလုံးစုံ ဝိညာဉ်ကင်းမဲ့သည်လည်း မဟုတ်သောကြောင့် ဝိညာဉ်မရှိသည်လည်း မဟုတ်၊ ထို့ကြောင့် ထင်ရှားသော ဝိညာဉ်ကိစ္စရှိကုန်သော ဝိညာဏဌိတိတို့၌ မဟောကြားအပ်ပေ။

---

สตฺตวิญฺญาณฏฺฐิติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သတ္တဝိညာဏဌိတိသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๒. สมาธิปริกฺขารสุตฺตวณฺณนา

၂. သမာဓိပရိက္ခာရသုတ်အဖွင့်

---

๔๕. ทุติเย สมาธิปริกฺขาราติ เอตฺถ ตโย ปริกฺขารา. ‘‘รโถ สีลปริกฺขาโร, ฌานกฺโข จกฺกวีริโย’’ติ (สํ. นิ. ๕.๔) หิ เอตฺถ อลงฺกาโร ปริกฺขาโร [Pg.170] นาม. ‘‘สตฺตหิ นครปริกฺขาเรหิ สุปริกฺขตํ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗) เอตฺถ ปริวาโร ปริกฺขาโร นาม. ‘‘คิลานปจฺจย…เป… ชีวิตปริกฺขารา’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๙๑-๑๙๒) เอตฺถ สมฺภาโร ปริกฺขาโร นาม. โส อิธ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘มคฺคสมาธิสฺส สมฺภารา’’ติ. ปริวารปริกฺขาโรปิ วฏฺฏติเยว. ปริวาโร หิ สมฺมาทิฏฺฐาทโย มคฺคธมฺมา สมฺมาสมาธิสฺส สหชาตาทิปจฺจยภาเวน ปริกรณโต อภิสงฺขรณโต. ปริกฺขตาติ ปริวาริตา. อยํ วุจฺจติ อริโย สมฺมาสมาธีติ อยํ สตฺตหิ รตเนหิ ปริวุโต จกฺกวตฺตี วิย สตฺตหิ องฺเคหิ ปริวุโต อริโย สมฺมาสมาธีติ วุจฺจติ. อุเปจฺจ นิสฺสียตีติ อุปนิสา, สห อุปนิสายาติ สอุปนิโส, สอุปนิสฺสโย อตฺโถ, สปริวาโรเยวาติ วุตฺตํ โหติ. สหการิการณภูโต หิ ธมฺมสมูโห อิธ ‘‘อุปนิโส’’ติ อธิปฺเปโต.

၄၅. ဒုတိယသုတ်၌ 'သမာဓိပရိက္ခာရာ' ဟူသော စကား၌ ဤ၌ ပရိက္ခာရ သုံးမျိုးရှိ၏။ 'ရထားသည် သီလတည်းဟူသော တန်ဆာရှိ၏၊ ဈာန်တည်းဟူသော ဝင်ရိုးရှိ၏၊ ဝီရိယတည်းဟူသော ဘီးရှိ၏' (သံ၊ နိ၊ ၅.၄) ဟူသော ဤပါလိ၌ တန်ဆာကို 'ပရိက္ခာရ' ဟု ခေါ်၏။ 'မြို့၏ အခြံအရံ ခုနစ်ပါးတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ခြံရံအပ်သည် ဖြစ်၏' (အံ၊ နိ၊ ၇.၆၇) ဟူသော ဤပါဠိ၌ အခြံအရံကို 'ပရိက္ခာရ' ဟု ခေါ်၏။ 'နာဖျားခြင်း၏ အထောက်အပံ့...ပ... အသက်မွေးမှုဆိုင်ရာ အသုံးအဆောင်များ' (မ၊ နိ၊ ၁.၁၉၁-၁၉၂) ဟူသော ဤပါဠိ၌ အဆောက်အဦးကို 'ပရိက္ခာရ' ဟု ခေါ်၏။ ၎င်းကို ဤသုတ်၌ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် 'မဂ်သမာဓိ၏ အဆောက်အဦးများ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အခြံအရံဟူသော ပရိက္ခာရသည်လည်း သင့်လျော်သည်သာတည်း။ အကြောင်းမူကား သမ္မာဒိဋ္ဌိ စသော မဂ္ဂင်တရားတို့သည် သမ္မာသမာဓိအား သဟဇာတပစ္စည်း စသည်တို့၏ အဖြစ်ဖြင့် ခြံရံတတ်ခြင်း၊ ပြုပြင်စီရင်တတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ပရိက္ခတာ' ဟူသည် ခြံရံအပ်ကုန်သော။ 'ဤတရားကို အရိယသမ္မာသမာဓိဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟူသည် ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့် ခြံရံအပ်သော စကြဝတေးမင်းကဲ့သို့ (မဂ္ဂင်) အင်္ဂါခုနစ်ပါးတို့ဖြင့် ခြံရံအပ်သောကြောင့် 'အရိယသမ္မာသမာဓိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ကပ်၍ မှီအပ်သောကြောင့် 'ဥပနိသာ' မည်၏၊ ဥပနိသာနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် 'သဥပနိသ' မည်၏၊ မှီရာအကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော အနက်ရှိ၏၊ အခြံအရံနှင့်တကွ ဖြစ်သည်သာဟူ၍ ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ အတူတကွ ဖြစ်သော အကြောင်းရင်းဖြစ်သော တရားအစုအဝေးကို ဤ၌ 'ဥပနိသ' ဟု အလိုရှိအပ်၏။

---

สมาธิปริกฺขารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သမာဓိပရိက္ခာရသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๓. ปฐมอคฺคิสุตฺตวณฺณนา

၃. ပထမအဂ္ဂိသုတ်အဖွင့်

---

๔๖. ตติเย อนุฑหนฏฺเฐนาติ กามํ อาหุเนยฺยคฺคิอาทโย ตโย อคฺคี พฺราหฺมเณหิปิ อิจฺฉิตา สนฺติ. เต ปน เตหิ อิจฺฉิตมตฺตาว, น สตฺตานํ ตาทิสา อตฺถสาธกา. เย ปน สตฺตานํ อตฺถสาธกา, เต ทสฺเสตุํ ‘‘อาหุนํ วุจฺจตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อาเนตฺวา หุนนํ ปูชนํ ‘‘อาหุน’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ อาหุนํ อรหนฺตี มาตาปิตโร. เตนาห ภควา – ‘‘อาหุเนยฺยาติ, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๖). ยทคฺเคน จ เต ปุตฺตานํ พหูปการตาย อาหุเนยฺยาติ, เตสุ สมฺมาปฏิปตฺติ เนสํ หิตสุขาวหา, ตทคฺเคน เตสุ มิจฺฉาปฏิปตฺติ อหิตทุกฺขาวหาติ อาห ‘‘เตสุ…เป… นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ.

၄၆. တတိယသုတ်၌ 'လောင်မြိုက်တတ်သော အနက်ကြောင့်' ဟူသည်ဝယ် အာဟုနေယျဂ္ဂိ စသော မီးသုံးပါးတို့ကို ပုဏ္ဏားတို့သည်လည်း အလိုရှိအပ်ကုန်၏။ သို့သော် ထိုမီးတို့သည် သူတို့ အလိုရှိရုံမျှသာ ဖြစ်၍ သတ္တဝါတို့အား ထိုကဲ့သို့သော အကျိုးကို ပြီးစေနိုင်သည်မဟုတ်ကုန်။ သတ္တဝါတို့အား အကျိုးကို ပြီးစေနိုင်သော မီးတို့ကို ပြလိုသဖြင့် 'အာဟုန ဟူသည် ဆိုအပ်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ ယူဆောင်လာ၍ ပူဇော်ခြင်း (သို့မဟုတ်) လှူဒါန်းခြင်းကို 'အာဟုန' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုအာဟုန အလှူကို မိဘတို့သည် ခံထိုက်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့၊ အာဟုနေယျဟူသည် မိဘတို့၏ အမည်ဖြစ်၏' (ဣတိဝုတ်၊ ၁၀၆) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မိဘတို့သည် သားသမီးတို့အပေါ်၌ များစွာ ကျေးဇူးပြုတတ်သောကြောင့် အလှူခံထိုက်သကဲ့သို့၊ ထိုမိဘတို့အပေါ်၌ ကောင်းစွာ ကျင့်ခြင်းသည်လည်း ထိုသားသမီးတို့အတွက် စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်နိုင်၏၊ ထိုအတူပင် မိဘတို့အပေါ်၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်းသည်လည်း စီးပွားမဲ့ခြင်းနှင့် ဆင်းရဲခြင်းကို ဆောင်နိုင်၏ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ 'ထိုမိဘတို့အပေါ်၌...ပ... ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

---

สฺวายมตฺโถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๕) มิตฺตวินฺทกวตฺถุนา เวทิตพฺโพ. มิตฺตวินฺทโก หิ มาตรา, ‘‘ตาต, อชฺช อุโปสถิโก หุตฺวา วิหาเร สพฺพรตฺตึ ธมฺมสฺสวนํ สุโณหิ, สหสฺสํ เต ทสฺสามี’’ติ วุตฺโต ธนโลเภน อุโปสถํ สมาทาย วิหารํ คนฺตฺวา ‘‘อิทํ ฐานํ อกุโตภย’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา ธมฺมาสนสฺส เหฏฺฐา นิปนฺโน สพฺพรตฺตึ นิทฺทายิตฺวา ฆรํ [Pg.171] อคมาสิ. มาตา ปาโตว ยาคุํ ปจิตฺวา อุปนาเมสิ. โส สหสฺสํ คเหตฺวาว ปิวิ. อถสฺส เอตทโหสิ ‘‘ธนํ สํหริสฺสามี’’ติ. โส นาวาย สมุทฺทํ ปกฺขนฺทิตุกาโม อโหสิ. อถ นํ มาตา, ‘‘ตาต, อิมสฺมึ กุเล จตฺตาลีสโกฏิธนํ อตฺถิ, อลํ คมเนนา’’ติ นิวาเรติ. โส ตสฺสา วจนํ อนาทิยิตฺวา คจฺฉติ เอว. สา ปุรโต อฏฺฐาสิ. อถ นํ กุชฺฌิตฺวา ‘‘อยํ มยฺหํ ปุรโต ติฏฺฐตี’’ติ ปาเทน ปหริตฺวา ปติตํ อนฺตรํ กตฺวา อคมาสิ.

ထိုအနက်ကို မိတ္တဝိန္ဒကဝတ္ထုဖြင့် သိအပ်၏။ အကြောင်းမူကား မိတ္တဝိန္ဒကအား မိခင်ဖြစ်သူက 'ချစ်သား၊ ယနေ့ ဥပုသ်စောင့်လျက် ကျောင်းတော်၌ တစ်ညလုံး တရားနာပါ၊ သင့်အား (အသပြာ) တစ်ထောင် ပေးမည်' ဟု ပြောဆိုအပ်သောအခါ၊ မိတ္တဝိန္ဒကသည် ငွေမက်သဖြင့် ဥပုသ်ဆောက်တည်ကာ ကျောင်းသို့သွား၍ 'ဤနေရာသည် ဘေးကင်းရာ အရပ်ဖြစ်၏' ဟု နှလုံးသွင်းလျက် ဓမ္မာသနပလ္လင်အောက်၌ အိပ်စက်ကာ တစ်ညလုံး အိပ်ပျော်ပြီး နံနက်တွင် အိမ်သို့ ပြန်လာ၏။ မိခင်ဖြစ်သူသည် နံနက်စောစောကပင် ယာဂုချက်၍ ပြင်ဆင်ပေးထား၏။ သူသည် အသပြာတစ်ထောင်ကို ရယူပြီးမှ ယာဂုကို သောက်၏။ ထို့နောက် သူသည် 'ငါ ငွေရှာဦးမည်' ဟု တွေးတောကာ သင်္ဘောဖြင့် သမုဒ္ဒရာသို့ သွားလို၏။ ထိုအခါ မိခင်က 'ချစ်သား၊ ငါတို့အမျိုး၌ ကုဋေလေးဆယ်သော ဥစ္စာပစ္စည်းရှိ၏၊ သွားရန်မလိုပါ' ဟု တားမြစ်၏။ သူသည် မိခင်၏ စကားကို မနာယူဘဲ သွားမြဲသွား၏။ မိခင်သည် ရှေ့က ပိတ်ရပ်၏။ ထိုအခါ သူသည် အမျက်ထွက်၍ 'ဤမိန်းမသည် ငါ့ရှေ့၌ လာရပ်နေသည်' ဟု တွေးကာ ခြေဖြင့် ကန်ကျောက်၍ လဲကျသွားသော မိခင်ကို စွန့်ပစ်ကာ သွားလေ၏။

---

มาตา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘มาทิสาย มาตริ เอวรูปํ กมฺมํ กตฺวา คตสฺส เต คตฏฺฐาเน สุขํ ภวิสฺสตีติ เอวํสญฺญี นาม ตฺวํ ปุตฺตา’’ติ อาห. ตสฺส นาวํ อารุยฺห คจฺฉโต สตฺตเม ทิวเส นาวา อฏฺฐาสิ. อถ เต มนุสฺสา ‘‘อทฺธา เอตฺถ ปาปปุคฺคโล อตฺถิ, สลากํ เทถา’’ติ อาหํสุ. สลากา ทียมานา ตสฺเสว ติกฺขตฺตุํ ปาปุณิ. เต ตสฺส อุฬุมฺปํ ทตฺวา ตํ สมุทฺเท ปกฺขิปึสุ. โส เอกํ ทีปํ คนฺตฺวา วิมานเปตีหิ สทฺธึ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺโต ตาหิ ‘‘ปุรโต ปุรโต มา อคมาสี’’ติ วุจฺจมาโนปิ ตทฺทิคุณํ ตทฺทิคุณํ สมฺปตฺตึ ปสฺสนฺโต อนุปุพฺเพน ขุรจกฺกธรํ เอกํ อทฺทส. ตํ จกฺกํ ปทุมปุปฺผํ วิย อุปฏฺฐาสิ. โส ตํ อาห, ‘‘อมฺโภ, อิทํ ตยา ปิฬนฺธิตํ ปทุมํ มยฺหํ เทหี’’ติ. น อิทํ, สามิ, ปทุมํ, ขุรจกฺกํ เอตนฺติ. โส ‘‘วญฺเจสิ มํ ตฺวํ, กึ มยา ปทุมํ น ทิฏฺฐปุพฺพ’’นฺติ วตฺวา ‘‘ตฺวํ โลหิตจนฺทนํ วิลิมฺปิตฺวา ปิฬนฺธนํ ปทุมปุปฺผํ มยฺหํ น ทาตุกาโม’’ติ อาห. โส จินฺเตสิ ‘‘อยมฺปิ มยา กตสทิสํ กมฺมํ กตฺวา ตสฺส ผลํ อนุภวิตุกาโม’’ติ. อถ นํ ‘‘คณฺห, เร’’ติ วตฺวา ตสฺส มตฺถเก จกฺกํ ขิปิ. เตน วุตฺตํ –

မိခင်သည် ထရပ်ပြီးလျှင် 'ငါကဲ့သို့သော မိခင်အပေါ်၌ ဤကဲ့သို့သော ကံကို ပြု၍ သွားသော သင့်အား သွားရာအရပ်၌ ချမ်းသာလိမ့်မည်ဟု ဤသို့ အယူရှိနေသလော ချစ်သား' ဟု ပြောဆို၏။ ထိုသူသည် သင်္ဘောစီး၍ သွားစဉ် ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ သင်္ဘောသည် ရပ်တန့်သွား၏။ ထိုအခါ လူတို့က 'ဧကန် ဤသင်္ဘောပေါ်တွင် လူယုတ်မာ ပါလာပြီ၊ စာရေးတံ မဲချကြကုန်စို့' ဟု ပြောကြ၏။ မဲချသောအခါ မိတ္တဝိန္ဒကထံသို့သာ သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ကျရောက်လေ၏။ ထိုသူတို့သည် သူ့အား ဖောင်တစ်ခုကို ပေး၍ သမုဒ္ဒရာထဲသို့ ချပစ်လိုက်ကြကုန်၏။ သူသည် ကျွန်းတစ်ကျွန်းသို့ ရောက်ရှိသွားပြီး ပြိတ္တာမတို့နှင့်အတူ စည်းစိမ်ကို ခံစားရကာ ထိုပြိတ္တာမတို့က 'ရှေ့သို့ ရှေ့သို့ မသွားပါနှင့်' ဟု တားမြစ်သော်လည်း နှစ်ဆထက် နှစ်ဆသာလွန်သော စည်းစိမ်တို့ကို မြင်ရသဖြင့် အစဉ်အတိုင်း သွားရာ သင်တုန်းစက် (ဓားစက်) ကို ဦးခေါင်းပေါ်၌ ဆောင်ထားရသော သူတစ်ယောက်ကို မြင်လေ၏။ ထိုဓားစက်သည် သူ့အား ပဒုမ္မာကြာပန်းကဲ့သို့ ထင်မှတ်ရ၏။ သူသည် ထိုသူအား 'အချင်း၊ သင်ပန်ဆင်ထားသော ဤကြာပန်းကို ငါ့အား ပေးပါ' ဟု ပြော၏။ 'အရှင်၊ ဤအရာသည် ကြာပန်းမဟုတ်ပါ၊ သင်တုန်းစက် ဖြစ်ပါသည်' ဟု ပြော၏။ သူက 'သင်သည် ငါ့ကို လှည့်ပတ်နေ၏၊ ငါသည် ကြာပန်းကို တစ်ခါမျှ မမြင်ဘူးသည် မဟုတ်' ဟု ပြောဆိုကာ 'သင်သည် နံ့သာနီကို လိမ်းကျံပြီး ပန်ဆင်ထားသော ကြာပန်းကို ငါ့အား မပေးလို၍ ဖြစ်သည်' ဟု ဆို၏။ ထိုသူကလည်း 'ဤသူသည်လည်း ငါ ပြုခဲ့ဖူးသော ကံမျိုးကို ပြုခဲ့သဖြင့် ယင်း၏အကျိုးကို ခံစားလိုနေပြီ' ဟု တွေးတောကာ 'ဟယ်ချင်း၊ ယူပေတော့' ဟု ဆိုလျက် သူ၏ဦးခေါင်းပေါ်သို့ ဓားစက်ကို လွှဲပြောင်းချပေးလိုက်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏ -

---

‘‘จตุพฺภิ อฏฺฐชฺฌคมา, อฏฺฐาหิ ปิจ โสฬส;

โสฬสาหิ จ พาตฺตึส, อตฺริจฺฉํ จกฺกมาสโท;

อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ. (ชา. ๑.๑.๑๐๔;

๑.๕.๑๐๓);

'သူသည် (ပြိတ္တာမ) လေးဦးမှ ရှစ်ဦးသို့ ရောက်ရှိ၏၊ ရှစ်ဦးမှ တစ်ဆယ့်ခြောက်ဦးသို့၎င်း၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်ဦးမှ သုံးဆယ့်နှစ်ဦးသို့၎င်း ရောက်ရှိ၏။ လွန်ကဲသော အလိုဆန္ဒကြောင့် ဓားစက်သို့ ဆိုက်ရောက်ရ၏။ အလိုဆန္ဒ၏ နှိပ်စက်ခြင်းကို ခံရသော သူ၏ ဦးခေါင်းထက်၌ ဓားစက်သည် လည်ပတ်နေ၏' ဟု (ဟောတော်မူအပ်သတည်း)။

---

โสติ เคหสามิโก ภตฺตา. ปุริมนเยเนวาติ อนุฑหนสฺส ปจฺจยตาย. ตตฺริทํ วตฺถุ – กสฺสปพุทฺธกาเล โสตาปนฺนสฺส อุปาสกสฺส ภริยา อติจารํ จรติ. โส ตํ ปจฺจกฺขโต ทิสฺวา ‘‘กสฺมา เอวํ กโรสี’’ติ อาห. สา ‘‘สจาหํ เอวรูปํ กโรมิ, อยํ เม สุนโข วิลุปฺปมาโน [Pg.172] ขาทตู’’ติ วตฺวา กาลกตา กณฺณมุณฺฑกทเห เวมานิกเปตี หุตฺวา นิพฺพตฺตา ทิวา สมฺปตฺตึ อนุภวติ, รตฺตึ ทุกฺขํ. ตทา พาราณสิราชา มิควํ จรนฺโต อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อนุปุพฺเพน กณฺณมุณฺฑกทหํ สมฺปตฺโต ตาย สทฺธึ สมฺปตฺตึ อนุภวติ. สา ตํ วญฺเจตฺวา รตฺตึ ทุกฺขํ อนุภวติ. โส ญตฺวา ‘‘กตฺถ นุ โข คจฺฉตี’’ติ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต คนฺตฺวา อวิทูเร ฐิโต กณฺณมุณฺฑกทหโต นิกฺขมิตฺวา ตํ ‘‘ปฏปฏ’’นฺติ ขาทมานํ เอกํ สุนขํ ทิสฺวา อสินา ทฺวิธา ฉินฺทิ, ทฺเว อเหสุํ. ปุน ฉินฺเน จตฺตาโร, ปุน ฉินฺเน อฏฺฐ, ปุน ฉินฺเน โสฬส อเหสุํ. สา ‘‘กึ กโรสิ, สามี’’ติ อาห. โส ‘‘กึ อิท’’นฺติ อาห. สา ‘‘เอวํ อกตฺวา เขฬปิณฺฑํ ภูมิยํ นิฏฺฐุภิตฺวา ปาเทน ฆํสาหี’’ติ อาห. โส ตถา อกาสิ. สุนขา อนฺตรธายึสุ. มุฏฺฐิโยโค กิรายํ ตสฺส สุนขนฺตรธานสฺส, ยทิทํ เขฬปิณฺฑํ ภูมิยํ นิฏฺฐุภิตฺวา ปาเทน ฆํสนํ, ตํ ทิวสํ ตสฺสา กมฺมํ ขีณํ. ราชา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา คนฺตุํ อารทฺโธ. สา ‘‘มยฺหํ, สามิ, กมฺมํ ขีณํ, มา อคมาสี’’ติ อาห. ราชา อสฺสุตฺวาว คโต.

"သော" ဟူသည် အိမ်ရှင်လင်ယောက်ျားတည်း။ ရှေးနည်းအတိုင်းသာလျှင်ဟူသည် ပူလောင်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို၌ ဤဝတ္ထုကြောင်းလမ်း ရှိ၏ - ကဿပမြတ်စွာဘုရားလက်ထက်၌ သောတာပန်ဥပါသကာတစ်ဦး၏ ဇနီးသည် ကာမဂုဏ်၌ ကျူးလွန်ဖောက်ပြန်၏။ ထိုဥပါသကာသည် ထိုအဖြစ်ကို ကိုယ်တိုင်မျက်မြင် တွေ့ရှိသဖြင့် "ဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ပြုသနည်း" ဟု မေး၏။ သူမက "အကယ်၍ ကျွန်မသည် ဤသို့သော အမှုကို ပြုခဲ့ပါမူ ဤခွေးသည် ကျွန်မကို ကိုက်ခဲဖဲ့စားပါစေသတည်း" ဟု သစ္စာဆို၍ စုတေသောအခါ ကဏ္ဏမုဏ္ဍအိုင်၌ ဝေမာနိကပြိတ္တာမဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာပြီးလျှင် နေ့၌ စည်းစိမ်ခံစားကာ ညဉ့်၌ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ခံစားရ၏။ ထိုအခါ ဗာရာဏသီမင်းသည် သားလိုက်သွားရာမှ တောသို့ဝင်၍ အစဉ်အတိုင်း ကဏ္ဏမုဏ္ဍအိုင်သို့ ရောက်ရှိကာ ထိုပြိတ္တာမနှင့်အတူ စည်းစိမ်ကို ခံစား၏။ သူမသည် ထိုမင်းကို လှည့်ဖြား၍ ညဉ့်အခါ၌ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ခံစား၏။ ထိုမင်းသည် သိရှိသဖြင့် "ဘယ်အရပ်သို့ သွားသနည်း" ဟု နောက်ကွယ်မှ ထပ်ချပ်မကွာ လိုက်လံကြည့်ရှုရာ မနီးမဝေး၌ ရပ်လျက် ကဏ္ဏမုဏ္ဍအိုင်မှ ထွက်လာပြီးလျှင် ထိုပြိတ္တာမကို "ပဋပဋ" ဟူသော အသံမြည်အောင် ကိုက်ခဲစားသောက်နေသော ခွေးတစ်ကောင်ကို တွေ့မြင်သဖြင့် သန်လျက်ဖြင့် နှစ်ပိုင်းပိုင်း၍ ဖြတ်၏၊ နှစ်ကောင် ဖြစ်လာ၏။ တစ်ဖန်ဖြတ်ပြန်သော် လေးကောင်၊ တစ်ဖန်ဖြတ်သော် ရှစ်ကောင်၊ တစ်ဖန်ဖြတ်သော် တဆယ့်ခြောက်ကောင် ဖြစ်လာကုန်၏။ သူမသည် "အရှင်... အဘယ်သို့ ပြုသနည်း" ဟု ဆို၏။ ထိုမင်းက "ဤသည်ကား အဘယ်နည်း" ဟု ဆို၏။ သူမက "ဤသို့မပြုဘဲ တံတွေးခဲကို မြေပေါ်၌ ထွေးပြီးလျှင် ခြေဖြင့် နင်းနယ်ပွတ်တိုက်ပါ" ဟု ဆို၏။ ထိုမင်းသည် ထိုအတိုင်း ပြုလေ၏။ ခွေးတို့သည် ကွယ်ပျောက်ကုန်၏။ ထိုခွေးတို့ ကွယ်ပျောက်ခြင်းအတွက် "တံတွေးခဲကို မြေပေါ်၌ ထွေး၍ ခြေဖြင့် နင်းနယ်ပွတ်တိုက်ခြင်း" ဟူသော ဤအမှုသည်ကား လက်ဝှေ့နည်း အလေ့အကျင့်ကဲ့သို့ ဖြစ်သတတ်။ ထိုနေ့၌ ထိုပြိတ္တာမ၏ ကံသည် ကုန်ဆုံးလေပြီ။ မင်းသည် နောင်တတဖန် ပူပန်ခြင်းရှိသည်ဖြစ်၍ ပြန်ရန် အားထုတ်၏။ သူမက "အရှင်... ကျွန်မ၏ကံသည် ကုန်ပါပြီ၊ မသွားပါနှင့်ဦး" ဟု ဆိုသော်လည်း မင်းသည် မကြားချင်ယောင်ဆောင်ကာ သွားလေတော့၏။

---

ทกฺขิณาติ จตฺตาโร ปจฺจยา ทียมานา ทกฺขนฺติ เอเตหิ หิตสุขานีติ, ตํ ทกฺขิณํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย, ภิกฺขุสงฺโฆ.

"ဒက္ခိဏာ" ဟူသည် ပေးလှူအပ်သော ပစ္စည်းလေးပါးတို့တည်း။ ဤပစ္စည်းလေးပါးတို့ကြောင့် စီးပွားချမ်းသာတို့ကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်ကုန်၏၊ ထိုအလှူကို ခံယူထိုက်သောကြောင့် "ဒက္ခိဏေယျ" မည်၏၊ (ထိုဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည်) ဘိက္ခုသံဃာတော်တည်း။

---

ปฐมอคฺคิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမအဂ္ဂိသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๔-๕. ทุติยอคฺคิสุตฺตาทิวณฺณนา

၄-၅. ဒုတိယအဂ္ဂိသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๔๗-๔๘. จตุตฺเถ ยญฺญวาฏํ สมฺปาเทตฺวา มหายญฺญํ อุทฺทิสฺส สวิญฺญาณกานิ อวิญฺญาณกานิ จ ยญฺญูปกรณานิ สชฺชิตานีติ อาห ปาฬิยํ ‘‘มหายญฺโญ อุปกฺขโฏ’’ติ. ตํ อุปกรณํ เตสํ ตถาสชฺชนนฺติ อาห ‘‘อุปกฺขโฏติ ปจฺจุปฏฺฐิโต’’ติ. วจฺฉตรสตานีติ ยุวภาวปฺปตฺตานิ นาติพลววจฺฉสตานิ. เต ปน วจฺฉา เอว โหนฺติ, น ทมฺมา, พลีพทฺทา วา. อุรพฺภาติ ตรุณเมณฺฑกา วุจฺจนฺติ. อุปนีตานีติ ฐปนตฺถาย อุปนีตานิ. วิหึสฏฺเฐนาติ หึสนฏฺเฐน. อุปวายตูติ อุปคนฺตฺวา สรีรทรถํ นิพฺพาเปนฺโต สณฺหสีตลา วาโต วายตุ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ปญฺจเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

၄၇-၄၈. စတုတ္ထသုတ်၌ ယဇ်ဝိုင်းကို ပြုပြင်စီရင်၍ ယဇ်ပူဇော်ပွဲကြီးကို ရည်ညွှန်းလျက် သဝိညာဏက (အသက်ရှိသော) အသုံးအဆောင်နှင့် အဝိညာဏက (အသက်မဲ့သော) အသုံးအဆောင် ဖြစ်ကုန်သော ယဇ်ပူဇော်မှု အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းတို့ကို ပြင်ဆင်ထားအပ်ကုန်၏ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ ပါဠိတော်၌ "mahāyañño upakkhaṭo" (ယဇ်ပူဇော်ပွဲကြီးကို အဆင်သင့် ပြင်ဆင်အပ်ပြီ) ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုသူတို့သည် ထိုသို့သော ယဇ်ပူဇော်မှု အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းကို ထိုကဲ့သို့ ပြင်ဆင်ထားခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ "upakkhaṭoti paccupaṭṭhito" (အဆင်သင့် ပြင်ဆင်အပ်ပြီဟူသည် ထင်ရှားရှိအပ်ပြီ) ဟု ဖွင့်ဆိုတော်မူ၏။ "vacchatarasatāni" (နွားလားငယ် အရာမက) ဟူသည် အရွယ်ရောက်စဖြစ်ကုန်သော၊ အလွန်အမင်း အားမသန်သေးကုန်သော နွားလားငယ် ရာပေါင်းများစွာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနွားတို့သည် နွားငယ်သက်သက်သာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ယဉ်ပါးအောင် လေ့ကျင့်ထားသော နွားများ သို့မဟုတ် နွားလားကြီးများ မဟုတ်ကုန်။ "urabbhā" (သိုးငယ်များ) ဟူသည် ငယ်ရွယ်သော သိုးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "upanītāni" (ရှေ့သို့ ဆောင်ယူအပ်ကုန်၏) ဟူသည် ချည်နှောင်ထားရန် စိုက်ထူထားသော တိုင်တို့၌ ထားရှိခြင်းငှာ ဆောင်ယူအပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "vihiṃsaṭṭhenā" ဟူသည် ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်ခြင်း အနက်ကြောင့်တည်း။ "upavāyatu" (တိုက်ခတ်ပါစေ) ဟူသည် ဆိုက်ရောက်လာပြီးလျှင် ကိုယ်၏ပူပန်ခြင်းကို ငြိမ်းအေးစေတတ်သော၊ နူးညံ့အေးမြသော လေသည် တိုက်ခတ်ပါစေသတည်းဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားသည် အလွယ်တကူ သိသာအပ်သည်သာတည်း။ ပဉ္စမသုတ်၌ ထူးခြားစွာ ဖွင့်ဆိုဖွယ် မရှိပြီ။

---

ทุติยอคฺคิสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒုတိယအဂ္ဂိသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။

---

๖. ทุติยสญฺญาสุตฺตวณฺณนา

၆. ဒုတိယသညာသုတ်အဖွင့်

---

๔๙. ฉฏฺเฐ [Pg.173] นฺหารุวิเลขนนฺติ จมฺมํ ลิขนฺตานํ จมฺมํ ลิขิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ. ‘‘เอโสหมสฺมี’’ติอาทินา อหํกรณํ อหงฺกาโร. ‘‘เอตํ มมา’’ติ มมํกรณํ มมงฺกาโร. เตนาห ‘‘อหงฺการทิฏฺฐิโต’’ติอาทิ. ติสฺโส วิธาติ เสยฺยสทิสหีนวเสน ตโย มานา. ‘‘เอกวิเธน รูปสงฺคโห’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๕๘๔) โกฏฺฐาโส ‘‘วิธา’’ติ วุตฺโต. ‘‘กถํวิธํ สีลวนฺตํ วทนฺติ, กถํวิธํ ปญฺญวนฺตํ วทนฺตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๙๕) ปกาโร. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, วิธา. กตมา ติสฺโส? เสยฺโยหมสฺมีติ วิธา’’ติ (วิภ. ๙๒๐) เอตฺถ มาโน ‘‘วิธา’’ติ วุตฺโต. อิธาปิ มาโนว อธิปฺเปโต. มาโน หิ วิทหนโต หีนาทิวเสน ติวิธา. เตนากาเรน ทหนโต อุปทหนโต ‘‘วิธา’’ติ วุจฺจติ.

၄၉. ဆဋ္ဌသုတ်၌ "nhāruvilekhanaṃ" (အကြောခြစ်ခြင်း) ဟူသည် သားရေနယ်သူတို့ သားရေကို ခြစ်၍ စွန့်ပစ်အပ်သော သားရေအမှုန့်တို့တည်း။ "ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ငါဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် ငါဟု စွဲလမ်းပြုလုပ်ခြင်းသည် "အဟင်္ကာရ" မည်၏။ "ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာ ဖြစ်၏" ဟု ငါ့ဥစ္စာဟု စွဲလမ်းပြုလုပ်ခြင်းသည် "မမင်္ကာရ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "ahaṅkāradiṭṭhito" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "tisso vidhā" (ဝိဓာသုံးပါး) ဟူသည် မြတ်၏၊ တူ၏၊ ယုတ်၏ ဟူသော အစွမ်းဖြင့် ထောင်လွှာမှု (မာန) သုံးပါးတို့တည်း။ "ekavidhena rūpasaṅgaho" (တစ်ပါးအပြားအားဖြင့် ရုပ်ကို သိမ်းဆည်းခြင်း) စသည်တို့၌ အဖို့အစုကို "ဝိဓာ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadanti" (အဘယ်ကဲ့သို့ သဘောရှိသော သီလရှိသူကို ပြောဆိုကုန်သနည်း၊ အဘယ်ကဲ့သို့ သဘောရှိသော ပညာရှိသူကို ပြောဆိုကုန်သနည်း) စသည်တို့၌ အပြားကို "ဝိဓာ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ရဟန်းတို့၊ ဤဝိဓာတို့သည် သုံးပါးတို့တည်း။ အဘယ်သုံးပါးတို့နည်းဟူမူ- ငါသည် မြတ်၏ဟု ထောင်လွှာမှု ဝိဓာ..." စသည်၌ မာနကို "ဝိဓာ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသုတ်၌လည်း မာနကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ မာနသည် စီမံတတ်သောကြောင့် ယုတ်ညံ့ခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးအပြား ရှိ၏။ ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ဆောင်ရွက်ခြင်း၊ ကပ်၍ဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ကြောင့် "ဝိဓာ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

---

ทุติยสญฺญาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒုတိယသညာသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๗-๘. เมถุนสุตฺตาทิวณฺณนา

၇-၈. မေထုနသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๕๐-๕๑. สตฺตเม อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. เอกจฺโจติ เอโก. สมโณ วา พฺราหฺมโณ วาติ ปพฺพชฺชามตฺเตน สมโณ วา, ชาติมตฺเตน พฺราหฺมโณ วา. ทฺวยํทฺวยสมาปตฺตินฺติ ทฺวีหิ ทฺวีหิ สมาปชฺชิตพฺพํ, เมถุนนฺติ อตฺโถ. น เหว โข สมาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. อุจฺฉาทนํ อุพฺพฏฺฏนํ. สมฺพาหนํ ปริมทฺทนํ. สาทิยตีติ อธิวาเสติ. ตทสฺสาเทตีติ อุจฺฉาทนาทึ อภิรมติ. นิกาเมตีติ อิจฺฉติ. วิตฺตินฺติ ตุฏฺฐึ. อิทมฺปิ โขติ เอตฺถ อิทนฺติ ยถาวุตฺตํ สาทิยนาทึ ขณฺฑาทิภาววเสน เอกํ กตฺวา วุตฺตํ. ปิ-สทฺโท วกฺขมานํ อุปาทาย สมุจฺจยตฺโถ, โข-สทฺโท อวธารณตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยเทตํ พฺรหฺมจาริปฏิญฺญสฺส อสติปิ ทฺวยํทฺวยสมาปตฺติยํ มาตุคามสฺส อุจฺฉาทนนหาปนสมฺพาหนสาทิยนาทิ. อิทมฺปิ เอกํเสน ตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส ขณฺฑาทิภาวาปาทนโต ขณฺฑมฺปิ ฉิทฺทมฺปิ สพลมฺปิ กมฺมาสมฺปีติ. เอวํ ปน ขณฺฑาทิภาวาปตฺติยา โส อปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรติ, น ปริสุทฺธํ, สํยุตฺโต เมถุนสํโยเคน, น [Pg.174] วิสํยุตฺโต. ตโต จสฺส น ชาติอาทีหิ ปริมุตฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อยํ วุจฺจตี’’ติอาทิมาห.

၅၀-၅၁. သတ္တမသုတ်၌ "idha" (ဤ၌) ဟူသည် ဤလောက၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ekacco" (အချို့သောသူ) ဟူသည် တစ်ဦးတစ်ယောက်သောသူ။ "samaṇo vā brāhmaṇo vā" (သမဏသော်လည်းကောင်း၊ ဗြာဟ္မဏသော်လည်းကောင်း) ဟူသည် ရဟန်းအဖြစ်မျှဖြင့် သမဏဖြစ်သူသော်လည်းကောင်း၊ ဇာတ်မျှဖြင့် ဗြာဟ္မဏဖြစ်သူသော်လည်းကောင်း။ "dvayaṃdvayasamāpatti" (နှစ်ဦးနှစ်ဦးတို့၏ ပေါင်းသင်းခြင်း) ဟူသည် နှစ်ဦးနှစ်ဦးတို့ ပေါင်းသင်းအပ်သော မေထုန်အမှုဟု အနက်ရရှိသည်။ "na heva kho samāpajjati" ဟူသော စကားနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိ၏။ "ucchādana" (နံ့သာရည်ဖြင့် လိမ်းကျံခြင်း) ဟူသည် ပွတ်သပ်ခြင်းတည်း။ "sambāhana" (ဆုပ်နယ်ခြင်း) ဟူသည် နှိပ်နယ်ဆုပ်နယ်ခြင်းတည်း။ "sādiyati" (သာယာ၏) ဟူသည် ခွင့်ပြုလက်ခံ၏။ "tadassādeti" (ထိုအမှုကို သာယာနှစ်သက်၏) ဟူသည် ထိုနံ့သာလိမ်းကျံခြင်း စသည်တို့၌ မွေ့လျော်၏။ "nikāmeti" (တောင့်တ၏) ဟူသည် အလိုရှိ၏။ "vitti" (နှစ်သက်ရွှင်လန်းခြင်း) ဟူသည် ဝမ်းမြောက်ခြင်းတည်း။ "idampi kho" (ဤသည်လည်း) ဟူသော ဤပုဒ်၌ "idaṃ" (ဤ) ဟူသည် ဖော်ပြပါ သာယာခြင်း စသည်တို့ကို သီလပျက်စီးခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ခုတည်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ "pi" သဒ္ဒါသည် နောင်၌ ဟောလတ္တံ့သော အနက်ကို စုပေါင်းပြသခြင်းအနက် ရှိ၏၊ "kho" သဒ္ဒါသည် သတ်မှတ်ပိုင်းခြားခြင်းအနက် ရှိ၏။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်ကား - မြတ်သောကျင့်ဝတ် (ဗြဟ္မစရိယ) ကို ဆောက်တည်ထားသူအား နှစ်ဦးနှစ်ဖက် ပေါင်းသင်းဆက်ဆံမှု (မေထုန်ကျင့်မှု) မရှိသော်လည်း၊ မိန်းမ၏ ပွတ်သပ်လိမ်းကျံခြင်း၊ ရေချိုးပေးခြင်း၊ ဆုပ်နယ်ပေးခြင်းတို့ကို သာယာခြင်း စသည်သည် ရှိ၏။ ဤသည်လည်း ဧကန်မလွဲ ထိုမြတ်သောကျင့်ဝတ်ကို ပျက်စီးစေခြင်း စသည်ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် (မြတ်သောကျင့်ဝတ်၏) ပျက်စီးခြင်းလည်းကောင်း၊ အပေါက်ရှိခြင်းလည်းကောင်း၊ အဆန်းအပြားရှိခြင်းလည်းကောင်း၊ ပြောက်ကျားခြင်းလည်းကောင်း ဖြစ်ရ၏။ ဤသို့သီလပျက်စီးခြင်း စသည်သို့ ရောက်ရှိခြင်းကြောင့် ထိုသူသည် မစင်ကြယ်သော မြတ်သောကျင့်ဝတ်ကို ကျင့်သုံးသည်မည်၏၊ စင်ကြယ်စွာ မကျင့်သုံးပေ။ မေထုန်၏ ဆက်စပ်မှုနှင့် ယှဉ်စပ်သည်ဖြစ်၍ မလွတ်မြောက်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုသူအား ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း စသည်တို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်း မရှိသည်ကို ပြသခြင်းငှာ "ayaṃ vuccati" (ဤသူကို ခေါ်ဆိုအပ်၏) စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။

---

สญฺชคฺฆตีติ กิเลสวเสน มหาหสิตํ หสติ. สํกีฬตีติ กายสํสคฺควเสน กีฬติ. สํเกลายตีติ สพฺพโส มาตุคามํ เกลายนฺโต วิหรติ. จกฺขุนาติ อตฺตโน จกฺขุนา. จกฺขุนฺติ มาตุคามสฺส จกฺขุํ. อุปนิชฺฌายตีติ อุเปจฺจ นิชฺฌายติ โอโลเกติ. ติโรกุฏฺฏนฺติ กุฏฺฏสฺส ปรโต. ตถา ติโรปาการํ, ‘‘มตฺติกามยา ภิตฺติ กุฏฺฏํ, อิฏฺฐกามยา ปากาโร’’ติ วทนฺติ. ยา กาจิ วา ภิตฺติ โปริสกา ทิยฑฺฒรตนปฺปมาณา กุฏฺฏํ, ตโต อธิโก ปากาโร. อสฺสาติ พฺรหฺมจาริปฏิญฺญสฺส. ปุพฺเพติ วตสมาทานโต ปุพฺเพ. กามคุเณหีติ กามโกฏฺฐาเสหิ. สมปฺปิตนฺติ สุฏฺฐุ อปฺปิตํ สหิตํ. สมงฺคิภูตนฺติ สมนฺนาคตํ. ปริจารยมานนฺติ กีฬนฺตํ, อุปฏฺฐหิยมานํ วา. ปณิธายาติ ปตฺเถตฺวา. สีเลนาติอาทีสุ ยมนิยมาทิสมาทานวเสน สีลํ, อวีติกฺกมวเสน วตํ. อุภยมฺปิ วา สีลํ, ทุกฺกรจริยวเสน ปวตฺติตํ วตํ. ตํตํอกิจฺจสมฺมตโต วา นิวตฺติลกฺขณํ สีลํ, ตํตํสมาทานวโต เวสโภชนกิจฺจกรณาทิวิเสสปฺปฏิปตฺติ วตํ. สพฺพถาปิ ทุกฺกรจริยา ตโป. เมถุนา วิรติ พฺรหฺมจริยนฺติ เอวมฺเปตฺถ ปาฬิวณฺณนา เวทิตพฺพา. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว.

"Sañjagghatī" ဟူသည် ကိလေသာအစွမ်းဖြင့် အလွန်အမင်း ရယ်မောခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Saṃkīḷatī" ဟူသည် ကိုယ်ချင်းထိတွေ့မှုဖြင့် ကစားမြူးထူးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Saṃkelāyatī" ဟူသည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် မာတုဂါမအား တပ်မက်မြတ်နိုးလျက် နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Cakkhunā" ဟူသည် မိမိ၏ မျက်စိဖြင့်။ "Cakkhuṃ" ဟူသည် မာတုဂါမ၏ မျက်စိကို။ "Upanijjhāyatī" ဟူသည် ချဉ်းကပ်၍ စူးစူးစိုက်စိုက် ကြည့်ရှုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Tirokuṭṭaṃ" ဟူသည် နံရံ၏ အခြားမဲ့၌။ ထို့အတူ "Tiropākāraṃ" (တံတိုင်း၏ အခြားမဲ့၌) ဟူသည်လည်း ဖြစ်၏။ "မြေဖြင့် ပြုလုပ်သော အကာအရံကို နံရံ (kuṭṭa)၊ အုတ်ဖြင့် ပြုလုပ်သော အကာအရံကို တံတိုင်း (pākāra)" ဟု ဆိုကြသည်။ တစ်ဖန် လူတစ်ရပ် တစ်တောင်ခွဲခန့်ရှိသော မည်သည့် အကာအရံကိုမဆို နံရံ (kuṭṭa) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုထက် မြင့်သော အကာအရံကိုမူ တံတိုင်း (pākāra) ဟု ဆိုအပ်၏။ "Assa" ဟူသည် မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သုံးပါမည်ဟု ဝန်ခံကတ္တိပြုထားသောသူအား။ "Pubbe" ဟူသည် အကျင့်သီလကို ဆောက်တည်ခြင်း မပြုမီက။ "Kāmaguṇehi" ဟူသည် ကာမဂုဏ်အစုတို့ဖြင့်။ "Samappitaṃ" ဟူသည် ကောင်းစွာ အပ်နှင်းအပ်သော၊ ကောင်းစွာ ယှဉ်စပ်အပ်သော။ "Samaṅgibhūtaṃ" ဟူသည် ပြည့်စုံလျက်ရှိသော။ "Paricārayamānaṃ" ဟူသည် ကစားပျော်ပါးလျက် ရှိသော၊ သို့မဟုတ် အလုပ်အကျွေး ပြုခံနေရသော။ "Paṇidhāya" ဟူသည် ဆုတောင်းပတ္ထနာပြု၍။ "Sīlena" စသော စကားရပ်၌ ယမ နิယမ စသည်တို့ကို ဆောက်တည်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် စောင့်ထိန်းခြင်းသည် သီလ (sīla) မည်၏၊ လွန်ကျူးမှုမရှိခြင်း အစွမ်းဖြင့် စောင့်ထိန်းခြင်းသည် အကျင့် (vata) မည်၏။ သို့မဟုတ် နှစ်မျိုးလုံးပင် သီလဖြစ်၏၊ ခဲယဉ်းသော အကျင့်အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျင့်သည် အကျင့် (vata) ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် မပြုအပ်သော ကိစ္စဟု သတ်မှတ်ထားသော အမှုတို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း သဘောသည် သီလဖြစ်၏၊ ဆောက်တည်ထားသော သီလရှိသူ၏ ထူးခြားသော အဝတ်အစား၊ အစားအစာ၊ ကိစ္စဆောင်ရွက်မှု အထူးတို့သည် အကျင့် (vata) ဖြစ်၏။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ခဲယဉ်းသောအကျင့်သည် ခြိုးခြံသောအကျင့် (tapo) ဖြစ်၏။ မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် မြတ်သောအကျင့် (brahmacariya) ဖြစ်၏ဟူ၍ ဤသို့ ဤသုတ်၌ ပါဠိတော်၏ ဖွင့်ဆိုချက်ကို သိအပ်၏။ အဋ္ဌမသုတ်သည် ထင်ရှားလွယ်ကူလှပေသည်။

---

เมถุนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မေထုနသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๙. ทานมหปฺผลสุตฺตวณฺณนา

၉. ဒါနမဟပ္ဖလသုတ်အဖွင့်

---

๕๒. นวเม ‘‘สาหุ ทาน’’นฺติ ทานํ เทตีติ ‘‘ทานํ นาม สาธุ สุนฺทร’’นฺติ ทานํ เทตีติ อตฺโถ. ทานญฺหิ ทตฺวา ตํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ปาโมชฺชปีติโสมนสฺสาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, โลภโทสอิสฺสามจฺเฉราทโย วิทูรีภวนฺติ. อิทานิ ทานํ อนุกูลธมฺมปริพฺรูหเนน ปจฺจนีกธมฺมวิทูรีกรเณน จ ภาวนาจิตฺตสฺส อุปโสภนาย จ ปริกฺขาราย จ โหตีติ ‘‘อลงฺการภูตญฺเจว ปริวารภูตญฺจ เทตี’’ติ วุตฺตํ. ฌานานาคามี นาม โหติ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา [Pg.175] พฺรหฺมโลกูปปนฺนานํ อริยานํ เหฏฺฐา อนุปฺปชฺชนโต. อิมํ เปจฺจ ปริภุญฺชิสฺสามีติ สาเปกฺขสฺส ทานํ ปรโลกผลาสาย สาติสยาย จ ปุพฺพาจารวเสน อุปฺปชฺชมานาย อนุภวตฺตา ตณฺหุตฺตรํ นาม โหตีติ อาห ‘‘ปฐมํ ตณฺหุตฺตริยทาน’’นฺติ. ทานํ นาม พุทฺธาทีหิ ปสตฺถนฺติ ครุํ จิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา ทาตพฺพตฺตา ‘‘ทุติยํ จิตฺตีการทาน’’นฺติ วุตฺตํ. ปุพฺพเกหิ ปิตุปิตามเหหิ ทินฺนปุพฺพํ กตปุพฺพํ ชหาเปตุํ นาม นานุจฺฉวิกนฺติ อตฺตภาวสภาควเสน หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา ทาตพฺพโต ‘‘ตติยํ หิโรตฺตปฺปทาน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อหํ ปจามิ, น อิเม ปจนฺติ, นารหามิ ปจนฺโต อปจนฺตานํ ทานํ อทาตุ’’นฺติ เอวํสญฺญี หุตฺวา เทนฺโต นิรวเสสํ กตฺวา เทตีติ อาห ‘‘จตุตฺถํ นิรวเสสทาน’’นฺติ. ‘‘ยถา เตสํ ปุพฺพกานํ อิสีนํ ตานิ มหายญฺญกานิ อเหสุํ, เอวํ เม อยํ ทานปริโภโค ภวิสฺสตี’’ติ เอวํสญฺญิโน ทานํ ทกฺขิณํ อรเหสุ ทาตพฺพโต ‘‘ปญฺจมํ ทกฺขิเณยฺยทาน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อิมํ เม ทานํ ททโต จิตฺตํ ปสีทตี’’ติอาทินา ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา เทนฺตสฺส ทานํ โสมนสฺสพาหุลฺลปฺปตฺติยา โสมนสฺสุปจารํ นาม โหตีติ อาห ‘‘ฉฏฺฐํ โสมนสฺสุปวิจารทาน’’นฺติ วุตฺตํ.

၅၂. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ "Sāhu dānaṃ" ဟူသည် အလှူကို ပေးလှူ၏ဟူသည် "အလှူပေးလှူခြင်းသည် ကောင်းမြတ်လှပေ၏" ဟူ၍ အလှူပေးလှူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အလှူကို ပေးလှူပြီးနောက် ထိုအလှူကို ပြန်လည်ဆင်ခြင်သူအား ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ အားရရွှင်လန်းခြင်း၊ သောမနဿ ဖြစ်ခြင်း စသည်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ လောဘ၊ ဒေါသ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆေရ စသည်တို့သည် ကင်းဝေးကုန်၏။ ယခုအခါ၌မူ အလှူသည် အနုကူလတရား (သမာဓိ) ကို ပွားများစေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပစ္စနိကတရား (နီဝရဏ) တို့ကို ဖယ်ရှားစေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဘာဝနာစိတ်ကို တန်ဆာဆင်ခြင်းနှင့် ခြံရံခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်၏ဟူ၍ "တန်ဆာလည်းဖြစ်သော၊ အခြံအရံလည်းဖြစ်သော အလှူကို ပေးလှူ၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဈာန်အနာဂါမ်မည်သည် ဈာန်ကို ရရှိစေပြီး ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော အရိယာတို့သည် အောက်ဘုံတို့သို့ ပြန်လည်မကျရောက်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ "ဤအလှူကို နောင်ဘဝ၌ သုံးဆောင်ခံစားရအံ့" ဟု ငဲ့ကွက်သောစိတ်ရှိသူ၏ အလှူသည် နောင်တမလွန်ဘဝ၏ အကျိုးရလဒ်ကို အလွန်အမင်း မျှော်လင့်ကာ ရှေးရှေးက အကျင့်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာသောအလှူဖြစ်သောကြောင့် တဏှာလွှမ်းမိုးသော အလှူဖြစ်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ "ပထမအလှူသည် တဏှာဦးစီးသော အလှူ" ဟု ဆိုသည်။ အလှူဟူသည် ဘုရားအစရှိသော အရိယာမြတ်တို့ ချီးမွမ်းအပ်သော အရာဖြစ်သည်ဟု ရိုသေလေးမြတ်ခြင်းကို ရှေးရှုကာ ပေးလှူအပ်သောကြောင့် "ဒုတိယအလှူသည် ရိုသေမှုဦးစီးသော အလှူ" ဟု ဆိုသည်။ ရှေးဦးဖြစ်ကုန်သော မိဘ၊ ဘိုးဘွားတို့ ပေးလှူဖူးသော၊ ပြုဖူးသော ပတ်သက်မှုကို စွန့်ပယ်ခြင်းသည် မလျောက်ပတ်ဟု မိမိ၏ အမျိုးအနွယ် အခြေအနေကို ထောက်ဆလျက် ဟီရိသြတ္တပ္ပကို ရှေးရှုတည်စေကာ ပေးလှူအပ်သောကြောင့် "တေတိယအလှူသည် ဟီရိသြတ္တပ္ပဦးစီးသော အလှူ" ဟု ဆိုသည်။ "ငါသည် ချက်ပြုတ်၏၊ ဤသူတို့ကား မချက်ပြုတ်ကြကုန်၊ ချက်ပြုတ်လျက်ရှိသော ငါသည် မချက်ပြုတ်သောသူတို့အား အလှူမပေးဘဲ နေခြင်းငှာ မသင့်လျော်ပါ" ဟု ဤသို့ နှလုံးသွင်းလျက် ပေးလှူသောသူသည် အကြွင်းမဲ့ ပေးလှူတတ်သောကြောင့် "စတုတ္ထအလှူသည် အကြွင်းမဲ့ပေးလှူသော အလှူ" ဟု ဆိုသည်။ "ထိုရှေးဦး ရသေ့တို့အား ထိုသို့သော ယဇ်ကြီးများ ရှိခဲ့သကဲ့သို့ ငါ၏ ဤအလှူသည်လည်း ထိုသို့သော အသုံးအဆောင် ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ပေးလှူသောသူ၏ အလှူသည် ပူဇော်ထိုက်သော အရိယာမြတ်တို့အား ပေးလှူအပ်သောကြောင့် "ပဉ္စမအလှူသည် အလှူခံထိုက်သောသူတို့အား ပေးလှူသော အလှူ" ဟု ဆိုသည်။ "ဤအလှူကို ပေးလှူသော ငါ၏စိတ်သည် ကြည်လင်၏" စသည်ဖြင့် ဝမ်းမြောက်ရွှင်လန်းမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေလျက် ပေးလှူသောသူ၏ အလှူသည် သောမနဿများစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် "သောမနဿအခြံအရံရှိသော အလှူ" မည်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဆဋ္ဌမအလှူသည် သောမနဿအလှူ" ဟု ဆိုသည်။

---

ทานมหปฺผลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒါနမဟပ္ဖလသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๑๐. นนฺทมาตาสุตฺตวณฺณนา

၁၀. နန္ဒမာတာသုတ်အဖွင့်

---

๕๓. ทสเม ‘‘วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา…เป… นิกฺขมี’’ติ องฺคุตฺตรภาณกานํ มเตเนตํ วุตฺตํ. มชฺฌิมภาณกา ปน วทนฺติ ‘‘ภควา อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย เชตวนโต ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต จาริกํ นิกฺขมิ. เตเนว จ อกาเล นิกฺขนฺตตฺตา โกสลราชาทโย วาเรตุํ อารภึสุ. ปวาเรตฺวา หิ จรณํ พุทฺธาจิณฺณ’’นฺติ. ปุณฺณาย สมฺมาปฏิปตฺตึ ปจฺจาสีสนฺโต ภควา ‘‘มม นิวตฺตนปจฺจยา ตฺวํ กึ กริสฺสสี’’ติ อาห. ปุณฺณาปิ…เป… ปพฺพชีติ เอตฺถ เสฏฺฐิ ‘‘ปุณฺณาย ภควา นิวตฺติโต’’ติ สุตฺวา ตํ ภุชิสฺสํ กตฺวา ธีตุฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ปพฺพชิ, ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิ. อถสฺสา สตฺถา อารทฺธวิปสฺสกภาวํ ญตฺวา อิมํ โอภาสคาถํ วิสฺสชฺเชสิ –

၅၃. တစ်ဆယ်မြောက်သုတ်၌ "vutthavasso pavāretvā...pe... nikkhamī" (ဝါကျွတ်၍ ဖိတ်ကြားပြီးလျှင်...ပ... ဒေသစာရီ ကြွတော်မူ၏) ဟူသည် အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်ကို ရွတ်ဖတ်ပူဇော်ကြကုန်သော အင်္ဂုတ္တရဘာဏကတို့၏ အလိုအားဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ မဇ္ဈိမဘာဏကတို့ကမူ "မြတ်စွာဘုရားသည် ဝါကပ်လှူရန် နီးကပ်သောအခါ၌ ဇေတဝန်ကျောင်းတော်မှ ရဟန်းသံဃာအပေါင်း ခြံရံလျက် ဒေသစာရီ ကြွတော်မူ၏။ ထိုသို့ အချိန်မဟုတ်ဘဲ ကြွတော်မူသောကြောင့် ကောသလမင်း အစရှိသည်တို့သည် တားမြစ်ခြင်းကို ပြုကြကုန်၏။ ဝါကျွတ်၍ ဖိတ်ကြားပြီးမှ ဒေသစာရီ ကြွခြင်းသည်သာ ဘုရားရှင်တို့၏ အလေ့အထ ဖြစ်သည်" ဟု ဆိုကြသည်။ ပုဏ္ဏာ၏ မှန်ကန်သော ကျင့်ဝတ်ကို မျှော်လင့်တော်မူလျက် မြတ်စွာဘုရားသည် "ငါဘုရား ပြန်လည်လှည့်ပတ်ခြင်း အကြောင်းကြောင့် သင်သည် အဘယ်သို့ ပြုလုပ်အံ့နည်း" ဟု မေးတော်မူ၏။ "ပုဏ္ဏာသည်လည်း...ပ... သာသနာ့ဘောင်သို့ ဝင်လေ၏" ဟူသော စကားရပ်၌ သူဌေးသည် "ပုဏ္ဏာကြောင့် မြတ်စွာဘုရား ပြန်လည်လှည့်ပတ်တော်မူပြီ" ဟု ကြားသိရသဖြင့် သူမအား ကျွန်အဖြစ်မှ လွတ်စေလျက် သမီးရာထူး၌ ထားရှိလေ၏။ သူမသည် သာသနာ့ဘောင်သို့ ဝင်ခွင့်တောင်း၍ ရဟန်းပြုလေ၏၊ ရဟန်းပြုပြီးနောက် ဝိပဿနာတရားကို စတင်အားထုတ်လေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် သူမ၏ အားထုတ်စပြုသော ဝိပဿနာရှိသော အဖြစ်ကို သိတော်မူ၍ ဤရောင်ခြည်လွှတ်ရာ ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏ -

---

‘‘ปุณฺเณ [Pg.176] ปูรสฺสุ สทฺธมฺมํ, จนฺโท ปนฺนรโส ยถา;

ปริปุณฺณาย ปญฺญาย, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสสี’’ติ. (เถรีคา. ๓);

"ပုဏ္ဏာ၊ တစ်ဆယ့်ငါးရက်မြောက် လပြည့်ဝန်းကဲ့သို့ သူတော်ကောင်းတရားဖြင့် ပြည့်စုံပါစေလော့။ ပြည့်စုံသော ပညာဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်ပါလိမ့်မည်"။

---

สา คาถาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปตฺวา อภิญฺญาตา สาวิกา อโหสิ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

သူမသည် ဂါထာ၏အဆုံး၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိ၍ ထင်ရှားကျော်စောသော သာဝိကာမကြီး ဖြစ်လာလေသည်။ ဤသုတ်၌ ကျန်ရှိသော စကားရပ်တို့သည် အလွယ်တကူ သိသာထင်ရှားလှပေသည်။

---

นนฺทมาตาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

နန္ဒမာတာသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

มหายญฺญวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မဟာယာညဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ပထမပဏ္ဏာသက ပြီးဆုံးပြီ။

---

๖. อพฺยากตวคฺโค

၆. အဗျာကတဝဂ်

---

๑-๒. อพฺยากตสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၂. အဗျာကတသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๕๔-๕๕. ฉฏฺฐวคฺคสฺส ปฐมํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ทุติเย อตีเต อตฺตภาเว นิพฺพตฺตกํ กมฺมนฺติ ‘‘ปุริมกมฺมภวสฺมึ โมโห อวิชฺชา, อายูหนา สงฺขารา, นิกนฺติ ตณฺหา, อุปคมนํ อุปาทานํ, เจตนา ภโว’’ติ เอวมาคตํ สปริกฺขารํ ปญฺจวิธํ กมฺมวฏฺฏมาห. เอตรหิ เม อตฺตภาโว น สิยาติ วิญฺญาณนามรูปสฬายตนผสฺสเวทนาสหิตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ ปญฺจวิธํ วิปากวฏฺฏมาห. ยํ อตฺถิกนฺติ ยํ ปรมตฺถโต วิชฺชมานกํ. เตนาห ‘‘ภูต’’นฺติ. ตญฺหิ ปจฺจยนิพฺพตฺตตาย ‘‘ภูต’’นฺติ วุจฺจติ. ตํ ปชหามีติ ตปฺปฏิพทฺธจฺฉนฺทราคปฺปหาเนน ตโต เอว อายตึ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนวเสน ปชหามิ ปริจฺจชามิ. หริตนฺตนฺติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๐๓) หริตเมว. อนฺต-สทฺเทน ปทวฑฺฒนํ กตํ ยถา ‘‘วนนฺตํ สุตฺตนฺต’’นฺติ, อลฺลติณาทีนิ อาคมฺม นิพฺพายตีติ อตฺโถ. ปถนฺตนฺติ มหามคฺคํ. เสลนฺตนฺติ ปพฺพตํ. อุทกนฺตนฺติ อุทกํ. รมณียํ วา ภูมิภาคนฺติ ติณคุมฺพาทิรหิตํ วิวิตฺตํ อพฺโภกาสภูมิภาคํ. อนาหาราติ อปจฺจยา นิรุปาทานา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

၅၄-၅၅. ဆဋ္ဌဝဂ်၏ ပထမသုတ်သည် ကောင်းစွာ သိလွယ်သည်သာတည်း။ ဒုတိယသုတ်၌ အတိတ်ဘဝ၌ ဖြစ်စေတတ်သော ကံကို 'ရှေးကမ္မဘဝ၌ တွေဝေမှုသည် အဝိဇ္ဇာ၊ စီရင်အားထုတ်မှုသည် သင်္ခါရ၊ လိုလားနှစ်သက်မှုသည် တဏှာ၊ စွဲလမ်းဆည်းကပ်မှုသည် ဥပါဒါန်၊ စေတနာသည် ဘဝ' ဟု ဤသို့လာသော အခြံအရံနှင့်တကွဖြစ်သော ငါးပါးသောအပြားရှိသော ကမ္မဝဋ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ယခုအခါ ငါ၏ အတ္တဘောသည် မဖြစ်ရာ' ဟု ဆိုအပ်သော ဝိညာဉ်၊ နာမ်ရုပ်၊ သဠာယတန၊ ဖဿ၊ ဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော ပစ္စုပ္ပန် ငါးပါးသောအပြားရှိသော ဝိပါကဝဋ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ရှိသောအရာ (အတ္ထိကံ)' ဟူသည် ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော တရားတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဘူတံ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုတရားသည် အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် 'ဘူတ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'ထိုတရားကို ငါပယ်၏' ဟူသည် ထိုတရား၌ စပ်ယှဉ်သော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်းဖြင့်၊ ထိုမှပင် နောင်အခါ မဖြစ်ခြင်းသဘောသို့ ရောက်စေခြင်းအားဖြင့် ပယ်၏၊ စွန့်လွှတ်၏။ 'ဟရိတန္တံ' ဟူသည် စိမ်းစိုသော မြက်ပင်စသည်သာ ဖြစ်၏။ 'အန္တ' သဒ္ဒါဖြင့် ပုဒ်ကို ပွားစေခြင်းကို ပြုအပ်၏၊ 'ဝနန္တံ၊ သုတ္တန္တံ' ဟု ဆိုသကဲ့သို့တည်း။ စိမ်းစိုသောမြက် စသည်တို့ကို အမှီပြု၍ ငြိမ်းအေးသွားတတ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ပထန္တံ' ဟူသည် ခရီးလမ်းမကြီး။ 'သေလန္တံ' ဟူသည် တောင်။ 'ဥဒကန္တံ' ဟူသည် ရေ။ 'သာယာသော မြေအပြင်' ဟူသည် မြက်ချုံ စသည်တို့ ကင်းဝေး၍ ဆိတ်ငြိမ်သော လွင်တီးခေါင် မြေအပြင်။ 'အနာဟာရာ' ဟူသည် အထောက်အပံ့ အကြောင်းမရှိကုန်သော၊ ဥပါဒါန်မရှိကုန်သော။ ဤ၌ ကျန်သောစကားသည် အနက်ထင်ရှားသည်သာတည်း။

---

อพฺยากตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အဗျာကတသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

---

๓. ติสฺสพฺรหฺมาสุตฺตวณฺณนา

၃. တိဿဗြဟ္မာသုတ် အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ

---

๕๖. ตติเย [Pg.177] วิวิตฺตานิ ตาทิสานิ ปน ปริยนฺตานิ อติทูรานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘อนฺติมปริยนฺติมานี’’ติ. อนฺเต ภวานิ อนฺติมานิ, อนฺติมานิเยว ปริยนฺติมานิ. อุภเยนปิ อติทูรตํ ทสฺเสติ. สมนฺนาหาเร ฐปยมาโนติ อินฺทฺริยํ สมากาเรน วตฺเตนฺโต อินฺทฺริยสมตํ ปฏิปาเทนฺโต นาม โหติ. วิปสฺสนาจิตฺตสมฺปยุตฺโต สมาธิ, สติปิ สงฺขารนิมิตฺตาวิรเห นิจฺจนิมิตฺตาทิวิรหโต ‘‘อนิมิตฺโต’’ติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘อนิมิตฺตนฺติ พลววิปสฺสนาสมาธิ’’นฺติ.

၅၆. တတိယသုတ်၌ ဆိတ်ငြိမ်ကုန်သော ထိုသို့သော အပိုင်းအခြားရှိသော အရပ်ဒေသတို့သည် အလွန်ဝေးကွာကုန်၏ဟု ပြလို၍ 'အန္တိမပရိယန္တိမာနိ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အဆုံး၌ ဖြစ်ကုန်သည်တို့သည် 'အန္တိမ' မည်ကုန်၏၊ အန္တိမတို့သည်သာလျှင် 'ပရိယန္တိမ' မည်ကုန်၏။ ထိုနှစ်ပါးသော စကားတို့ဖြင့် အလွန်ဝေးကွာသည်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြတော်မူ၏။ 'နှလုံးသွင်းခြင်း၌ တည်စေလျက်' ဟူသည် ဣန္ဒြေကို ညီညွတ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်စေလျက် ဣန္ဒြေညီမျှမှုကို ဖြစ်စေသည် မည်၏။ ဝိပဿနာစိတ်နှင့် ယှဉ်သော သမာဓိသည် သင်္ခါရနိမိတ်မှ ကင်းခြင်း မရှိသော်လည်း နိစ္စနိမိတ် စသည်တို့မှ ကင်းခြင်းကြောင့် 'အနိမိတ္တ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏ဟု ပြလို၍ 'အနိမိတ္တံ ဟူသည် အားရှိသော ဝိပဿနာသမာဓိတည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

---

ติสฺสพฺรหฺมาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

တိဿဗြဟ္မာသုတ် အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

---

๔-๗. สีหเสนาปติสุตฺตาทิวณฺณนา

၄-၇. သီဟသေနာပတိသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ

---

๕๗-๖๐. จตุตฺเถ กุจฺฉิโต อริโย กทริโย. ถทฺธมจฺฉริยสทิสํ หิ กุจฺฉิตํ สพฺพนิหีนํ นตฺถิ สพฺพกุสลานํ อาทิภูตสฺส นิเสธนโต. เสสเมตฺถ ปญฺจมาทีนิ จ อุตฺตานตฺถาเนว.

၅၇-၆၀. စတုတ္ထသုတ်၌ အရိယသူတော်ကောင်းတို့ စက်ဆုပ်အပ်သောသူသည် 'ကဒရိယ' (ဝန်တိုသူ) မည်၏။ ပြင်းထန်သော ဝန်တိုခြင်းနှင့် တူသောကြောင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်၍၊ ကုသိုလ်အားလုံး၏ အစဦးဖြစ်သော (ဒါန) ကို တားမြစ်တတ်သောကြောင့် ထိုဝန်တိုခြင်းထက် သာလွန်၍ အလုံးစုံ ယုတ်ညံ့သောတရား မရှိချေ။ ဤ၌ ကျန်သောစကားသည်လည်းကောင်း၊ ငါးခုမြောက် အစရှိသော သုတ်တို့သည်လည်းကောင်း အနက်ထင်ရှားကုန်သည်သာတည်း။

---

สีหเสนาปติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သီဟသေနာပတိသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

---

๘. ปจลายมานสุตฺตวณฺณนา

၈. ပစလာယမာနသုတ် အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ

---

๖๑. อฏฺฐเม อาโลกสญฺญํ มนสิ กเรยฺยาสีติ ทิวา วา รตฺตึ วา สูริยปชฺโชตจนฺทมณิอาทีนํ อาโลกํ ‘‘อาโลโก’’ติ มนสิ กเรยฺยาสิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สูริยจนฺทาโลกาทึ ทิวา รตฺติญฺจ อุปลทฺธํ ยถาลทฺธวเสเนว มนสิ กเรยฺยาสิ, จิตฺเต ฐเปยฺยาสิ. ยถา เต สุภาวิตาโลกกสิณสฺส วิย กสิณาโลโก ยทิจฺฉกํ ยาวทิจฺฉกญฺจ โส อาโลโก รตฺติยํ อุปติฏฺฐติ, เยน ตตฺถ ทิวาสญฺญํ ฐเปยฺยาสิ, ทิวา วิย วิคตถินมิทฺโธว ภเวยฺยาสีติ. เตนาห ‘‘ยถา ทิวา ตถา รตฺติ’’นฺติ. อิติ วิวเฏน เจตสาติ เอวํ อปิหิเตน จิตฺเตน ถินมิทฺธปิธาเนน อปิหิตตฺตา. อปริโยนทฺเธนาติ สมนฺตโต อโนนทฺเธน อสญฺฉาทิเตน. สโหภาสนฺติ สญาโณภาสํ. ถินมิทฺธวิโนทนอาโลโกปิ วา โหตุ กสิณาโลโกปิ [Pg.178] วา ปริกมฺมาโลโกปิ วา, อุปกฺกิเลสาโลโก วิย สพฺโพยํ อาโลโก ญาณสมุฏฺฐาโนวาติ. เยสํ อกรเณ ปุคฺคโล มหาชานิโย โหติ, ตานิ อวสฺสํ กาตพฺพานิ. ยานิ อกาตุมฺปิ วฏฺฏนฺติ, สติ สมวาเย กาตพฺพโต ตานิ กรณียานีติ อาห ‘‘อิตรานิ กรณียานี’’ติ. อถ วา กตฺตพฺพานิ กมฺมานิ กรณํ อรหนฺตีติ กรณียานิ. อิตรานิ กิจฺจานีติปิ วทนฺติ.

၆၁. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'အလင်းသညာကို နှလုံးသွင်းရာ၏' ဟူသည် နေ့၌ဖြစ်စေ၊ ည၌ဖြစ်စေ နေမင်း၊ ဆီမီး၊ လမင်း၊ ပတ္တမြား စသည်တို့၏ အလင်းရောင်ကို 'အလင်းရောင်' ဟု နှလုံးသွင်းရာ၏။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ— နေ့၌လည်းကောင်း၊ ည၌လည်းကောင်း ရရှိအပ်သော နေ၊ လတို့၏ အလင်းရောင်စသည်ကို ရရှိသမျှသော အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် နှလုံးသွင်းရာ၏၊ စိတ်၌ တည်စေရာ၏။ ကောင်းစွာ ပွားများအပ်ပြီးသော အလင်းကသိုဏ်းရှိသူအား ကသိုဏ်းအလင်းရောင်သည် ထင်ရှားသကဲ့သို့ သင်၏စိတ်၌ ထိုအလင်းရောင်သည် ညဉ့်အခါ၌လည်း မိမိအလိုရှိသရွေ့ အလိုရှိသမျှ တည်ရှိပေလိမ့်မည်။ ထိုအလင်းရောင်ဖြင့် ထိုညဉ့်အခါ၌ နေ့ဟူသော သညာကို တည်စေနိုင်ရာ၏။ နေ့အခါကဲ့သို့ပင် ငိုက်မြည်းခြင်း (ထိနမိဒ္ဓ) ကင်းပြတ်သူ ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် 'နေ့၌ ဖြစ်သကဲ့သို့ ည၌လည်း ထို့အတူ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဤသို့ ပွင့်လင်းသော စိတ်ဖြင့်' ဟူသည် ဤသို့ ထိနမိဒ္ဓတည်းဟူသော ဖုံးလွှမ်းမှုဖြင့် ပိတ်ဆို့ခြင်း မရှိသော စိတ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'အပရိယောနဒ္ဓေန' ဟူသည် ပတ်ဝန်းကျင် အလုံးစုံမှ မဖုံးလွှမ်းအပ်၊ မဖုံးအုပ်အပ်သော။ 'သဟောဘာသံ' ဟူသည် ဉာဏ်၏ အလင်းရောင်နှင့် တကွဖြစ်ခြင်းတည်း။ ထိနမိဒ္ဓကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော အလင်းရောင်ဖြစ်စေ၊ ကသိုဏ်းအလင်းရောင်ဖြစ်စေ၊ ပရိကမ္မအလင်းရောင်ဖြစ်စေ၊ ဥပက္ကိလေသအလင်းရောင်ကဲ့သို့ ဤအလင်းရောင်အားလုံးသည် ဉာဏ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်သာတည်း။ အကြင်အမှုတို့ကို မပြုလုပ်ပါက ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကြီးစွာသော ဆုံးရှုံးမှု ဖြစ်ရအံ့၊ ထိုအမှုတို့ကို မလွဲမသွေ ပြုလုပ်အပ်ကုန်၏။ အကြင်အမှုတို့ကို မပြုလုပ်ဘဲ နေသော်လည်း သင့်လျော်သော်လည်း အကြောင်းအင်္ဂါ စုံညီသောအခါ ပြုလုပ်အပ်သောကြောင့် ထိုအမှုတို့ကို ပြုအပ်သောအမှုတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြလို၍ 'ကြွင်းသော ပြုဖွယ်ကိစ္စ (ဣတရာနိ ကရဏီယာနိ)' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် ပြုအပ်သော အမှုတို့သည် ပြုခြင်းငှာ ထိုက်တန်သောကြောင့် 'ကရဏီယ' မည်ကုန်၏။ ထိုအမှုတို့ကို 'ကြွင်းသော ကိစ္စများ' ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။

---

อาทินยปฺปวตฺตา วิคฺคาหิกกถาติ ‘‘น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสิ, อหํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานามิ, กึ ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานิสฺสสิ, มิจฺฉาปฏิปนฺโน ตฺวมสิ, อหมสฺมิ สมฺมาปฏิปนฺโน, สหิตํ เม, อสหิตํ เต, ปุเรวจนียํ ปจฺฉา อวจ, ปจฺฉาวจนียํ ปุเร อวจ, อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ, อาโรปิโต เต วาโท, นิคฺคหิโต ตฺวมสิ. จร วาทปฺปโมกฺขาย, นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสี’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๘; ม. นิ. ๓.๔๑) เอวํปวตฺตา กถา. ตตฺถ สหิตํ เมติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๘) มยฺหํ วจนํ สหิตํ สิลิฏฺฐํ, อตฺถยุตฺตํ การณยุตฺตนฺติ อตฺโถ. สหิตนฺติ วา ปุพฺพาปราวิรุทฺธํ. อสหิตํ เตติ ตุยฺหํ วจนํ อสหิตํ อสิลิฏฺฐํ. อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตนฺติ ยํ ตุยฺหํ ทีฆรตฺตาจิณฺณวเสน สุปฺปคุณํ, ตํ มยฺหํ เอกวจเนเนว วิปราวตฺตํ ปริวตฺติตฺวา ฐิตํ, น กิญฺจิ ชานาสีติ อตฺโถ. อาโรปิโต เต วาโทติ มยา ตว วาเท โทโส อาโรปิโต. จร วาทปฺปโมกฺขายาติ โทสโมจนตฺถํ จร วิจร, ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา สิกฺขาติ อตฺโถ. นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ อถ สยํ ปโหสิ, อิทานิ เอว นิพฺเพเฐหีติ อตฺโถ.

အစရှိသော နည်းဖြင့် ဖြစ်သော ငြင်းခုံဆွေးနွေးသော စကား (ဝိဂ္ဂါဟိကကထာ) ဟူသည်— 'သင်သည် ဤဓမ္မဝိနယကို မသိ၊ ငါသည် ဤဓမ္မဝိနယကို သိ၏။ သင်သည် ဤဓမ္မဝိနယကို အဘယ်မှာ သိနိုင်အံ့နည်း၊ သင်သည် မှားယွင်းစွာ ကျင့်သောသူ ဖြစ်၏၊ ငါသည် မှန်ကန်စွာ ကျင့်သောသူ ဖြစ်၏။ ငါ၏စကားသည် အကျိုးနှင့်စပ်ယှဉ်၏၊ သင်၏စကားသည် အကျိုးနှင့်မစပ်ယှဉ်။ ရှေးဦးစွာ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို နောက်မှ ပြောဆိုဘိ၏၊ နောက်မှ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို ရှေးဦးစွာ ပြောဆိုဘိ၏။ သင်၏ ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး လေ့လာထားအပ်သော အယူဝါဒသည် ပျက်စီးသွားချေပြီ။ သင့်အား ဝါဒတင်လိုက်ပြီ၊ သင်သည် ရှုံးနိမ့်သွားပြီ။ မိမိဝါဒ အပြစ်မှ လွတ်မြောက်ခြင်းငှာ လှည့်လည်၍ ရှာဖွေလော့၊ သို့မဟုတ် အကယ်၍ စွမ်းနိုင်ပါက ယခုပင် ဖြေရှင်းလော့' ဟု ဤသို့ ဖြစ်သော စကားတည်း။ ထိုစကား၌ 'ငါ၏စကားသည် အကျိုးနှင့်စပ်ယှဉ်၏ (သဟိတံ မေ)' ဟူသည် ငါ၏စကားသည် စပ်ယှဉ်စေ့စပ်၏၊ အနက်နှင့် ပြည့်စုံ၏၊ အကြောင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် 'သဟိတံ' ဟူသည် ရှေ့စကား နောက်စကား မဆန့်ကျင်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'သင်၏စကားသည် အကျိုးနှင့်မစပ်ယှဉ် (အသဟိတံ တေ)' ဟူသည် သင်၏စကားသည် မစပ်ယှဉ် မစေ့စပ်။ 'သင်၏ လေ့လာအပ်သော အယူဝါဒသည် ပျက်စီးသွားချေပြီ (အဓိစိဏ္ဏံ တေ ဝိပရာဝတ္တံ)' ဟူသည် သင်၏ ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး လေ့လာထားခြင်းကြောင့် အလွန်ကျွမ်းကျင်လှသော ဝါဒသည် ငါ၏ စကားတစ်ခွန်းတည်းဖြင့် ပျက်စီး၍ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သွားပြီ၊ သင်သည် တစ်စုံတစ်ခုမျှ မသိတော့ချေဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'သင့်အား ဝါဒတင်လိုက်ပြီ (အာရောပိတော တေ ဝါဒေါ)' ဟူသည် ငါသည် သင်၏ ဝါဒ၌ အပြစ်ကို တင်လိုက်ပြီ။ 'မိမိဝါဒ အပြစ်မှ လွတ်မြောက်ခြင်းငှာ လှည့်လည်လော့ (စရ ဝါဒပ္ပမောက္ခာယ)' ဟူသည် ဝါဒ၏ အပြစ်မှ လွတ်မြောက်ရန် လှည့်လည်ပါ၊ ထိုထိုအရပ်သို့ သွား၍ သင်ယူလော့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အကယ်၍ စွမ်းနိုင်ပါက ဖြေရှင်းလော့ (နိဗ္ဗေဌေဟိ ဝါ သစေ ပဟောသိ)' ဟူသည် အကယ်၍ သင်ကိုယ်တိုင် စွမ်းနိုင်ပါက ယခုပင် ဖြေရှင်းလော့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

---

ตณฺหา สพฺพโส ขียนฺติ เอตฺถาติ ตณฺหาสงฺขโย, ตสฺมึ. ตณฺหาสงฺขเยติ จ อิทํ วิสเย ภุมฺมนฺติ อาห ‘‘ตํ อารมฺมณํ กตฺวา’’ติ. วิมุตฺตจิตฺตตายาติ สพฺพสํกิเลเสหิ วิปฺปยุตฺตจิตฺตตาย. อปรภาเค ปฏิปทา นาม อริยสจฺจาภิสมโย. สา สาสนจาริโคจรา ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพโตติ อาห ‘‘ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ สํขิตฺเตน เทเสถาติ ปุจฺฉตี’’ติ. อกุปฺปธมฺมตาย ขยวยสงฺขาตํ อนฺตํ อตีตาติ อจฺจนฺตา, โส เอว อปริหายนสภาวตฺตา อจฺจนฺตา นิฏฺฐา อสฺสาติ อจฺจนฺตนิฏฺฐา. เตนาห ‘‘เอกนฺตนิฏฺโฐ สตตนิฏฺโฐติ อตฺโถ’’ติ. น หิ ปฏิวิทฺธสฺส [Pg.179] โลกุตฺตรธมฺมสฺส ทสฺสนฺนํ กุปฺปนฺนํ นาม อตฺถิ. อจฺจนฺตเมว จตูหิ โยเคหิ เขโม เอตสฺส อตฺถีติ อจฺจนฺตโยคกฺเขมี. มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส วุสิตตฺตา ตสฺส จ อปริหายนสภาวตฺตา อจฺจนฺตํ พฺรหฺมจารีติ อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี. เตนาห ‘‘นิจฺจพฺรหฺมจารีติ อตฺโถ’’ติ. ปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยปริยปริโยสานํ วฏฺฏทุกฺขปริโยสานญฺจ.

တဏှာသည် အလုံးစုံကုန်ရာဖြစ်သောကြောင့် တဏှာသင်္ခယ (တဏှာကုန်ရာ နိဗ္ဗာန်) မည်၏၊ ထိုတဏှာကုန်ရာ နိဗ္ဗာန်၌။ ‘တဏှာသံခယေ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် အာရုံဟူသော ဝိသယ၌ ဖြစ်သော ဘုမ္မဝိဘတ် ဖြစ်သောကြောင့် “ထိုနိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဝိမုတ္တစိတ္တတာယ’ ဟူသည် အလုံးစုံသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုတို့မှ ကင်းလွတ်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍။ နောက်အဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်ဝတ် (ပဋိပဒါ) မည်သည် အရိယသစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (အရိယသစ္စာဘိသမယ) ဖြစ်၏။ ထိုကျင့်ဝတ်သည် သာသနာတော်၌ ကျင့်ဆည်းကပ်သူတို့၏ ကျက်စားရာဖြစ်ပြီး ကိုယ်တိုင်သိအပ်သောကြောင့် “ရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်သော ပဋိပဒါကို အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူပါဟု မေးမြန်းခြင်းဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မပျက်စီးနိုင်သော သဘောရှိသဖြင့် ကုန်ခြင်းပျက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အဆုံးကို လွန်မြောက်သောကြောင့် ‘အစ္စန္တ’ မည်၏၊ ထိုအစ္စန္တသည်ပင် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းမရှိသော သဘောရှိသောကြောင့် စင်စစ်ပြီးဆုံးခြင်း (နိဋ္ဌာ) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အစ္စန္တနိဋ္ဌ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် “စင်စစ်ပြီးဆုံးခြင်း၊ အမြဲပြီးဆုံးခြင်းဟု အနက်ရ၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်ပြီးသော လောကုတ္တရာတရားကို ဖူးမြင်ခြင်းသည် ပျက်စီးတုန်လှုပ်ခြင်း မည်သည် မရှိသည်သာတည်း။ စင်စစ်ဧကန်သာလျှင် ယောဂလေးပါးတို့မှ ဘေးကင်းခြင်းသည် ထိုသူအား ရှိ၏ဟူ၍ ‘အစ္စန္တယောဂက္ခေမီ’ မည်၏။ မဂ်ဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်သုံးပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဗြဟ္မစရိယ၏ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းမရှိသော သဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း စင်စစ်မြတ်သော အကျင့်ရှိသူဟူ၍ ‘အစ္စန္တဗြဟ္မစာရီ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် “အမြဲမြတ်သောအကျင့်ရှိသူဟု အနက်ရ၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ပရိယောသာနံ’ ဟူသည် မဂ်ဗြဟ္မစရိယ၏ အဆုံးသို့ ရောက်ခြင်းနှင့် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးသို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

---

ปญฺจกฺขนฺธาติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. สกฺกายสพฺพญฺหิ สนฺธาย อิธ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา’’ติ วุตฺตํ วิปสฺสนาวิสยสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ตสฺมา อายตนธาตุโยปิ ตคฺคติกา เอว ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ภควา ‘‘นาลํ อภินิเวสายา’’ติ. น ยุตฺตา อภินิเวสาย ‘‘เอตํ มม, เอโส เม อตฺตา’’ติ อชฺโฌสานาย. ‘‘อลเมว นิพฺพินฺทิตุํ อลํ วิรชฺชิตุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๗๒; สํ. นิ. ๒.๑๒๔, ๑๒๘, ๑๓๔, ๑๔๓) วิย อลํ-สทฺโท ยุตฺตตฺโถปิ โหตีติ อาห ‘‘น ยุตฺตา’’ติ. สมฺปชฺชนฺตีติ ภวนฺติ. ยทิปิ ‘‘ตติยา จตุตฺถี’’ติ อิทํ วิสุทฺธิทฺวยํ อภิญฺญาปญฺญา, ตสฺส ปน สปจฺจยนามรูปทสฺสนภาวโต สติ จ ปจฺจยปริคฺคเห สปจฺจยตฺตา อนิจฺจนฺติ, นามรูปสฺส อนิจฺจตาย ทุกฺขํ, ทุกฺขญฺจ อนตฺตาติ อตฺถโต ลกฺขณตฺตยํ สุปากฏเมว โหตีติ อาห ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ญาตปริญฺญาย อภิชานาตี’’ติ. ตเถว ตีรณปริญฺญายาติ อิมินา อนิจฺจาทิภาเวน นาลํ อภินิเวสายาติ นามรูปสฺส อุปสํหรติ, น อภิญฺญาปญฺญานํ สมฺภารธมฺมานํ. ปุริมาย หิ อตฺถโต อาปนฺนํ ลกฺขณตฺตยํ คณฺหาติ สลกฺขณสลฺลกฺขณปรตฺตา ตสฺสา. ทุติยาย สรูปโต ตสฺสา ลกฺขณตฺตยาโรปนวเสน สมฺมสนภาวโต. เอกจิตฺตกฺขณิกตาย อภินิปาตมตฺตตาย จ อปฺปมตฺตกมฺปิ. รูปปริคฺคหสฺส โอฬาริกภาวโต อรูปปริคฺคหํ ทสฺเสติ. ทสฺเสนฺโต จ เวทนาย อาสนฺนภาวโต, วิเสสโต สุขสาราคิตาย, ภวสฺสาทคธิตมานสตาย จ เถรสฺส เวทนาวเสน นิพฺพตฺเตตฺวา ทสฺเสติ.

‘ပဉ္စက္ခန္ဓာ’ ဟူသည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးတို့တည်း။ ဝိပဿနာ၏ အာရုံကို ရည်ရွယ်လိုသောကြောင့် သက္ကာယအားလုံးကို ရည်ညွှန်း၍ ဤနေရာ၌ “ခပ်သိမ်းသောတရားတို့” ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် အာယတနနှင့် ဓာတ်တို့သည်လည်း ထိုသဘောရှိသည်ဟူ၍သာ ရှုမြင်အပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “စွဲလမ်းခြင်းငှာ မထိုက်တန်” ဟု ဟောတော်မူ၏။ “ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာဖြစ်၏၊ ဤအရာသည် ငါ၏အတ္တဖြစ်၏” ဟု သုံးသပ်စွဲလမ်းခြင်းငှာ မသင့်လျော်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ငြီးငွေ့ခြင်းငှာ ထိုက်တန်သည်သာတည်း၊ တပ်မက်မှု ကင်းခြင်းငှာ ထိုက်တန်သည်သာတည်း” စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ‘အလံ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ‘သင့်လျော်ခြင်း၊ ထိုက်တန်ခြင်း’ အနက်၌လည်း ဖြစ်သောကြောင့် “မသင့်လျော်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘သမ္ပဇ္ဇန္တိ’ ဟူသည် ‘ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အကယ်၍ “တတိယနှင့် စတုတ္ထ” ဟု ဆိုအပ်သော ဤဝိသုဒ္ဓိနှစ်ပါးသည် ထူးသောဉာဏ် (အဘိညာပညာ) ဖြစ်သော်လည်း၊ ထိုဉာဏ်အား အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော နာမ်ရုပ်ကို မြင်ခြင်းသဘောရှိသဖြင့် အကြောင်းကို သိမ်းဆည်းမိသောအခါ အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သောကြောင့် အနိစ္စဖြစ်ကြောင်း၊ နာမ်ရုပ်၏ အနိစ္စဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဒုက္ခဖြစ်ကြောင်း၊ ဒုက္ခဖြစ်ခြင်းကြောင့် အနတ္တဖြစ်ကြောင်း အနက်အားဖြင့် လက္ခဏာရေးသုံးပါးသည် အလွန်ထင်ရှားသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် “အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟူ၍ ဉာတပရိညာဖြင့် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိ၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့အတူပင် တီရဏပရိညာဖြင့် ဤအနိစ္စစသည်၏ အစွမ်းဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းငှာ မထိုက်တန်ဟု နာမ်ရုပ်ကိုသာ စုပေါင်းပြ၏၊ အဘိညာပညာတို့၏ အခြံအရံဖြစ်သော တရားတို့ကို ပြသည်မဟုတ်။ ပထမ (ပရိညာ) ဖြင့် အနက်အားဖြင့် ရောက်ရှိလာသော လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို ယူ၏၊ ထိုပထမပရိညာသည် မိမိ၏ သီးခြားလက္ခဏာကို ကောင်းစွာမှတ်သားခြင်း၌ ရှေးရှုသောကြောင့်တည်း။ ဒုတိယ (ပရိညာ) ဖြင့် ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အားဖြင့် လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို တင်သွင်းဆင်ခြင်ခြင်း သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။ စိတ်တစ်ခဏမျှသာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကျရောက်ရုံမျှသာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အနည်းငယ်မျှလည်း ဖြစ်၏။ ရုပ်ကို သိမ်းဆည်းခြင်း၏ ကြမ်းတမ်းသော သဘောရှိသောကြောင့် နာမ် (အရုပ်) ကို သိမ်းဆည်းခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ ထိုသို့ ပြတော်မူသည်ရှိသော် ဝေဒနာ၏ နီးကပ်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် သုခဝေဒနာ၌ သာယာတပ်မက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘဝ၏ အရသာ၌ ငြိကပ်သော စိတ်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မထေရ်အား ဝေဒနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေ၍ ပြတော်မူ၏။

---

ขยวิราโคติ ขยสงฺขาโต วิราโค สงฺขารานํ ปลุชฺชนา. ยํ อาคมฺม สพฺพโส สงฺขาเรหิ วิรชฺชนา โหติ, ตํ นิพฺพานํ อจฺจนฺตวิราโค. นิโรธานุปสฺสิมฺหิปีติ นิโรธานุปสฺสิปเทปิ. เอเสว นโยติ อติทิสิตฺวา ตํ [Pg.180] เอกเทเสน วิวรนฺโต ‘‘นิโรโธปิ หิ…เป… ทุวิโธเยวา’’ติ อาห. ขนฺธานํ ปริจฺจชนํ ตปฺปฏิพทฺธกิเลสปฺปหานวเสนาติ เยนากาเรน วิปสฺสนา กิเลเส ปชหติ, เตนากาเรน ตํนิมิตฺตกฺขนฺเธ จ ปชหตีติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ อาห ‘‘สา หิ…เป… โวสฺสชฺชตี’’ติ. อารมฺมณโตติ กิจฺจสาธนวเสน อารมฺมณกรณโต. เอวญฺหิ มคฺคโต อญฺเญสํ นิพฺพานารมฺมณานํ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺคาภาโว สิทฺโธว โหติ. ปริจฺจชเนน ปกฺขนฺทเนน จาติ ทฺวีหิปิ วา การเณหิ. โสติ มคฺโค. สพฺเพสํ ขนฺธานํ โวสฺสชฺชนํ ตปฺปฏิพทฺธสํกิเลสปฺปหาเนน ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺมา วา วิปสฺสนาจิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ มคฺคสมฺปยุตฺตจิตฺตํ สนฺธายาห. มคฺโค จ สมุจฺเฉทวเสน กิเลเส ขนฺเธ จ ปริจฺจชติ, ตสฺมา ยถากฺกมํ วิปสฺสนามคฺคานญฺจ วเสน ปกฺขนฺทนปริจฺจาคโวสฺสคฺคาปิ เวทิตพฺพา. ตทุภยสมงฺคีติ วิปสฺสนาสมงฺคี มคฺคสมงฺคี จ. ‘‘อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทิวจนโต (ปฏิ. ม. ๑.๕๒) หิ ยถา วิปสฺสนาย กิเลสานํ ปริจฺจาคปฺปฏินิสฺสคฺโค ลพฺภติ, เอวํ อายตึ เตหิ กิเลเสหิ อุปฺปาเทตพฺพกฺขนฺธานมฺปิ ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค วตฺตพฺโพ. ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค ปน มคฺเค ลพฺภมานาย เอกนฺตการณภูตาย วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาย วเสน เวทิตพฺโพ. มคฺเค ปน ตทุภยมฺปิ ญายาคตเมว นิปฺปริยายโตว ลพฺภมานตฺตา. เตนาห ‘‘ตทุภยสมงฺคีปุคฺคโล’’ติอาทิ. ปุจฺฉนฺตสฺส อชฺฌาสยวเสน ‘‘น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยตี’’ติ เอตฺถ กามุปาทานวเสน อุปาทิยนํ ปฏิกฺขิปตีติ อาห ‘‘ตณฺหาวเสน น อุปาทิยตี’’ติ. ตณฺหาวเสน วา อสติ อุปาทิยเน ทิฏฺฐิวเสน อุปาทิยนํ อนวกาสเมวาติ ‘‘ตณฺหาวเสน’’อิจฺเจว วุตฺตํ. น ปรามสตีติ นาทิยติ. ทิฏฺฐิปรามาสวเสน วา ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา น ปรามสติ. สํขิตฺเตเนว กเถสีติ ตสฺส อชฺฌาสยวเสน ปปญฺจํ อกตฺวา กเถสิ.

‘ခယဝိရာဂေါ’ ဟူသည် ကုန်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကင်းပြတ်ခြင်း ဖြစ်သော သင်္ခါရတရားတို့၏ ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏။ အကြင်တရားကို စွဲမှီ၍ အလုံးစုံသော သင်္ခါရတရားတို့မှ ကင်းပြတ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုနိဗ္ဗာန်သည် အစ္စန္တဝိရာဂ (စင်စစ်ကင်းပြတ်ခြင်း) မည်၏။ ‘နိရောဓာနုပဿီမှိပိ’ ဟူသည် နိရောဓာနုပဿီပုဒ်၌လည်း ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူပင် ဖြစ်သည်ဟု ညွှန်ပြ၍ ထိုတရားကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဖွင့်ပြလျက် “နိရောဓသည်လည်း...ပ... နှစ်ပါးသာလျှင် ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ကိလေသာပယ်စွန့်ခြင်းဖြင့် ခန္ဓာတို့ကို စွန့်လွှတ်ခြင်း’ ဟူသည် ဝိပဿနာဉာဏ်သည် အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ပယ်၏၊ ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုကိလေသာကြောင့်ဖြစ်သော ခန္ဓာတို့ကိုလည်း ပယ်၏ဟု ပြောဆိုထိုက်သောကြောင့် “ထိုဝိပဿနာဉာဏ်သည်...ပ... စွန့်လွှတ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့်’ ဟူသည် ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် အာရုံပြုခြင်းကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် မဂ်မှတစ်ပါး အခြားသော နိဗ္ဗာန်အာရုံသို့ သက်ဝင်စွန့်လွှတ်ခြင်း မရှိသည်သာ ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားပေ၏။ စွန့်လွှတ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သက်ဝင်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဟူသော အကြောင်းနှစ်ပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်စေ။ ထိုတရားသည် မဂ်တည်း။ ခန္ဓာအားလုံးကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကို ထိုခန္ဓာနှင့်စပ်သော ကိလေသာညစ်ညူးမှုတို့ကို ပယ်ခြင်းဖြင့် ရှုမြင်အပ်၏။ သို့မဟုတ် အကြင်ကြောင့် ဝိပဿနာစိတ်သည် သက်ဝင်၏ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် မဂ်နှင့်ယှဉ်သောစိတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ မဂ်သည်လည်း သမုစ္ဆေဒအစွမ်းဖြင့် ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခန္ဓာတို့ကိုလည်းကောင်း စွန့်၏၊ ထို့ကြောင့် အစဉ်အတိုင်း ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် မဂ်ဉာဏ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သက်ဝင်ခြင်း၊ စွန့်လွှတ်ခြင်းဟူသော ဝေါဿဂ္ဂကို သိအပ်၏။ ‘တဒုဘယသမင်္ဂီ’ ဟူသည် ဝိပဿနာနှင့် ပြည့်စုံသူနှင့် မဂ်နှင့် ပြည့်စုံသူ နှစ်ပါးလုံးကို ဆိုသည်။ “အနိစ္စာနုပဿနာဖြင့် နိစ္စသညာကို ပယ်၏” စသော ဝစနအရ ဝိပဿနာဖြင့် ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်ခြင်း (ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂ) ကို ရရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ နောင်အခါ ထိုကိလေသာတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့သော ခန္ဓာတို့ကိုလည်း စွန့်လွှတ်ခြင်းကို ပြောဆိုထိုက်၏။ သက်ဝင်စွန့်လွှတ်ခြင်း (ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂ) ကိုမူကား မဂ်၌ ရရှိအပ်သော စင်စစ်ဧကန် အကြောင်းဖြစ်သော ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ မဂ်၌မူကား ထိုနှစ်ပါးလုံးသည် သင့်လျော်သောအားဖြင့် ရအပ်သည်သာ ဖြစ်ပြီး ပရိယာယ်မရှိဘဲ ရရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “ထိုနှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသောပုဂ္ဂိုလ်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ မေးမြန်းသူ၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားဖြင့် “လောက၌ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မစွဲလမ်း” ဟု ဆိုရာ၌ ကာမုပါဒါန်၏ အစွမ်းဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းကို မြစ်ပယ်သောကြောင့် “တဏှာ၏ အစွမ်းဖြင့် မစွဲလမ်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တဏှာ၏အစွမ်းဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း မရှိသောအခါ ဒိဋ္ဌိ၏အစွမ်းဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းသည် အခွင့်မရှိတော့သဖြင့် “တဏှာ၏အစွမ်းဖြင့်” ဟူ၍သာ မိန့်တော်မူ၏။ ‘န ပရာမသတိ’ ဟူသည် မယူ၊ သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌိဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းအားဖြင့် “မြဲ၏” စသည်ဖြင့် မသုံးသပ်။ ‘အကျဉ်းအားဖြင့်သာ ဟောတော်မူ၏’ ဟူသည် ထိုသူ၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားဖြင့် သံသရာချဲ့ထွင်ခြင်းကို မပြုဘဲ ဟောတော်မူ၏။

---

ปจลายมานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပစလာယမာနသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๙. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา

၉. မေတ္တသုတ်အဖွင့်

---

๖๒. นวเม มา, ภิกฺขเว, ปุญฺญานนฺติ (อิติวุ. อฏฺฐ. ๖๒) เอตฺถ มาติ ปฏิเสเธ นิปาโต. ปุญฺญ-สทฺโท ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติอาทีสุ [Pg.181] (ที. นิ. ๓.๘๐) ปุญฺญผเล อาคโต. ‘‘อวิชฺชาคโตยํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล ปุญฺญญฺเจ สงฺขารํ อภิสงฺขโรตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๕๑) กามรูปาวจรสุจริเตสุ. ‘‘ปุญฺญูปคํ โหติ วิญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๕๑) สุคติวิเสสภูเต อุปปตฺติภเว. ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถู’’ติอาทีสุ (อิติวุ. ๖๐; ที. นิ. ๓.๓๐๕; อ. นิ. ๘.๓๖) กุสลเจตนายํ. อิธ ปน เตภูมกกุสลธมฺเม เวทิตพฺโพ. ภายิตฺถาติ เอตฺถ ทุวิธํ ภยํ ญาณภยํ, สารชฺชภยนฺติ. ตตฺถ ‘‘เยปิ เต, ภิกฺขเว, เทวา ทีฆายุกา วณฺณวนฺโต สุขพหุลา อุจฺเจสุ วิมาเนสุ จิรฏฺฐิติกา, เตปิ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เยภุยฺเยน ภยํ สํเวคํ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๓) อาคตํ ญาณภยํ. ‘‘อหุเทว ภยํ, อหุ ฉมฺภิตตฺตํ, อหุ โลมหํโส’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๑๘) อาคตํ สารชฺชภยํ. อิธาปิ สารชฺชภยเมว. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ภิกฺขเว, ทีฆรตฺตํ กายวจีสํยโม วตฺตปฺปฏิวตฺตปูรณํ เอกาสนํ เอกเสยฺยํ อินฺทฺริยทโม ธุตธมฺเมหิ จิตฺตสฺส นิคฺคโห สติสมฺปชญฺญํ กมฺมฏฺฐานานุโยควเสน วีริยารมฺโภติ เอวมาทีนิ ยานิ ภิกฺขุนา นิรนฺตรํ ปวตฺเตตพฺพานิ ปุญฺญานิ, เตหิ มา ภายิตฺถ, มา ภยํ สนฺตาสํ อาปชฺชิตฺถ. เอกจฺจสฺส ทิฏฺฐธมฺมสุขสฺส อุปโรธภเยน สมฺปรายิกนิพฺพานสุขทายเกหิ ปุญฺเญหิ มา ภายิตฺถาติ. นิสฺสกฺเก อิทํ สามิวจนํ.

၆၂. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ "မာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုညာနံ" ဟူသော စကားရပ်၌ "မာ" ဟူသည်မှာ တားမြစ်ခြင်း (ပဋိသေဓ) နိပါတ်ဖြစ်၏။ "ပုည" သဒ္ဒါသည် "ရဟန်းတို့၊ ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆောက်တည်ခြင်းအကြောင်းကြောင့် ဤသို့ ကောင်းမှုသည် တိုးပွား၏" အစရှိသော စကားတို့၌ ကောင်းမှု၏ အကျိုး (ပုညဖိုလ်) ၌ ကျရောက်၏။ "ရဟန်းတို့၊ ဤအဝိဇ္ဇာသို့ ရောက်နေသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အကယ်၍ ကောင်းမှုဖြစ်သော သင်္ခါရကို ပြုပြင်အားထုတ်အံ့" အစရှိသော စကားတို့၌ ကာမာဝစရ၊ ရူပါဝစရ သုစရိုက်တရားတို့၌ ကျရောက်၏။ "ဝိညာဉ်သည် ကောင်းမှုသို့ ကပ်ရောက်၏" အစရှိသော စကားတို့၌ သုဂတိအထူးဖြစ်သော ဥပပတ္တိဘဝ၌ ကျရောက်၏။ "ရဟန်းတို့၊ ကောင်းမှုပြုခြင်း၏ အကြောင်း (ပုညကိရိယဝတ္ထု) တို့သည် ဒါနမယ ပုညကိရိယဝတ္ထု၊ သီလမယ ပုညကိရိယဝတ္ထု၊ ဘာဝနာမယ ပုညကိရိယဝတ္ထုဟူ၍ သုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏" အစရှိသော စကားတို့၌ ကုသိုလ်စေတနာ၌ ကျရောက်၏။ ဤနေရာ၌မူကား ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ကုသိုလ်တရားဟု သိအပ်၏။ "ဘာယိတ္ထ" (မကြောက်ကြကုန်လင့်) ဟူသော စကားရပ်၌ ကြောက်ရွံ့ခြင်း (ဘေး) သည် ဉာဏဘေး၊ သာရဇ္ဇဘေးဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် "ရဟန်းတို့၊ အသက်ရှည်ကြကုန်သော၊ အဆင်းလှကြကုန်သော၊ ချမ်းသာများကြကုန်သော၊ မြင့်မြတ်သော ဘုံဗိမာန်တို့၌ ရှည်ကြာစွာ တည်နေကြကုန်သော နတ်တို့သည်ပင်လျှင် တထာဂတ၏ တရားဒေသနာကို ကြားနာရ၍ များသောအားဖြင့် ဘေး၊ သံဝေဂ၊ ထိတ်လန့်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏" ဟူသော စကား၌ လာသောဘေးသည် ဉာဏဘေး မည်၏။ "ဘေးသည်လည်း ဖြစ်၏၊ တုန်လှုပ်ခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏၊ ကြက်သီးမွေးညင်းထခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏" အစရှိသော စကားတို့၌ လာသောဘေးသည် သာရဇ္ဇဘေး မည်၏။ ဤနေရာ၌လည်း သာရဇ္ဇဘေးကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ ဤသည်ကား အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း - ရဟန်းတို့၊ ကာလရှည်ကြာစွာ ကာယကံ ဝစီကံ စောင့်စည်းခြင်း၊ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် ဖြည့်ကျင့်ခြင်း၊ တပြင်တည်းထိုင်ခြင်း၊ တပြင်တည်းအိပ်ခြင်း၊ ဣန္ဒြေကို စောင့်စည်းခြင်း၊ ဓုတင်တရားတို့ဖြင့် စိတ်ကို နှိမ်နင်းခြင်း၊ သတိသမ္ပဇဉ်ရှိခြင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းခြင်းကို အဖန်ဖန် အားထုတ်ခြင်းဟူသော လုံ့လဝီရိယရှိခြင်း စသည်ဖြင့် ရဟန်းသည် အမြဲမပြတ် ပြုလုပ်အပ်ကုန်သော ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကို မကြောက်ကြကုန်လင့်၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်း ထိတ်လန့်ခြင်းသို့ မရောက်ကြကုန်လင့်။ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မျက်မှောက်ဘဝ ချမ်းသာ ဆုံးရှုံးမည်ကို ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့် နောင်တမလွန်၌ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို ပေးတတ်သော ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့အပေါ်၌ မကြောက်ရွံ့ကြကုန်လင့်။ "ပုညာနံ" ဟူသော ဤဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် အပါဒါန် (နိဿက္က) အနက်၌ ရှိသော သာမိဝစနတည်း။

---

อิทานิ ตโต อภายิตพฺพภาเว การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุขสฺเสต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ สุข-สทฺโท ‘‘สุโข พุทฺธานมุปฺปาโท, สุขา วิราคตา โลเก’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๙๔) สุขมูเล อาคโต. ‘‘ยสฺมา จ โข, มหาลิ, รูปํ สุขํ สุขานุปติตํ สุขาวกฺกนฺต’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๖๐) สุขารมฺมเณ. ‘‘ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, น สุกรํ อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ ยาว สุขา สคฺคา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๕๕) สุขปจฺจยฏฺฐาเน. ‘‘สุโข ปุญฺญสฺส อุจฺจโย’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๑๘) สุขเหตุมฺหิ. ‘‘ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารา เอเต ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๘๒) อพฺยาปชฺเช. ‘‘นิพฺพานํ ปรมํ สุข’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๒๑๕; ธ. ป. ๒๐๓, ๒๐๔) นิพฺพาเน. ‘‘สุขสฺส จ ปหานา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๓๒; ม. นิ. ๑.๒๗๑; สํ. นิ. ๒.๑๕๒) สุขเวทนายํ. ‘‘อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, สุขมิจฺเจว ภาสิต’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๕๓; อิติวุ. ๕๓) อุเปกฺขาเวทนายํ. ‘‘ทฺเวปิ [Pg.182] มยา, อานนฺท, เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน สุขา เวทนา ทุกฺขา เวทนา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๘๙) อิฏฺฐสุเขสุ. ‘‘สุโข วิปาโก ปุญฺญาน’’นฺติอาทีสุ (เปฏโก. ๒๓) อิฏฺฐวิปาเก. อิธาปิ อิฏฺฐวิปาเก เอว ทฏฺฐพฺโพ. อิฏฺฐสฺสาติอาทีสุ อิจฺฉิตพฺพโต เจว อนิฏฺฐปฺปฏิปกฺขโต จ อิฏฺฐสฺส. กมนียโต มนสฺมิญฺจ กมนโต ปวิสนโต กนฺตสฺส. ปิยายิตพฺพโต สนฺตปฺปนโต จ ปิยสฺส. มนนียโต มนสฺส วฑฺฒนโต จ มนาปสฺสาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยทิทํ ปุญฺญานีติ ปุญฺญานีติ ยทิทํ วจนํ, เอตํ สุขสฺส อิฏฺฐสฺส วิปากสฺส อธิวจนํ นามํ. สุขสฺเสตํ ยทิทํ ปุญฺญานีติ ผเลน การณสฺส อเภโทปจารํ วทติ. เตน กตูปจิตานํ ปุญฺญานํ อวสฺสํภาวิผลํ สุตฺวา อปฺปมตฺเตน สกฺกจฺจํ ปุญฺญานิ กตฺตพฺพานีติ ปุญฺญกิริยายํ นิโยเชติ, อาทรญฺจ เนสํ ตตฺถ อุปฺปาเทติ.

ယခုအခါ ထိုကောင်းမှုတို့အပေါ်၌ မကြောက်ထိုက်သော အကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် "သုခဿေတံ" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ "သုခ" သဒ္ဒါသည် "ဘုရားရှင်တို့ ပွင့်ထွန်းလာခြင်းသည် ချမ်းသာကြောင်း ဖြစ်၏၊ လောက၌ ကာဂကင်းခြင်းသည် ချမ်းသာကြောင်း ဖြစ်၏" အစရှိသည်တို့၌ ချမ်းသာ၏ အခြေခံ (သုခမူလ) ၌ ကျရောက်၏။ "မဟာလိ၊ ရုပ်သည် ချမ်းသာခြင်းရှိသောကြောင့်၊ ချမ်းသာသို့ အစဉ်လိုက်သောကြောင့်၊ ချမ်းသာသို့ သက်ဝင်သောကြောင့်" အစရှိသော စကားတို့၌ သုခအာရုံ (သုခါရမ္မဏ) ၌ ကျရောက်၏။ "ရဟန်းတို့၊ နတ်ပြည်တို့သည် အဘယ်မျှလောက် ချမ်းသာကုန်သနည်းဟူမူ စကားဖြင့် ပြောဆိုရုံမျှဖြင့် ထိုနတ်ပြည်၏ ချမ်းသာမှုကို ရောက်ရန် မလွယ်ကူလှပါ" အစရှိသည်တို့၌ သုခ၏အကြောင်းဖြစ်သော ဌာန (သုခပစ္စယဋ္ဌာန) ၌ ကျရောက်၏။ "ကောင်းမှုကို ဆည်းပူးခြင်းသည် ချမ်းသာကို ဆောင်၏" အစရှိသည်တို့၌ ချမ်းသာခြင်း၏ အကြောင်း (သုခဟေတု) ၌ ကျရောက်၏။ "ဤတရားတို့သည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း ဖြစ်ကုန်၏" အစရှိသည်တို့၌ ငြိမ်းချမ်းခြင်း (အဗျာပဇ္ဇ) ၌ ကျရောက်၏။ "နိဗ္ဗာန်သည် အတုမဲ့ ချမ်းသာဖြစ်၏" အစရှိသည်တို့၌ နိဗ္ဗာန်၌ ကျရောက်၏။ "ချမ်းသာကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်" အစရှိသည်တို့၌ သုခဝေဒနာ၌ ကျရောက်၏။ "မဆင်းရဲမချမ်းသာ ငြိမ်းအေးသော တရားကိုပင် ချမ်းသာဟူ၍ မိန့်တော်မူအပ်၏" အစရှိသည်တို့၌ ဥပေက္ခာဝေဒနာ၌ ကျရောက်၏။ "အာနန္ဒာ၊ ငါသည် အကြောင်းပရိယာယ်အားဖြင့် ချမ်းသာသော ဝေဒနာ၊ ဆင်းရဲသော ဝေဒနာဟူ၍ ဝေဒနာနှစ်ပါးတို့ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏" အစရှိသည်တို့၌ အလိုရှိအပ်သော ချမ်းသာ (ဣဋ္ဌသုခ) တို့၌ ကျရောက်၏။ "ကောင်းမှုတို့၏ အကျိုးပေးခြင်းသည် ချမ်းသာ၏" အစရှိသည်တို့၌ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးပေး (ဣဋ္ဌဝိပါက) ၌ ကျရောက်၏။ ဤနေရာ၌လည်း အလိုရှိအပ်သော အကျိုးပေး (ဣဋ္ဌဝိပါက) ၌သာ ရှုမြင်အပ်၏။ အလိုရှိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မလိုလားအပ်သောအရာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ဣဋ္ဌ" မည်၏။ သာယာဖွယ်ကောင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်သို့ သာယာစွာ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "ကန္တ" မည်၏။ ချစ်ခင်မြတ်နိုးထိုက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှလုံးကို စိုစွတ်စေတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "ပိယ" မည်၏။ နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်ကို တိုးပွားစေတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "မနာပ" မည်၏ဟု အနက်ကို သိအပ်၏။ "ယဒိဒံ ပုညာနိ" (ဤပုညဟူသည်) ဟူသော စကားရပ်သည် အလိုရှိအပ်သော ချမ်းသာသော အကျိုးပေး၏ အမည်ဝေါဟာရ (အဓိဝစန) ဖြစ်၏။ "သုခဿေတံ ယဒိဒံ ပုညာနိ" ဟု မိန့်တော်မူခြင်းသည် အကျိုးတရားဖြင့် အကြောင်းတရားကို အထူးမပြုဘဲ အဘေဒဥပစာအားဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုသို့ မိန့်တော်မူခြင်းဖြင့် ပြုစုပျိုးထောင်အပ်သော ကောင်းမှုတို့၏ မလွဲမသွေ ခံစားရမည့် အကျိုးတရားကို ကြားနာရသဖြင့် မေ့မလျော့ဘဲ ရိုသေစွာ ကောင်းမှုတို့ကို ပြုအပ်ကုန်၏ဟု ကောင်းမှုပြုခြင်း၌ တိုက်တွန်းတော်မူကာ ထိုကောင်းမှုတို့၌ ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုကို ဖြစ်စေတော်မူသည်။

---

อิทานิ อตฺตนา สุเนตฺตกาเล กเตน ปุญฺญกมฺเมน ทีฆรตฺตํ ปจฺจนุภูตํ ภวนฺตรปฺปฏิจฺฉนฺนํ อุฬารตรํ ปุญฺญวิปากํ อุทาหริตฺวา ตมตฺถํ ปากฏตรํ กโรนฺโต ‘‘อภิชานามิ โข ปนาห’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อภิชานามีติ อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน ชานามิ, ปจฺจกฺขโต พุชฺฌามิ. ทีฆรตฺตนฺติ จิรกาลํ. ปุญฺญานนฺติ ทานาทีนํ กุสลธมฺมานํ. สตฺต วสฺสานีติ สตฺต สํวจฺฉรานิ. เมตฺตจิตฺตนฺติ มิชฺชตีติ เมตฺตา, สินิยฺหตีติ อตฺโถ. มิตฺเต ภวา, มิตฺตสฺส วา เอสา ปวตฺตีติปิ เมตฺตา. ลกฺขณาทิโต ปน หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา, หิตูปสํหารรสา, อาฆาตวินยปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ มนาปภาวทสฺสนปทฏฺฐานา. พฺยาปาทูปสโม เอติสฺสา สมฺปตฺติ, สิเนหสมฺภโว วิปตฺติ. เมตฺตจิตฺตํ ภาเวตฺวาติ เมตฺตาสหคตํ จิตฺตํ, จิตฺตสีเสน สมาธิ วุตฺโตติ เมตฺตาสมาธึ เมตาพฺรหฺมวิหารํ อุปฺปาเทตฺวา เจว วฑฺเฒตฺวา จ.

ယခုအခါ မိမိကိုယ်တိုင် သုနေတ္တဆရာကြီး ဖြစ်စဉ်အခါက ပြုခဲ့သော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကြောင့် ကာလရှည်ကြာစွာ ခံစားအပ်ဖူးသော၊ အခြားသော ဘဝတို့ဖြင့် ဖုံးကွယ်နေသော၊ အလွန်မွန်မြတ်လှသော ကောင်းမှုအကျိုး (ပုညဝိပါက) ကို ဥပမာဆောင်၍ ထိုအနက်ကို ပိုမိုထင်ရှားစေလိုသဖြင့် "အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟံ" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ "အဘိဇာနာမိ" ဟူသည်မှာ ထူးကဲသောဉာဏ်ဖြင့် သိ၏၊ ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြု၍ သိ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဒီဃရတ္တံ" ဟူသည်မှာ ရှည်လျားသောကာလပတ်လုံးတည်း။ "ပုညာနံ" ဟူသည်မှာ အလှူဒါန စသော ကုသိုလ်တရားတို့၏ (အကျိုးတည်း)။ "သတ္တ ဝဿာနိ" ဟူသည်မှာ ခုနစ်နှစ်တို့ပတ်လုံးတည်း။ "မေတ္တာစိတ္တံ" ဟူသော စကား၌ စေးကပ်တတ်သောကြောင့် "မေတ္တာ" မည်၏၊ ချစ်ခင်စေးကပ်တတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် မိတ်ဆွေ၌ ဖြစ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိတ်ဆွေ၏ ပြုမူဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "မေတ္တာ" မည်၏။ လက္ခဏာစသည်ဖြင့် ဆိုရသော် (သူတစ်ပါးတို့အား) အစီးအပွားကို ဖြစ်စေတတ်သော လက္ခဏာရှိ၏ (ဟိတာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ)၊ အစီးအပွားကို ဆောင်ရွက်ပေးခြင်း အကျိုးရှိ၏ (ဟိတူပသံဟာရရသာ)၊ ရန်ငြိုးကို နှိမ်နင်းတတ်သော ပစ္စုပဋ္ဌာန် ရှိ၏ (အာဃာတဝိနယပစ္စုပဋ္ဌာန)၊ သတ္တဝါတို့၏ နှစ်သက်ဖွယ် သဘောကို ရှုမြင်တတ်သော ပဒဋ္ဌာန် ရှိ၏ (သတ္တာနံ မနာပဘာဝဒဿနပဒဋ္ဌာန)။ ပျက်စီးစေလိုမှု (ဗျာပါဒ) ငြိမ်းအေးခြင်းသည် ဤမေတ္တာ၏ ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ) ဖြစ်၍၊ (ရာဂနှင့်ယှဉ်သော) ချစ်ခင်မှု ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် ပျက်စီးခြင်း (ဝိပတ္တိ) ဖြစ်၏။ "မေတ္တာစိတ္တံ ဘာဝေတွာ" ဟူသည်မှာ မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သောစိတ်၊ စိတ်ကို ဦးစီး၍ သမာဓိကို ဆိုလိုသဖြင့် မေတ္တာသမာဓိတည်းဟူသော မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရကို ဖြစ်စေ၍လည်းကောင်း၊ တိုးပွားစေ၍လည်းကောင်း ဟု အနက်ရ၏။

---

สตฺต สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเปติ สตฺต มหากปฺเป. สํวฏฺฏวิวฏฺฏคฺคหเณเนว หิ สํวฏฺฏฏฺฐายิวิวฏฺฏฏฺฐายิโนปิ คหิตา. อิมํ โลกนฺติ กามโลกํ. สํวฏฺฏมาเน สุทนฺติ สํวฏฺฏมาเน, สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ, วิปชฺชมาเนติ อตฺโถ. ‘‘วรสํวตฺตฏฺฐาเน สุท’’นฺติปิ ปฐนฺติ. กปฺเปติ กาเล. กปฺปสีเสน หิ กาโล วุตฺโต, กาเล ขียมาเน สพฺโพปิ ขียเตว. ยถาห – ‘‘กาโล [Pg.183] ฆสติ ภูตานิ, สพฺพาเนว สหตฺตนา’’ติ (ชา. ๑.๒.๑๙๐). ‘‘อาภสฺสรูปโค โหมี’’ติ วุตฺตตฺตา เตโชสํวฏฺฏวเสเนตฺถ กปฺปวุฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. อาภสฺสรูปโคติ ตตฺถ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อาภสฺสรพฺรหฺมโลกํ อุปคจฺฉามีติ อาภสฺสรูปโค โหมิ. วิวฏฺฏมาเนติ สณฺฐหมาเนติ อตฺโถ. สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานํ อุปปชฺชามีติ กสฺสจิ สตฺตสฺส ตตฺถ นิพฺพตฺตสฺส อภาวโต สุญฺญํ ยํ ปฐมชฺฌานภูมิสงฺขาตํ พฺรหฺมวิมานํ อาทิโต นิพฺพตฺตติ, ตํ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อุปปชฺชามิ อุเปมิ.

‘သတ္တ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပေ’ ဟူသည် မဟာကပ် ခုနစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်၏။ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဟူသော စကားကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ (ပျက်ပြီးတည်ဆဲကပ်) နှင့် ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ (ဆန်းသစ်တည်ဆဲကပ်) တို့ကိုလည်း ယူအပ်ကုန်၏။ ‘ဣမံ လောကံ’ ဟူသည် ကာမလောကကို ဆိုလိုသည်။ ‘သံဝဋ္ဋမာနေ သုဒံ’ ဟူသည် ပျက်စီးဆဲကာလ၌ ဖြစ်၏၊ ‘သုဒံ’ ဟူသည်ကား နိပါတ်မျှသာဖြစ်၍ ပျက်စီးဆဲ၌ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဝရသံဝတ္တဋ္ဌာနေ သုဒံ’ ဟုလည်း ဖတ်ကြကုန်၏။ ‘ကပ္ပေ’ ဟူသည် အခါကာလ၌ ဖြစ်၏။ ကပ်ကို အဦးမူ၍ အခါကာလကို ဆိုအပ်၏၊ ကာလသည် ကုန်ဆုံးလတ်သော် အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့သည်လည်း ကုန်ဆုံးကြရသည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ကာလသည် မိမိနှင့်တကွ သတ္တဝါအားလုံးကို စားမြို၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘အာဘဿရူပဂေါ ဟောမိ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ တေဇောသံဝဋ္ဋ (မီးဖြင့်ကပ်ပျက်ခြင်း) အားဖြင့် ကပ်ပျက်ခြင်းမှ ပြန်လည်ထမြောက်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ‘အာဘဿရူပဂေါ’ ဟူသည် ထိုဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်းအားဖြင့် အာဘဿရာဗြဟ္မာ့ဘုံသို့ ကပ်ရောက်ရသူ ဖြစ်၏။ ‘ဝိဝဋ္ဋမာနေ’ ဟူသည် (ကမ္ဘာလောကကြီး) ပြန်လည်တည်ထောင်ဆဲကာလ၌ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဆုညံ ဗြဟ္မဝိမာနံ ဥပပဇ္ဇာမိ’ ဟူသည် ထိုဗိမာန်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော မည်သည့်သတ္တဝါမျှ မရှိသေးသဖြင့် ဆိတ်သုဉ်းလျက်ရှိသော၊ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပထမဈာန်ဘုံဟု ဆိုအပ်သော ဗြဟ္မာ့ဗိမာန်သို့ ပဋိသန္ဓေယူခြင်းအားဖြင့် ရောက်ရှိရ၏၊ ဖြစ်ရ၏။

---

พฺรหฺมาติ กามาวจรสตฺเตหิ วิสิฏฺฐฏฺเฐน ตถา ตถา พฺรูหิตคุณตาย พฺรหฺมวิหารโต นิพฺพตฺตนฏฺเฐน จ พฺรหฺมา. พฺรหฺมปาริสชฺชพฺรหฺมปุโรหิเตหิ มหนฺโต พฺรหฺมาติ มหาพฺรหฺมา, ตโต เอว เต อภิภวิตฺวา ฐิตตฺตา อภิภู. เตหิ น เกนจิปิ คุเณน อภิภูโตติ อนภิภูโต. อญฺญทตฺถูติ เอกํสวจเน นิปาโต. ทสฺสนโต ทโส, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ ทสฺสนสมตฺโถ อภิญฺญาญาเณน ปสฺสิตพฺพํ ปสฺสามีติ อตฺโถ. เสสพฺรหฺมานํ อิทฺธิปาทภาวนาพเลน อตฺตโน จิตฺตญฺจ มม วเส วตฺเตมีติ วสวตฺตี โหมีติ โยเชตพฺพํ. ตทา กิร โพธิสตฺโต อฏฺฐสมาปตฺติลาภีปิ สมาโน ตถา สตฺตหิตํ อตฺตโน ปารมิปูรณญฺจ โอโลเกนฺโต ตาสุ เอว ทฺวีสุ ฌานภูมีสุ นิกนฺติ อุปฺปาเทตฺวา เมตฺตาพฺรหฺมวิหารวเสน อปราปรํ สํสริ. เตน วุตฺตํ ‘‘สตฺต วสฺสานิ…เป… วสวตฺตี’’ติ.

‘ဗြဟ္မာ’ ဟူသည် ကာမဝစရသတ္တဝါတို့ထက် ထူးမြတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့သော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ တိုးပွားကြီးထွားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မဝိဟာရတရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ဗြဟ္မာ မည်၏။ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာ၊ ဗြဟ္မပုရောဟိတတို့ထက် ကြီးမြတ်သော ဗြဟ္မာဖြစ်သောကြောင့် ‘မဟာဗြဟ္မာ’ မည်၏။ ထိုသူတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ တည်ရှိသောကြောင့် ‘အဘိဘူ’ (လွှမ်းမိုးသူ) မည်၏။ ထိုသူတို့သည် မည်သည့်ဂုဏ်ဖြင့်မျှ မိမိအား မလွှမ်းမိုးနိုင်သောကြောင့် ‘အနဘိဘူတ’ (မည်သူမျှ မလွှမ်းမိုးနိုင်သူ) မည်၏။ ‘အညဒတ္ထု’ ဟူသည် စင်စစ်ဧကန်ဟူသော အနက်ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏။ မြင်တတ်သောကြောင့် ‘ဒသ’ ဟူ၍ဖြစ်ပြီး၊ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်ဟူသော ကာလသုံးပါးတို့ကို မြင်နိုင်စွမ်းရှိသော အဘိညာဉ်ဉာဏ်ဖြင့် မြင်အပ်သည်ကို မြင်၏ဟု အနက်ရ၏။ ကြွင်းသော ဗြဟ္မာတို့၏ ဣဒ္ဓိပါဒ်ပွားများမှု အစွမ်းကိုလည်းကောင်း၊ မိမိ၏ စိတ်ကိုလည်းကောင်း ငါ၏အလိုသို့ လိုက်စေနိုင်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဝသဝတ္တီ’ ဖြစ်၏ဟု တွဲစပ်အပ်၏။ ထိုစဉ်အခါက ဗောဓိသတ်သည် အဋ္ဌသမာပတ်ကို ရရှိပြီးဖြစ်သော်လည်း ထိုသို့ သတ္တဝါတို့၏အကျိုးနှင့် မိမိ၏ပါရမီဖြည့်ကျင့်မှုကို ရှုမြော်လျက် ထိုဈာန်မြေ နှစ်ပါးတို့၌သာလျှင် တွယ်တာသာယာမှုကို ဖြစ်စေ၍ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရအစွမ်းဖြင့် အဖန်တလဲလဲ ကျင်လည်ခဲ့ရ၏။ ထို့ကြောင့် ‘ခုနစ်နှစ်တို့ပတ်လုံး...ပ... ဝသဝတ္တီ ဖြစ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

---

เอวํ ภควา รูปาวจรปุญฺญสฺส วิปากมหนฺตตํ ปกาเสตฺวา อิทานิ กามาวจรปุญฺญสฺสปิ วิปากํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฉตฺตึสกฺขตฺตุ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ สกฺโก อโหสินฺติ ฉตฺตึสกฺขตฺตุํ ฉตฺตึสวาเร อญฺญตฺถ อนุปปชฺชิตฺวา นิรนฺตรํ สกฺโก เทวานมินฺโท ตาวตึสเทวราชา อโหสึ. ราชา อโหสินฺติอาทีสุ จตูหิ อจฺฉริยธมฺเมหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ จ โลกํ รญฺเชตีติ ราชา. จกฺกรตนํ วตฺเตติ, จตูหิ สมฺปตฺติจกฺเกหิ วตฺตติ, เตหิ จ ปรํ วตฺเตติ, ปรหิตาย จ อิริยาปถจกฺกานํ วตฺโต เอตสฺมึ อตฺถีติ จกฺกวตฺตี. ‘‘ราชา’’ติ เจตฺถ สามญฺญํ, ‘‘จกฺกวตฺตี’’ติ วิเสสํ. ธมฺเมน จรตีติ ธมฺมิโก, ญาเยน สเมน วตฺตตีติ อตฺโถ. ธมฺเมเนว รชฺชํ ลภิตฺวา ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา, ทสวิเธ กุสลธมฺเม อครหิเต จ ราชธมฺเม นิยุตฺโตติ ธมฺมิโก. เตน จ ธมฺเมน สกลํ [Pg.184] โลกํ รญฺเชตีติ ธมฺมราชา. ปรหิตธมฺมกรเณน วา ธมฺมิโก, อตฺตหิตธมฺมกรเณน ธมฺมราชา. ยสฺมา จกฺกวตฺตี ธมฺเมน ญาเยน รชฺชํ อธิคจฺฉติ, น อธมฺเมน, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ธมฺเมน ลทฺธรชฺชตฺตา ธมฺมราชา’’ติ.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ရူပဝစရကုသိုလ်၏ အကျိုးကြီးမြတ်ပုံကို ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ကာမာဝစရကုသိုလ်၏ အကျိုးကိုလည်း ပြလိုသဖြင့် ‘ဆတ္တိံသက္ခတ္တုံ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘သက္ကော အဟောသိံ’ ဟူသည် သုံးဆယ့်ခြောက်ကြိမ်တိုင်တိုင် အခြားဘုံဘဝသို့ မပြောင်းဘဲ အဆက်မပြတ် တာဝတိံသာနတ်မင်းကြီး ဖြစ်သော သိကြားမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ‘ရာဇာ အဟောသိံ’ အစရှိသည်တို့၌ အံ့ဖွယ်တရား လေးပါးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ဂဟတရား လေးပါးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း လောကကို ရွှင်လန်းစေတတ်သောကြောင့် ‘မင်း’ (ရာဇာ) မည်၏။ စကြာရတနာကို လည်စေတတ်၏၊ သမ္ပတ္တိစက် လေးပါးတို့ဖြင့် တည်စေတတ်၏၊ ထိုစက်တို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကိုလည်း လိုက်နာစေတတ်၏၊ သူတစ်ပါးအကျိုးစီးပွားအလို့ငှာ ဣရိယာပုထ်စက်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းသည် ဤမင်းအား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘စကြာမင်း’ (စက္ကဝတ္တီ) မည်၏။ ဤနေရာ၌ ‘ရာဇာ’ (မင်း) ဟူသည် သာမန်အားဖြင့် ဆိုအပ်သော စကားဖြစ်ပြီး၊ ‘စက္ကဝတ္တီ’ (စကြာမင်း) ဟူသည်မှာကား ထူးခြားသောအမည်ဖြစ်၏။ တရားသဖြင့် ကျင့်တတ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မိက’ မည်၏။ သင့်တင့်မျှတစွာ ကျင့်တတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ တရားသဖြင့်သာလျှင် မင်းအဖြစ်ကို ရရှိ၍ မင်းဖြစ်လာသောကြောင့် ‘ဓမ္မရာဇာ’ (တရားမင်း) မည်၏။ ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်တရားတို့၌လည်းကောင်း၊ အပြစ်မရှိသော မင်းကျင့်တရားတို့၌လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မိက’ မည်၏။ ထိုတရားသဖြင့်လည်း တစ်လောကလုံးကို ရွှင်လန်းစေတတ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မရာဇာ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးအကျိုးစီးပွားတရားကို ပြုကျင့်ခြင်းကြောင့် ‘ဓမ္မိက’ မည်၍၊ မိမိအကျိုးစီးပွားတရားကို ပြုကျင့်ခြင်းကြောင့် ‘ဓမ္မရာဇာ’ မည်၏။ အကြင်ကြောင့် စကြာမင်းသည် တရားသဖြင့်၊ သင့်တင့်သော နည်းလမ်းဖြင့်သာ ထီးနန်းစည်းစိမ်ကို ရရှိ၍ မတရားသဖြင့် မရရှိပေ၊ ထို့ကြောင့် ‘တရားသဖြင့် မင်းအဖြစ်ကို ရရှိသောကြောင့် ဓမ္မရာဇာ မည်၏’ ဟု ဆိုအပ်သတည်း။

---

จตูสุ ทิสาสุ สมุทฺทปริโยสานตาย จาตุรนฺตา นาม ตตฺถ ตตฺถ ทีเป มหาปถวีติ อาห ‘‘ปุรตฺถิม…เป… อิสฺสโร’’ติ. วิชิตาวีติ วิเชตพฺพสฺส วิชิตวา, กามโกธาทิกสฺส อพฺภนฺตรสฺส ปฏิราชภูตสฺส พาหิรสฺส จ อริคณสฺส วิชยี วิชินิตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. กามํ จกฺกวตฺติโน เกนจิ ยุทฺธํ นาม นตฺถิ, ยุทฺเธน ปน สาเธตพฺพสฺส วิชยสฺส สิทฺธิยา ‘‘วิชิตสงฺคาโม’’ติ วุตฺตํ. ชนปโท วา จตุพฺพิธอจฺฉริยธมฺเมน สมนฺนาคโต อสฺมึ ราชินิ ถาวริยํ เกนจิ อสํหาริยํ ทฬฺหภตฺติภาวํ ปตฺโต, ชนปเท วา อตฺตโน ธมฺมิกาย ปฏิปตฺติยา ถาวริยํ ถิรภาวํ ปตฺโตติ ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต. จณฺฑสฺส หิ รญฺโญ พลิทณฺฑาทีหิ โลกํ ปีฬยโต มนุสฺสา มชฺฌิมชนปทํ ฉฑฺเฑตฺวา ปพฺพตสมุทฺทตีรกนฺทราทีนิ นิสฺสาย ปจฺจนฺเต วาสํ กปฺเปนฺติ. อติมุทุกสฺส รญฺโญ โจเรหิ สาหสิกธนวิโลปปีฬิตา มนุสฺสา ปจฺจนฺตํ ปหาย ชนปทมชฺเฌ วาสํ กปฺเปนฺติ. อิติ เอวรูเป ราชินิ ชนปโท ถิรภาวํ น ปาปุณาติ.

အရပ်လေးမျက်နှာတို့၌ သမုဒ္ဒရာအဆုံးရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုထိုကျွန်း၌ တည်သော မြေကြီးကို ‘စာတုရန္တ’ (သမုဒ္ဒရာလေးစင်း အပိုင်းအခြားရှိသော မြေပြင်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် ‘ရှေ့အရပ်...ပ... အစိုးရသူ’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ဝိဇိတာဝီ’ ဟူသည် အောင်အပ်သည်ကို အောင်ပြီးသော၊ အတွင်းရန်သူဖြစ်သော ကာမ၊ ဒေါသ စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အပြင်ပပစ္စန္တရာဇ်ဖြစ်သော ရန်သူအပေါင်းတို့ကိုလည်းကောင်း အောင်မြင်ပြီး တည်နေသူဟု အနက်ရ၏။ စင်စစ်အားဖြင့် စကြာမင်းအား မည်သူနှင့်မျှ စစ်တိုက်ခြင်းဟူသည် မရှိပေ၊ သို့သော် စစ်တိုက်ခြင်းဖြင့် ပြီးမြောက်အပ်သော အောင်မြင်မှုကို ရရှိပြီးဖြစ်သောကြောင့် ‘စစ်ပွဲကို အောင်မြင်ပြီးသူ (ဝိဇိတသင်္ဂါမော)’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သို့မဟုတ် လေးပါးသော အံ့ဖွယ်တရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော တိုင်းပြည်သည် ဤမင်း၌ မည်သူမျှ မဖျက်ဆီးနိုင်သော ခိုင်ခံ့သော သစ္စာရှိမှုကို ရရှိခြင်း၊ သို့မဟုတ် မိမိ၏ တရားသဖြင့် ကျင့်ခြင်းကြောင့် တိုင်းပြည်၌ ခိုင်မြဲသော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တ’ (တိုင်းပြည်ကို ခိုင်ခံ့စေသူ) မည်၏။ ကြမ်းတမ်းသော မင်းသည် အခွန်အတုပ်၊ အပြစ်ဒဏ် စသည်တို့ဖြင့် လောကကို နှိပ်စက်သည်ရှိသော် လူတို့သည် တိုင်းပြည်အလယ်ပိုင်းကို စွန့်ခွာ၍ တောင်၊ သမုဒ္ဒရာကမ်းနား၊ လျှိုမြောင် စသည်တို့ကို မှီခိုလျက် နယ်စပ်ဒေသတို့၌ နေထိုင်ကြရကုန်၏။ အလွန်နူးညံ့လွန်းသော (ပျော့ညံ့သော) မင်းလက်ထက်၌မူကား ဓားပြ၊ ခိုးသူတို့၏ အဓမ္မလုယက်မှုကြောင့် နှိပ်စက်ခံရသော လူတို့သည် နယ်စပ်ဒေသများကို စွန့်ခွာ၍ တိုင်းပြည်အလယ်ပိုင်း၌ နေထိုင်ကြရကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုကဲ့သို့သော မင်းမျိုးတို့လက်ထက်၌ တိုင်းပြည်သည် တည်ငြိမ်မှု၊ ခိုင်ခံ့မှုကို မရရှိနိုင်ပေ။

---

สตฺตรตนสมนฺนาคโตติ จกฺกรตนาทีหิ สตฺตหิ รตเนหิ สมุเปโต. เตสุ หิ ราชา จกฺกวตฺตี จกฺกรตเนน อชิตํ ชินาติ, หตฺถิอสฺสรตเนหิ วิชิเต สุเขเนว อนุวิจรติ, ปริณายกรตเนน วิชิตมนุรกฺขติ, อวเสเสหิ อุปโภคสุขมนุภวติ. ปฐเมน จสฺส อุสฺสาหสตฺติโยโค, ปจฺฉิเมน มนฺตสตฺติโยโค, หตฺถิอสฺสคหปติรตเนหิ ปภุสตฺติโยโค สุปริปุณฺโณ โหติ. อิตฺถิมณิรตเนหิ อุปโภคสุขมนุภวติ, เสเสหิ อิสฺสริยสุขํ. วิเสสโต จสฺส ปุริมานิ ตีณิ อโทสกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ, มชฺฌิมานิ อโลภกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน, ปจฺฉิมเมกํ อโมหกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวนาติ.

‘သတ္တရတနသမန္နာဂတ’ ဟူသည် စကြာရတနာ အစရှိသော ရတနာခုနစ်ပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ ထိုရတနာတို့တွင် စကြာမင်းသည် စကြာရတနာဖြင့် မအောင်မြင်သေးသော အရပ်ကို အောင်မြင်စေ၏၊ ဆင်ရတနာ၊ မြင်းရတနာတို့ဖြင့် အောင်မြင်ပြီးသော တိုင်းပြည်အတွင်း၌ ချမ်းသာစွာ လှည့်လည်သွားလာနိုင်၏၊ ပရိဏာယကရတနာ (သားကြီးရတနာ) ဖြင့် အောင်မြင်ပြီးသော အရပ်ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်စေ၏၊ ကြွင်းသော ရတနာတို့ဖြင့် အသုံးအဆောင် ချမ်းသာကို ခံစား၏။ ရှေးဦးဖြစ်သော စကြာရတနာဖြင့် ထိုမင်းအား လုံ့လဝီရိယစွမ်းအားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းဖြစ်၏၊ နောက်ဆုံးဖြစ်သော ပရိဏာယကရတနာဖြင့် အတိုင်ပင်ခံဉာဏ်စွမ်းအားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းဖြစ်၏၊ ဆင်၊ မြင်း၊ သူဌေး (ဂဟပတိ) ရတနာတို့ဖြင့် အစိုးရခြင်းစွမ်းအားသည် အလွန်တရာ ပြည့်စုံ၏။ မိန်းမရတနာ၊ ပတ္တမြားရတနာတို့ဖြင့် အသုံးအဆောင် ချမ်းသာကို ခံစားရ၏၊ ကြွင်းသော ရတနာတို့ဖြင့် အစိုးရခြင်း ချမ်းသာကို ခံစားရ၏။ အထူးအားဖြင့် ထိုမင်းအား ရှေ့ဦးရတနာ သုံးပါး (စကြာ၊ ဆင်၊ မြင်း ရတနာ) တို့သည် အဒေါသကုသိုလ်မူလကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကံ၏အာနုဘော်ကြောင့် ပြည့်စုံရရှိကြကုန်၏၊ အလယ်ရတနာ သုံးပါး (ပတ္တမြား၊ မိန်းမ၊ သူဌေး ရတနာ) တို့သည် အလောဘကုသိုလ်မူလကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကံ၏အာနုဘော်ကြောင့် ပြည့်စုံရရှိကြကုန်၏၊ နောက်ဆုံးဖြစ်သော တစ်ပါးသောရတနာ (ပရိဏာယကရတနာ) သည် အမောဟကုသိုလ်မူလကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကံ၏အာနုဘော်ကြောင့် ပြည့်စုံရရှိလေသတည်း။

---

สูราติ สตฺติวนฺโต, นิพฺภยาติ อตฺโถติ อาห ‘‘อภีรุโน’’ติ. องฺคนฺติ การณํ. เยน การเณน ‘‘วีรา’’ติ วุจฺเจยฺยุํ, ตํ วีรงฺคํ. เตนาห ‘‘วีริยสฺเสตํ นาม’’นฺติ. ยาว จกฺกวาฬปพฺพตา จกฺกสฺส วตฺตนโต ‘‘จกฺกวาฬปพฺพตํ สีมํ กตฺวา ฐิตสมุทฺทปริยนฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อทณฺเฑนาติ อิมินา ธนทณฺฑสฺส สรีรทณฺฑสฺส จ อกรณํ วุตฺตํ. อสตฺเถนาติ อิมินา [Pg.185] ปน เสนาย ยุชฺฌนสฺสาติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘น ทณฺเฑนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เย กตาปราเธ สตฺเต สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ คณฺหนฺติ, เต ธนทณฺเฑน รชฺชํ กาเรนฺติ. เย เฉชฺชเภชฺชํ อนุสาสนฺติ, เต สตฺถทณฺเฑน. อหํ ปน ทุวิธมฺปิ ทณฺฑํ ปหาย อทณฺเฑน อชฺฌาวสึ. เย เอกโตธาราทินา สตฺเถน ปรํ วิเหเฐนฺติ, เต สตฺเถน รชฺชํ กาเรนฺติ นาม. อหํ ปน สตฺเถน ขุทฺทกมกฺขิกาย ปิวนมตฺตมฺปิ โลหิตํ กสฺสจิ อนุปฺปาเทตฺวา ธมฺเมเนว ‘‘เอหิ โข, มหาราชา’’ติ เอวํ ปฏิราชูหิ สมฺปฏิจฺฉิตาคมโน วุตฺตปฺปการํ ปถวึ อภิชินิตฺวา อชฺฌาวสึ, อภิวิชินิตฺวา สามี หุตฺวา วสินฺติ.

‘စူရာ’ ဟူသည် ရဲစွမ်းသတ္တိ ရှိသူများ၊ ‘နိဗ္ဘယာ’ ဟူသည် ကြောက်ရွံ့ခြင်း ကင်းသူများဟူသော အနက်ကြောင့် ‘အဘီရုနော’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘အင်္ဂ’ ဟူသည် အကြောင်းတည်း။ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ‘ဝီရာ’ (ရဲရင့်သူများ) ဟု ဆိုအပ်ကုန်ရာ၏၊ ထိုအကြောင်းသည် ‘ဝီရင်္ဂ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဝီရိယဿေတံ နာမံ’ (ဤသည်မှာ ဝီရိယ၏ အမည်တည်း) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ စကြဝဠာတောင်တိုင်အောင် စကြာရတနာ လည်ပတ်သောကြောင့် ‘စကြဝဠာတောင်ကို အပိုင်းအခြားပြု၍ တည်သော သမုဒ္ဒရာ အဆုံးရှိသော’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ ‘အဒဏ္ဍေန’ (ဒဏ်မရှိဘဲ) ဟူသည်ဖြင့် ငွေဒဏ်၊ ကိုယ်ဒဏ်တို့ကို မပြုခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘အသတ္ထေန’ (လက်နက်မရှိဘဲ) ဟူသည်ဖြင့်မူ စစ်သည်ဖြင့် တိုက်ခိုက်ခြင်း မပြုခြင်းကို ဆိုလိုသဖြင့် ထိုနှစ်ပါးစလုံးကို ပြခြင်းငှာ ‘န ဒဏ္ဍေန’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်— အကြင်မင်းတို့သည် အပြစ်ပြုသော သတ္တဝါတို့ကို တစ်ရာသော်လည်းကောင်း၊ တစ်ထောင်သော်လည်းကောင်း ဖမ်းဆီး၍ ငွေဒဏ်ဖြင့် တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်ကြကုန်၏။ အကြင်မင်းတို့သည် ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်းတို့ကို စီရင်ကြကုန်၏၊ ထိုမင်းတို့သည် လက်နက်ဒဏ်ဖြင့် တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်ကြကုန်၏။ ငါမူကား နှစ်မျိုးစလုံးသော ဒဏ်ကို ပယ်၍ ဒဏ်မဲ့ဖြင့် လွှမ်းမိုးအုပ်ချုပ်ခဲ့၏။ တစ်ဖက်သွား ဓားအစရှိသော လက်နက်ဖြင့် သူတစ်ပါးကို နှိပ်စက်ကုန်သော မင်းတို့သည် လက်နက်ဖြင့် တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်ကြသည် မည်၏။ ငါမူကား လက်နက်ဖြင့် ယင်ကောင်ငယ်မျှ သွေးစုပ်ရုံမျှသော သွေးကိုမျှ မည်သူ့အားမျှ မထွက်စေဘဲ တရားသဖြင့်သာ ‘အရှင်မင်းကြီး၊ လာပါလော့’ ဟု ဤသို့ ပြိုင်ဘက်မင်းတို့က ခရီးဦးကြိုပြုအပ်သော လာခြင်းရှိသည်ဖြစ်၍ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော မြေပြင်ကို အောင်နိုင်၍ လွှမ်းမိုးအုပ်ချုပ်ခဲ့၏၊ အထူးအောင်နိုင်၍ အရှင်သခင်ဖြစ်လျက် နေခဲ့၏။

---

อิติ ภควา อตฺตานํ กายสกฺขึ กตฺวา ปุญฺญานํ วิปากมหนฺตตํ ปกาเสตฺวา อิทานิ ตเมวตฺถํ คาถาพนฺธเนน ทสฺเสนฺโต ‘‘ปสฺส, ปุญฺญานํ วิปาก’’นฺติอาทิมาห. สุเขสิโนติ อาลปนวจนเมตํ, เตน สุขปริเยสเก สตฺเต อามนฺเตติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ปสฺสถา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ปสฺสา’’ติ วจนพฺยตฺตโย กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. มนุสฺสานํ อุเร สตฺถํ ฐเปตฺวา อิจฺฉิตธนหรณาทินา วา สาหสการิตาย สาหสิกา, เตสํ กมฺมํ สาหสิกกมฺมํ. ปถวิยา อิสฺสโร ปถพฺโยติ อาห ‘‘ปุถวิสามิโก’’ติ.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိကိုယ်ကို ကိုယ်တိုင်သက်သေပြု၍ ကောင်းမှုတို့၏ အကျိုးကြီးမြတ်ပုံကို ထင်ရှားစေတော်မူပြီးလျှင် ယခုအခါ ထိုအနက်ကိုပင် ဂါထာဖွဲ့စပ်ခြင်းဖြင့် ပြတော်မူလို၍ ‘ပဿ, ပုညာနံ ဝိပါကံ’ အစရှိသည်တို့ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘သုခေသိနော’ ဟူသည် ခေါ်ဝေါ်သော စကားဖြစ်၏၊ ထိုစကားဖြင့် ချမ်းသာကို ရှာဖွေတတ်သော သတ္တဝါတို့ကို ခေါ်တော်မူသည်။ ပါဠိ၌ ‘ပဿထ’ (ကြည့်ကြကုန်လော့) ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ‘ပဿ’ (ကြည့်လော့) ဟု ဝုစ် ပြောင်းလဲသုံးစွဲထားသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ လူတို့၏ ရင်ဝ၌ လက်နက်ကို ထား၍ အလိုရှိသော ပစ္စည်းဥစ္စာကို လုယူခြင်း အစရှိသည်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကြမ်းတမ်းစွာ ပြုမူတတ်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း ‘သာဟသိက’ (ကြမ်းတမ်းသူများ) မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့၏ အမှုသည် သာဟသိကကံ (ကြမ်းတမ်းသောအမှု) မည်၏။ မြေပြင်၏ အရှင်သခင်သည် ‘ပထဗျော’ မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ပုထဝိသာမိကော’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။

---

เมตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မေတ္တသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๑๐. ภริยาสุตฺตวณฺณนา

၁၀. ဘရိယသုတ်အဖွင့်

---

๖๓. ทสเม อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา อุทฺธํ อุคฺคตตฺตา อุจฺจํ ปตฺถฏตฺตา มหนฺตํ อวินิพฺโภคํ วินิภุญฺชิตฺวา คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยํ สทฺทํ กโรนฺตา วทนฺติ. วจีโฆโสปิ หิ พหูหิ เอกชฺฌํ ปวตฺติโต อตฺถโต จ สทฺทโต จ ทุรวโพโธ เกวลํ มหานิคฺโฆโส เอว หุตฺวา โสตปถมาคจฺฉติ. มจฺฉวิโลเปติ มจฺเฉ วิลุมฺปิตฺวา วิย คหเณ, มจฺฉานํ วา วิลุมฺปเน. เกวฏฺฏานญฺหิ มจฺฉปจฺฉิฏฺฐปิตฏฺฐาเน มหาชโน สนฺนิปติตฺวา ‘‘อิธ อญฺญํ เอกํ มจฺฉํ เทหิ, เอกํ มจฺฉผาลํ เทหิ, เอตสฺส เต มหา ทินฺโน, มยฺหํ ขุทฺทโก’’ติ เอวํ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘เกวฏฺฏานํ มจฺฉปจฺฉึ โอตาเรตฺวา ฐิตฏฺฐาเน’’ติ. มจฺฉคฺคหณตฺถํ ชาเล ปกฺขิตฺเตปิ ตสฺมึ ฐาเน เกวฏฺฏา เจว อญฺเญ จ ‘‘ปวิฏฺโฐ น ปวิฏฺโฐ[Pg.186], คหิโต น คหิโต’’ติ มหาสทฺทํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘ชาเล วา…เป… มหาสทฺโท โหตี’’ติ. กตฺตพฺพวตฺตนฺติ ปาทปริกมฺมาทิกตฺตพฺพกิจฺจํ. ขราติ จิตฺเตน วาจาย จ กกฺขฬา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

၆၃. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဥစ္စာသဒ္ဒါ မဟာသဒ္ဒါ’ ဟူသည် အထက်သို့ ပျံ့လွင့်တက်သောကြောင့် ကျယ်သောအသံ၊ ဘေးသို့ ပြန့်ပွားသောကြောင့် ကြီးသောအသံကို၊ အသံချင်း မခွဲခြားဘဲ ခွဲခြား၍ ယူခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သော အသံကို ပြုလျက် ပြောဆိုကြကုန်၏။ များစွာသော သူတို့သည် တစ်ပေါင်းတည်း ဖြစ်စေအပ်သော နှုတ်မြွက်သံသည်လည်း အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အသံအားဖြင့်လည်းကောင်း သိနိုင်ခဲလှသဖြင့် မြည်ဟည်းသော အသံကြီးသက်သက်သာ ဖြစ်၍ သောတပထ (နားလမ်းကြောင်း) သို့ ရောက်လာတတ်၏။ ‘မစ္ဆဝိလောပေ’ ဟူသည် ငါးတို့ကို လုယက်ယူငင်သကဲ့သို့ ဖမ်းယူခြင်း၌သော်လည်းကောင်း၊ ငါးတို့ကို လုယက်ဖမ်းဆီးခြင်း၌သော်လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ တံငါတို့၏ ငါးတောင်း ချထားရာ အရပ်၌ လူအများ စုဝေးကာ “ဤ၌ ငါ့ကို တခြား ငါးတစ်ကောင် ပေးပါ၊ ငါးတစ်ပိုင်း ပေးပါ၊ ထိုသူအား သင်သည် အကောင်ကြီး ပေး၏၊ ငါ့အား အကောင်ငယ် ပေး၏” ဟု ဤသို့ ကျယ်လောင်သော အသံ၊ ကြီးစွာသော အသံကို ပြုကြကုန်၏။ ထိုအဓိပ္ပာယ်ကို ရည်ရွယ်၍ “တံငါတို့ ငါးတောင်းကို ချ၍ တည်ရှိရာ အရပ်၌” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ငါးဖမ်းရန် ပိုက်ကွန်ကို ချထားရာ အရပ်၌လည်း ထိုအရပ်၌ တံငါတို့နှင့် အခြားသူတို့သည် “ဝင်ပြီ၊ မဝင်သေး၊ မိပြီ၊ မမိသေး” ဟု ကြီးစွာသော အသံကို ပြုကြကုန်၏။ ထိုအဓိပ္ပာယ်ကို ရည်ရွယ်၍ “ပိုက်ကွန်၌ သော်လည်းကောင်း...ပ... ကြီးစွာသော အသံ ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ‘ကတ္တဗ္ဗဝတ္တံ’ ဟူသည် ခြေဆုပ်လက်နယ်ပြုခြင်း အစရှိသော ပြုဖွယ်ကိစ္စတည်း။ ‘ခရာ’ ဟူသည် စိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ဖြင့်လည်းကောင်း ကြမ်းတမ်းသော သူတို့တည်း။ ဤ၌ ကြွင်းသောစကားသည် အနက်ထင်ရှားလှပြီ။

---

ภริยาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဘရိယသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๑๑. โกธนสุตฺตวณฺณนา

၁၁. ကောဓနသုတ်အဖွင့်

---

๖๔. เอกาทสเม สปตฺตกรณาติ วา สปตฺเตหิ กาตพฺพา. โกธนนฺติ กุชฺฌนสีลํ. โกธโนยนฺติ กุชฺฌโน อยํ. อยนฺติ จ นิปาตมตฺตํ. โกธปเรโตติ โกเธน อนุคโต, ปราภิภูโต วา. ทุพฺพณฺโณว โหตีติ ปกติยา วณฺณวาปิ อลงฺกตปฺปฏิยตฺโตปิ มุขวิการาทิวเสน วิรูโป เอว โหติ. เอตรหิ อายติญฺจาติ โกธาภิภูตสฺส เอกนฺตมิทํ ผลนฺติ ทีเปตุํ ‘‘ทุพฺพณฺโณวา’’ติ อวธารณํ กตฺวา ปุน ‘‘โกธาภิภูโต’’ติ วุตฺตํ.

၆၄. တစ်ဆယ့်တစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘သပတ္တကရဏာ’ ဟူသည် ရန်သူတို့ ပြုအပ်သော အမှုတို့တည်း။ ‘ကောဓနံ’ ဟူသည် အမျက်ထွက်တတ်သော သဘောရှိသူကို။ ‘ကောဓနောယံ’ ဟူရာ၌ ‘အယံ’ သည် နိပါတ်မျှသာတည်း။ ‘ကောဓပရေတော’ ဟူသည် အမျက်ဒေါသ ခြံရံအပ်သူ၊ သို့မဟုတ် အမျက်ဒေါသ လွှမ်းမိုးအပ်သူတည်း။ ‘ဒုဗ္ဗဏ္ဏောဝ ဟောတိ’ (အဆင်းမလှသည်သာ ဖြစ်၏) ဟူသည် ပကတိအားဖြင့် အဆင်းလှသော်လည်းကောင်း၊ တန်ဆာဆင် ပြင်ဆင်အပ်သော်လည်းကောင်း မျက်နှာပျက်ခြင်း အစရှိသည်တို့ကြောင့် ရုပ်ဆိုးသည်သာ ဖြစ်၏။ ‘ဧတရဟိ အာယတိဉ္စ’ (ယခုဘဝ၌လည်းကောင်း၊ နောင်ဘဝ၌လည်းကောင်း) ဟူသည် အမျက်လွှမ်းမိုးခံရသူအား ဤအကျိုးသည် ဧကန်မုချ ဖြစ်တတ်သည်ဟု ပြခြင်းငှာ ‘ဒုဗ္ဗဏ္ဏောဝ’ (အဆင်းမလှသည်သာ) ဟု အနက်ကို ပိုင်းခြား၍ တစ်ဖန် ‘ကောဓါဘိဘူတော’ (အမျက်လွှမ်းမိုးအပ်သူ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။

---

อยสภาวนฺติ อกิตฺติมภาวํ. อตฺตโน ปเรสญฺจ อนตฺถํ ชเนตีติ อนตฺถชนโน. อนฺตรโตติ อพฺภนฺตรโต, จิตฺตโต วา. ตํ ชโน นาวพุชฺฌตีติ โกธสงฺขาตํ อนฺตรโต อพฺภนฺตเร อตฺตโน จิตฺเตเยว ชาตํ อนตฺถชนนจิตฺตปฺปโกปนาทิภยํ ภยเหตุํ อยํ พาลมหาชโน น ชานาติ. ยนฺติ ยตฺถ. ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. ยสฺมึ กาเล โกโธ สหเต นรํ, อนฺธตมํ ตทา โหตีติ สมฺพนฺโธ. ยนฺติ วา การณวจนํ, ยสฺมา โกโธ อุปฺปชฺชมาโน นรํ สหเต อภิภวติ, ตสฺมา อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยทา กุทฺโธติ อตฺโถ ยํ-ตํ-สทฺทานํ เอกนฺตสมฺพนฺธภาวโต. อถ วา ยนฺติ กิริยาปรามสนํ. สหเตติ ยเทตํ โกธสฺส สหนํ อภิภวนํ, เอตํ อนฺธตมํ ภวนนฺติ อตฺโถ. อถ วา ยํ นรํ โกโธ สหเต อภิภวติ, ตสฺส อนฺธตมํ ตทา โหติ. ตโต จ กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสตีติ.

‘အယသဘာဝံ’ ဟူသည် အကျော်အစော မရှိခြင်း၊ အသရေ ပျက်ခြင်းကို။ မိမိအားလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးအားလည်းကောင်း အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ‘အနတ္ထဇနနော’ မည်၏။ ‘အန္တရတော’ ဟူသည် အတွင်းမှ၊ သို့မဟုတ် စိတ်မှ။ ‘တံ ဇနော နာဝဗုဇ္ဈတိ’ ဟူသည် အမျက်ဒေါသဟု ဆိုအပ်သော၊ မိမိစိတ်အတွင်း၌သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ စိတ်ကို လှုပ်ရှားစေတတ်သော အစရှိသော ဘေး၏ အကြောင်းရင်းကို ဤလူမိုက်အပေါင်းသည် မသိ။ ‘ယံ’ ဟူသည် အကြင်အရပ်၌။ ဤပစ္စတ္တဝုစ်သည် ဘုမ္မတ္ထ (တည်ရာအနက်) ၌ ရှိ၏။ အကြင်အခါ၌ အမျက်ဒေါသသည် လူကို လွှမ်းမိုး၏၊ ထိုအခါ၌ အမိုက်မှောင်အတိ ဖြစ်၏ဟု စပ်ရမည်။ သို့မဟုတ် ‘ယံ’ ဟူသည် အကြောင်းပြစကားတည်း၊ အကြင်အကြောင်းကြောင့် အမျက်ဒေါသသည် ဖြစ်ပေါ်လာလတ်သော် လူကို လွှမ်းမိုးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အမျက်ထွက်သောအခါ၌ အမိုက်မှောင်အတိ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏၊ ယံ-တံ ပုဒ်တို့သည် ဧကန် စပ်ယှဉ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ‘ယံ’ ဟူသည် ကိရိယာကို ညွှန်းသောစကားတည်း။ ‘သဟတေ’ ဟူသည် အမျက်ဒေါသ၏ လွှမ်းမိုးခြင်းသည် အကြင်သို့ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် အမိုက်မှောင် ဖြစ်ခြင်းပင်တည်းဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် အကြင်လူကို အမျက်ဒေါသသည် လွှမ်းမိုးတတ်၏၊ ထိုသူအား ထိုအခါ၌ အမိုက်မှောင်အတိ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သောကြောင့် အမျက်ထွက်သူသည် အကျိုးစီးပွားကို မသိ၊ အမျက်ထွက်သူသည် တရားကို မမြင်ဟု ဆိုလိုသည်။

---

ภูนํ วุจฺจติ วุทฺธิ, ตสฺส หนนํ ฆาโต เอเตสนฺติ ภูนหจฺจานิ. เตนาห ‘‘หตวุทฺธีนี’’ติ. ทม-สทฺเทน วุตฺตเมวตฺถํ วิภาเวตุํ ปญฺญาวีริเยน [Pg.187] ทิฏฺฐิยาติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กตเรน ทเมนา’’ติอาทิมาห. อเนกตฺโถ หิ ทม-สทฺโท. ‘‘สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต, เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๙๕; สุ. นิ. ๔๖๗) เอตฺถ หิ อินฺทฺริยสํวโร ทโมติ วุตฺโต ‘‘มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ ทเมตี’’ติ กตฺวา. ‘‘ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโยธ วิชฺชตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๙๑) เอตฺถ ปญฺญา ทโม ‘‘สํกิเลสํ ทเมติ ปชหตี’’ติ กตฺวา. ‘‘ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน อตฺถิ ปุญฺญํ, อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๖๕) เอตฺถ อุโปสถกมฺมํ ทโม ‘‘อุปวสนวเสน กายกมฺมาทีนิ ทเมตี’’ติ กตฺวา. ‘‘สกฺขิสฺสสิ โข ตฺวํ, ปุณฺณ, อิมินา ทมูปสเมน สมนฺนาคโต สุนาปรนฺตสฺมึ ชนปทนฺตเร วิหริตุ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๙๖; สํ. นิ. ๔.๘๘) เอตฺถ อธิวาสนกฺขนฺติ ทโม ‘‘โกธูปนาหมกฺขาทิเก ทเมติ วิโนเทตี’’ติ กตฺวา. ‘‘น มานกามสฺส ทโม อิธตฺถิ, น โมนมตฺถิ อสมาหิตสฺสา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๙) เอตฺถ อภิสมฺโพชฺฌงฺคาทิโก สมาธิปกฺขิโก ธมฺโม ทโม ‘‘ทมฺมติ จิตฺตํ เอเตนา’’ติ กตฺวา. อิธาปิ ‘‘ตํ ทเมน สมุจฺฉินฺเท, ปญฺญาวีริเยน ทิฏฺฐิยา’’ติ วจนโต ทม-สทฺเทน ปญฺญาวีริยทิฏฺฐิโย วุตฺตา.

ဘူန-ဟူသည် ကြီးပွားခြင်းကို ဆိုသည်။ ထိုကြီးပွားခြင်းကို သတ်ခြင်း ဖျက်ဆီးခြင်းသည် ဘူနဟစ္စ မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'hatavuddhīnī' (သတ်အပ်သော ကြီးပွားခြင်းရှိကုန်သော) ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဒမသဒ္ဒါဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ပညာ၊ ဝီရိယ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် ခွဲခြား၍ ပြခြင်းငှါ 'katarena damenā' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဒမသဒ္ဒါသည် များစွာသော အနက်ရှိ၏။ 'Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo' ဟူသော ဤ၌ 'မနောဆဋ္ဌမဖြစ်ကုန်သော ဣန္ဒြေတို့ကို ဆုံးမတတ်၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်းကို 'ဒမ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī' ဟူသော ဤ၌ 'ကိလေသာညစ်ညူးမှုကို ဆုံးမတတ်၊ ပယ်စွန့်တတ်၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ပညာကို 'ဒမ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo' ဟူသော ဤ၌ 'ဥပုသ်စောင့်ခြင်းအားဖြင့် ကိုယ်မှုစသည်တို့ကို ဆုံးမတတ်၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဥပုသ်ကံကို 'ဒမ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'Sakkhissasi kho tvaṃ, puṇṇa, iminā damūpasamena samannāgato sunāparantasmiṃ janapadantare viharitu' ဟူသော ဤ၌ 'အမျက်ထွက်ခြင်း၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း၊ သူဂုဏ်ချေဖျက်ခြင်း စသည်တို့ကို ဆုံးမတတ်၊ ပယ်ဖျောက်တတ်၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် အဓိဝါသနခန္တီကို 'ဒမ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'Na mānakāmassa damo idhatthi, na monamatthi asamāhitassā' ဟူသော ဤ၌ 'ဤတရားဖြင့် စိတ်သည် ယဉ်ကျေး၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် အဘိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိက ဖြစ်သော သမာဓိဘက်၌ ပါဝင်သော တရားကို 'ဒမ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤသုတ်၌လည်း 'taṃ damena samucchinde, paññāvīriyena diṭṭhiyā' ဟူသော စကားကြောင့် ဒမသဒ္ဒါဖြင့် ပညာ၊ ဝီရိယ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ကို ဆိုလိုသည်။

---

โกธนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ကောဓနသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

อพฺยากตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အဗျာကတဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๗. มหาวคฺโค

၇. မဟာဝဂ်

---

๑-๒. หิริโอตฺตปฺปสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၂. ဟိရိဩတ္တပ္ပသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๖๕-๖๖. สตฺตมสฺส ปฐมํ อุตฺตานเมว. ทุติเย ตโย สํวฏฺฏาติ อาโปสํวฏฺโฏ, เตโชสํวฏฺโฏ, วาโยสํวฏฺโฏติ ตโย สํวฏฺฏา. ติสฺโส สํวฏฺฏสีมาติ อาภสฺสรา, สุภกิณฺหา, เวหปฺผลาติ ติสฺโส สํวฏฺฏสีมา. ยทา หิ กปฺโป เตเชน สํวฏฺฏติ วินสฺสติ, ตทา อาภสฺสรโต เหฏฺฐา อคฺคินา ฑยฺหติ. ยทา อาเปน สํวฏฺฏติ, ตทา สุภกิณฺหโต เหฏฺฐา อุทเกน วิลียติ. ยทา วายุนา สํวฏฺฏติ, ตทา เวหปฺผลโต เหฏฺฐา วายุนา วิทฺธํสติ. วิตฺถารโต ปน สทาปิ เอกํ พุทฺธกฺเขตฺตํ วินสฺสติ. พุทฺธกฺเขตฺตํ นาม ติวิธํ โหติ ชาติกฺเขตฺตํ อาณากฺเขตฺตํ [Pg.188] วิสยกฺเขตฺตนฺติ. ตตฺถ ชาติกฺเขตฺตํ นาม ทสสหสฺสจกฺกวาฬปริยนฺตํ โหติ, ยํ ตถาคตสฺส ปฏิสนฺธิคหณาทีสุ กมฺปติ. อาณากฺเขตฺตํ โกฏิสหสฺสจกฺกวาฬปริยนฺตํ, ยตฺถ รตนสุตฺตํ (ขุ. ปา. ๖.๑ อาทโย; สุ. นิ. ๒๒๔ อาทโย) ขนฺธปริตฺตํ (อ. นิ. ๔.๖๗; จูฬว. ๒๕๑) ธชคฺคปริตฺตํ (สํ. นิ. ๑.๒๔๙). อาฏานาฏิยปริตฺตํ (ที. นิ. ๓.๒๗๕ อาทโย), โมรปริตฺตนฺติ (ชา. ๑.๒.๑๗-๑๘) อิเมสํ ปริตฺตานํ อานุภาโว วตฺตติ. วิสยกฺเขตฺตํ อนนฺตมปริมาณํ, ยํ ‘‘ยาวตา วา ปน อากงฺเขยฺยา’’ติ วุตฺตํ. เอวเมเตสุ ตีสุ พุทฺธกฺเขตฺเตสุ เอกํ อาณากฺเขตฺตํ วินสฺสติ. ตสฺมึ ปน วินสฺสนฺเต ชาติกฺเขตฺตํ วินฏฺฐเมว โหติ. วินสฺสนฺตญฺจ เอกโตว วินสฺสติ, สณฺฐหนฺตมฺปิ เอกโตว สณฺฐหติ.

၆၅-၆၆. သတ္တမမြောက် (မဟာဝဂ်) ၏ ပထမသုတ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပြီ။ ဒုတိယသုတ်၌ - 'tayo saṃvaṭṭā' ဟူသည်မှာ အာပေါသံဝဋ္ဌ (ရေဖြင့်ဖျက်ဆီးခြင်း)၊ တေဇောသံဝဋ္ဌ (မီးဖြင့်ဖျက်ဆီးခြင်း)၊ ဝါယောသံဝဋ္ဌ (လေဖြင့်ဖျက်ဆီးခြင်း) ဟု သုံးပါးသော ကပ်တို့တည်း။ 'tisso saṃvaṭṭasīmā' ဟူသည်မှာ အာဘဿရာ၊ သုဘကိဏှာ၊ ဝေဟပ္ဖိုလ် ဟု သုံးပါးသော ကပ်ဖျက်ဆီးရာ အပိုင်းအခြားတို့တည်း။ အကြင်အခါ၌ ကမ္ဘာသည် မီးဖြင့် ပျက်စီးအံ့၊ ထိုအခါ၌ အာဘဿရဘုံ၏ အောက်ကို မီးဖြင့် လောင်ကျွမ်းအပ်၏။ အကြင်အခါ၌ ရေဖြင့် ပျက်စီးအံ့၊ ထိုအခါ၌ သုဘကိဏှာဘုံ၏ အောက်ကို ရေဖြင့် အရည်ပျော်စေအပ်၏။ အကြင်အခါ၌ လေဖြင့် ပျက်စီးအံ့၊ ထိုအခါ၌ ဝေဟပ္ဖိုလ်ဘုံ၏ အောက်ကို လေဖြင့် လွင့်စင်ပျက်စီးစေအပ်၏။ အကျယ်အားဖြင့်မူ အမြဲတစေ ဗုဒ္ဓခေတ်တစ်ခေတ်သည် ပျက်စီးတတ်၏။ ဗုဒ္ဓခေတ်ဟူသည် သုံးမျိုးရှိ၏။ ဇာတိခေတ်၊ အာဏာခေတ်၊ ဝိသယခေတ် တို့တည်း။ ထို၌ ဇာတိခေတ်ဟူသည်မှာ စကြဝဠာ တစ်သောင်း အပိုင်းအခြားရှိ၏။ မြတ်စွာဘုရား ပဋိသန္ဓေယူတော်မူခြင်း စသည်တို့၌ တုန်လှုပ်တတ်၏။ အာဏာခေတ်ဟူသည်မှာ စကြဝဠာ ကုဋေတစ်ထောင် အပိုင်းအခြားရှိ၏။ ရတနသုတ်၊ ခန္ဓပရိတ်၊ ဓဇဂ္ဂပရိတ်၊ အာဋာနာဋိယပရိတ်၊ မောရပရိတ် အစရှိသော ဤပရိတ်တော်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော် သက်ရောက်ရာ အရပ် ဖြစ်သည်။ ဝိသယခေတ်ဟူသည်မှာ အဆုံးမရှိ အတိုင်းအဆမရှိသော အရပ် ဖြစ်၏။ 'အလိုရှိသမျှသော အရပ်' ဟု ဆိုအပ်သော အရပ်တည်း။ ဤသို့လျှင် ဤဗုဒ္ဓခေတ် သုံးမျိုးတို့တွင် အာဏာခေတ် တစ်ခုသည် ပျက်စီးတတ်၏။ ထိုအာဏာခေတ် ပျက်စီးသောအခါ ဇာတိခေတ်သည်လည်း ပျက်စီးသည်သာ မည်၏။ ပျက်စီးသောအခါ၌လည်း တပြိုင်နက်တည်း ပျက်စီး၍၊ တည်ဆောက် တည်ရှိလာသောအခါ၌လည်း တပြိုင်နက်တည်း တည်ရှိလာကြကုန်သည်။

---

ตีณิ สํวฏฺฏมูลานีติ ราคโทสโมหสงฺขาตานิ ตีณิ สํวฏฺฏการณานิ. ราคาทีสุ หิ อกุสลมูเลสุ อุสฺสนฺเนสุ โลโก วินสฺสติ. ตถา หิ ราเค อุสฺสนฺนตเร อคฺคินา วินสฺสติ, โทเส อุสฺสนฺนตเร อุทเกน, โมเห อุสฺสนฺนตเร วาเตน. เกจิ ปน ‘‘โทเส อุสฺสนฺนตเร อคฺคินา, ราเค อุทเกนา’’ติ วทนฺติ.

'Tīṇi saṃvaṭṭamūlāni' ဟူသည် ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟဟု ဆိုအပ်သော သုံးပါးသော ကပ်ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့တည်း။ ရာဂအစရှိသော အကုသိုလ်မူလတရားတို့ ထကြွသောင်းကျန်းသောအခါ လောကသည် ပျက်စီးတတ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရာ၌ ရာဂ အလွန်ထကြွသောင်းကျန်းသောအခါ မီးဖြင့် ပျက်စီးတတ်၏၊ ဒေါသ အလွန်ထကြွသောင်းကျန်းသောအခါ ရေဖြင့် ပျက်စီးတတ်၏၊ မောဟ အလွန်ထကြွသောင်းကျန်းသောအခါ လေဖြင့် ပျက်စီးတတ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ 'ဒေါသ အလွန်ထကြွသောင်းကျန်းသောအခါ မီးဖြင့်၊ ရာဂ အလွန်ထကြွသောင်းကျန်းသောအခါ ရေဖြင့် ပျက်စီးတတ်၏' ဟု ပြောဆိုကြသည်။

---

ตีณิ โกลาหลานีติ กปฺปโกลาหลํ, พุทฺธโกลาหลํ, จกฺกวตฺติโกลาหลนฺติ ตีณิ โกลาหลานิ. ตตฺถ ‘‘วสฺสสตสหสฺสมตฺถเก กปฺปุฏฺฐานํ นาม ภวิสฺสตี’’ติอาทินา เทวตาหิ อุคฺโฆสิตสทฺโท กปฺปโกลาหลํ นาม โหติ. ‘‘อิโต วสฺสสตสหสฺสมตฺถเก โลโก วินสฺสิสฺสติ, เมตฺตํ, มาริสา, ภาเวถ กรุณํ มุทิตํ อุเปกฺข’’นฺติ มนุสฺสปเถ เทวตา โฆสนฺติโย จรนฺติ. ‘‘วสฺสสหสฺสมตฺถเก พุทฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ พุทฺธโกลาหลํ นาม โหติ. ‘‘อิโต วสฺสสหสฺสมตฺถเก พุทฺโธ อุปฺปชฺชิตฺวา ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน สงฺฆรตเนน ปริวาริโต ธมฺมํ เทเสนฺโต วิจริสฺสตี’’ติ เทวตา อุคฺโฆสนฺติ. ‘‘วสฺสสตมตฺถเก ปน จกฺกวตฺตี อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ จกฺกวตฺติโกลาหลํ นาม โหติ. ‘‘อิโต วสฺสสตมตฺถเก สตฺตรตนสมฺปนฺโน จาตุทฺทีปิสฺสโร สหสฺสปริวาโร เวหาสงฺคโม จกฺกวตฺตี ราชา อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เทวตา อุคฺโฆสนฺติ.

'Tīṇi kolāhalāni' ဟူသည် ကပ္ပကောလာဟလ၊ ဗုဒ္ဓကောလာဟလ၊ စက္ကဝတ္တိကောလာဟလ ဟု သုံးပါးသော ကောလာဟလတို့တည်း။ ထို၌ 'နောင် အနှစ်တစ်သိန်း လွန်သောအခါ ကမ္ဘာပျက်လိမ့်မည်' အစရှိသဖြင့် နတ်တို့ ကြွေးကြော်သံသည် 'ကပ္ပကောလာဟလ' မည်၏။ 'ယခုမှစ၍ အနှစ်တစ်သိန်း လွန်သောအခါ လောကသည် ပျက်စီးလိမ့်မည်၊ အချင်းတို့... မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာ တရားတို့ကို ပွားကြကုန်လော့' ဟု လူ့ပြည်ဝယ် နတ်တို့သည် လှည့်လည်ကြွေးကြော်ကြကုန်၏။ 'နောင် အနှစ်တစ်ထောင် လွန်သောအခါ ဘုရားပွင့်တော်မူလိမ့်မည်' ဟု ကြွေးကြော်သံသည် 'ဗုဒ္ဓကောလာဟလ' မည်၏။ 'ယခုမှစ၍ အနှစ်တစ်ထောင် လွန်သောအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ပွင့်တော်မူ၍၊ ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ်ကို ကျင့်တော်မူလျက် သံဃာ့ရတနာ ခြံရံကာ တရားဟောကြား လှည့်လည်တော်မူလတ္တံ့' ဟု နတ်တို့သည် ကြွေးကြော်ကြကုန်၏။ 'နောင် အနှစ်တစ်ရာ လွန်သောအခါ စကြာမင်း ပွင့်လိမ့်မည်' ဟု ကြွေးကြော်သံသည် 'စက္ကဝတ္တိကောလာဟလ' မည်၏။ 'ယခုမှစ၍ အနှစ်တစ်ရာ လွန်သောအခါ ရတနာခုနစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော၊ ကျွန်းကြီးလေးကျွန်းကို အစိုးရသော၊ အခြံအရံ တစ်ထောင်ရှိသော၊ ကောင်းကင်၌ သွားနိုင်သော စကြာမင်းကြီး ပွင့်ထွန်းလတ္တံ့' ဟု နတ်တို့သည် ကြွေးကြော်ကြကုန်၏။

---

อจิรฏฺเฐน น ธุวาติ อุทกพุพฺพุฬาทโย วิย น จิรฏฺฐายิตาย ธุวภาวรหิตา. อสฺสาสรหิตาติ สุปินเก ปีตปานียํ วิย อนุลิตฺตจนฺทนํ วิย จ อสฺสาสวิรหิตา.

မကြာမြင့်စွာ တည်တတ်သောအနက်ကြောင့် 'na dhuvā' (မြဲသည်မဟုတ်) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ရေပူဖောင်း စသည်တို့ကဲ့သို့ ကြာမြင့်စွာ မတည်နိုင်သောကြောင့် မြဲသောအဖြစ်မှ ကင်းကုန်၏။ 'Assāsarahitā' (သက်သာရာမရှိကုန်) ဟူသည် အိပ်မက်၌ သောက်အပ်သောရေ ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လိမ်းကျံအပ်သော စန္ဒကူးကဲ့သို့လည်းကောင်း သက်သာရာရခြင်းမှ ကင်းကုန်၏။

---

อุปกปฺปนเมโฆติ [Pg.189] กปฺปวินาสกเมฆํ สนฺธาย วทติ. ยสฺมิญฺหิ สมเย กปฺโป อคฺคินา นสฺสติ, อาทิโตว กปฺปวินาสกมหาเมโฆ อุฏฺฐหิตฺวา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬ เอกมหาวสฺสํ วสฺสติ. มนุสฺสา ตุฏฺฐหฏฺฐา สพฺพพีชานิ นีหริตฺวา วปนฺติ. สสฺเสสุ ปน โคขายิตกมตฺเตสุ ชาเตสุ คทฺรภรวํ รวนฺโต เอกพินฺทุมฺปิ น วสฺสติ, ตทา ปจฺฉินฺนํ ปจฺฉินฺนเมว วสฺสํ โหติ. เตนาห ‘‘ตทา นิกฺขนฺตพีชํ..เป… เอกพินฺทุมฺปิ เทโว น วสฺสตี’’ติ. ‘‘วสฺสสตสหสฺส อจฺจเยน กปฺปวุฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติอาทินา เทวตาหิ วุตฺตวจนํ สุตฺวา เยภุยฺเยน มนุสฺสา จ ภุมฺมเทวตา จ สํเวคชาตา อญฺญมญฺญํ มุทุจิตฺตา หุตฺวา เมตฺตาทีนิ ปุญฺญานี กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตนฺติ, อวีจิโต ปฏฺฐาย ตุจฺโฉ โหตีติ.

'Upakappanamegho' (ကမ္ဘာပျက်မိုး) ဟူသည် ကမ္ဘာကို ပျက်စီးစေတတ်သော မိုးကြီးကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။ အကြင်အချိန်၌ ကမ္ဘာသည် မီးဖြင့် ပျက်စီးအံ့၊ ရှေးဦးစွာ ကမ္ဘာဖျက်မိုးကြီးသည် ထမြောက်၍ စကြဝဠာ ကုဋေတစ်သိန်းတို့၌ မိုးကြီးတစ်ကြိမ် တပြိုင်နက်တည်း ရွာသွန်း၏။ လူတို့သည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကုန်လျက် မျိုးစေ့အားလုံးကို ထုတ်ယူ၍ စိုက်ပျိုးကြကုန်၏။ စပါးပင်တို့သည် နွားစားလောက်ရုံမျှ ရှိလာသောအခါ မြည်းမြည်သံကဲ့သို့ မြည်လျက် တစ်စက်မျှ မရွာတော့ပေ။ ထိုအခါ၌ လုံးဝ ပြတ်စဲသွားသော မိုးသည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'tadā nikkhantabījaṃ...pe... ekabindumpi devo na vassati' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'နောင် အနှစ်တစ်သိန်း လွန်သောအခါ ကမ္ဘာပျက်လိမ့်မည်' အစရှိသဖြင့် နတ်တို့ ပြောကြားသော စကားကို ကြားရ၍ များသောအားဖြင့် လူတို့နှင့် ဘုမ္မစိုးနတ်တို့သည် သံဝေဂရကြကုန်လျက် အချင်းချင်း နူးညံ့သိမ်မွေ့သော စိတ်ရှိကြကုန်လျက် မေတ္တာအစရှိသော ကောင်းမှုတို့ကို ပြုကြပြီးလျှင် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အဝီစိငရဲမှ စတင်၍ (သတ္တဝါတို့မှ) ဆိတ်သုဉ်းကင်းမဲ့ကာ လွတ်ပြတ်ကုန်၏။

---

ปญฺจ พีชชาตานีติ มูลพีชํ ขนฺธพีชํ ผฬุพีชํ อคฺคพีชํ พีชพีชนฺติ ปญฺจ พีชานิ ชาตานิ. ตตฺถ มูลพีชนฺติ วจา, วจตฺตํ, หลิทฺทํ, สิงฺคิเวรนฺติ เอวมาทิ. ขนฺธพีชนฺติ อสฺสตฺโถ, นิคฺโรโธติ เอวมาทิ. ผฬุพีชนฺติ อุจฺฉุ, เวฬุ, นโฬติ เอวมาทิ. อคฺคพีชนฺติ อชฺชุกํ, ผณิชฺชกนฺติ เอวมาทิ. พีชพีชนฺติ วีหิอาทิ ปุพฺพณฺณญฺเจว มุคฺคมาสาทิอปรณฺณญฺจ. ปจฺจยนฺตรสมวาเย วิสทิสุปฺปตฺติยา วิเสสการณภาวโต รุหนสมตฺเถ สารผเล นิรุฬฺโห พีช-สทฺโท ตทตฺถสิทฺธิยา มูลาทีสุปิ เกสุจิ ปวตฺตตีติ มูลาทิโต นิวตฺตนตฺถํ เอเกน พีช-สทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ ‘‘พีชพีช’’นฺติ ‘‘รูปรูปํ (วิสุทฺธิ. ๒.๔๔๙) ทุกฺขทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๓๒๗) ยถา. ยถา ผลปากปริยนฺตา โอสธิรุกฺขา เวฬุกทลิอาทโย.

မျိုးစေ့ငါးမျိုးဟူသည်မှာ မြစ်ဖျားမျိုးစေ့၊ ပင်စည်မျိုးစေ့၊ ဆစ်ဆစ်မျိုးစေ့၊ အညွန့်မျိုးစေ့၊ အစေ့မျိုးစေ့ဟူ၍ မျိုးစေ့ငါးမျိုးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုငါးမျိုးတို့တွင် မြစ်ဖျားမျိုးစေ့ (မူးလဗီဇ) ဟူသည်ကား လင်းလွင်၊ ကုန်းလင်းလွင်၊ နနွင်း၊ ဂျင်း အစရှိသည်တို့တည်း။ ပင်စည်မျိုးစေ့ (ခန္ဓဗီဇ) ဟူသည်ကား ညောင်ဗုဒ္ဓဟေ၊ ညောင်ကြပ် အစရှိသည်တို့တည်း။ ဆစ်ဆစ်မျိုးစေ့ (ဖဠုဗီဇ) ဟူသည်ကား ကြံ၊ ဝါး၊ ကျူ အစရှိသည်တို့တည်း။ အညွန့်မျိုးစေ့ (အဂ္ဂဗီဇ) ဟူသည်ကား ပင်စိမ်း၊ ပင်စိမ်းနက် အစရှိသည်တို့တည်း။ အစေ့မျိုးစေ့ (ဗီဇဗီဇ) ဟူသည်ကား စပါး အစရှိသော ရှေးဦးအစာ (ပုဗ္ဗဏ္ဏ) နှင့် ပဲနောက်၊ ပဲတီ အစရှိသော နောက်မှဖြစ်သော အစာ (အပရဏ္ဏ) လည်း ဖြစ်၏။ အခြားသောအကြောင်းတရားတို့ ညီညွတ်ပေါင်းစုံမိသောအခါ မတူညီသောအရာကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်ခြင်း၏ ထူးခြားသောအကြောင်းအရင်း ဖြစ်သောကြောင့် ပေါက်ရောက်ရှင်သန်နိုင်စွမ်းရှိသော အနှစ်သာရရှိသည့် အသီး၌ ပေါ်ပေါက်ထင်ရှားသော ‘ဗီဇ’ (မျိုးစေ့) ဟူသော စကားလုံးသည် ထိုအနက်ကို ပြီးမြောက်စေခြင်းဖြင့် မြစ်ဖျားအစရှိသည်တို့တွင်လည်း အချို့အရာ၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် မြစ်ဖျားအစရှိသည်တို့မှ ဖယ်ထုတ်တားမြစ်ရန်အတွက် ‘ဗီဇ’ ဟူသော စကားလုံးတစ်လုံးဖြင့် ထူးခြားစေလျက် ‘ဗီဇဗီဇ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘ရူပရူပ’ (ရုပ်စစ်ရုပ်မှန်)၊ ‘ဒုက္ခဒုက္ခ’ (ဆင်းရဲစစ်ဆင်းရဲမှန်) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အသီးမှည့်သည်အထိသာ တည်ရှိသော အပင်တို့သည် ဝါး၊ ငှက်ပျော အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်သကဲ့သို့တည်း။

---

ยํ กทาจีติอาทีสุ ยนฺติ นิปาตมตฺตํ. กทาจีติ กิสฺมิญฺจิ กาเล. กรหจีติ ตสฺเสว เววจนํ. ทีฆสฺส อทฺธุโนติ ทีฆสฺส กาลสฺส. อจฺจเยนาติ อติกฺกเมน. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

‘ယံ ကဒါစိ’ အစရှိသော ပုဒ်တို့တွင် ‘ယံ’ ဟူသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ ‘ကဒါစိ’ ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ကာလ၌။ ‘ကရဟစိ’ ဟူသည် ထိုကဒါစိ၏ ပရိယာယ်ပုဒ် (ဝေဝုစ်) ပင် ဖြစ်၏။ ‘ဒီဃဿ အဒ္ဓုနော’ ဟူသည် ရှည်လျားသော ကာလ၏။ ‘အစ္စယေန’ ဟူသည် လွန်မြောက်သဖြင့်။ ဤသုတ်၌ ကျန်ရှိသောစကားလုံးတို့သည် ရှင်းလင်းလွယ်ကူသည်သာ ဖြစ်၏။

---

หิริโอตฺตปฺปสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဟိရိဩတ္တပ္ပသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

---

๓. นคโรปมสุตฺตวณฺณนา

၃. နဂရောပမသုတ်ဝဏ္ဏနာ

---

๖๗. ตติเย ปจฺจนฺเต ภวํ ปจฺจนฺติมํ. ‘‘รโถ สีลปริกฺขาโร, ฌานกฺโข จกฺกวีริโย’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๔) วิย อลงฺการวจโน ปริกฺขารสทฺโทติ อาห ‘‘นคราลงฺกาเรหิ อลงฺกต’’นฺติ. ปริวารวจโนปิ วฏฺฏติเยว ‘‘สตฺต สมาธิปริกฺขารา’’ติอาทีสุ [Pg.190] (ที. นิ. ๓.๓๓๐) วิย. เนมํ วุจฺจติ ถมฺภาทีหิ อนุปตภูมิปฺปเทโสติ อาห ‘‘คมฺภีรอาวาฏา’’ติ, คมฺภีรํ ภูมึ อนุปฺปวิฏฺฐาติ อตฺโถ. สุฏฺฐุ สนฺนิสีทาปิตาติ ภูมึ นิขนิตฺวา สมฺมเทว ฐปิตา.

၆၇. တတိယသုတ်၌ နယ်စပ်၌ ဖြစ်သော မြို့ကို ‘ပစ္စန္တိမံ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ရထော သီလပရိက္ခာရော၊ ဈာနk္ခော စက္ကဝီရိယော’ (သံယုတ္တနိကာယ် ၅.၄) အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ ‘ပရိက္ခာရ’ သဒ္ဒါသည် တန်ဆာဆင်ခြင်းကို ဟောသောအပြော့စကား ဖြစ်သောကြောင့် ‘မြို့၏ တန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘သတ္တ သမာဓိပရိက္ခာရာ’ (ဒီဃနိကာယ် ၃.၃၃၀) အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ အခြံအရံကို ဟောသောစကားလည်း သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်၏။ ‘နေမံ’ ဟူသည် တိုင်အစရှိသည်တို့ဖြင့် ထိစပ်နေသော မြေအရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ‘ဂမ္ဘီရအာဝါဋာ’ (နက်သော တွင်းရှိသော) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏၊ နက်ရှိုင်းသော မြေအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နေသော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘သုဋ္ဌု သန္နိသီဒါပိတာ’ ဟူသည် မြေ၌ တူးဆွပြီးလျှင် ကောင်းမွန်စွာပင် စိုက်ထူထားအပ်သော ဟူလို။

---

อนุปริยาเยติ เอเตนาติ อนุปริยาโย, โสเยว ปโถติ อนุปริยายปโถ, ปริโต ปาการสฺส อนุยายมคฺโค.

‘အနုပရိယာယေတိ’ ဟူသည် ဤလမ်းဖြင့် လှည့်ပတ်သွားလာအပ်သောကြောင့် ‘အနုပရိယာယ’ (လှည့်ပတ်ရာ) မည်၏၊ ထိုလမ်းသည်ပင် လမ်းဖြစ်သောကြောင့် ‘အနုပရိယာယပထ’ (ပတ်လမ်း) မည်၏။ တံတိုင်း၏ ပတ်ပတ်လည်၌ လှည့်ပတ်သွားလာရန် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။

---

หตฺถึ อาโรหนฺติ อาโรหาปยนฺติ จาติ หตฺถาโรหา (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๖๓). เยน หิ ปโยเคน ปุริโส หตฺถิโน อาโรหนโยคฺโค โหติ, หตฺถิสฺส ตํ ปโยคํ วิธายนฺตานํ สพฺเพสมฺเปเตสํ คหณํ. เตนาห ‘‘สพฺเพปี’’ติอาทิ. ตตฺถ หตฺถาจริยา นาม เย หตฺถิโน หตฺถาโรหกานญฺจ สิกฺขาปกา. หตฺถิเวชฺชา นาม หตฺถิภิสกฺกา. หตฺถิพนฺธา นาม หตฺถีนํ ปาทรกฺขกา. อาทิ-สทฺเทน หตฺถีนํ ยวปทายกาทิเก สงฺคณฺหาติ. อสฺสาโรหา รถิกาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. รเถ นิยุตฺตา รถิกา. รถรกฺขา นาม รถสฺส อาณิรกฺขกา. ธนุํ คณฺหนฺติ คณฺหาเปนฺติ จาติ ธนุคฺคหา, อิสฺสาสา ธนุสิปฺปสฺส สิกฺขาปกา จ. เตนาห ‘‘ธนุอาจริยา อิสฺสาสา’’ติ. เจเลน เจลปฏากาย ยุทฺเธ อกนฺติ คจฺฉนฺตีติ เจลกาติ อาห – ‘‘เย ยุทฺเธ ชยทฺธชํ คเหตฺวา ปุรโต คจฺฉนฺตี’’ติ. ยถา ตถา ฐิเต เสนิเก พฺรูหกรณวเสน ตโต ตโต จลยนฺติ อุจฺจาเลนฺตีติ จลกา. สกุณคฺฆิอาทโย วิย มํสปิณฺฑํ ปรเสนาสมูหํ สาหสิกมหาโยธตาย เฉตฺวา เฉตฺวา ทยนฺติ อุปฺปติตฺวา คจฺฉนฺตีติ ปิณฺฑทายกา. ทุติยวิกปฺเป ปิณฺเฑ ทยนฺติ ชนสมฺมทฺเท อุปฺปตนฺตา วิย คจฺฉนฺตีติ ปิณฺฑทายกาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุคฺคตุคฺคตาติ ถามชวปรกฺกมาทิวเสน อติวิย อุคฺคตา, อุทคฺคาติ อตฺโถ. ปกฺขนฺทนฺตีติ อตฺตโน วีรสูรภาเวน อสชฺชมานา ปรเสนํ อนุปวิสนฺตีติ อตฺโถ. ถามชวพลปรกฺกมาทิสมฺปตฺติยา มหานาคา วิย มหานาคา. เอกสูราติ เอกากิสูรา อตฺตโน สูรภาเวเนว เอกากิโน หุตฺวา ยุชฺฌนกา. สชาลิกาติ สวมฺมิกา. สรปริตฺตาณนฺติ จมฺมปริสิพฺพิตํ เขฏกํ, จมฺมมยํ วา ผลกํ. ฆรทาสโยธาติ อตฺตโน ทาสโยธา.

ဆင်ပေါ်သို့ တက်စီးကုန်သော၊ စီးစေကုန်သောသူတို့သည် ‘ဟတ္ထာရောဟ’ (ဆင်သည်) မည်ကုန်၏။ အကြင်လုံ့လအားထုတ်မှုဖြင့် ယောက်ျားသည် ဆင်ကို စီးနင်းရန် ထိုက်တန်သူဖြစ်၏၊ ဆင်အား ထိုလုံ့လကို ဖြစ်စေတတ်သောသူ အားလုံးတို့ကိုပင် ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘အားလုံးတို့ပင်’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုသူတို့တွင် ဆင်ဆရာ (ဟတ္ထာစရိယ) ဟူသည် ဆင်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဆင်စီးသူတို့ကိုလည်းကောင်း လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးသော ဆရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဆင်ဆေးသမား (ဟတ္ထီဝေဇ္ဇ) ဟူသည် ဆင်ဆရာဝန်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဆင်ထိန်း (ဟတ္ထီဗန္ဓ) ဟူသည် ဆင်တို့၏ ခြေထောက်ကို စောင့်ရှောက်သူတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အစရှိသော သဒ္ဒါဖြင့် ဆင်တို့အား မြက်ကျွေးသူ အစရှိသည်တို့ကို ယူ၏။ ‘မြင်းသည် (အဿာရောဟ)’၊ ‘ရထားသည် (ရထိက)’ ဟူသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ရထား၌ ခန့်အပ်အပ်သောသူတို့သည် ရထားသည် (ရထိက) မည်ကုန်၏။ ရထားစောင့် (ရထရက္ခ) ဟူသည် ရထား၏ လှည်းဝင်ရိုးသပ်ကို စောင့်ရှောက်သောသူတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ လေးကို ကိုင်ဆောင်ကုန်သော၊ ကိုင်ဆောင်စေကုန်သောသူတို့သည် လေးသမား (ဓနုဂ္ဂဟ) မည်ကုန်၏။ လေးအတတ်သင်ကြားပေးသော လေးဆရာတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘လေးဆရာ လေးသမားတို့’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အဝတ်တန်ဆာဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဝတ်အလံဖြင့်လည်းကောင်း စစ်ပွဲသို့ သွားတတ်ကုန်သောသူတို့သည် ‘စေလက’ မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘အကြင်သူတို့သည် စစ်ပွဲ၌ အောင်လံကို ကိုင်ဆောင်၍ ရှေ့ဆောင် သွားတတ်ကုန်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စစ်သည်တော်တို့အား ဖြစ်သလို နေထိုင်ရာမှ တိုးပွားအားတက်စေခြင်း အလို့ငှာ ထိုထိုအရပ်မှ လှုပ်ရှားစေတတ်၊ ထကြွစေတတ်သောသူတို့သည် ‘စလက’ မည်ကုန်၏။ စွန်ရဲ အစရှိသော ငှက်တို့သည် အသားတုံးကို သုတ်ယူသကဲ့သို့ ရဲရင့်လှသော စစ်သည်တော်ကြီးများ ဖြစ်သဖြင့် ရန်သူ့စစ်တပ်အစုအဝေးကို ပိုင်းဖြတ်၍ ပိုင်းဖြတ်၍ ဖျက်ဆီးကာ ပျံသန်းသွားတတ်သောသူတို့သည် ‘ပိဏ္ဍဒါယက’ မည်ကုန်၏။ ဒုတိယအဖွင့်၌မူ လူထုအစုအဝေးအတွင်း၌ ပျံသန်းသကဲ့သို့ သွားတတ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ အတုံးအရုံး ဖြစ်စေတတ်သောသူတို့သည် ‘ပိဏ္ဍဒါယက’ မည်ကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။ ‘ဥဂ္ဂတုဂ္ဂတ’ ဟူသည် အစွမ်း၊ အရှိန်၊ လုံ့လဝီရိယ အစရှိသည်တို့ဖြင့် အလွန်တရာ တက်ကြွထက်မြက်ကုန်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ပက္ခန္ဒန္တိ’ ဟူသည် မိမိ၏ ရဲရင့်သော သူရဲကောင်းပီသမှုဖြင့် တွန့်ဆုတ်ခြင်းမရှိဘဲ ရန်သူ့စစ်တပ်အတွင်းသို့ တိုးဝင်တိုက်ခိုက်ကြကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အစွမ်း၊ အရှိန်၊ ခွန်အား၊ လုံ့လဝီရိယ အစရှိသော ပြည့်စုံမှုတို့ကြောင့် ဆင်ပြောင်ကြီးများကဲ့သို့သော ‘မဟာနာဂ’ စစ်သည်တော်ကြီးများ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဧကသူရ’ ဟူသည် တစ်ယောက်တည်း ရဲရင့်သူများဖြစ်၍ မိမိ၏ ရဲစွမ်းသတ္တိဖြင့်သာ တစ်ဦးတည်း စစ်တိုက်တတ်သောသူတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘သဇာလိက’ ဟူသည် သံချပ်ကာဝတ်ဆင်ထားသောသူတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘သရပရိတ္တာဏ’ (မြားကာ) ဟူသည် သားရေဖြင့် ပြုလုပ်ချုပ်လုပ်ထားသော ဒိုင်း သို့မဟုတ် သားရေဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော လွှား ဖြစ်၏။ ‘ဃရဒါသယောဓ’ ဟူသည် မိမိ၏ အိမ်တွင်းကျွန်ဖြစ်သော စစ်သည်တော်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

สมฺปกฺขนฺทนลกฺขณาติ สทฺเธยฺยวตฺถุโน เอวเมตนฺติ สมฺปกฺขนฺทนลกฺขณา. สมฺปสาทนลกฺขณาติ ปสีทิตพฺเพ วตฺถุสฺมึ ปสีทนลกฺขณา. โอกปฺปนสทฺธาติ [Pg.191] โอกฺกนฺติตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา อธิมุจฺจนํ. ปสาทนีเย วตฺถุสฺมึ ปสีทนํ ปสาทสทฺธา. อยํ อนุธมฺโมติ อยํ นวนฺนํ โลกุตฺตรธมฺมานํ อนุโลมธมฺโม. นิพฺพิทาพหุโลติ อุกฺกณฺฐนาพหุโล. สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺยนฺติ สทฺธา นามายํ สตฺตสฺส มรณวเสน มหาปถํ สํวชโต มหากนฺตารํ ปฏิปชฺชโต มหาวิทุคฺคํ ปกฺขนฺทโต ปาเถยฺยปุฏํ พนฺธติ, สมฺพลํ วิสฺสชฺเชตีติ อตฺโถ. สทฺธญฺหิ อุปฺปาเทตฺวา ทานํ เทติ, สีลํ รกฺขติ, อุโปสถกมฺมํ กโรติ. เตเนตํ วุตฺตํ ‘‘สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺย’’นฺติ. สิรีติ อิสฺสริยํ. อิสฺสริเย หิ อภิมุขีภูเต ถลโตปิ ชลโตปิ โภคา อาคจฺฉนฺติเยว. เตเนตํ วุตฺตํ ‘‘สิรี โภคานมาสโย’’ติ. สทฺธา ทุติยา ปุริสสฺส โหตีติ ปุริสสฺส เทวโลเก, มนุสฺสโลเก เจว นิพฺพานญฺจ คจฺฉนฺตสฺส สทฺธา ทุติยา โหติ, สหายกิจฺจํ สาเธติ. ภตฺตปุฏาทีติ อาทิ-สทฺเทน ทุติยิกาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อเนกสรสตาติ อเนกสภาวตา, อเนกกิจฺจตา วา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

‘သမ္ပက္ခန္ဒနလက္ခဏာ’ (သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း လက္ခဏာ) ဟူသည် ယုံကြည်ထိုက်သော အရာဝတ္ထု၌ ‘ဤအရာသည် ဤသို့ ဖြစ်၏’ ဟု သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ‘သမ္ပသာဒနလက္ခဏာ’ (ကြည်လင်ခြင်း လက္ခဏာ) ဟူသည် ကြည်ညိုထိုက်သော အရာဝတ္ထု၌ ကြည်ညိုခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ‘ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ’ ဟူသည် သက်ဝင်လျက်၊ စူးဝင်လျက် ဆုံးဖြတ်ယုံကြည်ခြင်း ဖြစ်၏။ ကြည်ညိုဖွယ်ရာ အရာဝတ္ထု၌ ကြည်ညိုခြင်းသည် ‘ပသာဒသဒ္ဓါ’ မည်၏။ ‘အယံ အနုဓမ္မော’ ဟူသည် ဤတရားသည် ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတို့အား လျော်ကန်သော တရား ဖြစ်၏။ ‘နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော’ ဟူသည် ငြီးငွေ့ခြင်း များသောသူ ဖြစ်၏။ ‘သဒ္ဓါ ဗန္ဓတိ ပါထေယျံ’ ဟူသည် သဒ္ဓါတရား မည်သည်ကား သတ္တဝါတို့ သေခြင်းဟူသော သဘောဖြင့် ခရီးလမ်းမကြီးသို့ သွားရသောအခါ၊ တောကန္တာရကြီးသို့ ဝင်ရသောအခါ၊ ခက်ခဲသော လမ်းခရီးသို့ သက်ဝင်ရသောအခါ ခရီးရိက္ခာထုပ်ကို ချည်နှောင်ပေးတတ်၏၊ ခရီးရိက္ခာကို ပေးတတ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သဒ္ဓါတရားကို ဖြစ်စေ၍သာလျှင် အလှူပေးခြင်း၊ သီလစောင့်ထိန်းခြင်း၊ ဥပုသ်ဆောက်တည်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘သဒ္ဓါသည် ခရီးရိက္ခာကို ချည်နှောင်ပေး၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။ ‘သိရီ’ ဟူသည် ကြီးပွားချမ်းသာခြင်း (သို့မဟုတ် အုပ်စိုးခြင်း အာဏာ) ဖြစ်၏။ ကြီးပွားချမ်းသာခြင်းသည် မျက်မှောက်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ကုန်းမှလည်းကောင်း၊ ရေမှလည်းကောင်း စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့သည် ဧကန်မုချ ရောက်ရှိလာကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ကျက်သရေသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့၏ တည်ရာ ဖြစ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။ ‘သဒ္ဓါ ဒုတိယာ ပုရိသဿ ဟောတိ’ ဟူသည် နတ်ပြည်၊ လူ့ပြည်နှင့် နိဗ္ဗာန်သို့ သွားသောသူအား သဒ္ဓါတရားသည် အဖော်သဟဲ ဖြစ်၏၊ အဖော်၏ အမှုကိစ္စကို ပြီးမြောက်စေ၏။ ‘ဘတ္တပုဋာဒိ’ (ထမင်းထုပ် အစရှိသည်) ဟူသော စကားလုံးတွင် ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဇနီးမယား အစရှိသည်တို့ကို သိမ်းသွင်းယူအပ်၏ ဟု မှတ်အပ်၏။ ‘အနေကသရသတာ’ ဟူသည် များစွာသော သဘောရှိသည်ဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် များစွာသော ကိစ္စရှိသည်ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ကျန်ရှိသော စကားလုံးတို့သည် ကောင်းစွာ နားလည်လွယ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

---

นคโรปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

နဂရောပမသုတ်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

---

๔. ธมฺมญฺญูสุตฺตวณฺณนา

၄. ဓမ္မညူသုတ်ဝဏ္ဏနာ

---

๖๘. จตุตฺเถ สุตฺตเคยฺยาทิธมฺมํ ชานาตีติ ธมฺมญฺญู. ตสฺส ตสฺเสว สุตฺตเคยฺยาทินา ภาสิตสฺส ตทญฺญสฺส สุตฺตปทตฺถสฺส โพธกสฺส สทฺทสฺส อตฺถกุสลตาวเสน อตฺถํ ชานาตีติ อตฺถญฺญู. ‘‘เอตฺตโกมฺหิ สีเลน สมาธินา ปญฺญายา’’ติ เอวํ ยถา อตฺตโน ปมาณชานนวเสน อตฺตานํ ชานาตีติ อตฺตญฺญู. ปฏิคฺคหณปริโภคปริเยสนวิสฺสชฺชเนสุ มตฺตํ ชานาตีติ มตฺตญฺญู. นิทฺเทเส ปน ปฏิคฺคหณมตฺตญฺญุตาย เอว ปริโภคาทิมตฺตญฺญุตา ปโพธิตา โหตีติ ปฏิคฺคหณมตฺตญฺญุตาว ทสฺสิตา. ‘‘อยํ กาโล อุทฺเทสสฺส, อยํ กาโล ปริปุจฺฉาย, อยํ กาโล โยคสฺส อธิคมายา’’ติ เอวํ กาลํ ชานาตีติ กาลญฺญู. ตตฺถ ปญฺจ วสฺสานิ อุทฺเทสสฺส กาโล, ทส ปริปุจฺฉาย, อิทํ อติสมฺพาธํ, อติกฺขปญฺญสฺส ตาวตา กาเลน ตีเรตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ทส วสฺสานิ อุทฺเทสสฺส กาโล, วีสติ ปริปุจฺฉาย, ตโต ปรํ โยเค กมฺมํ กาตพฺพํ. ขตฺติยปริสาทิกํ [Pg.192] อฏฺฐวิธํ ปริสํ ชานาตีติ ปริสญฺญู. ภิกฺขุปริสาทิกํ จตุพฺพิธํ, ขตฺติยปริสาทิกํ มนุสฺสปริสํเยว ปุน จตุพฺพิธํ คเหตฺวา อฏฺฐวิธํ วทนฺติ อปเร. นิทฺเทเส ปนสฺส ขตฺติยปริสาทิจตุพฺพิธปริสคฺคหณํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อิมํ เม เสวนฺตสฺส อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, กุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, ตสฺมา อยํ ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ, วิปริยายโต อญฺโญ อเสวิตพฺโพ’’ติ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพปุคฺคลํ ชานาตีติ ปุคฺคลปโรปรญฺญู. เอวญฺหิ เตสํ ปุคฺคลานํ ปโรปรํ อุกฺกฏฺฐนิหีนตํ ชานาติ นาม. นิทฺเทเสปิสฺส เสวิตพฺพาเสวิตพฺพปุคฺคเล วิภาวนเมว สมณกถากตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

၆၈. စတုတ္ထသုတ်၌ - သုတ်၊ ဂေယျ စသော တရားကို သိသောကြောင့် ‘ဓမ္မညူ’ မည်၏။ ထိုထိုသုတ်၊ ဂေယျစသည်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော တရားတော်၏လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော သုတ်ပုဒ်၏ အနက်ကို သိစေတတ်သော ပုဒ်၏လည်းကောင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိတတ်သော လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှုစွမ်းအားဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိသောကြောင့် ‘အတ္ထညူ’ မည်၏။ “ငါသည် သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာတို့ဖြင့် ဤမျှလောက် ရှိ၏” ဟု ဤသို့ မိမိ၏ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်းအားဖြင့် မိမိကိုယ်ကို သိသောကြောင့် ‘အတ္တညူ’ မည်၏။ အလှူခံခြင်း၊ သုံးဆောင်ခြင်း၊ ရှာမှီးခြင်း၊ စွန့်ကြဲခြင်းတို့၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိသောကြောင့် ‘မတ္တညူ’ မည်၏။ နိဒ္ဒေသ၌မူ အလှူခံခြင်း၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိရုံမျှဖြင့် သုံးဆောင်ခြင်းစသည်တို့၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်းကိုလည်း သိစေအပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် အလှူခံခြင်း၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်းမျှကိုသာ ပြအပ်၏။ “ဤကား သင်အံရမည့် အခါတည်း၊ ဤကား မေးမြန်းစုံစမ်းရမည့် အခါတည်း၊ ဤကား တရားအားထုတ်ခြင်း၊ တရားရခြင်း၏ အခါတည်း” ဟု ဤသို့ အခါကာလကို သိသောကြောင့် ‘ကာလညူ’ မည်၏။ ထိုစကားရပ်၌ (ရဟန်းဖြစ်စ) ငါးနှစ်သည် သင်အံခြင်း၏ အခါတည်း၊ ဆယ်နှစ်သည် မေးမြန်းစုံစမ်းခြင်း၏ အခါတည်း၊ (သို့သော်) ဤသည်မှာ အလွန်ကျဉ်းမြောင်းလှ၏၊ အလွန်ထက်မြက်သော ပညာရှိသူသော်လည်း ထိုမျှသော ကာလဖြင့် ပြီးမြောက်အောင် မတတ်နိုင်သောကြောင့် (ရဟန်းဖြစ်စ) ဆယ်နှစ်သည် သင်အံခြင်း၏ အခါတည်း၊ နှစ်ဆယ်သည် မေးမြန်းစုံစမ်းခြင်း၏ အခါတည်း၊ ထို့နောက်မှစ၍ တရားအားထုတ်ခြင်းလုပ်ငန်းကို ပြုအပ်၏။ မင်းပရိသတ်စသော ရှစ်ပါးသော ပရိသတ်ကို သိသောကြောင့် ‘ပရိသညူ’ မည်၏။ အချို့ဆရာတို့ကား - ရဟန်းပရိသတ်စသော လေးပါးသော ပရိသတ်၊ မင်းပရိသတ်စသော လူပရိသတ်ကိုပင် တစ်ဖန် လေးပါးယူ၍ ရှစ်ပါးဟု ဆိုကြ၏။ နိဒ္ဒေသ၌မူကား ဤပုဂ္ဂိုလ်၏ မင်းပရိသတ်စသော လေးပါးသော ပရိသတ်ကို ယူခြင်းသည် သာဓကမျှသာဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ “ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ငါမှီဝဲပေါင်းသင်းသော် အကုသိုလ်တရားတို့သည် ဆုတ်ယုတ်ကြကုန်၏၊ ကုသိုလ်တရားတို့သည် တိုးပွားကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို မှီဝဲအပ်၏၊ ထိုမှ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော အခြားသူကို မမှီဝဲအပ်” ဟု ဤသို့ မှီဝဲအပ် မမှီဝဲအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို သိသောကြောင့် ‘ပုဂ္ဂလပရောပရညူ’ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ မြတ်သည် ယုတ်သည်ဖြစ်သော သဘောကို သိသည်မည်၏။ ဤနိဒ္ဒေသ၌လည်း မှီဝဲအပ် မမှီဝဲအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ခွဲခြားပြခြင်းကိုသာ ရဟန်းတရားနှင့်စပ်သော စကားအဖြစ် ပြုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

---

ธมฺมญฺญูสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဓမ္မညူသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๕-๖. ปาริจฺฉตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา

၅-၆. ပါရိစ္ဆတ္တကသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့်

---

๖๙-๗๐. ปญฺจเม ปติตปลาโสติ ปติตปตฺโต. เอตฺถ ปฐมํ ปณฺฑุปลาสตํ, ทุติยํ ปนฺนปลาสตญฺจ วตฺวา ตติยํ ชาลกชาตตา, จตุตฺถํ ขารกชาตตา จ ปาฬิยํ วุตฺตา. ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ ปน มหาโควินฺทสุตฺตวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๙๔) อิมเมว ปาฬึ อาหริตฺวา ทสฺเสนฺเตน ปฐมํ ปณฺฑุปลาสตํ, ทุติยํ ปนฺนปลาสตญฺจ วตฺวา ตติยํ ขารกชาตตา, จตุตฺถํ ชาลกชาตตา จ ทสฺสิตา. เอวญฺหิ ตตฺถ วุตฺตํ – ‘‘ปาริจฺฉตฺตเก ปุปฺผมาเน เอกํ วสฺสํ อุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ, เต ตสฺส ปณฺฑุปลาสภาวโต ปฏฺฐาย อตฺตมนา โหนฺติ. ยถาห –

၆၉-၇၀. ပဉ္စမသုတ်၌ - ‘ပတိတပလာသော’ ဟူသည် ကြွေကျသောသစ်ရွက် ရှိသည် (ရွက်ကြွေသည်)။ ဤသုတ်၌ ပထမ ရွက်ဝါခြင်း၊ ဒုတိယ ရွက်ကြွေခြင်းကို ဆိုပြီး၍ တတိယ ကွန်ရက်ပမာ ရွက်နုကလေးများ ထွက်ခြင်း၊ စတုတ္ထ အဖူးအပွင့်အစို့ကလေးများ ထွက်ခြင်းတို့ကို ပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူ၏။ ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ်အဖွင့်၌မူ ဤပါဠိတော်ကိုပင် ဆောင်၍ ပြသည်ရှိသော် ပထမ ရွက်ဝါခြင်း၊ ဒုတိယ ရွက်ကြွေခြင်းကို ဆိုပြီး၍ တတိယ အဖူးအပွင့်အစို့ကလေးများ ထွက်ခြင်း၊ စတုတ္ထ ကွန်ရက်ပမာ ရွက်နုကလေးများ ထွက်ခြင်းကို ပြအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏ - “ပါရိစ္ဆတ္တက ကောဝိဠာရပင် ပွင့်လတ်သော် တစ်နှစ်ပတ်လုံး လုပ်ကျွေးစောင့်ရှောက်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ ထိုနတ်တို့သည် ထိုပါရိစ္ဆတ္တက ကောဝိဠာရပင်၏ ရွက်ဝါသော အဖြစ်မှစ၍ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဟောတော်မူသည်နှင့်အညီ -

---

ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย เทวานํ ตาวตึสานํ ปาริจฺฉตฺตโก โกวิฬาโร, ปณฺฑุปลาโส โหติ, อตฺตมนา, ภิกฺขเว, เทวา ตาวตึสา ตสฺมึ สมเย โหนฺติ ‘ปณฺฑุปลาโส ทานิ ปาริจฺฉตฺตโก, โกวิฬาโร, น จิรสฺเสว ปนฺนปลาโส ภวิสฺสตี’ติ. ยสฺมึ สมเย เทวานํ ตาวตึสานํ ปาริจฺฉตฺตโก, โกวิฬาโร, ปนฺนปลาโส โหติ, ชาลกชาโต โหติ, ขารกชาโต โหติ, กุฏุมลกชาโต โหติ, โกรกชาโต โหติ, อตฺตมนา, ภิกฺขเว[Pg.193], เทวา ตาวตึสา ตสฺมึ สมเย โหนฺติ ‘โกรกชาโต ทานิ ปาริจฺฉตฺตโก โกวิฬาโร, น จิรสฺเสว สพฺพปาลิผุลฺโล ภวิสฺสตี’ติ.

“ရဟန်းတို့၊ အကြင်အခါ၌ တာဝတိံသာနတ်တို့၏ ပါရိစ္ဆတ္တက ကောဝိဠာရပင်သည် ရွက်ဝါ ဖြစ်၏၊ ရဟန်းတို့၊ ထိုအခါ၌ တာဝတိံသာနတ်တို့သည် ‘ယခုအခါ ပါရိစ္ဆတ္တက ကောဝိဠာရပင်သည် ရွက်ဝါဖြစ်ပြီ၊ မကြာမြင့်မီ ရွက်ကြွေလိမ့်မည်’ ဟု ဝမ်းမြောက်ကြကုန်၏။ အကြင်အခါ၌ တာဝတိံသာနတ်တို့၏ ပါရိစ္ဆတ္တက ကောဝိဠာရပင်သည် ရွက်ကြွေသည် ဖြစ်၏၊ ကွန်ရက်ပမာ ရွက်နုကလေးများ ထွက်သည် ဖြစ်၏၊ အဖူးအပွင့်အစို့ကလေးများ ထွက်သည် ဖြစ်၏၊ အဖူးငယ်ကလေးများ ထွက်သည် ဖြစ်၏၊ အငုံထွက်သည် ဖြစ်၏၊ ရဟန်းတို့၊ ထိုအခါ၌ တာဝတိံသာနတ်တို့သည် ‘ယခုအခါ ပါရိစ္ဆတ္တက ကောဝိဠာရပင်သည် အငုံထွက်ပြီ၊ မကြာမြင့်မီ တစ်ပင်လုံး အပြည့်အစုံ ပွင့်လိမ့်မည်’ ဟု ဝမ်းမြောက်ကြကုန်၏။”

---

ลีนตฺถปฺปกาสินิยมฺปิ (ที. นิ. ฏี. ๒.๒๙๔) เอตฺถ เอวมตฺโถ ทสฺสิโต – ปนฺนปลาโสติ ปติตปตฺโต. ขารกชาโตติ ชาตขุทฺทกมกุโฬ. เย หิ นีลปตฺตกา อติวิย ขุทฺทกา มกุฬา, เต ‘‘ขารกา’’ติ วุจฺจนฺติ. ชาลกชาโตติ เตหิเยว ขุทฺทกมกุเฬหิ ชาตชาลโก สพฺพโส ชาโล วิย ชาโต. เกจิ ปน ‘‘ชาลกชาโตติ เอกชาโล วิย ชาโต’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. ปาริจฺฉตฺตโก กิร ขารกคฺคหณกาเล สพฺพตฺถกเมว ปลฺลวิโก โหติ, เต จสฺส ปลฺลวา ปภสฺสรปวาฬวณฺณสมุชฺชลา โหนฺติ. เตน โส สพฺพโส สมุชฺชลนฺโต ติฏฺฐติ. กุฏุมลชาโตติ สญฺชาตมหามกุโฬ. โกรกชาโตติ สญฺชาตสูจิเภโท สมฺปติวิกสมานาวตฺโถ. สพฺพปาลิผุลฺโลติ สพฺพโส ผุลฺลิตวิกสิโตติ. อยญฺจ อนุกฺกโม ทีฆภาณกานํ วฬญฺชนานุกฺกเมน ทสฺสิโต, น เอตฺถ อาจริยสฺส วิโรโธ อาสงฺกิตพฺโพ.

ဋီကာ (လီနတ္ထပ္ပကာသနီ) ၌လည်း ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ ပြအပ်၏ - ‘ပန္နပလာသော’ ဟူသည် ကြွေကျသောသစ်ရွက် ရှိသည် (ရွက်ကြွေသည်)။ ‘ခါရကဇာတော’ ဟူသည် ငုံစပြုသော အဖူးငယ် ရှိသည်။ စိမ်းစိုသော အရွက်ကလေးများ ရှိကြကုန်သော အလွန်သေးငယ်ကုန်သော အဖူးတို့ကို ‘ခါရက’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ဇာလကဇာတော’ ဟူသည် ထိုသေးငယ်သော အဖူးငယ်တို့ဖြင့် ဖြစ်သော ကွန်ရက်ရှိသည်ဖြစ်၍ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကွန်ရက်ကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းပင်တည်း။ အချို့သူတို့မူကား “ဇာလကဇာတော ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော ကွန်ရက်ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်” ဟု အနက်ကို ဆိုကြကုန်၏။ ပါရိစ္ဆတ္တကပင်သည် ခါရက (အဖူးငယ်) များထွက်သောအခါ ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌သာလျှင် ညှောက်ပင် ရွက်နုများ ပေါက်ရောက်တတ်၏၊ ထိုသစ်ပင်၏ ရွက်နုတို့သည်လည်း ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပသော သန္တာရောင်ကဲ့သို့ ကောင်းစွာ တောက်ပကြကုန်၏။ ထိုရွက်နုများကြောင့် ထိုသစ်ပင်သည် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကောင်းစွာ တောက်ပလျက် တည်ရှိနေ၏။ ‘ကုဋုမလဇာတော’ ဟူသည် ကြီးသော အဖူးကြီးများ ထွက်ပေါ်သည် ဖြစ်၏။ ‘ကောရကဇာတော’ ဟူသည် အပ်ဦးသဖွယ် ဖူးပွင့်စပြုသော အခြေအနေသို့ ရောက်သည် ဖြစ်၏။ ‘သဗ္ဗပါလိဖုလ္လော’ ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပွင့်လျက် အဖူးအငုံကင်းလျက် တစ်ပင်လုံး ဖူးပွင့်စည်ကားသည် ဖြစ်၏။ ဤအစဉ်သည်လည်း ဒီဃဘာဏကတို့၏ အစဉ်အဆက် သုံးနှုန်းခြင်းအားဖြင့် ပြအပ်၏၊ ဤ၌ ဆရာတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်မှုကို မယုံမှား သံသယမရှိအပ်။

---

กนฺตนกวาโตติ เทวานํ ปุญฺญกมฺมปจฺจยา ปุปฺผานํ ฉินฺทนกวาโต. กนฺตตีติ ฉินฺทติ. สมฺปฏิจฺฉนกวาโตติ ฉินฺนานํ ฉินฺนานํ ปุปฺผานํ สมฺปฏิคฺคณฺหกวาโต. จินนฺโตติ นานาวิธภตฺติสนฺนิเวสวเสน นิจินํ กโรนฺโต. อญฺญตรเทวตานนฺติ นามโคตฺตวเสน อปญฺญาตเทวตานํ. เรณุวฏฺฏีติ เรณุสงฺฆาโต. กณฺณิกํ อาหจฺจาติ สุธมฺมาย กูฏํ อาหนฺตฺวา.

‘ကန္တနကဝါတော’ ဟူသည် နတ်တို့၏ ကောင်းမှုကံ အကြောင်းကြောင့် ပန်းတို့ကို ဖြတ်တောက်သော လေတည်း။ ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် ကန္တတိ မည်၏။ ‘သမ္ပဋိစ္ဆနကဝါတော’ ဟူသည် ပြတ်ပြီး ပြတ်ပြီးသော ပန်းတို့ကို ခံယူသော လေတည်း။ ‘စိနန္တော’ ဟူသည် အဆန်းတကြယ်သော အဆင်အပြင်တို့၏ တည်ထားခြင်းအားဖြင့် စုပုံခြင်းကို ပြုသည်ရှိသော်။ ‘အညတရဒေဝတာနံ’ ဟူသည် အမည်ဂေါတ္တအားဖြင့် မထင်ရှားသော နတ်တို့၏။ ‘ရေဏုဝဋ္ဋီ’ ဟူသည် ဝတ်မှုန်အစု။ ‘ကဏ္ဏိကံ အာဟစ္စ’ ဟူသည် သုဓမ္မာဇရပ်၏ အထွတ်ကို ထိမှန်၍။

---

อนุผรณานุภาโวติ ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน กิตฺติสทฺทสฺส ยาว พฺรหฺมโลกา อนุผรณสงฺขาโต อานุภาโว. ปพฺพชฺชานิสฺสิตํ โหตีติ ปพฺพชฺชาย จตุปาริสุทฺธิสีลมฺปิ ทสฺสิตเมวาติ อธิปฺปาโย. ปฐมชฺฌานสนฺนิสฺสิตนฺติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิธ ปน อุภยโต ปริจฺเฉโท เหฏฺฐา สีลโต อุปริ อรหตฺตโต จ ปริจฺเฉทสฺส ทสฺสิตตฺตา. เตเนตํ วุตฺตนฺติ เตน การเณน เอตํ ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีลํ ปพฺพชฺชานิสฺสิตํ โหตี’’ติอาทิวจนํ วุตฺตํ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

‘အနုဖရဏာနုဘာဝေါ’ ဟူသည် ခီဏာသဝ (ရဟန္တာ) ရဟန်း၏ ကျော်စောသံ သတင်းသည် ဗြဟ္မာ့ပြည်တိုင်အောင် ပျံ့နှံ့ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်တည်း။ ‘ပဗ္ဗဇ္ဇာနိဿိတံ ဟောတိ’ ဟူသည် ရှင်ရဟန်းအဖြစ်ကို မှီ၍ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလကိုလည်း ပြသည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ပဌမဇ္ဈာနသန္နိဿိတံ’ အစရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းဖြင့်သာ အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤသုတ်၌မူကား အောက်ပိုင်း၌ သီလမှစ၍ အထက်ပိုင်း၌ အရဟတ္တဖိုလ်တိုင်အောင် အပိုင်းအခြားကို ပြအပ်သောကြောင့် နှစ်ဖက်သော အပိုင်းအခြား ရှိ၏။ ‘တေနေတံ ဝုတ္တံ’ ဟူသည် ထိုအကြောင်းကြောင့် ထို “စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလသည် ရှင်ရဟန်းအဖြစ်ကို မှီ၍ ဖြစ်၏” အစရှိသော စကားကို ဆိုအပ်၏။ ဆဋ္ဌမသုတ်သည် ထင်ရှားလှပြီ။

---

ปาริจฺฉตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပါရိစ္ဆတ္တကသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီး၏။

---

๗. ภาวนาสุตฺตวณฺณนา

၇. ဘာဝနာသုတ်အဖွင့်

---

๗๑. สตฺตเม [Pg.194] อตฺถสฺส อสาธิกา ‘‘ภาวนํ อนนุยุตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา. สมฺภาวนตฺเถติ ‘‘อปิ นาม เอวํ สิยา’’ติ วิกปฺปนตฺโถ สมฺภาวนตฺโถ. เอวญฺหิ โลเก สิลิฏฺฐวจนํ โหตีติ เอกเมว สงฺขํ อวตฺวา อปราย สงฺขาย สทฺธึ วจนํ โลเก สิลิฏฺฐวจนํ โหติ ยถา ‘‘ทฺเว วา ตีณิ วา อุทกผุสิตานี’’ติ. สมฺมา อธิสยิตานีติ ปาทาทีหิ อตฺตนา เนสํ กิญฺจิ อุปฆาตํ อกโรนฺติยา พหิวาตาทิปริสฺสยปริหรณตฺถํ สมฺมเทว อุปริ สยิตานิ. อุปริอตฺโถ เหตฺถ อธิ-สทฺโท. อุตุํ คณฺหาเปนฺติยาติ เตสํ อลฺลสิเนหปริยาทานตฺถํ อตฺตโน กายุสฺมาวเสน อุตุํ คณฺหาเปนฺติยา. เตนาห ‘‘อุสฺมีกตานี’’ติ. สมฺมา ปริภาวิตานีติ สมฺมเทว สพฺพโส กุกฺกุฏวาสนาย วาสิตานิ. เตนาห ‘‘กุกฺกุฏคนฺธํ คาหาปิตานี’’ติ. เอตฺถ จ สมฺมาปริเสทนํ กุกฺกุฏคนฺธปริภาวนญฺจ สมฺมาอธิสยนสมฺมาปริเสทนนิปฺผตฺติยา อานุภาวนิปฺผาทิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สมฺมาอธิสยเนเนว หิ อิตรทฺวยํ อิชฺฌติ. น หิ สมฺมาอธิสยนโต วิสุํ สมฺมาปริเสทนสฺส สมฺมาปริภาวนสฺส จ การณํ อตฺถิ. เตน ปน สทฺธึเยว อิตเรสํ ทฺวินฺนมฺปิ อิชฺฌนโต วุตฺตํ.

၇၁. သတ္တမသုတ်၌ “ဘာဝနာကို မအားထုတ်သောသူအား” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြီးစေတတ်သည်မဟုတ်။ သမ္ဘာဝနတ္ထေ ဟူသည်ကား “စင်စစ် ဤသို့ ဖြစ်ရာ၏” ဟု ကြံစည်စုံစမ်းခြင်းအနက်သည် သမ္ဘာဝနအနက် မည်၏။ ဤသို့လျှင် လောက၌ ချောမောပြေပြစ်သောစကား ဖြစ်၏ဟူသည်ကား တစ်ခုတည်းသော အရေအတွက်ကိုသာ မပြောဆိုဘဲ အခြားသော အရေအတွက်နှင့်တကွ ပြောဆိုခြင်းသည် လောက၌ ချောမောပြေပြစ်သောစကား ဖြစ်၏။ ဥပမာ- “နှစ်စက် သို့မဟုတ် သုံးစက်မျှသော ရေစက်တို့” ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ကောင်းစွာ ဝပ်အပ်ကုန်၏ ဟူသည်ကား ခြေစသည်တို့ဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် ထိုဥတို့အား တစ်စုံတစ်ခုသော ဘေးဥပဒ်ကို မပြုစေဘဲ ပြင်ပလေစသော ဘေးရန်တို့ကို ကာကွယ်ခြင်းအကျိုးငှာ အထက်၌ ကောင်းစွာ ဝပ်အပ်ကုန်၏။ ဤ၌ ‘အဓိ’ သဒ္ဒါသည် အထက်ဟူသော အနက်ရှိ၏။ ဥတုကို ယူစေခြင်းဟူသည်ကား ထိုဥတို့၏ စိုစွတ်သော အစေးဓာတ်ကို ကုန်ခမ်းစေခြင်းအကျိုးငှာ မိမိကိုယ်၏ အရှိန်အပူအားဖြင့် ဥတုကို ယူစေခြင်း (အပူငွေ့ပေးခြင်း)။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်၏- “နွေးအောင် ပြုအပ်ကုန်၏” ဟု။ ကောင်းစွာ ပေါင်းစပ်အပ်ကုန်၏ ဟူသည်ကား ကောင်းစွာ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ကြက်မ၏ အနံ့ဖြင့် ရိုက်သွင်းအပ် (မွှန်းအပ်) ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်၏- “ကြက်မ၏ အနံ့ကို ယူစေအပ်ကုန်၏” ဟု။ ဤ၌လည်း ကောင်းစွာ ချွေးအောင်းခြင်းနှင့် ကြက်မ၏ အနံ့ဖြင့် မွှန်းအပ်ခြင်းသည် ကောင်းစွာ ဝပ်ခြင်း၊ ကောင်းစွာ ချွေးအောင်းခြင်းတို့၏ ပြီးစီးခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောအကျိုးဟု သိအပ်၏။ ကောင်းစွာ ဝပ်ခြင်းဖြင့်သာလျှင် အခြားနှစ်ပါးသော အကျိုးတို့သည် ပြီးစီးကုန်၏။ ကောင်းစွာ ဝပ်ခြင်းမှတစ်ပါး သီးခြား ကောင်းစွာ ချွေးအောင်းခြင်းနှင့် ကောင်းစွာ မွှန်းခြင်းတို့၏ အကြောင်းသည် မရှိ။ သို့သော်လည်း ထိုကောင်းစွာ ဝပ်ခြင်းနှင့်အတူသာလျှင် ကြွင်းသော နှစ်ပါးတို့သည်လည်း ပြီးစီးနိုင်သောကြောင့် ဆိုအပ်၏။

---

ติวิธกิริยากรเณนาติ สมฺมาอธิสยนาทิติวิธกิริยากรเณนาติ อตฺโถ. กิญฺจาปิ ‘‘เอวํ อโห วต เม’’ติอาทินา น อิจฺฉา อุปฺปชฺเชยฺย การณสฺส ปน สมฺปาทิตตฺตา, อถ โข ภพฺพาว เต อภินิพฺภิชฺชิตุนฺติ โยชนา. กสฺมา ภพฺพาติ อาห ‘‘เต หิ ยสฺมา ตายา’’ติอาทิ. สยมฺปีติ อณฺฑานิ. ปริณามนฺติ ปริปากํ พหินิกฺขมนโยคฺยตํ. ยถา กปาลสฺส ตนุตา อาโลกสฺส อนฺโต ปญฺญายมานสฺส การณํ, ตถา กปาลสฺส ตนุตาย นขสิขามุขตุณฺฑกานํ ขรตาย จ อลฺลสิเนหปริยาทานํ การณวจนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺมาติ อาโลกสฺส อนฺโต ปญฺญายมานโต สยญฺจ ปริปากคตตฺตา.

သုံးပါးသော အမှုတို့ကို ပြုခြင်းဖြင့် ဟူသည်ကား ကောင်းစွာ ဝပ်ခြင်းစသော သုံးပါးသော အမှုတို့ကို ပြုခြင်းဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ “ဤသို့ ငါ့အား စင်စစ် ဖြစ်ပါစေမူ” စသည်ဖြင့် အလိုဆန္ဒသည် မဖြစ်သော်လည်း အကြောင်းတရားကို ပြီးစီးစေအပ်သောကြောင့် ထိုဥတို့သည် ကွဲအက်ခြင်းငှာ ထိုက်သည်သာလျှင်တည်း ဟု စပ်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့် ထိုက်ပါသနည်းဟူမူ- “ထိုဥတို့သည် အကြင်ကြောင့် ထိုကြက်မသည်...” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ကိုယ်တိုင်လည်း ဟူသည်ကား ဥတို့သည်။ ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ဟူသည်ကား ပြင်ပသို့ ထွက်မြောက်ခြင်းငှာ ထိုက်သော ရင့်ကျက်ခြင်းသို့။ ဥခွံ၏ ပါးလွှာခြင်းသည် အတွင်း၌ အလင်းရောင် ထင်ရှားခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဥခွံ၏ ပါးလွှာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခြေသည်းစွန်း နှုတ်သီးစွန်းတို့၏ ထက်မြက်လှသောကြောင့်လည်းကောင်း စိုစွတ်သောအစေးကို ကုန်ခမ်းစေခြင်းသည် အကြောင်းစကား ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဟူသည်ကား အတွင်း၌ အလင်းရောင် ထင်ရှားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့်လည်းကောင်း။

---

โอปมฺมสมฺปฏิปาทนนฺติ โอปมฺมตฺถสฺส อุปเมยฺเยน สมฺมเทว ปฏิปาทนํ. ตนฺติ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน. อตฺเถนาติ อุปเมยฺยตฺเถน สํสนฺเทตฺวา สห โยเชตฺวา. สมฺปาทเนน สมฺปยุตฺตธมฺมวเสน ญาณสฺส ติกฺขภาโว เวทิตพฺโพ. ญาณสฺส หิ สภาวโต สติเนปกฺกโต จ ติกฺขภาโว, สมาธิวเสน ขรภาโว, สทฺธาวเสน วิปฺปสนฺนภาโว. ปริณามกาโลติ พลววิปสฺสนากาโล. วฑฺฒิกาโลติ [Pg.195] วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนากาโล. อนุโลมฏฺฐานิยา หิ วิปสฺสนา คหิตคพฺภา นาม ตทา มคฺคคพฺภสฺส คหิตตฺตา. ตชฺชาติกนฺติ ตสฺส วิปสฺสนานุโยคสฺส อนุรูปํ. สตฺถาปิ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปหรติ, เทสนาปิ วิเนยฺยสนฺตานคตํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปหรติ, ยถาฐาเน ฐาตุํ น เทติ.

ဥပမာကို နှိုင်းယှဉ်ပြခြင်း ဟူသည်ကား ဥပမာအနက်ကို ဥပမေယျနှင့် ကောင်းစွာ နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြခြင်းတည်း။ ထိုဥပမာကို နှိုင်းယှဉ်ပြခြင်းကို။ ဤသို့ ဟူသည်ကား ယခု ဆိုလတ်တံ့သော အပြားအားဖြင့်။ အနက်နှင့် ဟူသည်ကား ဥပမေယျအနက်နှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ အတူတကွ ယှဉ်စပ်၍။ ပြီးစီးစေခြင်းဖြင့် ယှဉ်ဖက်တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဉာဏ်၏ ထက်မြက်သော အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ဉာဏ်၏ သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သတိပညာရှိသော အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ထက်မြက်သောအဖြစ်သည်လည်းကောင်း၊ သမာဓိ၏အစွမ်းဖြင့် ထက်မြက် (ရဲရင့်) သော အဖြစ်သည်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဓါ၏အစွမ်းဖြင့် ကြည်လင်သော အဖြစ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ရင့်ကျက်သော အခါဟူသည်ကား အားရှိသော ဝိပဿနာအခါတည်း။ တိုးပွားသော အခါဟူသည်ကား ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာအခါတည်း။ အနုလုံအဆင့်၌ရှိသော ဝိပဿနာသည် ကိုယ်ဝန်ဆောင်သည် မည်၏၊ ထိုအခါ၌ မဂ်တည်းဟူသော ကိုယ်ဝန်ကို ဆောင်အပ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုနှင့် တူသော အနွယ်ရှိသော ဟူသည်ကား ထိုဝိပဿနာ အားထုတ်ခြင်းအား လျော်သော။ လက်နက်သည်လည်း အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့၊ ဒေသနာသည်လည်း ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ရှိသော အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ဖျက်ဆီး၏၊ မူလနေရာ၌ မတည်ရှိစေရန် ပြုတတ်၏။

---

โอลมฺพกสงฺขาตนฺติ โอลมฺพกสุตฺตสงฺขาตํ. ‘‘ปล’’นฺติ หิ ตสฺส สุตฺตสฺส นามํ. จาเรตฺวา ทารุโน เหฏฺฐา โทสชานนตฺถํ อุสฺสาเปตฺวา. คณฺฑํ หรตีติ ปลคณฺโฑติ เอเตน ‘‘ปเลน คณฺฑหาโร ปลคณฺโฑติ ปจฺฉิมปเท อุตฺตรปทโลเปน นิทฺเทโส’’ติ ทสฺเสติ. คหณฏฺฐาเนติ หตฺเถน คเหตพฺพฏฺฐาเน. สมฺมเทว ขิปียนฺติ เอเตน กายทุจฺจริตาทีนีติ สงฺเขโป, ปพฺพชฺชาว สงฺเขโป ปพฺพชฺชาสงฺเขโป. เตน วิปสฺสนํ อนุยุญฺชนฺตสฺส ปุคฺคลสฺส อชานนฺตสฺเสว อาสวานํ ปริกฺขโย อิธ วิปสฺสนานิสํโสติ อธิปฺเปโต.

ဆွဲဆိုင်းအပ်သော ခြည်ကြိုးဟု ဆိုအပ်သော ဟူသည်ကား ဆွဲဆိုင်းအပ်သော ကြိုးဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုကြိုး၏ အမည်ကား ‘ပလ’ ဟု ခေါ်၏။ လှည့်လည်စေ၍ ဟူသည်ကား သစ်သား၏အောက်၌ အပြစ်ကို သိခြင်းငှာ မြှောက်၍။ အပြစ်ကို ပယ်တတ်သောကြောင့် ပလဂဏ္ဍ (လက်သမား) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤစကားဖြင့် “ပလကြိုးဖြင့် အနာ (အပြစ်) ကို ပယ်တတ်သောကြောင့် ပလဂဏ္ဍ မည်၏၊ ဤသည်ကား နောက်ပုဒ်၌ ဥတ္တရပုဒ်ကို ချေဖျက်၍ ပြဆိုခြင်းတည်း” ဟု ပြသ၏။ ကိုင်ယူရာ အရပ်၌ ဟူသည်ကား လက်ဖြင့် ကိုင်ယူအပ်သော အရပ်၌။ ကောင်းစွာ စွန့်ပစ်အပ်ကုန်၏ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့ကိုဟု အကျဉ်းချုပ်ပြ၏၊ ရဟန်းအဖြစ်သည်သာလျှင် အကျဉ်းချုပ်ဖြစ်သောကြောင့် ရဟန်းအဖြစ်ဟူသော အကျဉ်းချုပ်။ ထို့ကြောင့် ဝိပဿနာကို အားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား မသိလိုက်ဘဲလျက်သာလျှင် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခမ်းခြင်းသည် ဤသုတ်၌ ဝိပဿနာ၏ အကျိုးထူးဟု အလိုရှိအပ်၏။

---

เหมนฺติเกน การณภูเตน, ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ กรณวจนํ, เหมนฺติเกติ อตฺโถ. ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ ปฏิปฺปสฺสทฺธผลานิ โหนฺติ. เตนาห ‘‘ปูติกานิ ภวนฺตี’’ติ. มหาสมุทฺโท วิย สาสนํ อคาธคมฺภีรภาวโต. นาวา วิย โยคาวจโร มโหฆุตฺตรโต. ปริยายนํ วิยาติ ปริโต อปราปรํ ยายนํ วิย. ขชฺชมานานนฺติ ขาทนฺเตน วิย อุทเกน เขปิยมานพนฺธนานํ. ตนุภาโวติ ปริยุฏฺฐานปวตฺติยา อสมตฺถตาย ทุพฺพลภาโว. วิปสฺสนาญาณปีติปาโมชฺเชหีติ วิปสฺสนาญาณสมุฏฺฐิเตหิ ปีติปาโมชฺเชหิ. โอกฺขายมาเนติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน วีถิปฺปฏิปาฏิยา โอกฺขายมาเน, ปฏิสงฺขานุปสฺสนาย วา โอกฺขายมาเน. สงฺขารุเปกฺขาย ปกฺขายมาเน. ทุพฺพลตา ทีปิตา ‘‘อปฺปกสิเรเนว สํโยชนานิ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ, ปูติกานิ ภวนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

ဆောင်းဥတုတည်းဟူသော အကြောင်းတရားဖြင့်၊ သို့မဟုတ် ဘုမ္မအနက်၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ်သက်၍ ဆောင်းဥတု၌ဟု အနက်ရ၏။ ငြိမ်းအေးကုန်၏ ဟူသည်ကား ငြိမ်းအေးသော အကျိုးရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်၏- “ပုပ်ဆွေးကုန်၏” ဟု။ သာသနာတော်သည် တိုင်းတာရခက်ခဲ၍ နက်နဲသော အဖြစ်ကြောင့် သမုဒ္ဒရာနှင့် တူ၏။ ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ကြီးစွာသော သြဃရေယဉ်ကို ဖြတ်ကူးတတ်သောကြောင့် လှေနှင့် တူ၏။ ဝဲလည်ခြင်းကဲ့သို့ ဟူသည်ကား ထက်ဝန်းကျင် အဖန်တလဲလဲ သွားခြင်းကဲ့သို့။ အစားခံရကုန်သကဲ့သို့ ဟူသည်ကား စားသကဲ့သို့သော ရေဖြင့် ကုန်ခမ်းစေအပ်သော နှောင်ကြိုးရှိကုန်သော။ ပါးလွှာသော အဖြစ်hူသည်ကား ကိလေသာထကြွခြင်းကို ဖြစ်စေရန် မစွမ်းနိုင်ခြင်းကြောင့် အားနည်းသော အဖြစ်တည်း။ ဝိပဿနာဉာဏ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပီတိပါမောဇ္ဇတို့ဖြင့်။ ယိုဖိတ်ကုန်လတ်သော် ဟူသည်ကား ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်း၌ အစဉ်အတိုင်း ယိုဖိတ်ကုန်လတ်သော်၊ သို့မဟုတ် ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ယိုဖိတ်ကုန်လတ်သော်။ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်ဖြင့် အားထုတ်အပ်သည်ရှိသော်။ အားနည်းသောအဖြစ်ကို ပြအပ်ပြီ၊ “မပင်မပန်းဘဲလျှင် သံယောဇဉ်တို့သည် ငြိမ်းအေးကုန်၏၊ ပုပ်ဆွေးကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။

---

ภาวนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဘာဝနာသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

---

๘-๙. อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตาทิวณฺณนา

၈-၉. အဂ္ဂိက္ခန္ဓောပမသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๗๒-๗๓. อฏฺฐเม ปสฺสถ นูติ อปิ ปสฺสถ. มหนฺตนฺติ วิปุลํ. อคฺคิกฺขนฺธนฺติ อคฺคิสมูหํ. อาทิตฺตนฺติ ปทิตฺตํ. สมฺปชฺชลิตนฺติ สมนฺตโต ปชฺชลิตํ อจฺจิวิปฺผุลิงฺคานิ [Pg.196] มุญฺจนฺตํ. สโชติภูตนฺติ สมนฺตโต อุฏฺฐิตาหิ ชาลาหิ เอกปฺปภาสมุทยภูตํ. ตํ กึ มญฺญถาติ ตํ อิทานิ มยา วุจฺจมานตฺถํ กึ มญฺญถาติ อนุมติคฺคหณตฺถํ ปุจฺฉติ. ยเทตฺถ สตฺถา อคฺคิกฺขนฺธาลิงฺคนํ กญฺญาลิงฺคนญฺจ อาเนสิ, ตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘อาโรจยามี’’ติอาทิมาห.

၇၂-၇၃. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘passatha nu’ ဟူသည်ကား ‘မြင်ကြကုန်၏လော’ ဟု မေးမြန်းခြင်းတည်း။ ကြီးစွာသော ဟူသည်ကား ကျယ်ပြန့်သော။ မီးပုံကြီးကို ဟူသည်ကား မီးတောက်မီးလျှံအစုကို။ တောက်လောင်နေသော ဟူသည်ကား ပြင်းစွာ တောက်လောင်နေသော။ ထိန်ထိန်ညီးညီး တောက်လောင်နေသော ဟူသည်ကား ထက်ဝန်းကျင်မှ တောက်လောင်၍ မီးပွားမီးစတို့ကို လွှတ်နေသော။ တစ်ပြင်တည်း တောက်လောင်နေသော ဟူသည်ကား ထက်ဝန်းကျင်မှ ထွက်ပေါ်လာသော မီးလျှံတို့ဖြင့် တစ်ခုတည်းသော အရောင်အဝါဖြစ်နေသော။ ထိုအရာကို အဘယ်သို့ မှတ်ထင်ကုန်သနည်း ဟူသည်ကား ယခု ငါဘုရား ဟောကြားအပ်သော အနက်ကို အဘယ်သို့ ထင်မှတ်ကုန်သနည်းဟု သဘောတူညီချက်ကို ယူခြင်းငှာ မေးတော်မူ၏။ ဤသုတ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် မီးပုံကြီးကို ဖက်ခြင်းနှင့် သမီးကညာကို ဖက်ခြင်းတို့ကို ဥပမာဆောင်ခဲ့တော်မူ၏၊ ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ “ငါဘုရား ကြားသိစေအံ့” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

---

ทุสฺสีลสฺสาติ นิสฺสีลสฺส สีลวิรหิตสฺส. ปาปธมฺมสฺสาติ ทุสฺสีลตฺตา เอว หีนชฺฌาสยตาย ลามกสภาวสฺส. อสุจิสงฺกสฺสรสมาจารสฺสาติ อปริสุทฺธตาย อสุจิ หุตฺวา สงฺกาย สริตพฺพสมาจารสฺส. ทุสฺสีโล หิ กิญฺจิเทว อสารุปฺปํ ทิสฺวา ‘‘อิทํ อสุเกน กตํ ภวิสฺสตี’’ติ ปเรสํ อาสงฺกา โหติ. เกนจิเทว กรณีเยน มนฺตยนฺเต ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘กจฺจิ นุ โข อิเม มยา กตกมฺมํ ชานิตฺวา มนฺเตนฺตี’’ติ อตฺตโนเยว สงฺกาย สริตพฺพสมาจาโร. ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺสาติ ลชฺชิตพฺพตาย ปฏิจฺฉาเทตพฺพกมฺมนฺตสฺส. อสฺสมณสฺสาติ น สมณสฺส. สลากคฺคหณาทีสุ ‘‘อหมฺปิ สมโณ’’ติ มิจฺฉาปฏิญฺญาย สมณปฏิญฺญสฺส. อเสฏฺฐจาริตาย อพฺรหฺมจาริสฺส. อุโปสถาทีสุ ‘‘อหมฺปิ พฺรหฺมจารี’’ติ มิจฺฉาปฏิญฺญาย พฺรหฺมจาริปฏิญฺญสฺส. ปูตินา กมฺเมน สีลวิปตฺติยา อนฺโต อนุปวิฏฺฐตฺตา อนฺโตปูติกสฺส. ฉทฺวาเรหิ ราคาทิกิเลสานุสฺสวเนน ตินฺตตฺตา อวสฺสุตสฺส. สญฺชาตราคาทิกจวรตฺตา สีลวนฺเตหิ ฉฑฺเฑตพฺพตฺตา จ กสมฺพุชาตสฺส.

ဒုဿီလဿ-ဟူသည် သီလမရှိသော၊ သီလကင်းမဲ့သော သူအား ဖြစ်၏။ ပါပဓမ္မဿ-ဟူသည် သီလမရှိသည်ဖြစ်၍သာလျှင် ယုတ်ညံ့သောအလိုရှိသဖြင့် ယုတ်မာသောသဘောရှိသော သူအား ဖြစ်၏။ အသုစိသင်္ကဿရသမာစာရဿ-ဟူသည် မစင်ကြယ်သဖြင့် မသန့်ရှင်းသည်ဖြစ်၍ သံသယဖြစ်ဖွယ် အောက်မေ့အပ်သော အလေ့အကျင့်ရှိသော သူအား ဖြစ်၏။ သီလမရှိသောသူသည် တစ်ခုခုသော မလျောက်ပတ်သောအမှုကို မြင်၍ 'ဤအမှုကို မည်သူ ပြုခဲ့သည်ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု သူတစ်ပါးတို့ သံသယဖြစ်တတ်၏။ တစ်ခုခုသော ကိစ္စဖြင့် တိုင်ပင်နေကြသော ရဟန်းတို့ကို မြင်၍ 'ဤရဟန်းတို့သည် ငါပြုခဲ့သော အမှုကို သိ၍ တိုင်ပင်နေကြသလော' ဟု မိမိကိုယ်ကိုပင် ယုံမှားသံသယဖြစ်ဖွယ် အောက်မေ့အပ်သော အလေ့အကျင့်ရှိသူ ဖြစ်၏။ ပဋိစ္ဆန္နကမ္မန္တဿ-ဟူသည် ရှက်ဖွယ်ဖြစ်သောကြောင့် ဖုံးကွယ်အပ်သော အမှုရှိသော သူအား ဖြစ်၏။ အသမဏဿ-ဟူသည် ရဟန်းမဟုတ်သောသူအား ဖြစ်၏။ စာရေးတံမဲယူခြင်းစသည်တို့၌ 'ငါသည်လည်း ရဟန်းဖြစ်၏' ဟု မှားယွင်းစွာ ဝန်ခံခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ရဟန်းဟု ဝန်ခံသောသူအား ဖြစ်၏။ အဗြဟ္မစာရိဿ-ဟူသည် မြတ်သောအကျင့်ကို မကျင့်သူ ဖြစ်၏။ ဥပုသ်ပြုခြင်းစသည်တို့၌ 'ငါသည်လည်း မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သူ ဖြစ်၏' ဟု မှားယွင်းစွာ ဝန်ခံခြင်းဖြင့် မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သူဟု ဝန်ခံသောသူအား ဖြစ်၏။ အန္တောပူတိကဿ-ဟူသည် သီလပျက်စီးခြင်းဟူသော ပုပ်စပ်သောအမှုဖြင့် အတွင်း၌ ပုပ်စပ်နေသောသူအား ဖြစ်၏။ အဝဿုတဿ-ဟူသည် ဒွါရခြောက်ပါးတို့မှ ရာဂစသော ကိလေသာများ ယိုစီးသဖြင့် စိုစွတ်နေသောသူအား ဖြစ်၏။ ကသမ္ဗုဇာတဿ-ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂစသော အမှိုက်သရိုက်ရှိသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ သီလရှိသူတို့ စွန့်ပစ်အပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း အမှိုက်သရိုက်ကဲ့သို့ ဖြစ်နေသူအား ဖြစ်၏။

---

วาลรชฺชุยาติ วาเลหิ กตรชฺชุยา. สา หิ ขรตรา โหติ. ฆํเสยฺยาติ มถนวเสน ฆํเสยฺย. เตลโธตายาติ เตเลน นิสิตาย. ปจฺโจรสฺมินฺติ ปติอุรสฺมึ, อภิมุเข อุรมชฺเฌติ อธิปฺปาโย. อโยสงฺกุนาติ สณฺฑาเสน. เผณุทฺเทหกนฺติ เผณํ อุทฺเทเหตฺวา อุทฺเทเหตฺวา, อเนกวารํ เผณํ อุฏฺฐาเปตฺวาติ อตฺโถ. เอวเมตฺถ สงฺเขปโต ปาฬิวณฺณนา เวทิตพฺพา. นวมํ อุตฺตานเมว.

ဝါလရဇ္ဇုယာ-ဟူသည် သားမြီးတို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ကြိုးဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုကြိုးသည် အလွန်ကြမ်းတမ်းလှ၏။ ဃံသေယျ-ဟူသည် ပွတ်တိုက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပွတ်တိုက်ရာ၏။ တေလဓေါတာယ-ဟူသည် ဆီဖြင့် သွေးအပ်သော (ဓားဖြင့်) ဖြစ်၏။ ပစ္စောရသ္မိံ-ဟူသည် ရင်ချင်းဆိုင် ရင်ဘတ်အလယ်တည့်တည့်၌ ဟူလို။ အယောသံကုနာ-ဟူသည် သံညှပ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ ဖေဏုဒ္ဒေဟကံ-ဟူသည် အမြှုပ်ကို အဖန်ဖန်ထွက်စေ၍ အကြိမ်ကြိမ် အမြှုပ်ထစေလျက်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ပါဠိအဖွင့်ကို သိအပ်၏။ ကိုးခုမြောက်သုတ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှ၏။

---

อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အဂ္ဂိက္ခန္ဓူပမသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๑๐. อรกสุตฺตวณฺณนา

၁၀. အရကသုတ်အဖွင့်

---

๗๔. ทสเม ปริตฺตนฺติ อิตฺตรํ. เตนาห ‘‘อปฺปํ โถก’’นฺติ. ปพนฺธานุปจฺเฉทสฺส ปจฺจยภาโว อิธ ชีวิตสฺส รโส กิจฺจนฺติ อธิปฺเปตนฺติ อาห [Pg.197] ‘‘สรสปริตฺตตายปี’’ติ. ตทธีนวุตฺติตายปิ หิ ‘‘โย, ภิกฺขเว, จิรํ ชีวติ, โส วสฺสสตํ อปฺปํ วา ภิยฺโย’’ติ วจนโต ปริตฺตํ ขณปริตฺตตายปิ. ปรมตฺถโต หิ อติปริตฺโต สตฺตานํ ชีวิตกฺขโณ เอกจิตฺตกฺขณปฺปวตฺติมตฺโตเยว. ยถา นาม รถจกฺกํ ปวตฺตมานมฺปิ เอเกเนว เนมิปฺปเทเสน ปวตฺตติ, ติฏฺฐมานมฺปิ เอเกเนว ติฏฺฐติ, เอวเมวํ เอกจิตฺตกฺขณิกํ สตฺตานํ ชีวิตํ ตสฺมึ จิตฺเต นิรุทฺธมตฺเต สตฺโต นิรุทฺโธติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘อตีเต จิตฺตกฺขเณ ชีวิตฺถ น ชีวติ น ชีวิสฺสติ. อนาคเต จิตฺตกฺขเณ น ชีวิตฺถ น ชีวติ ชีวิสฺสติ. ปจฺจุปฺปนฺเน จิตฺตกฺขเณ น ชีวิตฺถ ชีวติ น ชีวิสฺสติ.

၇၄. တစ်ဆယ်မြောက်သုတ်၌ ပရိတ္တံ-ဟူသည် နည်းပါးလှ၏၊ အနည်းငယ်မျှသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'နည်းပါးလှစွာသော' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အစဉ်မပြတ် ဆက်စပ်ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ်သည် ဤဘဝ၌ ရှင်သန်ခြင်း (ဇီဝိတ) ၏ ရသ-ကိစ္စဟု ရည်ရွယ်အပ်သဖြင့် 'မိမိ၏ကိစ္စ ဆောင်ရွက်နိုင်စွမ်း နည်းပါးလှသဖြင့်လည်းကောင်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအသက်ရှင်မှုအပေါ်၌ တည်မှီ၍ ဖြစ်ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ရဟန်းတို့၊ အကြင်သူသည် ကြာမြင့်စွာ အသက်ရှင်၏၊ ထိုသူသည် အနှစ်တစ်ရာ သို့မဟုတ် အနည်းငယ် ပို၍ အသက်ရှင်၏' ဟူသော ဒေသနာတော်စကားကြောင့် အသက်သည် နည်းပါးလှ၏။ ခဏအားဖြင့်လည်း နည်းပါးလှ၏။ ပရမတ်အားဖြင့်မူကား သတ္တဝါတို့၏ အသက်ရှင်ရာခဏသည် အလွန်တရာ နည်းပါးလှ၏၊ စိတ်တစ်ခဏမျှသာ ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ရထားဘီးသည် လှိမ့်၍ သွားသည်ရှိသော်လည်း စက်ဝန်း၏ တစ်ခုတည်းသော နေရာဖြင့်သာ လှိမ့်၍ သွား၏၊ ရပ်တည်သည်ရှိသော်လည်း တစ်ခုတည်းသော နေရာဖြင့်သာ တည်၏။ ထို့အတူသာလျှင် သတ္တဝါတို့၏ အသက်ရှင်ခြင်းသည် စိတ်တစ်ခဏမျှသာ ရှိ၏၊ ထိုစိတ် ချုပ်ပျောက်သွားသည်ရှိသော် သတ္တဝါသည် ချုပ်ပျောက်ပြီ (သေပြီ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ကား - 'လွန်ခဲ့ပြီးသော စိတ်ခဏ၌ အသက်ရှင်ခဲ့ဖူးပြီ၊ ယခု မရှင်သန်တော့ပြီ၊ နောင်၌လည်း မရှင်သန်လတ္တံ့။ မရောက်သေးသော စိတ်ခဏ၌ အသက်မရှင်ခဲ့ဖူးသေးပြီ၊ ယခု မရှင်သန်သေးပြီ၊ နောင်၌ ရှင်သန်လတ္တံ့။ ပစ္စုပ္ပန် စိတ်ခဏ၌ အသက်မရှင်ခဲ့ဖူးပြီ၊ ယခု အသက်ရှင်ဆဲဖြစ်၏၊ နောင်၌ အသက်မရှင်လတ္တံ့' ဟူ၍ ဖြစ်၏။

---

‘‘ชีวิตํ อตฺตภาโว จ, สุขทุกฺขา จ เกวลา;

เอกจิตฺตสมายุตฺตา, ลหุโส วตฺตเต ขโณ.

‘အသက်ရှင်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ အတ္တဘောသည်လည်းကောင်း၊ ချမ်းသာ ဆင်းရဲ အလုံးစုံတို့သည်လည်းကောင်း စိတ်တစ်ခုတည်းနှင့်သာ ယှဉ်ကုန်၏။ စိတ်၏ခဏသည် လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပျက်တတ်၏။

---

‘‘เย นิรุทฺธา มรนฺตสฺส, ติฏฺฐมานสฺส วา อิธ;

สพฺเพปิ สทิสา ขนฺธา, คตา อปฺปฏิสนฺธิกา.

‘ဤဘဝ၌ သေလွန်သောသူအားလည်းကောင်း၊ တည်ရှိနေသော (အသက်ရှင်ဆဲ) သူအားလည်းကောင်း ချုပ်ပျောက်သွားကုန်သော ခန္ဓာအားလုံးတို့သည် တူညီကြကုန်၏။ ထိုချုပ်ပျောက်သွားသော ခန္ဓာတို့သည် တစ်ဖန်ပြန်၍ မဖြစ်ပေါ်တော့ဘဲ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။

---

‘‘อนิพฺพตฺเตน น ชาโต, ปจฺจุปฺปนฺเนน ชีวติ;

จิตฺตภงฺคา มโต โลโก, ปญฺญตฺติ ปรมตฺถิยา’’ติ. (มหานิ. ๑๐);

‘မဖြစ်ပေါ်သေးသော စိတ်ဖြင့် မမွေးဖွားသေးပေ၊ ပစ္စုပ္ပန်စိတ်ဖြင့်သာ အသက်ရှင်၏။ စိတ်ချုပ်ပျောက်ခြင်းကြောင့် လောကသည် သေဆုံးရ၏။ ဤသည်ကား ပရမတ်တရားအားဖြင့် သတ်မှတ်အပ်သော ပညတ်ဖြစ်၏’ ဟု (မဟာနိဒ္ဒေသ၌ မိန့်တော်မူ၏)။

---

ลหุสนฺติ ลหุกํ. เตนาห ‘‘ลหุํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนโต ลหุส’’นฺติ. ปริตฺตํ ลหุสนฺติ อุภยํ ปเนตํ อปฺปกสฺส เววจนํ. ยญฺหิ อปฺปกํ, ตํ ปริตฺตญฺเจว ลหุกญฺจ โหติ. อิธ ปน อายุโน อธิปฺเปตตฺตา รสฺสนฺติ วุตฺตํ โหติ. มนฺตายนฺติ กรณตฺเถ เอตํ ภุมฺมวจนนฺติ อาห ‘‘มนฺตาย โพทฺธพฺพํ, ปญฺญาย ชานิตพฺพนฺติ อตฺโถ’’ติ. มนฺตายนฺติ วา มนฺเตยฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ, มนฺเตตพฺพํ มนฺตาย อุปปริกฺขิตพฺพนฺติ อตฺโถ. ปญฺญาย ชานิตพฺพนฺติ ชานิตพฺพํ ชีวิตสฺส ปริตฺตภาโว พหุทุกฺขาทิภาโว. ชานิตฺวา จ ปน สพฺพปลิโพเธ ฉินฺทิตฺวา กตฺตพฺพํ กุสลํ, จริตพฺพํ พฺรหฺมจริยํ. ยสฺมา อิตฺถิ ชาตสฺส อมรณํ, อปฺปํ วา ภิยฺโย วสฺสสตโต อุปริ อปฺปํ อญฺญํ วสฺสสตํ อปฺปตฺวา วีสํ วา ตึสํ วา จตฺตาลีสํ วา ปณฺณาสํ วา สฏฺฐิ วา วสฺสานิ ชีวติ, เอวํทีฆายุโก ปน อติทุลฺลโภ. ‘‘อสุโก หิ เอวํ จิรํ ชีวตี’’ติ ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา ทฏฺฐพฺโพ โหติ. ตตฺถ วิสาขา อุปาสิกา วีสสตํ ชีวติ, ตถา โปกฺขรสาติพฺราหฺมโณ, พฺรหฺมายุพฺราหฺมโณ, พาวริยพฺราหฺมโณ, อานนฺทตฺเถโร, มหากสฺสปตฺเถโรติ[Pg.198]. อนุรุทฺธตฺเถโร ปน วสฺสสตญฺเจว ปณฺณาสญฺจ วสฺสานิ. พากุลตฺเถโร วสฺสสตญฺเจว สฏฺฐิ จ วสฺสานิ, อยํ สพฺพทีฆายุโก, โสปิ ทฺเว วสฺสสตานิ น ชีวิ.

လဟုသံ-ဟူသည် လျင်မြန်သော။ ထို့ကြောင့် 'လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်၍ ချုပ်ပျောက်သောကြောင့် လဟုသ မည်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ပရိတ္တနှင့် လဟုသ ဟူသော ဤနှစ်ပါးစလုံးသည် 'နည်းပါးသော' အနက်၏ ဝေဝုစ်များ ဖြစ်ကြ၏။ အကြင်အရာသည် နည်းပါးလှ၏၊ ထိုအရာသည် နည်းပါးလှသည်လည်းကောင်း လျင်မြန်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌မူကား သက်တမ်းကို ရည်ရွယ်သောကြောင့် 'တိုတောင်းလှ၏' ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ မန္တာယ-ဟူသော ဤပုဒ်သည် ကရဏအနက်၌ ရှိသော ဘုမ္မဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပညာဖြင့် သိအပ်၏၊ ပညာဖြင့် သိအပ်သော အနက်ရှိ၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် မန္တာယ-ဟူသည် ဆင်ခြင်ရာ၏ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏၊ ဆင်ခြင်အပ်သောတရားကို ဉာဏ်ပညာဖြင့် စိစစ်ဆင်ခြင်အပ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ပညာဖြင့် သိအပ်၏ ဟူရာ၌ သိအပ်သောတရားကား အသက်၏ နည်းပါးလှသောအဖြစ်၊ များစွာသော ဆင်းရဲဒုက္ခရှိသောအဖြစ် စသည်တို့ ဖြစ်၏။ သိ၍လည်း အလုံးစုံသော ကြောင့်ကြပူပန်မှု (ပလိဗောဓ) တို့ကို ဖြတ်တောက်ကာ ပြုအပ်သော ကုသိုလ်ကို ပြုရာ၏၊ ကျင့်အပ်သော မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ရာ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မွေးဖွားလာသူတို့အား မသေခြင်းဟူသည်မရှိ၊ အနည်းငယ် ပို၍ အနှစ်တစ်ရာထက် သော်လည်းကောင်း သို့မဟုတ် အခြားသော အနှစ်တစ်ရာသို့ မပြည့်ဘဲ အနှစ်နှစ်ဆယ်၊ သုံးဆယ်၊ လေးဆယ်၊ ငါးဆယ် သို့မဟုတ် ခြောက်ဆယ်မျှသာ ဖြစ်စေ အသက်ရှင်ရ၏။ ဤသို့ သက်တမ်းရှည်သောသူသည်ကား အလွန်တရာ ရနိုင်ခဲလှ၏။ 'ထိုသူသည် ဤသို့ ကြာမြင့်စွာ အသက်ရှင်၏' ဟု ထိုထိုအရပ်သို့ သွား၍ ကြည့်ရှုအပ်၏။ ထိုသူတို့တွင် ဝိသာခါဥပါသိကာမသည် အနှစ်တစ်ရာ့နှစ်ဆယ် အသက်ရှင်၏။ ထို့အတူ ပေါက္ခရသာတိပုဏ္ဏား၊ ဗြဟ္မာယုပုဏ္ဏား၊ ဗာဝရီပုဏ္ဏား၊ အာနန္ဒာမထေရ်၊ မဟာကဿပမထေရ်တို့သည်လည်း (အနှစ်တစ်ရာ့နှစ်ဆယ်စီ အသက်ရှင်တော်မူကြ၏)။ အနုရုဒ္ဓါမထေရ်သည်ကား အနှစ်တစ်ရာ့ငါးဆယ် အသက်ရှင်တော်မူ၏။ ဗာကုလမထေရ်သည်ကား အနှစ်တစ်ရာ့ခြောက်ဆယ် အသက်ရှင်တော်မူ၏။ ဤမထေရ်သည် အားလုံးတို့ထက် အသက်အရှည်ဆုံး ဖြစ်၏။ ထိုမထေရ်သည်ပင်လျှင် အနှစ်နှစ်ရာတိုင်အောင် အသက်မရှင်ခဲ့ပေ။

---

อรกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အရကသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မဟာဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

๘. วินยวคฺโค

၈. ဝိနယဝဂ်

---

๑-๘. ปฐมวินยธรสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၈. ပထမဝိနယဓရသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

---

๗๕-๘๒. อฏฺฐมสฺส ปฐมํ ทุติยญฺจ อุตฺตานตฺถเมว. ตติเย วินยลกฺขเณ ปติฏฺฐิโต ลชฺชิภาเวน วินยลกฺขเณ ฐิโต โหติ. อลชฺชี (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๔๕) หิ พหุสฺสุโตปิ สมาโน ลาภครุกตาย ตนฺตึ วิสํวาเทตฺวา อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สตฺถุสาสนํ ทีเปตฺวา สาสเน มหนฺตํ อุปทฺทวํ กโรติ, สงฺฆเภทมฺปิ สงฺฆราชิมฺปิ อุปฺปาเทติ. ลชฺชี ปน กุกฺกุจฺจโก สิกฺขากาโม ชีวิตเหตุปิ ตนฺตึ อวิสํวาเทตฺวา ธมฺมเมว วินยเมว จ ทีเปติ, สตฺถุสาสนํ ครุํ กตฺวา ฐเปติ. เอวํ โย ลชฺชี, โส วินยํ อชหนฺโต อโวกฺกมนฺโตว ลชฺชิภาเวน วินยลกฺขเณ ฐิโต โหติ ปติฏฺฐิโต.

၇၅-၈၂. ရှစ်ခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမနှင့် ဒုတိယသုတ်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်သည်သာ ဖြစ်၏။ တတိယသုတ်၌ 'ဝိနယလက္ခဏေ ပတိဋ္ဌိတော' ဟူသည် အရှက်ရှိသောအဖြစ်ဖြင့် ဝိနည်း၏ လက္ခဏာ၌ တည်သူ ဖြစ်၏။ အရှက်မရှိသောသူသည်ကား ဗဟုသုတ ရှိသော်လည်း လာဘ်သပ်ပကာကို အလေးဂရုပြုခြင်းကြောင့် ပါဠိတော်ကျမ်းဂန်ကို ဖောက်ဖျက်လျက် ဓမ္မမဟုတ်သည်ကို ဓမ္မဟုလည်းကောင်း၊ ဝိနည်းမဟုတ်သည်ကို ဝိနည်းဟုလည်းကောင်း ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်ကို ပြသကာ သာသနာတော်၌ ကြီးစွာသော ဘေးရန်ကို ပြုတတ်၏၊ သံဃာ့ကွဲပြားခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ သံဃရာဇိ (သံဃာအချင်းချင်း ကွဲပြားခြင်း) ကိုလည်းကောင်း ဖြစ်စေတတ်၏။ အရှက်ရှိသောသူသည်ကား သံသယရှိတတ်သူ (ကုက္ကုစ္စက)၊ သိက္ခာကို အလိုရှိသူ ဖြစ်၍ အသက်အတွက်ကြောင့်ပင် ဖြစ်စေ ပါဠိတော်ကျမ်းဂန်ကို မဖောက်ဖျက်ဘဲ ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းကိုသာလျှင် ပြသတတ်၏၊ ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်ကို အလေးအမြတ်ပြု၍ ထားတတ်၏။ ဤသို့လျှင် အကြင်အရှက်ရှိသောသူသည် ဝိနည်းကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ၊ ဝိနည်းမှ မဖဲခွါဘဲသာလျှင် အရှက်ရှိသောအဖြစ်ဖြင့် ဝိနည်းလက္ခဏာ၌ တည်သူ၊ အခိုင်အမာ တည်ရှိသူ ဖြစ်၏။

---

อสํหีโรติ เอตฺถ สํหีโร นาม โย ปาฬิยํ วา อฏฺฐกถายํ วา เหฏฺฐา วา อุปริโต วา ปทปฏิปาฏิยา วา ปุจฺฉิยมาโน วิตฺถุนติ วิปฺผนฺทติ, สณฺฐาตุํ น สกฺโกติ, ยํ ยํ ปเรน วุจฺจติ, ตํ ตํ อนุชานาติ, สกวาทํ ฉฑฺเฑตฺวา ปรวาทํ คณฺหาติ. โย ปน ปาฬิยํ วา อฏฺฐกถายํ วา เหฏฺฐุปริยวเสน วา ปทปฏิปาฏิยา วา ปุจฺฉิยมาโน น วิตฺถุนติ น วิปฺผนฺทติ, เอเกกโลมํ สณฺฑาเสน คณฺหนฺโต วิย ‘‘เอวํ มยํ วทาม, เอวํ โน อาจริยา วทนฺตี’’ติ วิสฺสชฺเชติ. ยมฺหิ ปาฬิ จ ปาฬิวินิจฺฉโย จ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตสีหวสา วิย ปริกฺขยํ ปริยาทานํ อคจฺฉนฺโต ติฏฺฐติ, อยํ วุจฺจติ อสํหีโร. ยสฺมา ปน เอวรูโป ยํ ยํ ปเรน วุจฺจติ, ตํ ตํ นานุชานาติ, อตฺตนา สุวินิจฺฉินิตํ กตฺวา คหิตํ อวิปรีตมตฺถํ น [Pg.199] วิสฺสชฺเชติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘น สกฺโกติ คหิตคฺคหณํ วิสฺสชฺชาเปตุ’’นฺติ. จตุตฺถาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

‘အသံဟီရော’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘သံဟီရ (သူတစ်ပါး ဆွဲဆောင်နိုင်သူ)’ မည်သည်ကား ပါဠိတော်၌ ဖြစ်စေ၊ အဋ္ဌကထာ၌ ဖြစ်စေ၊ အောက်မှ ဖြစ်စေ၊ အထက်မှ ဖြစ်စေ၊ ပုဒ်အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်စေ မေးမြန်းအပ်သော် တုန်လှုပ်၏၊ ဖရိုဖရဲဖြစ်၏၊ တည်တည်ကြည်ကြည် မနေနိုင်၊ သူတစ်ပါးက ပြောဆိုသမျှကို ဝန်ခံတတ်၏၊ မိမိဝါဒကို စွန့်လွှတ်၍ သူတစ်ပါးဝါဒကို ယူတတ်၏။ အကြင်သူသည်ကား ပါဠိတော်၌ ဖြစ်စေ၊ အဋ္ဌကထာ၌ ဖြစ်စေ၊ အောက်ထက်အစဉ်ဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ပုဒ်အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်စေ မေးမြန်းအပ်သော် မတုန်လှုပ်၊ မဖရိုဖရဲဖြစ်ဘဲ ဇာဂနာဖြင့် အမွေးတစ်ပင်ချင်းကို ညှပ်၍ ယူသကဲ့သို့ ‘ငါတို့သည် ဤသို့ပြောဆိုကုန်၏၊ ငါတို့ ဆရာသမားများသည် ဤသို့ပြောဆိုကုန်၏’ ဟု ဖြေရှင်းတတ်၏။ ရွှေခွက်၌ ထည့်ထားသော ခြင်္သေ့ဆီသည် ကုန်ခမ်းလျော့ပါးခြင်းသို့ မရောက်ဘဲ တည်ရှိနေသကဲ့သို့ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၌ ပါဠိတော်နှင့် ပါဠိတော်အဆုံးအဖြတ်သည် ကုန်ဆုံးကွယ်ပျောက်ခြင်းသို့ မရောက်ဘဲ တည်ရှိနေ၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ‘အသံဟီရ (သူတစ်ပါး ဆွဲဆောင်မရသူ)’ ဟု ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသို့သောပုဂ္ဂိုလ်သည် သူတစ်ပါးက ပြောဆိုသမျှကို လက်မခံဘဲ မိမိကိုယ်တိုင် ကောင်းစွာ ဆုံးဖြတ်၍ ယူထားသော မဖောက်မပြန်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ‘ယူထားသော အယူဝါဒကို စွန့်လွှတ်အောင် မပြုနိုင်’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ စတုတ္ထသုတ် စသည်တို့သည် နားလည်လွယ်ကုန်၏။

---

ปฐมวินยธรสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပထမဝိနယဓရသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ကျမ်းပြီးပြီ။

---

๙. สตฺถุสาสนสุตฺตวณฺณนา

၉. သတ္ထုသာသနသုတ်အဖွင့်

---

๘๓. นวเม วิเวกฏฺโฐติ วิวิตฺโต. เตนาห ‘‘ทูรีภูโต’’ติ. สติอวิปฺปวาเส ฐิโตติ กมฺมฏฺฐาเน สตึ อวิชหิตฺวา ฐิโต. เปสิตตฺโตติ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย นิพฺพานํ เปสิตจิตฺโต ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร.

၈၃. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဝိဝေကဋ္ဌော’ ဟူသည် ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ နေသောသူတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘(ကိလေသာတို့မှ) ကင်းဝေးလျက် တည်ရှိသောသူ’ ဟု ဖွင့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘သတိအဝိပ္ပဝါသေ ဌိတော’ ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ သတိကို မစွန့်ဘဲ တည်နေသောသူတည်း။ ‘ပေသိတတ္တော’ ဟူသည် ကိုယ်နှင့် အသက်၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိသည်ဖြစ်၍ နိဗ္ဗာန်သို့ စေလွှတ်အပ်သော စိတ်ရှိသူ၊ နိဗ္ဗာန်သို့သာ ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းသော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်သည်။

---

สตฺถุสาสนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သတ္ထုသာသနသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

---

๑๐. อธิกรณสมถสุตฺตวณฺณนา

၁၀. အဓိကရဏသမထသုတ်အဖွင့်

---

๘๔. ทสเม อธิกรียนฺติ เอตฺถาติ อธิกรณานิ. เก อธิกรียนฺติ? สมถา. กถํ อธิกรียนฺติ? สมนวเสน. ตสฺมา เต เตสํ สมนวเสน ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘อธิกรณานิ สเมนฺตี’’ติอาทิ. อุปฺปนฺนานํ อุปฺปนานนฺติ อุฏฺฐิตานํ อุฏฺฐิตานํ. สมถตฺถนฺติ สมนตฺถํ. ทีฆนิกาเย สงฺคีติสุตฺตวณฺณนายมฺปิ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๓๑) วิตฺถารโตเยวาติ เอตฺถายํ วิตฺถารนโย – อธิกรเณสุ ตาว ธมฺโมติ วา อธมฺโมติ วา อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ วิวทนฺตานํ ภิกฺขูนํ โย วิวาโท, อิทํ วิวาทาธิกรณํ นาม. สีลวิปตฺติยา วา อาจารทิฏฺฐิอาชีววิปตฺติยา วา อนุวทนฺตานํ โย อนุวาโท อุปวทนา เจว โจทนา จ, อิทํ อนุวาทาธิกรณํ นาม. มาติกายํ อาคตา ปญฺจ, วิภงฺเค ทฺเวติ สตฺตปิ อาปตฺติกฺขนฺธา, อิทํ อาปตฺตาธิกรณํ นาม. ยํ สงฺฆสฺส อปโลกนาทีนํ จตุนฺนํ กมฺมานํ กรณํ, อิทํ กิจฺจาธิกรณํ นาม.

၈၄. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘အဓိကရိယန္တိ ဧတ္ထာတိ အဓိကရဏာနိ’ ဟု ဆိုရာ၌ (ငြိမ်းအေးစေရန်) ထိုတရားတို့၌ အားထုတ်အပ်သောကြောင့် ‘အဓိကရုဏ်း’ မည်ကုန်၏။ ဘာတို့ကို အားထုတ်အပ်သနည်း? ငြိမ်းအေးကြောင်း တရားတို့ကို အားထုတ်အပ်ကုန်၏။ မည်သို့ အားထုတ်အပ်သနည်း? ငြိမ်းအေးစေခြင်း အားဖြင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ထိုတရားတို့သည် ယင်းအဓိကရုဏ်းတို့ကို ငြိမ်းအေးစေခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပွားကုန်၏ ဟု ရည်ရွယ်၍ ‘အဓိကရုဏ်းတို့ကို ငြိမ်းအေးစေကုန်၏’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဥပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပန္နာနံ’ ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော။ ‘သမထတ္ထံ’ ဟူသည် ငြိမ်းအေးစေခြင်း အကျိုးငှာ။ ဒီဃနိကာယ် သင်္ဂီတိသုတ်အဖွင့်၌လည်း အကျယ်အားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသားသာ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုရာ၌ ဤသည်ကား အကျယ်နည်းတည်း— အဓိကရုဏ်းတို့တွင် ‘တရားဖြစ်၏’ သို့မဟုတ် ‘တရားမဟုတ်’ ဟု တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဝတ္ထုတို့ဖြင့် ငြင်းခုံကြသော ရဟန်းတို့၏ ငြင်းခုံခြင်းသည် ‘ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်း’ မည်၏။ သီလပျက်စီးခြင်း၊ သို့မဟုတ် အကျင့်၊ အယူ၊ အသက်မွေးမှု ပျက်စီးခြင်းတို့ဖြင့် စွပ်စွဲခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်းနှင့် စောဒနာခြင်းသည် ‘အနုဝါဒါဓိကရုဏ်း’ မည်၏။ မာတိကာ၌ လာသော ငါးပါး၊ ဝိဘင်း၌ လာသော နှစ်ပါး အားဖြင့် ခုနစ်ပါးသော အာပတ်အစုသည် ‘အာပတ္တာဓိကရုဏ်း’ မည်၏။ အပါလောကနကံ စသော သံဃာ့ကံ လေးပါးတို့ကို ပြုခြင်းသည် ‘ကိစ္စာဓိကရုဏ်း’ မည်၏။

---

ตตฺถ วิวาทาธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ เยภุยฺยสิกาย จ. สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมมานํ ยสฺมึ วิหาเร อุปฺปนฺนํ ตสฺมึเยว [Pg.200] วา, อญฺญตฺร วูปสเมตุํ คจฺฉนฺตานํ อนฺตรามคฺเค วา, ยตฺถ คนฺตฺวา สงฺฆสฺส นิยฺยาติตํ, ตตฺถ สงฺเฆน วา, สงฺเฆ วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺเต ตตฺเถว อุพฺพาหิกาย สมฺมตปุคฺคเลหิ วา วินิจฺฉิตํ สมฺมติ. เอวํ สมฺมมาเน จ ปเนตสฺมึ ยา สงฺฆสมฺมุขโต ธมฺมสมฺมุขโต วินยสมฺมุขตา ปุคฺคลสมฺมุขตา, อยํ สมฺมุขาวินโย นาม. ตตฺถ จ การกสงฺฆสฺส สงฺฆสามคฺคิวเสน สมฺมุขิภาโว สงฺฆสมฺมุขตา. สเมตพฺพสฺส วตฺถุโน ภูตตฺตา ธมฺมสมฺมุขตา. ยถา ตํ สเมตพฺพํ, ตเถวสฺส สมนํ วินยสมฺมุขตา. โย จ วิวทติ, เยน จ วิวทติ, เตสํ อุภินฺนํ อตฺถปจฺจตฺถิกานํ สมฺมุขีภาโว ปุคฺคลสมฺมุขตา. อุพฺพาหิกาย วูปสเม ปเนตฺถ สงฺฆสมฺมุขตา ปริหายติ. เอวํ ตาว สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมติ.

ထိုအဓိကရုဏ်းတို့တွင် ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်း၊ ယေဘုယျသိကာဝိနည်း ဟူသော သမထ နှစ်ပါးတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေး၏။ သမ္မုခါဝိနည်းသက်သက်ဖြင့် ငြိမ်းအေးပုံမှာ- ထိုအဓိကရုဏ်းသည် အကြင်ကျောင်းတိုက်၌ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုကျောင်းတိုက်၌ပင် ဖြစ်စေ၊ အခြားတစ်နေရာသို့ ငြိမ်းအေးစေရန် သွားကြသော လမ်းခရီးအကြား၌ ဖြစ်စေ၊ သွားရောက်၍ သံဃာအား အပ်နှင်းအပ်သော နေရာ၌ သံဃာက ဖြစ်စေ၊ သံဃာက ငြိမ်းအေးစေရန် မစွမ်းနိုင်ပါက ထိုနေရာ၌ပင် ဥဗ္ဗာဟိကာနည်းဖြင့် သမုတ်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့က ဆုံးဖြတ်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်စေ ငြိမ်းအေး၏။ ဤသို့ ငြိမ်းအေးရာ၌ သံဃာမျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်း (သံဃသမ္မုခတာ)၊ တရားမျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်း (ဓမ္မသမ္မုခတာ)၊ ဝိနည်းမျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်း (ဝိနယသမ္မုခတာ)၊ ပုဂ္ဂိုလ်မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်း (ပုဂ္ဂလသမ္မုခတာ) ဟူသည်ရှိရာ ဤသည်ကို ‘သမ္မုခါဝိနည်း’ ဟု ခေါ်၏။ ထိုမျက်မှောက်လေးပါးတို့တွင် ကံပြုတတ်သော သံဃာ၏ ညီညွတ်ခြင်းအားဖြင့် မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်းသည် သံဃသမ္မုခတာ မည်၏။ ငြိမ်းအေးစေအပ်သော အကြောင်းအရာသည် ဟုတ်မှန်သော အဖြစ်သည် ဓမ္မသမ္မုခတာ မည်၏။ ထိုငြိမ်းအေးစေအပ်သော အရာကို ငြိမ်းအေးစေသည့်အတိုင်း ဖြစ်ခြင်းသည် ဝိနယသမ္မုခတာ မည်၏။ အကြင်သူသည်လည်း ငြင်းခုံ၏၊ အကြင်သူနှင့်လည်း ငြင်းခုံ၏၊ ထိုတရားလို တရားခံ နှစ်ဦးတို့၏ မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်းသည် ပုဂ္ဂလသမ္မုခတာ မည်၏။ ဥဗ္ဗာဟိကာနည်းဖြင့် ငြိမ်းအေးရာ၌မူ ဤ၌ သံဃသမ္မုခတာ ဆုတ်ယုတ်၏။ ဤသို့ လောလောဆယ် သမ္မုခါဝိနည်းသက်သက်ဖြင့် ငြိမ်းအေး၏။

---

สเจ ปเนวมฺปิ น สมฺมติ, อถ นํ อุพฺพาหิกาย สมฺมตา ภิกฺขู ‘‘น มยํ สกฺโกม วูปสเมตุ’’นฺติ สงฺฆสฺเสว นิยฺยาเตนฺติ. ตโต สงฺโฆ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ภิกฺขุํ สลากคฺคาหาปกํ สมฺมนฺนติ, เตน คุฬฺหกวิวฏกสกณฺณชปฺปเกสุ ตีสุ สลากคฺคาหเกสุ อญฺญตรวเสน สลากํ คาหาเปตฺวา สนฺนิปติตาย ปริสาย ธมฺมวาทีนํ เยภุยฺยตาย ยถา เต ธมฺมวาทิโน วทนฺติ, เอวํ วูปสนฺตํ อธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ เยภุยฺยสิกาย จ วูปสนฺตํ โหติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินโย วุตฺตนโย เอว. ยํ ปน เยภุยฺยสิกากมฺมสฺส กรณํ, อยํ เยภุยฺยสิกา นาม. เอวํ วิวาทาธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ.

အကယ်၍ ဤသို့ဖြင့်လည်း မငြိမ်းအေးပါk ဥဗ္ဗာဟိကာနည်းဖြင့် သမုတ်အပ်သော ရဟန်းတို့သည် ‘ငါတို့ ငြိမ်းအေးအောင် မစွမ်းဆောင်နိုင်ပါ’ ဟု သံဃာအား ပြန်လည်အပ်နှင်းကုန်၏။ ထိုအခါ သံဃာသည် အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းတစ်ပါးကို စာရေးတံချသူအဖြစ် သမုတ်ရ၏၊ ထိုစာရေးတံချသူသည် ကွယ်ဝှက်၍ပေးခြင်း၊ ထင်ရှားစွာပေးခြင်း၊ နားနားkပ်၍ပြောကာပေးခြင်း ဟူသော စာရေးတံပေးခြင်း သုံးမျိုးတို့တွင် တစ်မျိုးမျိုးဖြင့် စာရေးတံကို ကိုင်ယူစေ၍၊ စည်းဝေးရောက်ရှိလာသော ပရိသတ်တွင် တရားသဖြင့် ပြောဆိုသူတို့၏ များပြားရာသို့ လိုက်၍ ထိုတရားသဖြင့် ပြောဆိုသူတို့ ပြောဆိုသည့်အတိုင်း ငြိမ်းအေးစေအပ်သော အဓိကရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယေဘုယျသိကာဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေးအပ်သည် မည်၏။ ထိုငြိမ်းအေးခြင်း၌ သမ္မုခါဝိနည်းကား ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ ယေဘုယျသိကာကံကို ပြုခြင်းသည် ယေဘုယျသိကာ မည်၏။ ဤသို့ ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်းသည် သမထ နှစ်ပါးတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေး၏။

---

อนุวาทาธิกรณํ จตูหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ สติวินเยน จ อมูฬฺหวินเยน จ ตสฺสปาปิยสิกาย จ. สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมมานํ โย จ อนุวทติ, ยญฺจ อนุวทติ, เตสํ วจนํ สุตฺวา สเจ กาจิ อาปตฺติ นตฺถิ, อุโภ ขมาเปตฺวา, สเจ อตฺถิ อยํ นาเมตฺถ อาปตฺตีติ เอวํ วินิจฺฉิตํ วูปสมฺมติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินยลกฺขณํ วุตฺตนยเมว.

အနုဝါဒါဓိkရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်း၊ သတိဝိနည်း၊ အမူဠှဝိနည်း၊ တဿပါပိယသိကာဝိနည်း ဟူသော သမထ လေးပါးတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေး၏။ သမ္မုခါဝိနည်းသက်သက်ဖြင့် ငြိမ်းအေးပုံမှာ- စွပ်စွဲသောသူ၏ စကားကိုလည်းကောင်း၊ အစွပ်စွဲခံရသောသူ၏ စကားကိုလည်းကောင်း ကြားနာရပြီးနောက် အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ရာ အာပတ်မရှိပါက နှစ်ဦးနှစ်ဖက် ကန်တော့ တောင်းပန်စေ၍၊ အကယ်၍ ရှိပါက ‘ဤအရာ၌ ဤအာပတ် သင့်၏’ ဟု ဤသို့ ဆုံးဖြတ်ခြင်းဖြင့် ငြိမ်းအေး၏။ ထိုငြိမ်းအေးခြင်း၌ သမ္မုခါဝိနည်း၏ လက္ခဏာသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။

---

ยทา ปน ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน อมูลิกาย สีลวิปตฺติยา อนุทฺธํสิตสฺส สติวินยํ ยาจมานสฺส สงฺโฆ ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน สติวินยํ เทติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ สติวินเยน จ วูปสนฺตํ โหติ. ทินฺเน ปน สติวินเย ปุน ตสฺมึ ปุคฺคเล กสฺสจิ อนุวาโท น รุหติ. ยทา อุมฺมตฺตโก ภิกฺขุ อุมฺมาทวเสน กเต อสฺสามณเก อชฺฌาจาเร ‘‘สรตายสฺมา เอวรูปึ อาปตฺติ’’นฺติ ภิกฺขูหิ โจทิยมาโน ‘‘อุมฺมตฺตเกน [Pg.201] เม, อาวุโส, เอตํ กตํ, นาหํ ตํ สรามี’’ติ ภณนฺโตปิ ภิกฺขูหิ โจทิยมาโนว ปุน อโจทนตฺถาย อมูฬฺหวินยํ ยาจติ, สงฺโฆ จสฺส ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน อมูฬฺหวินยํ เทติ. ตทา สมฺมุขาวินเยน จ อมูฬฺหวินเยน จ วูปสนฺตํ โหติ. ทินฺเน ปน อมูฬฺหวินเย ปุน ตสฺมึ ปุคฺคเล กสฺสจิ ตปฺปจฺจยา อนุวาโท น รุหติ. ยทา ปน ปาราชิเกน วา ปาราชิกสามนฺเตน วา โจทิยมานสฺส อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรโต ปาปุสฺสนฺนตาย ปาปิยสฺส ปุคฺคลสฺส ‘‘สจายํ อจฺฉินฺนมูโล ภวิสฺสติ, สมฺมา วตฺติตฺวา โอสารณํ ลภิสฺสติ. สเจ ฉินฺนมูโล, อยเมวสฺส นาสนา ภวิสฺสตี’’ติ มญฺญมาโน สงฺโฆ ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน ตสฺสปาปิยสิกํ กโรติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ ตสฺสปาปิยสิกาย จ วูปสนฺตํ โหตีติ. เอวํ อนุวาทาธิกรณํ จตูหิ สมเถหิ สมฺมติ.

ရဟန္တာဖြစ်သော ရဟန်းအား အခြေအမြစ်မရှိသော သီလဝိပတ္တိဖြင့် စွပ်စွဲဖျက်ဆီးအပ်သဖြင့် သတိဝိနည်းကို တောင်းပန်သောအခါ သံဃာသည် ဉတ်တုတ္ထကံဖြင့် သတိဝိနည်းကို ပေး၏၊ ထိုအခါ သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သတိဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေးအပ်သည်ဖြစ်၏။ သတိဝိနည်းကို ပေးအပ်ပြီးသော် တစ်ဖန် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အပေါ်၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ၏ စွပ်စွဲချက်သည် မတည်နိုင်တော့ပေ။ ရူးသွပ်သောရဟန်းသည် ရူးသွပ်ခြင်းကြောင့် ပြုအပ်သော ရဟန်းနှင့်မလျော်သော လွန်ကျူးမှု၌ “ငါ့ရှင်သည် ဤသို့သဘောရှိသော အာပတ်ကို သတိရပါသလော” ဟု ရဟန်းတို့က စွပ်စွဲအပ်သည်ရှိသော် “ငါ့ရှင်တို့၊ ငါသည် ရူးသွပ်စဉ် ဤအမှုကို ပြုခဲ့မိသည်၊ ငါသည် ထိုအမှုကို မမှတ်မိပါ” ဟု ပြောဆိုသော်လည်း ရဟန်းတို့က စွပ်စွဲမြဲစွပ်စွဲဆဲဖြစ်သဖြင့် တစ်ဖန် မစွပ်စွဲစေခြင်းငှာ အမူဠှဝိနည်းကို တောင်းပန်၏၊ သံဃာကလည်း ထိုရဟန်းအား ဉတ်တုတ္ထကံဖြင့် အမူဠှဝိနည်းကို ပေး၏။ ထိုအခါ သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမူဠှဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေးအပ်သည်ဖြစ်၏။ အမူဠှဝိနည်းကို ပေးအပ်ပြီးသော် တစ်ဖန် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အပေါ်၌ ထိုအကြောင်းကြောင့် စွပ်စွဲချက်သည် မတည်နိုင်တော့ပေ။ ပါရာဇိကဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါရာဇိကနှင့်နီးစပ်သော အာပတ်ဖြင့်လည်းကောင်း စွပ်စွဲအပ်သည်ရှိသော် စကားတစ်လမ်းကို စကားတစ်လမ်းဖြင့် လွှဲဖယ်ဖုံးကွယ်၍ ယုတ်မာမှုလွန်ကဲသဖြင့် ယုတ်မာသော ပုဂ္ဂိုလ်အား “အကယ်၍ ဤသူသည် အခြေမပြတ်သေးသည်ဖြစ်အံ့၊ ကောင်းစွာကျင့်၍ ပြန်လည်သွတ်သွင်းခြင်းကို ရလတ္တံ့။ အကယ်၍ အခြေပြတ်ခဲ့သော် ဤသည်ပင်လျှင် သူ၏ ပျက်စီးခြင်းဖြစ်လတ္တံ့” ဟု ယူဆလျက် သံဃာသည် ဉတ်တုတ္ထကံဖြင့် ထိုသူအား တဿပါပိယသိကာကံကို ပြု၏၊ ထိုအခါ သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တဿပါပိယသိကာဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေးအပ်သည်ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အနုဝါဒါဓိကရုဏ်းသည် သမထလေးပါးတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေး၏။

---

อาปตฺตาธิกรณํ ตีหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ ปฏิญฺญาตกรเณน จ ติณวตฺถารเกน จ. ตสฺส สมฺมุขาวินเยเนว วูปสโม นตฺถิ. ยทา ปน เอกสฺส วา ภิกฺขุโน สนฺติเก สงฺฆคณมชฺเฌสุ วา ภิกฺขุ ลหุกํ อาปตฺตึ เทเสติ, ตทา อาปตฺตาธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ ปฏิญฺญาตกรเณน จ วูปสมฺมติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินเย ตาว โย จ เทเสติ, ยสฺส จ เทเสติ, เตสํ สมฺมุขีภาโว ปุคฺคลสมฺมุขโต. เสสํ วุตฺตนยเมว.

အာပတ္တာဓိကရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်း၊ ပဋိညာတကရဏ၊ တိဏဝတ္ထာရက ဟူသော သမထသုံးပါးတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေး၏။ ထိုအာပတ္တာဓိကရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်းသက်သက်ဖြင့် ငြိမ်းအေးခြင်းမရှိ။ အကြင်အခါ၌ ရဟန်းသည် ရဟန်းတစ်ပါးထံ၌သော်လည်းကောင်း၊ သံဃာ၊ ဂိုဏ်းတို့၏အလယ်၌သော်လည်းကောင်း သာမညအာပတ်ကို ဒေသနာကြား၏၊ ထိုအခါ အာပတ္တာဓိkရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပဋိညာတကရဏဖြင့်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေး၏။ ထိုသမ္မုခါဝိနည်း၌ ဒေသနာကြားသောသူနှင့် ဒေသနာကြားခြင်းခံရသောသူတို့၏ မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်းသည် ပုဂ္ဂလသမ္မုခတာ (ပုဂ္ဂိုလ်မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောအရာသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာတည်း။

---

ปุคฺคลสฺส จ คณสฺส จ เทสนากาเล สงฺฆสมฺมุขโต ปริหายติ. ยํ ปเนตฺถ ‘‘อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปนฺโน’’ติ จ ‘‘ปสฺสสี’’ติ จ ‘‘อาม, ปสฺสามี’’ติ จ ปฏิญฺญาตาย ‘‘อายตึ สํวเรยฺยาสี’’ติ กรณํ, ตํ ปฏิญฺญาตกรณํ นาม. สงฺฆาทิเสเส ปริวาสาทิยาจนา ปฏิญฺญา, ปริวาสาทีนํ ทานํ ปฏิญฺญาตกรณํ นาม.

ပုဂ္ဂိုလ်ထံ၌လည်းကောင်း၊ ဂိုဏ်းထံ၌လည်းကောင်း ဒေသနာကြားသောအခါ သံဃသမ္မုခတာ (သံဃာ့မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်း) မှ ကင်းလွတ်၏။ ဤအာပတ္တာဓိကရုဏ်း၌ “အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် ဤမည်သောအာပတ်သို့ ရောက်ပါ၏” ဟုလည်းကောင်း၊ “မြင်ပါသလော” ဟုလည်းကောင်း၊ “အေး၊ မြင်ပါသည်” ဟုလည်းကောင်း ဝန်ခံအပ်သည်ရှိသော် “နောင်အခါ စောင့်စည်းပါလော့” ဟု ပြုလုပ်ခြင်းကို ပဋိညာတကရဏ မည်၏။ သံဃာဒိသိသ်၌ ပရိဝါသ်စသည်ကို တောင်းပန်ခြင်းသည် “ပဋိညာ” မည်၏၊ ပရိဝါသ်စသည်တို့ကို ပေးခြင်းသည် “ပဋိညာတကရဏ” မည်၏။

---

ทฺเวปกฺขชาตา ปน ภณฺฑนการกา ภิกฺขู พหุํ อสฺสามณกํ อชฺฌาจารํ จริตฺวา ปุน ลชฺชิธมฺเม อุปฺปนฺเน ‘‘สเจ มยํ อิมาหิ อาปตฺตีหิ อญฺญมญฺญํ กาเรสฺสาม, สิยาปิ ตํ อธิกรณํ กกฺขฬตฺตาย วาฬตฺตาย สํวตฺเตยฺยา’’ติ อญฺญมญฺญํ อาปตฺติยา การาปเน โทสํ ทิสฺวา ยทา ภิกฺขู ติณวตฺถารกกมฺมํ กโรนฺติ, ตทา อาปตฺตาธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ ติณวตฺถารเกน จ สมฺมติ. ตตฺร หิ ยตฺตกา หตฺถปาสูปคตา ‘‘น เมตํ ขมตี’’ติ เอวํ ทิฏฺฐาวิกมฺมํ อกตฺวา ‘‘ทุกฺกฏํ กมฺมํ ปุน กาตพฺพํ กมฺม’’นฺติ [Pg.202] น อุกฺโกเฏนฺติ, นิทฺทมฺปิ โอกฺกนฺตา โหนฺติ, สพฺเพสํ ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชญฺจ คิหิปฏิสํยุตฺตญฺจ สพฺพาปตฺติโย วุฏฺฐหนฺติ. เอวํ อาปตฺตาธิกรณํ ตีหิ สมเถหิ สมฺมติ.

အချင်းချင်း ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားတတ်သော နှစ်ဖက်သော ရဟန်းတို့သည် ရဟန်းနှင့်မလျော်သော များစွာသော လွန်ကျူးမှုများကို ပြုကျင့်ကြပြီးနောက် တစ်ဖန် ရှက်ကြောက်ခြင်းတရား ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် “အကယ်၍ ငါတို့သည် ဤအာပတ်တို့ဖြင့် အချင်းချင်း ကံပြုကြကုန်အံ့၊ ထိုအဓိကရုဏ်းသည် ကြမ်းတမ်းခက်ထန်ခြင်းငှာ ဖြစ်ရာ၏” ဟု အချင်းချင်း အာပတ်ကို ကံပြုစေခြင်း၌ အပြစ်ကိုမြင်၍ အကြင်အခါ၌ ရဟန်းတို့သည် တိဏဝတ္ထာရကကံကို ပြုကြကုန်၏၊ ထိုအခါ အာပတ္တာဓိkရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တိဏဝတ္ထာရကဖြင့်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေး၏။ ထိုကံပြုရာ၌ ဟတ္ထပါသ်အတွင်းသို့ ရောက်ရှိနေသော ရဟန်းတို့သည် “ဤအမှုသည် ငါ့အား မနှစ်သက်” ဟု ဤသို့ အမြင်ကို ထင်ရှားမပြဘဲ၊ “ယုတ်ညံ့သောကံတည်း၊ တစ်ဖန် ပြုအပ်သောကံတည်း” ဟု မချောက်ချားစေကုန်ဘဲ အိပ်ပျော်နေသူတို့ပင် ဖြစ်သော်လည်း၊ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်နှင့် လူတို့နှင့်ပတ်သက်သော အာပတ်တို့ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော အာပတ်အားလုံးတို့မှ ထမြောက်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အာပတ္တာဓိကရုဏ်းသည် သမထသုံးပါးတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေး၏။

---

กิจฺจาธิกรณํ เอเกน สมเถน สมฺมติ สมฺมุขาวินเยเนว. อิติ อิมานิ จตฺตาริ อธิกรณานิ ยถานุรูปํ อิเมหิ สตฺตหิ สมเถหิ สมฺมนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ อธิกรณานํ สมถาย วูปสมาย สมฺมุขาวินโย ทาตพฺโพ…เป… ติณวตฺถารโก’’ติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

ကိစ္စာဓိကရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်း တစ်ပါးတည်းဖြင့်သာ ငြိမ်းအေး၏။ ဤသို့လျှင် ဤအဓိကရုဏ်းလေးပါးတို့သည် လျော်ညီစွာ ဤသမထခုနစ်ပါးတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေးကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော အဓိကရုဏ်းတို့ကို ငြိမ်းအေးစေရန် သမ္မုခါဝိနည်းကို ပေးအပ်၏...ပ... တိဏဝတ္ထာရက” ဟု ဟောတော်မူ၏။ ကြွင်းသောအရာသည် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ထင်ရှားလှပေတော့၏။

---

อธิกรณสมถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အဓိကရဏသမထသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

วินยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဝိနယဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

---

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

ဤသို့လျှင် အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်အဋ္ဌကထာဖြစ်သော မနောရထပူရဏီ၌

---

สตฺตกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

သတ္တကနိပါတ်အဖွင့်၌ မထင်ရှားသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုခြင်းသည် ပြီးဆုံးပြီ။