Tipiṭaka Translation

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

ในอังคุตตรนิกาย

පඤ්චකනිපාත-ටීකා

ฎีกาปัญจกนิบาต

1. පඨමපණ්ණාසකං

๑. ปฐมปัณณาสก์

1. සෙඛබලවග්ගො

๑. เสขพลวรรค

1. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

๑. อธิบายสังขิตตสูตร

1. පඤ්චකනිපාතස්ස [Pg.1] පඨමෙ කාමං සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවොපි බලට්ඨො එව, පටිපක්ඛෙහි පන අකම්පනීයත්තං සාතිසයං බලට්ඨොති වුත්තං – ‘‘අස්සද්ධියෙ න කම්පතී’’ති.

๑. ในปัญจกนิบาต ข้อแรก ความมั่นคงในธรรมที่สัมปยุตต์กัน แม้เป็นฐานะแห่งกำลังนั่นแหละ แต่ความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวด้วยปฏิปักษ์ เป็นฐานะแห่งกำลังอย่างยิ่ง จึงกล่าวว่า “ไม่หวั่นไหวในความไม่มีศรัทธา” ดังนี้.

සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายสังขิตตสูตร จบ.

2-6. විත්ථතසුත්තාදිවණ්ණනා

๒-๖. อธิบายวิตถตสูตรเป็นต้น

2-6. දුතියෙ හිරීයතීති ලජ්ජති විරජ්ජති. යස්මා හිරී පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණා, තස්මා ‘‘ජිගුච්ඡතීති අත්ථො’’ති වුත්තං. ඔත්තප්පතීති උත්‍රසති. පාපුත්‍රාසලක්ඛණඤ්හි ඔත්තප්පං.

๒-๖. ในสูตรที่สอง คำว่า หิริยติ คือ ละอาย ระอา. เพราะหิริมีลักษณะรังเกียจบาป ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “หมายถึงรังเกียจ” ดังนี้. คำว่า โอตตัปปติ คือ สะดุ้งกลัว. เพราะโอตตัปปะมีลักษณะสะดุ้งกลัวบาป.

පග්ගහිතවීරියොති [Pg.2] සඞ්කොචං අනාපන්නවීරියො. තෙනාහ ‘‘අනොසක්කිතමානසො’’ති. පහානත්ථායාති සමුච්ඡින්නත්ථාය. කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදා නාම සමධිගමො එවාති ආහ ‘‘පටිලාභත්ථායා’’ති.

คำว่า ปัคคหิตวิริยะ คือ ผู้มีวิริยะไม่หดหู่. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “มีใจไม่ท้อถอย” ดังนี้. คำว่า ปหานัตถายะ คือ เพื่อการตัดขาดโดยสิ้นเชิง. คำว่า อุปสัมปทาแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย คือ การบรรลุธรรมนั่นเอง จึงกล่าวว่า “เพื่อการได้มา” ดังนี้.

ගතිඅත්ථා ධාතුසද්දා බුද්ධිඅත්ථා හොන්තීති ආහ ‘‘උදයඤ්ච වයඤ්ච පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථායා’’ති. මිස්සකනයෙනායං දෙසනා ගතාති ආහ ‘‘වික්ඛම්භනවසෙන ච සමුච්ඡෙදවසෙන චා’’ති. තෙනාහ ‘‘විපස්සනාපඤ්ඤාය චෙව මග්ගපඤ්ඤාය චා’’ති. විපස්සනාපඤ්ඤාය වික්ඛම්භනකිරියතො සා ච ඛො පදෙසිකාති නිප්පදෙසිකං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘මග්ගපඤ්ඤාය පටිලාභසංවත්තනතො’’ති වුත්තං. දුක්ඛක්ඛයගාමිනිභාවෙපි එසෙව නයො. සම්මාති යාථාවතො. අකුප්පධම්මතාය හි මග්ගපඤ්ඤාය ඛෙපිතං ඛෙපිතමෙව, නාස්ස පුන ඛෙපනකිච්චං අත්ථීති උපායෙන ඤායෙන සා පවත්තතීති ආහ ‘‘හෙතුනා නයෙනා’’ති. තතියාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං.

คำว่า ธาตุศัพท์ที่มีความหมายว่าไป ย่อมมีความหมายว่ารู้ จึงกล่าวว่า “เพื่อสามารถแทงตลอดทั้งความเกิดและความเสื่อม” ดังนี้. คำว่า การแสดงนี้เป็นไปโดยนัยผสม จึงกล่าวว่า “โดยการข่มไว้และโดยการตัดขาด” ดังนี้. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยวิปัสสนาปัญญาและด้วยมรรคปัญญา” ดังนี้. เพราะวิปัสสนาปัญญาเป็นการข่มไว้ และวิปัสสนาปัญญานั้นเป็นไปเฉพาะส่วน จึงกล่าวว่า “เพราะเป็นไปเพื่อการได้มาซึ่งมรรคปัญญา” เพื่อแสดงให้เป็นไปโดยไม่เฉพาะส่วน. แม้ในความเป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า สัมมา คือ โดยความเป็นจริง. เพราะธรรมที่ไม่กำเริบ การทำลายด้วยมรรคปัญญาชื่อว่าทำลายแล้วนั่นเอง ไม่มีการทำลายอีก จึงกล่าวว่า “โดยเหตุโดยนัย” ว่าปัญญานั้นย่อมเป็นไปโดยอุบายโดยนัย. ในสูตรที่สามเป็นต้น ไม่มีข้อความที่จะกล่าว.

විත්ථතසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายวิตถตสูตรเป็นต้น จบ.

7. කාමසුත්තවණ්ණනා

๗. อธิบายกามสูตร

7. සත්තමෙ අසන්ති ලූනන්ති තෙනාති අසිතං, දාත්තං. විවිධා ආභඤ්ජන්ති භාරං ඔලම්බෙන්ති තෙනාති බ්‍යාභඞ්ගී, විධං. කුලපුත්තොති එත්ථ දුවිධො කුලපුත්තො ජාතිකුලපුත්තො, ආචාරකුලපුත්තො ච. තත්ථ ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන රට්ඨපාලො නාම කුලපුත්තො තස්මිංයෙව ථුල්ලකොට්ඨිකෙ අග්ගකුලිකස්ස පුත්තො’’ති (ම. නි. 2.294) එවං ආගතො උච්චකුලප්පසුතො ජාතිකුලපුත්තො නාම. ‘‘යෙ තෙ කුලපුත්තා සද්ධා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතා’’ති (ම. නි. 1.34) එවං ආගතා පන යත්ථ කත්ථචි කුලෙ පසුතාපි ආචාරසම්පන්නා ආචාරකුලපුත්තො නාම. ඉධ පන ආචාරකුලපුත්තො අධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘කුලපුත්තොති ආචාරකුලපුත්තො’’ති. යුත්තන්ති අනුච්ඡවිකං, එවං වත්තබ්බතං අරහතීති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

๗. ในสูตรที่เจ็ด คำว่า อสิตะ คือ เคียว เพราะตัดด้วยสิ่งนั้น. คำว่า พยาภังคี คือ ไม้คาน เพราะแบกภาระต่างๆ ด้วยสิ่งนั้น. ในคำว่า กุลบุตร นี้ กุลบุตรมีสองประเภท คือ ชาติกุลบุตร และอาจารกุลบุตร. ในบรรดากุลบุตรเหล่านั้น กุลบุตรที่เกิดในตระกูลสูงที่มาในประโยคว่า “ก็สมัยนั้นแล รัฏฐปาลกุลบุตร เป็นบุตรของหัวหน้าตระกูลในเมืองถุลลโกฏฐิตะ” (ม.อุ. 2.294) ชื่อว่า ชาติกุลบุตร. ส่วนกุลบุตรที่มาในประโยคว่า “กุลบุตรเหล่าใดมีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต” (ม.มู. 1.34) แม้เกิดในตระกูลใดก็ตาม แต่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระ ชื่อว่า อาจารกุลบุตร. ในที่นี้ประสงค์เอาอาจารกุลบุตร. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กุลบุตร คือ อาจารกุลบุตร” ดังนี้. คำว่า ยุตตะ คือ เหมาะสม, หมายถึงควรกล่าวอย่างนั้น. ข้อความที่เหลือในที่นี้ง่ายทั้งนั้น.

කාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายกามสูตร จบ.

8. චවනසුත්තවණ්ණනා

๘. อธิบายจวนสูตร

8. අට්ඨමෙ [Pg.3] සද්ධායාති ඉමිනා අධිගමසද්ධා දස්සිතා. චතුබ්බිධා හි සද්ධා – ආගමනීයසද්ධා, අධිගමසද්ධා, පසාදසද්ධා, ඔකප්පනසද්ධාති. තත්ථ ආගමනීයසද්ධා සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තානං පවත්තා හොති. ආගමනීයප්පටිපදාය ආගතා හි සද්ධා සාතිසයා මහාබොධිසත්තානං පරොපදෙසෙන විනා සද්ධෙය්‍යවත්ථුං අවිපරීතතො ගහෙත්වා අධිමුච්චනතො. සච්චප්පටිවෙධතො ආගතසද්ධා අධිගමසද්ධා සුප්පබුද්ධාදීනං විය. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’තිආදිනා බුද්ධාදීසු උප්පජ්ජනකප්පසාදො පසාදසද්ධා මහාකප්පිනරාජාදීනං විය. ‘‘එවමෙත’’න්ති ඔක්කන්දිත්වා පක්ඛන්දිත්වා සද්දහනවසෙන කප්පනං ඔකප්පනං, තදෙව සද්ධාති ඔකප්පනසද්ධා. තත්ථ පසාදසද්ධා පරනෙය්‍යරූපා හොති, සවනමත්තෙනපි පසීදනතො. ඔකප්පනසද්ධා සද්ධෙය්‍යං වත්ථුං ඔගාහිත්වා අනුපවිසිත්වා ‘‘එවමෙත’’න්ති පච්චක්ඛං කරොන්තී විය පවත්තති.

๘. ในสูตรที่แปด ด้วยคำว่า สัทธายะ นี้ แสดงถึงอธิคมศรัทธา. ศรัทธามีสี่อย่าง คือ อาคมนียศรัทธา, อธิคมศรัทธา, ปสาทศรัทธา, โอกัปปนศรัทธา. ในบรรดาศรัทธาเหล่านั้น อาคมนียศรัทธา ย่อมเป็นไปแก่พระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย. เพราะศรัทธาที่มาโดยอาคมนียปฏิปทา เป็นศรัทธาอย่างยิ่งของพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลาย เพราะการน้อมใจเชื่อในวัตถุที่ควรเชื่อโดยไม่ผิดเพี้ยนโดยไม่มีคำสอนของผู้อื่น. ศรัทธาที่มาจากการแทงตลอดสัจจะ ชื่อว่า อธิคมศรัทธา เหมือนของพระสุปปพุทธะเป็นต้น. ความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นในพระพุทธเจ้าเป็นต้น ด้วยบทว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” เป็นต้น ชื่อว่า ปสาทศรัทธา เหมือนของพระเจ้ามหากัปปินะเป็นต้น. การกำหนดหมายโดยการเชื่อมั่นอย่างแน่วแน่ว่า “เป็นอย่างนี้” โดยการเข้าไปอย่างมั่นคง ชื่อว่า โอกัปปนะ, ศรัทธานั้นเอง ชื่อว่า โอกัปปนศรัทธา. ในบรรดาศรัทธาเหล่านั้น ปสาทศรัทธา มีลักษณะที่ผู้อื่นชักนำได้ เพราะเลื่อมใสเพียงแค่ได้ยิน. โอกัปปนศรัทธา ย่อมเป็นไปเหมือนกับการทำให้ประจักษ์ว่า “เป็นอย่างนี้” โดยการเข้าไปหยั่งลงในวัตถุที่ควรเชื่อ.

චවනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายจวนสูตร จบ.

9. පඨමඅගාරවසුත්තවණ්ණනා

๙. อธิบายปฐมอการวสูตร

9. නවමෙ අප්පතිස්සයොති අප්පතිස්සවො ව-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා නිද්දෙසො. ගරුනා කිස්මිඤ්චි වුත්තො ගාරවවසෙන පතිස්සවනං, පතිස්සවො, පතිස්සවභූතං, තංසභාවඤ්ච යං කිඤ්චි ගාරවං. නත්ථි එතස්මිං පතිස්සවොති අප්පතිස්සවො, ගාරවවිරහිතො. තෙනාහ ‘‘අජෙට්ඨකො අනීචවුත්තී’’ති.

๙. ในสูตรที่เก้า คำว่า อัปปติสสยะ เป็นการแสดงโดยเปลี่ยน ว-การ เป็น ย-การ คือ อัปปติสสวะ. การรับฟังด้วยความเคารพเมื่อครูอาจารย์กล่าวสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ชื่อว่า ปติสสวะ, สิ่งที่มีสภาพเป็นปติสสวะ และความเคารพใดๆ ที่มีสภาพเช่นนั้น. ผู้ที่ไม่มีปติสสวะนี้ ชื่อว่า อัปปติสสวะ คือ ปราศจากความเคารพ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ไม่ถือตัว ไม่ประพฤติต่ำทราม” ดังนี้.

පඨමඅගාරවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายปฐมอการวสูตร จบ.

10. දුතියඅගාරවසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อธิบายทุติยอการวสูตร

10. දසමෙ වුද්ධින්තිආදීසු සීලෙන වුද්ධිං, මග්ගෙන විරුළ්හිං, නිබ්බානෙන වෙපුල්ලං. සීලසමාධීහි වා වුද්ධිං, විපස්සනාමග්ගෙහි විරුළ්හිං, ඵලනිබ්බානෙහි වෙපුල්ලං. එත්ථ ච යස්ස චතුබ්බිධං සීලං අඛණ්ඩාදිභාවප්පවත්තියා සුපරිසුද්ධං විසෙසභාගියත්තා අප්පකසිරෙනෙව මග්ගඵලාවහං සඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරස්ස විය, සො තාදිසෙන සීලෙන ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ වුද්ධිං [Pg.4] ආපජ්ජිස්සති. තෙන වුත්තං – ‘‘සීලෙන වුද්ධි’’න්ති. යස්ස පන අරියමග්ගො උප්පන්නො, සො විරූළ්හමූලො විය පාදපො සුප්පතිට්ඨිතත්තා සාසනෙ විරූළ්හිං ආපන්නො නාම හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘මග්ගෙන විරූළ්හි’’න්ති. යො සබ්බකිලෙසනිබ්බානප්පත්තො, සො අරහා සීලාදිධම්මක්ඛන්ධපාරිපූරියා සති වෙපුල්ලප්පත්තො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘නිබ්බානෙන වෙපුල්ල’’න්ති. දුතියවිකප්පෙ අත්ථො වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො.

๑๐. ในสูตรที่สิบ ในคำว่า วุฑฒิเป็นต้น คือ ความเจริญด้วยศีล, ความงอกงามด้วยมรรค, ความไพบูลย์ด้วยนิพพาน. หรือความเจริญด้วยศีลและสมาธิ, ความงอกงามด้วยวิปัสสนาและมรรค, ความไพบูลย์ด้วยผลและนิพพาน. ในที่นี้ ศีลสี่ประการของบุคคลใดบริสุทธิ์ดีแล้วด้วยความเป็นศีลไม่ขาดเป็นต้น เพราะเป็นส่วนแห่งวิเศษ ย่อมนำมาซึ่งมรรคและผลโดยไม่ยาก เหมือนของพระสังฆรักขิตเถระ, บุคคลนั้นย่อมถึงความเจริญในพระธรรมวินัยนี้ด้วยศีลเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ความเจริญด้วยศีล” ดังนี้. ส่วนอริยมรรคของบุคคลใดเกิดขึ้นแล้ว, บุคคลนั้นชื่อว่าถึงความงอกงามในพระศาสนา เพราะตั้งมั่นดีแล้วเหมือนต้นไม้ที่มีรากงอกงาม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ความงอกงามด้วยมรรค” ดังนี้. บุคคลใดบรรลุนิพพานอันเป็นที่สิ้นกิเลสทั้งปวง, บุคคลนั้นเป็นพระอรหันต์ ย่อมถึงความไพบูลย์เมื่อธรรมขันธ์มีศีลเป็นต้นบริบูรณ์. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ความไพบูลย์ด้วยนิพพาน” ดังนี้. ในวิกัลป์ที่สอง พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวมาแล้ว.

දුතියඅගාරවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายทุติยอการวสูตร จบ.

සෙඛබලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการอธิบายเสขพลวรรค.

2. බලවග්ගො

๒. พลวรรค

1. අනනුස්සුතසුත්තවණ්ණනා

๑. อธิบายอนนุสสุตสูตร

11. දුතියස්ස පඨමෙ අභිජානිත්වාති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානිත්වා. අට්ඨහි කාරණෙහි තථාගතස්සාති ‘‘තථා ආගතොති තථාගතො. තථා ගතොති තථාගතො. තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො. තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො. තථදස්සිතාය තථාගතො. තථාවාදිතාය තථාගතො. තථාකාරිතාය තථාගතො. අභිභවනට්ඨෙන තථාගතො’’ති එවං වුත්තෙහි අට්ඨහි කාරණෙහි. උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං, සෙට්ඨට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨට්ඨාන’’න්ති. පරතො දස්සිතබලයොගෙන ‘‘දසබලොහ’’න්ති අභීතනාදං නදති. බ්‍රහ්මචක්කන්ති එත්ථ සෙට්ඨපරියායො. බ්‍රහ්මසද්දොති ආහ ‘‘සෙට්ඨචක්ක’’න්ති. චක්කඤ්චෙතං ධම්මචක්කං අධිප්පෙතං.

๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ (อนนุสสุตสูตร) คำว่า อภิชานิตฺวา คือ รู้ด้วยญาณอันวิเศษยิ่ง. คำว่า ของพระตถาคตด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ด้วยเหตุ ๘ ประการที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า 'ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จมาแล้วอย่างนั้น. ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น. ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จมาสู่ลักษณะที่แท้จริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะตรัสรู้ธรรมที่แท้จริงตามความเป็นจริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงเห็นตามความเป็นจริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงกล่าวตามความเป็นจริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงทำตามความเป็นจริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะอรรถว่าทรงครอบงำ.' คำว่า อาสภะ นี้ เป็นชื่อของพระอุสภะ (พญาวัว) คือฐานะอันประเสริฐ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อาสภัง ฐานัง คือ ฐานะอันประเสริฐ' ดังนี้. ย่อมบันลือสีหนาทอันไม่สะทกสะท้านว่า 'เราเป็นผู้มีทศพล' ด้วยการประกอบด้วยกำลังที่แสดงไว้ในภายหลัง. ในคำว่า พรหมจักร นี้ คำว่า พรหม เป็นไวพจน์ของความประเสริฐ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จักรอันประเสริฐ'. และจักรนี้ประสงค์เอาธรรมจักร.

අනනුස්සුතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการอธิบายอนนุสสุตสูตร.

3. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

๓. อธิบายสังขิตตสูตร

13. තතියෙ කාමං සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවොපි බලට්ඨො එව, පටිපක්ඛෙහි පන අකම්පනීයත්තං සාතිසයං බලට්ඨොති වුත්තං ‘‘මුට්ඨස්සච්චෙ න කම්පතී’’ති.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ แม้ความมั่นคงในธรรมที่สัมปยุตกันจะเป็นอรรถแห่งกำลังก็จริง แต่ความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวเพราะปฏิปักษ์ทั้งหลาย เป็นอรรถแห่งกำลังที่ยิ่งกว่า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่หวั่นไหวในเพราะความหลงลืมสติ'.

සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการอธิบายสังขิตตสูตร.

4. විත්ථතසුත්තවණ්ණනා

๔. อธิบายวิตถตสูตร

14. චතුත්ථෙ [Pg.5] සතිනෙපක්කෙනාති සතියා නෙපක්කෙන, තික්ඛවිසදසූරභාවෙනාති අත්ථො. අට්ඨකථායං පන නෙපක්කං නාම පඤ්ඤාති අධිප්පායෙන ‘‘නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා’’ති වුත්තං. එවං සති අඤ්ඤො නිද්දිට්ඨො නාම හොති. සතිමාති ච ඉමිනා සවිසෙසා සති ගහිතාති පරතොපි ‘‘චිරකතම්පි චිරභාසිතම්පි සරිතා අනුස්සරිතා’’ති සතිකිච්චමෙව නිද්දිට්ඨං, න පඤ්ඤාකිච්චං, තස්මා සතිනෙපක්කෙනාති සතියා නෙපක්කභාවෙනාති සක්කා විඤ්ඤාතුං ලබ්භතෙව. පච්චයවිසෙසවසෙන අඤ්ඤධම්මනිරපෙක්ඛො සතියා බලවභාවො. තථා හි ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙනපි සජ්ඣායනසම්මසනානි සම්භවන්ති.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า สติเนปกฺเกน (ด้วยความฉลาดแห่งสติ) คือด้วยความฉลาดของสติ มีอรรถว่าด้วยความเป็นผู้เฉียบแหลม ผ่องใส และแกล้วกล้า. ส่วนในอรรถกถา คำว่า เนปกฺกะ (ความฉลาด) มีความหมายว่า ปัญญา จึงกล่าวว่า 'เนปกฺกะ เรียกว่า ปัญญา'. เมื่อเป็นเช่นนี้ สติก็ชื่อว่าถูกแสดงไว้เป็นอย่างอื่น (ต่างหาก). และด้วยคำว่า สติมา (ผู้มีสติ) นี้ สติที่มีลักษณะพิเศษถูกถือเอาแล้ว เพราะแม้ในภายหลังก็แสดงกิจของสติเท่านั้น ไม่ใช่กิจของปัญญาว่า 'ระลึกได้และตามระลึกได้ซึ่งสิ่งที่ทำไว้นานแล้วและสิ่งที่พูดไว้นานแล้ว' เพราะฉะนั้น คำว่า สติเนปกฺเกน จึงอาจเข้าใจได้ว่าด้วยความเป็นผู้ฉลาดแห่งสติ. ความเป็นผู้มีกำลังของสติโดยไม่ขึ้นกับธรรมอื่นด้วยอำนาจแห่งปัจจัยพิเศษ. แท้จริง การสาธยายและการพิจารณาย่อมเกิดขึ้นได้แม้ด้วยจิตที่ปราศจากญาณ.

චිරකතම්පීති අත්තනා වා පරෙන වා කායෙන චිරකතං චෙතියඞ්ගණවත්තාදිමහාවත්තප්පටිපත්තිපූරණං. චිරභාසිතම්පීති අත්තනා වා පරෙන වා වාචාය චිරභාසිතං සක්කච්චං උද්දිසනඋද්දිසාපනධම්මාසාරණධම්මදෙසනාඋපනිසින්නකපරිකථාඅනුමොදනීයාදිවසෙන පවත්තිතං වචීකම්මං. සරිතා අනුස්සරිතාති තස්මිං කායෙන චිරකතෙ කායො නාම කායවිඤ්ඤත්ති, චිරභාසිතෙ වාචා නාම වචීවිඤ්ඤත්ති, තදුභයම්පි රූපං, තංසමුට්ඨාපකා චිත්තචෙතසිකා අරූපං. ඉති ඉමෙ රූපාරූපධම්මා එවං උප්පජ්ජිත්වා එවං නිරුද්ධාති සරති චෙව අනුස්සරති ච, සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමුට්ඨාපෙතීති අත්ථො. බොජ්ඣඞ්ගසමුට්ඨාපිකා හි සති ඉධ අධිප්පෙතා. තාය සතියා එස සකිං සරණෙන සරිතා, පුනප්පුනං සරණෙන අනුස්සරිතාති වෙදිතබ්බා.

คำว่า จิรกตมฺปิ (สิ่งที่ทำไว้นานแล้ว) คือการบำเพ็ญวัตรใหญ่มีวัตรลานเจดีย์เป็นต้นที่ตนเองหรือผู้อื่นทำด้วยกายไว้นานแล้ว. คำว่า จิรภาสิตมฺปิ (สิ่งที่พูดไว้นานแล้ว) คือวจีกรรมที่ตนเองหรือผู้อื่นพูดด้วยวาจาไว้นานแล้ว โดยการยกขึ้นแสดง การให้ยกขึ้นแสดง การทบทวนธรรม การแสดงธรรม การสนทนาธรรม และการอนุโมทนาเป็นต้น. คำว่า สริตา อนุสฺสริตา (ระลึกได้และตามระลึกได้) คือเมื่อสิ่งที่ทำด้วยกายไว้นานแล้วนั้น กายชื่อว่ากายวิญญัติ, เมื่อสิ่งที่พูดไว้นานแล้วนั้น วาจาชื่อว่าวจีวิญญัติ, ทั้งสองอย่างนั้นเป็นรูป, จิตและเจตสิกที่ยังรูปนั้นให้เกิดขึ้นเป็นอรูป. สติย่อมระลึกและตามระลึกว่า รูปและอรูปธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นอย่างนี้ ดับไปอย่างนี้ มีอรรถว่าย่อมยังสติสัมโพชฌงค์ให้เกิดขึ้น. แท้จริง สติที่ยังโพชฌงค์ให้เกิดขึ้นพึงประสงค์ในที่นี้. พึงทราบว่าด้วยสตินั้น สิ่งนี้ถูกระลึกได้ด้วยการระลึกครั้งเดียว ชื่อว่า สริตา, และถูกตามระลึกได้ด้วยการระลึกซ้ำๆ ชื่อว่า อนุสฺสริตา.

විත්ථතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการอธิบายวิตถตสูตร.

5-10. දට්ඨබ්බසුත්තාදිවණ්ණනා

อธิบายทัฏฐัพพสูตรเป็นต้นที่ ๕-๑๐

15-20. පඤ්චමෙ සවිසයස්මිංයෙවාති අත්තනො අත්තනො විසයෙ එව. ලොකියලොකුත්තරධම්මෙ කථෙතුන්ති ලොකියධම්මෙ ලොකුත්තරධම්මෙ ච තෙන තෙන පවත්තිවිසෙසෙන කථෙතුං. චතූසු සොතාපත්තියඞ්ගෙසූති සප්පුරිසසංසෙවො සද්ධම්මස්සවනං යොනිසොමනසිකාරො ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තීති ඉමෙසු චතූසු සොතාපත්තිමග්ගකාරණෙසු. කාමඤ්ච තෙසු සතිආදයොපි ධම්මා ඉච්ඡිතබ්බාව තෙහි විනා තෙසං අසම්භවතො[Pg.6], තථාපි චෙත්ථ සද්ධා විසෙසතො කිච්චකාරීති වෙදිතබ්බා. සද්ධො එව හි සප්පුරිසෙ පයිරුපාසති, සද්ධම්මං සුණාති, යොනිසො ච අනිච්චාදිතො මනසි කරොති, අරියමග්ගස්ස ච අනුධම්මං පටිපජ්ජති, තස්මා වුත්තං ‘‘එත්ථ සද්ධාබලං දට්ඨබ්බ’’න්ති. ඉමිනා නයෙන සෙසබලෙසුපි අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ในสูตรที่ ๕ คำว่า สวิสยสฺมึเยว (ในอารมณ์ของตนเท่านั้น) คือในอารมณ์ของตนๆ นั่นเอง. คำว่า โลกิยโลกุตฺตรธมฺเม กเถตุํ (เพื่อแสดงโลกิยธรรมและโลกุตตรธรรม) คือเพื่อแสดงโลกิยธรรมและโลกุตตรธรรมด้วยความเป็นไปพิเศษนั้นๆ. คำว่า จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ (ในโสตาปัตติยังคะ ๔) คือในเหตุแห่งโสตาปัตติมรรค ๔ ประการเหล่านี้ คือ การคบสัตบุรุษ การฟังพระสัทธรรม การทำไว้ในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม. แม้ธรรมทั้งหลายมีสติเป็นต้นก็พึงประสงค์ในโสตาปัตติยังคะเหล่านั้น เพราะธรรมเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้นได้หากปราศจากสติเป็นต้น, ถึงกระนั้นก็พึงทราบว่าในที่นี้ศรัทธาเป็นผู้ทำกิจโดยพิเศษ. แท้จริง ผู้มีศรัทธาเท่านั้นย่อมเข้าไปนั่งใกล้สัตบุรุษ ย่อมฟังพระสัทธรรม ย่อมทำไว้ในใจโดยแยบคายโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น และย่อมปฏิบัติธรรมอันสมควรแก่อริยมรรค, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้พึงเห็นกำลังคือศรัทธา'. ด้วยนัยนี้ พึงเห็นอรรถในกำลังที่เหลือด้วย.

චතූසු සම්මප්පධානෙසූති චතුබ්බිධසම්මප්පධානභාවනාය. චතූසු සතිපට්ඨානෙසූතිආදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච සොතාපත්තිඅඞ්ගෙසු සද්ධා විය, සම්මප්පධානභාවනාය වීරියං විය ච සතිපට්ඨානභාවනාය යස්මා ‘‘විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්ස’’න්ති (දී. නි. 2.373; ම. නි. 1.106) වචනතො පුබ්බභාගෙ කිච්චතො සති අධිකා ඉච්ඡිතබ්බා, එවං සමාධිකම්මිකස්ස සමාධි, ‘‘අරියසච්චභාවනා පඤ්ඤාභාවනා’’ති කත්වා තත්ථ පඤ්ඤා පුබ්බභාගෙ අධිකා ඉච්ඡිතබ්බාති පාකටොයමත්ථො. අධිගමක්ඛණෙ පන සමාධිපඤ්ඤානං විය සබ්බෙසම්පි බලානං සද්ධාදීනං සමතාව ඉච්ඡිතබ්බා. තථා හි ‘‘එත්ථ සද්ධාබල’’න්තිආදිනා තත්ථ තත්ථ එත්ථග්ගහණං කතං.

คำว่า จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ (ในสัมมัปปธาน ๔) คือด้วยการเจริญสัมมัปปธาน ๔ อย่าง. แม้ในคำว่า จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ (ในสติปัฏฐาน ๔) เป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. ในที่นี้ สติพึงประสงค์ว่ามีกิจมากในส่วนเบื้องต้นในการเจริญสติปัฏฐาน เหมือนศรัทธาในโสตาปัตติยังคะ และเหมือนวิริยะในการเจริญสัมมัปปธาน เพราะพระบาลีว่า 'พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย' (ที. สี. ๒/๓๗๓; ม. มู. ๑/๑๐๖). อย่างนี้ สมาธิก็พึงประสงค์ว่ามีกิจมากสำหรับผู้บำเพ็ญสมาธิกรรมฐาน, และปัญญาก็พึงประสงค์ว่ามีกิจมากในส่วนเบื้องต้นในที่นั้น โดยทำความเข้าใจว่า 'การเจริญอริยสัจคือการเจริญปัญญา' ดังนี้ อรรถนี้ย่อมปรากฏชัด. แต่ในขณะแห่งการบรรลุ พึงประสงค์ความเสมอกันแห่งกำลังทั้งปวงมีศรัทธาเป็นต้น เหมือนสมาธิและปัญญา. แท้จริง จึงมีการกล่าวถึง 'กำลังคือศรัทธาในที่นี้' เป็นต้นในที่นั้นๆ.

ඉදානි සද්ධාදීනං තත්ථ තත්ථ අතිරෙකකිච්චතං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්‍රිදං උපමා සංසන්දනං – රාජපඤ්චමසහායා විය විමුත්තිපරිපාචකානි පඤ්ච බලානි. නෙසං කීළනත්ථං එකජ්ඣං වීථිඔතරණං විය බලානං එකජ්ඣං විපස්සනාවීථිඔතරණං, සහායෙසු පඨමාදීනං යථාසකං ගෙහෙව විචාරණා විය සද්ධාදීනං සොතාපත්තිඅඞ්ගාදීනි පත්වා පුබ්බඞ්ගමතා. සහායෙසු ඉතරෙසං තත්ථ තත්ථ තුණ්හීභාවො විය සෙසබලානං තත්ථ තත්ථ තදන්වයතා, තස්ස පුබ්බඞ්ගමස්ස බලස්ස කිච්චානුගතා. න හි තදා තෙසං සසම්භාරපථවීආදීසු ආපාදීනං විය කිච්චං පාකටං හොති, සද්ධාදීනංයෙව පන කිච්චං විභූතං හුත්වා තිට්ඨති පුරෙතරං තථාපච්චයෙහි චිත්තසන්තානස්ස අභිසඞ්ඛතත්තා. එත්ථ ච විපස්සනාකම්මිකස්ස භාවනා විසෙසතො පඤ්ඤුත්තරාති දස්සනත්ථං රාජානං නිදස්සනං කත්වා පඤ්ඤින්ද්‍රියං වුත්තං. ඡට්ඨාදීනි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි.

บัดนี้ เพื่อแสดงกิจที่ยิ่งกว่าปกติของศรัทธาเป็นต้นในที่นั้นๆ ด้วยอุปมา จึงกล่าวคำว่า ‘ยถา หิ’ เป็นต้น. การเปรียบเทียบอุปมาในที่นี้คือ กำลัง ๕ ประการที่ยังวิมุตติให้แก่กล้า เปรียบเหมือนสหาย ๕ คนกับพระราชา. การลงสู่ถนนพร้อมกันเพื่อเล่นของสหายเหล่านั้น เปรียบเหมือนการลงสู่ถนนวิปัสสนาพร้อมกันของกำลังทั้งหลาย. การเที่ยวไปในเรือนของตนๆ ของสหายคนแรกเป็นต้น เปรียบเหมือนความเป็นประธานของศรัทธาเป็นต้นเมื่อถึงโสตาปัตติยังคะเป็นต้น. การนิ่งอยู่ในที่นั้นๆ ของสหายที่เหลือ เปรียบเหมือนการคล้อยตามของกำลังที่เหลือในที่นั้นๆ ซึ่งเป็นไปตามกิจของกำลังที่เป็นประธานนั้น. แท้จริง ในขณะนั้น กิจของกำลังเหล่านั้นย่อมไม่ปรากฏชัดเหมือนกิจของน้ำเป็นต้นในดินที่มีส่วนประกอบเป็นต้น, แต่กิจของศรัทธาเป็นต้นเท่านั้นย่อมปรากฏชัด เพราะกระแสจิตถูกปรุงแต่งด้วยปัจจัยเหล่านั้นไว้ก่อนแล้ว. ในที่นี้ เพื่อแสดงว่าการเจริญภาวนาของผู้ทำวิปัสสนาเป็นปัญญาที่ยิ่งกว่าโดยพิเศษ จึงกล่าวถึงปัญญินทรีย์โดยยกพระราชามาเป็นตัวอย่าง. สูตรที่ ๖ เป็นต้นพึงทราบได้โดยง่าย.

දට්ඨබ්බසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายทัฏฐัพพสูตรเป็นต้นจบ.

බලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายพลวรรคจบ.

3. පඤ්චඞ්ගිකවග්ගො

๓. ปัญจังคิกวรรค

1-2. පඨමඅගාරවසුත්තාදිවණ්ණනා

อธิบายปฐมอะคารวสูตรเป็นต้นที่ ๑-๒

21-22. තතියස්ස [Pg.7] පඨමෙ ආභිසමාචාරිකන්ති අභිසමාචාරෙ උත්තමසමාචාරෙ භවං. කිං පන තන්ති ආහ ‘‘වත්තවසෙන පඤ්ඤත්තසීල’’න්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. දුතියෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

ในปฐมสูตรแห่งวรรคที่ ๓ (สูตรที่ ๒๑-๒๒) คำว่า อาภิสมาจาริกํ (เป็นไปในอภิสมาจาร) คือเป็นไปในอภิสมาจาร คือในมารยาทอันสูงสุด. ถามว่า ก็อะไรเล่าคือสิ่งนั้น? ตอบว่า ‘ศีลที่บัญญัติไว้โดยวัตร’. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย. ในทุติยสูตรไม่มีอะไรจะกล่าว.

පඨමඅගාරවසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายปฐมอะคารวสูตรเป็นต้นจบ.

3-4. උපක්කිලෙසසුත්තාදිවණ්ණනා

อธิบายอุปกิเลสสูตรเป็นต้นที่ ๓-๔

23-24. තතියෙ න ච පභාවන්තන්ති න ච පභාසම්පන්නං. පභිජ්ජනසභාවන්ති තාපෙත්වා තාළකජ්ජනපභඞ්ගුරං. අවසෙසං ලොහන්ති වුත්තාවසෙසං සජාතිලොහං, විජාතිලොහං, පිසාචලොහං, කිත්තිමලොහන්ති එවංපභෙදං සබ්බම්පි ලොහං. උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙනාති එත්ථ නනු ලොකියකුසලචිත්තස්සපි සුවිසුද්ධස්සපි උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙනෙව උපක්කිලෙසතාති? සච්චමෙතං, යස්මිං පන සන්තානෙ නීවරණානි ලද්ධප්පතිට්ඨානි, තත්ථ මහග්ගතකුසලස්සපි අසම්භවො, පගෙව ලොකුත්තරකුසලස්ස. පරිත්තකුසලං පන යථාපච්චයං උප්පජ්ජමානං නීවරණෙහි උපහතෙ සන්තානෙ උප්පත්තියා අපරිසුද්ධං හොන්තං උපක්කිලිට්ඨං නාම හොති අපරිසුද්ධදීපකපල්ලිකවට්ටිතෙලාදිසන්නිස්සයො පදීපො විය. අපිච නිප්පරියායතො උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙනෙව තෙසං උපක්කිලෙසතාති දස්සෙන්තො ‘‘යදග්ගෙන හී’’තිආදිමාහ. ආරම්මණෙ වික්ඛිත්තප්පවත්තිවසෙන චුණ්ණවිචුණ්ණතා වෙදිතබ්බා. චතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

ในสูตรที่ ๓ (สูตรที่ ๒๓-๒๔) คำว่า น จ ปภาวนฺตํ (ไม่รุ่งเรือง) คือไม่ถึงพร้อมด้วยความรุ่งเรือง. คำว่า ปภิชฺชนสภาวํ (มีสภาพอันแตกทำลาย) คือมีสภาพอันแตกทำลายด้วยการเผาและการตี. คำว่า อวเสสํ โลหํ (โลหะที่เหลือ) คือโลหะที่เหลือที่กล่าวมาแล้วทั้งหมด มีโลหะชนิดเดียวกัน โลหะต่างชนิด โลหะปีศาจ โลหะกิตติมา เป็นต้น. คำว่า อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปดาเนน (ด้วยการไม่ให้เกิดขึ้น) ในที่นี้ ถามว่า ก็แม้จิตที่เป็นโลกิยกุศลที่บริสุทธิ์ดีแล้ว ก็เป็นอุปกิเลสด้วยการไม่ให้เกิดขึ้นมิใช่หรือ? ตอบว่า เป็นความจริง, แต่ในสันดานใดที่นิวรณ์ตั้งมั่นแล้ว ในสันดานนั้นแม้กุศลที่เป็นมหัคคตะก็ย่อมไม่เกิดขึ้น จะกล่าวไปไยถึงโลกุตตรกุศลเล่า. ส่วนกุศลที่เป็นปริตตะที่เกิดขึ้นตามปัจจัย เมื่อเกิดขึ้นในสันดานที่ถูกนิวรณ์ทำลายแล้ว ย่อมไม่บริสุทธิ์ในการเกิดขึ้น จึงชื่อว่าเป็นอุปกิเลส เปรียบเหมือนประทีปที่อาศัยน้ำมันและไส้ในภาชนะประทีปที่ไม่บริสุทธิ์เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง เพื่อแสดงว่านิวรณ์เหล่านั้นเป็นอุปกิเลสด้วยการไม่ให้เกิดขึ้นโดยไม่เหลือ จึงกล่าวคำว่า ‘ยทคฺเคน หิ’ เป็นต้น. พึงทราบความแตกละเอียดด้วยการเป็นไปที่ฟุ้งซ่านในอารมณ์. ในสูตรที่ ๔ ไม่มีอะไรจะกล่าว.

උපක්කිලෙසසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายอุปกิเลสสูตรเป็นต้นจบ.

5. අනුග්ගහිතසුත්තවණ්ණනා

๕. อธิบายอนุกคหิตสูตร

25. පඤ්චමෙ සම්මාදිට්ඨීති විපස්සනාසම්මාදිට්ඨීතිආදිනා අඞ්ගුත්තරභාණකානං මතෙන අයං අත්ථවණ්ණනා ආරද්ධා, මජ්ඣිමභාණකා පනෙත්ථ අඤ්ඤථා අත්ථං වදන්ති. වුත්තඤ්හෙතං මජ්ඣිමට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 1.452) –

๒๕. ในข้อที่ ๕ คำว่า สัมมาทิฏฐิ หมายถึง วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ เป็นต้น คำอธิบายอรรถนี้เริ่มต้นตามทัศนะของพระอังคุตตรภาณกะทั้งหลาย ส่วนพระมัชฌิมภาณกะทั้งหลายกล่าวอรรถะในที่นี้ต่างออกไป เรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาพระมัชฌิมนิกาย (ม.อ. ๑.๔๕๒) ว่า –

‘‘අනුග්ගහිතා’’ති [Pg.8] ලද්ධූපකාරා. සම්මාදිට්ඨීති අරහත්තමග්ගසම්මාදිට්ඨි. ඵලක්ඛණෙ නිබ්බත්තා චෙතොවිමුත්ති ඵලං අස්සාති චෙතොවිමුත්තිඵලා. තදෙව චෙතොවිමුත්තිසඞ්ඛාතං ඵලං ආනිසංසො අස්සාති චෙතොවිමුත්තිඵලානිසංසා. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. එත්ථ චතුත්ථඵලපඤ්ඤා පඤ්ඤාවිමුත්ති නාම, අවසෙසා ධම්මා චෙතොවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා. ‘‘සීලානුග්ගහිතා’’තිආදීසු සීලන්ති චතුපාරිසුද්ධිසීලං. සුතන්ති සප්පායධම්මස්සවනං. සාකච්ඡාති කම්මට්ඨානෙ ඛලනපක්ඛලනච්ඡෙදනකථා. සමථොති විපස්සනාපාදිකා අට්ඨ සමාපත්තියො. විපස්සනාති සත්තවිධා අනුපස්සනා. චතුපාරිසුද්ධිසීලඤ්හි පූරෙන්තස්ස, සප්පායධම්මස්සවනං සුණන්තස්ස, කම්මට්ඨානෙ ඛලනපක්ඛලනං ඡින්දන්තස්ස විපස්සනාපාදිකාසු අට්ඨසු සමාපත්තීසු කම්මං කරොන්තස්ස, සත්තවිධං අනුපස්සනං භාවෙන්තස්ස අරහත්තමග්ගො උප්පජ්ජිත්වා ඵලං දෙති.

คำว่า ‘‘อันอุดหนุนแล้ว’’ หมายถึง ได้รับอุปการะแล้ว. คำว่า สัมมาทิฏฐิ หมายถึง อรหัตตมรรคสัมมาทิฏฐิ. คำว่า ‘‘มีเจโตวิมุตติเป็นผล’’ หมายถึง เจโตวิมุตติที่เกิดขึ้นในขณะแห่งผลเป็นผลของสัมมาทิฏฐินั้น. คำว่า ‘‘มีเจโตวิมุตติเป็นผลานิสงส์’’ หมายถึง ผลอันเป็นเจโตวิมุตตินั้นเองเป็นอานิสงส์ของสัมมาทิฏฐินั้น. แม้ในบทที่สองก็นัยนี้แล. ในที่นี้ ปัญญาอันเป็นผลที่สี่ชื่อว่า ปัญญาวิมุตติ ส่วนธรรมที่เหลือพึงทราบว่าเป็นเจโตวิมุตติ. ในบทว่า ‘‘อันศีลอุดหนุนแล้ว’’ เป็นต้น คำว่า ศีล หมายถึง จตุปาริสุทธิศีล. คำว่า สุตะ หมายถึง การฟังธรรมอันสมควร. คำว่า สาคัจฉา หมายถึง การสนทนาเพื่อตัดความพลั้งพลาดและความเลอะเลือนในกรรมฐาน. คำว่า สมถะ หมายถึง อัฏฐสมาบัติอันเป็นบาทแห่งวิปัสสนา. คำว่า วิปัสสนา หมายถึง อนุปัสสนา ๗ อย่าง. ก็เมื่อบุคคลบำเพ็ญจตุปาริสุทธิศีล ฟังธรรมอันสมควร ตัดความพลั้งพลาดและความเลอะเลือนในกรรมฐาน กระทำกรรมในอัฏฐสมาบัติอันเป็นบาทแห่งวิปัสสนา และเจริญอนุปัสสนา ๗ อย่าง อรหัตตมรรคย่อมเกิดขึ้นแล้วให้ผล.

‘‘යථා හි මධුරං අම්බපක්කං පරිභුඤ්ජිතුකාමො අම්බපොතකස්ස සමන්තා උදකකොට්ඨකං ථිරං කත්වා බන්ධති, ඝටං ගහෙත්වා කාලෙන කාලං උදකං ආසිඤ්චති, උදකස්ස අනික්ඛමනත්ථං මරියාදං ථිරං කරොති. යා හොති සමීපෙ වල්ලි වා සුක්ඛදණ්ඩකො වා කිපිල්ලිකපුටො වා මක්කටකජාලං වා, තං අපනෙති, ඛණිත්තිං ගහෙත්වා කාලෙන කාලං මූලානි පරිඛණති, එවමස්ස අප්පමත්තස්ස ඉමානි පඤ්ච කාරණානි කරොතො සො අම්බො වඩ්ඪිත්වා ඵලං දෙති, එවං සම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. රුක්ඛස්ස සමන්තතො කොට්ඨකබන්ධනං විය හි සීලං දට්ඨබ්බං, කාලෙන කාලං උදකසිඤ්චනං විය ධම්මස්සවනං, මරියාදාය ථිරභාවකරණං විය සමථො, සමීපෙ වල්ලිආදීනං හරණං විය කම්මට්ඨානෙ ඛලනපක්ඛලනච්ඡෙදනං, කාලෙන කාලං ඛණිත්තිං ගහෙත්වා මූලඛණනං විය සත්තන්නං අනුපස්සනානං භාවනා, තෙහි පඤ්චහි කාරණෙහි අනුග්ගහිතස්ස අම්බරුක්ඛස්ස මධුරඵලදානකාලො විය ඉමස්ස භික්ඛුනො ඉමෙහි පඤ්චහි ධම්මෙහි අනුග්ගහිතාය සම්මාදිට්ඨියා අරහත්තඵලදානං වෙදිතබ්බ’’න්ති.

“เหมือนอย่างว่า ผู้ที่ต้องการจะบริโภคมะม่วงสุกรสหวาน ย่อมทำคันกั้นน้ำรอบต้นมะม่วงอ่อนให้มั่นคง รดน้ำเป็นครั้งคราวด้วยหม้อ ทำขอบเขตให้มั่นคงเพื่อไม่ให้น้ำไหลออก ย่อมกำจัดเถาวัลย์หรือกิ่งไม้แห้งหรือรังมดหรือใยแมงมุมที่อยู่ใกล้เคียงออกไป ถือจอบขุดรากเป็นครั้งคราว เมื่อเขาไม่ประมาทกระทำเหตุ ๕ ประการนี้ ต้นมะม่วงนั้นย่อมเจริญเติบโตและให้ผล ฉันใด ข้ออุปมานี้ก็พึงทราบฉันนั้น การทำคันกั้นน้ำล้อมต้นไม้โดยรอบ พึงเห็นเหมือนศีล การรดน้ำเป็นครั้งคราวเหมือนการฟังธรรม การทำขอบเขตให้มั่นคงเหมือนสมถะ การกำจัดเถาวัลย์เป็นต้นที่อยู่ใกล้เคียงเหมือนการตัดความพลั้งพลาดและความแฉลบในกรรมฐาน การถือจอบขุดรากเป็นครั้งคราวเหมือนการเจริญอนุปัสนา ๗ ประการ การที่ต้นมะม่วงอันเหตุ ๕ ประการเหล่านั้นอุดหนุนแล้วให้ผลหวาน พึงเห็นเหมือนการที่สัมมาทิฏฐิของภิกษุนี้อันธรรม ๕ ประการเหล่านี้อุดหนุนแล้วให้ผลคืออรหัตตผล”

එත්ථ ච ලද්ධූපකාරාති යථාරහං නිස්සයාදිවසෙන ලද්ධපච්චයා. විපස්සනාසම්මාදිට්ඨියා අනුග්ගහිතභාවෙන ගහිතත්තා මග්ගසම්මාදිට්ඨීසු ච අරහත්තමග්ගසම්මාදිට්ඨි[Pg.9]. අනන්තරස්ස හි විධි පටිසෙධො වා, අග්ගඵලසමාධිම්හි තප්පරික්ඛාරධම්මෙසුයෙව ච කෙවලො චෙතොපරියායො නිරුළ්හොති සම්මාදිට්ඨීති අරහත්තමග්ගසම්මාදිට්ඨි. ඵලක්ඛණෙති අනන්තරං කාලන්තරෙ චාති දුවිධෙපි ඵලක්ඛණෙ. පටිප්පස්සද්ධිවසෙන සබ්බසංකිලෙසෙහි චෙතොවිමුච්චති එතායාති චෙතොවිමුත්ති, අග්ගඵලපඤ්ඤං ඨපෙත්වා අවසෙසා ඵලධම්මා. තෙනාහ ‘‘චෙතොවිමුත්ති ඵලං අස්සාති, චෙතොවිමුත්තිසඞ්ඛාතං ඵලං ආනිසංසො’’ති. සබ්බකිලෙසෙහි චෙතසො විමුච්චනසඞ්ඛාතං පටිප්පස්සම්භනසඤ්ඤිතං පහානං ඵලං ආනිසංසො චාති යොජනා. ඉධ චෙතොවිමුත්තිසද්දෙන පහානමත්තං ගහිතං, පුබ්බෙ පහායකධම්මා. අඤ්ඤථා ඵලධම්මා එව ආනිසංසොති ගය්හමානෙ පුනවචනං නිරත්ථකං සියා. පඤ්ඤාවිමුත්තිඵලානිසංසාති එත්ථාපි එවමෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා සීලසභාවත්තා විසෙසතො සමාධිස්ස උපකාරා, තථා සම්මාසඞ්කප්පො ඣානසභාවත්තා. තථා හි සො ‘‘අප්පනා’’ති නිද්දිට්ඨො. සම්මාසතිසම්මාවායාමා පන සමාධිපක්ඛියා එවාති ආහ ‘‘අවසෙසා ධම්මා චෙතොවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා’’ති.

ในที่นี้ คำว่า ‘ได้รับอุปการะแล้ว’ หมายถึง ได้รับปัจจัยโดยเป็นนิสสัยเป็นต้นตามสมควร และเพราะถูกถือเอาโดยความเป็นวิปัสสนาสัมมาทิฏฐิที่อุดหนุนแล้ว สัมมาทิฏฐิในมรรคสัมมาทิฏฐิทั้งหลายจึงเป็นอรหัตตมรรคสัมมาทิฏฐิ เพราะว่าบทบัญญัติหรือข้อห้ามย่อมมีแก่บทที่อยู่ใกล้เคียงเท่านั้น และเจโตปริยายย่อมปรากฏชัดในธรรมที่เป็นบริขารของอัคคผลสมาธิเท่านั้น ฉะนั้น สัมมาทิฏฐิในที่นี้จึงเป็นอรหัตตมรรคสัมมาทิฏฐิ คำว่า ‘ในขณะแห่งผล’ หมายถึง ในขณะแห่งผล ๒ อย่าง คือ ในขณะที่ต่อเนื่องกันและในขณะที่ต่างเวลาออกไป คำว่า เจโตวิมุตติ หมายถึง ภาวะที่จิตหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงด้วยการสงบระงับ และหมายถึงผลธรรมที่เหลือเว้นอัคคผลปัญญาออกไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีเจโตวิมุตติเป็นผล’ และ ‘ผลอันเป็นเจโตวิมุตติเป็นอานิสงส์’ พึงประกอบความว่า การละอันเป็นความสงบระงับที่ชื่อว่าการหลุดพ้นแห่งจิตจากกิเลสทั้งปวง เป็นทั้งผลและอานิสงส์ ในที่นี้ คำว่า เจโตวิมุตติ หมายถึง การละเท่านั้น ส่วนในเบื้องต้นหมายถึงธรรมที่เป็นตัวละ มิฉะนั้น เมื่อถือเอาว่าผลธรรมนั่นเองเป็นอานิสงส์ การกล่าวซ้ำก็จะเป็นสิ่งไร้ประโยชน์ แม้ในบทว่า ปัญญาวิมุตติผลานิสงส์ ก็พึงทราบอรรถอย่างนี้เหมือนกัน สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ มีสภาพเป็นศีล จึงเป็นอุปการะแก่สมาธิโดยเฉพาะ ส่วนสัมมาสังกัปปะมีสภาพเป็นฌาน เพราะเหตุนั้น จึงถูกระบุว่าเป็น ‘อัปปนา’ ส่วนสัมมาสติและสัมมาวายามะเป็นฝ่ายสมาธิเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ธรรมที่เหลือพึงทราบว่าเป็นเจโตวิมุตติ’

චතුපාරිසුද්ධිසීලන්ති අරියමග්ගාධිගමස්ස පදට්ඨානභූතං චතුපාරිසුද්ධිසීලං. සුතාදීසුපි එසෙව නයො. අත්තනො චිත්තප්පවත්තිආරොචනවසෙන සහ කථනං සංකථා, සංකථාව සාකච්ඡා. ඉධ පන කම්මට්ඨානප්පටිබද්ධාති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානෙ…පෙ… කථා’’ති. තස්ස කම්මට්ඨානස්ස එකවාරං විධියා අප්පටිපජ්ජනං ඛලනං, අනෙකවාරං පක්ඛලනං, තදුභයස්ස විච්ඡෙදනී අපනයනී කථා ඛලනපක්ඛලනච්ඡෙදනකථා. පූරෙන්තස්සාති විවට්ටසන්නිස්සිතං කත්වා පාලෙන්තස්ස බ්‍රූහෙන්තස්ස ච. සුණන්තස්සාති ‘‘යථාඋග්ගහිතකම්මට්ඨානං ඵාතිං ගමිස්සතී’’ති එවං සුණන්තස්ස. තෙනෙව හි ‘‘සප්පායධම්මස්සවන’’න්ති වුත්තං. කම්මං කරොන්තස්සාති භාවනානුයොගකම්මං කරොන්තස්ස. පඤ්චසුපි ඨානෙසු අන්ත-සද්දො හෙතුඅත්ථජොතනො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි ‘‘යථා හී’’තිආදිනා වුච්චමානා අම්බූපමා යුජ්ජෙය්‍ය.

คำว่า จตุปาริสุทธิศีล หมายถึง จตุปาริสุทธิศีลอันเป็นบาทฐานแห่งการบรรลุอริยมรรค แม้ในบทว่า สุตะ เป็นต้น ก็นัยนี้แล การพูดร่วมกันโดยการบอกเล่าความเป็นไปของจิตตนเอง ชื่อว่า สังคถา สังคถานั่นแหละคือ สาคัจฉา แต่ในที่นี้หมายถึงการสนทนาที่เกี่ยวข้องกับกรรมฐาน จึงกล่าวว่า ‘การสนทนา...ฯลฯ...ในกรรมฐาน’ การไม่ปฏิบัติตามวิธีเพียงครั้งเดียวของกรรมฐานนั้น ชื่อว่า ขลนะ การไม่ปฏิบัติตามหลายครั้ง ชื่อว่า ปักขลนะ การสนทนาที่ตัดคือการกำจัดทั้งสองอย่างนั้น ชื่อว่า ขลนปักขลนัจเฉทนกถา คำว่า ‘เมื่อบำเพ็ญ’ หมายถึง เมื่อรักษาและเพิ่มพูนโดยกระทำให้เป็นที่อาศัยแห่งวิวัฏฏะ คำว่า ‘เมื่อฟัง’ หมายถึง เมื่อฟังอย่างนี้ว่า ‘กรรมฐานที่เรียนมาแล้วจักเจริญ’ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘การฟังธรรมอันสัปปายะ’ คำว่า ‘เมื่อกระทำกรรม’ หมายถึง เมื่อกระทำกรรมคือการประกอบภาวนา ในฐานะทั้ง ๕ แห่งนั้น พึงเห็นว่า อันตศัพท์ (ปัจจัยท้ายศัพท์) เป็นเครื่องแสดงอรรถที่เป็นเหตุ ด้วยประการฉะนี้ อุปมาด้วยมะม่วงที่กล่าวไว้ในบทว่า ‘เหมือนอย่างว่า’ เป็นต้น จึงจะสมเหตุสมผล

උදකකොට්ඨකන්ති ජලාවාටං. ථිරං කත්වා බන්ධතීති අසිථිලං දළ්හං නාතිමහන්තං නාතිඛුද්දකං කත්වා යොජෙති. ථිරං කරොතීති උදකසිඤ්චනකාලෙ තතො තතො පවත්තිත්වා උදකස්ස අනික්ඛමනත්ථං ජලාවාටපාළිං ථිරතරං කරොති. සුක්ඛදණ්ඩකොති තස්සෙව අම්බගච්ඡස්ස සුක්ඛකො සාඛාසීසකො[Pg.10]. කිපිල්ලිකපුටොති තම්බකිපිල්ලිකපුටො. ඛණිත්තින්ති කුදාලං. කොට්ඨකබන්ධනං විය සීලං සම්මාදිට්ඨියා වඩ්ඪනූපායස්ස මූලභාවතො. උදකසිඤ්චනං විය ධම්මස්සවනං භාවනාය පරිබ්‍රූහනතො. මරියාදාය ථිරභාවකරණං විය සමථො යථාවුත්තාය භාවනාධිට්ඨානාය සීලමරියාදාය දළ්හීභාවාපාදනතො. සමාහිතස්ස හි සීලං ථිරතරං හොති. සමීපෙ වල්ලිආදීනං හරණං විය කම්මට්ඨානෙ ඛලනපක්ඛලනච්ඡෙදනං ඉච්ඡිතබ්බභාවනාය විබන්ධනාපනයනතො. මූලඛණනං විය සත්තන්නං අනුපස්සනානං භාවනා තස්සා විබන්ධස්ස මූලභූතානං තණ්හාමානදිට්ඨීනං පලිඛණනතො. එත්ථ ච යස්මා සුපරිසුද්ධසීලස්ස කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජන්තස්ස සප්පායධම්මස්සවනං ඉච්ඡිතබ්බං, තතො යථාසුතෙ අත්ථෙ සාකච්ඡාසමාපජ්ජනං, තතො කම්මට්ඨානවිසොධනෙන සමථනිබ්බත්ති, තතො සමාහිතස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස විපස්සනාපාරිපූරි, පරිපුණ්ණා විපස්සනා මග්ගසම්මාදිට්ඨිං බ්‍රූහෙතීති එවමෙතෙසං අඞ්ගානං පරම්පරාය සම්මුඛා අනුග්ගණ්හනතො අයමානුපුබ්බී කථිතාති වෙදිතබ්බං.

คำว่า อุทกโกฏฐกะ คือ คูน้ำ. คำว่า ผูกให้มั่น คือ ผูกให้ไม่หลวม ให้แน่น ไม่ใหญ่เกินไป ไม่เล็กเกินไป. คำว่า ทำให้มั่น คือ ทำให้คันคูน้ำมั่นคงยิ่งขึ้น เพื่อไม่ให้น้ำไหลออกไปจากที่นั้นๆ ในเวลาที่รดน้ำ. คำว่า สุขขทัณฑกะ คือ ปลายกิ่งที่แห้งของต้นมะม่วงนั้นเอง. คำว่า กิปิลลิกปุฏะ คือ รังมดแดง. คำว่า ขณิตติ คือ จอบ. ศีลเป็นดุจการผูกคูน้ำ เพราะเป็นรากฐานแห่งอุบายในการเจริญสัมมาทิฏฐิ. การฟังธรรมเป็นดุจการรดน้ำ เพราะเป็นการบำรุงภาวนา. สมถะเป็นดุจการทำให้คันนา (ขอบเขต) มั่นคง เพราะทำให้ศีลที่เป็นขอบเขตแห่งภาวนาที่กล่าวมาแล้วมั่นคง. เพราะศีลของผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมมั่นคงยิ่งขึ้น. การตัดสิ่งที่ขัดขวางและทำให้สะดุดในกรรมฐาน เป็นดุจการถอนเถาวัลย์เป็นต้นที่อยู่ใกล้ๆ เพราะเป็นการกำจัดเครื่องผูกพันออกไปจากภาวนาที่พึงปรารถนา. การเจริญอนุปัสนา ๗ ประการ เป็นดุจการขุดรากถอนโคน เพราะเป็นการขุดรากถอนตัณหา มานะ และทิฏฐิ ซึ่งเป็นรากเหง้าของเครื่องผูกพันนั้น. ในที่นี้ พึงทราบว่า ลำดับนี้กล่าวไว้ เพราะการอนุเคราะห์ซึ่งหน้าโดยลำดับแห่งองค์ธรรมเหล่านี้ คือ เพราะการฟังธรรมที่เหมาะสมเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาสำหรับผู้มีศีลบริสุทธิ์ยิ่ง ผู้ประกอบกรรมฐาน, จากนั้นก็มีการสนทนาในอรรถะที่ได้ฟังมา, จากนั้นก็มีการเกิดขึ้นแห่งสมถะด้วยการชำระกรรมฐานให้บริสุทธิ์, จากนั้นก็มีการบริบูรณ์แห่งวิปัสสนาของผู้มีจิตตั้งมั่น ผู้เริ่มวิปัสสนา, วิปัสสนาที่บริบูรณ์ย่อมบำรุงมรรคสัมมาทิฏฐิ.

අනුග්ගහිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนุกคหิตสูตร จบแล้ว.

6. විමුත්තායතනසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาวิมุตตายตนสูตร.

26. ඡට්ඨෙ විමුත්තියා වට්ටදුක්ඛතො විමුච්චනස්ස ආයතනානි කාරණානි විමුත්තායතනානීති ආහ – ‘‘විමුච්චනකාරණානී’’ති. පාළිඅත්ථං ජානන්තස්සාති ‘‘ඉධ සීලං ආගතං, ඉධ සමාධි, ඉධ පඤ්ඤා’’තිආදිනා තංතංපාළිඅත්ථං යාථාවතො ජානන්තස්ස. පාළිං ජානන්තස්සාති තදත්ථබොධිනිං පාළිං යාථාවතො උපධාරෙන්තස්ස. තරුණපීතීති සඤ්ජාතමත්තා මුදුකා පීති ජායති. කථං ජායති? යථාදෙසිතං ධම්මං උපධාරෙන්තස්ස තදනුච්ඡවිකමෙව අත්තනො කායවාචාමනොසමාචාරං පරිග්ගණ්හන්තස්ස සොමනස්සං පත්තස්ස පමොදලක්ඛණං පාමොජ්ජං ජායති. තුට්ඨාකාරභූතා බලවපීතීති පුරිමුප්පන්නාය පීතියා වසෙන ලද්ධාසෙවනත්තා අතිවිය තුට්ඨාකාරභූතා කායචිත්තදරථස්ස පස්සම්භනසමත්ථතාය පස්සද්ධියා පච්චයො භවිතුං සමත්ථා බලප්පත්තා පීති ජායති. යස්මා නාමකායෙ පස්සද්ධෙ රූපකායොපි පස්සද්ධො එව හොති, තස්මා ‘‘නාමකායො පස්සම්භති’’ච්චෙව වුත්තං.

๒๖. ในสูตรที่ ๖ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า วิมุตตายตนะ คือ เหตุแห่งการหลุดพ้นจากทุกข์ในวัฏสงสาร ดังที่ตรัสว่า "เหตุแห่งการหลุดพ้น" (วิมุจจนการณานิ). คำว่า ผู้รู้เนื้อความพระบาลี คือ ผู้รู้เนื้อความพระบาลีนั้นๆ โดยความเป็นจริงว่า "ในที่นี้กล่าวถึงศีล, ในที่นี้กล่าวถึงสมาธิ, ในที่นี้กล่าวถึงปัญญา" เป็นต้น. คำว่า ผู้รู้พระบาลี คือ ผู้พิจารณาพระบาลีที่ให้รู้เนื้อความนั้นๆ โดยความเป็นจริง. คำว่า ตรุณปีติ คือ ปีติที่อ่อนนุ่มเพิ่งเกิดขึ้น. เกิดขึ้นได้อย่างไร? เมื่อพิจารณาธรรมที่แสดงแล้ว และยึดถือความประพฤติทางกาย วาจา ใจของตนที่เหมาะสมกับธรรมนั้น ย่อมเกิดความโสมนัส มีลักษณะแห่งความร่าเริง คือ ปราโมทย์. คำว่า ปีติที่มีกำลัง มีลักษณะแห่งความยินดี คือ ปีติที่มีกำลังเกิดขึ้น ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งปัสสัทธิ เพราะสามารถระงับความกระวนกระวายทางกายและใจได้ เพราะได้สั่งสมปีติที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้น จึงมีลักษณะแห่งความยินดีอย่างยิ่ง. เพราะเมื่อนามกายสงบแล้ว รูปกายก็สงบด้วยเหมือนกัน ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "นามกายสงบ".

සුඛං [Pg.11] පටිලභතීති වක්ඛමානස්ස චිත්තසමාධානස්ස පච්චයො භවිතුං සමත්ථං චෙතසිකං නිරාමිසසුඛං පටිලභති වින්දති. සමාධියතීති එත්ථ පන න යො කොචි සමාධි අධිප්පෙතො, අථ ඛො අනුත්තරසමාධීති දස්සෙන්තො ‘‘අරහත්ත…පෙ… සමාධියතී’’ති ආහ. ‘‘අයං හී’’තිආදි තස්සං දෙසනායං තාදිසස්ස පුග්ගලස්ස යථාවුත්තසමාධිපටිලාභස්ස කාරණභාවවිභාවනං, යං තථා විමුත්තායතනභාවො. ඔසක්කිතුන්ති දස්සිතුං. සමාධියෙව සමාධිනිමිත්තන්ති කම්මට්ඨානපාළියා ආරුළ්හො සමාධි එව පරතො උප්පජ්ජනකභාවනාසමාධිස්ස කාරණභාවතො සමාධිනිමිත්තං. තෙනාහ ‘‘ආචරියස්ස සන්තිකෙ’’තිආදි.

คำว่า ย่อมได้สุข คือ ย่อมได้ประสบสุขทางใจอันเป็นนิรามิส ซึ่งสามารถเป็นปัจจัยแห่งจิตตสมาธิที่จะกล่าวต่อไป. ในที่นี้ คำว่า ย่อมตั้งมั่น ไม่ได้หมายถึงสมาธิใดๆ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "อรหัตตะ... (ละ)... ย่อมตั้งมั่น" เพื่อแสดงว่าหมายถึงอนุตตรสมาธิ. คำว่า "เพราะว่านี้" เป็นต้น เป็นการแสดงเหตุแห่งการได้สมาธิที่กล่าวมาแล้วของบุคคลเช่นนั้นในพระธรรมเทศนานั้น ซึ่งเป็นวิมุตตายตนะเช่นนั้น. คำว่า โอสกฺกิตุํ คือ เพื่อแสดง. คำว่า สมาธินั่นแหละเป็นสมาธินิมิต คือ สมาธิที่ขึ้นสู่พระบาลีแห่งกรรมฐานนั่นแหละ เป็นสมาธินิมิต เพราะเป็นเหตุแห่งภาวนาสมาธิที่จะเกิดขึ้นในภายหลัง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในสำนักของอาจารย์" เป็นต้น.

විමුත්තායතනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวิมุตตายตนสูตร จบแล้ว.

7. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสมาธิสูตร.

27. සත්තමෙ සබ්බසො කිලෙසදුක්ඛදරථපරිළාහානං විගතත්තා සාතිසයමෙත්ථ සුඛන්ති වුත්තං ‘‘අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ සුඛත්තා පච්චුප්පන්නසුඛො’’ති. පුරිමස්ස පුරිමස්ස වසෙන පච්ඡිමං පච්ඡිමං ලද්ධාසෙවනතාය සන්තපණීතතරභාවප්පත්තං හොතීති ආහ ‘‘පුරිමො…පෙ… සුඛවිපාකො’’ති. කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධියාති කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනෙන ලද්ධත්තා. ‘‘කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධිභාවන්ති කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනභාවං. ලද්ධත්තා පත්තත්තා තබ්භාවං උපගතත්තා. ලොකියසමාධිස්ස පච්චනීකානි නීවරණපඨමජ්ඣානනිකන්තිආදීනි නිග්ගහෙතබ්බානි, අඤ්ඤෙ කිලෙසා වාරෙතබ්බා. ඉමස්ස පන අරහත්තසමාධිස්ස පටිප්පස්සද්ධසබ්බකිලෙසත්තා න නිග්ගහෙතබ්බං වාරෙතබ්බඤ්ච අත්ථීති මග්ගානන්තරං සමාපත්තික්ඛණෙ ච අප්පයොගෙන අධිගතත්තා අප්පිතත්තා ච අපරිහානිවසෙන වා අප්පිතත්තා න සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතො. සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තාති එතෙන අප්පවත්තමානායපි සතියා සතිබහුලතාය සතො එව නාමාති දස්සෙති. යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙනාති එතෙන පරිච්ඡින්නස්සතියා සතොති දස්සෙති. සෙසෙසූති ඤාණෙසු.

๒๗. ในสูตรที่ ๗ กล่าวว่า สุขในที่นี้เป็นสุขอย่างยิ่ง เพราะกิเลส ทุกข์ ความกระวนกระวาย และความเร่าร้อนทั้งปวงสงบระงับไปโดยสิ้นเชิง จึงกล่าวว่า "เป็นสุขในปัจจุบัน เพราะเป็นสุขในขณะที่อัปปนาเกิดขึ้น". พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "สมาธิก่อนๆ... (ละ)... มีสุขเป็นวิบาก" เพราะสมาธิที่เกิดขึ้นภายหลังย่อมถึงความเป็นสมาธิที่สงบและประณีตยิ่งขึ้น โดยอาศัยสมาธิที่เกิดขึ้นก่อนๆ ที่ได้สั่งสมมา. คำว่า กิเลสัปปฏิปัสสัทธิยา คือ เพราะได้ความสงบระงับแห่งกิเลส. คำว่า กิเลสัปปฏิปัสสัทธิภาวะ คือ ภาวะแห่งความสงบระงับแห่งกิเลส. คำว่า ได้แล้ว คือ ถึงแล้ว, เข้าถึงภาวะนั้นแล้ว. อุปสรรคของโลกิยสมาธิ คือ นิวรณ์ ปฐมฌานิกะ เป็นต้น พึงข่มไว้, กิเลสอื่นๆ พึงห้ามไว้. แต่สำหรับอรหัตตสมาธินี้ เพราะกิเลสทั้งปวงสงบระงับแล้ว จึงไม่มีสิ่งที่พึงข่มหรือพึงห้าม เพราะได้บรรลุแล้วโดยไม่ต้องใช้ความเพียรในขณะแห่งมรรคและผลสมาบัติ และเพราะอัปปนาสมาธิไม่เสื่อม จึงไม่เข้าถึงการข่มหรือห้ามด้วยความเพียร. คำว่า ถึงความเป็นผู้มีสติไพบูลย์แล้ว ด้วยคำนี้แสดงว่า แม้สติจะไม่ได้เกิดขึ้นตลอดเวลา แต่ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะมีสติมาก. ด้วยคำนี้แสดงว่า เป็นผู้มีสติ เพราะมีสติที่กำหนดเวลาได้. คำว่า ในที่เหลือ คือ ในญาณทั้งหลาย.

සමාධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสมาธิสูตร จบแล้ว.

8-9. පඤ්චඞ්ගිකසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาปัญจังคิกสูตรเป็นต้น ที่ ๘-๙.

28-29. අට්ඨමෙ [Pg.12] කරො වුච්චති පුප්ඵසම්භවං ‘‘ගබ්භාසයෙ කිරීයතී’’ති කත්වා. කරතො ජාතො කායො කරජකායො, තදුපනිස්සයො චතුසන්තතිරූපසමුදායො. කාමං නාමකායොපි විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන තථාලද්ධූපකාරො, ‘‘අභිසන්දෙතී’’තිආදිවචනතො පන රූපකායො ඉධ අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ඉමං කරජකාය’’න්ති. අභිසන්දෙතීති අභිසන්දනං කරොති. තං පන අභිසන්දනං ඣානමයෙන පීතිසුඛෙන කරජකායස්ස තින්තභාවාපාදනං සබ්බත්ථකමෙව ලූඛභාවාපනයනන්ති ආහ ‘‘තෙමෙතී’’තිආදි. තයිදං අභිසන්දනං අත්ථතො යථාවුත්තපීතිසුඛසමුට්ඨානෙහි පණීතරූපෙහි කායස්ස පරිප්ඵරණං දට්ඨබ්බං. පරිසන්දෙතීතිආදීසුපි එසෙව නයො. සබ්බං එතස්ස අත්ථීති සබ්බාවා, තස්ස සබ්බාවතො. අවයවාවයවිසම්බන්ධෙ අවයවිනි සාමිවචනන්ති අවයවවිසයො සබ්බ-සද්දො, තස්මා වුත්තං ‘‘සබ්බකොට්ඨාසවතො’’ති. අඵුටං නාම න හොති යත්ථ යත්ථ කම්මජරූපං, තත්ථ තත්ථ චිත්තජරූපස්ස අභිබ්‍යාපනතො. තෙනාහ ‘‘උපාදින්නකසන්තතී’’තිආදි.

ในสูตรที่ ๘ คำว่า กร (กะระ) หมายถึง การเกิดของดอกไม้ เพราะทำในครรภ์. กายที่เกิดจากการกระทำ (กร) เรียกว่า กายกรชะ (กายที่เกิดจากกรรม) ซึ่งเป็นที่อาศัยของรูปที่รวมกันเป็น ๔ สายสืบต่อ. แม้นามกายก็ได้รับอุปการะด้วยปีติสุขที่เกิดจากวิเวก แต่เพราะคำว่า "แผ่ซ่านไป" เป็นต้น จึงหมายถึงรูปกายในที่นี้ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "กายกรชะนี้". คำว่า แผ่ซ่านไป คือ ทำให้แผ่ซ่านไป. การแผ่ซ่านไปนั้น คือ การทำให้กายกรชะชุ่มชื่นด้วยปีติสุขที่เกิดจากฌาน และเป็นการขจัดความหยาบกระด้างออกไปโดยสิ้นเชิง ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ทำให้ชุ่มชื่น" เป็นต้น. การแผ่ซ่านไปนี้ โดยอรรถแล้ว พึงเห็นว่าเป็นการแผ่ไปทั่วกายด้วยรูปที่ประณีตที่เกิดจากปีติสุขที่กล่าวมาแล้ว. ในคำว่า "ซ่านไปทั่ว" เป็นต้น ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า สัพพาวา คือ มีทั้งหมดนั้น, เพราะมีทั้งหมดนั้น. ในความสัมพันธ์ระหว่างส่วนย่อยกับส่วนรวม คำว่า "สัพพะ" เป็นคำที่ใช้กับส่วนรวม ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "มีส่วนทั้งหมด". ชื่อว่าไม่แผ่ไปทั่ว ย่อมไม่มี เพราะจิตตชรูปย่อมแผ่ไปทั่วทุกที่ที่มีกรรมชรูป. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "สายสืบต่อที่กรรมยึดถือแล้ว" เป็นต้น.

ඡෙකොති කුසලො. තං පනස්ස කොසල්ලං නහානීයචුණ්ණානං කරණෙ පිණ්ඩිකරණෙ ච සමත්ථතාවසෙන වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘පටිබලො’’තිආදි. කංස-සද්දො ‘‘මහතියා කංසපාතියා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.61) සුවණ්ණෙ ආගතො.‘‘කංසො උපහතො යථා’’තිආදීසු (ධ. ප. 134) කිත්තිමලොහෙ. කත්ථචි පණ්ණත්තිමත්තෙ ‘‘උපකංසො නාම රාජාසි, මහාකංසස්ස අත්‍රජො’’තිආදි (ජා. අට්ඨ. 4.10.164 ඝටපණ්ඩිතජාතකවණ්ණනා). ඉධ පන යත්ථ කත්ථචි ලොහෙති ආහ ‘‘යෙන කෙනචි ලොහෙන කතභාජනෙ’’ති. ස්නෙහානුගතාති උදකසිනෙහෙන අනුප්පවිසනවසෙන ගතා උපගතා. ස්නෙහපරෙතාති උදකසිනෙහෙන පරිතො ගතා සමන්තතො ඵුටා. තතො එව සන්තරබාහිරා ඵුටා ස්නෙහෙන. එතෙන සබ්බසො උදකෙන තෙමිතභාවමාහ. න ච පග්ඝරිණීති එතෙන තින්තස්සපි තස්ස ඝනථද්ධභාවං වදති. තෙනාහ ‘‘න බින්දුබින්දූ’’තිආදි.

คำว่า เชโก คือ ผู้ฉลาด. ความฉลาดของเขานั้น พึงทราบโดยสามารถแห่งความสามารถในการทำผงสำหรับอาบและการปั้นก้อน ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ผู้สามารถ” เป็นต้น. คำว่า กังสะ ในประโยคว่า “ด้วยภาชนะสำริดใหญ่” เป็นต้น (ม. นิ. 1.61) มาในความว่า ทอง. ในประโยคว่า “สำริดที่ถูกกระทบแล้ว” เป็นต้น (ธ. 134) มาในความว่า โลหะผสม. บางแห่งมาในความเพียงบัญญัติว่า “พระราชาพระนามว่า อุปกังสะ เป็นโอรสของมหากังสะ” เป็นต้น (ชา. อ. 4.10.164 อรรถกถาฆฏบัณฑิตชาดก). แต่ในที่นี้กล่าวถึงโลหะในที่ใดที่หนึ่งว่า “ในภาชนะที่ทำด้วยโลหะอย่างใดอย่างหนึ่ง” ดังนี้. คำว่า สเนหานุคตา คือ เข้าไปถึงแล้วโดยอาการที่ความชุ่มชื่นแห่งน้ำเข้าไป. คำว่า สเนหปเรตา คือ แผ่ไปทั่วแล้วด้วยความชุ่มชื่นแห่งน้ำโดยรอบ. เพราะเหตุนั้นเอง จึงแผ่ไปทั่วด้วยความชุ่มชื่นทั้งภายในและภายนอก. ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงภาวะที่เปียกชุ่มด้วยน้ำโดยประการทั้งปวง. และคำว่า ไม่ไหลหยด ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงภาวะที่แน่นและแข็งของสิ่งนั้นที่เปียกแล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่หยดเป็นหยดๆ” เป็นต้น.

තාහි තාහි උදකසිරාහි උබ්භිජ්ජතීති උබ්භිදං, උබ්භිදං උදකං එතස්සාති උබ්භිදොදකො. උබ්භින්නඋදකොති නදීතීරෙ ඛතකූපකො විය උබ්භිජ්ජනකඋදකො. උග්ගච්ඡනඋදකොති ධාරාවසෙන උට්ඨහනඋදකො. කස්මා පනෙත්ථ උබ්භිදොදකොව [Pg.13] රහදො ගහිතො, න ඉතරොති ආහ ‘‘හෙට්ඨා උග්ගච්ඡනඋදකඤ්හී’’තිආදි. ධාරානිපාතබුබ්බුළකෙහීති ධාරානිපාතෙහි ච උදකබුබ්බුළෙහි ච. ‘‘ඵෙණපටලෙහි චා’’ති වත්තබ්බං, සන්නිසින්නමෙව අපරික්ඛොභතාය නිච්චලමෙව, සුප්පසන්නමෙවාති අධිප්පායො. සෙසන්ති ‘‘අභිසන්දෙතී’’තිආදිකං.

คำว่า อุพภิทัง คือ ผุดขึ้นด้วยสายน้ำนั้นๆ, คำว่า อุพภิโททโก คือ มีน้ำผุดขึ้น. คำว่า อุพภินโนทโก คือ น้ำที่ผุดขึ้นเหมือนบ่อน้ำที่ขุดไว้ริมฝั่งแม่น้ำ. คำว่า อุคคัจฉโนทโก คือ น้ำที่ผุดขึ้นเป็นสาย. เพราะเหตุไรในที่นี้จึงรับเอาเฉพาะอุพภิโททกะ (น้ำผุดขึ้น) ไม่รับเอาอย่างอื่นเล่า? ท่านกล่าวว่า “เพราะน้ำที่ผุดขึ้นจากเบื้องล่าง” เป็นต้น. คำว่า ธารานิปาตพุพพุฬเกหิ คือ ด้วยสายน้ำที่ตกลงมาและด้วยฟองน้ำ. พึงกล่าวว่า “และด้วยแผ่นฟอง” ความว่า สงบนิ่งอยู่ เพราะไม่ถูกรบกวน ไม่ไหวติง และใสสะอาดดี. คำว่า เสสัง คือ “ไหลซึม” เป็นต้น.

උප්පලානීති උප්පලගච්ඡානි. සෙතරත්තනීලෙසූති උප්පලෙසු, සෙතුප්පලරත්තුප්පලනීලුප්පලෙසූති අත්ථො. යං කිඤ්චි උප්පලං උප්පලමෙව සාමඤ්ඤග්ගහණතො. සතපත්තන්ති එත්ථ සත-සද්දො බහුපරියායො ‘‘සතග්ඝී’’තිආදීසු විය. තෙන අනෙකසතපත්තස්සපි සඞ්ගහො සිද්ධො හොති. ලොකෙ පන රත්තං පදුමං, සෙතං පුණ්ඩරීකන්ති වුච්චති. යාව අග්ගා යාව ච මූලා උදකෙන අභිසන්දනාදිසම්භවදස්සනත්ථං උදකානුග්ගතග්ගහණං. ඉධ උප්පලාදීනි විය කරජකායො, උදකං විය තතියජ්ඣානසුඛං.

คำว่า อุปลานิ คือ กออุบล. คำว่า เศตรัตตนีเลสุ คือ ในอุบลทั้งหลาย, หมายถึง ในอุบลขาว อุบลแดง อุบลน้ำเงิน. อุบลใดๆ ก็คืออุบลนั่นเอง เพราะรับเอาโดยสามัญ. คำว่า สตปัตตัง ในที่นี้ คำว่า สต เป็นพหุปริยาย (หลายความหมาย) เหมือนในคำว่า “สตัคคี” เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น การสงเคราะห์ (บัว) ที่มีกลีบตั้งร้อยก็สำเร็จได้. แต่ในโลกนี้ ดอกบัวแดงเรียกว่า ปทุม, ดอกบัวขาวเรียกว่า ปุณฑริก. การถือเอาคำว่า “น้ำไม่ท่วม” เพื่อแสดงถึงการแผ่ซ่านไปเป็นต้นจากปลายถึงรากด้วยน้ำ. ในที่นี้ กายที่เกิดจากกรรม เหมือนอุบลเป็นต้น, สุขในตติยฌาน เหมือนน้ำ.

යස්මා පරිසුද්ධෙන චෙතසාති චතුත්ථජ්ඣානචිත්තමාහ, තඤ්ච රාගාදිඋපක්කිලෙසමලාපගමතො නිරුපක්කිලෙසං නිම්මලං, තස්මා ආහ ‘‘නිරුපක්කිලෙසට්ඨෙන පරිසුද්ධ’’න්ති. යස්මා පන පාරිසුද්ධියා එව පච්චයවිසෙසෙන පවත්තිවිසෙසො පරියොදාතතා සුධන්තසුවණ්ණස්ස නිඝංසනෙන පභස්සරතා විය, තස්මා ආහ ‘‘පභස්සරට්ඨෙන පරියොදාතං වෙදිතබ්බ’’න්ති. ඉදන්ති ඔදාතවචනං. උතුඵරණත්ථන්ති උතුනො ඵරණදස්සනත්ථං. උතුඵරණං න හොති සෙසන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තඞ්ඛණ …පෙ… බලවං හොතී’’ති. වත්ථං විය කරජකායොති යොගිනො කරජකායො වත්ථං විය දට්ඨබ්බො උතුඵරණසදිසෙන චතුත්ථජ්ඣානසුඛෙන ඵරිතබ්බත්තා. පුරිසස්ස සරීරං විය චතුත්ථජ්ඣානං දට්ඨබ්බං උතුඵරණට්ඨානියස්ස සුඛස්ස නිස්සයභාවතො. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. තත්ථ ච ‘‘පරිසුද්ධෙන චෙතසා’’ති චෙතොගහණෙන ඣානසුඛං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘උතුඵරණං විය චතුත්ථජ්ඣානසුඛ’’න්ති. නනු ච චතුත්ථජ්ඣානෙ සුඛමෙව නත්ථීති? සච්චං නත්ථි, සාතලක්ඛණසන්තසභාවත්තා පනෙත්ථ උපෙක්ඛා ‘‘සුඛ’’න්ති අධිප්පෙතා. තෙන වුත්තං සම්මොහවිනොදනියං (විභ. අට්ඨ. 232) ‘‘උපෙක්ඛා පන සන්තත්තා, සුඛමිච්චෙව භාසිතා’’ති.

เพราะเหตุที่คำว่า “ด้วยจิตที่บริสุทธิ์” ท่านกล่าวถึงจิตในจตุตถฌาน, และจิตนั้นปราศจากอุปกิเลสมีราคะเป็นต้น จึงเป็นจิตที่ไม่มีอุปกิเลสและปราศจากมลทิน, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “บริสุทธิ์โดยความเป็นจิตที่ไม่มีอุปกิเลส”. แต่เพราะเหตุที่ความผ่องใสเป็นความพิเศษแห่งการดำเนินไปโดยปัจจัยพิเศษแห่งความบริสุทธิ์ เหมือนความสว่างไสวของทองคำที่ขัดดีแล้ว, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทราบว่าผ่องใสโดยความเป็นจิตที่สว่างไสว”. คำว่า อิทัง เป็นคำที่แสดงความขาว. คำว่า อุตุผรณัตถัง คือ เพื่อแสดงการแผ่ไปของอุตุ. ความว่า ที่เหลือไม่มีการแผ่ไปของอุตุ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในขณะนั้น...เป็นต้น...ย่อมมีกำลัง”. คำว่า กายที่เกิดจากกรรมเหมือนผ้า คือ กายที่เกิดจากกรรมของโยคีพึงเห็นเหมือนผ้า เพราะถูกแผ่ไปด้วยสุขในจตุตถฌานที่เหมือนการแผ่ไปของอุตุ. จตุตถฌานพึงเห็นเหมือนร่างกายของบุรุษ เพราะเป็นที่อาศัยของสุขที่อยู่ในฐานะของการแผ่ไปของอุตุ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะเหตุนั้น” เป็นต้น. และในที่นั้น พึงทราบว่า สุขในฌานถูกกล่าวด้วยการรับเอาคำว่า “ด้วยจิตที่บริสุทธิ์”. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สุขในจตุตถฌานเหมือนการแผ่ไปของอุตุ”. ก็ในจตุตถฌานไม่มีสุขมิใช่หรือ? จริงอยู่ ไม่มี, แต่ในที่นี้ อุเบกขาถูกประสงค์ว่าเป็น “สุข” เพราะมีลักษณะสงบระงับ. เพราะเหตุนั้น ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนี (วิภงฺค. อ. 232) จึงกล่าวว่า “อุเบกขานั้นสงบระงับ จึงถูกกล่าวว่าเป็นสุขนั่นเอง”.

තස්ස [Pg.14] තස්ස සමාධිස්ස සරූපදස්සනස්ස පච්චයත්තා පච්චවෙක්ඛණඤාණං පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං. සමභරිතොති සමපුණ්ණො.

ปัญญาที่พิจารณา (ปัจจเวกขณญาณ) เป็นนิมิตแห่งการพิจารณา เพราะเป็นปัจจัยแห่งการเห็นรูปของสมาธินั้นๆ. คำว่า สมาภริโต คือ เต็มเปี่ยมดีแล้ว.

මණ්ඩභූමීති පපාවණ්ණභූමි. යත්ථ සලිලසිඤ්චනෙන විනාව සස්සානි ඨිතානි සම්පජ්ජන්ති. යුගෙ යොජෙතබ්බානි යොග්ගානි, තෙසං ආචරියො යොග්ගාචරියො. තෙසං සික්ඛාපනතො හත්ථිආදයොපි ‘‘යොග්ගා’’ති වුච්චන්තීති ආහ පාළියං ‘‘අස්සදම්මසාරථී’’ති. යෙන යෙනාති චතූසු මග්ගෙසු යෙන යෙන මග්ගෙන. යං යං ගතින්ති ජවසමජවාදිභෙදාසු ගතීසු යං යං ගතිං. නවමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

คำว่า มัณฑภูมิ คือ พื้นที่ที่มีลักษณะเหมือนเปือกตม (หรือพื้นที่ที่อุดมสมบูรณ์). ที่ซึ่งพืชผลทั้งหลายตั้งอยู่และถึงความสมบูรณ์ได้โดยไม่ต้องรดน้ำ. คำว่า โยคคานิ คือ สัตว์ที่ควรเทียมแอก, อาจารย์ของสัตว์เหล่านั้นชื่อว่า โยคคาจริยะ (ครูฝึก). เพราะการฝึกสอนสัตว์เหล่านั้น แม้ช้างเป็นต้นก็ถูกเรียกว่า “โยคคะ” ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวในบาลีว่า “สารถีผู้ฝึกม้า” (assadammasārathī) ดังนี้. คำว่า เยน เยน คือ ด้วยมรรคใดมรรคหนึ่งในมรรค ๔. คำว่า ยัง ยัง คติง คือ คติใดคติหนึ่งในบรรดาคติที่ต่างกันโดยความเร็วและความเร็วสม่ำเสมอเป็นต้น. ในสูตรที่ ๙ ไม่มีคำที่จะต้องอธิบาย.

පඤ්චඞ්ගිකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปัญจังคิกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

10. නාගිතසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถานาคิตสูตร

30. දසමෙ උච්චාසද්දමහාසද්දාති උද්ධං උග්ගතත්තා උච්චො පත්ථටො මහන්තො විනිබ්භිජ්ජිත්වා ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යො සද්දො එතෙසන්ති උච්චාසද්දමහාසද්දා. වචීඝොසොපි හි බහූහි එකජ්ඣං පවත්තිතො අත්ථතො සද්දතො ච දුරවබොධො කෙවලං මහානිග්ඝොසො එව හුත්වා සොතපථමාගච්ඡති. මච්ඡවිලොපෙති මච්ඡානං විලුම්පිත්වා විය ගහණෙ, මච්ඡානං වා විලුම්පනෙ. කෙවට්ටානඤ්හි මච්ඡපච්ඡිඨපිතට්ඨානෙ මහාජනො සන්නිපතිත්වා ‘‘ඉධ අඤ්ඤං එකං මච්ඡං දෙහි, එකං මච්ඡඵාලං දෙහී’’ති, ‘‘එතස්ස තෙ මහා දින්නො, මය්හං ඛුද්දකො’’ති එවං උච්චාසද්දං මහාසද්දං කරොන්ති. මච්ඡග්ගහණත්ථං ජාලෙ පක්ඛිත්තෙපි තස්මිං ඨානෙ කෙවට්ටා චෙව අඤ්ඤෙ ච ‘‘පවිට්ඨො ගහිතො’’ති මහාසද්දං කරොන්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. අසුචිසුඛන්ති කායාසුචිසන්නිස්සිතත්තා කිලෙසාසුචිසන්නිස්සිතත්තා ච අසුචිසන්නිස්සිතසුඛං. නෙක්ඛම්මසුඛස්සාති කාමතො නික්ඛමන්තස්ස සුඛස්ස. පවිවෙකසුඛස්සාති ගණසඞ්ගණිකතො කිලෙසසඞ්ගණිකතො ච විගතස්ස සුඛස්ස. උපසමසුඛස්සාති රාගාදිවූපසමාවහස්ස සුඛස්ස. සම්බොධසුඛන්ති මග්ගසඞ්ඛාතස්ස සම්බොධස්ස නිට්ඨප්පත්තත්ථාය සුඛං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า อุจจาสัททะมหาสัททะ (เสียงดังเสียงอึกทึก) คือ เสียงของคนเหล่านี้ชื่อว่าเสียงดังเพราะเป็นเสียงที่พุ่งขึ้นไปเบื้องบน ชื่อว่าเสียงอึกทึกเพราะเป็นเสียงที่แผ่ไปกว้างใหญ่จนไม่สามารถจะแยกแยะจับใจความได้. เพราะแม้เสียงพูดที่คนจำนวนมากเปล่งออกมาพร้อมกัน ก็ยากที่จะเข้าใจได้ทั้งโดยเนื้อความและโดยเสียง เป็นเพียงเสียงกึกก้องอย่างยิ่งเท่านั้นที่มาปรากฏแก่หู. คำว่า มัจฉวิโลเป (ในการยื้อแย่งปลา) คือ ในการจับปลาเหมือนการยื้อแย่ง หรือในการยื้อแย่งปลา. ด้วยว่า ในที่ที่พวกชาวประมงวางตะกร้าปลาไว้ มหาชนมาประชุมกันแล้วส่งเสียงดังอึกทึกว่า “จงให้ปลาตัวอื่นที่นี่ตัวหนึ่ง, จงให้ปลาซีกหนึ่งที่นี่”, “ท่านให้ปลาตัวใหญ่แก่คนโน้น ให้ตัวเล็กแก่ฉัน” ดังนี้. แม้เมื่อทอดแหเพื่อจับปลา ในที่นั้นพวกชาวประมงและคนอื่นๆ ก็ส่งเสียงดังว่า “เข้าแล้ว จับได้แล้ว”. คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงเรื่องนั้น. คำว่า อสุจิสุขัง (สุขที่ไม่สะอาด) คือ สุขที่อาศัยสิ่งไม่สะอาด เพราะอาศัยความไม่สะอาดทางกายและความไม่สะอาดคือกิเลส. คำว่า เนกขัมมสุขัสสะ คือ สุขที่เกิดจากการออกจากกาม. คำว่า ปวิเวกสุขัสสะ คือ สุขที่เกิดจากความสงัดจากความคลุกคลีด้วยหมู่คณะและความคลุกคลีด้วยกิเลส. คำว่า อุปสมสุขัสสะ คือ สุขที่นำมาซึ่งความสงบระงับแห่งราคะเป็นต้น. คำว่า สัมโพธสุขัง คือ สุขเพื่อประโยชน์แก่ความสำเร็จแห่งสัมโพธิที่กล่าวคือมรรค. ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่าย.

නාගිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานาคิตสูตร จบแล้ว.

පඤ්චඞ්ගිකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปัญจังคิกวรรค จบแล้ว.

4. සුමනවග්ගො

๔. สุมนวรรค

1. සුමනසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสุมนสูตร

31. චතුත්ථස්ස [Pg.15] පඨමෙ සතක්කකූති සතසිඛරො, අනෙකකූටොති අත්ථො. ඉදං තස්ස මහාමෙඝභාවදස්සනං. සො හි මහාවස්සං වස්සති. තෙනෙවාහ – ‘‘ඉතො චිතො ච උට්ඨිතෙන වලාහකකූටසතෙන සමන්නාගතොති අත්ථො’’ති. දස්සනසම්පන්නොති එත්ථ දස්සනං නාම සොතාපත්තිමග්ගො. සො හි පඨමං නිබ්බානදස්සනතො ‘‘දස්සන’’න්ති වුච්චති. යදිපි තං ගොත්‍රභු පඨමතරං පස්සති, දිස්වා පන කත්තබ්බකිච්චස්ස කිලෙසප්පහානස්ස අකරණතො න තං ‘‘දස්සන’’න්ති වුච්චති. ආවජ්ජනට්ඨානියඤ්හි තං ඤාණං. මග්ගස්ස නිබ්බානාරම්මණතාසාමඤ්ඤෙන චෙතං වුත්තං, න නිබ්බානප්පටිවිජ්ඣනෙන, තස්මා ධම්මචක්ඛුං පුනප්පුනං නිබ්බත්තනෙන භාවනං අප්පත්තං දස්සනං, ධම්මචක්ඛුඤ්ච පරිඤ්ඤාදිකිච්චකරණෙන චතුසච්චධම්මදස්සනං තදභිසමයොති නත්ථෙත්ථ ගොත්‍රභුස්ස දස්සනභාවාපත්ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า สตักกะกูฏะ (มีร้อยยอด) คือ มีร้อยยอด อธิบายว่า มีหลายยอด. นี้เป็นการแสดงความเป็นเมฆใหญ่ของเมฆนั้น. เพราะเมฆใหญ่นั้นย่อมยังฝนห่าใหญ่ให้ตก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อธิบายว่า ประกอบด้วยยอดเมฆร้อยยอดที่ตั้งขึ้นจากที่โน้นที่นี้”. ในคำว่า ทัสสนะสัมปันนะ นี้ คำว่า ทัสสนะ ได้แก่ โสดาปัตติมรรค. เพราะโสดาปัตติมรรคนั้นเรียกว่า “ทัสสนะ” เพราะเห็นพระนิพพานเป็นครั้งแรก. แม้ว่าโคตรภูญาณจะเห็นพระนิพพานนั้นก่อนก็ตาม แต่เพราะเห็นแล้วไม่ได้ทำกิจที่ควรทำคือการละกิเลส จึงไม่เรียกโคตรภูญาณนั้นว่า “ทัสสนะ”. เพราะญาณนั้นตั้งอยู่ในฐานะเป็นการพิจารณา (อาวัชชนะ). และคำนี้กล่าวโดยความที่มรรคมีพระนิพพานเป็นอารมณ์เหมือนกัน ไม่ใช่ด้วยการแทงตลอดพระนิพพาน. เพราะฉะนั้น ทัสสนะที่ยังไม่ถึงภาวนาด้วยการเกิดขึ้นบ่อยๆ แห่งธรรมจักษุ และการเห็นธรรมคืออริยสัจ ๔ ด้วยการทำกิจมีปริญญาเป็นต้นแห่งธรรมจักษุนั้น ชื่อว่าการตรัสรู้ (อภิสมัย) ดังนั้น ในที่นี้จึงไม่มีการที่โคตรภูญาณจะเป็นทัสสนะไปได้. ส่วนที่เหลือในที่นี้เข้าใจได้ง่าย.

සුමනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสุมนสูตร จบแล้ว.

2. චුන්දීසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาจุนทีสูตร

32. දුතියෙ ‘‘අරියකන්තෙහි සීලෙහි සමන්නාගතො’’තිආදීසු (අ. නි. 5.179) අරියකන්තානීති පඤ්චසීලානි ආගතානි. අරියකන්තානි හි පඤ්චසීලානි අරියානං කන්තානි පියානි, භවන්තරගතාපි අරියා තානි න විජහන්ති. ඉධ පන ‘‘යාවතා, චුන්ද, සීලානි අරියකන්තානි සීලානි, තෙසං අග්ගමක්ඛායති…පෙ… අග්ගෙ තෙ පරිපූරකාරිනො’’ති වුත්තත්තා මග්ගඵලානි සීලානි අධිප්පෙතානීති ආහ ‘‘අරියකන්තානි සීලානීති මග්ගඵලසම්පයුත්තානි සීලානී’’ති.

๓๒. ในสูตรที่ ๒ ในบทว่า “ประกอบด้วยศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะ” เป็นต้น (องฺ. ปญฺจก. ๒๔/๑๗๙) คำว่า อริยกนฺตานิ หมายถึงศีล ๕. เพราะศีล ๕ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจของพระอริยะ แม้พระอริยะผู้ไปสู่ภพอื่นก็ไม่ละศีลเหล่านั้น. แต่ในที่นี้ เพราะตรัสไว้ว่า “จุนทะ ศีลที่เป็นที่รักของพระอริยะมีประมาณเท่าใด ศีลเหล่านั้นย่อมถูกกล่าวว่าเป็นยอด... ผู้ทำศีลเหล่านั้นให้บริบูรณ์ย่อมเป็นยอด” ดังนี้ ศีลที่เป็นมรรคและผลจึงเป็นที่ประสงค์ ท่านจึงกล่าวว่า “ศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะ คือศีลที่ประกอบด้วยมรรคและผล”.

චුන්දීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาจุนทีสูตร จบแล้ว.

3. උග්ගහසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอุคคหสูตร

33. තතියෙ [Pg.16] සබ්බපඨමං උට්ඨානසීලාති රත්තියා විභායනවෙලාය සාමිකෙ පරිජනෙ සෙය්‍යාය අවුට්ඨිතෙ සබ්බපඨමං උට්ඨානසීලා. සාමිකං දිස්වා නිසින්නාසනතො අග්ගිදඩ්ඪා විය පඨමමෙව වුට්ඨහන්තීති වා පුබ්බුට්ඨායිනියො. කිංකාරන්ති කිංකරණීයං, කිංකරණභාවෙන පුච්ඡිත්වා කාතබ්බවෙය්‍යාවච්චන්ති අත්ථො. තං පටිස්සුණන්තා විචරන්තීති කිංකාරප්පටිස්සාවිනියො. මනාපංයෙව කිරියං කරොන්ති සීලෙනාති මනාපචාරිනියො. පියමෙව වදන්ති සීලෙනාති පියවාදිනියො.

๓๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า สัพพะปะฐะมัง อุฏฐานะสีลา (มีปกติลุกขึ้นก่อนใครทั้งหมด) คือ เมื่อสามีและบริวารยังไม่ลุกจากที่นอนในเวลาใกล้รุ่ง ก็เป็นผู้มีปกติลุกขึ้นก่อนใครทั้งหมด. หรือว่า ชื่อว่า ปุพพุฏฐายินิโย (ผู้ลุกขึ้นก่อน) เพราะเมื่อเห็นสามีแล้ว ก็ลุกขึ้นจากที่นั่งก่อนเหมือนถูกไฟลวก. คำว่า กิงการัง คือ สิ่งที่ควรทำ อธิบายว่า เวยยาวัจจะที่ควรทำโดยการถามด้วยความเป็นผู้ใคร่จะทำว่า “จะให้ทำอะไร”. คำว่า กิงการัปปฏิสสาวินิโย คือ ผู้เที่ยวไปโดยคอยรับฟังคำสั่งว่า “จะให้ทำอะไร” นั้น. คำว่า มนาปจารินิโย คือ ผู้มีปกติประพฤติแต่สิ่งที่น่าพอใจ. คำว่า ปิยวาทินิโย คือ ผู้มีปกติกล่าวแต่คำที่น่ารัก.

තත්‍රුපායායාති තත්‍ර කම්මෙ සාධෙතබ්බඋපායභූතාය වීමංසාය. තෙනාහ ‘‘තස්මිං උණ්ණාකප්පාසසංවිධානෙ’’තිආදි. අලං කාතුන්ති කාතුං සමත්ථා. අලං සංවිධාතුන්ති විචාරෙතුං සමත්ථා. තෙනාහ ‘‘අලං කාතුං අලං සංවිධාතුන්ති අත්තනා කාතුම්පි පරෙහි කාරාපෙතුම්පී’’තිආදි. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

คำว่า ตัตรูปายายะ คือ ด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาอันเป็นอุบายที่ควรให้สำเร็จในงานนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในการจัดแจงขนสัตว์และฝ้ายนั้น” เป็นต้น. คำว่า อลํ กาตุง คือ สามารถที่จะทำ. คำว่า อลํ สํวิธาตุง คือ สามารถที่จะจัดการ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อลํ กาตุง อลํ สํวิธาตุง คือ ทั้งสามารถที่จะทำเองและทั้งสามารถที่จะให้คนอื่นทำ” เป็นต้น. ส่วนที่เหลือในที่นี้เข้าใจได้ง่าย.

උග්ගහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุคคหสูตร จบแล้ว.

4-5. සීහසෙනාපතිසුත්තාදිවණ්ණනා

๔-๕. อรรถกถาสีหเสนาบดีสูตรเป็นต้น.

34-35. චතුත්ථෙ සන්දිට්ඨිකන්ති අසම්පරායිකතාය සාමං දට්ඨබ්බං. සයං අනුභවිතබ්බං අත්තපච්චක්ඛං දිට්ඨධම්මිකන්ති අත්ථො. න සද්ධාමත්තකෙනෙව තිට්ඨතීති ‘‘දානං නාම සාධු සුන්දරං, බුද්ධාදීහි පණ්ඩිතෙහි පසත්ථ’’න්ති එවං සද්ධාමත්තකෙනෙව න තිට්ඨති. යං දානං දෙතීති යං දෙය්‍යධම්මං පරස්ස දෙති. තස්ස පති හුත්වාති තබ්බිසයං ලොභං සුට්ඨු අභිභවන්තො තස්ස අධිපති හුත්වා දෙති. තෙන අනධිභවනීයත්තා න දාසො න සහායොති. තත්ථ තදුභයං අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච දස්සෙතුං ‘‘යො හී’’තිආදි වුත්තං. දාසො හුත්වා දෙති තණ්හාදාසබ්‍යස්ස උපගතත්තා. සහායො හුත්වා දෙති තස්ස පියභාවාවිස්සජ්ජනතො. සාමී හුත්වා දෙති තත්ථ තණ්හාදාසබ්‍යතො අත්තානං මොචෙත්වා අභිභුය්‍ය පවත්තනතො. අථ වා යො දානසීලතාය දායකො පුග්ගලො, සො දානෙ පවත්තිභෙදෙන දානදාසො, දානසහායො, දානපතීති තිප්පකාරො හොති. තදස්ස තිප්පකාරතං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘යො හී’’තිආදි වුත්තං. දාතබ්බට්ඨෙන දානං, අන්නපානාදි.

๓๔-๓๕. ในข้อที่ ๔ คำว่า สันทิฏฐิกัง คือพึงเห็นได้ด้วยตนเอง เพราะความไม่เป็นไปในภพหน้า. หมายถึงพึงประสบด้วยตนเอง เป็นของประจักษ์แก่ตน เป็นของเห็นได้ในปัจจุบัน. คำว่า น สัทธามัตตกเณว ติฏฐติ คือไม่ดำรงอยู่ด้วยเพียงศรัทธาเท่านั้น หมายถึงไม่ดำรงอยู่ด้วยเพียงศรัทธาว่า “ทานเป็นสิ่งดีงาม เป็นสิ่งประเสริฐ บัณฑิตมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นสรรเสริญ”. คำว่า ยัง ทานัง เทติ คือให้ทานใด หมายถึงให้วัตถุทานใดแก่ผู้อื่น. คำว่า ตัสสะ ปติ หุตวา คือเป็นเจ้าของสิ่งนั้น หมายถึงให้โดยเป็นผู้ครอบงำโลภะในวัตถุทานนั้นอย่างดี เป็นผู้เป็นใหญ่ในวัตถุทานนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงไม่เป็นทาส ไม่เป็นสหาย เพราะไม่ถูกครอบงำ. ในที่นั้น เพื่อแสดงทั้งสองอย่างนั้นโดยนัยตรงและนัยกลับ จึงกล่าวคำว่า “โย หิ” เป็นต้น. ให้โดยเป็นทาส เพราะถึงความเป็นทาสแห่งตัณหา. ให้โดยเป็นสหาย เพราะไม่สละความรักในสิ่งนั้น. ให้โดยเป็นเจ้าของ เพราะปลดเปลื้องตนจากความเป็นทาสแห่งตัณหาในสิ่งนั้นแล้ว ครอบงำแล้วจึงให้. อีกนัยหนึ่ง บุคคลใดเป็นผู้ให้ด้วยมีปกติให้ทาน บุคคลนั้นย่อมมี ๓ ประเภท คือ ทานทาส ทานสหาย และทานบดี ด้วยความแตกต่างแห่งการให้ทาน. เพื่อแสดงความแตกต่าง ๓ ประเภทนั้น จึงกล่าวคำว่า “โย หิ” เป็นต้น. ทาน คือข้าว น้ำ เป็นต้น โดยอรรถว่าพึงให้.

තත්ථ [Pg.17] යං අත්තනා පරිභුඤ්ජති, තණ්හාධිපන්නතාය තස්ස වසෙන වත්තනතො දාසො විය හොති. යං පරෙසං දීයති, තත්ථාපි අන්නපානසාමඤ්ඤෙන ඉදං වුත්තං ‘‘දානසඞ්ඛාතස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස දාසො හුත්වා’’ති. සහායො හුත්වා දෙති අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බස්ස පරෙසං දාතබ්බස්ස ච සමසමං ඨපනතො. පති හුත්වා දෙති සයං දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙ අවත්තිත්වා තස්ස අත්තනො වසෙ වත්තාපනතො. අපරො නයො – යො අත්තනා පණීතං පරිභුඤ්ජිත්වා පරෙසං නිහීනං දෙති, සො දානදාසො නාම තන්නිමිත්තනිහීනභාවාපත්තිතො. යො යාදිසං අත්තනා පරිභුඤ්ජති, තාදිසමෙව පරෙසං දෙති, සො දානසහායො නාම තන්නිමිත්තහීනාධිකභාවවිවජ්ජනෙන සදිසභාවාපත්තිතො. යො අත්තනා නිහීනං පරිභුඤ්ජිත්වා පරෙසං පණීතං දෙති, සො දානපති නාම තන්නිමිත්තසෙට්ඨභාවාපත්තිතො.

ในที่นั้น สิ่งใดที่ตนบริโภค เพราะถูกตัณหาครอบงำ จึงเป็นไปตามอำนาจของสิ่งนั้น ย่อมเป็นเหมือนทาส. สิ่งใดที่ให้แก่ผู้อื่น ในที่นั้นก็กล่าวถึงข้าวและน้ำโดยทั่วไปว่า “เป็นทาสของวัตถุทานที่ชื่อว่าทาน”. ให้โดยเป็นสหาย เพราะตั้งสิ่งที่จะบริโภคเองและสิ่งที่จะให้ผู้อื่นให้เท่าเทียมกัน. ให้โดยเป็นเจ้าของ เพราะตนไม่เป็นไปตามอำนาจของวัตถุทาน แต่ยังวัตถุทานนั้นให้เป็นไปตามอำนาจของตน. อีกนัยหนึ่ง บุคคลใดบริโภคของประณีตด้วยตนเองแล้วให้ของเลวแก่ผู้อื่น บุคคลนั้นชื่อว่าทานทาส เพราะถึงความเป็นผู้เลวทรามด้วยเหตุนั้น. บุคคลใดบริโภคของเช่นใดด้วยตนเอง ก็ให้ของเช่นนั้นแก่ผู้อื่น บุคคลนั้นชื่อว่าทานสหาย เพราะถึงความเป็นผู้เสมอกันด้วยการเว้นจากความเป็นผู้เลวหรือประเสริฐด้วยเหตุนั้น. บุคคลใดบริโภคของเลวด้วยตนเองแล้วให้ของประณีตแก่ผู้อื่น บุคคลนั้นชื่อว่าทานบดี เพราะถึงความเป็นผู้ประเสริฐด้วยเหตุนั้น.

නිත්තෙජභූතො තෙජහානිප්පත්තියා. සහ බ්‍යති ගච්ඡතීති සහබ්‍යො, සහපවත්තනකො, තස්ස භාවො සහබ්‍යතා, සහපවත්තීති ආහ ‘‘සහභාවං එකීභාවං ගතා’’ති. අසිතස්සාති වා අබන්ධස්ස, තණ්හාබන්ධනෙන අබන්ධස්සාති අත්ථො. පඤ්චමං උත්තානමෙව.

คำว่า นิตเตชภูโต คือเป็นผู้ไม่มีเดช เพราะถึงความเสื่อมแห่งเดช. คำว่า สหพฺโย คือผู้ไปพร้อมกัน, ผู้เป็นไปพร้อมกัน, ภาวะของผู้เป็นไปพร้อมกัน คือ สหพฺยตา, ความเป็นไปพร้อมกัน ท่านจึงกล่าวว่า “ถึงความเป็นผู้มีภาวะร่วมกัน เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน”. คำว่า อสิตัสสะ คือผู้ไม่มีเครื่องผูก หรือผู้ไม่มีเครื่องผูกด้วยเครื่องผูกคือตัณหา. ข้อที่ ๕ เป็นความชัดเจนอยู่แล้ว.

සීහසෙනාපතිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสีหเสนาบดีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

6-7. කාලදානසුත්තාදිවණ්ණනා

๖-๗. อรรถกถากาลทานสูตรเป็นต้น.

36-37. ඡට්ඨෙ ආරාමතොති ඵලාරාමතො. පඨමුප්පන්නානීති සබ්බපඨමං සුජාතානි. භාසිතඤ්ඤූති භික්ඛූ ඝරද්වාරෙ ඨිතා කිඤ්චාපි තුණ්හී හොන්ති, අත්ථතො පන ‘‘භික්ඛං දෙථා’’ති වදන්ති නාම අරියාය යාචනාය. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘උද්ධිස්ස අරියා තිට්ඨන්ති, එසා අරියානං යාචනා’’ති. තත්‍ර යෙ ‘‘මයං පචාම, ඉමෙ න පචන්ති, පචමානෙ පත්වා අලභන්තා කුහිං ලභිස්සන්තී’’ති දෙය්‍යධම්මං සංවිභජන්ති, තෙ භාසිතඤ්ඤූ නාම ඤත්වා කත්තබ්බස්ස කරණතො. යුත්තප්පත්තකාලෙති දාතුං යුත්තප්පත්තකාලෙ. අප්පටිවානචිත්තොති අනිවත්තනචිත්තො. සත්තමං උත්තානමෙව.

๓๖-๓๗. ในข้อที่ ๖ คำว่า อารามโต คือจากสวนผลไม้. คำว่า ปฐมุปปันนานิ คือสิ่งที่เกิดขึ้นก่อนใครทั้งหมด, สิ่งที่เกิดดีแล้วก่อนใครทั้งหมด. คำว่า ภาสิตัญญู คือภิกษุทั้งหลายที่ยืนอยู่ที่ประตูเรือน ถึงแม้จะนิ่งอยู่ แต่โดยอรรถแล้วย่อมกล่าวว่า “จงให้ภิกษา” ด้วยการขอของพระอริยะ. เพราะคำนี้ตรัสไว้ว่า “พระอริยะทั้งหลายย่อมยืนโดยมุ่งหมาย, นี้เป็นการขอของพระอริยะ”. ในที่นั้น ชนเหล่าใดแบ่งปันวัตถุทานว่า “เราหุงต้ม, พวกนี้ไม่หุงต้ม, เมื่อมาถึงในเวลาหุงต้มแล้วไม่ได้ จะไปได้ที่ไหน” ชนเหล่านั้นชื่อว่าภาสิตัญญู เพราะรู้แล้วทำสิ่งที่ควรทำ. คำว่า ยุตตัปปัตตกาล คือในเวลาที่ควรให้. คำว่า อัปปฏิวานจิตโต คือมีจิตไม่หวนกลับ. ข้อที่ ๗ เป็นความชัดเจนอยู่แล้ว.

කාලදානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากาลทานสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

8. සද්ධසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาสัทธาสูตร.

38. අට්ඨමෙ [Pg.18] අනුකම්පන්තීති ‘‘සබ්බෙ සත්තා සුඛී හොන්තු අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා’’ති එවං හිතඵරණෙන අනුග්ගණ්හන්ති. අපිච උපට්ඨාකානං ගෙහං අඤ්ඤෙ සීලවන්තෙ සබ්‍රහ්මචාරිනො ගහෙත්වා පවිසන්තාපි අනුග්ගණ්හන්ති නාම. නීචවුත්තින්ති පණිපාතසීලං. කොධමානථද්ධතාය රහිතන්ති කොධමානවසෙන උප්පන්නො යො ථද්ධභාවො චිත්තස්ස උද්ධුමාතලක්ඛණො, තෙන විරහිතන්ති අත්ථො. සොරච්චෙනාති ‘‘තත්ථ කතමං සොරච්චං? යො කායිකො අවීතික්කමො, වාචසිකො අවීතික්කමො, කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො, ඉදං වුච්චති සොරච්චං. සබ්බොපි සීලසංවරො සොරච්ච’’න්ති එවමාගතෙන සීලසංවරසඞ්ඛාතෙන සොරතභාවෙන. සඛිලන්ති ‘‘තත්ථ කතමං සාඛල්‍යං? යා සා වාචා ථද්ධකා කක්කසා ඵරුසා කටුකා අභිසජ්ජනී කොධසාමන්තා අසමාධිසංවත්තනිකා, තථාරූපිං වාචං පහාය යා සා වාචා නෙලා කණ්ණසුඛා පෙමනීයා හදයඞ්ගමා පොරී බහුජනකන්තා බහුජනමනාපා, තථාරූපිං වාචං භාසිතා හොති. යා තත්ථ සණ්හවාචතා සඛිලවාචතා අඵරුසවාචතා, ඉදං වුච්චති සාඛල්‍ය’’න්ති (ධ. ස. 1350) එවං වුත්තෙන සම්මොදකමුදුභාවෙන සමන්නාගතං. තෙනාහ ‘‘සඛිලන්ති සම්මොදක’’න්ති.

๓๘. ในข้อที่ ๘ คำว่า “อนุคคณฺหนฺติ” (อนุเคราะห์) คือ อนุเคราะห์ด้วยการแผ่ประโยชน์อย่างนี้ว่า “ขอสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจงเป็นผู้มีความสุข ไม่มีเวร ไม่เบียดเบียนกันเถิด” อนึ่ง การเข้าไปสู่เรือนของอุบาสกอุบาสิกา โดยพาเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีลคนอื่นไปด้วย ก็ชื่อว่าอนุเคราะห์เหมือนกัน. คำว่า “นีจวุตฺตึ” (มีปกติประพฤติถ่อมตน) คือ มีศีลคือการนอบน้อม. คำว่า “โกธมานถทฺธตาย รหิตํ” (ปราศจากความกระด้างเพราะความโกรธและความถือตัว) คือ ปราศจากความกระด้างอันเกิดจากความโกรธและความถือตัว ซึ่งมีลักษณะฟูขึ้นแห่งจิต. คำว่า “โสรจฺเจน” (ด้วยความเสงี่ยม) คือ ด้วยความเป็นผู้เสงี่ยมอันนับว่าเป็นการสำรวมศีล ซึ่งมาในความว่า “ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความเสงี่ยมเป็นไฉน? การไม่ล่วงละเมิดทางกาย, การไม่ล่วงละเมิดทางวาจา, การไม่ล่วงละเมิดทั้งทางกายและวาจา, นี้เรียกว่าความเสงี่ยม. การสำรวมศีลทั้งหมดก็คือความเสงี่ยม.” คำว่า “สขิลํ” (อ่อนหวาน) คือ ประกอบด้วยความเป็นผู้ยินดีและอ่อนโยน ซึ่งกล่าวไว้ในความว่า “ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความอ่อนหวานเป็นไฉน? วาจาใดที่หยาบกระด้าง แข็งกร้าว รุนแรง เผ็ดร้อน เป็นไปเพื่อการด่าว่า เป็นไปใกล้ความโกรธ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบ, ละวาจาเช่นนั้นเสีย แล้วกล่าววาจาใดที่อ่อนโยน ไพเราะหู น่ารัก ซาบซึ้งใจ เป็นของชาวเมือง เป็นที่รักของชนมาก เป็นที่พอใจของชนมาก, ความเป็นผู้มีวาจาอ่อนโยน ความเป็นผู้มีวาจาอ่อนหวาน ความเป็นผู้มีวาจาไม่หยาบคายในวาจานั้น, นี้เรียกว่าความอ่อนหวาน” (ธ.ส. ๑๓๕๐). เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สขิลํ” (อ่อนหวาน) คือ “สมฺโมทกํ” (เป็นที่ยินดี).

සද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัทธาสูตร จบแล้ว.

9-10. පුත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

๙-๑๐. อรรถกถาปุตตสูตรเป็นต้น.

39-40. නවමෙ භතොති පොසිතො. තං පන භරණං ජාතකාලතො පට්ඨාය සුඛපච්චයූපහරණෙන දුක්ඛපච්චයාපහරණෙන ච පවත්තිතන්ති දස්සෙතුං ‘‘අම්හෙහී’’තිආදි වුත්තං. හත්ථපාදවඩ්ඪනාදීහීති ආදි-සද්දෙන මුඛෙන සිඞ්ඝානිකාපනයනනහාපනමණ්ඩනාදිඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. මාතාපිතූනං සන්තකං ඛෙත්තාදිං අවිනාසෙත්වා රක්ඛිතං තෙසං පරම්පරාය ඨිතියා කාරණං හොතීති ආහ ‘‘අම්හාකං සන්තකං…පෙ… කුලවංසො චිරං ඨස්සතී’’ති. සලාකභත්තාදීනි අනුපච්ඡින්දිත්වාති සලාකභත්තාදීනි අවිච්ඡින්දිත්වා. යස්මා දායජ්ජප්පටිලාභස්ස යොග්‍යභාවෙන වත්තමානොයෙව දායස්ස පටිපජ්ජිස්සති, න ඉතරොති ආහ ‘‘කුලවංසානුරූපාය පටිපත්තියා’’තිආදි[Pg.19]. අත්තනා දායජ්ජාරහං කරොන්තොති අත්තානං දායජ්ජාරහං කරොන්තො. මාතාපිතරො හි අත්තනො ඔවාදෙ අවත්තමානෙ මිච්ඡාපටිපන්නෙ දාරකෙ විනිච්ඡයං ගන්ත්වා අපුත්තෙ කරොන්ති, තෙ දායජ්ජාරහා න හොන්ති. ඔවාදෙ වත්තමානෙ පන කුලසන්තකස්ස සාමිකෙ කරොන්ති. තතියදිවසතො පට්ඨායාති මතදිවසතො තතියදිවසතො පට්ඨාය. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. දසමං උත්තානමෙව.

ในข้อที่ ๙ คำว่า ภโต (อันเขาเลี้ยงดู) คือ อันเขาบำรุงเลี้ยง. อนึ่ง เพื่อแสดงว่าการบำรุงเลี้ยงนั้นดำเนินไปตั้งแต่เวลาเกิด ด้วยการนำมาซึ่งปัจจัยแห่งความสุข และการขจัดปัจจัยแห่งความทุกข์ จึงกล่าวคำว่า อเมฺหหิ (โดยเรา) เป็นต้น. คำว่า หตฺถปาทวฑฺฒนาทีหิ (ด้วยการเลี้ยงดูมือเท้าเป็นต้น) ด้วยคำว่า เป็นต้น นั้น ย่อมสงเคราะห์การดูดน้ำมูก การอาบน้ำ การตกแต่ง เป็นต้น ด้วยปาก. การรักษาไร่นาเป็นต้น อันเป็นสมบัติของบิดามารดา ไม่ให้พินาศ ย่อมเป็นเหตุแห่งการดำรงอยู่สืบไปของท่านเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า สมบัติของเรา...เป... วงศ์ตระกูลจะดำรงอยู่ได้นาน ดังนี้. คำว่า สลากภตฺตาทีนิ อนุจฺฉินฺทิตฺวา (ไม่ตัดสลากภัตเป็นต้น) คือ ไม่ตัดสลากภัตเป็นต้น. เพราะเหตุที่ผู้ประพฤติเหมาะสมด้วยความเป็นผู้ควรได้รับมรดกเท่านั้น จักได้รับมรดก ไม่ใช่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ด้วยการประพฤติที่เหมาะสมแก่วงศ์ตระกูล เป็นต้น. คำว่า อตฺตนา ทายชฺชารหํ กโรนฺโต (ทำให้ตนเองเป็นผู้ควรได้รับมรดก) คือ ทำให้ตนเองเป็นผู้ควรได้รับมรดก. บิดามารดาเมื่อบุตรไม่ตั้งอยู่ในโอวาทของตน เป็นผู้ประพฤติผิด ย่อมไปสู่การวินิจฉัยแล้วทำให้เป็นผู้ไม่ใช่บุตร (คือตัดออกจากกองมรดก) บุตรเหล่านั้นย่อมไม่ควรได้รับมรดก. แต่เมื่อบุตรตั้งอยู่ในโอวาท ย่อมทำให้เป็นเจ้าของสมบัติของตระกูล. คำว่า ตติยทิวสโต ปฏฺฐาย (ตั้งแต่วันที่สาม) คือ ตั้งแต่วันที่สามนับจากวันตาย. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย. ข้อที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

පුත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปุตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

සුමනවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสุมนวรรค จบแล้ว.

5. මුණ්ඩරාජවග්ගො

๕. มุณฑราชวรรค

1-2. ආදියසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาอาทิยสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๒.

41-42. පඤ්චමස්ස පඨමෙ උට්ඨානවීරියාධිගතෙහීති වා උට්ඨානෙන ච වීරියෙන ච අධිගතෙහි. තත්ථ උට්ඨානන්ති කායිකං වීරියං. වීරියන්ති චෙතසිකන්ති වදන්ති. උට්ඨානන්ති වා භොගුප්පාදනෙ යුත්තප්පයුත්තතා. වීරියං තජ්ජො උස්සාහො. පීණිතන්ති ධාතං සුතිත්තං. තථාභූතො පන යස්මා ථූලසරීරො හොති, තස්මා ‘‘ථූලං කරොතී’’ති වුත්තං. දුතියං උත්තානමෙව.

ในข้อที่ ๕ สูตรแรก คำว่า อุฏฺฐานวีริยาธิคเตหิ (อันได้มาด้วยความหมั่นและความเพียร) คือ อันได้มาด้วยความหมั่นและความเพียร. ในคำเหล่านั้น ท่านกล่าวว่า คำว่า อุฏฺฐานํ (ความหมั่น) คือ ความเพียรทางกาย. คำว่า วีริยํ (ความเพียร) คือ ความเพียรทางใจ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า อุฏฺฐานํ คือ ความเหมาะสมและความขวนขวายในการยังโภคะให้เกิดขึ้น. วีริยํ คือ ความอุตสาหะที่เกิดจากความหมั่นนั้น. คำว่า ปีณิตํ (อิ่มหนำ) คือ อิ่มเอิบ อิ่มหนำ. อนึ่ง เพราะบุคคลผู้เป็นเช่นนั้นย่อมมีร่างกายอ้วนพี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ทำให้เป็นคนอ้วน ดังนี้. สูตรที่สองมีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

ආදියසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอาทิยสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

3. ඉට්ඨසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอิฏฐสูตร

43. තතියෙ අප්පමාදං පසංසන්තීති ‘‘එතානි ආයුආදීනි පත්ථයන්තෙන අප්පමාදො කාතබ්බො’’ති අප්පමාදමෙව පසංසන්ති පණ්ඩිතා. යස්මා වා පුඤ්ඤකිරියාසු පණ්ඩිතා අප්පමාදං පසංසන්ති, තස්මා ආයුආදීනි පත්ථයන්තෙන අප්පමාදොව කාතබ්බොති අත්ථො. පුරිමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ ‘‘පුඤ්ඤකිරියාසූ’’ති පදස්ස ‘‘අප්පමත්තො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. යස්මා පණ්ඩිතා අප්පමාදං පසංසන්ති, යස්මා ච පුඤ්ඤකිරියාසු අප්පමත්තො උභො අත්ථෙ අධිගතො හොති, තස්මා ආයුආදීනි පත්ථයන්තෙන අප්පමාදොව [Pg.20] කාතබ්බො. දුතියස්මිං අත්ථවිකප්පෙ පණ්ඩිතා අප්පමාදං පසංසන්ති. කත්ථාති? පුඤ්ඤකිරියාසු. කස්මාති චෙ? යස්මා අප්පමත්තො උභො අත්ථෙ අධිග්ගණ්හාති පණ්ඩිතො, තස්මාති අත්ථො. අත්ථප්පටිලාභෙනාති දිට්ඨධම්මිකාදිහිතප්පටිලාභෙන.

๔๓. ในข้อที่ ๓ คำว่า อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ (ย่อมสรรเสริญความไม่ประมาท) คือ บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาทนั่นเองว่า ผู้ปรารถนาอายุเป็นต้นเหล่านี้ พึงกระทำความไม่ประมาท. อีกนัยหนึ่ง เพราะบัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาทในบุญกิริยา เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาอายุเป็นต้น พึงกระทำความไม่ประมาทนั่นเอง นี้เป็นอรรถ. ในอรรถวิกัปแรก บทว่า ปุญฺญกิริยาสุ (ในบุญกิริยา) มีความสัมพันธ์กับบทว่า อปฺปมตฺโต (ผู้ไม่ประมาท) นี้. เพราะบัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาท และเพราะผู้ไม่ประมาทในบุญกิริยาย่อมบรรลุประโยชน์ทั้งสอง เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาอายุเป็นต้น พึงกระทำความไม่ประมาทนั่นเอง. ในอรรถวิกัปที่สอง บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาท. สรรเสริญที่ไหน? ในบุญกิริยา. ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร? เพราะบัณฑิตผู้ไม่ประมาทย่อมบรรลุประโยชน์ทั้งสอง เพราะเหตุนั้น นี้เป็นอรรถ. คำว่า อตฺถปฺปฏิลามเภน (ด้วยการได้ประโยชน์) คือ ด้วยการได้ประโยชน์อันเป็นไปในปัจจุบันเป็นต้น.

ඉට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอิฏฐสูตร จบแล้ว.

4. මනාපදායීසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถามนาปทายีสูตร

44. චතුත්ථෙ ඣානමනෙන නිබ්බත්තං මනොමයන්ති ආහ ‘‘සුද්ධාවාසෙසු එකං ඣානමනෙන නිබ්බත්තං දෙවකාය’’න්ති. සතිපි හි සබ්බසත්තානං අභිසඞ්ඛාරමනසා නිබ්බත්තභාවෙ බාහිරපච්චයෙහි විනා මනසාව නිබ්බත්තත්තා ‘‘මනොමයා’’ති වුච්චන්ති රූපාවචරසත්තා. යදි එවං කාමභවෙ ඔපපාතිකසත්තානම්පි මනොමයභාවො ආපජ්ජතීති චෙ? න, තත්ථ බාහිරපච්චයෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බතාසඞ්කාය එව අභාවතො ‘‘මනසාව නිබ්බත්තා’’ති අවධාරණාසම්භවතො. නිරුළ්හො වායං ලොකෙ මනොමයවොහාරො රූපාවචරසත්තෙසු. තථා හි ‘‘අන්නමයො, පාණමයො, මනොමයො, ආනන්දමයො, විඤ්ඤාණමයො’’ති පඤ්චධා අත්තානං වෙදවාදිනොපි වදන්ති. උච්ඡෙදවාදිනොපි වදන්ති ‘‘දිබ්බො රූපී මනොමයො’’ති (දී. නි. 1.87). තීසු වා කුලසම්පත්තීසූති බ්‍රාහ්මණඛත්තියවෙස්සසඞ්ඛාතෙසු සම්පන්නකුලෙසු. ඡසු වා කාමසග්ගෙසූති ඡසු කාමාවචරදෙවෙසු.

๔๔. ในข้อที่ ๔ ท่านกล่าวว่า ฌานมเนน นิพฺพตฺตํ มโนมยํ (มโนมัยที่บังเกิดด้วยใจอันเป็นไปในฌาน) คือ กายเทพอย่างหนึ่งในชั้นสุทธาวาสที่บังเกิดด้วยใจอันเป็นไปในฌาน. จริงอยู่ แม้สัตว์ทั้งปวงจะบังเกิดด้วยใจที่เป็นอภิสังขาร แต่สัตว์ในรูปาวจรภูมิก็ถูกเรียกว่า มโนมัย (สำเร็จด้วยใจ) เพราะบังเกิดด้วยใจเท่านั้น โดยปราศจากปัจจัยภายนอก. หากถามว่า ถ้าเป็นเช่นนั้น สัตว์โอปปาติกะในกามภพก็พึงเป็นมโนมัยด้วยมิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะในกามภพนั้นไม่มีความสงสัยว่าต้องบังเกิดด้วยปัจจัยภายนอก จึงไม่สามารถกำหนดได้ว่า บังเกิดด้วยใจเท่านั้น. อนึ่ง คำว่า มโนมัย นี้เป็นที่รู้กันในโลกสำหรับสัตว์ในรูปาวจรภูมิ. ดังนั้น แม้พวกเวทวาทีก็กล่าวถึงอัตตา ๕ อย่างว่า อันนมัย (สำเร็จด้วยอาหาร), ปราณมัย (สำเร็จด้วยลมปราณ), มโนมัย (สำเร็จด้วยใจ), อานันทมัย (สำเร็จด้วยความสุข), วิญญาณมัย (สำเร็จด้วยวิญญาณ). แม้พวกอุจเฉทวาทีก็กล่าวว่า กายทิพย์ มีรูป สำเร็จด้วยใจ (ที. นิ. ๑.๘๗). อีกนัยหนึ่ง คำว่า ในตระกูลที่สมบูรณ์ ๓ อย่าง คือ ในตระกูลที่สมบูรณ์อันได้แก่ พราหมณ์ กษัตริย์ และแพศย์. หรือในสวรรค์ ๖ ชั้น คือ ในเทวดาชั้นกามภพ ๖ ชั้น.

මනාපදායීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามนาปทายีสูตร จบแล้ว.

5-6. පුඤ්ඤාභිසන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาปุญญาภิสันทสูตรเป็นต้น ที่ ๕-๖.

45-46. පඤ්චමෙ අසඞ්ඛෙය්‍යොති ආළ්හකගණනාය අසඞ්ඛෙය්‍යො. යොජනවසෙන පනස්ස සඞ්ඛා අත්ථි හෙට්ඨා මහාපථවියා උපරි ආකාසෙන පරිසමන්තතො චක්කවාළපබ්බතෙන මජ්ඣෙ තත්ථ තත්ථ ඨිතකෙහි දීපපබ්බතපරියන්තෙහි පරිච්ඡින්නත්තා ජානන්තෙන යොජනතො සඞ්ඛාතුං සක්කාති කත්වා. මහාසරීරමච්ඡකුම්භීලයක්ඛරක්ඛසමහානාගදානවාදීනං සවිඤ්ඤාණකානං බලවාමුඛපාතාලාදීනං අවිඤ්ඤාණකානං භෙරවාරම්මණානං වසෙන බහුභෙරවං[Pg.21]. පුථූති බහූ. සවන්තීති සන්දමානා. උපයන්තීති උපගච්ඡන්ති. ඡට්ඨං උත්තානමෙව.

ในข้อที่ ๕ คำว่า อสํเขยฺโย (นับไม่ได้) คือ นับไม่ได้ด้วยการตวงเป็นอาฬหกะ. แต่โดยระยะโยชน์ ย่อมมีการนับได้ เพราะเบื้องล่างมีมหาปฐพี เบื้องบนมีอากาศ โดยรอบมีภูเขาจักรวาล และตรงกลางมีเกาะและภูเขาที่ตั้งอยู่เป็นระยะๆ จนถึงขอบภูเขาจักรวาลเป็นที่สุด จึงสามารถนับเป็นโยชน์ได้โดยผู้รู้. คำว่า พหุเภรวํ (น่าสะพรึงกลัวมาก) คือ น่าสะพรึงกลัวมากด้วยอำนาจของสัตว์มีวิญญาณ เช่น ปลาใหญ่ จระเข้ ยักษ์ รากษส พญานาคใหญ่ อสูร เป็นต้น และด้วยอำนาจของอารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัวที่ไม่มีวิญญาณ เช่น ปากเหวที่ลึกและน่ากลัว เป็นต้น. คำว่า ปุถู (มาก) คือ มากมาย. คำว่า สฺวนฺติ (ย่อมไหล) คือ ย่อมไหลไป. คำว่า อุปยนฺติ (ย่อมเข้าไป) คือ ย่อมเข้าไปถึง. สูตรที่ ๖ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

පුඤ්ඤාභිසන්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปุญญาภิสันทสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

7-8. ධනසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาธนสูตรเป็นต้น ที่ ๗-๘.

47-48. සත්තමෙ සද්ධාති මග්ගෙනාගතා සද්ධා. සීලඤ්ච යස්ස කල්‍යාණන්ති කල්‍යාණසීලං නාම අරියසාවකස්ස අරියකන්තං සීලං වුච්චති. තත්ථ කිඤ්චාපි අරියසාවකස්ස එකසීලම්පි අකන්තං නාම නත්ථි, ඉමස්මිං පනත්ථෙ භවන්තරෙපි අප්පහීනං පඤ්චසීලං අධිප්පෙතං. අට්ඨමං උත්තානමෙව.

ในข้อที่ ๗ คำว่า สทฺธา (ศรัทธา) คือ ศรัทธาที่มาด้วยมรรค. คำว่า สีลญฺจ ยสฺส กลฺยาณํ (และศีลของเขาเป็นกัลยาณ) คือ ศีลที่เป็นกัลยาณนั้น หมายถึงศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะของพระอริยสาวก. ในคำนั้น แม้ว่าศีลแม้เพียงข้อเดียวของพระอริยสาวกจะไม่ชื่อว่าเป็นสิ่งไม่เป็นที่รักก็หามิได้ แต่ในอรรถนี้หมายถึงปัญจศีลที่ยังไม่ละในภพอื่น. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

ධනසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาธนสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

9. කොසලසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาโกสลสูตร

49. නවමෙ පතිතක්ඛන්ධොති සම්මුඛා කිඤ්චි ඔලොකෙතුං අසමත්ථතාය අධොමුඛො. නිප්පටිභානොති සහධම්මිකං කිඤ්චි වත්තුං අවිසහනතො නිප්පටිභානො පටිභානරහිතො.

๔๙. ในข้อที่ ๙ บทว่า ปฏิตกฺขนฺโธ (ผู้มีบ่าตก) คือมีหน้าก้มลง เพราะไม่สามารถจะมองดูอะไรได้ตรงหน้า บทว่า นิปฺปฏิภาโณ (ผู้ไม่มีปฏิภาณ) คือไม่มีปฏิภาณ คือปราศจากปฏิภาณ เพราะไม่สามารถจะพูดคำที่ชอบด้วยเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งได้

කොසලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโกสลสูตร จบแล้ว

10. නාරදසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถานารทสูตร

50. දසමෙ අජ්ඣොමුච්ඡිතොති අධිමත්තාය තණ්හාමුච්ඡාය මුච්ඡිතො, මුච්ඡං මොහං පමාදං ආපන්නො. තෙනාහ ‘‘ගිලිත්වා…පෙ… අතිරෙකමුච්ඡාය තණ්හාය සමන්නාගතො’’ති. මහච්චාති මහතියා. ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන චෙතං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘මහතා රාජානුභාවෙනා’’ති.

๕๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า อชฺโฌมุจฺฉิโต (ผู้หมกมุ่น) คือหมกมุ่นด้วยความหลงในตัณหาอย่างยิ่ง ถึงซึ่งความมัวเมา ความหลง ความประมาท เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “กลืนกินแล้ว...เป...ประกอบด้วยตัณหาอันมีความมัวเมาอย่างยิ่ง” บทว่า มหจฺจ (ด้วยความยิ่งใหญ่) คือด้วยความใหญ่ และคำนี้ท่านกล่าวด้วยการสับเปลี่ยนลิงค์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยอานุภาพแห่งพระราชาอันยิ่งใหญ่”

නාරදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานารทสูตร จบแล้ว

මුණ්ඩරාජවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามุณฑราชวรรค จบแล้ว

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปัณณาสก์ที่ ๑ จบแล้ว

2. දුතියපණ්ණාසකං

๒. ปัณณาสก์ที่ ๒

(6) 1. නීවරණවග්ගො

(๖) ๑. นิวรณวรรค

1-2. ආවරණසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๒. อรรถกถาอาวรณสูตรเป็นต้น

51-52. දුතියස්ස [Pg.22] පඨමෙ ආවරන්තීති ආවරණා, නීවාරයන්තීති නීවරණා. එත්ථ ච ආවරන්තීති කුසලධම්මුප්පත්තිං ආදිතො පරිවාරෙන්ති. නීවාරයන්තීති නිරවසෙසතො වාරයන්තීති අත්ථො, තස්මා ආවරණවසෙනාති ආදිතො කුසලුප්පත්තිවාරණවසෙන. නීවරණවසෙනාති නිරවසෙසතො වාරණවසෙනාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යස්මා පඤ්ච නීවරණා උප්පජ්ජමානා අනුප්පන්නාය ලොකියලොකුත්තරාය පඤ්ඤාය උප්පජ්ජිතුං න දෙන්ති, උප්පන්නාපි අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්ච වා අභිඤ්ඤා උපච්ඡින්දිත්වා පාතෙන්ති, තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා’’ති වුච්චන්ති. උපච්ඡින්දනං පාතනඤ්චෙත්ථ තාසං පඤ්ඤානං අනුප්පන්නානං උප්පජ්ජිතුං අප්පදානමෙව. ඉති මහග්ගතානුත්තරපඤ්ඤානං එකච්චාය ච පරිත්තපඤ්ඤාය අනුප්පත්තිහෙතුභූතා නීවරණධම්මා ඉතරාසං සමත්ථතං විහනන්තියෙවාති පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා වුත්තා. භාවනාමනසිකාරෙන විනා පකතියා මනුස්සෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බො ධම්මොති මනුස්සධම්මො, මනුස්සත්තභාවාවහො වා ධම්මො මනුස්සධම්මො, අනුළාරං පරිත්තකුසලං. යං අසතිපි බුද්ධුප්පාදෙ වත්තති, යඤ්ච සන්ධායාහ ‘‘හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජතී’’ති (ජා. 1.8.75). අලං අරියාය අරියභාවායාති අලමරියො, අරියභාවාය සමත්ථොති වුත්තං හොති. ඤාණදස්සනමෙව ඤාණදස්සනවිසෙසො, අලමරියො ච සො ඤාණදස්සනවිසෙසො චාති අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො.

ในสูตรที่ ๕๑-๕๒ ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสก์ที่ ๒ บทว่า อาวรณา (เครื่องกั้น) ความว่า ธรรมที่กั้นไว้ ชื่อว่า อาวรณะ บทว่า นีวรณา (เครื่องกั้น) ความว่า ธรรมที่ห้ามไว้ ชื่อว่า นิวรณะ ในคำเหล่านั้น บทว่า อาวรณา คือกั้นการเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมไว้ตั้งแต่ต้น บทว่า นีวรณา มีอรรถว่า ห้ามไว้โดยไม่เหลือ เพราะเหตุนั้น คำว่า โดยอำนาจแห่งอาวรณะ คือโดยอำนาจการกั้นการเกิดขึ้นแห่งกุศลตั้งแต่ต้น คำว่า โดยอำนาจแห่งนิวรณะ คือโดยอำนาจการห้ามไว้โดยไม่เหลือ พึงทราบเนื้อความในคำนี้อย่างนี้ เพราะนิวรณ์ ๕ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมไม่ให้ปัญญาที่เป็นโลกิยะและโลกุตระที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้ และแม้ที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมตัดอัฏฐสมาบัติหรืออภิญญา ๕ ให้ตกไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “เครื่องทำปัญญาให้ทุรพล” การตัดและการทำให้ตกไปในที่นี้ คือการไม่ให้ปัญญาเหล่านั้นที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นนั่นเอง ดังนั้น นิวรณธรรมทั้งหลายที่เป็นเหตุแห่งการไม่เกิดขึ้นแห่งปัญญาอันยิ่งใหญ่และปัญญาอันสูงสุด และปัญญาอันเล็กน้อยบางอย่าง ย่อมกำจัดความสามารถของปัญญาอื่น ๆ นั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “เครื่องทำปัญญาให้ทุรพล” ธรรมที่มนุษย์พึงให้เกิดขึ้นได้ตามปกติโดยไม่ต้องอาศัยการเจริญและการมนสิการ ชื่อว่า มนุสสธรรม หรือธรรมที่นำมาซึ่งอัตภาพแห่งมนุษย์ ชื่อว่า มนุสสธรรม ได้แก่ กุศลเล็กน้อยที่ไม่ประณีต ซึ่งเป็นไปแม้ในเมื่อไม่มีพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น และซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงตรัสว่า “ด้วยพรหมจรรย์อันเลวทราม ย่อมเข้าถึงความเป็นกษัตริย์” (ชา. ๑.๘.๗๕) บทว่า อลํอริโย (เพียงพอแก่ความเป็นอริยะ) คือพอเพียงแก่ความเป็นอริยะ อธิบายว่า สามารถเพื่อความเป็นอริยะ ญาณทัสสนะนั่นแหละเป็นญาณทัสสนะพิเศษ และญาณทัสสนะพิเศษนั้นด้วย เป็นธรรมอันเพียงพอแก่ความเป็นอริยะด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อลํอริยญาณทัสสนวิเสส (ญาณทัสสนะพิเศษอันเพียงพอแก่ความเป็นอริยะ)

ඤාණදස්සනන්ති ච දිබ්බචක්ඛුපි විපස්සනාපි මග්ගොපි ඵලම්පි පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි වුච්චති. ‘‘අප්පමත්තො සමානො ඤාණදස්සනං ආරාධෙතී’’ති (ම. නි. 1.311) හි එත්ථ දිබ්බචක්ඛු ඤාණදස්සනං නාම. ‘‘ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙතී’’ති (දී. නි. 1.234) එත්ථ විපස්සනාඤාණං. ‘‘අභබ්බා තෙ ඤාණාය දස්සනාය අනුත්තරාය සම්බොධායා’’ති (අ. නි. 4.196) එත්ථ මග්ගො. ‘‘අයමඤ්ඤො [Pg.23] උත්තරිමනුස්සධම්මා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො අධිගතො ඵාසුවිහාරො’’ති (ම. නි. 1.328) එත්ථ ඵලං. ‘‘ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදි, අකුප්පා මෙ විමුත්ති, අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති (සං. නි. 5.1081; මහාව. 16; පටි. ම. 2.30) එත්ථ පච්චවෙක්ඛණඤාණං. ‘‘ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදි ‘සත්තාහකාලකතො ආළාරො කාලාමො’’’ති (ම. නි. 1.284; 2.340) එත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. ඉධ පන ලොකුත්තරධම්මො අධිප්පෙතො. එත්ථ ච රූපායතනං ජානාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං විය පස්සති චාති ඤාණදස්සනං, දිබ්බචක්ඛු. සම්මසනූපචාරෙ ච ධම්මලක්ඛණත්තයඤ්ච තථා ජානාති පස්සති චාති ඤාණදස්සනං, විපස්සනා. නිබ්බානං චත්තාරි වා සච්චානි අසම්මොහප්පටිවෙධතො ජානාති පස්සති චාති ඤාණදස්සනං, මග්ගො. ඵලං පන නිබ්බානවසෙනෙව යොජෙතබ්බං. පච්චවෙක්ඛණා මග්ගාධිගතස්ස අත්ථස්ස සබ්බසො ජොතනට්ඨෙන ඤාණදස්සනං. සබ්බඤ්ඤුතා අනාවරණතාය සමන්තචක්ඛුතාය ච ඤාණදස්සනං. බ්‍යාදිණ්ණකාලොති පරියාදින්නකාලො. දුතියං උත්තානමෙව.

อนึ่ง คำว่า ญาณทัสสนะ นี้ ท่านกล่าวถึงทิพยจักษุบ้าง วิปัสสนาบ้าง มรรคบ้าง ผลบ้าง ปัจจเวกขณญาณบ้าง สัพพัญญุตญาณบ้าง จริงอยู่ ในประโยคว่า “ผู้ไม่ประมาท ย่อมบรรลุญาณทัสสนะ” (ม.อุ. ๑.๓๑๑) นี้ ทิพยจักษุชื่อว่า ญาณทัสสนะ ในประโยคว่า “น้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ” (ที.สี. ๑.๒๓๔) นี้ คือวิปัสสนาญาณ ในประโยคว่า “ชนเหล่านั้นไม่ควรเพื่อญาณ เพื่อทัสสนะ เพื่อสัมโพธิอันยอดเยี่ยม” (อ.จตุ. ๔.๑๙๖) นี้ คือมรรค ในประโยคว่า “ธรรมอันยิ่งของมนุษย์อย่างอื่น คือญาณทัสสนะพิเศษอันเพียงพอแก่ความเป็นอริยะ อันเราบรรลุแล้ว เป็นเครื่องอยู่ผาสุก” (ม.อุ. ๑.๓๒๘) นี้ คือผล ในประโยคว่า “อนึ่ง ญาณและทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราแล้วว่า วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นที่สุด ภพใหม่ไม่มีอีกแล้ว” (สํ.ม. ๕.๑๐๘๑; มหาวรรค ๑๖; ปฏิ.ม. ๒.๓๐) นี้ คือปัจจเวกขณญาณ ในประโยคว่า “อนึ่ง ญาณและทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘อาฬารดาบสกาฬามโคตรทำกาละแล้ว ๗ วัน’” (ม.มู. ๑.๒๘๔; ๒.๓๔๐) นี้ คือสัพพัญญุตญาณ แต่ในที่นี้ประสงค์เอาโลกุตตรธรรม ในคำนี้ ญาณทัสสนะ คือทิพยจักษุ เพราะรู้รูปายตนะและเห็นเหมือนจักษุวิญญาณ ในการพิจารณาและอุปจาระ ญาณทัสสนะ คือวิปัสสนา เพราะรู้และเห็นไตรลักษณ์แห่งธรรมเช่นนั้น ญาณทัสสนะ คือมรรค เพราะรู้และเห็นพระนิพพานหรืออริยสัจ ๔ ด้วยการแทงตลอดโดยไม่หลง ส่วนผลพึงประกอบด้วยอำนาจแห่งพระนิพพานนั่นเอง ปัจจเวกขณญาณเป็นญาณทัสสนะ เพราะอรรถว่าส่องแสดงอรรถที่มรรคบรรลุแล้วโดยประการทั้งปวง สัพพัญญุตญาณเป็นญาณทัสสนะ เพราะความเป็นธรรมไม่มีเครื่องกั้นและเพราะความเป็นสัพพัญญูจักษุ บทว่า พฺยาฑิณฺณกาโล คือกาลที่สิ้นไปรอบแล้ว สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว

ආවරණසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอาวรณสูตรเป็นต้น จบแล้ว

3-4. පධානියඞ්ගසුත්තාදිවණ්ණනා

๓-๔. อรรถกถาปธานิยังคสูตรเป็นต้น

53-54. තතියෙ පදහතීති පදහනො, භාවනමනුයුත්තො යොගී, තස්ස භාවො භාවනානුයොගො පදහනභාවො. පධානමස්ස අත්ථීති පධානිකො, ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා ‘‘පධානියො’’ති වුත්තං. ‘‘අභිනීහාරතො පට්ඨාය ආගතත්තා’’ති වුත්තත්තා පච්චෙකබොධිසත්තසාවකබොධිසත්තානම්පි පණිධානතො පභුති ආගතසද්ධා ආගමනසද්දා එව, උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන පන ‘‘සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තාන’’න්ති වුත්තං. අධිගමතො සමුදාගතත්තා අග්ගමග්ගඵලසම්පයුත්තා චාපි අධිගමසද්ධා නාම, යා සොතාපන්නස්ස අඞ්ගභාවෙන වුත්තා. අචලභාවෙනාති පටිපක්ඛෙන අනධිභවනීයත්තා නිච්චලභාවෙන. ඔකප්පනන්ති ඔක්කන්දිත්වා අධිමුච්චනං, පසාදුප්පත්තියා පසාදනීයවත්ථුස්මිං පසීදනමෙව. සුප්පටිවිද්ධන්ති සුට්ඨු පටිවිද්ධං. යථා තෙන පටිවිද්ධෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං හත්ථගතං අහොසි, තථා පටිවිද්ධං. යස්ස බුද්ධසුබුද්ධතාය සද්ධා අචලා අසම්පවෙධි, තස්ස ධම්මසුධම්මතාය සඞ්ඝසුප්පටිපන්නතාය [Pg.24] තෙන පටිවෙධෙන සද්ධා න තථාති අට්ඨානමෙතං අනවකාසො. තෙනාහ භගවා – ‘‘යො, භික්ඛවෙ, බුද්ධෙ පසන්නො ධම්මෙ පසන්නො සඞ්ඝෙ පසන්නො’’තිආදි. පධානවීරියං ඉජ්ඣති ‘‘අද්ධා ඉමාය පටිපදාය ජරාමරණතො මුච්චිස්සාමී’’ති සක්කච්චං පදහනතො.

ในสูตรที่ ๕๓-๕๔ ในตติยวรรค บทว่า ปทหโน (ผู้เพียร) คือผู้เพียรพยายาม คือโยคีผู้ประกอบในการเจริญ ภาวะของโยคีนั้น คือการประกอบในการเจริญ เป็นภาวะแห่งความเพียรพยายาม บทว่า ปธานิโก (ผู้มีความเพียร) คือผู้มีความเพียร ทำ ก-อักษรให้เป็น ย-อักษร จึงกล่าวว่า “ปธานิโย” เพราะเหตุที่ตรัสว่า “มาแล้วตั้งแต่การตั้งความปรารถนา” ศรัทธาที่มาแล้วตั้งแต่การตั้งความปรารถนาของพระปัจเจกโพธิสัตว์และพระสาวกโพธิสัตว์ทั้งหลาย ก็เป็นศรัทธาที่มาแล้วนั่นเอง แต่ด้วยการแสดงอย่างยอดเยี่ยม จึงตรัสว่า “ของพระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย” อนึ่ง ศรัทธาที่มาพร้อมด้วยการบรรลุ คือประกอบด้วยอริยมรรคและผล ชื่อว่า อธิคมศรัทธา ซึ่งตรัสว่าเป็นองค์ประกอบของพระโสดาบัน บทว่า อจลภาเวน (ด้วยความเป็นของไม่หวั่นไหว) คือด้วยความเป็นของไม่หวั่นไหว เพราะไม่ถูกปฏิปักษ์ครอบงำได้ บทว่า โอกปฺปนํ (ความเชื่อมั่น) คือการเข้าไปเชื่อมั่น คือความเลื่อมใสในวัตถุที่ควรเลื่อมใสด้วยการเกิดขึ้นแห่งความเลื่อมใส บทว่า สุปฺปฏิวิทฺธํ (อันแทงตลอดดีแล้ว) คืออันแทงตลอดดีแล้ว อันแทงตลอดแล้วอย่างที่สัพพัญญุตญาณเป็นของอยู่ในมือด้วยการแทงตลอดนั้น สำหรับผู้ที่ศรัทธาไม่หวั่นไหว ไม่สั่นคลอนในความเป็นพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้ดีแล้ว การที่ศรัทธาไม่เป็นเช่นนั้นด้วยการแทงตลอดนั้นในความเป็นพระธรรมที่ตรัสดีแล้ว ในความเป็นพระสงฆ์ผู้ปฏิบัติดีแล้ว ย่อมเป็นฐานะที่ไม่มีช่องว่าง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์” เป็นต้น ปธานวิริยะย่อมสำเร็จ เพราะตั้งใจเพียรพยายามอย่างจริงจังว่า “เราจักพ้นจากชราและมรณะด้วยปฏิปทานี้อย่างแน่นอน”

අප්ප-සද්දො අභාවත්ථො ‘‘අප්පසද්දස්ස…පෙ… ඛො පනා’’තිආදීසු වියාති ආහ ‘‘අරොගො’’ති. සමවෙපාකිනියාති යථාභුත්තමාහාරං සමාකාරෙනෙව පචනසීලාය. දළ්හං කත්වා පචන්තී හි ගහණී ඝොරභාවෙන පිත්තවිකාරාදිවසෙන රොගං ජනෙති, සිථිලං කත්වා පචන්තී මන්දභාවෙන වාතවිකාරාදිවසෙන තෙනාහ ‘‘නාතිසීතාය නාච්චුණ්හායා’’ති. ගහණිතෙජස්ස මන්දපටුතාවසෙන සත්තානං යථාක්කමං සීතුණ්හසහතාති ආහ ‘‘අතිසීතලග්ගහණිකො’’තිආදි. යාථාවතො අච්චයදෙසනා අත්තනො ආවිකරණං නාමාති ආහ ‘‘යථාභූතං අත්තනො අගුණං පකාසෙතා’’ති. උදයත්ථගාමිනියාති සඞ්ඛාරානං උදයඤ්ච වයඤ්ච පටිවිජ්ඣන්තියාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘උදයඤ්චා’’තිආදි. පරිසුද්ධායාති නිරුපක්කිලෙසාය. නිබ්බිජ්ඣිතුං සමත්ථායාති තදඞ්ගවසෙන සවිසෙසං පජහිතුං සමත්ථාය. තස්ස දුක්ඛස්ස ඛයගාමිනියාති යං දුක්ඛං ඉමස්මිං ඤාණෙ අනධිගතෙ පවත්තිරහං, අධිගතෙ න පවත්ති, තං සන්ධාය වදති. තථාහෙස යොගාවචරො ‘‘චූළසොතාපන්නො’’ති වුච්චති. චතුත්ථං උත්තානමෙව.

คำว่า "อัปปสัททะ" มีความหมายว่าไม่มี (เสียง) เหมือนในประโยคว่า "อัปปสัททะ...เป...โข ปนา" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "อะโรโค" (ไม่มีโรค). คำว่า "สะมะเวปากินียา" หมายถึง มีปกติย่อยอาหารที่บริโภคแล้วให้สม่ำเสมอ. เพราะว่าไฟธาตุที่ย่อยอาหารอย่างแรงกล้า ย่อมก่อให้เกิดโรคด้วยความเป็นของร้ายกาจ เช่น โรคดีกำเริบ เป็นต้น. ไฟธาตุที่ย่อยอาหารอย่างหย่อน ย่อมก่อให้เกิดโรคด้วยความเป็นของอ่อนกำลัง เช่น โรคลมกำเริบ เป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่เย็นเกินไป ไม่ร้อนเกินไป". สัตว์ทั้งหลายย่อมทนความเย็นและความร้อนได้ตามลำดับ ด้วยอำนาจความอ่อนและความแก่กล้าของไฟธาตุในลำไส้ จึงกล่าวว่า "มีลำไส้ที่เย็นเกินไป" เป็นต้น. การแสดงอาบัติโดยความเป็นจริง ชื่อว่าการเปิดเผยตนเอง จึงกล่าวว่า "ผู้เปิดเผยความไม่ดีของตนตามความเป็นจริง". คำว่า "อุทยัตถคามินียา" หมายถึง ผู้แทงตลอดซึ่งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของสังขารทั้งหลาย นี้เป็นอรรถในที่นี้ จึงกล่าวว่า "ซึ่งความเกิดขึ้น" เป็นต้น. คำว่า "ปะริสุทธายา" หมายถึง ผู้ไม่มีอุปกิเลส. คำว่า "นิพพิชฌิตุํ สะมัตถายา" หมายถึง ผู้สามารถละกิเลสได้โดยพิเศษด้วยอำนาจแห่งตทังคปหาน. คำว่า "ตัสสะ ทุกขัสสะ ขะยะคามินียา" หมายถึง ทุกข์ใดควรเป็นไปเมื่อยังไม่บรรลุญาณนี้ และไม่เป็นไปเมื่อบรรลุแล้ว ตรัสหมายถึงทุกข์นั้น. เพราะเหตุนั้น พระโยคาวจรนั้นจึงถูกเรียกว่า "จูฬโสดาบัน". บทที่สี่มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว.

පධානියඞ්ගසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปธานิยังคสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

5. මාතාපුත්තසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถามาตาปุตตสูตร.

55. පඤ්චමෙ විස්සාසොති විසච්ඡායසන්තානො භාවො. ඔතාරොති තත්ථ චිත්තස්ස අනුප්පවෙසො. ගහෙත්වාති අත්තනො එව ඔකාසං ගහෙත්වා. ඛෙපෙත්වාති කුසලවාරං ඛෙපෙත්වා.

๕๕. ในบทที่ห้า คำว่า "วิสสาสะ" หมายถึง ภาวะที่ปราศจากความหวาดระแวง. คำว่า "โอตาระ" หมายถึง การที่จิตเข้าไปในที่นั้น. คำว่า "คะเหตวา" หมายถึง ถือเอาโอกาสของตนเอง. คำว่า "เขเปตวา" หมายถึง ทำให้กาลแห่งกุศลสิ้นไป.

ඝට්ටෙය්‍යාති අක්කමනාදිවසෙන බාධෙය්‍ය. තීහි පරිඤ්ඤාහීති ඤාතතීරණප්පහානසඞ්ඛාතාහි තීහි පරිඤ්ඤාහි. නත්ථි එතෙසං කුතොචි භයන්ති අකුතොභයා, නිබ්භයාති අත්ථො. චතුන්නං ඔඝානං, සංසාරමහොඝස්සෙව වා පාරං පරියන්තං ගතා. තෙනාහ ‘‘පාරං වුච්චති නිබ්බාන’’න්තිආදි.

คำว่า "ฆัฏเฏยยะ" หมายถึง พึงเบียดเบียนด้วยการก้าวล่วงเป็นต้น. คำว่า "ตีหิ ปะริญญาหิ" หมายถึง ด้วยปริญญาสามประการ คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา. คำว่า "อะกุโตภะยา" หมายถึง ไม่มีภัยจากที่ไหนๆ แก่ท่านเหล่านั้น คือไม่มีภัยเลย. ท่านเหล่านั้นถึงฝั่ง คือที่สุดแห่งโอฆะทั้งสี่ หรือแห่งสังสารมหาสาคร. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ฝั่งเรียกว่านิพพาน" เป็นต้น.

මාතාපුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามาตาปุตตสูตร จบแล้ว.

6. උපජ්ඣායසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอุปัชฌายสูตร.

56. ඡට්ඨෙ [Pg.25] මධුරකභාවො නාම සරීරස්ස ථම්භිතත්තං, තං පන ගරුභාවපුබ්බකන්ති ආහ ‘‘සඤ්ජාතගරුභාවො’’ති. න පක්ඛායන්තීති නප්පකාසෙන්ති, නානාකාරණතො න උපට්ඨහන්ති. තෙනාහ ‘‘චතස්සො දිසා ච අනුදිසා ච මය්හං න උපට්ඨහන්තී’’ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

๕๖. ในบทที่หก คำว่า "มะธุระกะภาวะ" คือ ความที่ร่างกายแข็งทื่อ ซึ่งมีภาวะหนักเป็นเบื้องต้น จึงกล่าวว่า "มีภาวะหนักเกิดขึ้นแล้ว". คำว่า "นะ ปักขายันติ" หมายถึง ไม่ปรากฏ ไม่ตั้งอยู่ด้วยเหตุต่างๆ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ทิศทั้งสี่และทิศเฉียงทั้งหลาย ย่อมไม่ตั้งอยู่แก่เรา". ข้อความที่เหลือในที่นี้มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว.

උපජ්ඣායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุปัชฌายสูตร จบแล้ว.

7. අභිණ්හපච්චවෙක්ඛිතබ්බට්ඨානසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอภิณหปัจจเวกขิตัพพฐานสูตร.

57. සත්තමෙ ජරාධම්මොති ධම්ම-සද්දො ‘‘අසම්මොසධම්මො නිබ්බාන’’න්තිආදීසු (සු. නි. 763) විය පකතිපරියායො, තස්මා ජරාපකතිකො ජිණ්ණසභාවොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ජරාසභාවො’’තිආදි. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. කම්මුනා දාතබ්බං ආදියතීති කම්මදායාදො, අත්තනා යථූපචිතකම්මඵලභාගීති අත්ථො. තං පන දායජ්ජං කාරණූපචාරෙන වදන්තො ‘‘කම්මං මය්හං දායජ්ජං සන්තකන්ති අත්ථො’’ති ආහ යථා ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං සමාදානහෙතු, එවමිදං පුඤ්ඤං වඩ්ඪතී’’ති (දී. නි. 3.80). යොනීහි ඵලං සභාවතො භින්නම්පි අභින්නං විය මිස්සිතං හොති. තෙනාහ ‘‘කම්මං මය්හං යොනි කාරණ’’න්ති. මමත්තවසෙන බජ්ඣන්තීති බන්ධූ, ඤාති සාලොහිතො ච, කම්මං පන එකන්තසම්බන්ධවාති ආහ ‘‘කම්මං මය්හං බන්ධූ’’ති. පතිට්ඨාති අවස්සයො. කම්මසදිසො හි සත්තානං අවස්සයො නත්ථි.

๕๗. ในบทที่เจ็ด คำว่า "ชะราธัมโม" นั้น คำว่า "ธัมมะ" เป็นไวพจน์ของ "ปกติ" เหมือนในประโยคว่า "นิพพานมีปกติไม่หลงลืม" เป็นต้น (สุ. นิ. 763) เพราะฉะนั้นจึงมีความหมายว่า มีปกติแก่ มีสภาพเป็นของเก่า. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีสภาพเป็นของแก่" เป็นต้น. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "กัมมะทายาโท" หมายถึง ผู้รับสิ่งที่ควรให้ด้วยกรรม คือผู้มีส่วนแห่งผลกรรมที่ตนสั่งสมไว้แล้ว. แต่เมื่อกล่าวถึงมรดกนั้นโดยอุปจาระแห่งเหตุ จึงกล่าวว่า "กรรมเป็นมรดกของเรา เป็นของของเรา" ดังเช่นที่กล่าวว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญอย่างนี้" (ที. นิ. 3.80). ผลย่อมผสมกันเหมือนไม่ต่างกัน แม้โดยสภาพจะต่างกันกับเหตุ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "กรรมเป็นโยนิ เป็นเหตุของเรา". คำว่า "พันธู" หมายถึง ผู้ผูกพันกันด้วยความเป็นของเรา คือญาติและผู้มีโลหิตเดียวกัน. แต่กรรมเป็นของที่สัมพันธ์กันโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า "กรรมเป็นเผ่าพันธุ์ของเรา". คำว่า "ปะติฏฐา" หมายถึง ที่พึ่ง. เพราะว่าที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายที่เสมอด้วยกรรมนั้นไม่มี.

යොබ්බනං ආරබ්භ උප්පන්නමදොති ‘‘මහල්ලකකාලෙ පුඤ්ඤං කරිස්සාම, දහරම්හ තාවා’’ති යොබ්බනං අපස්සාය මානකරණං. ‘‘අහං නිරොගො සට්ඨි වා සත්තති වා වස්සානි අතික්කන්තානි, න මෙ හරීතකඛණ්ඩම්පි ඛාදිතබ්බං, ඉමෙ පනඤ්ඤෙ ‘අසුකං නො ඨානං රුජ්ජති, භෙසජ්ජං ඛාදාමා’ති විචරන්ති, කො අඤ්ඤො මයා සදිසො නිරොගො නාමා’’ති එවං මානකරණං ආරොග්‍යමදො. සබ්බෙසම්පි ජීවිතං නාම පභඞ්ගුරං දුක්ඛානුබන්ධඤ්ච, තදුභයං අනොලොකෙත්වා පබන්ධට්ඨිතිං පච්චයසුලභතඤ්ච නිස්සාය ‘‘චිරං ජීවිං, චිරං ජීවාමි, චිරං ජීවිස්සාමි, සුඛං ජීවිං, සුඛං ජීවාමි, සුඛං ජීවිස්සාමී’’ති එවං මානකරණං ජීවිතමදො.

คำว่า "โยพพะนัง อารัพภะ อุปปันนะมะโท" หมายถึง ความมัวเมาที่เกิดขึ้นปรารภความหนุ่มสาว คือการถือตัวโดยอาศัยความหนุ่มสาวว่า "เราจักทำบุญเมื่อแก่เฒ่าก่อน ตอนนี้เรายังหนุ่มอยู่". ความมัวเมาในความไม่มีโรค คือการถือตัวอย่างนี้ว่า "เราไม่มีโรค ล่วงไปแล้วหกสิบหรือเจ็ดสิบปี เราไม่ต้องกินแม้ชิ้นสมอ แต่คนอื่นๆ เหล่านี้เที่ยวไปโดยกล่าวว่า 'ที่โน้นที่นี่ของเราเจ็บปวด เราจะกินยา' ใครเล่าจะไม่มีโรคเสมอเหมือนเรา". ความมัวเมาในชีวิต คือการถือตัวอย่างนี้ว่า "เรามีชีวิตอยู่มานานแล้ว, เรามีชีวิตอยู่, เราจักมีชีวิตอยู่ไปนาน, เรามีชีวิตอยู่อย่างสุขสบายมาแล้ว, เรามีชีวิตอยู่อย่างสุขสบาย, เราจักมีชีวิตอยู่อย่างสุขสบาย" โดยไม่อาศัยการพิจารณาทั้งสองอย่างนั้นว่า ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายเป็นของแตกสลายง่าย และมีทุกข์ติดตาม แต่กลับอาศัยความดำรงอยู่แห่งสันตติและความที่ปัจจัยหาได้ง่าย.

උපධිරහිතන්ති [Pg.26] කාමූපධිරහිතං. චත්තාරො හි උපධී – කාමූපධි, ඛන්ධූපධි, කිලෙසූපධි, අභිසඞ්ඛාරූපධීති. කාමාපි ‘‘යං පඤ්ච කාමගුණෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං කාමානං අස්සාදො’’ති (ම. නි. 1.166) එවං වුත්තස්ස සුඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො ‘‘උපධියති එත්ථ සුඛ’’න්ති ඉමිනා වචනත්ථෙන ‘‘උපධී’’ති වුච්චති, ඛන්ධාපි ඛන්ධමූලකස්ස දුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො, කිලෙසාපි අපායදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො, අභිසඞ්ඛාරාපි භවදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

คำว่า "อุปธิรหิตัง" หมายถึง ปราศจากกามูปธิ. อุปธิมี ๔ อย่าง คือ กามูปธิ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ. กามทั้งหลายก็ถูกเรียกว่า "อุปธิ" ด้วยอรรถว่า "สุขย่อมถูกรองรับไว้ในที่นี้" เพราะเป็นที่ตั้งแห่งสุขที่กล่าวไว้เช่นนี้ว่า "สุขและโสมนัสใดเกิดขึ้นเพราะอาศัยกามคุณ ๕ นี้เป็นอัสสาทะของกามทั้งหลาย" (ม. นิ. ๑.๑๖๖). ขันธ์ทั้งหลายก็ถูกเรียกว่าอุปธิ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ที่มีขันธ์เป็นมูล. กิเลสทั้งหลายก็ถูกเรียกว่าอุปธิ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในอบาย. อภิสังขารทั้งหลายก็ถูกเรียกว่าอุปธิ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในภพ. ข้อความที่เหลือก็เข้าใจได้ง่าย.

අභිණ්හපච්චවෙක්ඛිතබ්බට්ඨානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอภิณหปัจจเวกขิตัพพฐานสูตร จบแล้ว.

8-10. ලිච්ඡවිකුමාරකසුත්තාදිවණ්ණනා

๘-๑๐. อรรถกถาลิจฉวีราชกุมารสูตรเป็นต้น.

58-60. අට්ඨමෙ සාපතෙය්‍යන්ති එත්ථ සං වුච්චති ධනං, තස්ස පතීති සපති, ධනසාමිකො. තස්ස හිතාවහත්තා සාපතෙය්‍යං, ද්‍රබ්‍යං, ධනන්ති අත්ථො. අත්තනො රුචිවසෙන ගාමකිච්චං නෙතීති ගාමනියො, ගාමනියොයෙව ගාමණිකො.

๕๘-๖๐. ในบทที่ ๘ คำว่า "สาปเตยยัง" ในที่นี้ "สํ" หมายถึง ทรัพย์, "ปติ" คือเจ้าของ, "สปติ" คือเจ้าของทรัพย์. เพราะเป็นของนำมาซึ่งประโยชน์แก่เจ้าของทรัพย์ จึงเรียกว่า "สาปเตยยัง" คือทัพพะ ทรัพย์. ผู้ที่นำกิจการของหมู่บ้านไปตามความพอใจของตนเอง เรียกว่า "คามนิยะ" ซึ่งก็คือ "คามณิกะ" นั่นเอง.

අන්වාය උපනිස්සාය ජීවනසීලා අනුජීවිනොති ආහ ‘‘යෙ ච එතං උපනිස්සාය ජීවන්තී’’ති. එකං මහාකුලං නිස්සාය පණ්ණාසම්පි සට්ඨිපි කුලානි ජීවන්ති, තෙ මනුස්සෙ සන්ධායෙතං වුත්තං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. නවමාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

คำว่า "อนุชีวิโน" หมายถึง ผู้มีปกติเลี้ยงชีพโดยอาศัยตามไป จึงกล่าวว่า "ชนเหล่าใดอาศัยผู้นั้นเลี้ยงชีพ". โดยอาศัยตระกูลใหญ่ตระกูลหนึ่ง ตระกูล ๕๐ หรือ ๖๐ ตระกูลก็เลี้ยงชีพอยู่ได้ คำนี้กล่าวหมายถึงคนเหล่านั้น. ข้อความที่เหลือเข้าใจได้ง่าย. บทที่ ๙ เป็นต้นมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว.

ලිච්ඡවිකුමාරකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาลิจฉวีราชกุมารสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

නීවරණවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานิวรณวรรค จบแล้ว.

(7) 2. සඤ්ඤාවග්ගො

(๗) ๒. สัญญาวัคค์.

1-5. සඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๕. อรรถกถาสัญญาสูตรเป็นต้น.

61-65. දුතියස්ස පඨමෙ ‘‘මහප්ඵලා මහානිසංසා’’ති උභයම්පෙතං අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානන්ති ආහ ‘‘මහප්ඵලා’’තිආදි. ‘‘පඤ්චිමෙ ගහපතයො ආනිසංසා’’තිආදීසු (උදා. 76) ආනිසංස-සද්දො ඵලපරියායොපි හොති[Pg.27]. මහතො ලොකුත්තරස්ස සුඛස්ස පච්චයා හොන්තීති මහානිසංසා. අමතොගධාති අමතබ්භන්තරා අමතං අනුප්පවිට්ඨා නිබ්බානදිට්ඨත්තා, තතො පරං න ගච්ඡන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘අමතපරියොසානා’’ති. අමතං පරියොසානං අවසානං එතාසන්ති අමතපරියොසානා. මරණසඤ්ඤාති මරණානුපස්සනාඤාණෙන සඤ්ඤා. ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤාති ආහාරං ගමනාදිවසෙන පටිකූලතො පරිග්ගණ්හන්තස්ස උප්පන්නසඤ්ඤා. උක්කණ්ඨිතස්සාති නිබ්බින්දන්තස්ස කත්ථචිපි අසජ්ජන්තස්ස. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

๖๑-๖๕. ในบทที่ ๑ ของหมวดที่ ๒ คำว่า "มหัปผลา มหานิสังสา" ทั้งสองนี้มีความหมายเป็นอันเดียวกันโดยอรรถ ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น จึงกล่าวว่า "มีผลมาก" เป็นต้น. ในประโยคว่า "ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการเหล่านี้" เป็นต้น (อุ. ๗๖) คำว่า "อานิสงส์" ก็เป็นไวพจน์ของผล. สิ่งเหล่านั้นเป็นปัจจัยแห่งสุขอันเป็นโลกุตตระอันยิ่งใหญ่ จึงเรียกว่า "มีอานิสงส์มาก". คำว่า "อมโตคธา" หมายถึง มีอมตะในภายใน เข้าถึงอมตะแล้ว เพราะความเป็นผู้เห็นพระนิพพาน ย่อมไม่ไปจากที่นั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีอมตะเป็นที่สุด". อมตะเป็นที่สุด เป็นอวสานของสิ่งเหล่านั้น จึงเรียกว่า "มีอมตะเป็นที่สุด". คำว่า "มรณสัญญา" หมายถึง สัญญาที่เกิดจากญาณอันพิจารณาความตาย. คำว่า "อาหาเรปฏิกูลสัญญา" หมายถึง สัญญาที่เกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณาอาหารโดยความเป็นของปฏิกูลด้วยอาการไปเป็นต้น. คำว่า "อุกกัณฐิตะ" หมายถึง ผู้เบื่อหน่าย ไม่ติดข้องในที่ใดๆ. บทที่ ๒ เป็นต้นมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว.

සඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัญญาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

6-10. සාජීවසුත්තාදිවණ්ණනා

๖-๑๐. อรรถกถาสาชีวสูตรเป็นต้น.

66-70. ඡට්ඨෙ සහ ආජීවන්ති එත්ථාති සාජීවො, පඤ්හස්ස පුච්ඡනං විස්සජ්ජනඤ්ච. තෙනාහ ‘‘සාජීවොති පඤ්හපුච්ඡනඤ්චෙව පඤ්හවිස්සජ්ජනඤ්චා’’තිආදි. අභිසඞ්ඛතන්ති චිතං. සත්තමාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

ในสูตรที่ ๖ การอยู่ร่วมกันในที่นี้ ชื่อว่า สาชีวะ คือการถามปัญหาและการแก้ปัญหา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "สาชีโว คือ การถามปัญหาและการแก้ปัญหา" เป็นต้น คำว่า อภิสังขตัง คือ ที่สั่งสมไว้ บทที่ ๗ เป็นต้น มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว.

සාජීවසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสาชีวสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

සඤ්ඤාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัญญาวัคค์ จบแล้ว.

(8) 3. යොධාජීවවග්ගො

(๘) ๓. โยธาชีววรรค

1-2. පඨමචෙතොවිමුත්තිඵලසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๒. อรรถกถาปฐมเจโตวิมุตติผลสูตรเป็นต้น

71-72. තතියස්ස පඨමෙ අවිජ්ජාපලිඝන්ති එත්ථ අවිජ්ජාති වට්ටමූලිකා අවිජ්ජා, අයං පචුරජනෙහි උක්ඛිපිතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවතො දුක්ඛිපනට්ඨෙන නිබ්බානද්වාරප්පවෙසවිබන්ධනෙන ච ‘‘පලිඝො වියාති පලිඝො’’ති වුච්චති. තෙනෙස තස්සා උක්ඛිත්තත්තා ‘‘උක්ඛිත්තපලිඝො’’ති වුත්තො. පුනබ්භවස්ස කරණසීලො, පුනබ්භවං වා ඵලං අරහතීති පොනොභවිකා, පුනබ්භවදායිකාති අත්ථො. ජාතිසංසාරොති ජායනවසෙන චෙව සංසරණවසෙන ච එවංලද්ධනාමානං පුනබ්භවක්ඛන්ධානං පච්චයො කම්මාභිසඞ්ඛාරො. ජාතිසංසාරොති හි ඵලූපචාරෙන කාරණං වුත්තං. තඤ්හි පුනප්පුනං උප්පත්තිකාරණවසෙන පරික්ඛිපිත්වා ඨිතත්තා ‘‘පරිඛා’’ති වුච්චති සන්තානස්ස [Pg.28] පරික්ඛිපනතො. තෙනෙස තස්ස සංකිණ්ණත්තා විකිණ්ණත්තා සබ්බසො ඛිත්තත්තා විනාසිතත්තා ‘‘සංකිණ්ණපරිඛො’’ති වුත්තො.

ในปฐมสูตรแห่งตติยวรรคที่ ๗๑-๗๒ คำว่า อวิชชาปลิฆะ ในบทนี้ อวิชชา คือ อวิชชาอันเป็นรากเหง้าของวัฏฏะ อวิชชานี้ชนส่วนมากไม่สามารถยกขึ้นได้ เพราะโดยอรรถว่ายกขึ้นได้ยาก และโดยความเป็นเครื่องขัดขวางการเข้าสู่ประตูพระนิพพาน จึงเรียกว่า "ปลิฆะ" เหมือนลิ่มสลัก เพราะเหตุนั้น อวิชชานั้นถูกยกขึ้นแล้ว จึงเรียกว่า "อุกขิตตปลิโฆ". คำว่า โปโนพภวิกา คือ มีปกติทำภพใหม่ หรือควรแก่ผลคือภพใหม่ หมายถึง ให้ภพใหม่. คำว่า ชาติสังสาระ คือ กรรมอภิสังขารเป็นปัจจัยแก่ขันธ์อันเป็นภพใหม่ที่ได้ชื่ออย่างนี้โดยความเป็นชาติและการท่องเที่ยวไป. ก็คำว่า ชาติสังสาระ นี้ ตรัสเรียกเหตุโดยอุปจาระแห่งผล. ก็สังสารวัฏนั้นตั้งอยู่โดยการห้อมล้อมด้วยเหตุแห่งการเกิดขึ้นซ้ำๆ จึงเรียกว่า "ปริขา (คู)" เพราะห้อมล้อมสันดาน. เพราะเหตุนั้น สังสารวัฏนั้นถูกถมเต็มแล้ว ถูกทำให้กระจัดกระจายแล้ว ถูกทอดทิ้งแล้วโดยประการทั้งปวง ถูกกำจัดแล้ว จึงเรียกว่า "สังกิณณปริโข".

තණ්හාසඞ්ඛාතන්ති එත්ථ තණ්හාති වට්ටමූලිකා තණ්හා. අයඤ්හි ගම්භීරානුගතට්ඨෙන ‘‘එසිකා’’ති වුච්චති. ලුඤ්චිත්වා උද්ධරිත්වා. ඔරම්භාගියානීති ඔරම්භාගජනකානි කාමභවෙ උපපත්තිපච්චයානි කාමරාගසංයොජනාදීනි. එතානි හි කවාටං විය නගරද්වාරං චිත්තං පිදහිත්වා ඨිතත්තා ‘‘අග්ගළා’’ති වුච්චන්ති. තෙනෙස තෙසං නිග්ගතත්තා භින්නත්තා ‘‘නිරග්ගළො’’ති වුත්තොති. අග්ගමග්ගෙන පන්නො අපචිතො මානද්ධජො එතස්සාති පන්නද්ධජො. පන්නභාරොති ඛන්ධභාරකිලෙසභාරඅභිසඞ්ඛාරභාරා ඔරොපිතා අස්සාති පන්නභාරො. විසංයුත්තොති චතූහි යොගෙහි සබ්බකිලෙසෙහි ච විසංයුත්තො. අස්මිමානොති රූපෙ අස්මීති මානො, වෙදනාය, සඤ්ඤාය, සඞ්ඛාරෙසු, විඤ්ඤාණෙ අස්මිමානො. එත්ථ හි පඤ්චපි ඛන්ධෙ අවිසෙසතො ‘‘අස්මී’’ති ගහෙත්වා පවත්තමානො අස්මිමානොති අධිප්පෙතො.

ในบทว่า ตัณหาสังขาตํ (อันตัณหาขุดแล้ว) นี้ ตัณหา คือ ตัณหาที่เป็นรากเหง้าของวัฏฏะ ตัณหานี้เรียกว่า “เอสิกา” (เสาเขื่อน) เพราะเป็นสิ่งที่หยั่งลงลึก ถอนขึ้นแล้ว คำว่า โอรัมภาคิยานิ (สังโยชน์เบื้องต่ำ) คือ สังโยชน์เบื้องต่ำมีกามราคสังโยชน์เป็นต้น อันเป็นปัจจัยแห่งการอุบัติในกามภพ สังโยชน์เหล่านี้เรียกว่า “อัคคฬา” (ลิ่มขวาง) เพราะตั้งอยู่ปิดกั้นจิตเหมือนบานประตูเมือง เพราะเหตุนั้น สังโยชน์เหล่านั้นถูกกำจัดแล้ว ถูกทำลายแล้ว จึงเรียกว่า “นิรัคคโฬ” (ผู้ไม่มีลิ่มขวาง) คำว่า ปันนัทธโช (ผู้มีธงคือมานะอันลดลงแล้ว) คือ ผู้มีธงคือมานะอันลดลงแล้วด้วยอริยมรรค คำว่า ปันนภาโร (ผู้มีภาระอันปลงลงแล้ว) คือ ผู้มีภาระคือขันธ์ ภาระคือกิเลส ภาระคืออภิสังขารอันปลงลงแล้ว คำว่า วิสังยุตโต (ผู้พ้นแล้ว) คือ ผู้พ้นแล้วจากโยคะ ๔ และกิเลสทั้งปวง คำว่า อัสมิมาโน (มานะว่าเรามีอยู่) คือ มานะว่า “เรามีอยู่” ในรูป, ในเวทนา, ในสัญญา, ในสังขาร, ในวิญญาณ ในที่นี้ มานะที่เกิดขึ้นโดยยึดถือขันธ์ทั้ง ๕ โดยไม่แยกแยะว่า “เรามีอยู่” นั่นแหละคือ อัสมิมานะที่ประสงค์.

නගරද්වාරස්ස පරිස්සයපටිබාහනත්ථඤ්චෙව සොධනත්ථඤ්ච උභොසු පස්සෙසු එසිකාථම්භෙ නිඛණිත්වා ඨපෙතීති ආහ ‘‘නගරද්වාරෙ උස්සාපිතෙ එසිකාථම්භෙ’’ති. පාකාරවිද්ධංසනෙනෙව පරිඛාභූමිසමකරණං හොතීති ආහ ‘‘පාකාරං භින්දිත්වා පරිඛං විකිරිත්වා’’ති. ‘‘එව’’න්තිආදි උපමාසංසන්දනං. සන්තො සංවිජ්ජමානො කායො ධම්මසමූහොති සක්කායො, උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං. ද්වත්තිංසකම්මකාරණා දුක්ඛක්ඛන්ධෙ ආගතදුක්ඛානි. අක්ඛිරොගසීසරොගාදයො. අට්ඨනවුති රොගා, රාජභයාදීනි පඤ්චවීසතිමහාභයානි. දුතියං උත්තානමෙව.

เพื่อป้องกันอันตรายและเพื่อชำระประตูเมือง จึงปักเสาเขื่อนไว้ทั้งสองข้าง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เสาเขื่อนที่ปักไว้ที่ประตูเมือง” การทำคูให้ราบเรียบเสมอกับพื้นดินย่อมมีได้ด้วยการทำลายกำแพง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทำลายกำแพงแล้วถมคู” บทว่า “เอวํ” (อย่างนี้) เป็นต้น เป็นการเปรียบเทียบ คำว่า สันตกาย (กายที่มีอยู่) คือ กายที่มีอยู่จริง เป็นกองแห่งธรรม คือ อุปาทานขันธ์ ๕ ทุกข์ที่มาในทุกขขันธ์อันเกิดจากการลงทัณฑ์ ๓๒ ประการ โรคตา โรคศีรษะ เป็นต้น โรค ๙๘ อย่าง, มหาภัย ๒๕ อย่างมีภัยจากพระราชาเป็นต้น บทที่ ๒ มีความหมายตื้นอยู่แล้ว.

පඨමචෙතොවිමුත්තිඵලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยปฐมเจโตวิมุตติผลสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

3-4. පඨමධම්මවිහාරීසුත්තාදිවණ්ණනා

๓-๔. อรรถกถาว่าด้วยปฐมธัมมวิหารีสูตรเป็นต้น

73-74. තතියෙ නියකජ්ඣත්තෙති අත්තනො සන්තානෙ. මෙත්තාය උපසංහරණවසෙන හිතං එසන්තෙන. කරුණාය වසෙන අනුකම්පමානෙන. පරිග්ගහෙත්වාති පරිතො ගහෙත්වා, ඵරිත්වාති අත්ථො. පරිච්චාති පරිතො කත්වා, සමන්තතො ඵරිත්වා ඉච්චෙව අත්ථො. ‘‘පටිච්චා’’තිපි [Pg.29] පාඨො. මා පමජ්ජිත්ථාති ‘‘ඣායථා’’ති වුත්තසමථවිපස්සනානං අනනුයුඤ්ජනෙන අඤ්ඤෙන වා කෙනචි පමාදකාරණෙන මා පමාදං ආපජ්ජිත්ථ. නිය්‍යානිකසාසනෙ අකත්තබ්බකරණං විය කත්තබ්බාකරණම්පි පමාදොති. විපත්තිකාලෙති සත්තඅසප්පායාදිවිපත්තියුත්තෙ කාලෙ. සබ්බෙපි සාසනෙ ගුණා ඉධෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති ආහ ‘‘ඣායථ මා පමාදත්ථ…පෙ… අනුසාසනී’’ති. චතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

ในตติยสูตรที่ ๗๓-๗๔ คำว่า นิยกัชฌัตเต (ในภายในของตน) คือ ในสันดานของตน แสวงหาประโยชน์ด้วยการน้อมนำเมตตาเข้าไป สงเคราะห์ด้วยกรุณา คำว่า ปริคคเหตฺวา (แผ่ไปทั่ว) คือ ถือเอาโดยรอบ หมายถึง แผ่ไปทั่ว คำว่า ปริจฺจ (แผ่ไปทั่ว) คือ กระทำโดยรอบ หมายถึง แผ่ไปทั่วโดยรอบนั่นเอง มีบทว่า “ปฏิจฺจ” (อาศัย) เป็นอีกบทหนึ่ง คำว่า มา ปมชฺชิตฺถ (อย่าประมาท) คือ อย่าถึงความประมาทด้วยการไม่ประกอบสมถะและวิปัสสนาที่กล่าวไว้ว่า “จงเพ่งพินิจ” หรือด้วยเหตุแห่งความประมาทอย่างอื่น การไม่ทำสิ่งที่ควรทำก็เป็นความประมาท เหมือนการทำสิ่งที่ไม่ควรทำในพระศาสนาที่นำสัตว์ออกจากทุกข์ คำว่า วิปัตติกาล (กาลแห่งความวิบัติ) คือ ในกาลที่ประกอบด้วยความวิบัติมีอสัปปายะ ๗ เป็นต้น คุณทั้งปวงในพระศาสนาย่อมสงเคราะห์เข้าในที่นี้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “จงเพ่งพินิจ อย่าประมาท...เป็นต้น...เป็นคำสั่งสอน” ในจตุตถสูตร ไม่มีอะไรจะกล่าว.

පඨමධම්මවිහාරීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยปฐมธัมมวิหารีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

5. පඨමයොධාජීවසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาว่าด้วยปฐมโยธาชีวสูตร

75. පඤ්චමෙ යුජ්ඣනං යොධො, සො ආජීවො එතෙසන්ති යොධාජීවා. තෙනාහ ‘‘යුද්ධූපජීවිනො’’ති. සන්ථම්භිත්වා ඨාතුං න සක්කොතීති බද්ධො ධිතිසම්පන්නො ඨාතුං න සක්කොති. සමාගතෙති සම්පත්තෙ. බ්‍යාපජ්ජතීති විකාරමාපජ්ජති. තෙනාහ ‘‘පකතිභාවං ජහතී’’ති.

๗๕. ในปัญจมสูตร การรบคือ โยธะ, การรบนั้นเป็นอาชีวะของชนเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า โยธาชีวะ (ผู้มีอาชีวะด้วยการรบ) เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ผู้มีชีวิตอยู่ด้วยการรบ” คำว่า พัทโธ (ถูกผูกมัด) คือ ผู้มีความมั่นคงไม่สามารถยืนหยัดอยู่ได้ คำว่า สมาคเต (มาถึงแล้ว) คือ ถึงแล้ว คำว่า พยาปัชชติ (ย่อมแปรปรวน) คือ ย่อมถึงความวิปริต เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ย่อมละสภาพปกติ”.

රජග්ගස්මින්ති පච්චත්තෙ භුම්මවචනන්ති ආහ ‘‘කිං තස්ස පුග්ගලස්ස රජග්ගං නාමා’’ති. විනිබ්බෙඨෙත්වාති ගහිතග්ගහණං විස්සජ්ජාපෙත්වා. මොචෙත්වාති සරීරතො අපනෙත්වා.

คำว่า รชัคคสฺมึ (ในยอดธุลี) เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งปัจจัตตวิภัตติ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ยอดธุลีของบุคคลนั้นชื่ออะไร” คำว่า วินิพฺเพเฐตฺวา (แก้แล้ว) คือ ให้สละสิ่งที่ยึดถือไว้ คำว่า โมเจตฺวา (ปลดเปลื้องแล้ว) คือ ปลดเปลื้องออกจากร่างกาย.

පඨමයොධාජීවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยปฐมโยธาชีวสูตร จบแล้ว.

6. දුතියයොධාජීවසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาว่าด้วยทุติยโยธาชีวสูตร

76. ඡට්ඨෙ චම්මන්ති ඉමිනා චම්මමයං චම්මමිති සිබ්බිතං, අඤ්ඤං වා කෙටකඵලකාදිං සඞ්ගණ්හාති. ධනුකලාපං සන්නය්හිත්වාති ධනුඤ්චෙව තූණිරඤ්ච සන්නය්හිත්වා සජ්ජෙත්වා. ධනුදණ්ඩස්ස ජියායත්තභාවකරණාදිපි හි ධනුනො සන්නය්හනං. තෙනෙවාහ ‘‘ධනුඤ්ච සරකලාපඤ්ච සන්නය්හිත්වා’’ති. යුද්ධසන්නිවෙසෙන ඨිතන්ති ද්වින්නං සෙනානං බ්‍යූහනසංවිධානනයෙන කතො යො සන්නිවෙසො, තස්ස වසෙන ඨිතං, සෙනාබ්‍යූහසංවිධානවසෙන සන්නිවිට්ඨන්ති වුත්තං හොති. උස්සාහඤ්ච වායාමඤ්ච කරොතීති යුජ්ඣනවසෙන උස්සාහං වායාමඤ්ච කරොති. පරියාපාදෙන්තීති මරණපරියන්තිකං අපරං පාපෙන්ති. තෙනාහ ‘‘පරියාපාදයන්තී’’ති, ජීවිතං පරියාපාදයන්ති මරණං පටිපජ්ජාපෙන්තීති වුත්තං හොති.

๗๖. ในฉัฏฐสูตร คำว่า จมฺมํ (หนัง) นี้ หมายถึง หนังที่ทำด้วยหนังที่เย็บแล้ว หรือโล่และแผ่นไม้เป็นต้นอย่างอื่น คำว่า ธนุกลาปํ สันนยฺหิตฺวา (เตรียมคันธนูและลูกธนู) คือ เตรียมคันธนูและลูกธนู การทำให้คันธนูมีสายธนูผูกติดอยู่ก็เป็นการเตรียมคันธนู เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เตรียมคันธนูและลูกธนู” คำว่า ยุทธสันนิเวเสน ฐิตํ (ตั้งอยู่ในที่ตั้งทัพ) คือ ตั้งอยู่โดยที่ตั้งทัพที่จัดทำขึ้นด้วยการจัดทัพของกองทัพทั้งสอง หมายถึง ตั้งอยู่โดยการจัดทัพ คำว่า อุสฺสาหญฺจ วายามญฺจ กโรติ (ย่อมทำความอุตสาหะและความพยายาม) คือ ย่อมทำความอุตสาหะและความพยายามด้วยการรบ คำว่า ปริยาปาเทนฺติ (ย่อมให้ถึงที่สุด) คือ ย่อมให้ถึงที่สุดแห่งความตาย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ปริยาปาทยนฺติ” (ย่อมให้ถึงที่สุด) หมายถึง ย่อมให้ชีวิตถึงที่สุด คือ ย่อมให้ถึงความตาย.

අරක්ඛිතෙනෙව [Pg.30] කායෙනාතිආදීසු හත්ථපාදෙ කීළාපෙන්තො ගීවං විපරිවත්තෙන්තො කායං න රක්ඛති නාම. නානප්පකාරං දුට්ඨුල්ලං කරොන්තො වාචං න රක්ඛති නාම. කාමවිතක්කාදයො විතක්කෙන්තො චිත්තං න රක්ඛති නාම. අනුපට්ඨිතාය සතියාති කායගතාය සතියා අනුපට්ඨිතාය. රාගෙන අනුගතොති රාගෙන අනුපහතො. රාගපරෙතොති වා රාගෙන ඵුට්ඨො ඵුට්ඨවිසෙන විය සප්පෙන.

ในบทว่า อารกฺขิเตเนว กาเยน (ด้วยกายที่ไม่ได้รักษา) เป็นต้น ชื่อว่าไม่รักษากาย คือ การเล่นมือเล่นเท้า การบิดคอ ชื่อว่าไม่รักษาวาจา คือ การทำวาจาหยาบคายต่างๆ ชื่อว่าไม่รักษาจิต คือ การตรึกกามวิตกเป็นต้น คำว่า อนุปฏฺฐิตาย สติยา (ด้วยสติที่ไม่ได้ตั้งมั่น) คือ ด้วยสติที่ไม่ได้ตั้งมั่นในกายคตาสติ คำว่า ราเคน อนุคโต (อันราคะติดตาม) คือ อันราคะไม่กระทบ หรือคำว่า ราคปเรโต (อันราคะครอบงำ) คือ อันราคะถูกต้องแล้ว เหมือนงูถูกพิษ.

අනුදහනට්ඨෙනාති අනුපායප්පටිපත්තියා. සම්පති ආයතිඤ්ච මහාභිතාපට්ඨෙන. අනවත්ථිතසභාවතාය ඉත්තරපච්චුපට්ඨානට්ඨෙන. මුහුත්තරමණීයතාය තාවකාලිකට්ඨෙන. බ්‍යත්තෙහි අභිභවනීයතාය සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගපලිභඤ්ජනට්ඨෙන. ඡෙදනභෙදනාදිඅධිකරණභාවෙන උග්ඝට්ටනසදිසතාය අධිකුට්ටනට්ඨෙන. අවණෙ වණං උප්පාදෙත්වා අන්තො අනුපවිසනසභාවතාය විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායික අනත්ථනිමිත්තතාය සාසඞ්කසප්පටිභයට්ඨෙන.

คำว่า อนุทหนฏฺเฐน (โดยความเป็นเครื่องเผาผลาญ) คือ ด้วยการปฏิบัติที่ไม่ถูกวิธี โดยความเป็นเครื่องยังความเร่าร้อนอย่างมากให้เกิดทั้งในปัจจุบันและอนาคต โดยความเป็นของปรากฏชั่วคราว เพราะมีสภาพไม่ตั้งมั่น โดยความเป็นของชั่วคราว เพราะเป็นที่รื่นรมย์ชั่วขณะ โดยความเป็นเครื่องทำลายอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง เพราะเป็นสิ่งที่ผู้ฉลาดพึงครอบงำ โดยความเป็นเครื่องทุบตีอย่างแรง เพราะเป็นเหตุแห่งการตัด การทำลายเป็นต้น เหมือนการกระทบกระทั้น โดยความเป็นเครื่องแทงทะลุ เพราะมีสภาพเข้าไปข้างในโดยการทำให้เกิดแผลในที่ที่ไม่มีแผล โดยความเป็นของน่าสงสัยและน่าสะพรึงกลัว เพราะเป็นนิมิตแห่งอนัตถะทั้งในปัจจุบันและสัมปรายภพ.

දුතියයොධාජීවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยทุติยโยธาชีวสูตร จบแล้ว.

7-8. පඨමඅනාගතභයසුත්තාදිවණ්ණනා

๗-๘. อรรถกถาปฐมอนาคตภยสูตรเป็นต้น

77-78. සත්තමෙ විසෙසස්ස පත්තියා විසෙසස්ස පාපුණනත්ථං. වීරියන්ති පධානවීරියං. තං පන චඞ්කමනවසෙන කරණෙ ‘‘කායික’’න්තිපි වත්තබ්බතං ලභතීති ආහ – ‘‘දුවිධම්පී’’ති. සත්ථකවාතාති සන්ධිබන්ධනානි කත්තරියා ඡින්දන්තා විය පවත්තවාතා. තෙනාහ – ‘‘සත්ථං වියා’’තිආදි. කතකම්මෙහීති කතචොරකම්මෙහි. තෙ කිර කතකම්මා යං නෙසං දෙවතං ආයාචිත්වා කම්මං නිප්ඵන්නං, තස්ස උපකාරත්ථාය මනුස්සෙ මාරෙත්වා ගලලොහිතානි ගණ්හන්ති. තෙ ‘‘අඤ්ඤෙසු මනුස්සෙසු මාරියමානෙසු කොලාහලං උප්පජ්ජිස්සති, පබ්බජිතං පරියෙසන්තො නාම නත්ථී’’ති මඤ්ඤමානා භික්ඛූ ගහෙත්වා මාරෙන්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. අකතකම්මෙහීති අටවිතො ගාමං ආගමනකාලෙ කම්මනිප්ඵත්තත්ථං පුරෙතරං බලිකම්මං කාතුකාමෙහි. තෙනෙවාහ – ‘‘චොරිකං කත්වා නික්ඛන්තා කතකම්මා නාමා’’තිආදි. අට්ඨමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

๗๗-๗๘. ในสูตรที่ 7 เพื่อการบรรลุคุณวิเศษ เพื่อการเข้าถึงคุณวิเศษ คำว่า วิริยะ ได้แก่ ปธานวิริยะ ก็วิริยะนั้น เมื่อกระทำด้วยอำนาจการเดินจงกรม ย่อมได้ชื่อว่า ‘กายิกะ’ (ทางกาย) ด้วย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ทั้งสองอย่าง’ คำว่า ลมคมมีด ได้แก่ ลมที่พัดไปราวกับตัดข้อต่อด้วยกรรไกร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ราวกับคมมีด’ เป็นต้น คำว่า ผู้กระทำกรรมแล้ว ได้แก่ ผู้กระทำการโจรกรรมแล้ว ได้ยินว่า พวกโจรเหล่านั้น เมื่อกรรมที่ตนอ้อนวอนเทวดาไว้สำเร็จผล ย่อมฆ่ามนุษย์แล้วเอาเลือดที่ลำคอ เพื่อประโยชน์แก่การอุปการะเทวดานั้น พวกโจรเหล่านั้นสำคัญว่า ‘เมื่อมนุษย์คนอื่นถูกฆ่า จักเกิดความโกลาหลขึ้น แต่ผู้แสวงหาบรรพชิตไม่มี’ จึงจับภิกษุแล้วฆ่า คำนี้ตรัสหมายถึงเรื่องนั้น คำว่า ผู้ยังไม่กระทำกรรม ได้แก่ ผู้ที่ต้องการจะทำพลีกรรมก่อน เพื่อความสำเร็จแห่งกรรม ในเวลาที่มาจากป่าเข้าสู่หมู่บ้าน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ผู้ที่กระทำการโจรกรรมแล้วออกมา ชื่อว่าผู้กระทำกรรมแล้ว’ เป็นต้น ในสูตรที่ 8 ไม่มีข้อความที่จะกล่าว

පඨමඅනාගතභයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมอนาคตภยสูตรเป็นต้น จบแล้ว

9. තතියඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาตติยอนาคตภยสูตร

79. නවමෙ [Pg.31] පාළිගම්භීරාති (සං. නි. ටී. 2.2.229) පාළිවසෙන ගම්භීරා අගාධා දුක්ඛොගාහා සල්ලසුත්තසදිසා. සල්ලසුත්තඤ්හි (සු. නි. 579) ‘‘අනිමිත්තමනඤ්ඤාත’’න්තිආදිනා පාළිවසෙන ගම්භීරං, න අත්ථගම්භීරං. තථා හි තත්ථ තා තා ගාථා දුවිඤ්ඤෙය්‍යරූපා තිට්ඨන්ති. දුවිඤ්ඤෙය්‍යඤ්හි ඤාණෙන දුක්ඛොගාහන්ති කත්වා ‘‘ගම්භීර’’න්ති වුච්චති. පුබ්බාපරංපෙත්ථ කාසඤ්චි ගාථානං දුවිඤ්ඤෙය්‍යතාය දුක්ඛොගාහමෙව, තස්මා පාළිවසෙන ගම්භීරං. අත්ථගම්භීරාති අත්ථවසෙන ගම්භීරා මහාවෙදල්ලසුත්තසදිසා, මහාවෙදල්ලසුත්තස්ස (ම. නි. 1.449 ආදයො) අත්ථවසෙන ගම්භීරතා පාකටායෙව. ලොකං උත්තරතීති ලොකුත්තරො, සො අත්ථභූතො එතෙසං අත්ථීති ලොකුත්තරා. තෙනාහ – ‘‘ලොකුත්තරධම්මදීපකා’’ති. සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තාති සත්තසුඤ්ඤධම්මප්පකාසකා. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධධාතුආයතනපච්චයාකාරප්පටිසංයුත්තා’’ති. උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බන්ති ච ලිඞ්ගවචනවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘උග්ගහෙතබ්බෙ චෙව වළඤ්ජෙතබ්බෙ චා’’ති. කවිනො කම්මං කවිතා. යස්ස පන යං කම්මං, තං තෙන කතන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘කවිතාති කවීහි කතා’’ති. කාවෙය්‍යන්ති කබ්‍යං, කබ්‍යන්ති ච කවිනා වුත්තන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. චිත්තක්ඛරාති චිත්‍රාකාරඅක්ඛරා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. සාසනතො බහිද්ධා ඨිතාති න සාසනාවචරා. බාහිරකසාවකෙහීති ‘‘බුද්ධා’’ති අප්පඤ්ඤාතානං යෙසං කෙසඤ්චි සාවකෙහි. සුස්සූසිස්සන්තීති අක්ඛරචිත්තතාය චෙව සරසම්පත්තියා ච අත්තමනා හුත්වා සාමණෙරදහරභික්ඛුමාතුගාමමහාගහපතිකාදයො ‘‘එස ධම්මකථිකො’’ති සන්නිපතිත්වා සොතුකාමා භවිස්සන්ති.

๗๙. ในสูตรที่ 9 คำว่า มีพระบาลีลึกซึ้ง (สํ. ฏีกา 2.2.229) ได้แก่ ลึกซึ้งโดยพระบาลี หยั่งไม่ถึง เข้าถึงได้ยาก เหมือนสัลลสูตร จริงอยู่ สัลลสูตร (สุ. นิ. 579) มีพระบาลีลึกซึ้งโดยบทว่า ‘ไม่มีนิมิต ไม่รู้จัก’ เป็นต้น แต่ไม่ลึกซึ้งโดยอรรถ เพราะว่า คาถาเหล่านั้นในสูตรนั้น ปรากฏโดยมีรูปที่รู้ได้ยาก ก็สิ่งที่รู้ได้ยากด้วยญาณ เข้าถึงได้ยาก ย่อมชื่อว่า ‘ลึกซึ้ง’ แม้ความสัมพันธ์เบื้องต้นและเบื้องปลายในคาถาบางบทในสูตรนี้ ก็เข้าถึงได้ยากเพราะความที่รู้ได้ยาก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าลึกซึ้งโดยพระบาลี คำว่า มีอรรถลึกซึ้ง ได้แก่ ลึกซึ้งโดยอรรถ เหมือนมหาเวทัลลสูตร ความลึกซึ้งโดยอรรถของมหาเวทัลลสูตร (ม. นิ. 1.449 เป็นต้น) ย่อมปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว ชื่อว่า โลกุตตระ เพราะข้ามพ้นโลกไปได้ อรรถนั้นเป็นโลกุตตระ มีอยู่ในธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า โลกุตตระ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นเครื่องแสดงโลกุตตรธรรม’ คำว่า ประกอบด้วยสุญญตา ได้แก่ เป็นเครื่องประกาศธรรมคือความว่าง 7 ประการ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ประกอบด้วยขันธ์ ธาตุ อายตนะ และปัจจยาการ’ คำว่า พึงเรียน พึงท่องจำ ท่านกล่าวด้วยความสับเปลี่ยนแห่งลิงค์และวจนะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ทั้งพึงเรียนและพึงใช้สอย’ กรรมของกวี ชื่อว่า กวิตา ก็กรรมใดของใคร กรรมนั้นย่อมชื่อว่าอันผู้นั้นกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘กวิตา ได้แก่ อันกวีทั้งหลายกระทำแล้ว’ คำว่า กาเวยยะ ได้แก่ กาพย์ คำว่า กาพย์ ได้แก่ อันกวีกล่าวแล้ว นี้เป็นอรรถ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง’ คำว่า อักษรวิจิตร ได้แก่ อักษรที่มีลักษณะวิจิตร คำอื่นเป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง คำว่า ตั้งอยู่นอกพระศาสนา ได้แก่ ไม่ใช่เป็นไปในพระศาสนา คำว่า โดยสาวกภายนอก ได้แก่ โดยสาวกของใครๆ ที่ไม่รู้จักว่า ‘เป็นพระพุทธเจ้า’ คำว่า จักตั้งใจฟัง ได้แก่ สามเณร ภิกษุหนุ่ม มาตุคาม มหาคฤหบดี เป็นต้น จักยินดีด้วยความวิจิตรแห่งอักษรและด้วยความสมบูรณ์แห่งเสียง แล้วประชุมกันด้วยคิดว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นธรรมกถึก’ จักปรารถนาจะฟัง

තතියඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาตติยอนาคตภยสูตร จบแล้ว

10. චතුත්ථඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาจตุตถอนาคตภยสูตร

80. දසමෙ පඤ්චවිධෙන සංසග්ගෙනාති ‘‘සවනසංසග්ගො, දස්සනසංසග්ගො, සමුල්ලාපසංසග්ගො, සම්භොගසංසග්ගො, කායසංසග්ගො’’ති එවං වුත්තෙන පඤ්චවිධෙන සංසග්ගෙන. සංසජ්ජති එතෙනාති සංසග්ගො, රාගො. සවනහෙතුකො, සවනවසෙන වා පවත්තො සංසග්ගො සවනසංසග්ගො. එස නයො [Pg.32] සෙසෙසුපි. කායසංසග්ගො පන කායපරාමාසො. තෙසු පරෙහි වා කථියමානං රූපාදිසම්පත්තිං අත්තනා වා සිතලපිතගීතසද්දං සුණන්තස්ස සොතවිඤ්ඤාණවීථිවසෙන උප්පන්නො රාගො සවනසංසග්ගො නාම. විසභාගරූපං ඔලොකෙන්තස්ස පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථිවසෙන උප්පන්නො රාගො දස්සනසංසග්ගො නාම. අඤ්ඤමඤ්ඤආලාපසල්ලාපවසෙන උප්පන්නරාගො සමුල්ලාපසංසග්ගො නාම. භික්ඛුනො භික්ඛුනියා සන්තකං, භික්ඛුනියා භික්ඛුස්ස සන්තකං ගහෙත්වා පරිභොගකරණවසෙන උප්පන්නරාගො සම්භොගසංසග්ගො නාම. හත්ථග්ගාහාදිවසෙන උප්පන්නො රාගො කායසංසග්ගො නාම.

๘๐. ในสูตรที่ 10 คำว่า ด้วยความคลุกคลี 5 อย่าง ได้แก่ ด้วยความคลุกคลี 5 อย่าง ตามที่กล่าวไว้ดังนี้ คือ ‘สวนสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการฟัง), ทัสสนสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการเห็น), สมุลลาปสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการพูดคุย), สัมโภคสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการบริโภค), กายสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยกาย)’ ชื่อว่า สังสัคคะ เพราะย่อมคลุกคลีด้วยสิ่งนี้ ได้แก่ ราคะ สังสัคคะที่เกิดจากเหตุแห่งการฟัง หรือสังสัคคะที่เป็นไปโดยการฟัง ชื่อว่า สวนสังสัคคะ นัยนี้พึงทราบในสังสัคคะที่เหลือด้วย ส่วนกายสังสัคคะ ได้แก่ การลูบคลำกาย ในสังสัคคะเหล่านั้น ราคะที่เกิดขึ้นโดยโสตวิญญาณวิถีของผู้ที่ฟังรูปสมบัติเป็นต้นที่ผู้อื่นกล่าว หรือฟังเสียงเพลงที่ไพเราะด้วยตนเอง ชื่อว่า สวนสังสัคคะ ส่วนราคะที่เกิดขึ้นโดยจักขุวิญญาณวิถีของผู้ที่มองดูรูปที่เป็นวิสภาค (ต่างเพศ) ชื่อว่า ทัสสนสังสัคคะ ราคะที่เกิดขึ้นโดยการพูดคุยกัน ชื่อว่า สมุลลาปสังสัคคะ ราคะที่เกิดขึ้นโดยการที่ภิกษุถือเอาของของภิกษุณี หรือภิกษุณีถือเอาของของภิกษุแล้วบริโภค ชื่อว่า สัมโภคสังสัคคะ ราคะที่เกิดขึ้นโดยการจับมือเป็นต้น ชื่อว่า กายสังสัคคะ

අනෙකවිහිතන්ති අන්නසන්නිධිපානසන්නිධිවත්ථසන්නිධියානසන්නිධිසයනසන්නිධිගන්ධසන්නිධි- ආමිසසන්නිධිවසෙන අනෙකප්පකාරං. සන්නිධිකතස්සාති එතෙන ‘‘සන්නිධිකාරපරිභොග’’න්ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 10) එත්ථ කාර-සද්දස්ස කම්මත්ථතං දස්සෙති. යථා වා ‘‘ආචයං ගාමිනො’’ති වත්තබ්බෙ අනුනාසිකලොපෙන ‘‘ආචයගාමිනො’’ති නිද්දෙසො කතො, එවං ‘‘සන්නිධිකාරං පරිභොග’’න්ති වත්තබ්බෙ අනුනාසිකලොපෙන ‘‘සන්නිධිකාරපරිභොග’’න්ති වුත්තං, සන්නිධිං කත්වා පරිභොගන්ති අත්ථො.

คำว่า มีหลายอย่าง ได้แก่ มีหลายประการ ด้วยอำนาจการสะสมอาหาร การสะสมน้ำ การสะสมผ้า การสะสมยาน การสะสมที่นอน การสะสมของหอม และการสะสมอามิส ด้วยบทว่า ‘ของที่สะสมไว้’ นี้ ย่อมแสดงความเป็นกรรมของศัพท์ว่า ‘การะ’ ในบทว่า ‘สันนิธิการปริโภค’ (การบริโภคของที่สะสมไว้) (ธ. ส. ติกมาติกา 10) หรือเหมือนคำที่ควรจะกล่าวว่า ‘อาจยัง คามิโน’ แต่มีการลบพยัญชนะนาสิก จึงแสดงไว้เป็น ‘อาจยคามิโน’ ฉันใด ในคำที่ควรจะกล่าวว่า ‘สันนิธิการัง ปริโภคัง’ ก็มีการลบพยัญชนะนาสิก จึงกล่าวเป็น ‘สันนิธิการปริโภค’ ฉันนั้น มีอรรถว่า บริโภคโดยการสะสมไว้

‘‘සන්නිධිකතස්ස පරිභොග’’න්ති එත්ථ (දී. නි. අට්ඨ. 1.12) පන දුවිධා කථා විනයවසෙන සල්ලෙඛවසෙන ච. විනයවසෙන තාව යං කිඤ්චි අන්නං අජ්ජ පටිග්ගහිතං අපරජ්ජු සන්නිධිකාරං හොති, තස්ස පරිභොගෙ පාචිත්තියං. අත්තනා ලද්ධං පන සාමණෙරානං දත්වා තෙහි ලද්ධං වා පාපෙත්වා දුතියදිවසෙ භුඤ්ජිතුං වට්ටති, සල්ලෙඛො පන න හොති. පානසන්නිධිම්හිපි එසෙව නයො. වත්ථසන්නිධිම්හි අනධිට්ඨිතාවිකප්පිතං සන්නිධි ච හොති, සල්ලෙඛඤ්ච කොපෙති. අයං නිප්පරියායකථා. පරියායතො පන තිචීවරසන්තුට්ඨෙන භවිතබ්බං, චතුත්ථං ලභිත්වා අඤ්ඤස්ස දාතබ්බං. සචෙ යස්ස කස්සචි දාතුං න සක්කොති, යස්ස පන දාතුකාමො හොති, සො උද්දෙසත්ථාය වා පරිපුච්ඡත්ථාය වා ගතො, ආගතමත්තෙ දාතබ්බං, අදාතුං න වට්ටති. චීවරෙ පන අප්පහොන්තෙ, සතියා වා පච්චාසාය අනුඤ්ඤාතකාලං ඨපෙතුං වට්ටති. සූචිසුත්තචීවරකාරකානං අලාභෙ තතොපි විනයකම්මං කත්වා ඨපෙතුං වට්ටති ‘‘ඉමස්මිං ජිණ්ණෙ පුන ඊදිසං කුතො ලභිස්සාමී’’ති පන ඨපෙතුං න වට්ටති, සන්නිධි ච හොති, සල්ලෙඛඤ්ච කොපෙති.

ในบทว่า ‘การบริโภคของที่สะสมไว้’ (ที. นิ. อรรถ. 1.12) นี้ มีเรื่องที่ควรกล่าว 2 อย่าง คือ โดยวินัยและโดยสัลเลขะ โดยวินัยก่อน อาหารใดที่รับมาในวันนี้ ย่อมเป็นการสะสมไว้ในวันรุ่งขึ้น การบริโภคอาหารนั้นเป็นอาบัติปาจิตตีย์ ส่วนของที่ตนได้มานั้น ให้แก่สามเณรแล้ว หรือให้สามเณรเหล่านั้นได้มา แล้วบริโภคในวันที่สอง ย่อมควร แต่ไม่เป็นสัลเลขะ แม้ในการสะสมน้ำดื่มก็มีนัยนี้เหมือนกัน ในการสะสมผ้า ผ้าที่ยังไม่ได้อธิษฐานและยังไม่ได้วิกัป ย่อมเป็นการสะสมไว้ และย่อมทำลายสัลเลขะ นี้เป็นคำกล่าวโดยตรง (นิปปริยายกถา) ส่วนโดยอ้อม (ปริยายกถา) พึงเป็นผู้สันโดษด้วยไตรจีวร เมื่อได้จีวรผืนที่ 4 มา พึงให้แก่ผู้อื่น ถ้าไม่สามารถให้แก่ใครได้ แต่ผู้ที่ตนต้องการจะให้ไปเพื่อการเรียน (อุทเทส) หรือเพื่อการสอบถาม (ปริปุจฉา) เมื่อเขากลับมาแล้ว พึงให้ทันที ไม่ควรไม่ให้ ส่วนเมื่อจีวรไม่พอ หรือมีความหวังอยู่ ย่อมควรเก็บไว้ตามเวลาที่ทรงอนุญาต เมื่อไม่ได้เข็ม ด้าย และผู้ทำจีวร แม้ในกรณีนั้น ก็ควรเก็บไว้โดยทำวินัยกรรม แต่ไม่ควรเก็บไว้โดยคิดว่า ‘เมื่อผืนนี้เก่าแล้ว จักได้เช่นนี้มาจากไหนอีก’ ย่อมเป็นการสะสมไว้ และย่อมทำลายสัลเลขะ

යානසන්නිධිම්හි [Pg.33] යානං නාම වය්හං රථො සකටං සන්දමානිකා පාටඞ්කීති. න පනෙතං පබ්බජිතස්ස යානං, උපාහනං පන යානං. එකභික්ඛුස්ස හි එකො අරඤ්ඤවාසත්ථාය, එකො ධොතපාදකත්ථායාති උක්කංසතො ද්වෙ උපාහනසඞ්ඝාටකා වට්ටන්ති, තතියං ලභිත්වා අඤ්ඤස්ස දාතබ්බො. ‘‘ඉමස්මිං ජිණ්ණෙ අඤ්ඤං කුතො ලභිස්සාමී’’ති ඨපෙතුං න වට්ටති, සන්නිධි ච හොති, සල්ලෙඛඤ්ච කොපෙති. සයනසන්නිධිම්හි සයනන්ති මඤ්චො. එකස්ස භික්ඛුනො එකො සයනගබ්භෙ, එකො දිවාට්ඨානෙති උක්කංසතො ද්වෙ මඤ්චා වට්ටන්ති. තතො උත්තරිං ලභිත්වා අඤ්ඤස්ස භික්ඛුනො, ගණස්ස වා දාතබ්බො, අදාතුං න වට්ටති, සන්නිධි චෙව හොති, සල්ලෙඛො ච කුප්පති. ගන්ධසන්නිධිම්හි භික්ඛුනො කණ්ඩුකච්ඡුඡවිදොසාදිආබාධෙ සති ගන්ධා වට්ටන්ති. ගන්ධත්ථිකෙන ගන්ධඤ්ච ආහරාපෙත්වා තස්මිං රොගෙ වූපසන්තෙ අඤ්ඤෙසං වා ආබාධිකානං දාතබ්බං, ද්වාරෙ පඤ්චඞ්ගුලිඝරධූපනාදීසු වා උපනෙතබ්බං. ‘‘පුන රොගෙ සති භවිස්සතී’’ති ඨපෙතුං න වට්ටති, ගන්ධසන්නිධි ච හොති, සල්ලෙඛඤ්ච කොපෙති.

ในคำว่า ยานสันนิธิ ยานชื่อว่า คานหาม รถ เกวียน แคร่หาม และเสลี่ยง แต่ยานนี้ไม่ใช่ยานของบรรพชิต รองเท้าต่างหากที่เป็นยาน สำหรับภิกษุรูปหนึ่ง รองเท้า ๒ คู่ ย่อมควรอย่างยิ่ง คือคู่หนึ่งสำหรับอยู่ป่า คู่หนึ่งสำหรับล้างเท้า เมื่อได้คู่ที่สามมา พึงให้แก่ผู้อื่น ไม่ควรเก็บไว้ว่า 'เมื่อคู่นี้เก่าแล้ว จะหาคู่ใหม่ได้จากที่ไหน' เพราะเป็นการสะสม และทำให้ขัดต่อการขัดเกลากิเลส ในคำว่า สยนสันนิธิ คำว่า ที่นอน ได้แก่ เตียง สำหรับภิกษุรูปหนึ่ง เตียง ๒ หลัง ย่อมควรอย่างยิ่ง คือหลังหนึ่งในห้องนอน หลังหนึ่งในที่พักกลางวัน เมื่อได้เกินกว่านั้น พึงให้แก่ภิกษุรูปอื่น หรือแก่หมู่คณะ ไม่ควรเก็บไว้ เพราะเป็นการสะสม และทำให้ขัดต่อการขัดเกลากิเลส ในคำว่า คันธสันนิธิ เมื่อภิกษุมีอาพาธ เช่น โรคคัน โรคผิวหนังเสีย เป็นต้น ของหอมย่อมควร ผู้ต้องการของหอม พึงนำของหอมมา และเมื่อโรคนั้นสงบแล้ว พึงให้แก่ผู้มีอาพาธอื่น หรือพึงนำไปใช้ในการทำเครื่องหมายห้านิ้วและการอบกลิ่นหอมในเรือนเป็นต้นที่ประตู ไม่ควรเก็บไว้ว่า 'เมื่อมีโรคอีกครั้ง จะได้มีใช้' เพราะเป็นการสะสมของหอม และทำให้ขัดต่อการขัดเกลากิเลส

ආමිසන්ති වුත්තාවසෙසං දට්ඨබ්බං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො භික්ඛු ‘‘තථාරූපෙ කාලෙ උපකාරාය භවිස්සන්තී’’ති තිලතණ්ඩුලමුග්ගමාසනාළිකෙරලොණමච්ඡසප්පිතෙලකුලාලභාජනාදීනි ආහරාපෙත්වා ඨපෙති. සො වස්සකාලෙ කාලස්සෙව සාමණෙරෙහි යාගුං පචාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිත්වා ‘‘සාමණෙර උදකකද්දමෙ දුක්ඛං ගාමං පවිසිතුං, ගච්ඡ අසුකකුලං ගන්ත්වා මය්හං විහාරෙ නිසින්නභාවං ආරොචෙහි, අසුකකුලතො දධිආදීනි ආහරා’’ති පෙසෙති. භික්ඛූහි ‘‘කිං, භන්තෙ, ගාමං පවිසිස්සාමා’’ති වුත්තෙපි ‘‘දුප්පවෙසො, ආවුසො, ඉදානි ගාමො’’ති වදති. තෙ ‘‘හොතු, භන්තෙ, අච්ඡථ තුම්හෙ, මයං භික්ඛං පරියෙසිත්වා ආහරිස්සාමා’’ති ගච්ඡන්ති. අථ සාමණෙරො දධිආදීනි ආහරිත්වා භත්තඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච සම්පාදෙත්වා උපනෙති, තං භුඤ්ජන්තස්සෙව උපට්ඨාකා භත්තං පහිණන්ති, තතොපි මනාපමනාපං භුඤ්ජති. අථ භික්ඛූ පිණ්ඩපාතං ගහෙත්වා ආගච්ඡන්ති, තතොපි මනාපමනාපං භුඤ්ජතියෙව. එවං චතුමාසම්පි වීතිනාමෙති. අයං වුච්චති භික්ඛු මුණ්ඩකුටුම්බිකජීවිකං ජීවති, න සමණජීවිකන්ති. එවරූපො ආමිසසන්නිධි නාම හොති. භික්ඛුනො පන වසනට්ඨානෙ එකා තණ්ඩුලනාළි එකො ගුළපිණ්ඩො [Pg.34] කුඩුවමත්තං සප්පීති එත්තකං නිධෙතුං වට්ටති අකාලෙ සම්පත්තචොරානං අත්ථාය. තෙ හි එත්තකං ආමිසපටිසන්ථාරං අලභන්තා ජීවිතා වොරොපෙය්‍යුං, තස්මා සචෙ හි එත්තකං නත්ථි, ආහරාපෙත්වාපි ඨපෙතුං වට්ටති. අඵාසුකකාලෙ ච යදෙත්ථ කප්පියං, තං අත්තනාපි පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. කප්පියකුටියං පන බහුං ඨපෙන්තස්සපි සන්නිධි නාම නත්ථි.

ในคำว่า อามิส พึงเห็นสิ่งที่เหลือจากที่กล่าวมาแล้ว คือ ภิกษุบางรูปนำ งา ข้าวสาร ถั่วเขียว ถั่วดำ มะพร้าว เกลือ ปลา เนยใส น้ำมัน ภาชนะดินเผา เป็นต้น มาเก็บไว้ โดยคิดว่า 'สิ่งเหล่านี้จักเป็นประโยชน์ในกาลเช่นนั้น' ในฤดูฝน ภิกษุนั้นให้สามเณรหุงข้าวต้มแต่เช้าตรู่แล้วฉัน จากนั้นก็ส่งสามเณรไปว่า 'สามเณรเอ๋ย การเข้าไปในหมู่บ้านที่มีน้ำและโคลนเป็นเรื่องยาก เจ้าจงไปบ้านตระกูลโน้นแล้วบอกว่าอาตมานั่งอยู่ในวิหาร แล้วจงนำนมเปรี้ยวเป็นต้นมาจากตระกูลโน้น' เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า 'ท่านขอรับ พวกเราจะเข้าไปในหมู่บ้านหรือ' ภิกษุนั้นก็กล่าวว่า 'หมู่บ้านเข้ายากนะท่านผู้มีอายุในตอนนี้' ภิกษุเหล่านั้นจึงกล่าวว่า 'เอาเถิด ท่านขอรับ ท่านจงอยู่ที่นี่เถิด พวกเราจะไปแสวงหาภิกษามาให้' แล้วก็ไป จากนั้นสามเณรก็ไปนำนมเปรี้ยวเป็นต้นมา จัดเตรียมข้าวและกับข้าวแล้วนำมาถวาย ขณะที่ภิกษุนั้นกำลังฉันอยู่ อุบาสกอุบาสิกาก็ส่งข้าวมาถวายอีก ภิกษุนั้นก็ฉันทั้งของที่ชอบใจและไม่ชอบใจ จากนั้นภิกษุทั้งหลายก็ถือบิณฑบาตกลับมา ภิกษุนั้นก็ยังคงฉันทั้งของที่ชอบใจและไม่ชอบใจอีก ภิกษุนั้นย่อมใช้ชีวิตเช่นนี้ไปตลอดสี่เดือน ภิกษุนี้เรียกว่า มีชีวิตเยี่ยงคฤหัสถ์ผู้โกนผม ไม่ใช่ชีวิตเยี่ยงสมณะ การสะสมอามิสเช่นนี้ย่อมมี แต่สำหรับภิกษุ การเก็บข้าวสาร ๑ ทะนาน น้ำอ้อย ๑ ก้อน เนยใสประมาณ ๑ กุดุวะ ไว้ในที่อยู่ของตน ย่อมควร เพื่อประโยชน์แก่โจรที่มาถึงในเวลาไม่สมควร เพราะโจรเหล่านั้นเมื่อไม่ได้รับอามิสปฏิสันถารเพียงเท่านี้ ก็อาจจะปลงชีวิตได้ ดังนั้น หากไม่มีสิ่งเหล่านี้ ก็ควรนำมาเก็บไว้ และในเวลาที่ไม่สบาย สิ่งที่เป็นกัปปิยะในที่นี้ ภิกษุนั้นก็ควรฉันเองได้ แต่การเก็บของจำนวนมากไว้ในกัปปิยกุฎี ก็ไม่ชื่อว่าเป็นการสะสม

චතුත්ථඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนาคตภัยสูตรที่ ๔ จบแล้ว

යොධාජීවවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโยธาชีววรรค จบแล้ว

(9) 4. ථෙරවග්ගො

(๙) ๔. เถรวรรค

1-2. රජනීයසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๒. อรรถกถาราชนียสูตรเป็นต้น

81-82. චතුත්ථස්ස පඨමං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. දුතියෙ ගුණමක්ඛනාය පවත්තොපි අත්තනො කාරකං ගූථෙන පහරන්තං ගූථො විය පඨමතරං මක්ඛෙතීති මක්ඛො, සො එතස්ස අත්ථීති මක්ඛී. පළාසතීති පළාසො, පරස්ස ගුණෙ ඩංසිත්වා විය අපනෙතීති අත්ථො. සො එතස්ස අත්ථීති පළාසී. පළාසී පුග්ගලො හි දුතියස්ස ධුරං න දෙති, සම්පසාරෙත්වා තිට්ඨති. තෙනාහ ‘‘යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො’’ති.

๘๑-๘๒. สูตรที่ ๔ สูตรแรกเข้าใจง่ายอยู่แล้ว ในสูตรที่สอง คำว่า มักขะ (มักขะ) คือการลบหลู่คุณผู้อื่น แม้จะเกิดขึ้นเพื่อลบหลู่คุณผู้อื่น แต่ก็ย่อมแปดเปื้อนผู้กระทำตนเองก่อน เหมือนอุจจาระย่อมเปื้อนผู้ที่ขว้างด้วยอุจจาระก่อน ผู้ใดมีมักขะนั้น ผู้นั้นชื่อว่า มักขี ชื่อว่า ปฬาสะ เพราะอรรถว่า ย่อมตีเสมอ มีความหมายว่า เหมือนกัดกินคุณของผู้อื่นแล้วกำจัดทิ้ง ผู้นั้นมีปฬาสะนั้น ชื่อว่า ปฬาสี เพราะบุคคลผู้เป็นปฬาสี ย่อมไม่ยอมรับภาระของผู้อื่น ย่อมยืนขวางไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ประกอบด้วยปฬาสะอันมีลักษณะเป็นการถือตัวตีเสมอ'

රජනීයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาราชนียสูตรเป็นต้น จบแล้ว

3. කුහකසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถากุหกสูตร

83. තතියෙ තීහි කුහනවත්ථූහීති සාමන්තජප්පනඉරියාපථසන්නිස්සිතපච්චයප්පටිසෙවනභෙදතො තිප්පභෙදෙහි කුහනවත්ථූහි. තිවිධෙන කුහනවත්ථුනා ලොකං කුහයති විම්හාපයති ‘‘අහො අච්ඡරියපුරිසො’’ති අත්තනි පරෙසං විම්හයං උප්පාදෙතීති කුහකො. ලාභසක්කාරත්ථිකො හුත්වා ලපති අත්තානං දායකං වා උක්ඛිපිත්වා යථා සො කිඤ්චි දදාති, එවං උක්කාචෙත්වා කථෙතීති ලපකො. නිමිත්තං සීලං තස්සාති නෙමිත්තිකො, නිමිත්තෙන වා චරති, නිමිත්තං වා කරොතීති නෙමිත්තිකො. නිමිත්තන්ති ච පරෙසං පච්චයදානසඤ්ඤුප්පාදකං කායවචීකම්මං වුච්චති[Pg.35]. නිප්පෙසො සීලමස්සාති නිප්පෙසිකො. නිප්පිසතීති වා නිප්පෙසො, නිප්පෙසොයෙව නිප්පෙසිකො. නිප්පෙසොති ච සඨපුරිසො විය ලාභසක්කාරත්ථං අක්කොසනුප්පණ්ඩනපරපිට්ඨිමංසිකතාදි.

๘๓. ในสูตรที่สาม คำว่า ด้วยวัตถุแห่งการโอ้อวด ๓ อย่าง คือด้วยวัตถุแห่งการโอ้อวด ๓ ประเภท คือ การพูดจาประจบประแจง การทำอิริยาบถให้ดูน่าเลื่อมใส และการรับปัจจัยที่อาศัยการโอ้อวด. ผู้ใดโอ้อวดโลก ทำให้โลกประหลาดใจ ด้วยวัตถุแห่งการโอ้อวด ๓ อย่าง ทำให้ผู้อื่นเกิดความประหลาดใจในตนว่า "โอ้หนอ บุรุษผู้นี้ช่างน่าอัศจรรย์" ผู้นั้นชื่อว่า กุหกะ (ผู้โอ้อวด). ผู้ใดเป็นผู้มุ่งลาภสักการะแล้วพูดจาประจบประแจง ยกย่องตนเองหรือทายก เพื่อให้เขาถวายสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ผู้นั้นชื่อว่า ลปะกะ (ผู้พูดจาประจบ). ผู้ใดมีนิมิตเป็นศีล ผู้นั้นชื่อว่า เนมิตติกะ หรือผู้ใดประพฤติด้วยนิมิต หรือทำนิมิต ผู้นั้นชื่อว่า เนมิตติกะ. อนึ่ง นิมิตนั้นหมายถึง กายกรรมและวจีกรรมที่ทำให้ผู้อื่นเกิดความรู้สึกอยากถวายปัจจัย. ผู้ใดมีการบีบคั้นเป็นศีล ผู้นั้นชื่อว่า นิปเปสิกะ. หรือผู้ใดบีบคั้น ผู้นั้นชื่อว่า นิปเปสะ, นิปเปสะนั่นแหละคือ นิปเปสิกะ. อนึ่ง นิปเปสะนั้นหมายถึง การด่าว่า การตำหนิ การนินทาผู้อื่น เป็นต้น เพื่อลาภสักการะ เหมือนบุรุษผู้คดโกง.

කුහකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากุหกสูตร จบแล้ว.

6-7. පටිසම්භිදාප්පත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

๖-๗. อรรถกถาปฏิสัมภิทาปัตตสูตรเป็นต้น

86-87. ඡට්ඨෙ පටිසම්භිදාසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. උච්චාවචානීති උච්චනීචානි. තෙනාහ ‘‘මහන්තඛුද්දකානී’’ති. කිංකරණීයානීති ‘‘කිං කරොමී’’ති එවං වත්වා කත්තබ්බකම්මානි. තත්ථ උච්චකම්මානි නාම චීවරස්ස කරණං, රජනං, චෙතියෙ සුධාකම්මං, උපොසථාගාරචෙතියඝරබොධිඝරෙසු කත්තබ්බකම්මන්ති එවමාදි. අවචකම්මං නාම පාදධොවනමක්ඛනාදි ඛුද්දකකම්මං. තත්‍රුපායාසාති තත්‍රුපගමනියා, තත්‍ර තත්‍ර මහන්තෙ ඛුද්දකෙ ච කම්මෙ සාධනවසෙන උපගච්ඡන්තියාති අත්ථො. තස්ස තස්ස කම්මස්ස නිප්ඵාදනෙ සමත්ථායාති වුත්තං හොති. තත්‍රුපායායාති වා තත්‍ර තත්‍ර කම්මෙ සාධෙතබ්බෙ උපායභූතාය. අලං කාතුන්ති කාතුං සමත්ථො හොති. අලං සංවිධාතුන්ති විචාරෙතුං සමත්ථො. සත්තමං උත්තානමෙව.

๘๖-๘๗. ในสูตรที่ ๖ สิ่งที่ควรกล่าวในปฏิสัมภิทา ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว. คำว่า อุจจาวจานิ คือ สูงและต่ำ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ใหญ่และเล็ก". คำว่า กิงกรณีญานิ คือ กิจที่ควรทำโดยกล่าวว่า "เราจะทำอะไร". ในบรรดากิจเหล่านั้น กิจที่สูง ได้แก่ การทำจีวร การย้อม การฉาบปูนที่เจดีย์ กิจที่ควรทำในอุโบสถาคาร เจติยคฤห์ โพธิคฤห์ เป็นต้น. กิจที่ต่ำ ได้แก่ กิจเล็กน้อย เช่น การล้างเท้า การทาเท้า เป็นต้น. คำว่า ตตรูปายาสา คือ เข้าถึงในที่นั้นๆ, หมายความว่า เข้าถึงในกิจใหญ่และเล็กในที่นั้นๆ โดยเป็นเครื่องสำเร็จ. กล่าวคือ สามารถในการทำให้กิจนั้นๆ สำเร็จ. หรือคำว่า ตตรูปายายะ คือ เป็นอุบายในกิจนั้นๆ ที่ควรทำให้สำเร็จ. คำว่า อลํ กาตุง คือ สามารถทำได้. คำว่า อลํ สังวิธาตุง คือ สามารถพิจารณาได้. สูตรที่ ๗ ชัดเจนอยู่แล้ว.

පටිසම්භිදාප්පත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฏิสัมภิทาปัตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

8. ථෙරසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาเถรสูตร

88. අට්ඨමෙ ථිරභාවප්පත්තොති සාසනෙ ථිරභාවං අනිවත්තිභාවං පත්ථො. පබ්බජිතො හුත්වා බහූ රත්තියො ජානාතීති රත්තඤ්ඤූ. තෙනාහ ‘‘පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨායා’’තිආදි. පාකටොති අයථාභූතගුණෙහි චෙව යථාභූතගුණෙහි ච සමුග්ගතො. යසො එතස්ස අත්ථීති යසස්සී, යසං සිතො නිස්සිතො වා යසස්සී. තෙනාහ ‘‘යසනිස්සිතො’’ති. අසතං අසාධූනං ධම්මා අසද්ධම්මා, අසන්තා වා අසුන්දරා ගාරය්හා ලාමකා ධම්මාති අසද්ධම්මා. විපරියායෙන සද්ධම්මා වෙදිතබ්බා.

๘๘. ในสูตรที่ ๘ คำว่า ผู้ถึงความมั่นคง คือ ผู้ถึงความมั่นคง ไม่หวนกลับในพระศาสนา. ผู้ใดบวชแล้วรู้ราตรีเป็นอันมาก ผู้นั้นชื่อว่า รัตตัญญู. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "นับตั้งแต่วันที่บวช" เป็นต้น. คำว่า ปากฏะ คือ ผู้ปรากฏขึ้นด้วยคุณที่ไม่จริงและคุณที่จริง. ผู้ใดมียศ ผู้นั้นชื่อว่า ยสัสสี, หรือผู้ใดอาศัยยศ ผู้นั้นชื่อว่า ยสัสสี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ผู้มีชื่อเสียง". ธรรมของคนไม่ดี ไม่เป็นสัตบุรุษ ชื่อว่า อสัทธรรม, หรือธรรมที่ไม่ดี ไม่งดงาม ควรตำหนิ เลวทราม ชื่อว่า อสัทธรรม. พึงทราบว่า สัทธรรมตรงกันข้าม.

ථෙරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเถรสูตร จบแล้ว.

9. පඨමසෙඛසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปฐมเสขสูตร

89. නවමෙ [Pg.36] ආරමිතබ්බට්ඨෙන කම්මං ආරාමො එතස්සාති කම්මාරාමො, තස්ස භාවො කම්මාරාමතා. තත්ථ කම්මන්ති ඉතිකත්තබ්බං කම්මං වුච්චති. සෙය්‍යථිදං – චීවරවිචාරණං චීවරකම්මකරණං උපත්ථම්භනං පත්තත්ථවිකඅංසබද්ධකකායබන්ධනධම්මකරණආධාරකපාදකථලිකසම්මජ්ජනිආදීනං කරණන්ති. එකච්චො හි එතානි කරොන්තො සකලදිවසං එතානෙව කරොති, තං සන්ධායෙස පටික්ඛෙපො. යො පන එතෙසං කරණවෙලායමෙව තානි කරොති, උද්දෙසවෙලාය උද්දෙසං ගණ්හාති, සජ්ඣායවෙලාය සජ්ඣායති, චෙතියඞ්ගණවත්තවෙලාය චෙතියඞ්ගණවත්තං කරොති, මනසිකාරවෙලාය මනසිකාරං කරොති, න සො කම්මාරාමො නාම. භස්සාරාමතාති එත්ථ යො ඉත්ථිවණ්ණපුරිසවණ්ණාදිවසෙන ආලාපසල්ලාපං කරොන්තොයෙව දිවසඤ්ච රත්තිඤ්ච වීතිනාමෙති, එවරූපො භස්සෙ පරියන්තකාරී න හොති, අයං භස්සාරාමො නාම. යො පන රත්තිම්පි දිවසම්පි ධම්මං කථෙති, පඤ්හං විස්සජ්ජෙති, අයං අප්පභස්සො භස්සෙ පරියන්තකාරීයෙව. කස්මා? ‘‘සන්නිපතිතානං වො, භික්ඛවෙ, ද්වයං කරණීයං ධම්මී වා කථා, අරියො වා තුණ්හීභාවො’’ති (ම. නි. 1.273; උදා. 12, 28, 29) වුත්තත්තා.

๘๙. ในข้อที่ ๙ คำว่า กรรมาราม คือ ผู้ยินดีในการงาน เพราะงานเป็นอารมณ์ของผู้นั้น ภาวะของผู้ยินดีในการงานนั้น ชื่อว่า กรรมารามตา (ความเป็นผู้ยินดีในการงาน) ในคำนั้น คำว่า กรรม หมายถึง กิจที่ควรทำ เช่น การพิจารณาจีวร การทำจีวร การค้ำจุน การทำถุงบาตร ผ้าอังสะ รัดประคด ธมกรก ที่รองเท้า ไม้กวาด เป็นต้น ภิกษุบางรูปเมื่อทำสิ่งเหล่านี้ ก็ทำสิ่งเหล่านี้ตลอดทั้งวัน การห้ามนี้มุ่งหมายถึงภิกษุนั้น ส่วนภิกษุใดทำสิ่งเหล่านี้เฉพาะเวลาที่ควรทำ รับอุเทศในเวลาอุเทศ สาธยายในเวลาสาธยาย ทำวัตรลานเจดีย์ในเวลาทำวัตรลานเจดีย์ ทำมนสิการในเวลาทำมนสิการ ภิกษุนั้นไม่ชื่อว่ากรรมาราม คำว่า ภัสสารามตา (ความเป็นผู้ยินดีในการพูด) ในคำนี้ หมายถึง ภิกษุใดพูดคุยสนทนาเกี่ยวกับเรื่องสตรีบุรุษเป็นต้นเท่านั้น ย่อมยังวันและคืนให้ล่วงไป ภิกษุเช่นนี้ไม่เป็นผู้ทำที่สุดแห่งการพูด ภิกษุนี้ชื่อว่าภัสสาราม ส่วนภิกษุใดแสดงธรรม แก้ปัญหาทั้งกลางคืนและกลางวัน ภิกษุนี้เป็นผู้มีวาจาน้อย เป็นผู้ทำที่สุดแห่งการพูดนั่นเอง เพราะเหตุไร เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกเธอประชุมกัน พึงทำกิจ ๒ อย่าง คือ ธรรมิกถา หรือ อริยตุนหีภาวะ (ความเป็นผู้เงียบอย่างประเสริฐ)”

නිද්දාරාමතාති එත්ථ යො ගච්ඡන්තොපි නිසින්නොපි නිපන්නොපි ථිනමිද්ධාභිභූතො නිද්දායතියෙව, අයං නිද්දාරාමො නාම. යස්ස පන කරජකායෙ ගෙලඤ්ඤෙන චිත්තං භවඞ්ගෙ ඔතරති, නායං නිද්දාරාමො. තෙනෙවාහ – ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, අග්ගිවෙස්සන, ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤාපෙත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො නිද්දං ඔක්කමිතා’’ති (ම. නි. 1.387). සඞ්ගණිකාරාමතාති එත්ථ යො එකස්ස දුතියො, ද්වින්නං තතියො, තිණ්ණං චතුත්ථොති එවං සංසට්ඨොව විහරති, එකකො අස්සාදං න ලභති, අයං සඞ්ගණිකාරාමො. යො පන චතූසු ඉරියාපථෙසු එකකොව අස්සාදං ලභති, නායං සඞ්ගණිකාරාමො වෙදිතබ්බො. සෙඛානං පටිලද්ධගුණස්ස පරිහානාසම්භවතො ‘‘උපරිගුණෙහී’’තිආදි වුත්තං.

คำว่า นิทรารามตา (ความเป็นผู้ยินดีในการนอน) ในคำนี้ หมายถึง ภิกษุใดถูกถีนมิทธะครอบงำ ย่อมนอนหลับไปแม้ในขณะเดิน แม้ในขณะนั่ง แม้ในขณะนอน ภิกษุนี้ชื่อว่านิทราราม ส่วนภิกษุใดจิตลงสู่ภวังค์เพราะความเจ็บป่วยในร่างกาย ภิกษุนี้ไม่ชื่อว่านิทราราม ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูกรอัคคิเวสสนะ เราย่อมจำได้ว่า ในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน หลังจากฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว เรากลับจากบิณฑบาต ปูผ้าสังฆาฏิ ๔ ชั้น แล้วนอนตะเขียงขวา มีสติสัมปชัญญะเข้าสู่นิทรา” คำว่า สังคณิการามตา (ความเป็นผู้ยินดีในการคลุกคลี) ในคำนี้ หมายถึง ภิกษุใดอยู่คลุกคลีกันอย่างนี้ คือ เป็นที่สองของคนหนึ่ง เป็นที่สามของคนสอง เป็นที่สี่ของคนสาม ไม่ได้รับความสุขอยู่ผู้เดียว ภิกษุนี้ชื่อว่าสังคณิการาม ส่วนภิกษุใดได้รับความสุขอยู่ผู้เดียวในอิริยาบถทั้งสี่ ภิกษุนั้นไม่พึงทราบว่าเป็นสังคณิการาม การที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ด้วยคุณธรรมที่สูงขึ้นไป” เป็นต้นนั้น เป็นเพราะคุณธรรมที่พระเสขะได้บรรลุแล้วย่อมไม่มีทางเสื่อม

පඨමසෙඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมเสขสูตร จบ

10. දුතියසෙඛසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาทุติยเสขสูตร

90. දසමෙ [Pg.37] අතිපාතොවාති සබ්බරත්තිං නිද්දායිත්වා බලවපච්චූසෙ කොටිසම්මුඤ්ජනියා ථොකං සම්මජ්ජිත්වා මුඛං ධොවිත්වා යාගුභික්ඛත්ථාය පාතොව පවිසති. තං අතික්කමිත්වාති ගිහිසංසග්ගවසෙන කාලං වීතිනාමෙන්තො මජ්ඣන්හිකසමයං අතික්කමිත්වා පක්කමති. පාතොයෙව හි ගාමං පවිසිත්වා යාගුං ආදාය ආසනසාලං ගන්ත්වා පිවිත්වා එකස්මිං ඨානෙ නිපන්නො නිද්දායිත්වා මනුස්සානං භොජනවෙලාය ‘‘පණීතභික්ඛං ලභිස්සාමී’’ති උපකට්ඨෙ මජ්ඣන්හිකෙ උට්ඨාය ධම්මකරණෙන උදකං ගහෙත්වා අක්ඛීනි පුඤ්ඡිත්වා පිණ්ඩාය චරිත්වා යාවදත්ථං භුඤ්ජිත්වා ගිහිසංසට්ඨො කාලං වීතිනාමෙත්වා මජ්ඣන්හෙ වීතිවත්තෙ පටික්කමති.

๙๐. ในข้อที่ ๑๐ คำว่า อติปาโต คือ ภิกษุใดนอนหลับตลอดทั้งคืน พอรุ่งอรุณก็กวาดเล็กน้อยด้วยไม้กวาดกิ่งไม้ ล้างหน้า แล้วเข้าไปในหมู่บ้านแต่เช้าตรู่เพื่อบิณฑบาตข้าวต้ม คำว่า ติกกมิตฺวา (ล่วงเลยไป) คือ ยังเวลาให้ล่วงไปโดยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ ล่วงเลยเวลาเที่ยงวันแล้วจึงกลับไป แท้จริง ภิกษุนั้นเข้าไปในหมู่บ้านแต่เช้าตรู่ รับข้าวต้มไปฉันที่โรงฉัน แล้วนอนหลับในที่แห่งหนึ่ง พอถึงเวลาที่มนุษย์บริโภคอาหาร ก็คิดว่า “เราจักได้ภิกษาอันประณีต” จึงลุกขึ้นเมื่อใกล้เที่ยงวัน ถือน้ำด้วยธมกรก เช็ดตา แล้วเที่ยวบิณฑบาต ฉันจนอิ่มหนำตามต้องการ แล้วยังเวลาให้ล่วงไปโดยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ แล้วจึงกลับไปเมื่อเวลาเที่ยงวันล่วงเลยไปแล้ว

අප්පිච්ඡකථාති, ‘‘ආවුසො, අත්‍රිච්ඡතා පාපිච්ඡතාති ඉමෙ ධම්මා පහාතබ්බා’’ති තෙසු ආදීනවං දස්සෙත්වා ‘‘එවරූපං අප්පිච්ඡතං සමාදාය වත්තිතබ්බ’’න්තිආදිනයප්පවත්තා කථා. තීහි විවෙකෙහීති කායවිවෙකො, චිත්තවිවෙකො, උපධිවිවෙකොති ඉමෙහි තීහි විවෙකෙහි. තත්ථ එකො ගච්ඡති, එකො තිට්ඨති, එකො නිසීදති, එකො සෙය්‍යං කප්පෙති, එකො ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති, එකො පටික්කමති, එකො චඞ්කමං අධිට්ඨාති, එකො චරති, එකො විහරතීති අයං කායවිවෙකො නාම. අට්ඨ සමාපත්තියො පන චිත්තවිවෙකො නාම. නිබ්බානං උපධිවිවෙකො නාම. වුත්තම්පි හෙතං – ‘‘කායවිවෙකො ච විවෙකට්ඨකායානං නෙක්ඛම්මාභිරතානං, චිත්තවිවෙකො ච පරිසුද්ධචිත්තානං පරමවොදානප්පත්තානං, උපධිවිවෙකො ච නිරුපධීනං පුග්ගලානං විසඞ්ඛාරගතාන’’න්ති (මහානි. 57). දුවිධං වීරියන්ති කායිකං, චෙතසිකඤ්ච වීරියං. සීලන්ති චතුපාරිසුද්ධිසීලං. සමාධින්ති විපස්සනාපාදකා අට්ඨ සමාපත්තියො. විමුත්තිකථාති වා අරියඵලං ආරබ්භ පවත්තා කථා. සෙසං උත්තානමෙව.

คำว่า อัปปิจฉกถา คือ การแสดงโทษในธรรมเหล่านั้นว่า “อาวุโส ความปรารถนาเกินประมาณ ความปรารถนาลามก ธรรมเหล่านี้พึงละเสีย” แล้วแสดงว่า “พึงประพฤติโดยสมาทานความปรารถนาน้อยเช่นนี้” เป็นต้น คำว่า ด้วยวิเวก ๓ อย่าง คือ ด้วยวิเวก ๓ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก ในวิเวกเหล่านั้น การที่ภิกษุผู้เดียวเดินไป ผู้เดียวยืนอยู่ ผู้เดียวนั่งอยู่ ผู้เดียวนอน ผู้เดียวเข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้าน ผู้เดียวกลับมา ผู้เดียวอธิษฐานจงกรม ผู้เดียวเที่ยวไป ผู้เดียวอยู่ นี้ชื่อว่ากายวิเวก ส่วนอัฏฐสมาบัติ ชื่อว่าจิตตวิเวก พระนิพพาน ชื่อว่าอุปธิวิเวก สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า “กายวิเวกมีแก่ผู้มีกายสงัด ผู้ยินดีในเนกขัมมะ จิตตวิเวกมีแก่ผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้ถึงความผ่องแผ้วอย่างยิ่ง อุปธิวิเวกมีแก่บุคคลผู้ไม่มีอุปธิ ผู้ถึงธรรมอันปราศจากสังขาร” คำว่า วิริยะ ๒ อย่าง คือ วิริยะทางกายและวิริยะทางใจ คำว่า ศีล คือ จตุปาริสุทธิศีล คำว่า สมาธิ คือ อัฏฐสมาบัติที่เป็นบาทแห่งวิปัสสนา คำว่า วิมุตติกถา คือ การแสดงธรรมที่ปรารภอริยผล ส่วนที่เหลือมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

දුතියසෙඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยเสขสูตร จบ

ථෙරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเถรวรรค จบ

(10) 5. කකුධවග්ගො

(๑๐) ๕. กกุธวรรค

1-10. පඨමසම්පදාසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๑๐. อรรถกถาปฐมสัมปทาสูตรเป็นต้น

91-100. පඤ්චමස්ස [Pg.38] පඨමෙ දුතියෙ ච නත්ථි වත්තබ්බං. තතියෙ ආජානනතො අඤ්ඤා, උපරිමග්ගපඤ්ඤා හෙට්ඨිමමග්ගෙන ඤාතපරිඤ්ඤාය එව ජානනතො. තස්සා පන ඵලභාවතො මග්ගඵලපඤ්ඤා තංසහගතා සම්මාසඞ්කප්පාදයො ච ඉධ ‘‘අඤ්ඤා’’ති වුත්තා. අඤ්ඤාය බ්‍යාකරණානි අඤ්ඤාබ්‍යාකරණානි. තෙනෙවාහ ‘‘අඤ්ඤාබ්‍යාකරණානීති අරහත්තබ්‍යාකරණානී’’ති. අධිගතමානෙනාති අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤී, අනධිගතෙ අධිගතසඤ්ඤී හුත්වා අධිගතං මයාති මානෙන. චතුත්ථාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

๙๑-๑๐๐. ในปัญจมวรรค ข้อที่ ๑ และ ๒ ไม่มีอะไรจะกล่าว ในข้อที่ ๓ คำว่า อัญญา (ความรู้แจ้ง) คือ ปัญญาในมรรคเบื้องสูง เพราะรู้แจ้งด้วยการกำหนดรู้ที่รู้แล้วด้วยมรรคเบื้องต่ำ ส่วนปัญญาในมรรคและผลพร้อมด้วยสัมมาสังกัปปะเป็นต้นนั้น เพราะเป็นสภาวะแห่งผล จึงเรียกว่า “อัญญา” ในที่นี้ คำว่า อัญญาพยากรณ์ คือ การพยากรณ์ความรู้แจ้ง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อัญญาพยากรณ์ คือ การพยากรณ์อรหัตตผล” คำว่า อธิคตมาเนนะ (ด้วยมานะว่าได้บรรลุแล้ว) คือ ด้วยมานะว่า “เราได้บรรลุแล้ว” โดยสำคัญว่าถึงในสิ่งที่ยังไม่ถึง และสำคัญว่าบรรลุในสิ่งที่ยังไม่ได้บรรลุ ข้อที่ ๔ เป็นต้น มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

පඨමසම්පදාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมสัมปทาสูตรเป็นต้น จบ

කකුධවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากกุธวรรค จบ

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ทุติยปัณณาสก์ จบ

3. තතියපණ්ණාසකං

๓. ตติยปัณณาสก์

(11) 1. ඵාසුවිහාරවග්ගො

(๑๑) ๑. ผาสุวิหารวรรค

1-4. සාරජ්ජසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๔. อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้น

101-4. තතියස්ස [Pg.39] පඨමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. දුතියෙ පිණ්ඩපාතාදිඅත්ථාය උපසඞ්කමිතුං යුත්තට්ඨානං ගොචරො, වෙසියා ගොචරො අස්සාති වෙසියාගොචරො, මිත්තසන්ථවවසෙන උපසඞ්කමිතබ්බට්ඨානන්ති අත්ථො. වෙසියා නාම රූපූපජීවිනියො, තා මිත්තසන්ථවවසෙන න උපසඞ්කමිතබ්බා සමණභාවස්ස අන්තරායකරත්තා, පරිසුද්ධාසයස්සපි ගරහාහෙතුතො, තස්මා දක්ඛිණාදානවසෙන සතිං උපට්ඨපෙත්වා උපසඞ්කමිතබ්බං. විධවා වුච්චන්ති මතපතිකා, පවුත්ථපතිකා වා. ථුල්ලකුමාරියොති මහල්ලිකා අනිවිද්ධා කුමාරියො. පණ්ඩකාති නපුංසකා. තෙ හි උස්සන්නකිලෙසා අවූපසන්තපරිළාහා ලොකාමිසනිස්සිතකථාබහුලා, තස්මා න උපසඞ්කමිතබ්බා. භික්ඛුනියො නාම උස්සන්නබ්‍රහ්මචරියා. තථා භික්ඛූපි. අඤ්ඤමඤ්ඤං විසභාගවත්ථුභාවතො සන්ථවවසෙන උපසඞ්කමනෙ කතිපාහෙනෙව බ්‍රහ්මචරියන්තරායො සියා, තස්මා න උපසඞ්කමිතබ්බා, ගිලානපුච්ඡනාදිවසෙන උපසඞ්කමනෙ සතොකාරිනා භවිතබ්බං. තතියචතුත්ථානි උත්තානත්ථානෙව.

๑๐๑-๔. ในตติยวรรค ข้อที่ ๑ ไม่มีอะไรจะกล่าว ในข้อที่ ๒ คำว่า โคจร คือ สถานที่ที่ควรเข้าไปเพื่อประโยชน์แก่บิณฑบาตเป็นต้น คำว่า เวสิยาโคจร คือ มีหญิงแพศยาเป็นโคจร หมายถึง สถานที่ที่ควรเข้าไปเพื่อการคบหาสมาคม หญิงแพศยา คือ หญิงที่เลี้ยงชีพด้วยรูปโฉม ไม่ควรเข้าไปคบหาสมาคมด้วย เพราะเป็นอันตรายต่อสมณภาวะ และเป็นเหตุแห่งการติเตียนแม้แก่ผู้มีอัธยาศัยบริสุทธิ์ ดังนั้น จึงควรเข้าไปด้วยสติเพื่อรับทักษิณาทานเท่านั้น คำว่า วิธวา (หญิงหม้าย) หมายถึง หญิงที่สามีตาย หรือสามีจากไป คำว่า ถุลลกุมารี คือ หญิงสาวใหญ่ที่ยังไม่ได้แต่งงาน คำว่า บัณเฑาะก์ คือ กะเทย เพราะบุคคลเหล่านี้มีกิเลสหนา มีความเร่าร้อนที่ยังไม่สงบ มีการพูดที่อิงอามิสโลกมาก ดังนั้น จึงไม่ควรเข้าไปคบหาสมาคมด้วย คำว่า ภิกษุณี คือ ผู้มีพรหมจรรย์อันยิ่ง เช่นเดียวกับภิกษุ เพราะเป็นวัตถุที่ต่างเพศกัน หากเข้าไปคบหาสมาคมด้วย พรหมจรรย์อาจเป็นอันตรายได้ภายในไม่กี่วัน ดังนั้น จึงไม่ควรเข้าไปคบหาสมาคมด้วย หากเข้าไปเพื่อสอบถามอาการป่วยเป็นต้น พึงเป็นผู้มีสติ ข้อที่ ๓ และ ๔ มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

සාරජ්ජසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้น จบ

5. ඵාසුවිහාරසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาผาสุวิหารสูตร

105. පඤ්චමෙ මෙත්තා එතස්ස අත්ථීති මෙත්තං, තංසමුට්ඨානං කායකම්මං මෙත්තං කායකම්මං. එස නයො සෙසද්වයෙපි. ආවීති පකාසනං. පකාසභාවො චෙත්ථ යං උද්දිස්ස තං කායකම්මං කරීයති, තස්ස සම්මුඛභාවතොති ආහ ‘‘සම්මුඛා’’ති. රහොති අප්පකාසං. අප්පකාසතා ච යං උද්දිස්ස තං කායකම්මං කරීයති, තස්ස අපච්චක්ඛභාවතොති ආහ ‘‘පරම්මුඛා’’ති. ඉමානි මෙත්තකායකම්මාදීනි භික්ඛූනං වසෙන ආගතානි තෙසං සෙට්ඨපරිසභාවතො, ගිහීසුපි ලබ්භන්තියෙව. භික්ඛූනඤ්හි මෙත්තචිත්තෙන ආභිසමාචාරිකපූරණං මෙත්තං කායකම්මං නාම[Pg.40]. ගිහීනං චෙතියවන්දනත්ථාය බොධිවන්දනත්ථාය සඞ්ඝනිමන්තනත්ථාය ගමනං ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨෙ භික්ඛූ දිස්වා පච්චුග්ගමනං පත්තප්පටිග්ගහණං ආසනපඤ්ඤාපනං අනුගමනන්ති එවමාදිකං මෙත්තං කායකම්මං නාම. භික්ඛූනං මෙත්තචිත්තෙන ආචාරපඤ්ඤත්තිසික්ඛාපනං කම්මට්ඨානකථනං ධම්මදෙසනා තෙපිටකම්පි බුද්ධවචනං මෙත්තං වචීකම්මං නාම. ගිහීනං ‘‘චෙතියවන්දනාය ගච්ඡාම, බොධිවන්දනාය ගච්ඡාම, ධම්මස්සවනං කරිස්සාම, දීපමාලං පුප්ඵපූජං කරිස්සාම, තීණි සුචරිතානි සමාදාය වත්තිස්සාම, සලාකභත්තාදීනි දස්සාම, වස්සාවාසිකං දස්සාම, අජ්ජ සඞ්ඝස්ස චත්තාරො පච්චයෙ දස්සාම, සඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා ඛාදනීයාදීනි සංවිදහථ, ආසනානි පඤ්ඤපෙථ, පානීයං උපට්ඨපෙථ, සඞ්ඝං පච්චුග්ගන්ත්වා ආනෙථ, පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙථ, ඡන්දජාතා උස්සාහජාතා වෙය්‍යාවච්චං කරොථා’’තිආදිකථනකාලෙ මෙත්තං වචීකම්මං නාම. භික්ඛූනං පාතොව උට්ඨාය සරීරප්පටිජග්ගනං කත්වා චෙතියඞ්ගණං ගන්ත්වා වත්තාදීනි කත්වා විවිත්තසෙනාසනෙ නිසීදිත්වා ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ භික්ඛූ සුඛී හොන්තු අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා’’ති චින්තනං මෙත්තං මනොකම්මං නාම, ගිහීනං ‘‘අය්‍යා සුඛී හොන්තු අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා’’ති චින්තනං මෙත්තං මනොකම්මං නාම.

๑๐๕. ในข้อที่ ๕ คำว่า เมตตา คือ ภาวะที่มีเมตตา, กายกรรมที่เกิดจากเมตตานั้น ชื่อว่า เมตตากายกรรม. นัยนี้พึงทราบในอีกสองอย่างที่เหลือด้วย. คำว่า อาวี คือ การเปิดเผย. ภาวะที่เปิดเผยในที่นี้ คือ การที่กายกรรมนั้นกระทำโดยมุ่งหมายถึงบุคคลใด บุคคลนั้นอยู่ในที่เฉพาะหน้า จึงกล่าวว่า "ต่อหน้า". คำว่า รโห คือ การไม่เปิดเผย. ภาวะที่ไม่เปิดเผย คือ การที่กายกรรมนั้นกระทำโดยมุ่งหมายถึงบุคคลใด บุคคลนั้นไม่อยู่ในที่เฉพาะหน้า จึงกล่าวว่า "ลับหลัง". เมตตากายกรรมเป็นต้นเหล่านี้มาโดยอ้างถึงภิกษุ เพราะภิกษุเป็นผู้มีบริษัทอันประเสริฐ แต่ก็พึงได้ในคฤหัสถ์ด้วย. อนึ่ง การบำเพ็ญอาภิสมาจาริกวัตรด้วยจิตเมตตาของภิกษุ ชื่อว่า เมตตากายกรรม. การไปเพื่อไหว้เจดีย์ เพื่อไหว้ต้นโพธิ์ เพื่ออาราธนาสงฆ์ การเห็นภิกษุผู้เข้าไปบิณฑบาตในบ้านแล้วออกไปต้อนรับ การรับบาตร การจัดอาสนะ การเดินตาม เป็นต้น ของคฤหัสถ์ ชื่อว่า เมตตากายกรรม. การสอนบัญญัติมารยาท การบอกกรรมฐาน การแสดงธรรม แม้พระไตรปิฎกอันเป็นพุทธพจน์ด้วยจิตเมตตาของภิกษุ ชื่อว่า เมตตาวจีกรรม. ในเวลาที่คฤหัสถ์กล่าวว่า "พวกเราจะไปไหว้เจดีย์ พวกเราจะไปไหว้ต้นโพธิ์ พวกเราจะฟังธรรม พวกเราจะถวายประทีปและดอกไม้ พวกเราจะสมาทานสุจริต ๓ ประการแล้วประพฤติ พวกเราจะถวายสลากภัตเป็นต้น พวกเราจะถวายผ้าอาบน้ำฝน วันนี้พวกเราจะถวายปัจจัย ๔ แก่สงฆ์ พวกท่านจงนิมนต์สงฆ์แล้วจัดแจงของขบเคี้ยวเป็นต้น จงจัดอาสนะ จงจัดน้ำดื่ม จงออกไปต้อนรับสงฆ์แล้วนำมา จงให้นั่งบนอาสนะที่จัดไว้ พวกท่านจงทำเวยยาวัจจะด้วยความพอใจและด้วยความพยายาม" เป็นต้น ชื่อว่า เมตตาวจีกรรม. การที่ภิกษุตื่นขึ้นแต่เช้าตรู่ ทำการบำรุงร่างกายแล้วไปสู่ลานเจดีย์ ทำวัตรเป็นต้นแล้วนั่งในเสนาสนะอันสงัด คิดว่า "ขอภิกษุทั้งหลายในวิหารนี้จงเป็นสุข ปราศจากเวร ปราศจากความเบียดเบียน" ชื่อว่า เมตตามโนกรรม. การที่คฤหัสถ์คิดว่า "ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงเป็นสุข ปราศจากเวร ปราศจากความเบียดเบียน" ชื่อว่า เมตตามโนกรรม.

තත්ථ නවකානං චීවරකම්මාදීසු සහායභාවගමනං සම්මුඛා කායකම්මං නාම, ථෙරානං පන පාදධොවනසිඤ්චනබීජනදානාදිභෙදම්පි සබ්බං සාමීචිකම්මං සම්මුඛා කායකම්මං නාම, උභයෙහිපි දුන්නික්ඛිත්තානං දාරුභණ්ඩාදීනං තෙසු අවඤ්ඤං අකත්වා අත්තනා දුන්නික්ඛිත්තානං විය පටිසාමනං පරම්මුඛා මෙත්තං කායකම්මං නාම. ‘‘දෙවත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරො’’ති වුත්තං එවං පග්ගය්හවචනං සම්මුඛා මෙත්තං වචීකම්මං නාම, විහාරෙ අසන්තං පන පටිපුච්ඡන්තස්ස ‘‘කුහිං අම්හාකං දෙවත්ථෙරො, කුහිං අම්හාකං තිස්සත්ථෙරො, කදා නු ඛො ආගමිස්සතී’’ති එවං පියවචනං පරම්මුඛා මෙත්තං වචීකම්මං නාම. මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධානි පන නයනානි උම්මීලෙත්වා පසන්නෙන මුඛෙන ඔලොකනං සම්මුඛා මෙත්තං මනොකම්මං නාම, ‘‘දෙවත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරො අරොගො හොතු අබ්‍යාපජ්ජො’’ති සමන්නාහරණං පරම්මුඛා මෙත්තං මනොකම්මං නාම. කාමඤ්චෙත්ථ මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධානං නයනානං උම්මීලනං, පසන්නෙන මුඛෙන ඔලොකනඤ්ච මෙත්තං කායකම්මමෙව. යස්ස පන චිත්තස්ස වසෙන නයනානං මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධතා, මුඛස්ස ච පසන්නතා, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘මෙත්තං මනොකම්මං නාමා’’ති. සමාධිසංවත්තනප්පයොජනානි සමාධිසංවත්තනිකානි.

ในบรรดากรรมเหล่านั้น การไปเป็นผู้ช่วยเหลือในการทำจีวรเป็นต้นของภิกษุใหม่ ชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า. ส่วนการทำสามีจิกรรมทั้งหมด มีการล้างเท้า การรดน้ำ การพัดวี การถวายพัดเป็นต้น ของพระเถระ ชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า. การเก็บกวาดไม้และสิ่งของเป็นต้นที่วางระเกะระกะ โดยไม่ดูหมิ่นสิ่งเหล่านั้น เหมือนกับสิ่งของที่ตนวางระเกะระกะเอง ของทั้งสองฝ่าย (ภิกษุใหม่และพระเถระ) ชื่อว่า เมตตากายกรรมลับหลัง. การกล่าวคำยกย่องเช่นว่า "พระเถระเทวะ พระเถระติสสะ" ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมต่อหน้า. ส่วนการกล่าวคำอันเป็นที่รัก เช่นว่า "พระเถระเทวะของเราอยู่ที่ไหน พระเถระติสสะของเราอยู่ที่ไหน เมื่อไรหนอท่านจะมา" แก่ผู้ที่ถามถึงพระเถระที่ไม่อยู่ในวิหาร ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมลับหลัง. การลืมตาที่เปี่ยมด้วยเมตตาและความรัก แล้วมองดูด้วยใบหน้าที่ยิ้มแย้มแจ่มใส ชื่อว่า เมตตามโนกรรมต่อหน้า. การนึกถึงว่า "ขอพระเถระเทวะ พระเถระติสสะ จงเป็นผู้ไม่มีโรค ปราศจากความเบียดเบียน" ชื่อว่า เมตตามโนกรรมลับหลัง. อนึ่ง การลืมตาที่เปี่ยมด้วยเมตตาและความรัก และการมองดูด้วยใบหน้าที่ยิ้มแย้มแจ่มใสในที่นี้ เป็นเมตตากายกรรมนั่นเอง. แต่ที่กล่าวว่า "ชื่อว่า เมตตามโนกรรม" นั้น มุ่งหมายถึงจิตที่เป็นเหตุให้ดวงตาเปี่ยมด้วยเมตตาและความรัก และใบหน้ายิ้มแย้มแจ่มใส. คำว่า สมาธิสังวัตตนัปปโยชนานิ คือ มีประโยชน์เป็นไปเพื่อสมาธิ (สมาธิสังวัตตนิกานิ).

සමානසීලතං [Pg.41] ගතොති තෙසු තෙසු දිසාභාගෙසු විහරන්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං සමානසීලතං ගතො. යායන්ති යා අයං මය්හඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච පච්චක්ඛභූතා. දිට්ඨීති සම්මාදිට්ඨි. අරියාති නිද්දොසා. නිය්‍යාතීති වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරති නිග්ගච්ඡති. සයං නිය්‍යන්තීයෙව හි තංසමඞ්ගිපුග්ගලං වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යාපෙතීති වුච්චති. යා සත්ථු අනුසිට්ඨි, තං කරොතීති තක්කරො, තස්ස, යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජකස්සාති අත්ථො. දුක්ඛක්ඛයායාති සබ්බදුක්ඛක්ඛයත්ථං. දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතොති සමානදිට්ඨිභාවං උපගතො.

คำว่า ผู้ถึงความมีศีลเสมอกัน คือ ผู้ถึงความมีศีลเสมอกันกับภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในทิศทางต่างๆ เหล่านั้น. คำว่า ยายัง คือ ทิฏฐิใดที่ปรากฏแก่เราและท่านทั้งหลาย. คำว่า ทิฏฐิ คือ สัมมาทิฏฐิ. คำว่า อริยา คือ ไม่มีโทษ. คำว่า นิยยาติ คือ ย่อมออกไป ย่อมพ้นจากทุกข์ในวัฏสงสาร. เพราะทิฏฐินั้นเองย่อมนำออกไป และย่อมนำบุคคลผู้ประกอบด้วยทิฏฐินั้นให้ออกไปจากทุกข์ในวัฏสงสาร จึงกล่าวอย่างนั้น. คำว่า ตักกโร คือ ผู้ทำตามคำสั่งสอนของพระศาสดา, หมายถึง ผู้ปฏิบัติชอบตามที่ทรงสั่งสอน. คำว่า เพื่อความสิ้นทุกข์ คือ เพื่อความสิ้นทุกข์ทั้งปวง. คำว่า ผู้ถึงความมีทิฏฐิเสมอกัน คือ ผู้เข้าถึงภาวะที่มีทิฏฐิเสมอกัน.

ඵාසුවිහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาภาสุวิหารสูตร จบแล้ว.

6-10. ආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

๖-๑๐. อรรถกถาอานันทสูตรเป็นต้น

106-110. ඡට්ඨෙ අධිසීලෙති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං, සීලනිමිත්තං න උපවදති න නින්දතීති අත්ථො. අත්තනි කම්මෙ ච අනු අනු පෙක්ඛති සීලෙනාති අත්තානුපෙක්ඛී. සත්තමාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

๑๐๖-๑๑๐. ในสูตรที่ ๖ คำว่า อธิสีเล เป็นภุมมวิภัตติในอรรถว่านิมิต หมายความว่า ไม่ติเตียน ไม่นินทาซึ่งนิมิตคือศีล. คำว่า อัตตานุเปกขี คือ ผู้พิจารณาดูตนและกรรมอยู่เนืองๆ ด้วยศีล. สูตรที่ ๗ เป็นต้น มีความหมายตื้นอยู่แล้ว.

ආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอานันทสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

ඵාසුවිහාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาภาสุวิหารวรรค จบแล้ว.

(12) 2. අන්ධකවින්දවග්ගො

(๑๒) ๒. อัณฑกวินทวรรค

1-4. කුලූපකසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๔. อรรถกถากุลูปกสูตรเป็นต้น

111-114. දුතියස්ස පඨමෙ අසන්ථවෙසු කුලෙසු විස්සාසො එතස්සාති අසන්ථවවිස්සාසී. අනිස්සරො හුත්වා විකප්පෙති සංවිදහති සීලෙනාති අනිස්සරවිකප්පී. විස්සට්ඨානි විසුං ඛිත්තානි භෙදෙන අවත්ථිතානි කුලානි ඝටනත්ථාය උපසෙවති සීලෙනාති විස්සට්ඨුපසෙවී. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

๑๑๑-๑๑๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า อสันถววิสสาสี คือ ผู้มีความคุ้นเคยในตระกูลที่ไม่คุ้นเคย. คำว่า อนิสสรวิกัปปี คือ ผู้ไม่มีอำนาจแล้วยังคิดจัดแจงด้วยศีล. คำว่า วิสสัฏฐูปเสวี คือ ผู้เข้าอาศัยตระกูลที่กระจัดกระจาย แยกกันอยู่ เพื่อให้รวมกันด้วยศีล. สูตรที่ ๒ เป็นต้น มีความหมายตื้นอยู่แล้ว.

කුලූපකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากุลูปกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

5-13. මච්ඡරිනීසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๑๓. อรรถกถามัจฉรินีสูตรเป็นต้น

115-123. පඤ්චමෙ [Pg.42] ආවාසමච්ඡරියාදීනි පඤ්ච ඉධ භික්ඛුනියා වසෙන ආගතානි, භික්ඛුස්ස වසෙනපි තානි වෙදිතබ්බානි. ආවාසමච්ඡරියෙන හි සමන්නාගතො භික්ඛු ආගන්තුකං දිස්වා ‘‘එත්ථ චෙතියස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා පරික්ඛාරො ඨපිතො’’තිආදීනි වත්වා සඞ්ඝිකආවාසං න දෙති. කුලමච්ඡරියෙන සමන්නාගතො භික්ඛු තෙහි තෙහි කාරණෙහි ආදීනවං දස්සෙත්වා අත්තනො උපට්ඨාකෙ කුලෙ අඤ්ඤෙසං පවෙසම්පි නිවාරෙති. ලාභමච්ඡරියෙන සමන්නාගතො සඞ්ඝිකම්පි ලාභං මච්ඡරායන්තො යථා අඤ්ඤෙ න ලභන්ති, එවං කරොති අත්තනා විසමනිස්සිතතාය බලවනිස්සිතතාය ච. වණ්ණමච්ඡරියෙන සමන්නාගතො අත්තනො වණ්ණං වණ්ණෙති, පරෙසං වණ්ණෙ ‘‘කිං වණ්ණො එසො’’ති තං තං දොසං වදති. වණ්ණොති චෙත්ථ සරීරවණ්ණොපි, ගුණවණ්ණොපි වෙදිතබ්බො.

๑๑๕-๑๒๓. ในสูตรที่ ๕ มัจฉริยะ ๕ ประการ มีอาวาสมัจฉริยะเป็นต้น ในที่นี้มาโดยอ้างถึงภิกษุณี แต่ก็พึงทราบโดยอ้างถึงภิกษุด้วย. อนึ่ง ภิกษุผู้ประกอบด้วยอาวาสมัจฉริยะ เห็นอาคันตุกะแล้วกล่าวว่า "ในที่นี้เป็นที่เก็บบริขารของเจดีย์หรือของสงฆ์" เป็นต้น แล้วไม่ให้อาวาสที่เป็นของสงฆ์. ภิกษุผู้ประกอบด้วยกุลมัจฉริยะ แสดงโทษด้วยเหตุต่างๆ แล้วห้ามแม้การเข้าถึงตระกูลอุปัฏฐากของตนของผู้อื่น. ภิกษุผู้ประกอบด้วยลาภมัจฉริยะ หวงแหนแม้ลาภที่เป็นของสงฆ์ กระทำไม่ให้ผู้อื่นได้ลาภนั้น ด้วยความยึดมั่นที่ไม่สม่ำเสมอและด้วยความยึดมั่นที่รุนแรงของตน. ภิกษุผู้ประกอบด้วยวัณณมัจฉริยะ ย่อมพรรณนาคุณของตน และกล่าวโทษต่างๆ ในคุณของผู้อื่นว่า "คุณอะไรของผู้นั้น". คำว่า วัณณะ ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงทั้งวรรณะแห่งร่างกายและวรรณะแห่งคุณความดี.

ධම්මමච්ඡරියෙන සමන්නාගතො – ‘‘ඉමං ධම්මං පරියාපුණිත්වා එසො මං අභිභවිස්සතී’’ති අඤ්ඤස්ස න දෙති. යො පන – ‘‘අයං ඉමං ධම්මං උග්ගහෙත්වා අඤ්ඤථා අත්ථං විපරිවත්තෙත්වා නාසෙස්සතී’’ති ධම්මනුග්ගහෙන වා – ‘‘අයං ඉමං ධම්මං උග්ගහෙත්වා උද්ධතො උන්නළො අවූපසන්තචිත්තො අපුඤ්ඤං පසවිස්සතී’’ති පුග්ගලානුග්ගහෙන වා න දෙති, න තං මච්ඡරියං. ධම්මොති චෙත්ථ පරියත්තිධම්මො අධිප්පෙතො. පටිවෙධධම්මො හි අරියානංයෙව හොති, තෙ ච නං න මච්ඡරායන්ති මච්ඡරියස්ස සබ්බසො පහීනත්තාති තස්ස අසම්භවො එව. තත්ථ ආවාසමච්ඡරියෙන ලොහගෙහෙ පච්චති, යක්ඛො වා පෙතො වා හුත්වා තස්සෙව ආවාසස්ස සඞ්කාරං සීසෙන උක්ඛිපිත්වා චරති. කුලමච්ඡරියෙන අප්පභොගො හොති. ලාභමච්ඡරියෙන ගූථනිරයෙ නිබ්බත්තති, සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා ලාභං මච්ඡරායිත්වා පුග්ගලිකපරිභොගෙන වා පරිභුඤ්ජිත්වා යක්ඛො වා පෙතො වා මහාඅජගරො වා හුත්වා නිබ්බත්තති. වණ්ණමච්ඡරියෙන භවෙසු නිබ්බත්තස්ස වණ්ණො නාම න හොති. ධම්මමච්ඡරියෙන කුක්කුළනිරයෙ නිබ්බත්තති. ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

ผู้ประกอบด้วยความตระหนี่ในธรรม ไม่ให้แก่ผู้อื่น ด้วยคิดว่า “ผู้นี้เรียนธรรมนี้แล้ว จักครอบงำเรา” ส่วนผู้ใดไม่ให้ ด้วยอนุเคราะห์ธรรมว่า “ผู้นี้เรียนธรรมนี้แล้ว จักบิดเบือนเนื้อความให้วิปริตไป จักทำลายเสีย” หรือไม่ให้ด้วยอนุเคราะห์บุคคลว่า “ผู้นี้เรียนธรรมนี้แล้ว จักเป็นผู้กำเริบ มีใจฟู ไม่สงบระงับ จักก่ออกุศลขึ้น” ความตระหนี่นั้นไม่ชื่อว่ามัจฉริยะ. คำว่า ธรรม ในที่นี้ มุ่งหมายถึงปริยัติธรรม. เพราะปฏิเวธธรรมย่อมมีแก่พระอริยะทั้งหลายเท่านั้น และพระอริยะเหล่านั้นย่อมไม่ตระหนี่ในปฏิเวธธรรมนั้น เพราะมัจฉริยะอันท่านละได้โดยสิ้นเชิงแล้ว ฉะนั้น ความตระหนี่ในปฏิเวธธรรมนั้นจึงเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้เลย. ในบรรดามัจฉริยะเหล่านั้น ด้วยอาวาสมัจฉริยะ (ความตระหนี่ที่อยู่) ย่อมตกนรกโลหกุมภี หรือเป็นยักษ์หรือเปรต เที่ยวแบกหยากเยื่อของอาวาสนั้นด้วยศีรษะ. ด้วยกุลมัจฉริยะ (ความตระหนี่ตระกูล) ย่อมเป็นผู้มีโภคะน้อย. ด้วยลาภมัจฉริยะ (ความตระหนี่ลาภ) ย่อมเกิดในนรกคูถ หรือตระหนี่ลาภของสงฆ์หรือของคณะ แล้วบริโภคด้วยการบริโภคส่วนตัว ย่อมเกิดเป็นยักษ์หรือเปรต หรือเป็นงูเหลือมใหญ่. ด้วยวัณณมัจฉริยะ (ความตระหนี่วรรณะ) วรรณะย่อมไม่มีแก่ผู้เกิดในภพทั้งหลาย. ด้วยธัมมมัจฉริยะ (ความตระหนี่ธรรม) ย่อมเกิดในนรกกุกกุฬะ. มัจฉริยะที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

මච්ඡරිනීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายมัจฉรินีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

අන්ධකවින්දවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอัณฑกวินทวรรค จบแล้ว.

(13) 3. ගිලානවග්ගො

(๑๓) ๓. คิลานวรรค

124-130. තතියො [Pg.43] වග්ගො උත්තානත්ථොයෙව.

๑๒๔-๑๓๐. วรรคที่ ๓ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

(14) 4. රාජවග්ගො

(๑๔) ๔. ราชวรรค

1. පඨමචක්කානුවත්තනසුත්තවණ්ණනා

๑. คำอธิบายปฐมจักกานุวัตตนสูตร

131. චතුත්ථස්ස පඨමෙ අත්ථඤ්ඤූති හිතඤ්ඤූ. හිතපරියායො හෙත්ථ අත්ථ-සද්දො ‘‘අත්තත්ථො පරත්ථො’’තිආදීසු (මහානි. 69; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 85; පටි. ම. 3.5) විය. යස්මා චෙස පරෙසං හිතං ජානන්තො තෙ අත්තනි රඤ්ජෙති, තස්මා වුත්තං ‘‘රඤ්ජිතුං ජානාතී’’ති. දණ්ඩෙති අපරාධානුරූපෙ දණ්ඩනෙ. බලම්හීති බලකායෙ. පඤ්ච අත්ථෙති අත්තත්ථො, පරත්ථො, උභයත්ථො, දිට්ඨධම්මිකො අත්ථො, සම්පරායිකො අත්ථොති එවං පඤ්චප්පභෙදෙ අත්ථෙ. චත්තාරො ධම්මෙති චතුසච්චධම්මෙ, කාමරූපාරූපලොකුත්තරභෙදෙ වා චත්තාරො ධම්මෙ. පටිග්ගහණපරිභොගමත්තඤ්ඤුතාය එව පරියෙසනවිස්සජ්ජනමත්තඤ්ඤුතාපි බොධිතා හොන්තීති ‘‘පටිග්ගහණපරිභොගමත්තං ජානාති’’ඉච්චෙව වුත්තං.

๑๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า อัตถัญญู คือ ผู้รู้ประโยชน์. ในที่นี้ คำว่า อัตถะ เป็นไวพจน์ของคำว่า หิตะ เหมือนในคำว่า “อัตตัตถะ ปรัตถะ” เป็นต้น. เพราะพระองค์ทรงรู้ประโยชน์ของผู้อื่น จึงยังผู้อื่นให้ยินดีในพระองค์ ฉะนั้นจึงตรัสว่า “รู้ที่จะยังผู้อื่นให้ยินดี”. คำว่า ทัณฑะ คือ การลงโทษตามสมควรแก่ความผิด. คำว่า พละ คือ กองกำลัง. คำว่า ประโยชน์ ๕ อย่าง คือ อัตตัตถะ (ประโยชน์ตน), ปรัตถะ (ประโยชน์ผู้อื่น), อุภยัตถะ (ประโยชน์ทั้งสอง), ทิฏฐธัมมิกัตถะ (ประโยชน์ในปัจจุบัน), สัมปรายิกัตถะ (ประโยชน์ในภายหน้า) ด้วยประการฉะนี้ ในประโยชน์มี ๕ ประเภท. คำว่า ธรรม ๔ อย่าง คือ จตุสัจจธรรม (ธรรมคืออริยสัจ ๔) หรือธรรม ๔ อย่าง คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ และโลกุตตรธรรม. ด้วยความรู้จักประมาณในการรับและการบริโภคเท่านั้น ความรู้จักประมาณในการแสวงหาและการจ่ายก็เป็นอันแสดงแล้ว ฉะนั้นจึงตรัสว่า “รู้จักประมาณในการรับและการบริโภค” ดังนี้เท่านั้น.

උත්තරති අතික්කමති, අභිභවතීති වා උත්තරං, නත්ථි එත්ථ උත්තරන්ති අනුත්තරං. අනතිසයං, අප්පටිභාගං වා අනෙකාසු දෙවමනුස්සපරිසාසු අනෙකසතක්ඛත්තුං තෙසං අරියසච්චප්පටිවෙධසම්පාදනවසෙන පවත්තා භගවතො ධම්මදෙසනා ධම්මචක්කං. අපිච සබ්බපඨමං අඤ්ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤප්පමුඛාය අට්ඨාරසපරිසගණාය බ්‍රහ්මකොටියා චතුසච්චස්ස පටිවෙධවිධායිනී යා ධම්මදෙසනා, තස්සා සාතිසයා ධම්මචක්කසමඤ්ඤා. තත්ථ සතිපට්ඨානාතිධම්මො එව පවත්තනට්ඨෙන චක්කන්ති ධම්මචක්කං. චක්කන්ති වා ආණා ධම්මතො අනපෙතත්තා, ධම්මඤ්ච තං චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං. ධම්මෙන ඤායෙන චක්කන්තිපි ධම්මචක්කං. යථාහ ‘‘ධම්මඤ්ච පවත්තෙති චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං, චක්කඤ්ච පවත්තෙති ධම්මඤ්චාති ධම්මචක්කං, ධම්මෙන පවත්තෙතීති ධම්මචක්ක’’න්තිආදි (පටි. ම. 2.40-41). අප්පටිවත්තියන්ති ධම්මිස්සරස්ස භගවතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ධම්මචක්කස්ස අනුත්තරභාවතො අප්පටිසෙධනීයං. කෙහි පන අප්පටිවත්තියන්ති ආහ – ‘‘සමණෙන වා’’තිආදි. තත්ථ සමණෙනාති පබ්බජ්ජං උපගතෙන. බ්‍රාහ්මණෙනාති ජාතිබ්‍රාහ්මණෙන. සාසනපරමත්ථසමණබ්‍රාහ්මණානඤ්හි පටිලොමචිත්තංයෙව නත්ථි. දෙවෙනාති කාමාවචරදෙවෙන. කෙනචීති යෙන [Pg.44] කෙනචි අවසිට්ඨපාරිසජ්ජෙන. එත්තාවතා අට්ඨන්නම්පි පරිසානං අනවසෙසපරියාදානං දට්ඨබ්බං. ලොකස්මින්ති සත්තලොකෙ.

คำว่า อุตตระ คือ ล่วงเลยไป หรือครอบงำไป, คำว่า อนุตตระ คือ ไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่าในที่นี้. พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ทรงแสดงไปโดยยังการแทงตลอดอริยสัจของเทวดาและมนุษย์จำนวนมากในบริษัทต่างๆ หลายร้อยครั้ง ให้สำเร็จนั้น ชื่อว่า ธรรมจักร เพราะไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า ไม่มีส่วนเปรียบ. อนึ่ง พระธรรมเทศนาใดที่ยังการแทงตลอดอริยสัจ ๔ ของพรหมโกฏิ ๑๘ บริษัท มีท่านอัญญาโกณฑัญญะเป็นประธาน ให้สำเร็จเป็นครั้งแรก พระธรรมเทศนานั้นมีชื่อว่า ธรรมจักร อย่างยิ่ง. ในธรรมจักรนั้น สติปัฏฐานเป็นต้นนั่นแหละ ชื่อว่า จักร เพราะเป็นไป, จึงชื่อว่า ธรรมจักร. หรือชื่อว่า จักร เพราะเป็นอาณาจักร (อำนาจ) ที่ไม่ปราศจากธรรม, และธรรมนั้นเป็นจักรด้วย จึงชื่อว่า ธรรมจักร. หรือชื่อว่า ธรรมจักร เพราะเป็นจักรที่ดำเนินไปโดยธรรม โดยความถูกต้อง. เหมือนที่ตรัสไว้ว่า “ยังธรรมให้เป็นไป และยังจักรให้เป็นไป จึงชื่อว่า ธรรมจักร, ยังจักรให้เป็นไป และยังธรรมให้เป็นไป จึงชื่อว่า ธรรมจักร, ยังจักรให้เป็นไปโดยธรรม จึงชื่อว่า ธรรมจักร” เป็นต้น. คำว่า อันใครๆ ให้เป็นไปไม่ได้ คือ อันใครๆ ห้ามไม่ได้ เพราะธรรมจักรของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นธรรมิศวรนั้น เป็นอนุตตระ. ก็อันใครๆ ให้เป็นไปไม่ได้นั้น คืออันใครบ้างเล่า? จึงตรัสว่า “อันสมณะ” เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า อันสมณะ คือ อันผู้เข้าถึงบรรพชา. คำว่า อันพราหมณ์ คือ อันพราหมณ์โดยกำเนิด. เพราะสมณะและพราหมณ์ผู้เป็นปรมัตถะในพระศาสนา ย่อมไม่มีจิตคิดขัดขวางเลย. คำว่า อันเทวดา คือ อันเทวดาในกามภพ. คำว่า อันใครๆ คือ อันบริษัทที่เหลือคนใดคนหนึ่ง. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พึงทราบว่าเป็นการรวบรวมบริษัททั้ง ๘ โดยไม่เหลือ. คำว่า ในโลก คือ ในสัตวโลก.

පඨමචක්කානුවත්තනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปฐมจักกานุวัตตนสูตร จบแล้ว.

2. දුතියචක්කානුවත්තනසුත්තවණ්ණනා

๒. คำอธิบายทุติยจักกานุวัตตนสูตร

132. දුතියෙ චක්කවත්තිවත්තන්ති දසවිධං, ද්වාදසවිධං වා චක්කවත්තිභාවාවහං වත්තං. තත්ථ අන්තොජනස්මිං බලකායෙ ධම්මිකායෙව රක්ඛාවරණගුත්තියා සංවිධානං, ඛත්තියෙසු, අනුයන්තෙසු, බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙසු, නෙගමජානපදෙසු, සමණබ්‍රාහ්මණෙසු, මිගපක්ඛීසු, අධම්මිකපටික්ඛෙපො, අධනානං ධනානුප්පදානං, සමණබ්‍රාහ්මණෙ උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හපුච්ඡනන්ති ඉදං දසවිධං චක්කවත්තිවත්තං. ඉදමෙව ච ගහපතිකෙ පක්ඛිජාතෙ ච විසුං කත්වා ගහණවසෙන ද්වාදසවිධං. පිතරා පවත්තිතමෙව අනුප්පවත්තෙතීති දසවිධං වා ද්වාදසවිධං වා චක්කවත්තිවත්තං පූරෙත්වා නිසින්නස්ස පුත්තස්ස අඤ්ඤං පාතුභවති, සො තං පවත්තෙති. රතනමයත්තා පන සදිසට්ඨෙන තදෙවෙතන්ති කත්වා ‘‘පිතරා පවත්තිත’’න්ති වුත්තං. යස්මා වා සො ‘‘අප්පොස්සුක්කො, ත්වං දෙව, හොහි, අහමනුසාසිස්සාමී’’ති ආහ. තස්මා පිතරා පවත්තිතං ආණාචක්කං අනුප්පවත්තෙති නාමාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යඤ්හි අත්තනො පුඤ්ඤානුභාවසිද්ධං චක්කරතනං, තං නිප්පරියායතො තෙන පවත්තිතං නාම, නෙතරන්ති පඨමනයො වුත්තො. යස්මා පවත්තිතස්සෙව අනුවත්තනං, පඨමනයො ච තංසදිසෙ තබ්බොහාරවසෙන වුත්තොති තං අනාදියිත්වා දුතියනයො වුත්තො.

๑๓๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า จักรวรรดิวัตร คือ วัตรที่นำมาซึ่งความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ มี ๑๐ อย่าง หรือ ๑๒ อย่าง. ในวัตรเหล่านั้น การจัดแจงการคุ้มครองป้องกันรักษาโดยธรรมในชนภายใน ในกองกำลัง ในกษัตริย์ ในผู้ติดตาม ในพราหมณ์และคฤหบดี ในชาวนิคมและชาวชนบท ในสมณพราหมณ์ ในเนื้อและนก การห้ามการกระทำที่ไม่เป็นธรรม การให้ทรัพย์แก่ผู้ไม่มีทรัพย์ การเข้าไปหาสมณพราหมณ์แล้วสอบถามปัญหา นี้ชื่อว่าจักรวรรดิวัตร ๑๐ อย่าง. วัตรนี้เอง เมื่อแยกคฤหบดีและนกออกเป็นส่วนต่างหาก ก็เป็น ๑๒ อย่าง. คำว่า ยังวัตรที่บิดาให้เป็นไปแล้วนั่นแหละให้เป็นไปตาม ความว่า เมื่อบุตรผู้บำเพ็ญจักรวรรดิวัตร ๑๐ อย่าง หรือ ๑๒ อย่างให้บริบูรณ์แล้ว จักรรัตนะอื่นย่อมปรากฏขึ้น เขาย่อมยังจักรนั้นให้เป็นไป. แต่เพราะเป็นรัตนะเหมือนกัน และโดยอรรถว่าเหมือนกัน จึงถือว่าเป็นจักรนั้นเอง จึงตรัสว่า “ที่บิดาให้เป็นไปแล้ว”. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเขา (พระราชบุตร) กราบทูลว่า “ขอพระองค์จงเป็นผู้มีธุระน้อยเถิด เทวะ ข้าพระองค์จักสั่งสอนเอง” ฉะนั้น พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า ชื่อว่ายังอาณาจักรที่บิดาให้เป็นไปแล้วให้เป็นไปตาม ด้วยประการฉะนี้. นัยที่ ๑ กล่าวว่า เพราะจักรรัตนะที่สำเร็จด้วยอานุภาพบุญของตนนั้น ชื่อว่าอันตนให้เป็นไปโดยตรง (นิปปริยาย) ไม่ใช่จักรอื่น. นัยที่ ๒ กล่าวว่า เพราะการให้เป็นไปตามย่อมมีแก่สิ่งที่ให้เป็นไปแล้วเท่านั้น และนัยที่ ๑ นั้นกล่าวโดยโวหารว่าเหมือนกัน ฉะนั้นจึงไม่ถือเอานัยที่ ๑ แต่กล่าวถึงนัยที่ ๒.

දුතියචක්කානුවත්තනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการอธิบายทุติยจักกานุวัตตนสูตร.

4. යස්සංදිසංසුත්තවණ්ණනා

๔. การอธิบายยัสสังทิสังสูตร

134. චතුත්ථෙ ‘‘උභතො සුජාතො’’ති එත්තකෙ වුත්තෙ යෙහි කෙහිචි ද්වීහි භාගෙහි සුජාතතා පඤ්ඤාපෙය්‍ය, සුජාත-සද්දො ච ‘‘සුජාතො චාරුදස්සනො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.399; සු. නි. 553; ථෙරගා. 818) ආරොහසම්පත්තිපරියායොති ජාතිවසෙන [Pg.45] සුජාතතං විභාවෙතුං ‘‘මාතිතො ච පිතිතො චා’’ති වුත්තං. අනොරසපුත්තවසෙනපි ලොකෙ මාතුපිතුසමඤ්ඤා දිස්සති, ඉධ පන සා ඔරසපුත්තවසෙන ඉච්ඡිතාති දස්සෙතුං ‘‘සංසුද්ධග්ගහණිකො’’ති වුත්තං. ගබ්භං ගණ්හාති ධාරෙතීති ගහණී, ගබ්භාසයසඤ්ඤිතො මාතුකුච්ඡිප්පදෙසො. තෙනාහ ‘‘සංසුද්ධාය මාතුකුච්ඡියා සමන්නාගතො’’ති. යථාභුත්තස්ස ආහාරස්ස විපාචනවසෙන ගණ්හනතො අඡඩ්ඩනතො ගහණී, තෙජොධාතු. පිතා ච මාතා ච පිතරො. පිතූනං පිතරො පිතාමහා. තෙසං යුගො පිතාමහයුගො, තස්මා යාව සත්තමා පිතාමහයුගා, පිතාමහද්වන්දාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි පිතාමහග්ගහණෙනෙව මාතාමහොපි ගහිතොති සො අට්ඨකථායං විසුං න උද්ධතො. යුග-සද්දො චෙත්ථ එකසෙසනයෙන දට්ඨබ්බො ‘‘යුගො ච යුගො ච යුගො’’ති. එවඤ්හි තත්ථ තත්ථ ද්වින්නං ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහග්ගහණෙනෙව ගහිතා’’ති. පුරිසග්ගහණඤ්චෙත්ථ උක්කට්ඨනිද්දෙසවසෙන කතන්ති දට්ඨබ්බං. එවඤ්හි ‘‘මාතිතො’’ති පාළිවචනං සමත්ථිතං හොති.

๑๓๔. ในข้อที่ ๔ เมื่อกล่าวคำว่า "อุภโต สุชาโต" (ผู้เกิดดีทั้งสองฝ่าย) เพียงเท่านี้ พึงแสดงความเป็นผู้เกิดดีด้วยส่วน ๒ อย่างใดอย่างหนึ่ง และคำว่า "สุชาตะ" ในประโยคว่า "สุชาโต จารุทัสสโน" (ผู้เกิดดี มีรูปงามน่าดู) เป็นต้น เป็นไวพจน์แห่งความสมบูรณ์ของร่างกาย เพื่อแสดงความเป็นผู้เกิดดีโดยกำเนิด จึงกล่าวคำว่า "จากมารดาด้วย จากบิดาด้วย" แม้โดยความเป็นบุตรนอกสมรส ก็ปรากฏชื่อว่ามารดาบิดาในโลก แต่ในที่นี้ประสงค์เอาความเป็นบุตรในอก จึงกล่าวคำว่า "มีที่ปฏิสนธิบริสุทธิ์" คำว่า "คหณี" คือผู้รับและทรงไว้ซึ่งครรภ์ ได้แก่ส่วนแห่งท้องของมารดาที่เรียกว่ามดลูก เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ประกอบด้วยมดลูกของมารดาที่บริสุทธิ์" อีกอย่างหนึ่ง "คหณี" คือเตโชธาตุ เพราะรับอาหารที่บริโภคแล้วโดยการย่อยและไม่ทอดทิ้ง บิดาและมารดา เรียกว่า "ปิตโร" บิดาของบิดามารดา เรียกว่า "ปิตามหา" (ปู่ ย่า ตา ยาย) คู่ของท่านเหล่านั้น เรียกว่า "ปิตามหายุค" เพราะฉะนั้น พึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า คู่ปู่ย่าตายายจนถึงรุ่นที่ ๗ ด้วยประการฉะนี้ เมื่อกล่าวถึงปู่ย่า ก็ย่อมรวมถึงตายายด้วย เพราะฉะนั้น ในอรรถกถาจึงไม่ได้แยกกล่าวไว้ต่างหาก และคำว่า "ยุค" ในที่นี้ พึงเห็นโดยนัยเอกเสสว่า "ยุคด้วย ยุคด้วย ยุคด้วย" ด้วยประการฉะนี้ ในที่นั้นๆ ย่อมรวมเอาคนสองคนไว้ด้วยกัน เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "บรรพบุรุษทั้งปวงที่สูงขึ้นไปจากนั้น ก็รวมอยู่ในคำว่าปู่ย่าตายาย" และพึงเห็นว่า การกล่าวถึงบุรุษในที่นี้ เป็นการกล่าวโดยนัยที่ยกส่วนที่สูงกว่าขึ้นแสดงเป็นสำคัญ ด้วยประการฉะนี้ คำบาลีว่า "จากมารดา" จึงเป็นอันสมบูรณ์

අක්ඛිත්තොති අප්පත්තක්ඛෙපො. අනවක්ඛිත්තොති සම්පත්තවිවාදාදීසු න අවක්ඛිත්තො න ඡඩ්ඩිතො. ජාතිවාදෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනන්ති දස්සෙතුං ‘‘කෙන කාරණෙනා’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච ‘‘උභතො…පෙ… පිතාමහයුගා’’ති එතෙන ඛත්තියස්ස යොනිදොසාභාවො දස්සිතො සංසුද්ධග්ගහණිකභාවකිත්තනතො. ‘‘අක්ඛිත්තො’’ති ඉමිනා කිරියාපරාධාභාවො. කිරියාපරාධෙන හි සත්තා ඛෙපං පාපුණන්ති. ‘‘අනුපක්කුට්ඨො’’ති ඉමිනා අයුත්තසංසග්ගාභාවො. අයුත්තසංසග්ගඤ්හි පටිච්ච සත්තා අක්කොසං ලභන්ති.

คำว่า "อักขิตโต" คือไม่ถูกตำหนิ. คำว่า "อนวัคขิตโต" คือไม่ถูกทอดทิ้ง ไม่ถูกละทิ้งในเรื่องวิวาทเป็นต้นที่เกิดขึ้น. เพื่อแสดงว่าคำว่า "ชาติวาเทนะ" เป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ ท่านจึงกล่าวคำว่า "ด้วยเหตุอะไร" เป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า "อุภโต...เป...ปิตามหายุคา" นี้ แสดงว่ากษัตริย์ไม่มีโทษทางกำเนิด เพราะกล่าวถึงความเป็นผู้มีที่ปฏิสนธิบริสุทธิ์. ด้วยคำว่า "อักขิตโต" นี้ แสดงว่าไม่มีความผิดทางกรรม เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมถึงการถูกตำหนิด้วยความผิดทางกรรม. ด้วยคำว่า "อนุปกุฏโฐ" นี้ แสดงว่าไม่มีการคบค้าที่ไม่สมควร เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมได้รับการด่าว่าเพราะอาศัยการคบค้าที่ไม่สมควร.

අඩ්ඪතා නාම විභවසම්පන්නතා, සා තං තං උපාදායුපාදාය වුච්චතීති ආහ ‘‘යො කොචි අත්තනො සන්තකෙන විභවෙන අඩ්ඪො හොතී’’ති. තථා මහද්ධනතාපීති තං උක්කංසගතං දස්සෙතුං ‘‘මහතා අපරිමාණසඞ්ඛෙන ධනෙන සමන්නාගතො’’ති වුත්තං. භුඤ්ජිතබ්බතො පරිභුඤ්ජිතබ්බතො විසෙසතො කාමා භොගා නාමාති ආහ ‘‘පඤ්චකාමගුණවසෙනා’’ති. කොට්ඨං වුච්චති ධඤ්ඤස්ස ආවසනට්ඨානං, කොට්ඨභූතං අගාරං කොට්ඨාගාරං. තෙනාහ ‘‘ධඤ්ඤෙන ච පරිපුණ්ණකොට්ඨාගාරො’’ති. එවං සාරගබ්භං කොසො, ධඤ්ඤපරිට්ඨපනට්ඨානඤ්ච කොට්ඨාගාරන්ති දස්සෙත්වා ඉදානි තතො අඤ්ඤථා තං දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථා අසිනො තික්ඛභාවපරිහාරකො [Pg.46] පටිච්ඡදො ‘‘කොසො’’ති වුච්චති. එවං රඤ්ඤො තික්ඛභාවපරිහාරං කත්වා චතුරඞ්ගිනී සෙනා කොසොති ආහ ‘‘චතුබ්බිධො කොසො හත්ථී අස්සා රථා පත්තී’’ති. වත්ථකොට්ඨාගාරග්ගහණෙනෙව සබ්බස්සපි භණ්ඩට්ඨපනට්ඨානස්ස ගහිතත්තා ‘‘තිවිධං කොට්ඨාගාර’’න්ති වුත්තං.

ความสมบูรณ์ด้วยทรัพย์สมบัติ ชื่อว่า "อัฑฒตา" ความสมบูรณ์นั้นย่อมกล่าวถึงโดยอาศัยสิ่งนั้นๆ ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ใดผู้หนึ่งเป็นผู้มั่งคั่งด้วยทรัพย์สมบัติของตน". แม้ความเป็นผู้มีทรัพย์มาก (มหัทธนตา) ก็เช่นเดียวกัน เพื่อแสดงถึงความยิ่งใหญ่ของทรัพย์นั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ประกอบด้วยทรัพย์อันมากมายนับไม่ถ้วน". กามทั้งหลายที่พึงบริโภค พึงใช้สอยโดยพิเศษ ชื่อว่า "โภคะ" ท่านจึงกล่าวว่า "โดยอำนาจแห่งกามคุณ ๕". ที่เป็นที่เก็บข้าวเปลือก เรียกว่า "โกฏฐะ" เรือนที่เป็นฉาง เรียกว่า "โกฏฐาคาร". เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "มีฉางเต็มด้วยข้าวเปลือก". เมื่อแสดงว่า "โกสะ" คือคลังที่เก็บแก่นสาร และ "โกฏฐาคาร" คือที่เก็บข้าวเปลือกแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงสิ่งนั้นในนัยอื่นอีก ท่านจึงกล่าวคำว่า "อีกอย่างหนึ่ง" เป็นต้น. ในที่นั้น ฝักที่ป้องกันความคมของดาบ เรียกว่า "โกสะ" ฉันใด กองทัพ ๔ เหล่า คือ ช้าง ม้า รถ พลเดินเท้า ที่ป้องกันความคม (อำนาจ) ของพระราชา ก็เรียกว่า "โกสะ" ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คลัง (โกสะ) ๔ อย่าง คือ ช้าง ม้า รถ พลเดินเท้า". เมื่อกล่าวถึงฉางเก็บผ้า ก็ย่อมรวมถึงที่เก็บสิ่งของทุกอย่างด้วย เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ฉาง (โกฏฐาคาร) ๓ อย่าง".

යස්සා පඤ්ඤාය වසෙන පුරිසො ‘‘පණ්ඩිතො’’ති වුච්චති, තං පණ්ඩිච්චන්ති ආහ ‘‘පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො’’ති. තංතංඉතිකත්තබ්බතාසු ඡෙකභාවො බ්‍යත්තභාවො වෙය්‍යත්තියං. සම්මොහං හිංසති විධමතීති මෙධා, සා එතස්ස අත්ථීති මෙධාවී. ඨානෙ ඨානෙ උප්පත්ති එතිස්සා අත්ථීති ඨානුප්පත්ති, ඨානසො උප්පජ්ජනපඤ්ඤා. වඩ්ඪිඅත්ථෙති වඩ්ඪිසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ.

ปัญญาใดที่ทำให้บุรุษถูกเรียกว่า "บัณฑิต" ปัญญานั้นเรียกว่า "ปัณฑิจจะ" ท่านจึงกล่าวว่า "ประกอบด้วยปัณฑิจจะ". ความเป็นผู้ฉลาด ความเป็นผู้เชี่ยวชาญในกิจที่ควรทำนั้นๆ ชื่อว่า "ไวยัตติยะ". ปัญญาที่ทำลายความหลงให้พินาศไป ชื่อว่า "เมธา" ปัญญานั้นมีแก่ผู้นี้ ผู้นี้จึงชื่อว่า "เมธาวี". ปัญญาที่เกิดขึ้นในเหตุการณ์นั้นๆ ชื่อว่า "ฐานุปปัตติ" คือปัญญาที่เกิดขึ้นตามฐานะ. ในคำว่า "ในอรรถว่าความเจริญ" คือในอรรถที่นับว่าเป็นความเจริญ.

යස්සංදිසංසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการอธิบายยัสสังทิสังสูตร.

5-9. පත්ථනාසුත්තාදිවණ්ණනා

การอธิบายปัตถนาสูตรเป็นต้น ที่ ๕-๙

135-9. පඤ්චමෙ හත්ථිස්මින්ති හත්ථිසිප්පෙ. හත්ථීති හි හත්ථිවිසයත්තා හත්ථිසන්නිස්සිතත්තා ච හත්ථිසිප්පං ගහිතං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. වයතීති වයො, සොභනෙසු කත්ථචි අපක්ඛලන්තො අවිත්ථායන්තො තානි සන්ධාරෙතුං සක්කොතීති අත්ථො. න වයො අවයො, තානි අත්ථතො සද්දතො ච සන්ධාරෙතුං න සක්කොති. අවයො න හොතීති අනවයො. ද්වෙ පටිසෙධා පකතිං ගමෙන්තීති ආහ ‘‘අනවයොති සමත්ථො’’ති. ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

ในข้อที่ ๕ บทว่า หัตถิสฺมึ หมายถึงในหัตถิศิลปะ (วิชาช้าง). จริงอยู่ ที่เรียกว่า หัตถี เพราะเป็นวิสัยของช้าง และเพราะอาศัยช้าง จึงถือเอาว่าหัตถิศิลปะ. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า วยติ ได้แก่ วยะ อธิบายว่า สามารถทรงจำสิ่งเหล่านั้นไว้ได้ โดยไม่พลั้งพลาด ไม่กระจัดกระจายในที่ไหนๆ ในบรรดาสิ่งที่งดงาม. ที่ชื่อว่า อวยะ เพราะไม่เป็นวยะ คือไม่สามารถทรงจำสิ่งเหล่านั้นไว้ได้ทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ. ที่ชื่อว่า อนวยะ เพราะไม่เป็นอวยะ. ท่านกล่าวว่า อนวยะ คือผู้สามารถ เพราะการปฏิเสธสองครั้งย่อมกลับเป็นปกติ. บทที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความชัดเจนอยู่แล้ว.

පත්ථනාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปัตถนาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

10. සොතසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาโสตสูตร

140. දසමෙ තිබ්බානන්ති තික්ඛානං. ඛරානන්ති කක්කසානං. කටුකානන්ති දාරුණානං. අසාතානන්ති නසාතානං අප්පියානං. න තාසු මනො අප්පෙති, න තා මනං අප්පායන්ති වඩ්ඪෙන්තීති අමනාපා.

๑๔๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า ติพฺพานํ แปลว่า อันแรงกล้า. บทว่า ขรานํ แปลว่า อันหยาบคาย. บทว่า กฏุกานํ แปลว่า อันเผ็ดร้อน (ทารุณ). บทว่า อสาตานํ แปลว่า อันไม่สำราญ คือไม่เป็นที่รัก. บทว่า อมนาปา แปลว่า ไม่เป็นที่พอใจ เพราะจิตไม่เข้าไปตั้งมั่นในสิ่งเหล่านั้น และสิ่งเหล่านั้นไม่ยังจิตให้เอิบอิ่ม คือไม่ให้เจริญ.

සොතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโสตสูตร จบแล้ว.

රාජවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาราชวรรค จบแล้ว.

(15) 5. තිකණ්ඩකීවග්ගො

(๑๕) ๕. ติกัณฑกีวรรค

1. අවජානාතිසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอวชานาติสูตร

141. පඤ්චමස්ස [Pg.47] පඨමෙ දත්වා අවජානාතීති එත්ථ එකො භික්ඛු මහාපුඤ්ඤො චතුපච්චයලාභී හොති, සො චීවරාදීනි ලභිත්වා අඤ්ඤං අප්පපුඤ්ඤං ආපුච්ඡති. සොපි තස්මිං පුනප්පුනං ආපුච්ඡන්තෙපි ගණ්හාතියෙව. අථස්ස ඉතරො ථොකං කුපිතො හුත්වා මඞ්කුභාවං උප්පාදෙතුකාමො වදති ‘‘අයං අත්තනො ධම්මතාය චීවරාදීනි න ලභති, අම්හෙ නිස්සාය ලභතී’’ති. එවම්පි දත්වා අවජානාති නාම. එකො පන එකෙන සද්ධිං ද්වෙ තීණි වස්සානි වසන්තො පුබ්බෙ තං පුග්ගලං ගරුං කත්වා ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ චිත්තීකාරං න කරොති, ආසනනිසින්නට්ඨානම්පි න ගච්ඡති. අයම්පි පුග්ගලො සංවාසෙන අවජානාති නාම. ආධෙය්‍යමුඛොති ආදිතො ධෙය්‍යමුඛො, පඨමවචනස්මිංයෙව ඨපිතමුඛොති අත්ථො. තත්ථායං නයො – එකො පුග්ගලො සාරුප්පංයෙව භික්ඛුං ‘‘අසාරුප්පො එසො’’ති කථෙති. තං සුත්වා එස නිට්ඨං ගච්ඡති, පුන අඤ්ඤෙන සභාගෙන භික්ඛුනා ‘‘සාරුප්පො අය’’න්ති වුත්තෙපි තස්ස වචනං න ගණ්හාති. අසුකෙන නාම ‘‘අසාරුප්පො අය’’න්ති අම්හාකං කථිතන්ති පුරිමභික්ඛුනොව කථං ගණ්හාති. අපරොපිස්ස දුස්සීලං ‘‘සීලවා’’ති කථෙති. තස්ස වචනං සද්දහිත්වා පුන අඤ්ඤෙන ‘‘අසාරුප්පො එසො භික්ඛු, නායං තුම්හාකං සන්තිකං උපසඞ්කමිතුං යුත්තො’’ති වුත්තෙපි තස්ස වචනං අග්ගහෙත්වා පුරිමංයෙව කථං ගණ්හාති. අපරො වණ්ණම්පි කථිතං ගණ්හාති, අවණ්ණම්පි කථිතං ගණ්හාතියෙව. අයම්පි ආධෙය්‍යමුඛොයෙව නාම ආධාතබ්බමුඛො, යං යං සුණාති, තත්ථ තත්ථ ඨපිතමුඛොති අත්ථො.

๑๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า ทตฺวา อวชานาติ นี้ มีอธิบายว่า ภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้มีบุญมาก เป็นผู้ได้ปัจจัย ๔ เธอได้จีวรเป็นต้นแล้ว ย่อมปวารณาภิกษุอื่นผู้มีบุญน้อย. ภิกษุผู้มีบุญน้อยนั้น แม้เมื่อภิกษุนั้นปวารณาบ่อยๆ ก็รับเอาไว้. ลำดับนั้น ภิกษุรูปนอกนี้โกรธนิดหน่อย ปรารถนาจะทำให้เกิดความเก้อเขิน จึงกล่าวว่า "ภิกษุนี้โดยปกติของตนย่อมไม่ได้จีวรเป็นต้น แต่ได้เพราะอาศัยเรา" แม้อย่างนี้ ก็ชื่อว่าให้แล้วดูหมิ่น. ส่วนบุคคลอีกคนหนึ่ง อยู่ร่วมกับบุคคลหนึ่ง ๒-๓ ปี ในกาลก่อนเคยทำความเคารพบุคคลนั้น แต่เมื่อกาลเวลาผ่านไปๆ ก็ไม่ทำความเอื้อเฟื้อ แม้ในที่ที่เขานั่งอยู่ก็ไม่ไป. บุคคลนี้ชื่อว่าดูหมิ่นด้วยการอยู่ร่วมกัน. บทว่า อาเธยฺยมุโข คือ มีปากอันพึงตั้งไว้ตั้งแต่ต้น อธิบายว่า มีปากอันตั้งไว้ในคำพูดแรกนั่นเอง. ในบทนั้นมีนัยดังนี้ บุคคลหนึ่งกล่าวหาภิกษุผู้สมควรนั่นแหละว่า "ภิกษุนี้ไม่สมควร". เขาฟังคำนั้นแล้วก็ตกลงใจ แม้เมื่อภิกษุผู้เป็นสหายรูปอื่นกล่าวว่า "ภิกษุนี้สมควร" ก็ไม่รับคำของเขา ย่อมรับเอาแต่คำของภิกษุรูปก่อนเท่านั้นว่า "คนชื่อโน้นบอกเราว่า ภิกษุนี้ไม่สมควร". อีกคนหนึ่งกล่าวถึงภิกษุผู้ทุศีลว่า "เป็นผู้มีศีล". เขาเชื่อคำของผู้นั้นแล้ว แม้เมื่อคนอื่นกล่าวว่า "ภิกษุนี้ไม่สมควร ท่านไม่ควรเข้าไปหาภิกษุนี้" ก็ไม่รับคำของเขา ย่อมรับเอาแต่คำเดิมนั่นเอง. อีกคนหนึ่ง แม้คำสรรเสริญที่เขากล่าวก็รับเอา แม้คำติเตียนที่เขากล่าวก็รับเอาเหมือนกัน. บุคคลนี้ชื่อว่า อาเธยยมุขะ คือมีปากอันพึงตั้งไว้ อธิบายว่า มีปากอันตั้งไว้ในคำที่ตนได้ยินมานั้นๆ.

ලොලොති සද්ධාදීනං ඉත්තරකාලප්පතිතත්තා අස්සද්ධියාදීහි ලුලිතභාවෙන ලොලො. ඉත්තරභත්තීතිආදීසු පුනප්පුනං භජනෙන සද්ධාව භත්තිපෙමං. සද්ධාපෙමම්පි ගෙහස්සිතපෙමම්පි වට්ටති, පසාදො සද්ධාපසාදො. එවං පුග්ගලො ලොලො හොතීති එවං ඉත්තරසද්ධාදිතාය පුග්ගලො ලොලො නාම හොති. හලිද්දිරාගො විය, ථුසරාසිම්හි කොට්ටිතඛානුකො විය, අස්සපිට්ඨියං ඨපිතකුම්භණ්ඩං විය ච අනිබද්ධට්ඨානෙ මුහුත්තෙන කුප්පති. මන්දො මොමූහොති අඤ්ඤාණභාවෙන මන්දො, අවිසයතාය මොමූහො, මහාමූළ්හොති අත්ථො.

บทว่า โลโล คือ เป็นผู้โลเล เพราะความที่ศรัทธาเป็นต้นเป็นสภาพตั้งอยู่ชั่วคราว และเพราะความที่ศรัทธาเป็นต้นนั้นถูกความไม่มีศรัทธาเป็นต้นรบกวน. ในบทว่า อิตฺตรภตฺติ เป็นต้น ศรัทธาที่เกิดขึ้นเพราะการซ่องเสพบ่อยๆ นั่นแหละ ชื่อว่า ภัตติ (ความภักดี) และเปมะ (ความรัก). แม้ศรัทธาเปมะและเกหสิตเปมะ (ความรักอาศัยเรือน) ก็ควร. บทว่า ปสาทิ คือ ความเลื่อมใสในศรัทธา. บุคคลเป็นผู้โลเลอย่างนี้ คือ บุคคลชื่อว่าโลเล เพราะความเป็นผู้มีศรัทธาเป็นต้นชั่วคราวอย่างนี้. ย่อมหวั่นไหวในชั่วขณะในที่ที่ไม่มั่นคง เหมือนสีขมิ้น (ที่ย้อมติดไม่นาน) เหมือนตอไม้ที่เขาตอกลงในกองแกลบ และเหมือนลูกฟักทองที่เขาวางไว้บนหลังม้า. บทว่า มนฺโท โมมูโห คือ ชื่อว่า มนทะ เพราะความเป็นผู้ไม่มีปัญญา ชื่อว่า โมมูหะ เพราะความที่ธรรมไม่ใช่เป็นวิสัย อธิบายว่า เป็นผู้หลงงมงายมาก.

අවජානාතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอวชานาติสูตร จบแล้ว.

2-3. ආරභතිසුත්තාදිවණ්ණනා

๒-๓. อรรถกถาอารภติสูตรเป็นต้น

142-3. දුතියෙ [Pg.48] ආරභතීති එත්ථ ආරම්භ-සද්දො කම්මකිරියහිංසනවීරියකොපනාපත්තිවීතික්කමෙසු වත්තති. තථා හෙස ‘‘යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති, සබ්බං ආරම්භපච්චයා’’ති (සු. නි. 749) කම්මෙ ආගතො. ‘‘මහාරම්භා මහායඤ්ඤා, න තෙ හොන්ති මහප්ඵලා’’ති (සං. නි. 1.120; අ. නි. 4.39) කිරියාය. ‘‘සමණං ගොතමං උද්දිස්ස පාණං ආරභන්තී’’ති (ම. නි. 2.51) හිංසනෙ. ‘‘ආරම්භථ නික්ඛමථ, යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ’’ති (සං. නි. 1.185; නෙත්ති. 29; පෙටකො. 38; මි. ප. 5.1.4) වීරියෙ. ‘‘බීජගාමභූතගාමසමාරම්භා පටිවිරතො හොතී’’ති (දී. නි. 1.10, 195; ම. නි. 1.293) කොපනෙ. ‘‘ආරභති ච විප්පටිසාරී ච හොතී’’ති (අ. නි. 5.142; පු. ප. 191) අයං පන ආපත්තිවීතික්කමෙ ආගතො, තස්මා ආපත්තිවීතික්කමවසෙන ආරභති චෙව, තප්පච්චයා ච විප්පටිසාරී හොතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. යථාභූතං නප්පජානාතීති අනධිගතත්තා යථාසභාවතො න ජානාති. යත්ථස්සාති යස්මිං අස්ස, යං ඨානං පත්වා එතස්ස පුග්ගලස්ස උප්පන්නා පාපකා අකුසලා ධම්මා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්තීති අත්ථො. කිං පන පත්වා තෙ නිරුජ්ඣන්තීති? අරහත්තමග්ගං, ඵලප්පත්තස්ස පන නිරුද්ධා නාම හොන්ති. එවං සන්තෙපි ඉධ මග්ගකිච්චවසෙන පන ඵලමෙව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

ในสูตรที่ ๒ บทว่า อารภติ นี้ คำว่า อารมฺภ ย่อมใช้ในความหมายว่า การงาน, การกระทำ, การเบียดเบียน, ความเพียร, การทำให้กำเริบ, การต้องอาบัติ และการล่วงละเมิด. จริงอยู่ คำว่า อารมฺภ นั้น มาในความหมายว่า การงาน ในประโยคเป็นต้นว่า "ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้น ทุกข์ทั้งหมดนั้นมีอารัมภะเป็นปัจจัย" (สุ. นิ. ๗๔๙). มาในความหมายว่า การกระทำ ในประโยคว่า "ยัญใหญ่ที่มีการกระทำมาก ยัญเหล่านั้นย่อมไม่มีผลมาก" (สํ. นิ. ๑.๑๒๐; อ. นิ. ๔.๓๙). มาในความหมายว่า การเบียดเบียน ในประโยคว่า "ย่อมเบียดเบียนสัตว์เจาะจงพระสมณโคดม" (ม. นิ. ๒.๕๑). มาในความหมายว่า ความเพียร ในประโยคว่า "ท่านทั้งหลายจงปรารภ จงออกไป จงประกอบในพระพุทธศาสนา" (สํ. นิ. ๑.๑๘๕). มาในความหมายว่า การทำให้กำเริบ ในประโยคว่า "เป็นผู้เว้นขาดจากการทำให้พืชคามและภูตคามกำเริบ" (ที. นิ. ๑.๑๐). ส่วนในประโยคว่า "ย่อมต้องอาบัติและเป็นผู้เดือดร้อน" (อ. นิ. ๕.๑๔๒) นี้ มาในความหมายว่า การต้องอาบัติและการล่วงละเมิด เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงมีอธิบายว่า ย่อมต้องอาบัติและล่วงละเมิด และย่อมเป็นผู้เดือดร้อนเพราะอาบัติและการล่วงละเมิดนั้นเป็นปัจจัย. บทว่า ยถาภูตํ นปฺปชานาติ คือ ไม่รู้ตามความเป็นจริง เพราะยังไม่ได้บรรลุ. บทว่า ยตฺถสฺส คือ ในที่ใดของเขา อธิบายว่า เมื่อบรรลุถึงฐานะใด อกุศลธรรมอันเป็นบาปที่เกิดขึ้นแล้วแก่บุคคลนี้ ย่อมดับไปไม่เหลือ. ถามว่า เมื่อบรรลุถึงอะไร อกุศลธรรมเหล่านั้นจึงดับไป? ตอบว่า บรรลุอรหัตตมรรค ส่วนในขณะแห่งผล อกุศลธรรมเหล่านั้นชื่อว่าดับแล้ว. แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ในที่นี้พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงผลนั่นเองโดยมุ่งถึงกิจของมรรค.

ආරභතී න විප්පටිසාරී හොතීති ආපත්තිං ආපජ්ජති, තං පනෙස දෙසෙතුං සභාගපුග්ගලං පරියෙසති, තස්මා න විප්පටිසාරී හොති. න ආරභති විප්පටිසාරී හොතීති ආපත්තිං න ආපජ්ජති, විනයපඤ්ඤත්තියං පන අකොවිදත්තා අනාපත්තියා ආපත්තිසඤ්ඤී හුත්වා විප්පටිසාරී හොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘න ආරභති න විප්පටිසාරී හොතී’’ති යො වුත්තො, කතරො සො පුග්ගලො? ඔස්සට්ඨවීරියපුග්ගලො. සො හි ‘‘කිං මෙ ඉමස්මිං කාලෙ පරිනිබ්බානෙන, අනාගතෙ මෙත්තෙය්‍යසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති විසුද්ධසීලොපි පටිපත්තිං න පූරෙති. සො හි ‘‘කිමත්ථං ආයස්මා පමත්තො විහරති, පුථුජ්ජනස්ස නාම ගති අනිබද්ධා, තස්මා හි මෙත්තෙය්‍යසම්මාසම්බුද්ධස්ස සම්මුඛීභාවං ලභෙය්‍යාසි, අරහත්තත්ථාය විපස්සනං භාවෙහී’’ති ඔවදිතබ්බොව.

“ปรารภอยู่ แต่ไม่เดือดร้อน” หมายถึง ย่อมต้องอาบัติ แต่บุคคลนั้นย่อมแสวงหาบุคคลผู้เป็นสภาคกันเพื่อแสดงอาบัตินั้น เพราะฉะนั้นจึงไม่เดือดร้อน. “ไม่ปรารภ แต่เดือดร้อน” หมายถึง ไม่ต้องอาบัติ แต่เพราะความเป็นผู้ไม่ฉลาดในพระวินัยบัญญัติ จึงสำคัญว่าอาบัติในสิ่งที่ไม่เป็นอาบัติ แล้วย่อมเดือดร้อน พึงทราบความหมายในที่นี้อย่างนี้. บุคคลที่กล่าวว่า “ไม่ปรารภ และไม่เดือดร้อน” นั้น คือใคร? คือ บุคคลผู้ทอดทิ้งความเพียร. ด้วยว่าบุคคลนั้นแม้มีศีลบริสุทธิ์ ก็ไม่บำเพ็ญปฏิปทาให้บริบูรณ์ ด้วยคิดว่า “การปรินิพพานในกาลนี้จะมีประโยชน์อะไรแก่เรา เราจักปรินิพพานในกาลแห่งพระเมตไตรยสัมมาสัมพุทธเจ้าในอนาคต”. แท้จริง บุคคลนั้นพึงถูกตักเตือนว่า “ท่านผู้มีอายุ ประมาทอยู่ทำไม ขึ้นชื่อว่าคติของปุถุชนย่อมไม่แน่นอน เพราะฉะนั้น ท่านพึง (ปฏิบัติเพื่อให้) ได้เฝ้าเฉพาะพระพักตร์พระเมตไตรยสัมมาสัมพุทธเจ้าเถิด จงเจริญวิปัสสนาเพื่อบรรลุพระอรหัตเถิด”.

සාධූති [Pg.49] ආයාචනත්ථෙ නිපාතො. ඉදං වුත්තං හොති – යාව අපරද්ධං වත ආයස්මතා, එවං සන්තෙපි මයං ආයස්මන්තං යාචාම, දෙසෙතබ්බයුත්තකස්ස දෙසනාය, වුට්ඨාතබ්බයුත්තකස්ස වුට්ඨානෙන, ආවිකාතබ්බයුත්තකස්ස ආවිකිරියාය ආරම්භජෙ ආසවෙ පහාය සුද්ධන්තෙ ඨිතභාවපච්චවෙක්ඛණෙන විප්පටිසාරජෙ ආසවෙ පටිවිනොදෙත්වා නීහරිත්වා විපස්සනාචිත්තඤ්චෙව විපස්සනාපඤ්ඤඤ්ච වඩ්ඪෙතූති. අමුනා පඤ්චමෙන පුග්ගලෙනාති එතෙන පඤ්චමෙන ඛීණාසවපුග්ගලෙන. සමසමො භවිස්සතීති ලොකුත්තරගුණෙහි සමභාවෙනෙව සමො භවිස්සතීති එවං ඛීණාසවෙන ඔවදිතබ්බොති අත්ථො. තතියං උත්තානමෙව.

"สาธุ" เป็นนิบาตในอรรถว่าการอ้อนวอน. คำนี้อธิบายว่า ท่านผู้มีอายุได้ทำผิดพลาดไปเพียงใด แม้เป็นเช่นนั้น พวกเราก็อ้อนวอนท่านผู้มีอายุว่า ขอท่านจงละอาสวะที่เกิดจากการปรารภ ด้วยการแสดงสิ่งที่ควรแสดง ด้วยการออกจากสิ่งที่ควรออก ด้วยการเปิดเผยสิ่งที่ควรเปิดเผย และจงบรรเทาและนำออกซึ่งอาสวะที่เกิดจากความเดือดร้อนใจ ด้วยการพิจารณาความเป็นผู้ตั้งอยู่ในความบริสุทธิ์ แล้วจงเพิ่มพูนทั้งวิปัสสนาจิตและวิปัสสนาปัญญาเถิด. คำว่า "ด้วยบุคคลที่ห้านี้" หมายถึง ด้วยบุคคลที่ห้าผู้เป็นพระขีณาสพนี้. คำว่า "จักเป็นผู้เสมอกันโดยส่วนเดียว" หมายถึง จักเป็นผู้เสมอกันด้วยความเป็นผู้เสมอกันด้วยโลกุตตรคุณทั้งหลายอย่างนี้ อธิบายว่า พึงถูกพระขีณาสพตักเตือนอย่างนี้. สูตรที่ ๓ ตื้นทีเดียว.

ආරභතිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาอารภติสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

4-6. තිකණ්ඩකීසුත්තාදිවණ්ණනා

๔-๖. การพรรณนาติกัณฑกีสูตรเป็นต้น

144-6. චතුත්ථෙ පටිකූලෙති අමනුඤ්ඤෙ අනිට්ඨෙ. අප්පටිකූලසඤ්ඤීති ඉට්ඨාකාරෙනෙව පවත්තචිත්තො. ඉට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං අසුභාය වා ඵරති, අනිච්චතො වා උපසංහරති උපනෙති පවත්තෙති. අනිට්ඨස්මිං වත්ථුස්මින්ති අනිට්ඨෙ සත්තසඤ්ඤිතෙ ආරම්මණෙ. මෙත්තාය වා ඵරතීති මෙත්තං හිතෙසිතං උපසංහරන්තො සබ්බත්ථකමෙව වා තත්ථ ඵරති. ධාතුතො වා උපසංහරතීති ධම්මසභාවචින්තනෙන ධාතුතො පච්චවෙක්ඛණාය ධාතුමනසිකාරං වා තත්ථ පවත්තෙති. තදුභයං අභිනිවජ්ජෙත්වාති සභාවතො ආනුභාවතො ච උපතිට්ඨන්තං ආරම්මණෙ පටිකූලභාවං අප්පටිකූලභාවඤ්චාති තං උභයං පහාය අග්ගහෙත්වා, සබ්බස්මිං පන තස්මිං මජ්ඣත්තො හුත්වාති වුත්තං හොති. මජ්ඣත්තො හුත්වා විහරිතුකාමො පන කිං කරොතීති? ඉට්ඨානිට්ඨෙසු ආපාථං ගතෙසු නෙව සොමනස්සිතො හොති, න දොමනස්සිතො හොති. උපෙක්ඛකො විහරෙය්‍යාති ඉට්ඨෙ අරජ්ජන්තො අනිට්ඨෙ අදුස්සන්තො යථා අඤ්ඤෙ අසමපෙක්ඛනෙන මොහං උප්පාදෙන්ති, එවං අනුප්පාදෙන්තො ඡසු ආරම්මණෙසු ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාය උපෙක්ඛකො විහරෙය්‍ය. තෙනෙවාහ ‘‘ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන පඤ්චමො’’ති. ඉට්ඨානිට්ඨඡළාරම්මණාපාථෙ පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනලක්ඛණාය ඡසු ද්වාරෙසු පවත්තනතො ‘‘ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා’’ති ලද්ධනාමාය තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය වසෙන පඤ්චමො වාරො වුත්තොති අත්ථො. පඤ්චමං ඡට්ඨඤ්ච උත්තානමෙව.

๑๔๔-๖. ในสูตรที่สี่ คำว่า ปฏิกูเล (ในคำว่า ปฏิกูเล อัปปฏิกูลสัญญี) หมายถึง ในสิ่งที่ไม่น่าพอใจ ไม่เป็นที่ปรารถนา. คำว่า อัปปฏิกูลสัญญี หมายถึง มีจิตเป็นไปโดยอาการที่น่าปรารถนาเท่านั้น. (อธิบายว่า) ในวัตถุที่น่าปรารถนา ย่อมแผ่ไปโดยความเป็นอสุภะ หรือย่อมน้อมนำ นำเข้าไป ดำเนินไปโดยความเป็นอนิจจะ. ในคำว่า อนิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ หมายถึง ในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาที่สำคัญว่าเป็นสัตว์. คำว่า เมตฺตาย วา ผรติ หมายถึง เมื่อน้อมนำเมตตาคือความปรารถนาประโยชน์เข้าไป หรือย่อมแผ่ไปในอารมณ์นั้นโดยความเป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงทีเดียว. คำว่า ธาตุโต วา อุปสํหรติ หมายถึง ย่อมดำเนินธาตุมนสิการไปในอารมณ์นั้น เพื่อการพิจารณาโดยความเป็นธาตุ ด้วยการคิดถึงสภาวธรรม. คำว่า ตทุภยํ อภินิวชเชตฺวา หมายถึง ละทิ้ง ไม่ยึดถือทั้งสองอย่างนั้น คือความเป็นปฏิกูลและความไม่เป็นปฏิกูลที่ปรากฏในอารมณ์โดยสภาวะและโดยอานุภาพ อธิบายว่า เป็นผู้เป็นกลางในอารมณ์นั้นทั้งปวง. ก็ผู้ปรารถนาจะอยู่เป็นผู้เป็นกลาง ย่อมทำอย่างไร? เมื่ออารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนามาปรากฏ ย่อมไม่เป็นผู้ดีใจ และไม่เป็นผู้เสียใจ. คำว่า อุเปกฺขโก วิหเรยฺย หมายถึง ไม่กำหนัดในสิ่งที่น่าปรารถนา ไม่ขัดเคืองในสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา ไม่ยังโมหะให้เกิดขึ้นด้วยการไม่พิจารณาโดยสม่ำเสมอเหมือนคนเหล่าอื่น พึงเป็นผู้วางเฉยอยู่ด้วยฉฬังคุเบกขาในอารมณ์ ๖. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วาระที่ห้า โดยอำนาจฉฬังคุเบกขา'. มีความหมายว่า วาระที่ห้าท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจตัตรมัชฌัตตุเบกขา ที่ได้ชื่อว่า 'ฉฬังคุเบกขา' เพราะเป็นไปในทวาร ๖ มีลักษณะไม่ละปกติภาวะที่บริสุทธิ์ ในเมื่ออารมณ์ ๖ ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนามาปรากฏ. วาระที่ห้าและวาระที่หก มีเนื้อความตื้นทีเดียว.

තිකණ්ඩකීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาติกัณฑกีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

7-10. අසප්පුරිසදානසුත්තාදිවණ්ණනා

๗-๑๐. อรรถกถาอสัปปุริสทานสูตรเป็นต้น

147-150. සත්තමෙ [Pg.50] අසක්කච්චන්ති අනාදරං කත්වා. දෙය්‍යධම්මස්ස අසක්කච්චකරණං නාම අසම්පන්නං කරොතීති ආහ ‘‘න සක්කරිත්වා සුචිං කත්වා දෙතී’’ති, උත්තණ්ඩුලාදිදොසවිරහිතං සුචිසම්පන්නං කත්වා න දෙතීති අත්ථො. අචිත්තීකත්වාති න චිත්තෙ කත්වා, න පූජෙත්වාති අත්ථො. පූජෙන්තො හි පූජෙතබ්බවත්ථුං චිත්තෙ ඨපෙති, න තතො බහි කරොති. චිත්තං වා අච්ඡරියං කත්වා පටිපත්තිවිකරණං සම්භාවනකිරියා, තප්පටික්ඛෙපතො අචිත්තීකරණං අසම්භාවනකිරියා. අගාරවෙන දෙතීති පුග්ගලෙ අගරුං කරොන්තො නිසීදනට්ඨානෙ අසම්මජ්ජිත්වා යත්ථ වා තත්ථ වා නිසීදාපෙත්වා යං වා තං වා ආධාරකං ඨපෙත්වා දානං දෙති. අසහත්ථාති න අත්තනො හත්ථෙන දෙති, දාසකම්මකරොදීහි දාපෙති. අපවිද්ධං දෙතීති අන්තරා අපවිද්ධං විච්ඡෙදං කත්වා දෙති. තෙනාහ ‘‘න නිරන්තරං දෙතී’’ති. අථ වා අපවිද්ධං දෙතීති උච්ඡිට්ඨාදිඡඩ්ඩනීයධම්මං විය අවක්ඛිත්තකං කත්වා දෙති. තෙනාහ ‘‘ඡඩ්ඩෙතුකාමො විය දෙතී’’ති. ‘‘අද්ධා ඉමස්ස දානස්ස ඵලමෙව ආගච්ඡතී’’ති එවං යස්ස කම්මස්සකතාදිට්ඨි අත්ථි, සො ආගමනදිට්ඨිකො, අයං පන න තාදිසොති අනාගමනදිට්ඨිකො. තෙනාහ ‘‘කතස්ස නාම ඵලං ආගමිස්සතී’’තිආදි. අට්ඨමාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං.

๑๔๗-๑๕๐. ในสูตรที่ ๗ คำว่า อสักกัจจัง คือ ทำโดยความไม่เอื้อเฟื้อ. การให้ไทยธรรมโดยไม่เคารพ ชื่อว่าทำให้ไม่สมบูรณ์ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่สักการะ ไม่ทำให้สะอาดแล้วให้' อธิบายว่า ไม่ทำให้สะอาดสมบูรณ์ ปราศจากโทษมีข้าวสารดิบเป็นต้นแล้วให้. คำว่า อจิตตีกัตวา คือ ไม่ทำไว้ในใจ อธิบายว่า ไม่บูชา. เพราะว่าผู้บูชาย่อมตั้งวัตถุที่ควรบูชาไว้ในใจ ไม่ทำให้ออกไปภายนอกใจนั้น. อีกอย่างหนึ่ง การทำใจให้ประหลาดแล้วทำอาการนอบน้อม เป็นการกระทำที่ยกย่อง การไม่ทำไว้ในใจ เป็นการกระทำที่ไม่ยกย่อง เพราะปฏิเสธการกระทำนั้น. คำว่า อคารเวน เทติ คือ เมื่อไม่ทำความเคารพในบุคคล ไม่ปัดกวาดที่นั่ง ให้นั่ง ณ ที่ใดที่หนึ่ง วางที่รองนั่งอย่างใดอย่างหนึ่งไว้แล้วให้ทาน. คำว่า อสหัตถา คือ ไม่ให้ด้วยมือของตนเอง ให้ทาสและกรรมกรเป็นต้นให้. คำว่า อปวิทธัง เทติ คือ ให้โดยมีช่องว่างในระหว่าง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ให้โดยต่อเนื่อง'. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อปวิทธัง เทติ คือ ให้โดยทำเหมือนของที่ทิ้งแล้ว เช่น ของที่ควรทิ้งมีเดนอาหารเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ให้เหมือนผู้ต้องการจะทิ้ง'. ผู้ใดมีความเห็นว่ากรรมเป็นของตนเป็นต้นอย่างนี้ว่า 'ผลของทานนี้จักมาถึงแน่นอน' ผู้นั้นชื่อว่ามีทิฏฐิว่าผลจักมาถึง แต่บุคคลนี้ไม่เป็นเช่นนั้น จึงชื่อว่ามีทิฏฐิว่าผลจักไม่มาถึง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผลของกรรมที่ทำแล้วจักมาถึงหรือ' เป็นต้น. ในสูตรที่ ๘ เป็นต้น ไม่มีข้อความที่ต้องอธิบาย.

අසප්පුරිසදානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอสัปปุริสทานสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

තිකණ්ඩකීවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาติกัณฑกีวรรค จบแล้ว.

තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ตติยปัณณาสก์ จบแล้ว.

4. චතුත්ථපණ්ණාසකං

๔. จตุตถปัณณาสก์

(16) 1. සද්ධම්මවග්ගො

(๑๖) ๑. สัทธัมมวรรค

151-160. පඨමො වග්ගො උත්තානත්ථොයෙව.

ข้อ ๑๕๑-๑๖๐ วรรคที่ ๑ มีเนื้อความตื้นเท่านั้น.

(17) 2. ආඝාතවග්ගො

(๑๗) ๒. อาฆาตวรรค

1-5. පඨමආඝාතපටිවිනයසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๕. อรรถกถาปฐมาฆาตปฏivinยสูตรเป็นต้น

161-165. දුතියස්ස [Pg.51] පඨමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. දුතියෙ ආඝාතො පටිවිනයති එත්ථ, එතෙහීති වා ආඝාතපටිවිනයා. තෙනාහ ‘‘ආඝාතො එතෙහි පටිවිනෙතබ්බො’’තිආදි.

ข้อ ๑๖๑-๑๖๕ ในปฐมสูตรแห่งทุติยวรรค ไม่มีข้อความที่ควรกล่าว. ในทุติยสูตร คำว่า อาฆาตปฏิวินัย คือ อาฆาตย่อมระงับในที่นี้ หรือด้วยธรรมเหล่านี้. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อาฆาตพึงระงับด้วยธรรมเหล่านี้" เป็นต้น.

නන්තකන්ති අනන්තකං, අන්තවිරහිතං වත්ථඛණ්ඩං. යදි හි තස්ස අන්තො භවෙය්‍ය, ‘‘පිලොතිකා’’ති සඞ්ඛං න ගච්ඡෙය්‍ය.

คำว่า นันตกัง (ผ้าเก่า) คือ อนันตกะ (ไม่มีที่สุด), ชิ้นผ้าที่ไม่มีที่สุด. ถ้าหากว่าผ้านั้นมีที่สุด ก็จะไม่ถึงซึ่งการนับว่าเป็น "ผ้าขี้ริ้ว".

සෙවාලෙනාති බීජකණ්ණිකකෙසරාදිභෙදෙන සෙවාලෙන. උදකපප්පටකෙනාති නීලමණ්ඩූකපිට්ඨිවණ්ණෙන උදකපිට්ඨිං ඡාදෙත්වා නිබ්බත්තෙන උදකපිට්ඨිකෙන. ඝම්මෙන අනුගතොති ඝම්මෙන ඵුට්ඨො අභිභූතො. චිත්තුප්පාදන්ති පටිඝසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදං.

คำว่า เสวาเลน (ด้วยสาหร่าย) คือ ด้วยสาหร่ายที่มีประเภทต่าง ๆ เช่น เมล็ด, เกสร. คำว่า อุทกปัปปฏเกน (ด้วยฟองน้ำ) คือ ด้วยฟองน้ำที่เกิดขึ้นปกคลุมผิวน้ำ มีสีเหมือนหลังกบสีน้ำเงิน. คำว่า ฆมฺเมน อนุกโต (ผู้ถูกความร้อนติดตาม) คือ ถูกความร้อนกระทบครอบงำ. คำว่า จิตตุปปาทัง (การเกิดขึ้นแห่งจิต) คือ การเกิดขึ้นแห่งจิตที่ประกอบด้วยปฏิฆะ.

විසභාගවෙදනුප්පත්තියා කකචෙනෙව ඉරියාපථපවත්තිනිවාරණෙන ඡින්දන්තො ආබාධති පීළෙතීති ආබාධො, සො අස්ස අත්ථීති ආබාධිකො. තංසමුට්ඨානෙන දුක්ඛිතො සඤ්ජාතදුක්ඛො. බාළ්හගිලානොති අධිමත්තගිලානො. ගාමන්තනායකස්සාති ගාමන්තසම්පාපකස්ස.

คำว่า อาพาธ คือ การตัดโดยการห้ามการดำเนินอิริยาบถด้วยเลื่อย เพราะการเกิดขึ้นแห่งเวทนาที่ไม่เสมอกัน ย่อมเบียดเบียน ย่อมบีบคั้น. ผู้ใดมีอาพาธนั้น ผู้นั้นชื่อว่า อาพาธิกะ (ผู้มีอาพาธ). คำว่า ทุกขิโต (เป็นทุกข์) คือ มีทุกข์เกิดขึ้นแล้วด้วยการเกิดขึ้นแห่งอาพาธนั้น. คำว่า พาฬหคิลานะ (ป่วยหนัก) คือ ป่วยมากเกินไป. คำว่า คามันตนายกัสสะ (ของผู้นำหมู่บ้าน) คือ ของผู้ที่นำไปถึงหมู่บ้าน.

පසන්නභාවෙන උදකස්ස අච්ඡභාවො වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘අච්ඡොදකාති පසන්නොදකා’’ති. සාදුරසතාය සාතතාති ආහ ‘‘මධුරොදකා’’ති. තනුකමෙව සලිලං විසෙසතො සීතලං, න බහලාති ආහ ‘‘තනුසීතසලිලා’’ති. සෙතකාති නික්කද්දමා. සචික්ඛල්ලාදිවසෙන හි උදකස්ස විවණ්ණතා. සභාවතො පන තං සෙතවණ්ණමෙව. තතියාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

ความใสของน้ำพึงทราบด้วยความเป็นของผ่องใส จึงตรัสว่า "อัจโฉทกา (มีน้ำใส) คือ มีน้ำผ่องใส". ความเป็นของน่ารื่นรมย์ด้วยรสอันโอชะ จึงตรัสว่า "มธุโรทกา (มีน้ำหวาน)". น้ำนั้นเบาเป็นพิเศษ เย็น ไม่ข้น จึงตรัสว่า "ตนูสีตสลิลา (มีน้ำเบาและเย็น)". คำว่า เสตกา (มีสีขาว) คือ ไม่มีโคลน. เพราะความมีโคลนเป็นต้น น้ำจึงมีสีไม่บริสุทธิ์. โดยธรรมชาติแล้ว น้ำนั้นมีสีขาวเท่านั้น. ข้อ ๓ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นเท่านั้น.

පඨමආඝාතපටිවිනයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมาฆาตปฏิวินยสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

6. නිරොධසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถานิโรธสูตร

166. ඡට්ඨෙ [Pg.52] අමරිසනත්ථෙති අසහනත්ථෙ. අනාගතවචනං කතන්ති අනාගතසද්දප්පයොගො කතො, අත්ථො පන වත්තමානකාලිකොව. අක්ඛරචින්තකා (පාණිනි. 3.3.145-146) හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු අනොකප්පනාමරිසනත්ථවසෙන අත්ථිසද්දෙ උපපදෙ වත්තමානකාලෙපි අනාගතවචනං කරොන්ති.

๑๖๖. ในข้อ ๖ คำว่า อมริสนัตเถ (ในความไม่อดทน) คือ ในความไม่อดกลั้น. คำว่า อนาคตวจนัง กตัง (ทำคำอนาคต) คือ ใช้ศัพท์อนาคตกาล, แต่ความหมายเป็นปัจจุบันกาลเท่านั้น. เพราะนักอักขรจินตกะ (นักไวยากรณ์) (ปาณินิ. ๓.๓.๑๔๕-๑๔๖) ย่อมใช้คำอนาคตกาลในที่เช่นนี้ แม้ในปัจจุบันกาล เมื่อมีศัพท์ว่า อัตถิ (มี) เป็นบทหน้า โดยความหมายว่าความไม่เชื่อถือและความไม่อดกลั้น.

නිරොධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานิโรธสูตร จบแล้ว.

7-9. චොදනාසුත්තාදිවණ්ණනා

๗-๙. อรรถกถาโจทนาสูตรเป็นต้น

167-9. සත්තමෙ වත්ථුසන්දස්සනාති යස්මිං වත්ථුස්මිං ආපත්ති, තස්ස සරූපතො දස්සනං. ආපත්තිසන්දස්සනාති යං ආපත්තිං සො ආපන්නො, තස්සා දස්සනං. සංවාසප්පටික්ඛෙපොති උපොසථප්පවාරණාදිසංවාසස්ස පටික්ඛිපනං අකරණං. සාමීචිප්පටික්ඛෙපොති අභිවාදනාදිසාමීචිකිරියාය අකරණං. චොදයමානෙනාති චොදෙන්තෙන. චුදිතකස්ස කාලොති චුදිතකස්ස චොදෙතබ්බකාලො. පුග්ගලන්ති චොදෙතබ්බපුග්ගලං. උපපරික්ඛිත්වාති ‘‘අයං චුදිතකලක්ඛණෙ තිට්ඨති, න තිට්ඨතී’’ති වීමංසිත්වා. අයසං ආරොපෙතීති ‘‘ඉමෙ මං අභූතෙන අබ්භාචික්ඛන්තා අයසං බ්‍යසනං උප්පාදෙන්තී’’ති භික්ඛූනං අයසං උප්පාදෙති. අට්ඨමනවමානි උත්තානත්ථානෙව.

ข้อ ๑๖๗-๑๖๙ ในข้อ ๗ คำว่า วัตถุสันทัสสนา (การแสดงวัตถุ) คือ การแสดงวัตถุที่เกิดอาบัติโดยสภาพ. คำว่า อาปัตติสันทัสสนา (การแสดงอาบัติ) คือ การแสดงอาบัติที่ภิกษุนั้นต้อง. คำว่า สังวาสัปปฏิเขปะ (การปฏิเสธสังวาส) คือ การปฏิเสธสังวาสมีอุโบสถและปวารณาเป็นต้น คือการไม่กระทำ. คำว่า สามีจิปปฏิเขปะ (การปฏิเสธสามีจิกรรม) คือ การไม่กระทำสามีจิกรรมมีอภิวาทเป็นต้น. คำว่า โจทยมาเนน (โดยผู้โจท) คือ โดยผู้โจท. คำว่า จุทิตกัสสะ กาโล (กาลของภิกษุผู้ถูกโจท) คือ กาลที่ภิกษุผู้ถูกโจทพึงถูกโจท. คำว่า ปุคคะลัง (บุคคล) คือ บุคคลที่พึงโจท. คำว่า อุปปะริกขิตวา (พิจารณาแล้ว) คือ พิจารณาแล้วว่า "ผู้นี้ตั้งอยู่ในลักษณะของผู้ถูกโจทหรือไม่". คำว่า อะยะสัง อาโรเปติ (ย่อมยกความเสื่อมเสียขึ้น) คือ ย่อมทำให้เกิดความเสื่อมเสียแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "ภิกษุเหล่านี้กล่าวตู่เราด้วยเรื่องไม่จริง ย่อมทำให้เกิดความเสื่อมเสียและความพินาศ". ข้อ ๘ และ ๙ มีเนื้อความตื้นเท่านั้น.

චොදනාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโจทนาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

10. භද්දජිසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาภัททชิสูตร

170. දසමෙ අභිභවිත්වා ඨිතො ඉමෙ සත්තෙති අධිප්පායො. යස්මා පන සො ‘‘පාසංසභාවෙන උත්තමභාවෙන ච තෙ සත්තෙ අභිභවිත්වා ඨිතො’’ති අත්තානං මඤ්ඤති, තස්මා වුත්තං ‘‘ජෙට්ඨකො’’ති. අඤ්ඤදත්ථු දසොති දස්සනෙ අන්තරායාභාවවචනෙන ඤෙය්‍යවිසෙසපරිග්ගාහිකභාවෙන [Pg.53] ච අනාවරණදස්සාවිතං පටිජානාතීති ආහ ‘‘සබ්බං පස්සතීති අධිප්පායො’’ති.

๑๗๐. ในข้อ ๑๐ มีความหมายว่า "ครอบงำสัตว์เหล่านี้แล้วตั้งอยู่". เพราะว่าเขาสำคัญตนว่า "ครอบงำสัตว์เหล่านั้นแล้วตั้งอยู่ด้วยความเป็นผู้ควรสรรเสริญและด้วยความเป็นผู้สูงสุด" เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เชฏฐกะ (ผู้เป็นใหญ่)". คำว่า อัญญทัตถุทโส (เห็นสิ่งอื่น) คือ การกล่าวว่าไม่มีอันตรายในการเห็น และด้วยความเป็นผู้รับรู้ลักษณะพิเศษที่ควรรู้ ย่อมปฏิญาณว่าเห็นโดยไม่มีเครื่องกั้น จึงตรัสว่า "มีความหมายว่าเห็นทุกสิ่ง".

භද්දජිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาภัททชิสูตร จบแล้ว.

ආඝාතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอาฆาตวรรค จบแล้ว.

(18) 3. උපාසකවග්ගො

(๑๘) ๓. อุบาสกวรรค

1-6. සාරජ්ජසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๖. อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้น

171-176. තතියස්ස පඨමදුතියතතියචතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං. පඤ්චමෙ උපාසකපච්ඡිමකොති උපාසකනිහීනො. ‘‘ඉමිනා දිට්ඨාදිනා ඉදං නාම මඞ්ගලං භවිස්සතී’’ති එවං බාලජනපරිකප්පිතකොතූහලසඞ්ඛාතෙන දිට්ඨසුතමුතමඞ්ගලෙන සමන්නාගතො කොතූහලමඞ්ගලිකො. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා ඉදං භවිස්සතී’’තිආදි. මඞ්ගලං පච්චෙතීති දිට්ඨමඞ්ගලාදිභෙදං මඞ්ගලමෙව පත්ථියායති. නො කම්මන්ති කම්මස්සකතං නො පත්ථියායති. ඉමම්හා සාසනාති ඉතො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධසාසනතො. බහිද්ධාති බාහිරකසමයෙ. දක්ඛිණෙය්‍යං පරියෙසතීති ‘‘දුප්පටිපන්නා දක්ඛිණෙය්‍යා’’ති සඤ්ඤී ගවෙසති. එත්ථ දක්ඛිණපරියෙසනපුබ්බකාරෙ එකං කත්වා පඤ්ච ධම්මා වෙදිතබ්බා. ඡට්ඨං උත්තානමෙව.

ข้อ ๑๗๑-๑๗๖ ในปฐม, ทุติย, ตติย, จตุตถสูตรแห่งตติยวรรค ไม่มีข้อความที่ควรกล่าว. ในปัญจมสูตร คำว่า อุบาสกปัจฉิมโก (อุบาสกผู้ต่ำทราม) คือ อุบาสกผู้เลวทราม. ผู้ประกอบด้วยมงคลที่เห็น ได้ยิน ทราบแล้ว อันพาลชนกำหนดว่าเป็นมงคลอันน่าอัศจรรย์ว่า "ด้วยสิ่งนี้เป็นต้นนี้ จักมีมงคลชื่อนี้" ชื่อว่า โกตูหลมังคลิกะ (ผู้ถือมงคลตื่นข่าว). เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ด้วยสิ่งนี้จักมีสิ่งนี้" เป็นต้น. คำว่า มังคะลัง ปัจเจติ (ย่อมแสวงหามงคล) คือ ย่อมปรารถนามงคลนั่นเอง มีมงคลที่เห็นเป็นต้นเป็นประเภท. คำว่า โน กัมมัง (ไม่แสวงหากรรม) คือ ไม่ปรารถนาความเป็นเจ้าของกรรม. คำว่า อิมัมหา สาสนา (จากพระศาสนานี้) คือ จากพระศาสนาของพระสัพพัญญูพุทธเจ้า. คำว่า พหิทธา (ภายนอก) คือ ในศาสนาภายนอก. คำว่า ทักขิเณยยัง ปริเยสติ (ย่อมแสวงหาทักขิเณยยบุคคล) คือ ย่อมแสวงหาโดยสำคัญว่า "ผู้ปฏิบัติไม่ดีเป็นทักขิเณยยบุคคล". ในที่นี้ พึงทราบธรรม ๕ ประการ โดยรวมการแสวงหาทักขิเณยยบุคคลไว้เป็นหนึ่ง. ข้อ ๖ มีเนื้อความตื้นเท่านั้น.

සාරජ්ජසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

7-8. වණිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා

๗-๘. อรรถกถาวณิชชาสูตรเป็นต้น

177-8. සත්තමෙ සත්ථවණිජ්ජාති ආවුධභණ්ඩං කත්වා වා කාරෙත්වා වා කතං වා පටිලභිත්වා තස්ස වික්කයො. ආවුධභණ්ඩං කාරෙත්වා තස්ස වික්කයොති ඉදං පන නිදස්සනමත්තං. සූකරමිගාදයො පොසෙත්වා තෙසං වික්කයොති සූකරමිගාදයො පොසෙත්වා තෙසං මංසං සම්පාදෙත්වා වික්කයො. එත්ථ ච සත්ථවණිජ්ජා පරොපරාධනිමිත්තතාය අකරණීයා වුත්තා, සත්තවණිජ්ජා අභුජිස්සභාවකරණතො, මංසවිසවණිජ්ජා වධහෙතුතො, මජ්ජවණිජ්ජා පමාදට්ඨානතො. අට්ඨමං උත්තානමෙව.

ข้อ ๑๗๗-๑๗๘ ในข้อที่ ๗ คำว่า สัตถวณิชชา คือ การทำหรือให้ทำอาวุธ หรือได้อาวุธมาแล้วขายไป คำว่า ให้ทำอาวุธแล้วขายไปนี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น คำว่า เลี้ยงสุกรและเนื้อเป็นต้นแล้วขายไป คือ เลี้ยงสุกรและเนื้อเป็นต้นแล้วจัดแจงเนื้อของสัตว์เหล่านั้นขายไป ในข้อนี้ สัตถวณิชชา (การค้าอาวุธ) กล่าวว่าเป็นสิ่งไม่ควรทำเพราะเป็นเหตุแห่งการเบียดเบียนผู้อื่น สัตตวณิชชา (การค้าสัตว์) เพราะทำให้ผู้อื่นไม่เป็นอิสระ มังสวิสวณิชชา (การค้าเนื้อและยาพิษ) เพราะเป็นเหตุแห่งการฆ่า มัชชวณิชชา (การค้าของมึนเมา) เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ข้อที่ ๘ มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

වණිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวณิชชาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

9. ගිහිසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาคิหิสูตร

179. නවමෙ [Pg.54] ආභිචෙතසිකානන්ති අභිචෙතොති අභික්කන්තං විසුද්ධචිත්තං වුච්චති අධිචිත්තං වා, අභිචෙතසි ජාතානි ආභිචෙතසිකානි, අභිචෙතො සන්නිස්සිතානීති වා ආභිචෙතසිකානි. තෙනෙවාහ ‘‘උත්තමචිත්තනිස්සිතාන’’න්ති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති දිට්ඨධම්මෙ සුඛවිහාරානං. දිට්ඨධම්මොති පච්චක්ඛො අත්තභාවො වුච්චති, තත්ථ සුඛවිහාරානන්ති අත්ථො. රූපාවචරජ්ඣානානමෙතං අධිවචනං. තානි හි අප්පෙත්වා නිසින්නා ඣායිනො ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අසංකිලිට්ඨං නෙක්ඛම්මසුඛං වින්දන්ති, තස්මා ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානී’’ති වුච්චන්ති.

๑๗๙. ในข้อที่ ๙ คำว่า อาภิเจตสิกานิ คือ อภิเจตะ หมายถึง จิตที่ประเสริฐและบริสุทธิ์ หรืออธิจิต ธรรมที่เกิดในอภิเจตจิต ชื่อว่า อาภิเจตสิก หรือธรรมที่อาศัยอภิเจตจิต ชื่อว่า อาภิเจตสิก ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ที่อาศัยจิตอันสูงสุด” คำว่า ทิฏฐธัมมสุขวิหารานิ คือ การอยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรม คำว่า ทิฏฐธรรม หมายถึง อัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้า ความว่า การอยู่เป็นสุขในอัตภาพนั้น คำนี้เป็นชื่อของรูปาวจรฌาน เพราะว่าพระโยคาวจรผู้นั่งเข้าฌานเหล่านั้น ย่อมเสวยเนกขัมมสุขที่ไม่เศร้าหมองในอัตภาพนี้เอง เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า “ทิฏฐธัมมสุขวิหารานิ”

චතුබ්බිධමෙරයන්ති පුප්ඵාසවො, ඵලාසවො, ගුළාසවො, මධ්වාසවොති එවං චතුප්පභෙදං මෙරයං. පඤ්චවිධඤ්ච සුරන්ති පූවසුරා, පිට්ඨසුරා, ඔදනසුරා, කිණ්ණපක්ඛිත්තා, සම්භාරසංයුත්තාති එවං පඤ්චප්පභෙදං සුරං. පුඤ්ඤං අත්ථො එතස්සාති පුඤ්ඤත්ථො. යස්මා පනෙස පුඤ්ඤෙන අත්ථිකො නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘පුඤ්ඤෙන අත්ථිකස්සා’’ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

คำว่า เมรัย ๔ ชนิด คือ เมรัย ๔ ประเภท ได้แก่ บุพพาสวะ (น้ำเมาที่ทำจากดอกไม้) ผลาสวะ (น้ำเมาที่ทำจากผลไม้) คุฬาสวะ (น้ำเมาที่ทำจากน้ำอ้อย) มัธวาสวะ (น้ำเมาที่ทำจากน้ำผึ้ง) และคำว่า สุรา ๕ ชนิด คือ สุรา ๕ ประเภท ได้แก่ ปูวสุรา (สุราที่ทำจากแป้งขนม) ปิฏฐสุรา (สุราที่ทำจากแป้งข้าว) โอทนสุรา (สุราที่ทำจากข้าวสุก) กิณณปกขิตตา (สุราที่ใส่เชื้อ) สัมภารสังยุตตา (สุราที่ผสมเครื่องปรุง) คำว่า ปุญญัตโถ คือ ผู้มีบุญเป็นประโยชน์ เพราะว่าบุคคลนี้ชื่อว่าเป็นผู้ต้องการบุญ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า “ผู้ต้องการบุญ” ส่วนที่เหลือในข้อนี้มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

ගිහිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยคิหิสูตร จบ

10. ගවෙසීසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยคเวสีสูตร

180. දසමෙ සුකාරණන්ති බොධිපරිපාචනස්ස එකන්තිකං සුන්දරං කාරණං. මන්දහසිතන්ති ඊසකං හසිතං. කහං කහන්ති හාසසද්දස්ස අනුකරණමෙතං. හට්ඨප්පහට්ඨාකාරමත්තන්ති හට්ඨස්ස පහට්ඨාකාරමත්තං. යථා ගහිතසඞ්කෙතා ‘‘පහට්ඨො භගවා’’ති සඤ්ජානන්ති, එවං ආකාරනිදස්සනමත්තං.

๑๘๐. ในข้อที่ ๑๐ คำว่า สุกาณัง คือ เหตุอันดีงามอย่างยิ่งในการบ่มโพธิญาณให้แก่รอบ คำว่า มันทหสิตัง คือ การยิ้มเล็กน้อย คำว่า กะหะ กะหะ นี้เป็นการเลียนเสียงหัวเราะ คำว่า หัฏฐัปปหัฏฐากาเรามัตตัง คือ เพียงอาการที่ร่าเริงยินดีเท่านั้น เป็นเพียงการแสดงอาการให้รู้ว่า “พระผู้มีพระภาคทรงร่าเริงยินดี” ตามที่ได้กำหนดหมายกันไว้

ඉදානි ඉමිනා පසඞ්ගෙන හාසසමුට්ඨානං විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘හසිතඤ්ච නාමෙත’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ අජ්ඣුපෙක්ඛනවසෙනපි හාසො න සම්භවති, පගෙව දොමනස්සවසෙනාති ආහ ‘‘තෙරසහි සොමනස්සසහගතචිත්තෙහී’’ති. නනු ච කෙචි කොධවසෙනපි හසන්තීති? න, තෙ සම්පියන්ති කොධවත්ථුං තත්ථ ‘‘මයං දානි යථාකාමකාරිතං ආපජ්ජිස්සාමා’’ති දුවිඤ්ඤෙය්‍යන්තරෙන සොමනස්සචිත්තෙනෙව හාසස්ස උප්පජ්ජනතො. තෙසූති [Pg.55] පඤ්චසු සොමනස්සසහගතකිරියචිත්තෙසු. බලවාරම්මණෙති උළාරතමෙ ආරම්මණෙ යමකපාටිහාරියසදිසෙ. දුබ්බලාරම්මණෙති අනුළාරආරම්මණෙ.

บัดนี้ เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของรอยยิ้มโดยจำแนกประเภทด้วยโอกาสนี้ จึงเริ่มคำว่า “หสิตัญจะ นามะ” เป็นต้น ในข้อนั้น รอยยิ้มย่อมไม่เกิดขึ้นแม้ด้วยอำนาจแห่งอัชฌุเปกขาเลย จะกล่าวไปไยถึงด้วยอำนาจแห่งโทมนัสเล่า จึงตรัสว่า “ด้วยจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส ๑๓ ดวง” ก็บางคนย่อมหัวเราะด้วยอำนาจแห่งความโกรธมิใช่หรือ? ไม่ใช่ เพราะบุคคลเหล่านั้นย่อมยินดีในวัตถุแห่งความโกรธนั้นว่า “บัดนี้เราจักทำตามอำเภอใจ” รอยยิ้มย่อมเกิดขึ้นด้วยโสมนัสจิตที่รู้ได้ยากเท่านั้น คำว่า เตสุ คือ ในกิริยาจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส ๕ ดวง คำว่า พลวารัมมเณ คือ ในอารมณ์ที่โอฬารที่สุด เช่น ยมกปาฏิหาริย์ คำว่า ทุพพลารัมมเณ คือ ในอารมณ์ที่ไม่โอฬาร

‘‘ඉමස්මිං පන ඨානෙ…පෙ… උප්පාදෙතී’’ති ඉදං පොරාණට්ඨකථායං තථා ආගතත්තා වුත්තං, න සහෙතුකසොමනස්සසහගතචිත්තෙහි භගවතො සිතං න හොතීති දස්සනත්තං. අභිධම්මටීකායං (ධ. ස. මූලටී. 968) පන ‘‘අතීතංසාදීසු අප්පටිහතං ඤාණං වත්වා ‘ඉමෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්තී’තිආදිවචනතො (මහානි. 156; පටි. ම. 3.5) ‘භගවතො ඉදං චිත්තං උප්පජ්ජතී’ති වුත්තවචනං විචාරෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ඉමිනා හසිතුප්පාදචිත්තෙන පවත්තියමානම්පි භගවතො සිතකරණං පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං අනුවත්තකත්තා ඤාණානුපරිවත්තියෙවාති එවං පන ඤාණානුපරිවත්තිභාවෙ සති න කොචි පාළිඅට්ඨකථානං විරොධො. තථා හි අභිධම්මට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 568) ‘‘තෙසං ඤාණානං චිණ්ණපරියන්තෙ ඉදං චිත්තං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. අවස්සඤ්චෙතං එවං ඉච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා ආවජ්ජනචිත්තස්සපි භගවතො තථාරූපෙ කාලෙ න යුජ්ජෙය්‍ය. තස්සපි හි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකභාවස්ස නිච්ඡිතත්තා. තථා හි වුත්තං ‘‘එවඤ්ච කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනස්සපි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තං උපපන්නං හොතී’’ති (ධ. ස. මූලටී. 1 කායකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා) න ච විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තෙ තංසමුට්ඨානකායවිඤ්ඤත්තියා කායකම්මාදිභාවං ආපජ්ජනභාවො විස්සජ්ජතීති.

คำว่า “ในที่นี้...ย่อมเกิดขึ้น” นี้กล่าวไว้เพราะมาในอรรถกถาโบราณอย่างนั้น ไม่ใช่เพื่อแสดงว่าพระผู้มีพระภาคไม่มีรอยยิ้มด้วยจิตที่สหรคตด้วยโสมนัสที่มีเหตุ ในอภิธรรมฎีกา (ธ.ส.มูลฎีกา ๙๖๘) กล่าวไว้ว่า “เมื่อกล่าวถึงพระญาณที่ไม่ติดขัดในอดีตเป็นต้นแล้ว พึงพิจารณาคำที่กล่าวว่า ‘จิตนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาค’ เพราะมีคำกล่าวว่า ‘กายกรรมทั้งปวงของพระพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ ย่อมมีญาณนำหน้า มีญาณเป็นไปตาม’ (มหานิ. ๑๕๖; ปฏิ.ม. ๓.๕)” ในข้อนั้น แม้การยิ้มของพระผู้มีพระภาคที่ดำเนินไปโดยจิตที่ทำให้เกิดรอยยิ้มนี้ ก็เป็นไปตามญาณนั่นเอง เพราะเป็นไปตามญาณในบุพเพนิวาสานุสสติญาณ อนาคตังสญาณ และสัพพัญญุตญาณ เมื่อเป็นไปตามญาณอย่างนี้ ก็ไม่มีความขัดแย้งกับพระบาลีและอรรถกถาเลย ดังที่อภิธรรมอรรถกถา (ธ.ส.อรรถ. ๕๖๘) กล่าวไว้ว่า “จิตนี้ย่อมเกิดขึ้นในที่สุดแห่งญาณเหล่านั้นที่เคยประพฤติมา” และสิ่งนี้พึงประสงค์อย่างนี้อย่างแน่นอน มิฉะนั้นแล้ว แม้จิตอาวัชชนะของพระผู้มีพระภาคก็ไม่ควรในกาลเช่นนั้น เพราะความเป็นเหตุให้เกิดวิญญัติของจิตนั้นก็เป็นที่แน่นอนแล้ว ดังที่กล่าวไว้ว่า “เมื่อทำอย่างนี้แล้ว ความเป็นเหตุให้เกิดวิญญัติของมโนทวาราวัชชนะก็ย่อมสมเหตุสมผล” (ธ.ส.มูลฎีกา ๑ กายกรรมทวารกถาวัณณนา) และเมื่อเป็นเหตุให้เกิดวิญญัติ ความเป็นกายวิญญัติที่เกิดจากจิตนั้นก็ไม่พ้นจากความเป็นกายกรรมเป็นต้น

හසිතන්ති සිතමෙව සන්ධාය වදති. තෙනාහ ‘‘එවං අප්පමත්තකම්පී’’ති. සමොසරිතා විජ්ජුලතා. සා හි ඉතරවිජ්ජුලතා විය ඛණට්ඨිතියා සීඝනිරොධා ච න හොති, අපිච ඛො දන්ධනිරොධා, න ච සබ්බකාලිකා. දීධිති පාවකමහාමෙඝතො වා චාතුද්දීපිකමහාමෙඝතො වා නිච්ඡරති. තෙනාහ ‘‘චාතුද්දීපිකමහාමෙඝමුඛතො’’ති. අයං කිර තාසං රස්මීනං ධම්මතා, යදිදං තික්ඛත්තුං සීසං පදක්ඛිණං කත්වා දාඨග්ගෙසුයෙව අන්තරධානං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

คำว่า หสิตัง หมายถึง รอยยิ้มเท่านั้น ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “แม้เพียงเล็กน้อยอย่างนี้” คำว่า สโมสริตา วิชชุลตา คือ สายฟ้าที่แผ่ไป สายฟ้านั้นไม่เหมือนสายฟ้าอื่นที่ตั้งอยู่ชั่วขณะและดับไปอย่างรวดเร็ว แต่ดับไปอย่างช้าๆ และไม่ตลอดกาล คำว่า ทีธิติ ย่อมออกจากเมฆใหญ่ที่มีไฟ หรือเมฆใหญ่ที่ครอบคลุม ๔ ทวีป ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ออกจากปากเมฆใหญ่ที่ครอบคลุม ๔ ทวีป” ธรรมดาของรัศมีเหล่านั้นคือ การเวียนประทักษิณพระเศียร ๓ รอบแล้วอันตรธานไปที่ปลายเขี้ยวเท่านั้น ส่วนที่เหลือในข้อนี้เข้าใจง่ายอยู่แล้ว

ගවෙසීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยคเวสีสูตร จบ

උපාසකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอุบาสกวรรค จบ

(19) 4. අරඤ්ඤවග්ගො

(๑๙) ๔. อรัญญวรรค

1. ආරඤ්ඤිකසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยอารัญญิกสูตร

181. චතුත්ථස්ස [Pg.56] පඨමෙ අප්පීච්ඡතංයෙව නිස්සායාතිආදීසු ‘‘ඉති අප්පිච්ඡො භවිස්සාමී’’ති ඉදං මෙ ආරඤ්ඤිකඞ්ගං අප්පිච්ඡතාය සංවත්තිස්සති, ‘‘ඉති සන්තුට්ඨො භවිස්සාමී’’ති ඉදං මෙ ආරඤ්ඤිකඞ්ගං සන්තුට්ඨියා සංවත්තිස්සති, ‘‘ඉති කිලෙසෙ සල්ලිඛිස්සාමී’’ති ඉදං මෙ ආරඤ්ඤිකඞ්ගං කිලෙසසල්ලිඛනත්ථාය සංවත්තිස්සතීති ආරඤ්ඤිකො හොති. අග්ගොති ජෙට්ඨකො. සෙසානි තස්සෙව වෙවචනානි.

๑๘๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ ในคำว่า อัปปีจฉตังเยวะ นิสสายาติ เป็นต้น คือ “เราจักเป็นผู้มักน้อย” อารัญญิกังคะนี้ของเราจักเป็นไปเพื่อความมักน้อย “เราจักเป็นผู้สันโดษ” อารัญญิกังคะนี้ของเราจักเป็นไปเพื่อความสันโดษ “เราจักขัดเกลากิเลส” อารัญญิกังคะนี้ของเราจักเป็นไปเพื่อการขัดเกลากิเลส อย่างนี้จึงชื่อว่าเป็นอารัญญิกะ คำว่า อัคโค คือ ผู้ประเสริฐสุด ส่วนคำที่เหลือเป็นไวพจน์ของคำนั้นเอง

ගවා ඛීරන්ති ගාවිතො ඛීරං නාම හොති, න ගාවියා දධි. ඛීරම්හා දධීතිආදීසුපි එසෙව නයො. එවමෙවන්ති යථා එතෙසු පඤ්චසු ගොරසෙසු සප්පිමණ්ඩො අග්ගො, එවමෙවං ඉමෙසු පඤ්චසු ආරඤ්ඤිකෙසු යො අයං අප්පිච්ඡතාදීනි නිස්සාය ආරඤ්ඤිකො හොති, අයං අග්ගො චෙව සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච පවරො ච. ඉමෙසු ආරඤ්ඤිකෙසු ජාතිආරඤ්ඤිකා වෙදිතබ්බා, න ආරඤ්ඤිකනාමමත්තෙන ආරඤ්ඤිකාති වෙදිතබ්බා. පංසුකූලිකාදීසුපි එසෙව නයො.

คำว่า ควา ขีรํ คือ นมย่อมมาจากแม่โค ไม่ใช่นมส้มจากแม่โค ในคำว่า ขีรมหา ทธิ เป็นต้น ก็นัยเดียวกันนี้เอง. คำว่า เอวเมวํ คือ เหมือนอย่างที่เนยใสเป็นเลิศในบรรดารสโคทั้ง ๕ เหล่านี้ ฉันใด ในบรรดาอารัญญิกะทั้ง ๕ เหล่านี้ อารัญญิกะใดอาศัยความมักน้อยเป็นต้นเป็นอารัญญิกะ อารัญญิกะผู้นี้เป็นเลิศ เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้สูงสุด และเป็นผู้ยอดเยี่ยม ฉันนั้น. ในบรรดาอารัญญิกะเหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นอารัญญิกะแท้ ไม่ใช่พึงทราบว่าเป็นอารัญญิกะเพียงแค่ชื่อ. ในบรรดาบังสุกุลลิกะเป็นต้น ก็นัยเดียวกันนี้เอง.

ආරඤ්ඤිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอารัญญิกสูตร จบ.

අරඤ්ඤවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอรัญญวรรค จบ.

(20) 5. බ්‍රාහ්මණවග්ගො

(๒๐) ๕. พราหมณวรรค

1. සොණසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาโสณสูตร

191. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සම්පියෙනෙවාති අඤ්ඤමඤ්ඤපෙමෙනෙව කායෙන ච චිත්තෙන ච මිස්සීභූතා සඞ්ඝට්ටිතා සංසට්ඨා හුත්වා සංවාසං වත්තෙන්ති, න අප්පියෙන නිග්ගහෙන වාති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘පිය’’න්තිආදි. උදරං අවදිහති උපචිනොති පූරෙතීති උදරාවදෙහකං. භාවනපුංසකඤ්චෙතං, උදරාවදෙහකං කත්වා උදරං පූරෙත්වාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘උදරං අවදිහිත්වා’’තිආදි.

๑๙๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ คำว่า สัมปิเยเนวะ คือ อยู่ร่วมกันด้วยความรักใคร่กันและกันนั่นเอง คือเป็นผู้ระคนกัน ประสานกัน คลุกคลีกันด้วยกายและใจ ไม่ใช่ด้วยการข่มขี่ด้วยความไม่รักใคร่ ดังนี้เป็นคำที่อธิบายไว้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปิยํ เป็นต้น. คำว่า อุทราวเทหกํ คือ การพอกพูนท้อง การทำให้เต็มท้อง. และคำนี้เป็นภาวนานปุงสกลิงค์ มีความหมายว่า ทำการพอกพูนท้อง คือทำให้ท้องเต็ม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อุทรํ อวทิหิตวา เป็นต้น.

සොණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโสณสูตร จบแล้ว.

2. දොණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาโทณพราหมณสูตร

192. දුතියෙ [Pg.57] පවත්තාරොති (දී. නි. ටී. 1.285) පාවචනභාවෙන වත්තාරො. යස්මා තෙ තෙසං මන්තානං පවත්තනකා, තස්මා ආහ ‘‘පවත්තයිතාරො’’ති. සුද්දෙ බහි කත්වා රහොභාසිතබ්බට්ඨෙන මන්තා එව තංතංඅත්ථප්පටිපත්තිහෙතුතාය මන්තපදං. අනුපනීතාසාධාරණතාය රහස්සභාවෙන වත්තබ්බකිරියාය අධිගමූපායං. සජ්ඣායිතන්ති ගායනවසෙන සජ්ඣායිතං. තං පන උදත්තානුදත්තාදීනං සරානං සම්පදාවසෙනෙව ඉච්ඡිතන්ති ආහ ‘‘සරසම්පත්තිවසෙනා’’ති. අඤ්ඤෙසං වුත්තන්ති පාවචනභාවෙන අඤ්ඤෙසං වුත්තං. සමුපබ්‍යූළ්හන්ති සඞ්ගහෙත්වා උපරූපරි සඤ්ඤූළ්හං. රාසිකතන්ති ඉරුවෙදයජුවෙදසාමවෙදාදිවසෙන, තත්ථාපි පච්චෙකං මන්තබ්‍රහ්මාදිවසෙන, අජ්ඣායානුවාකාදිවසෙන ච රාසිකතං. තෙසන්ති මන්තානං කත්තූනං. දිබ්බෙන චක්ඛුනා ඔලොකෙත්වාති දිබ්බචක්ඛුපරිභණ්ඩෙන යථාකම්මූපගඤාණෙන සත්තානං කම්මස්සකතාදිං, පච්චක්ඛතො දස්සනට්ඨෙන දිබ්බචක්ඛුසදිසෙන පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අතීතකප්පෙ බ්‍රාහ්මණානං මන්තජ්ඣෙනවිධිඤ්ච ඔලොකෙත්වා. පාවචනෙන සහ සංසන්දෙත්වාති කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස යං වචනං වට්ටසන්නිස්සිතං, තෙන සහ අවිරුද්ධං කත්වා. න හි තෙසං විවට්ටසන්නිස්සිතො අත්ථො පච්චක්ඛො හොති. අපරාපරෙති අට්ඨකාදීහි අපරාපරෙ පච්ඡිමා ඔක්කාකරාජකාලාදීසු උප්පන්නා. පක්ඛිපිත්වාති අට්ඨකාදීහි ගන්ථිතමන්තපදෙසු කිලෙසසන්නිස්සිතපදානං තත්ථ තත්ථ පදෙ පක්ඛිපනං කත්වා. විරුද්ධෙ අකංසූති බ්‍රාහ්මණධම්මිකසුත්තාදීසු (සු. නි. බ්‍රාහ්මණධම්මිකසුත්තං 286 ආදයො) ආගතනයෙන සංකිලෙසත්ථදීපනතො පච්චනීකභූතෙ අකංසු.

๑๙๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า ปวัตตาโร (ที. นิ. ฏี. 1.285) คือ ผู้กล่าวโดยความเป็นปาพจน์. เพราะเหตุที่ท่านเหล่านั้นเป็นผู้ยังมนต์เหล่านั้นให้เป็นไป เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปวัตตยิตาโร. มนต์นั่นเองชื่อว่า มนตบท เพราะเป็นเหตุแห่งการปฏิบัติอรรถนั้นๆ โดยความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวในที่ลับ เพราะกันคนวรรณะศูทรออกไปภายนอก. เป็นอุบายแห่งการบรรลุโดยความเป็นกิจที่พึงกล่าวด้วยความเป็นความลับ เพราะไม่ทั่วไปแก่ผู้ที่ยังไม่ได้อุปนัย (มอบตัวเป็นศิษย์). คำว่า สัชฌายิตํ คือ การสาธยายโดยทำนองขับร้อง. ก็การสาธยายนั้น ท่านประสงค์เอาด้วยความถึงพร้อมแห่งเสียงมีเสียงสูงและเสียงต่ำเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สรสัมปัตติวเสนะ. คำว่า อัญเญสัง วุตตํ คือ กล่าวแก่ผู้อื่นโดยความเป็นปาพจน์. คำว่า สมุปพยูฬหํ คือ รวบรวมร้อยกรองไว้เหนือขึ้นไป. คำว่า ราสิกตํ คือ การจัดเป็นหมวดหมู่โดยนัยมีฤคเวท ยชุรเวท และสามเวทเป็นต้น แม้ในเวทนั้นๆ ก็จัดเป็นหมวดหมู่โดยนัยมีมนต์และพราหมณะเป็นต้น และโดยนัยมีอัชฌายะและอนุวากะเป็นต้น. คำว่า เตสัง คือ ของท่านผู้รจนามนต์เหล่านั้น. คำว่า ทิพเพน จักขุนา โอโลเกตวา คือ ตรวจดูด้วยทิพยจักษุบริขาร คือด้วยยถากัมมูปคญาณถึงความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตนเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลาย และตรวจดูระเบียบการเรียนมนต์ของพราหมณ์ทั้งหลายในอดีตกัป ด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณที่คล้ายกับทิพยจักษุ เพราะอรรถว่าเห็นประจักษ์. คำว่า ปาพจเนน สห สังสันเทตวา คือ เทียบเคียงกับพระดำรัสของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าที่เป็นไปในวัฏฏะให้ไม่ขัดแย้งกัน. เพราะว่าอรรถที่เป็นไปในวิวัฏฏะของพระองค์ไม่เป็นของประจักษ์แก่พราหมณ์เหล่านั้น. คำว่า อปราปเร คือ พราหมณ์เหล่าอื่นในภายหลังที่เกิดขึ้นในกาลของพระเจ้าโอกกากะเป็นต้น ต่อจากพวกฤๅษีมีอัฏฐกะเป็นต้น. คำว่า ปักขิปิตวา คือ แทรกบทที่ระคนด้วยกิเลสลงในบทมนต์ที่พวกฤๅษีมีอัฏฐกะเป็นต้นร้อยกรองไว้ในบทนั้นๆ. คำว่า วิรุทเธ อกังสุ คือ ได้ทำให้ขัดแย้งกัน โดยการแสดงอรรถที่เศร้าหมองตามนัยที่มาในพราหมณธัมมิกสูตรเป็นต้น.

උසූනං අසනකම්මං ඉස්සත්ථං, ධනුසිප්පෙන ජීවිකා. ඉධ පන ඉස්සත්ථං වියාති ඉස්සත්ථං, සබ්බආවුධජීවිකාති ආහ ‘‘යොධාජීවකම්මෙනා’’ති, ආවුධං ගහෙත්වා උපට්ඨානකම්මෙනාති අත්ථො. රාජපොරිසං නාම විනා ආවුධෙන පොරොහෙච්චාමච්චකම්මාදිරාජකම්මං කත්වා රාජුපට්ඨානං. සිප්පඤ්ඤතරෙනාති ගහිතාවසෙසෙන හත්ථිඅස්සසිප්පාදිනා. කුමාරභාවතො පභුති චරණෙන කොමාරබ්‍රහ්මචරියං.

การซัดลูกศรชื่อว่า อิสสัตถะ คือการเลี้ยงชีพด้วยศิลปะธนู. แต่ในที่นี้ คำว่า อิสสัตถัง คือ เหมือนการยิงธนู คือการเลี้ยงชีพด้วยอาวุธทั้งปวง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ยodhājīvakammena (ด้วยอาชีพนักรบ) มีความหมายว่า ด้วยการงานที่ถืออาวุธรับใช้. คำว่า ราชบุรุษ คือ การรับใช้พระราชาโดยการทำงานของพระราชา เช่น งานปุโรหิตและงานอำมาตย์เป็นต้น โดยไม่ต้องมีอาวุธ. คำว่า สิปปัญญตเรนะ คือ ด้วยศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่งที่เหลือจากการถืออาวุธ เช่น ศิลปะช้างและม้าเป็นต้น. คำว่า โกมารพรหมจรรย์ คือ การประพฤติพรหมจรรย์ตั้งแต่ความเป็นเด็ก.

උදකං පාතෙත්වා දෙන්තීති ද්වාරෙ ඨිතස්සෙව බ්‍රාහ්මණස්ස හත්ථෙ උදකං ආසිඤ්චන්තා ‘‘ඉදං තෙ, බ්‍රාහ්මණ, භරියං පොසාපනත්ථාය දෙමා’’ති වත්වා [Pg.58] දෙන්ති. කස්මා පන තෙ එවං බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වාපි දාරං පරියෙසන්ති, න යාවජීවං බ්‍රහ්මචාරිනො හොන්තීති? මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන. තෙසඤ්හී එවං දිට්ඨි හොති ‘‘යො පුත්තං න උප්පාදෙති, සො කුලවංසච්ඡෙදකරො හොති, තතො නිරයෙ පච්චතී’’ති. චත්තාරො කිර අභායිතබ්බං භායන්ති ගණ්ඩුප්පාදකො, කිකී, කොන්තිනී, බ්‍රාහ්මණොති. ගණ්ඩුප්පාදා කිර මහාපථවියා ඛයනභයෙන මත්තභොජනා හොන්ති, න බහුං මත්තිකං ඛාදන්ති. කිකී සකුණිකා ආකාසපතනභයෙන අණ්ඩස්ස උපරි උත්තානා සෙති. කොන්තිනී සකුණී පථවීකම්පනභයෙන පාදෙහි භූමිං න සුට්ඨු අක්කමති. බ්‍රාහ්මණා කුලවංසූපච්ඡෙදභයෙන දාරං පරියෙසන්ති. ආහු චෙත්ථ –

คำว่า อุทุกัง ปาเตตวา เทนติ คือ รดน้ำลงในมือของพราหมณ์ที่ยืนอยู่ที่ประตูทีเดียว แล้วกล่าวว่า 'พราหมณ์ เราให้หญิงนี้แก่ท่านเพื่อประโยชน์แก่การเลี้ยงดูภรรยา' ดังนี้แล้วจึงให้. ก็เพราะเหตุไร พราหมณ์เหล่านั้นประพฤติพรหมจรรย์อย่างนั้นแล้วจึงแสวงหาภรรยา ไม่เป็นพรหมจารีตลอดชีวิตเล่า? เพราะอำนาจมิจฉาทิฏฐิ. ด้วยว่า พราหมณ์เหล่านั้นมีความเห็นอย่างนี้ว่า 'ผู้ใดไม่ยังบุตรให้เกิด ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ตัดวงศ์ตระกูล ย่อมหมกไหม้ในนรกเพราะเหตุนั้น'. ได้ยินว่า สัตว์ ๔ จำพวกกลัวในสิ่งที่ไม่ควรกลัว คือ ไส้เดือน ๑ นกกิกี ๑ นกต้อยตีวิด ๑ พราหมณ์ ๑. ได้ยินว่า ไส้เดือนกลัวความสิ้นไปแห่งมหาปฐพี จึงเป็นผู้กินอาหารพอประมาณ ไม่กินดินมาก. นกกิกีกลัวการตกจากอากาศ จึงนอนหงายบนไข่. นกต้อยตีวิดกลัวแผ่นดินไหว จึงไม่เหยียบพื้นดินด้วยเท้าให้เต็มแรง. พราหมณ์กลัวการขาดสูญแห่งวงศ์ตระกูล จึงแสวงหาภรรยา. ในเรื่องนี้ ท่านกล่าวไว้ว่า -

‘‘ගණ්ඩුප්පාදො කිකී චෙව, කොන්තී බ්‍රාහ්මණධම්මිකො;

එතෙ අභයං භායන්ති, සම්මූළ්හා චතුරො ජනා’’ති. (සු. නි. අට්ඨ. 2.293);

'ไส้เดือน นกกิกี นกต้อยตีวิด และพราหมณ์ผู้ประพฤติธรรม; ชน ๔ จำพวกนี้เป็นผู้หลงผิด กลัวในสิ่งที่ไม่ควรกลัว.' (สุ. นิ. อรรถ. 2.293);

සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

ข้อความที่เหลือในที่นี้ตื้นทั้งนั้น.

දොණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโทณพราหมณสูตร จบแล้ว.

3. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสังคารวสูตร

193. තතියෙ (සං. නි. ටී. 2.5.236) පඨමඤ්ඤෙවාති පුරෙතරංයෙව, අසජ්ඣායකතානං මන්තානං අප්පටිභානං පගෙව පඨමංයෙව සිද්ධං, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති අධිප්පායො. පරියුට්ඨානං නාම අභිභවො ගහණන්ති ආහ ‘‘කාමරාගපරියුට්ඨිතෙනාති කාමරාගග්ගහිතෙනා’’ති. වික්ඛම්භෙති අපනෙතීති වික්ඛම්භනං, පටිපක්ඛතො නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණං. වික්ඛම්භනඤ්ච තං නිස්සරණඤ්චාති වික්ඛම්භනනිස්සරණං. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. අත්තනා අරණීයො පත්තබ්බො අත්ථො අත්තත්ථො. තථා පරත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๙๓. ในอรรถกถาสูตรที่ ๓ (สํ. นิ. ฏี. 2.5.236) คำว่า "ปฐมัญเญวะ" คือ ก่อนหน้านั้นนั่นเอง, ความไม่แจ่มแจ้งแห่งมนต์ที่ไม่ได้สาธยายนั้นสำเร็จแล้วตั้งแต่แรกเริ่มทีเดียว, มีอธิบายว่า ไม่มีอะไรที่จะต้องกล่าวในที่นั้น. คำว่า "ปริยุฏฐานัง" คือ การครอบงำ การยึดถือ เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "กามราคปริยุฏฐิเตนาติ กามราคัคคหิเตนา" (ถูกกามราคะครอบงำ คือ ถูกกามราคะยึดถือ). คำว่า "วิกขัมภนะ" คือ การขจัดออกไป, คำว่า "นิสสรณะ" คือ การสลัดออกจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ด้วยสิ่งนี้. การขจัดออกไปและการสลัดออกนั้น ชื่อว่า วิกขัมภนนิสสรณะ. เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ตัตถา" เป็นต้น. ในบทที่เหลืออีกสองบทก็มีนัยเดียวกันนี้. อรรถที่ตนพึงบรรลุ พึงเข้าถึง ชื่อว่า อัตตัตถะ (ประโยชน์ตน). พึงทราบปรัตถะ (ประโยชน์ผู้อื่น) โดยนัยเดียวกันนั้น.

‘‘අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’තිආදීසු (පටි. ම. 1.52) බ්‍යාපාදාදීනං අනාගතත්තා බ්‍යාපාදවාරෙ තදඞ්ගනිස්සරණං න ගහිතං. කිඤ්චාපි න ගහිතං, පටිසඞ්ඛානවසෙන තස්ස විනොදෙතබ්බතාය තදඞ්ගනිස්සරණම්පි ලබ්භතෙවාති සක්කා විඤ්ඤාතුං. ආලොකසඤ්ඤා උපචාරප්පත්තා වා අප්පනාප්පත්තා [Pg.59] වා. යො කොචි කසිණජ්ඣානාදිභෙදො සමථො. ධම්මවවත්ථානං උපචාරප්පනාප්පත්තවසෙන ගහෙතබ්බං.

ในบทว่า "อนิจจโต อนุปัสสันโต นิจจสัญญา ปชหติ" เป็นต้น (ปฏิ. ม. 1.52) เพราะพยาบาทเป็นต้นยังไม่มาถึง จึงไม่ได้ถือเอาตทังคนิสสรณะในวาระแห่งพยาบาท. ถึงแม้จะไม่ได้ถือเอาไว้ แต่ก็พึงทราบได้ว่าตทังคนิสสรณะย่อมได้ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาเพื่อบรรเทาพยาบาทนั้น. อโลกสัญญา (สัญญาในแสงสว่าง) เป็นสัญญาที่ถึงขั้นอุปจาระหรือถึงขั้นอัปปนา. สมถะอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นประเภทกสิณฌานเป็นต้น. การกำหนดธรรมพึงถือเอาโดยความเป็นสิ่งที่ถึงขั้นอุปจาระและอัปปนา.

කුධිතොති තත්තො. උස්සූරකජාතොති තස්සෙව කුධිතභාවස්ස උස්සූරකං අච්චුණ්හතං පත්තො. තෙනාහ ‘‘උසුමකජාතො’’ති. තිලබීජකාදිභෙදෙනාති තිලබීජකණ්ණිකකෙසරාදිභෙදෙන සෙවාලෙන. පණකෙනාති උදකපිච්ඡිල්ලෙන. අප්පසන්නො ආකුලතාය. අසන්නිසින්නො කලලුප්පත්තියා. අනාලොකට්ඨානෙති ආලොකරහිතෙ ඨානෙ.

คำว่า "กุธิตโต" คือ ร้อน. คำว่า "อุสสูรกะชาโต" คือ ถึงความร้อนจัดแห่งความเป็นผู้โกรธนั้นเอง. เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "อุสุมกะชาโต" (เกิดความร้อน). คำว่า "ติลพีชกาทิเภเทนา" คือ ด้วยสาหร่ายที่มีประเภทต่างๆ เช่น เมล็ดงา ฝักบัว และเกสรเป็นต้น. คำว่า "ปณเกนา" คือ ด้วยตะไคร่น้ำ. "อัปปสันโน" คือ ไม่ผ่องใสเพราะความขุ่นมัว. "อสัณณิสินโน" คือ ไม่ตกตะกอนเพราะเกิดโคลนตม. คำว่า "อนาโลกัฏฐาเน" คือ ในที่ที่ไม่มีแสงสว่าง.

සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาสังคารวสูตร จบแล้ว.

4. කාරණපාලීසුත්තවණ්ණනා

๔. การพรรณนาการณปาลีสูตร

194. චතුත්ථෙ පණ්ඩිතො මඤ්ඤෙති එත්ථ මඤ්ඤෙති ඉදං ‘‘මඤ්ඤතී’’ති ඉමිනා සමානත්ථං නිපාතපදං. තස්ස ඉති-සද්දං ආනෙත්වා අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘පණ්ඩිතොති මඤ්ඤතී’’ති ආහ. අනුමතිපුච්ඡාවසෙන චෙතං වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘උදාහු නො’’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤති භවං පිඞ්ගියානී සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තිය’’න්ති වුත්තමෙවත්ථං පුන ගණ්හන්තො ‘‘පණ්ඩිතො මඤ්ඤෙ’’ති ආහ, තස්මා වුත්තං ‘‘භවං පිඞ්ගියානී සමණං ගොතමං පණ්ඩිතොති මඤ්ඤති උදාහු නො’’ති, යථා තෙ ඛමෙය්‍ය, තථා නං කථෙහීති අධිප්පායො. අහං කො නාම, මම අවිසයො එසොති දස්සෙති. කො චාති හෙතුනිස්සක්කෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘කුතො චා’’ති. තථා චාහ ‘‘කෙන කාරණෙන ජානිස්සාමී’’ති, යෙන කාරණෙන සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං ජානෙය්‍යං, තං කාරණං මයි නත්ථීති අධිප්පායො. බුද්ධොයෙව භවෙය්‍ය අබුද්ධස්ස සබ්බථා බුද්ධඤාණානුභාවං ජානිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තාති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘අප්පමත්තකං පනෙතං, භික්ඛවෙ, ඔරමත්තකං සීලමත්තකං, යෙන පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය (දී. නි. 1.7). අත්ථි, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤෙව ධම්මා ගම්භීරා දුද්දසා දුරනුබොධා…පෙ… යෙහි තථාගතස්ස යථාභූතං වණ්ණං සම්මා වදමානො වදෙය්‍යා’’ති (දී. නි. 1.28) ච. එත්ථාති ‘‘සොපි නූනස්ස තාදිසො’’ති එතස්මිං පදෙ.

๑๙๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า "ปัณฑิโต มัญเญ" ในที่นี้ คำว่า "มัญเญ" นี้ เป็นบทนิบาตที่มีความหมายเหมือนกับคำว่า "มัญญติ" เมื่อนำคำว่า "อิติ" มาเชื่อมเพื่อแสดงอรรถ จึงกล่าวว่า "ปัณฑิโตติ มัญญติ" (ย่อมสำคัญว่าเป็นบัณฑิต) และคำนี้กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งคำถามเพื่อขอความเห็นชอบ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "หรือว่าไม่" เมื่อจะรับเอาเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วว่า "ท่านปิงคิยานี ย่อมสำคัญความแตกฉานแห่งปัญญาของพระสมณโคดมนั้นว่าอย่างไร" จึงกล่าวอีกว่า "ปัณฑิโต มัญเญ" (ข้าพเจ้าสำคัญว่าเป็นบัณฑิต) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ท่านปิงคิยานี ย่อมสำคัญพระสมณโคดมว่าเป็นบัณฑิต หรือว่าไม่" มีอธิบายว่า "ท่านพึงกล่าวตามที่ท่านเห็นสมควร" แสดงว่า "ข้าพเจ้าเป็นใคร เรื่องนี้ไม่ใช่ขอบเขตของข้าพเจ้า" คำว่า "โก จ" เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุและนิสสยะ จึงกล่าวว่า "กุโต จ" (และเพราะเหตุไร) และกล่าวว่า "ด้วยเหตุผลอะไร ข้าพเจ้าจึงจะรู้ได้" มีอธิบายว่า "เหตุผลใดที่ข้าพเจ้าจะพึงรู้ความแตกฉานแห่งปัญญาของพระสมณโคดมได้ เหตุผลนั้นไม่มีในข้าพเจ้า" พึงเป็นพระพุทธเจ้าเท่านั้น (ที่จะรู้ได้) เพราะผู้ที่ไม่ใช่พระพุทธเจ้า ย่อมไม่สามารถรู้พุทธญาณานุภาพได้โดยประการทั้งปวง สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย อันนี้เป็นเพียงเล็กน้อย เป็นเพียงส่วนต่ำ เป็นเพียงส่วนศีล ที่ปุถุชนเมื่อจะกล่าวสรรเสริญตถาคตพึงกล่าว (ที. สี. 1.7). ดูกรภิกษุทั้งหลาย ยังมีธรรมอื่นอีกที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก... (ละ)... ที่บุคคลเมื่อจะกล่าวสรรเสริญตถาคตตามความเป็นจริงพึงกล่าว" (ที. สี. 1.28) ในที่นี้คือในบทว่า "โสปิ นูนัสสะ ตาทิโส" (เขาก็คงเป็นเช่นนั้น)

පසත්ථප්පසත්ථොති [Pg.60] පසත්ථෙහි පාසංසෙහි අත්තනො ගුණෙහෙව සො පසත්ථො, න තස්ස කිත්තිනා, පසංසාසභාවෙනෙව පාසංසොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සබ්බගුණාන’’න්තිආදි. මණිරතනන්ති චක්කවත්තිනො මණිරතනං.

คำว่า "ปสัตถัปปสัตถะ" หมายความว่า ท่านนั้นเป็นผู้ที่ถูกสรรเสริญด้วยคุณของตนเองที่น่าสรรเสริญ ไม่ใช่ด้วยชื่อเสียงของท่าน แต่เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยความเป็นผู้ที่น่าสรรเสริญนั่นเอง เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "แห่งคุณทั้งปวง" เป็นต้น คำว่า "มณิรัตนะ" คือแก้วมณีของพระเจ้าจักรพรรดิ

සදෙවකෙ පාසංසානම්පි පාසංසොති දස්සෙතුං ‘‘පසත්ථෙහි වා’’ති දුතියවිකප්පො ගහිතො. අරණීයතො අත්ථො, සො එව වසතීති වසොති අත්ථවසො. තස්ස තස්ස පයොගස්ස ආනිසංසභූතං ඵලන්ති ආහ ‘‘අත්ථවසන්ති අත්ථානිසංස’’න්ති. අත්ථො වා ඵලං තදධීනවුත්තිතාය වසො එතස්සාති අත්ථවසො, කාරණං.

เพื่อแสดงว่าเป็นผู้ที่น่าสรรเสริญแม้ในหมู่ผู้ที่น่าสรรเสริญพร้อมทั้งเทวดา จึงรับเอาวิกัลปะที่สองว่า "หรือด้วยผู้ที่น่าสรรเสริญ". อรรถเพราะอรรถว่าพึงเข้าถึง อรรถนั้นนั่นแหละย่อมตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วโส (อำนาจ), (รวมเป็น) อัตถวโส. ท่านกล่าวว่า "อัตถวโส" คือ "อัตถานิสังสัง" (อานิสงส์แห่งอรรถ) อันเป็นผลที่เป็นอานิสงส์ของการประกอบนั้นๆ หรือว่า อรรถคือผล ย่อมเป็นอำนาจของสิ่งนั้นเพราะการเป็นไปตามสิ่งนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อัตถวโส คือ เหตุ

ඛුද්දකමධූති ඛුද්දකමක්ඛිකාහි කතදණ්ඩකමධු. අනෙළකන්ති නිද්දොසං අපගතමක්ඛිකණ්ඩකං.

คำว่า "ขุททกมธุ" คือน้ำผึ้งที่ทำโดยแมลงผึ้งตัวเล็กๆ ที่ทำรังเป็นกิ่งไม้. คำว่า "อเนฬกะ" คือไม่มีโทษ ปราศจากตัวแมลงและกาก (หรือเหล็กใน).

උදාහරීයති උබ්බෙගපීතිවසෙනාති උදානං, තථා වා උදාහරණං උදානං. තෙනාහ ‘‘උදාහාරං උදාහරී’’ති. යථා පන තං වචනං උදානන්ති වුච්චති, තං දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

คำว่า "อุทาน" คือการเปล่งวาจาด้วยอำนาจแห่งอุพเพงคาปีติ หรือว่า การเปล่งวาจานั้นแหละคืออุทาน เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "เปล่งอุทาน". ส่วนการที่จะแสดงว่าคำนั้นเรียกว่าอุทานอย่างไร จึงกล่าวว่า "ยถา หิ" (เหมือนอย่างที่) เป็นต้น. เนื้อความที่เหลือเข้าใจได้ง่ายทีเดียว.

කාරණපාලීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาการณปาลีสูตร จบแล้ว.

5. පිඞ්ගියානීසුත්තවණ්ණනා

๕. การพรรณนาปิงคิยานีสูตร

195. පඤ්චමෙ සබ්බසඞ්ගාහිකන්ති සරීරගතස්ස චෙව වත්ථාලඞ්කාරගතස්ස චාති සබ්බස්ස නීලභාවස්ස සඞ්ගාහකවචනං. තස්සෙවාති නීලාදිසබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන වුත්තඅත්ථස්සෙව. විභාගදස්සනන්ති පභෙදදස්සනං. යථා තෙ ලිච්ඡවිරාජානො අපීතාදිවණ්ණා එව කෙචි කෙචි විලෙපනවසෙන පීතාදිවණ්ණා ඛායිංසු, එවං අනීලාදිවණ්ණා එව කෙචි විලෙපනවසෙන නීලාදිවණ්ණා ඛායිංසු. තෙ කිර සුවණ්ණවිචිත්තෙහි මණිඔභාසෙහි එකනීලා විය ඛායන්ති.

๑๙๕. ในสูตรที่ ๕ คำว่า "สัพพสังคาหิกัง" เป็นคำที่รวบรวมเอาความเป็นสีเขียวทั้งหมด ทั้งที่อยู่ในร่างกายและที่อยู่ในเครื่องนุ่งห่มเครื่องประดับ. คำว่า "ตัสเสวะ" คืออรรถที่กล่าวไว้โดยรวบรวมเอาสีเขียวเป็นต้นทั้งหมดนั่นเอง. คำว่า "วิภาคทัสสนัง" คือการแสดงความแตกต่าง. เหมือนอย่างที่กษัตริย์ลิจฉวีเหล่านั้น บางองค์ไม่ได้มีสีเหลืองเป็นต้นโดยธรรมชาติ แต่บางองค์ปรากฏเป็นสีเหลืองเป็นต้นด้วยการทาเครื่องประทินผิว ฉันใด บางองค์ไม่ได้มีสีเขียวเป็นต้นโดยธรรมชาติ แต่บางองค์ปรากฏเป็นสีเขียวเป็นต้นด้วยการทาเครื่องประทินผิว ฉันนั้น. ได้ยินว่า กษัตริย์เหล่านั้นปรากฏประหนึ่งว่ามีสีเขียวเป็นอันเดียวกันด้วยรัศมีแห่งแก้วมณีที่วิจิตรด้วยทองคำ.

කොකනදන්ති වා පදුමවිසෙසනං යථා ‘‘කොකාසක’’න්ති. තං කිර බහුපත්තං වණ්ණසම්පන්නං අතිවිය සුගන්ධඤ්ච හොති. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යථා [Pg.61] කොකනදසඞ්ඛාතං පදුමං පාතො සූරියුග්ගමනවෙලාය ඵුල්ලං විකසිතං අවීතගන්ධං සියා විරොචමානං, එවං සරීරගන්ධෙන ගුණගන්ධෙන ච සුගන්ධං, සරදකාලෙ අන්තලික්ඛෙ ආදිච්චමිව අත්තනො තෙජසා තපන්තං, අඞ්ගෙහි නිච්ඡරන්තජුතිතාය අඞ්ගීරසං සම්බුද්ධං පස්සාති.

คำว่า “โกกนทัง” เป็นวิเสสนะของดอกบัว เหมือนคำว่า “โกกาสกะ” ดอกบัวนั้นแล มีกลีบมาก มีสีสันงดงาม และมีกลิ่นหอมยิ่งนัก อรรถในที่นี้คือ: เหมือนอย่างที่ดอกบัวชื่อโกกนทะ บานสะพรั่งในเวลาเช้าตรู่เมื่อพระอาทิตย์ขึ้น มีกลิ่นหอมไม่จางหาย ส่องแสงรุ่งเรือง ฉันใด พระสัมพุทธเจ้าผู้มีกลิ่นหอมด้วยกลิ่นกายและกลิ่นคุณธรรม ผู้ทรงแผดเผาด้วยเดชของพระองค์เองเหมือนพระอาทิตย์ในท้องฟ้าฤดูสารท ผู้ทรงเป็นอังคีรสเพราะมีรัศมีแผ่ออกจากพระวรกาย ก็ฉันนั้น พึงเห็นเถิด

පිඞ්ගියානීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปิงคิยานีสูตร จบแล้ว

6. මහාසුපිනසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถามหาสุบินสูตร

196. ඡට්ඨෙ ධාතුක්ඛොභකරණපච්චයො නාම විසභාගභෙසජ්ජසෙනාසනාහාරාදිපච්චයො. අත්ථකාමතාය වා අනත්ථකාමතාය වාති පසන්නා අත්ථකාමතාය, කුද්ධා අනත්ථකාමතාය. අත්ථාය වා අනත්ථාය වාති සභාවතො භවිතබ්බාය අත්ථාය වා අනත්ථාය වා. උපසංහරන්තීති අත්තනො දෙවානුභාවෙන උපනෙන්ති. බොධිසත්තමාතා විය පුත්තපටිලාභනිමිත්තන්ති තදා කිර පුරෙ පුණ්ණමාය සත්තමදිවසතො පට්ඨාය විගතසුරාපානං මාලාගන්ධාදිවිභූතිසම්පන්නං නක්ඛත්තකීළං අනුභවමානා බොධිසත්තමාතා සත්තමෙ දිවසෙ පාතොව උට්ඨාය ගන්ධොදකෙන නහායිත්වා සබ්බාලඞ්කාරභූසිතා වරභොජනං භුඤ්ජිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය සිරිගබ්භං පවිසිත්වා සිරිසයනෙ නිපන්නා නිද්දං ඔක්කමමානා ඉමං සුපිනං අද්දස – චත්තාරො කිර නං මහාරාජානො සයනෙනෙව සද්ධිං උක්ඛිපිත්වා අනොතත්තදහං නෙත්වා නහාපෙත්වා දිබ්බවත්ථං නිවාසෙත්වා දිබ්බගන්ධෙහි විලිම්පෙත්වා දිබ්බපුප්ඵානි පිළන්ධෙත්වා තතො අවිදූරෙ රජතපබ්බතො, තස්ස අන්තො කනකවිමානං අත්ථි, තස්මිං පාචීනතො සීසං කත්වා නිපජ්ජාපෙසුං. අථ බොධිසත්තො සෙතවරවාරණො හුත්වා තතො අවිදූරෙ එකො සුවණ්ණපබ්බතො, තත්ථ චරිත්වා තතො ඔරුය්හ රජතපබ්බතං ආරුහිත්වා කනකවිමානං පවිසිත්වා මාතරං පදක්ඛිණං කත්වා දක්ඛිණපස්සං ඵාලෙත්වා කුච්ඡිං පවිට්ඨසදිසො අහොසි. ඉමං සුපිනං සන්ධාය එතං වුත්තං ‘‘බොධිසත්තමාතා විය පුත්තපටිලාභනිමිත්ත’’න්ති.

๑๙๖. ในข้อที่ ๖ ปัจจัยที่ทำให้ธาตุปั่นป่วน ได้แก่ ปัจจัยมีเภสัช เสนาสนะ อาหาร เป็นต้น ที่ไม่เหมาะสม คำว่า “อัตถกามตาย วา อนัตถกามตาย วา” (ด้วยความปรารถนาประโยชน์ หรือด้วยความปรารถนาไม่เป็นประโยชน์) คือ ผู้ที่เลื่อมใสด้วยความปรารถนาประโยชน์ ผู้ที่โกรธด้วยความปรารถนาไม่เป็นประโยชน์ คำว่า “อัตถาย วา อนัตถาย วา” (เพื่อประโยชน์ หรือเพื่อไม่เป็นประโยชน์) คือ เพื่อประโยชน์หรือเพื่อไม่เป็นประโยชน์ตามธรรมชาติที่พึงเป็น คำว่า “อุปสังหรันติ” คือนำมาให้ด้วยอานุภาพแห่งเทวดาของตน คำว่า “เหมือนมารดาของพระโพธิสัตว์เป็นนิมิตแห่งการได้บุตร” นั้นแล ในกาลนั้น ได้ยินว่า พระมารดาของพระโพธิสัตว์ทรงเพลิดเพลินกับการเล่นนักขัตฤกษ์ที่ไม่มีการดื่มสุรา อันสมบูรณ์ด้วยเครื่องประดับมีพวงมาลัยและของหอมเป็นต้น ตั้งแต่วันที่เจ็ดก่อนวันเพ็ญ ในวันที่เจ็ดนั้นเอง ได้ตื่นขึ้นแต่เช้าตรู่ อาบน้ำหอม ประดับประดาด้วยเครื่องประดับทั้งปวง เสวยอาหารอันประณีต อธิษฐานองค์อุโบสถ เข้าสู่ห้องบรรทมอันเป็นสิริมงคล บรรทมบนพระแท่นอันเป็นสิริมงคล เมื่อทรงหลับ ได้ทอดพระเนตรเห็นสุบินนี้ว่า: ท้าวมหาราชทั้งสี่พระองค์ได้ยกพระแท่นบรรทมพร้อมกับพระนาง ไปยังสระอโนดาต ให้สรงน้ำ ให้ทรงนุ่งห่มผ้าทิพย์ ให้ลูบไล้ด้วยของหอมทิพย์ ให้ประดับด้วยดอกไม้ทิพย์ แล้วไม่ไกลจากที่นั้น มีภูเขาเงิน ภายในภูเขานั้นมีวิมานทองคำ ได้ให้พระนางบรรทมโดยหันพระเศียรไปทางทิศตะวันออกในวิมานนั้น. ครั้นแล้ว พระโพธิสัตว์ได้เป็นช้างเผือกประเสริฐองค์หนึ่ง ได้เที่ยวไปบนภูเขาทองคำลูกหนึ่งซึ่งอยู่ไม่ไกลจากที่นั้น แล้วลงจากภูเขานั้น ขึ้นไปบนภูเขาเงิน เข้าไปในวิมานทองคำ กระทำประทักษิณพระมารดา แล้วเหมือนกับว่าได้ผ่าสีข้างด้านขวาเข้าไปในพระครรภ์. คำนี้กล่าวไว้โดยอ้างถึงสุบินนี้ว่า “เหมือนมารดาของพระโพธิสัตว์เป็นนิมิตแห่งการได้บุตร”

කොසලරාජා [Pg.62] විය සොළස සුපිනෙති –

เหมือนพระเจ้าโกศลทรงเห็นสุบิน ๑๖ ประการ คือ –

‘‘උසභා රුක්ඛා ගාවියො ගවා ච,අස්සො කංසො සිඞ්ගාලී ච කුම්භො;

පොක්ඛරණී ච අපාකචන්දනං,ලාබූනි සීදන්ති සිලාප්ලවන්ති.

“โคผู้ ต้นไม้ โคเมีย และโค, ม้า ภาชนะทองเหลือง สุนัขจิ้งจอก และหม้อ; สระบัว และไม้จันทน์ราคาแพง, น้ำเต้าจม หินลอย”

‘‘මණ්ඩූකියො කණ්හසප්පෙ ගිලන්ති,කාකං සුවණ්ණා පරිවාරයන්ති;

තසා වකා එළකානං භයා හී’’ති. (ජා. 1.1.77) –

“กบกลืนงูดำ, หงส์ทองล้อมกา; หมาป่าสะดุ้งกลัวแกะ” (ชา. เอกก. ๑/๗๗) –

ඉමෙ සොළස සුපිනෙ පස්සන්තො කොසලරාජා විය.

เหมือนพระเจ้าโกศลผู้ทรงเห็นสุบิน ๑๖ ประการเหล่านี้

1. එකදිවසං කිර කොසලමහාරාජා රත්තිං නිද්දූපගතො පච්ඡිමයාමෙ සොළස මහාසුපිනෙ පස්සි (ජා. අට්ඨ. 1.1.76 මහාසුපිනජාතකවණ්ණනා). තත්ථ චත්තාරො අඤ්ජනවණ්ණා කාළඋසභා ‘‘යුජ්ඣිස්සාමා’’ති චතූහි දිසාහි රාජඞ්ගණං ආගන්ත්වා ‘‘උසභයුද්ධං පස්සිස්සාමා’’ති මහාජනෙ සන්නිපතිතෙ යුජ්ඣනාකාරං දස්සෙත්වා නදිත්වා ගජ්ජිත්වා අයුජ්ඣිත්වාව පටික්කන්තා. ඉමං පඨමං සුපිනං අද්දස.

๑. ได้ยินว่า วันหนึ่ง พระเจ้าโกศลผู้บรรทมหลับในราตรี ได้ทอดพระเนตรเห็นมหาสุบิน ๑๖ ประการในยามสุดท้าย (ชา. อรรถกถา. ๑/๗๖ อรรถกถามหาสุบินชาดก) ในสุบินนั้น โคผู้สีดำดุจสีผงเขม่า ๔ ตัว ได้มายังลานหลวงจากสี่ทิศโดยคิดว่า “เราจะสู้กัน” เมื่อมหาชนประชุมกันเพื่อจะดูการชนโค โคเหล่านั้นได้แสดงอาการจะชนกัน ส่งเสียงร้องคำราม แล้วก็ถอยกลับไปโดยไม่ได้ชนกันเลย. พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นสุบินที่หนึ่งนี้

2. ඛුද්දකා රුක්ඛා චෙව ගච්ඡා ච පථවිං භින්දිත්වා විදත්ථිමත්තම්පි රතනමත්තම්පි අනුග්ගන්ත්වාව පුප්ඵන්ති චෙව ඵලන්ති ච. ඉමං දුතියං අද්දස.

๒. ต้นไม้เล็กๆ และกอไม้ ได้แทงทะลุแผ่นดินขึ้นมา ยังไม่ทันสูงถึงคืบหนึ่งหรือหนึ่งรัตนะ ก็ออกดอกและออกผล. พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นสุบินที่สองนี้

3. ගාවියො තදහුජාතානං වච්ඡානං ඛීරං පිවන්තියො අද්දස. අයං තතියො සුපිනො.

๓. โคเมียทั้งหลายได้ดื่มนมของลูกโคที่เพิ่งเกิดในวันนั้น. นี่คือสุบินที่สาม

4. ධුරවාහෙ ආරොහපරිණාහසම්පන්නෙ මහාගොණෙ යුගපරම්පරාය අයොජෙත්වා තරුණෙ ගොදම්මෙ ධුරෙ යොජෙන්තෙ අද්දස. තෙ ධුරං වහිතුං අසක්කොන්තා ඡඩ්ඩෙත්වා අට්ඨංසු, සකටානි නප්පවත්තිංසු. අයං චතුත්ථො සුපිනො.

๔. เขาเห็นคนเอาลูกโคหนุ่ม ๆ มาเทียมแอกแทนโคใหญ่ที่มีกำลังมากและมีร่างกายสมบูรณ์ ซึ่งควรจะเทียมแอกสืบต่อกันไป โคหนุ่มเหล่านั้นไม่สามารถลากแอกได้จึงทิ้งแอกยืนอยู่ ทำให้เกวียนไม่เคลื่อนที่ นี่คือความฝันที่สี่

5. එකං උභතොමුඛං අස්සං අද්දස. තස්ස උභොසු පස්සෙසු යවසං දෙන්ති, සො ද්වීහිපි මුඛෙහි ඛාදති. අයං පඤ්චමො සුපිනො.

๕. เขาเห็นม้าตัวหนึ่งมีสองปาก คนให้หญ้าแก่ปากทั้งสองข้าง มันก็กินด้วยปากทั้งสองข้าง นี่คือความฝันที่ห้า

6. මහාජනො [Pg.63] සතසහස්සග්ඝනිකං සුවණ්ණපාතිං සම්මජ්ජිත්වා ‘‘ඉධ පස්සාවං කරොහී’’ති එකස්ස ජරසිඞ්ගාලස්ස උපනාමෙසි. තං තත්ථ පස්සාවං කරොන්තං අද්දස. අයං ඡට්ඨො සුපිනො.

๖. มหาชนปัดกวาดภาชนะทองคำมีค่าแสนหนึ่ง แล้วนำไปให้สุนัขจิ้งจอกแก่ตัวหนึ่งพลางกล่าวว่า “จงถ่ายปัสสาวะที่นี่เถิด” เขาเห็นมันถ่ายปัสสาวะลงในภาชนะนั้น นี่คือความฝันที่หก

7. එකො පුරිසො රජ්ජුං වට්ටෙත්වා පාදමූලෙ නික්ඛිපති. තෙන නිසින්නපීඨස්ස හෙට්ඨා සයිතා ඡාතසිඞ්ගාලී තස්ස අජානන්තස්සෙව තං ඛාදති. ඉමං සත්තමං සුපිනං අද්දස.

๗. ชายคนหนึ่งฟั่นเชือกแล้ววางไว้ที่เท้า สุนัขจิ้งจอกตัวเมียที่หิวโซนอนอยู่ใต้เก้าอี้ที่เขานั่ง ก็กินเชือกนั้นโดยที่เขาไม่รู้ตัว เขาเห็นความฝันที่เจ็ดนี้

8. රාජද්වාරෙ බහූහි තුච්ඡකුම්භෙහි පරිවාරෙත්වා ඨපිතං එකං මහන්තං පූරිතකුම්භං අද්දස. චත්තාරොපි පන වණ්ණා චතූහි දිසාහි චතූහි අනුදිසාහි ච ඝටෙහි උදකං ආනෙත්වා පූරිතකුම්භමෙව පූරෙන්ති, පූරිතං පූරිතං උදකං උත්තරිත්වා පලායති. තෙපි පුනප්පුනං තත්ථෙව උදකං ආසිඤ්චන්ති, තුච්ඡකුම්භෙ ඔලොකෙන්තාපි නත්ථි. අයං අට්ඨමො සුපිනො.

๘. เขาเห็นหม้อใหญ่ที่เต็มเปี่ยมตั้งอยู่ที่ประตูวัง โดยมีหม้อเปล่าจำนวนมากวางล้อมรอบอยู่ แต่ชนทั้งสี่วรรณะกลับนำน้ำจากทิศทั้งสี่และทิศเฉียงทั้งสี่มาเติมลงในหม้อที่เต็มเปี่ยมนั้น น้ำที่เต็มแล้วก็ล้นไหลออกไป พวกเขาก็ยังคงเทน้ำลงไปที่เดิมซ้ำแล้วซ้ำเล่า โดยไม่มองดูหม้อเปล่าเลย นี่คือความฝันที่แปด

9. එකං පඤ්චපදුමසඤ්ඡන්නං ගම්භීරං සබ්බතොතිත්ථං පොක්ඛරණිං අද්දස. සමන්තතො ද්විපදචතුප්පදා ඔතරිත්වා තත්ථ පානීයං පිවන්ති. තස්ස මජ්ඣෙ ගම්භීරට්ඨානෙ උදකං ආවිලං, තීරප්පදෙසෙ ද්විපදචතුප්පදානං අක්කමනට්ඨානෙ අච්ඡං විප්පසන්නමනාවිලං. අයං නවමො සුපිනො.

๙. เขาเห็นสระโบกขรณีแห่งหนึ่งลึก มีท่าขึ้นลงอยู่ทุกด้าน ปกคลุมไปด้วยดอกบัวห้าชนิด สัตว์สองเท้าและสี่เท้าลงไปดื่มน้ำที่นั่นโดยรอบ น้ำในส่วนลึกตรงกลางของสระนั้นขุ่นมัว แต่น้ำที่ริมฝั่งซึ่งเป็นที่เหยียบย่ำของสัตว์สองเท้าและสี่เท้ากลับใสสะอาดไม่ขุ่นมัว นี่คือความฝันที่เก้า

10. එකිස්සායෙව කුම්භියා පච්චමානං ඔදනං අපාකං අද්දස. ‘‘අපාක’’න්ති විචාරෙත්වා විභජිත්වා ඨපිතං විය තීහාකාරෙහි පච්චමානං එකස්මිං පස්සෙ අතිකිලින්නො හොති, එකස්මිං උත්තණ්ඩුලො, එකස්මිං සුපක්කොති. අයං දසමො සුපිනො.

๑๐. ทรงเห็นข้าวที่กำลังหุงอยู่ในหม้อใบเดียวกันนั่นเองไม่สุกทั่วกัน เมื่อทรงพิจารณาดู ก็เห็นว่าเหมือนถูกแบ่งแยกวางไว้เป็น ๓ ส่วน คือ ข้างหนึ่งแฉะเกินไป ข้างหนึ่งยังเป็นข้าวสารอยู่ ข้างหนึ่งสุกดีแล้ว นี้คือความฝันที่ ๑๐

11. සතසහස්සග්ඝනකං චන්දනසාරං පූතිතක්කෙන වික්කිණන්තෙ අද්දස. අයං එකාදසමො සුපිනො.

๑๑. ทรงเห็นคนขายแก่นจันทน์ที่มีค่าแสนหนึ่งด้วยเปรียงเน่า นี้คือความฝันที่ ๑๑

12. තුච්ඡලාබූනි උදකෙ සීදන්තානි අද්දස. අයං ද්වාදසමො සුපිනො.

๑๒. ทรงเห็นน้ำเต้าเปล่าจมลงในน้ำ นี้คือความฝันที่ ๑๒

13. මහන්තමහන්තා කූටාගාරප්පමාණා ඝනසිලා නාවා විය උදකෙ ප්ලවමානා අද්දස. අයං තෙරසමො සුපිනො.

๑๓. ทรงเห็นศิลาทึบก้อนใหญ่ๆ ขนาดเท่าเรือนยอด ลอยอยู่ในน้ำเหมือนเรือ นี้คือความฝันที่ ๑๓

14. ඛුද්දකමධුකපුප්ඵප්පමාණා මණ්ඩූකියො මහන්තෙ කණ්හසප්පෙ වෙගෙන අනුබන්ධිත්වා උප්පලනාළෙ විය ඡින්දිත්වා මංසං ඛාදිත්වා ගිලන්තියො අද්දස. අයං චුද්දසමො සුපිනො.

๑๔. ทรงเห็นนางกบตัวเล็กๆ ขนาดเท่าดอกมะซาง วิ่งไล่ตามงูเห่าตัวใหญ่ๆ อย่างรวดเร็ว แล้วกัดเนื้อขาดเหมือนกัดก้านบัวแล้วกลืนกินลงไป นี้คือความฝันที่ ๑๔

15. දසහි [Pg.64] අසද්ධම්මෙහි සමන්නාගතං ගාමගොචරං කාකං කඤ්චනවණ්ණවණ්ණතාය ‘‘සුවණ්ණා’’ති ලද්ධනාමෙ සුවණ්ණරාජහංසෙ පරිවාරෙන්තෙ අද්දස. අයං පන්නරසමො සුපිනො.

๑๕. ทรงเห็นพญาหงส์ทองผู้ได้ชื่อว่า 'สุวรรณ' เพราะมีสีดุจทองคำ แวดล้อมกาที่เที่ยวหากินตามหมู่บ้านซึ่งประกอบด้วยอสัทธรรม ๑๐ ประการ นี้คือความฝันที่ ๑๕

16. පුබ්බෙ දීපිනො එළකෙ ඛාදන්ති. තෙ පන එළකෙ දීපිනො අනුබන්ධිත්වා මුරමුරාති ඛාදන්තෙ අද්දස. අථඤ්ඤෙ තසා වකා එළකෙ දූරතොව දිස්වා තසිතා තාසප්පත්තා හුත්වා එළකානං භයා පලායිත්වා ගුම්බගහනානි පවිසිත්වා නිලීයිංසු. අයං සොළසමො සුපිනො.

๑๖. เมื่อก่อนเสือเหลืองย่อมกินแกะ แต่ทรงเห็นแกะเหล่านั้นไล่กวดเสือเหลืองแล้วกัดกินเสียงดังมุระมุระ ส่วนหมาป่าอื่นๆ ที่ขี้ขลาดเห็นแกะแต่ไกลก็สะดุ้งกลัว ถึงความตกใจกลัว หนีภัยจากแกะเข้าไปซ่อนอยู่ในพุ่มไม้ทึบ นี้คือความฝันที่ ๑๖

1. තත්ථ අධම්මිකානං රාජූනං, අධම්මිකානඤ්ච මනුස්සානං කාලෙ ලොකෙ විපරිවත්තමානෙ කුසලෙ ඔසන්නෙ අකුසලෙ උස්සන්නෙ ලොකස්ස පරිහානකාලෙ දෙවො න සම්මා වසිස්සති, මෙඝපාදා පච්ඡිජ්ජිස්සන්ති, සස්සානි මිලායිස්සන්ති, දුබ්භික්ඛං භවිස්සති, වස්සිතුකාමා විය චතූහි දිසාහි මෙඝා උට්ඨහිත්වා ඉත්ථිකාහි ආතපෙ පත්ථටානං වීහිආදීනං තෙමනභයෙන අන්තොපවෙසිතකාලෙ පුරිසෙසු කුදාලපිටකෙ ආදාය ආළිබන්ධනත්ථාය නික්ඛන්තෙසු වස්සනාකාරං දස්සෙත්වා ගජ්ජිත්වා විජ්ජුලතා නිච්ඡාරෙත්වා උසභා විය අයුජ්ඣිත්වා අවස්සිත්වාව පලායිස්සන්ති. අයං පඨමස්ස විපාකො.

๑. ในกาลที่พระราชาและมนุษย์ทั้งหลายไม่ตั้งอยู่ในธรรม เมื่อโลกกลับตาลปัตร กุศลเสื่อมถอย อกุศลเฟื่องฟู ในกาลที่โลกเสื่อมโทรม ฝนจะไม่ตกต้องตามฤดูกาล เมฆจะขาดช่วง พืชพรรณจะเหี่ยวเฉา จะเกิดทุพภิกขภัย เมฆจะตั้งขึ้นจากทิศทั้งสี่เหมือนจะตก แต่เมื่อพวกผู้หญิงนำข้าวเปลือกเป็นต้นที่ตากแดดไว้เก็บเข้าบ้านเพราะกลัวจะเปียก และเมื่อพวกผู้ชายถือจอบและตะกร้าออกไปเพื่อกั้นน้ำทำคันนา เมฆเหล่านั้นก็จะแสดงอาการเหมือนจะตก ส่งเสียงคำราม ปล่อยสายฟ้าแลบ แล้วก็หลีกไปโดยไม่ตก เหมือนโคถึกที่ทำท่าจะชนกันแต่ไม่ชนกันฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๑

2. ලොකස්ස පරිහීනකාලෙ මනුස්සානං පරිත්තායුකකාලෙ සත්තා තිබ්බරාගා භවිස්සන්ති, අසම්පත්තවයාව කුමාරියො පුරිසන්තරං ගන්ත්වා උතුනියො චෙව ගබ්භිනියො ච හුත්වා පුත්තධීතාහි වඩ්ඪිස්සන්ති. ඛුද්දකරුක්ඛානං පුප්ඵං විය හි තාසං උතුනිභාවො, ඵලං විය ච පුත්තධීතරො භවිස්සන්ති. අයං දුතියස්ස විපාකො.

๒. ในกาลที่โลกเสื่อมโทรม ในกาลที่มนุษย์มีอายุสั้น สัตว์ทั้งหลายจะมีความกำหนัดแรงกล้า หญิงสาวทั้งหลายที่ยังไม่ถึงวัยอันควรจะไปสู่สำนักของชาย มีระดูและตั้งครรภ์ มีบุตรธิดาเจริญขึ้น การมีระดูของพวกนางเป็นเหมือนดอกไม้ของต้นไม้เล็กๆ และบุตรธิดาก็เป็นเหมือนผลไม้ฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๒

3. මනුස්සානං ජෙට්ඨාපචායිකකම්මස්ස නට්ඨකාලෙ සත්තා මාතාපිතූසු වා සස්සුසසුරෙසු වා ලජ්ජං අනුපට්ඨපෙත්වා සයමෙව කුටුම්බං සංවිදහන්තාව ඝාසච්ඡාදනමත්තම්පි මහල්ලකානං දාතුකාමා දස්සන්ති, අදාතුකාමා න දස්සන්ති. මහල්ලකා අනාථා හුත්වා අසයංවසී දාරකෙ ආරාධෙත්වා ජීවිස්සන්ති තදහුජාතානං වච්ඡකානං ඛීරං පිවන්තියො මහාගාවියො විය. අයං තතියස්ස විපාකො.

๓. ในกาลที่การประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ของมนุษย์เสื่อมสูญไป สัตว์ทั้งหลายจะไม่ตั้งความละอายในมารดาบิดาหรือในพ่อตาแม่ยาย จัดการครอบครัวด้วยตนเอง เมื่อปรารถนาจะให้ ก็จะให้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่มแก่คนแก่ทั้งหลาย เมื่อไม่ปรารถนาจะให้ ก็จะไม่ให้ คนแก่ทั้งหลายจะกลายเป็นคนอนาถา ไม่เป็นอิสระ ต้องคอยเอาใจเด็กๆ เพื่อเลี้ยงชีพ เหมือนแม่โคใหญ่ที่ดื่มนมของลูกโคที่เพิ่งเกิดในวันนั้นฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๓

4. අධම්මිකරාජූනං [Pg.65] කාලෙ අධම්මිකරාජානො පණ්ඩිතානං පවෙණිකුසලානං කම්මනිත්ථරණසමත්ථානං මහාමත්තානං යසං න දස්සන්ති, ධම්මසභායං විනිච්ඡයට්ඨානෙපි පණ්ඩිතෙ වොහාරකුසලෙ මහල්ලකෙ අමච්චෙ න ඨපෙස්සන්ති, තබ්බිපරීතානං පන තරුණතරුණානං යසං දස්සන්ති, තථාරූපෙ එව ච විනිච්ඡයට්ඨානෙ ඨපෙස්සන්ති. තෙ රාජකම්මානි චෙව යුත්තායුත්තඤ්ච අජානන්තා නෙව තං යසං උක්ඛිපිතුං සක්ඛිස්සන්ති, න රාජකම්මානි නිත්ථරිතුං. තෙ අසක්කොන්තා කම්මධුරං ඡඩ්ඩෙස්සන්ති, මහල්ලකාපි පණ්ඩිතාමච්චා යසං අලභන්තා කිච්චානි නිත්ථරිතුං සමත්ථාපි ‘‘කිං අම්හාකං එතෙහි, මයං බාහිරකා ජාතා, අබ්භන්තරිකා තරුණදාරකා ජානිස්සන්තී’’ති උප්පන්නානි කම්මානි න කරිස්සන්ති. එවං සබ්බථාපි තෙසං රාජූනං හානියෙව භවිස්සති, ධුරං වහිතුං අසමත්ථානං වච්ඡදම්මානං ධුරෙ යොජිතකාලො විය දූරවාහානඤ්ච මහාගොණානං යුගපරම්පරාය අයොජිතකාලො විය භවිස්සති. අයං චතුත්ථස්ස විපාකො.

๔. ในกาลแห่งพระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม พระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมจะไม่พระราชทานยศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ที่เป็นบัณฑิต ผู้เชี่ยวชาญในขนบธรรมเนียมประเพณี ผู้สามารถในการปฏิบัติงานให้สำเร็จ และจะไม่ทรงแต่งตั้งอำมาตย์ผู้ใหญ่ที่เป็นบัณฑิต ผู้ฉลาดในโวหารในสถานที่วินิจฉัยคดีในธรรมสภา แต่จะพระราชทานยศแก่คนหนุ่มๆ ที่ตรงกันข้ามกับคนเหล่านั้น และจะทรงแต่งตั้งคนเหล่านั้นในสถานที่วินิจฉัยคดีเช่นนั้น พวกเขาไม่รู้ราชกิจและสิ่งที่ควรหรือไม่ควร จึงไม่สามารถจะดำรงยศนั้นไว้ได้ และไม่สามารถปฏิบัติราชกิจให้สำเร็จได้ เมื่อทำไม่ได้ก็จะทิ้งภาระหน้าที่ไป แม้อำมาตย์ผู้ใหญ่ที่เป็นบัณฑิตเมื่อไม่ได้รับยศ แม้จะสามารถปฏิบัติกิจให้สำเร็จได้ ก็จะไม่ทำกิจที่เกิดขึ้น โดยคิดว่า 'เรื่องเหล่านี้จะเกี่ยวกับอะไรกับเรา เรากลายเป็นคนนอกไปแล้ว พวกเด็กหนุ่มที่เป็นคนในคงจะรู้เอง' ด้วยประการฉะนี้ ความเสื่อมเสียก็จะเกิดขึ้นแก่พระราชาเหล่านั้นทุกประการ เหมือนกาลที่พวกลูกโคหนุ่มที่ลากแอกไม่ได้ถูกนำมาเทียมแอก และเหมือนกาลที่พวกโคใหญ่ที่ลากแอกไปได้ไกลไม่ถูกนำมาเทียมแอกตามลำดับแอกฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๔

5. අධම්මිකරාජකාලෙයෙව අධම්මිකබාලරාජානො අධම්මිකෙ ලොලමනුස්සෙ විනිච්ඡයෙ ඨපෙස්සන්ති, තෙ පාපපුඤ්ඤෙසු අනාදරා බාලා සභායං නිසීදිත්වා විනිච්ඡයං දෙන්තා උභින්නම්පි අත්ථපච්චත්ථිකානං හත්ථතො ලඤ්ජං ගහෙත්වා ඛාදිස්සන්ති අස්සො විය ද්වීහි මුඛෙහි යවසං. අයං පඤ්චමස්ස විපාකො.

๕. ในกาลแห่งพระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมนั่นเอง พระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมและโฉดเขลา จะทรงแต่งตั้งคนโลภที่ไม่ตั้งอยู่ในธรรมไว้ในที่วินิจฉัยคดี คนเขลาเหล่านั้นไม่เอื้อเฟื้อในบุญและบาป นั่งในสภาวินิจฉัยคดี รับสินบนจากมือของคู่ความทั้งสองฝ่ายแล้วกิน เหมือนม้ากินหญ้าด้วยปากทั้งสองข้างฉะนั้น นี้คือผลของ會ความฝันที่ ๕

6. අධම්මිකායෙව විජාතිරාජානො ජාතිසම්පන්නානං කුලපුත්තානං ආසඞ්කාය යසං න දස්සන්ති, අකුලීනානංයෙව දස්සන්ති. එවං මහාකුලානි දුග්ගතානි භවිස්සන්ති, ලාමකකුලානි ඉස්සරානි. තෙ ච කුලීනපුරිසා ජීවිතුං අසක්කොන්තා ‘‘ඉමෙ නිස්සාය ජීවිස්සාමා’’ති අකුලීනානං ධීතරො දස්සන්ති, ඉති තාසං කුලධීතානං අකුලීනෙහි සද්ධිං සංවාසො ජරසිඞ්ගාලස්ස සුවණ්ණපාතියං පස්සාවකරණසදිසො භවිස්සති. අයං ඡට්ඨස්ස විපාකො.

๖. พระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมและมีชาติกำเนิดต่ำ จะไม่พระราชทานยศแก่กุลบุตรผู้ถึงพร้อมด้วยชาติกำเนิดเพราะความระแวง แต่จะพระราชทานแก่คนผู้ไม่มีตระกูลเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ ตระกูลใหญ่ๆ ก็จะตกต่ำ ตระกูลต่ำๆ ก็จะเป็นใหญ่ และบุรุษผู้มีตระกูลเหล่านั้นเมื่อไม่สามารถดำรงชีพอยู่ได้ ก็จะยกธิดาให้แก่คนผู้ไม่มีตระกูล โดยคิดว่า 'เราจะอาศัยคนเหล่านี้เลี้ยงชีพ' ดังนั้น การอยู่ร่วมกับคนไม่มีตระกูลของธิดาแห่งตระกูลเหล่านั้น ก็จะเป็นเหมือนสุนัขจิ้งจอกแก่ถ่ายปัสสาวะลงในถาดทองคำฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๖

7. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ ඉත්ථියො පුරිසලොලා සුරාලොලා අලඞ්කාරලොලා විසිඛාලොලා ආමිසලොලා භවිස්සන්ති දුස්සීලා දුරාචාරා. තා සාමිකෙහි කසිගොරක්ඛාදීනි කම්මානි කත්වා කිච්ඡෙන [Pg.66] කසිරෙන සම්භතං ධනං ජාරෙහි සද්ධිං සුරං පිවන්තියො මාලාගන්ධවිලෙපනං ධාරයමානා අන්තොගෙහෙ අච්චායිකම්පි කිච්චං අනොලොකෙත්වා ගෙහපරික්ඛෙපස්ස උපරිභාගෙනපි ඡිද්දට්ඨානෙහිපි ජාරෙ උපධාරයමානා ස්වෙ වපිතබ්බයුත්තකං බීජම්පි කොට්ටෙත්වා යාගුභත්තඛජ්ජකානි පචිත්වා ඛාදමානා විලුම්පිස්සන්ති හෙට්ඨාපීඨකෙ නිපන්නඡාතසිඞ්ගාලී විය වට්ටෙත්වා වට්ටෙත්වා පාදමූලෙ නික්ඛිත්තරජ්ජුං. අයං සත්තමස්ස විපාකො.

๗. เมื่อกาลเวลาผ่านไป หญิงทั้งหลายจะมักมากในบุรุษ มักมากในสุรา มักมากในการประดับตกแต่ง มักมากในการเที่ยวตามถนน มักมากในอามิส จะเป็นผู้ทุศีล มีความประพฤติชั่ว หญิงเหล่านั้นจะดื่มสุรากับชู้ ประดับด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ ผลาญทรัพย์ที่สามีทั้งหลายทำการงานมีกสิกรรมและเลี้ยงโคเป็นต้นสะสมไว้ได้โดยยากลำบากแสนเข็ญ ไม่เหลียวแลกิจอันเร่งด่วนแม้ภายในเรือน จะคอยมองหาชู้แม้จากส่วนบนของรั้วบ้านและตามช่องโหว่ แม้เมล็ดพืชที่ควรจะหว่านในวันพรุ่งนี้ ก็จะนำมาตำ หุงข้าวต้ม ข้าวสวย และของขบเคี้ยว กินและทำลายเสีย เหมือนนางสุนัขจิ้งจอกหิวโซที่นอนอยู่ใต้ตั่ง คอยกัดกินเชือกที่วางไว้แทบเท้าให้ขาดไปเป็นท่อนๆ นี้เป็นวิบากของข้อที่เจ็ด

8. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ ලොකො පරිහායිස්සති, රට්ඨං නිරොජං භවිස්සති, රාජානො දුග්ගතා කපණා භවිස්සන්ති. යො ඉස්සරො භවිස්සති, තස්ස භණ්ඩාගාරෙ සතසහස්සමත්තා භවිස්සන්ති. තෙ එවංදුග්ගතා සබ්බෙ ජානපදෙ අත්තනොව කම්මං කාරෙස්සන්ති, උපද්දුතා මනුස්සා සකෙ කම්මන්තෙ ඡඩ්ඩෙත්වා රාජූනංයෙව අත්ථාය පුබ්බණ්ණාපරණ්ණානි වපන්තා රක්ඛන්තා ලායන්තා මද්දන්තා පවෙසෙන්තා උච්ඡුක්ඛෙත්තානි කරොන්තා යන්තානි වාහෙන්තා ඵාණිතාදීනි පචන්තා පුප්ඵාරාමෙ ඵලාරාමෙ ච කරොන්තා තත්ථ තත්ථ නිප්ඵන්නානි පුබ්බණ්ණාදීනි ආහරිත්වා රඤ්ඤො කොට්ඨාගාරමෙව පූරෙස්සන්ති. අත්තනො ගෙහෙසු තුච්ඡකොට්ඨෙ ඔලොකෙන්තාපි න භවිස්සන්ති, තුච්ඡකුම්භෙ අනොලොකෙත්වා පූරිතකුම්භපූරණසදිසමෙව භවිස්සති. අයං අට්ඨමස්ස විපාකො.

๘. เมื่อกาลเวลาผ่านไป โลกจะเสื่อมถอย แว่นแคว้นจะหมดโอชา พระราชาทั้งหลายจะตกยากและน่าสงสาร ผู้ใดจะเป็นใหญ่ ในคลังของผู้นั้นจะมีทรัพย์เพียงประมาณแสนเท่านั้น พระราชาผู้ตกยากเหล่านั้นจะเกณฑ์ชาวชนบททั้งหมดให้ทำงานเพื่อตนเอง มนุษย์ผู้ถูกเบียดเบียนจะละทิ้งการงานของตน ทำงานเพื่อประโยชน์แก่พระราชาเท่านั้น ทั้งหว่านพืชพันธุ์ธัญญาหารคือปุพพัณณะและอปรัณณะ คอยดูแล เก็บเกี่ยว นวด และนำเข้ายุ้งฉาง ทำไร่อ้อย ขับเคลื่อนเครื่องยนต์และเคี่ยวน้ำอ้อยเป็นต้น ทำสวนดอกไม้และสวนผลไม้ นำพืชพันธุ์ธัญญาหารที่ผลิตได้ในที่นั้นๆ ไปบรรจุในฉางของพระราชาเท่านั้น แม้ในเรือนของตน ก็จะไม่มีใครเหลียวแลยุ้งฉางที่ว่างเปล่า จะเป็นเหมือนการไม่เหลียวแลหม้อที่ว่างเปล่า แต่มัวไปเติมหม้อที่เต็มแล้วให้เต็มยิ่งขึ้น นี้เป็นวิบากของข้อที่แปด

9. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ රාජානො අධම්මිකා භවිස්සන්ති, ඡන්දාදිවසෙන අගතිං ගච්ඡන්තා රජ්ජං කාරෙස්සන්ති, ධම්මෙන විනිච්ඡයං නාම න දස්සන්ති ලඤ්ජවිත්තකා භවිස්සන්ති ධනලොලා, රට්ඨවාසිකෙසු තෙසං ඛන්තිමෙත්තානුද්දයා නාම න භවිස්සන්ති, කක්ඛළා ඵරුසා උච්ඡුයන්තෙ උච්ඡුභණ්ඩිකා විය මනුස්සෙ පීළෙන්තා නානප්පකාරං බලිං උප්පාදෙත්වා ධනං ගණ්හිස්සන්ති. මනුස්සා බලිපීළිතා කිඤ්චි දාතුං අසක්කොන්තා ගාමනිගමාදයො ඡඩ්ඩෙත්වා පච්චන්තං ගන්ත්වා වාසං කප්පෙස්සන්ති. මජ්ඣිමජනපදො සුඤ්ඤො භවිස්සති, පච්චන්තො ඝනවාසො සෙය්‍යථාපි පොක්ඛරණියා මජ්ඣෙ උදකං ආවිලං පරියන්තෙ විප්පසන්නං. අයං නවමස්ස විපාකො.

๙. เมื่อกาลเวลาผ่านไป พระราชาทั้งหลายจะตั้งอยู่ในอธรรม จะทรงปกครองแว่นแคว้นโดยลำเอียงด้วยอคติมีฉันทะเป็นต้น จะไม่ทรงวินิจฉัยโดยธรรม จะเป็นผู้รับสินบน มักมากในทรัพย์ จะไม่มีความอดทน เมตตา และความเอ็นดูในชาวแว่นแคว้น จะเป็นผู้กระด้าง หยาบคาย เบียดเบียนมนุษย์เหมือนมัดอ้อยในเครื่องหีบอ้อย จะเรียกเก็บภาษีอากรหลายชนิดแล้วยึดเอาทรัพย์ไป มนุษย์ผู้ถูกภาษีอากรเบียดเบียน ไม่สามารถจะให้อะไรได้ จะละทิ้งบ้านและนิคมเป็นต้น ไปอาศัยอยู่ในชายแดน ชนบทส่วนกลางจะว่างเปล่า ชายแดนจะหนาแน่นด้วยผู้คน เหมือนน้ำในสระที่ตรงกลางขุ่น แต่ที่ขอบรอบๆ ใสสะอาด นี้เป็นวิบากของข้อที่เก้า

10. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ රාජානො අධම්මිකා භවිස්සන්ති, තෙසු අධම්මිකෙසු රාජයුත්තාපි බ්‍රාහ්මණගහපතිකාපි නෙගමජානපදාපීති සමණබ්‍රාහ්මණෙ [Pg.67] උපාදාය සබ්බෙ මනුස්සා අධම්මිකා භවිස්සන්ති. තතො තෙසං ආරක්ඛදෙවතා, බලිපටිග්ගාහිකදෙවතා, රුක්ඛදෙවතා, ආකාසට්ඨදෙවතාති එවං දෙවතාපි අධම්මිකා භවිස්සන්ති. අධම්මිකරාජූනං රජ්ජෙ වාතා විසමා ඛරා වායිස්සන්ති, තෙ ආකාසට්ඨකවිමානානි කම්පෙස්සන්ති. තෙසු කම්පිතෙසු දෙවතා කුපිතා දෙවං වස්සිතුං න දස්සන්ති. වස්සමානොපි සකලරට්ඨෙ එකප්පහාරෙනෙව න වස්සිස්සති, වස්සමානොපි සබ්බත්ථ කසිකම්මස්ස වා වප්පකම්මස්ස වා උපකාරො හුත්වා න වස්සිස්සති. යථා ච රට්ඨෙ, එවං ජනපදෙපි ගාමෙපි එකතළාකසරෙපි එකප්පහාරෙන න වස්සිස්සති, තළාකස්ස උපරිභාගෙ වස්සන්තො හෙට්ඨාභාගෙ න වස්සිස්සති, හෙට්ඨා වස්සන්තො උපරි න වස්සිස්සති. එකස්මිං භාගෙ සස්සං අතිවස්සෙන නස්සිස්සති, එකස්මිං අවස්සනෙන මිලායිස්සති, එකස්මිං සම්මා වස්සමානො සම්පාදෙස්සති. එවං එකස්ස රඤ්ඤො රජ්ජෙ වුත්තසස්සා විපාකො. තිප්පකාරා භවිස්සන්ති එකකුම්භියා ඔදනො විය. අයං දසමස්ස විපාකො.

๑๐. เมื่อกาลเวลาผ่านไป พระราชาทั้งหลายจะตั้งอยู่ในอธรรม เมื่อพระราชาเหล่านั้นอธรรม แม้ข้าราชการ พราหมณ์ คฤหบดี ชาวเมือง และชาวชนบท ตลอดจนสมณพราหมณ์ มนุษย์ทั้งปวงก็จะอธรรม จากนั้น เทวดาผู้รักษา เทวดาผู้รับพลี รุกขเทวดา และอากาสเทวดา เทวดาทั้งหลายก็จะอธรรมเช่นกัน ในแว่นแคว้นของพระราชาผู้อธรรม ลมจะพัดแรงและหยาบกระด้างผิดปกติ ลมเหล่านั้นจะทำให้วิมานในอากาศสั่นสะเทือน เมื่อวิมานสั่นสะเทือน เทวดาจะโกรธและไม่ยอมให้ฝนตก แม้ฝนจะตก ก็จะไม่ตกทั่วทั้งแว่นแคว้นในคราวเดียว แม้จะตก ก็จะไม่ตกเป็นประโยชน์แก่การกสิกรรมหรือการหว่านพืชในทุกแห่ง ในแว่นแคว้นเป็นอย่างไร ในชนบท ในหมู่บ้าน แม้ในสระน้ำแห่งเดียว ก็จะไม่ตกในคราวเดียวอย่างนั้น ตกที่ส่วนบนของสระ ก็จะไม่ตกที่ส่วนล่าง ตกที่ส่วนล่าง ก็จะไม่ตกที่ส่วนบน ในส่วนหนึ่ง พืชผลจะเสียหายเพราะฝนตกมากเกินไป ในส่วนหนึ่ง จะเหี่ยวเฉาเพราะฝนไม่ตก ในส่วนหนึ่ง ฝนจะตกพอดีทำให้พืชผลสมบูรณ์ ผลของพืชที่หว่านในแว่นแคว้นของพระราชาองค์เดียวจะเป็นเช่นนี้ คือจะมีสามลักษณะ เหมือนข้าวสุกในหม้อเดียวกัน นี้เป็นวิบากของข้อที่สิบ

11. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙයෙව කාලෙ සාසනෙ පරිහායන්තෙ පච්චයලොලා අලජ්ජිකා බහූ භික්ඛූ භවිස්සන්ති. තෙ භගවතා පච්චයලොලුප්පං නිම්මථෙත්වා කථිතධම්මදෙසනං චීවරාදිචතුපච්චයහෙතු පරෙසං දෙසෙස්සන්ති. පච්චයෙහි මුච්ඡිත්වා නිත්ථරණපක්ඛෙ ඨිතා නිබ්බානාභිමුඛං කත්වා දෙසෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති. කෙවලං ‘‘පදබ්‍යඤ්ජනසම්පත්තිඤ්චෙව මධුරසද්දඤ්ච සුත්වා මහග්ඝානි චීවරාදීනි දස්සන්ති’’ඉච්චෙවං දෙසෙස්සන්ති. අපරෙ අන්තරවීථිචතුක්කරාජද්වාරාදීසු නිසීදිත්වා කහාපණඅඩ්ඪකහාපණපාදමාසකරූපාදීනිපි නිස්සාය දෙසෙස්සන්ති. ඉති භගවතා නිබ්බානග්ඝනකං කත්වා දෙසිතං ධම්මං චතුපච්චයත්ථාය චෙව කහාපණාදිඅත්ථාය ච වික්කිණිත්වා දෙසෙන්තා සතසහස්සග්ඝනකං චන්දනසාරං පූතිතක්කෙන වික්කිණන්තා විය භවිස්සන්ති. අයං එකාදසමස්ස විපාකො.

๑๑. เมื่อกาลเวลาผ่านไปเรื่อยๆ เมื่อพระศาสนาเสื่อมถอย ภิกษุจำนวนมากจะมักมากในปัจจัยและเป็นผู้ไร้ยางอาย ภิกษุเหล่านั้นจะนำพระธรรมเทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้เพื่อขจัดความมักมากในปัจจัย มาแสดงแก่ผู้อื่นเพื่อเหตุแห่งปัจจัยสี่มีจีวรเป็นต้น เพราะมัวเมาในปัจจัย จึงไม่สามารถแสดงธรรมโดยมุ่งตรงต่อนิพพานโดยตั้งอยู่ในฝ่ายแห่งการรื้อขนสัตว์ออกไปได้ จะแสดงธรรมเพียงเพื่อหวังว่า "เมื่อคนทั้งหลายได้ฟังความสมบูรณ์แห่งบทและพยัญชนะและเสียงอันไพเราะแล้ว จักถวายจีวรเป็นต้นอันมีค่ามาก" ภิกษุพวกอื่นจะนั่งตามตรอก สี่แยก และประตูวังเป็นต้น แสดงธรรมโดยอาศัยแม้กหาปณะ อัฑฒกหาปณะ บาท มาสก และรูปิยะเป็นต้น ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าขายพระธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยมีพระนิพพานเป็นค่า เพื่อประโยชน์แก่ปัจจัยสี่และเพื่อประโยชน์แก่กหาปณะเป็นต้น จะเป็นเหมือนผู้ขายแก่นจันทน์ที่มีค่าแสนกหาปณะด้วยเปรียงเน่า นี้เป็นวิบากของข้อที่สิบเอ็ด

12. අධම්මිකරාජකාලෙ ලොකෙ විපරිවත්තන්තෙයෙව රාජානො ජාතිසම්පන්නානං කුලපුත්තානං යසං න දස්සන්ති, අකුලීනානඤ්ඤෙව දස්සන්ති. තෙ ඉස්සරා භවිස්සන්ති, ඉතරා දලිද්දා. රාජසම්මුඛෙපි රාජද්වාරෙපි අමච්චසම්මුඛෙපි විනිච්ඡයට්ඨානෙපි තුච්ඡලාබුසදිසානං අකුලීනානංයෙව කථා ඔසීදිත්වා ඨිතා විය නිච්චලා සුප්පතිට්ඨිතා භවිස්සති. සඞ්ඝසන්නිපාතෙපි සඞ්ඝකම්මගණකම්මට්ඨානෙසු [Pg.68] චෙව පත්තචීවරපරිවෙණාදිවිනිච්ඡයට්ඨානෙසු ච දුස්සීලානං පාපපුග්ගලානංයෙව කථා නිය්‍යානිකා භවිස්සති, න ලජ්ජිභික්ඛූනන්ති එවං සබ්බත්ථාපි තුච්ඡලාබූනං සීදනකාලො විය භවිස්සති. අයං ද්වාදසමස්ස විපාකො.

๑๒. ในสมัยที่พระราชาไม่อยู่ในธรรม เมื่อโลกผันผวนไป พระราชาทั้งหลายจะไม่พระราชทานยศแก่กุลบุตรผู้สมบูรณ์ด้วยชาติ แต่จะพระราชทานแก่คนไม่มีตระกูลเท่านั้น คนเหล่านั้นจะเป็นใหญ่ ส่วนคนนอกนั้นจะยากจน แม้ต่อหน้าพระราชา แม้ที่ประตูวัง แม้ต่อหน้าอำมาตย์ หรือแม้ในที่วินิจฉัยคดี ถ้อยคำของคนไม่มีตระกูลผู้เป็นเช่นกับน้ำเต้าขมที่ว่างเปล่า จะเป็นถ้อยคำที่ประดุจจมลงตั้งมั่นอยู่ ไม่หวั่นไหว ตั้งมั่นดีแล้ว แม้ในที่ประชุมสงฆ์ ในที่ทำสังฆกรรมและคณะกรรม และในที่วินิจฉัยเรื่องบาตร จีวร และเสนาสนะเป็นต้น ถ้อยคำของคนทุศีลคนบาปเท่านั้นที่จะเป็นถ้อยคำที่นำออกจากอาบัติได้ (มีน้ำหนัก) ไม่ใช่ถ้อยคำของภิกษุผู้มีความละอาย อย่างนี้ ในที่ทุกแห่งก็จะเป็นเหมือนเวลาที่น้ำเต้าขมที่ว่างเปล่าจมลง นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๒.

13. තාදිසෙයෙව කාලෙ අධම්මිකරාජානො අකුලීනානං යසං දස්සන්ති. තෙ ඉස්සරා භවිස්සන්ති, කුලීනා දුග්ගතා. තෙසු න කෙචි ගාරවං කරිස්සන්ති, ඉතරෙසුයෙව කරිස්සන්ති. රාජසම්මුඛෙ වා අමච්චසම්මුඛෙ වා විනිච්ඡයට්ඨානෙ වා විනිච්ඡයකුසලානං ඝනසිලාසදිසානං කුලපුත්තානං කථා න ඔගාහිත්වා පතිට්ඨහිස්සති. තෙසු කථෙන්තෙසු ‘‘කිං ඉමෙ කථෙන්තී’’ති ඉතරෙ පරිහාසමෙව කරිස්සන්ති. භික්ඛුසන්නිපාතෙපි වුත්තප්පකාරෙසු ඨානෙසු නෙව පෙසලෙ භික්ඛූ ගරුකාතබ්බෙ මඤ්ඤිස්සන්ති, නාපි නෙසං කථා පරියොගාහිත්වා පතිට්ඨහිස්සති, සිලානං ප්ලවනකාලො විය භවිස්සති. අයං තෙරසමස්ස විපාකො.

๑๓. ในกาลเช่นนั้นนั่นเอง พระราชาผู้ไม่อยู่ในธรรมจะพระราชทานยศแก่คนไม่มีตระกูล คนเหล่านั้นจะเป็นใหญ่ ส่วนคนมีตระกูลจะตกยาก ในคนเหล่านั้น จะไม่มีใครทำความเคารพ (ต่อคนมีตระกูล) แต่จะทำความเคารพต่อคนนอกนั้นเท่านั้น แม้ต่อหน้าพระราชา หรือต่อหน้าอำมาตย์ หรือในที่วินิจฉัยคดี ถ้อยคำของกุลบุตรผู้ฉลาดในการวินิจฉัย ผู้เป็นเช่นกับศิลาแท่งทึบ จะไม่จมลงตั้งมั่นอยู่ได้ เมื่อกุลบุตรเหล่านั้นพูดอยู่ คนนอกนั้นก็จะทำการเยาะเย้ยเท่านั้นว่า "คนพวกนี้พูดอะไรกัน" แม้ในที่ประชุมภิกษุ ในสถานที่ตามที่กล่าวมาแล้ว (คนทั้งหลาย) จะไม่สำคัญภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักว่าควรทำความเคารพเลย ทั้งถ้อยคำของภิกษุเหล่านั้นก็จะไม่หยั่งลงตั้งมั่นอยู่ได้ จะเป็นเหมือนเวลาที่ศิลาลอยน้ำได้ นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๓.

14. ලොකෙ පරිහායන්තෙයෙව මනුස්සා තිබ්බරාගාදිජාතිකා කිලෙසානුවත්තකා හුත්වා තරුණානං අත්තනො භරියානං වසෙ වත්තිස්සන්ති. ගෙහෙ දාසකම්මකාරාදයොපි ගොමහිංසාදයොපි හිරඤ්ඤසුවණ්ණම්පි සබ්බං තාසංයෙව ආයත්තං භවිස්සති. ‘‘අසුකං හිරඤ්ඤසුවණ්ණං වා පරිච්ඡදාදිජාතං වා කහ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘යත්ථ වා තත්ථ වා හොතු, කිං තුය්හිමිනා බ්‍යාපාරෙන, ත්වං මය්හං ඝරෙ සන්තං වා අසන්තං වා ජානිතුකාමො ජාතො’’ති වත්වා නානප්පකාරෙහි අක්කොසිත්වා මුඛසත්තීහි කොට්ටෙත්වා දාසචෙටකෙ විය වසෙ කත්වා අත්තනො ඉස්සරියං පවත්තෙස්සන්ති. එවං මධුකපුප්ඵප්පමාණානං මණ්ඩූකීනං ආසිවිසෙ කණ්හසප්පෙ ගිලනකාලො විය භවිස්සති. අයං චුද්දසමස්ස විපාකො.

๑๔. เมื่อโลกเสื่อมลง มนุษย์ทั้งหลายจะมีกิเลสมีราคะกล้าเป็นต้น เป็นผู้ประพฤติตามกิเลส จะตกอยู่ในอำนาจของภรรยาสาวของตน แม้ทาสกรรมกรเป็นต้น โคกระบือเป็นต้น เงินทองเป็นต้น ทุกอย่างในเรือนจะขึ้นอยู่กับพวกนางเหล่านั้นเท่านั้น เมื่อ (สามี) ถามว่า "เงินทองหรือเครื่องใช้เป็นต้นชื่อโน้นอยู่ที่ไหน?" (พวกนาง) จะกล่าวว่า "จะอยู่ที่ไหนก็ช่างเถิด เจ้าจะมายุ่งอะไรด้วยเรื่องนี้ เจ้าอยากจะรู้ว่าอะไรมีหรือไม่มีในเรือนของข้าหรือ?" แล้วด่าด้วยประการต่างๆ ทิ่มแทงด้วยหอกคือปาก ทำให้อยู่ในอำนาจเหมือนทาสและคนใช้ แล้วใช้อำนาจของตน อย่างนี้ จะเป็นเหมือนเวลาที่เหล่านางกบตัวเท่าดอกมะซางกลืนกินเหล่างูเห่าซึ่งเป็นงูพิษ นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๔.

15. දුබ්බලරාජකාලෙ පන රාජානො හත්ථිසිප්පාදීසු අකුසලා යුද්ධෙසු අවිසාරදා භවිස්සන්ති. තෙ අත්තනො රාජාධිපච්චං ආසඞ්කමානා සමානජාතිකානං කුලපුත්තානං ඉස්සරියං අදත්වා අත්තනො පාදමූලිකනහාපනකප්පකාදීනං දස්සන්ති. ජාතිගොත්තසම්පන්නා කුලපුත්තා රාජකුලෙ පතිට්ඨං අලභමානා ජීවිකං කප්පෙතුං අසමත්ථා හුත්වා ඉස්සරියෙ ඨිතෙ ජාතිගොත්තහීනෙ අකුලීනෙ උපට්ඨහන්තා විචරිස්සන්ති, සුවණ්ණරාජහංසෙහි කාකස්ස පරිවාරිතකාලො විය භවිස්සති. අයං පන්නරසමස්ස විපාකො.

๑๕. ส่วนในสมัยที่พระราชาอ่อนแอ พระราชาทั้งหลายจะไม่ฉลาดในศิลปะมีวิชาช้างเป็นต้น ไม่แกล้วกล้าในการสงคราม พระราชาเหล่านั้นทรงระแวงในความเป็นใหญ่ของตน จึงไม่ประทานความเป็นใหญ่แก่กุลบุตรผู้มีชาติเสมอกัน แต่จะประทานแก่เหล่าคนรับใช้ใกล้ชิด คนสนาน และช่างกัลบกเป็นต้นของตน กุลบุตรผู้สมบูรณ์ด้วยชาติและโคตร เมื่อไม่ได้ที่พึ่งในราชตระกูล ไม่สามารถจะเลี้ยงชีพได้ ก็จะเที่ยวปรนนิบัติคนไม่มีตระกูลผู้มีชาติและโคตรต่ำทรามซึ่งดำรงอยู่ในความเป็นใหญ่ จะเป็นเหมือนเวลาที่กาถูกแวดล้อมด้วยเหล่าพญาหงส์ทอง นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๕.

16. අධම්මිකරාජකාලෙයෙව [Pg.69] ච අකුලීනාව රාජවල්ලභා ඉස්සරා භවිස්සන්ති, කුලීනා අපඤ්ඤාතා දුග්ගතා. තෙ රාජානං අත්තනො කථං ගාහාපෙත්වා විනිච්ඡයට්ඨානාදීසු බලවන්තො හුත්වා දුබ්බලානං පවෙණිආගතානි ඛෙත්තවත්ථාදීනි ‘‘අම්හාකං සන්තකානී’’ති අභියුඤ්ජිත්වා තෙ ‘‘න තුම්හාකං, අම්හාක’’න්ති ආගන්ත්වා විනිච්ඡයට්ඨානාදීසු විවදන්තෙ වෙත්තලතාදීහි පහරාපෙත්වා ගීවායං ගහෙත්වා අපකඩ්ඪාපෙත්වා ‘‘අත්තනො පමාණං න ජානාථ, අම්හෙහි සද්ධිං විවදථ, ඉදානි වො පහරාපෙත්වා රඤ්ඤො කථෙත්වා හත්ථපාදච්ඡෙදාදීනි කාරෙස්සාමා’’ති සන්තජ්ජෙස්සන්ති. තෙ තෙසං භයෙන අත්තනො සන්තකානි වත්ථූනි ‘‘තුම්හාකංයෙව තානි, ගණ්හථා’’ති නිය්‍යාතෙත්වා අත්තනො ගෙහානි පවිසිත්වා භීතා නිපජ්ජිස්සන්ති. පාපභික්ඛූපි පෙසලෙ භික්ඛූ යථාරුචි විහෙඨෙස්සන්ති. පෙසලා භික්ඛූ පටිසරණං අලභමානා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ගහනට්ඨානෙසු නිලීයිස්සන්ති. එවං හීනජච්චෙහි චෙව පාපභික්ඛූහි ච උපද්දුතානං ජාතිමන්තකුලපුත්තානඤ්චෙව පෙසලභික්ඛූනඤ්ච එළකානං භයෙන තසවකානං පලායනකාලො විය භවිස්සති. අයං සොළසමස්ස විපාකො. එවං තස්ස තස්ස අනත්ථස්ස පුබ්බනිමිත්තභූතෙ සොළස මහාසුපිනෙ පස්සි. තෙන වුත්තං ‘‘කොසලරාජා විය සොළස සුපිනෙ’’ති. එත්ථ ච පුබ්බනිමිත්තතො අත්තනො අත්ථානත්ථනිමිත්තං සුපිනං පස්සන්තො අත්තනො කම්මානුභාවෙන පස්සති. කොසලරාජා විය ලොකස්ස අත්ථානත්ථනිමිත්තං සුපිනං පස්සන්තො පන සබ්බසත්තසාධාරණකම්මානුභාවෙන පස්සතීති වෙදිතබ්බං.

๑๖. และในสมัยที่พระราชาไม่ตั้งอยู่ในธรรมนั่นเอง คนไม่มีตระกูลเท่านั้นจะเป็นที่โปรดปรานของพระราชาและเป็นใหญ่ ส่วนคนมีตระกูลจะไม่มีใครรู้จักและตกยาก คนเหล่านั้นจะทำให้พระราชาทรงเชื่อถือถ้อยคำของตน และเป็นผู้มีกำลังในที่วินิจฉัยคดีเป็นต้น จะฟ้องร้องเอาที่นาและที่ดินเป็นต้นที่สืบทอดมาตามประเพณีของคนผู้อ่อนแอว่า "เป็นของพวกเรา" เมื่อคนเหล่านั้นมาโต้แย้งในที่วินิจฉัยคดีเป็นต้นว่า "ไม่ใช่ของพวกท่าน แต่เป็นของพวกเรา" พวกเขาก็จะให้โบยด้วยหวายเป็นต้น จับคอแล้วฉุดลากออกไป ขู่สำทับว่า "พวกเจ้าไม่รู้จักประมาณตน มาโต้แย้งกับพวกเราหรือ บัดนี้พวกเราจะให้โบยพวกเจ้า แล้วจะทูลพระราชาให้สั่งตัดมือตัดเท้าเป็นต้น" คนเหล่านั้นกลัวต่อคนพวกนั้น จึงมอบทรัพย์สินของตนให้ว่า "ทรัพย์เหล่านั้นเป็นของพวกท่านนั่นแหละ จงรับไปเถิด" แล้วเข้าไปสู่เรือนของตน นอนอยู่ด้วยความหวาดกลัว แม้ภิกษุชั่วก็จะเบียดเบียนภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักตามใจชอบ ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักเมื่อไม่ได้ที่พึ่ง ก็จะเข้าไปสู่ป่าแอบซ่อนอยู่ในที่รกทึบ จะเป็นเหมือนเวลาที่เหล่าเสือเหลืองพากันหนีไปเพราะกลัวแพะ ในเวลาที่กุลบุตรผู้มีชาติและภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักถูกคนชาติชั่วและภิกษุชั่วเบียดเบียนอย่างนี้ นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๖ พระองค์ทรงเห็นมหาความฝัน ๑๖ ประการ ซึ่งเป็นบุพนิมิตแห่งความพินาศนั้นๆ ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เหมือนพระเจ้าโกศลทรงฝัน ๑๖ ประการ" และในเรื่องนี้ พึงทราบว่า ผู้ที่ฝันเห็นบุพนิมิตที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์แก่ตน ย่อมฝันด้วยอานุภาพแห่งกรรมของตน ส่วนผู้ที่ฝันเห็นบุพนิมิตที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์แก่โลก เหมือนพระเจ้าโกศล ย่อมฝันด้วยอานุภาพแห่งกรรมอันเป็นสาธารณะแก่สัตว์ทั้งปวง.

කුද්ධා හි දෙවතාති මහානාගවිහාරෙ මහාථෙරස්ස කුද්ධා දෙවතා විය. රොහණෙ කිර මහානාගවිහාරෙ මහාථෙරො භික්ඛුසඞ්ඝං අනපලොකෙත්වාව එකං නාගරුක්ඛං ඡින්දාපෙසි. රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා ථෙරස්ස කුද්ධා පඨමමෙව නං සච්චසුපිනෙන පලොභෙත්වා පච්ඡා ‘‘ඉතො තෙ සත්තදිවසමත්ථකෙ උපට්ඨාකො රාජා මරිස්සතී’’ති සුපිනෙ ආරොචෙසි. ථෙරො තං කථං ආහරිත්වා රාජොරොධානං ආචික්ඛි. තා එකප්පහාරෙනෙව මහාවිරවං විරවිංසු. රාජා ‘‘කිං එත’’න්ති පුච්ඡි. තා ‘‘එවං ථෙරෙන වුත්ත’’න්ති ආරොචයිංසු. රාජා දිවසං ගණාපෙත්වා සත්තාහෙ වීතිවත්තෙ ථෙරස්ස හත්ථපාදෙ ඡින්දාපෙසි. එකන්තං සච්චමෙව හොතීති ඵලස්ස සච්චභාවතො වුත්තං, දස්සනං [Pg.70] පන විපල්ලත්ථමෙව. තෙනෙව පහීනවිපල්ලාසා පුබ්බනිමිත්තභූතම්පි සුපිනං න පස්සන්ති. ද්වීහි තීහිපි කාරණෙහි කදාචි සුපිනං පස්සතීති ආහ ‘‘සංසග්ගභෙදතො’’ති. ‘‘අසෙඛා න පස්සන්ති පහීනවිපල්ලාසත්තා’’ති වචනතො චතුන්නම්පි කාරණානං විපල්ලාසා එව මූලකාරණන්ති දට්ඨබ්බං.

คำว่า "เทวดาโกรธ" หมายถึงเหมือนเทวดาโกรธพระมหาเถระในมหานาควิหาร ได้ยินว่า ในมหานาควิหารที่โรหณะ พระมหาเถระได้ให้ตัดต้นนาคต้นหนึ่งโดยไม่ปรึกษาภิกษุสงฆ์ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไม้นั้นโกรธพระเถระ ได้ล่อลวงท่านด้วยความฝันที่เป็นจริงก่อน แล้วภายหลังได้บอกในความฝันว่า "อีกเจ็ดวันนับจากนี้ พระราชาผู้เป็นอุปัฏฐากของท่านจะสิ้นพระชนม์" พระเถระนำเรื่องนั้นมาบอกแก่พระสนมทั้งหลาย พวกนางก็ส่งเสียงร้องไห้คร่ำครวญพร้อมกัน พระราชาตรัสถามว่า "เกิดอะไรขึ้น?" พวกนางทูลว่า "พระเถระกล่าวเช่นนี้" พระราชาทรงนับวันแล้ว เมื่อครบเจ็ดวัน ได้ให้ตัดมือตัดเท้าของพระเถระ ที่กล่าวว่า "เป็นจริงแท้แน่นอน" นั้น กล่าวโดยความเป็นจริงของผล แต่การเห็นนั้นคลาดเคลื่อนไป ด้วยเหตุนั้น ผู้ที่ละความวิปลาสได้แล้ว จึงไม่ฝันเห็นบุพนิมิตเลย ที่กล่าวว่า "บางครั้งฝันด้วยเหตุสองสามประการ" นั้น หมายถึง "เพราะความระคนกันและความปั่นป่วน" พึงทราบว่า ตามคำกล่าวที่ว่า "พระอเสขะไม่ฝัน เพราะละความวิปลาสได้แล้ว" นั้น ความวิปลาสเท่านั้นเป็นมูลเหตุของเหตุทั้งสี่ประการ

තන්ති සුපිනකාලෙ පවත්තං භවඞ්ගචිත්තං. රූපනිමිත්තාදිආරම්මණන්ති කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තතො අඤ්ඤං රූපනිමිත්තාදිආරම්මණං න හොති. ඊදිසානීති පච්චක්ඛතො අනුභූතපුබ්බපරිකප්පිතරූපාදිආරම්මණානි චෙව රාගාදිසම්පයුත්තානි ච. සබ්බොහාරිකචිත්තෙනාති පකතිචිත්තෙන.

คำว่า "นั้น" หมายถึงภวังคจิตที่เกิดขึ้นในเวลาฝัน คำว่า "อารมณ์คือรูปนิมิตเป็นต้น" หมายถึงอารมณ์คือรูปนิมิตเป็นต้นที่นอกเหนือจากกรรม กรรมนิมิต และคตินิมิต คำว่า "เช่นนี้" หมายถึงอารมณ์คือรูปเป็นต้นที่เคยประสบมาโดยตรง หรือที่คิดปรุงแต่งขึ้น และที่ประกอบด้วยราคะเป็นต้น คำว่า "ด้วยจิตที่เป็นไปตามปกติ" หมายถึงด้วยจิตปกติ

ද්වීහි අන්තෙහි මුත්තොති කුසලාකුසලසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි අන්තෙහි මුත්තො. ආවජ්ජනතදාරම්මණක්ඛණෙති ඉදං යාව තදාරම්මණුප්පත්ති, තාව පවත්තචිත්තවාරං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘සුපිනෙනෙව දිට්ඨං විය මෙ, සුතං විය මෙති කථනකාලෙ පන අබ්‍යාකතොයෙව ආවජ්ජනමත්තස්සෙව උප්පජ්ජනතො’’ති වදන්ති. එවං වදන්තෙහි පඤ්චද්වාරෙ දුතියමොඝවාරෙ විය මනොද්වාරෙපි ආවජ්ජනං ද්වත්තික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වා ජවනට්ඨානෙ ඨත්වා භවඞ්ගං ඔතරතීති අධිප්පෙතන්ති දට්ඨබ්බං එකචිත්තක්ඛණිකස්ස ආවජ්ජනස්ස උප්පත්තියං ‘‘දිට්ඨං විය මෙ, සුතං විය මෙ’’ති කප්පනාය අසම්භවතො. එත්ථ ච ‘‘සුපිනන්තෙපි තදාරම්මණවචනතො පච්චුප්පන්නවසෙන අතීතවසෙන වා සභාවධම්මා සුපිනන්තෙ ආරම්මණං හොන්තී’’ති වදන්ති. ‘‘යදිපි සුපිනන්තෙ විභූතං හුත්වා උපට්ඨිතෙ රූපාදිවත්ථුම්හි තදාරම්මණං වුත්තං, තථාපි සුපිනන්තෙ උපට්ඨිතනිමිත්තස්ස පරිකප්පවසෙන ගහෙතබ්බතාය දුබ්බලභාවතො දුබ්බලවත්ථුකත්තාති වුත්ත’’න්ති වදන්ති. කෙචි පන ‘‘කරජකායස්ස නිරුස්සාහසන්තභාවප්පත්තිතො තන්නිස්සිතහදයවත්ථු න සුප්පසන්නං හොති, තතො තන්නිස්සිතාපි චිත්තප්පවත්ති න සුප්පසන්නා අසුප්පසන්නවට්ටිනිස්සිතදීපප්පභා විය, තස්මා දුබ්බලවත්ථුකත්තාති එත්ථ දුබ්බලහදයවත්ථුකත්තා’’ති අත්ථං වදන්ති. වීමංසිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං.

คำว่า "พ้นจากที่สุดสองอย่าง" หมายถึงพ้นจากที่สุดสองอย่างที่เรียกว่ากุศลและอกุศล คำว่า "ในขณะแห่งอาวัชชนะและตทาลัมพนะ" นี้กล่าวหมายถึงวาระจิตที่ดำเนินไปจนถึงการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะ แต่ในเวลาที่กล่าวว่า "ฉันเห็นเหมือนในฝัน, ฉันได้ยินเหมือนในฝัน" นั้น พวกอาจารย์กล่าวว่า "เป็นอัพยากฤตเท่านั้น เพราะอาวัชชนะเท่านั้นเกิดขึ้น" พึงทราบว่า ผู้ที่กล่าวเช่นนี้มีเจตนาว่า ในมโนทวารก็ดี อาวัชชนะเกิดขึ้นสองหรือสามขณะแล้วตั้งอยู่ในฐานะแห่งชวนะ แล้วลงสู่ภวังค์ เหมือนในโมฆวาระที่สองในปัญจทวาร เพราะการเกิดขึ้นของอาวัชชนะที่เป็นจิตขณะเดียว ไม่สามารถจะคิดว่า "ฉันเห็นเหมือนในฝัน, ฉันได้ยินเหมือนในฝัน" ได้ ในเรื่องนี้ พวกอาจารย์กล่าวว่า "แม้ในความฝันก็มีตทาลัมพนะเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น สภาวธรรมทั้งหลายไม่ว่าจะเป็นปัจจุบันหรืออดีต ก็เป็นอารมณ์ในความฝันได้" พวกอาจารย์กล่าวว่า "แม้ตทาลัมพนะจะกล่าวถึงวัตถุคือรูปเป็นต้นที่ปรากฏชัดเจนในความฝัน แต่เนื่องจากนิมิตที่ปรากฏในความฝันนั้นต้องถูกรับรู้โดยการคิดปรุงแต่ง จึงมีความอ่อนแอ จึงกล่าวว่า 'มีวัตถุอ่อนแอ'" แต่บางท่านกล่าวอธิบายว่า "เพราะกายที่เกิดจากกรรมถึงความสงบและไม่มีเรี่ยวแรง วัตถุคือหทัยที่อาศัยกายนั้นจึงไม่ผ่องใส ดังนั้น กระแสจิตที่อาศัยวัตถุนั้นก็ไม่ผ่องใส เหมือนแสงประทีปที่อาศัยไส้ที่ไม่ผ่องใส เพราะฉะนั้น คำว่า 'มีวัตถุอ่อนแอ' ในที่นี้จึงหมายถึง 'มีวัตถุคือหทัยอ่อนแอ'" พึงพิจารณาแล้วเลือกเอาความที่สมควรยิ่งกว่า

සුපිනන්තචෙතනාති මනොද්වාරිකජවනවසෙන පවත්තා සුපිනන්තචෙතනා. සුපිනඤ්හි පස්සන්තො මනොද්වාරිකෙනෙව ජවනෙන පස්සති, න පඤ්චද්වාරිකෙන. පටිබුජ්ඣන්තො ච මනොද්වාරිකෙනෙව පටිබුජ්ඣති, න පඤ්චද්වාරිකෙන. නිද්දායන්තස්ස හි මහාවට්ටිං ජාලෙත්වා දීපෙ චක්ඛුසමීපං උපනීතෙ පඨමං චක්ඛුද්වාරිකං ආවජ්ජනං භවඞ්ගං න ආවට්ටෙති, මනොද්වාරිකමෙව ආවට්ටෙති. අථ ජවනං ජවිත්වා භවඞ්ගං ඔතරති. දුතියවාරෙ චක්ඛුද්වාරිකආවජ්ජනං භවඞ්ගං ආවට්ටෙති[Pg.71], තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි ජවනපරියොසානානි පවත්තන්ති, තදනන්තරං භවඞ්ගං පවත්තති. තතියවාරෙ මනොද්වාරිකආවජ්ජනෙන භවඞ්ගෙ ආවට්ටිතෙ මනොද්වාරිකජවනං ජවති. තෙන චිත්තෙන ‘‘කිං අයං ඉමස්මිං ඨානෙ ආලොකො’’ති ජානාති. තථා නිද්දායන්තස්ස කණ්ණසමීපෙ තූරියෙසු පග්ගහිතෙසු, ඝානසමීපෙ සුගන්ධෙසු වා දුග්ගන්ධෙසු වා පුප්ඵෙසු උපනීතෙසු, මුඛෙ සප්පිම්හි වා ඵාණිතෙ වා පක්ඛිත්තෙ, පිට්ඨියං පාණිනා පහාරෙ දින්නෙ පඨමං සොතද්වාරිකාදීනි ආවජ්ජනානි භවඞ්ගං න ආවට්ටෙන්ති, මනොද්වාරිකමෙව ආවට්ටෙති, අථ ජවනං ජවිත්වා භවඞ්ගං ඔතරති. දුතියවාරෙ සොතද්වාරිකාදීනි ආවජ්ජනානි භවඞ්ගං ආවට්ටෙන්ති, තතො සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණාදීනි ජවනපරියොසානානි පවත්තන්ති, තදනන්තරං භවඞ්ගං වත්තති. තතියවාරෙ මනොද්වාරිකආවජ්ජනෙන භවඞ්ගෙ ආවට්ටිතෙ මනොද්වාරිකජවනං ජවති, තෙන චිත්තෙන ඤත්වා ‘‘කිං අයං ඉමස්මිං ඨානෙ සද්දො, සඞ්ඛසද්දො භෙරිසද්දො’’ති වා ‘‘කිං අයං ඉමස්මිං ඨානෙ ගන්ධො, මූලගන්ධො’’ති වා ‘‘කිං ඉදං මය්හං මුඛං පක්ඛිත්තං, සප්පීති වා ඵාණිත’’න්ති වා ‘‘කෙනම්හි පිට්ඨියං පහටො, අතිබද්ධො මෙ පහාරො’’ති වා වත්තා හොති. එවං මනොද්වාරිකජවනෙනෙව පටිබුජ්ඣති, න පඤ්චද්වාරිකෙන. සුපිනම්පි තෙනෙව පස්සති, න පඤ්චද්වාරිකෙන. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

เจตนาในฝัน คือเจตนาที่เกิดขึ้นโดยอาศัยชวนะทางมโนทวาร เพราะว่าเมื่อฝัน ย่อมฝันด้วยชวนะทางมโนทวารเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยชวนะทางปัญจทวาร และเมื่อตื่น ย่อมตื่นด้วยมโนทวารเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปัญจทวาร เพราะว่าเมื่อคนหลับ จุดไส้ตะเกียงใหญ่แล้วนำเข้าไปใกล้ตา ในครั้งแรก อาวัชชนะทางจักขุทวารย่อมไม่ยังภวังค์ให้หวั่นไหว ย่อมยังภวังค์ให้หวั่นไหวทางมโนทวารเท่านั้น จากนั้น ชวนะแล่นไปแล้วย่อมลงสู่ภวังค์ ในครั้งที่สอง อาวัชชนะทางจักขุทวารย่อมยังภวังค์ให้หวั่นไหว จากนั้น จักขุวิญญาณเป็นต้นอันมีชวนะเป็นที่สุดย่อมเกิดขึ้น หลังจากนั้น ภวังค์ย่อมเกิดขึ้น ในครั้งที่สาม เมื่อภวังค์ถูกอาวัชชนะทางมโนทวารยังให้หวั่นไหว ชวนะทางมโนทวารย่อมแล่นไป ด้วยจิตนั้น ย่อมรู้ว่า “แสงสว่างนี้อะไรหนอในที่นี้” เช่นเดียวกัน เมื่อคนหลับ มีเครื่องดนตรีถูกประโคมใกล้หู, มีดอกไม้มีกลิ่นหอมหรือกลิ่นเหม็นถูกนำเข้าไปใกล้จมูก, มีเนยใสหรือน้ำอ้อยถูกใส่เข้าไปในปาก, มีการตีด้วยมือที่หลัง ในครั้งแรก อาวัชชนะทางโสตทวารเป็นต้นย่อมไม่ยังภวังค์ให้หวั่นไหว ย่อมยังภวังค์ให้หวั่นไหวทางมโนทวารเท่านั้น จากนั้น ชวนะแล่นไปแล้วย่อมลงสู่ภวังค์ ในครั้งที่สอง อาวัชชนะทางโสตทวารเป็นต้นย่อมยังภวังค์ให้หวั่นไหว จากนั้น โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณเป็นต้น อันมีชวนะเป็นที่สุดย่อมเกิดขึ้น หลังจากนั้น ภวังค์ย่อมเกิดขึ้น ในครั้งที่สาม เมื่อภวังค์ถูกอาวัชชนะทางมโนทวารยังให้หวั่นไหว ชวนะทางมโนทวารย่อมแล่นไป ด้วยจิตนั้น ย่อมรู้ว่า “เสียงนี้อะไรหนอในที่นี้, เสียงสังข์หรือเสียงกลอง” หรือ “กลิ่นนี้อะไรหนอในที่นี้, กลิ่นรากไม้” หรือ “อะไรหนอถูกใส่เข้าไปในปากของฉัน, เนยใสหรือน้ำอ้อย” หรือ “ใครหนอมาตีฉันที่หลัง, การตีของฉันหนักมาก” ดังนี้ อย่างนี้ ย่อมตื่นด้วยชวนะทางมโนทวารเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปัญจทวาร แม้ฝันก็ย่อมฝันด้วยชวนะทางมโนทวารนั้น ไม่ใช่ด้วยปัญจทวาร ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้โดยง่าย

මහාසුපිනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา มหาสุบินสูตร จบแล้ว.

7. වස්සසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถา วัสสสูตร

197. සත්තමෙ උතුසමුට්ඨානන්ති වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ උප්පන්නං. අකාලෙපීති චිත්තවෙසාඛමාසෙසුපි. වස්සවලාහකදෙවපුත්තානඤ්හි අත්තනො රතියා කීළිතුකාමතාචිත්තෙ උප්පන්නෙ අකාලෙපි දෙවො වස්සති. තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර වස්සවලාහකදෙවපුත්තො වාකරකුටකවාසිඛීණාසවත්ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි. ථෙරො ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති පුච්ඡි. අහං, භන්තෙ, වස්සවලාහකදෙවපුත්තොති. තුම්හාකං කිර චිත්තෙන දෙවො වස්සතීති. ආම, භන්තෙති. පස්සිතුකාමා මයන්ති. තෙමිස්සථ, භන්තෙති. මෙඝසීසං වා ගජ්ජිතං වා න පඤ්ඤායති, කථං තෙමිස්සාමාති. භන්තෙ, අම්හාකං චිත්තෙන දෙවො වස්සති, තුම්හෙ පණ්ණසාලං පවිසථාති. ‘‘සාධු, දෙවපුත්තා’’ති පාදෙ ධොවිත්වා පණ්ණසාලං [Pg.72] පාවිසි. දෙවපුත්තො තස්මිං පවිසන්තෙයෙව එකං ගීතං ගායිත්වා හත්ථං උක්ඛිපි, සමන්තා තියොජනට්ඨානං එකමෙඝං අහොසි. ථෙරො අද්ධතින්තො පණ්ණසාලං පවිට්ඨොති.

๑๙๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า อุตุสมุฏฐานัง คือเกิดขึ้นใน ๔ เดือนแห่งฤดูฝน. คำว่า อกาเลปิ คือแม้ในเดือนจิตตะและเดือนวิสาขะ. เพราะว่าเมื่อจิตของเหล่าเทพบุตรวัสสวลาหกผู้มีความใคร่จะเล่นด้วยความยินดีของตนเกิดขึ้น เทวดาย่อมบันดาลให้ฝนตกแม้ในเวลาไม่สมควร. ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าว่า เทพบุตรวัสสวลาหกองค์หนึ่งไปหาพระเถระผู้เป็นขีณาสพผู้อยู่ในวากรกุฏกะแล้วไหว้แล้วยืนอยู่. พระเถระถามว่า “เธอเป็นใคร?”. (เทพบุตรตอบว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นเทพบุตรวัสสวลาหก”. (พระเถระถามว่า) “ได้ยินว่า เทวดาย่อมบันดาลให้ฝนตกด้วยจิตของพวกท่านใช่ไหม?”. (เทพบุตรตอบว่า) “ใช่แล้ว ข้าแต่ท่านผู้เจริญ”. (พระเถระกล่าวว่า) “พวกเราอยากเห็น”. (เทพบุตรกล่าวว่า) “ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจักเปียก”. (พระเถระกล่าวว่า) “ยอดเมฆหรือเสียงคำรามก็ไม่ปรากฏ พวกเราจะเปียกได้อย่างไร?”. (เทพบุตรกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวดาย่อมบันดาลให้ฝนตกด้วยจิตของพวกข้าพระองค์ ขอท่านทั้งหลายจงเข้าไปในบรรณศาลาเถิด”. (พระเถระกล่าวว่า) “ดีละ เทพบุตร” แล้วล้างเท้าแล้วเข้าไปในบรรณศาลา. พอพระเถระนั้นกำลังเข้าไปนั่นแหละ เทพบุตรก็ร้องเพลงบทหนึ่งแล้วยกมือขึ้น เมฆก้อนหนึ่งก็เกิดขึ้นรอบบริเวณ ๓ โยชน์. พระเถระเปียกครึ่งตัวแล้วเข้าไปในบรรณศาลา.

වස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวัสสสูตร จบแล้ว.

8-9. වාචාසුත්තාදිවණ්ණනා

๘-๙. อรรถกถาวาจาสูตรเป็นต้น

198-9. අට්ඨමෙ අඞ්ගෙහීති කාරණෙහි. අඞ්ගීයන්ති හෙතුභාවෙන ඤායන්තීති අඞ්ගානි, කාරණානි. කාරණත්ථෙ ච අඞ්ග-සද්දො. පඤ්චහීති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනං. සමන්නාගතාති සමනුආගතා පවත්තා යුත්තා ච. වාචාති සමුල්ලපන-වාචා. යා ‘‘වාචා ගිරා බ්‍යප්පථො’’ති (ධ. ස. 636) ච, ‘‘නෙලා කණ්ණසුඛා’’ති (දී. නි. 1.9) ච ආගච්ඡති. යා පන ‘‘වාචාය චෙ කතං කම්ම’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1 කායකම්මද්වාර) එවං විඤ්ඤත්ති ච, ‘‘යා චතූහි වචීදුච්චරිතෙහි ආරති…පෙ… අයං වුච්චති සම්මාවාචා’’ති (ධ. ස. 299) එවං විරති ච, ‘‘ඵරුසවාචා, භික්ඛවෙ, ආසෙවිතා භාවිතා බහුලීකතා නිරයසංවත්තනිකා හොතී’’ති (අ. නි. 8.40) එවං චෙතනා ච වාචාති ආගතා, න සා ඉධ අධිප්පෙතා. කස්මා? අභාසිතබ්බතො. ‘‘සුභාසිතා හොති, නො දුබ්භාසිතා’’ති හි වුත්තං. සුභාසිතාති සුට්ඨු භාසිතා. තෙනස්සා අත්ථාවහතං දීපෙති. අනවජ්ජාති රාගාදිඅවජ්ජරහිතා. ඉමිනාස්ස කාරණසුද්ධිං අගතිගමනාදිප්පවත්තදොසාභාවඤ්ච දීපෙති. රාගදොසාදිවිමුත්තඤ්හි යං භාසතො අනුරොධවිවජ්ජනතො අගතිගමනං දුරසමුස්සිතමෙවාති. අනනුවජ්ජාති අනුවාදවිමුත්තා. ඉමිනාස්සා සබ්බාකාරසම්පත්තිං දීපෙති. සති හි සබ්බාකාරසම්පත්තියං අනනුවජ්ජතාති. විඤ්ඤූනන්ති පණ්ඩිතානං. තෙන නින්දාපසංසාසු බාලා අප්පමාණාති දීපෙති.

ในสูตรที่ ๘-๙ คำว่า อังเคหิ คือด้วยเหตุทั้งหลาย. สิ่งที่ถูกรู้โดยความเป็นเหตุ ชื่อว่า องค์ คือเหตุทั้งหลาย. และศัพท์ว่า องค์ มีความหมายว่า เหตุ. คำว่า ปัญจหิ เป็นนิสสัคควิภัตติในอรรถแห่งเหตุ. คำว่า สมนฺนาคตา คือประกอบพร้อมแล้ว เป็นไปแล้ว และประกอบแล้ว. คำว่า วาจา คือวาจาที่เป็นการพูดคุย ซึ่งมาในพระบาลีว่า “วาจา กิรา พยัปปะโถ” (ธ.ส. ๖๓๖) และ “เนลา กัณณสุขา” (ที.นิ. ๑.๙). ส่วนวิญญัติที่มาในพระบาลีว่า “วาจายะ เจ กะตัง กัมมัง” (ธ.ส.อ. ๑ กายกรรมทวาร) และวิรติที่มาในพระบาลีว่า “ยา จตูหิ วจีทุจจะริเตหิ อารติ...เป... อะยัง วุจจะติ สัมมาวาจา” (ธ.ส. ๒๙๙) และเจตนาที่มาในพระบาลีว่า “ภิกษุทั้งหลาย วาจาหยาบคายที่เสพแล้ว เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความบังเกิดในนรก” (อ.อัฏฐก. ๘.๔๐) นั้น ไม่ได้ประสงค์ในที่นี้. เพราะเหตุไร? เพราะไม่ควรพูด. เพราะพระบาลีกล่าวไว้ว่า “เป็นวาจาสุภาษิต ไม่เป็นวาจาทุพภาษิต”. คำว่า สุภาสิตา คือพูดดีแล้ว. ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงถึงการนำมาซึ่งประโยชน์ของวาจานั้น. คำว่า อนวัชชา คือปราศจากโทษมีราคะเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงถึงความบริสุทธิ์แห่งเหตุของวาจานั้น และการไม่มีโทษอันเป็นไปในการไม่ถึงซึ่งคติเป็นต้น. เพราะว่าการพูดที่พ้นจากราคะและโทสะเป็นต้น ย่อมเป็นการไม่ถึงซึ่งคติที่ปราศจากการคล้อยตามและหลีกเลี่ยง ซึ่งเป็นสิ่งที่ยากจะเกิดขึ้นได้. คำว่า อนันนุวัชชา คือพ้นจากการถูกตำหนิ. ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์พร้อมด้วยอาการทั้งปวงของวาจานั้น. เพราะว่าเมื่อมีความสมบูรณ์พร้อมด้วยอาการทั้งปวง ย่อมไม่ถูกตำหนิ. คำว่า วิญญูนัง คือของบัณฑิตทั้งหลาย. ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงว่าคนพาลไม่เป็นประมาณในการนินทาและสรรเสริญ.

ඉමෙහි ඛොතිආදීනි තානි අඞ්ගානි පච්චක්ඛතො දස්සෙන්තො තං වාචං නිගමෙති. යඤ්ච අඤ්ඤෙ පටිඤ්ඤාදීහි අවයවෙහි, නාමාදීහි පදෙහි, ලිඞ්ගවචනවිභත්තිකාලකාරකසම්පත්තීහි ච සමන්නාගතං මුසාවාදාදිවාචම්පි සුභාසිතන්ති මඤ්ඤන්ති, තං පටිසෙධෙති. අවයවාදිසමන්නාගතාපි හි තථාරූපී [Pg.73] වාචා දුබ්භාසිතාව හොති අත්තනො ච පරෙසඤ්ච අනත්ථාවහත්තා. ඉමෙහි පන පඤ්චහඞ්ගෙහි සමන්නාගතා සචෙපි මිලක්ඛුභාසාපරියාපන්නා ඝටචෙටිකාගීතිකපරියාපන්නාපි හොති, තථාපි සුභාසිතාව ලොකියලොකුත්තරහිතසුඛාවහත්තා. තථා හි මග්ගපස්සෙ සස්සං රක්ඛන්තියා සීහළචෙටිකාය සීහළකෙනෙව ජාතිජරාමරණයුත්තං ගීතිකං ගායන්තියා සද්දං සුත්වා මග්ගං ගච්ඡන්තා සට්ඨිමත්තා විපස්සකභික්ඛූ අරහත්තං පාපුණිංසු.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงองค์เหล่านั้นด้วยคำว่า อิเมหิ โข เป็นต้น โดยประจักษ์ แล้วทรงสรุปวาจานั้น. และทรงปฏิเสธสิ่งที่คนอื่นเข้าใจว่า แม้วาจาอันประกอบด้วยองค์มีปฏิญญาเป็นต้น, ด้วยบทมีนามเป็นต้น, และด้วยความสมบูรณ์แห่งลิงค์ วจนะ วิภัตติ กาล การก อันเป็นวาจามีมุสาวาทเป็นต้น ก็เป็นสุภาษิต. เพราะว่าวาจาเช่นนั้น แม้ประกอบด้วยองค์เป็นต้น ก็เป็นทุพภาษิตนั่นเอง เพราะนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ตนและผู้อื่น. ส่วนวาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้ แม้จะเป็นภาษาของคนป่าเถื่อน หรือเป็นเพลงของหญิงรับใช้ผู้ตักน้ำ ก็ยังเป็นสุภาษิตนั่นเอง เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขทั้งทางโลกและทางธรรม. ดังเช่น ภิกษุผู้เจริญวิปัสสนาประมาณ ๖๐ รูป กำลังเดินทางไป ได้ยินเสียงหญิงรับใช้ชาวสิงหลผู้เฝ้านาอยู่ข้างทาง ร้องเพลงเกี่ยวกับชาติ ชรา มรณะ ด้วยภาษาชาวสิงหลเท่านั้น ก็บรรลุพระอรหัต.

තථා තිස්සො නාම ආරද්ධවිපස්සකො භික්ඛු පදුමස්සරසමීපෙන ගච්ඡන්තො පදුමස්සරෙ පදුමානි භඤ්ජිත්වා –

เช่นเดียวกัน พระภิกษุชื่อติสสะ ผู้เริ่มเจริญวิปัสสนา กำลังเดินไปใกล้สระบัว ได้หักดอกบัวในสระบัวแล้ว –

‘‘පාතොව ඵුල්ලිතකොකනදං,සූරියාලොකෙන භිජ්ජියතෙ;

එවං මනුස්සත්තං ගතා සත්තා,ජරාභිවෙගෙන මද්දීයන්තී’’ති. (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.213;

සු. නි. අට්ඨ. 2.452 සුභාසිතසුත්තවණ්ණනා) –

“ดอกบัวแดงที่บานในยามเช้า ย่อมถูกแสงอาทิตย์ทำลายไปฉันใด สัตว์ทั้งหลายที่เกิดเป็นมนุษย์แล้ว ย่อมถูกความชราครอบงำบดขยี้ไปฉันนั้น” (สํ.นิ.อ. ๑.๑.๒๑๓; สุ.นิ.อ. ๒.๔๕๒ อรรถกถาสุภาษิตสูตร) –

ඉමං ගීතිං ගායන්තියා චෙටිකාය සුත්වා අරහත්තං පත්තො.

ได้ฟังเพลงนี้ที่หญิงรับใช้ร้องแล้ว ก็บรรลุพระอรหัต.

බුද්ධන්තරෙපි අඤ්ඤතරො පුරිසො සත්තහි පුත්තෙහි සද්ධිං අටවිතො ආගම්ම අඤ්ඤතරාය ඉත්ථියා මුසලෙන තණ්ඩුලෙ කොට්ටෙන්තියා –

แม้ในระหว่างพุทธันดร ชายคนหนึ่งพร้อมด้วยบุตร ๗ คน มาจากป่า ได้ยินหญิงคนหนึ่งกำลังตำข้าวเปลือกด้วยสาก –

‘‘ජරාය පරිමද්දිතං එතං, මිලාතචම්මනිස්සිතං;

මරණෙන භිජ්ජති එතං, මච්චුස්ස ඝාසමාමිසං.

“ร่างกายนี้ถูกความชราบดขยี้แล้ว อาศัยผิวหนังที่เหี่ยวแห้ง; ร่างกายนี้ย่อมแตกสลายด้วยความตาย เป็นเหยื่อของมัจจุราช.

‘‘කිමීනං ආලයං එතං, නානාකුණපෙන පූරිතං;

අසුචිභාජනං එතං, තදලික්ඛන්ධසමං ඉද’’න්ති. (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.213;

සු. නි. අට්ඨ. 2.452 සුභාසිතසුත්තවණ්ණනා) –

นี่เป็นที่อยู่ของหมู่หนอน เต็มไปด้วยซากศพหลายชนิด นี่เป็นภาชนะแห่งสิ่งไม่สะอาด นี้เปรียบเหมือนกองแห่งสิ่งปฏิกูลนั้น” (สํ.นิ.อ. ๑.๑.๒๑๓; สุ.นิ.อ. ๒.๔๕๒ อรรถกถาสุภาษิตสูตร) –

ඉමං ගීතං සුත්වා පච්චවෙක්ඛන්තො සහ පුත්තෙහි පච්චෙකබොධිං පත්තො. එවං ඉමෙහි පඤ්චහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතා වාචා සචෙපි මිලක්ඛුභාසාය පරියාපන්නා ඝටචෙටිකාගීතිකපරියාපන්නා වාචා හොති, තථාපි සුභාසිතාති වෙදිතබ්බා. සුභාසිතා එව අනවජ්ජා අනනුවජ්ජා ච විඤ්ඤූනං අත්ථත්ථිකානං කුලපුත්තානං අත්ථප්පටිසරණානං, නො බ්‍යඤ්ජනප්පටිසරණානන්ති. නවමං උත්තානමෙව.

ครั้นฟังเพลงนี้แล้วพิจารณาอยู่ ก็ได้บรรลุพระปัจเจกโพธิพร้อมด้วยบุตรทั้งหลาย วาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้อย่างนี้ แม้เป็นวาจาที่จัดเข้าในภาษาของคนป่าเถื่อน หรือจัดเข้าในเพลงของหญิงรับใช้ผู้ถือหม้อน้ำ ก็พึงทราบว่าเป็นสุภาษิต สุภาษิตเท่านั้นเป็นวาจาที่ไม่มีโทษและไม่ถูกตำหนิ เป็นที่พึ่งแห่งอรรถของกุลบุตรผู้มุ่งประโยชน์ ผู้ถืออรรถเป็นที่พึ่ง ไม่ใช่ถือพยัญชนะเป็นที่พึ่ง ข้อที่ ๙ มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

වාචාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวาจาสูตรเป็นต้น จบแล้ว

10. නිස්සාරණීයසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถานิสสรณียสูตร

200. දසමෙ [Pg.74] නිස්සරන්තීති නිස්සරණීයාති වත්තබ්බෙ දීඝං කත්වා නිද්දෙසො. කත්තරි හෙස අනීය-සද්දො යථා ‘‘නිය්‍යානියා’’ති. තෙනාහ ‘‘නිස්සටා’’ති. කුතො පන නිස්සටා? යථාසකං පටිපක්ඛතො. නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතුයොති ආහ ‘‘අත්තසුඤ්ඤසභාවා’’ති. අත්ථතො පන ධම්මධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුවිසෙසො. තාදිසස්ස භික්ඛුනො කිලෙසවසෙන කාමෙසු මනසිකාරො නත්ථීති ආහ ‘‘වීමංසනත්ථ’’න්ති, ‘‘නෙක්ඛම්මනියතං ඉදානි මෙ චිත්තං, කිං නු ඛො කාමවිතක්කොපි උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වීමංසන්තස්සාති අත්ථො. පක්ඛන්දනං නාම අනුප්පවෙසො. සො පන තත්ථ නත්ථීති ආහ ‘‘නප්පවිසතී’’ති. පසීදනං නාම අභිරුචි. සන්තිට්ඨනං පතිට්ඨානං. විමුච්චනං අධිමුච්චනන්ති. තං සබ්බං පටික්ඛිපන්තො වදති ‘‘පසාදං නාපජ්ජතී’’තිආදි. එවංභූතං පනස්ස චිත්තං තස්ස කථං තිට්ඨතීති ආහ ‘‘යථා’’තිආදි.

๒๐๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า nissaranti ความจริงควรกล่าวว่า nissaraṇīyā แต่ท่านแสดงโดยทำเสียงให้ยาว (ทีฆะ) อนียปัจจัยนี้ลงในกัตตุสาธนะ เหมือนในคำว่า niyyāniyā เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า nissaṭā (สลัดออกแล้ว) ก็สลัดออกแล้วจากอะไร? จากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ตามส่วนของตน. ที่ชื่อว่า ธาตุ เพราะอรรถว่าไม่มีชีวิต ท่านจึงกล่าวว่า "มีสภาวะว่างจากอัตตา". โดยอรรถแล้ว ได้แก่ธรรมธาตุและมโนวิญญาณธาตุชนิดพิเศษ. สำหรับภิกษุเช่นนั้น ย่อมไม่มีการทำไว้ในใจในกามทั้งหลายด้วยอำนาจกิเลส ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อพิจารณา" อธิบายว่า เพื่อพิจารณาว่า "บัดนี้ จิตของเราน้อมไปในเนกขัมมะแล้ว กามวิตกจะยังเกิดขึ้นอีกหรือไม่หนอ". ที่ชื่อว่า การแล่นไป คือการเข้าไป. แต่การเข้าไปนั้นไม่มีในกามนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่เข้าไป". ที่ชื่อว่า ความเลื่อมใส คือความชอบใจ. ที่ชื่อว่า ความตั้งอยู่มั่น คือความดำรงอยู่มั่น. ที่ชื่อว่า ความหลุดพ้น คือความน้อมใจเชื่อ. ท่านปฏิเสธสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดจึงกล่าวว่า "ไม่ถึงความเลื่อมใส" เป็นต้น. ส่วนจิตของภิกษุนั้นที่เป็นเช่นนั้น ย่อมตั้งอยู่ได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวคำว่า "ตามที่..." เป็นต้น.

තන්ති පඨමජ්ඣානං. අස්සාති භික්ඛුනො. චිත්තං පක්ඛන්දතීති පරිකම්මචිත්තෙන සද්ධිං ඣානචිත්තං එකත්තවසෙන එකජ්ඣං කත්වා වදති. ගොචරෙ ගතත්තාති අත්තනො ආරම්මණෙ එව පවත්තත්තා. අහානභාගියත්තාති ඨිතිභාගියත්තා. සුට්ඨු විමුත්තන්ති වික්ඛම්භනවිමුත්තියා සම්මදෙව විමුත්තං. චිත්තස්ස ච කායස්ස ච විහනනතො විඝාතො. දුක්ඛං පරිදහනතො පරිළාහො. කාමවෙදනං න වෙදියති අනුප්පජ්ජනතො. නිස්සරන්ති තතොති නිස්සරණං. කෙ නිස්සරන්ති? කාමා. එවඤ්ච කාමානන්ති කත්තුසාමිවචනං සුට්ඨු යුජ්ජති. යදග්ගෙන කාමා තතො නිස්සටාති වුච්චන්ති, තදග්ගෙන ඣානම්පි කාමතො නිස්සටන්ති වත්තබ්බතං ලභතීති වුත්තං ‘‘කාමෙහි නිස්සටත්තා’’ති. එවං වික්ඛම්භනවසෙන කාමනිස්සරණං වත්වා ඉදානි සමුච්ඡෙදවසෙන අච්චන්තතො නිස්සරණං දස්සෙතුං ‘‘යො පනා’’තිආදි වුත්තං. සෙසපදෙසූති සෙසකොට්ඨාසෙසු.

บทว่า ตํ นั้น คือปฐมฌาน. บทว่า อสฺส คือ ของภิกษุนั้น. บทว่า จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ ท่านกล่าวโดยรวมฌานจิตกับบริกรรมจิตเข้าเป็นอันเดียวกันด้วยอำนาจความเป็นหนึ่งเดียวกัน. บทว่า โคจเร คตตฺตา เพราะเป็นไปในอารมณ์ของตนเท่านั้น. บทว่า อหานภาคิยตฺตา เพราะเป็นส่วนแห่งความตั้งอยู่ (ฐิติภาคิยธรรม). บทว่า สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ คือหลุดพ้นดีแล้วด้วยวิกขัมภนวิมุตติ. ความเบียดเบียนชื่อว่า วิฆาต เพราะเบียดเบียนจิตและกาย. ความเร่าร้อนชื่อว่า ปริฬาหะ เพราะแผดเผาให้เป็นทุกข์. ย่อมไม่เสวยกามเวทนา เพราะไม่เกิดขึ้น. ธรรมที่สลัดออกไปจากกามนั้น ชื่อว่า นิสสรณะ. อะไรที่สลัดออกไป? คือกามทั้งหลาย. และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า กามานํ ที่เป็นกัตตุสามีวจนะจึงสมควรอย่างยิ่ง. กามทั้งหลายถูกเรียกว่าสลัดออกไปจากฌานนั้นด้วยเหตุใด แม้ฌานก็ย่อมได้ชื่อว่าสลัดออกไปจากกามด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะสลัดออกไปจากกามทั้งหลาย". ท่านกล่าวถึงการสลัดออกจากกามด้วยอำนาจการข่มไว้ (วิกขัมภนะ) อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงการสลัดออกอย่างเด็ดขาดด้วยอำนาจการตัดขาด (สมุจเฉท) จึงกล่าวคำว่า "โย ปนา" เป็นต้น. บทว่า เสสปเทสุ คือ ในส่วนที่เหลือ.

අයං පන විසෙසොති විසෙසං වදන්තෙන තං ඣානං පාදකං කත්වාතිආදිකො අවිසෙසොති කත්වා දුතියතතියවාරෙසු සබ්බසො අනාමට්ඨො, චතුත්ථවාරෙ පන අයම්පි විසෙසොති දස්සෙතුං ‘‘අච්චන්තනිස්සරණඤ්චෙත්ථ අරහත්තඵලං යොජෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. යස්මා අරූපජ්ඣානං [Pg.75] පාදකං කත්වා අග්ගමග්ගං අධිගන්ත්වා අරහත්තෙ ඨිතස්ස චිත්තං සබ්බසො රූපෙහි නිස්සටං නාම හොති. තස්ස හි ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය වීමංසනත්ථං රූපාභිමුඛං චිත්තං පෙසෙන්තස්ස. ඉදමක්ඛාතන්ති සමථයානිකානං වසෙන හෙට්ඨා චත්තාරො වාරා ගහිතා. ඉදං පන සුක්ඛවිපස්සකස්ස වසෙනාති ආහ ‘‘සුද්ධසඞ්ඛාරෙ’’තිආදි. ‘‘පුන සක්කායො නත්ථී’’ති උප්පන්නන්ති ‘‘ඉදානි මෙ සක්කායප්පබන්ධො නත්ථී’’ති වීමංසන්තස්ස උප්පන්නං.

ส่วนคำว่า "นี้เป็นความพิเศษ" นี้ เมื่อจะกล่าวถึงความพิเศษ ท่านจึงไม่ได้กล่าวถึงโดยประการทั้งปวงในวาระที่ ๒ และที่ ๓ โดยถือว่าคำเป็นต้นว่า "กระทำฌานนั้นให้เป็นบาท" ไม่ใช่ความพิเศษ แต่ในวาระที่ ๔ เพื่อจะแสดงว่า "แม้ข้อนี้ก็เป็นความพิเศษ" ท่านจึงกล่าวว่า "ในที่นี้ พึงประกอบอรหัตผลซึ่งเป็นการสลัดออกอย่างเด็ดขาดด้วย". เพราะว่า จิตของผู้ตั้งอยู่ในพระอรหัตผลที่บรรลุอริยมรรคอันสูงสุดโดยทำอรูปฌานให้เป็นบาท ย่อมชื่อว่าสลัดออกจากรูปทั้งหลายโดยประการทั้งปวง. ด้วยว่า เมื่อภิกษุนั้นออกจากผลสมาบัติแล้วส่งจิตไปเผชิญต่อรูปเพื่อพิจารณา. บทว่า อิทมกฺขาตํ นี้ ท่านถือเอา ๔ วาระข้างต้นด้วยอำนาจแห่งสมถยานิกบุคคล. ส่วนวาระนี้ ท่านกล่าวด้วยอำนาจแห่งสุกขวิปัสสกบุคคล จึงกล่าวคำว่า "สังขารล้วนๆ" เป็นต้น. คำว่า "สักกายะไม่มีอีก" เกิดขึ้นแล้ว คือเกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณาว่า "บัดนี้ ความสืบต่อแห่งสักกายะของเราไม่มีแล้ว".

නිස්සාරණීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานิสสรณียสูตร จบแล้ว.

බ්‍රාහ්මණවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพราหมณวรรค จบแล้ว.

චතුත්ථපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

จตุตถปัณณาสก์ จบแล้ว.

5. පඤ්චමපණ්ණාසකං

๕. ปัญจมปัณณาสก์

(21) 1. කිමිලවග්ගො

(๒๑) ๑. กิมิลวรรค

1-4. කිමිලසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถากิมิลสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๔

201-4. පඤ්චමස්ස [Pg.76] පඨමදුතියානි උත්තානත්ථානෙව. තතියෙ අධිවාසනං ඛමනං, පරෙසං දුක්කටං දුරුත්තඤ්ච පටිවිරොධාකරණෙන අත්තනො උපරි ආරොපෙත්වා වාසනං අධිවාසනං, තදෙව ඛන්තීති අධිවාසනක්ඛන්ති. සුභෙ රතොති සූරතො, සුට්ඨු වා පාපතො ඔරතො විරතො සොරතො, තස්ස භාවො සොරච්චං. තෙනාහ ‘‘සොරච්චෙනාති සුචිසීලතායා’’ති. සා හි සොභනකම්මරතතා, සුට්ඨු වා පාපතො ඔරතභාවො විරතතා. චතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

ในข้อ ๒๐๑-๔ อรรถกถาสูตรที่ ๑ และที่ ๒ แห่งปัญจมปัณณาสก์ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อธิวาสนํ คือ ความอดทน, การยกความชั่วและการกล่าวร้ายของผู้อื่นขึ้นไว้เหนือตนโดยไม่ทำการตอบโต้ ชื่อว่า อธิวาสนะ, อธิวาสนะนั้นนั่นแหละคือขันติ จึงชื่อว่า อธิวาสนขันติ. ผู้ยินดีในความดี ชื่อว่า สุรโต, หรือผู้ที่งดเว้นจากบาปด้วยดี ชื่อว่า โสรโต, ภาวะของผู้นั้นชื่อว่า โสรัจจะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยโสรัจจะ คือด้วยความเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์". เพราะโสรัจจะนั้นคือความเป็นผู้ยินดีในกรรมที่งดงาม หรือความเป็นผู้งดเว้นจากบาปด้วยดี. ในสูตรที่ ๔ ไม่มีคำที่จะต้องอธิบาย.

කිමිලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากิมิลสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

5. චෙතොඛිලසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาเจโตขีลสูตร

205. පඤ්චමෙ චෙතොඛිලා නාම අත්ථතො විචිකිච්ඡා කොධො ච. තෙ පන යස්මිං සන්තානෙ උප්පජ්ජන්ති, තස්ස ඛරභාවො කක්ඛළභාවො හුත්වා උපතිට්ඨන්ති, පගෙව අත්තනා සම්පයුත්තචිත්තස්සාති ආහ ‘‘චිත්තස්ස ථද්ධභාවා’’ති. යථා ලක්ඛණපාරිපූරියා ගහිතාය සබ්බා සත්ථු රූපකායසිරී ගහිතා එව නාම හොති එවං සබ්බඤ්ඤුතාය සබ්බධම්මකායසිරී ගහිතා එව නාම හොතීති තදුභයවත්ථුකමෙව කඞ්ඛං දස්සෙන්තො ‘‘සරීරෙ කඞ්ඛමානො’’තිආදිමාහ. විචිනන්තොති ධම්මසභාවං වීමංසන්තො. කිච්ඡතීති කිලමති. විනිච්ඡෙතුං න සක්කොතීති සන්නිට්ඨාතුං න සක්කොති. ආතපති කිලෙසෙති ආතප්පං, සම්මාවායාමොති ආහ ‘‘ආතප්පායාති කිලෙසසන්තාපනවීරියකරණත්ථායා’’ති. පුනප්පුනං යොගායාති භාවනං පුනප්පුනං යුඤ්ජනාය. සතතකිරියායාති භාවනාය නිරන්තරප්පයොගාය.

๒๐๕. ในสูตรที่ ๕ ที่ชื่อว่า เจโตขีละ โดยอรรถคือ วิจิกิจฉาและโกธะ. แต่เจโตขีละเหล่านั้น เมื่อเกิดขึ้นในสันดานใด ย่อมตั้งอยู่โดยเป็นความกระด้าง ความแข็งกระด้างของสันดานนั้น ไม่ต้องพูดถึงจิตที่ประกอบกับตนเลย ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะความที่จิตแข็งกระด้าง". ความสงสัยมีวัตถุ ๒ อย่างนั้นนั่นแหละ ท่านแสดงไว้ด้วยคำเป็นต้นว่า "สงสัยในพระสรีระ" ด้วยคำนึงว่า เมื่อถือเอาความสมบูรณ์แห่งลักษณะแล้ว ก็ชื่อว่าถือเอาพระสิริแห่งรูปกายทั้งปวงของพระศาสดา และเมื่อถือเอาพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ก็ชื่อว่าถือเอาพระสิริแห่งธรรมกายทั้งปวง. บทว่า วิจินนฺโต คือ พิจารณาสภาวธรรม. บทว่า กิจฺฉติ คือ ลำบาก. บทว่า วินิจฺเฉตุํ น สกฺโกติ คือ ไม่สามารถจะตัดสินได้. ความเพียรที่แผดเผากิเลส ชื่อว่า อาตัปปะ ได้แก่ สัมมาวายามะ ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อความเพียร คือเพื่อการทำความเพียรที่แผดเผากิเลส". บทว่า ปุนปฺปุนํ โยคาย คือ เพื่อประกอบภาวนาเนืองๆ. บทว่า สตตกิริยาย คือ เพื่อการประกอบภาวนาอย่างต่อเนื่อง.

පටිවෙධධම්මෙ කඞ්ඛමානොති එත්ථ කථං ලොකුත්තරධම්මෙ කඞ්ඛා පවත්තීති? න ආරම්මණකරණවසෙන, අනුස්සුතාකාරපරිවිතක්කලද්ධෙ පරිකප්පිතරූපෙ කඞ්ඛා [Pg.77] පවත්තතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විපස්සනා…පෙ… වදන්ති, තං අත්ථි නු ඛො නත්ථීති කඞ්ඛතී’’ති. සික්ඛාති චෙත්ථ පුබ්බභාගසික්ඛා වෙදිතබ්බා. කාමඤ්චෙත්ථ විසෙසුප්පත්තියා මහාසාවජ්ජතාය චෙව සංවාසනිමිත්තං ඝටනාහෙතු අභිණ්හුප්පත්තිකතාය ච සබ්‍රහ්මචාරීසූති කොපස්ස විසයො විසෙසෙත්වා වුත්තො, අඤ්ඤත්ථාපි කොපො න චෙතොඛිලොති න සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති කෙචි. යදි එවං විචිකිච්ඡායපි අයං නයො ආපජ්ජති, තස්මා යථාරුතවසෙන ගහෙතබ්බං.

ในคำว่า "Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno" (สงสัยในปฏิเวธธรรม) มีอธิบายว่า ความสงสัยในโลกุตตรธรรมเกิดขึ้นได้อย่างไร? มิใช่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการทำเป็นอารมณ์ แต่ความสงสัยเกิดขึ้นในรูปที่กำหนดขึ้นซึ่งได้มาจากการตรึกตามอาการที่ได้ยินมา เมื่อจะแสดงความนั้นจึงตรัสว่า "วิปัสสนา...เป... กล่าวกันว่า สิ่งนั้นมีอยู่จริงหรือไม่มีหนอ ย่อมสงสัย" ดังนี้. ในคำนี้ พึงทราบว่า "สิกขา" คือบุพภาคสิกขา. อนึ่ง ในคำว่า "ในเพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลาย" นี้ ตรัสระบุถึงวิสัยของความโกรธไว้เป็นพิเศษ เพราะความโกรธนั้นเกิดขึ้นบ่อยๆ เป็นเหตุให้เกิดการกระทบกระทั่งกันอันเป็นนิมิตแห่งการอยู่ร่วมกัน และเพราะมีความโทษมากโดยการเกิดขึ้นเป็นพิเศษ บางท่านกล่าวว่า แม้ในที่อื่น ความโกรธก็ไม่ชื่อว่าเป็นกิเลสดุจตะปูในใจนั้น หามิได้. หากเป็นเช่นนั้น แม้ในความวิจิกิจฉาก็พึงถึงนัยนี้ด้วย เพราะฉะนั้น พึงถือเอาตามพยัญชนะนั่นแล.

චෙතොඛිලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเจโตขีลสูตร จบแล้ว.

6-8. විනිබන්ධසුත්තාදිවණ්ණනා

๖-๘. อรรถกถาวินิพันธสูตรเป็นต้น

206-8. ඡට්ඨෙ පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන කුසලචිත්තං විනිබන්ධන්තීති චෙතසොවිනිබන්ධා. තං පන විනිබන්ධන්තා මුට්ඨිග්ගාහං ගණ්හන්තා විය හොන්තීති ආහ ‘‘චිත්තං විනිබන්ධිත්වා’’තිආදි. කාමගිද්ධො පුග්ගලො වත්ථුකාමෙපි කිලෙසකාමෙපි අස්සාදෙති අභිනන්දතීති වුත්තං ‘‘වත්ථුකාමෙපි කිලෙසකාමෙපී’’ති. අත්තනො කායෙති අත්තනො නාමකායෙ, අත්තභාවෙ වා. බහිද්ධාරූපෙති පරෙසං කායෙ අනින්ද්‍රියබද්ධරූපෙ ච. උදරං අවදිහති උපචිනොති පූරෙතීති උදරාවදෙහකං. සෙය්‍යසුඛන්ති සෙය්‍යාය සයනවසෙන උප්පජ්ජනකසුඛං. සම්පරිවත්තකන්ති සම්පරිවත්තිත්වා. පණිධායාති තණ්හාවසෙනෙව පණිදහිත්වා. ඉති පඤ්චවිධොපි ලොභවිසෙසො එව ‘‘චෙතොවිනිබන්ධො’’ති වුත්තොති වෙදිතබ්බො. සත්තමට්ඨමෙසු නත්ථි වත්තබ්බං.

๒๐๖-๒๐๘. ในสูตรที่ ๖ ชื่อว่าเจโตวินิพันธะ เพราะผูกจิตที่เป็นกุศลไว้ด้วยอำนาจแห่งการไม่ให้เป็นไป. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ผูกจิตไว้" เป็นต้น เพราะบุคคลเหล่านั้นเมื่อผูกจิตไว้ ย่อมเป็นเหมือนผู้กำแน่น. บุคคลผู้กำหนัดในกาม ย่อมลิ้มรส ย่อมเพลิดเพลินในวัตถุกามและกิเลสกาม เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "ในวัตถุกามและกิเลสกาม". คำว่า "อัตตโน กาเย" คือในนามกายของตน หรือในอัตภาพของตน. คำว่า "พหิทธารูเป" คือในกายของผู้อื่นและในรูปที่มิได้เนื่องด้วยอินทรีย์. คำว่า "อุทราวเทหกัง" คือการพอกพูนท้อง การทำให้เต็มท้อง. คำว่า "เสยยาสุขัง" คือสุขที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการนอน. คำว่า "สัมปริวัตตกัง" คือการพลิกตัวไปมา. คำว่า "ปณิธายะ" คือการตั้งความปรารถนาไว้ด้วยอำนาจแห่งตัณหาเท่านั้น. พึงทราบว่า โลภะพิเศษทั้ง ๕ อย่างนี้แล ตรัสเรียกว่า "เจโตวินิพันธะ". ในสูตรที่ ๗ และ ๘ ไม่มีข้อความที่จะพึงกล่าว.

විනිබන්ධසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวินิพันธสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

9-10. ගීතස්සරසුත්තාදිවණ්ණනා

๙-๑๐. อรรถกถาคีตัสสรสูตรเป็นต้น

209-210. නවමෙ ආයතකො නාම ගීතස්සරො තං තං වත්තං භින්දිත්වා අක්ඛරානි විනාසෙත්වා පවත්තොති ආහ ‘‘ආයතකෙනා’’තිආදි. ධම්මෙහි සුත්තවත්තං නාම අත්ථි, ගාථාවත්තං නාම අත්ථි, තං විනාසෙත්වා අතිදීඝං කාතුං න වට්ටති. ධම්මඤ්හි භාසන්තෙන චතුරස්සෙන වත්තෙන පරිමණ්ඩලානි [Pg.78] පදබ්‍යඤ්ජනානි දස්සෙතබ්බානි. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සරභඤ්ඤ’’න්ති (චූළව. 249) ච වචනතො සරෙන ධම්මං භණිතුං වට්ටති. සරභඤ්ඤෙ කිර තරඞ්ගවත්තධොතකවත්තභාගග්ගහකවත්තාදීනි ද්වත්තිංස වත්තානි අත්ථි. තෙසු යං ඉච්ඡති, තං කාතුං ලභතීති. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

๒๐๙-๒๑๐. ในสูตรที่ ๙ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ด้วยเสียงที่ยืดยาว" เป็นต้น เพราะเสียงขับร้องที่ชื่อว่า "อายตกะ" ย่อมเป็นไปโดยทำวัตรนั้นๆ ให้แตกทำลาย และทำอักษรให้พินาศ. ในธรรมทั้งหลายมีสุตตวัตรและคาถาวัตรอยู่ การทำวัตรนั้นให้พินาศแล้วทำให้ยาวเกินไปไม่ควร. เพราะผู้กล่าวธรรมพึงแสดงบทพยัญชนะที่กลมกลึงด้วยวัตรอันเป็นสี่เหลี่ยม. และด้วยพระพุทธานุญาตว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสรภัญญะ" (จูฬวัคค์ ๒๔๙) การกล่าวธรรมด้วยเสียงย่อมควร. ในสรภัญญะมีวัตร ๓๒ อย่าง เช่น ตรังควัตร โธตกวัตร ภาคาคคหกวัตร เป็นต้น. ในวัตรเหล่านั้น ผู้ใดปรารถนาวัตรใด ย่อมทำวัตรนั้นได้. ในสูตรที่ ๑๐ ไม่มีข้อความที่จะพึงกล่าว.

ගීතස්සරසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาคีตัสสรสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

කිමිලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากิมิลวรรค จบแล้ว.

(22) 2. අක්කොසකවග්ගො

(๒๒) ๒. อักโกสกวรรค

1-2. අක්කොසකසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๒. อรรถกถาอักโกสกสูตรเป็นต้น

211-2. දුතියස්ස පඨමෙ දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසකොති ‘‘බාලොසි, මූළ්හොසි, ඔට්ඨොසි, ගොණොසි, ගද්‍රභොසී’’තිආදිනා දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසකො. ‘‘හොතු, මුණ්ඩකසමණ, අදණ්ඩො අහන්ති කරොසි, ඉදානි තෙ රාජකුලං ගන්ත්වා දණ්ඩං ආරොපෙස්සාමී’’තිආදීනි වදන්තො පරිභාසකො නාමාති ආහ ‘‘භයදස්සනෙන පරිභාසකො’’ති. ලොකුත්තරධම්මා අපායමග්ගස්ස පරිපන්ථභාවතො පරිපන්ථො නාමාති ආහ ‘‘ලොකුත්තරපරිපන්ථස්ස ඡින්නත්තා’’ති, ලොකුත්තරසඞ්ඛාතස්ස අපායමග්ගපරිපන්ථස්ස ඡින්නත්තාති අත්ථො. දුතියෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

๒๑๑-๒๑๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ชื่อว่าผู้ด่า เพราะด่าด้วยวัตถุแห่งการด่า ๑๐ อย่าง มีคำว่า "เจ้าเป็นคนพาล, เจ้าเป็นคนหลง, เจ้าเป็นอูฐ, เจ้าเป็นโค, เจ้าเป็นลา" เป็นต้น. ผู้กล่าวคำว่า "สมณะหัวโล้น จงเป็นไปเถิด เจ้าทำเหมือนไม่มีโทษ เราจะไปราชสำนักแล้วลงโทษเจ้าเดี๋ยวนี้" เป็นต้น ชื่อว่าผู้บริภาษ เพราะแสดงความน่ากลัว. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "เพราะตัดปฏิปักษ์ต่อโลกุตตระ" ชื่อว่าปฏิปักษ์ เพราะโลกุตตรธรรมเป็นปฏิปักษ์ต่อทางแห่งอบาย หมายความว่า เพราะตัดปฏิปักษ์ต่อทางแห่งอบายที่ชื่อว่าโลกุตตระ. ในสูตรที่ ๒ ไม่มีข้อความที่จะพึงกล่าว.

අක්කොසකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอักโกสกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

3-10. සීලසුත්තාදිවණ්ණනා

๓-๑๐. อรรถกถาสีลสูตรเป็นต้น

213-220. තතියෙ (දී. නි. ටී. 2.149) දුස්සීලොති එත්ථ දු-සද්දො අභාවත්ථො ‘‘දුප්පඤ්ඤො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.449) විය, න ගරහණත්ථොති ආහ ‘‘අසීලො නිස්සීලො’’ති. භින්නසංවරොති එත්ථ සමාදින්නසීලො කෙනචි කාරණෙන සීලභෙදං පත්තො, සො තාව භින්නසංවරො හොතු. යො පන සබ්බෙන සබ්බං අසමාදින්නසීලො ආචාරහීනො, සො කථං භින්නසංවරො නාම හොතීති[Pg.79]? සොපි සාධුසමාචාරස්ස පරිහරණීයස්ස භෙදිතත්තා භින්නසංවරො එව නාම. විනට්ඨසංවරො සංවරරහිතොති හි වුත්තං හොති. තං තං සිප්පට්ඨානං. මාඝාතකාලෙති ‘‘මා ඝාතෙථ පාණීන’’න්ති එවං මාඝාතඝොසනං ඝොසිතදිවසෙ. අබ්භුග්ගච්ඡති පාපකො කිත්තිසද්දො. අජ්ඣාසයෙන මඞ්කු හොතියෙව විප්පටිසාරිභාවතො.

๒๑๓-๒๒๐. ในสูตรที่ ๓ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๔๙) คำว่า "ทุสสีโล" ในที่นี้ คำว่า "ทุ" เป็นอภาวตถะ เหมือนในคำว่า "ทุปปัญโญ" เป็นต้น (ม. นิ. ๑.๔๔๙) ไม่ใช่ครหัตถะ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "ผู้ไม่มีศีล ผู้ปราศจากศีล". ในคำว่า "ภินนสังวโร" นี้ ผู้มีศีลที่สมาทานแล้วถึงความขาดแห่งศีลด้วยเหตุบางอย่าง ผู้นั้นชื่อว่ามีสังวรขาดแล้ว. ส่วนผู้ที่ไม่ได้สมาทานศีลโดยประการทั้งปวง ผู้ไม่มีอาจาระ ผู้นั้นชื่อว่ามีสังวรขาดแล้วได้อย่างไร? ผู้นั้นก็ชื่อว่ามีสังวรขาดแล้วนั่นเอง เพราะทำอาจาระอันดีที่พึงรักษาให้ขาด เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "ผู้มีสังวรพินาศแล้ว" คือผู้ปราศจากสังวร. ศิลปสถานนั้นๆ ในกาลแห่งการไม่ฆ่า คือในวันที่ประกาศการไม่ฆ่าสัตว์ว่า "อย่าฆ่าสัตว์ทั้งหลาย". ชื่อเสียงอันชั่วร้ายย่อมฟุ้งไป. ย่อมเป็นผู้กระดากใจด้วยอัธยาศัย เพราะมีความเดือดร้อนใจ.

තස්සාති දුස්සීලස්ස. සමාදාය වත්තිතට්ඨානන්ති උට්ඨාය සමුට්ඨාය කතකාරණං. ආපාථං ආගච්ඡතීති තං මනසො උපට්ඨාති. උම්මීලෙත්වා ඉධලොකන්ති උම්මීලනකාලෙ අත්තනො පුත්තදාරාදිවසෙන ඉධලොකං පස්සති. නිමීලෙත්වා පරලොකන්ති නිමීලනකාලෙ ගතිනිමිත්තුපට්ඨානවසෙන පරලොකං පස්සති. තෙනාහ ‘‘චත්තාරො අපායා’’තිආදි. පඤ්චමපදන්ති ‘‘කායස්ස භෙදා’’තිආදිනා වුත්තො පඤ්චමො ආදීනවකොට්ඨාසො. වුත්තවිපරියායෙනාති වුත්තත්ථාය ආදීනවකථාය විපරියායෙන ‘‘අප්පමත්තො තං තං කසිවණිජ්ජාදිං යථාකාලං සම්පාදෙතුං සක්කොතී’’තිආදිනා. පාසංසං සීලමස්ස අත්ථීති සීලවා. සීලසම්පන්නොති සීලෙන සමන්නාගතො සම්පන්නසීලොති එවමාදිකං පන අත්ථවචනං සුකරන්ති අනාමට්ඨං. චතුත්ථාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

คำว่า "ตัสสะ" คือของคนทุศีล. คำว่า "สมาทายะ วัตติตัฏฐานัง" คือกิจที่ทำแล้วด้วยการลุกขึ้นตั้งใจทำ. คำว่า "อาปาถัง อาคัจฉติ" คือสิ่งนั้นย่อมปรากฏแก่ใจ. คำว่า "อุมมีเลตวา อิทธโลกัง" คือเมื่อลืมตา ย่อมเห็นโลกนี้โดยเป็นบุตรภรรยาของตนเป็นต้น. คำว่า "นิมมีเลตวา ปรโลกัง" คือเมื่อหลับตา ย่อมเห็นปรโลกโดยเป็นนิมิตแห่งคติปรากฏ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "อบาย ๔" เป็นต้น. คำว่า "ปัญจมปทัง" คือส่วนแห่งโทษที่ ๕ ที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "เมื่อกายแตกทำลาย" เป็นต้น. คำว่า "วุตตวิปริยาเยนะ" คือโดยนัยตรงกันข้ามกับเรื่องโทษที่กล่าวไว้ ด้วยคำว่า "ผู้ไม่ประมาท ย่อมสามารถทำกสิกรรมและพาณิชยกรรมนั้นๆ ให้สำเร็จได้ตามกาล" เป็นต้น. คำว่า "สีลวา" คือผู้มีศีลอันน่าสรรเสริญ. คำว่า "สีลสัมปันโน" คือผู้ประกอบด้วยศีล ผู้มีศีลสมบูรณ์ เป็นต้น ข้อความเช่นนี้เป็นเรื่องง่าย จึงไม่ได้กล่าวถึง. สูตรที่ ๔ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

සීලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสีลสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

අක්කොසකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอักโกสกวรรค จบแล้ว.

(23) 3. දීඝචාරිකවග්ගො

(๒๓) ๓. ทีฆจาริกวรรค

1-10. පඨමදීඝචාරිකසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๑๐. อรรถกถาพระสูตรมีปฐมทีฆจาริกสูตรเป็นต้น

221-230. තතියස්ස පඨමාදීනි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි. පඤ්චමෙ රහො නිසජ්ජාය ආපජ්ජතීති ‘‘යො පන භික්ඛු මාතුගාමෙන සද්ධිං එකො එකාය රහො නිසජ්ජං කප්පෙය්‍ය, පාචිත්තිය’’න්ති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ (පාචි. 290) වුත්තං ආපත්තිං ආපජ්ජති. පටිච්ඡන්නෙ ආසනෙ ආපජ්ජතීති ‘‘යො පන භික්ඛු මාතුගාමෙන රහො පටිච්ඡන්නෙ ආසනෙ නිසජ්ජං කප්පෙය්‍ය, පාචිත්තිය’’න්ති ඉමස්මිං වුත්තං ආපත්තිං ආපජ්ජති. මාතුගාමස්ස උත්තරි ඡප්පඤ්චවාචාහි ධම්මං දෙසෙන්තො [Pg.80] ආපජ්ජතීති ‘යො පන භික්ඛු මාතුගාමස්ස උත්තරි ඡප්පඤ්චවාචාහි ධම්මං දෙසෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර විඤ්ඤුනා පුරිසවිග්ගහෙනා’’ති (පාචි. 63) එවං වුත්තං ආපත්තිං ආපජ්ජති. තෙනාහ ‘‘තෙසං තෙසං සික්ඛාපදානං වසෙන වෙදිතබ්බානී’’ති. ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානි.

๒๒๑-๒๓๐. สูตรที่ ๑ เป็นต้น แห่งวรรคที่ ๓ เป็นเรื่องที่เข้าใจง่าย ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่าต้องอาบัติด้วยการนั่งในที่ลับ เพราะต้องอาบัติที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนี้ว่า "อนึ่ง ภิกษุใด นั่งในที่ลับกับมาตุคามผู้เดียวต่อผู้เดียว ต้องอาบัติปาจิตตีย์" (ปาจิ. 290) ชื่อว่าต้องอาบัติด้วยการนั่งในที่กำบัง เพราะต้องอาบัติที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนี้ว่า "อนึ่ง ภิกษุใด นั่งในที่กำบังกับมาตุคามในที่ลับ ต้องอาบัติปาจิตตีย์" ชื่อว่าต้องอาบัติด้วยการแสดงธรรมแก่มาตุคามเกิน ๕-๖ คำ เพราะต้องอาบัติที่กล่าวไว้ว่า "อนึ่ง ภิกษุใด แสดงธรรมแก่มาตุคามเกิน ๕-๖ คำ เว้นบุรุษผู้รู้เดียงสา" (ปาจิ. 63) เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "พึงทราบโดยอำนาจแห่งสิกขาบทนั้นๆ" สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว

පඨමදීඝචාරිකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพระสูตรมีปฐมทีฆจาริกสูตรเป็นต้น จบแล้ว

දීඝචාරිකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทีฆจาริกวรรค จบแล้ว

231-302. චතුත්ථවග්ගාදීනි උත්තානත්ථානි.

๒๓๑-๓๐๒. วรรคที่ ๔ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว

ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

อรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี ดังนี้

පඤ්චකනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා.

การแสดงเนื้อความที่ไม่ตื้นในอรรถกถาปัญจกนิบาต จบแล้ว

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

ในอังคุตตรนิกาย

ඡක්කනිපාත-ටීකා

ฎีกาฉักกนิบาต

1. පඨමපණ්ණාසකං

๑. ปฐมปัณณาสก์

1. ආහුනෙය්‍යවග්ගො

๑. อาหุเนยยวรรค

1. පඨමආහුනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

๑. คำพรรณนาปฐมอาหุเนยยสูตร

1. ඡක්කනිපාතස්ස [Pg.81] පඨමෙ චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති නිස්සයවොහාරෙන වුත්තං. සසම්භාරකනිද්දෙසොයං යථා ‘‘ධනුනා විජ්ඣතී’’ති, තස්මා නිස්සයසීසෙන නිස්සිතස්ස ගහණං දට්ඨබ්බං. තෙනායමත්ථො ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ රූපාරම්මණෙ ආපාථගතෙ තං රූපං චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිස්වා’’ති. නෙව සුමනො හොතීති ජවනක්ඛණෙ ඉට්ඨෙ ආරම්මණෙ රාගං අනුප්පාදෙන්තො නෙව සුමනො හොති ගෙහස්සිතපෙමවසෙනපි මග්ගෙන සබ්බසො රාගස්ස සමුච්ඡින්නත්තා. න දුම්මනොති අනිට්ඨෙ අදුස්සන්තො න දුම්මනො. පසාදඤ්ඤථත්තවසෙනපි ඉට්ඨෙපි අනිට්ඨෙපි මජ්ඣත්තෙපි ආරම්මණෙ න සමං සම්මා අයොනිසො ගහණං අසමපෙක්ඛනං. අයඤ්චස්ස පටිපත්ති සතිවෙපුල්ලප්පත්තියා පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා චාති ආහ ‘‘සතො සම්පජානො හුත්වා’’ති. සතියා යුත්තත්තා සතො. සම්පජඤ්ඤෙන යුත්තත්තා සම්පජානො. ඤාණුප්පත්තිපච්චයරහිතකාලෙපි පවත්තිභෙදනතො ‘‘සතතවිහාරො කථිතො’’ති වුත්තං. සතතවිහාරොති ඛීණාසවස්ස නිච්චවිහාරො සබ්බදා පවත්තනකවිහාරො. ඨපෙත්වා හි සමාපත්තිවෙලං භවඞ්ගවෙලඤ්ච ඛීණාසවා ඉමිනාව ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවිහාරෙන විහරන්ති.

๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งฉักกนิบาต คำว่า “เห็นรูปด้วยตา” นี้กล่าวด้วยโวหารแห่งนิสสัย. นี้เป็นการแสดงถึงองค์ประกอบ เช่นเดียวกับคำว่า “ยิงด้วยธนู” เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าเป็นการถือเอาสิ่งที่อาศัยด้วยหัวข้อแห่งนิสสัย. ด้วยเหตุนั้น อรรถนี้คือ “เมื่อรูปารมณ์มาสู่คลองแห่งจักขุทวาร เห็นรูปนั้นด้วยจักขุวิญญาณ” คำว่า “ไม่เป็นผู้มีใจยินดี” คือในขณะแห่งชวนะ ไม่ยังราคะให้เกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนา จึงไม่เป็นผู้มีใจยินดี เพราะราคะถูกถอนขึ้นได้โดยสิ้นเชิงด้วยมรรค แม้ด้วยอำนาจแห่งความรักที่อาศัยเรือน. คำว่า “ไม่เป็นผู้มีใจไม่ยินดี” คือไม่เป็นผู้มีใจไม่ยินดี เพราะไม่ประทุษร้ายในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา. แม้ด้วยอำนาจแห่งความผ่องใสที่แตกต่างกัน ก็ไม่พิจารณาอารมณ์ที่น่าปรารถนา ที่ไม่น่าปรารถนา และที่เป็นกลาง โดยไม่แยบคายอย่างสม่ำเสมอ. และปฏิปัตตินี้ของท่านนั้น เป็นไปเพื่อความถึงพร้อมแห่งสติอันไพบูลย์ และความถึงพร้อมแห่งปัญญาอันไพบูลย์ จึงตรัสว่า “เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ” เพราะประกอบด้วยสติ จึงชื่อว่ามีสติ. เพราะประกอบด้วยสัมปชัญญะ จึงชื่อว่ามีสัมปชัญญะ. แม้ในกาลที่ปราศจากปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของญาณ ก็ยังมีการดำเนินไปที่แตกต่างกัน จึงตรัสว่า “ชื่อว่าสัตตตวิหาร” สัตตตวิหาร คือวิหารธรรมอันเป็นนิตย์ของพระขีณาสพ เป็นวิหารธรรมที่ดำเนินไปตลอดเวลา. เพราะว่าพระขีณาสพทั้งหลาย เว้นเวลาแห่งสมาบัติและเวลาแห่งภวังค์แล้ว ย่อมอยู่ด้วยฉฬังคุเปกขาวิหารนี้เท่านั้น.

එත්ථ ච ‘‘ඡසු ද්වාරෙසුපි උපෙක්ඛකො විහරතී’’ති ඉමිනා ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා කථිතා. ‘‘සම්පජානො’’ති වචනතො පන චත්තාරි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තානි ලබ්භන්ති තෙහි විනා සම්පජානතාය අසම්භවතො. සතතවිහාරභාවතො අට්ඨ මහාකිරියචිත්තානි ලබ්භන්ති. ‘‘නෙව සුමනො න දුම්මනො’’ති වචනතො අට්ඨ මහාකිරියචිත්තානි, හසිතුප්පාදො, වොට්ඨබ්බනඤ්චාති දස චිත්තානි ලබ්භන්ති. රාගදොසසහජාතානං සොමනස්සදොමනස්සානං අභාවො තෙසම්පි සාධාරණොති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන ආගතානං ඉමෙසං සතතවිහාරානං සොමනස්සං කථං ලබ්භතීති චෙ? ආසෙවනතො. කිඤ්චාපි [Pg.82] ඛීණාසවො ඉට්ඨානිට්ඨෙපි ආරම්මණෙ මජ්ඣත්තො විය බහුලං උපෙක්ඛකො විහරති අත්තනො පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනතො, කදාචි පන තථා චෙතොභිසඞ්ඛාරාභාවෙ යං තං සභාවතො ඉට්ඨං ආරම්මණං, තස්ස යාථාවසභාවග්ගහණවසෙනපි අරහතො චිත්තං පුබ්බාසෙවනවසෙන සොමනස්සසහගතං හුත්වා පවත්තතෙව.

ในที่นี้ ฉฬังคุเปกขาถูกกล่าวด้วยคำว่า “ย่อมอยู่เป็นผู้วางเฉยในทวารทั้ง ๖” ส่วนด้วยคำว่า “สัมปชัญญะ” ย่อมได้จิตที่ประกอบด้วยญาณ ๔ ดวง เพราะความเป็นไปไม่ได้แห่งสัมปชัญญะหากปราศจากจิตเหล่านั้น. ด้วยความเป็นสัตตตวิหาร ย่อมได้มหากิริยาจิต ๘ ดวง. ด้วยคำว่า “ไม่เป็นผู้มีใจยินดี ไม่เป็นผู้มีใจไม่ยินดี” ย่อมได้จิต ๑๐ ดวง คือ มหากิริยาจิต ๘ ดวง, หสิตุปปาทจิต และโวฏฐัพพนจิต. หากมีผู้ถามว่า “การไม่มีโสมนัสและโทมนัสที่เกิดพร้อมกับราคะและโทสะนั้น เป็นเรื่องทั่วไปของจิตเหล่านั้น แล้วโสมนัสจะเกิดขึ้นได้อย่างไรในสัตตตวิหารเหล่านี้ที่มาด้วยอำนาจแห่งฉฬังคุเปกขา?” ตอบว่า “เพราะการเสพคุ้น” แม้ว่าพระขีณาสพจะอยู่เป็นผู้วางเฉยในอารมณ์ทั้งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นส่วนมาก เหมือนผู้เป็นกลาง เพราะไม่ละทิ้งความเป็นผู้มีปกติบริสุทธิ์ของตน แต่บางครั้งเมื่อไม่มีความปรุงแต่งทางใจเช่นนั้น อารมณ์ใดที่โดยสภาพแล้วน่าปรารถนา จิตของพระอรหันต์ก็ย่อมดำเนินไปโดยประกอบด้วยโสมนัสด้วยอำนาจแห่งการเสพคุ้นในกาลก่อน แม้ด้วยอำนาจแห่งการถือเอาสภาพตามความเป็นจริงของอารมณ์นั้น.

පඨමආහුනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนาปฐมอาหุเนยยสูตร จบแล้ว

2-7. දුතියආහුනෙය්‍යසුත්තාදිවණ්ණනා

๒-๗. คำพรรณนาอาหุเนยยสูตรที่ ๒ เป็นต้น

2-7. දුතියෙ (විසුද්ධි. 2.380) අනෙකවිහිතන්ති අනෙකවිධං නානප්පකාරං. ඉද්ධිවිධන්ති ඉද්ධිකොට්ඨාසං. පච්චනුභොතීති පච්චනුභවති, ඵුසති සච්ඡිකරොති පාපුණාතීති අත්ථො. ඉදානිස්ස අනෙකවිහිතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘එකොපි හුත්වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘එකොපි හුත්වා’’ති ඉමිනා කරණතො පුබ්බෙව පකතියා එකොපි හුත්වා. බහුධා හොතීති බහූනං සන්තිකෙ චඞ්කමිතුකාමො වා සජ්ඣායං කාතුකාමො වා පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමො වා හුත්වා සතම්පි සහස්සම්පි හොති. ආවිභාවං තිරොභාවන්ති එත්ථ ආවිභාවං කරොති, තිරොභාවං කරොතීති අයමත්ථො. ඉදමෙව හි සන්ධාය පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 3.11) වුත්තං – ‘‘ආවිභාවන්ති කෙනචි අනාවුටං හොති අප්පටිච්ඡන්නං විවටං, තිරොභාවන්ති කෙනචි ආවුටං හොති පටිච්ඡන්නං පිහිතං පටිකුජ්ජිත’’න්ති. තිරොකුට්ටං තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං අසජ්ජමානො ගච්ඡති සෙය්‍යථාපි ආකාසෙති එත්ථ තිරොකුට්ටන්ති පරකුට්ටං, කුට්ටස්ස පරභාගන්ති වුත්තං හොති. එස නයො ඉතරෙසු. කුට්ටොති ච ගෙහභිත්තියා එතං අධිවචනං. පාකාරොති ගෙහවිහාරගාමාදීනං පරික්ඛෙපපාකාරො. පබ්බතොති පංසුපබ්බතො වා පාසාණපබ්බතො වා. අසජ්ජමානොති අලග්ගමානො සෙය්‍යථාපි ආකාසෙ විය.

ในอาหุเนยยสูตรที่ ๒ (วิสุทธิ. ๒.๓๘๐) คำว่า “อเนกวิหิตะ” คือมีหลายอย่าง มีหลายประเภท. คำว่า “อิทธิวิธี” คือส่วนแห่งฤทธิ์. คำว่า “ย่อมเสวย” คือย่อมประสบ, ย่อมถูกต้อง, ย่อมทำให้แจ้ง, ย่อมถึง. บัดนี้ เมื่อจะแสดงความเป็นผู้มีหลายอย่างของท่านนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “เป็นคนเดียวแล้ว” ในคำนั้น คำว่า “เป็นคนเดียวแล้ว” ด้วยคำนี้ คือเป็นคนเดียวโดยปกติก่อนที่จะกระทำ. คำว่า “ย่อมเป็นได้หลายอย่าง” คือเมื่อปรารถนาจะจงกรม หรือจะสาธยาย หรือจะถามปัญหาในที่ของคนหมู่มาก ก็ย่อมเป็นได้ร้อยหนึ่ง พันหนึ่ง. คำว่า “ทำให้ปรากฏ ทำให้หายไป” ในที่นี้ อรรถว่า “ย่อมทำให้ปรากฏ, ย่อมทำให้หายไป” นี้แหละ. อนึ่ง พระปฏิสัมภิทาได้กล่าวไว้โดยอ้างอิงถึงข้อนี้ว่า (ปฏิ. ม. ๓.๑๑) – “ทำให้ปรากฏ คือไม่ถูกอะไรปิดบัง ไม่ถูกปกคลุม เปิดเผย, ทำให้หายไป คือถูกอะไรปิดบัง ถูกปกคลุม ถูกปิด ถูกซ่อนไว้” คำว่า “ไปได้ตลอดฝา ไปได้ตลอดกำแพง ไปได้ตลอดภูเขา โดยไม่ติดขัด เหมือนไปในอากาศ” ในที่นี้ คำว่า “ตลอดฝา” คือฝาอื่น, กล่าวคือส่วนที่พ้นจากฝา. ข้อนี้มีนัยเช่นเดียวกันในคำอื่น ๆ. คำว่า “ฝา” นี้เป็นชื่อเรียกของฝาเรือน. คำว่า “กำแพง” คือกำแพงที่ล้อมรอบเรือน วิหาร หรือหมู่บ้านเป็นต้น. คำว่า “ภูเขา” คือภูเขาดิน หรือภูเขาหิน. คำว่า “โดยไม่ติดขัด” คือโดยไม่ติดค้าง เหมือนในอากาศ.

උම්මුජ්ජනිමුජ්ජන්ති එත්ථ උම්මුජ්ජන්ති උට්ඨානං වුච්චති. නිමුජ්ජන්ති සංසීදනං. උම්මුජ්ජඤ්ච නිමුජ්ජඤ්ච උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං. උදකෙපි අභිජ්ජමානෙති එත්ථ යං උදකං අක්කමිත්වා සංසීදති, තං භිජ්ජමානන්ති වුච්චති, විපරීතං අභිජ්ජමානං. පල්ලඞ්කෙන ගච්ඡති. පක්ඛී [Pg.83] සකුණොති පක්ඛෙහි යුත්තසකුණො. ඉමෙපි චන්දිමසූරියෙ එවංමහිද්ධිකෙ එවංමහානුභාවෙ පාණිනා පරාමසතීති එත්ථ චන්දිමසූරියානං ද්වාචත්තාලීසයොජනසහස්සස්ස උපරි චරණෙන මහිද්ධිකතා, තීසු දීපෙසු එකක්ඛණෙ ආලොකකරණෙන මහානුභාවතා වෙදිතබ්බා. එවං උපරිචරණආලොකකරණෙහි මහිද්ධිකෙ මහානුභාවෙ. පරාමසතීති ගණ්හාති, එකදෙසෙ වා ඡුපති. පරිමජ්ජතීති සමන්තතො ආදාසතලා විය පරිමජ්ජති. යාව බ්‍රහ්මලොකාපීති බ්‍රහ්මලොකම්පි පරිච්ඡෙදං කත්වා. කායෙන වසං වත්තෙතීති තත්‍ර බ්‍රහ්මලොකෙ කායෙන අත්තනො වසං වත්තෙති.

ในคำว่า “ดำลงและโผล่ขึ้น” (Ummujjanimujjanti) ในที่นี้ คำว่า “โผล่ขึ้น” (ummujjanti) เรียกว่าการลุกขึ้น. คำว่า “ดำลง” (nimujjanti) คือการจมลง. การโผล่ขึ้นและการดำลง ชื่อว่า “ดำลงและโผล่ขึ้น” (ummujjanimujjaṃ). ในคำว่า “ในน้ำก็ไม่แยก” (udakepi abhijjamāne) ในที่นี้ น้ำใดที่เหยียบแล้วจมลง น้ำนั้นเรียกว่า “ถูกแยก” (bhijjamāna), ตรงกันข้ามคือ “ไม่ถูกแยก” (abhijjamāna). ย่อมไปโดยขัดสมาธิ. คำว่า “นกมีปีก” (pakkhī sakuṇo) คือนกที่ประกอบด้วยปีก. ในคำว่า “ย่อมลูบคลำพระจันทร์และพระอาทิตย์ที่มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ด้วยมือ” ในที่นี้ พึงทราบว่าพระจันทร์และพระอาทิตย์มีฤทธิ์มากด้วยการโคจรอยู่เหนือ ๔๒,๐๐๐ โยชน์, มีอานุภาพมากด้วยการให้แสงสว่างในสามทวีปในขณะเดียวกัน. มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากด้วยการโคจรอยู่เบื้องบนและการให้แสงสว่างอย่างนี้. คำว่า “ย่อมลูบคลำ” (parāmasati) คือย่อมจับ หรือย่อมสัมผัสในบางส่วน. คำว่า “ย่อมลูบไล้” (parimajjati) คือย่อมลูบไล้โดยรอบ เหมือนพื้นกระจก. คำว่า “แม้จนถึงพรหมโลก” (yāva brahmalokāpi) คือกำหนดพรหมโลกเป็นที่สุด. คำว่า “ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปด้วยกาย” (kāyena vasaṃ vatteti) คือย่อมยังอำนาจของตนให้เป็นไปด้วยกายในพรหมโลกนั้น.

දිබ්බාය සොතධාතුයාති එත්ථ දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බා. දෙවතානඤ්හි සුචරිතකම්මනිබ්බත්තා පිත්තසෙම්හරුහිරාදීහි අපලිබුද්ධා උපක්කිලෙසවිමුත්තතාය දූරෙපි ආරම්මණසම්පටිච්ඡනසමත්ථා දිබ්බා පසාදසොතධාතු හොති. අයඤ්චාපි ඉමස්ස භික්ඛුනො වීරියභාවනාබලෙන නිබ්බත්තා ඤාණසොතධාතු තාදිසායෙවාති දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බා. අපිච දිබ්බවිහාරවසෙන පටිලද්ධත්තා අත්තනා ච දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තාපි දිබ්බා. සවනට්ඨෙන නිජ්ජීවට්ඨෙන ච සොතධාතු. සොතධාතුකිච්චකරණෙන සොතධාතු වියාතිපි සොතධාතු. තාය සොතධාතුයා. විසුද්ධායාති සුද්ධාය නිරුපක්කිලෙසාය. අතික්කන්තමානුසිකායාති මනුස්සූපචාරං අතික්කමිත්වා සද්දසවනෙ මානුසිකං මංසසොතධාතුං අතික්කන්තාය වීතිවත්තෙත්වා ඨිතාය. උභො සද්දෙ සුණාතීති ද්වෙ සද්දෙ සුණාති. කතමෙ ද්වෙ? දිබ්බෙ ච මානුසෙ ච, දෙවානඤ්ච මනුස්සානඤ්ච සද්දෙති වුත්තං හොති. එතෙන පදෙසපරියාදානං වෙදිතබ්බං. යෙ දූරෙ සන්තිකෙ චාති යෙ සද්දා දූරෙ පරචක්කවාළෙපි, යෙ ච සන්තිකෙ අන්තමසො සදෙහසන්නිස්සිතපාණකසද්දාපි, තෙ සුණාතීති වුත්තං හොති. එතෙන නිප්පදෙසපරියාදානං වෙදිතබ්බං.

ในคำว่า “ด้วยทิพยโสตธาตุ” (dibbāya sotadhātuyā) ในที่นี้ ชื่อว่าทิพย์ เพราะคล้ายกับทิพย์. เพราะว่าทิพยโสตธาตุอันเป็นปสาทะของเทวดาทั้งหลายนั้น เกิดจากสุจริตกรรม ไม่ถูกพัวพันด้วยดี เสมหะ และโลหิตเป็นต้น และหลุดพ้นจากอุปกิเลส จึงสามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล. และญาณโสตธาตุที่เกิดขึ้นด้วยกำลังแห่งวิริยภาวนาของภิกษุรูปนี้ ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน จึงชื่อว่าทิพย์ เพราะคล้ายกับทิพย์. อนึ่ง ชื่อว่าทิพย์ เพราะได้มาด้วยอำนาจแห่งทิพยวิหาร และเพราะตนเองอาศัยทิพยวิหาร. ชื่อว่าโสตธาตุ เพราะเป็นที่ฟัง และเพราะเป็นธาตุที่ไม่มีชีวิต. ชื่อว่าโสตธาตุ แม้เพราะทำกิจของโสตธาตุ. ด้วยโสตธาตุนั้น. คำว่า “บริสุทธิ์” (visuddhāya) คือบริสุทธิ์ ปราศจากอุปกิเลส. คำว่า “ล่วงพ้นจากของมนุษย์” (atikkantamānusikāya) คือล่วงพ้นจากโสตธาตุที่เป็นเนื้อของมนุษย์ในการได้ยินเสียง โดยล่วงพ้นจากขอบเขตของมนุษย์ และตั้งอยู่โดยก้าวล่วงไป. คำว่า “ย่อมได้ยินเสียงทั้งสอง” (ubho sadde suṇāti) คือย่อมได้ยินเสียงสองอย่าง. สองอย่างอะไรบ้าง? คือเสียงทิพย์และเสียงมนุษย์, กล่าวคือเสียงของเทวดาและเสียงของมนุษย์. ด้วยข้อนี้ พึงทราบการกำหนดขอบเขต (padesapariyādāna). คำว่า “ทั้งที่ไกลและที่ใกล้” (ye dūre santike ca) คือเสียงใดที่ไกล แม้ในจักรวาลอื่น, และเสียงใดที่ใกล้ แม้เสียงของสัตว์เล็ก ๆ ที่อาศัยอยู่ในร่างกายของตน, ย่อมได้ยินเสียงเหล่านั้น. ด้วยข้อนี้ พึงทราบการกำหนดโดยไม่จำกัดขอบเขต (nippadesapariyādāna).

පරසත්තානන්ති අත්තානං ඨපෙත්වා සෙසසත්තානං. පරපුග්ගලානන්ති ඉදම්පි ඉමිනා එකත්ථමෙව. වෙනෙය්‍යවසෙන පන දෙසනාවිලාසෙන ච බ්‍යඤ්ජනනානත්තං කතං. චෙතසා චෙතොති අත්තනො චිත්තෙන තෙසං චිත්තං. පරිච්චාති පරිච්ඡින්දිත්වා. පජානාතීති සරාගාදිවසෙන නානප්පකාරතො ජානාති. සරාගං වා චිත්තන්තිආදීසු පන අට්ඨලොභසහගතචිත්තං සරාගං චිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අවසෙසං චාතුභූමකං කුසලාබ්‍යාකතචිත්තං වීතරාගං. ද්වෙ [Pg.84] දොමනස්සචිත්තානි, ද්වෙ විචිකිච්ඡුද්ධච්චචිත්තානීති ඉමානි පන චත්තාරි චිත්තානි ඉමස්මිං දුකෙ සඞ්ගහං න ගච්ඡන්ති. කෙචි පන ථෙරා තානිපි සඞ්ගණ්හන්ති. දුවිධං පන දොමනස්සචිත්තං සදොසං චිත්තං නාම. සබ්බම්පි චාතුභූමකං කුසලාබ්‍යාකතචිත්තං වීතදොසං. සෙසානි දස අකුසලචිත්තානි ඉමස්මිං දුකෙ සඞ්ගහං න ගච්ඡන්ති. කෙචි පන ථෙරා තානිපි සඞ්ගණ්හන්ති. සමොහං වීතමොහන්ති එත්ථ පන පාටිපුග්ගලිකනයෙන විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතද්වයමෙව සමොහං. මොහස්ස පන සබ්බාකුසලෙසු සම්භවතො ද්වාදසවිධම්පි අකුසලචිත්තං සමොහං චිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අවසෙසං වීතමොහං. ථිනමිද්ධානුගතං පන සංඛිත්තං, උද්ධච්චානුගතං වික්ඛිත්තං. රූපාවචරාරූපාවචරං මහග්ගතං, අවසෙසං අමහග්ගතං. සබ්බම්පි තෙභූමකං සඋත්තරං, ලොකුත්තරං අනුත්තරං. උපචාරප්පත්තං අප්පනාප්පත්තඤ්ච සමාහිතං, උභයමප්පත්තං අසමාහිතං. තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදප්පටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණවිමුත්තිං පත්තං පඤ්චවිධම්පි එතං විමුත්තං, විමුත්තිමප්පත්තං වා අවිමුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

คำว่า ปรสัตตานํ ได้แก่ สัตว์ที่เหลือ เว้นตน. คำว่า ปรปุคฺคลานํ แม้นี้ก็มีความหมายอย่างเดียวกันกับคำนี้. แต่ความต่างกันแห่งพยัญชนะนั้น ทรงทำไว้โดยสามารถแห่งเวไนยบุคคลและโดยลีลาแห่งเทศนา. คำว่า เจตสา เจโต ได้แก่ จิตของตนกับจิตของสัตว์เหล่านั้น. คำว่า ปริจฺจ ได้แก่ กำหนดรู้แล้ว. คำว่า ปชานาติ ได้แก่ ย่อมรู้โดยประการต่างๆ มีจิตมีราคะเป็นต้น. อนึ่ง ในคำว่า จิตมีราคะ เป็นต้น พึงทราบว่า จิตที่สหรคตด้วยโลภะ ๘ ดวง ชื่อว่าจิตมีราคะ. จิตกุศลและอัพยากฤตอันเป็นไปในภูมิ ๔ ที่เหลือ ชื่อว่าปราศจากราคะ. อนึ่ง จิตโทมนัส ๒ ดวง จิตวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ ๒ ดวง จิต ๔ ดวงเหล่านี้ ย่อมไม่สงเคราะห์เข้าในทุกะนี้. แต่พระเถระบางพวกย่อมสงเคราะห์จิตเหล่านั้นด้วย. อนึ่ง จิตโทมนัส ๒ อย่าง ชื่อว่าจิตมีโทสะ. จิตกุศลและอัพยากฤตอันเป็นไปในภูมิ ๔ ทั้งหมด ชื่อว่าปราศจากโทสะ. อกุศลจิต ๑๐ ดวงที่เหลือ ย่อมไม่สงเคราะห์เข้าในทุกะนี้. แต่พระเถระบางพวกย่อมสงเคราะห์จิตเหล่านั้นด้วย. อนึ่ง ในคำว่า มีโมหะ ปราศจากโมหะ นี้ โดยนัยแห่งบุคคล จิตที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ ๒ ดวงเท่านั้น ชื่อว่ามีโมหะ. แต่เพราะโมหะย่อมเกิดในอกุศลจิตทั้งหมด อกุศลจิต ๑๒ อย่างทั้งหมด พึงทราบว่าชื่อว่าจิตมีโมหะ. จิตที่เหลือ ชื่อว่าปราศจากโมหะ. อนึ่ง จิตที่ประกอบด้วยถีนมิทธะ ชื่อว่าหดหู่ (saṃkhitta), จิตที่ประกอบด้วยอุทธัจจะ ชื่อว่าฟุ้งซ่าน (vikkhitta). จิตรูปาวจรและอรูปาวจร ชื่อว่ามหัคคตะ, จิตที่เหลือ ชื่อว่าไม่ใช่มหัคคตะ. จิตอันเป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมด ชื่อว่ามีธรรมอื่นยิ่งกว่า (sauttara), จิตโลกุตตระ ชื่อว่าไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า (anuttara). จิตที่ถึงอุปจาระและถึงอัปปนา ชื่อว่ามีสมาธิ, จิตที่ไม่ถึงทั้งสองอย่าง ชื่อว่าไม่มีสมาธิ. วิมุตติ ๕ อย่างนี้ คือ ตทังควิมุตติ วิขัมภนวิมุตติ สมุจเฉทวิมุตติ ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ และนิสสรณวิมุตติ ที่ถึงแล้ว ชื่อว่าพ้นแล้ว, หรือจิตที่ไม่ถึงวิมุตติ พึงทราบว่าชื่อว่าไม่พ้นแล้ว.

අනෙකවිහිතන්ති (පාරා. අට්ඨ. 1.12) අනෙකවිධං, අනෙකෙහි වා පකාරෙහි පවත්තිතං සංවණ්ණිතන්ති අත්ථො. පුබ්බෙනිවාසන්ති සමනන්තරාතීතභවං ආදිං කත්වා තත්ථ තත්ථ නිවුත්ථසන්තානං. අනුස්සරතීති ඛන්ධපටිපාටිවසෙන, චුතිපටිසන්ධිවසෙන වා අනුගන්ත්වා අනුගන්ත්වා සරති. සෙය්‍යථිදං – එකම්පි ජාතිං…පෙ… පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරතීති. තත්ථ එකම්පි ජාතින්ති එකම්පි පටිසන්ධිමූලං චුතිපරියොසානං එකභවපරියාපන්නං ඛන්ධසන්තානං. එස නයො ද්වෙපි ජාතියොතිආදීසුපි. අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙතිආදීසු පන පරිහායමානො කප්පො සංවට්ටකප්පො, වඩ්ඪමානො විවට්ටකප්පොති වෙදිතබ්බො. තත්ථ සංවට්ටෙන සංවට්ටට්ඨායී ගහිතො හොති තංමූලකත්තා, විවට්ටෙන විවට්ටට්ඨායී. එවඤ්හි සති යානි තානි ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි. කතමානි චත්තාරි? සංවට්ටො සංවට්ටට්ඨායී විවට්ටො විවට්ටට්ඨායී’’ති (අ. නි. 4.156) වුත්තානි, තානි පරිග්ගහිතානි හොන්ති.

คำว่า อเนกวิหิตํ (สมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย ๑/๑๒) มีหลายอย่าง หรืออันบุคคลให้เป็นไปแล้วโดยหลายประการ พรรณนาแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า ปุพฺเพนิวาสํ ได้แก่ ขันธสันดานที่เคยอยู่อาศัยในภพนั้นๆ มีภพที่ล่วงไปแล้วในลำดับเป็นต้น. คำว่า อนุสฺสรติ ได้แก่ ย่อมระลึกไปตามลำดับแห่งขันธ์ หรือไปตามลำดับจุติและปฏิสนธิ. เหมือนอย่างที่ตรัสว่า ระลึกชาติได้แม้ชาติหนึ่ง...ฯลฯ...ระลึกบุพเพนิวาสได้ ดังนี้. ในคำเหล่านั้น คำว่า เอกมฺปิ ชาตึ ได้แก่ ขันธสันดานที่นับเนื่องในภพเดียว มีปฏิสนธิเป็นมูล มีจุติเป็นที่สุด แม้ชาติเดียว. นัยนี้พึงทราบในคำว่า แม้สองชาติ เป็นต้นด้วย. อนึ่ง ในคำว่า แม้หลายสังวัฏฏกัป เป็นต้น พึงทราบว่า กัปที่เสื่อมไป ชื่อว่าสังวัฏฏกัป, กัปที่เจริญขึ้น ชื่อว่าวิวัฏฏกัป. ในคำเหล่านั้น สังวัฏฏะย่อมถูกถือเอาด้วยสังวัฏฏัฏฐายี เพราะเป็นมูลของสังวัฏฏะ, วิวัฏฏะย่อมถูกถือเอาด้วยวิวัฏฏัฏฐายี. เมื่อเป็นเช่นนี้ อสังไขยกัป ๔ อย่างที่ตรัสไว้ว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสังไขยกัปของกัปมี ๔ อย่างเหล่านี้. ๔ อย่างเป็นไฉน? คือ สังวัฏฏะ สังวัฏฏัฏฐายี วิวัฏฏะ วิวัฏฏัฏฐายี (อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต ๔.๑๕๖) เหล่านั้น ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยกัน.

අමුත්‍රාසින්ති අමුම්හි සංවට්ටකප්පෙ අහං අමුම්හි භවෙ වා යොනියා වා ගහියා වා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා වා සත්තාවාසෙ වා සත්තනිකායෙ වා ආසිං. එවංනාමොති තිස්සො වා ඵුස්සො වා. එවංගොත්තොති ගොතමො වා කච්චායනො වා කස්සපො වා. ඉදමස්ස අතීතභවෙ අත්තනො නාමගොත්තානුස්සරණවසෙන වුත්තං. සචෙ පන තස්මිං කාලෙ අත්තනො වණ්ණසම්පත්තිලූඛපණීතජීවිකභාවං [Pg.85] සුඛදුක්ඛබහුලතං අප්පායුකදීඝායුකභාවං වා අනුස්සරිතුකාමො හොති, තම්පි අනුස්සරතියෙව. තෙනාහ ‘‘එවංවණ්ණො…පෙ… එවමායුපරියන්තො’’ති. තත්ථ එවංවණ්ණොති ඔදාතො වා සාමො වා. එවමාහාරොති සාලිමංසොදනාහාරො වා පවත්තඵලභොජනො වා. එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදීති අනෙන පකාරෙන කායිකචෙතසිකානං සාමිසනිරාමිසාදිප්පභෙදානං සුඛදුක්ඛානං පටිසංවෙදී. එවමායුපරියන්තොති එවං වස්සසතපරිමාණායුපරියන්තො වා චතුරාසීතිකප්පසහස්සායුපරියන්තො වා. සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදින්ති සො අහං තතො භවතො යොනිතො ගහිතො විඤ්ඤාණට්ඨිතිතො සත්තාවාසතො සත්තනිකායතො වා චුතො පුනඅමුකස්මිං නාම භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සක්කනිකායෙ වා උදපාදිං. තත්‍රාපාසින්ති තත්‍රාපි භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සත්තනිකායෙ වා පුන අහොසිං. එවංනාමොතිආදි වුත්තනයමෙව.

คำว่า อมุตฺราสึ ได้แก่ ในสังวัฏฏกัปโน้น ข้าพเจ้าได้เป็นอยู่ในภพโน้น หรือในกำเนิดโน้น หรือในคติโน้น หรือในวิญญาณฐิติโน้น หรือในสัตตาวาสโน้น หรือในหมู่สัตว์โน้น. คำว่า เอวํนาโม ได้แก่ ชื่อว่าติสสะ หรือชื่อว่าปุสสะ. คำว่า เอวํโคตฺโต ได้แก่ โคตรว่าโคตมะ หรือกัจจายนะ หรือกัสสปะ. คำนี้ตรัสไว้โดยสามารถแห่งการระลึกถึงชื่อและโคตรของตนในภพที่ล่วงมาแล้ว. แต่ถ้าในกาลนั้น เขาปรารถนาจะระลึกถึงความถึงพร้อมด้วยวรรณะ หรือความเป็นอยู่หยาบหรือประณีต ความมีสุขมากหรือทุกข์มาก ความมีอายุสั้นหรืออายุยืนของตน เขาก็ย่อมระลึกถึงสิ่งนั้นได้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า มีวรรณะอย่างนี้...ฯลฯ...มีอายุมีที่สุดอย่างนี้ ดังนี้. ในคำเหล่านั้น คำว่า เอวํวณฺโณ ได้แก่ มีวรรณะขาว หรือมีวรรณะคล้ำ. คำว่า เอวมาหาโร ได้แก่ มีอาหารเป็นข้าวสาลีและเนื้อ หรือมีอาหารเป็นผลไม้ที่เกิดขึ้นเอง. คำว่า เอวํสุขทุกฺขpฺปฏิสํเวที ได้แก่ เสวยสุขและทุกข์ทางกายและทางใจ มีสุขและทุกข์ที่มีอามิสและไม่มีอามิสเป็นต้น โดยประการอย่างนี้. คำว่า เอวมายุปริยนฺโต ได้แก่ มีอายุมีที่สุดประมาณ ๑๐๐ ปีอย่างนี้ หรือมีอายุมีที่สุดประมาณ ๘๔,๐๐๐ กัปอย่างนี้. คำว่า โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทิ ได้แก่ ข้าพเจ้านั้นจุติจากภพนั้น กำเนิดนั้น คตินั้น วิญญาณฐิตินั้น สัตตาวาสนั้น หรือหมู่สัตว์นั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพชื่อโน้น กำเนิด คติ วิญญาณฐิติ สัตตาวาส หรือหมู่สัตว์ชื่อโน้นอีก. คำว่า ตตฺราปาสึ ได้แก่ ข้าพเจ้าได้เป็นอยู่ในภพ กำเนิด คติ วิญญาณฐิติ สัตตาวาส หรือหมู่สัตว์นั้นอีก. คำว่า เอวํนาโม เป็นต้น ก็มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

අපිච අමුත්‍රාසින්ති ඉදං අනුපුබ්බෙන ආරොහන්තස්ස යාවදිච්ඡකං අනුස්සරණං. සො තතොති පටිනිවත්තන්තස්ස පච්චවෙක්ඛණං, තස්මා ‘‘ඉධූපපන්නො’’ති ඉමිස්සා ඉධූපපත්තියා අනන්තරමෙව උප්පත්තිට්ඨානං සන්ධාය ‘‘අමුත්‍ර උදපාදි’’න්ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්‍රාපාසින්ති එවමාදි පනස්ස තත්‍රාපි ඉමිස්සා උපපත්තියා අන්තරෙ උපපත්තිට්ඨානෙ නාමගොත්තාදීනං අනුස්සරණදස්සනත්ථං වුත්තං. සො තතො චුතො ඉධූපපන්නොති ස්වාහං තතො අනන්තරුප්පත්තිට්ඨානතො චුතො ඉධ අමුකස්මිං නාම ඛත්තියකුලෙ වා බ්‍රාහ්මණකුලෙ වා නිබ්බත්තොති. ඉතීති එවං. සාකාරං සඋද්දෙසන්ති නාමගොත්තවසෙන සඋද්දෙසං, වණ්ණාදිවසෙන සාකාරං. නාමගොත්තෙන හි සත්තො ‘‘තිස්සො කස්සපො’’ති උද්දිසීයති, වණ්ණාදීහි ‘‘සාමො ඔදාතො’’ති නානත්තතො පඤ්ඤායති, තස්මා නාමගොත්තං උද්දෙසො, ඉතරෙ ආකාරා.

อนึ่ง คำว่า อมุตฺราสึ นี้ เป็นการระลึกไปตามลำดับเท่าที่ปรารถนาของผู้ที่ระลึกย้อนขึ้นไป. คำว่า โส ตโต เป็นการพิจารณาของผู้ที่ระลึกย้อนกลับลงมา, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า คำว่า อมุตฺร อุทปาทิ นี้ ตรัสหมายถึงสถานที่เกิดในลำดับถัดจากความเกิดในภพนี้ทันที ในคำว่า เกิดในภพนี้ นี้. อนึ่ง คำว่า ตตฺราปาสึ เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงการระลึกถึงชื่อและโคตรเป็นต้น ในสถานที่เกิดนั้นๆ ในระหว่างความเกิดในภพนี้. คำว่า โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน ได้แก่ ข้าพเจ้านั้นจุติจากสถานที่เกิดในลำดับถัดไปนั้นแล้ว ได้มาเกิดในตระกูลกษัตริย์ชื่อโน้น หรือตระกูลพราหมณ์ชื่อโน้นในภพนี้. คำว่า อิติ ได้แก่ อย่างนี้. คำว่า สาการํ สอุเทสํ ได้แก่ มีการระบุโดยชื่อและโคตร, มีอาการโดยวรรณะเป็นต้น. เพราะสัตว์ย่อมถูกระบุว่า ติสสะ กัสสปะ โดยชื่อและโคตร, ย่อมปรากฏโดยความต่างกันว่า คล้ำ ขาว โดยวรรณะเป็นต้น, เพราะฉะนั้น ชื่อและโคตรจึงเป็นการระบุ, ส่วนที่เหลือเป็นอาการ.

දිබ්බෙනාතිආදීසු දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බං. දෙවතානඤ්හි සුචරිතකම්මනිබ්බත්තං පිත්තසෙම්හරුහිරාදීහි අපලිබුද්ධං උපක්කිලෙසවිමුත්තතාය දූරෙපි ආරම්මණසම්පටිච්ඡනසමත්ථං දිබ්බං පසාදචක්ඛු හොති. ඉදඤ්චාපි වීරියභාවනාබලෙන නිබ්බත්තං ඤාණචක්ඛු තාදිසමෙවාති දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බං. දිබ්බවිහාරවසෙන පටිලද්ධත්තා අත්තනො ච දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තාපි දිබ්බං. ආලොකපරිග්ගහෙන මහාජුතිකත්තාපි [Pg.86] දිබ්බං. තිරොකුට්ටාදිගතරූපදස්සනෙන මහාගතිකත්තාපි දිබ්බං. තං සබ්බං සද්දසත්ථානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. දස්සනට්ඨෙන චක්ඛු. චක්ඛුකිච්චකරණෙන චක්ඛුමිවාතිපි චක්ඛු. චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුත්තා විසුද්ධං. යො හි චුතිමෙව පස්සති, න උපපාතං, සො උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො උපපාතමෙව පස්සති, න චුතිං, සො නවසත්තපාතුභාවදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො පන තදුභයං පස්සති, සො යස්මා දුවිධම්පි තං දිට්ඨිගතං අතිවත්තති, තස්මා තං දස්සනං දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතු හොති. උභයම්පි චෙතං බුද්ධපුත්තා පස්සන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුත්තා විසුද්ධ’’න්ති. මනුස්සූපචාරං අතික්කමිත්වා රූපදස්සනෙන අතික්කන්තමානුසකං, මානුසං වා මංසචක්ඛුං අතික්කන්තත්තා අතික්කන්තමානුසකන්ති වෙදිතබ්බං. තෙන දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන.

ในบทว่า ทิพฺเพน เป็นต้น พึงทราบว่า ทิพย์ เพราะมีสภาพเหมือนทิพย์. ก็ทิพยจักษุอันเป็นทิพย์ของเทวดาทั้งหลายนั้น ย่อมสำเร็จด้วยสุจริตกรรม ไม่ถูกขัดขวางด้วยดี เสมหะ และโลหิตเป็นต้น และเป็นอิสระจากอุปกิเลส จึงสามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล. และญาณจักษุนี้ที่สำเร็จด้วยกำลังแห่งวิริยภาวนาก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะมีสภาพเหมือนทิพย์ จึงชื่อว่าทิพย์. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าทิพย์ เพราะได้มาด้วยอำนาจแห่งทิพยวิหาร และเพราะอาศัยทิพยวิหารของตน. ชื่อว่าทิพย์ เพราะมีความรุ่งเรืองมากด้วยการแผ่รัศมี. ชื่อว่าทิพย์ เพราะมีความสามารถมากด้วยการเห็นรูปที่อยู่หลังกำแพงเป็นต้น. ทั้งหมดนั้นพึงทราบตามหลักไวยากรณ์. ชื่อว่าจักษุ เพราะอรรถว่าเห็น. ชื่อว่าจักษุ เพราะทำกิจของจักษุเหมือนจักษุ. ชื่อว่าบริสุทธิ์ เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิด้วยการเห็นจุติและอุบัติ. ผู้ใดเห็นแต่จุติ ไม่เห็นอุบัติ ผู้นั้นย่อมยึดถืออุจเฉททิฏฐิ. ผู้ใดเห็นแต่อุบัติ ไม่เห็นจุติ ผู้นั้นย่อมยึดถือทิฏฐิว่าสัตว์ใหม่ปรากฏขึ้น. ส่วนผู้ใดเห็นทั้งสองอย่างนั้น ผู้นั้นย่อมก้าวล่วงทิฏฐิทั้งสองชนิดนั้นได้ เพราะฉะนั้น การเห็นนั้นจึงเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิ. และบุตรของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมเห็นทั้งสองอย่างนี้. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "บริสุทธิ์ เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิด้วยการเห็นจุติและอุบัติ". พึงทราบว่า "ล่วงพ้นจากความเป็นมนุษย์" เพราะเห็นรูปที่ล่วงพ้นจากวิสัยของมนุษย์ หรือเพราะล่วงพ้นจากจักษุเนื้อของมนุษย์. ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงพ้นจากความเป็นมนุษย์นั้น.

සත්තෙ පස්සතීති මනුස්සානං මංසචක්ඛුනා විය සත්තෙ ඔලොකෙති. චවමානෙ උපපජ්ජමානෙති එත්ථ චුතික්ඛණෙ වා උපපත්තික්ඛණෙ වා දිබ්බචක්ඛුනා දට්ඨුං න සක්කා. යෙ පන ආසන්නචුතිකා ඉදානි චවිස්සන්ති, තෙ චවමානාති, යෙ ච ගහිතප්පටිසන්ධිකා සම්පතිනිබ්බත්තා ච, තෙ උපපජ්ජමානාති අධිප්පෙතා. තෙ එවරූපෙ චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ ච පස්සතීති දස්සෙති. හීනෙති මොහනිස්සන්දයුත්තත්තා හීනානං ජාතිකුලභොගාදීනං වසෙන හීළිතෙ උඤ්ඤාතෙ. පණීතෙති අමොහනිස්සන්දයුත්තත්තා තබ්බිපරීතෙ. සුවණ්ණෙති අදොසනිස්සන්දයුත්තත්තා ඉට්ඨකන්තමනාපවණ්ණයුත්තෙ. දුබ්බණ්ණෙති දොසනිස්සන්දයුත්තත්තා අනිට්ඨාකන්තාමනාපවණ්ණයුත්තෙ, විරූපවිරූපෙතිපි අත්ථො. සුගතෙති සුගතිගතෙ, අලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා අඩ්ඪෙ මහද්ධනෙ. දුග්ගතෙති දුග්ගතිගතෙ, ලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා දලිද්දෙ අප්පන්නපානෙ.

บทว่า สตฺเต ปสฺสติ (ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลาย) คือ ย่อมมองดูสัตว์ทั้งหลาย เหมือนมนุษย์มองดูด้วยจักษุเนื้อ. ในบทว่า จวมมาเน อุปปชฺชมาเน (กำลังจุติ กำลังอุบัติ) นี้ ไม่สามารถเห็นด้วยทิพยจักษุในขณะจุติหรือขณะอุบัติได้. แต่สัตว์ทั้งหลายที่ใกล้จะจุติ คือกำลังจะจุติในบัดนี้ ชื่อว่ากำลังจุติ. และสัตว์ทั้งหลายที่ปฏิสนธิแล้ว กำลังเกิดขึ้นในบัดนี้ ชื่อว่ากำลังอุบัติ. แสดงว่า ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้กำลังจุติและกำลังอุบัติเช่นนั้น. บทว่า หีเน (เลวทราม) คือ ถูกดูหมิ่น ถูกเหยียดหยาม โดยชาติ ตระกูล โภคะเป็นต้น อันเป็นของเลวทราม เพราะประกอบด้วยผลไหลออกแห่งโมหะ. บทว่า ปณีเต (ประณีต) คือ ตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว เพราะประกอบด้วยผลไหลออกอันไม่ใช่โมหะ. บทว่า สุวณฺเณ (มีผิวพรรณดี) คือ ประกอบด้วยผิวพรรณที่น่าปรารถนา น่ารัก น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลไหลออกอันไม่ใช่โทสะ. บทว่า ทุพฺพณฺเณ (มีผิวพรรณทราม) คือ ประกอบด้วยผิวพรรณที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่ารัก ไม่น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลไหลออกแห่งโทสะ, มีความหมายว่า มีรูปร่างวิปริต. บทว่า สุคเต (ไปดีแล้ว) คือ ไปสู่สุคติ หรือเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก เพราะประกอบด้วยผลไหลออกอันไม่ใช่โลภะ. บทว่า ทุคฺคเต (ไปชั่วแล้ว) คือ ไปสู่ทุคติ หรือเป็นผู้ยากจน มีอาหารน้อย เพราะประกอบด้วยผลไหลออกแห่งโลภะ.

යථාකම්මූපගෙති යං යං කම්මං උපචිතං, තෙන තෙන උපගතෙ. කායදුච්චරිතෙනාතිආදීසු දුට්ඨු චරිතං කිලෙසපූතිකත්තාති දුච්චරිතං. කායෙන දුච්චරිතං, කායතො වා උප්පන්නං දුච්චරිතන්ති කායදුච්චරිතං. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. සමන්නාගතාති සමඞ්ගිභූතා. අරියානං උපවාදකාති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං අරියානං අන්තමසො ගිහිසොතාපන්නානම්පි අනත්ථකාමා හුත්වා අන්තිමවත්ථුනා වා ගුණපරිධංසනෙන වා උපවාදකා, අක්කොසකා ගරහකාති වුත්තං හොති. මිච්ඡාදිට්ඨිකාති විපරීතදස්සනා[Pg.87]. මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානාති මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන සමාදින්නනානාවිධකම්මා, යෙපි මිච්ඡාදිට්ඨිමූලකෙසු කායකම්මාදීසු අඤ්ඤෙපි සමාදාපෙන්ති.

บทว่า ยถากมฺมูปเค (เป็นไปตามกรรม) คือ เข้าถึงกรรมใดที่สั่งสมไว้ด้วยกรรมนั้นๆ. ในบทว่า กายทุจฺจริเตน (ด้วยกายทุจริต) เป็นต้น พึงทราบว่า ทุจริต คือ การประพฤติชั่ว เพราะเป็นที่หมักหมมของกิเลส. ทุจริตที่ทำด้วยกาย หรือทุจริตที่เกิดขึ้นจากกาย ชื่อว่ากายทุจริต. ในบทอื่นๆ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า สมนฺนาคตา (ประกอบแล้ว) คือ ถึงพร้อมแล้ว. บทว่า อริยานํ อุปวาทกา (ผู้ติเตียนพระอริยะ) คือ ผู้ติเตียน ผู้ด่า ผู้ตำหนิพระอริยะทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระสาวก แม้กระทั่งพระโสดาบันที่เป็นคฤหัสถ์ ด้วยความไม่ปรารถนาประโยชน์ หรือด้วยการกล่าวตู่คุณธรรม. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิกา (มีความเห็นผิด) คือ มีความเห็นที่ผิดไป. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา (ผู้ถือมั่นกรรมอันเป็นมิจฉาทิฏฐิ) คือ ผู้ถือมั่นกรรมนานาชนิดด้วยอำนาจแห่งมิจฉาทิฏฐิ, และผู้ที่ชักชวนผู้อื่นให้ถือมั่นกายกรรมเป็นต้นที่มีมิจฉาทิฏฐิเป็นมูล.

කායස්ස භෙදාති උපාදින්නක්ඛන්ධපරිච්චාගා. පරං මරණාති තදනන්තරං අභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධග්ගහණා. අථ වා කායස්ස භෙදාති ජීවිතින්ද්‍රියස්සූපච්ඡෙදා. පරං මරණාති චුතිචිත්තතො උද්ධං. අපායන්ති එවමාදි සබ්බං නිරයවෙවචනමෙව. නිරයො හි සග්ගමොක්ඛහෙතුභූතා පුඤ්ඤසම්මතා අයා අපෙතත්තා, සුඛානං වා ආයස්ස අභාවා අපායො. දුක්ඛස්ස ගති පටිසරණන්ති දුග්ගති, දොසබහුලතාය වා දුට්ඨෙන කම්මෙන නිබ්බත්තා ගතීති දුග්ගති. විවසා නිපතන්ති තත්ථ දුක්කට්ටකාරිනොති විනිපාතො, විනස්සන්තා වා එත්ථ පතන්ති සම්භිජ්ජමානඞ්ගපච්චඞ්ගාති විනිපාතො. නත්ථි එත්ථ අස්සාදසඤ්ඤිතො අයොති නිරයො.

บทว่า กายสฺส เภทา (เพราะกายแตก) คือ เพราะการสละขันธ์ที่ถูกยึดถือ. บทว่า ปรํ มรณา (หลังจากตาย) คือ เพราะการยึดถือขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่หลังจากนั้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า กายสฺส เภทา คือ เพราะความขาดแห่งชีวิตินทรีย์. บทว่า ปรํ มรณา คือ หลังจากจุติจิต. บทว่า อปาเย (ในอบาย) เป็นต้น ทั้งหมดนี้เป็นไวพจน์ของนรกนั่นเอง. จริงอยู่ ชื่อว่านรก เพราะปราศจากทางอันเป็นบุญที่นับว่าเป็นเหตุแห่งสวรรค์และโมกขะ หรือชื่อว่าอบาย เพราะไม่มีทางแห่งความสุข. ทุคติ คือ ที่ไป ที่พึ่งของทุกข์ หรือทุคติ คือ ที่ไปที่สำเร็จด้วยกรรมชั่ว เพราะมีโทสะมาก. วินิบาต คือ ที่ที่ผู้ทำกรรมชั่วตกไปโดยไม่สมัครใจ หรือที่ที่สัตว์ทั้งหลายผู้กำลังพินาศตกไป โดยอวัยวะน้อยใหญ่แตกสลาย. นรก คือ ที่ที่ไม่มีทางอันเป็นที่ยินดี.

අථ වා අපායග්ගහණෙන තිරච්ඡානයොනිං දීපෙති. තිරච්ඡානයොනි හි අපායො සුගතිතො අපෙතත්තා, න දුග්ගති මහෙසක්ඛානං නාගරාජාදීනං සම්භවතො. දුග්ගතිග්ගහණෙන පෙත්තිවිසයඤ්ච. සො හි අපායො චෙව දුග්ගති ච සුගතිතො අපෙතත්තා දුක්ඛස්ස ච ගතිභූතත්තා, න තු විනිපාතො අසුරසදිසං අවිනිපතිතත්තා. විනිපාතග්ගහණෙන අසුරකායං. සො හි යථාවුත්තෙන අත්ථෙන අපායො චෙව දුග්ගති ච සබ්බසමුස්සයෙහි විනිපතිතත්තා විනිපාතොති වුච්චති. නිරයග්ගහණෙන අවීචිආදිකමනෙකප්පකාරං නිරයමෙවාති. උපපන්නාති උපගතා, තත්ථ අභිනිබ්බත්තාති අධිප්පායො. වුත්තවිපරියායෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – තත්ථ සුගතිග්ගහණෙන මනුස්සාගතිපි සඞ්ගය්හති, සග්ගග්ගහණෙන දෙවගතියෙව. තත්ථ සුන්දරා ගතීති සුගති. රූපාදීහි විසයෙහි සුට්ඨු අග්ගොති සග්ගො. සො සබ්බොපි ලුජ්ජනප්පලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකොති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාතො ගහෙතබ්බො. තතියාදීනි උත්තානත්ථානි.

อีกอย่างหนึ่ง การกล่าวถึงอบาย ย่อมแสดงถึงกำเนิดเดรัจฉาน. กำเนิดเดรัจฉานเป็นอบาย เพราะปราศจากสุคติ แต่ไม่ใช่ทุคติ เพราะมีการเกิดของนาคราชเป็นต้นผู้มีศักดิ์ใหญ่. การกล่าวถึงทุคติ ย่อมแสดงถึงเปตวิสัยด้วย. เปตวิสัยนั้นเป็นทั้งอบายและทุคติ เพราะปราศจากสุคติ และเป็นที่ไปของทุกข์ แต่ไม่ใช่วินิบาต เพราะไม่ตกไปเหมือนอสูร. การกล่าวถึงวินิบาต ย่อมแสดงถึงอสุรกาย. อสุรกายนั้นเป็นทั้งอบายและทุคติด้วยอรรถที่กล่าวมาแล้ว และชื่อว่าวินิบาต เพราะตกไปจากความเจริญทั้งปวง. การกล่าวถึงนรก ย่อมแสดงถึงนรกมีอเวจีเป็นต้นอันมีหลายชนิดนั่นเอง. บทว่า อุปปนฺนา (เข้าถึงแล้ว) คือ เข้าไปถึงแล้ว, มีความหมายว่า เกิดขึ้นใหม่ในที่นั้น. ฝ่ายกุศลพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว. แต่มีข้อแตกต่างกันดังนี้ คือ ในที่นั้น การกล่าวถึงสุคติ ย่อมสงเคราะห์มนุษยคติด้วย, ส่วนการกล่าวถึงสวรรค์ ย่อมสงเคราะห์เฉพาะเทวคติเท่านั้น. ในที่นั้น ที่ไปอันดีงาม ชื่อว่าสุคติ. ที่เป็นเลิศอย่างยิ่งด้วยอารมณ์มีรูปเป็นต้น ชื่อว่าสวรรค์. ทั้งหมดนั้นชื่อว่าโลก เพราะอรรถว่าแตกสลายและพินาศไป, นี้เป็นโดยย่อในที่นี้. ส่วนรายละเอียดพึงถือเอาจากอรรถกถาพระวิสุทธิมรรคโดยประการทั้งปวง. บทที่สามเป็นต้น มีเนื้อความตื้น.

දුතියආහුනෙය්‍යසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอาหุเนยยสูตรที่สองเป็นต้น จบแล้ว.

8. අනුත්තරියසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอนุตตริยสูตร.

8. අට්ඨමෙ [Pg.88] නත්ථි එතෙසං උත්තරානි විසිට්ඨානීති අනුත්තරානි, අනුත්තරානි එව අනුත්තරියානි යථා ‘‘අනන්තමෙව අනන්තරිය’’න්ති ආහ ‘‘නිරුත්තරානී’’ති. දස්සනානුත්තරියං නාම ඵලවිසෙසාවහත්තා. එස නයො සෙසෙසුපි. සත්තවිධඅරියධනලාභොති සත්තවිධසද්ධාදිලොකුත්තරධනලාභො. සික්ඛාත්තයස්ස පූරණන්ති අධිසීලසික්ඛාදීනං තිස්සන්නං සික්ඛානං පූරණං. තත්ථ පූරණං නිප්පරියායතො අසෙක්ඛානං වසෙන වෙදිතබ්බං. කල්‍යාණපුථුජ්ජනතො පට්ඨාය හි සත්ත සෙඛා තිස්සො සික්ඛා පූරෙන්ති නාම, අරහා පරිපුණ්ණසික්ඛොති. ඉති ඉමානි අනුත්තරියානි ලොකියලොකුත්තරානි කථිතානි.

๘. ในสูตรที่ ๘ ชื่อว่าอนุตตระ เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประเสริฐกว่าสิ่งเหล่านี้, อนุตตระนั่นเอง คือ อนุตตริยะ เหมือนคำว่า "อนันตะนั่นเอง คือ อนันตริยะ" ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า". ชื่อว่า ทัสสนานุตตริยะ (การเห็นอันยอดเยี่ยม) เพราะนำมาซึ่งผลพิเศษ. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า สตฺตวิธอริยธนลาโภ (การได้อริยทรัพย์ ๗ อย่าง) คือ การได้โลกุตตรทรัพย์ ๗ อย่าง มีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า สิกฺขาตฺตยสฺส ปูรณํ (การบำเพ็ญไตรสิกขาให้บริบูรณ์) คือ การบำเพ็ญสิกขา ๓ อย่าง มีอธิศีลสิกขาเป็นต้นให้บริบูรณ์. ในที่นั้น การบำเพ็ญให้บริบูรณ์พึงทราบโดยไม่กล่าวอ้อม คือ โดยนัยของพระอเสกขะ. เพราะว่า ตั้งแต่ปุถุชนผู้มีกัลยาณธรรมเป็นต้น พระเสกขะ ๗ จำพวก ชื่อว่าบำเพ็ญสิกขา ๓ อย่างให้บริบูรณ์, ส่วนพระอรหันต์ ชื่อว่ามีสิกขาบริบูรณ์แล้ว. อนุตตริยะเหล่านี้กล่าวไว้ทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ.

අනුත්තරියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนุตตริยสูตร จบแล้ว.

9. අනුස්සතිට්ඨානසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอนุสสติฏฐานสูตร.

9. නවමෙ අනුස්සතියො එව දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිහිතසුඛානං කාරණභාවතො ඨානානීති අනුස්සතිට්ඨානානි. බුද්ධගුණාරම්මණා සතීති යථා බුද්ධානුස්සති විසෙසාධිගමස්ස ඨානං හොති, එවං ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා බුද්ධගුණෙ ආරබ්භෙ උප්පන්නා සති. එවං අනුස්සරතො හි පීති උප්පජ්ජති, සො තං පීතිං ඛයතො වයතො පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. උපචාරකම්මට්ඨානං නාමෙතං ගිහීනම්පි ලබ්භති. උපචාරකම්මට්ඨානන්ති ච පච්චක්ඛතො උපචාරජ්ඣානාවහං කම්මට්ඨානපරම්පරාය සම්මසනං යාව අරහත්තා ලොකියලොකුත්තරවිසෙසාවහං. එස නයො සබ්බත්ථ.

๙. ในสูตรที่ ๙ อนุสสติทั้งหลายนั่นแหละ เป็นเหตุแห่งประโยชน์สุขมีทิฏฐธัมมิกะและสัมปรายิกะเป็นต้น จึงชื่อว่าฐานะ (ที่ตั้ง) แห่งอนุสสติ. สติที่มีพระพุทธคุณเป็นอารมณ์ คือ สติที่เกิดขึ้นปรารภพระพุทธคุณมีบทว่า "อิติปิ โส ภควา" เป็นต้น อย่างไร พระพุทธานุสสติก็เป็นที่ตั้งแห่งการบรรลุคุณวิเศษอย่างนั้น. เมื่อระลึกอยู่อย่างนี้ ปีติย่อมเกิดขึ้น, เขาตั้งปีตินั้นไว้โดยความเป็นของสิ้นไปเสื่อมไปแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต. กรรมฐานที่เป็นอุปจาระนี้ คฤหัสถ์ก็พึงได้. และที่ชื่อว่ากรรมฐานที่เป็นอุปจาระ เพราะนำมาซึ่งอุปจารฌานโดยตรง คือการพิจารณาไปตามลำดับแห่งกรรมฐานจนถึงพระอรหัต ซึ่งนำมาซึ่งคุณวิเศษทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง.

අනුස්සතිට්ඨානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนุสสติฏฐานสูตร จบแล้ว.

10. මහානාමසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถามหานามสูตร.

10. දසමෙ තස්මිං සමයෙති බුද්ධාගුණානුස්සරණසමයෙ. රාගපරියුට්ඨිතන්ති රාගෙන පරියුට්ඨිතං. පරියුට්ඨානප්පත්තිපි, රාගෙන වා සංහිතං චිත්තං [Pg.89] අරඤ්ඤමිව චොරෙහි තෙන පරියුට්ඨිතන්ති වුත්තං, තස්ස පරියුට්ඨානට්ඨානභාවතොපි පරියුට්ඨිතරාගන්ති අත්ථො. බ්‍යඤ්ජනං පන අනාදියිත්වා අත්ථමත්තං දස්සෙන්තො ‘‘උප්පජ්ජමානෙන රාගෙන උට්ඨහිත්වා ගහිත’’න්ති ආහ. උජුකමෙවාති පගෙව කායවඞ්කාදීනං අපනීතත්තා චිත්තස්ස ච අනුජුභාවකරානං මානාදීනං අභාවතො, රාගාදිපරියුට්ඨානාභාවෙන වා ඔණතිඋණ්ණතිවිරහතො උජුභාවමෙව ගතං. අථ වා උජුකමෙවාති කම්මට්ඨානස්ස ථිනං මිද්ධං ඔතිණ්ණතාය ලීනුද්ධච්චවිගමතො මජ්ඣිමසමථනිමිත්තප්පටිපත්තියා උජුභාවමෙව ගතං. අට්ඨකථං නිස්සායාති භවජාතිආදීනං පදානං අත්ථං නිස්සාය. අත්ථවෙදන්ති වා හෙතුඵලං පටිච්ච උප්පන්නං තුට්ඨිමාහ. ධම්මවෙදන්ති හෙතුං පටිච්ච උප්පන්නං තුට්ඨිං. ‘‘ආරකත්තා අරහ’’න්ති අනුස්සරන්තස්ස හි යදිදං භගවතො කිලෙසෙහි ආරකත්තං, සො හෙතු. ඤාපකො චෙත්ථ හෙතු අධිප්පෙතො, න කාරකො සම්පාපකො. තතොනෙන ඤායමානො අරහත්තත්ථො ඵලං. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි හෙතුසො ඵලවිපාකො වෙදිතබ්බො. ධම්මානුස්සතිආදීසුපි හි ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණතාදයො සුප්පටිපත්තිආදයො ච තත්ථ තත්ථ හෙතුභාවෙන නිද්දිට්ඨායෙව. ධම්මූපසංහිතන්ති යථාවුත්තහෙතුඵලසඞ්ඛාතගුණූපසංහිතං.

๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า "ตสฺมึ สมเย" (ในสมัยนั้น) คือ ในสมัยแห่งการระลึกถึงพระพุทธคุณ. บทว่า "ราคปริยุฏฺฐิตํ" (อันราคะครอบงำ) คือ อันราคะครอบงำแล้ว. อนึ่ง ถึงซึ่งการครอบงำ หรือจิตที่ประกอบด้วยราคะ อันราคะนั้นครอบงำแล้ว เหมือนป่าอันโจรครอบงำ ฉะนั้น จึงชื่อว่า "ปริยุฏฺฐิตํ" (อันครอบงำแล้ว), อนึ่ง เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการครอบงำนั้น จึงชื่อว่า "ปริยุฏฺฐิตราคํ" (ราคะอันครอบงำแล้ว) ดังนี้ก็มีอรรถ. แต่พระอรรถกถาจารย์ไม่ถือเอาพยัญชนะ ทรงแสดงแต่อรรถเท่านั้น จึงตรัสว่า "อันราคะที่เกิดขึ้นแล้วลุกขึ้นยึดถือไว้". บทว่า "อุชุกเมว" (ตรงทีเดียว) คือ เพราะความที่กายคดเป็นต้นอันขจัดเสียแล้วก่อนทีเดียว และเพราะไม่มีมานะเป็นต้นอันทำให้จิตไม่ตรง หรือเพราะไม่มีการครอบงำแห่งราคะเป็นต้น จึงปราศจากความค้อมลงและความฟูขึ้น ถึงซึ่งความเป็นของตรงทีเดียว. อีกนัยหนึ่ง บทว่า "อุชุกเมว" (ตรงทีเดียว) คือ เพราะความที่กรรมฐานอันถีนมิทธะครอบงำแล้ว จึงปราศจากความหดหู่และความฟุ้งซ่าน ถึงซึ่งความเป็นของตรงทีเดียว ด้วยปฏิปทาแห่งสมถนิมิตที่เป็นกลาง. บทว่า "อฏฺฐกถํ นิสฺสาย" (อาศัยอรรถกถา) คือ อาศัยอรรถแห่งบททั้งหลายมีภพชาติเป็นต้น. บทว่า "อตฺถเวทํ" (ความปราโมทย์ในอรรถ) คือ ตรัสถึงความยินดีที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยเหตุและผล. บทว่า "ธมฺมเวทํ" (ความปราโมทย์ในธรรม) คือ ความยินดีที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยเหตุ. ก็เมื่อระลึกว่า "พระอรหันต์เพราะเป็นผู้ไกลจากกิเลส" ความที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ไกลจากกิเลสนี้แหละ เป็นเหตุ. ในที่นี้ พึงประสงค์ญาปกเหตุ (เหตุเครื่องให้รู้) ไม่ใช่การกเหตุหรือสัมปาปกเหตุ (เหตุเครื่องกระทำให้สำเร็จ). เพราะเหตุนั้น อรรถแห่งพระอรหัตที่พึงรู้แจ้งด้วยเหตุนั้น จึงเป็นผล. ด้วยนัยนี้ พึงทราบผลวิบากโดยเหตุในบทที่เหลือทั้งหลายด้วย. ก็ในธัมมานุสสติเป็นต้น ความงามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดเป็นต้น และสุปฏิปัตติเป็นต้น ก็ถูกแสดงไว้โดยความเป็นเหตุในที่นั้นๆ นั่นแหละ. บทว่า "ธมฺมูปสํหิตํ" (ประกอบด้วยธรรม) คือ ประกอบด้วยคุณอันนับว่าเป็นเหตุและผลที่กล่าวมาแล้ว.

මහානාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาอรรถกถามหานามสูตร จบแล้ว.

ආහුනෙය්‍යවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาอรรถกถาอาหุเนยยวรรค จบแล้ว.

2. සාරණීයවග්ගො

๒. สาราณียวรรค

1. පඨමසාරණීයසුත්තවණ්ණනා

๑. การพรรณนาอรรถกถาสาราณียสูตรที่ ๑

11. දුතියස්ස පඨමෙ සරිතබ්බයුත්තකාති අනුස්සරණාරහා. මිජ්ජති සිනිය්හති එතායාති මෙත්තා, මිත්තභාවො. මෙත්තා එතස්ස අත්ථීති මෙත්තං, කායකම්මං. තං පන යස්මා මෙත්තාසහගතචිත්තසමුට්ඨානං, තස්මා වුත්තං ‘‘මෙත්තෙන චිත්තෙන කාතබ්බං කායකම්ම’’න්ති. එස නයො සෙසද්වයෙපි. ඉමානීති මෙත්තකායකම්මාදීනි. භික්ඛූනං වසෙන ආගතානි තෙසං සෙට්ඨපරිසභාවතො. යථා පන භික්ඛුනීසුපි ලබ්භන්ති, එවං ගිහීසුපි ලබ්භන්ති චතුපරිසසාධාරණත්තාති තං දස්සෙන්තො ‘‘භික්ඛූනඤ්හී’’තිආදිමාහ. භික්ඛුනො [Pg.90] සබ්බම්පි අනවජ්ජකායකම්මං ආභිසමාචාරිකකම්මන්තොගධමෙවාති ආහ ‘‘මෙත්තෙන චිත්තෙන…පෙ… කායකම්මං නාමා’’ති. භත්තිවසෙන පවත්තියමානා චෙතියබොධීනං වන්දනා මෙත්තාසිද්ධාති කත්වා තදත්ථාය ගමනං ‘‘මෙත්තං කායකම්ම’’න්ති වුත්තං. ආදි-සද්දෙන චෙතියබොධිභික්ඛූසු වුත්තාවසෙසාපචායනාදිවසෙන පවත්තමෙත්තාවසෙන පවත්තං කායිකං කිරියං සඞ්ගණ්හාති.

๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า "สริตพฺพยุตฺตกานิ" (อันควรระลึก) คือ อันควรแก่การระลึกถึง. สัตว์ย่อมรักใคร่ ย่อมเอ็นดูด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า "เมตฺตา" (เมตตา) คือ ความเป็นมิตร. กายกรรมนี้มีเมตตา เหตุนั้นจึงชื่อว่า "เมตฺตํ" (เมตตา) คือ กายกรรม. แต่เพราะกายกรรมนั้นมีจิตสหรคตด้วยเมตตาเป็นสมุฏฐาน เหตุนั้นจึงตรัสว่า "กายกรรมอันพึงทำด้วยเมตตาจิต". นัยนี้พึงทราบในอีกสองอย่างที่เหลือด้วย. บทว่า "อิมานิ" (ธรรมเหล่านี้) คือ กายกรรมอันประกอบด้วยเมตตาเป็นต้น. มาโดยอำนาจแห่งภิกษุทั้งหลาย เพราะภิกษุเหล่านั้นเป็นบริษัทที่ประเสริฐ. แต่เพราะธรรมเหล่านี้ย่อมได้แม้ในภิกษุณีทั้งหลาย ย่อมได้แม้ในคฤหัสถ์ทั้งหลาย เพราะเป็นของทั่วไปแก่บริษัท ๔ พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ภิกฺขูนญฺหิ" (ก็ของภิกษุทั้งหลาย) เป็นต้น. กายกรรมที่ไม่มีโทษทั้งหมดของภิกษุ ย่อมสงเคราะห์เข้าในอาภิสมาจาริกกรรมนั่นแหละ จึงตรัสว่า "กายกรรมอันพึงทำด้วยเมตตาจิต... เปฯ ... ชื่อว่ากายกรรม". การไหว้พระเจดีย์และต้นโพธิ์ที่ดำเนินไปโดยความเป็นภักดี ชื่อว่าสำเร็จด้วยเมตตา เพราะเหตุนั้น การไปเพื่อประโยชน์แก่การไหว้นั้น จึงชื่อว่า "เมตตากายกรรม". ด้วย "อาทิ" ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์การกระทำทางกายที่ดำเนินไปโดยอำนาจเมตตาที่เป็นไปโดยอำนาจการบูชาเป็นต้นที่เหลือที่กล่าวไว้ในพระเจดีย์ ต้นโพธิ์ และภิกษุทั้งหลาย.

තෙපිටකම්පි බුද්ධවචනං කථියමානන්ති අධිප්පායො. තෙපිටකම්පි බුද්ධවචනං පරිපුච්ඡනඅත්ථකථනවසෙන පවත්තියමානමෙව මෙත්තං වචීකම්මං නාම හිතජ්ඣාසයෙන පවත්තිතබ්බතො. තීණි සුචරිතානීති කායවචීමනොසුචරිතානි. චින්තනන්ති එවං චින්තනමත්තම්පි මනොකම්මං, පගෙව පටිපන්නා භාවනාති දස්සෙති.

อธิบายว่า แม้พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกที่กำลังกล่าวอยู่ (ก็เป็นเมตตาวจีกรรม). แม้พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกที่ดำเนินไปโดยอำนาจการสอบถามและการอธิบายอรรถนั่นแหละ ชื่อว่าเมตตาวจีกรรม เพราะพึงให้เป็นไปด้วยอัธยาศัยที่เป็นประโยชน์. บทว่า "ตีณิ สุจริตานิ" (สุจริต ๓) คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต. บทว่า "จินฺตนํ" (การคิด) แสดงว่า แม้เพียงการคิดอย่างนี้ก็เป็นมโนกรรม จะป่วยกล่าวไปไยถึงภาวนาที่ปฏิบัติแล้ว.

ආවීති පකාසං. පකාසභාවො චෙත්ථ යං උද්දිස්ස තං කායකම්මං කරීයති, තස්ස සම්මුඛභාවතොති ආහ ‘‘සම්මුඛා’’ති. රහොති අප්පකාසං. අප්පකාසතා ච යං උද්දිස්ස තං කායකම්මං කරීයති, තස්ස අපච්චක්ඛභාවතොති ආහ ‘‘පරම්මුඛා’’ති. සහායභාවගමනං තෙසං පුරතො. තෙසු කරොන්තෙසුයෙව හි සහායභාවගමනං සම්මුඛා කායකම්මං නාම හොති. උභයෙහීති නවකෙහි ථෙරෙහි ච. පග්ගය්හාති පග්ගණ්හිත්වා උද්ධං කත්වා කෙවලං ‘‘දෙවො’’ති අවත්වා ගුණෙහි ථිරභාවජොතනං ‘‘දෙවත්ථෙරො’’ති වචනං පග්ගය්හ වචනං. මමත්තබොධනං වචනං මමායනවචනං. එකන්තපරම්මුඛස්ස මනොකම්මස්ස සම්මුඛතා නාම විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපනවසෙන හොති, තඤ්ච ඛො ලොකෙ කායකම්මන්ති පාකටං පඤ්ඤාතං. හත්ථවිකාරාදීනි අනාමසිත්වා එව දස්සෙන්තො ‘‘නයනානි උම්මීලෙත්වා’’තිආදිමාහ. කාමං මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධානං නයනානං උම්මීලනා පසන්නෙන මුඛෙන ඔලොකනඤ්ච මෙත්තං කායකම්මමෙව, යස්ස පන චිත්තස්ස වසෙන නයනානං මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධතා මුඛස්ස ච පසන්නතා, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘මෙත්තං මනොකම්මං නාමා’’ති.

บทว่า "อาวี" (ในที่แจ้ง) คือ เปิดเผย. ในที่นี้ ความเป็นที่เปิดเผย คือ ความที่บุคคลผู้มุ่งหมายกายกรรมนั้นอยู่ต่อหน้า ดังนี้ จึงตรัสว่า "ต่อหน้า". บทว่า "รโห" (ในที่ลับ) คือ ไม่เปิดเผย. และความไม่เปิดเผย คือ ความที่บุคคลผู้มุ่งหมายกายกรรมนั้นไม่อยู่ต่อหน้า ดังนี้ จึงตรัสว่า "ลับหลัง". การถึงความเป็นสหายต่อหน้าบุคคลเหล่านั้น. เพราะการถึงความเป็นสหายในเมื่อบุคคลเหล่านั้นกำลังกระทำอยู่นั่นแหละ ชื่อว่ากายกรรมต่อหน้า. บทว่า "อุภเยหิ" (ด้วยชนทั้งสอง) คือ ด้วยพระนวกะและพระเถระ. บทว่า "ปคฺคยฺห" (ยกย่อง) คือ ประคองไว้ ทำให้สูงขึ้น ไม่กล่าวเพียงว่า "ท่าน" แต่กล่าวคำว่า "ท่านเถระ" ซึ่งเป็นการแสดงความมั่นคงด้วยคุณธรรม ชื่อว่าคำที่ยกย่อง. คำที่แสดงความยึดถือว่าเป็นของเรา ชื่อว่า "มมายนวจนะ" (คำที่แสดงความรักใคร่). ความที่มโนกรรมซึ่งเป็นไปในที่ลับโดยส่วนเดียวจะเป็นของต่อหน้าได้ ย่อมมีได้ด้วยอำนาจการยังวิญญัติให้ตั้งขึ้น, และวิญญัตินั้นแลเป็นที่รู้กันโดยทั่วไปในโลกว่าเป็นกายกรรม. พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะแสดงโดยไม่กล่าวถึงอาการทางมือเป็นต้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ลืมตา" เป็นต้น. จริงอยู่ การลืมตาที่ชุ่มชื่นด้วยความรักคือเมตตา และการมองดูด้วยใบหน้าที่ผ่องใส เป็นเมตตากายกรรมแท้ๆ, แต่พระอรรถกถาจารย์ทรงหมายถึงจิตที่เป็นเหตุให้ดวงตาชุ่มชื่นด้วยความรักคือเมตตา และใบหน้าผ่องใส จึงตรัสว่า "ชื่อว่าเมตตามโนกรรม".

ලාභ-සද්දො කම්මසාධනො ‘‘ලාභා වත, භො, ලද්ධො’’තිආදීසු විය. සො චෙත්ථ ‘‘ධම්මලද්ධා’’ති වචනතො අතීතකාලිකොති ආහ ‘‘චීවරාදයො ලද්ධපච්චයා’’ති. ධම්මතො ආගතාති ධම්මිකා, පරිසුද්ධගමනා පච්චයා. තෙනාහ ‘‘ධම්මලද්ධා’’ති. ඉමමෙව හි අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කුහනාදී’’තිආදි [Pg.91] වුත්තං. න සම්මා ගය්හමානා හි ධම්මලද්ධා නාම න හොන්තීති තප්පටිසෙධනත්ථං පාළියං ‘‘ධම්මලද්ධා’’ති වුත්තං. දෙය්‍යං දක්ඛිණෙය්‍යඤ්ච අප්පටිවිභත්තං කත්වා භුඤ්ජතීති අප්පටිවිභත්තභොගී නාම හොති. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ පටිවිභත්තානි නාමා’’තිආදි. චිත්තෙන විභජනන්ති එතෙන චිත්තුප්පාදමත්තෙනපි විභජනං පටිවිභත්තං නාම, පගෙව පයොගතොති දස්සෙති. චිත්තෙන විභජනපුබ්බකං වා කායෙන විභජනන්ති මූලමෙව දස්සෙතුං ‘‘එවං චිත්තෙන විභජන’’න්ති වුත්තං. තෙන චිත්තුප්පාදමත්තෙන පටිවිභාගො කාතබ්බොති දස්සෙති. අප්පටිවිභත්තන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො, අප්පටිවිභත්තං ලාභං භුඤ්ජතීති කම්මනිද්දෙසො වා. තං නෙව ගිහීනං දෙති අත්තනො ආජීවසොධනත්ථං. න අත්තනා පරිභුඤ්ජති ‘‘මය්හං අසාධාරණභොගිතා මා හොතූ’’ති. පටිග්ගණ්හන්තො ච…පෙ… පස්සතීති ඉමිනා ආගමනතො පට්ඨාය සාධාරණබුද්ධිං උපට්ඨාපෙති. එවං හිස්ස සාධාරණභොගිතා සුකරා, සාරණීයධම්මො චස්ස පූරො හොති.

คำว่า ลาภะ เป็นกัมมสาธนะ เหมือนในประโยคมีอาทิว่า ท่านผู้เจริญ ลาภอันเราได้แล้วหนอ คำนั้นในที่นี้เป็นอดีตกาล เพราะมีบทว่า ธัมมลัทธา จึงกล่าวว่า จีวรเป็นต้น เป็นปัจจัยที่ได้มาแล้ว สิ่งที่มาจากธรรม ชื่อว่า ธรรมิกะ คือปัจจัยที่มีทางมาบริสุทธิ์ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ธัมมลัทธา ก็เพื่อแสดงอรรถนี้แล จึงกล่าวบทมีอาทิว่า การหลอกลวงเป็นต้น เพราะสิ่งที่ไม่ได้รับมาโดยชอบธรรม ย่อมไม่ชื่อว่าได้มาโดยธรรม ด้วยเหตุนั้น ในบาลีจึงกล่าวว่า ธัมมลัทธา เพื่อห้ามสิ่งนั้น ผู้บริโภคของที่ควรให้และทักษิไณยบุคคลโดยไม่แบ่งปัน ชื่อว่า ผู้บริโภคโดยไม่แบ่งปัน ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า ชื่อว่ามีการแบ่งปัน ๒ อย่าง การแบ่งด้วยจิต ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า แม้การแบ่งด้วยเพียงการเกิดขึ้นแห่งจิต ก็ชื่อว่ามีการแบ่งปัน จะกล่าวไปไยถึงความพยายาม หรือการแบ่งด้วยกายโดยมีจิตแบ่งก่อน เพื่อแสดงมูลเหตุทีเดียว จึงกล่าวว่า การแบ่งด้วยจิตอย่างนี้ ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงว่า พึงทำการแบ่งปันด้วยเพียงการเกิดขึ้นแห่งจิต คำว่า อัปปฏิวิภัตตัง เป็นนิทเทสภาวปุงลิงค์ หรือเป็นนิทเทสกัมมะว่า บริโภคลาภที่ไม่ได้แบ่งปัน ท่านไม่ให้สิ่งนั้นแก่คฤหัสถ์ เพื่อชำระอาชีวะของตน และไม่บริโภคเองว่า ขอความเป็นผู้บริโภคโดยไม่เป็นสาธารณะอย่ามีแก่เราเลย ด้วยบทว่า เมื่อรับอยู่...ฯลฯ...เห็นอยู่ นี้ ย่อมตั้งความสำคัญว่าเป็นสาธารณะตั้งแต่การมาถึง ความเป็นผู้บริโภคโดยเป็นสาธารณะของท่านนั้น ย่อมทำได้ง่ายอย่างนี้ และสาราณิยธรรมของท่านนั้น ย่อมเต็มบริบูรณ์

අථ වා පටිග්ගණ්හන්තො ච…පෙ… පස්සතීති ඉමිනා තස්ස ලාභස්ස තීසු කාලෙසු සාධාරණතො ඨපනං දස්සිතං. පටිග්ගණ්හන්තො ච සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූති ඉමිනා පටිග්ගහණකාලො දස්සිතො. ගහෙත්වා…පෙ… පස්සතීති ඉමිනා පටිග්ගහිතකාලො. තදුභයං පන තාදිසෙන පුබ්බභාගෙන විනා න හොතීති අත්ථසිද්ධො පුරිමකාලො. තයිදං පටිග්ගහණතො පුබ්බෙවස්ස හොති ‘‘සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූති පටිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති, පටිග්ගණ්හන්තස්ස හොති ‘‘සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූති පටිග්ගණ්හාමී’’ති, පටිග්ගහෙත්වා හොති ‘‘සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූති හි පටිග්ගහිතං මයා’’ති. එවං තිලක්ඛණසම්පන්නං කත්වා ලද්ධං ලාභං ඔසාරණලක්ඛණං අවිකොපෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තො සාධාරණභොගී අප්පටිවිභත්තභොගී ච හොති.

อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทว่า เมื่อรับอยู่...ฯลฯ...เห็นอยู่ นี้ ย่อมแสดงการตั้งลาภนั้นไว้โดยเป็นสาธารณะในกาลทั้งสาม ด้วยบทว่า เมื่อรับอยู่ ขอให้เป็นสาธารณะแก่สงฆ์เถิด นี้ ย่อมแสดงกาลแห่งการรับ ด้วยบทว่า เมื่อรับแล้ว...ฯลฯ...เห็นอยู่ นี้ ย่อมแสดงกาลที่รับแล้ว แต่กาลทั้งสองนั้น ย่อมไม่มีได้หากปราศจากส่วนเบื้องต้นเช่นนั้น ดังนั้น กาลก่อนจึงสำเร็จโดยอรรถ สิ่งนี้ย่อมมีแก่ท่านนั้นก่อนการรับว่า เราจักรับโดยให้เป็นสาธารณะแก่สงฆ์ ย่อมมีแก่ผู้กำลังรับว่า เรารับโดยให้เป็นสาธารณะแก่สงฆ์ ย่อมมีเมื่อรับแล้วว่า เราได้รับแล้วโดยให้เป็นสาธารณะแก่สงฆ์ ผู้บริโภคลาภที่ได้มาแล้วโดยทำให้ถึงพร้อมด้วยลักษณะสามอย่างนี้ โดยไม่ทำให้ลักษณะแห่งการนำเข้าเสีย ย่อมเป็นผู้บริโภคโดยเป็นสาธารณะและเป็นผู้บริโภคโดยไม่แบ่งปัน

ඉමං පන සාරණීයධම්මන්ති ඉමං චතුත්ථං සරිතබ්බයුත්තධමං. න හි…පෙ… ගණ්හන්ති, තස්මා සාධාරණභොගිතා දුස්සීලස්ස නත්ථීති ආරම්භොපි තාව න සම්භවති, කුතො පූරණන්ති අධිප්පායො. පරිසුද්ධසීලොති ඉමිනා ලාභස්ස ධම්මිකභාවං දස්සෙති. වත්තං අඛණ්ඩෙන්තොති ඉමිනා අප්පටිවිභත්තභොගිතං සාධාරණභොගිතඤ්ච දස්සෙති. සති පන තදුභයෙ සාරණීයධම්මො පූරිතො එව හොතීති ආහ ‘‘පූරෙතී’’ති. ඔදිස්සකං කත්වාති එතෙන අනොදිස්සකං කත්වා පිතුනො, ආචරියුපජ්ඣායාදීනං වා [Pg.92] ථෙරාසනතො පට්ඨාය දෙන්තස්ස සාරණීයධම්මොයෙව හොතීති දස්සෙති. දාතබ්බන්ති අවස්සං දාතබ්බං. සාරණීයධම්මො පනස්ස න හොති පටිජග්ගට්ඨානෙ ඔදිස්සකං කත්වා දින්නත්තා. තෙනාහ ‘‘පලිබොධජග්ගනං නාම හොතී’’ති. මුත්තපලිබොධස්ස වට්ටති අමුත්තපලිබොධස්ස පූරෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. යදි එවං සබ්බෙන සබ්බං සාරණීයධම්මං පූරෙන්තස්ස ඔදිස්සකදානං වට්ටති, න වට්ටතීති? නො න වට්ටති යුත්තට්ඨානෙති දස්සෙන්තො ‘‘තෙන පනා’’තිආදිමාහ. ඉමිනා ඔදිස්සකදානං පනස්ස න සබ්බත්ථ වාරිතන්ති දස්සෙති. ගිලානාදීනඤ්හි ඔදිස්සකං කත්වා දානං අප්පටිවිභාගපක්ඛිකං ‘‘අසුකස්ස න දස්සාමී’’ති පටික්ඛෙපස්ස අභාවතො. බ්‍යතිරෙකප්පධානො හි පටිභාගො. තෙනාහ ‘‘අවසෙස’’න්තිආදි. අදාතුම්පීති පි-සද්දෙන දාතුම්පි වට්ටතීති දස්සෙති. තඤ්ච ඛො කරුණායනවසෙන, න වත්තපරිපූරණවසෙන, තස්මා දුස්සීලස්සපි අත්ථිකස්ස සති සම්භවෙ දාතබ්බං. දානඤ්හි නාම න කස්සචි නිවාරිතං.

ส่วนสาราณิยธรรมนี้ คือธรรมที่ควรระลึกถึงอันเป็นที่สี่นี้ เพราะว่า...ฯลฯ...ไม่รับ ด้วยเหตุนั้น ความเป็นผู้บริโภคโดยเป็นสาธารณะย่อมไม่มีแก่ผู้ทุศีล แม้การเริ่มต้นก็ยังไม่เป็นไปได้ จะกล่าวไปไยถึงการทำให้เต็ม ดังนี้เป็นอัธยาศัย ด้วยบทว่า มีศีลบริสุทธิ์ นี้ ย่อมแสดงความเป็นธรรมิกะของลาภ ด้วยบทว่า ไม่ทำวัตรให้ขาด นี้ ย่อมแสดงความเป็นผู้บริโภคโดยไม่แบ่งปันและความเป็นผู้บริโภคโดยเป็นสาธารณะ แต่เมื่อมีทั้งสองอย่างนั้น สาราณิยธรรมย่อมเต็มบริบูรณ์ทีเดียว จึงกล่าวว่า ย่อมทำให้เต็ม ด้วยบทว่า ทำโดยเจาะจง นี้ ย่อมแสดงว่า การให้แก่บิดา อาจารย์ อุปัชฌาย์เป็นต้น ตั้งแต่ลำดับอาสนะของพระเถระ โดยไม่เจาะจง ย่อมเป็นสาราณิยธรรมเท่านั้น คำว่า ควรให้ คือพึงให้โดยส่วนเดียว แต่สาราณิยธรรมของท่านนั้นย่อมไม่มี เพราะให้โดยเจาะจงในที่ที่ควรบำรุง ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ชื่อว่าการบำรุงเครื่องกังวล ย่อมควรแก่ผู้พ้นจากเครื่องกังวล เพราะผู้ไม่พ้นจากเครื่องกังวลไม่สามารถทำให้เต็มได้ ถ้าอย่างนั้น การให้โดยเจาะจงย่อมควรหรือไม่ควรแก่ผู้ทำให้สาราณิยธรรมเต็มโดยประการทั้งปวง? ไม่ใช่ว่าไม่ควรในที่ที่สมควร ดังนี้ จึงกล่าวบทมีอาทิว่า แต่ด้วยเหตุนั้น ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า การให้โดยเจาะจงนั้น ไม่ได้ห้ามไว้ในทุกที่ เพราะการให้โดยเจาะจงแก่คนไข้เป็นต้น เป็นฝ่ายของการไม่แบ่งปัน เพราะไม่มีการปฏิเสธว่า เราจักไม่ให้แก่ผู้นั้น เพราะการแบ่งปันมีบทปฏิเสธเป็นประธาน ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า ที่เหลือ ด้วยคำว่า แม้ไม่ให้ และด้วยศัพท์ ปิ ย่อมแสดงว่า แม้ให้ก็ควร แต่สิ่งนั้นเป็นไปโดยอาศัยความกรุณา ไม่ใช่เป็นไปโดยอาศัยการทำให้วัตรบริบูรณ์ เพราะฉะนั้น แม้แก่ผู้ทุศีลผู้มีความต้องการ เมื่อมีโอกาสก็ควรให้ เพราะชื่อว่าทาน ไม่ได้ห้ามแก่ใครๆ

සුසික්ඛිතායාති සාරණීයපූරණවිධිම්හි සුසික්ඛිතාය, සුකුසලායාති අත්ථො. ඉදානි තස්ස කොසල්ලං දස්සෙතුං ‘‘සුසික්ඛිතාය හී’’තිආදි වුත්තං. ද්වාදසහි වස්සෙහි පූරෙහි, න තතො ඔරන්ති ඉමිනා තස්ස දුප්පූරතං දස්සෙති. තථා හි සො මහප්ඵලො මහානිසංසො දිට්ඨධම්මිකෙහිපි තාවගරුතරෙහි ඵලානිසංසෙහි අනුගතොති තංසමඞ්ගී ච පුග්ගලො විසෙසලාභී අරියපුග්ගලො විය ලොකෙ අච්ඡරියබ්භුතධම්මසමන්නාගතො හොති. තථා හි සො දුප්පජහදානමයස්ස සීලමයස්ස පුඤ්ඤස්ස පටිපක්ඛධම්මං සුදූරෙ වික්ඛම්භිතං කත්වා විසුද්ධෙන චෙතසා ලොකෙ පාකටො පඤ්ඤාතො හුත්වා විහරති. තස්සිමමත්ථං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච විභාවෙතුං ‘‘සචෙ හී’’තිආදි වුත්තං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ด้วยบทว่า ผู้ศึกษาดีแล้ว หมายถึง ผู้ศึกษาดีแล้ว ผู้ฉลาดดีแล้วในวิธีทำให้สาราณิยธรรมเต็ม บัดนี้ เพื่อแสดงความฉลาดของท่านนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า เพราะผู้ศึกษาดีแล้ว ด้วยบทว่า จงทำให้เต็มด้วย ๑๒ ปี อย่าให้หย่อนกว่านั้น นี้ ย่อมแสดงความยากที่จะทำให้เต็มของท่านนั้น เพราะว่าท่านนั้นมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ประกอบด้วยผลและอานิสงส์ที่หนักกว่าแม้ในปัจจุบัน และบุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมนั้น ย่อมเป็นผู้ได้คุณวิเศษ เป็นผู้ประกอบด้วยธรรมอันน่าอัศจรรย์และน่าประหลาดในโลก เหมือนพระอริยบุคคล เพราะว่าท่านนั้นทำให้ธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่อบุญอันสำเร็จด้วยทานและบุญอันสำเร็จด้วยศีลที่ละได้ยาก ให้ห่างไกลออกไป ย่อมอยู่โดยเป็นผู้ปรากฏและเป็นที่รู้จักในโลกด้วยจิตที่บริสุทธิ์ เพื่อจำแนกอรรถนั้นโดยปฏิเสธและโดยอนุโลม จึงกล่าวบทมีอาทิว่า ถ้าอย่างนั้น สิ่งนั้นพึงรู้ได้ง่ายทีเดียว

ඉදානිස්ස සම්පරායිකෙ දිට්ඨධම්මිකෙ ච ආනිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘එවං පූරිතසාරණීයධම්මස්සා’’තිආදි වුත්තං. නෙව ඉස්සා න මච්ඡරියං හොති චිරකාලභාවනාය විධුතභාවතො. මනුස්සානං පියො හොති පරිච්චාගසීලතාය විස්සුතත්තා. තෙනාහ ‘‘දදං පියො හොති භජන්ති නං බහූ’’තිආදි (අ. නි. 5.34). සුලභපච්චයො හොති දානවසෙන උළාරජ්ඣාසයානං පච්චයලාභස්ස ඉධානිසංසසභාවතො දානස්ස. පත්තගතමස්ස දිය්‍යමානං [Pg.93] න ඛීයති පත්තගතස්සෙව ද්වාදසවස්සිකස්ස මහාවත්තස්ස අවිච්ඡෙදෙන පූරිතත්තා. අග්ගභණ්ඩං ලභති දෙවසිකං දක්ඛිණෙය්‍යානං අග්ගතො පට්ඨාය දානස්ස දින්නත්තා. භයෙ වා…පෙ… ආපජ්ජන්ති දෙය්‍යප්පටිග්ගාහකවිකප්පං අකත්වා අත්තනි නිරපෙක්ඛචිත්තෙන චිරකාලං දානස්ස පූරිතතාය පසාරිතචිත්තත්තා.

บัดนี้ เพื่อแสดงอานิสงส์ในสัมปรายภพและในปัจจุบันของท่านนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า 'แก่ผู้มีสาราณียธรรมที่ทำให้เต็มแล้วอย่างนี้' ทั้งความริษยาและความตระหนี่ก็ไม่มี เพราะถูกกำจัดด้วยการเจริญมานาน เป็นที่รักของมนุษย์ เพราะเป็นที่รู้จักด้วยความเป็นผู้มีปกติสละ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ผู้ให้ย่อมเป็นที่รัก ชนเป็นอันมากย่อมคบหาเขา' เป็นต้น (อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ๕.๓๔) เป็นผู้มีปัจจัยหาได้ง่าย เพราะทานมีสภาพเป็นอานิสงส์ในปัจจุบันของการได้ปัจจัยแก่ผู้มีอัธยาศัยอันประเสริฐโดยอำนาจแห่งทาน ของที่ใส่บาตรของท่านนั้น เมื่อให้แล้วย่อมไม่หมดไป เพราะวัตรใหญ่ ๑๒ ปีที่ใส่บาตรนั้น ถูกทำให้เต็มโดยไม่ขาดสาย ย่อมได้ของอันเลิศ เพราะให้ทานแก่ทักขิไณยบุคคลผู้เลิศเป็นต้นทุกวัน หรือในภัย...ฯลฯ...ย่อมประสบ (ความไม่สะทกสะท้าน) เพราะจิตแผ่ไปแล้วด้วยการทำให้ทานเต็มมานาน ด้วยจิตที่ไม่หวังในตน โดยไม่ทำความสำคัญผิดในของที่ควรให้และผู้รับ

තත්‍රාති තෙසු ආනිසංසෙසු විභාවෙතබ්බෙසු. ඉමානි ඵලානි වත්ථූනි කාරණානි. මහාගිරිගාමො නාම නාගදීපපස්සෙ එකො ගාමොව. අලභන්තාපීති අප්පපුඤ්ඤතාය අලාභිනො සමානාපි. භික්ඛාචාරමග්ගසභාගන්ති සභාගං තබ්භාගියං භික්ඛාචාරමග්ගං ජානන්ති. අනුත්තරිමනුස්සධම්මත්තා ථෙරානං සංසයවිනොදනත්ථඤ්ච ‘‘සාරණීයධම්මො මෙ, භන්තෙ, පූරිතො’’ති ආහ. තථා හි දුතියවත්ථුස්මිම්පි ථෙරෙන අත්තා පකාසිතො. දහරකාලෙ එවං කිර සාරණීයධම්මපූරකො අහොසි. මනුස්සානං පියතාය සුලභපච්චයතායපි ඉදං වත්ථුමෙව. පත්තගතාඛීයනස්ස පන විසෙසං විභාවනතො ‘‘ඉදං තාව…පෙ… එත්ථ වත්ථූ’’ති වුත්තං.

ในคำว่า ตตฺราติ นั้น หมายถึงในอานิสงส์เหล่านั้นที่พึงแสดงให้ปรากฏ. คำว่า อิมานิ หมายถึงผล วัตถุ เหตุ. คำว่า มหคิริคามะ เป็นชื่อของหมู่บ้านแห่งหนึ่งที่อยู่ข้างนาคทีป. คำว่า อลภนฺตาปีติ หมายถึงแม้ไม่ได้รับเพราะมีบุญน้อย. คำว่า ภิกฺขาจารมคฺคสภาคนฺติ หมายถึงรู้ทางบิณฑบาตที่สมควรแก่ตน. เพราะเป็นธรรมของมนุษย์อันยอดเยี่ยม และเพื่อคลายความสงสัยของพระเถระ จึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สารณียธรรมของข้าพเจ้าเต็มเปี่ยมแล้ว'. แท้จริงแล้ว ในเรื่องที่สอง พระเถระก็ได้ประกาศตนไว้เช่นนั้น. ในสมัยยังเป็นเด็ก ท่านได้บำเพ็ญสารณียธรรมให้เต็มเปี่ยมแล้วอย่างนี้. เพราะเป็นที่รักของมนุษย์และปัจจัยหาง่าย เรื่องนี้จึงเป็นเรื่องเดียวกัน. แต่เพราะแสดงความพิเศษของการไม่หมดสิ้นไปในบาตร จึงกล่าวว่า 'อิทํ ตาว…เป… เอตฺถ วตฺถุ' (เรื่องนี้…เป็นเรื่องในที่นี้).

ගිරිභණ්ඩමහාපූජායාති චෙතියගිරිම්හි සකලලඞ්කාදීපෙ යොජනප්පමාණෙ සමුද්දෙ ච නාවාසඞ්ඝාටාදිකෙ ඨපෙත්වා දීපපුප්ඵගන්ධාදීහි කරියමානාය මහාපූජාය. තස්සා ච පටිපත්තියා අවඤ්ඣභාවවිභාවනත්ථං ‘‘එතෙ මය්හං පාපුණිස්සන්තී’’ති ආහ. පරියායෙනපි ලෙසෙනපි. අනුච්ඡවිකන්ති ‘‘සාරණීයධම්මපූරකො’’ති යථාභූතපවෙදනං තුම්හාකං අනුච්ඡවිකන්ති අත්ථො.

ในคำว่า คิริภณฺฑมหาปูชายาติ หมายถึงการบูชาใหญ่อันกระทำด้วยประทีป ดอกไม้ และของหอมเป็นต้น โดยการตั้งเรือและแพเป็นต้นไว้ในทะเลประมาณหนึ่งโยชน์ทั่วเกาะลังกาที่ภูเขาเจดีย์. และเพื่อแสดงความไม่เป็นหมันแห่งปฏิปัตตินั้น จึงกล่าวว่า 'สิ่งเหล่านี้จักถึงแก่เรา'. คำว่า ปริยาเยนปิ หมายถึงโดยนัยก็ดี โดยอุบายก็ดี. คำว่า อนุจฺฉวิกนฺติ หมายถึงการประกาศตามความเป็นจริงว่า 'เป็นผู้บำเพ็ญสารณียธรรม' ย่อมสมควรแก่ท่าน.

අනාරොචෙත්වාව පලායිංසු චොරභයෙන. ‘‘අත්තනො දුජ්ජීවිකායා’’තිපි වදන්ති. අහං සාරණීයධම්මපූරිකා, මම පත්තපරියාපන්නෙනපි සබ්බාපිමා භික්ඛුනියො යාපෙස්සන්තීති ආහ ‘‘මා තුම්හෙ තෙසං ගතභාවං චින්තයිත්ථා’’ති. වට්ටිස්සතීති කප්පිස්සති. ථෙරී සාරණීයධම්මපූරිකා අහොසි, ථෙරස්ස පන සීලතෙජෙනෙව දෙවතා උස්සුක්කං ආපජ්ජි.

หนีไปโดยไม่บอกกล่าวเพราะกลัวโจร. บางพวกก็กล่าวว่า 'เพราะการเลี้ยงชีพของตนลำบาก'. พระเถรีกล่าวว่า 'เราเป็นผู้บำเพ็ญสารณียธรรมให้เต็มเปี่ยม แม้ด้วยอาหารที่อยู่ในบาตรของเรา ภิกษุณีทั้งหมดเหล่านี้ก็จักยังชีพอยู่ได้' จึงกล่าวว่า 'พวกเธออย่าคิดถึงการไปของพวกนั้นเลย'. คำว่า วฏฺฏิสฺสตีติ หมายถึงจักใช้ได้ (จักพอเพียง). พระเถรีเป็นผู้บำเพ็ญสารณียธรรมให้เต็มเปี่ยม แต่เทวดาทั้งหลายกลับกระตือรือร้นด้วยเดชแห่งศีลของพระเถระเท่านั้น.

නත්ථි එතෙසං ඛණ්ඩන්ති අඛණ්ඩානි. තං පන නෙසං ඛණ්ඩං දස්සෙතුං ‘‘යස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උපසම්පන්නසීලානං උද්දෙසක්කමෙන ආදිඅන්තා වෙදිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘සත්තසූ’’තිආදි. න හි අඤ්ඤො කොචි ආපත්තික්ඛන්ධානං [Pg.94] අනුක්කමො අත්ථි, අනුපසම්පන්නසීලානං සමාදානක්කමෙනපි ආදිඅන්තා ලබ්භන්ති. පරියන්තෙ ඡින්නසාටකො වියාති තත්‍රන්තෙ දසන්තෙ වා ඡින්නවත්ථං විය. විසදිසුදාහරණඤ්චෙතං ‘‘අඛණ්ඩානී’’ති ඉමස්ස අධිකතත්තා. එවං සෙසානම්පි උදාහරණානි. ඛණ්ඩිකතා භින්නතා ඛණ්ඩං, තං එතස්ස අත්ථීති ඛණ්ඩං, සීලං. ඡිද්දන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. වෙමජ්ඣෙ භින්නං විනිවිජ්ඣනවසෙන. විසභාගවණ්ණෙන ගාවී වියාති සම්බන්ධො. විසභාගවණ්ණෙන උපඩ්ඪං තතියභාගගතං සම්භින්නවණ්ණං සබලං, විසභාගවණ්ණෙහෙව බින්දූහි අන්තරන්තරාහි විමිස්සං කම්මාසං. අයං ඉමෙසං විසෙසො. සබලරහිතානි අසබලානි, තථා අකම්මාසානි. සීලස්ස තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචනං විවට්ටූපනිස්සයභාවාපාදනං, තස්මා තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචනවචනෙන තෙසං සීලානං විවට්ටූපනිස්සයතමාහ. භුජිස්සභාවකරණතොති ඉමිනා භුජිස්සකරානි භුජිස්සානීති උත්තරපදලොපෙනායං නිද්දෙසොති දස්සෙති. යස්මා වා තංසමඞ්ගිපුග්ගලො සෙරී සයංවසී භුජිස්සො නාම හොති, තස්මාපි භුජිස්සානි. අවිඤ්ඤූනං අප්පමාණතාය ‘‘විඤ්ඤුප්පසත්ථානී’’ති වුත්තං. සුපරිසුද්ධභාවෙන වා සම්පන්නත්තා විඤ්ඤූහි පසත්ථානීති විඤ්ඤුප්පසත්ථානි.

คำว่า นตฺถิ เอเตสํ ขณฺฑนฺติ หมายถึงไม่มีความขาดแห่งศีลเหล่านั้น ชื่อว่า อขัณฑะ. แต่เพื่อแสดงความขาดของศีลเหล่านั้น จึงกล่าวคำว่า 'ยสฺสา' เป็นต้น. ในที่นั้น พึงทราบเบื้องต้นและเบื้องปลายของศีลของพระอุปสัมบันตามลำดับการแสดง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'สตฺตสู' เป็นต้น. อนึ่ง ลำดับแห่งกองอาบัติอื่นไม่มีเลย. เบื้องต้นและเบื้องปลายของศีลของอนุปสัมบันก็พึงได้ตามลำดับการสมาทาน. คำว่า ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิยาติ หมายถึงเหมือนผ้าที่ขาดที่ชายหรือที่ปลาย. และนี่เป็นอุทาหรณ์ที่ไม่ตรงกัน เพราะคำว่า 'อขณฺฑานิ' นี้เป็นบทตั้ง. อุทาหรณ์ที่เหลือก็เช่นกัน. ความเป็นของขาด ความเป็นของแตก ชื่อว่า ขัณฑะ, ศีลใดมีความขาดนั้น ศีลนั้นชื่อว่า ขัณฑะ. ในคำว่า ฉิทฺทนฺติ เป็นต้น ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า วิมชฺเฌ ภินฺนํ หมายถึงแตกตรงกลางโดยการเจาะทะลุ. คำว่า วิสภาควณฺเณน คาวี วิยาติ เป็นการเชื่อมโยง. คำว่า สพโล หมายถึงมีสีปะปนกัน มีสีต่างกันครึ่งหนึ่งหรือหนึ่งในสาม ชื่อว่า สพละ, มีจุดสีต่างกันปะปนอยู่เป็นระยะๆ ชื่อว่า กัมมาสะ. นี่คือความแตกต่างของคำเหล่านี้. คำว่า อสพลา หมายถึงไม่มีสีปะปนกัน ชื่อว่า อสพละ, ชื่อว่า อกัมมาสะ ก็เช่นกัน. การปลดปล่อยศีลจากการเป็นทาสแห่งตัณหา คือการทำให้เป็นปัจจัยแห่งวิวัฏฏะ. เพราะฉะนั้น ด้วยคำว่าการปลดปล่อยจากการเป็นทาสแห่งตัณหา จึงกล่าวถึงความเป็นปัจจัยแห่งวิวัฏฏะของศีลเหล่านั้น. คำว่า ภุชิสฺสภาวกรโณโต ด้วยคำนี้แสดงว่า การนิเทศนี้เป็นการลบอุตตรบท เพราะคำว่า ภุชิสฺสกรานิ ภุชิสฺสานิ (สิ่งที่ทำให้เป็นอิสระ ชื่อว่า ภุชิสสะ). หรือเพราะบุคคลผู้ประกอบด้วยศีลนั้นเป็นผู้มีอิสระ เป็นผู้เป็นใหญ่ในตน ชื่อว่า ภุชิสสะ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ภุชิสฺสานิ. คำว่า วิญฺญุปสตฺถานิ ท่านกล่าวไว้เพราะคนเขลาไม่เป็นประมาณ. หรือเพราะถึงพร้อมด้วยความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง จึงเป็นที่สรรเสริญของวิญญูชน ชื่อว่า วิญฺญุปสตฺถานิ.

තණ්හාදිට්ඨීහි අපරාමට්ඨත්තාති ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වා’’ති තණ්හාපරාමාසෙන, ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන දෙවො හුත්වා තත්ථ නිච්චො ධුවො සස්සතො භවිස්සාමී’’ති දිට්ඨිපරාමාසෙන ච අපරාමට්ඨත්තා. පරාමට්ඨුන්ති ‘‘අයං තෙ සීලෙසු දොසො’’ති චතූසු විපත්තීසු යාය කායචි විපත්තියා දස්සනෙන පරාමට්ඨුං, අනුද්ධංසෙතුං චොදෙතුන්ති අත්ථො. සීලං නාම අවිප්පටිසාරාදිපාරම්පරියෙන යාවදෙව සමාධිසම්පාදනත්ථන්ති ආහ ‘‘සමාධිසංවත්තනිකානී’’ති. සමාධිසංවත්තනප්පයොජනානි සමාධිසංවත්තනිකානි.

คำว่า ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อปรามฏฺฐตฺตาติ หมายถึงไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิเข้าครอบงำ ด้วยการเข้าครอบงำด้วยตัณหาว่า 'ด้วยศีลนี้ เราจักเป็นเทวดา หรือเป็นเทวดาองค์ใดองค์หนึ่ง' และด้วยการเข้าครอบงำด้วยทิฏฐิว่า 'ด้วยศีลนี้ เราจักเป็นเทวดาแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน ถาวรในภพนั้น'. คำว่า ปรามฏฺฐุํ หมายถึงเพื่อลูบคลำ (ตำหนิ) ว่า 'นี่คือโทษในศีลของท่าน' ด้วยการแสดงความวิบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในความวิบัติ ๔ ประการ เพื่อทำลาย เพื่อตำหนิ. ศีลชื่อว่ามีอานิสงส์สืบเนื่องกันไปตั้งแต่ความไม่เดือดร้อนใจเป็นต้นจนถึงการยังสมาธิให้สำเร็จ จึงกล่าวว่า 'สมาธิสํวตฺตนิกานีติ'. คำว่า สมาธิสํวตฺตนิกานิ หมายถึงมีสมาธิเป็นประโยชน์ที่มุ่งหมาย.

සමානභාවො සාමඤ්ඤං, පරිපුණ්ණචතුපාරිසුද්ධිභාවෙන මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණස්ස විය භෙදාභාවතො සීලෙන සාමඤ්ඤං සීලසාමඤ්ඤං, තං ගතො උපගතොති සීලසාමඤ්ඤගතො. තෙනාහ ‘‘සමානභාවූපගතසීලො’’ති, සීලසම්පත්තියා සමානභාවං උපගතසීලො සභාගවුත්තිකොති අත්ථො. කාමං පුථුජ්ජනානම්පි චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ නානත්තං න සියා, තං පන න එකන්තිකං, ඉදං එකන්තිකං නියතභාවතොති ආහ ‘‘නත්ථි [Pg.95] මග්ගසීලෙ නානත්ත’’න්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තන්ති මග්ගසීලං සන්ධාය තං ‘‘යානි තානි සීලානී’’තිආදි වුත්තං.

ความเสมอกัน ชื่อว่าสามัญญะ. ความเสมอกันด้วยศีล ชื่อว่าสีลสามัญญะ เพราะไม่มีความแตกต่างกัน เหมือนทองคำที่ถูกตัดตรงกลาง ด้วยความเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยจตุปาริสุทธิศีล. ผู้ถึง คือเข้าถึงสามัญญะนั้น ชื่อว่าสีลสามัญญคตะ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สมานภาวูปคตสีโล" อธิบายว่า ผู้มีศีลเข้าถึงความเสมอกันด้วยความถึงพร้อมแห่งศีล คือผู้มีปกติประพฤติส่วนเดียวกัน. จริงอยู่ แม้ศีลของปุถุชนทั้งหลายในจตุปาริสุทธิศีลก็ไม่พึงมีความต่างกัน แต่ศีลนั้นไม่แน่นอน ส่วนศีลนี้แน่นอน เพราะเป็นสภาพที่เที่ยง ท่านจึงกล่าวว่า "ในมรรคศีลไม่มีความต่างกัน". คำว่า ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงมรรคศีลนั้นว่า "ยานิ ตานิ สีลานิ" เป็นต้น.

යායන්ති යා අයං මය්හඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච පච්චක්ඛභූතා. දිට්ඨීති මග්ගසම්මාදිට්ඨි. නිද්දොසාති නිද්ධුතදොසා, සමුච්ඡින්නරාගාදිපාපධම්මාති අත්ථො. නිය්‍යාතීති වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරති නිග්ගච්ඡති. සයං නිය්‍යන්තීයෙව හි තංසමඞ්ගිපුග්ගලං වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යාපෙතීති වුච්චති. යා සත්ථු අනුසිට්ඨි, තං කරොතීති තක්කරො, තස්ස, යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජන්තස්සාති අත්ථො. සමානදිට්ඨිභාවන්ති සදිසදිට්ඨිභාවං සච්චසම්පටිවෙධෙන අභින්නදිට්ඨිභාවං.

คำว่า ยายํ ได้แก่ ทิฏฐิใดนี้ที่ปรากฏชัดแก่เราและแก่ท่านทั้งหลาย. คำว่า ทิฏฺฐิ ได้แก่ มรรคสัมมาทิฏฐิ. คำว่า นิทฺโทสา อธิบายว่า มีโทษอันกำจัดแล้ว คือมีบาปธรรมมีราคะเป็นต้นอันตัดขาดแล้ว. คำว่า นิยฺยาติ หมายถึง ย่อมสลัดออก ย่อมออกไปจากวัฏฏทุกข์. จริงอยู่ ทิฏฐินั้นเมื่อนำออกไปเอง ท่านก็เรียกว่า ย่อมนำบุคคลผู้ประกอบด้วยทิฏฐินั้นให้ออกไปจากวัฏฏทุกข์. คำว่า ตกฺกโร หมายถึง ผู้ทำตามคำสั่งสอนนั้น คือผู้ปฏิบัติอยู่ตามที่ทรงสั่งสอนไว้, แก่บุคคลนั้น. คำว่า สมานทิฏฺฐิภาวํ หมายถึง ความเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกัน คือความเป็นผู้มีทิฏฐิไม่แตกต่างกันด้วยการแทงตลอดสัจจะ.

පඨමසාරණීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งปฐมสารณียสูตร จบแล้ว.

2. දුතියසාරණීයසුත්තවණ්ණනා

๒. การพรรณนาความแห่งทุติยสารณียสูตร

12. දුතියෙ සබ්‍රහ්මචාරීනන්ති සහධම්මිකානං. පියං පියායිතබ්බකං කරොන්තීති පියකරණා. ගරුං ගරුට්ඨානියං කරොන්තීති ගරුකරණා. සඞ්ගණ්හනත්ථායාති සඞ්ගහවත්ථුවිසෙසභාවතො සබ්‍රහ්මචාරීනං සඞ්ගහණාය සංවත්තන්තීති සම්බන්ධො. අවිවදනත්ථායාති සඞ්ගහවත්ථුභාවතො එව න විවදනත්ථාය. සති ච අවිවදනහෙතුභූතසඞ්ගහකත්තෙ තෙසං වසෙන සබ්‍රහ්මචාරීනං සමග්ගභාවො භෙදාභාවො සිද්ධොයෙවාති ආහ ‘‘සාමග්ගියා’’තිආදි.

๑๒. ในทุติยสูตร คำว่า สพฺรหฺมจารีนํ หมายถึง เพื่อนสหธรรมิกทั้งหลาย. คำว่า ปิยกรณา หมายถึง ทำสิ่งที่ควรแก่ความรัก. คำว่า ครุกรณา หมายถึง ทำบุคคลที่ควรเคารพให้เป็นที่เคารพ. คำว่า สงฺคณฺหนตฺถาย มีความเชื่อมโยงว่า ย่อมเป็นไปเพื่อการสงเคราะห์เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เพราะความเป็นสังคหวัตถุพิเศษ. คำว่า อวิวทนตฺถาย หมายถึง เพื่อไม่วิวาทกันนั่นเอง เพราะความเป็นสังคหวัตถุ. และเมื่อความเป็นผู้สงเคราะห์อันเป็นเหตุแห่งความไม่วิวาทมีอยู่ ความเป็นผู้สามัคคีกันคือความไม่แตกแยกกันของเพื่อนพรหมจารีเหล่านั้น ย่อมสำเร็จแล้วแน่นอนด้วยอำนาจแห่งธรรมเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สามคฺคิยา" เป็นต้น.

දුතියසාරණීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งทุติยสารณียสูตร จบแล้ว.

3. නිස්සාරණීයසුත්තවණ්ණනා

๓. การพรรณนาความแห่งนิสสารณียสูตร

13. තතියෙ වඩ්ඪිතාති භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිබ්‍රූහිතා. පුනප්පුනං කතාති භාවනාය බහුලීකරණෙන අපරාපරං පවත්තිතා. යුත්තයානසදිසා කතාති යථා යුත්තමාජඤ්ඤයානං ඡෙකෙන සාරථිනා අධිට්ඨිතං යථාරුචි පවත්තති, එවං යථාරුචි පවත්තිරහං ගහිතා. වත්ථුකතාති වා අධිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු විය කතා, සබ්බසො උපක්කිලෙසවිසොධනෙන ඉද්ධිවිසෙසතාය පවත්තිට්ඨානභාවතො සුවිසොධිතපරිස්සයවත්ථු විය කතාති වුත්තං හොති. අධිට්ඨිතාති පටිපක්ඛදූරීභාවතො [Pg.96] සුභාවිතභාවෙන තංතංඅධිට්ඨානයොග්‍යතාය ඨපිතා. සමන්තතො චිතාති සබ්බභාගෙන භාවනූපචයං ගමිතා. තෙනාහ ‘‘උපචිතා’ති. සුට්ඨු සමාරද්ධාති ඉද්ධිභාවනාසිඛාප්පත්තියා සම්මදෙව සම්භාවිතා. අභූතබ්‍යාකරණං බ්‍යාකරොතීති ‘‘මෙත්තා හි ඛො මෙ චෙතොවිමුත්ති භාවිතා’’තිආදිනා අත්තනි අවිජ්ජමානගුණාභිබ්‍යාහාරං බ්‍යාහරති. චෙතොවිමුත්තිසද්දං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘නිස්සටා’’ති වුත්තං. පුන බ්‍යාපාදො නත්ථීති ඉදානි මම බ්‍යාපාදො නාම සබ්බසො නත්ථීති ඤත්වා.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า วฑฺฒิตา หมายถึง เพิ่มพูนแล้วด้วยอำนาจความบริบูรณ์แห่งภาวนา. คำว่า ปุนปฺปุนํ กตา หมายถึง ให้เป็นไปบ่อยๆ ด้วยการทำให้มากซึ่งภาวนา. คำว่า ยุตฺตยานสทิสา กตา หมายถึง ถือเอาความควรแก่การเป็นไปตามความพอใจ เหมือนยานอาชาไนยที่เทียมแล้ว อันสารถีผู้ฉลาดควบคุมแล้ว ย่อมเป็นไปตามความพอใจ ฉะนั้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า วตฺถุกตา หมายถึง กระทำเหมือนเป็นที่ตั้งโดยอรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่น, อธิบายว่า กระทำเหมือนพื้นที่ที่ชำระอันตรายดีแล้ว เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นไปแห่งความพิเศษแห่งฤทธิ์ ด้วยการชำระอุปกิเลสทั้งปวง. คำว่า อธิฏฺฐิตา หมายถึง ตั้งไว้เพื่อความควรแก่การอธิษฐานนั้นๆ ด้วยความเป็นสภาพที่อบรมดีแล้ว เพราะความที่ปฏิปักษ์ห่างไกลออกไป. คำว่า สมนฺตโต จิตา หมายถึง ถึงความพอกพูนแห่งภาวนาโดยส่วนทั้งปวง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อุปจิตา" (สั่งสมแล้ว). คำว่า สุฏฺฐุ สมาททฺธา หมายถึง อบรมดีแล้วโดยชอบด้วยการถึงยอดแห่งอิทธิภาวนา. คำว่า อภูตพฺยากรณํ พฺยากโรติ หมายถึง ย่อมกล่าวคำกล่าวถึงคุณที่ไม่มีอยู่ในตน ด้วยคำเป็นต้นว่า "ก็เมตตาเจโตวิมุตติอันเราเจริญแล้ว". คำว่า นิสฺสฏา ท่านกล่าวโดยอาศัยคำว่า เจโตวิมุตติ. คำว่า ปุนา พฺยาปาโท นตฺถิ หมายถึง เพราะรู้ว่า "บัดนี้ พยาบาทของเราไม่มีโดยประการทั้งปวง".

බලවවිපස්සනාති භයතුපට්ඨානෙ ඤාණං, ආදීනවානුපස්සනෙ ඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං, භඞ්ගඤාණන්ති චතුන්නං ඤාණානං අධිවචනං. යෙසං නිමිත්තානං අභාවෙන අරහත්තඵලසමාපත්තියා අනිමිත්තතා, තං දස්සෙතුං ‘‘සා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ රාගස්ස නිමිත්තං, රාගො එව වා නිමිත්තං රාගනිමිත්තං. ආදි-සද්දෙන දොසනිමිත්තාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. රූපවෙදනාදිසඞ්ඛාරනිමිත්තං රූපනිමිත්තාදි. තෙසංයෙව නිච්චාදිවසෙන උපට්ඨානං නිච්චනිමිත්තාදි. තයිදං නිමිත්තං යස්මා සබ්බෙන සබ්බං අරහත්තඵලෙ නත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘සා හි…පෙ… අනිමිත්තා’’ති. නිමිත්තං අනුස්සරති අනුගච්ඡති ආරබ්භ පවත්තති සීලෙනාති නිමිත්තානුසාරී. තෙනාහ ‘‘වුත්තප්පභෙදං නිමිත්තං අනුසරණසභාව’’න්ති.

คำว่า พลววิปสฺสนา เป็นชื่อของญาณ ๔ คือ ภยตูปัฏฐานญาณ อาทีนวานุปัสสนาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ และภังคญาณ. เพื่อจะแสดงความเป็นสภาพไม่มีนิมิตแห่งอรหัตตผลสมาบัติ เพราะความไม่มีแห่งนิมิตเหล่าใด ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "สา หิ". ในคำนั้น นิมิตของราคะ หรือราคะนั่นแหละเป็นนิมิต ชื่อว่า ราคนิมิต. พึงทราบการสงเคราะห์นิมิตมีโทสนิมิตเป็นต้นด้วยศัพท์ว่า อาทิ. นิมิตแห่งสังขารมีรูปและเวทนาเป็นต้น ชื่อว่า รูปนิมิตเป็นต้น. การปรากฏแห่งสังขารเหล่านั้นนั่นแหละโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น ชื่อว่า นิจจนิมิตเป็นต้น. นิมิตนี้นั้น เพราะไม่มีโดยประการทั้งปวงในอรหัตตผล ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สา หิ ...เป... อนิมิตฺตา". ผู้ตามนิมิต คือ ผู้มีปกติระลึกถึงนิมิต ติดตามนิมิต ปรารภนิมิตเป็นไป ชื่อว่า นิมิตตานุสารี. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีสภาพตามระลึกถึงนิมิตตามประเภทที่กล่าวแล้ว".

අස්මිමානොති ‘‘අස්මී’’ති පවත්තො අත්තවිසයො මානො. අයං නාම අහමස්මීති රූපලක්ඛණො වෙදනාදීසු වා අඤ්ඤතරලක්ඛණො අයං නාම අත්තා අහං අස්මීති. අස්මිමානො සමුග්ඝාතීයති එතෙනාති අස්මිමානසමුග්ඝාතො, අරහත්තමග්ගො. පුන අස්මිමානො නත්ථීති තස්ස අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනං කිත්තෙන්තො සමුග්ඝාතත්තමෙව විභාවෙති.

คำว่า อสฺมิมาโน คือ มานะที่มีอัตตาเป็นวิสัยซึ่งเป็นไปว่า "เราเป็น". อธิบายว่า เราเป็นผู้นี้ มีรูปเป็นลักษณะ หรือมีลักษณะอย่างใดอย่างหนึ่งในเวทนาเป็นต้นว่า เราเป็นอัตตาชื่อนี้. อัสมิมานะย่อมถูกกำจัดด้วยมรรคนี้ ฉะนั้น มรรคนั้นจึงชื่อว่า อสฺมิมานสมุคฺฆาโต (ธรรมเป็นเครื่องกำจัดอัสมิมานะ) ได้แก่ อรหัตตมรรค. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อสฺมิมาโน นตฺถิ เมื่อจะพรรณนาถึงการยังความเป็นธรรมดาที่ไม่เกิดขึ้นแห่งอัสมิมานะนั้นให้ถึง ย่อมแสดงความเป็นสภาพที่ถูกกำจัดแล้วนั่นเอง.

නිස්සාරණීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งนิสสารณียสูตร จบแล้ว.

4-5. භද්දකසුත්තාදිවණ්ණනා

การพรรณนาความแห่งภัททกสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๕

14-15. චතුත්ථෙ ආරමිතබ්බට්ඨෙන වා කම්මං ආරාමො එතස්සාති කම්මාරාමො. කම්මෙ රතො න ගන්ථධුරෙ විපස්සනාධුරෙ වාති කම්මරතො. පුනප්පුනං යුත්තොති තප්පරභාවෙන අනු අනු යුත්තො පසුතො. ආලාපසල්ලාපොති ඉත්ථිවණ්ණපුරිසවණ්ණාදිවසෙන පුනප්පුනං ලපනං. පඤ්චමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

ในสูตรที่ ๔ คำว่า กมฺมาราโม คือ ผู้มีกรรมเป็นที่มายินดี โดยอรรถว่าพึงยินดี หรือมีกรรมเป็นที่ยินดีของผู้นี้. คำว่า กมฺมรโต คือ ผู้ยินดีในกรรม ไม่ใช่ในคันถธุระหรือวิปัสสนาธุระ. คำว่า ปุนปฺปุนํ ยุตฺโต คือ ผู้ประกอบเนืองๆ ผู้ขวนขวายแล้วด้วยความเป็นผู้หนักในกรรมนั้น. คำว่า อาลาปสลฺลาโป คือ การเจรจาบ่อยๆ ด้วยอำนาจการพรรณนาคุณแห่งสตรีและพรรณนาคุณแห่งบุรุษเป็นต้น. ในสูตรที่ ๕ ไม่มีคำที่จะต้องกล่าว.

භද්දකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งภัททกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

6. නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා

๖. การพรรณนาความแห่งนกุลปิตุสูตร

16. ඡට්ඨෙ [Pg.97] විසභාගවෙදනුප්පත්තියා කකචෙනෙව චතුඉරියාපථං ඡින්දන්තො ආබාධයතීති ආබාධො, සො යස්ස අත්ථීති ආබාධිකො. තංසමුට්ඨානදුක්ඛෙන දුක්ඛිතො. අධිමත්තගිලානොති ධාතුසඞ්ඛයෙන පරික්ඛීණසරීරො.

๑๖. ในสูตรที่ ๖ ชื่อว่า อาพาธ เพราะอรรถว่า ย่อมเบียดเบียน คือตัดอิริยาบถ ๔ เหมือนเลื่อย เพราะความเกิดขึ้นแห่งเวทนาที่ไม่สม่ำเสมอ, อาพาธนั้นมีแก่บุคคลใด บุคคลนั้นชื่อว่า อาพาธิกะ. คำว่า ทุกฺขิโต คือ ผู้เป็นทุกข์ด้วยทุกข์ที่มีอาพาธนั้นเป็นสมุฏฐาน. คำว่า อธิมตฺตคิลาน คือ ผู้มีร่างกายทรุดโทรมเพราะความสิ้นไปแห่งธาตุ.

සප්පටිභයකන්තාරසදිසා සොළසවත්ථුකා අට්ඨවත්ථුකා ච විචිකිච්ඡා තිණ්ණා ඉමායාති තිණ්ණවිචිකිච්ඡා. විගතා සමුච්ඡින්නා පවත්තිආදීසු ‘‘එවං නු ඛො න නු ඛො’’ති එවං පවත්තිකා කථංකථා අස්සාති විගතකථංකථා. සාරජ්ජකරානං පාපධම්මානං පහීනත්තා රාගවික්ඛෙපෙසු සීලාදිගුණෙසු ච තිට්ඨකත්තා වෙසාරජ්ජං, විසාරදභාවං වෙය්‍යත්තියං පත්තාති වෙසාරජ්ජප්පත්තා. අත්තනා එව පච්චක්ඛතො දිට්ඨත්තා න පරං පච්චෙති, නස්ස පරො පච්චෙතබ්බො අත්ථීති අපරප්පච්චයා.

คำว่า "ข้ามวิจิกิจฉาได้แล้ว" คือ วิจิกิจฉาที่มีวัตถุ ๑๖ และมีวัตถุ ๘ ซึ่งเปรียบเหมือนป่าชัฏที่น่าสะพรึงกลัว อันบุคคลข้ามได้แล้วด้วย (ปัญญา) นี้ ชื่อว่าผู้มีวิจิกิจฉาอันข้ามได้แล้ว. คำว่า "มีกังขาไปปราศแล้ว" คือ ผู้มีกังขาอันดำเนินไปอย่างนี้ว่า "เป็นอย่างนี้หรือหนอ ไม่เป็นอย่างนี้หรือหนอ" ในความดำเนินไปเป็นต้น อันไปปราศแล้ว คือตัดขาดแล้ว ชื่อว่าผู้มีกังขาไปปราศแล้ว. คำว่า "ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า" คือ ผู้ถึงซึ่งเวสารัชชะ คือความเป็นผู้แกล้วกล้า ความเป็นผู้ชำนาญ เพราะละบาปธรรมอันเป็นเหตุให้เกิดความขลาดได้แล้ว และเพราะตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศีลเป็นต้น ในท่ามกลางความฟุ้งซ่านแห่งราคะ. คำว่า "ไม่เชื่อผู้อื่น" คือ ผู้ไม่เชื่อผู้อื่น (ไม่ต้องอาศัยผู้อื่น) เพราะเห็นด้วยตนเองโดยตรง และไม่มีผู้อื่นที่ตนจะต้องเชื่อ.

ගිලානා වුට්ඨිතොති ගිලානභාවතො වුට්ඨාය ඨිතො. භාවප්පධානො හි අයං නිද්දෙසො. ගිලානො හුත්වා වුට්ඨිතොති ඉදං පන අත්ථමත්තනිදස්සනං.

คำว่า "ลุกขึ้นจากความป่วยไข้" คือ ลุกขึ้นจากความเป็นผู้ป่วยไข้แล้วยืนอยู่. เพราะการแสดงนี้มีภาวะเป็นประธาน. ส่วนคำว่า "เป็นผู้ป่วยไข้แล้วลุกขึ้น" นี้ เป็นเพียงการแสดงอรรถเท่านั้น.

නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานกุลปิตุสูตร จบแล้ว.

7. සොප්පසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาโสปปสูตร.

17. සත්තමෙ පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොති එත්ථ පටිසල්ලානන්ති තෙහි තෙහි සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකඋපාසකාදිසත්තෙහි චෙව රූපාරම්මණාදිසඞ්ඛාරෙහි ච පටිනිවත්තිත්වා අපසක්කිත්වා නිලීයනං විවෙචනං. කායචිත්තෙහි තතො විවිත්තො එකීභාවො පවිවෙකොති ආහ ‘‘එකීභාවායා’’තිආදි. එකීභාවතොති ච ඉමිනා කායවිවෙකතො වුට්ඨානමාහ. ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිතොතිආදිනා චිත්තවිවෙකතො. වුට්ඨිතොති තතො දුවිධවිවෙකතො භවඞ්ගුප්පත්තියා සබ්‍රහ්මචාරීහි සමාගමෙන උපෙතො.

๑๗. ในบทที่ ๗ คำว่า "ลุกขึ้นจากปฏิสัลลานะ" ในที่นี้ คำว่า "ปฏิสัลลานะ" คือ การหลีกเร้น การปลีกตัว การซ่อนตัว โดยการกลับจากสัตว์ทั้งหลายมีสัทธิวิหาริก อันเตวาสิก และอุบาสกเป็นต้นเหล่านั้น และจากสังขารทั้งหลายมีรูปารมณ์เป็นต้น. ความเป็นผู้เดียวที่สงัดจากกายและจิตจากที่นั้น ชื่อว่า ปวิเวก (ความสงัด) จึงตรัสบทมีอาทิว่า "เพื่อความเป็นผู้เดียว". และด้วยคำว่า "เพื่อความเป็นผู้เดียว" นี้ ตรัสถึงการลุกขึ้นจากกายวิเวก. ด้วยบทมีอาทิว่า "ด้วยความอดทนในการเพ่งพิจารณาธรรม" ตรัสถึงการลุกขึ้นจากจิตตวิเวก. คำว่า "ลุกขึ้นแล้ว" คือ ผู้ประกอบด้วยการมาพบกับเพื่อนพรหมจารี ด้วยการเกิดขึ้นแห่งภวังค์จากวิเวก ๒ อย่างนั้น.

සොප්පසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโสปปสูตร จบแล้ว.

8. මච්ඡබන්ධසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถามัจฉพันธสูตร.

18. අට්ඨමෙ [Pg.98] මච්ඡඝාතකන්ති මච්ඡබන්ධං කෙවට්ටං. ඔරබ්භිකාදීසු උරබ්භා වුච්චන්ති එළකා, උරබ්භෙ හන්තීති ඔරබ්භිකො. සූකරිකාදීසුපි එසෙව නයො.

๑๘. ในบทที่ ๘ คำว่า "ผู้ฆ่าปลา" คือ นายพรานปลา ชาวประมง. ในคำว่า "โอรัพภิกะเป็นต้น" คำว่า "อุรัพภะ" หมายถึง แกะ, ผู้ฆ่าแกะ ชื่อว่า "โอรัพภิกะ". แม้ในคำว่า "สูกริกะเป็นต้น" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

මච්ඡබන්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามัจฉพันธสูตร จบแล้ว.

9. පඨමමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถามรณัสสติสูตรที่ ๑.

19. නවමෙ එවංනාමකෙ ගාමෙති නාතිකානාමකං ගාමං නිස්සාය. ද්වින්නං චූළපිතිමහාපිතිපුත්තානං ද්වෙ ගාමා, තෙසු එකස්මිං ගාමෙ. ඤාතීනඤ්හි නිවාසට්ඨානභූතො ගාමො ඤාතිකො, ඤාතිකොයෙව නාතිකො ඤ-කාරස්ස න-කාරාදෙසො ‘‘අනිමිත්තා න නායරෙ’’තිආදීසු (විසුද්ධි. 1.174; සං. නි. අට්ඨ. 1.1.20; ජා. අට්ඨ. 2.2.34) විය. සො කිර ගාමො යෙසං තදා තෙසං පුබ්බපුරිසෙන අත්තනො ඤාතීනං සාධාරණභාවෙන නිවසිතො, තෙන ඤාතිකොති පඤ්ඤායිත්ථ. අථ පච්ඡා ද්වීහි දායාදෙහි ද්විධා විභජිත්වා පරිභුත්තො. ගිඤ්ජකා වුච්චති ඉට්ඨකා, ගිඤ්ජකාහියෙව කතො ආවසථොති ගිඤ්ජකාවසථො. සො හි ආවාසො යථා සුධාපරිකම්මෙන පයොජනං නත්ථි, එවං ඉට්ඨකාහි එව චිනිත්වා ඡාදෙත්වා කතො. තස්මිං කිර පදෙසෙ මත්තිකා සක්ඛරමරුම්පවාලුකාදීහි අසම්මිස්සා කථිනා සණ්හසුඛුමා, තාය කතානි කුලාලභාජනානිපි සිලාමයානි විය දළ්හානි. තස්මා තෙ උපාසකා තාය මත්තිකාය දීඝපුථූ ඉට්ඨකා කාරෙත්වා ඨපෙත්වා ඨපෙත්වා ද්වාරවාතපානකවාටතුලායො සබ්බං දබ්බසම්භාරෙන විනා තාහි ඉට්ඨකාහියෙව පාසාදං කාරෙසුං. තෙන වුත්තං ‘‘ඉට්ඨකාමයෙ පාසාදෙ’’ති.

๑๙. ในบทที่ ๙ คำว่า "ในบ้านชื่ออย่างนี้" หมายถึง อาศัยบ้านชื่อนาติกะ. บ้าน ๒ แห่งของบุตรของอาและลุง ในบ้านแห่งหนึ่งในบรรดาบ้านเหล่านั้น. ก็บ้านที่เป็นที่อยู่ของญาติ ชื่อว่า ญาติกะ, ญาติกะนั่นแหละเป็นนาติกะ เพราะแปลง ญ เป็น น เหมือนในบทมีอาทิว่า "สิ่งไม่มีนิมิต ย่อมไม่ปรากฏ" (วิสุทธิ. ๑.๑๗๔; สํ. นิ. อ. ๑.๑.๒๐; ชา. อ. ๒.๒.๓๔). ก็บ้านนั้น บรรพบุรุษของชนเหล่านั้นในกาลนั้น ได้อยู่อาศัยโดยความเป็นของสาธารณะแก่ญาติของตน เพราะเหตุนั้น จึงปรากฏชื่อว่า ญาติกะ. ภายหลัง ทายาท ๒ คนได้แบ่งออกเป็น ๒ ส่วนแล้วบริโภค. คำว่า "กิญชกา" หมายถึง อิฐ, ที่อยู่อาศัยที่ทำด้วยอิฐนั่นแหละ ชื่อว่า "กิญชกาวสถะ". ที่อยู่อาศัยนั้น ทำด้วยการก่ออิฐแล้วมุง เหมือนไม่มีความจำเป็นด้วยการฉาบปูนขาว. ก็ในประเทศนั้น ดินไม่ปนด้วยกรวด ทราย หินเป็นต้น เป็นดินแข็ง ละเอียดอ่อน แม้ภาชนะดินเผาที่ทำด้วยดินนั้นก็แข็งเหมือนทำด้วยหิน. เพราะเหตุนั้น อุบาสกเหล่านั้นจึงให้อิฐยาวและกว้างด้วยดินนั้น แล้วก่อขึ้น ก่อขึ้น ทำประตู หน้าต่าง บานประตู คาน และสิ่งของเครื่องใช้ทั้งหมด โดยไม่ต้องใช้วัสดุอื่น นอกจากอิฐเหล่านั้นนั่นเอง จึงตรัสว่า "ในปราสาทที่ทำด้วยอิฐ".

රත්තින්දිවන්ති එකරත්තිදිවං. භගවතො සාසනන්ති අරියමග්ගප්පටිවෙධාවහං සත්ථු ඔවාදං. බහු වත මෙ කතං අස්සාති බහු වත මයා අත්තහිතං පබ්බජිතකිච්චං කතං භවෙය්‍ය.

คำว่า "ทั้งกลางวันและกลางคืน" คือ กลางวันและกลางคืนหนึ่ง. คำว่า "พระศาสนาของพระผู้มีพระภาค" คือ โอวาทของพระศาสดาอันนำมาซึ่งการแทงตลอดอริยมรรค. คำว่า "เราได้กระทำมากแล้วหนอ" คือ เราพึงได้กระทำกิจของบรรพชิตอันเป็นประโยชน์แก่ตนมากแล้วหนอ.

තදන්තරන්ති තත්තකං වෙලං. එකපිණ්ඩපාතන්ති එකං දිවසං යාපනප්පහොනකං පිණ්ඩපාතං. යාව අන්තො පවිට්ඨවාතො බහි නික්ඛමති, බහි නික්ඛන්තවාතො [Pg.99] වා අන්තො පවිසතීති එකස්සෙව පවෙසනික්ඛමො විය වුත්තං, තං නාසිකාවාතභාවසාමඤ්ඤෙනාති දට්ඨබ්බං.

คำว่า "ตทันตรัง" คือ ชั่วระยะเวลานั้น. คำว่า "เอกปิณฑปาตัง" คือ บิณฑบาตที่พอเลี้ยงชีพได้วันหนึ่ง. คำว่า "จนกว่าลมที่เข้าข้างในจะออกข้างนอก หรือลมที่ออกข้างนอกจะเข้าข้างใน" ดังที่กล่าวไว้ว่า เหมือนการเข้าออกของลมหายใจเพียงครั้งเดียว พึงทราบว่า นั่นคือโดยความเป็นสามัญแห่งลมทางจมูก.

පඨමමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามรณัสสติสูตรที่ ๑ จบแล้ว.

10. දුතියමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถามรณัสสติสูตรที่ ๒.

20. දසමෙ නික්ඛන්තෙති වීතිවත්තෙ. පතිගතායාති පච්චාගතාය, සම්පත්තායාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පටිපන්නායා’’ති. සො මමස්ස අන්තරායොති යථාවුත්තා න කෙවලං කාලකිරියාව, මම අතිදුල්ලභං ඛණං ලභිත්වා තස්ස සත්ථුසාසනමනසිකාරස්ස චෙව ජීවිතස්ස ච සග්ගමොක්ඛානඤ්ච අන්තරායො අස්ස, භවෙය්‍යාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තිවිධො අන්තරායො’’තිආදි. විපජ්ජෙය්‍යාති විපත්තිං ගච්ඡෙය්‍ය. සත්ථකෙන විය අඞ්ගපච්චඞ්ගානං කන්තනකාරකා කායෙ සන්ධිබන්ධනච්ඡෙදකවාතා සත්ථකවාතා. කත්තුකම්‍යතාඡන්දොති නිය්‍යානාවහො කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො. පයොගවීරියන්ති භාවනානුයොගවීරියං. න පටිවාති න පටිනිවත්තතීති අප්පටිවානී, අන්තරා වොසානානාපජ්ජනවීරියං. තෙනාහ ‘‘අනුක්කණ්ඨනා අප්පටිසඞ්ඝරණා’’ති.

๒๐. ในบทที่ ๑๐ คำว่า "นิกขันเต" (ล่วงไปแล้ว) คือ วีติวัตเต (ล่วงเลยไปแล้ว). คำว่า "ปฏิคตายะ" (ถึงแล้ว) คือ ปัจจาคตายะ (กลับมาแล้ว) หมายถึง สัมปัตตายะ (ถึงพร้อมแล้ว) เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ปฏิปันนายะ" (ถึงแล้ว). คำว่า "โส มมัสสะ อันตรายะ" (นั่นพึงเป็นอันตรายแก่เรา) คือ ไม่ใช่เพียงความตายที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น แต่พึงเป็นอันตรายแก่การมนสิการพระศาสนาของพระศาสดา และแก่ชีวิต และแก่สวรรค์และนิพพานของเรา ผู้ได้โอกาสที่หาได้ยากยิ่งนั้น พึงเป็นไปได้ดังนี้ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "อันตราย ๓ อย่าง" เป็นต้น. คำว่า "วิปัชเชยยะ" (พึงถึงความวิบัติ) คือ พึงถึงความวิบัติ. ลมที่ตัดข้อต่อและเครื่องผูกพันในร่างกาย เหมือนมีดตัดอวัยวะน้อยใหญ่ คือ ลมศัสตราวุธ. คำว่า "กัตตุกัมยตาฉันทะ" (ฉันทะในการกระทำ) คือ กุศลฉันทะในการกระทำที่นำไปสู่การออกไป (จากทุกข์). คำว่า "ปโยควิริยะ" (ความเพียรในการประกอบ) คือ ความเพียรในการประกอบภาวนา. คำว่า "ไม่ถอยกลับ" คือ ไม่กลับคืนมา คือ อัปปฏิวานี (ไม่ถอยกลับ) คือ ความเพียรที่ไม่หยุดพักในระหว่าง เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ความไม่เบื่อหน่าย ความไม่ย่อท้อ".

දුතියමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามรณัสสติสูตรที่ ๒ จบแล้ว.

සාරණීයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสาราณิยวรรค จบแล้ว.

3. අනුත්තරියවග්ගො

๓. อนุตตริยวรรค

1-2. සාමකසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๒. อรรถกถาสามกสูตรเป็นต้น

21-22. තතියස්ස පඨමෙ කෙවලකප්පන්ති එත්ථ කෙවල-සද්දො අනවසෙසත්ථො, කප්ප-සද්දො සමන්තභාවත්ථො. තස්මා කෙවලකප්පං පොක්ඛරණියන්ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. අනවසෙසං ඵරිතුං සමත්ථස්සපි ඔභාසස්ස කෙනචි කාරණෙන එකදෙසඵරණම්පි සියා, අයං පන සබ්බසොව ඵරතීති දස්සෙතුං සමන්තත්ථො කප්ප-සද්දො ගහිතො. අත්තනො ඔභාසෙන ඵරිත්වාති වත්ථාලඞ්කාරසරීරසමුට්ඨිතෙන ඔභාසෙන ඵරිත්වා, චන්දිමා [Pg.100] විය එකොභාසං එකපජ්ජොතං කරිත්වාති අත්ථො. සමනුඤ්ඤොති සම්මදෙව කතමනුඤ්ඤො. තෙනාහ ‘‘සමානචිත්තො’’ති, සමානජ්ඣාසයොති අත්ථො. දුක්ඛං වචො එතස්මින්ති දුබ්බචො, තස්ස කම්මං දොවචස්සං, තස්ස පුග්ගලස්ස අනාදරියවසෙන පවත්තා චෙතනා, තස්ස භාවො අත්ථිතා දොවචස්සතා. අථ වා දොවචස්සමෙව දොවචස්සතා. සා අත්ථතො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො හොති. චෙතනාපධානො හි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො. චතුන්නං වා ඛන්ධානං අපදක්ඛිණග්ගාහිතාකාරෙන පවත්තානං එතං අධිවචනන්ති වදන්ති. පාපා අස්සද්ධාදයො පුග්ගලා එතස්ස මිත්තාති පාපමිත්තො, තස්ස භාවො පාපමිත්තතා. සාපි අත්ථතො දොවචස්සතා විය දට්ඨබ්බා. යාය හි චෙතනාය පුග්ගලො පාපමිත්තො පාපසම්පවඞ්කො නාම හොති, සා චෙතනා පාපමිත්තතා. චත්තාරොපි වා අරූපිනො ඛන්ධා තදාකාරප්පවත්තා පාපමිත්තතා. දුතියං උත්තානමෙව.

ในสูตรที่ ๒๑-๒๒ ในสูตรที่ ๑ (แห่งวรรคที่ ๓) คำว่า เกวลกัปปัง ในที่นี้ คำว่า เกวล มีความหมายว่า ไม่เหลือเศษ, คำว่า กัปป มีความหมายว่า ภาวะโดยรอบ. เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายว่า “ทั่วสระโบกขรณีทั้งสิ้น” ดังนี้. แม้แสงสว่างที่สามารถแผ่ไปได้ไม่เหลือเศษ ก็อาจแผ่ไปได้เพียงบางส่วนด้วยเหตุบางอย่าง แต่คำว่า กัปป ที่มีความหมายว่า โดยรอบนี้ ท่านนำมาใช้เพื่อแสดงว่า แสงนี้แผ่ไปทั่วทั้งหมด. คำว่า แผ่ไปทั่วด้วยแสงสว่างของตน คือ แผ่ไปทั่วด้วยแสงสว่างที่เกิดจากเครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ และร่างกาย หมายถึง ทำให้เป็นแสงสว่างเดียว เป็นรัศมีเดียว เหมือนพระจันทร์. คำว่า สมนุญโญ (ผู้เห็นพ้อง) คือ ผู้ที่ทำความยอมรับอย่างดีแล้ว เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “มีจิตเสมอกัน” หมายถึง มีอัธยาศัยเสมอกัน. คำพูดเป็นทุกข์ในบุคคลนี้ จึงชื่อว่า ทุพพจ (ผู้ว่ายาก), การกระทำของเขาชื่อว่า โทวจัสสะ (ความเป็นผู้ว่ายาก), เจตนาที่เกิดขึ้นโดยความไม่เคารพในบุคคลนั้น ชื่อว่า โทวจัสสตา (ความเป็นผู้ว่ายาก). อีกอย่างหนึ่ง โทวจัสสะนั่นแหละชื่อว่า โทวจัสสตา. โดยอรรถแล้ว ได้แก่ สังขารขันธ์. เพราะสังขารขันธ์มีเจตนาเป็นประธาน. หรือท่านกล่าวว่า นี่เป็นชื่อเรียกของขันธ์ ๔ ที่เป็นไปโดยอาการที่ถือเอาแบบไม่เป็นมงคล. บุคคลผู้ลามกมีอัสสัทธะเป็นต้นเป็นมิตรของบุคคลนี้ จึงชื่อว่า ปาปมิตร (มิตรชั่ว), ความเป็นปาปมิตรนั้นชื่อว่า ปาปมิตตตา (ความเป็นผู้มีมิตรชั่ว). โดยอรรถแล้ว พึงทราบว่าเหมือนโทวจัสสตา. เพราะเจตนาใดที่บุคคลชื่อว่าเป็นปาปมิตร เป็นผู้คลุกคลีกับคนชั่ว, เจตนานั้นชื่อว่า ปาปมิตตตา. หรืออรูปขันธ์แม้ทั้ง ๔ ที่เป็นไปโดยอาการนั้น ชื่อว่า ปาปมิตตตา. สูตรที่ ๒ ชัดเจนอยู่แล้ว.

සාමකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาสามกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

3. භයසුත්තවණ්ණනා

๓. การพรรณนาภยสูตร

23. තතියෙ සම්භවති ජාතිමරණං එතෙනාති සම්භවො, උපාදානන්ති ආහ ‘‘ජාතියා ච මරණස්ස ච සම්භවෙ පච්චයභූතෙ’’ති. අනුපාදාති අනුපාදාය. තෙනාහ ‘‘අනුපාදියිත්වා’’ති. ජාතිමරණානි සම්මා ඛීයන්ති එත්ථාති ජාතිමරණසඞ්ඛයො, නිබ්බානන්ති ආහ ‘‘ජාතිමරණානං සඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ’’ති. සබ්බදුක්ඛං උපච්චගුන්ති සකලම්පි වට්ටදුක්ඛං අතික්කන්තා චරිමචිත්තනිරොධෙන වට්ටදුක්ඛලෙසස්සපි අසම්භවතො.

๒๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า สัมภโว (เหตุเกิด) คือ ชาติและมรณะย่อมเกิดขึ้นด้วยสิ่งนี้, ท่านจึงกล่าวว่า อุปาทาน (ความยึดมั่น) ว่า “เป็นปัจจัยในการเกิดขึ้นแห่งชาติและมรณะ”. คำว่า อนุปาทา (ไม่ยึดมั่น) คือ อนุปาทายะ (ไม่ถือมั่น) เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า “อนุปาทิยิตวา (ไม่ถือมั่นแล้ว)”. ชาติและมรณะย่อมสิ้นไปโดยชอบในสิ่งนี้ จึงชื่อว่า ชาติมรณสังขยะ (ความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะ), ท่านจึงกล่าวว่า นิพพาน ว่า “ในนิพพานอันชื่อว่าความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะ”. คำว่า สัพพทุกขัง อุปัจจคุง (ล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว) คือ ล่วงทุกข์ในวัฏฏะแม้ทั้งสิ้นแล้ว เพราะความไม่มีแม้เพียงเศษแห่งทุกข์ในวัฏฏะด้วยการดับแห่งจุติจิต.

භයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาภยสูตร จบแล้ว.

4. හිමවන්තසුත්තවණ්ණනා

๔. การพรรณนาหิมวันตสูตร

24. චතුත්ථෙ සමාපත්තිකුසලො හොතීති සමාපජ්ජනකුසලො හොති. තෙනාහ ‘‘සමාපජ්ජිතුං කුසලො’’ති. තත්ථ අන්තොගතහෙතුඅත්ථො ඨිති-සද්දො, තස්මා ඨපනකුසලොති අත්ථොති ආහ ‘‘සමාධිං ඨපෙතුං සක්කොතීති අත්ථො’’ති. තත්ථ ඨපෙතුං සක්කොතීති සත්තට්ඨඅච්ඡරාමත්තං [Pg.101] ඛණං ඣානං ඨපෙතුං සක්කොති අධිට්ඨානවසිභාවස්ස නිප්ඵාදිතත්තා. යථාපරිච්ඡෙදෙනාති යථාපරිච්ඡින්නකාලෙන. වුට්ඨාතුං සක්කොති වුට්ඨානවසිභාවස්ස නිප්ඵාදිතත්තා. කල්ලං සඤ්ජාතං අස්සාති කල්ලිතං, තස්මිං කල්ලිතෙ කල්ලිතභාවෙ කුසලො කල්ලිතකුසලො. හාසෙතුං තොසෙතුං සම්පහංසෙතුං. කල්ලං කාතුන්ති සමාධානස්ස පටිපක්ඛධම්මානං දූරීකරණෙන සහකාරීකාරණානඤ්ච සමප්පධානෙන සමාපජ්ජනෙ චිත්තං සමත්ථං කාතුං. සමාධිස්ස ගොචරකුසලොති සමාධිස්මිං නිප්ඵාදෙතබ්බෙ තස්ස ගොචරෙ කම්මට්ඨානසඤ්ඤිතෙ පවත්තිට්ඨානෙ භික්ඛාචාරගොචරෙ සතිසම්පජඤ්ඤයොගතො කුසලො ඡෙකො. තෙනාහ ‘‘සමාධිස්ස අසප්පායෙ අනුපකාරකෙ ධම්මෙ වජ්ජෙත්වා’’තිආදි. පඨමජ්ඣානාදිසමාධිං අභිනීහරිතුන්ති පඨමජ්ඣානාදිසමාධිං විසෙසභාගියතාය අභිනීහරිතුං උපනෙතුං.

๒๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า สมาปัตติกุสโล โหติ (เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ) คือ เป็นผู้ฉลาดในการเข้า. เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า “เป็นผู้ฉลาดเพื่อจะเข้า”. ในคำว่า ฐิติ นั้น คำว่า ฐิติ มีความหมายว่า เหตุที่ตั้งอยู่ภายใน เพราะฉะนั้นจึงมีอรรถว่า เป็นผู้ฉลาดในการตั้งไว้ ท่านจึงกล่าวว่า “หมายถึง สามารถตั้งสมาธิไว้ได้”. ในคำว่า สามารถตั้งไว้ได้ นั้น คือ สามารถตั้งฌานไว้ได้ชั่วขณะประมาณการดีดนิ้ว ๗-๘ ครั้ง เพราะความที่อธิษฐานวสีสำเร็จแล้ว. คำว่า ยถาปริจเฉเทนะ (ตามที่กำหนด) คือ ตามกำหนดเวลา. สามารถออกจากสมาบัติได้ เพราะความที่วุฏฐานวสีสำเร็จแล้ว. จิตที่ควรแก่การงานเกิดขึ้นแก่เขา ชื่อว่า กัลลิตะ, ผู้ฉลาดในกัลลิตะคือความเป็นผู้ควรแก่การงานนั้น ชื่อว่า กัลลิตกุสโล. เพื่อให้ร่าเริง เพื่อให้บันเทิง เพื่อให้รื่นเริง. คำว่า กัลลัง กาตุง (เพื่อทำให้ควรแก่การงาน) คือ เพื่อทำให้จิตสามารถในการเข้าสมาบัติได้ ด้วยการกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสมาธิ และด้วยการประทานปัจจัยที่เกื้อกูลให้พร้อมพรั่ง. คำว่า สมาธิสสะ โคจรกุสโล (ผู้ฉลาดในโคจรของสมาธิ) คือ เป็นผู้ฉลาด ผู้เชี่ยวชาญในการปฏิบัติในอารมณ์ของสมาธิที่พึงให้สำเร็จ คือ ในโคจรที่ชื่อว่ากรรมฐาน ในที่ตั้งแห่งความเป็นไป ในโคจรคือการเที่ยวบิณฑบาต ด้วยการประกอบสติสัมปชัญญะ เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า “เว้นธรรมที่ไม่สัปปายะ ไม่เป็นอุปการะแก่สมาธิ” เป็นต้น. คำว่า ปฐมฌานาทิสมาธิง อภินีหริตุง (เพื่อนำสมาธิมีปฐมฌานเป็นต้นออกไป) คือ เพื่อนำสมาธิมีปฐมฌานเป็นต้นออกไป เพื่อความเป็นส่วนพิเศษ.

හිමවන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาหิมวันตสูตร จบแล้ว.

5. අනුස්සතිට්ඨානසුත්තවණ්ණනා

๕. การพรรณนาอนุสสติฏฐานสูตร

25. පඤ්චමෙ අනුස්සතිකාරණානීති අනුස්සතියො එව දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිහිතසුඛානං හෙතුභාවතො කාරණානි. නික්ඛන්තන්ති නිස්සටං. මුත්තන්ති විස්සට්ඨං. වුට්ඨිතන්ති අපෙතං. සබ්බමෙතං වික්ඛම්භනමෙව සන්ධාය වදති. ගෙධම්හාති පඤ්චකාමගුණතො. ඉදම්පීති බුද්ධානුස්සතිවසෙන ලද්ධං උපචාරජ්ඣානමාහ. ආරම්මණං කරිත්වාති පච්චයං කරිත්වා, පාදකං කත්වාති අත්ථො.

๒๕. ในสูตรที่ ๕ คำว่า อนุสสติกานิ (เหตุแห่งอนุสสติ) คือ อนุสสตินั่นเองเป็นเหตุ เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์สุขในปัจจุบันและสัมปรายภพเป็นต้น. คำว่า นิกขันตัง (ออกไปแล้ว) คือ นิสสฏัง (สลัดออกแล้ว). คำว่า มุตตัง (พ้นแล้ว) คือ วิสสัฏฐัง (ปล่อยแล้ว). คำว่า วุฏฐิตัง (ลุกขึ้นแล้ว) คือ อเปตัง (ไปปราศแล้ว). ทั้งหมดนี้ท่านกล่าวโดยหมายถึงการข่มไว้เท่านั้น. คำว่า เคธัมหา (จากความโลภ) คือ จากกามคุณ ๕. คำว่า อิทัมปิ (แม้ข้อนี้) คือ ท่านกล่าวถึงอุปจารฌานที่ได้ด้วยอำนาจพุทธานุสสติ. คำว่า อารัมมณัง กริตวา (ทำเป็นอารมณ์) คือ ทำเป็นปัจจัย, หมายถึง ทำเป็นบาท.

අනුස්සතිට්ඨානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาอนุสสติฏฐานสูตร จบแล้ว.

6. මහාකච්චානසුත්තවණ්ණනා

๖. การพรรณนามหากัจจานสูตร

26. ඡට්ඨෙ සම්බාධෙති වා තණ්හාසංකිලෙසාදීනං සම්පීළෙ සඞ්කරෙ ඝරාවාසෙ. ඔකාසා වුච්චන්තීති මග්ගඵලසුඛාධිගමාය ඔකාසභාවතො ඔකාසාති වුච්චන්ති. ඔකාසාධිගමොති ලොකුත්තරධම්මස්ස අධිගමාය අධිගන්තබ්බඔකාසො. විසුජ්ඣනත්ථායාති රාගාදීහි මලෙහි අභිජ්ඣාවිසමලොභාදීහි [Pg.102] ච උපක්කිලිට්ඨචිත්තානං විසුද්ධත්ථාය. සා පනායං චිත්තස්ස විසුද්ධි සිජ්ඣමානා යස්මා සොකාදීනං අනුපාදාය සංවත්තති, තස්මා වුත්තං ‘‘සොකපරිදෙවානං සමතික්කමායා’’තිආදි. තත්ථ සොචනං ඤාතිබ්‍යසනාදිනිමිත්තං චෙතසො සන්තාපො අන්තොතාපො අන්තොනිජ්ඣානං සොකො, ඤාතිබ්‍යසනාදිනිමිත්තමෙව සොචිකතා. ‘‘කහං එකපුත්තකා’’තිආදිනා (ම. නි. 2.353-354; සං. නි. 2.63) පරිදෙවනවසෙන ලපනං පරිදෙවො. සමතික්කමනත්ථායාති පහානාය. ආයතිං අනුප්පජ්ජනඤ්හි ඉධ සමතික්කමො. දුක්ඛදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමායාති කායිකදුක්ඛස්ස ච චෙතසිකදොමනස්සස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං අත්ථඞ්ගමාය, නිරොධායාති අත්ථො. ඤායති නිච්ඡයෙන කමති නිබ්බානං, තං වා ඤායති පටිවිජ්ඣති එතෙනාති ඤායො, අරියමග්ගො. ඉධ පන සහ පුබ්බභාගෙන අරියමග්ගො ගහිතොති ආහ ‘‘සහවිපස්සනකස්ස මග්ගස්ස අධිගමනත්ථායා’’ති. අපච්චයපරිනිබ්බානස්සාති අනුපාදිසෙසනිබ්බානං සන්ධාය වදති. පච්චයවසෙන අනුප්පන්නං අසඞ්ඛතං අමතධාතුමෙව. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

๒๖. ในข้อที่ ๖ (บทว่า) sambādheti ได้แก่ ในการเบียดเสียดและปะปนกันแห่งตัณหาและกิเลสเครื่องเศร้าหมองเป็นต้นในฆราวาส. ที่ชื่อว่า Okāsā (โอกาส) เพราะเป็นโอกาสเพื่อการบรรลุความสุขในมรรคและผล. คำว่า Okāsādhigamo คือ โอกาสที่ควรบรรลุเพื่อการบรรลุโลกุตตรธรรม. คำว่า Visujjhanatthāya คือ เพื่อความบริสุทธิ์แห่งจิตที่เศร้าหมองด้วยมลทินมีราคะเป็นต้น และด้วยอภิชฌาวิสมโลภะเป็นต้น. ก็ความบริสุทธิ์แห่งจิตนี้ เมื่อสำเร็จ ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่ถือมั่นซึ่งความโศกเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "sokaparidevānaṃ samatikkamāya" เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น ความโศกเศร้า ความเร่าร้อนใจ ความร้อนรุ่มภายใน ความเผาผลาญภายใน อันมีวิบัติแห่งญาติเป็นต้นเป็นเหตุ ชื่อว่า โศก (soko), ความเป็นผู้เศร้าโศกอันมีวิบัติแห่งญาติเป็นต้นเป็นเหตุนั่นเอง. การบ่นเพ้อด้วยอำนาจการคร่ำครวญว่า "ลูกน้อยคนเดียวของฉันอยู่ที่ไหน" เป็นต้น ชื่อว่า ปริเทวะ (paridevo). คำว่า Samatikkamanatthāya คือ เพื่อการละ. เพราะการไม่เกิดขึ้นต่อไปในที่นี้ ชื่อว่า การก้าวล่วง (samatikkamo). คำว่า Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya คือ เพื่อความดับไปแห่งทุกข์ทางกายและโทมนัสทางใจทั้งสองนี้, อธิบายว่า เพื่อความดับ. อริยมรรค ชื่อว่า ญายะ (ñāyo) เพราะย่อมรู้ คือดำเนินไปสู่พระนิพพานโดยส่วนเดียว หรือเพราะบุคคลย่อมรู้ คือแทงตลอดพระนิพพานด้วยมรรคนี้. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอริยมรรคพร้อมด้วยบุพภาค (วิปัสสนา) จึงกล่าวว่า "sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāya". คำว่า Apaccayaparinibbānassā ท่านกล่าวหมายถึงอนุปาทิเสสนิพพาน. ได้แก่ อมตธาตุอันปัจจัยไม่ปรุงแต่ง เป็นอสังขตะนั่นเอง. ส่วนที่เหลือในข้อนี้ตื้นทั้งนั้น.

මහාකච්චානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยพระมหากัจจานะ จบแล้ว.

7. පඨමසමයසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสมัยที่ ๑.

27. සත්තමෙ වඩ්ඪෙතීති මනසො විවට්ටනිස්සිතං වඩ්ඪිං ආවහති. මනොභාවනීයොති වා මනසා භාවිතො සම්භාවිතො. යඤ්ච ආවජ්ජතො මනසි කරොතො චිත්තං විනීවරණං හොති. ඉමස්මිං පක්ඛෙ කම්මසාධනො සම්භාවනත්ථො භාවනීය-සද්දො. ‘‘ථිනමිද්ධවිනොදනකම්මට්ඨාන’’න්ති වත්වා තදෙව විභාවෙන්තො ‘‘ආලොකසඤ්ඤං වා’’තිආදිමාහ. වීරියාරම්භවත්ථුආදීනං වාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ඉධ අවුත්තානං අතිභොජනෙ නිමිත්තග්ගාහාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ඡ ධම්මා ථිනමිද්ධස්ස පහානාය සංවත්තන්ති අතිභොජනෙ නිමිත්තග්ගාහො, ඉරියාපථසම්පරිවත්තනතා, ආලොකසඤ්ඤාමනසිකාරො, අබ්භොකාසවාසො, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථා’’ති (ඉතිවු. අට්ඨ. 111). අන්තරායසද්දපරියායො ඉධ අන්තරා-සද්දොති ආහ ‘‘අනන්තරායෙනා’’ති.

๒๗. ในข้อที่ ๗ บทว่า vaḍḍheti ความว่า นำมาซึ่งความเจริญอันอาศัยวิวัฏฏะแห่งใจ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า Manobhāvanīyo ความว่า อันใจเจริญแล้ว คือยกย่องแล้ว. และเมื่อผู้นั้นนึกถึง ใส่ใจอยู่ จิตย่อมปราศจากนิวรณ์. ในฝ่ายนี้ ศัพท์ว่า bhāvanīya เป็นกัมมสาธนะ ในอรรถว่ายกย่อง. ท่านกล่าวว่า "กรรมฐานเป็นเครื่องบรรเทาถีนมิทธะ" แล้ว เมื่อจะจำแนกกรรมฐานนั้นนั่นเอง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ālokasaññaṃ vā". ในคำว่า Vīriyārambhavatthuādīnaṃ นี้ พึงทราบการสงเคราะห์ธรรมที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ มีการถือเอานิมิตในความบริโภคอาหารเกินควรเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า อาทิ. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ธรรม ๖ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อการละถีนมิทธะ คือ การถือเอานิมิตในความบริโภคอาหารเกินควร, การเปลี่ยนอิริยาบถ, การทำอาโลกสัญญาไว้ในใจ, การอยู่ในที่แจ้ง, ความเป็นผู้มีมิตรดี, การเจรจาแต่เรื่องที่สัปปายะ". ท่านกล่าวว่า "anantarāyena" เพราะในที่นี้ ศัพท์ว่า antarā เป็นไวพจน์ของศัพท์ว่า antarāya.

පඨමසමයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสมัยที่ ๑ จบแล้ว.

8. දුතියසමයසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสมัยที่ ๒.

28. අට්ඨමෙ [Pg.103] මණ්ඩලසණ්ඨානමාළසඞ්ඛෙපෙන කතා භොජනසාලා මණ්ඩලමාළාති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘භොජනසාලායා’’ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

๒๘. ในข้อที่ ๘ ท่านกล่าวว่า "bhojanasālāyā" เพราะประสงค์เอาโรงฉันที่สร้างขึ้นโดยย่อเป็นโรงกลมมีรูปสัณฐานเป็นวงกลม ว่าเป็นมณฑลมาฬ. ส่วนที่เหลือในข้อนี้เข้าใจง่ายทั้งนั้น.

දුතියසමයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสมัยที่ ๒ จบแล้ว.

9. උදායීසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยพระอุทายี.

29. නවමෙ දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛො අත්තභාවොති ආහ ‘‘ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ’’ති. සුඛවිහාරත්ථායාති නික්කිලෙසතාය නිරාමිසෙන සුඛෙන විහාරත්ථාය. ආලොකසඤ්ඤං මනසි කරොතීති සූරියචන්දපජ්ජොතමණිඋක්කාවිජ්ජුආදීනං ආලොකො දිවා රත්තිඤ්ච උපලද්ධො, යථාලද්ධවසෙනෙව ආලොකං මනසි කරොති, චිත්තෙ ඨපෙති. තථා ච නං මනසි කරොති, යථාස්ස සුභාවිතාලොකකසිණස්ස විය කසිණාලොකො යථිච්ඡකං යාවදිච්ඡකඤ්ච සො ආලොකො රත්තියං උපතිට්ඨති. යෙන තත්ථ දිවාසඤ්ඤං ඨපෙති, දිවාරිව විගතථිනමිද්ධො හොති. තෙනාහ ‘‘යථා දිවා තථා රත්ති’’න්ති. දිවාති සඤ්ඤං ඨපෙතීති වුත්තනයෙන මනසි කත්වා දිවාරිව සඤ්ඤං උප්පාදෙති. යථානෙන දිවා…පෙ… තථෙව තං මනසි කරොතීති යථානෙන දිවා උපලද්ධො සූරියාලොකො, එවං රත්තිම්පි දිවා දිට්ඨාකාරෙනෙව තං ආලොකං මනසි කරොති. යථා චනෙන රත්තිං…පෙ… මනසි කරොතීති යථා රත්තියං චන්දාලොකො උපලද්ධො, එවං දිවාපි රත්තිං දිට්ඨාකාරෙනෙව තං ආලොකං මනසි කරොති, චිත්තෙ ඨපෙති. විවටෙනාති ථිනමිද්ධෙන අපිහිතත්තා විවටෙන. අනොනද්ධෙනාති අසඤ්ඡාදිතෙන. සහොභාසකන්ති සඤ්ඤාණොභාසං. දිබ්බචක්ඛුඤාණං රූපගතස්ස දිබ්බස්ස ඉතරස්ස ච දස්සනට්ඨෙන ඉධ ඤාණදස්සනන්ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘දිබ්බචක්ඛුසඞ්ඛාතස්සා’’තිආදි.

๒๙. ในข้อที่ ๙ อัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้า ท่านเรียกว่า ทิฏฐธรรม เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "imasmiṃyeva attabhāve". บทว่า Sukhavihāratthāya ความว่า เพื่อการอยู่เป็นสุขด้วยความสุขที่ไม่มีอามิสเพราะความไม่มีกิเลส. บทว่า Ālokasaññaṃ manasi karoti ความว่า แสงสว่างแห่งดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ ประทีป แก้วมณี คบเพลิง และสายฟ้าเป็นต้น ที่ได้รับในเวลากลางวันและกลางคืน ย่อมทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจ คือตั้งไว้ในจิต ตามที่ได้รับมานั่นเอง. และเขาย่อมทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจ โดยประการที่แสงสว่างนั้นจะปรากฏแก่เขาในเวลากลางคืนตามความปรารถนา ตลอดเวลาที่ปรารถนา เหมือนแสงสว่างแห่งกสิณของบุคคลผู้เจริญอาโลกกสิณมาดีแล้ว. ด้วยเหตุนั้น เขาจึงตั้งทิวาสัญญาไว้ในที่นั้น เป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะเหมือนในเวลากลางวัน. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "yathā divā tathā ratti". บทว่า Divāti saññaṃ ṭhapeti ความว่า ใส่ใจโดยนัยที่กล่าวแล้ว แล้วยังสัญญาให้เกิดขึ้นเหมือนในเวลากลางวัน. บทว่า Yathānena divā...pe... tatheva taṃ manasi karoti ความว่า แสงสว่างแห่งดวงอาทิตย์ที่เขาได้รับในเวลากลางวันเป็นอย่างไร เขาก็ทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจแม้ในเวลากลางคืน โดยอาการที่เห็นในเวลากลางวันอย่างนั้นนั่นเอง. บทว่า Yathā canena rattiṃ...pe... manasi karoti ความว่า แสงสว่างแห่งดวงจันทร์ที่เขาได้รับในเวลากลางคืนเป็นอย่างไร เขาก็ทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจแม้ในเวลากลางวัน โดยอาการที่เห็นในเวลากลางคืนอย่างนั้นนั่นเอง คือตั้งไว้ในจิต. บทว่า Vivaṭena ความว่า ที่เปิดแล้ว เพราะไม่ถูกถีนมิทธะปิดบัง. บทว่า Anonaddhena ความว่า ที่ไม่ถูกคลุมไว้. บทว่า Sahobhāsakaṃ ความว่า พร้อมด้วยความสว่างแห่งสัญญา. ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาทิพยจักษุญาณว่าเป็นญาณทัสสนะ เพราะอรรถว่าเป็นการเห็นรูปที่เป็นทิพย์และรูปอื่น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "dibbacakkhusaṅkhātassa".

උද්ධං ජීවිතපරියාදානාති ජීවිතක්ඛයතො උපරි මරණතො පරං. සමුග්ගතෙනාති උට්ඨිතෙන. ධුමාතත්තාති උද්ධං උද්ධං ධුමාතත්තා සූනත්තා[Pg.104]. සෙතරත්තෙහි විපරිභින්නං විමිස්සිතං නීලං, පුරිමවණ්ණවිපරිණාමභූතං වා නීලං විනීලං, විනීලමෙව විනීලකන්ති ක-කාරෙන පදවඩ්ඪනමාහ අනත්ථන්තරතො යථා ‘‘පීතකං ලොහිතක’’න්ති. පටිකූලත්තාති ජිගුච්ඡනීයත්තා. කුච්ඡිතං විනීලං විනීලකන්ති කුච්ඡනත්ථො වා අයං ක-කාරොති දස්සෙතුං වුත්තං යථා ‘‘පාපකො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡතී’’ති (දී. නි. 3.316; අ. නි. 5.213). පරිභින්නට්ඨානෙහි කාකධඞ්කාදීහි. විස්සන්දමානං පුබ්බන්ති විස්සවන්තපුබ්බං, තහං තහං පග්ඝරන්තපුබ්බන්ති අත්ථො. තථාභාවන්ති විස්සන්දමානපුබ්බතං.

บทว่า Uddhaṃ jīvitapariyādānā ความว่า เบื้องหน้าแต่ความสิ้นชีวิต คือภายหลังแต่ความตาย. บทว่า Samuggatena ความว่า ที่ขึ้นมาแล้ว. บทว่า Dhumātattā ความว่า เพราะพองขึ้น คือเพราะขึ้นอืดพองขึ้นไปเบื้องบน. สีเขียวที่ระคนปนกันด้วยสีขาวและสีแดง หรือสีเขียวที่กลายมาจากสีเดิม ชื่อว่า วินีละ, ท่านกล่าวคำว่า Vinīlaka แทนคำว่า Vinīla นั่นเอง โดยเพิ่ม ก อักษรเข้ามาเพื่อให้บทเต็ม โดยไม่มีความหมายต่างกัน เหมือนคำว่า pītakaṃ lohitakaṃ. บทว่า Paṭikūlattā ความว่า เพราะเป็นของน่าเกลียด. หรือ ก อักษรนี้ มีอรรถว่าน่าเกลียด คือ วินีละที่น่าเกลียด ชื่อว่า วินีลกะ เพื่อจะแสดงอรรถนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "pāpako kittisaddo abbhuggacchati". (บทว่า Paribhinnaṭṭhānehi) คือ โดยพวกกาและนกตะกรุมเป็นต้นในที่ที่แตกขาดแล้ว. บทว่า Vissandamānaṃ pubbaṃ ความว่า มีน้ำเหลืองไหลออก, อธิบายว่า มีน้ำเหลืองไหลเยิ้มออกในที่นั้นๆ. บทว่า Tathābhāvaṃ ความว่า ความเป็นผู้มีน้ำเหลืองไหลออก.

සො භික්ඛූති යො ‘‘පස්සෙය්‍ය සරීරං සීවථිකාය ඡඩ්ඩිත’’න්ති වුත්තො, සො භික්ඛු. උපසංහරති සදිසතං. අයම්පි ඛොතිආදි උපසංහරණාකාරදස්සනං. ආයූති රූපජීවිතින්ද්‍රියං. අරූපජීවිතින්ද්‍රියං පනෙත්ථ විඤ්ඤාණගතිකමෙව. උස්මාති කම්මජතෙජො. එවංපූතිකසභාවොති එවං අතිවිය පූතිසභාවො ආයුආදිවිගමෙ වියාති අධිප්පායො. එදිසො භවිස්සතීති එවංභාවීති ආහ ‘‘එවමෙවං උද්ධුමාතාදිභෙදො භවිස්සතී’’ති.

คำว่า ภิกษุนั้น คือ ภิกษุที่ตรัสไว้ว่า 'พึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า' ภิกษุนั้นคือภิกษุ. ย่อมเปรียบเทียบความเหมือนกัน. คำว่า แม้กายนี้แล เป็นต้น เป็นการแสดงอาการเปรียบเทียบ. คำว่า อายุ คือ รูปชีวิตินทรีย์. ส่วนอรูปชีวิตินทรีย์ในที่นี้เป็นไปตามวิญญาณเท่านั้น. คำว่า ไออุ่น คือ เตโชธาตุที่เกิดจากกรรม. คำว่า มีสภาวะเน่าอย่างนี้ อธิบายว่า มีสภาวะเน่าอย่างยิ่งเหมือนเมื่ออายุเป็นต้นปราศไปแล้ว. คำว่า จักเป็นอย่างนี้ คือ มีสภาวะอย่างนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'จักเป็นอย่างนี้ คือ มีการพองขึ้นเป็นต้นอย่างนี้เหมือนกัน'.

ලුඤ්චිත්වා ලුඤ්චිත්වාති උප්පාටෙත්වා උප්පාටෙත්වා. සෙසාවසෙසමංසලොහිතයුත්තන්ති සබ්බසො අක්ඛාදිතත්තා තහං තහං සෙසෙන අප්පාවසෙසෙන මංසලොහිතෙන යුත්තං. අඤ්ඤෙන හත්ථට්ඨිකන්ති අවිසෙසෙන හත්ථට්ඨිකානං විප්පකිණ්ණතා ජොතිතාති අනවසෙසතො තෙසං විප්පකිණ්ණතං දස්සෙන්තො ‘‘චතුසට්ඨිභෙදම්පී’’තිආදිමාහ. තෙරොවස්සිකානීති තිරොවස්සගතානි. තානි පන සංවච්ඡරං වීතිවත්තානි හොන්තීති ආහ ‘‘අතික්කන්තසංවච්ඡරානී’’ති. පුරාණතාය ඝනභාවවිගමෙන විචුණ්ණතා ඉධ පූතිභාවො. සො යථා හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘අබ්භොකාසෙ’’තිආදිමාහ. අනෙකධාතූනන්ති චක්ඛුධාතුආදීනං, කාමධාතුආදීනං වා. සතියා ච ඤාණස්ස ච අත්ථායාති ‘‘අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.214; 2.376; ම. නි. 1.109) වුත්තාය සත්තට්ඨානිකාය සතියා චෙව තංසම්පයුත්තඤාණස්ස ච අත්ථාය.

คำว่า ลุญจิตวา ลุญจิตวา คือ ถอนแล้วถอนอีก. คำว่า เสสาวเสสมังสโลหิตยุตตัง คือ ประกอบด้วยเนื้อและเลือดที่เหลืออยู่เล็กน้อย เพราะไม่ได้ถูกกัดกินโดยสิ้นเชิงในที่นั้นๆ ด้วยเนื้อและเลือดที่เหลืออยู่เล็กน้อย. คำว่า อัญเญนะ หัตถัฏฐิกัง คือ กระดูกมือไปทางหนึ่ง แสดงถึงความกระจัดกระจายของกระดูกมือโดยไม่เจาะจง เมื่อจะแสดงความกระจัดกระจายของกระดูกเหล่านั้นโดยไม่เหลือ จึงกล่าวว่า 'แม้มีการแยกออกเป็น ๖๔ ส่วน' เป็นต้น. คำว่า เตโรวัสสิกานิ คือ ล่วงเลยปีไปแล้ว. กระดูกเหล่านั้นล่วงพ้นปีไปแล้ว จึงกล่าวว่า 'ล่วงพ้นปีไปแล้ว'. ความเป็นผงเพราะความเก่าและความเสื่อมสลายของความแน่นหนา ในที่นี้คือความเน่าเปื่อย. เพื่อแสดงว่าความเน่าเปื่อยนั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า 'ในที่แจ้ง' เป็นต้น. คำว่า อเนกธาตุ คือ จักขุธาตุเป็นต้น หรือกามธาตุเป็นต้น. คำว่า เพื่อประโยชน์แก่สติและญาณ คือ เพื่อประโยชน์แก่สติอันตั้งมั่นในฐาน ๗ ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะในการก้าวไปและการถอยกลับ' และเพื่อประโยชน์แก่ญาณที่สัมปยุตด้วยสตินั้น.

උදායීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อุทายีสูตรวัณณนา จบแล้ว

10. අනුත්තරියසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อนุตตริยสูตรวัณณนา

30. දසමෙ [Pg.105] නිහීනන්ති ලාමකං, කිලිට්ඨං වා. ගාමවාසිකානන්ති බාලානං. පුථුජ්ජනානං ඉදන්ති පොථුජ්ජනිකං. තෙනාහ ‘‘පුථුජ්ජනානං සන්තක’’න්ති, පුථුජ්ජනෙහි සෙවිතබ්බත්තා තෙසං සන්තකන්ති වුත්තං හොති. අනරියන්ති න නිද්දොසං. නිද්දොසට්ඨො හි අරියට්ඨො. තෙනාහ ‘‘න උත්තමං න පරිසුද්ධ’’න්ති. අරියෙහි වා න සෙවිතබ්බන්ති අනරියං. අනත්ථසංහිතන්ති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිවිවිධවිපුලානත්ථසහිතං. තාදිසඤ්ච අත්ථසන්නිස්සිතං න හොතීති ආහ ‘‘න අත්ථසන්නිස්සිත’’න්ති. න වට්ටෙ නිබ්බින්දනත්ථායාති චතුසච්චකම්මට්ඨානාභාවතො. අසති පන වට්ටෙ නිබ්බිදාය විරාගාදීනං අසම්භවොයෙවාති ආහ ‘‘න විරාගායා’’තිආදි.

๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า นีหีนัง คือ เลวทราม หรือเศร้าหมอง. คำว่า คามวาสิกานัง คือ ของคนพาล. คำว่า ปุถุชชนานัง อิทัง คือ เป็นของปุถุชน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เป็นของปุถุชน' หมายความว่า เป็นของที่ปุถุชนพึงเสพ. คำว่า อนริยัง คือ ไม่ไร้มลทิน เพราะอริยอรรถคือความไร้มลทิน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ไม่ประเสริฐ ไม่บริสุทธิ์'. หรือเป็นสิ่งที่พระอริยะไม่พึงเสพ จึงชื่อว่า อนริยะ. คำว่า อนัตถสังหิตัง คือ ประกอบด้วยอนัตถะอันกว้างขวางหลากหลาย มีอนัตถะในปัจจุบันและอนัตถะในสัมปรายภพเป็นต้น และสิ่งเช่นนั้นไม่ประกอบด้วยประโยชน์ จึงกล่าวว่า 'ไม่ประกอบด้วยประโยชน์'. คำว่า ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายในวัฏฏะ คือ เพราะไม่มีกรรมฐานที่เป็นอริยสัจ ๔. เมื่อไม่มีความเบื่อหน่ายในวัฏฏะ ความคลายกำหนัดเป็นต้นย่อมไม่มี จึงกล่าวว่า 'ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด' เป็นต้น.

අනුත්තමං අනුත්තරියන්ති ආහ ‘‘එතං අනුත්තර’’න්ති. හත්ථිස්මින්ති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මන්ති ආහ ‘‘හත්ථිනිමිත්තං සික්ඛිතබ්බ’’න්ති. හත්ථිවිසයත්තා හත්ථිසන්නිස්සිතත්තා ච හත්ථිසිප්පං ‘‘හත්ථී’’ති ගහෙත්වා ‘‘හත්ථිස්මිම්පි සික්ඛතී’’ති වුත්තං. තස්මා හත්ථිසිප්පෙ සික්ඛතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

คำว่า อนุตตมัง อนุตตริยัง ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งนี้เป็นอนุตตระ'. คำว่า หัตถิสมิง เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งนิมิต ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงศึกษาในนิมิตช้าง'. เพราะเป็นวิสัยของช้าง และเพราะอาศัยช้าง ท่านจึงถือเอาศิลปะช้างว่า 'ช้าง' แล้วกล่าวว่า 'ย่อมศึกษาแม้ในช้าง'. เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า 'ย่อมศึกษาในศิลปะช้าง'. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

ලිඞ්ගබ්‍යත්තයෙන විභත්තිබ්‍යත්තයෙන පාරිචරියෙති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පාරිචරියාය පච්චුපට්ඨිතා’’ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

คำว่า ปาริจริยา นี้กล่าวด้วยการเปลี่ยนลิงค์และเปลี่ยนวิภัตติ ท่านจึงกล่าวว่า 'ปาริจริยายะ ปัจจุปัฏฐิตา' (ตั้งอยู่เพื่อการบำรุง). ส่วนที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้โดยง่าย.

අනුත්තරියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อนุตตริยสูตรวัณณนา จบแล้ว

අනුත්තරියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อนุตตริยวรรควัณณนา จบแล้ว

4. දෙවතාවග්ගො

๔. เทวดาวรรค

1-4. සෙඛසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๔. เสขสูตรเป็นต้นวัณณนา

31-34. චතුත්ථස්ස පඨමෙ සෙඛානං පටිලද්ධගුණස්ස පරිහානි නාම නත්ථීති ආහ ‘‘උපරූපරිගුණපරිහානායා’’ති, උපරූපරිලද්ධබ්බානං මග්ගඵලානං පරිහානාය අනුප්පාදායාති අත්ථො. තතියාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

ในสูตรที่ ๓๑-๓๔ ในปฐมบทของสูตรที่ ๔ ท่านกล่าวว่า 'อุปรูปริคุณปริหานายะ' เพราะคุณที่พระเสขะได้บรรลุแล้วไม่มีความเสื่อมเลย หมายถึง เพื่อความเสื่อม หรือเพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งมรรคผลที่พึงได้ยิ่งๆ ขึ้นไป. สูตรที่ ๓ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น.

සෙඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

เสขสูตรเป็นต้นวัณณนา จบแล้ว

5. විජ්ජාභාගියසුත්තවණ්ණනා

๕. วิชชาภาคิยสูตรวัณณนา

35. පඤ්චමෙ [Pg.106] සම්පයොගවසෙන විජ්ජං භජන්ති, සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදිපච්චයවසෙන තාය සහ එකීභාවං ගච්ඡන්තීති විජ්ජාභාගියා. අථ වා විජ්ජාභාගෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ වත්තන්ති විජ්ජාසභාගතාය තදෙකදෙසෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ පවත්තන්තීති විජ්ජාභාගියා. තත්ථ විපස්සනාඤාණං, මනොමයිද්ධි, ඡ අභිඤ්ඤාති අට්ඨ විජ්ජා. පුරිමෙන අත්ථෙන තාහි සම්පයුත්තධම්මා විජ්ජාභාගියා. පච්ඡිමෙන අත්ථෙන තාසු යා කාචි එකාව විජ්ජා විජ්ජා, සෙසා විජ්ජාභාගියා. එවං විජ්ජාපි විජ්ජාය සම්පයුත්තධම්මාපි ‘‘විජ්ජාභාගියා’’ත්වෙව වෙදිතබ්බා. ඉධ පන විපස්සනාඤාණසම්පයුත්තා සඤ්ඤාව විජ්ජාභාගියාති ආගතා, සඤ්ඤාසීසෙන සෙසසම්පයුත්තධම්මාපි වුත්තා එවාති දට්ඨබ්බං. අනිච්චානුපස්සනාඤාණෙති අනිච්චානුපස්සනාඤාණෙ නිස්සයපච්චයභූතෙ උප්පන්නසඤ්ඤා, තෙන සහගතාති අත්ථො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

๓๕. ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่า วิชชาภาคิยะ เพราะย่อมซ่องเสพวิชชาโดยความเป็นสัมปยุต ย่อมถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับวิชชานั้นด้วยอำนาจปัจจัยมีสหชาตะ อัญโญอัญญะ นิสสยะ สัมปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า วิชชาภาคิยะ เพราะย่อมเป็นไปในส่วนแห่งวิชชา คือในส่วนย่อยแห่งวิชชา ย่อมเป็นไปในส่วนย่อยแห่งวิชชาโดยความเป็นสภาพแห่งวิชชา. ในบรรดาวิชชาเหล่านั้น วิปัสสนาญาณ มโนมยิทธิ และอภิญญา ๖ รวมเป็นวิชชา ๘. โดยอรรถแรก ธรรมที่สัมปยุตด้วยวิชชาเหล่านั้นชื่อว่า วิชชาภาคิยะ. โดยอรรถหลัง วิชชาใดวิชชาหนึ่งในบรรดาวิชชาเหล่านั้นเป็นวิชชา ส่วนที่เหลือเป็นวิชชาภาคิยะ. อย่างนี้ พึงทราบว่าทั้งวิชชาและธรรมที่สัมปยุตด้วยวิชชา ชื่อว่า วิชชาภาคิยะ ทั้งนั้น. แต่ในที่นี้ สัญญาที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาญาณเท่านั้นที่มาในคำว่า วิชชาภาคิยะ พึงทราบว่า ธรรมที่สัมปยุตที่เหลือท่านก็กล่าวไว้ด้วยหัวข้อคือสัญญาเช่นกัน. คำว่า อนิจจานุปัสสนาญาเณ คือ สัญญาที่เกิดขึ้นในอนิจจานุปัสสนาญาณซึ่งเป็นนิสสยปัจจัย หมายถึง สัญญาที่เกิดร่วมกับญาณนั้น. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

විජ්ජාභාගියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

วิชชาภาคิยสูตรวัณณนา จบแล้ว

6. විවාදමූලසුත්තවණ්ණනා

๖. วิวาทมูลสูตรวัณณนา

36. ඡට්ඨෙ කොධනොති කුජ්ඣනසීලො. යස්මා සො අප්පහීනකොධතාය අධිගතකොධො නාම හොති, තස්මා ‘‘කොධෙන සමන්නාගතො’’ති ආහ. උපනාහො එතස්ස අත්ථීති උපනාහී, උපනය්හනසීලොති වා උපනාහී. විවාදො නාම උප්පජ්ජමානො යෙභුය්‍යෙන පඨමං ද්වින්නං වසෙන උප්පජ්ජතීති වුත්තං ‘‘ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො’’ති. සො පන යථා බහූනං අනත්ථාවහො හොති, තං නිදස්සනමුඛෙන නිදස්සෙන්තො ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ. අබ්භන්තරපරිසායාති පරිසබ්භන්තරෙ.

๓๖. ในสูตรที่ ๖ คำว่า โกธโน คือ มีปกติโกรธ. เพราะเขายังละความโกรธไม่ได้ จึงชื่อว่าผู้มีความโกรธที่ได้มาแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ประกอบด้วยความโกรธ'. คำว่า อุปนาหี คือ มีความผูกโกรธ หรือมีปกติผูกโกรธ. ชื่อว่า วิวาท เมื่อเกิดขึ้นโดยมากย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยภิกษุสองรูปก่อน จึงกล่าวว่า 'วิวาทของภิกษุสองรูป'. แต่วิวาทนั้นย่อมนำมาซึ่งอนัตถะแก่คนหมู่มากอย่างไร ท่านจึงแสดงโดยยกตัวอย่างขึ้นแสดงว่า 'อย่างไร' เป็นต้น. คำว่า อัพภันตรปริสายะ คือ ในท่ามกลางบริษัท.

ගුණමක්ඛනාය පවත්තොපි අත්තනො කාරකං ගූථෙන පහරන්තිං ගූථො විය පඨමතරං මක්ඛෙතීති මක්ඛො, සො එතස්ස අත්ථීති මක්ඛී. පළාසතීති පළාසො, පරස්ස ගුණෙ ඩංසිත්වා විය අපනෙතීති අත්ථො. සො එතස්ස අත්ථීති පළාසී. පළාසී පුග්ගලො හි දුතියස්ස ධුරං න දෙති, සමං හරිත්වා අතිවදති. තෙනාහ ‘‘යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො’’ති. ඉස්සතීති ඉස්සුකී. මච්ඡරායතීති මච්ඡරං, තං එතස්ස අත්ථීති [Pg.107] මච්ඡරී. සඨයති න සම්මා භාසතීති සඨො අඤ්ඤථා සන්තං අත්තානං අඤ්ඤථා පවෙදනතො. මායා එතස්ස අත්ථී මායාවී. මිච්ඡා පාපිකා විඤ්ඤුගරහිතා එතස්ස දිට්ඨීති මිච්ඡාදිට්ඨි, කම්මපථපරියාපන්නාය ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිවත්ථුකාය මිච්ඡත්තපරියාපන්නාය අනිය්‍යානිකාය දිට්ඨියා සමන්නාගතොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නත්ථිකවාදී’’තිආදි.

แม้เมื่อประพฤติเพื่อลบล้างคุณของผู้อื่น แต่ก็ย่อมเปื้อนผู้ทำนั้นเองก่อน เหมือนอุจจาระย่อมเปื้อนผู้ที่ขว้างผู้อื่นด้วยอุจจาระก่อน ฉะนั้น จึงชื่อว่า มักขะ ผู้ใดมีมักขะนั้น ผู้นั้นชื่อว่า มักขี. ชื่อว่า ปฬาสะ เพราะกัดคุณของผู้อื่นแล้วนำออกไป อธิบายว่า เหมือนกัดแล้วนำออกไป. ผู้ใดมีปฬาสะนั้น ผู้นั้นชื่อว่า ปฬาสี. ด้วยว่าบุคคลผู้มีปฬาสะย่อมไม่ยอมยกความเด่นให้แก่ผู้อื่น ย่อมยกตนขึ้นเสมอแล้วกล่าวข่ม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ประกอบด้วยปฬาสะที่มีลักษณะของการถือตัวเสมอ. ชื่อว่า อิสสุกี เพราะย่อมริษยา. ชื่อว่า มัจฉระ เพราะย่อมตระหนี่ ผู้ใดมีความตระหนี่นั้น ผู้นั้นชื่อว่า มัจฉรี. ชื่อว่า สโฐ เพราะย่อมลวง ไม่กล่าวตามความเป็นจริง เพราะแสดงตนที่จริงเป็นอย่างอื่นให้เป็นอย่างอื่น. ผู้ใดมีมายา ผู้นั้นชื่อว่า มายาวี. ชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิ เพราะมีทิฏฐิที่ผิด เป็นบาป เป็นที่ติเตียนของวิญญูชน อธิบายว่า เป็นผู้ประกอบด้วยทิฏฐิที่เป็นมิจฉัตตะ ไม่นำออกจากทุกข์ อันนับเนื่องในกรรมบถ มีวัตถุว่า ทานที่ให้แล้วไม่มีผล เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เป็นผู้กล่าวว่าไม่มี เป็นต้น

සං අත්තනො දිට්ඨිං, සයං වා අත්තනා යථාගහිතං පරාමසති, සභාවං අතික්කමිත්වා පරතො ආමසතීති සන්දිට්ඨීපරාමාසී. ආධානං දළ්හං ගණ්හාතීති ආධානග්ගාහී, දළ්හග්ගාහී, ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති ථිරග්ගාහීති අත්ථො. යුත්තං කාරණං දිස්වාව ලද්ධිං පටිනිස්සජ්ජතීති පටිනිස්සග්ගී, දුක්ඛෙන කිච්ඡෙන කසිරෙන බහුම්පි කාරණං දස්සෙත්වා න සක්කා පටිනිස්සග්ගං කාතුන්ති දුප්පටිනිස්සග්ගී. යො අත්තනො උප්පන්නදිට්ඨිං ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති දළ්හං ගණ්හිත්වා අපි බුද්ධාදීහි කාරණං දස්සෙත්වා වුච්චමානො න පටිනිස්සජ්ජති. තස්සෙතං අධිවචනං. තාදිසො හි පුග්ගලො යං යදෙව ධම්මං වා අධම්මං වා සුණාති, තං සබ්බං ‘‘එවං අම්හාකං ආචරියෙහි කථිතං, එවං අම්හෙහි සුත’’න්ති කුම්මොව අඞ්ගානි සකෙ කපාලෙ අන්තොයෙව සමොදහති. යථා හි කච්ඡපො අත්තනො හත්ථපාදාදිකෙ අඞ්ගෙ කෙනචි ඝටිතෙ සබ්බානි අඞ්ගානි අත්තනො කපාලෙයෙව සමොදහති, න බහි නීහරති, එවමයම්පි ‘‘න සුන්දරො තව ගාහො, ඡඩ්ඩෙහි න’’න්ති වුත්තො තං න විස්සජ්ජති, අන්තොයෙව අත්තනො හදයෙ එව ඨපෙත්වා විචරති, කුම්භීලග්ගාහං ගණ්හාති. යථා සුසුමාරා ගහිතං න පටිනිස්සජ්ජන්ති, එවං ගණ්හාති.

ชื่อว่า สันทิฏฐิปรัมมาสี เพราะลูบคลำทิฏฐิของตนเอง หรือลูบคลำโดยความเป็นอย่างอื่น ก้าวล่วงสภาวะไปแห่งทิฏฐิที่ตนยึดถือไว้เอง. ชื่อว่า อาธานัคคาหี เพราะยึดไว้อย่างมั่นคง, ชื่อว่า ทฬหัคคาหี เพราะยึดไว้อย่างเหนียวแน่น, อธิบายว่า ชื่อว่า ถิรัคคาหี เพราะยึดไว้อย่างมั่นคงว่า สิ่งนี้เท่านั้นจริง. ชื่อว่า ปฏินิสสัคคี เพราะสละทิฏฐิได้เมื่อเห็นเหตุผลที่สมควร. ชื่อว่า ทุปปฏินิสสัคคี เพราะไม่สามารถจะสละได้ แม้จะแสดงเหตุผลมากมายด้วยความยากลำบาก. คำนี้เป็นชื่อของบุคคลผู้ยึดมั่นทิฏฐิที่เกิดขึ้นแก่ตนอย่างเหนียวแน่นว่า สิ่งนี้เท่านั้นจริง แม้ถูกพระพุทธเจ้าเป็นต้นแสดงเหตุผลกล่าวอยู่ก็ไม่สละ. ด้วยว่าบุคคลเช่นนั้น เมื่อได้ยินธรรมหรืออธรรมใดๆ ก็ตาม ย่อมรวบรวมสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดไว้ภายในกระดองของตนเอง เหมือนเต่ารวบรวมอวัยวะไว้ในกระดองของตนฉะนั้น โดยกล่าวว่า อาจารย์ของเรากล่าวไว้อย่างนี้ เราได้ยินมาอย่างนี้. เหมือนอย่างว่า เต่าเมื่อมีใครมาถูกต้องอวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้น ย่อมรวบรวมอวัยวะทั้งหมดไว้ในกระดองของตนเท่านั้น ไม่นำออกมาภายนอก ฉันใด แม้บุคคลนี้ก็ฉันนั้น เมื่อถูกกล่าวว่า การยึดถือของท่านไม่ดี ท่านจงละเสีย ก็ไม่ยอมสละ ย่อมเก็บไว้ในใจของตนเท่านั้นเที่ยวไป ยึดถืออย่างจระเข้. เหมือนอย่างว่า จระเข้ทั้งหลายงับไว้แล้วไม่ยอมปล่อย ฉันใด เขาก็ยึดถือไว้ฉันนั้น

විවාදමූලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยวิวัททมูลสูตร จบแล้ว.

7. ඡළඞ්ගදානසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาว่าด้วยฉฬังคทานสูตร

37. සත්තමෙ දක්ඛන්ති වඩ්ඪන්ති එතායාති දක්ඛිණා, පරිච්චාගමයං පුඤ්ඤං, තස්සූපකරණභූතො දෙය්‍යධම්මො ච. ඉධ පන දෙය්‍යධම්මො අධිප්පෙතො. තෙනෙවාහ ‘‘දක්ඛිණං පතිට්ඨාපෙතී’’ති. ඉතො උට්ඨිතෙනාති ඉතො ඛෙත්තතො උප්පන්නෙන. රාගො විනයති එතෙනාති රාගවිනයො, රාගස්ස සමුච්ඡෙදිකා පටිපදා. තෙනාහ ‘‘රාගවිනයපටිපදං පටිපන්නා’’ති.

๓๗. ในสูตรที่ ๗ ชื่อว่า ทักขิณา เพราะเป็นเหตุให้ผลบุญเจริญและเพิ่มพูน ได้แก่ บุญที่สำเร็จจากการบริจาค และไทยธรรมที่เป็นอุปกรณ์แห่งบุญนั้น. แต่ในที่นี้ประสงค์เอาไทยธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ตั้งทักขิณาไว้. คำว่า ito uṭṭhitenā ได้แก่ ที่เกิดขึ้นจากนาแห่งนี้. ชื่อว่า ราคาวินัย เพราะเป็นเครื่องกำจัดราคะ ได้แก่ ปฏิปทาที่เป็นเครื่องตัดราคะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปฏิบัติปฏิปทาเป็นเครื่องกำจัดราคะ

‘‘පුබ්බෙව දානා සුමනො’’තිආදිගාථාය පුබ්බෙව දානා මුඤ්චචෙතනාය පුබ්බෙ දානූපකරණසම්භරණතො පට්ඨාය සුමනො ‘‘සම්පත්තීනං නිදානං අනුගාමිකදානං [Pg.108] දස්සාමී’’ති සොමනස්සිතො භවෙය්‍ය. දදං චිත්තං පසාදයෙති දදන්තො දෙය්‍යධම්මං දක්ඛිණෙය්‍යහත්ථෙ පතිට්ඨාපෙන්තො ‘‘අසාරතො ධනතො සාරාදානං කරොමී’’ති අත්තනො චිත්තං පසාදෙය්‍ය. දත්වා අත්තමනො හොතීති දක්ඛිණෙය්‍යානං දෙය්‍යධම්මං පරිච්චජිත්වා ‘‘පණ්ඩිතපඤ්ඤත්තං නාම මයා අනුට්ඨිතං, අහො සාධු සුට්ඨූ’’ති අත්තමනො පමුදිතො පීතිසොමනස්සජාතො හොති. එසාති යා අයං පුබ්බචෙතනා මුඤ්චචෙතනා අපරචෙතනාති ඉමාසං කම්මඵලානං සද්ධානුගතානං සොමනස්සපරිග්ගහිතානං තිවිධානං චෙතනානං පාරිපූරී, එසා.

ด้วยคาถาว่า Pubbeva dānā sumano เป็นต้น ความว่า ก่อนแต่จะให้ทาน คือตั้งแต่เริ่มจัดเตรียมอุปกรณ์ทานด้วยมุญจเจตนาเป็นผู้มีใจเบิกบาน พึงเป็นผู้โสมนัสว่า เราจักให้ทานที่ติดตามตนไปอันเป็นเหตุแห่งสมบัติ. คำว่า Dadaṃ cittaṃ pasādaye ความว่า เมื่อให้ คือเมื่อวางไทยธรรมลงในมือของทักขิไณยบุคคล พึงยังจิตของตนให้เลื่อมใสว่า เรากำลังถือเอาสาระจากทรัพย์ที่ไม่มีสาระ. คำว่า Datvā attamano hoti ความว่า ครั้นบริจาคไทยธรรมแก่ทักขิไณยบุคคลแล้ว ย่อมเป็นผู้มีใจยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัสว่า เราได้ทำสิ่งที่บัณฑิตบัญญัติไว้แล้วหนอ โอ้ ดีจริง ดีแท้. คำว่า Esā นี้ คือความบริบูรณ์แห่งเจตนา ๓ ประการ คือ ปุพพเจตนา มุญจเจตนา และอปรเจตนา เหล่านี้ อันเป็นไปตามผลแห่งกรรม ประกอบด้วยศรัทธา อันโสมนัสรับไว้แล้ว

සීලසඤ්ඤමෙනාති කායිකවාචසිකසංවරෙන. හත්ථපාදෙති දක්ඛිණෙය්‍යානං හත්ථපාදෙ. මුඛං වික්ඛාලෙත්වාති තෙසංයෙව මුඛං වික්ඛාලෙත්වා, අත්තනාව මුඛොදකං දත්වාති අධිප්පායො.

คำว่า ด้วยความสำรวมในศีล ได้แก่ ด้วยความสำรวมทางกายและทางวาจา. คำว่า ที่มือและเท้า ได้แก่ ที่มือและเท้าของทักขิไณยบุคคลทั้งหลาย. คำว่า ล้างหน้า ได้แก่ ล้างหน้าของทักขิไณยบุคคลเหล่านั้นนั่นเอง อธิบายว่า ตนเองถวายน้ำล้างหน้า

ඡළඞ්ගදානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยฉฬังคทานสูตร จบแล้ว.

8-11. අත්තකාරීසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยอัตตการีสูตรเป็นต้น ที่ ๘-๑๑.

38-41. අට්ඨමෙ කුසලකිරියාය ආදිආරම්භභාවෙන පවත්තවීරියං ඨිතසභාවතාය සභාවධාරණට්ඨෙන ධාතූති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘ආරම්භධාතූති ආරභනවසෙන පවත්තවීරිය’’න්ති. ලද්ධාසෙවනං වීරියං බලප්පත්තං හුත්වා පටිපක්ඛෙ විධමතීති ආහ ‘‘නික්කමධාතූති කොසජ්ජතො නික්ඛමනසභාවං වීරිය’’න්ති. පරක්කමනසභාවොති අධිමත්තතරානං පටිපක්ඛධම්මානං විධමනසමත්ථතාය පටුපටුතරභාවෙන පරං පරං ඨානං අක්කමනසභාවො. නවමාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං.

ในสูตรที่ ๘ วิริยะที่ดำเนินไปโดยความเป็นเบื้องต้นแห่งการทำกุศล ชื่อว่า ธาตุ เพราะอรรถว่าทรงไว้ซึ่งสภาวะโดยความเป็นสภาพตั้งมั่น ท่านจึงกล่าวว่า อารัมภธาตุ ได้แก่ วิริยะที่ดำเนินไปโดยการปรารภ. วิริยะที่ได้สั่งสมแล้ว ถึงความเป็นกำลัง ย่อมกำจัดฝ่ายปฏิปักษ์ได้ ท่านจึงกล่าวว่า นิกกมธาตุ ได้แก่ วิริยะที่มีสภาพออกไปจากความเกียจคร้าน. คำว่า ปรักกมนสภาโว คือ สภาพที่ก้าวไปสู่ฐานะที่ยิ่งๆ ขึ้นไป ด้วยความเป็นสภาพแกล้วกล้ายิ่งขึ้น เพราะสามารถกำจัดธรรมฝ่ายปฏิปักษ์ที่รุนแรงกว่าได้. ในสูตรที่ ๙ เป็นต้น ไม่มีข้อความที่ควรกล่าว

අත්තකාරීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอัตตการีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

12. නාගිතසුත්තවණ්ණනා

๑๒. อรรถกถาว่าด้วยนาคิตสูตร

42. ද්වාදසමෙ මාහං නාගිත යසෙන සමාගමන්ති මා අහං යසෙන සමාගමනං පත්ථෙමි. මා ච මයා යසොති යසො ච මයා මා සමාගච්ඡතූති [Pg.109] අත්ථො. ඉමිනා අත්තනො ලාභසක්කාරෙන අනත්ථිකතං විභාවෙති. පඤ්චහි විමුත්තීහීති තදඞ්ගවිමුත්තිආදීහි පඤ්චහි විමුත්තීහි. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

๔๒. ในสูตรที่ ๑๒ คำว่า māhaṃ nāgita yasena samāgamanti ความว่า ขออย่าให้ข้าพเจ้าสมาคมด้วยยศเลย. คำว่า mā ca mayā yaso ความว่า และขออย่าให้ยศมาสมาคมกับข้าพเจ้าเลย. ด้วยคำนี้ พระองค์ทรงแสดงความเป็นผู้ไม่ต้องการด้วยลาภสักการะของตน. คำว่า pañcahi vimuttīhi ได้แก่ ด้วยวิมุตติ ๕ ประการ มีตทังควิมุตติเป็นต้น. ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ชัดเจนทั้งนั้น

නාගිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยนาคิตสูตร จบแล้ว.

දෙවතාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยเทวดาวรรค จบแล้ว.

5. ධම්මිකවග්ගො

๕. ธัมมิกวรรค

1. නාගසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยนาคสูตร

43. පඤ්චමස්ස පඨමෙ පරිසිඤ්චිතුන්ති (ම. නි. අට්ඨ. 1.272) යො චුණ්ණමත්තිකාදීහි ගත්තානි උබ්බට්ටෙන්තො මල්ලකමුට්ඨාදීහි වා ඝංසන්තො නහායති, සො ‘‘නහායතී’’ති වුච්චති. යො තථා අකත්වා පකතියාව නහායති, සො ‘‘පරිසිඤ්චතී’’ති වුච්චති. භගවතො ච සරීරෙ තථා හරිතබ්බං රජොජල්ලං නාම නුපලිම්පති අච්ඡඡවිභාවතො, උතුග්ගහණත්ථං පන භගවා කෙවලං උදකෙ ඔතරති. තෙනාහ ‘‘ගත්තානි පරිසිඤ්චිතු’’න්ති.

๔๓. ในบทที่ ๑ แห่งปัญจมวรรค คำว่า parisiñcituṃ (อรรถกถา ม.นิ. ๑.๒๗๒) ความว่า บุคคลใดเมื่อขัดถูร่างกายด้วยผงแป้งและดินเป็นต้น หรือขัดด้วยกะลาและกำมือเป็นต้นแล้วอาบน้ำ บุคคลนั้นเรียกว่า 'อาบน้ำ' (nahāyati) ส่วนบุคคลใดไม่ทำอย่างนั้น แต่อาบน้ำตามปกติ บุคคลนั้นเรียกว่า 'ประพรม' (parisiñcati) ก็ฝุ่นและละอองที่ควรจะกำจัดออกเช่นนั้น ย่อมไม่ติดแปดเปื้อนในพระวรกายของพระผู้มีพระภาค เพราะความที่พระฉวีวรรณใสสะอาด แต่พระผู้มีพระภาคเสด็จลงสู่แม่น้ำเพียงเพื่อรับความเย็นสบายตามฤดูกาลเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อประพรมพระกาย' (gattāni parisiñcituṃ)

පුබ්බකොට්ඨකොති පාචීනකොට්ඨකො. සාවත්ථියං කිර ජෙතවනවිහාරො කදාචි මහා, කදාචි ඛුද්දකො. තථා හි සො විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ යොජනිකො අහොසි, සිඛිස්ස තිගාවුතො, වෙස්සභුස්ස අඩ්ඪයොජනිකො, කකුසන්ධස්ස ගාවුතප්පමාණො, කොණාගමනස්ස අඩ්ඪගාවුතප්පමාණො, කස්සපස්ස වීසතිඋසභප්පමාණො, අම්හාකං භගවතො කාලෙ අට්ඨකරීසප්පමාණො ජාතො. තම්පි නගරං තස්ස විහාරස්ස කදාචි පාචීනතො හොති, කදාචි දක්ඛිණතො, කදාචි පච්ඡිමතො, කදාචි උත්තරතො. ජෙතවනගන්ධකුටියං පන චතුන්නං මඤ්චපාදානං පතිට්ඨිතට්ඨානං අචලමෙව. චත්තාරි හි අචලචෙතියට්ඨානානි නාම මහාබොධිපල්ලඞ්කට්ඨානං, ඉසිපතනෙ ධම්මචක්කප්පවත්තනට්ඨානං, සඞ්කස්සනගරෙ දෙවොරොහනකාලෙ සොපානස්ස පතිට්ඨානට්ඨානං, මඤ්චපාදට්ඨානන්ති. අයං පන පුබ්බකොට්ඨකො කස්සපදසබලස්ස වීසතිඋසභවිහාරකාලෙ පාචීනද්වාරකොට්ඨකො අහොසි. සො ඉදානි ‘‘පුබ්බකොට්ඨකො’’ත්වෙව පඤ්ඤායති.

คำว่า Pubbakoṭṭhako คือ ซุ้มประตูทิศตะวันออก ได้ยินว่า พระเชตวันวิหารในเมืองสาวัตถี บางครั้งก็ใหญ่ บางครั้งก็เล็ก ด้วยว่าพระวิหารนั้น ในสมัยของพระวิปัสสีพุทธเจ้า มีขนาด ๑ โยชน์ ในสมัยของพระสิขีพุทธเจ้า มีขนาด ๓ คาวุต ในสมัยของพระเวสสภูพุทธเจ้า มีขนาดครึ่งโยชน์ ในสมัยของพระกกุสันธพุทธเจ้า มีขนาด ๑ คาวุต ในสมัยของพระโกนาคมนพุทธเจ้า มีขนาดครึ่งคาวุต ในสมัยของพระกัสสปพุทธเจ้า มีขนาด ๒๐ อุสภะ และในสมัยของพระผู้มีพระภาคของเรา ได้มีขนาด ๘ กรีส แม้พระนครนั้นก็อยู่ทางทิศตะวันออกของพระวิหารนั้นบ้าง ทางทิศใต้บ้าง ทางทิศตะวันตกบ้าง ทางทิศเหนือบ้าง แต่สถานที่ตั้งเท้าแท่นบรรทมทั้ง ๔ ในพระคันธกุฎีพระเชตวันนั้นไม่หวั่นไหวเลย จริงอยู่ สถานที่ซึ่งเรียกว่าอจลเจดียสถาน ๔ แห่ง คือ สถานที่ตั้งพระพัลลังก์มหาโพธิ์ ๑ สถานที่แสดงธรรมจักรในป่าอิสิปตนะ ๑ สถานที่ตั้งบันไดในเวลาเสด็จลงจากเทวโลกที่เมืองสังกัสสะ ๑ และสถานที่ตั้งเท้าแท่นบรรทม ๑ ส่วนซุ้มประตูทิศตะวันออกนี้ ในสมัยที่พระกัสสปทศพลมีพระวิหารขนาด ๒๐ อุสภะ ได้เป็นซุ้มประตูทางทิศตะวันออก บัดนี้ ซุ้มประตูนั้นก็ยังปรากฏชื่อว่า 'ปุพพโกฏฐกะ' นั่นเอง

කස්සපදසබලස්ස [Pg.110] කාලෙ අචිරවතී නගරං පරික්ඛිපිත්වා සන්දමානා පුබ්බකොට්ඨකං පත්වා උදකෙන භින්දිත්වා මහන්තං උදකරහදං මාපෙසි සමතිත්තිකං අනුපුබ්බගම්භීරං. තත්ථ එකං රඤ්ඤො න්හානතිත්ථං, එකං නාගරානං, එකං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස, එකං බුද්ධානන්ති එවං පාටිඑක්කානි න්හානතිත්ථානි හොන්ති රමණීයානිවිප්පකිණ්ණරජතපට්ටසදිසවාලුකානි. ඉති භගවතා ආයස්මතා ආනන්දෙන සද්ධිං යෙන අයං එවරූපො පුබ්බකොට්ඨකො, තෙනුපසඞ්කමි ගත්තානි පරිසිඤ්චිතුං. අථායස්මා ආනන්දො උදකසාටිකං උපනාමෙසි. භගවා සුරත්තදුපට්ටං අපනෙත්වා උදකසාටිකං නිවාසෙසි. ථෙරො දුපට්ටෙන සද්ධිං මහාචීවරං අත්තනො හත්ථගතං අකාසි. භගවා උදකං ඔතරි, සහොතරණෙනෙවස්ස උදකෙ මච්ඡකච්ඡපා සබ්බෙ සුවණ්ණවණ්ණා අහෙසුං, යන්තනාළිකාහි සුවණ්ණරසධාරානි සිඤ්චනකාලො විය සුවණ්ණපටප්පසාරණකාලො විය ච අහොසි. අථ භගවතො නහානවත්තං දස්සෙත්වා පච්චුත්තිණ්ණස්ස ථෙරො සුරත්තදුපට්ටං උපනාමෙසි. භගවා තං නිවාසෙත්වා විජ්ජුල්ලතාසදිසං කායබන්ධනං බන්ධිත්වා මහාචීවරං අන්තන්තෙන සංහරිත්වා පදුමගබ්භසදිසං කත්වා උපනීතං ද්වීසු කණ්ණෙසු ගහෙත්වා අට්ඨාසි. තෙන වුත්තං ‘‘පුබ්බකොට්ඨකෙ ගත්තානි පරිසිඤ්චිත්වා එකචීවරො අට්ඨාසී’’ති.

ในสมัยของพระกัสสปทศพล แม่น้ำอจิรวดีไหลโอบล้อมพระนครไปถึงซุ้มประตูทิศตะวันออกแล้วพัดพังซุ้มประตูนั้นด้วยกระแสน้ำ ก่อให้เกิดเป็นห้วงน้ำใหญ่ มีน้ำเต็มเสมอขอบและค่อยๆ ลึกไปตามลำดับ ในห้วงน้ำนั้น มีท่าสรงน้ำของพระราชาท่าหนึ่ง ของชาวเมืองท่าหนึ่ง ของภิกษุสงฆ์ท่าหนึ่ง ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายท่าหนึ่ง ท่าสรงน้ำเหล่านั้นแยกจากกันเป็นสัดส่วน มีความรื่นรมย์ มีทรายคล้ายกับแผ่นเงินที่กระจายอยู่ ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยพระอานนท์ผู้มีอายุ ได้เสด็จไปยังที่ตั้งซุ้มประตูทิศตะวันออกที่มีลักษณะเช่นนี้ เพื่อประพรมพระกาย ครั้งนั้น พระอานนท์ผู้มีอายุได้ถวายผ้าสรงน้ำ พระผู้มีพระภาคทรงเปลื้องผ้าสองชั้นสีแดงเข้มออกแล้วทรงนุ่งผ้าสรงน้ำ พระเถระได้ถือผ้าสองชั้นพร้อมกับผ้าจีวรใหญ่ไว้ในมือของตน พระผู้มีพระภาคเสด็จลงสู่แม่น้ำ ทันทีที่เสด็จลงไป ปลาและเต่าทั้งหมดในน้ำนั้นได้มีสีเหมือนทองไปหมด ประหนึ่งเวลาที่หลั่งกระแสธารน้ำทองออกจากท่อเครื่องจักร และประหนึ่งเวลาที่แผ่แผ่นทองออกไป ลำดับนั้น พระเถระแสดงวัตรในการสรงน้ำถวายพระผู้มีพระภาค เมื่อพระองค์เสด็จขึ้นแล้ว จึงได้ถวายผ้าสองชั้นสีแดงเข้ม พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งผ้านั้นแล้ว ทรงคาดประคดเอวประดุจสายฟ้า ทรงรวบผ้าจีวรใหญ่ด้วยชายต่อชายทำให้เหมือนภายในดอกบัว แล้วทรงจับที่มุมทั้งสองที่พระเถระน้อมถวายประทับยืนอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ประพรมพระกายที่ซุ้มประตูทิศตะวันออกแล้ว ทรงมีจีวรผืนเดียวประทับยืนอยู่'

එවං ඨිතස්ස පන භගවතො සරීරං විකසිතපදුමපුප්ඵසදිසං සබ්බපාලිඵුල්ලං පාරිච්ඡත්තකං, තාරාමරීචිවිකසිතඤ්ච ගගනතලං සිරියා අවහසමානං විය විරොචිත්ථ, බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛෙපවිලාසිනී චස්ස ද්වත්තිංසවරලක්ඛණමාලා ගන්ථිත්වා ඨපිතා ද්වත්තිංස චන්දිමා විය, ද්වත්තිංස සූරියා විය, පටිපාටියා ඨපිතද්වත්තිංසචක්කවත්තිද්වත්තිංසදෙවරාජද්වත්තිංසමහාබ්‍රහ්මානො විය ච අතිවිය විරොචිත්ථ. යස්මා ච භගවතො සරීරං සුධන්තචාමීකරසමානවණ්ණං, සුපරිසොධිතපවාළරුචිරතොරණං, සුවිසුද්ධනීලරතනාවලිසදිසකෙසතනුරුහං, තස්මා තහං තහං විනිග්ගතසුජාතජාතිහිඞ්ගුලකරසූපසොභිතං උපරි සතමෙඝරතනාවලිසුච්ඡාදිතං ජඞ්ගමමිව කනකගිරිසිඛරං විරොචිත්ථ. තස්මිඤ්ච සමයෙ දසබලස්ස සරීරතො නික්ඛමිත්වා ඡබ්බණ්ණරස්මියො සමන්තතො අසීතිහත්ථප්පමාණෙ පදෙසෙ ආධාවන්තී විධාවන්තී රතනාවලිරතනදාමරතනචුණ්ණවිප්පකිණ්ණං විය පසාරිතරතනචිත්තකඤ්චනපට්ටමිව ආසිඤ්චමානලාඛාරසධාරාචිත්තමිව උක්කාසතනිපාතසමාකුලමිව නිරන්තරවිප්පකිණ්ණකණිකාරකිඞ්කිණිකපුප්ඵමිව වායුවෙගසමුද්ධතචිනපිට්ඨචුණ්ණරඤ්ජිතමිව [Pg.111] ඉන්දධනුවිජ්ජුල්ලතාවිතානසන්ථතමිව ච ගගනතලං, තං ඨානං පවනඤ්ච සම්මා ඵරන්ති. වණ්ණභූමි නාමෙසා. එවරූපෙසු ඨානෙසු බුද්ධානං සරීරවණ්ණං වා ගුණවණ්ණං වා චුණ්ණියපදෙහි වා ගාථාහි වා අත්ථඤ්ච උපමායො ච කාරණානි ච ආහරිත්වා පටිබලෙන ධම්මකථිකෙන පූරෙත්වා කථෙතුං වට්ටති. එවරූපෙසු හි ඨානෙසු ධම්මකථිකස්ස ථාමො වෙදිතබ්බො. පුබ්බසදිසානි කුරුමානොති නිරුදකානි කුරුමානො, සුක්ඛාපයමානොති අත්ථො. සොදකෙ ගත්තෙ චීවරං පාරුපන්තස්ස හි චීවරෙ කණ්ණිකානි උට්ඨහන්ති, පරික්ඛාරභණ්ඩං දුස්සති, බුද්ධානං පන සරීරෙ රජොජල්ලං න උපලිම්පති, පදුමපත්තෙ උක්ඛිත්තඋදකබින්දු විය උදකං විනිවට්ටෙත්වා ගච්ඡති. එවං සන්තෙපි සික්ඛාගාරවතාය භගවා ‘‘පබ්බජිතවත්තං නාමෙත’’න්ති මහාචීවරං උභොසු කණ්ණෙසු ගහෙත්වා පුරතො කායං පටිච්ඡාදෙත්වා අට්ඨාසි.

เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่อย่างนั้น พระสรีระของพระองค์ก็รุ่งเรืองดุจดอกปทุมที่บานสะพรั่ง และดุจต้นปาริฉัตรที่บานสะพรั่งทั่วทุกกิ่งก้าน อีกทั้งท้องฟ้าที่สว่างไสวด้วยแสงดาวก็ดูเหมือนจะเย้ยหยันความงามนั้นด้วยสิริ รัศมีหนึ่งวาที่ซ่านออกไปโดยรอบอันงดงามของพระองค์นั้น รุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจพวงมาลัยแห่งมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการที่ร้อยเรียงไว้ ดุจพระจันทร์ ๓๒ ดวง ดุจพระอาทิตย์ ๓๒ ดวง และดุจพระเจ้าจักรพรรดิ ๓๒ พระองค์ ท้าวเทวราช ๓๒ พระองค์ และมหาพรหม ๓๒ องค์ที่ประทับเรียงรายกัน และเพราะพระสรีระของพระผู้มีพระภาคมีวรรณะดุจทองคำที่หลอมดีแล้ว มีซุ้มประตูอันงดงามด้วยแก้วประพาฬที่ขัดเกลาดีแล้ว มีพระเกศาและพระโลมาดุจพวงแก้วมณีสีน้ำเงินบริสุทธิ์ เพราะฉะนั้น พระสรีระนั้นจึงรุ่งเรืองดุจยอดภูเขาทองที่เคลื่อนที่ได้ ประดับประดาด้วยน้ำหรดาลและชาดชั้นดีที่ผุดออกมาเป็นแห่งๆ และปกคลุมด้วยพวงแก้วมณีดุจเมฆร้อยชั้นอยู่เบื้องบน ในขณะนั้น พระรัศมี ๖ สีได้เปล่งออกจากพระสรีระของพระทสพล แผ่ไปทั่วบริเวณประมาณ ๘๐ ศอก ทั้งรุกรนและแล่นไปทั่วท้องฟ้า สถานที่นั้น และอากาศ ดุจพวงแก้วมณี ดุจพวงมาลัยแก้ว ดุจผงแก้วที่โปรยปราย ดุจแผ่นทองคำที่ประดับด้วยแก้วมณีที่แผ่ออกไป ดุจภาพวาดที่พรมด้วยน้ำครั่ง ดุจเต็มไปด้วยดาวตกนับร้อย ดุจดอกกรรณิการ์และดอกกิงกิณีที่โปรยปรายไม่ขาดสาย ดุจถูกย้อมด้วยผงจุณที่ฟุ้งขึ้นด้วยกำลังลม และดุจท้องฟ้าที่ปกคลุมด้วยเพดานรุ้งและสายฟ้า นี่ชื่อว่า 'วรรณภูมิ' ในสถานที่เช่นนี้ ธรรมีกถาผู้มีความสามารถพึงพรรณนาให้เต็มด้วยการนำเอาวรรณะแห่งพระสรีระหรือวรรณะแห่งพระคุณของพระพุทธเจ้า ทั้งด้วยบทประพันธ์ร้อยแก้วและร้อยกรอง ทั้งอรรถ อุปมา และเหตุผลมาแสดง เพราะในสถานที่เช่นนี้ พึงทราบกำลังของธรรมีกถา คำว่า 'ทำให้เป็นเหมือนเดิม' (Pubbasadisāni kurumāno) ความว่า ทำให้ไม่มีน้ำ คือทำให้แห้ง เพราะเมื่อบุคคลห่มจีวรขณะที่กายเปียกน้ำ ชายจีวรย่อมยกขึ้น และบริขารย่อมเสียหาย แต่ฝุ่นละอองและสิ่งสกปรกย่อมไม่ติดพระสรีระของพระพุทธเจ้า น้ำย่อมไหลกลิ้งไปเหมือนหยดน้ำที่กลิ้งอยู่บนใบบัว แม้เป็นเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคก็ทรงถือมหาจีวรที่ชายทั้งสองข้าง แล้วทรงปกปิดพระกายไว้ข้างหน้าแล้วประทับยืนอยู่ ด้วยความเคารพในสิกขาว่า 'นี่เป็นวัตรของบรรพชิต'

තාළිතඤ්ච වාදිතඤ්ච තාළිතවාදිතං, තූරියානං තාළිතවාදිතං තූරියතාළිතවාදිතං. මහන්තඤ්ච තං තූරියතාළිතවාදිතඤ්චාති මහාතූරියතාළිතවාදිතං. තෙනාහ ‘‘මහන්තෙනා’’තිආදි. අථ වා භෙරිමුදිඞ්ගපණවාදිතූරියානං තාළිතං වීණාවෙළුගොමුඛිආදීනං වාදිතඤ්ච තූරියතාළිතවාදිතන්ති වා එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

การตีและการบรรเลง เรียกว่า ตาลิตวาทิตะ การตีและการบรรเลงเครื่องดนตรี เรียกว่า ตูริยตาลิตวาทิตะ การตีและการบรรเลงเครื่องดนตรีอันยิ่งใหญ่นั้น เรียกว่า มหาตูริยตาลิตวาทิตะ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยเสียงอันยิ่งใหญ่' เป็นต้น อีกนัยหนึ่ง พึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า การตีเครื่องดนตรีมีกลองเภรี กลองมุทิงคะ และกลองปณวะ เป็นต้น และการบรรเลงเครื่องดนตรีมีพิณ ขลุ่ย และแตรสังข์ (โคมุขี) เป็นต้น เรียกว่า ตูริยตาลิตวาทิตะ

අභිඤ්ඤාපාරං ගතොති අභිඤ්ඤාපාරගූ. එවං සෙසෙසුපි. සො හි භගවා සබ්බධම්මෙ අභිජානන්තො ගතොති අභිඤ්ඤාපාරගූ. තෙසු පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ පරිජානන්තො ගතොති පරිඤ්ඤාපාරගූ. සබ්බකිලෙසෙ පජහන්තො ගතොති පහානපාරගූ. චත්තාරො මග්ගෙ භාවෙන්තො ගතොති භාවනාපාරගූ. නිරොධං සච්ඡිකරොන්තො ගතොති සච්ඡිකිරියාපාරගූ. සබ්බසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තො ගතොති සමාපත්තිපාරගූ. සුබ්‍රහ්මදෙවපුත්තාදයොති එත්ථ සො කිර දෙවපුත්තො අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතො නන්දනකීළිතං කත්වා පාරිච්ඡත්තකමූලෙ පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. තං පඤ්චසතා පරිවාරෙත්වා නිසින්නා, පඤ්චසතා රුක්ඛං අභිරුහිත්වා මධුරස්සරෙන ගායිත්වා පුප්ඵානි පාතෙන්ති. තානි ගහෙත්වා ඉතරා එකතොවණ්ටිකමාලාව ගන්ථෙන්ති. අථ රුක්ඛං අභිරුළ්හා උපච්ඡෙදකවසෙන එකප්පහාරෙනෙව කාලං කත්වා අවීචිම්හි නිබ්බත්තා මහාදුක්ඛං අනුභවන්ති. අථ කාලෙ ගච්ඡන්තෙ දෙවපුත්තො ‘‘ඉමාසං නෙව සද්දො සුය්‍යති[Pg.112], න පුප්ඵානි පාතෙන්ති, කහං නු ඛො ගතා’’ති ආවජ්ජෙන්තො නිරයෙ නිබ්බත්තභාවං දිස්වා පියවත්ථුකසොකෙන රුප්පමානො චින්තෙසි – ‘‘එතා තාව යථාකම්මෙන ගතා, මය්හං ආයුසඞ්ඛාරො කිත්තකො’’ති. සො ‘‘සත්තමෙ දිවසෙ මයාපි අවසෙසාහි පඤ්චසතාහි සද්ධිං කාලං කත්වා තත්ථෙව නිබ්බත්තිතබ්බ’’න්ති දිස්වා බලවතරෙන සොකෙන සමප්පිතො. ‘‘ඉමං මය්හං සොකං සදෙවකෙ ලොකෙ අඤ්ඤත්‍ර තථාගතා නිබ්බාපෙතුං සමත්ථො නත්ථී’’ති චින්තෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතො –

ผู้ถึงฝั่งแห่งอภิญญา ชื่อว่า อภิญญาปารคู แม้ในคำที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงรู้ยิ่งซึ่งธรรมทั้งปวงแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า อภิญญาปารคู ทรงกำหนดรู้ซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้นแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า ปริญญาปารคู ทรงละซึ่งกิเลสทั้งปวงแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า ปหานปารคู ทรงเจริญซึ่งมรรค ๔ แล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า ภาวนาปารคู ทรงทำให้แจ้งซึ่งนิโรธแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า สัจฉิกิริยาปารคู ทรงเข้าถึงซึ่งสมาบัติทั้งปวงแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า สมาปัตติปารคู คำว่า 'สุพรหมเทพบุตรเป็นต้น' ในที่นี้ ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นแวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา กระทำการเล่นสนุกสนานในสวนนันทวัน แล้วนั่งบนอาสนะที่จัดไว้ ณ โคนต้นปาริฉัตร มีเทพธิดา ๕๐๐ องค์นั่งแวดล้อม และมีเทพธิดาอีก ๕๐๐ องค์ขึ้นไปบนต้นไม้ ร้องเพลงด้วยเสียงอันไพเราะแล้วโปรยดอกไม้ลงมา เทพธิดาเหล่านั้น (ที่อยู่ข้างล่าง) ก็เก็บดอกไม้เหล่านั้นมาร้อยเป็นพวงมาลัยมีขั้วเดียว ครั้งนั้น เทพธิดาที่ขึ้นไปบนต้นไม้เหล่านั้น ได้ทำกาละ (ตาย) พร้อมกันในคราวเดียวด้วยอำนาจอุปัจเฉทกกรรม แล้วไปเกิดในอเวจีมหานรก เสวยทุกข์อย่างใหญ่หลวง ครั้นเวลาผ่านไป เทพบุตรนั้นรำพึงว่า 'เทพธิดาเหล่านี้ไม่มีเสียงร้อง และไม่โปรยดอกไม้ลงมาเลย พวกนางไปไหนกันหนอ' เมื่อเห็นว่าพวกนางไปเกิดในนรก ก็ถูกความโศกที่มีวัตถุอันเป็นที่รักเป็นเหตุบีบคั้น จึงคิดว่า 'พวกนางเหล่านั้นไปตามกรรมของตนแล้ว อายุสังขารของเราจะเหลือเท่าไรหนอ' เมื่อเขาเห็นว่า 'ในวันที่ ๗ เราพร้อมด้วยเทพธิดาที่เหลืออีก ๕๐๐ องค์ ก็จะต้องทำกาละแล้วไปเกิดในนรกนั้นเหมือนกัน' ก็ถูกความโศกอย่างแรงกล้าครอบงำ คิดว่า 'ความโศกของเรานี้ นอกจากพระตถาคตแล้ว ไม่มีใครในโลกพร้อมทั้งเทวโลกจะดับให้ได้' จึงไปเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง

‘‘නිච්චං උත්‍රස්තමිදං චිත්තං, නිච්චං උබ්බිග්ගමිදං මනො;

අනුප්පන්නෙසු කිච්ඡෙසු, අථො උප්පතිතෙසු ච;

සචෙ අත්ථි අනුත්‍රස්තං, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතො’’ති. (සං. නි. 1.98) –

ได้กล่าวคาถานี้ว่า 'จิตนี้หวาดหวั่นอยู่เป็นนิตย์ ใจนี้สะดุ้งกลัวอยู่เป็นนิตย์ ทั้งในความทุกข์ยากที่ยังไม่มาถึง และที่เกิดขึ้นแล้ว ถ้าความไม่หวาดหวั่นมีอยู่ ขอพระองค์ผู้ถูกข้าพระองค์ทูลถามแล้ว โปรดตรัสบอกความไม่หวาดหวั่นนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด' (สํ. ส. ๑.๙๘)

ඉමං ගාථමභාසි. භගවාපිස්ස –

พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคาถาตอบแก่เทพบุตรนั้นว่า

‘‘නාඤ්ඤත්‍ර බොජ්ඣා තපසා, නාඤ්ඤත්‍රින්ද්‍රියසංවරා;

නාඤ්ඤත්‍ර සබ්බනිස්සග්ගා, සොත්ථිං පස්සාමි පාණින’’න්ති. (සං. නි. 1.98) –

'เราไม่เห็นความสวัสดีของสัตว์ทั้งหลาย นอกจากด้วยปัญญาเครื่องตรัสรู้ นอกจากด้วยตบะ นอกจากด้วยการสำรวมอินทรีย์ และนอกจากด้วยการสละสิ่งทั้งปวง' (สํ. ส. ๑.๙๘)

ධම්මං දෙසෙසි. සො දෙසනාපරියොසානෙ විගතසොකො පඤ්චහි අච්ඡරාසතෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය භගවන්තං නමස්සමානො අට්ඨාසි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘දුක්ඛප්පත්තා සුබ්‍රහ්මදෙවපුත්තාදයො’’ති. ආදි-සද්දෙන චන්දසූරියදෙවපුත්තාදයො සඞ්ගණ්හාති. චතූහි කාරණෙහීති ආරකත්තා, අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවාති ඉමෙහි චතූහි කාරණෙහි.

ทรงแสดงธรรม เมื่อจบเทศนานั้น ท่านผู้ปราศจากความเศร้าโศกนั้น พร้อมด้วยนางอัปสร ๕๐๐ ได้ตั้งมั่นในโสดาปัตติผล ยืนนมัสการพระผู้มีพระภาคอยู่ คำนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงคำว่า 'สุพรหมเทวบุตรเป็นต้นผู้ถึงทุกข์' ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' ทรงสงเคราะห์เอาพระจันทร์และพระอาทิตย์เทวบุตรเป็นต้น คำว่า 'ด้วยเหตุ ๔ ประการ' คือ ด้วยเหตุ ๔ ประการเหล่านี้ คือ เพราะเป็นผู้ไกล เพราะกำจัดข้าศึกและซี่กำได้แล้ว เพราะเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น และเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป

දසවිධසංයොජනානීති ඔරම්භාගියුද්ධම්භාගියභෙදතො දසවිධසංයොජනානි. සබ්බෙ අච්චරුචීති සබ්බසත්තෙ අතික්කමිත්වා පවත්තරුචි. අට්ඨමකන්ති සොතාපත්තිමග්ගට්ඨං සන්ධාය වදති. සොතාපන්නොති ඵලට්ඨො ගහිතො.

คำว่า 'สังโยชน์ ๑๐ อย่าง' คือ สังโยชน์ ๑๐ อย่าง โดยจำแนกเป็นโอรัมภาคิยสังโยชน์และอุทธัมภาคิยสังโยชน์ คำว่า 'รุ่งเรืองยิ่งกว่าสัตว์ทั้งปวง' คือ ความรุ่งเรืองที่ก้าวล่วงสัตว์ทั้งปวงเป็นไป คำว่า 'ผู้เป็นที่ ๘' ตรัสหมายถึงผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค คำว่า 'พระโสดาบัน' คือ ทรงถือเอาผู้ตั้งอยู่ในผล

සොරච්චන්ති ‘‘තත්ථ කතමං සොරච්චං? යො කායිකො අවීතික්කමො, වාචසිකො අවීතික්කමො, කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො, ඉදං වුච්චති සොරච්චං, සබ්බාපි සීලසංවරො සොරච්ච’’න්ති (ධ. ස. 1349) වචනතො සුචිසීලං ‘‘සොරච්ච’’න්ති වුත්තං. කරූණාති කරුණාබ්‍රහ්මවිහාරමාහ. කරුණාපුබ්බභාගොති තස්ස පුබ්බභාගං උපචාරජ්ඣානං වදති.

คำว่า "โสรจจะ" คือ ศีลอันบริสุทธิ์ท่านเรียกว่า "โสรจจะ" ตามนัยแห่งพระบาลีว่า "ในโสรจจะนั้น โสรจจะเป็นไฉน? ความไม่ล่วงละเมิดทางกาย ความไม่ล่วงละเมิดทางวาจา ความไม่ล่วงละเมิดทั้งทางกายและทางวาจา นี้เรียกว่าโสรจจะ การสำรวมศีลทั้งหมดก็เป็นโสรจจะ" (ธ.ส. ๑๓๔๙) คำว่า "กรุณา" ท่านกล่าวถึงกรุณาพรหมวิหาร คำว่า "กรุณาปุพพภาค" ท่านกล่าวถึงอุปจารฌานอันเป็นส่วนเบื้องต้นของกรุณานั้น

දුවිධෙන [Pg.113] ඣානෙනාති ආරම්මණූපනිජ්ඣානලක්ඛණූපනිජ්ඣානභෙදතො දුවිධෙන ඣානමනෙන. පඤ්චවිධමිච්ඡාජීවවසෙනාති කුහනාලපනානෙමිත්තිකතානිප්පෙසිකතාලාභෙනලාභංනිජිගීසනතාසඞ්ඛාත- පඤ්චවිධමිච්ඡාජීවවසෙන. න ලිප්පතීති න අල්ලීයති අනුසයතො ආරම්මණකරණතො වා තණ්හාදිට්ඨිඅභිනිවෙසාභාවතො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

คำว่า "ด้วยฌาน ๒ อย่าง" คือ ด้วยฌาน ๒ อย่างนี้ โดยจำแนกเป็นอารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งมิจฉาชีพ ๕ อย่าง" คือ ด้วยอำนาจแห่งมิจฉาชีพ ๕ อย่าง อันนับว่าเป็นการหลอกลวง การพูดเลียบเคียง การทำนิมิต การบีบคั้น และการแสวงหาลาภด้วยลาภ คำว่า "ไม่ติด" คือ ไม่ติดข้อง โดยความเป็นอนุสัย หรือโดยการทำเป็นอารมณ์ เพราะไม่มีความยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ ข้อที่เหลือในที่นี้ตื้นทั้งนั้น

නාගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยนาคสูตร จบแล้ว

2. මිගසාලාසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาว่าด้วยมิคสาลาสูตร

44. දුතියෙ සමසමගතියාති ක-කාරස්ස ය-කාරවසෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘සමභාවෙනෙව සමගතිකා’’ති. භවිස්සන්තීති අතීතත්ථෙ අනාගතවචනං කතන්ති ආහ ‘‘භවිස්සන්තීති ජාතා’’ති. පුරාණස්ස හි ඉසිදත්තස්ස ච සමගතිකං සන්ධාය සා එවමාහ.

๔๔. ในสูตรที่ ๒ คำว่า "สมสมคติยา" ท่านกล่าวว่า "เป็นผู้มีคติเสมอกันด้วยความเสมอกันนั่นเอง" เพราะเป็นบทที่แสดงด้วยอำนาจแห่งการเปลี่ยน ก อักษร เป็น ย อักษร คำว่า "จักเป็น" ท่านกล่าวว่า "เป็นแล้ว" เพราะเป็นการใช้คำอนาคตกาลในความหมายอดีตกาล เพราะนางกล่าวอย่างนั้นหมายถึงการมีคติเสมอกันของปุราณะและอิสิทัตตะ

අම්මකාති මාතුගාමො. උපචාරවචනඤ්හෙතං. ඉත්ථීසු යදිදං අම්මකා මාතුගාමො ජනනී ජනිකාති. තෙනාහ ‘‘ඉත්ථී හුත්වා ඉත්ථිසඤ්ඤාය එව සමන්නාගතා’’ති.

คำว่า "อัมมกา" คือ มาตุคาม. คำนี้เป็นคำเรียกโดยอ้อม. ในบรรดาหญิงทั้งหลาย (มีคำเรียกดังนี้คือ) อัมมกา มาตุคาม ชนนี ชนิกา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นหญิงแล้ว ประกอบด้วยสัญญาว่าเป็นหญิงนั่นเอง"

දිට්ඨියා පටිවිජ්ඣිතබ්බං අප්පටිවිද්ධං හොතීති අත්ථතො කාරණතො ච පඤ්ඤාය පටිවිජ්ඣිතබ්බං අප්පටිවිද්ධං හොති, නිජ්ජටං නිග්ගුම්බං කත්වා යාථාවතො අවිදිතං හොති. සමයෙ සමයෙ කිලෙසෙහි විමුච්චනකං පීතිපාමොජ්ජං ඉධ සාමායිකං ම-කාරෙ අකාරස්ස දීඝං කත්වා. තෙනාහ – ‘‘සාමායිකම්පි විමුත්තිං න ලභතීති කාලානුකාලං ධම්මස්සවනං නිස්සාය පීතිපාමොජ්ජං න ලභතී’’ති. පමිණන්තීති එත්ථ ආරම්භත්ථො ප-සද්දොති ආහ ‘‘තුලෙතුං ආරභන්තී’’ති. පණීතොති විසිට්ඨො.

คำว่า "สิ่งที่พึงแทงตลอดด้วยทิฏฐิยังไม่ถูกแทงตลอด" คือ สิ่งที่พึงแทงตลอดด้วยปัญญา ยังไม่ถูกแทงตลอดโดยอรรถและโดยเหตุ ยังไม่เป็นที่รู้ตามความเป็นจริง โดยการทำให้ปราศจากความยุ่งเหยิงและปราศจากกอ. ปีติปราโมทย์ที่พ้นจากกิเลสเป็นครั้งคราว ในที่นี้เรียกว่า "สามัยิกะ" โดยการทำสระ อะ ที่ ม อักษร ให้เป็นเสียงยาว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมไม่ได้วิมุตติที่เป็นสามัยิกะ" คือ "ย่อมไม่ได้ปีติปราโมทย์ที่อาศัยการฟังธรรมเป็นครั้งคราว". ในคำว่า "ปมิณันติ" นี้ ท่านกล่าวว่า "เริ่มเปรียบเทียบ" เพราะ ป ศัพท์ มีอรรถว่าเริ่มต้น. คำว่า "ประณีต" คือ ประเสริฐ.

තදන්තරන්ති වචනවිපල්ලාසෙන උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං කතන්ති ආහ ‘‘තං අන්තරං තං කාරණ’’න්ති. ලොභස්ස අපරාපරුප්පත්තියා බහුවචනවසෙන ‘‘ලොභධම්මා’’ති වුත්තා. සීලෙන විසෙසී අහොසි මෙථුනධම්මවිරතියා සමන්නාගතත්තා.

คำว่า "ตทันตระ" ท่านกล่าวว่า "เหตุนั้น เหตุนั้น" เพราะเป็นการใช้สามีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยควิภัตติด้วยการสลับวิภัตติ. คำว่า "โลภธรรมทั้งหลาย" ท่านกล่าวด้วยอำนาจพหูพจน์ เพราะความเกิดขึ้นของโลภะซ้ำแล้วซ้ำเล่า. เป็นผู้พิเศษด้วยศีล เพราะประกอบด้วยการงดเว้นจากเมถุนธรรม.

මිගසාලාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยมิคสาลาสูตร จบแล้ว.

3-6. ඉණසුත්තාදිවණ්ණනා

๓-๖. อรรถกถาว่าด้วยอิณสูตรเป็นต้น.

45-48. තතියෙ [Pg.114] දලිද්දො නාම දුග්ගතො, තස්ස භාවො දාලිද්දියං. න එතස්ස සකං සාපතෙය්‍යන්ති අස්සකො, අසාපතෙය්‍යො. තෙනාහ ‘‘අත්තනො සන්තකෙන රහිතො’’ති. ‘‘බුද්ධො ධම්මො සඞ්ඝො’’ති වුත්තෙ ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති කෙනචි අකම්පියභාවෙන ඔකප්පනං රතනත්තයගුණෙ ඔගාහෙත්වා කප්පනං ඔකප්පනසද්ධා නාම. ‘‘ඉදං අකුසලං කම්මං නො සකං, ඉදං පන කම්මං සක’’න්ති එවං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච කම්මස්සකතජානනපඤ්ඤා කම්මස්සකතපඤ්ඤා. තිවිධඤ්හි දුච්චරිතං අත්තනා කතම්පි සකකම්මං නාම න හොති අත්ථභඤ්ජනතො. සුචරිතං සකකම්මං නාම අත්ථජනනතො. ඉණාදානස්මින්ති පච්චත්තවචනත්ථෙ එතං භුම්මන්ති ආහ ‘‘ඉණග්ගහණං වදාමී’’ති.

๔๕-๔๘. ในอรรถกถาสูตรที่ ๓ คำว่า ทลิทโท คือ ผู้ตกยาก ภาวะของผู้นั้น ชื่อว่า ทาลิททิยะ (ความยากจน). คำว่า อสฺสโก อสาปเตยฺโย หมายถึง ทรัพย์สมบัติของตนไม่มีแก่ผู้นั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้ปราศจากของที่เป็นของตน'. การหยั่งลงเชื่อในคุณของพระรัตนตรัย โดยการหยั่งลงแล้วตั้งมั่นไว้ ด้วยอาการที่ใครๆ ไม่อาจให้หวั่นไหวได้ เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์' แล้วน้อมใจเชื่อว่า 'พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว' ชื่อว่า โอกัปปนสัทธา. ปัญญาที่รู้ความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตน โดยทางปฏิเสธและทางยอมรับว่า 'อกุศลกรรมนี้ไม่ใช่ของตน ส่วนกรรมนี้เป็นของตน' ชื่อว่า กัมมัสสกตาปัญญา. จริงอยู่ ทุจริต ๓ อย่าง แม้ตนจะทำเอง ก็ไม่ชื่อว่าเป็นกรรมของตน เพราะทำลายประโยชน์ ส่วนสุจริต ชื่อว่าเป็นกรรมของตน เพราะยังประโยชน์ให้เกิด. ในคำว่า อิณาทานสฺมึ นี้ ท่านกล่าวว่า 'เรากล่าวถึงการกู้หนี้' เพราะเป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งปัจจัตตวจนะ

කටග්ගාහොති කතං සබ්බසො සිද්ධමෙව කත්වා ගහණං. සො පන විජයලාභො හොතීති ආහ ‘‘ජයග්ගාහො’’ති. හිරිමනො එතස්සාති හිරිමනොති ආහ ‘‘හිරිසම්පයුත්තචිත්තො’’ති, පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණාය හිරියා සම්පයුත්තචිත්තොති අත්ථො. ඔත්තප්පති උබ්බිජ්ජති භායති සීලෙනාති ඔත්තප්පී, ඔත්තප්පෙන සමන්නාගතො. නිරාමිසං සුඛන්ති තතියජ්ඣානසුඛං දූරසමුස්සාරිතකාමාමිසත්තා. උපෙක්ඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛං, න යං කිඤ්චි උපෙක්ඛාවෙදනන්ති ආහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛ’’න්ති. ආරද්ධවීරියොති පග්ගහිතපරිපුණ්ණකායිකචෙතසිකවීරියොති අත්ථො. යො ගණසඞ්ගණිකං විනොදෙත්වා චතූසු ඉරියාපථෙසු අට්ඨආරම්භවත්ථුවසෙන එකකො හොති, තස්ස කායිකං වීරියං ආරද්ධං නාම හොති. චිත්තසඞ්ගණිකං විනොදෙත්වා අට්ඨසමාපත්තිවසෙන එකකො හොති. ගමනෙ උප්පන්නකිලෙසස්ස ඨානං පාපුණිතුං න දෙති, ඨානෙ උප්පන්නකිලෙසස්ස නිසජ්ජං, නිසජ්ජාය උප්පන්නකිලෙසස්ස සයනං පාපුණිතුං න දෙති, උප්පන්නට්ඨානෙයෙව කිලෙසෙ නිග්ගණ්හාති. අයං චෙතසිකං වීරියං ආරද්ධං නාම හොති. පටිපක්ඛදූරීභාවෙන සෙට්ඨට්ඨෙන ච එකො උදෙතීති එකොදි, එකග්ගතා. තස්ස යොගතො එකග්ගචිත්තො ඉධ එකොදි. පටිපක්ඛතො අත්තානං නිපාති, තං වා නිපයති විසොසෙතීති නිපකො. අඤ්ඤතරං කායාදිභෙදං ආරම්මණං සාතිසයාය සතියා සරතීති සතො. තෙනාහ ‘‘එකග්ගචිත්තො’’තිආදි.

คำว่า "กตัคคาหะ" คือ การยึดถือว่าสิ่งที่ทำแล้วสำเร็จแล้วโดยประการทั้งปวง อนึ่ง ชัยชนะนั้นย่อมมี ท่านจึงกล่าวว่า "ชัยชนะ" (ชยัคคาหะ) คำว่า "หิริมาโน" คือ ผู้มีหิริ ท่านกล่าวว่า "มีจิตประกอบด้วยหิริ" หมายถึงจิตที่ประกอบด้วยหิริอันมีลักษณะรังเกียจบาป คำว่า "โอตตัปปี" คือ ผู้มีความสะดุ้งกลัว ท่านกล่าวว่า "ประกอบด้วยโอตตัปปะ" เพราะสะดุ้งกลัว หวาดกลัว และเกรงกลัวด้วยศีล คำว่า "สุขที่ปราศจากอามิส" คือ สุขในตติยฌาน เพราะกามอามิสถูกขจัดออกไปไกลแล้ว คำว่า "อุเบกขา" ท่านกล่าวถึงอุเบกขาในจตุตถฌาน ไม่ใช่อุเบกขาเวทนาใดๆ คำว่า "ปรารภความเพียร" หมายถึงความเพียรทางกายและทางใจที่ประคองไว้เต็มที่ ผู้ใดกำจัดหมู่คณะและหมู่คณะย่อยแล้ว เป็นผู้โดดเดี่ยวในอิริยาบถ ๔ ด้วยอำนาจแห่งวัตถุ ๘ ประการ ความเพียรทางกายของผู้นั้นชื่อว่าปรารภแล้ว ผู้ใดกำจัดหมู่คณะทางใจแล้ว เป็นผู้โดดเดี่ยวด้วยอำนาจแห่งสมาบัติ ๘ ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะเดินไปถึงที่ยืน ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะยืนไปถึงที่นั่ง ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะนั่งไปถึงที่นอน ย่อมข่มกิเลสในที่ที่เกิดขึ้นนั่นเอง นี้ชื่อว่าความเพียรทางใจปรารภแล้ว คำว่า "เอกโกทิ" คือ ความเป็นผู้มีอารมณ์เดียว (เอกัคคตา) เพราะความเป็นผู้โดดเดี่ยวเกิดขึ้นด้วยความเป็นผู้ไกลจากฝ่ายปฏิปักษ์และด้วยความเป็นผู้ประเสริฐ ในที่นี้ คำว่า "เอกโกทิ" คือ ผู้มีจิตเป็นเอกัคคตา เพราะประกอบด้วยเอกัคคตานั้น คำว่า "นิปกะ" คือ ผู้คุ้มครองตนจากฝ่ายปฏิปักษ์ หรือผู้ทำให้ฝ่ายปฏิปักษ์เหือดแห้งไป คำว่า "สโต" คือ ผู้มีสติ เพราะระลึกถึงอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งมีกายเป็นต้น ด้วยสติอันยิ่ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีจิตเป็นเอกัคคตา" เป็นต้น

අකුප්පා මෙ විමුත්තීති මය්හං අරහත්තඵලවිමුත්ති අකුප්පතාය අකුප්පාරම්මණතාය ච අකුප්පා. සා හි රාගාදීහි න කුප්පතීති අකුප්පතායපි අකුප්පා[Pg.115]. අකුප්පං නිබ්බානමස්සා ආරම්මණන්ති අකුප්පාරම්මණතායපි අකුප්පා. තෙනෙවාහ ‘‘අකුප්පාරම්මණත්තා’’තිආදි. භවසංයොජනානන්ති කාමරාගපටිඝමානදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසභවරාගඉස්සාමච්ඡරිය- අවිජ්ජාසඞ්ඛාතානං දසන්නං සංයොජනානං. ඉමානි හි සත්තෙ භවෙසු සංයොජෙන්ති උපනිබන්ධන්ති භවාභවෙන සංයොජෙන්ති, තස්මා භවසංයොජනානීති වුච්චන්ති. ඛීණාසවො උත්තමඅණණො කිලෙසඉණානං අභාවතො. අඤ්ඤෙ හි සත්තා යාව න කිලෙසා පහීයන්ති, තාව සඉණා නාම අසෙරිවිහාරභාවතො. චතුත්ථාදීනි උත්තානත්ථානි.

คำว่า "วิมุตติของเราไม่กำเริบ" คือ อรหัตตผลวิมุตติของเราไม่กำเริบ เพราะความเป็นของไม่กำเริบ และเพราะมีอารมณ์ไม่กำเริบ วิมุตตินั้นไม่กำเริบด้วยราคะเป็นต้น เพราะความเป็นของไม่กำเริบ พระนิพพานอันไม่กำเริบเป็นอารมณ์ของวิมุตตินั้น เพราะมีอารมณ์ไม่กำเริบ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะมีอารมณ์ไม่กำเริบ" เป็นต้น คำว่า "ภวสังโยชน์ทั้งหลาย" คือ สังโยชน์ ๑๐ อย่าง อันนับว่ากามราคะ ปฏิฆะ มานะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ภวราคะ อิสสา มัจฉริยะ และอวิชชา สังโยชน์เหล่านี้ย่อมผูกสัตว์ไว้ในภพทั้งหลาย ย่อมผูกมัดไว้ ย่อมผูกไว้ด้วยภพและอภพ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ภวสังโยชน์ทั้งหลาย" พระขีณาสพเป็นผู้ไม่มีหนี้อันยอดเยี่ยม เพราะไม่มีหนี้คือกิเลส อนึ่ง สัตว์เหล่าอื่น ตราบใดที่กิเลสยังไม่ถูกละ ตราบนั้นชื่อว่ามีหนี้ เพราะความเป็นผู้ไม่อยู่เป็นอิสระ บทที่ ๔ เป็นต้น มีอรรถตื้นแล้ว

ඉණසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอิณสูตรเป็นต้น จบแล้ว

7. ඛෙමසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาว่าด้วยเขมสูตร

49. සත්තමෙ වුත්ථබ්‍රහ්මචරියවාසොති නිවුත්ථබ්‍රහ්මචරියවාසො. කතකරණීයොති එත්ථ කරණීයන්ති පරිඤ්ඤාපහානභාවනාසච්ඡිකිරියමාහ. තං පන යස්මා චතූහි මග්ගෙහි පච්චෙකං චතූසු සච්චෙසු කත්තබ්බත්තා සොළසවිධං වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘චතූහි මග්ගෙහි කත්තබ්බ’’න්ති. ඛන්ධකිලෙසඅභිසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතා තයො ඔසීදාපනට්ඨෙන භාරා වියාති භාරා. තෙ ඔහිතා ඔරොපිතා නික්ඛිත්තා පාතිතා එතෙනාති ඔහිතභාරො. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධභාරං…පෙ… ඔතාරෙත්වා ඨිතො’’ති. අනුප්පත්තො සදත්ථන්ති අනුප්පත්තසදත්ථො. සදත්ථොති ච සකත්ථමාහ ක-කාරස්ස ද-කාරං කත්වා. එත්ථ හි අරහත්තං අත්තනො යොනිසොමනසිකාරායත්තත්තා අත්තූපනිබන්ධට්ඨෙන සසන්තානපරියාපන්නත්තා අත්තානං අවිජහනට්ඨෙන අත්තනො උත්තමත්ථෙන ච අත්තනො අත්ථත්තා ‘‘සකත්ථො’’ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘සදත්ථො වුච්චති අරහත්ත’’න්ති. සම්මදඤ්ඤා විමුත්තොති සම්මා අඤ්ඤාය විමුත්තො, අච්ඡින්නභූතාය මග්ගපඤ්ඤාය සම්මා යථාභූතං දුක්ඛාදීසු යො යථා ජානිතබ්බො, තථා ජානිත්වා විමුත්තොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සම්මා හෙතුනා’’තිආදි. විමුත්තොති ච ද්වෙ විමුත්තියො සබ්බස්ස චිත්තසංකිලෙසස්ස මග්ගො නිබ්බානාධිමුත්ති ච. නිබ්බානෙ අධිමුච්චනං තත්ථ නින්නපොණපබ්භාරතාය. අරහා සබ්බකිලෙසෙහි විමුත්තචිත්තත්තා චිත්තවිමුත්තියා විමුත්තො. නිබ්බානං අධිමුත්තත්තා නිබ්බානෙ විමුත්තො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

๔๙. ในสูตรที่ ๗ คำว่า “วุฏฐพรหมจริยวาส” คือ “นิวุฏฐพรหมจริยวาส” (ผู้ได้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว) ในคำว่า “กตกรณียะ” นี้ คำว่า “กรณียะ” ท่านกล่าวถึงกิจ ๔ อย่าง คือ ปริญญา (กำหนดรู้), ปหานะ (ละ), ภาวนา (เจริญ), สัจฉิกิริยา (ทำให้แจ้ง) ก็กิจนั้น พึงทราบว่ามี ๑๖ อย่าง เพราะพึงทำในอริยสัจ ๔ อย่างละ ๔ ด้วยมรรค ๔ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทำด้วยมรรค ๔” ภาระ ๓ อย่าง คือ ขันธ์ กิเลส และอภิสังขาร ชื่อว่า “ภาระ” เพราะอรรถว่ายังสัตว์ให้จมลง คำว่า “โอหิตภาระ” (ผู้ปลงภาระลงแล้ว) เพราะภาระเหล่านั้นอันท่านปลงลงแล้ว วางลงแล้ว ทิ้งแล้ว ทำให้ตกไปแล้วด้วยอริยมรรค เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปลงภาระคือขันธ์...แล้วดำรงอยู่” คำว่า “อนุปปัตตสทัตถะ” คือ “อนุปปัตตสทัตถะ” (ผู้บรรลุประโยชน์ตนแล้ว) คำว่า “สทัตถะ” ท่านกล่าวว่า “สกัตถะ” (ประโยชน์ตน) โดยการเปลี่ยนพยัญชนะ ก เป็น ท ในที่นี้ อรหัตตผล ชื่อว่า “สกัตถะ” เพราะเป็นประโยชน์ของตน เนื่องจากขึ้นอยู่กับการมนสิการโดยแยบคายของตน, เพราะเป็นสิ่งที่ผูกพันอยู่กับตน, เพราะเป็นสิ่งที่รวมอยู่ในสันดานของตน, เพราะเป็นสิ่งที่ตนไม่ทอดทิ้ง, และเพราะเป็นประโยชน์อันสูงสุดของตน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สทัตถะ คือ อรหัตตผล” คำว่า “สัมมทัญญา วิมุตโต” คือ “สัมมา อัญญา วิมุตโต” (หลุดพ้นแล้วด้วยการรู้ชอบ) หมายความว่า หลุดพ้นแล้วด้วยการรู้แจ้งตามความเป็นจริงในทุกข์เป็นต้น ด้วยมรรคปัญญาที่ไม่มีส่วนขาด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุอันชอบ” เป็นต้น คำว่า “วิมุตติ” มี ๒ อย่าง คือ มรรค (เครื่องหลุดพ้น) จากกิเลสเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตทั้งปวง และนิพพานาธิมุตติ (ความน้อมไปในนิพพาน) การน้อมไปในนิพพาน คือ ความที่จิตน้อมไป โน้มไป โอนไปในนิพพานนั้น พระอรหันต์ชื่อว่า “วิมุตติ” ด้วยเจโตวิมุตติ เพราะมีจิตหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง ชื่อว่า “วิมุตติ” ในนิพพาน เพราะน้อมไปในนิพพาน ข้อที่เหลือในที่นี้ง่ายทั้งนั้น

ඛෙමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเขมสูตร จบแล้ว

8. ඉන්ද්‍රියසංවරසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอินทริยสังวรสูตร

50. අට්ඨමෙ [Pg.116] උපනිසීදති ඵලං එත්ථාති කාරණං උපනිසා. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති යථාසභාවජානනසඞ්ඛාතං දස්සනං. එතෙන තරුණවිපස්සනං දස්සෙති. තරුණවිපස්සනා හි බලවවිපස්සනාය පච්චයො හොති. තරුණවිපස්සනාති නාමරූපපරිග්ගහෙ ඤාණං, පච්චයපරිග්ගහෙ ඤාණං, සම්මසනෙ ඤාණං, මග්ගාමග්ගෙ වවත්ථපෙත්වා ඨිතඤාණන්ති චතුන්නං ඤාණානං අධිවචනං. නිබ්බින්දති එතායාති නිබ්බිදා. බලවවිපස්සනාති භයතුපට්ඨානෙ ඤාණං ආදීනවානුපස්සනෙ ඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණන්ති චතුන්නං ඤාණානං අධිවචනං. පටිසඞ්ඛානුපස්සනා පන මුච්චිතුකම්‍යතාපක්ඛිකා එව. ‘‘යාව මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි, තාව තරුණවිපස්සනා’’ති හි වචනතො උපක්කිලෙසවිමුත්තඋදයබ්බයඤාණතො බලවවිපස්සනා. විරජ්ජති අරියො සඞ්ඛාරතො එතෙනාති විරාගො, අරියමග්ගො. අරහත්තඵලන්ති උක්කට්ඨනිද්දෙසතො වුත්තං. ඉන්ද්‍රියසංවරස්ස සීලරක්ඛණහෙතුත්තා වුත්තං ‘‘සීලානුරක්ඛණඉන්ද්‍රියසංවරො කථිතො’’ති.

๕๐. ในสูตรที่ ๘ คำว่า “อุปนิสา” คือ เหตุ เพราะผลย่อมนั่งใกล้ในเหตุนั้น คำว่า “ยถาภูตญาณทัสสนะ” คือ การเห็นอันนับว่ารู้ตามสภาพที่เป็นจริง ด้วยคำนี้ ท่านแสดงถึง “ตรุณวิปัสสนา” (วิปัสสนาอ่อน) เพราะตรุณวิปัสสนานั้นเป็นปัจจัยแก่ “พลววิปัสสนา” (วิปัสสนาแก่กล้า) คำว่า “ตรุณวิปัสสนา” เป็นชื่อของญาณ ๔ อย่าง คือ ญาณในการกำหนดนามรูป, ญาณในการกำหนดปัจจัย, ญาณในการพิจารณา, และญาณที่ตั้งมั่นโดยการกำหนดมรรคและอมรรค คำว่า “นิพพิทา” (ความหน่าย) เพราะย่อมหน่ายด้วยวิปัสสนานี้ คำว่า “พลววิปัสสนา” เป็นชื่อของญาณ ๔ อย่าง คือ ญาณในการปรากฏเป็นภัย, ญาณในการพิจารณาเห็นโทษ, ญาณในความใคร่จะพ้น, และญาณในสังขารุเบกขา ส่วนปฏิสังขานุปัสสนา (การพิจารณาซ้ำ) เป็นฝ่ายของความใคร่จะพ้นนั่นเอง เพราะเหตุที่ท่านกล่าวว่า “ตราบใดที่ยังมีความบริสุทธิ์แห่งญาณทัสสนะในการกำหนดมรรคและอมรรค ตราบนั้นเป็นตรุณวิปัสสนา” ฉะนั้น พลววิปัสสนาจึงเริ่มจากอุทยัพพยญาณที่พ้นจากอุปกิเลส คำว่า “วิราคะ” (ความคลายกำหนัด) คือ อริยมรรค เพราะพระอริยะย่อมคลายกำหนัดจากสังขารด้วยอริยมรรคนั้น คำว่า “อรหัตตผล” ท่านกล่าวโดยการแสดงถึงผลอันสูงสุด เพราะอินทริยสังวรเป็นเหตุแห่งการรักษาสีล จึงกล่าวว่า “อินทริยสังวรที่รักษาศีลได้ถูกกล่าวแล้ว”

ඉන්ද්‍රියසංවරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอินทริยสังวรสูตร จบแล้ว.

9. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอานันทสูตร

51. නවමෙ ථෙරා භික්ඛූ විහරන්ති බහුස්සුතා ආගතාගමාතිආදිපාළිපදෙසු ඉමිනාව නයෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො – සීලාදිගුණානං ථිරභාවප්පත්තියා ථෙරා. සුත්තගෙය්‍යාදි බහු සුතං එතෙසන්ති බහුස්සුතා. වාචුග්ගතධාරණෙන සම්මදෙව ගරූනං සන්තිකෙ ආගමිතභාවෙන ආගතො පරියත්තිධම්මසඞ්ඛාතො ආගමො එතෙසන්ති ආගතාගමා. සුත්තාතිධම්මසඞ්ඛාතස්ස ධම්මස්ස ධාරණෙන ධම්මධරා. විනයධාරණෙන විනයධරා. තෙසංයෙව ධම්මවිනයානං මාතිකාය ධාරණෙන මාතිකාධරා. තත්ථ තත්ථ ධම්මපරිපුච්ඡාය පරිපුච්ඡති. තං අත්ථපරිපුච්ඡාය පරිපඤ්හති වීමංසති විචාරෙති. ඉදං, භන්තෙ, කථං, ඉමස්ස ක්වත්ථොති පරිපුච්ඡනපඤ්හනාකාරදස්සනං. ආවිවටඤ්චෙව පාළියා අත්ථං පදෙසන්තරපාළිදස්සනෙන ආගමතො විවරන්ති. අනුත්තානීකතඤ්ච යුත්තිවිභාවනෙන උත්තානීකරොන්ති. කඞ්ඛාට්ඨානියෙසු ධම්මෙසු සංසයුප්පත්තියා [Pg.117] හෙතුයා ගණ්ඨිට්ඨානභූතෙසු පාළිපදෙසු යාථාවතො විනිච්ඡයදානෙන කඞ්ඛං පටිවිනොදෙන්ති.

๕๑. ในสูตรที่ ๙ พึงทราบเนื้อความในบทบาลีมีอาทิว่า “ภิกษุผู้เป็นเถระ เป็นพหูสูต ผู้มาถึงแล้วซึ่งอาคม ย่อมอยู่” โดยนัยนี้แล คือ ชื่อว่า “เถระ” เพราะถึงความมั่นคงแห่งคุณมีศีลเป็นต้น. ชื่อว่า “พหูสูต” เพราะได้สดับมากซึ่งพระสูตรและพระเคยยะเป็นต้น. ชื่อว่า “อาคตาคมะ” เพราะอาคมอันนับว่าปริยัติธรรม ได้มาถึงแล้วแก่ท่านเหล่านั้น โดยความเป็นผู้ทรงจำไว้ได้คล่องปาก และโดยความเป็นผู้มาถึงแล้วโดยชอบในสำนักของครูบาอาจารย์. ชื่อว่า “ธัมมธรา” เพราะทรงจำธรรมอันนับว่าพระสูตรเป็นต้น. ชื่อว่า “วินยธรา” เพราะทรงจำพระวินัย. ชื่อว่า “มาติกาธรา” เพราะทรงจำมาติกาแห่งพระธรรมและพระวินัยเหล่านั้นนั่นเอง. ย่อมสอบถามธรรมในที่นั้นๆ ด้วยการสอบถามธรรม. ย่อมสอบถามอรรถนั้นด้วยการสอบถามอรรถ ย่อมพิจารณา ย่อมใคร่ครวญ. คำว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สิ่งนี้เป็นอย่างไร? อรรถของสิ่งนี้อยู่ที่ไหน?” นี้ เป็นการแสดงอาการแห่งการสอบถามและปัญหา. ย่อมเปิดเผยอรรถแห่งบาลีที่ยังไม่เปิดเผย ด้วยการแสดงบาลีในบทอื่นตามอาคม. และย่อมทำให้ตื้น (ชัดเจน) ซึ่งสิ่งที่ยังไม่ตื้น ด้วยการแสดงเหตุผล. ย่อมบรรเทาความสงสัยในธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย ในบทบาลีที่เป็นที่ตั้งแห่งเงื่อนปม เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งความสงสัย ด้วยการวินิจฉัยให้ตามความเป็นจริง.

ආනන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอานันทสูตร จบแล้ว.

10. ඛත්තියසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาขัตติยสูตร

52. දසමෙ භොගෙ අධිප්පායො එතෙසන්ති භොගාධිප්පායා. පඤ්ඤත්ථාය එතෙසං මනො උපවිචරතීති පඤ්ඤූපවිචාරා. පථවියා දායත්ථාය වා චිත්තං අභිනිවෙසො එතෙසන්ති පථවීභිනිවෙසා. මන්තා අධිට්ඨානං පතිට්ඨා එතෙසන්ති මන්තාධිට්ඨානා. ඉමිනා නයෙන සෙසපදානිපි වෙදිතබ්බානි. සෙසං උත්තානමෙව.

๕๒. ในสูตรที่ ๑๐ ชื่อว่า “โภคาธิปปายา” เพราะความมุ่งหมายของท่านเหล่านั้นอยู่ในโภคะ. ชื่อว่า “ปัญญูปวิจารา” เพราะใจของท่านเหล่านั้นย่อมเข้าไปเที่ยวไปเพื่อปัญญา. ชื่อว่า “ปฐวีภินิเวสา” เพราะความฝังใจในจิตของท่านเหล่านั้นมีเพื่อความเป็นทายาทแห่งแผ่นดิน. ชื่อว่า “มันตาธิฏฐานา” เพราะมนต์เป็นที่ตั้งมั่น เป็นที่พึ่งของท่านเหล่านั้น. พึงทราบบทที่เหลือโดยนัยนี้แล. ส่วนที่เหลือง่ายทั้งนั้น.

ඛත්තියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาขัตติยสูตร จบแล้ว.

11. අප්පමාදසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาอัปปมาทสูตร

53. එකාදසමෙ ජඞ්ගලානන්ති එත්ථ යො නිපිච්ඡලො න අනූපො නිරුදකතාය ථද්ධලූඛො භූමිප්පදෙසො, සො ‘‘ජඞ්ගලො’’ති වුච්චති. තබ්බහුලතාය පන ඉධ සබ්බො භූමිප්පදෙසො ජඞ්ගලො. තස්මිං ජඞ්ගලෙ ජාතා භවාති වා ජඞ්ගලා, තෙසං ජඞ්ගලානං. එවඤ්හි නදිචරානම්පි හත්ථීනං සඞ්ගහො කතො හොති සමොධාතබ්බානං විය සමොධායකානම්පි ඉධ ජඞ්ගලග්ගහණෙන ගහෙතබ්බතො. පථවීතලචාරීනන්ති ඉමිනා ජලචාරිනො ච නිවත්තෙති අදිස්සමානපාදත්තා. ‘‘පාණාන’’න්ති සාධාරණවචනම්පි ‘‘පදජාතානී’’ති සද්දන්තරසන්නිධානෙන විසෙසනිවිට්ඨමෙව හොතීති ආහ ‘‘සපාදකපාණාන’’න්ති. ‘‘මුත්තගත’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.119; අ. නි. 9.11) ගත-සද්දො විය ඉධ ජාත-සද්දො අනත්ථන්තරොති ආහ ‘‘පදජාතානීති පදානී’’ති. සමොධානන්ති සමවරොධං, අන්තොගධං වා. තෙනාහ ‘‘ඔධානං උපනික්ඛෙපං ගච්ඡන්තී’’ති. කූටඞ්ගමාති පාරිමන්තෙන කූටං උපගච්ඡන්ති. කූටනින්නාති කූටච්ඡිද්දමග්ගෙ පවිසනවසෙන කූටෙ නින්නා. කූටසමොසරණාති ඡිද්දෙ අනුපවිසනවසෙන ච ආහච්ච අවත්ථානෙන ච කූටෙ සමොදහිත්වා ඨිතා. වණ්ටෙ [Pg.118] පතමානෙ සබ්බානි භූමියං පතන්තීති ආහ ‘‘වණ්ටානුවත්තකානි භවන්තී’’ති.

๕๓. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า “ชังคลานัง” นี้ ภูมิประเทศใดที่ไม่ลื่น ไม่แฉะ กระด้างและหยาบเพราะไม่มีน้ำ ภูมิประเทศนั้นเรียกว่า “ชังคละ”. แต่ในที่นี้ ภูมิประเทศทั้งหมดเรียกว่า “ชังคละ” เพราะมีลักษณะเช่นนั้นมาก. หรือสัตว์ที่เกิดในป่านั้น ชื่อว่า “ชังคละ” (สัตว์ป่า) แห่งสัตว์ป่าเหล่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ การสงเคราะห์ช้างที่เที่ยวไปในแม่น้ำก็ย่อมมีได้ เพราะในที่นี้ การถือเอาคำว่า “ชังคละ” ย่อมถือเอาได้ทั้งสัตว์ผู้รวมเข้า เหมือนสัตว์ที่ถูกรวมเข้า. ด้วยคำว่า “ปฐวีตลจารี” นี้ ย่อมกันสัตว์ที่เที่ยวไปในน้ำออกไป เพราะมีเท้าที่มองไม่เห็น. แม้คำว่า “ปาณานัง” ซึ่งเป็นคำทั่วไป ก็ย่อมเป็นคำที่ระบุวิเสสนะไว้แน่นอน ด้วยการอยู่ใกล้กับคำอื่นว่า “ปทชาตานิ” ท่านจึงกล่าวว่า “แห่งสัตว์ที่มีเท้า”. เหมือนคำว่า “คตะ” ในบทมีอาทิว่า “มุตตคตะ” (ม.ม. ๒.๑๑๙; อํ.นวก. ๙.๑๑) คำว่า “ชาตะ” ในที่นี้ก็ไม่มีอรรถต่างกัน ท่านจึงกล่าวว่า “ปทชาตานิ คือ ปทานิ” (รอยเท้า). คำว่า “สโมธานัง” คือ การรวมเข้าด้วยกัน หรือการรวมอยู่ภายใน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมถึงการรวมเข้า การวางลงไว้”. คำว่า “กูฏังคมา” คือ ย่อมเข้าไปสู่ยอดด้วยส่วนปลาย. คำว่า “กูฏนินนา” คือ โน้มไปสู่ยอดด้วยการเข้าไปในทางช่องยอด. คำว่า “กูฏสโมสรณา” คือ ตั้งมั่นโดยการรวมเข้าในยอด ด้วยการเข้าไปในช่อง และด้วยการตั้งอยู่โดยกระทบ. เมื่อขั้วหลุด สิ่งทั้งปวงย่อมตกลงสู่พื้นดิน ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมเป็นไปตามขั้ว”.

අප්පමාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัปปมาทสูตร จบแล้ว.

12. ධම්මිකසුත්තවණ්ණනා

๑๒. อรรถกถาธัมมิกสูตร

54. ද්වාදසමෙ ජාතිභූමියන්ති එත්ථ ජනනං ජාති, ජාතියා භූමි ජාතිභූමි, ජාතට්ඨානං. තං ඛො පනෙතං නෙව කොසලමහාරාජාදීනං, න චඞ්කිබ්‍රාහ්මණාදීනං, න සක්කසුයාමසන්තුසිතාදීනං, න අසීතිමහාසාවකානං, න අඤ්ඤෙසං සත්තානං ‘‘ජාතිභූමී’’ති වුච්චති. යස්ස පන ජාතදිවසෙ දසසහස්සී ලොකධාතු එකද්ධජමාලාවිප්පකිණ්ණකුසුමවාසචුණ්ණගණසුගන්ධා සබ්බපාලිඵුල්ලමිව නන්දනවනං විරොචමානා පදුමිනිපණ්ණෙ උදකබින්දු විය අකම්පිත්ථ, ජච්චන්ධාදීනඤ්ච රූපදස්සනාදීනි අනෙකානි පාටිහාරියානි පවත්තිංසු. තස්ස සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තස්ස ජාතට්ඨානං, සාතිසයස්ස පන ජනකකපිලවත්ථුසන්නිස්සයො ‘‘ජාතිභූමී’’ති වුච්චති. ජාතිභූමකා උපාසකාති ජාතිභූමිවාසිනො උපාසකා. සන්තනෙත්වා සබ්බසො තනෙත්වා පත්ථරිත්වා ඨිතමූලානි මූලසන්තානකානි. තානි පන අත්ථතො මූලානියෙවාති ආහ ‘‘මූලසන්තානකානන්ති මූලාන’’න්ති.

๕๔. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า “จาติภูมิยัง” นี้ การเกิด ชื่อว่า “ชาติ”, ภูมิแห่งการเกิด ชื่อว่า “จาติภูมิ” คือ สถานที่เกิด. ก็สถานที่นั้น ไม่เรียกว่า “จาติภูมิ” ของพระเจ้าโกศลเป็นต้น, ของจังกีพราหมณ์เป็นต้น, ของท้าวสักกะ ท้าวสุยามะ และท้าวสันดุสิตเป็นต้น, ของพระมหาสาวก ๘๐ รูป หรือของสัตว์เหล่าอื่น. แต่ในวันประสูติของพระโพธิสัตว์ผู้ทรงเป็นสัพพัญญูพระองค์ใด หมื่นโลกธาตุได้หวั่นไหวเหมือนหยาดน้ำบนใบบัว รุ่งเรืองเหมือนป่านันทวันที่มีดอกไม้บานสะพรั่งทั่วทุกกิ่งก้าน มีธงชัยและพวงมาลัยเป็นอันเดียวกัน อบอวลไปด้วยหมู่ดอกไม้ ของหอม และแป้งจันทน์ และปาฏิหาริย์หลายอย่างมีการเห็นรูปของคนตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้นได้เป็นไปแล้ว. สถานที่เกิดของพระโพธิสัตว์ผู้ทรงเป็นสัพพัญญูพระองค์นั้น และเมืองกบิลพัสดุ์อันเป็นที่อาศัยของพระชนกผู้ยิ่งใหญ่ เรียกว่า “จาติภูมิ”. บทว่า “จาติภูมกา อุปาสกา” คือ อุบาสกผู้อยู่ในจาติภูมิ. บทว่า “มูลสันตานกานิ” คือ รากที่ตั้งอยู่โดยแผ่ขยายไปทั่วทั้งหมด. ก็รากเหล่านั้น โดยอรรถก็คือรากนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “มูลสันตานกานัง คือ มูลาณัง” (แห่งรากทั้งหลาย).

ජාතදිවසෙ ආවුධානං ජොතිතත්තා, රඤ්ඤො අපරිමිතස්ස ච සත්තකායස්ස අනත්ථතො පරිපාලනසමත්ථතාය ච ‘‘ජොතිපාලො’’ති ලද්ධනාමත්තා වුත්තං ‘‘නාමෙන ජොතිපාලො’’ති. ගොවින්දොති ගොවින්දියාභිසෙකෙන අභිසිත්තො, ගොවින්දස්ස ඨානෙ ඨපනාභිසෙකෙන අභිසිත්තොති අත්ථො. තං කිර තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කුලපරම්පරාගතං ඨානන්තරං. තෙනාහ ‘‘ඨානෙන මහාගොවින්දො’’ති. ගවං පඤ්ඤඤ්ච වින්දති පටිලභතීති ගොවින්දො, මහන්තො ගොවින්දොති මහාගොවින්දො. ගොති හි පඤ්ඤායෙතං අධිවචනං ‘‘ගච්ඡති අත්ථෙ බුජ්ඣතී’’ති කත්වා. මහාගොවින්දො ච අම්හාකං බොධිසත්තොයෙව. සො කිර දිසම්පතිස්ස නාම රඤ්ඤො පුරොහිතස්ස ගොවින්දබ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා අත්තනො පිතුස්ස ච රඤ්ඤො ච අච්චයෙන තස්ස පුත්තො රෙණු, සහායා [Pg.119] චස්ස සත්තභූ, බ්‍රහ්මදත්තො, වෙස්සභූ, භරතො, ද්වෙ ධතරට්ඨාති ඉමෙ සත්ත රාජානො යථා අඤ්ඤමඤ්ඤං න විවදන්ති. එවං රජ්ජෙ පතිට්ඨාපෙත්වා තෙසං අත්ථධම්මෙ අනුසාසන්තෙ ජම්බුදීපතලෙ සබ්බෙසං රාජාව රඤ්ඤං, බ්‍රහ්මාව බ්‍රාහ්මණානං, දෙවොව ගහපතිකානං සක්කතො ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො උත්තමගාරවට්ඨානං අහොසි. තෙන වුත්තං ‘‘රෙණුආදීනං සත්තන්නං රාජූනං පුරොහිතො’’ති. ඉමෙව සත්ත භාරධාරා මහාරාජානො. වුත්තඤ්හෙතං –

เพราะอาวุธส่องแสงในวันเกิด และเพราะความที่สามารถรักษาพระราชาและหมู่สัตว์หาประมาณมิได้จากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ จึงได้ชื่อว่า ‘โชติปาละ’ (Jotipāla) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ชื่อว่าโชติปาละ’. คำว่า ‘โควินทะ’ (Govinda) คือผู้ที่ได้รับการอภิเษกด้วยการอภิเษกของโควินทะ หมายความว่า ผู้ที่ได้รับการอภิเษกให้ดำรงตำแหน่งของโควินทะ. ตำแหน่งนั้นเป็นตำแหน่งที่สืบทอดกันมาในตระกูลของพราหมณ์นั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘โดยตำแหน่งคือมหาโควินทะ’. ผู้ใดย่อมประสบ คือย่อมได้ซึ่งปัญญาอันเปรียบด้วยโค ผู้นั้นชื่อว่าโควินทะ, โควินทะผู้ยิ่งใหญ่คือ ‘มหาโควินทะ’. เพราะคำว่า โค (Go) นี้ เป็นชื่อของปัญญา โดยกระทำความหมายว่า ‘ย่อมไป คือย่อมรู้เนื้อความ’. อนึ่ง มหาโควินทะคือพระโพธิสัตว์ของเรานั่นเอง. ท่านผู้นั้นเป็นบุตรของพราหมณ์โควินทะผู้เป็นปุโรหิตของพระราชาพระนามว่าทิสัมปติ ครั้นบิดาของตนและพระราชาสวรรคตแล้ว ได้ตั้งพระเรณูผู้เป็นโอรสของพระราชา และสหายของพระองค์คือพระสัตตภู พระพรหมทัต พระเวสสภู พระภรต และพระธตรัฐ ๒ พระองค์ รวมเป็นพระราชา ๗ พระองค์เหล่านี้ ให้ดำรงอยู่ในราชสมบัติโดยไม่วิวาทกัน. เมื่อสั่งสอนอรรถและธรรมแก่พระราชาเหล่านั้น พระองค์ก็เป็นผู้ที่พระราชาทั้งปวงในพื้นชมพูทวีปสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม เป็นผู้ตั้งอยู่ในฐานะเคารพอย่างสูงสุด เหมือนพระราชาของเหล่าพระราชา เหมือนพระพรหมของเหล่าพราหมณ์ เหมือนเทวดาของเหล่าคฤหบดี. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘เป็นปุโรหิตของพระราชา ๗ พระองค์ มีพระเรณูเป็นต้น’. พระราชาผู้ใหญ่ ๗ พระองค์เหล่านี้แล เป็นผู้ทรงภาระ. ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘සත්තභූ බ්‍රහ්මදත්තො ච, වෙස්සභූ භරතො සහ;

රෙණු ද්වෙ ච ධතරට්ඨා, තදාසුං සත්ත භාරධා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 2.308);

“พระสัตตภู พระพรหมทัต พระเวสสภู พร้อมด้วยพระภรต พระเรณู และพระธตรัฐ ๒ พระองค์ ในกาลนั้นเป็นผู้ทรงภาระ ๗ พระองค์” (ที. มหา. อ. ๒.๓๐๘);

රඤ්ඤො දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථානං පුරො විධානතො පුරෙ සංවිධානතො පුරොහිතො. කොධාමගන්ධෙනාති කොධසඞ්ඛාතෙන පූතිගන්ධෙන. කරුණා අස්ස අත්ථීති කරුණන්ති සපුබ්බභාගකරුණජ්ඣානං වුත්තන්ති ආහ ‘‘කරුණාය ච කරුණාපුබ්බභාගෙ ච ඨිතා’’ති. යකාරො සන්ධිවසෙන ආගතොති ආහ ‘‘යෙතෙති එතෙ’’ති. අරහත්තතො පට්ඨාය සත්තමොති සකදාගාමී. සකදාගාමිං උපාදායාති සකදාගාමිභාවං පටිච්ච. සකදාගාමිස්ස හි පඤ්චින්ද්‍රියානි සකදාගාමිභාවං පටිච්ච මුදූනි නාම හොන්ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

เพราะจัดแจงประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภายหน้าของพระราชาไว้ก่อน เพราะตระเตรียมไว้ก่อน จึงชื่อว่า ‘ปุโรหิต’. คำว่า ‘ด้วยกลิ่นดิบคือความโกรธ’ (kodhāmagandhena) คือด้วยกลิ่นเหม็นเน่าที่นับว่าคือความโกรธ. คำว่า ‘กรุณา’ (karuṇā) คือผู้มีความกรุณา หมายถึงกรุณาฌานพร้อมทั้งส่วนเบื้องต้น จึงกล่าวว่า ‘ตั้งอยู่ในกรุณาและส่วนเบื้องต้นของกรุณา’. อักษร ‘ย’ มาโดยสนธิ จึงกล่าวว่า ‘เยเต’ (yete) คือ ‘เอเต’ (ete). ลำดับที่ ๗ นับแต่พระอรหันต์มา คือพระสกทาคามี. คำว่า ‘อาศัยพระสกทาคามี’ (sakadāgāmiṃ upādāya) คืออาศัยความเป็นพระสกทาคามี. เพราะอินทรีย์ ๕ ของพระสกทาคามี ย่อมชื่อว่าเป็นธรรมชาติอ่อน เพราะอาศัยความเป็นพระสกทาคามี. ส่วนที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้โดยง่าย.

ධම්මිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาธัมมิกสูตร จบแล้ว.

ධම්මිකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาธัมมิกวรรค จบแล้ว.

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปัณณาสก์ที่ ๑ จบแล้ว.

2. දුතියපණ්ණාසකං

๒. ปัณณาสก์ที่ ๒

6. මහාවග්ගො

๖. มหาวรรค

1. සොණසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสูตรว่าด้วยพระโสณะ

55. ඡට්ඨස්ස [Pg.120] පඨමෙ නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙති එත්ථ කිං තං ආසනං පඨමමෙව පඤ්ඤත්තං, උදාහු භගවන්තං දිස්වා පඤ්ඤත්තන්ති චෙ? භගවතො ධරමානකාලෙ පධානිකභික්ඛූනං වත්තමෙතං, යදිදං අත්තනො වසනට්ඨානෙ බුද්ධාසනං පඤ්ඤපෙත්වාව නිසීදනන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පධානිකභික්ඛූ’’තිආදි. බුද්ධකාලෙ කිර යත්ථ යත්ථ එකොපි භික්ඛු විහරති, සබ්බත්ථ බුද්ධාසනං පඤ්ඤත්තමෙව හොති. කස්මා? භගවා හි අත්තනො සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ඵාසුකට්ඨානෙ විහරන්තෙ මනසි කරොති – ‘‘අසුකො මය්හං සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ගතො, අසක්ඛි නු ඛො විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං, නො’’ති. අථ නං පස්සති කම්මට්ඨානං විස්සජ්ජෙත්වා අකුසලවිතක්කං විතක්කයමානං, තතො ‘‘කථඤ්හි නාම මාදිසස්ස සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විහරන්තං ඉමං කුලපුත්තං අකුසලවිතක්කා අධිභවිත්වා අනමතග්ගෙ වට්ටදුක්ඛෙ සංසාරෙස්සන්තී’’ති තස්ස අනුග්ගහත්ථං තත්ථෙව අත්තානං දස්සෙත්වා තං කුලපුත්තං ඔවදිත්වා ආකාසං උප්පතිත්වා පුන අත්තනො වසනට්ඨානමෙව ගච්ඡති. අථෙවං ඔවදියමානා තෙ භික්ඛූ චින්තයිංසු ‘‘සත්ථා අම්හාකං මනං ජානිත්වා ආගන්ත්වා අම්හාකං සමීපෙ ඨිතංයෙව අත්තානං දස්සෙති. තස්මිං ඛණෙ, ‘භන්තෙ, ඉධ නිසීදථ නිසීදථා’ති ආසනපරියෙසනං නාම භාරො’’ති. තෙ ආසනං පඤ්ඤපෙත්වාව විහරන්ති. යස්ස පීඨං අත්ථි, සො තං පඤ්ඤපෙති. යස්ස නත්ථි, සො මඤ්චං වා ඵලකං වා පාසාණං වා වාලිකාපුඤ්ජං වා පඤ්ඤපෙති. තං අලභමානා පුරාණපණ්ණානිපි සංකඩ්ඪිත්වා තත්ථ පංසුකූලං පත්ථරිත්වා ඨපෙන්ති.

๕๕. ในคำว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้’ ในสูตรที่ ๖ ข้อที่ ๑ นี้ หากถามว่า อาสนะนั้นปูลาดไว้ก่อนแล้ว หรือปูลาดเมื่อเห็นพระผู้มีพระภาค? เพื่อแสดงว่า นี่เป็นวัตรของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียรในสมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ คือการปูลาดพุทธอาสนะไว้ก่อนแล้วจึงนั่งในที่อยู่ของตน จึงกล่าวว่า ‘ภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร’ เป็นต้น. ในสมัยพุทธกาลนั้น ที่ใดมีภิกษุรูปเดียวอยู่ ที่นั่นย่อมมีพุทธอาสนะปูลาดไว้เสมอ. เพราะเหตุไร? เพราะพระผู้มีพระภาคทรงคำนึงถึงภิกษุที่รับกรรมฐานจากพระองค์แล้วไปอยู่ ณ ที่อันผาสุกว่า ‘ผู้นั้นรับกรรมฐานจากเราไปแล้ว สามารถยังคุณวิเศษให้บังเกิดได้หรือไม่หนอ?’. ครั้นแล้วทรงเห็นภิกษุนั้นละกรรมฐานแล้วตรึกอกุศลวิตกอยู่ จึงทรงดำริว่า ‘เหตุไฉนหนอ อกุศลวิตกจึงครอบงำกุลบุตรผู้อยู่โดยรับกรรมฐานจากพระศาสดาเช่นเรา แล้วจะยังเขาให้ท่องเที่ยวไปในวัฏฏทุกข์อันมีที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้วเล่า?’. เพื่ออนุเคราะห์ภิกษุนั้น พระองค์จึงทรงแสดงพระองค์ในที่นั้นเอง ทรงโอวาทกุลบุตรนั้นแล้วเสด็จเหาะขึ้นไปในอากาศ แล้วเสด็จกลับไปยังที่ประทับของพระองค์อีก. เมื่อภิกษุเหล่านั้นได้รับการโอวาทเช่นนี้ จึงคิดว่า ‘พระศาสดาทรงทราบใจของเราแล้วเสด็จมาแสดงพระองค์ประทับอยู่ใกล้เรา. ในขณะนั้น การแสวงหาอาสนะว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์ประทับนั่ง ณ ที่นี้เถิด’ ชื่อว่าเป็นภาระ’. ภิกษุเหล่านั้นจึงอยู่โดยปูลาดอาสนะไว้ก่อนแล้ว. ผู้ใดมีตั่ง ผู้นั้นก็ปูลาดตั่ง. ผู้ใดไม่มีตั่ง ผู้นั้นก็ปูลาดเตียง หรือแผ่นกระดาน หรือแผ่นหิน หรือกองทราย. เมื่อหาไม่ได้ แม้รวบรวมใบไม้เก่าๆ มาปูลาดผ้าบังสุกุลไว้บนนั้น.

සත්ත සරාති – ඡජ්ජො, උසභො, ගන්ධාරො, මජ්ඣිමො, පඤ්චමො, ධෙවතො, නිසාදොති එතෙ සත්ත සරා. තයො ගාමාති – ඡජ්ජගාමො, මජ්ඣිමගාමො, සාධාරණගාමොති තයො ගාමා, සමූහාති අත්ථො. මනුස්සලොකෙ වීණාවාදනා එකෙකස්ස සරස්ස වසෙන තයො තයො මුච්ඡනාති කත්වා එකවීසති මුච්ඡනා. දෙවලොකෙ වීණාවාදනා පන සමපඤ්ඤාස මුච්ඡනාති වදන්ති. තත්ථ හි එකෙකස්ස සරස්ස වසෙන සත්ත [Pg.121] සත්ත මුච්ඡනා, අන්තරස්ස සරස්ස ච එකාති සමපඤ්ඤාස මුච්ඡනා. තෙනෙව සක්කපඤ්හසුත්තසංවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 2.345) ‘‘සමපඤ්ඤාස මුච්ඡනා මුච්ඡෙත්වා’’ති පඤ්චසිඛස්ස වීණාවාදනං දස්සෙන්තෙන වුත්තං. ඨානා එකූනපඤ්ඤාසාති එකෙකස්සෙව සරස්ස සත්ත සත්ත ඨානභෙදා, යතො සරස්ස මණ්ඩලතාවවත්ථානං හොති. එකූනපඤ්ඤාසට්ඨානවිසෙසො තිස්සො දුවෙ චතස්සො චතස්සො තිස්සො දුවෙ චතස්සොති ද්වාවීසති සුතිභෙදා ච ඉච්ඡිතා.

คำว่า ‘เสียง ๗ เสียง’ (satta sarā) คือเสียง ๗ เสียงเหล่านี้ ได้แก่ ฉัชชะ, อุสภะ, คันธาระ, มัชฌิมะ, ปัญจมะ, เธวตะ, นิสาทะ. คำว่า ‘คาม ๓’ (tayo gāmā) คือคาม ๓ ได้แก่ ฉัชชคาม, มัชฌิมคาม, สาธารณคาม ความว่า เป็นหมู่. การดีดพิณในมนุษยโลก ด้วยอำนาจแห่งเสียงหนึ่งๆ มีมุจฉนาอย่างละ ๓ รวมเป็นมุจฉนา ๒๑. ส่วนการดีดพิณในเทวโลกนั้น กล่าวกันว่ามีมุจฉนา ๕๐. ในเทวโลกนั้น เสียงแต่ละเสียงมีมุจฉนา ๗ และมุจฉนาแห่งเสียงระหว่างอีก ๑ รวมเป็นมุจฉนา ๕๐. เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาสักกปัญหาสูตร (ที. มหา. อ. ๒.๓๔๕) จึงกล่าวแสดงการดีดพิณของปัญจสิขะว่า ‘ดีดมุจฉนา ๕๐’. คำว่า ‘ฐานะ ๔๙’ (ṭhānā ekūnapaññāsa) คือความต่างแห่งฐานะอย่างละ ๗ ของเสียงแต่ละเสียงนั่นเอง ซึ่งเป็นเหตุให้มีการกำหนดความเป็นวง (ความกลมกลืน) แห่งเสียง. และท่านประสงค์เอาความพิเศษแห่งฐานะ ๔๙ และความต่างแห่งศรุติ ๒๒ คือ ๓ ๒ ๔ ๔ ๓ ๒ ๔.

අතිගාළ්හං ආරද්ධන්ති ථිනමිද්ධඡම්භිතත්තානං වූපසමත්ථං අතිවිය ආරද්ධං. සබ්බත්ථ නියුත්තා සබ්බත්ථිකා. සබ්බෙන වා ලීනුද්ධච්චපක්ඛියෙන අත්ථෙතබ්බා සබ්බත්ථිකා. සමථොයෙව සමථනිමිත්තං. එවං සෙසෙසුපි. ඛයා රාගස්ස වීතරාගත්තාති එත්ථ යස්මා බාහිරකො කාමෙසු වීතරාගො න ඛයා රාගස්ස වීතරාගො සබ්බසො අවිප්පහීනරාගත්තා. වික්ඛම්භිතරාගො හි සො. අරහා පන ඛයා එව, තස්මා වුත්තං ‘‘ඛයා රාගස්ස වීතරාගත්තා’’ති. එස නයො දොසමොහෙසුපි.

ในคำว่า “ปรารภอย่างแรงกล้า” หมายถึงปรารภอย่างยิ่งเพื่อสงบความหดหู่และง่วงเหงาและความสะดุ้งกลัว คำว่า “สัพพัตถะนิยุตตา สัพพัตถิกา” คือผู้ที่ถูกประกอบไว้ในทุกสิ่งทุกอย่าง หรือผู้ที่พึงปรารถนาด้วยกิเลสฝ่ายหดหู่และฟุ้งซ่านทั้งหมด ชื่อว่า “สัพพัตถิกา” คำว่า “สมถะ” นั่นแหละคือ “สมถนิมิต” แม้ในที่เหลือก็มีนัยนี้ ในคำว่า “เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงเป็นผู้ปราศจากราคะ” นั้น เพราะว่าคนภายนอกผู้ปราศจากราคะในกาม ไม่ได้ปราศจากราคะเพราะความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะราคะยังไม่ถูกละได้ทั้งหมด เขาเพียงแต่ข่มราคะไว้ได้ ส่วนพระอรหันต์นั้นปราศจากราคะเพราะความสิ้นไปแห่งราคะนั่นเอง เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงเป็นผู้ปราศจากราคะ” นัยนี้พึงทราบแม้ในโทสะและโมหะด้วย

ලාභසක්කාරසිලොකං නිකාමයමානොති එත්ථ ලබ්භති පාපුණීයතීති ලාභො, චතුන්නං පච්චයානමෙතං අධිවචනං. සක්කච්චං කාතබ්බොති සක්කාරො. පච්චයා එව හි පණීතපණීතා සුන්දරසුන්දරා අභිසඞ්ඛරිත්වා කතා ‘‘සක්කාරො’’ති වුච්චති, යා ච පරෙහි අත්තනො ගාරවකිරියා, පුප්ඵාදීහි වා පූජා. සිලොකොති වණ්ණභණනං. තං ලාභඤ්ච, සක්කාරඤ්ච, සිලොකඤ්ච, නිකාමයමානො, පවත්තයමානොති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘චතුපච්චයලාභඤ්ච…පෙ… පත්ථයමානො’’ති.

ในคำว่า “ปรารถนาลาภ สักการะ และชื่อเสียง” นั้น สิ่งที่พึงได้ พึงถึง ชื่อว่า “ลาภ” คำนี้เป็นชื่อของปัจจัย ๔ สิ่งที่พึงทำด้วยความเคารพ ชื่อว่า “สักการะ” อันที่จริง ปัจจัยที่ประณีตยิ่งๆ สวยงามยิ่งๆ ที่ปรุงแต่งแล้วทำขึ้น ชื่อว่า “สักการะ” และการกระทำความเคารพของผู้อื่นต่อตน หรือการบูชาด้วยดอกไม้เป็นต้น ชื่อว่าสักการะ คำว่า “สีโลกะ” คือการกล่าวสรรเสริญ ความว่า ปรารถนา คือยังให้เป็นไปซึ่งลาภ สักการะ และชื่อเสียงนั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ปรารถนาซึ่งลาภปัจจัย ๔...เป็นต้น”

ථූණන්ති පසූනං බන්ධනත්ථාය නිඛාතත්ථම්භසඞ්ඛාතං ථූණං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

คำว่า “ถูณะ” หมายถึงเสาที่ขุดหลุมฝังไว้สำหรับผูกสัตว์ ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย

සොණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาโสณสูตร จบแล้ว

2. ඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා

๒. การพรรณนาผัคคุณสูตร

56. දුතියෙ සමධොසීති සමන්තතො අධොසි. සබ්බභාගෙන පරිඵන්දනචලනාකාරෙන අපචිතිං දස්සෙති. වත්තං කිරෙතං බාළ්හගිලානෙනපි වුඩ්ඪතරං [Pg.122] දිස්වා උට්ඨිතාකාරෙන අපචිති දස්සෙතබ්බා. තෙන පන ‘‘මා චලි මා චලී’’ති වත්තබ්බො, තං පන චලනං උට්ඨානාකාරදස්සනං හොතීති ආහ ‘‘උට්ඨානාකාරං දස්සෙතී’’ති. සන්තිමානි ආසනානීති පඨමමෙව පඤ්ඤත්ථාසනං සන්ධාය වදති. බුද්ධකාලස්මිඤ්හි එකස්සපි භික්ඛුනො වසනට්ඨානෙ – ‘‘සචෙ සත්ථා ආගච්ඡිස්සති, ආසනං පඤ්ඤත්තමෙව හොතූ’’ති අන්තමසො ඵලකමත්තම්පි පණ්ණසන්ථාරමත්තම්පි පඤ්ඤත්තමෙව. ඛමනීයං යාපනීයන්ති කච්චි දුක්ඛං ඛමිතුං, ඉරියාපථං වා යාපෙතුං සක්කාති පුච්ඡති. සීසවෙදනාති කුතොචි නික්ඛමිතුං අලභමානෙහි වාතෙහි සමුට්ඨාපිතා බලවතියො සීසවෙදනා හොන්ති.

๕๖. ในสูตรที่สอง คำว่า “สมโธสี” หมายถึง “สมันตโต อธสี” (สั่นไหวไปรอบๆ) แสดงความเคารพด้วยอาการสั่นไหวเคลื่อนไหวไปทั่วทุกส่วน ได้ยินว่า นี้เป็นวัตรที่แม้ผู้ป่วยหนัก เมื่อเห็นผู้ที่เจริญกว่าก็พึงแสดงความเคารพด้วยอาการลุกขึ้น แต่ผู้นั้นพึงกล่าวแก่เขาว่า “อย่าไหว อย่าไหว” (อย่าลุกขึ้นเลย) แต่การไหวตัวนั้นเป็นการแสดงอาการลุกขึ้น จึงกล่าวว่า “แสดงอาการลุกขึ้น” คำว่า “อาสนะเหล่านี้มีอยู่” หมายถึงอาสนะที่ปูลาดไว้ก่อนแล้ว เพราะในสมัยพุทธกาล แม้ในที่อยู่ของภิกษุรูปเดียว ก็มีการปูลาดอาสนะไว้แล้วว่า “ถ้าพระศาสดาจะเสด็จมา ขออาสนะจงเป็นอันปูลาดไว้แล้วเถิด” แม้เพียงแผ่นกระดาน หรือเพียงเครื่องปูลาดด้วยใบไม้ ก็ปูลาดไว้แล้ว คำว่า “พอทนได้ พอเป็นไปได้” คือถามว่า “พอจะอดทนต่อทุกข์ได้ หรือพอจะยังอิริยาบถให้เป็นไปได้หรือไม่” คำว่า “สีสเวทนา” คือเวทนาที่ศีรษะอย่างแรงกล้าที่เกิดจากลมที่ไม่สามารถหาทางออกไปจากที่ใดที่หนึ่งได้

ඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาผัคคุณสูตร จบแล้ว

2. ඡළභිජාතිසුත්තවණ්ණනා

๒. การพรรณนาฉฬภิชาติสูตร

57. තතියෙ අභිජාතියොති එත්ථ අභි-සද්දො උපසග්ගමත්තං, න අත්ථවිසෙසජොතකොති ආහ ‘‘ඡ ජාතියො’’ති. අභිජායතීති එත්ථාපි එසෙව නයො.

๕๗. ในสูตรที่สาม ในคำว่า “อภิชาติ” นั้น บทว่า “อภิ” เป็นเพียงอุปสรรค ไม่ได้แสดงความหมายพิเศษ จึงกล่าวว่า “ชาติ ๖” แม้ในคำว่า “อภิชายติ” ก็มีนัยนี้

උරබ්භෙ හනන්තීති ඔරබ්භිකා. එවං සූකරිකාදයො වෙදිතබ්බා. රොදෙන්ති කුරුරකම්මන්තතාය සප්පටිබද්ධෙ සත්තෙ අස්සූනි මොචෙන්තීති රුද්දා, තෙ එව ලුද්දා ර-කාරස්ස ල-කාරං කත්වා. ඉමිනා අඤ්ඤෙපි යෙ කෙචි මාගවිකා නෙසාදා වුත්තා, තෙ පාපකම්මප්පසුතතාය ‘‘කණ්හාභිජාතී’’ති වදති.

ผู้ฆ่าแกะ ชื่อว่า “โอรัพภิกะ” พึงทราบคนฆ่าหมูเป็นต้นอย่างนี้ ผู้ที่ทำให้สัตว์ที่ถูกผูกไว้ต้องร้องไห้หลั่งน้ำตาเพราะการงานที่โหดร้าย ชื่อว่า “รุททะ” (ผู้ทำให้น้ำตาไหล) รุททะเหล่านั้นนั่นแหละคือ “ลุททะ” (นายพราน) โดยเปลี่ยน ร เป็น ล ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงพวกพรานเนื้อและชาวประมงเหล่าอื่นใดทั้งหมดด้วย ท่านเรียกคนเหล่านั้นว่า “กัณหาภิชาติ” เพราะเป็นผู้ขวนขวายในกรรมชั่ว

භික්ඛූති ච බුද්ධසාසනෙ භික්ඛූ. තෙ කිර සච්ඡන්දරාගෙන පරිභුඤ්ජන්තීති අධිප්පායෙන චතූසු පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්තීති ‘‘කණ්ටකවුත්තිකා’’ති වදති. කස්මාති චෙ? යස්මා තෙ පණීතෙ පච්චයෙ පටිසෙවන්තීති තස්ස මිච්ඡාගාහො. ඤායලද්ධෙපි පච්චයෙ භුඤ්ජමානා ආජීවකසමයස්ස විලොමග්ගාහිතාය පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්ති නාමාති වදතීති. අථ වා කණ්ටකවුත්තිකා එවංනාමකා එකෙ පබ්බජිතා, යෙ සවිසෙසං අත්තකිලමථානුයොගං අනුයුත්තා. තථා හි තෙ කණ්ටකෙ වත්තන්තා විය හොන්තීති ‘‘කණ්ටකවුත්තිකා’’ති වුත්තා. ඉමමෙව ච අත්ථවිකප්පං සන්ධායාහ ‘‘කණ්ටකවුත්තිකාති සමණා නාමෙතෙ’’ති.

คำว่า “ภิกษุ” คือภิกษุในพระพุทธศาสนา ได้ยินว่า เขา (อาชีวก) เรียกภิกษุเหล่านั้นว่า “กัณฏกวุตติกะ” (ผู้มีความเป็นอยู่เหมือนหนาม) โดยประสงค์ว่า ภิกษุเหล่านั้นบริโภคปัจจัย ๔ ด้วยความกำหนัดตามความพอใจ เหมือนกินหนามที่ใส่ลงในปัจจัย ถ้าถามว่า “เพราะเหตุไร?” ตอบว่า เพราะเขามีความเห็นผิดว่า ภิกษุเหล่านั้นบริโภคปัจจัยที่ประณีต เขา (อาชีวก) กล่าวว่า แม้ภิกษุที่บริโภคปัจจัยที่ได้มาโดยชอบ ก็ชื่อว่ากินหนามที่ใส่ลงในปัจจัย เพราะความถือเอาโดยอาการที่เป็นปฏิปักษ์ต่อลัทธิของอาชีวก อีกนัยหนึ่ง บรรพชิตบางพวกชื่อว่า “กัณฏกวุตติกะ” คือผู้ที่ประกอบอัตตกิลมถานuโยคอย่างยิ่ง เพราะว่าพวกเขาเป็นเหมือนประพฤติอยู่บนหนาม จึงถูกเรียกว่า “กัณฏกวุตติกะ” และท่านหมายถึงความหมายที่แตกต่างกันนี้จึงกล่าวว่า “กัณฏกวุตติกะ คือสมณะเหล่านั้น”

ලොහිතාභිජාති [Pg.123] නාම නිගණ්ඨා එකසාටකාති වුත්තා. තෙ කිර ඨත්වා භුඤ්ජනනහානප්පටික්ඛෙපාදිවතසමායොගෙන පුරිමෙහි ද්වීහි පණ්ඩරතරා.

“โลหิตาภิชาติ” คือนิครนถ์ผู้มีผ้าผืนเดียว ได้ยินว่า พวกเขามีผิวพรรณผ่องใสกว่าสองพวกแรก เพราะประกอบด้วยวัตร เช่น การยืนฉัน และการงดเว้นการอาบน้ำ เป็นต้น

අචෙලකසාවකාති ආජීවකසාවකෙ වදති. තෙ කිර ආජීවකලද්ධියා සුවිසුද්ධචිත්තතාය නිගණ්ඨෙහිපි පණ්ඩරතරා. එවඤ්ච කත්වා අත්තනො පච්චයදායකෙ නිගණ්ඨෙහිපි ජෙට්ඨකතරෙ කරොති.

คำว่า “อเจลกสาวก” หมายถึงสาวกของอาชีวก ได้ยินว่า พวกเขามีผิวพรรณผ่องใสกว่าแม้นิครนถ์ เพราะความที่จิตบริสุทธิ์ยิ่งด้วยลัทธิของอาชีวก และเมื่อเป็นเช่นนี้ เขาก็ทำพวกผู้ถวายปัจจัยแก่ตนให้เป็นผู้ที่ประเสริฐกว่าแม้นิครนถ์

ආජීවකා ආජීවකිනියො ‘‘සුක්කාභිජාතී’’ති වුත්තා. තෙ කිර පුරිමෙහි චතූහි පණ්ඩරතරා. නන්දාදයො හි තථාරූපං ආජීවකප්පටිපත්තිං උක්කංසං පාපෙත්වා ඨිතා, තස්මා නිගණ්ඨෙහි ආජීවකසාවකෙහි ච පණ්ඩරතරාති ‘‘පරමසුක්කාභිජාතී’’ති වුත්තා.

อาชีวกชายและหญิง ชื่อว่า “สุกกาภิชาติ” ได้ยินว่า พวกเขามีผิวพรรณผ่องใสกว่าสี่พวกแรก เพราะว่าพวกนันทะเป็นต้น ได้บำเพ็ญอาชีวกปฏิปัตติเช่นนั้นจนถึงขั้นสูงสุด จึงมีผิวพรรณผ่องใสกว่านิครนถ์และสาวกของอาชีวก จึงถูกเรียกว่า “ปรมสุกกาภิชาติ”

බිලං ඔලග්ගෙය්‍යුන්ති මංසභාගං න්හාරුනා වා කෙනචි වා ගන්ථිත්වා පුරිසස්ස හත්ථෙ වා කෙසෙ වා ඔලම්බනවසෙන බන්ධෙය්‍යුං. ඉමිනා සත්ථධම්මං නාම දස්සෙති. සත්ථවාහො කිර මහාකන්තාරං පටිපන්නො අන්තරාමග්ගෙ ගොණෙ මතෙ මංසං ගහෙත්වා සබ්බෙසං සත්ථිකානං ‘‘ඉදං ඛාදිත්වා එත්තකං මූලං දාතබ්බ’’න්ති කොට්ඨාසං ඔලම්බති. ගොණමංසං නාම ඛාදන්තාපි අත්ථි, අඛාදන්තාපි අත්ථි, ඛාදන්තාපි මූලං දාතුං සක්කොන්තාපි අසක්කොන්තාපි. සත්ථවාහො යෙන මූලෙන ගොණො ගහිතො, තං මූලං සත්ථිකෙහි ධාරණත්ථං සබ්බෙසං බලක්කාරෙන කොට්ඨාසං දත්වා මූලං ගණ්හාති. අයං සත්ථධම්මො.

คำว่า “พึงแขวนชิ้นเนื้อ” หมายถึงพึงผูกชิ้นเนื้อด้วยเอ็นหรือสิ่งอื่นใด แล้วผูกไว้ที่มือหรือผมของบุรุษโดยอาการห้อยลง ด้วยนัยนี้ ท่านแสดงสิ่งที่เรียกว่า “สัตถธรรม” (ธรรมเนียมของพ่อค้าเกวียน) ได้ยินว่า พ่อค้าเกวียนผู้เดินทางไปในป่าใหญ่ เมื่อโคตายในระหว่างทาง ก็เอาเนื้อมาแบ่งเป็นส่วนๆ แขวนไว้ให้แก่พวกพ่อค้าเกวียนทุกคนว่า “เมื่อกินสิ่งนี้แล้ว พึงให้เงินเท่านี้” ธรรมดาว่าเนื้อโคนั้น บางคนก็กิน บางคนก็ไม่กิน แม้พวกที่กิน บางคนก็สามารถให้เงินได้ บางคนก็ไม่สามารถให้ได้ พ่อค้าเกวียนนั้น เพื่อให้พวกพ่อค้าเกวียนช่วยกันรับผิดชอบราคาที่ซื้อโคมา จึงบังคับแบ่งส่วนเนื้อให้ทุกคนแล้วเก็บเงิน นี่คือสัตถธรรม

කණ්හාභිජාතියො සමානොති කණ්හෙ නීචකුලෙ ජාතො හුත්වා. කණ්හධම්මන්ති පච්චත්තෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘කණ්හසභාවො හුත්වා අභිජායතී’’ති, තං අන්තොගධහෙතුඅත්ථං පදං, උප්පාදෙතීති අත්ථො. තස්මා කණ්හං ධම්මං අභිජායතීති කාළකං දසදුස්සීල්‍යධම්මං උප්පාදෙති. සුක්කං ධම්මං අභිජායතීති එත්ථාපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සො හි ‘‘අහං පුබ්බෙපි පුඤ්ඤානං අකතත්තා නීචකුලෙ නිබ්බත්තො, ඉදානි පුඤ්ඤං කරිස්සාමී’’ති පුඤ්ඤසඞ්ඛාතං පණ්ඩරධම්මං කරොති.

คำว่า “เป็นผู้มีชาติดำ” หมายถึงเกิดในตระกูลต่ำ คำว่า “กัณหธรรม” เป็นอุปโยคพจน์ในอรรถแห่งปัจจัตตะ ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นผู้มีสภาพดำแล้วย่อมเกิด” คำนั้นเป็นบทที่มีความหมายรวมถึงเหตุด้วย คือหมายถึง “ย่อมยังให้เกิด” เพราะฉะนั้น “ย่อมยังกัณหธรรมให้เกิด” คือย่อมยังอกุศลกรรมบถ ๑๐ อันเป็นธรรมดำให้เกิด แม้ในคำว่า “ย่อมยังสุกกธรรมให้เกิด” ก็พึงทราบความหมายด้วยนัยนี้ เพราะว่าเขาคิดว่า “เราเกิดในตระกูลต่ำเพราะไม่ได้ทำบุญไว้ในชาติก่อน บัดนี้เราจะทำบุญ” จึงทำธรรมขาวอันเป็นบุญ

අකණ්හං අසුක්කං නිබ්බානන්ති සචෙ කණ්හං භවෙය්‍ය, කණ්හවිපාකං දදෙය්‍ය යථා දසවිධං දුස්සීල්‍යධම්මං. සචෙ සුක්කං, සුක්කවිපාකං දදෙය්‍ය යථා දානසීලාදිකුසලකම්මං. ද්වින්නම්පි අප්පදානතො ‘‘අකණ්හං අසුක්ක’’න්ති වුත්තං. නිබ්බානඤ්ච නාම ඉමස්මිං අත්ථෙ අරහත්තං අධිප්පෙතං ‘‘අභිජායතී’’ති වචනතො[Pg.124]. තඤ්හි කිලෙසනිබ්බානන්තෙ ජාතත්තා නිබ්බානං නාම යථා ‘‘රාගාදීනං ඛයන්තෙ ජාතත්තා රාගක්ඛයො, දොසක්ඛයො, මොහක්ඛයො’’ති. පටිප්පස්සම්භනවසෙන වා කිලෙසානං නිබ්බාපනතො නිබ්බානං. තං එස අභිජායති පසවති. ඉධාපි හි අන්තොගධහෙතු අත්ථං ‘‘ජායතී’’ති පදං. අට්ඨකථායං පන ‘‘ජායතී’’ති ඉමස්ස පාපුණාතීහි අත්ථං ගහෙත්වාව ‘‘නිබ්බානං පාපුණාතී’’ති වුත්තං. සුක්කාභිජාතියො සමානොති සුක්කෙ උච්චකුලෙ ජාතො හුත්වා. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

พระนิพพานไม่ดำไม่ขาว ถ้าเป็นดำ ก็จะให้ผลเป็นดำ เหมือนอกุศลกรรมบถ ๑๐ ถ้าเป็นขาว ก็จะให้ผลเป็นขาว เหมือนกุศลกรรมมีทานและศีลเป็นต้น เพราะไม่ให้ผลทั้งสองอย่างนั้น จึงชื่อว่า "ไม่ดำไม่ขาว" อนึ่ง คำว่า "นิพพาน" ในอรรถนี้ หมายถึงพระอรหัต เพราะมีคำว่า "ย่อมเกิด" (abhijāyati) เพราะพระอรหัตนั้นเกิดในที่สุดแห่งกิเลสนิพพาน จึงชื่อว่านิพพาน เหมือนอย่างที่ว่า "เพราะเกิดในที่สุดแห่งความสิ้นไปของราคะเป็นต้น จึงชื่อว่าราคักขัย โทสักขัย โมหักขัย" หรือเพราะกิเลสสงบระงับไปโดยประการแห่งความสงบระงับ จึงชื่อว่านิพพาน ผู้นั้นย่อมเกิด ย่อมให้เกิดซึ่งนิพพานนั้น ในที่นี้ บทว่า "ย่อมเกิด" ก็มีความหมายรวมถึงเหตุด้วย ส่วนในอรรถกถา ท่านถือเอาความหมายของบทว่า "ย่อมเกิด" ว่า "ย่อมถึง" จึงกล่าวว่า "ย่อมถึงพระนิพพาน" คำว่า "ผู้เสมอกันด้วยการเกิดอันขาว" หมายถึง เกิดในตระกูลสูงอันขาว ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้โดยง่าย

ඡළභිජාතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาฉฬภิชาติสูตร จบแล้ว

4. ආසවසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอาสวสูตร

58. චතුත්ථෙ සංවරෙනාති සංවරෙන හෙතුභූතෙන වා. ඉධාති අයං ඉධ-සද්දො සබ්බාකාරතො ඉන්දියසංවරසංවුතස්ස පුග්ගලස්ස සන්නිස්සයභූතසාසනපරිදීපනො, අඤ්ඤස්ස තථාභාවප්පටිසෙධනො වාති වුත්තං ‘‘ඉධාති ඉධස්මිං සාසනෙ’’ති. පටිසඞ්ඛාති පටිසඞ්ඛාය. සඞ්ඛා-සද්දො ඤාණකොට්ඨාසපඤ්ඤත්තිගණනාදීසු දිස්සති ‘‘සඞ්ඛායෙකං පටිසෙවතී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.168) හි ඤාණෙ දිස්සති. ‘‘පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා සමුදාචරන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.202, 204) කොට්ඨාසෙ. ‘‘තෙසං තෙසං ධම්මානං සඞ්ඛා සමඤ්ඤා’’තිආදීසු (ධ. ස. 1313-1315) පඤ්ඤත්තියං. ‘‘න සුකරං සඞ්ඛාතු’’න්තිආදීසු (සං. නි. 2.128) ගණනාය. ඉධ පන ඤාණෙ දට්ඨබ්බො. තෙනෙවාහ ‘‘පටිසඤ්ජානිත්වා පච්චවෙක්ඛිත්වාති අත්ථො’’ති. ආදීනවපච්චවෙක්ඛණා ආදීනවපටිසඞ්ඛාති යොජනා. සම්පලිමට්ඨන්ති ඝංසිතං. අනුබ්‍යඤ්ජනසොති හත්ථපාදසිතආලොකිතවිලොකිතාදිප්පකාරභාගසො. තඤ්හි අයොනිසොමනසිකරොතො කිලෙසානං අනුබ්‍යඤ්ජනතො ‘‘අනුබ්‍යඤ්ජන’’න්ති වුච්චති. නිමිත්තග්ගාහොති ඉත්ථිපුරිසනිමිත්තස්ස සුභනිමිත්තාදිකස්ස වා කිලෙසවත්ථුභූතස්ස නිමිත්තස්ස ගාහො. ආදිත්තපරියායෙනාති ආදිත්තපරියායෙ (සං. නි. 4.28; මහාව. 54) ආගතනයෙන වෙදිතබ්බො.

๕๘. ในสูตรที่ ๔ คำว่า "ด้วยความสำรวม" หมายถึง ด้วยความสำรวมอันเป็นเหตุ คำว่า "ในศาสนานี้" (อิทะ) นี้ เป็นเครื่องแสดงศาสนาอันเป็นที่อาศัยของบุคคลผู้สำรวมด้วยอินทรียสังวรโดยประการทั้งปวง และเป็นเครื่องปฏิเสธภาวะเช่นนั้นของบุคคลอื่น จึงกล่าวว่า "อิทะ คือ ในศาสนานี้" คำว่า "พิจารณาแล้ว" หมายถึง พิจารณาแล้ว คำว่า "สังขา" ปรากฏในความหมายว่า ญาณ ส่วน บัญญัติ การนับ เป็นต้น เช่นในประโยคว่า "พิจารณาแล้วจึงเสพสิ่งหนึ่ง" เป็นต้น (ม.อุ. ๑๖๘) ปรากฏในความหมายว่า ญาณ ในประโยคว่า "ปปัญจสัญญาและส่วนแห่งปปัญจะย่อมแล่นไป" เป็นต้น (ม.มู. ๒๐๒, ๒๐๔) ปรากฏในความหมายว่า ส่วน ในประโยคว่า "สังขาและสมัญญาของธรรมเหล่านั้นๆ" เป็นต้น (ธ.ส. ๑๓๑๓-๑๓๑๕) ปรากฏในความหมายว่า บัญญัติ ในประโยคว่า "ไม่ควรง่ายที่จะนับ" เป็นต้น (สํ.ส. ๑๒๘) ปรากฏในความหมายว่า การนับ แต่ในที่นี้ พึงเห็นในความหมายว่า ญาณ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีความหมายว่า กำหนดรู้แล้ว พิจารณาแล้ว" การพิจารณาเห็นโทษ คือ การพิจารณาโทษ พึงประกอบความอย่างนี้ คำว่า "ถูกขัดสีแล้ว" หมายถึง ถูกขัดสีแล้ว คำว่า "โดยอนุพยัญชนะ" หมายถึง โดยส่วนแห่งอาการมีมือ เท้า การยิ้ม การมองดู การเหลียวดู เป็นต้น เพราะเมื่อมนสิการโดยไม่แยบคาย อนุพยัญชนะนั้นย่อมเป็นเครื่องแสดงกิเลส จึงเรียกว่า "อนุพยัญชนะ" คำว่า "การถือเอานิมิต" หมายถึง การถือเอานิมิตอันเป็นวัตถุแห่งกิเลส มีนิมิตแห่งหญิงชาย หรือสุภนิมิตเป็นต้น คำว่า "โดยปริยายแห่งไฟไหม้" พึงทราบโดยนัยที่มาในอาทิตตปริยาย (สํ.ส. ๔.๒๘; มหาวรรค ๕๔)

යථා ඉත්ථියා ඉන්ද්‍රියං ඉත්ථින්ද්‍රියං, න එවමිදං, ඉදං පන චක්ඛුමෙව ඉන්ද්‍රියන්ති චක්ඛුන්ද්‍රියං. තෙනාහ ‘‘චක්ඛුමෙව ඉන්ද්‍රිය’’න්ති. යථා ආවාටෙ නියතට්ඨිතිකො කච්ඡපො ‘‘ආවාටකච්ඡපො’’ති වුච්චති, එවං තප්පටිබද්ධවුත්තිතාය තං ඨානො [Pg.125] සංවරො චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරො. තෙනාහ ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරො’’ති. නනු ච චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො වා අසංවරො වා නත්ථි. න හි චක්ඛුපසාදං නිස්සාය සති වා මුට්ඨස්සච්චං වා උප්පජ්ජති. අපිච යදා රූපාරම්මණං චක්ඛුස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, තදා භවඞ්ගෙ ද්වික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ කිරියමනොධාතු ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චං, තතො විපාකමනොධාතු සම්පටිච්ඡනකිච්චං, තතො විපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතු සන්තීරණකිච්චං, තතො කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු වොට්ඨබ්බනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තදනන්තරං ජවනං ජවති. තත්ථාපි නෙව භවඞ්ගසමයෙ, න ආවජ්ජනාදීනං අඤ්ඤතරසමයෙ ච සංවරො වා අසංවරො වා අත්ථි. ජවනක්ඛණෙ පන සචෙ දුස්සීල්‍යං වා මුට්ඨස්සච්චං වා අඤ්ඤාණං වා අක්ඛන්ති වා කොසජ්ජං වා උප්පජ්ජති, අසංවරො හොති. තස්මිං පන සීලාදීසු උප්පන්නෙසු සංවරො හොති, තස්මා ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො’’ති කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘ජවනෙ උප්පජ්ජමානොපි හෙස…පෙ… චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරොති වුච්චතී’’ති.

เหมือนอินทรีย์ของหญิงชื่อว่าอิตถินทรีย์ แต่ในที่นี้ไม่เป็นเช่นนั้น แต่จักขุเท่านั้นเป็นอินทรีย์ จึงชื่อว่าจักขุนทรีย์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จักขุเท่านั้นเป็นอินทรีย์" เหมือนเต่าที่อยู่ในหลุมชื่อว่าเต่าหลุม ฉันใด ความสำรวมในที่นั้นเพราะมีปกติเนื่องด้วยที่นั้น จึงชื่อว่าจักขุนทรียสังวร ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความสำรวมในจักขุนทรีย์ ชื่อว่าจักขุนทรียสังวร" ก็ความสำรวมหรือไม่สำรวมในจักขุนทรีย์ไม่มีมิใช่หรือ เพราะสติหรือความหลงลืมสติย่อมไม่เกิดอาศัยจักขุประสาท อีกอย่างหนึ่ง เมื่ออารมณ์รูปมาสู่คลองจักษุ ในขณะนั้น ภวังค์เกิดขึ้น ๒ ครั้งแล้วดับไป มโนธาตุที่เป็นกิริยาทำกิจอาวัชชนะเกิดขึ้นแล้วดับไป จากนั้น จักขุวิญญาณทำกิจเห็น จากนั้น มโนธาตุที่เป็นวิบากทำกิจรับอารมณ์ จากนั้น มโนวิญญาณธาตุที่เป็นวิบากทำกิจไต่สวน จากนั้น มโนวิญญาณธาตุที่เป็นกิริยาไม่มีเหตุทำกิจตัดสินอารมณ์เกิดขึ้นแล้วดับไป หลังจากนั้น ชวนะก็แล่นไป ในขณะนั้น ทั้งในขณะแห่งภวังค์ และในขณะแห่งอาวัชชนะเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ไม่มีความสำรวมหรือไม่สำรวม แต่ในขณะแห่งชวนะ ถ้าทุศีลหรือความหลงลืมสติ หรืออวิชชา หรือความไม่อดทน หรือความเกียจคร้านเกิดขึ้น ก็เป็นความไม่สำรวม แต่เมื่อศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในขณะนั้น ก็เป็นความสำรวม เพราะเหตุนั้น จึงมีคำถามว่า "เหตุใดจึงกล่าวว่า 'ความสำรวมในจักขุนทรีย์'" ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ความสำรวมนั้นเกิดขึ้นในชวนะ... (ละไว้)... ก็เรียกว่าจักขุนทรียสังวร"

ඉදං වුත්තං හොති – යථා නගරෙ චතූසු ද්වාරෙසු අසංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරද්වාරකොට්ඨකගබ්භාදයො සුසංවුතා, තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං අරක්ඛිතං අගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙන හි පවිසිත්වා චොරා යදිච්ඡකං කරෙය්‍යුං, එවමෙවං ජවනෙ දුස්සීල්‍යාදීසු උප්පන්නෙසු තස්මිං අසංවරෙ සති ද්වාරම්පි අගුත්තං හොති භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි. යථා පන නගරද්වාරෙසු සංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරාදයො අසංවුතා, තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං සුරක්ඛිතං සුගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙසු හි පිහිතෙසු චොරානං පවෙසො නත්ථි, එවමෙවං ජවනෙ සීලාදීසු උප්පන්නෙසු ද්වාරම්පි සුගුත්තං හොති භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි, තස්මා ජවනක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානොපි චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරොති වුත්තොති.

ความข้อนี้มีอธิบายดังนี้ว่า เหมือนในเมือง เมื่อประตูทั้ง ๔ ไม่ได้ปิดไว้ แม้ประตูเรือน ซุ้มประตู และห้องภายในเป็นต้น จะปิดไว้ดีแล้วก็ตาม ถึงอย่างนั้น ทรัพย์สมบัติทั้งหมดภายในเมืองก็ชื่อว่าไม่ได้รับการรักษา ไม่ได้รับการคุ้มครองอยู่นั่นเอง เพราะพวกโจรเข้าไปทางประตูเมืองแล้ว ย่อมทำได้ตามใจชอบ ฉันใด เมื่อทุศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ เมื่อความไม่สำรวมนั้นมีอยู่ แม้ทวารก็ชื่อว่าไม่ได้รับการคุ้มครอง แม้ภวังค์ แม้อาวัชชนะเป็นต้น และวิถีจิตทั้งหลายก็ชื่อว่าไม่ได้รับการคุ้มครอง ฉันนั้น. ส่วนในเมือง เมื่อประตูเมืองทั้งหลายปิดดีแล้ว แม้เรือนภายในเป็นต้นจะไม่ได้ปิดไว้ก็ตาม ถึงอย่างนั้น ทรัพย์สมบัติทั้งหมดภายในเมืองก็ชื่อว่าได้รับการรักษาดี ได้รับการคุ้มครองดีอยู่นั่นเอง เพราะเมื่อประตูเมืองทั้งหลายปิดอยู่ พวกโจรก็ไม่มีทางเข้าไปได้ ฉันใด เมื่อศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ แม้ทวารก็ชื่อว่าได้รับการคุ้มครองดี แม้ภวังค์ แม้อาวัชชนะเป็นต้น และวิถีจิตทั้งหลายก็ชื่อว่าได้รับการคุ้มครองดี ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น แม้ความสำรวมที่กำลังเกิดขึ้นในขณะแห่งชวนะ ท่านก็เรียกว่า จักขุนทรียสังวร

සංවරෙන සමන්නාගතො පුග්ගලො සංවුතොති ආහ ‘‘උපෙතො’’ති. අයමෙවෙත්ථ අත්ථො සුන්දරතරොති උපරි පාළියං සන්දිස්සනතො වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තථා හී’’තිආදි.

ท่านกล่าวว่า 'ผู้เข้าถึงแล้ว' (อุเปโต) หมายถึง บุคคลผู้ประกอบด้วยความสำรวม ชื่อว่าผู้สำรวม. อธิบายว่า ความหมายนี้ในอธิการนี้ดียิ่งกว่า เพราะปรากฏในพระบาลีเบื้องบน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จริงอย่างนั้น' (ตถา หิ) เป็นต้น.

යන්ති ආදෙසොති ඉමිනා ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන සද්ධිං වචනවිපල්ලාසො කතොති දස්සෙති, නිපාතපදං වා එතං පුථුවචනත්ථං. විඝාතකරාති චිත්තවිඝාතකරා[Pg.126], කායචිත්තදුක්ඛනිබ්බත්තකා වා. යථාවුත්තකිලෙසහෙතුකා දාහානුබන්ධා විපාකා එව විපාකපරිළාහා. යථා පනෙත්ථ ආසවා අඤ්ඤෙ ච විඝාතකරා කිලෙසපරිළාහා සම්භවන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුද්වාරස්මිඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. එත්ථ ච සංවරණූපායො, සංවරිතබ්බං, සංවරො, යතො සො සංවරො, යත්ථ සංවරො, යථා සංවරො, යඤ්ච සංවරඵලන්ති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. කථං? ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො’’ති හි සංවරණූපායො. චක්ඛුන්ද්‍රියං සංවරිතබ්බං. සංවරග්ගහණෙන ගහිතා සති සංවරො. ‘‘අසංවුතස්සා’’ති සංවරණාවධි. අසංවරතො හි සංවරණං. සංවරිතබ්බග්ගහණසිද්ධො ඉධ සංවරවිසයො. චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්හි සංවරණං ඤාණං රූපාරම්මණෙ සංවරයතීති අවුත්තසිද්ධොයමත්ථො. ආසවතන්නිමිත්තකිලෙසපරිළාහාභාවො ඵලං. එවං සොතද්වාරාදීසු යොජෙතබ්බං. සබ්බත්ථෙවාති මනොද්වාරෙ පඤ්චද්වාරෙ චාති සබ්බස්මිං ද්වාරෙ.

คำว่า ยันติ เป็นอาเทศ ท่านแสดงว่ามีการสับเปลี่ยนพจน์พร้อมกับการสับเปลี่ยนลิงค์ หรือคำนั้นเป็นนิบาตบทที่มีความหมายเป็นพหูพจน์. บทว่า วิฆาตกรา (เป็นเครื่องเบียดเบียน) คือ เป็นเครื่องเบียดเบียนจิต หรือเป็นเครื่องให้เกิดทุกข์ทางกายและจิต. วิบากทั้งหลายที่มีกิเลสตามที่กล่าวแล้วเป็นเหตุ มีความเร่าร้อนติดตามมา นั่นแหละชื่อว่า วิปากปริฬาหะ (ความเร่าร้อนคือวิบาก). เพื่อจะแสดงว่า อาสวะและกิเลสปริฬาหะอื่นๆ ที่เป็นเครื่องเบียดเบียน ย่อมเกิดขึ้นในที่นี้ได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ในจักขุทวาร' เป็นต้น. ความนั้นพึงทราบได้โดยง่าย. และในที่นี้ พึงทราบการจำแนกดังนี้ คือ อุบายแห่งการสำรวม, สิ่งที่พึงสำรวม, ความสำรวม, ขอบเขตที่ความสำรวมนั้นมี, ที่ตั้งแห่งความสำรวม, วิธีการสำรวม และผลแห่งความสำรวม. เป็นอย่างไร? คือ คำว่า 'พิจารณาโดยแยบคาย' เป็นอุบายแห่งการสำรวม. จักขุนทรีย์เป็นสิ่งที่พึงสำรวม. สติที่ถือเอาด้วยการระบุถึงความสำรวม เป็นความสำรวม. คำว่า 'ของผู้ไม่สำรวม' เป็นขอบเขตแห่งการสำรวม เพราะการสำรวมย่อมมีได้จากการไม่สำรวม. อารมณ์แห่งความสำรวมในที่นี้สำเร็จได้ด้วยการระบุถึงสิ่งที่พึงสำรวม. ความจริง ญาณที่เป็นเครื่องสำรวมในจักขุนทรีย์ ย่อมสำรวมในรูปารมณ์ ความหมายนี้สำเร็จได้เองโดยไม่ต้องกล่าว. การไม่มีอาสวะและกิเลสปริฬาหะที่มีอาสวะนั้นเป็นนิมิต เป็นผล. พึงประกอบความอย่างนี้ในโสตทวารเป็นต้น. บทว่า สพฺพตฺเถว (ในทวารทั้งปวง) คือ ในมโนทวารและปัญจทวาร ได้แก่ ในทวารทั้งหมด.

පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරන්තිආදීසු ‘‘සීතස්ස පටිඝාතායා’’තිආදිනා පච්චවෙක්ඛණමෙව යොනිසො පටිසඞ්ඛා. ඊදිසන්ති එවරූපං ඉට්ඨාරම්මණං. භවපත්ථනාය අස්සාදයතොති භවපත්ථනාමුඛෙන භාවිතං ආරම්මණං අස්සාදෙන්තස්ස. චීවරන්ති නිවාසනාදි යං කිඤ්චිචීවරං. පටිසෙවතීති නිවාසනාදිවසෙන පරිභුඤ්ජති. යාවදෙවාති පයොජනපරිමාණනියමනං. සීතප්පටිඝාතාදියෙව හි යොගිනො චීවරප්පටිසෙවනප්පයොජනං. සීතස්සාති සීතධාතුක්ඛොභතො වා උතුපරිණාමතො වා උප්පන්නස්ස සීතස්ස. පටිඝාතායාති පටිඝාතනත්ථං තප්පච්චයස්ස විකාරස්ස විනොදනත්ථං. උණ්හස්සාති අග්ගිසන්තාපතො උප්පන්නස්ස උණ්හස්ස. ඩංසාදයො පාකටායෙව. පුන යාවදෙවාති නියතප්පයොජනපරිමාණනියමනං. නියතඤ්හි පයොජනං චීවරං පටිසෙවන්තස්ස හිරිකොපීනප්පටිච්ඡාදනං, ඉතරං කදාචි. හිරිකොපීනන්ති සම්බාධට්ඨානං. යස්මිඤ්හි අඞ්ගෙ විවටෙ හිරී කුප්පති විනස්සති, තං හිරියා කොපනතො හිරිකොපීනං, තංපටිච්ඡාදනත්ථං චීවරං පටිසෙවති.

ในคำว่า 'พิจารณาจีวรโดยแยบคาย' เป็นต้นนั้น การพิจารณาด้วยคำว่า 'เพื่อป้องกันความหนาว' เป็นต้นนั่นแหละ คือการพิจารณาโดยแยบคาย. บทว่า อีทิสํ (เช่นนี้) คือ อารมณ์ที่น่าปรารถนามีรูปอย่างนี้. บทว่า ภวปตฺถนาย อสฺสาทเยโต (ของผู้ยินดีด้วยความปรารถนาภพ) คือ ของผู้ยินดีอารมณ์ที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาภพ. บทว่า จีวรํ (จีวร) คือ จีวรอย่างใดอย่างหนึ่งมีผ้านุ่งเป็นต้น. บทว่า ปฏิเสวติ (ย่อมใช้สอย) คือ ย่อมบริโภคด้วยอำนาจการนุ่งห่มเป็นต้น. บทว่า ยาวเทว (เพียงเพื่อ...เท่านั้น) คือ การกำหนดขอบเขตแห่งประโยชน์. เพราะว่าการป้องกันความหนาวเป็นต้นนั่นแหละ เป็นประโยชน์แห่งการใช้สอยจีวรของโยคี. บทว่า สีตสฺส (แห่งความหนาว) คือ แห่งความหนาวที่เกิดขึ้นจากการกำเริบของธาตุเย็น หรือจากการแปรปรวนของฤดู. บทว่า ปฏิฆาตาย (เพื่อป้องกัน) คือ เพื่อกำจัด เพื่อบรรเทาความผิดปกติที่มีความหนาวนั้นเป็นปัจจัย. บทว่า อุณฺหสฺส (แห่งความร้อน) คือ แห่งความร้อนที่เกิดขึ้นจากความร้อนของไฟ. คำว่า เหลือบ เป็นต้น ชัดเจนอยู่แล้ว. บทว่า ปุน ยาวเทว (อีก เพียงเพื่อ...เท่านั้น) คือ การกำหนดขอบเขตแห่งประโยชน์ที่แน่นอน. เพราะว่าประโยชน์ที่แน่นอนของผู้ใช้สอยจีวร คือ การปกปิดอวัยวะที่น่าละอาย ส่วนประโยชน์อย่างอื่นมีเพียงบางครั้งบางคราว. บทว่า หิริโกปีนํ (อวัยวะที่น่าละอาย) คือ สถานที่ลับ. เพราะว่าเมื่ออวัยวะใดเปิดเผย ความละอายย่อมกำเริบ ย่อมพินาศ อวัยวะนั้นชื่อว่า หิริโกปีนะ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความกำเริบของความละอาย ภิกษุย่อมใช้สอยจีวรเพื่อปกปิดอวัยวะนั้น.

පිණ්ඩපාතන්ති යං කිඤ්චි ආහාරං. සො හි පිණ්ඩොල්‍යෙන භික්ඛුනො පත්තෙ පතනතො, තත්ථ තත්ථ ලද්ධභික්ඛාපිණ්ඩානං පාතො සන්නිපාතොති වා ‘‘පිණ්ඩපාතො’’ති වුච්චති. නෙව දවායාති න කීළනාය. න මදායාති න බලමදමානමදපුරිසමදත්ථං. න මණ්ඩනායාති න අඞ්ගපච්චඞ්ගානං පීණනභාවත්ථං. න විභූසනායාති න තෙසංයෙව සොභත්ථං, ඡවිසම්පත්තිඅත්ථන්ති අත්ථො[Pg.127]. ඉමානි යථාක්කමං මොහදොසසණ්ඨානවණ්ණරාගූපනිස්සයප්පහානත්ථානි වෙදිතබ්බානි. පුරිමං වා ද්වයං අත්තනො සංකිලෙසුප්පත්තිනිසෙධනත්ථං, ඉතරං පරස්සපි. චත්තාරිපි කාමසුඛල්ලිකානුයොගස්ස පහානත්ථං වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. කායස්සාති රූපකායස්ස. ඨිතියා යාපනායාති පබන්ධට්ඨිතත්ථඤ්චෙව පවත්තියා අවිච්ඡෙදනත්ථඤ්ච, චිරකාලට්ඨිතත්ථං ජීවිතින්ද්‍රියස්ස පවත්තාපනත්ථං. විහිංසූපරතියාති ජිඝච්ඡාදුක්ඛස්ස උපරමත්ථං. බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහායාති සාසනමග්ගබ්‍රහ්මචරියානං අනුග්ගණ්හනත්ථං. ඉතීති එවං ඉමිනා උපායෙන. පුරාණඤ්ච වෙදනං පටිහඞ්ඛාමීති පුරාණං අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනං පටිහනිස්සාමි. නවඤ්ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමීති නවං භුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනං න උප්පාදෙස්සාමි. තස්සා හි අනුප්පජ්ජනත්ථමෙව ආහාරං පරිභුඤ්ජති. එත්ථ අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනා නාම යථාවුත්තජිඝච්ඡානිමිත්තා වෙදනා. සා හි අභුඤ්ජන්තස්ස භිය්‍යො භිය්‍යොපවඩ්ඪනවසෙන උප්පජ්ජති, භුත්තපච්චයා අනුප්පජ්ජනකවෙදනාපි ඛුදානිමිත්තාව අඞ්ගදාහසූලාදිවෙදනා අප්පවත්තා. සා හි භුත්තපච්චයා අනුප්පන්නාව න උප්පජ්ජිස්සති. විහිංසානිමිත්තතා චෙතාසං විහිංසාය විසෙසො.

บทว่า "บิณฑบาต" คือ อาหารอย่างใดอย่างหนึ่ง. เพราะว่าบิณฑบาตนั้น ชื่อว่า "บิณฑบาต" เพราะตกลงในบาตรของภิกษุด้วยการเที่ยวบิณฑบาต หรือเพราะการรวมกันแห่งก้อนภิกษาที่ได้ในที่นั้นๆ. บทว่า "ไม่ใช่เพื่อความคะนอง" คือ ไม่ใช่เพื่อเล่น. บทว่า "ไม่ใช่เพื่อความมัวเมา" คือ ไม่ใช่เพื่อความมัวเมาด้วยกำลัง ความมัวเมาด้วยมานะ ความมัวเมาด้วยความเป็นบุรุษ. บทว่า "ไม่ใช่เพื่อประดับ" คือ ไม่ใช่เพื่อความเป็นเครื่องบำรุงอวัยวะน้อยใหญ่. บทว่า "ไม่ใช่เพื่อตกแต่ง" คือ ไม่ใช่เพื่อความงามแห่งอวัยวะเหล่านั้นนั่นเอง อธิบายว่า เพื่อความสมบูรณ์แห่งผิวพรรณ. พึงทราบว่า บทเหล่านี้ตามลำดับ เพื่อละโมหะ โทสะ ความตั้งมั่นแห่งวรรณะ และราคะอันเป็นอุปนิสัย. หรือสองบทแรกเพื่อห้ามการเกิดขึ้นแห่งกิเลสของตน ส่วนบทที่เหลือเพื่อผู้อื่นด้วย. พึงทราบว่า ทั้งสี่บทนี้ตรัสไว้เพื่อละกามสุขัลลิกานุโยค. บทว่า "กายสฺส" (แห่งกาย) คือ แห่งรูปกาย. บทว่า "เพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความเป็นไป" คือ เพื่อความตั้งอยู่สืบเนื่องกันด้วย เพื่อความไม่ขาดสายแห่งความเป็นไปด้วย เพื่อความตั้งอยู่ตลอดกาลนาน เพื่อยังชีวิตินทรีย์ให้เป็นไป. บทว่า "เพื่อความสิ้นไปแห่งความเบียดเบียน" คือ เพื่อความสงบแห่งทุกข์คือความหิว. บทว่า "เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์" คือ เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์คือพระศาสนาและมรรค. บทว่า "อิติ" (ดังนี้) คือ ด้วยอุบายอย่างนี้. บทว่า "และเราจักบรรเทาเวทนาเก่า" คือ เราจักบรรเทาเวทนาเก่าที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือยังไม่ได้บริโภค. บทว่า "และเราจักไม่ยังเวทนาใหม่ให้เกิดขึ้น" คือ เราจักไม่ยังเวทนาใหม่ที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือบริโภคแล้วให้เกิดขึ้น. เพราะว่าภิกษุย่อมบริโภคอาหารเพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งเวทนานั้นนั่นแหละ. ในข้อนี้ ชื่อว่าเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือยังไม่ได้บริโภค คือเวทนาที่มีความหิวเป็นนิมิตที่กล่าวมาแล้ว. เพราะว่าเวทนานั้นของบุคคลผู้ไม่บริโภค ย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นไปแห่งการเพิ่มพูนยิ่งขึ้นไป แม้เวทนาที่ไม่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือบริโภคแล้ว ก็คือเวทนาที่มีความหิวเป็นนิมิตนั่นแหละ เวทนามีความร้อนในอวัยวะ ความเสียดแทงเป็นต้น ย่อมไม่เป็นไป. เพราะว่าเวทนานั้นเมื่อไม่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือบริโภคแล้วนั่นแหละ จักไม่เกิดขึ้น. ความมีนิมิตคือความเบียดเบียนแห่งเวทนาเหล่านั้น เป็นความพิเศษแห่งความเบียดเบียน.

යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සතීති යාපනා ච මෙ චතුන්නං ඉරියාපථානං භවිස්සති. ‘‘යාපනායා’’ති ඉමිනා ජීවිතින්ද්‍රියයාපනා වුත්තා, ඉධ චතුන්නං ඉරියාපථානං අවිච්ඡෙදසඞ්ඛාතා යාපනාති අයමෙතාසං විසෙසො. අනවජ්ජතා ච ඵාසුවිහාරො චාති අයුත්තපරියෙසනප්පටිග්ගහණපරිභොගපරිවජ්ජනෙන අනවජ්ජතා, පරිමිතපරිභොගෙන ඵාසුවිහාරො. අසප්පායාපරිමිතභොජනපච්චයා අරතිතන්දීවිජම්භිතාවිඤ්ඤුගරහාදිදොසාභාවෙන වා අනවජ්ජතා. සප්පායපරිමිතභොජනපච්චයා කායබලසම්භවෙන ඵාසුවිහාරො. යාවදත්ථං උදරාවදෙහකභොජනපරිවජ්ජනෙන වා සෙය්‍යසුඛපස්සසුඛමිද්ධසුඛාදීනං අභාවතො අනවජ්ජතා. චතුපඤ්චාලොපමත්තඌනභොජනෙන චතුඉරියාපථයොග්‍යතාපාදනතො ඵාසුවිහාරො. වුත්තඤ්හෙතං –

บทว่า "และความเป็นไปแห่งอัตภาพของเราจักมี" คือ และความเป็นไปแห่งอิริยาบถสี่ของเราจักมี. ด้วยบทว่า "เพื่อความเป็นไป" นี้ ตรัสความเป็นไปแห่งชีวิตินทรีย์ ส่วนในที่นี้ ความเป็นไปที่นับว่าไม่ขาดสายแห่งอิริยาบถสี่ นี้เป็นความพิเศษแห่งบทเหล่านั้น. บทว่า "และความเป็นผู้ไม่มีโทษ และความเป็นอยู่ผาสุก" คือ ความเป็นผู้ไม่มีโทษด้วยการเว้นการแสวงหา การรับ และการบริโภคที่ไม่สมควร ความเป็นอยู่ผาสุกด้วยการบริโภคแต่พอประมาณ. หรือความเป็นผู้ไม่มีโทษด้วยความไม่มีโทษมีอารมณ์ไม่เป็นที่ยินดี ความเกียจคร้าน ความหาว และการติเตียนของวิญญูชนเป็นต้น เพราะปัจจัยคืออาหารที่ไม่สบายและไม่ประมาณ. ความเป็นอยู่ผาสุกด้วยความเกิดขึ้นแห่งกำลังกาย เพราะปัจจัยคืออาหารที่สบายและพอประมาณ. หรือความเป็นผู้ไม่มีโทษเพราะความไม่มีสุขในการนอน สุขในการเอนกาย สุขในการหลับเป็นต้น ด้วยการเว้นการบริโภคอาหารจนเต็มท้องตามความต้องการ. ความเป็นอยู่ผาสุกเพราะยังอิริยาบถสี่ให้สมควร ด้วยการบริโภคอาหารน้อยกว่าประมาณสี่ห้าคำ. เพราะว่าคำนี้ตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ;

අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983;

මි. ප. 6.5.10);

"ภิกษุผู้มีตนส่งไปแล้ว พึงหยุดบริโภคเสีย ๔-๕ คำ แล้วดื่มน้ำ พอเพื่อความเป็นอยู่ผาสุก." (เถรคาถา 983; มิลินทปัญหา 6.5.10);

එත්තාවතා [Pg.128] ච පයොජනපරිග්ගහො, මජ්ඣිමා ච පටිපදා දීපිතා හොති. යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සතීති පයොජනපරිග්ගහදීපනා. යාත්‍රා හි නං ආහාරූපයොගං පයොජෙති. ධම්මිකසුඛාපරිච්චාගහෙතුකො ඵාසුවිහාරො මජ්ඣිමා පටිපදා අන්තද්වයපරිවජ්ජනතො.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การกำหนดประโยชน์ และมัชฌิมาปฏิปทา ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว. บทว่า "และความเป็นไปแห่งอัตภาพของเราจักมี" เป็นการแสดงการกำหนดประโยชน์. เพราะว่าความเป็นไปแห่งอัตภาพนั้น ย่อมยังการใช้สอยอาหารให้เป็นไป. ความเป็นอยู่ผาสุกที่มีการไม่สละสุขที่ชอบธรรมเป็นเหตุ เป็นมัชฌิมาปฏิปทา เพราะการเว้นที่สุดสอง.

සෙනාසනන්ති සෙනඤ්ච ආසනඤ්ච. යත්ථ විහාරාදිකෙ සෙති නිපජ්ජති ආසති නිසීදති, තං සෙනාසනං. උතුපරිස්සයවිනොදනප්පටිසල්ලානාරාමත්ථන්ති උතුයෙව පරිසහනට්ඨෙන පරිස්සයො සරීරාබාධචිත්තවික්ඛෙපකරො, තස්ස විනොදනත්ථං, අනුප්පන්නස්ස අනුප්පාදනත්ථං, උප්පන්නස්ස වූපසමනත්ථඤ්චාති අත්ථො. අථ වා යථාවුත්තො උතු ච සීහබ්‍යග්ඝාදිපාකටපරිස්සයො ච රාගදොසාදිපටිච්ඡන්නපරිස්සයො ච උතුපරිස්සයො, තස්ස විනොදනත්ථඤ්චෙව එකීභාවඵාසුකත්ථඤ්ච. චීවරප්පටිසෙවනෙ හිරීකොපීනප්පටිච්ඡාදනං විය තං නියතපයොජනන්ති පුන ‘‘යාවදෙවා’’ති වුත්තං.

บทว่า "เสนาสนะ" คือ ที่นอนและที่นั่ง. ในวิหารเป็นต้นใด ย่อมนอน ย่อมเอนกาย ย่อมนั่ง สิ่งนั้นชื่อว่าเสนาสนะ. บทว่า "เพื่อบรรเทาอันตรายจากฤดู และเพื่อความยินดีในการหลีกเร้น" อธิบายว่า ฤดูนั่นแหละเป็นอันตรายโดยความเป็นที่ทนได้ยาก เป็นเครื่องทำความเจ็บป่วยทางกายและความฟุ้งซ่านทางใจ เพื่อบรรเทาอันตรายนั้น เพื่อไม่ยังอันตรายที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น และเพื่อสงบอันตรายที่เกิดขึ้นแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง ฤดูที่กล่าวมาแล้วด้วย อันตรายที่ปรากฏมีราชสีห์และเสือเป็นต้นด้วย และอันตรายที่ปกปิดมีราคะและโทสะเป็นต้นด้วย ชื่อว่าอันตรายจากฤดู เพื่อบรรเทาอันตรายนั้นด้วย และเพื่อความเป็นผู้ผาสุกในการอยู่ผู้เดียวด้วย. เหมือนการปกปิดอวัยวะที่น่าละอายในการใช้สอยจีวร ประโยชน์นั้นเป็นประโยชน์ที่แน่นอน จึงตรัสว่า "ยาวเทว" (เพียงใดเท่านั้น) อีก.

ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරන්ති රොගස්ස පච්චනීකප්පවත්තියා ගිලානපච්චයො, තතො එව භිසක්කස්ස අනුඤ්ඤාතවත්ථුතාය භෙසජ්ජං, ජීවිතස්ස පරිවාරසම්භාරභාවෙහි පරික්ඛාරො චාති ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරො, තං. වෙය්‍යාබාධිකානන්ති වෙය්‍යාබාධතො ධාතුක්ඛොභතො ච තංනිබ්බත්තකුට්ඨගණ්ඩපීළකාදිරොගතො උප්පන්නානං. වෙදනානන්ති දුක්ඛවෙදනානං. අබ්‍යාබජ්ඣපරමතායාති නිද්දුක්ඛපරමභාවාය. යාව තං දුක්ඛං සබ්බං පහීනං හොති, තාව පටිසෙවාමීති යොජනා. එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපෙනෙව පාළිවණ්ණනා වෙදිතබ්බා. නවවෙදනුප්පාදතොපීති න කෙවලං ආයතිං එව විපාකපරිළාහා, අථ ඛො අතිභොජනපච්චයා අලංසාටකාදීනං විය නවවෙදනුප්පාදතොපි වෙදිතබ්බා.

บทว่า "ปัจจัยเภสัชบริขารของคนไข้" คือ ปัจจัยของคนไข้ด้วยความเป็นไปอันเป็นปฏิปักษ์ต่อโรค เภสัชด้วยความเป็นวัตถุที่แพทย์อนุญาตจากปัจจัยนั้นนั่นเอง และบริขารด้วยความเป็นเครื่องประกอบบริวารแห่งชีวิต. บทว่า "เวยฺยาพาธิกานํ" (แห่งโรคที่เบียดเบียน) คือ แห่งโรคมีเรื้อน ฝี และเม็ดผื่นเป็นต้นที่เกิดขึ้นเพราะความเบียดเบียนและเพราะความกำเริบแห่งธาตุนั้น. บทว่า "เวทนานํ" (แห่งเวทนา) คือ แห่งทุกขเวทนา. บทว่า "เพื่อความเป็นที่สุดแห่งความไม่เบียดเบียน" คือ เพื่อความเป็นที่สุดแห่งความไม่มีทุกข์. มีการเชื่อมความว่า "เราย่อมใช้สอยตราบเท่าที่ทุกข์นั้นทั้งหมดจะถูกกำจัดไป". ในข้อนี้ พึงทราบอรรถกถาบาลีโดยย่อเท่านั้น. บทว่า "แม้เพราะการเกิดขึ้นแห่งเวทนาใหม่" พึงทราบว่า ไม่ใช่เพียงแต่ความเร่าร้อนแห่งวิบากในอนาคตเท่านั้น แต่พึงทราบว่าแม้เพราะการเกิดขึ้นแห่งเวทนาใหม่ เหมือนในคนผู้บริโภคจนอิ่มแปล้เป็นต้น เพราะปัจจัยคือการบริโภคมากเกินไป.

කම්මට්ඨානිකස්ස චලනං නාම කම්මට්ඨානපරිච්චාගොති ආහ ‘‘චලති කම්පති කම්මට්ඨානං විජහතී’’ති. ‘‘ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සා’’ති එත්ථ ච ලොමසනාගත්ථෙරස්ස වත්ථු කථෙතබ්බං. ථෙරො කිර චෙතියපබ්බතෙ පියඞ්ගුගුහාය පධානඝරෙ විහරන්තො අන්තරට්ඨකෙ හිමපාතසමයෙ ලොකන්තරිකනිරයං පච්චවෙක්ඛිත්වා කම්මට්ඨානං අවිජහන්තොව අබ්භොකාසෙ වීතිනාමෙසි. ගිම්හසමයෙ ච පච්ඡාභත්තං බහිචඞ්කමෙ කම්මට්ඨානං මනසිකරොතො සෙදාපිස්ස කච්ඡෙහි මුච්චන්ති. අථ නං අන්තෙවාසිකො ආහ – ‘‘ඉධ, භන්තෙ, නිසීදථ, සීතලො ඔකාසො’’ති. ථෙරො ‘‘උණ්හභයෙනෙවම්හි, ආවුසො, ඉධ නිසින්නො’’ති අවීචිමහානිරයං පච්චවෙක්ඛිත්වා [Pg.129] නිසීදියෙව. උණ්හන්ති චෙත්ථ අග්ගිසන්තාපොව වෙදිතබ්බො සූරියසන්තාපස්ස පරතො වුච්චමානත්තා. සූරියසන්තාපවසෙන පනෙතං වත්ථු වුත්තං.

การหวั่นไหวของกรรมฐานชื่อว่าการละกรรมฐาน ท่านกล่าวว่า "หวั่นไหว สั่นสะเทือน ละกรรมฐาน" ในบทว่า "เป็นผู้ทนทานต่อความหนาวและความร้อน" นี้ พึงกล่าวเรื่องของพระโลมสนาคเถระ ได้ยินว่า พระเถระนั้นเมื่ออยู่ ณ เรือนที่บำเพ็ญเพียรในถ้ำปิยังคุบรรพตเจดีย์ ในช่วงระหว่าง 8 ค่ำ (ฤดูหนาว) ที่มีหิมะตก ได้พิจารณาเห็นโลกันตนรกแล้ว ไม่ละกรรมฐานเลย ได้ใช้เวลาอยู่ในที่แจ้ง ในฤดูร้อน หลังภัตตาหาร เมื่อท่านมนสิการกรรมฐานอยู่ที่ทางจงกรมภายนอก แม้เหงื่อก็ไหลออกจากรักแร้ของท่าน ลำดับนั้น ศิษย์ของท่านได้กล่าวว่า "ท่านขอรับ เชิญนั่งที่นี่เถิด ที่นี่เป็นที่เย็น" พระเถระกล่าวว่า "อาวุโส เรานั่งอยู่ที่นี่เพราะกลัวความร้อน" แล้วพิจารณาเห็นอเวจีมหานรกแล้วก็นั่งอยู่เช่นนั้น ในบทนี้ คำว่า "ร้อน" พึงทราบว่าเป็นความร้อนจากไฟ เพราะกล่าวถึงความร้อนจากดวงอาทิตย์ในภายหลัง แต่เรื่องนี้กล่าวไว้โดยอ้างถึงความร้อนจากดวงอาทิตย์

යො ච ද්වෙ තයො වාරෙ භත්තං වා පානීයං වා අලභමානොපි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අත්තනො පෙත්තිවිසයූපපත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා අවෙධන්තො කම්මට්ඨානං න විජහතියෙව. ඩංසමකසවාතාතපසම්ඵස්සෙහි ඵුට්ඨො චෙපි තිරච්ඡානූපපත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා අවෙධන්තො කම්මට්ඨානං න විජහතියෙව. සරීසපසම්ඵස්සෙන ඵුට්ඨො චාපි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ සීහබ්‍යග්ඝාදිමුඛෙසු අනෙකවාරං පරිවත්තිතපුබ්බභාවං පච්චවෙක්ඛිත්වා අවෙධන්තො කම්මට්ඨානං න විජහතියෙව පධානියත්ථෙරො විය, අයං ‘‘ඛමො ජිඝච්ඡාය…පෙ… සරීසපසම්ඵස්සාන’’න්ති වෙදිතබ්බො. ථෙරං කිර ඛණ්ඩචෙලවිහාරෙ කණිකාරපධානියඝරෙ අරියවංසධම්මං සුණන්තඤ්ඤෙව ඝොරවිසො සප්පො ඩංසි. ථෙරො ජානිත්වාපි පසන්නචිත්තො නිසින්නො ධම්මංයෙව සුණාති, විසවෙගො ථද්ධො අහොසි. ථෙරො උපසම්පදමාළං ආදිං කත්වා සීලං පච්චවෙක්ඛිත්වා ‘‘විසුද්ධසීලොම්හී’’ති පීතිං උප්පාදෙසි, සහ පීතුප්පාදා විසං නිවත්තිත්වා පථවිං පාවිසි. ථෙරො තත්ථෙව චිත්තෙකග්ගතං ලභිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි.

อนึ่ง ผู้ใดแม้ไม่ได้ภัตตาหารหรือน้ำดื่มสองสามครั้ง ก็พิจารณาถึงการเกิดในเปตวิสัยของตนในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ แล้วไม่หวั่นไหว ไม่ละกรรมฐานเลย แม้ถูกสัมผัสด้วยเหลือบ ยุง ลม แดด ก็พิจารณาถึงการเกิดเป็นสัตว์เดรัจฉานแล้ว ไม่หวั่นไหว ไม่ละกรรมฐานเลย แม้ถูกสัมผัสด้วยสัตว์เลื้อยคลาน ก็พิจารณาถึงการที่ตนเคยเวียนว่ายตายเกิดในปากของสิงห์ เสือ และสัตว์อื่นๆ หลายครั้งในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ แล้วไม่หวั่นไหว ไม่ละกรรมฐานเลย เหมือนพระปธานิยเถระ นี้ พึงทราบว่า "เป็นผู้ทนทานต่อความหิว...และสัมผัสของสัตว์เลื้อยคลาน" ได้ยินว่า เมื่อพระเถระกำลังฟังอริยวงศ์ธรรมอยู่ในเรือนที่บำเพ็ญเพียรไม้กรรณิการ์ ณ วัดขัณฑเจละ งูพิษร้ายได้กัดท่าน พระเถระแม้รู้แล้วก็ยังคงนั่งฟังธรรมด้วยจิตเลื่อมใส พิษก็หยุดนิ่ง พระเถระพิจารณาศีลของตนตั้งแต่ลานอุปสมบทเป็นต้นไปแล้วยังปีติให้เกิดขึ้นว่า "เรามีศีลบริสุทธิ์" พร้อมกับการเกิดปีติ พิษก็ถอยกลับแล้วซึมลงสู่แผ่นดิน พระเถระได้เอกัคคตาจิตในที่นั้นแล้วเจริญวิปัสสนาจนบรรลุอรหัตตผล

යො පන අක්කොසවසෙන දුරුත්තෙ දුරුත්තත්තායෙව ච දුරාගතෙ අපි අන්තිමවත්ථුසඤ්ඤිතෙ වචනපථෙ සුත්වා ඛන්තිගුණංයෙව පච්චවෙක්ඛිත්වා න වෙධති දීඝභාණකඅභයත්ථෙරො විය, අයං ‘‘ඛමො දුරුත්තානං දුරාගතානං වචනපථාන’’න්ති වෙදිතබ්බො. ථෙරො කිර පච්චයසන්තොසභාවනාරාමතාය මහාඅරියවංසප්පටිපදං කථෙසි, සබ්බො මහාගාමො ආගච්ඡති, ථෙරස්ස මහාසක්කාරො උප්පජ්ජි. තං අඤ්ඤතරො මහාථෙරො අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො ‘‘දීඝභාණකො ‘අරියවංසං කථෙමී’ති සබ්බරත්තිං කොලාහලං කරොතී’’තිආදීහි අක්කොසි. උභොපි ච අත්තනො අත්තනො විහාරං ගච්ඡන්තා ගාවුතමත්තං එකපථෙන අගමංසු. සකලගාවුතම්පි සො තං අක්කොසියෙව. තතො යත්ථ ද්වින්නං විහාරානං මග්ගො භිජ්ජති, තත්ථ ඨත්වා දීඝභාණකත්ථෙරො තං වන්දිත්වා ‘‘එසො, භන්තෙ, තුම්හාකං මග්ගො’’ති ආහ. සො අස්සුණන්තො [Pg.130] විය අගමාසි. ථෙරොපි විහාරං ගන්ත්වා පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා නිසීදි. තමෙනං අන්තෙවාසිකො ‘‘කිං, භන්තෙ, සකලගාවුතං පරිභාසන්තං න කිඤ්චි අවොචුත්ථා’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘ඛන්තියෙවාවුසො, මය්හං භාරො, න අක්ඛන්ති, එකපදුද්ධාරෙපි කම්මට්ඨානවියොගං න පස්සාමී’’ති ආහ.

ส่วนผู้ใด เมื่อได้ยินถ้อยคำที่หยาบคายเพราะการด่าว่า และถ้อยคำที่หยาบคายที่มาถึงแม้ในที่สุดแห่งเรื่อง (คือคำด่าที่รุนแรงที่สุด) ก็พิจารณาแต่คุณแห่งขันติแล้วไม่หวั่นไหว เหมือนพระทีฆภาณกอภยเถระ นี้ พึงทราบว่า "เป็นผู้ทนทานต่อถ้อยคำที่หยาบคายและถ้อยคำที่มาถึง" ได้ยินว่า พระเถระนั้นมีความยินดีในการเจริญปัจจัยสันโดษ จึงแสดงมหาอริยวงศ์ปฏิปทา ชาวบ้านทั้งหมู่บ้านก็พากันมา สักการะอันยิ่งใหญ่จึงเกิดขึ้นแก่พระเถระ พระมหาเถระรูปหนึ่งไม่สามารถอดทนต่อสิ่งนั้นได้ จึงด่าว่าด้วยถ้อยคำว่า "ทีฆภาณกะ (ผู้กล่าวเรื่องยาว) ทำเสียงอึกทึกตลอดทั้งคืนว่า 'เราแสดงอริยวงศ์'" เป็นต้น ทั้งสองรูปเมื่อจะไปยังวิหารของตนๆ ก็เดินไปตามทางเดียวกันประมาณหนึ่งคาวุต ตลอดหนึ่งคาวุตนั้น พระมหาเถระรูปนั้นก็ด่าพระเถระทีฆภาณกะอยู่ตลอด จากนั้น เมื่อถึงที่ที่ทางแยกไปวิหารทั้งสอง พระเถระทีฆภาณกะก็ยืนอยู่ตรงนั้น ไหว้พระมหาเถระรูปนั้นแล้วกล่าวว่า "ท่านขอรับ นี่คือทางของท่าน" พระมหาเถระรูปนั้นก็เดินไปเหมือนไม่ได้ยิน พระเถระทีฆภาณกะก็ไปยังวิหาร ล้างเท้าแล้วนั่งลง ศิษย์ของท่านจึงถามว่า "ท่านขอรับ ทำไมท่านจึงไม่กล่าวอะไรเลยแก่ผู้ที่ด่าว่าท่านตลอดหนึ่งคาวุตนั้น" พระเถระกล่าวว่า "อาวุโส ขันติเป็นภาระของเรา ไม่ใช่ความไม่ขันติ แม้ในการยกเท้าก้าวเดียว เราก็ไม่เห็นการพลัดพรากจากกรรมฐาน"

වචනමෙව තදත්ථං ඤාපෙතුකාමානඤ්ච පථො උපායොති ආහ ‘‘වචනමෙව වචනපථො’’ති. අසුඛට්ඨෙන වා තිබ්බා. යඤ්හි න සුඛං, තං අනිට්ඨං තිබ්බන්ති වුච්චති. අධිවාසකජාතිකො හොතීති යථාවුත්තවෙදනානං අධිවාසකසභාවො හොති. චිත්තලපබ්බතෙ පධානියත්ථෙරස්ස කිර රත්තිං පධානෙන වීතිනාමෙත්වා ඨිතස්ස උදරවාතො උප්පජ්ජති. සො තං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො ආවත්තති පරිවත්තති. තමෙනං චඞ්කමනපස්සෙ ඨිතො පිණ්ඩපාතියත්ථෙරො ආහ – ‘‘ආවුසො, පබ්බජිතො නාම අධිවාසනසීලො හොතී’’ති. සො ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති අධිවාසෙත්වා නිච්චලො සයි. වාතො නාභිතො යාව හදයං ඵාලෙසි. ථෙරො වෙදනං වික්ඛම්භෙත්වා විපස්සන්තො මුහුත්තෙන අනාගාමී හුත්වා පරිනිබ්බායි. එවං සබ්බත්ථාති ‘‘උණ්හෙන ඵුට්ඨස්ස සීතං පත්ථයතො’’තිආදිනා සබ්බත්ථ උණ්හාදිනිමිත්තං කාමාසවුප්පත්ති වෙදිතබ්බා. නත්ථි සුගතිභවෙ සීතං වා උණ්හං වාති අනිට්ඨං සීතං වා උණ්හං වා නත්ථීති අධිප්පායො. අත්තග්ගාහෙ සති අත්තනියග්ගාහොති ආහ ‘‘මය්හං සීතං උණ්හන්ති ගාහො දිට්ඨාසවො’’ති.

คำพูดนั่นแหละเป็นทางและอุบายของผู้ปรารถนาจะให้รู้ความหมายนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำพูดนั่นแหละคือวจนปถะ (ทางแห่งคำพูด)" หรือว่ารุนแรงด้วยอรรถว่าไม่เป็นสุข สิ่งใดไม่เป็นสุข สิ่งนั้นเรียกว่าไม่น่าปรารถนาและรุนแรง "เป็นผู้มีชาติแห่งการอดทน" หมายถึง มีสภาพเป็นผู้อดทนต่อเวทนาที่กล่าวมาแล้ว ได้ยินว่า พระปธานิยเถระที่ภูเขาจิตตลบรรพต เมื่อยืนอยู่หลังจากใช้เวลาตลอดคืนด้วยการบำเพ็ญเพียร ก็เกิดลมในท้องขึ้น ท่านไม่สามารถอดทนต่อสิ่งนั้นได้ จึงพลิกตัวไปมา พระปิณฑปาติกเถระที่ยืนอยู่ข้างทางจงกรมจึงกล่าวแก่ท่านว่า "อาวุโส บรรพชิตชื่อว่าเป็นผู้มีปกติอดทน" ท่านกล่าวว่า "ดีแล้ว ท่านขอรับ" แล้วอดทน นอนนิ่งอยู่ ลมได้ผ่าจากสะดือไปจนถึงหัวใจ พระเถระระงับเวทนาแล้วเจริญวิปัสสนา ไม่นานก็เป็นพระอนาคามีแล้วปรินิพพาน "อย่างนี้ในที่ทั้งปวง" หมายถึง พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งกามสวะอันมีนิมิตคือความร้อนเป็นต้นในที่ทั้งปวง โดยนัยมีอาทิว่า "ผู้ถูกความร้อนกระทบแล้วปรารถนาความเย็น" "ในสุคติภพไม่มีความหนาวหรือความร้อน" มีความหมายว่า ไม่มีความหนาวหรือความร้อนที่ไม่น่าปรารถนา เมื่อมีการยึดมั่นในตน ก็มีการยึดมั่นในของตน ท่านจึงกล่าวว่า "ความยึดมั่นว่าความหนาวความร้อนเป็นของฉัน เป็นทิฏฐาสวะ"

අහං සමණොති ‘‘අහං සමණො, කිං මම ජීවිතෙන වා මරණෙන වා’’ති එවං චින්තෙත්වාති අධිප්පායො. පච්චවෙක්ඛිත්වාති ගාමප්පවෙසප්පයොජනාදිඤ්ච පච්චවෙක්ඛිත්වා. පටික්කමතීති හත්ථිආදීනං සමීපගමනතො අපක්කමති. ඨායන්ති එත්ථාති ඨානං, කණ්ටකානං ඨානං කණ්ටකට්ඨානං, යත්ථ කණ්ටකානි සන්ති, තං ඔකාසන්ති වුත්තං හොති. අමනුස්සදුට්ඨානීති අමනුස්සසඤ්චාරෙන දූසිතානි, සපරිස්සයානීති අත්ථො. අනියතවත්ථුභූතන්ති අනියතසික්ඛාපදස්ස කාරණභූතං. වෙසියාදිභෙදතොති වෙසියාවිධවාථුල්ලකුමාරිකාපණ්ඩකපානාගාරභික්ඛුනිභෙදතො. සමානන්ති සමං, අවිසමන්ති අත්ථො. අකාසි වාති තාදිසං අනාචාරං අකාසි වා. සීලසංවරසඞ්ඛාතෙනාති කථං පරිවජ්ජනං සීලං? අනාසනපරිවජ්ජනෙන හි [Pg.131] අනාචාරපරිවජ්ජනං වුත්තං. අනාචාරාගොචරපරිවජ්ජනං චාරිත්තසීලතාය සීලසංවරො. තථා හි භගවතා ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරතී’’ති (විභ. 508) සීලසංවරවිභජනෙ ආචාරගොචරසම්පත්තිං දස්සෙන්තෙන ‘‘අත්ථි අනාචාරො, අත්ථි අගොචරො’’තිආදිනා (විභ. 513-514) ආචාරගොචරා විභජිත්වා දස්සිතා. ‘‘චණ්ඩං හත්ථිං පරිවජ්ජෙතී’’ති වචනතො හත්ථිආදිපරිවජ්ජනම්පි භගවතො වචනානුට්ඨානන්ති කත්වා ආචාරසීලමෙවාති වෙදිතබ්බං.

"เราเป็นสมณะ" มีความหมายว่า "เราเป็นสมณะ ชีวิตหรือความตายจะมีประโยชน์อะไรแก่เรา" ดังนี้ คือคิดอย่างนี้. "พิจารณาแล้ว" หมายถึง พิจารณาประโยชน์ของการเข้าไปในหมู่บ้านเป็นต้นด้วย. "ถอยกลับ" หมายถึง ถอยห่างจากการเข้าไปใกล้ช้างเป็นต้น. "ที่ที่สิ่งเหล่านั้นตั้งอยู่" คือที่ตั้ง, ที่ตั้งแห่งหนามชื่อว่ากัณฏกัฏฐานะ หมายถึงสถานที่ที่มีหนามอยู่. "สถานที่ที่อมนุษย์ประทุษร้าย" หมายถึง สถานที่ที่เสียไปเพราะการสัญจรของอมนุษย์ คือมีอันตราย. "เป็นวัตถุแห่งอนิยต" หมายถึง เป็นเหตุแห่งอนิยตสิกขาบท. "โดยจำแนกเป็นหญิงแพศยาเป็นต้น" หมายถึง โดยจำแนกเป็นหญิงแพศยา หญิงม่าย หญิงเทอะทะ (สาวใหญ่) หญิงสาวพรหมจารี บัณเฑาะก์ โรงเหล้า และภิกษุณี. "เสมอกัน" หมายถึง เท่ากัน ไม่ไม่สม่ำเสมอ (ไม่วิสมะ). "ได้ทำแล้ว" หมายถึง ได้ทำอนาจารเช่นนั้นแล้ว. "ด้วยชื่อว่าศีลสังวร" การเว้นเป็นศีลได้อย่างไร? การเว้นอนาจารท่านกล่าวไว้ด้วยการเว้นอาสนะ (ที่ไม่สมควร). การเว้นอนาจารและอโคจร เป็นศีลสังวรเพราะเป็นจาริตตศีล. ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกศีลสังวรโดยแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งอาจาระและโคจร ได้ทรงจำแนกอาจาระและโคจรไว้โดยนัยมีอาทิว่า "มีอาจาระ มีโคจร" (วิภังค์ 513-514) ในบทว่า "เป็นผู้สำรวมด้วยปาติโมกขสังวรอยู่" (วิภังค์ 508). ด้วยคำว่า "พึงเว้นช้างดุร้าย" การเว้นช้างเป็นต้นก็พึงทราบว่าเป็นอาจารศีล เพราะเป็นการปฏิบัติตามพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า.

ඉතිපීති ඉමිනාපි කාරණෙන අයොනිසොමනසිකාරසමුට්ඨිතත්තාපි, ලොභාදිසහගතත්තාපි, කුසලප්පටිපක්ඛතොපීතිආදීහි කාරණෙහි අයං විතක්කො අකුසලොති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන සාවජ්ජොතිආදීසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච අකුසලොතිආදිනා දිට්ඨධම්මිකං කාමවිතක්කස්ස ආදීනවං දස්සෙති, දුක්ඛවිපාකොති ඉමිනා සම්පරායිකං. අත්තබ්‍යාබාධාය සංවත්තතීතිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන ආදීනවවිභාවනා වෙදිතබ්බා. උප්පන්නස්ස කාමවිතක්කස්ස අනධිවාසනං නාම පුන තාදිසස්ස අනුප්පාදනං. තං පනස්ස පහානං විනොදනං බ්‍යන්තිකරණං අනභාවගමනන්ති ච වත්තුං වට්ටතීති පාළියං – ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’ති වත්වා ‘‘පජහතී’’තිආදි වුත්තන්ති තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අනධිවාසෙන්තො කිං කරොතී’’තිආදිමාහ. පහානඤ්චෙත්ථ වික්ඛම්භනමෙව, න සමුච්ඡෙදොති දස්සෙතුං ‘‘විනොදෙතී’’තිආදි වුත්තන්ති වික්ඛම්භනවසෙනෙව අත්ථො දස්සිතො. උප්පන්නුප්පන්නෙති තෙසං පාපවිතක්කානං උප්පාදාවත්ථාගහණං වා කතං සියා අනවසෙසග්ගහණං වා. තෙසු පඨමං සන්ධායාහ ‘‘උප්පන්නමත්තෙ’’ති, සම්පතිජාතෙති අත්ථො. අනවසෙසග්ගහණං බ්‍යාපනිච්ඡායං හොතීති දස්සෙතුං ‘‘සතක්ඛත්තුම්පි උප්පන්නුප්පන්නෙ’’ති වුත්තං.

แม้ด้วยเหตุนี้คือ เพราะเกิดขึ้นจากอโยนิโสมนสิการบ้าง เพราะประกอบด้วยโลภะเป็นต้นบ้าง เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อกุศลบ้าง ด้วยเหตุทั้งหลายมีประมาณเท่านี้ วิตกนี้ชื่อว่าอกุศล ดังนี้เป็นอรรถ. พึงทราบอรรถในบทว่า สวัชโช (มีโทษ) เป็นต้น แม้ด้วยนัยนี้. ในบทว่า อกุศล เป็นต้นนี้ แสดงโทษของกามวิตกในปัจจุบัน ส่วนในบทว่า ทุกขวิปาโก (มีทุกข์เป็นวิบาก) นี้ แสดงโทษในสัมปรายภพ. แม้ในบทว่า อัตตัพยาพาธายะ สังวัตตติ (เป็นไปเพื่อเบียดเบียนตน) เป็นต้น พึงทราบการแสดงโทษด้วยนัยนี้แล. การไม่ทนอยู่ซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว ชื่อว่าการไม่ให้กามวิตกเช่นนั้นเกิดขึ้นอีก. อนึ่ง การละ การบรรเทา การทำให้สิ้นไป การไม่ให้มีอีก ก็ควรกล่าวได้ เพราะในบาลี เมื่อตรัสว่า ‘ไม่ทนอยู่ซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว’ แล้วตรัสว่า ‘ละเสีย’ เป็นต้น เพื่อแสดงอรรถนั้น จึงตรัสว่า ‘เมื่อไม่ทนอยู่ ย่อมทำอะไร’ เป็นต้น. การละในที่นี้ เป็นเพียงการข่มไว้ (วิกขัมภนะ) ไม่ใช่การตัดขาด (สมุจเฉท) เพื่อแสดงดังนั้น จึงตรัสว่า ‘บรรเทาเสีย’ เป็นต้น และแสดงอรรถด้วยอำนาจการข่มไว้เท่านั้น. ในบทว่า อุปปันนุปปันนัง (ที่เกิดขึ้นแล้วๆ) นี้ พึงทราบว่า เป็นการรับเอาซึ่งขณะแห่งการเกิดขึ้นของวิตกอันลามกเหล่านั้น หรือเป็นการรับเอาทั้งหมดโดยไม่เหลือ. ในบรรดา ๒ อย่างนั้น ทรงประสงค์เอาอย่างแรก จึงตรัสว่า ‘อุปปันนะมัตเต’ (เพียงแค่เกิดขึ้น) คือหมายถึง ‘สัมปติชาเต’ (เพิ่งเกิดขึ้น). เพื่อแสดงว่า การรับเอาทั้งหมดโดยไม่เหลือ ย่อมมีในความประสงค์จะให้ครอบคลุม จึงตรัสว่า ‘แม้ร้อยครั้งที่เกิดขึ้นแล้วๆ’.

ඤාතිවිතක්කොති ‘‘අම්හාකං ඤාතයො සුඛජීවිනො සම්පත්තියුත්තා’’තිආදිනා ගෙහස්සිතපෙමවසෙන ඤාතකෙ ආරබ්භ උප්පන්නවිතක්කො. ජනපදවිතක්කොති ‘‘අම්හාකං ජනපදො සුභික්ඛො සම්පන්නසස්සො රමණීයො’’තිආදිනා ගෙහස්සිතපෙමවසෙන ජනපදං ආරබ්භ උප්පන්නවිතක්කො. උක්කුටිකප්පධානාදීහි දුක්ඛෙ නිජ්ජිණ්ණෙ සම්පරායෙ සත්තා සුඛී හොන්ති අමරාති දුක්කරකාරිකාය පටිසංයුත්තො අමරත්ථාය විතක්කො. තං වා ආරබ්භ අමරාවික්ඛෙපදිට්ඨිසහගතො අමරො ච සො විතක්කො චාති [Pg.132] අමරාවිතක්කො. පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තොති පරෙසු උපට්ඨාකාදීසු සහනන්දිතාදිවසෙන පවත්තො අනුද්දයතාපතිරූපකො ගෙහස්සිතපෙමප්පටිසංයුත්තො විතක්කො. ලාභසක්කාරසිලොකප්පටිසංයුත්තොති චීවරාදිලාභෙන ච සක්කාරෙන ච කිත්තිසද්දෙන ච ආරම්මණකරණවසෙන පටිසංයුත්තො. අනවඤ්ඤත්තිප්පටිසංයුත්තොති ‘‘අහො වත මං පරෙ න අවජානෙය්‍යුං, න හෙට්ඨා කත්වා මඤ්ඤෙය්‍යුං, පාසාණච්ඡත්තං විය ගරුං කරෙය්‍යු’’න්ති උප්පන්නවිතක්කො.

ญาติวิตก คือ วิตกที่เกิดขึ้นปรารภญาติ ด้วยอำนาจความรักที่อาศัยเรือน มีอาทิว่า ‘ญาติของเราเป็นผู้มีความสุขในการเป็นอยู่ ประกอบด้วยสมบัติ’. ชนบทวิตก คือ วิตกที่เกิดขึ้นปรารภชนบท ด้วยอำนาจความรักที่อาศัยเรือน มีอาทิว่า ‘ชนบทของเรามีภิกษาอุดมสมบูรณ์ด้วยพืชพรรณธัญญาหาร น่ารื่นรมย์’. อมรวิตก คือ วิตกที่ประกอบด้วยการกระทำที่ทำได้ยาก เพื่อความเป็นอมตะว่า ‘เมื่อทุกข์ถูกกำจัดด้วยการบำเพ็ญเพียรแบบอุกกุฏิกะเป็นต้นแล้ว สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีความสุข เป็นอมตะในสัมปรายภพ’ หรือวิตกที่ประกอบด้วยทิฏฐิอันเป็นอมราวิกเขปะ ปรารภอมตะนั้น ชื่อว่าอมรวิตก. ปรานุททยตาปฏิสังยุตต์ (ประกอบด้วยความเอ็นดูผู้อื่น) คือ วิตกที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความรักที่อาศัยเรือน อันเป็นปฏิรูปแห่งความเอ็นดู ที่เป็นไปโดยอาการแห่งความยินดีร่วมกันเป็นต้น ในผู้อื่นมีอุปัฏฐากเป็นต้น. ลาภสักการะสีโลกปฏิสังยุตต์ (ประกอบด้วยลาภ สักการะ และชื่อเสียง) คือ วิตกที่ประกอบด้วยการทำลาภมีจีวรเป็นต้น ด้วยสักการะ และด้วยเสียงสรรเสริญ ให้เป็นอารมณ์. อนวัญญัตติปฏิสังยุตต์ (ประกอบด้วยการไม่ถูกดูหมิ่น) คือ วิตกที่เกิดขึ้นว่า ‘โอหนอ ขอผู้อื่นอย่าดูหมิ่นเรา อย่าดูถูกเรา ขอจงทำเราให้เป็นผู้หนัก (สำคัญ) เหมือนร่มหิน’.

කාමවිතක්කො කාමසඞ්කප්පනසභාවතො කාමාසවප්පත්තියා සාතිසයත්තා ච කාමනාකාරොති ආහ ‘‘කාමවිතක්කො පනෙත්ථ කාමාසවො’’ති. තබ්බිසෙසොති කාමාසවවිසෙසො භවසභාවත්තාති අධිප්පායො. කාමවිතක්කාදිකෙ විනොදෙති අත්තනො සන්තානතො නීහරති එතෙනාති විනොදනං, වීරියන්ති ආහ ‘‘වීරියසංවරසඞ්ඛාතෙන විනොදනෙනා’’ති.

กามวิตกมีสภาพเป็นการดำริในกาม และมีความยิ่งใหญ่ในการถึงซึ่งกามอาสวะ จึงมีอาการคือความปรารถนา จึงตรัสว่า ‘กามวิตกในที่นี้คือกามอาสวะ’. คำว่า ตัพพิเสโส (ความพิเศษนั้น) คือ ความพิเศษของกามอาสวะ เพราะมีสภาพเป็นภพ ดังนี้เป็นอธิบาย. ย่อมบรรเทากามวิตกเป็นต้น คือ ย่อมนำออกจากสันดานของตน ด้วยสิ่งนี้จึงชื่อว่าวิโนทนะ (การบรรเทา) คือ วิริยะ จึงตรัสว่า ‘ด้วยการบรรเทาอันนับว่าวิริยสังวร’.

‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා භාවිතා බහුලීකතා විජ්ජාවිමුත්තියො පරිපූරෙන්තී’’ති වචනතො විජ්ජාවිමුත්තීනං අනධිගමො තතො ච සකලවට්ටදුක්ඛානතිවත්ති අභාවනාය ආදීනවො. වුත්තවිපරියායෙන භගවතො ඔරසපුත්තභාවාදිවසෙන ච භාවනාය ආනිසංසො වෙදිතබ්බො. ථොමෙන්තොති ආසවපහානස්ස දුක්කරත්තා තාය එව දුක්කරකිරියාය තං අභිත්ථවන්තො. සංවරෙනෙව පහීනාති සංවරෙන පහීනා එව. තෙන වුත්තං ‘‘න අප්පහීනෙසුයෙව පහීනසඤ්ඤී’’ති.

โทษของการไม่เจริญ คือ การไม่บรรลุวิชชาวิมุตติ และการไม่ล่วงพ้นทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวง เพราะพระดำรัสว่า ‘โพชฌงค์ ๗ ที่เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิชชาวิมุตติให้บริบูรณ์’. พึงทราบอานิสงส์ของการเจริญ โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว และโดยความเป็นโอรสของพระผู้มีพระภาคเป็นต้น. คำว่า โธเมนโต (สรรเสริญ) คือ สรรเสริญการละอาสวะนั้น ด้วยการกระทำที่ทำได้ยากนั้นเอง เพราะการละอาสวะเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก. คำว่า สังวเรเนวะ ปะหีนา (ละได้ด้วยสังวรเท่านั้น) คือ ละได้ด้วยสังวรเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ไม่สำคัญว่าละได้แล้วในสิ่งที่ยังละไม่ได้’.

ආසවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอาสวสูตร จบ.

5. දාරුකම්මිකසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาทารุกัมมิกสูตร

59. පඤ්චමෙ පුත්තසම්බාධසයනන්ති පුත්තෙහි සම්බාධසයනං. එත්ථ පුත්තසීසෙන දාරපරිග්ගහං පුත්තදාරෙසු උප්පිලො විය. තෙන තෙසං රොගාදිහෙතු සොකාභිභවෙන ච චිත්තස්ස සංකිලිට්ඨතං දස්සෙති. කාමභොගිනාති ඉමිනා පන රාගාභිභවන්ති. උභයෙනපි වික්ඛිත්තචිත්තතං දස්සෙති. කාසිකචන්දනන්ති උජ්ජලචන්දනං. තං කිර වණ්ණවිසෙසසමුජ්ජලං හොති පභස්සරං, තදත්ථමෙව නං සණ්හතරං කරොන්ති. තෙනෙවාහ ‘‘සණ්හචන්දන’’න්ති[Pg.133], කාසිකවත්ථඤ්ච චන්දනඤ්චාති අත්ථො. මාලාගන්ධවිලෙපනන්ති වණ්ණසොභත්ථඤ්චෙව සුගන්ධභාවත්ථඤ්ච මාලං, සුගන්ධභාවත්ථාය ගන්ධං, ඡවිරාගකරණත්ථඤ්චෙව සුභත්ථඤ්ච විලෙපනං ධාරෙන්තෙන. ජාතරූපරජතන්ති සුවණ්ණඤ්චෙව අවසිට්ඨධනඤ්ච සාදියන්තෙන. සබ්බෙනපි කාමෙසු අභිගිද්ධභාවමෙව පකාසෙති.

๕๙. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปุตตะสัมพาธะสะยะนัง (ที่นอนคับแคบด้วยบุตร) คือ ที่นอนคับแคบด้วยบุตร ในที่นี้ ด้วยคำว่าบุตร แสดงถึงการครอบครองภรรยา เหมือนความเบียดเสียดในบุตรและภรรยา ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงความเศร้าหมองของจิต เพราะความครอบงำแห่งความโศกอันมีโรคเป็นต้นเป็นเหตุ ส่วนด้วยบทว่า กามโภคี (ผู้บริโภคกาม) นี้ แสดงถึงความครอบงำแห่งราคะ ด้วยทั้งสองอย่างนี้ แสดงถึงความฟุ้งซ่านแห่งจิต กาสิกะจันทนะ (จันทน์กาสิกะ) คือ จันทน์ที่รุ่งเรือง จันทน์นั้นย่อมรุ่งเรืองด้วยสีพิเศษและมีรัศมี เพื่อประโยชน์นั้นแล จึงทำให้ละเอียดอ่อนยิ่งขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘จันทน์ละเอียด’ คือ ผ้ากาสิกะและจันทน์ ดังนี้เป็นอรรถ มาลาคันธวิเลปนะ (ดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้) คือ ผู้ทรงไว้ซึ่งดอกไม้ เพื่อความงามแห่งผิวพรรณและเพื่อความหอม เครื่องหอม เพื่อความหอม และเครื่องลูบไล้ เพื่อทำให้ผิวพรรณมีสีแดงและเพื่อความงาม ชาตรูปรชตะ (ทองและเงิน) คือ ผู้ยินดีซึ่งทองและทรัพย์ที่เหลือ ด้วยทั้งหมดนี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้กำหนัดยินดีในกามเท่านั้น

දාරුකම්මිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาช่างไม้สูตร จบ.

6. හත්ථිසාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาหัตถิสารีบุตรสูตร

60. ඡට්ඨෙ හත්ථිං සාරෙතීති හත්ථිසාරී, තස්ස පුත්තොති හත්ථිසාරිපුත්තො. සො කිර සාවත්ථියං හත්ථිආචරියස්ස පුත්තො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා තීණි පිටකානි උග්ගහෙත්වා සුඛුමෙසු ඛන්ධධාතුආයතනාදීසු අත්ථන්තරෙසු කුසලො අහොසි. තෙන වුත්තං – ‘‘ථෙරානං භික්ඛූනං අභිධම්මකථං කථෙන්තානං අන්තරන්තරා කථං ඔපාතෙතී’’ති. තත්ථ අන්තරන්තරා කථං ඔපාතෙතීති ථෙරෙහි වුච්චමානස්ස කථාපබන්ධස්ස අන්තරෙ අන්තරෙ අත්තනො කථං පවෙසෙතීති අත්ථො. පඤ්චහි සංසග්ගෙහීති සවනසංසග්ගො, දස්සනසංසග්ගො, සමුල්ලාපසංසග්ගො, සම්භොගසංසග්ගො, කායසංසග්ගොති ඉමෙහි පඤ්චහි සංසග්ගෙහි. කිට්ඨඛාදකොති කිට්ඨට්ඨානෙ උප්පන්නසස්සඤ්හි කිට්ඨන්ති වුත්තං කාරණූපචාරෙන. සිප්පියො සුත්තියො. සම්බුකාති සඞ්ඛමාහ.

๖๐. ในสูตรที่ ๖ ผู้ฝึกช้าง ชื่อว่า หัตถิสารี บุตรของเขา ชื่อว่า หัตถิสารีบุตร ท่านผู้นั้นเป็นบุตรของอาจารย์ฝึกช้างในเมืองสาวัตถี บวชในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว เรียนพระไตรปิฎก ๓ ปิฎก และเป็นผู้ฉลาดในอรรถอันละเอียดอ่อนต่างๆ มีขันธ์ ธาตุ อายตนะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เมื่อพระเถระทั้งหลายกล่าวอภิธรรมกถาอยู่ ย่อมสอดแทรกถ้อยคำเข้าไปในระหว่างๆ’ ในบทนั้น คำว่า อันตะรันตะรา กะถัง โอปาเตติ (สอดแทรกถ้อยคำเข้าไปในระหว่างๆ) คือ ย่อมสอดแทรกถ้อยคำของตนเข้าไปในระหว่างๆ แห่งเรื่องราวที่พระเถระทั้งหลายกล่าวอยู่ ดังนี้เป็นอรรถ ด้วยความคลุกคลี ๕ อย่าง คือ ความคลุกคลีด้วยการฟัง ความคลุกคลีด้วยการเห็น ความคลุกคลีด้วยการพูดคุย ความคลุกคลีด้วยการบริโภคร่วมกัน ความคลุกคลีด้วยกาย ด้วยความคลุกคลี ๕ อย่างเหล่านี้ คำว่า กิฏฐะขาทะโก (ผู้กินพืช) คือ พืชที่เกิดขึ้นในที่นา ท่านเรียกว่า กิฏฐะ โดยอุปจาระแห่งเหตุ สิปปิโย คือ สุตติโย (หอยกาบ) สัมพุกะ คือ สังข์ (หอยสังข์)

ගිහිභාවෙ වණ්ණං කථෙසීති (දී. නි. අට්ඨ. 1.422) කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස කිර සාසනෙ ද්වෙ සහායකා අහෙසුං, අඤ්ඤමඤ්ඤං සමග්ගා එකතොව සජ්ඣායන්ති. තෙසු එකො අනභිරතො ගිහිභාවෙ චිත්තං උප්පාදෙත්වා ඉතරස්ස ආරොචෙසි. සො ගිහිභාවෙ ආදීනවං, පබ්බජ්ජාය ආනිසංසං දස්සෙත්වා ඔවදි. සො තං සුත්වා අභිරමිත්වා පුන එකදිවසං තාදිසෙ චිත්තෙ උප්පන්නෙ තං එතදවොච – ‘‘මය්හං, ආවුසො, එවරූපං චිත්තං උප්පජ්ජති, ඉමාහං පත්තචීවරං තුය්හං දස්සාමී’’ති. සො පත්තචීවරලොභෙන තස්ස ගිහිභාවෙ ආනිසංසං දස්සෙත්වා පබ්බජ්ජාය ආදීනවං කථෙසි. තස්ස තං සුත්වාව ගිහිභාවතො චිත්තං නිවත්තෙත්වා පබ්බජ්ජායමෙව අභිරමි. එවමෙස තදා සීලවන්තස්ස භික්ඛුනො ගිහිභාවෙ [Pg.134] ආනිසංසකථාය කථිතත්තා ඉදානි ඡ වාරෙ විබ්භමිත්වා සත්තමවාරෙ පබ්බජිත්වා මහාමොග්ගල්ලානස්ස මහාකොට්ඨිකත්ථෙරස්ස ච අභිධම්මකථං කථෙන්තානං අන්තරන්තරා කථං ඔපාතෙසි. අථ නං මහාකොට්ඨිකත්ථෙරො අපසාදෙසි. සො මහාසාවකස්ස කථිතෙ පතිට්ඨාතුං අසක්කොන්තො විබ්භමිත්වා ගිහි ජාතො. පොට්ඨපාදස්ස පනායං ගිහිසහායකො අහොසි, තස්මා විබ්භමිත්වා ද්වීහතීහච්චයෙන පොට්ඨපාදස්ස සන්තිකං ගතො. අථ නං සො දිස්වා – ‘‘සම්ම, කිං තයා කතං, එවරූපස්ස නාම සත්ථු සාසනා අපසක්කන්තොසි, එහි පබ්බජිතුං දානි තෙ වට්ටතී’’ති තං ගහෙත්වා භගවතො සන්තිකං අගමාසි. තස්මිං ඨානෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං ‘‘සත්තමෙ වාරෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණී’’ති.

บทว่า กล่าวสรรเสริญคฤหัสถ์ (ที. สี. อ. ๑.๔๒๒) ได้ยินว่า ในศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า มีสหายสองคน เป็นผู้สามัคคีกัน สาธยายร่วมกันอยู่ ในสองคนนั้น คนหนึ่งไม่ยินดีแล้ว ยังจิตให้เกิดขึ้นในความเป็นคฤหัสถ์ บอกแก่สหายอีกคนหนึ่ง สหายนั้นแสดงโทษในความเป็นคฤหัสถ์ และอานิสงส์ในการบวชแล้ว ตักเตือน เขาฟังคำนั้นแล้วยินดีแล้ว ครั้นวันหนึ่ง เมื่อจิตเช่นนั้นเกิดขึ้นอีก จึงกล่าวกับสหายนั้นว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ จิตเช่นนี้เกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะให้บาตรและจีวรนี้แก่ท่าน" สหายนั้นด้วยความโลภในบาตรและจีวร จึงแสดงอานิสงส์ในความเป็นคฤหัสถ์แก่เขา และกล่าวโทษในการบวช เขาฟังคำนั้นแล้ว ยังจิตให้กลับจากความเป็นคฤหัสถ์ ยินดีในการบวชนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุผู้มีศีลนั้น เมื่อถูกกล่าวถึงอานิสงส์ในความเป็นคฤหัสถ์ในครั้งนั้น บัดนี้ได้ลาสิกขาไป ๖ ครั้ง แล้วบวชในครั้งที่ ๗ ได้พูดแทรกคำพูดของพระมหาโมคคัลลานะและพระมหาโกฏฐิตเถระผู้กำลังแสดงอภิธรรมกถาอยู่เป็นระยะๆ ครั้งนั้น พระมหาโกฏฐิตเถระได้ขับไล่เขาไป เขาไม่สามารถตั้งมั่นอยู่ในคำที่พระมหาสาวกกล่าวได้ จึงลาสิกขาไปเป็นคฤหัสถ์ อนึ่ง เขาผู้นี้เป็นสหายคฤหัสถ์ของโปฏฐปาทะ เพราะเหตุนั้น เมื่อลาสิกขาไปแล้ว จึงไปหาโปฏฐปาทะในเวลา ๒-๓ วันล่วงไป ครั้งนั้น โปฏฐปาทะเห็นเขาแล้วกล่าวว่า "สหาย ท่านทำอะไรลงไป ท่านชื่อว่าเป็นผู้ถอยห่างจากพระศาสนาของพระศาสดาเช่นนี้ มาเถิด บัดนี้ถึงเวลาที่ท่านควรบวชแล้ว" ดังนี้แล้ว จึงพาเขาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค เขาบวชในที่นั้นแล้ว ได้บรรลุพระอรหัต เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "บวชในครั้งที่ ๗ แล้วได้บรรลุพระอรหัต"

හත්ථිසාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาหัตถิสารีบุตรสูตร จบแล้ว.

7. මජ්ඣෙසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถามัชเฌสูตร

61. සත්තමෙ මන්තාති ය-කාරලොපෙන නිද්දෙසො, කරණත්ථෙ වා එතං පච්චත්තවචනං. තෙනාහ ‘‘තාය උභො අන්තෙ විදිත්වා’’ති. ඵස්සවසෙන නිබ්බත්තත්තාති ද්වයද්වයසමාපත්තියං අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්ඵස්සවසෙන නිබ්බත්තත්තා, ‘‘ඵස්සපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො, භවපච්චයා ජාතී’’ති ඉමිනා චානුක්කමෙන ඵස්සසමුට්ඨානත්තා ඉමස්ස කායස්ස ඵස්සවසෙන නිබ්බත්තත්තාති වුත්තං. එකො අන්තොති එත්ථ අයං අන්ත-සද්දො අන්තඅබ්භන්තරමරියාදලාමකඅභාවකොට්ඨාසපදපූරණසමීපාදීසු දිස්සති. ‘‘අන්තපූරො උදරපූරො’’තිආදීසු (සු. නි. 197) හි අන්තෙ අන්තසද්දො. ‘‘චරන්ති ලොකෙ පරිවාරඡන්නා අන්තො අසුද්ධා, බහි සොභමානා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.122) අබ්භන්තරෙ. ‘‘කායබන්ධනස්ස අන්තො ජීරති (චූළව. 278) සා හරිතන්තං වා පන්ථන්තං වා සෙලන්තං වා උදකන්තං වා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.304) මරියාදායං. ‘‘අන්තමිදං, භික්ඛවෙ, ජීවිකාන’’න්තිආදීසු (සං. නි. 3.80; ඉතිවු. 91) ලාමකෙ. ‘‘එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.393; සං. නි. 2.51) අභාවෙ. සබ්බපච්චයසඞ්ඛයො හි දුක්ඛස්ස අභාවො [Pg.135] කොටීතිපි වුච්චති. ‘‘තයො අන්තා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.305) කොට්ඨාසෙ. ‘‘ඉඞ්ඝ තාව සුත්තන්තං වා ගාථායො වා අභිධම්මං වා පරියාපුණස්සු, සුත්තන්තෙ ඔකාසං කාරාපෙත්වා’’ති (පාචි. 442) ච ආදීසු පදපූරණෙ. ‘‘ගාමන්තං වා ඔසටො (පාරා. 409-410; චූළව. 343) ගාමන්තසෙනාසන’’න්තිආදීසු (පාරා. අට්ඨ. 2.410) සමීපෙ. ස්වායමිධ කොට්ඨාසෙ වත්තතීති අයමෙකො කොට්ඨාසොති.

๖๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า "มนฺตา" เป็นการแสดงโดยการลบอักษร "ย" หรือคำนี้เป็นปจัตตวจนะในอรรถแห่งกรณะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "รู้ที่สุดทั้งสองด้วยปัญญานั้น." ที่กล่าวว่า "เกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสะ" นั้น หมายถึง การเกิดขึ้นโดยอาศัยการสัมผัสกันและกันในทวายทวยสมาบัติ และการที่กายนี้มีผัสสะเป็นสมุฏฐานโดยลำดับนี้ว่า "เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงเกิดอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงเกิดภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงเกิดชาติ." ในคำว่า "ที่สุดหนึ่ง" นี้ คำว่า "อันตะ" นี้ปรากฏในอรรถว่า ไส้, ภายใน, ขอบเขต, เลวทราม, ความไม่มี, ส่วน, บทเติมเต็ม, ใกล้ เป็นต้น. ในคำว่า "อันตปูโร อุทรปูโร" เป็นต้น (สุ. นิ. ๑๙๗) คำว่า "อันตะ" ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ไส้. ในคำว่า "ย่อมเที่ยวไปในโลก ถูกหมู่บริวารหุ้มห่อ ภายในไม่บริสุทธิ์ ภายนอกงดงาม" เป็นต้น (สํ. ส. ๑.๑๒๒) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ภายใน. ในคำว่า "ที่สุดแห่งเครื่องผูกกายย่อมเก่าคร่ำคร่า" (จุลฺลวคฺค ๒๗๘) และ "ชายผ้าเขียว หรือชายทาง หรือชายภูเขา หรือชายน้ำ" เป็นต้น (ม. มู. ๑.๓๐๔) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ขอบเขต. ในคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นที่สุดแห่งการเลี้ยงชีพ" เป็นต้น (สํ. ส. ๓.๘๐; อิติ. ๙๑) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า เลวทราม. ในคำว่า "นี้เป็นที่สุดแห่งทุกข์" เป็นต้น (ม. อุ. ๓.๓๙๓; สํ. ส. ๒.๕๑) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ความไม่มี. เพราะความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งปวง ชื่อว่าความไม่มีแห่งทุกข์ ย่อมถูกเรียกว่าที่สุด (โคฏิ) ด้วย. ในคำว่า "ที่สุด ๓ อย่าง" เป็นต้น (ที. ปา. ๓.๓๐๕) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ส่วน. ในคำว่า "ดูก่อนท่าน จงเล่าเรียนพระสูตร หรือคาถา หรือพระอภิธรรมก่อน แล้วให้โอกาสในพระสูตร" เป็นต้น (ปาจิ. ๔๔๒) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า บทเติมเต็ม. ในคำว่า "ถูกนำไปสู่ชายบ้าน" (ปา. ๔๐๙-๔๑๐; จุลฺลวคฺค ๓๔๓) และ "เสนาสนะชายบ้าน" เป็นต้น (ปา. อ. ๒.๔๑๐) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ใกล้. คำว่า "อันตะ" นั้นในที่นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ส่วน คือ ส่วนหนึ่งนี้.

සන්තො පරමත්ථතො විජ්ජමානො ධම්මසමූහොති සක්කායො, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. තෙනාහ ‘‘තෙභූමකවට්ට’’න්ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

สักกายะ คือ หมู่แห่งธรรมที่ปรากฏมีอยู่โดยปรมัตถ์ ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วัฏฏะอันเป็นไปในภูมิ ๓." ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้โดยง่ายนั่นเอง.

මජ්ඣෙසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามัชเฌสูตร จบแล้ว.

8. පුරිසින්ද්‍රියඤාණසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาปุริสินทริยญาณสูตร

62. අට්ඨමෙ නිබ්බත්තිවසෙන අපායසංවත්තනියෙන වා කම්මුනා අපායෙසු නියුත්තොති ආපායිකො නෙරයිකොති එත්ථාපි එසෙව නයො. අවීචිම්හි උප්පජ්ජිත්වා තත්ථ ආයුකප්පසඤ්ඤිතං අන්තරකප්පං තිට්ඨතීති කප්පට්ඨො. නිරයූපපත්තිපරිහරණවසෙන තිකිච්ඡිතුං අසක්කුණෙය්‍යොති අතෙකිච්ඡො. අඛණ්ඩානීති එකදෙසෙනපි අඛණ්ඩිතානි. භින්නකාලතො පට්ඨාය බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. අපූතීනීති උදකතෙමනෙන අපූතිකානි. පූතිකඤ්හි බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. අවාතාතපහතානීති වාතෙන ච ආතපෙන ච න හතානි නිරොජතං න පාපිතානි. නිරොජඤ්හි කසටං බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. ‘‘සාරාදානී’’ති වත්තබ්බෙ ආ-කාරස්ස රස්සත්තං කත්වා පාළියං ‘‘සාරදානී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘සාරාදානී’’ති. තණ්ඩුලසාරස්ස ආදානතො සාරාදානි, ගහිතසාරානි පතිට්ඨිතසාරානි. නිස්සරඤ්හි බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. සුඛසයිතානීති චත්තාරො මාසෙ කොට්ඨෙ පක්ඛිත්තනියාමෙනෙව සුඛසයිතානි සුට්ඨු සන්නිචිතානි. මණ්ඩඛෙත්තෙති ඌසඛාරාදිදොසෙහි අවිද්ධස්තෙ සාරක්ඛෙත්තෙ. අභිදොති අභි-සද්දෙන සමානත්ථනිපාතපදන්ති ආහ ‘‘අභිඅඩ්ඪරත්ත’’න්ති. නත්ථි එතස්ස භිදාති වා අභිදො. ‘‘අභිදං අඩ්ඪරත්ත’’න්ති වත්තබ්බෙ උපයොගත්ථෙ පච්චත්තවචනං. අඩ්ඪරත්තන්ති [Pg.136] ච අච්චන්තසංයොගවචනං, භුම්මත්ථෙ වා. තස්මා අභිදො අඩ්ඪරත්තන්ති අභින්නෙ අඩ්ඪරත්තසමයෙති අත්ථො. පුණ්ණමාසියඤ්හි ගගනමජ්ඣස්ස පුරතො වා පච්ඡතො වා චන්දෙ ඨිතෙ අඩ්ඪරත්තසමයො භින්නො නාම හොති, මජ්ඣෙ එව පන ඨිතෙ අභින්නො නාම.

๖๒. ในสูตรที่ ๘ คำว่า "อาปายิกะ" คือ ผู้ถูกกำหนดไว้ในอบายด้วยกรรมที่นำไปสู่อบายโดยความเป็นผู้เกิด หรือ "เนรยิกะ" คือ สัตว์นรก ในที่นี้ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. "กัปปัฏฐะ" คือ ผู้ตั้งอยู่ในอเวจี เกิดขึ้นในอเวจีแล้ว ย่อมตั้งอยู่ตลอดอันตรกัปที่ชื่อว่าอายุกัปในที่นั้น. "อเตกิจฉะ" คือ ผู้ไม่สามารถเยียวยาได้โดยการป้องกันการเกิดในนรก. "อขัณฑานิ" คือ ไม่แตกแม้แต่ส่วนเดียว. เพราะเมล็ดพืชที่แตกแล้ว ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การเป็นเมล็ดพืช. "อปูตีนิ" คือ ไม่เน่าเปื่อยด้วยการแช่น้ำ. เพราะเมล็ดพืชที่เน่าแล้ว ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การเป็นเมล็ดพืช. "อวาตาตปหตานิ" คือ ไม่ถูกลมและแดดทำลาย ไม่ถึงความไม่มีโอชา. เพราะเมล็ดพืชที่ไม่มีโอชาและเสียแล้ว ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การเป็นเมล็ดพืช. ที่กล่าวว่า "สาราทานี" นั้น เป็นการกล่าวในบาลีว่า "สารทานี" โดยการทำสระอาให้เป็นสระอะ จึงกล่าวว่า "สาราทานี". "สาราทานี" คือ มีสาระอันถือเอาแล้ว, มีสาระอันตั้งมั่นแล้ว เพราะการถือเอาสาระแห่งข้าวสาร. เพราะเมล็ดพืชที่ไม่มีสาระ ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การเป็นเมล็ดพืช. "สุขสยิตานิ" คือ ถูกเก็บไว้อย่างดี, ถูกสะสมไว้อย่างดี โดยนัยแห่งการใส่ไว้ในยุ้งฉางตลอด ๔ เดือน. "มัณฑเขตเต" คือ ในนาที่มีสาระ ไม่ถูกทำลายด้วยโทษมีดินเค็มเป็นต้น. "อภิโท" คือ บทนิบาตที่มีความหมายเสมอกับศัพท์ว่า "อภิ" จึงกล่าวว่า "อภิอัฑฒรัตตะ". หรือ "อภิโท" คือ ไม่มีความแตกแยกแห่งสิ่งนี้. เมื่อจะกล่าวว่า "อภิทัง อัฑฒรัตตัง" เป็นปจัตตวจนะในอรรถแห่งอุปโยคะ. และ "อัฑฒรัตตัง" เป็นวจนะที่แสดงความประกอบกันอย่างยิ่ง หรือในอรรถแห่งภูมิ. เพราะเหตุนั้น "อภิโท อัฑฒรัตตัง" จึงมีความหมายว่า ในเวลาเที่ยงคืนที่ไม่แตกแยก. เพราะในวันเพ็ญ เมื่อพระจันทร์ตั้งอยู่ข้างหน้าหรือข้างหลังกลางท้องฟ้า เวลาเที่ยงคืนชื่อว่าแตกแยก แต่เมื่อตั้งอยู่ตรงกลางนั่นเอง ชื่อว่าไม่แตกแยก.

සුප්පබුද්ධසුනක්ඛත්තාදයොති එත්ථ (ධ. ප. අට්ඨ. 2.127 සුප්පබුද්ධසක්‍යවත්ථු) සුප්පබුද්ධො කිර සාකියො ‘‘මම ධීතරං ඡඩ්ඩෙත්වා නික්ඛන්තො, මම පුත්තං පබ්බාජෙත්වා තස්ස වෙරිට්ඨානෙ ඨිතො චා’’ති ඉමෙහි ද්වීහි කාරණෙහි සත්ථරි ආඝාතං බන්ධිත්වා එකදිවසං ‘‘න දානි නිමන්තිතට්ඨානං ගන්ත්වා භුඤ්ජිතුං දස්සාමී’’ති ගමනමග්ගං පිදහිත්වා අන්තරවීථියං සුරං පිවන්තො නිසීදි. අථස්ස සත්ථරි භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතෙ තං ඨානං ආගතෙ ‘‘සත්ථා ආගතො’’ති ආරොචෙසුං. සො ආහ – ‘‘පුරතො ගච්ඡාති තස්ස වදෙථ, නායං මයා මහල්ලකතරො, නාස්ස මග්ගං දස්සාමී’’ති. පුනප්පුනං වුච්චමානොපි තථෙව නිසීදි. සත්ථා මාතුලස්ස සන්තිකා මග්ගං අලභිත්වා තතොව නිවත්ති. සොපි චරපුරිසං පෙසෙසි – ‘‘ගච්ඡ තස්ස කථං සුත්වා එහී’’ති. සත්ථාපි නිවත්තන්තො සිතං කත්වා ආනන්දත්ථෙරෙන – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, සිතපාතුකම්මෙ පච්චයො’’ති පුට්ඨො ආහ – ‘‘පස්සසි, ආනන්ද, සුප්පබුද්ධ’’න්ති. පස්සාමි, භන්තෙ. භාරියං තෙන කම්මං කතං මාදිසස්ස බුද්ධස්ස මග්ගං අදෙන්තෙන, ඉතො සත්තමෙ දිවසෙ හෙට්ඨාපාසාදෙ පාසාදමූලෙ පථවියා පවිසිස්සතී’’ති ආචික්ඛි.

ในคำว่า สุปปพุทธะ สุนักขัตตะ เป็นต้น นี้ (อรรถกถาธรรมบท 2.127 เรื่องสุปปพุทธศากยะ) ได้ยินว่า สุปปพุทธศากยะ ผูกอาฆาตในพระศาสดาด้วยเหตุ ๒ ประการเหล่านี้ว่า "พระสมณโคดมออกบวชทิ้งธิดาของเราไป และบวชบุตรของเราแล้วก็ตั้งอยู่ในฐานะเป็นศัตรูของเขา" วันหนึ่งคิดว่า "บัดนี้ เราจักไม่ให้พระสมณโคดมไปฉันในที่นิมนต์ได้" จึงปิดทางเสด็จไป แล้วนั่งดื่มสุราอยู่กลางถนน ครั้งนั้น เมื่อพระศาสดาเสด็จมาถึงที่นั้นพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ พวกคนจึงกราบทูลว่า "พระศาสดาเสด็จมาแล้ว" เขากล่าวว่า "จงบอกพระสมณโคดมนั้นว่า จงไปข้างหน้าเถิด พระสมณโคดมนี้ไม่แก่กว่าเรา เราจักไม่ให้ทางแก่พระสมณโคดม" แม้ถูกบอกซ้ำๆ เขาก็ยังคงนั่งอยู่อย่างนั้น พระศาสดาไม่ทรงได้ทางจากลุง จึงเสด็จกลับจากที่นั้นเอง เขาก็ส่งคนสอดแนมไปว่า "จงไปฟังคำของพระสมณโคดมนั้นแล้วกลับมา" พระศาสดาเมื่อเสด็จกลับ ทรงแย้มพระโอษฐ์ เมื่อพระเถระอานนท์ทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุแห่งการแย้มพระโอษฐ์" จึงตรัสว่า "อานนท์ เธอเห็นสุปปพุทธะหรือไม่" "เห็น พระเจ้าข้า" "สุปปพุทธะได้ทำกรรมหนักแล้ว ด้วยการไม่ให้ทางแก่พระพุทธเจ้าเช่นเรา นับแต่วันนี้ไปในวันที่เจ็ด เขาจักถูกแผ่นดินสูบลงไปที่เชิงปราสาทชั้นล่าง" ดังนี้

සුනක්ඛත්තොපි (ම. නි. අට්ඨ. 1.147) පුබ්බෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා දිබ්බචක්ඛුපරිකම්මං පුච්ඡි. අථස්ස භගවා කථෙසි. සො දිබ්බචක්ඛුං නිබ්බත්තෙත්වා ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා ඔලොකෙන්තො දෙවලොකෙ නන්දනවනචිත්තලතාවනඵාරුසකවනමිස්සකවනෙසු දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවමානෙ දෙවපුත්තෙ ච දෙවධීතරො ච දිස්වා – ‘‘එතෙසං එවරූපාය අත්තභාවසම්පත්තියා ඨිතානං කිර මධුරො නු ඛො සද්දො භවිස්සතී’’ති සද්දං සොතුකාමො හුත්වා දසබලං උපසඞ්කමිත්වා දිබ්බසොතධාතුපරිකම්මං පුච්ඡි. භගවා පනස්ස – ‘‘දිබ්බසොතධාතුස්ස උපනිස්සයො නත්ථී’’ති ඤත්වා පරිකම්මං න කථෙසි. න හි බුද්ධා යං න භවිස්සති, තස්ස පරිකම්මං කථෙන්ති. සො භගවති ආඝාතං බන්ධිත්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං සමණං ගොතමං පඨමං දිබ්බචක්ඛුපරිකම්මං පුච්ඡිං, සො මය්හං ‘සම්පජ්ජතු වා මා වා සම්පජ්ජතූ’ති කථෙසි. අහං පන පච්චත්තපුරිසකාරෙන තං නිබ්බත්තෙත්වා දිබ්බසොතධාතුපරිකම්මං පුච්ඡිං, තං මෙ න කථෙසි. අද්ධා එවං [Pg.137] හොති ‘අයං රාජපබ්බජිතො දිබ්බචක්ඛුඤාණං නිබ්බත්තෙත්වා, දිබ්බසොතඤාණං නිබ්බත්තෙත්වා, චෙතොපරියකම්මඤාණං නිබ්බත්තෙත්වා, ආසවානං ඛයෙ ඤාණං නිබ්බත්තෙත්වා, මයා සමසමො භවිස්සතී’ති ඉස්සාමච්ඡරියවසෙන මය්හං න කථෙතී’’ති භිය්‍යොසො ආඝාතං බන්ධිත්වා කාසායානි ඡඩ්ඩෙත්වා ගිහිභාවං පත්වාපි න තුණ්හීභූතො විහාසි. දසබලං පන අසතා තුච්ඡෙන අබ්භාචික්ඛිත්වා අපායූපගො අහොසි. තම්පි භගවා බ්‍යාකාසි. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘එවම්පි ඛො, භග්ගව, සුනක්ඛත්තො ලිච්ඡවිපුත්තො මයා වුච්චමානො අපක්කමෙව ඉමස්මා ධම්මවිනයා, යථා තං ආපායිකො’’ති (දී. නි. 3.6). තෙන වුත්තං ‘‘අපරෙපි සුප්පබුද්ධසුනක්ඛත්තාදයො භගවතා ඤාතාවා’’ති. ආදි-සද්දෙන කොකාලිකාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

แม้สุนักขัตตะ (อรรถกถามัชฌิมนิกาย 1.147) ในกาลก่อนได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามถึงการบริกรรมทิพยจักษุ. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสบอกแก่เขา. เขาได้ยังทิพยจักษุให้เกิดขึ้นแล้ว เพิ่มพูนแสงสว่างมองดู เห็นเหล่าเทพบุตรและเทพธิดากำลังเสวยทิพยสมบัติอยู่ในป่านันทวัน ป่าจิตรลดา ป่าผารุสกะ และป่ามิสสกวันในเทวโลก จึงมีความประสงค์จะฟังเสียงว่า "เสียงของเทพเหล่านี้ผู้ดำรงอยู่ในอัตภาพสมบัติเห็นปานนี้ คงจะไพเราะหนอ" จึงเข้าไปเฝ้าพระทศพลแล้วทูลถามถึงการบริกรรมทิพยโสตธาตุ. แต่พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "อุปนิสัยแห่งทิพยโสตธาตุของสุนักขัตตะไม่มี" จึงไม่ตรัสบอกการบริกรรม. เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ตรัสบอกการบริกรรมในสิ่งที่จะไม่สำเร็จ. เขาผูกอาฆาตในพระผู้มีพระภาคแล้วคิดว่า "เราทูลถามการบริกรรมทิพยจักษุแก่พระสมณโคดมก่อน พระสมณโคดมนั้นตรัสบอกแก่เราว่า 'จงสำเร็จหรือจงอย่าสำเร็จก็ตาม' แต่เราได้ยังทิพยจักษุนั้นให้เกิดขึ้นด้วยความเพียรของตนเอง แล้วเราทูลถามการบริกรรมทิพยโสตธาตุ พระสมณโคดมนั้นไม่ตรัสบอกแก่เรา. แน่แท้ เรื่องจะเป็นอย่างนี้คือ 'นักบวชผู้บวชจากราชตระกูลนี้ เมื่อยังทิพยจักษุญาณให้เกิดขึ้นแล้ว ยังทิพยโสตญาณให้เกิดขึ้นแล้ว ยังเจโตปริยญาณให้เกิดขึ้นแล้ว ยังอาสวักขยญาณให้เกิดขึ้นแล้ว จักเป็นผู้เสมอด้วยเรา' จึงไม่ตรัสบอกแก่เราด้วยอำนาจความริษยาและความตระหนี่" ดังนี้ แล้วผูกอาฆาตยิ่งขึ้นไปอีก แม้สละผ้ากาสาวพัสตร์กลับไปเป็นคฤหัสถ์แล้ว ก็ยังไม่นิ่งเฉยอยู่. แต่เขาได้กล่าวตู่พระทศพลด้วยคำไม่จริงและไร้สาระ จึงเป็นผู้ไปสู่อบาย. แม้เรื่องนั้นพระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงพยากรณ์ไว้แล้ว. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูกรภัคควะ แม้เมื่อเรากล่าวอยู่อย่างนี้ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรก็ยังหลีกไปจากพระธรรมวินัยนี้ เหมือนผู้ที่ต้องไปสู่อบายฉะนั้น" (ที. นิ. 3.6). ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แม้คนอื่นๆ มีสุปปพุทธะและสุนักขัตตะเป็นต้น พระผู้มีพระภาคก็ทรงทราบแล้ว". พึงทราบว่า คำว่า "เป็นต้น" นั้น สงเคราะห์เอาโคกาลิกะเป็นต้นด้วย.

සුසීමො පරිබ්බාජකොති (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.70) එවංනාමකො වෙදඞ්ගෙසු කුසලො පණ්ඩිතො පරිබ්බාජකො. අඤ්ඤතිත්ථියා හි පරිහීනලාභසක්කාරසිලොකා ‘‘සමණො ගොතමො න ජාතිගොත්තාදීනි ආරබ්භ ලාභග්ගප්පත්තො ජාතො, කවිසෙට්ඨො පනෙස උත්තමකවිතාය සාවකානං බන්ධං බන්ධිත්වා දෙති. තෙ තං උග්ගණ්හිත්වා උපට්ඨාකානං උපනිසින්නකථම්පි අනුමොදනම්පි සරභඤ්ඤම්පීති එවමාදීනි කථෙන්ති. තෙ තෙසං පසන්නානං ලාභං උපසංහරන්ති. සචෙ මයං යං සමණො ගොතමා ජානාති, තතො ථොකං ජානෙය්‍යාම, අත්තනො සමයං තත්ථ පක්ඛිපිත්වා මයම්පි උපට්ඨාකානං කථෙය්‍යාම. තතො එතෙහි ලාභිතරා භවෙය්‍යාම. කො නු ඛො සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා ඛිප්පමෙව උග්ගණ්හිතුං සක්ඛිස්සතී’’ති එවං චින්තෙත්වා ‘‘සුසිමො පටිබලො’’ති දිස්වා උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු ‘‘එහි ත්වං, ආවුසො සුසීම, සමණෙ ගොතමෙ බ්‍රහ්මචරියං චර, ත්වං ධම්මං පරියාපුණිත්වා අම්හෙ වාචෙය්‍යාසි, තං මයං ධම්මං පරියාපුණිත්වා ගිහීනං භාසිස්සාම, එවං මයම්පි සක්කතා භවිස්සාම ගරුකතා මානිතා පූජිතා ලාභිනො චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරාන’’න්ති (සං. නි. 2.70).

คำว่า สุสีมปริพาชก (อรรถกถาสังยุตตนิกาย 2.2.70) คือ ปริพาชกผู้มีชื่ออย่างนี้ เป็นบัณฑิตผู้ฉลาดในเวทางคศาสตร์. ด้วยว่าพวกอัญเดียรถีย์ผู้เสื่อมจากลาภสักการะและชื่อเสียงคิดว่า "พระสมณโคดมนี้ไม่ได้เป็นผู้ถึงความเป็นผู้เลิศด้วยลาภเพราะปรารภชาติและโคตรเป็นต้น แต่พระสมณโคดมนี้เป็นยอดกวี ย่อมร้อยกรองบทประพันธ์อันยอดเยี่ยมให้แก่เหล่าสาวก. สาวกเหล่านั้นเรียนบทประพันธ์นั้นแล้ว ย่อมกล่าวแม้ถ้อยคำที่กล่าวแก่ผู้มานั่งใกล้บ้าง การอนุโมทนาบ้าง การสวดสรภัญญะบ้าง เป็นต้น แก่อุปัฏฐากทั้งหลาย. พวกเขาเหล่านั้นย่อมนำลาภมาให้แก่สาวกเหล่านั้นผู้เลื่อมใส. ถ้าพวกเราพึงรู้ธรรมที่พระสมณโคดมรู้สักเล็กน้อย แล้วใส่ลัทธิของตนลงในธรรมนั้น แม้พวกเราก็จักกล่าวแก่อุปัฏฐากทั้งหลาย. เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเราก็จักเป็นผู้มีลาภมากกว่าสาวกเหล่านี้. ใครหนอจักสามารถบวชในสำนักของพระสมณโคดมแล้วเรียนรู้ได้อย่างรวดเร็ว" ดังนี้ เมื่อเห็นว่า "สุสีมะมีความสามารถ" จึงเข้าไปหาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "มาเถิด ท่านสุสีมะ ท่านจงประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดม ท่านเรียนธรรมแล้วจงสอนพวกเรา พวกเราเรียนธรรมนั้นแล้วจักกล่าวแก่พวกคฤหัสถ์ เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้พวกเราก็จักเป็นผู้ที่เขาเคารพ นับถือ บูชา ยอบน้อม และเป็นผู้มีลาภคือจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร" (สัง. นิ. 2.70).

අථ සුසීමො පරිබ්බාජකො තෙසං වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා යෙනානන්දො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා පබ්බජ්ජං යාචි. ථෙරො ච තං ආදාය භගවන්තං [Pg.138] උපසඞ්කමිත්වා එතමත්ථං ආරොචෙසි. භගවා පන චින්තෙසි ‘‘අයං පරිබ්බාජකො තිත්ථියසමයෙ ‘අහං පාටිඑක්කො සත්ථා’ති පටිජානමානො චරති, ‘ඉධෙව මග්ගබ්‍රහ්මචරියං චරිතුං ඉච්ඡාමී’ති කිර වදති, කිං නු ඛො මයි පසන්නො, උදාහු මය්හං වා මම සාවකානං ධම්මකථාය පසන්නො’’ති. අථස්ස එකට්ඨානෙපි පසාදාභාවං ඤත්වා ‘‘අයං මම සාසනෙ ‘ධම්මං ථෙනෙස්සාමී’ති පබ්බජති, ඉතිස්ස ආගමනං අපරිසුද්ධං, නිප්ඵත්ති නු ඛො කීදිසා’’ති ඔලොකෙන්තො ‘‘කිඤ්චාපි ‘ධම්මං ථෙනෙස්සාමී’ති පබ්බජති, කතිපාහෙනෙව පන ඝටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘තෙනහානන්ද, සුසීමං පබ්බාජෙථා’’ති ආහ. තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘එවං භගවතා කො ඤාතො? සුසීමො පරිබ්බාජකො’’ති.

ครั้งนั้น สุสีมปริพาชกรับคำของพวกเดียรถีย์เหล่านั้นแล้ว ได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ ครั้นเข้าไปหาแล้วได้ขอบรรพชา. พระเถระจึงพาเขาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลเรื่องนั้น. แต่พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "ปริพาชกนี้ในลัทธิเดียรถีย์ย่อมเที่ยวปฏิญาณว่า 'เราเป็นศาสดาผู้โดดเดี่ยว' ได้ยินว่า เขากล่าวว่า 'ปรารถนาจะประพฤติมรรคพรหมจรรย์ในธรรมวินัยนี้' เขาเลื่อมใสในเรา หรือเลื่อมใสในธรรมกถาของเราหรือของเหล่าสาวกของเรากันแน่". ครั้งนั้น ทรงทราบว่าเขามิได้มีความเลื่อมใสแม้ในที่แห่งเดียวเลย จึงทรงพิจารณาว่า "ปริพาชกนี้บวชในศาสนาของเราด้วยคิดว่า 'เราจักขโมยธรรม' การมาของเขาไม่บริสุทธิ์อย่างนี้ ผลสำเร็จของเขาจักเป็นอย่างไรหนอ" เมื่อทรงเห็นว่า "แม้เขาจะบวชด้วยคิดว่า 'จักขโมยธรรม' แต่ในไม่กี่วัน เขาก็จักพยายามแล้วบรรลุพระอรหัต" จึงตรัสว่า "ถ้าอย่างนั้น อานนท์ เธอจงให้สุสีมะบวชเถิด". ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเรื่องนี้ว่า "พระผู้มีพระภาคทรงทราบใครอย่างนี้? สุสีมปริพาชก".

සන්තතිමහාමත්තොති (ධ. ප. අට්ඨ. 2.141 සන්තතිමහාමත්තවත්ථු) සො කිර එකස්මිං කාලෙ රඤ්ඤො පසෙනදිස්ස පච්චන්තං කුපිතං වූපසමෙත්වා ආගතො. අථස්ස රාජා තුට්ඨො සත්ත දිවසානි රජ්ජං දත්වා එකං නච්චගීතකුසලං ඉත්ථිං අදාසි. සො සත්ත දිවසානි සුරාමදමත්තො හුත්වා සත්තමෙ දිවසෙ සබ්බාලඞ්කාරප්පටිමණ්ඩිතො හත්ථික්ඛන්ධවරගතො නහානතිත්ථං ගච්ඡන්තො සත්ථාරං පිණ්ඩාය පවිසන්තං ද්වාරන්තරෙ දිස්වා හත්ථික්ඛන්ධවරගතොව සීසං චාලෙත්වා වන්දි. සත්ථා සිතං කත්වා ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, සිතපාතුකරණෙ හෙතූ’’ති ආනන්දත්ථෙරෙන පුට්ඨො සිතකාරණං ආචික්ඛන්තො ආහ – ‘‘පස්සසි, ආනන්ද, සන්තතිමහාමත්තං, අජ්ජෙව සබ්බාභරණප්පටිමණ්ඩිතො මම සන්තිකං ආගන්ත්වා චාතුප්පදිකගාථාවසානෙ අරහත්තං පත්වා පරිනිබ්බායිස්සතී’’ති. තෙන වුත්තං ‘‘එවං කො ඤාතො භගවතාති? සන්තතිමහාමත්තො’’ති.

สันตติมหาอำมาตย์ (อรรถกถาธรรมบท 2.141 เรื่องสันตติมหาอำมาตย์) ได้ยินว่า ในกาลครั้งหนึ่ง ท่านนั้นระงับความกำเริบที่ชายแดนของพระเจ้าปเสนทิโกศลแล้วกลับมา ครั้งนั้น พระราชาทรงยินดีแล้ว พระราชทานราชสมบัติให้ ๗ วัน และพระราชทานหญิงผู้ฉลาดในการฟ้อนรำและการขับร้องนางหนึ่ง ท่านนั้นมัวเมาด้วยดื่มสุราอยู่ ๗ วัน ในวันที่ ๗ ประดับประดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง ขึ้นสู่คอช้างตัวประเสริฐ กำลังไปสู่ท่าอาบน้ำ ได้เห็นพระศาสดาผู้กำลังเสด็จเข้าไปบิณฑบาตที่ระหว่างประตู จึงน้อมศีรษะไหว้ทั้งที่อยู่บนคอช้างนั่นเอง พระศาสดาทรงทำการแย้ม เมื่อพระอานนทเถระทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งการทำให้การแย้มปรากฏ" จึงทรงบอกเหตุแห่งการแย้มว่า "อานันท์ เธอเห็นสันตติมหาอำมาตย์ไหม วันนี้แหละ เขาประดับประดาด้วยเครื่องอาภรณ์ทั้งปวง มายังสำนักของเรา จักบรรลุพระอรหัตในเวลาจบคาถา ๔ บาท แล้วปรินิพพาน" ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ใครที่พระผู้มีพระภาคทรงทราบอย่างนี้? คือสันตติมหาอำมาตย์"

පුරිසින්ද්‍රියඤාණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปุริสินทริยญาณสูตร จบแล้ว

9. නිබ්බෙධිකසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถานิพเพธิกสูตร

63. නවමෙ පරිහායති අත්තනො ඵලං පරිග්ගහෙත්වා වත්තති, තස්ස වා කාරණභාවං උපගච්ඡතීති පරියායොති ඉධ කාරණං වුත්තන්ති ආහ ‘‘නිබ්බිජ්ඣනකාරණ’’න්ති.

๖๓. ในสูตรที่ ๙ (คำว่า ปริยาย) ย่อมดำเนินไปโดยถือเอาผลของตน หรือย่อมถึงความเป็นเหตุของผลนั้น เพราะเหตุนั้น คำว่า ปริยาย ในที่นี้จึงกล่าวถึงเหตุ จึงกล่าวว่า "เหตุแห่งการแทงตลอด"

‘‘අනුජානාමි[Pg.139], භික්ඛවෙ, අහතානං වත්ථානං දිගුණං සඞ්ඝාටි’’න්ති එත්ථ හි පටලට්ඨො ගුණට්ඨො. ‘‘අච්චෙන්ති කාලා තරයන්ති රත්තියො, වයොගුණා අනුපුබ්බං ජහන්තී’’ති (සං. නි. 1.4) එත්ථ රාසට්ඨො ගුණට්ඨො. ‘‘සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’’ති (ම. නි. 3.379) එත්ථ ආනිසංසට්ඨො. ‘‘අන්තං අන්තගුණං (දී. නි. 2.377; ම. නි. 1.110; ඛු. පා. 3.ද්වත්තිංසාකාරො), කයිරා මාලාගුණෙ බහූ’’ති (ධ. ප. 53) එත්ථ බන්ධනට්ඨො ගුණට්ඨො. ඉධාපි එසොව අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘බන්ධනට්ඨෙන ගුණා’’ති. කාමරාගස්ස සංයොජනස්ස පච්චයභාවෙන වත්ථුකාමෙසුපි බන්ධනට්ඨො රාසට්ඨො වා ගුණට්ඨො දට්ඨබ්බො. චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාති වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණතංද්වාරිකවිඤ්ඤාණෙහි ජානිතබ්බා. සොතවිඤ්ඤෙය්‍යාතිආදීසුපි එසෙව නයො. ඉට්ඨාරම්මණභූතාති සභාවෙනෙව ඉට්ඨාරම්මණජාතිකා, ඉට්ඨාරම්මණභාවං වා පත්තා. කමනීයාති කාමෙතබ්බා. මනවඩ්ඪනකාති මනොහරා. එතෙන පරිකප්පනතොපි ඉට්ඨාරම්මණභාවං සඞ්ගණ්හාති. පියජාතිකාති පියායිතබ්බසභාවා. කාමූපසඤ්හිතාති කාමරාගෙන උපෙච්ච සම්බන්ධනීයා සම්බන්ධා කාතබ්බා. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණං කත්වා’’තිආදි. සඞ්කප්පරාගොති වා සුභාදිවසෙන සඞ්කප්පිතවුත්ථම්හි උප්පන්නරාගො. එවමෙත්ථ වත්ථුකාමං පටික්ඛිපිත්වා කිලෙසකාමො වුත්තො තස්සෙව වසෙන තෙසම්පි කාමභාවසිද්ධිතො, කිලෙසකාමස්සපි ඉට්ඨවෙදනා දිට්ඨාදිසම්පයොගභෙදෙන පවත්තිආකාරභෙදෙන ච අත්ථි විචිත්තකාති තතො විසෙසෙතුං ‘‘චිත්‍රවිචිත්‍රාරම්මණානී’’ති ආහ, නානප්පකාරානි රූපාදිආරම්මණානීති අත්ථො.

ในคำว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตผ้าสังฆาฏิสองชั้นสำหรับผ้าที่ยังไม่เคยใช้" นี้ คำว่า "คุณะ" มีความหมายว่า "ชั้น" ในคำว่า "กาลย่อมล่วงไป ราตรีย่อมผ่านไป วัยย่อมละไปตามลำดับ" (สํ. ส. 1.4) นี้ คำว่า "คุณะ" มีความหมายว่า "กอง" ในคำว่า "ทักษิณาที่พึงหวังได้ร้อยเท่า" (ม. อุ. 3.379) นี้ มีความหมายว่า "อานิสงส์" ในคำว่า "ไส้ใหญ่ ไส้น้อย (ที. ม. 2.377; ม. มู. 1.110; ขุ. ขุ. 3.ทวัตติงสาการ) พึงทำพวงดอกไม้ให้มาก" (ธ. ขุ. 53) นี้ คำว่า "คุณะ" มีความหมายว่า "เครื่องผูก" ในที่นี้ก็ประสงค์เอาความหมายนี้เช่นกัน จึงกล่าวว่า "ชื่อว่า คุณะ เพราะความหมายว่าเครื่องผูก" แม้ในวัตถุกามทั้งหลาย ก็พึงเห็นความหมายว่าเครื่องผูก หรือความหมายว่ากอง เพราะความเป็นปัจจัยแห่งกามราคะอันเป็นสังโยชน์ คำว่า "จักขุวิญเญยยะ" คือสิ่งที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณและวิญญาณที่มีจักษุวิญญาณนั้นเป็นทวาร แม้ในคำว่า "โสตวิญเญยยะ" เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า "อิฏฐารัมมณภูตา" คือเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาโดยสภาวะ หรือถึงความเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนา คำว่า "กมนียะ" คือน่าใคร่ คำว่า "มนวัฑฒนกะ" คือเป็นที่เจริญใจ ด้วยคำนี้ ท่านสงเคราะห์ความเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาแม้โดยการนึกคิด คำว่า "ปิยชาติกา" คือมีสภาวะที่น่ารัก คำว่า "กามูปสังหิตา" คือพึงเข้าไปเชื่อมต่อด้วยกามราคะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กระทำอารมณ์" เป็นต้น คำว่า "สังกัปปราคะ" คือความกำหนัดด้วยอำนาจความดำริที่เกิดขึ้นในวัตถุที่นึกคิดแล้วโดยความเป็นของงามเป็นต้น อย่างนี้ ในที่นี้ เมื่อปฏิเสธวัตถุกามแล้ว จึงกล่าวถึงกิเลสกาม เพราะความเป็นกามของวัตถุเหล่านั้นสำเร็จได้ด้วยกิเลสกามนั้นเอง และกิเลสกามนั้นมีความวิจิตร เพราะความต่างกันแห่งอาการที่เป็นไป และความต่างกันแห่งการประกอบกับสิ่งที่เห็นเป็นต้นแห่งอิฏฐเวทนา เพื่อจะจำแนกให้พิเศษจากกิเลสกามนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จิตตวิจิตตารัมมณานิ" อธิบายว่า อารมณ์มีรูปเป็นต้นมีประการต่างๆ

අථෙත්ථ ධීරා විනයන්ති ඡන්දන්ති අථ එතෙසු ආරම්මණෙසු ධිතිසම්පන්නා පණ්ඩිතා ඡන්දරාගං විනයන්ති.

คำว่า "อเถตฺถ ธีรา วินยนฺติ ฉนฺทํ" ความว่า บรรดาอารมณ์เหล่านั้น บัณฑิตผู้สมบูรณ์ด้วยความตั้งมั่น ย่อมกำจัดฉันทราคะ

තජ්ජාතිකන්ති තංසභාවං, අත්ථතො පන තස්ස කාමස්ස අනුරූපන්ති වුත්තං හොති. පුඤ්ඤස්ස භාගො පුඤ්ඤභාගො, පුඤ්ඤකොට්ඨාසො. තෙන නිබ්බත්තො, තත්ථ වා භවොති පුඤ්ඤභාගියො. අපුඤ්ඤභාගියොති එත්ථාපි එසෙව නයො. විපාකොයෙව වෙපක්කන්ති ආහ ‘‘වොහාරවිපාක’’න්ති.

คำว่า "ตัชชาติกัง" คือมีสภาพเช่นนั้น แต่อธิบายว่า สิ่งที่เหมาะสมกับกามนั้น ส่วนแห่งบุญ ชื่อว่า ปุญญภาค, ส่วนของบุญ สิ่งที่เกิดจากบุญนั้น หรือมีอยู่ในบุญนั้น ชื่อว่า "ปุญญภาคิยะ" แม้ในคำว่า "อปุญญภาคิยะ" ก็นัยนี้เหมือนกัน วิบากนั่นแหละชื่อว่า "เวปักกะ" จึงกล่าวว่า "วิบากที่เป็นโวหาร"

සබ්බසඞ්ගාහිකාති කුසලාකුසලසාධාරණා. සංවිදහනචෙතනාති සම්පයුත්තධම්මෙසු සංවිදහනලක්ඛණා චෙතනා. උරත්තාළින්ති උරං තාළෙත්වා[Pg.140]. එකපදන්ති එකපදචිතං මන්තං. තෙනාහ ‘‘එකපදමන්තං වා’’තිආදි.

คำว่า "สัพพสังคาหิกา" คือเป็นสาธารณะแก่กุศลและอกุศล คำว่า "สัมวิทหนเจตนา" คือเจตนาที่มีลักษณะจัดแจงในธรรมที่สัมปยุตต์ คำว่า "อุรัตตาฬิ" คือการตีอก คำว่า "เอกปะทัง" คือมนต์ที่ประกอบด้วยบทเดียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "หรือมนต์บทเดียว" เป็นต้น

නිබ්බෙධිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานิพเพธิกสูตร จบแล้ว

10. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาสีหนาทสูตร

64. දසමෙ තථාගතබලානීති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානි තථාගතස්සෙව බලානි. නනු චෙතානි සාවකානම්පි එකච්චානි උප්පජ්ජන්තීති? කාමං උප්පජ්ජන්ති, යාදිසානි පන බුද්ධානං ඨානාට්ඨානඤාණාදීනි, න තාදිසානි තදඤ්ඤෙසං කදාචි උප්පජ්ජන්තීති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානි. ඉමමෙව හි යථාවුත්තං ලෙසං අපෙක්ඛිත්වා සාධාරණභාවතො ආසයානුසයඤාණාදීසු එව අසාධාරණසමඤ්ඤා නිරුළ්හා. යථා පුබ්බබුද්ධානං බලානි පුඤ්ඤස්ස සම්පත්තියා ආගතානි, තථා ආගතබලානීති වා තථාගතබලානි. උසභස්ස ඉදං ආසභං, සෙට්ඨට්ඨානං. පමුඛනාදන්ති සෙට්ඨනාදං. පටිවෙධඤාණඤ්චෙව දෙසනාඤාණඤ්චාති එත්ථ පඤ්ඤාය පභාවිතං අත්තනො අරියඵලාවහං පටිවෙධඤාණං. කරුණාය පභාවිතං සාවකානං අරියඵලාවහං දෙසනාඤාණං. තත්ථ පටිවෙධඤාණං උප්පජ්ජමානං උප්පන්නන්ති දුවිධං. තඤ්හි අභිනික්ඛමනතො යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. තුසිතභවනතො යාව මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දීපඞ්කරතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දෙසනාඤාණම්පි පවත්තමානං පවත්තන්ති දුවිධං. තඤ්හි යාව අඤ්ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්තිමග්ගා පවත්තමානං, ඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාම. තෙසු පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං, දෙසනාඤාණං ලොකියං. උභයම්පි පනෙතං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං, බුද්ධානඤ්ඤෙව ඔරසඤාණං.

๖๔. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ตถาคตพลานิ คือกำลังของพระตถาคตเท่านั้น ซึ่งไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น. ไฉนกำลังเหล่านี้บางอย่างจึงเกิดขึ้นแก่พระสาวกด้วยเล่า? แม้จะเกิดขึ้นได้ แต่ญาณอันเป็นฐานะและอฐานะเป็นต้นของพระพุทธเจ้าเป็นเช่นใด ญาณเช่นนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ผู้อื่นในกาลไหนๆ เพราะเหตุนั้น จึงไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น. อนึ่ง เพราะอาศัยนัยที่กล่าวมาแล้วนี้เอง ชื่อว่าอสาธารณะจึงตั้งมั่นในอาสยานุสยญาณเป็นต้น เพื่อแยกจากความเป็นสาธารณะ. หรือกำลังของพระตถาคต คือกำลังที่มาแล้วอย่างนั้น เหมือนกำลังของพระพุทธเจ้าในปางก่อนที่มาแล้วด้วยความสมบูรณ์แห่งบุญ ชื่อว่าตถาคตพล. อาสภะ นี้เป็นกิริยาของพระอุสภะ คือเป็นฐานะอันประเสริฐ. ปมุขนาทัง คือเสียงอันประเสริฐ. ในคำว่า ปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ นี้ ปฏิเวธญาณคือญาณที่ยังอริยผลของตนให้สำเร็จ ซึ่งเกิดจากปัญญา. เทศนาญาณคือญาณที่ยังอริยผลของพระสาวกให้สำเร็จ ซึ่งเกิดจากพระกรุณา. ในบรรดาญาณเหล่านั้น ปฏิเวธญาณมี ๒ อย่าง คือกำลังเกิดขึ้น และเกิดขึ้นแล้ว. ญาณนั้นกำลังเกิดขึ้นตั้งแต่การออกบวชจนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น และเกิดขึ้นแล้วในขณะแห่งผล. (อีกนัยหนึ่ง) ญาณนั้นกำลังเกิดขึ้นตั้งแต่ภพดุสิตจนถึงอรหัตตมรรคที่โพธิบัลลังก์ ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น และเกิดขึ้นแล้วในขณะแห่งผล. (อีกนัยหนึ่ง) ญาณนั้นกำลังเกิดขึ้นตั้งแต่พระทีปังกรพุทธเจ้าจนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น และเกิดขึ้นแล้วในขณะแห่งผล. เทศนาญาณก็มี ๒ อย่าง คือกำลังเป็นไป และเป็นไปแล้ว. ญาณนั้นกำลังเป็นไปจนถึงโสดาปัตติมรรคของพระอัญญาโกณฑัญญะ ชื่อว่ากำลังเป็นไป และเป็นไปแล้วในขณะแห่งผล. ในบรรดาญาณเหล่านั้น ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ เทศนาญาณเป็นโลกิยะ. ญาณทั้งสองนี้ไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น เป็นโอรสญาณของพระพุทธเจ้าเท่านั้น.

ඨානඤ්ච ඨානතො පජානාතීති කාරණඤ්ච කාරණතො පජානාති. යස්මා තත්ථ ඵලං තිට්ඨති තදායත්තවුත්තිතාය උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති ච, තස්මා ඨානන්ති වුච්චති. භගවා ‘‘යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං හෙතූ පච්චයා උප්පාදාය, තං තං ඨානං, යෙ යෙ ධම්මා යෙයං යෙයං ධම්මානං න හෙතූ න පච්චයා උප්පාදාය, තං තං අට්ඨාන’’න්ති පජානන්තො ඨානතො අට්ඨානතො යථාභූතං පජානාති.

"ย่อมรู้ฐานะโดยความเป็นฐานะ" คือย่อมรู้เหตุโดยความเป็นเหตุ เพราะผลย่อมตั้งอยู่ในเหตุนั้น และย่อมเกิดขึ้นและเป็นไปโดยอาศัยเหตุนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ฐานะ" พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ว่า "ธรรมเหล่าใดเป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อการเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นเป็นฐานะ ธรรมเหล่าใดไม่เป็นเหตุไม่เป็นปัจจัยเพื่อการเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นเป็นอฐานะ" ดังนี้ จึงทรงรู้ฐานะและอฐานะตามความเป็นจริง

සමාදියන්තීති [Pg.141] සමාදානානි, තානි පන සමාදියිත්වා කතානි හොන්තීති ආහ ‘‘සමාදියිත්වා කතාන’’න්ති. කම්මමෙව වා කම්මසමාදානන්ති එතෙන ‘‘සමාදාන’’න්ති සද්දස්ස අපුබ්බත්ථාභාවං දස්සෙති මුත්තගතසද්දෙ ගතසද්දස්ස විය. ගතීති නිරයාදිගතියො. උපධීති අත්තභාවො. කාලොති කම්මස්ස විපච්චනාරහකාලො. පයොගොති විපාකුප්පත්තියා පච්චයභූතා කිරියා.

"สมาทิยันติ" คือสมาทาน แต่สมาทานเหล่านั้นเป็นสิ่งที่ทำแล้วด้วยการสมาทาน จึงกล่าวว่า "สิ่งที่ทำแล้วด้วยการสมาทาน" หรือกรรมนั่นแหละคือกรรมสมาทาน ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าคำว่า "สมาทาน" ไม่มีอรรถแปลกใหม่ เหมือนคำว่า "คตะ" ในคำว่า "มุตตะคตะ" "คติ" คือคติมีนรกเป็นต้น "อุปธิ" คืออัตภาพ "กาล" คือกาลที่กรรมควรให้ผล "ประโยค" คือการกระทำที่เป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของวิบาก

චතුන්නං ඣානානන්ති පච්චනීකජ්ඣාපනට්ඨෙන ආරම්මණූපනිජ්ඣානට්ඨෙන ච චතුන්නං රූපාවචරජ්ඣානානං. චතුක්කනයෙන හෙතං වුත්තං. අට්ඨන්නං විමොක්ඛානන්ති ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනං (ම. නි. 2.248; 3.312; ධ. ස. 248; පටි. ම. 1.209) අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං. තිණ්ණං සමාධීනන්ති සවිතක්කසවිචාරාදීනං තිණ්ණං සමාධීනං. නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනන්ති පඨමජ්ඣානසමාපත්තිආදීනං නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනං. එත්ථ ච පටිපාටියා අට්ඨන්නං සමාධීතිපි නාමං, සමාපත්තීතිපි චිත්තෙකග්ගතාසබ්භාවතො, නිරොධසමාපත්තියා තදභාවතො න සමාධීති නාමං. හානභාගියං ධම්මන්ති අප්පගුණෙහි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨිතස්ස සඤ්ඤාමනසිකාරානං කාමාදිපක්ඛන්දනං. විසෙසභාගියං ධම්මන්ති පගුණෙහි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨිතස්ස සඤ්ඤාමනසිකාරානං දුතියජ්ඣානාදිපක්ඛන්දනං. ඉති සඤ්ඤාමනසිකාරානං කාමාදිදුතියජ්ඣානාදිපක්ඛන්දනානි හානභාගියවිසෙසභාගියධම්මාති දස්සිතානි. තෙහි පන ඣානානං තංසභාවතා ධම්මසද්දෙන වුත්තා. තස්මාති වුත්තමෙවත්ථං හෙතුභාවෙන පච්චාමසති. වොදානන්ති පගුණතාසඞ්ඛාතං වොදානං. තඤ්හි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨහිත්වා දුතියජ්ඣානාදීනං අධිගමස්ස පච්චයත්තා ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. යෙ පන ‘‘නිරොධතො ඵලසමාපත්තියා වුට්ඨානන්ති පාළි නත්ථී’’ති වදන්ති. තෙ ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ඵලසමාපත්තියා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති ඉමාය පාළියං (පට්ඨා. 1.1.417) පටිසෙධෙතබ්බා.

คำว่า จตุนฺนํ ฌานานํ (แห่งฌาน ๔) ได้แก่ รูปาวจรฌาน ๔ ด้วยอรรถว่าเผาธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ และด้วยอรรถว่าเข้าไปเพ่งอารมณ์. คำนี้ท่านกล่าวด้วยจตุกนัย. คำว่า อัฏฐนฺนํ วิโมกฺขานํ (แห่งวิโมกข์ ๘) ได้แก่วิโมกข์ ๘ มีคำว่า ‘รูปี รูปานิ ปสฺสติ’ เป็นต้น. คำว่า ติณฺณํ สมาธีนํ (แห่งสมาธิ ๓) ได้แก่สมาธิ ๓ มีสวิตักกสวิจารสมาธิเป็นต้น. คำว่า นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ (แห่งอนุปุพพสมาบัติ ๙) ได้แก่อนุปุพพสมาบัติ ๙ มีปฐมฌานสมาบัติเป็นต้น. อนึ่ง ในอนุปุพพสมาบัติ ๙ นั้น โดยลำดับ ๘ อย่างแรกมีชื่อว่าสมาธิบ้าง มีชื่อว่าสมาบัติบ้าง เพราะมีจิตเป็นเอกัคคตา ส่วนนิโรธสมาบัติไม่มีจิตเป็นเอกัคคตา จึงไม่มีชื่อว่าสมาธิ. คำว่า หานภาคิยธรรม (ธรรมเป็นส่วนแห่งความเสื่อม) ได้แก่ การที่สัญญาและมนสิการของผู้ที่ออกจากปฐมฌานเป็นต้นอันไม่ชำนาญ ย่อมแล่นไปสู่กามเป็นต้น. คำว่า วิเสสภาคิยธรรม (ธรรมเป็นส่วนแห่งความพิเศษ) ได้แก่ การที่สัญญาและมนสิการของผู้ที่ออกจากปฐมฌานเป็นต้นอันชำนาญ ย่อมแล่นไปสู่ทุติยฌานเป็นต้น. ดังนี้ การแล่นไปสู่กามเป็นต้น และการแล่นไปสู่ทุติยฌานเป็นต้นของสัญญาและมนสิการ จึงชื่อว่าหานภาคิยธรรมและวิเสสภาคิยธรรม. อนึ่ง ความเป็นเช่นนั้นของฌานทั้งหลาย ท่านกล่าวด้วยคำว่า ธรรม. คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) ย่อมรำลึกถึงอรรถที่กล่าวแล้วนั่นแหละโดยความเป็นเหตุ. คำว่า โวทาน (ความผ่องแผ้ว) ได้แก่ โวทานที่นับว่าความชำนาญ. เพราะโวทานนั้นเป็นปัจจัยแห่งการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น หลังจากออกจากปฐมฌานเป็นต้น จึงชื่อว่า ‘วุฏฐาน’ (การออก). ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า ‘ไม่มีบาลีว่า การออกจากนิโรธสมาบัติเป็นผลสมาบัติ’ ชนเหล่านั้นพึงคัดค้านด้วยบาลีนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลออกจากนิโรธสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนะย่อมเป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ผลสมาบัติ’.

සීහනාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสีหนาทสูตร จบ.

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามหาวรรค จบ.

7. දෙවතාවග්ගො

๗. เทวดาวรรค

1-3. අනාගාමිඵලසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาอนาคามิผลสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๓

65-67. සත්තමස්ස [Pg.142] පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. තතියෙ අභිසමාචාරෙ උත්තමසමාචාරෙ භවං ආභිසමාචාරිකං, වත්තප්පටිපත්තිවත්තං. තෙනාහ ‘‘උත්තමසමාචාරභූත’’න්තිආදි. සෙඛපණ්ණත්තිසීලන්ති සෙඛියවසෙන පඤ්ඤත්තසීලං.

สูตรที่ ๖๕-๖๗ มีอรรถตื้น. ในสูตรที่ ๓ (คือสูตรที่ ๖๗) คำว่า อภิสมาจาเร ได้แก่ อภิสมาจาริกะ ซึ่งเป็นธรรมอันเกิดในอุตตมสมาจาร คือวัตรปฏิบัติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นอุตตมสมาจาร’ เป็นต้น. คำว่า เสขปัญญัตติสีลํ ได้แก่ ศีลที่บัญญัติโดยเสขิยะ.

අනාගාමිඵලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนาคามิผลสูตรเป็นต้น จบ.

4-5. සඞ්ගණිකාරාමසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาสังคณิการามสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๕

68-69. චතුත්ථෙ ගණෙන සඞ්ගණං සමොධානං ගණසඞ්ගණිකා, සා ආරමිතබ්බට්ඨෙන ආරාමො එතස්සාති ගණසඞ්ගණිකාරාමො. සඞ්ගණිකාති වා සකපරිසසමොධානං. ගණොති නානාජනසමොධානං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. පඤ්චමං උත්තානත්ථමෙව.

ในสูตรที่ ๔ การรวมกันเป็นหมู่เป็นคณะ ชื่อว่าคณะสังคณิกา, คณะสังคณิกานั้นเป็นที่น่ารื่นรมย์ด้วยอรรถว่าพึงรื่นรมย์แก่ผู้นี้ เพราะเหตุนั้น ผู้นี้จึงชื่อว่าคณะสังคณิการาม. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า สังคณิกา คือการรวมกันของบริษัทของตน. คำว่า คณะ คือการรวมกันของชนต่าง ๆ. ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบได้ง่าย. สูตรที่ ๕ มีอรรถตื้น.

සඞ්ගණිකාරාමසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสังคณิการามสูตรเป็นต้น จบ.

6. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสมาธิสูตร

70. ඡට්ඨෙ පටිප්පස්සම්භනං පටිප්පස්සද්ධීති අත්ථතො එකන්ති ආහ ‘‘න පටිප්පස්සද්ධිලද්ධෙනාති කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධියා අලද්ධෙනා’’ති. සුක්කපක්ඛෙ සන්තෙනාතිආදීසු අඞ්ගසන්තතාය ආරම්මණසන්තතාය සබ්බකිලෙසසන්තතාය ච සන්තෙන, අතප්පනියට්ඨෙන පණීතෙන, කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධියා ලද්ධත්තා, කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධිභාවං වා ලද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධිලද්ධෙන, පස්සද්ධිකිලෙසෙන වා අරහතා ලද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධිලද්ධෙන, එකොදිභාවෙන අධිගතත්තා එකොදිභාවාධිගතෙනාති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

๗๐. ในสูตรที่ ๖ ท่านกล่าวว่า ปฏิปัสสัมภนะ กับ ปฏิปัสสัทธิ มีอรรถอย่างเดียวกัน จึงกล่าวว่า ‘น ปฏิปัสสัทธิลัทเธน (ผู้ยังไม่ได้ปฏิปัสสัทธิ) คือ ผู้ยังไม่ได้กิเลสปฏิปัสสัทธิ’. ในบทว่า สันเตน ในฝ่ายกุศลเป็นต้น พึงทราบอรรถดังนี้ว่า ‘สันเตน’ คือสงบด้วยความสงบแห่งองค์ฌาน ด้วยความสงบแห่งอารมณ์ และด้วยความสงบแห่งกิเลสทั้งปวง, ‘ปณีเตน’ คือประณีตด้วยอรรถว่าไม่อิ่ม, ‘ปฏิปัสสัทธิลัทเธน’ คือได้แล้วซึ่งกิเลสปฏิปัสสัทธิ หรือได้แล้วซึ่งความเป็นกิเลสปฏิปัสสัทธิ หรือได้แล้วซึ่งกิเลสอันสงบแล้วโดยพระอรหันต์, ‘เอกอดิภาวาธิคเตน’ คือบรรลุแล้วซึ่งความเป็นผู้มีอารมณ์เป็นอันเดียว.

සමාධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสมาธิสูตร จบ.

7-10. සක්ඛිභබ්බසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาสักขิภัพพสูตรเป็นต้น ที่ ๗-๑๐

71-74. සත්තමෙ [Pg.143] තස්මිං තස්මිං විසෙසෙති තස්මිං තස්මිං සච්ඡිකාතබ්බෙ විසෙසෙ. සක්ඛිභාවාය පච්චක්ඛකාරිතාය භබ්බො සක්ඛිභබ්බො, තස්ස භාවො සක්ඛිභබ්බතා. තං සක්ඛිභබ්බතං. සති සතිආයතනෙති සති සතිකාරණෙ. කිඤ්චෙත්ථ කාරණං? අභිඤ්ඤා වා අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං වා, අවසානෙ පන ඡට්ඨාභිඤ්ඤාය අරහත්තං වා කාරණං, අරහත්තස්ස විපස්සනා වාති වෙදිතබ්බං. යඤ්හි තං තත්‍ර තත්‍ර සක්ඛිභබ්බතාසඞ්ඛාතං ඉද්ධිවිධපච්චනුභවනාදි, තස්ස අභිඤ්ඤා කාරණං. අථ ඉද්ධිවිධපච්චනුභවනාදි අභිඤ්ඤා, එවං සති අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං කාරණං. අරහත්තම්පි ‘‘කුදාස්සු නාමාහං තදායතනං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමී’’ති අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසු පිහං උපට්ඨපෙත්වා ඡට්ඨාභිඤ්ඤං නිබ්බත්තෙන්තස්ස කාරණං. ඉදඤ්ච සබ්බසාධාරණං න හොති, සාධාරණවසෙන පන අරහත්තස්ස විපස්සනා කාරණං. අථ වා සති ආයතනෙති තස්ස තස්ස විසෙසාධිගමස්ස උපනිස්සයසඞ්ඛාතෙ කාරණෙ සතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ในสูตรที่ ๗ คำว่า ตสฺมึ ตสฺมึ วิเสเส (ในวิเศษนั้น ๆ) ได้แก่ ในวิเศษที่พึงทำให้แจ้งนั้น ๆ. ผู้ควรแก่การเป็นประจักษ์ คือการทำให้ประจักษ์ ชื่อว่า สักขิภัพพะ, ความเป็นแห่งสักขิภัพพะนั้น ชื่อว่า สักขิภัพพตา, ซึ่งสักขิภัพพตานั้น. คำว่า สติ สติอายตเน (เมื่อมีอายตนะนั้น ๆ) ได้แก่ เมื่อมีเหตุนั้น ๆ. อะไรเป็นเหตุในที่นี้? พึงทราบว่า อภิญญา หรือฌานที่เป็นบาทแห่งอภิญญา หรือในที่สุด อรหัตผลด้วยอภิญญาที่ ๖ เป็นเหตุ หรือวิปัสสนาเป็นเหตุแห่งอรหัตผล. เพราะการเสวยฤทธิ์ต่าง ๆ เป็นต้นที่นับว่าสักขิภัพพตา อภิญญาเป็นเหตุ. ถ้าการเสวยฤทธิ์ต่าง ๆ เป็นต้นเป็นอภิญญา เมื่อเป็นเช่นนั้น ฌานที่เป็นบาทแห่งอภิญญาเป็นเหตุ. แม้พระอรหัตก็เป็นเหตุของผู้ที่ยังอภิญญาที่ ๖ ให้เกิดขึ้น โดยตั้งความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยมว่า ‘เมื่อไรหนอ เราจักเข้าถึงอายตนะนั้นอยู่’. อนึ่ง ข้อนี้ไม่เป็นสาธารณะแก่ทุกคน แต่โดยสาธารณะแล้ว วิปัสสนาเป็นเหตุแห่งอรหัตผล. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า สติ อายตเน พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า เมื่อมีเหตุที่นับว่าเป็นอุปนิสัยแห่งการบรรลุวิเศษนั้น ๆ.

හානභාගියාදීසු ‘‘පඨමජ්ඣානස්ස ලාභිං කාමසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති, හානභාගියො සමාධි. තදනුධම්මතා සති සන්තිට්ඨති, ඨිතිභාගියො සමාධි. අවිතක්කසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති, විසෙසභාගියො සමාධි. නිබ්බිදාසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති විරාගූපසංහිතා, නිබ්බෙධභාගියො සමාධී’’ති (විභ. 799) ඉමිනා නයෙන සබ්බසමාපත්තියො විත්ථාරෙත්වා හානභාගියාදිඅත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්ථ පඨමජ්ඣානස්ස ලාභින්ති ය්වායං අප්පගුණස්ස පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී, තං. කාමසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්තීති තතො වුට්ඨිතං ආරම්මණවසෙන කාමසහගතා හුත්වා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති තුදන්ති, තස්ස කාමානතීතස්ස කාමානුපක්ඛන්දානං සඤ්ඤාමනසිකාරානං වසෙන සො පඨමජ්ඣානසමාධි හායති පරිහායති, තස්මා හානභාගියො වුත්තො. තදනුධම්මතාති තදනුරූපසභාවො. සති සන්තිට්ඨතීති ඉදං මිච්ඡාසතිං සන්ධාය වුත්තං. යස්ස හි පඨමජ්ඣානානුරූපසභාවා පඨමජ්ඣානං සන්තතො පණීතතො දිස්වා අස්සාදයමානා අභිනන්දමානා නිකන්ති හොති, තස්ස නිකන්තිවසෙන සො පඨමජ්ඣානසමාධි නෙව හායති න වඩ්ඪති, ඨිතිකොට්ඨාසිකො හොති. තෙන වුත්තං [Pg.144] ‘‘ඨිතිභාගියො සමාධී’’ති. අවිතක්කසහගතාති අවිතක්කං දුතියජ්ඣානං සන්තතො පණීතතො මනසිකරොතො ආරම්මණවසෙන අවිතක්කසහගතා. සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්තීති පගුණපඨමජ්ඣානතො වුට්ඨිතං දුතියජ්ඣානාධිගමත්ථාය චොදෙන්ති තුදන්ති. තස්ස උපරි දුතියජ්ඣානානුපක්ඛන්දානං සඤ්ඤාමනසිකාරානං වසෙන සො පඨමජ්ඣානසමාධි විසෙසභූතස්ස දුතියජ්ඣානස්ස උප්පත්තිපදට්ඨානතාය ‘‘විසෙසභාගියො’’ති වුත්තො.

ในบทว่า หานภาคิยะเป็นต้น พึงทราบอรรถแห่งหานภาคิยะเป็นต้น โดยพิสดารในสมาบัติทั้งปวง ด้วยนัยนี้ว่า ‘สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยกาม ย่อมแล่นไปสู่ผู้ได้ปฐมฌาน, สมาธินั้นเป็นหานภาคิยะ. เมื่อความระลึกถึงธรรมนั้นตั้งอยู่, สมาธินั้นเป็นฐิติภาคิยะ. สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยอวิตักกะ ย่อมแล่นไป, สมาธินั้นเป็นวิเสสภาคิยะ. สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยนิพพิทา อันประกอบด้วยวิราคะ ย่อมแล่นไป, สมาธินั้นเป็นนิพเพธภาคิยะ’. ในบทเหล่านั้น คำว่า ปฐมฌานัสส ลาภึ (ผู้ได้ปฐมฌาน) ได้แก่ ผู้ได้ปฐมฌานอันไม่ชำนาญนั้น. คำว่า กามสหคตา สัญญา มนสิการา สมุทาจรนฺติ (สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยกาม ย่อมแล่นไป) ได้แก่ สัญญาและมนสิการที่ออกจากปฐมฌานนั้น ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยกามโดยเป็นอารมณ์ ย่อมแล่นไป ย่อมทิ่มแทง, ปฐมฌานสมาธินั้นย่อมเสื่อม ย่อมเสื่อมไป เพราะสัญญาและมนสิการของผู้ที่ยังไม่ล่วงกามและแล่นไปสู่กาม, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหานภาคิยะ. คำว่า ตทนุธมฺมตา (ความเป็นธรรมตามนั้น) ได้แก่ ความมีสภาพเหมาะสมกับธรรมนั้น. คำว่า สติ สนฺติฏฺฐติ (เมื่อความระลึกตั้งอยู่) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงมิจฉาสติ. เพราะว่า ผู้ใดมีความเพลิดเพลินยินดีในปฐมฌานอันมีสภาพเหมาะสมกับปฐมฌาน โดยเห็นปฐมฌานนั้นว่าสงบและประณีต, ปฐมฌานสมาธินั้นย่อมไม่เสื่อมและไม่เจริญ เพราะความเพลิดเพลินยินดีนั้น ย่อมเป็นส่วนแห่งความตั้งอยู่. เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ‘ฐิติภาคิยสมาธิ’. คำว่า อวิตักกสหคตา (สหรคตด้วยอวิตักกะ) ได้แก่ สหรคตด้วยอวิตักกะโดยเป็นอารมณ์ของผู้ที่มนสิการทุติยฌานอันสงบและประณีต. คำว่า สัญญา มนสิการา สมุทาจรนฺติ (สัญญาและมนสิการ ย่อมแล่นไป) ได้แก่ สัญญาและมนสิการย่อมชักชวน ย่อมทิ่มแทงผู้ที่ออกจากปฐมฌานอันชำนาญ เพื่อการบรรลุทุติยฌาน. ปฐมฌานสมาธินั้นชื่อว่า ‘วิเสสภาคิยะ’ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของทุติยฌานอันเป็นวิเศษ โดยอาศัยสัญญาและมนสิการที่แล่นไปสู่ทุติยฌานเบื้องบน.

නිබ්බිදාසහගතාති තමෙව පඨමජ්ඣානලාභිං ඣානතො වුට්ඨිතං නිබ්බිදාසඞ්ඛාතෙන විපස්සනාඤාණෙන සහගතා. විපස්සනාඤාණඤ්හි ඣානඞ්ගෙසු පභෙදෙන උපට්ඨහන්තෙසු නිබ්බින්දති උක්කණ්ඨති, තස්මා ‘‘නිබ්බිදා’’ති වුච්චති. සමුදාචරන්තීති නිබ්බානසච්ඡිකිරියත්ථාය චොදෙන්ති තුදන්ති. විරාගූපසංහිතාති විරාගසඞ්ඛාතෙන නිබ්බානෙන උපසංහිතා. විපස්සනාඤාණඤ්හි සක්කා ඉමිනා මග්ගෙන විරාගං නිබ්බානං සච්ඡිකාතුන්ති පවත්තිතො ‘‘විරාගූපසංහිත’’න්ති වුච්චති. තංසම්පයුත්තා සඤ්ඤාමනසිකාරා විරාගූපසංහිතා එව නාම. තස්ස තෙසං සඤ්ඤාමනසිකාරානං වසෙන පඨමජ්ඣානසමාධි අරියමග්ගප්පටිවෙධස්ස පදට්ඨානතාය ‘‘නිබ්බෙධභාගියො’’ති වුත්තො. හානං භජන්තීති හානභාගියා, හානභාගො වා එතෙසං අත්ථීති හානභාගියා, පරිහානකොට්ඨාසිකාති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන ඨිතිභාගියො වෙදිතබ්බො. අට්ඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

บทว่า นิพพิทาสหคตา คือ สหรคตด้วยวิปัสสนาญาณอันนับว่าความเบื่อหน่าย ซึ่งเกิดขึ้นแก่ผู้ได้ปฐมฌานนั้นแล ผู้ลุกขึ้นจากฌาน. ก็วิปัสสนาญาณย่อมเบื่อหน่าย ย่อมระอาในองค์ฌานทั้งหลายที่ปรากฏโดยความต่างกัน เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “นิพพิทา” (ความเบื่อหน่าย). บทว่า สมุทาจารันติ คือ ย่อมชักชวน ย่อมกระตุ้นเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน. บทว่า วิราคูปสังหิตา คือ ประกอบด้วยพระนิพพานอันนับว่าวิราคะ. ก็วิปัสสนาญาณย่อมเป็นไปว่า “อาจทำให้แจ้งซึ่งวิราคะ คือพระนิพพานด้วยมรรคนี้ได้” เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “วิราคูปสังหิตา”. สัญญาและมนสิการที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาญาณนั้นแล ชื่อว่าประกอบด้วยวิราคะ. ปฐมฌานสมาธินั้น อันเป็นบาทฐานแห่งการแทงตลอดอริยมรรค เพราะอาศัยสัญญาและมนสิการเหล่านั้น จึงชื่อว่า “นิพเพธภาคิยะ” (มีส่วนแห่งการแทงตลอด). บทว่า หานัง ภชันติ คือ “หานภาคิยะ” (มีส่วนแห่งความเสื่อม) หรือว่า “หานภาคิยะ” เพราะความเสื่อมมีแก่ธรรมเหล่านั้น อธิบายว่า มีส่วนแห่งความเสื่อม. พึงทราบ “ฐิติภาคิยะ” (มีส่วนแห่งความตั้งอยู่) โดยนัยนี้. สูตรที่ 8 เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

සක්ඛිභබ්බසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายสักขิภัพพสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

දෙවතාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายเทวดาวรรค จบแล้ว.

8. අරහත්තවග්ගො

๘. อรหัตตวรรค

1-3. දුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๓. คำอธิบายทุกขสูตรเป็นต้น

75-77. අට්ඨමස්ස පඨමාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං. තතියෙ තිවිධං කුහනවත්ථුන්ති පච්චයප්පටිසෙවනසාමන්තජප්පනඉරියාපථප්පවත්තනසඞ්ඛාතං තිවිධං කුහනවත්ථුං. උක්ඛිපිත්වාති ‘‘මහාකුටුම්බිකො මහානාවිකො මහාදානපතී’’තිආදිනා පග්ගණ්හිත්වා ලපනං. අවක්ඛිපිත්වාති ‘‘කිං ඉමස්ස ජීවිතං, බීජභොජනො නාමාය’’න්ති හීළෙත්වා ලපනං.

๗๕-๗๗. ในสูตรที่ 1 เป็นต้นแห่งอัฏฐมนิบาต ไม่มีข้อความที่จะกล่าว. ในสูตรที่ 3 บทว่า ติวิธัง กุหนวัตถุ คือ วัตถุแห่งการโอ้อวด 3 อย่าง อันนับว่าการเสพปัจจัย การพูดจาใกล้ชิด และการทำอิริยาบถให้เป็นไป. บทว่า อุกฺขิปิตฺวา คือ การพูดเชิดชูว่า “เป็นมหาเศรษฐี เป็นนายเรือใหญ่ เป็นมหาทายก” เป็นต้น. บทว่า อวกฺขิปิตฺวา คือ การพูดดูหมิ่นว่า “ชีวิตของผู้นี้มีอะไร, ผู้นี้ชื่อว่าผู้บริโภคเมล็ดพืช” เป็นต้น.

දුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายทุกขสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

4. සුඛසොමනස්සසුත්තවණ්ණනා

๔. คำอธิบายสุขโสมนัสสสูตร

78. චතුත්ථෙ [Pg.145] යථාවුත්තධම්මාදීසු තස්ස කිලෙසනිමිත්තං දුක්ඛං අනවස්සනන්ති ‘‘සුඛසොමනස්සබහුලො විහරතී’’ති වුත්තං. කායිකසුඛඤ්චෙව චෙතසිකසොමනස්සඤ්ච බහුලං අස්සාති සුඛසොමනස්සබහුලො. යවති තෙන ඵලං මිස්සිතං විය හොතීති යොනි, එකන්තිකං කාරණං. අස්සාති යථාවුත්තස්ස භික්ඛුනො. පරිපුණ්ණන්ති අවිකලං අනවසෙසං.

๗๘. ในสูตรที่ 4 บทว่า สุขโสมนัสสพหุโล วิหรติ ดังนี้ กล่าวไว้ว่า ความทุกข์อันเป็นนิมิตแห่งกิเลสของภิกษุนั้น ย่อมไม่ไหลมาในธรรมทั้งหลายที่กล่าวมาแล้วเป็นต้น. บทว่า สุขโสมนัสสพหุโล คือ มีสุขทางกายและโสมนัสทางใจมาก. บทว่า ยาวติ เตน ผลํ มิสฺสิตํ วิย โหติ คือ “โยนิ” (เหตุ) เป็นเหตุแน่นอน. บทว่า อสฺสาติ คือ ของภิกษุที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า ปริปุณฺณํ คือ ไม่บกพร่อง ไม่เหลือเศษ.

සුඛසොමනස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายสุขโสมนัสสสูตร จบแล้ว.

5. අධිගමසුත්තවණ්ණනා

๕. คำอธิบายอธิคมสูตร

79. පඤ්චමෙ ආගච්ඡන්ති එතෙන කුසලා වා අකුසලා වාති ආගමනං, කුසලාකුසලානං උප්පත්තිකාරණං. තත්ථ කුසලොති ආගමනකුසලො. එවං ධම්මෙ මනසිකරොතො කුසලා වා අකුසලා වා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තීති එවං ජානන්තො. අපගච්ඡන්ති කුසලා වා අකුසලා වා එතෙනාති අපගමනං. තෙසං එව අනුප්පත්තිකාරණං, තත්ථ කුසලොති අපගමනකුසලො. එවං ධම්මෙ මනසිකරොතො කුසලා වා අකුසලා වා ධම්මා නාභිවඩ්ඪන්තීති එවං ජානන්තො. උපායකුසලොති ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤාසමන්නාගතො. ඉදඤ්ච අච්චායිකකිච්චෙ වා භයෙ වා උප්පන්නෙ තස්ස තිකිච්ඡනත්ථං ඨානුප්පත්තියා කාරණජානනවසෙන වෙදිතබ්බං.

๗๙. ในสูตรที่ 5 บทว่า อาคัจฉันติ เอเตน กุสลา วา อกุสลา วา คือ “อาคมนะ” (การมา) เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของกุศลและอกุศล. ในบรรดาเหตุนั้น บทว่า กุสโล คือ ผู้ฉลาดในการมา. บทว่า เอวัง ธัมเม มนสิกโรโต กุสลา วา อกุสลา วา ธัมมา อภิวฑฺฒนฺติ คือ ผู้รู้แจ้งอย่างนี้. บทว่า อปคัจฉันติ กุสลา วา อกุสลา วา เอเตนาติ อปคมนํ คือ “อปคมนะ” (การไปจาก) เป็นเหตุแห่งการไม่เกิดขึ้นของกุศลและอกุศลเหล่านั้น. ในบรรดาเหตุนั้น บทว่า กุสโล คือ ผู้ฉลาดในการไปจาก. บทว่า เอวัง ธัมเม มนสิกโรโต กุสลา วา อกุสลา วา ธัมมา นาภิวฑฺฒนฺติ คือ ผู้รู้แจ้งอย่างนี้. บทว่า อุปายกุสโล คือ ผู้ประกอบด้วยปัญญาที่เกิดขึ้นทันท่วงที. ข้อนี้พึงทราบโดยนัยแห่งการรู้เหตุที่เกิดขึ้นทันท่วงที เพื่อแก้ไขเมื่อมีกิจเร่งด่วนหรือภัยเกิดขึ้น.

අධිගමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอธิคมสูตร จบแล้ว.

6-7. මහන්තත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

๖-๗. คำอธิบายมหันตัตตสูตรเป็นต้น

80-81. ඡට්ඨෙ සම්පත්තෙති කිලෙසෙ සම්පත්තෙ. සත්තමං උත්තානමෙව.

๘๐-๘๑. ในสูตรที่ 6 บทว่า สัมปัตเตติ คือ เมื่อกิเลสถึงพร้อม. สูตรที่ 7 มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

මහන්තත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายมหันตัตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

8-10. දුතියනිරයසුත්තාදිවණ්ණනා

๘-๑๐. คำอธิบายทุติยนรกสูตรเป็นต้น

82-84. අට්ඨමෙ [Pg.146] කායපාගබ්භියාදීහීති ආදි-සද්දෙන වචීපාගබ්භියං මනොපාගබ්භියඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. නවමාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

๘๒-๘๔. ในสูตรที่ 8 บทว่า กายปาคับภิยาทิหิ คือ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์ความคะนองทางวาจาและความคะนองทางใจด้วย. สูตรที่ 9 เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

දුතියනිරයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายทุติยนรกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

අරහත්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอรหัตตวรรค จบแล้ว.

9. සීතිවග්ගො

๙. สีติวรรค

1. සීතිභාවසුත්තවණ්ණනා

๑. คำอธิบายสีติภาวสูตร

85. නවමස්ස පඨමෙ සීතිභාවන්ති නිබ්බානං, කිලෙසවූපසමං වා. නිග්ගණ්හාතීති අච්චාරද්ධවීරියතාදීහි උද්ධතං චිත්තං උද්ධච්චපක්ඛතො රක්ඛණවසෙන නිග්ගණ්හාති. පග්ගණ්හාතීති අතිසිථිලවීරියතාදීහි ලීනං චිත්තං කොසජ්ජපාතතො රක්ඛණවසෙන පග්ගණ්හාති. සම්පහංසෙතීති සමප්පවත්තචිත්තං තථාපවත්තියං පඤ්ඤාය තොසෙති උත්තෙජෙති වා. යදා වා පඤ්ඤාපයොගමන්දතාය උපසමසුඛානධිගමෙන වා නිරස්සාදං චිත්තං භාවනාය න පක්ඛන්දති, තදා ජාතිආදීනි සංවෙගවත්ථූනි පච්චවෙක්ඛිත්වා සම්පහංසෙති සමුත්තෙජෙති. අජ්ඣුපෙක්ඛතීති යදා පන චිත්තං අලීනං අනුද්ධතං අනිරස්සාදං ආරම්මණෙ සමප්පවත්තං සම්මදෙව භාවනාවීතිං ඔතිණ්ණං හොති, තදා පග්ගහනිග්ගහසම්පහංසනෙසු කිඤ්චි බ්‍යාපාරං අකත්වා සමප්පවත්තෙසු අස්සෙසු සාරථී විය අජ්ඣුපෙක්ඛති, උපෙක්ඛකොව හොති. පණීතාධිමුත්තිකොති පණීතෙ උත්තමෙ මග්ගඵලෙ අධිමුත්තො නින්නපොණපබ්භාරො.

๘๕. ในสูตรที่ 1 แห่งนวมนิบาต บทว่า สีติภาวัง คือ พระนิพพาน หรือความสงบแห่งกิเลส. บทว่า นิกฺคณฺหาติ คือ ย่อมข่มจิตที่ฟุ้งซ่านด้วยความเพียรที่ปรารภจัดเกินไปเป็นต้น โดยนัยแห่งการป้องกันจากฝ่ายอุทธัจจะ. บทว่า ปคฺคณฺหาติ คือ ย่อมยกจิตที่หดหู่ด้วยความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปเป็นต้น โดยนัยแห่งการป้องกันจากการตกไปในความเกียจคร้าน. บทว่า สัมปหังเสติ คือ ย่อมยังจิตที่ดำเนินไปเสมอกันให้ยินดีด้วยปัญญาในการดำเนินไปอย่างนั้น หรือย่อมกระตุ้น. หรือว่า เมื่อใดจิตไม่แล่นไปในการภาวนา เพราะความเชื่องช้าในการใช้ปัญญา หรือเพราะไม่ได้บรรลุสุขแห่งความสงบ หรือเพราะไม่มีรสชาติ เมื่อนั้นย่อมพิจารณาวัตถุแห่งความสังเวชมีชาติเป็นต้น แล้วยังให้ร่าเริง ยังให้กระตุ้น. บทว่า อัชฌุเปกขติ คือ เมื่อใดจิตไม่หดหู่ ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่มีรสชาติ ดำเนินไปเสมอกันในอารมณ์ เข้าถึงวิถีแห่งภาวนาโดยชอบแล้ว เมื่อนั้นย่อมวางเฉย เหมือนสารถีวางเฉยในม้าที่ดำเนินไปเสมอกัน โดยไม่ทำกิจอะไรในการยกขึ้น ข่มไว้ และยังให้ร่าเริง ย่อมเป็นผู้มีอุเบกขาเท่านั้น. บทว่า ปณีตาธิมุตติโก คือ น้อมไป โน้มไป เอียงไปในมรรคผลอันประณีตสูงสุด.

සීතිභාවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายสีติภาวสูตร จบแล้ว.

2-11. ආවරණසුත්තාදිවණ්ණනා

๒-๑๑. คำอธิบายอาวรณสูตรเป็นต้น

86-95. දුතියෙ අච්ඡන්දිකොති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දරහිතො. උත්තරකුරුකා මනුස්සා අච්ඡන්දිකට්ඨානං පවිට්ඨා. දුප්පඤ්ඤොති භවඞ්ගපඤ්ඤාය පරිහීනො[Pg.147]. භවඞ්ගපඤ්ඤාය පන පරිපුණ්ණායපි යස්ස භවඞ්ගං ලොකුත්තරස්ස පච්චයො න හොති, සොපි දුප්පඤ්ඤො එව නාම. අභබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තනියාමසඞ්ඛාතං අරියමග්ගං ඔක්කමිතුං අධිගන්තුං අභබ්බො. න කම්මාවරණතායාතිආදීසු අභබ්බවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. චතුත්ථාදීනි උත්තානත්ථානි.

๘๖-๙๕. ในสูตรที่ 2 บทว่า อัจฉันทิโก คือ ผู้ปราศจากฉันทะในกุศลอันเป็นความใคร่จะทำ. มนุษย์ชาวอุตตรกุรุเข้าถึงฐานะที่ไม่มีฉันทะ. บทว่า ทุปฺปญฺโญ คือ ผู้เสื่อมจากภวังคปัญญา. อนึ่ง แม้ภวังคปัญญาบริบูรณ์ แต่ภวังค์ของบุคคลใดไม่เป็นปัจจัยแก่โลกุตตระ บุคคลนั้นก็ชื่อว่ามีปัญญาทรามเหมือนกัน. บทว่า อภัพโพ นิยามัง โอกกมิตุํ กุสเลสุ ธัมเมสุ สัมมัตตัง คือ ไม่สามารถก้าวลงสู่ หรือบรรลุอริยมรรคอันนับว่าความแน่นอนในกุศลธรรมทั้งหลาย. ในบทว่า น กัมมาวรณตายาติ เป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับผู้ไม่สามารถ. สูตรที่ 4 เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

ආවරණසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอาวรณสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

සීතිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายสีติวรรค จบแล้ว.

10. ආනිසංසවග්ගො

๑๐. อานิสังสวรรค

1-11. පාතුභාවසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๑๑. คำอธิบายปาตุภาวสูตรเป็นต้น

96-106. දසමස්ස පඨමාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං. අට්ඨමෙ මෙත්තා එතස්ස අත්ථීති මෙත්තාවා, තස්ස භාවො මෙත්තාවතා, මෙත්තාපටිපත්ති, තාය. සා පන මෙත්තාවතා මෙත්තාවසෙන පාරිචරියාති ආහ ‘‘මෙත්තායුත්තාය පාරිචරියායා’’ති. පරිචරන්ති විප්පකතබ්‍රහ්මචරියත්තා. පරිචිණ්ණසත්ථුකෙන සාවකෙන නාම සත්ථුනො යාව ධම්මෙන කාතබ්බා පාරිචරියා, තාය සම්මදෙව සම්පාදිතත්තා. නවමාදීනි උත්තානත්ථානි.

ข้อ ๙๖-๑๐๖ ในปฐมวรรคเป็นต้นแห่งทสกนิบาต ไม่มีข้อที่จะพึงกล่าว. ในข้อที่ ๘ (อัฏฐมสูตร) คำว่า เมตตา (ความเมตตา) มีแก่บุคคลนั้น ชื่อว่า เมตตาวา (ผู้มีเมตตา), ภาวะของผู้มีเมตตานั้น ชื่อว่า เมตตาวัตตา (ความเป็นผู้มีเมตตา), เมตตาปฏิปัตติ (การปฏิบัติด้วยเมตตา), ด้วยเมตตาวัตตานั้น. อนึ่ง เมตตาวัตตานั้น เป็นการบำรุงด้วยเมตตา จึงตรัสว่า "ด้วยการบำรุงที่ประกอบด้วยเมตตา". ย่อมบำรุง เพราะพรหมจรรย์ยังไม่สำเร็จ. ชื่อว่าอันสาวกผู้บำรุงพระศาสดาแล้ว ย่อมบำรุงพระศาสดาด้วยธรรมที่พึงกระทำนั้น เพราะได้บำรุงโดยชอบแล้ว. ข้อที่ ๙ เป็นต้น มีอรรถตื้น.

පාතුභාවසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปาตุภาวสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

ආනිසංසවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอานิสังสวรรค จบแล้ว.

107-116. එකාදසමවග්ගො උත්තානත්ථොයෙව.

ข้อ ๑๐๗-๑๑๖ เอกาทสมวรรค มีอรรถตื้นเท่านั้น.

ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

จบอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อ มโนรถปูรณี

ඡක්කනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා.

การแสดงอรรถที่ไม่ตื้นแห่งการพรรณนาฉักกนิบาต จบแล้ว.

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

ในอังคุตตรนิกาย

සත්තකනිපාත-ටීකා

ฎีกาสัตตกนิบาต

1. පඨමපණ්ණාසකං

๑. ปฐมปัณณาสก์

1. ධනවග්ගවණ්ණනා

๑. การพรรณนาธนวรรค

1-10. සත්තකනිපාතස්ස පඨමො වග්ගො උත්තානත්ථො.

๑-๑๐. วรรคแรกแห่งสัตตกนิบาต มีเนื้อความตื้น.

2. අනුසයවග්ගො

๒. อนุสยวรรค

4.පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා

๔. การพรรณนาปุคคลสูตร

14. දුතියස්ස [Pg.149] චතුත්ථෙ උභතො උභයථා, උභතො උභොහි භාගෙහි විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො එකදෙසසරූපෙකසෙසනයෙන. ද්වීහි භාගෙහීති කරණෙ නිස්සක්කෙ චෙතං බහුවචනං. ආවුත්තිආදිවසෙන අයං නියමො වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘අරූපසමාපත්තියා’’තිආදි. එතෙන ‘‘සමාපත්තියා වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන, මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙන විමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති එවං පවත්තො තිපිටකචූළනාගත්ථෙරවාදො, ‘‘නාමකායතො රූපකායතො ච විමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති එවං පවත්තො තිපිටකමහාරක්ඛිතත්ථෙරවාදො, ‘‘සමාපත්තියා වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන එකවාරං, මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙන එකවාරං විමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති එවං පවත්තො තිපිටකචූළාභයත්ථෙරවාදො චාති ඉමෙසං තිණ්ණම්පි ථෙරවාදානං එකජ්ඣං සඞ්ගහො කතොති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච පඨමවාදෙ ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තො උභතොභාගවිමුත්තො වුත්තො, දුතියවාදෙ උභතො භාගතො විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො, තතියවාදෙ ද්වීහි භාගෙහි ද්වෙ වාරෙ විමුත්තොති අයමෙතෙසං විසෙසොති. විමුත්තොති කිලෙසෙහි විමුත්තො, කිලෙසවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදනෙහි වා කායතො විමුත්තොහි අත්ථො.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า อุภโต (ทั้งสองส่วน) คือ โดยประการทั้งสอง, ชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ เพราะหลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง ด้วยนัยแห่งเอกเทศสรูปเอกเสส. คำว่า ด้วยส่วนทั้งสอง นี้ เป็นพหูพจน์ในอรรถกะระณะและนิสสัคคะ. พึงทราบข้อกำหนดนี้ด้วยอำนาจแห่งอาวุตติเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยอรูปสมาบัติ' เป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ พึงเห็นว่า การสงเคราะห์เถรวาททั้ง ๓ นี้เข้าด้วยกัน คือ เถรวาทของพระติปิฏกจุลนาคเถระที่ว่า 'ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะหลุดพ้นด้วยวิกขัมภนวิโมกข์ด้วยสมาบัติ และด้วยสมุจเฉทวิโมกข์ด้วยมรรค', เถรวาทของพระติปิฏกมหารักขิตเถระที่ว่า 'ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะหลุดพ้นจากนามกายและรูปกาย', และเถรวาทของพระติปิฏกจุลลอภัยเถระที่ว่า 'ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะหลุดพ้นด้วยวิกขัมภนวิโมกข์ด้วยสมาบัติครั้งหนึ่ง และด้วยสมุจเฉทวิโมกข์ด้วยมรรคครั้งหนึ่ง'. อนึ่ง ในที่นี้ ในวาทะที่ ๑ ท่านกล่าวว่า อุภโตภาควิมุตติ คือผู้หลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง, ในวาทะที่ ๒ ท่านกล่าวว่า อุภโตภาควิมุตติ คือผู้หลุดพ้นจากส่วนทั้งสอง, ในวาทะที่ ๓ ท่านกล่าวว่า อุภโตภาควิมุตติ คือผู้หลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง ๒ ครั้ง นี้คือความต่างกันของวาทะเหล่านั้น. คำว่า วิมุตโต หมายถึง หลุดพ้นแล้วจากกิเลส หรือหลุดพ้นแล้วจากกายด้วยการข่มและการตัดขาดกิเลส.

සොති උභතොභාගවිමුත්තො. කාමඤ්චෙත්ථ රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානම්පි අරූපාවචරජ්ඣානං විය දුවඞ්ගිකං ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති වුච්චති. තං පන පදට්ඨානං කත්වා අරහත්තං පත්තො උභතොභාගවිමුත්තො නාම න හොති රූපකායතො [Pg.150] අවිමුත්තත්තා. තඤ්හි කිලෙසකායතොව විමුත්තං, න රූපකායතො, තස්මා තතො වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තො උභතොභාගවිමුත්තො න හොතීති ආහ ‘‘චතුන්නං අරූප…පෙ… පඤ්චවිධො හොතී’’ති. අරූපසමාපත්තීනන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. අරහත්තං පත්තඅනාගාමිනොති භූතපුබ්බගතියා වුත්තං. න හි අරහත්තං පත්තො අනාගාමී නාම හොති. ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදිකෙ නිරොධසමාපත්තිඅන්තෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ වත්වා –

คำว่า โส (บุคคลนั้น) คือ อุภโตภาควิมุตติ. และในที่นี้ แม้รูปาวจรจตุตถฌาน ท่านก็เรียกว่า ถึงความไม่หวั่นไหว มีองค์ ๒ เหมือนอรูปาวจรฌาน. แต่บุคคลผู้บรรลุพระอรหัตโดยทำฌานนั้นให้เป็นบาท ไม่ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะยังไม่หลุดพ้นจากรูปกาย. จริงอยู่ ฌานนั้นหลุดพ้นจากกิเลสกายเท่านั้น ไม่ใช่จากรูปกาย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บุคคลผู้ออกจากฌานนั้นแล้วบรรลุพระอรหัต ไม่เป็นอุภโตภาควิมุตติ ว่า 'อรูปสมาบัติ ๔ ... เป็น ๕ อย่าง'. คำว่า อรูปสมาปัตตีนัง เป็นสามีวิภัตติในอรรถนิทธารณะ. คำว่า อนาคามีผู้บรรลุพระอรหัต ท่านกล่าวโดยบุพพภูตคติ. เพราะว่าผู้บรรลุพระอรหัตแล้ว ย่อมไม่ชื่อว่าเป็นอนาคามี. ครั้นตรัสวิโมกข์ ๘ ประการ มี 'ผู้มีรูปย่อมเห็นรูปทั้งหลาย' เป็นต้น จนถึงนิโรธสมาบัติแล้ว -

‘‘යතො ච ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු ඉමෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති, ආනන්ද, භික්ඛු උභතොභාගවිමුත්තො’’ති –

"ดูกรอานนท์ เมื่อใดแล ภิกษุถูกต้องวิโมกข์ ๘ ประการเหล่านี้ด้วยกายแล้วแลอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูกรอานนท์ ภิกษุนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุตติ" ดังนี้ -

යදිපි මහානිදානෙ (දී. නි. 2.130) වුත්තං, තං පන උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨවසෙන වුත්තන්ති, ඉධ පන සබ්බඋභතොභාගවිමුත්තෙ සඞ්ගහණත්ථං ‘‘පඤ්චවිධො හොතී’’ති වත්වා ‘‘පාළි පනෙත්ථ…පෙ… අට්ඨවිමොක්ඛලාභිනො වසෙන ආගතා’’ති ආහ. මජ්ඣිමනිකායෙ පන කීටාගිරිසුත්තෙ (ම. නි. 2.182) –

แม้จะตรัสไว้ในมหานิทานสูตร (ที. นิ. ๒.๑๓๐) ก็จริง แต่คำนั้นตรัสโดยหมายเอาอุภโตภาควิมุตติผู้ประเสริฐ ส่วนในที่นี้ เพื่อจะสงเคราะห์อุภโตภาควิมุตติทั้งหมด จึงกล่าวว่า 'เป็น ๕ อย่าง' แล้วกล่าวว่า 'ส่วนพระบาลีในที่นี้ ... มาโดยอำนาจผู้ได้วิโมกข์ ๘'. ส่วนในกีฏาคิริสูตร มัชฌิมนิกาย (ม. นิ. ๒.๑๘๒) -

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො උභතොභාගවිමුත්තො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො පුග්ගලො යෙ තෙ සන්තා විමොක්ඛා අතික්කම්ම රූපෙ ආරුප්පා, තෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො උභතොභාගවිමුත්තො’’ති –

"ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลที่เป็นอุภโตภาควิมุตติเป็นอย่างไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ ถูกต้องวิโมกข์ที่สงบ ก้าวล่วงรูป คืออรูปสมาบัติเหล่านั้นด้วยกายแล้วแลอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุตติ" ดังนี้ -

අරූපසමාපත්තිවසෙන චත්තාරො උභතොභාගවිමුත්තා, සෙට්ඨො ච වුත්තො වුත්තලක්ඛණූපපත්තිතො. යථාවුත්තෙසු හි පඤ්චසු පුරිමා චත්තාරො සමාපත්තිසීසං නිරොධං න සමාපජ්ජන්තීති පරියායෙන උභතොභාගවිමුත්තා නාම. අට්ඨසමාපත්තිලාභී අනාගාමී තං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තොති නිප්පරියායෙන උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨො නාම.

อุภโตภาควิมุตติ ๔ จำพวก โดยอำนาจอรูปสมาบัติ และผู้ประเสริฐท่านก็กล่าวไว้แล้วโดยความถึงพร้อมแห่งลักษณะที่กล่าวมา. เพราะใน ๕ จำพวกตามที่กล่าวมานั้น ๔ จำพวกแรก ไม่เข้าถึงนิโรธซึ่งเป็นยอดแห่งสมาบัติ จึงชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติโดยปริยาย. ส่วนพระอนาคามีผู้ได้สมาบัติ ๘ เข้าถึงสมาบัตินั้นแล้ว ออกจากสมาบัตินั้น เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระอรหัต ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติผู้ประเสริฐโดยนิปปริยาย.

කතමො ච පුග්ගලොතිආදි පුග්ගලපඤ්ඤත්තිපාළි. තත්ථ කතමොති පුච්ඡාවචනං. පුග්ගලොති අසාධාරණතො පුච්ඡිතබ්බවචනං. ඉධාති ඉධස්මිං සාසනෙ. එකච්චොති එකො. අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරතීති [Pg.151] අට්ඨ සමාපත්තියො සමාපජ්ජිත්වා නාමකායතො පටිලභිත්වා විහරති. පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති විපස්සනාපඤ්ඤාය සඞ්ඛාරගතං, මග්ගපඤ්ඤාය චත්තාරි සච්චානි පස්සිත්වා චත්තාරොපි ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. දිස්වාති දස්සනහෙතු. න හි ආසවෙ පඤ්ඤාය පස්සන්ති, දස්සනකාරණා පන පරික්ඛීණා දිස්වා පරික්ඛීණාති වුත්තා දස්සනායත්තපරික්ඛයත්තා. එවඤ්හි දස්සනං ආසවානං ඛයස්ස පුරිමකිරියාභාවෙන වුත්තං.

คำว่า กตโม จ ปุคคโล เป็นต้น เป็นพระบาลีในปุคคลบัญญัติ. ในคำนั้น คำว่า กตโม เป็นคำถาม. คำว่า ปุคคโล เป็นคำที่พึงถามโดยไม่ทั่วไป. คำว่า อิธ หมายถึง ในพระศาสนานี้. คำว่า เอกัจโจ หมายถึง คนหนึ่ง. คำว่า ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยกายแล้วแลอยู่ หมายถึง เข้าสมาบัติ ๘ แล้วได้ด้วยนามกายแลอยู่. คำว่า อาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา หมายถึง เห็นสังขารธรรมด้วยวิปัสสนาปัญญา และเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยมรรคปัญญาแล้ว อาสวะทั้ง ๔ ก็สิ้นไป. คำว่า ทิสวา (เห็นแล้ว) เป็นเหตุแห่งการเห็น. จริงอยู่ บุคคลย่อมไม่เห็นอาสวะด้วยปัญญา แต่เพราะการเห็นเป็นเหตุแห่งความสิ้นไป ท่านจึงกล่าวว่า สิ้นไปเพราะเห็นแล้ว เพราะความสิ้นไปขึ้นอยู่กับการเห็น. ด้วยว่า การเห็นท่านกล่าวไว้โดยเป็นกิริยาเบื้องต้นแห่งความสิ้นไปของอาสวะทั้งหลาย.

පඤ්ඤාවිමුත්තොති විසෙසතො පඤ්ඤාය එව විමුත්තො, න තස්ස අධිට්ඨානභූතෙන අට්ඨවිමොක්ඛසඞ්ඛාතෙන සාතිසයෙන සමාධිනාති පඤ්ඤාවිමුත්තො. යො අරියො අනධිගතඅට්ඨවිමොක්ඛො සබ්බසො ආසවෙහි විමුත්තො, තස්සෙතං අධිවචනං. අධිගතෙපි හි රූපජ්ඣානවිමොක්ඛෙ න සො සාතිසයසමාධිනිස්සිතොති න තස්ස වසෙන උභතොභාගවිමුත්තතා හොතීති වුත්තොවායමත්ථො. අරූපජ්ඣානෙසු පන එකස්මිම්පි සති උභතොභාගවිමුත්තොයෙව නාම හොති. තෙන හි අට්ඨවිමොක්ඛෙකදෙසෙන තංනාමදානසමත්ථෙන අට්ඨවිමොක්ඛලාභීත්වෙව වුච්චති. සමුදායෙ හි පවත්තො වොහාරො අවයවෙපි දිස්සති යථා තං ‘‘සත්තිසයො’’ති අනවසෙසතො ආසවානං පරික්ඛීණත්තා. අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපවසෙනෙව න එකදෙසභූතරූපජ්ඣානප්පටික්ඛෙපවසෙන. එවඤ්හි අරූපජ්ඣානෙකදෙසාභාවෙපි අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපො න හොතීති සිද්ධං හොති. අරූපාවචරජ්ඣානෙසු හි එකස්මිම්පි සති උභතොභාගවිමුත්තොයෙව නාම හොති.

คำว่า ปัญญาวิมุตติ หมายถึง ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญาโดยเฉพาะ ไม่ใช่ด้วยสมาธิอันยิ่งที่ชื่อว่าอัฏฐวิโมกข์อันเป็นที่ตั้งของปัญญานั้น จึงชื่อว่าปัญญาวิมุตติ. พระอริยบุคคลใดที่ยังไม่บรรลุอัฏฐวิโมกข์ แต่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งปวง คำนั้นเป็นชื่อเรียกของท่าน. แม้จะบรรลุรูปฌานวิโมกข์แล้ว ก็ไม่ชื่อว่าอาศัยสมาธิอันยิ่งนั้น จึงไม่เป็นอุภโตภาควิมุตติด้วยอำนาจของฌานนั้น ความหมายนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. ส่วนในอรูปฌาน แม้มีเพียงอย่างเดียว ก็ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตติ. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ผู้ได้อัฏฐวิโมกข์ โดยส่วนหนึ่งแห่งอัฏฐวิโมกข์ที่สามารถให้ชื่อนั้นได้. เพราะโวหารที่ใช้ในส่วนรวม ย่อมปรากฏในส่วนย่อยด้วย เช่นคำว่า 'สัตติสโย' เพราะความที่อาสวะทั้งหลายสิ้นไปโดยไม่เหลือ. ด้วยอำนาจแห่งการปฏิเสธอัฏฐวิโมกข์เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งการปฏิเสธรูปฌานซึ่งเป็นส่วนหนึ่ง. ด้วยเหตุนี้ แม้ไม่มีส่วนหนึ่งแห่งอรูปฌาน การปฏิเสธอัฏฐวิโมกข์ก็ไม่เป็นอันมี จึงสำเร็จความว่าอย่างนั้น. เพราะในอรูปาวจรฌาน แม้มีเพียงอย่างเดียว ก็ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตติ.

ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකතොති ඵුට්ඨානං අන්තො ඵුට්ඨන්තො, ඵුට්ඨානං අරූපජ්ඣානානං අනන්තරො කාලොති අධිප්පායො. අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං. තං ඵුට්ඨානන්තරකාලමෙව සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකතො සච්ඡිකරණූපායෙනාති වුත්තං හොති, භාවනපුංසකං වා එතං ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’තිආදීසු විය. යො හි අරූපජ්ඣානෙන රූපකායතො නාමකායෙකදෙසතො ච වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන විමුත්තො, තෙන නිරොධසඞ්ඛාතො විමොක්ඛො ආලොචිතො පකාසිතො විය හොති, න පන කායෙන සච්ඡිකතො. නිරොධං පන ආරම්මණං කත්වා එකච්චෙසු ආසවෙසු ඛෙපිතෙසු තෙන සො සච්ඡිකතො හොති, තස්මා සො සච්ඡිකාතබ්බං නිරොධං යථාආලොචිතං නාමකායෙන සච්ඡි කරොතීති ‘‘කායසක්ඛී’’ති වුච්චති, න [Pg.152] තු ‘‘විමුත්තො’’ති එකච්චානං ආසවානං අපරික්ඛීණත්තා. තෙනාහ ‘‘ඣානඵස්සං පඨමං ඵුසති, පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතී’’ති. අයං චතුන්නං අරූපසමාපත්තීනං එකෙකතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා කායසක්ඛිභාවං පත්තානං චතුන්නං, නිරොධා වුට්ඨාය අග්ගමග්ගප්පත්තඅනාගාමිනො ච වසෙන උභතොභාගවිමුත්තො විය පඤ්චවිධො නාම හොතීති වුත්තං අභිධම්මටීකායං (පු. ප. මූලටී. 24) ‘‘කායසක්ඛිම්හිපි එසෙව නයො’’ති. එකච්චෙ ආසවාති හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣා ආසවා.

คำว่า ที่สุดแห่งการถูกต้อง หมายถึง ที่สุดแห่งการถูกต้อง อธิบายว่า เป็นเวลาในลำดับแห่งอรูปฌานที่ถูกต้องแล้ว. และคำนี้เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถอัจจันตสังโยค. มีคำอธิบายว่า พึงทำให้แจ้งในเวลาในลำดับแห่งการถูกต้องนั้นเอง ด้วยอุบายแห่งการทำให้แจ้ง หรือคำนี้เป็นกิริยาวิเสสนะนปุงสกลิงค์ เหมือนในคำว่า 'เอกมนฺตํ นิสีทิ' เป็นต้น. ผู้ใดหลุดพ้นจากรูปกายและจากส่วนหนึ่งของนามกายด้วยวิกขัมภนวิโมกข์ด้วยอรูปฌาน วิโมกข์ที่ชื่อว่านิโรธย่อมเป็นอันผู้นั้นเห็นแล้วเหมือนประกาศไว้แล้ว แต่ยังไม่ได้ทำให้แจ้งด้วยกาย. แต่เมื่อทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้วทำอาสวะบางส่วนให้สิ้นไป นิโรธนั้นย่อมเป็นอันผู้นั้นทำให้แจ้งแล้ว เพราะฉะนั้น ผู้นั้นจึงชื่อว่า 'กายสักขี' เพราะทำให้แจ้งซึ่งนิโรธที่พึงทำให้แจ้งตามที่เห็นแล้วด้วยนามกาย แต่ยังไม่ชื่อว่า 'วิมุตติ' เพราะอาสวะบางส่วนยังไม่สิ้นไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมถูกต้องฌานสัมผัสก่อน ภายหลังจึงทำให้แจ้งซึ่งนิโรธนิพพาน'. กายสักขีนี้มี 5 ประเภท เหมือนอุภโตภาควิมุตติ คือ ผู้ที่ออกจากอรูปสมาบัติ 4 อย่างใดอย่างหนึ่งแล้วพิจารณาสังขารจนบรรลุกายสักขีภาวะ 4 และพระอนาคามีผู้บรรลุอัคคมรรคที่ออกจากนิโรธสมาบัติ 1 รวมเป็น 5 ประเภท ดังที่กล่าวไว้ในอภิธรรมมูลฎีกาว่า 'แม้ในกายสักขีก็มีนัยนี้เหมือนกัน'. คำว่า อาสวะบางส่วน หมายถึง อาสวะที่พึงละได้ด้วยมรรคเบื้องต่ำ.

දිට්ඨන්තං පත්තොති දස්සනසඞ්ඛාතස්ස සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්ස අනන්තරං පත්තොති වුත්තං හොති. ‘‘දිට්ඨත්තා පත්තො’’තිපි පාඨො. එතෙන චතුසච්චදස්සනසඞ්ඛාතාය දිට්ඨියා නිරොධස්ස පත්තතං දීපෙති. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛා සඞ්ඛාරා’’තිආදි. තත්ථ පඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. පඨමඵලට්ඨතො පට්ඨාය යාව අග්ගමග්ගට්ඨා දිට්ඨිප්පත්තො. තෙනාහ ‘‘සොපි කායසක්ඛී විය ඡබ්බිධො හොතී’’ති. යථා පන පඤ්ඤාවිමුත්තො, එවං අයම්පි සුක්ඛවිපස්සකො චතූහි අරූපජ්ඣානෙහි වුට්ඨාය දිට්ඨිප්පත්තභාවප්පත්තා චත්තාරො චාති පඤ්චවිධො හොතීති වෙදිතබ්බො. සද්ධාවිමුත්තෙපි එසෙව නයො. ඉදං දුක්ඛන්ති එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො උද්ධං දුක්ඛන්ති. යථාභූතං පජානාතීති ඨපෙත්වා තණ්හං උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛසච්චන්ති යාථාවතො පජානාති. යස්මා පන තණ්හා දුක්ඛං ජනෙති නිබ්බත්තෙති, තතො තං දුක්ඛං සමුදෙති, තස්මා නං ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති යථාභූතං පජානාති. යස්මා පන ඉදං දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච නිබ්බානං පත්වා නිරුජ්ඣති, අප්පවත්තිං ගච්ඡති, තස්මා න ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති යථාභූතං පජානාති. අරියො පන අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තං දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති, තෙන තං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති යථාභූතං පජානාති. එත්තාවතා නානාක්ඛණෙ සච්චවවත්ථානං දස්සිතං. ඉදානි තං එකක්ඛණෙ දස්සෙතුං ‘‘තථාගතප්පවෙදිතා’’තිආදි වුත්තං. තථාගතප්පවෙදිතාති තථාගතෙන බොධිමණ්ඩෙ පටිවිද්ධා විදිතා පාකටා කතා. ධම්මාති චතුසච්චධම්මා. වොදිට්ඨා හොන්තීති සුදිට්ඨා. වොචරිතාති සුචරිතා, පඤ්ඤාය සුට්ඨු චරාපිතාති අත්ථො. අයන්ති අයං එවරූපො පුග්ගලො දිට්ඨිප්පත්තොති.

คำว่า บรรลุถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ (ทิฏฐิปัตตะ) หมายถึง บรรลุในลำดับแห่งโสดาปัตติมรรคญาณที่ชื่อว่าทัสสนะ. แม้บทว่า 'ทิฏฺฐตฺตา ปตฺโต' ก็มี. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้บรรลุนิโรธด้วยทิฏฐิที่ชื่อว่าการเห็นอริยสัจ 4. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์' เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า ด้วยปัญญา หมายถึง ด้วยมรรคปัญญา. ทิฏฐิปัตตะมีตั้งแต่ผู้ตั้งอยู่ในปฐมผลจนถึงผู้ตั้งอยู่ในอัคคมรรค. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้ผู้นั้นก็มี 6 ประเภท เหมือนกายสักขี'. แต่พึงทราบว่า ผู้นี้มี 5 ประเภท เหมือนปัญญาวิมุตติ คือ สุขวิปัสสกะ 1 และผู้บรรลุความเป็นทิฏฐิปัตตะที่ออกจากอรูปฌาน 4 อย่างแล้ว 4 รวมเป็น 5. แม้ในสัทธาวิมุตติก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า นี้คือทุกข์ หมายถึง ทุกข์มีประมาณเท่านี้ ไม่มีความทุกข์ยิ่งไปกว่านี้. คำว่า ย่อมรู้ตามความเป็นจริง หมายถึง เว้นตัณหาเสียแล้ว ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่าอุปาทานขันธ์ 5 เป็นทุกขสัจ. ก็เพราะตัณหาย่อมก่อให้เกิดทุกข์ ย่อมยังทุกข์ให้เกิดขึ้น ทุกข์นั้นย่อมเกิดขึ้นจากตัณหานั้น เพราะฉะนั้น จึงรู้ตัณหานั้นตามความเป็นจริงว่า 'นี้คือทุกขสมุทัย'. ก็เพราะทุกข์และสมุทัยนี้ย่อมดับไป ย่อมถึงความไม่เป็นไปเมื่อบรรลุนิพพาน เพราะฉะนั้น จึงรู้ตามความเป็นจริงว่า 'นี้คือทุกขนิโรธ'. ส่วนอริยมรรคมีองค์ 8 ย่อมไปสู่ทุกขนิโรธนั้น เพราะฉะนั้น จึงรู้ตามความเป็นจริงว่า 'นี้คือทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา'. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ทรงแสดงการกำหนดสัจจะในขณะต่างกัน. บัดนี้ เพื่อจะแสดงการกำหนดสัจจะนั้นในขณะเดียวกัน จึงตรัสคำว่า 'ที่พระตถาคตประกาศแล้ว' เป็นต้น. คำว่า ที่พระตถาคตประกาศแล้ว หมายถึง ที่พระตถาคตทรงแทงตลอด ทรงทราบ ทรงทำให้ปรากฏแล้ว ณ โพธิบัลลังก์. คำว่า ธรรมทั้งหลาย หมายถึง ธรรมคืออริยสัจ 4. คำว่า เป็นธรรมที่เห็นดีแล้ว หมายถึง เห็นดีแล้ว. คำว่า เป็นธรรมที่พิจารณาดีแล้ว หมายถึง พิจารณาดีแล้ว คือให้ซ่องเสพดีแล้วด้วยปัญญา. คำว่า ผู้นี้ หมายถึง บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้ชื่อว่าทิฏฐิปัตตะ.

සද්ධාය විමුත්තොති සද්දහනවසෙන විමුත්තො. එතෙන සබ්බථා අවිමුත්තස්සපි සද්ධාමත්තෙන විමුත්තභාවං දස්සෙති. සද්ධාවිමුත්තොති වා සද්ධාය අධිමුත්තොති [Pg.153] අත්ථො. කිං පන නෙසං කිලෙසප්පහානෙ නානත්තං අත්ථීති? නත්ථි. අථ කස්මා සද්ධාවිමුත්තො දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාතීති? ආගමනීයනානත්තෙන. දිට්ඨිප්පත්තො හි ආගමනම්හි කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙන්තො අප්පදුක්ඛෙන අකසිරෙන අකිලමන්තොව සක්කොති වික්ඛම්භිතුං, සද්ධාවිමුත්තො පන දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො සක්කොති වික්ඛම්භිතුං, තස්මා සද්ධාවිමුත්තො දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාති. තෙනාහ ‘‘එතස්ස හී’’තිආදි. සද්දහන්තස්සාති ‘‘එකංසතො අයං පටිපදා කිලෙසක්ඛයං ආවහති සම්මාසම්බුද්ධෙන භාසිතත්තා’’ති එවං සද්දහන්තස්ස. යස්මා පනස්ස අනිච්චානුපස්සනාදීහි නිච්චසඤ්ඤාපහානවසෙන භාවනාය පුබ්බෙනාපරං විසෙසං පස්සතො තත්ථ තත්ථ පච්චක්ඛතාපි අත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘සද්දහන්තස්ස වියා’’ති. සෙසපදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං. එත්ථ ච පුබ්බභාගමග්ගභාවනාති වචනෙන ආගමනීයනානත්තෙන දිට්ඨිප්පත්තසද්ධාවිමුත්තානං පඤ්ඤානානත්තං හොතීති දස්සිතං. අභිධම්මට්ඨකථායම්පි (පු. ප. අට්ඨ. 28) ‘‘නෙසං කිලෙසප්පහානෙ නානත්තං නත්ථි, පඤ්ඤාය නානත්තං අත්ථියෙවා’’ති වත්වා ‘‘ආගමනීයනානත්තෙනෙව සද්ධාවිමුත්තො දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාතීති සන්නිට්ඨානං කත’’න්ති වුත්තං.

คำว่า ผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา หมายถึง ผู้หลุดพ้นด้วยการเชื่อมั่น. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงภาวะแห่งการหลุดพ้นด้วยศรัทธาเท่านั้น แม้แก่ผู้ที่ยังไม่หลุดพ้นโดยประการทั้งปวง. หรือคำว่า สัทธาวิมุตติ หมายถึง ผู้มีศรัทธาเป็นอธิมุตติ. ก็การละกิเลสของบุคคลเหล่านั้นมีความแตกต่างกันหรือไม่? ไม่มี. ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรสัทธาวิมุตติจึงไม่บรรลุทิฏฐิปัตตะ? เพราะความแตกต่างกันในการดำเนินไป. เพราะว่าทิฏฐิปัตตะเมื่อดำเนินไป ย่อมสามารถข่มกิเลสได้ด้วยความลำบากน้อย ไม่ยาก ไม่เหน็ดเหนื่อย, แต่สัทธาวิมุตติย่อมสามารถข่มกิเลสได้ด้วยความลำบาก ยาก และเหน็ดเหนื่อย, เพราะฉะนั้น สัทธาวิมุตติจึงไม่บรรลุทิฏฐิปัตตะ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เพราะผู้นั้น” เป็นต้น. คำว่า แก่ผู้เชื่อมั่น หมายถึง แก่ผู้เชื่อมั่นอย่างนี้ว่า “ปฏิปทานี้เป็นทางนำไปสู่ความสิ้นกิเลสโดยส่วนเดียว เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้แล้ว”. ก็เพราะเมื่อเขาเห็นความพิเศษยิ่งขึ้นไปในการเจริญภาวนาด้วยอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น โดยการละนิจจสัญญา, ย่อมมีการประจักษ์แจ้งในที่นั้นๆ ด้วย, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “เหมือนผู้เชื่อมั่น”. บทที่เหลืออีกสองบทเป็นไวพจน์ของบทนั้นเอง. ในที่นี้ ด้วยคำว่า “การเจริญมรรคในส่วนเบื้องต้น” ย่อมแสดงว่าทิฏฐิปัตตะและสัทธาวิมุตติมีความแตกต่างกันทางปัญญา เพราะความแตกต่างกันในการดำเนินไป. แม้ในอภิธัมมัตถกถา (ปุ. ป. อรรถ. 28) ก็กล่าวไว้ว่า “การละกิเลสของบุคคลเหล่านั้นไม่มีความแตกต่างกัน, แต่มีความแตกต่างกันทางปัญญา” แล้วจึงกล่าวว่า “ได้มีการวินิจฉัยแล้วว่า สัทธาวิมุตติไม่บรรลุทิฏฐิปัตตะเพราะความแตกต่างกันในการดำเนินไปนั่นเอง”.

ආරම්මණං යාථාවතො ධාරෙති අවධාරෙතීති ධම්මො, පඤ්ඤා. තං පඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ධම්මං අධිමත්තතාය පුබ්බඞ්ගමං හුත්වා පවත්තං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. තෙනාහ ‘‘ධම්මො’’තිආදි. පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමන්ති පඤ්ඤාපධානං. ‘‘සද්ධං අනුස්සරති, සද්ධාපුබ්බඞ්ගමං මග්ගං භාවෙතී’’ති ඉමමත්ථං එසෙව නයොති අතිදිසති. පඤ්ඤං වාහෙතීති පඤ්ඤාවාහී, පඤ්ඤං සාතිසයං පවත්තෙතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං භාවෙතී’’ති. පඤ්ඤා වා පුග්ගලං වාහෙති නිබ්බානාභිමුඛං ගමෙතීති පඤ්ඤාවාහී. සද්ධාවාහීති එත්ථාපි ඉමිනා නයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. උභතොභාගවිමුත්තාදිකථාති උභතොභාගවිමුත්තාදීසු ආගමනතො පට්ඨාය වත්තබ්බකථා. තස්මාති විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.773, 889) වුත්තත්තා. තතො එව විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. මහාටී. 2.773) වුත්තනයෙනෙව චෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ธรรมะ คือ ปัญญา ย่อมทรงไว้ ย่อมกำหนดไว้ซึ่งอารมณ์ตามความเป็นจริง. ผู้ตามระลึกถึงธรรมที่ชื่อว่าปัญญานั้นที่ดำเนินไปโดยมีปัญญาเป็นประธานอย่างยิ่ง ชื่อว่าธัมมานุสารี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ธรรม” เป็นต้น. คำว่า มีปัญญาเป็นประธาน หมายถึง มีปัญญาเป็นหลัก. พระผู้มีพระภาคทรงอ้างอิงความหมายนี้ว่า “ย่อมตามระลึกถึงศรัทธา, ย่อมเจริญมรรคที่มีศรัทธาเป็นประธาน” ว่ามีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ผู้มีปัญญาเป็นเครื่องนำไป หมายถึง ผู้ยังปัญญาให้เป็นไปอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ย่อมเจริญอริยมรรคที่มีปัญญาเป็นประธาน”. หรือปัญญาย่อมนำบุคคลให้ดำเนินไปสู่นิพพาน ชื่อว่าปัญญาวาหี. แม้ในคำว่า “สัทธาวาหี” ก็พึงทราบความหมายด้วยนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า เรื่องอุภโตภาควิมุตติเป็นต้น หมายถึง เรื่องที่พึงกล่าวตั้งแต่การดำเนินไปในอุภโตภาควิมุตติเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงได้กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 2.773, 889). เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายในที่นี้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคสังวัณณนา (วิสุทธิ. มหาฎีกา. 2.773) นั่นเอง.

පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปุคคลสูตรจบแล้ว.

5. උදකූපමාසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอุทกูปมสูตร.

15. පඤ්චමෙ [Pg.154] එකන්තකාළකෙහීති නත්ථිකවාදඅහෙතුකවාදඅකිරියවාදසඞ්ඛාතෙහි නියතමිච්ඡාදිට්ඨිධම්මෙහි. තෙනාහ ‘‘නියතමිච්ඡාදිට්ඨිං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. එවං පුග්ගලොති ඉමිනා කාරණෙන එකවාරං නිමුග්ගො නිමුග්ගොයෙව සො හොති. එතස්ස හි පුන භවතො වුට්ඨානං නාම නත්ථීති වදන්ති මක්ඛලිගොසාලාදයො විය. හෙට්ඨා හෙට්ඨා නරකග්ගීනංයෙව ආහාරො. සාධු සද්ධා කුසලෙසූති කුසලධම්මෙසු සද්ධා නාම සාහු ලද්ධකාති උම්මුජ්ජති, සො තාවත්තකෙනෙව කුසලෙන උම්මුජ්ජති නාම. සාධු හිරීතිආදීසුපි එසෙව නයො. චඞ්කවාරෙති රජකානං ඛාරපරිස්සාවනෙ, සුරාපරිස්සාවනෙ වා. එවං පුග්ගලොති ‘‘එවං සාධු සද්ධා’’ති ඉමෙසං සද්ධාදීනං වසෙන එකවාරං උම්මුජ්ජිත්වා තෙසං පරිහානියා පුන නිමුජ්ජතියෙව දෙවදත්තාදයො විය. දෙවදත්තො හි අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්ච ච අභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වාපි පුන බුද්ධානං පටිපක්ඛතාය තෙහි ගුණෙහි පරිහීනො රුහිරුප්පාදකම්මං සඞ්ඝභෙදකම්මඤ්ච කත්වා කායස්ස භෙදා දුතියචිත්තවාරෙන චුතිචිත්තමනන්තරා නිරයෙ නිබ්බත්තො. කොකාලිකො ද්වෙ අග්ගසාවකෙ උපවදිත්වා පදුමනිරයෙ නිබ්බත්තො.

๑๕. ในบุคคลที่ ๕ ด้วยธรรมอันเป็นมิจฉาทิฏฐิที่แน่นอน ซึ่งนับว่าเป็นอกุศลกรรมบถดำสนิท คือ นัตถิกวาทะ อเหตุกวาทะ อกิริยวาทะ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ตรัสหมายถึงนิยตมิจฉาทิฏฐิ" บุคคลเช่นนี้ ด้วยเหตุนี้ เมื่อจมลงครั้งหนึ่งแล้ว ก็จมลงไปเลย เพราะการฟื้นขึ้นจากภพอีกของบุคคลนี้ไม่มีเลย ดังที่มักขลิโคสาลเป็นต้นกล่าวไว้ เป็นอาหารของไฟนรกเบื้องต่ำลงไปเท่านั้น คำว่า "ศรัทธาในกุศลธรรมเป็นสิ่งดี" หมายถึง ศรัทธาในกุศลธรรมเป็นสิ่งที่ได้มาดีแล้ว จึงผุดขึ้น บุคคลนั้นย่อมผุดขึ้นด้วยกุศลเพียงเท่านั้น แม้ในคำว่า "หิริเป็นสิ่งดี" เป็นต้น ก็นัยนี้แล คำว่า "จังกวาระ" หมายถึง การกรองน้ำด่างของพวกช่างย้อมผ้า หรือการกรองสุรา บุคคลเช่นนี้ หมายถึง บุคคลที่ผุดขึ้นครั้งหนึ่งด้วยศรัทธาเป็นต้นเหล่านี้ ดังคำว่า "ศรัทธาเป็นสิ่งดี" แล้วกลับจมลงอีกเพราะความเสื่อมแห่งศรัทธาเป็นต้นนั้น เหมือนพระเทวทัตเป็นต้น พระเทวทัตนั้น แม้ยังอัฏฐสมาบัติและอภิญญา ๕ ให้เกิดขึ้นแล้ว ก็กลับเสื่อมจากคุณเหล่านั้นเพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อพระพุทธเจ้า และได้ทำกรรมคือยังพระโลหิตให้ห้อและทำสังฆเภท ครั้นกายแตกทำลายแล้ว จุติจิตดวงที่สองก็บังเกิดในนรกโดยไม่มีระหว่างคั่น พระโกกาลิกะติเตียนพระอัครสาวกทั้งสองแล้ว ก็บังเกิดในปทุมนรก

නෙව හායති නො වඩ්ඪතීති අප්පහොනකකාලෙපි න හායති, පහොනකකාලෙපි න වඩ්ඪති. උභයම්පි පනෙතං අගාරිකෙනපි අනගාරිකෙනපි දීපෙතබ්බං. එකච්චො හි අගාරිකො අප්පහොනකකාලෙ පක්ඛිකභත්තං වස්සිකං වා උපනිබන්ධාපෙසි, සො පච්ඡා පහොනකකාලෙපි පක්ඛිකභත්තාදිමත්තමෙව පවත්තෙති. අනගාරිකොපි ආදිම්හි අප්පහොනකකාලෙ උද්දෙසං ධුතඞ්ගං වා ගණ්හාති, මෙධාවී බලවීරියසම්පත්තියා පහොනකකාලෙ තතො උත්තරිං න කරොති. එවං පුග්ගලොති එවං ඉමාය සද්ධාදීනං ඨිතියා පුග්ගලො උම්මුජ්ජිත්වා ඨිතො නාම හොති. උම්මුජ්ජිත්වා පතරතීති සකදාගාමිපුග්ගලො කිලෙසතනුතාය උට්ඨහිත්වා ගන්තබ්බදිසාභිමුඛො තරති නාම.

คำว่า "ไม่เสื่อมและไม่เจริญ" หมายถึง แม้ในเวลาที่ไม่มีพอ ก็ไม่เสื่อม แม้ในเวลาที่มีพอ ก็ไม่เจริญ อนึ่ง ทั้งสองอย่างนี้ พึงแสดงด้วยคฤหัสถ์และบรรพชิต คฤหัสถ์บางคนในเวลาที่ไม่มีพอ ได้ผูกพันภัตตาหารรายปักษ์หรือรายปีไว้ ภายหลังในเวลาที่มีพอ เขาก็ยังคงถวายเพียงภัตตาหารรายปักษ์เป็นต้นเท่านั้น แม้บรรพชิตในเบื้องต้นในเวลาที่ไม่มีพอ ก็รับอุเทศหรือธุดงค์ไว้ ผู้มีปัญญาแม้มีกำลังความเพียรสมบูรณ์แล้ว ในเวลาที่มีพอ ก็ไม่ทำยิ่งไปกว่านั้น บุคคลเช่นนี้ หมายถึง บุคคลที่ผุดขึ้นแล้วตั้งอยู่ด้วยความตั้งมั่นแห่งศรัทธาเป็นต้นนี้ คำว่า "ผุดขึ้นแล้วลอยไป" หมายถึง พระสกทาคามีบุคคลย่อมลอยไปโดยมุ่งหน้าไปยังทิศที่จะพึงไป เพราะกิเลสเบาบางลง

පටිගාධප්පත්තො හොතීති අනාගාමිපුග්ගලං සන්ධාය වදති. ඉමෙ පන සත්ත පුග්ගලා උදකොපමෙන දීපිතා. සත්ත කිර ජඞ්ඝවාණිජා අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නා අන්තරාමග්ගෙ එකං පුණ්ණනදිං පාපුණිංසු. තෙසු පඨමං ඔතිණ්ණො උදකභීරුකො පුරිසො ඔතිණ්ණට්ඨානෙයෙව නිමුජ්ජිත්වා පුන සණ්ඨාතුං නාසක්ඛි, අවස්සංව මච්ඡකච්ඡපභත්තං ජාතො. දුතියො ඔතිණ්ණට්ඨානෙ නිමුජ්ජිත්වා [Pg.155] සකිං උට්ඨහිත්වා පුන නිමුග්ගො උට්ඨාතුං නාසක්ඛි, අන්තොයෙව මච්ඡකච්ඡපභත්තං ජාතො. තතියො නිමුජ්ජිත්වා උට්ඨිතො මජ්ඣෙ නදියා ඨත්වා නෙව ඔරතො ආගන්තුං, න පාරං ගන්තුං අසක්ඛි. චතුත්ථො උට්ඨාය ඨිතො උත්තරණතිත්ථං ඔලොකෙසි. පඤ්චමො උත්තරණතිත්ථං ඔලොකෙත්වා පතරති. ඡට්ඨො තං දිස්වා පාරිමතීරං ගන්ත්වා කටිප්පමාණෙ උදකෙ ඨිතො. සත්තමො පාරිමතීරං ගන්ත්වා ගන්ධචුණ්ණාදීහි න්හත්වා වරවත්ථාදීනි නිවාසෙත්වා සුරභිවිලෙපනං විලිම්පිත්වා නීලුප්පලමාලාදීනි පිලන්ධිත්වා නානාලඞ්කාරප්පටිමණ්ඩිතො මහානගරං පවිසිත්වා පාසාදමාරුහිත්වා උත්තමභොජනං භුඤ්ජති.

คำว่า "ผู้หยั่งพื้นได้" ตรัสหมายถึงพระอนาคามีบุคคล. อนึ่ง บุคคล ๗ จำพวกเหล่านี้ ทรงแสดงด้วยอุปมาด้วยน้ำ. ได้ยินว่า พ่อค้าผู้เดินด้วยเท้า ๗ คน ออกเดินทางไป ในระหว่างทางได้พบแม่น้ำที่เต็มเปี่ยมแห่งหนึ่ง. ในบรรดาคนเหล่านั้น ชายขี้กลัวน้ำคนแรกที่ลงไป จมลงในที่ที่ลงไปนั่นเอง ไม่สามารถทรงตัวอยู่ได้อีก ย่อมเป็นอาหารของปลาและเต่าอย่างแน่นอน. คนที่สอง จมลงในที่ที่ลงไปแล้ว ผุดขึ้นครั้งหนึ่งแล้วก็จมลงอีก ไม่สามารถผุดขึ้นได้ ย่อมเป็นอาหารของปลาและเต่าในน้ำนั่นเอง. คนที่สาม จมลงแล้วผุดขึ้น ยืนอยู่กลางแม่น้ำ ไม่สามารถกลับมาฝั่งนี้ได้ และไม่สามารถไปฝั่งโน้นได้. คนที่สี่ ผุดขึ้นยืนอยู่แล้ว มองหาท่าข้าม. คนที่ห้า มองหาท่าข้ามแล้วก็ว่ายไป. คนที่หก เห็นท่าข้ามนั้นแล้ว ไปถึงฝั่งโน้น ยืนอยู่ในน้ำระดับเอว. คนที่เจ็ด ไปถึงฝั่งโน้นแล้ว อาบน้ำด้วยผงหอมเป็นต้น นุ่งห่มผ้าอันประเสริฐเป็นต้น ลูบไล้ด้วยเครื่องลูบไล้หอม ประดับด้วยพวงมาลัยดอกอุบลเขียวเป็นต้น ตกแต่งด้วยเครื่องประดับนานาชนิด เข้าไปสู่มหานคร ขึ้นสู่ปราสาท บริโภคอาหารอันประณีต.

තත්ථ ජඞ්ඝවාණිජා විය ඉමෙ සත්ත පුග්ගලා, නදී විය වට්ටං, පඨමස්ස උදකභීරුකස්ස පුරිසස්ස ඔතිණ්ණට්ඨානෙයෙව නිමුජ්ජනං විය මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස වට්ටෙ නිමුජ්ජනං, උම්මුජ්ජිත්වා නිමුජ්ජනපුරිසො විය සද්ධාදීනං උප්පත්තිමත්ථකෙන උම්මුජ්ජිත්වා තාසං හානියා නිමුග්ගපුග්ගලො, මජ්ඣෙ නදියා ඨත්වා විය සද්ධාදීනං ඨිතියා ඨිතිපුග්ගලො, උත්තරණතිත්ථං ඔලොකෙන්තො විය සොතාපන්නො, පතරන්තපුරිසො විය කිලෙසකාමාවට්ටතාය පතරන්තො සකදාගාමී, තරිත්වා කටිමත්තෙ උදකෙ ඨිතපුරිසො විය අනාවට්ටධම්මත්තා අනාගාමී, න්හත්වා පාරිමතීරං උත්තරිත්වා ථලෙ ඨිතපුරිසො විය චත්තාරො ඔඝෙ අතික්කමිත්වා නිබ්බානථලෙ ඨිතො ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො, ථලෙ ඨිතපුරිසස්ස නගරං පවිසිත්වා පාසාදං ආරුය්හ උත්තමභොජනභුඤ්ජනං විය ඛීණාසවස්ස නිබ්බානාරම්මණසමාපත්තිං අප්පෙත්වා වීතිනාමනං වෙදිතබ්බං.

ในอุปมานั้น บุคคล ๗ จำพวกเหล่านี้เหมือนพ่อค้าผู้เดินด้วยเท้า, วัฏฏะเหมือนแม่น้ำ, การจมลงในที่ที่ลงไปนั่นเองของชายขี้กลัวน้ำคนแรก เหมือนการจมลงในวัฏฏะของมิจฉาทิฏฐิบุคคล, ชายที่ผุดขึ้นแล้วจมลงอีก เหมือนบุคคลที่ผุดขึ้นด้วยความเกิดขึ้นแห่งศรัทธาเป็นต้น แล้วจมลงเพราะความเสื่อมแห่งศรัทธาเป็นต้นนั้น, การยืนอยู่กลางแม่น้ำ เหมือนบุคคลที่ตั้งอยู่ด้วยความตั้งมั่นแห่งศรัทธาเป็นต้น, การมองหาท่าข้าม เหมือนพระโสดาบัน, ชายที่ว่ายไป เหมือนพระสกทาคามีที่ว่ายไปเพราะความที่กิเลสและกามเบาบาง, ชายที่ข้ามไปแล้วยืนอยู่ในน้ำระดับเอว เหมือนพระอนาคามีเพราะความเป็นผู้มีสภาวะไม่กลับมาเป็นธรรมดา, ชายที่อาบน้ำแล้วข้ามขึ้นสู่ฝั่งโน้นยืนอยู่บนบก เหมือนพระขีณาสวพราหมณ์ผู้ข้ามโอฆะ ๔ ได้แล้วยืนอยู่บนบกคือนิพพาน, การที่ชายผู้ยืนอยู่บนบกนั้นเข้าไปสู่เมือง ขึ้นสู่ปราสาท บริโภคอาหารอันประณีต พึงทราบว่าเหมือนการที่พระขีณาสพเข้าถึงนิพพานารัมมณสมาบัติแล้วใช้เวลาให้ล่วงไป.

උදකූපමාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุทกูปมสูตร จบแล้ว.

6-9. අනිච්චානුපස්සීසුත්තාදිවණ්ණනා

๖-๙. อรรถกถาอนิจจานุปัสสีสูตรเป็นต้น

16-19. ඡට්ඨෙ ‘‘ඉධ සමසීසී කථිතො’’ති වත්වා එවං සමසීසිතං විභජිත්වා ඉධාධිප්පෙතං දස්සෙතුං ‘‘සො චතුබ්බිධො හොතී’’තිආදිමාහ. රොගවසෙන සමසීසී රොගසමසීසී. එස නයො සෙසෙසුපි. එකප්පහාරෙනෙවාති එකවෙලායමෙව. යො චක්ඛුරොගාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං සති ‘‘ඉතො අනුට්ඨිතො අරහත්තං පාපුණිස්සාමී’’ති විපස්සනං පට්ඨපෙසි, අථස්ස අරහත්තඤ්ච රොගතො වුට්ඨානඤ්ච එකකාලමෙව හොති[Pg.156], අයං රොගසමසීසී නාම. ඉරියාපථස්ස පරියොසානන්ති ඉරියාපථන්තරසමායොගො. යො ඨානාදීසු ඉරියාපථෙසු අඤ්ඤතරං අධිට්ඨාය ‘‘අවිකොපෙත්වාව අරහත්තං පාපුණිස්සාමී’’ති විපස්සනං පට්ඨපෙසි. අථස්ස අරහත්තප්පත්ති ච ඉරියාපථවිකොපනඤ්ච එකප්පහාරෙනෙව හොති, අයං ඉරියාපථසමසීසී නාම. ජීවිතසමසීසී නාමාති එත්ථ ‘‘පලිබොධසීසං මානො, පරාමාසසීසං දිට්ඨි, වික්ඛෙපසීසං උද්ධච්චං, කිලෙසසීසං අවිජ්ජා, අධිමොක්ඛසීසං සද්ධා, පග්ගහසීසං වීරියං, උපට්ඨානසීසං සති, අවික්ඛෙපසීසං සමාධි, දස්සනසීසං පඤ්ඤා, පවත්තසීසං ජීවිතින්ද්‍රියං, චුතිසීසං විමොක්ඛො, සඞ්ඛාරසීසං නිරොධො’’ති පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 3.33) වුත්තෙසු සත්තරසසු සීසෙසු පවත්තසීසං කිලෙසසීසන්ති ද්වෙ සීසානි ඉධාධිප්පෙතානි – ‘‘අපුබ්බං අචරිමං ආසවපරියාදානඤ්ච හොති ජීවිතපරියාදානඤ්චා’’ති වචනතො. තෙසු කිලෙසසීසං අරහත්තමග්ගො පරියාදියති, පවත්තසීසං ජීවිතින්ද්‍රියං චුතිචිත්තං පරියාදියති. තත්ථ අවිජ්ජාපරියාදායකං චිත්තං ජීවිතින්ද්‍රියං පරියාදාතුං න සක්කොති, ජීවිතින්ද්‍රියපරියාදායකං අවිජ්ජං පරියාදාතුං න සක්කොති. අඤ්ඤං අවිජ්ජාපරියාදායකං චිත්තං, අඤ්ඤං ජීවිතන්ද්‍රියපරියාදායකං. යස්ස චෙතං සීසද්වයං සමං පරියාදානං ගච්ඡති, සො ජීවිතසමසීසී නාම.

๑๖-๑๙. ในอรรถกถาสูตรที่ ๖ ตรัสว่า "ในสูตรนี้กล่าวถึงสมสีสี" แล้วทรงจำแนกความเป็นสมสีสีเช่นนั้น เพื่อแสดงความหมายที่ประสงค์ในที่นี้ จึงตรัสว่า "สมสีสีนั้นมี ๔ อย่าง" เป็นต้น. สมสีสีโดยอำนาจแห่งโรค ชื่อว่าโรคสมสีสี. นัยนี้แม้ในบุคคลที่เหลือ. คำว่า "โดยการประหารครั้งเดียว" คือ ในคราวเดียวกันนั่นเอง. บุคคลใดเมื่อมีโรคตาเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ ได้เริ่มตั้งวิปัสสนาขึ้นว่า "เราจักไม่ลุกไปจากที่นี้แล้วบรรลุพระอรหัต" ครั้นแล้ว การบรรลุพระอรหัตและการหายจากโรคของเขาย่อมมีในเวลาเดียวกันนั่นเอง ผู้นี้ชื่อว่าโรคสมสีสี. คำว่า "ความสิ้นสุดแห่งอิริยาบถ" คือ การบรรจบกันแห่งอิริยาบถอื่น. บุคคลใดอธิษฐานอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งในอิริยาบถมีอิริยาบถยืนเป็นต้นว่า "เราจักไม่ทำอิริยาบถให้กำเริบเลยแล้วบรรลุพระอรหัต" แล้วเริ่มตั้งวิปัสสนาขึ้น ครั้นแล้ว การบรรลุพระอรหัตและการทำอิริยาบถให้กำเริบของเขาย่อมมีในคราวเดียวกันนั่นเอง ผู้นี้ชื่อว่าอิริยาบถสมสีสี. คำว่า "ชื่อว่าชีวิตสมสีสี" ในที่นี้ หมายถึงสีสะ ๒ อย่าง คือ ปวัตติสีสะ และกิเลสสีสะ ในบรรดาสีสะ ๑๗ อย่างที่กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๓.๓๓) ว่า "มานะเป็นสีสะแห่งเครื่องกั้น, ทิฏฐิเป็นสีสะแห่งการยึดมั่น, อุทธัจจะเป็นสีสะแห่งความฟุ้งซ่าน, อวิชชาเป็นสีสะแห่งกิเลส, ศรัทธาเป็นสีสะแห่งความน้อมใจเชื่อ, วิริยะเป็นสีสะแห่งการประคองไว้, สติเป็นสีสะแห่งการตั้งมั่น, สมาธิเป็นสีสะแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน, ปัญญาเป็นสีสะแห่งการเห็น, ชีวิตินทรีย์เป็นสีสะแห่งการเป็นไป, วิโมกข์เป็นสีสะแห่งการเคลื่อน, นิโรธเป็นสีสะแห่งสังขาร" ด้วยอำนาจแห่งพระดำรัสว่า "ความสิ้นไปแห่งอาสวะและความสิ้นไปแห่งชีวิตย่อมมีไม่ก่อนไม่หลังกัน". ในสีสะเหล่านั้น อรหัตตมรรคย่อมยังกิเลสสีสะให้สิ้นไป, จุติจิตย่อมยังปวัตติสีสะคือชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไป. ในที่นั้น จิตที่ยังอวิชชาให้สิ้นไป ไม่สามารถยังชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไปได้, จิตที่ยังชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไป ไม่สามารถยังอวิชชาให้สิ้นไปได้. จิตที่ยังอวิชชาให้สิ้นไปเป็นอย่างหนึ่ง, จิตที่ยังชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไปเป็นอีกอย่างหนึ่ง. สีสะทั้งสองนี้ของบุคคลใด ย่อมถึงความสิ้นไปพร้อมกัน บุคคลนั้นชื่อว่าชีวิตสมสีสี.

කථං පනිදං සමං හොතීති? වාරසමතාය. යස්මිඤ්හි වාරෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති, සොතාපත්තිමග්ගෙ පඤ්ච පච්චවෙක්ඛණානි, සකදාගාමිමග්ගෙ පඤ්ච, අනාගාමිමග්ගෙ පඤ්ච, අරහත්තමග්ගෙ චත්තාරීති එකූනවීසතිමෙ පච්චවෙක්ඛණඤාණෙ පතිට්ඨාය භවඞ්ගං ඔතරිත්වා පරිනිබ්බායතො ඉමාය වාරසමතාය ඉදං උභයසීසපරියාදානම්පි සමං හොතීති ඉමාය වාරසමතාය. වාරසමවුත්තිදායකෙන හි මග්ගචිත්තෙන අත්තනො අනන්තරං විය නිප්ඵාදෙතබ්බා පච්චවෙක්ඛණවාරා ච කිලෙසපරියාදානස්සෙව වාරාති වත්තබ්බතං අරහති. ‘‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතී’’ති (ම. නි. 1.78; සං. නි. 3.12, 14) වචනතො පච්චවෙක්ඛණපරිසමාපනෙන කිලෙසපරියාදානං සම්පාපිතං නාම හොතීති ඉමාය වාරවුත්තියා සමතාය කිලෙසපරියාදානජීවිතපරියාදානානං සමතා වෙදිතබ්බා. තෙනෙවාහ ‘‘යස්මා පනස්ස…පෙ... තස්මා එවං වුත්ත’’න්ති.

ก็ความเสมอกันนี้มีได้อย่างไร? ด้วยความเสมอกันแห่งวาระ. เพราะในวาระใดมีการออกจากมรรค, มีการพิจารณา ๕ อย่างในโสดาปัตติมรรค, ๕ อย่างในสกทาคามิมรรค, ๕ อย่างในอนาคามิมรรค, ๔ อย่างในอรหัตตมรรค, เมื่อบุคคลผู้ปรินิพพานตั้งอยู่ในปัจจเวกขณญาณที่ ๑๙ แล้วลงสู่ภวังค์ปรินิพพาน, ด้วยความเสมอกันแห่งวาระนี้ แม้การสิ้นสุดแห่งส่วนทั้งสองนี้ก็ย่อมเสมอกัน ด้วยความเสมอกันแห่งวาระนี้. เพราะวาระแห่งการพิจารณาที่มรรคจิตอันให้ความดำเนินไปเสมอกันพึงให้สำเร็จประหนึ่งว่าในลำดับของตน และวาระแห่งการสิ้นกิเลสนั่นเอง ย่อมควรแก่การกล่าวว่า (เป็นวาระเดียวกัน). ด้วยพระดำรัสว่า "เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่าหลุดพ้นแล้ว" (ม. มู. ๑.๗๘; สํ. ขนฺธ. ๓.๑๒, ๑๔) การสิ้นกิเลสชื่อว่าให้ถึงพร้อมแล้วด้วยการเสร็จสิ้นการพิจารณา, พึงทราบความเสมอกันแห่งการสิ้นกิเลสและการสิ้นชีวิต ด้วยความเสมอกันแห่งความดำเนินไปตามวาระนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ก็เพราะเหตุที่ของบุคคลนั้น...ล... เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้อย่างนี้".

ආයුනො වෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා අන්තරාව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායතීති අන්තරාපරිනිබ්බායී. තෙනාහ ‘‘යො පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසූ’’තිආදි[Pg.157]. වෙමජ්ඣෙති අවිහාදීසු යත්ථ උප්පන්නො, තත්ථ ආයුනො වෙමජ්ඣෙ. ආයුවෙමජ්ඣං උපහච්ච අතික්කමිත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායතීති උපහච්චපරිනිබ්බායී. තෙනාහ ‘‘යො තත්ථෙවා’’තිආදි. අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන අනුස්සාහෙන අකිලමන්තො තික්ඛින්ද්‍රියතාය සුඛෙනෙව පරිනිබ්බායතීති අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී. තෙනාහ ‘‘යො තෙසංයෙවා’’තිආදි. තෙසංයෙව පුග්ගලානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. අප්පයොගෙනාති අධිමත්තප්පයොගෙන විනා අප්පකසිරෙන. සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලමන්තො දුක්ඛෙන පරිනිබ්බායතීති සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී. උද්ධංවාහිභාවෙන උද්ධමස්ස තණ්හාසොතං වට්ටසොතඤ්චාති, උද්ධං වා ගන්ත්වා පටිලභිතබ්බතො උද්ධමස්ස මග්ගසොතන්ති උද්ධංභොතො. පටිසන්ධිවසෙන අකනිට්ඨං ගච්ඡතීති අකනිට්ඨගාමී.

บุคคลผู้ปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานในระหว่าง โดยไม่ล่วงเลยกึ่งกลางแห่งอายุไป ชื่อว่า อันตราปรินิพพายี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ใดในสุทธาวาส ๕ ชั้น" เป็นต้น. คำว่า เวมชฺเฌ (ในกึ่งกลาง) คือ ในกึ่งกลางแห่งอายุในภพมีอวิหาเป็นต้นที่ตนเกิดแล้ว. บุคคลผู้ปรินิพพานในภพนั้น โดยกระทบกึ่งกลางแห่งอายุแล้วล่วงเลยไป ชื่อว่า อุปหัจจปรินิพพายี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ใดในภพนั้นนั่นเอง" เป็นต้น. บุคคลผู้ไม่ลำบาก ปรินิพพานได้โดยง่ายด้วยความเป็นผู้มีอินทรีย์แก่กล้า เพราะไม่มีสังขาร คือไม่มีความพยายาม ไม่มีอุตสาหะ ชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ใดในบรรดาบุคคลเหล่านั้นนั่นเอง" เป็นต้น. คำว่า เตสํเยว ปุคฺคลานํ เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งนิทธารณะ (การคัดเลือก). คำว่า อปฺปโยเคน (ด้วยความไม่พยายาม) คือ โดยปราศจากความพยายามอย่างยิ่ง โดยไม่ลำบาก. บุคคลผู้ลำบาก ปรินิพพานด้วยความยาก เพราะมีสังขาร คือมีความพยายาม ชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี. ชื่อว่า อุทธังโสตะ เพราะความเป็นผู้มีกระแสเลื่อนขึ้นไปข้างบน คือกระแสแห่งตัณหาและกระแสแห่งวัฏฏะของบุคคลนั้นเลื่อนขึ้นไปข้างบน หรือเพราะกระแสแห่งมรรคของบุคคลนั้นพึงได้โดยการไปสู่เบื้องบน. บุคคลผู้ไปสู่อกนิฏฐภพด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ ชื่อว่า อกนิฏฐคามี.

එත්ථ පන චතුක්කං වෙදිතබ්බං. යො හි අවිහතො පට්ඨාය චත්තාරො දෙවලොකෙ සොධෙත්වා අකනිට්ඨං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. අයඤ්හි අවිහෙසු කප්පසහස්සං වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා අතප්පං ගච්ඡති, තත්‍රාපි ද්වෙ කප්පසහස්සානි වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා සුදස්සං ගච්ඡති, තත්‍රාපි චත්තාරි කප්පසහස්සානි වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා සුදස්සිං ගච්ඡති, තත්‍රාපි අට්ඨ කප්පසහස්සානි වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා අකනිට්ඨං ගච්ඡති, තත්ථ වසන්තො අග්ගමග්ගං අධිගච්ඡති. තත්ථ යො අවිහතො පට්ඨාය දුතියං වා චතුත්ථං වා දෙවලොකං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාම. යො කාමභවතො චවිත්වා අකනිට්ඨෙසු පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො හෙට්ඨා චතූසු දෙවලොකෙසු තත්ථ තත්ථෙව නිබ්බත්තිත්වා පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමීති.

ในที่นี้ พึงทราบหมวด ๔. คือ ผู้ใดชำระเทวโลก ๔ ชั้น ตั้งแต่อวิหาเป็นต้นไป แล้วไปสู่อกนิฏฐภพจึงปรินิพพาน ผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสตะอกนิฏฐคามี. ด้วยว่า ผู้นี้เมื่ออยู่ในชั้นอวิหาหนึ่งพันกัป ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ย่อมไปสู่ชั้นอตัปปา, แม้ในชั้นนั้น เมื่ออยู่สองพันกัป ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ย่อมไปสู่ชั้นสุทัสสา, แม้ในชั้นนั้น เมื่ออยู่สี่พันกัป ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ย่อมไปสู่ชั้นสุทัสสี, แม้ในชั้นนั้น เมื่ออยู่แปดพันกัป ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ย่อมไปสู่ชั้นอกนิฏฐา, เมื่ออยู่ในชั้นนั้น ย่อมบรรลุอัคคมรรค. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ผู้ใดไปสู่เทวโลกชั้นที่ ๒ หรือชั้นที่ ๔ ตั้งแต่อวิหาเป็นต้นไปแล้วปรินิพพาน ผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสตะแต่ไม่ใช่อกนิฏฐคามี. ผู้ใดจุติจากกามภพแล้วไปปรินิพพานในชั้นอกนิฏฐา ผู้นี้ชื่อว่า ไม่ใช่อุทธังโสตะแต่เป็นอกนิฏฐคามี. ผู้ใดบังเกิดในเทวโลก ๔ ชั้นเบื้องล่างแล้วปรินิพพานในชั้นนั้นๆ เอง ผู้นี้ชื่อว่า ไม่ใช่อุทธังโสตะและไม่ใช่อกนิฏฐคามี.

එතෙ පන අවිහෙසු උප්පන්නසමනන්තරආයුවෙමජ්ඣං අප්පත්වාව පරිනිබ්බායනවසෙන තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො, එකො උපහච්චපරිනිබ්බායී, එකො උද්ධංසොතොති පඤ්චවිධො, අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිවිභාගෙන දස හොන්ති, තථා අතප්පසුදස්සසුදස්සීසූති චත්තාරො දසකාති චත්තාරීසං. අකනිට්ඨෙ පන උද්ධංසොතො නත්ථි, තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො, එකො [Pg.158] උපහච්චපරිනිබ්බායීති චත්තාරො, අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිවිභාගෙන අට්ඨාති අට්ඨචත්තාරීසං අනාගාමිනො. සත්තමාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං.

ก็พระอนาคามีเหล่านั้น ในชั้นอวิหา มี ๕ จำพวก คือ อันตราปรินิพพายี ๓ จำพวก ด้วยอำนาจการปรินิพพานในลำดับที่บังเกิดโดยยังไม่ถึงกึ่งกลางแห่งอายุ, อุปหัจจปรินิพพายี ๑ จำพวก, อุทธังโสตะ ๑ จำพวก, เมื่อจำแนกด้วยอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี ย่อมเป็น ๑๐ จำพวก, ในชั้นอตัปปา ชั้นสุทัสสา และชั้นสุทัสสี ก็เป็นเช่นนั้น รวมเป็น ๔ หมวดสิบ คือ ๔๐ จำพวก. ส่วนในชั้นอกนิฏฐา ไม่มีอุทธังโสตะ, มีอันตราปรินิพพายี ๓ จำพวก, อุปหัจจปรินิพพายี ๑ จำพวก รวมเป็น ๔ จำพวก, เมื่อจำแนกด้วยอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี ย่อมเป็น ๘ จำพวก, รวมเป็นพระอนาคามี ๔๘ จำพวก. ในสูตรที่ ๗ เป็นต้น ไม่มีคำที่จะต้องกล่าว.

අනිච්චානුපස්සීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนิจจานุปัสสีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

10. නිද්දසවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถานิทัสสวัตถุสูตร.

20. දසමෙ නිද්දසවත්ථූනීති ආදිසද්දලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘නිද්දසාදිවත්ථූනී’’ති. නත්ථි ඉදානි ඉමස්ස දසාති නිද්දසො. පඤ්හොති ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො. පුන දසවස්සො න හොතීති තෙසං මතිමත්තමෙතන්ති දස්සෙතුං ‘‘සො කිරා’’ති කිරසද්දග්ගහණං. නිද්දසොති චෙතං වචනමත්තං. තස්ස නිබ්බීසාදිභාවස්ස විය නින්නවාදිභාවස්ස ච ඉච්ඡිතත්තාති දස්සෙතුං ‘‘න කෙවලඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. ගාමෙ විචරන්තොති ගාමෙ පිණ්ඩාය චරන්තො. න ඉදං තිත්ථියානං අධිවචනං තෙසු තන්නිමිත්තස්ස අභාවා, සාසනෙපි සෙඛස්සපි න ඉදං අධිවචනං, කිමඞ්ගං පන පුථුජ්ජනස්ස. යස්ස පනෙතං අධිවචනං යෙන ච කාරණෙන, තං දස්සෙතුං ‘‘ඛීණාසවස්සෙත’’න්තිආදි වුත්තං. අප්පටිසන්ධිකභාවො හිස්ස පච්චක්ඛතො කාරණං. පරම්පරාය ඉතරානි යානි පාළියං ආගතානිං.

๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า นิทสฺสวตฺถูนิ นี้ ท่านกล่าวว่า นิทสฺสาทิวตฺถูนิ เพื่อจะแสดงว่า นี้เป็นเทศนาโดยลบศัพท์ว่า อาทิ. คำว่า นิทสฺโส คือ บัดนี้ สิบ (ปี) ของบุคคลนี้ไม่มีแล้ว. คำว่า ปญฺโห คือ เนื้อความที่ประสงค์จะรู้. ท่านใช้ศัพท์ว่า กิร ในคำว่า โส กิร เพื่อแสดงว่า คำว่า 'เขาจักไม่เป็นผู้มีอายุสิบปีอีก' นี้เป็นเพียงมติของพวกเขา. คำว่า นิทสฺโส นี้เป็นเพียงชื่อเรียก. ท่านกล่าวคำว่า น เกวลญฺจ เป็นต้น เพื่อแสดงว่า เพราะประสงค์เอาความเป็นผู้ไม่มีพิษเป็นต้น และความเป็นผู้ไม่มีความน้อมไปในที่ต่ำเป็นต้นของพระขีณาสพนั้น. คำว่า คาเม วิจรนฺโต คือ เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในบ้าน. คำนี้ไม่ใช่ชื่อเรียกของพวกเดียรถีย์ เพราะในพวกเดียรถีย์ไม่มีเหตุนั้น, แม้ในพระศาสนา ก็ไม่ใช่ชื่อเรียกของพระเสขะ, จะป่วยกล่าวไปไยถึงปุถุชน. แต่คำนี้เป็นชื่อเรียกของบุคคลใด และด้วยเหตุใด เพื่อจะแสดงเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ขีณาสวสฺเสตํ เป็นต้น. เพราะความเป็นผู้ไม่มีปฏิสนธิของพระขีณาสพนั้น เป็นเหตุที่ประจักษ์แจ้ง. ส่วนเหตุอื่นๆ ที่มาในพระบาลี เป็นเหตุโดยลำดับ.

සික්ඛාය සම්මදෙව ආදානං සික්ඛාසමාදානං. තං පනස්සා පාරිපූරියා වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘සික්ඛාත්තයපූරණෙ’’ති. සික්ඛාය වා සම්මදෙව ආදිතො පට්ඨාය රක්ඛණං සික්ඛාසමාදානං. තඤ්ච අත්ථතො පූරණෙන පරිච්ඡින්නං අරක්ඛණෙ සබ්බෙන සබ්බං අභාවතො, රක්ඛණෙ ච පරිපූරණතො. බලවච්ඡන්දොති දළ්හච්ඡන්දො. ආයතින්ති අනන්තරානාගතදිවසාදිකාලො අධිප්පෙතො, න අනාගතභවොති ආහ ‘‘අනාගතෙ පුනදිවසාදීසුපී’’ති. සික්ඛං පරිපූරෙන්තස්ස තත්ථ නිබද්ධභත්තිතා අවිගතපෙමතා. තෙභූමකධම්මානං අනිච්චාදිවසෙන සම්මදෙව නිජ්ඣානං ධම්මනිසාමනාති ආහ ‘‘විපස්සනායෙතං අධිවචන’’න්ති. තණ්හාවිනයෙති භඞ්ගානුපස්සනාඤාණානුභාවසිද්ධෙ තණ්හාවික්ඛම්භනෙ. එකීභාවෙති ගණසඞ්ගණිකාකිලෙසසඞ්ගණිකාවිගමසිද්ධෙ විවෙකවාසෙ. වීරියාරම්භෙති සම්මප්පධානස්ස පග්ගණ්හනෙ[Pg.159]. තං පන සබ්බසො වීරියස්ස පරිබ්‍රූහනං හොතීති ආහ ‘‘කායිකචෙතසිකස්ස වීරියස්ස පූරණෙ’’ති. සතියඤ්චෙව නිපකභාවෙ චාති සතොකාරිතාය චෙව සම්පජානකාරිතාය ච. සතිසම්පජඤ්ඤබලෙනෙව හි වීරියාරම්භො ඉජ්ඣති. දිට්ඨිපටිවෙධෙති මග්ගසම්මාදිට්ඨියා පටිවිජ්ඣනෙ. තෙනාහ ‘‘මග්ගදස්සනෙ’’ති.

การถือเอาโดยชอบซึ่งสิกขา ชื่อว่า สิกขาสมาทาน. ก็สิกขาสมาทานนั้น พึงทราบว่าเป็นการบำเพ็ญให้บริบูรณ์ จึงกล่าวว่า "ในการบำเพ็ญไตรสิกขาให้บริบูรณ์". หรือการรักษาโดยชอบตั้งแต่ต้นไปซึ่งสิกขา ชื่อว่า สิกขาสมาทาน. และสิกขาสมาทานนั้น โดยอรรถแล้ว ย่อมกำหนดด้วยความบริบูรณ์ เพราะเมื่อไม่รักษา ย่อมไม่มีโดยประการทั้งปวง, และเมื่อรักษา ย่อมบริบูรณ์. คำว่า "ความพอใจอันมีกำลัง" คือความพอใจอันมั่นคง. คำว่า "ในอนาคต" หมายถึงกาลมีวันถัดไปในอนาคตเป็นต้นที่ต่อเนื่องกัน ไม่ใช่ภพในอนาคต จึงกล่าวว่า "แม้ในวันข้างหน้าเป็นต้น". ความเป็นผู้มีความภักดีอันแน่วแน่และความรักที่ไม่เสื่อมคลายในสิกขาของผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์. การพิจารณาโดยชอบซึ่งธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ โดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ชื่อว่า ธรรมานิสมนะ (การพิจารณาธรรม) จึงกล่าวว่า "คำนี้เป็นชื่อของวิปัสสนา". คำว่า "ในการกำจัดตัณหา" คือในการข่มตัณหาที่สำเร็จด้วยอานุภาพแห่งภังคานุปัสสนาญาณ. คำว่า "ในความเป็นผู้เดียว" คือในการอยู่ด้วยวิเวกที่สำเร็จด้วยการปราศจากการคลุกคลีด้วยหมู่คณะและการคลุกคลีด้วยกิเลส. คำว่า "ในการปรารภความเพียร" คือในการประคองสัมมัปปธาน. ก็การปรารภความเพียรนั้น ย่อมเป็นการเพิ่มพูนความเพียรโดยประการทั้งปวง จึงกล่าวว่า "ในการบำเพ็ญความเพียรทางกายและทางใจให้บริบูรณ์". คำว่า "ทั้งในสติและในความเป็นผู้มีปัญญาเครื่องรักษาตน" คือด้วยความเป็นผู้ทำด้วยสติและด้วยความเป็นผู้ทำด้วยสัมปชัญญะ. เพราะการปรารภความเพียร ย่อมสำเร็จได้ด้วยกำลังแห่งสติสัมปชัญญะนั่นเอง. คำว่า "ในการแทงตลอดทิฏฐิ" คือในการแทงตลอดมรรคสัมมาทิฏฐิ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ในการเห็นมรรค".

නිද්දසවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานิทัสสวัตถุสูตร จบแล้ว.

අනුසයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนุสัยวรรค จบแล้ว.

3. වජ්ජිසත්තකවග්ගො

๓. วัชชีสัตตกวรรค.

1. සාරන්දදසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสารันททสูตร.

21. තතියස්ස පඨමෙ දෙවායතනභාවෙන චිත්තත්තා ලොකස්ස චිත්තීකාරට්ඨානතාය ච චෙතියං අහොසි. යාවකීවන්ති (දී. නි. ටී. 2.134) එකමෙවෙතං පදං අනියමතො පරිමාණවාචී. කාලො චෙත්ථ අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘යත්තකං කාල’’න්ති. අභිණ්හං සන්නිපාතාති නිච්චසන්නිපාතා. තං පන නිච්චසන්නිපාතතං දස්සෙතුං ‘‘දිවසස්සා’’තිආදි වුත්තං. සන්නිපාතබහුලාති පචුරසන්නිපාතා. වොසානන්ති සඞ්කොචං. ‘‘වුද්ධියෙවා’’තිආදිනා වුත්තමත්ථං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘අභිණ්හං අසන්නිපතන්තා හී’’තිආදි වුත්තං. ආකුලාති ඛුභිතා න පසන්නා. භිජ්ජිත්වාති වග්ගබන්ධතො විභජ්ජ විසුං විසුං හුත්වා.

๒๑. ในข้อที่ ๑ แห่งสูตรที่ ๓ (สารันททสูตร) เจดีย์ได้มีขึ้นเพราะความวิจิตรด้วยความเป็นเทวสถาน และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งการทำความเคารพของโลก. คำว่า ยาวกีวํ (ที. สี. ฏีกา ๒/๑๓๔) นี้ เป็นบทเดียวเท่านั้นที่แสดงปริมาณโดยไม่กำหนด. และในที่นี้ประสงค์เอากาล จึงกล่าวว่า "ยังกาลเพียงใด". คำว่า อภิณฺหํ สนฺนิปาตา คือ การประชุมกันเป็นนิตย์. อนึ่ง เพื่อแสดงความเป็นผู้ประชุมกันเป็นนิตย์นั้น จึงกล่าวคำว่า ทิวสสฺส เป็นต้น. คำว่า สนฺนิปาตพหุลา คือ ผู้มีการประชุมกันมาก. คำว่า โวสานํ คือ ความหดตัว (ความย่อหย่อน). เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า วุฑฺฒิเยว เป็นต้น โดยทางปฏิเสธ จึงกล่าวคำว่า อภิณฺหํ อสนฺนิปตนฺตา หิ เป็นต้น. คำว่า อากุลา คือ ขุ่นมัว ไม่ผ่องใส. คำว่า ภิชฺชิตฺวา คือ แตกแยกจากหมู่คณะ แยกกันเป็นส่วนๆ.

සන්නිපාතභෙරියාති සන්නිපාතාරොචනභෙරියා. අද්ධභුත්තා වාති සාමිභුත්තා වා. ඔසීදමානෙති හායමානෙ.

คำว่า สันนิปาตเภริยา คือ กลองประกาศการประชุม. คำว่า อัทธภุตตา วา คือ ผู้บริโภคแล้วกึ่งหนึ่ง หรือผู้บริโภคแล้วบางส่วน. คำว่า โอสีทมาเน คือ เมื่อเสื่อมถอย.

සුඞ්කන්ති භණ්ඩං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තෙහි පබ්බතඛණ්ඩනාදිතිත්ථගාමද්වාරාදීසු රාජපුරිසානං දාතබ්බභාගං. බලින්ති නිප්ඵන්නසස්සාදිතො ඡභාගං සත්තභාගන්තිආදිනා ලද්ධබ්බකරං. දණ්ඩන්ති දසවීසතිකහාපණාදිකං අපරාධානුරූපං ගහෙතබ්බධනදණ්ඩං. වජ්ජිධම්මන්ති වජ්ජිරාජධම්මං. ඉදානි අපඤ්ඤත්තපඤ්ඤාපනාදීසු තප්පටික්ඛෙපෙ ච ආදීනවානිසංසෙ ච විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘තෙස’’න්තිආදි [Pg.160] වුත්තං. පාරිචරියක්ඛමාති උපට්ඨානක්ඛමා. පොරාණං වජ්ජිධම්මන්ති එත්ථ පුබ්බෙ කිර වජ්ජිරාජානො ‘‘අයං චොරො’’ති ආනෙත්වා දස්සිතෙ ‘‘ගණ්හථ නං චොර’’න්ති අවත්වා විනිච්ඡයමහාමත්තානං දෙන්ති. තෙ විනිච්ඡිනිත්වා සචෙ අචොරො හොති, විස්සජ්ජෙන්ති. සචෙ චොරො, අත්තනා කිඤ්චි අකත්වා වොහාරිකානං දෙන්ති, තෙපි විනිච්ඡිනිත්වා අචොරො චෙ, විස්සජ්ජෙන්ති. චොරො චෙ, සුත්තධරානං දෙන්ති. තෙපි විනිච්ඡිනිත්වා අචොරො චෙ, විස්සජ්ජෙන්ති. චොරො චෙ, අට්ටකුලිකානං දෙන්ති, තෙපි තථෙව කත්වා සෙනාපතිස්ස, සෙනාපති උපරාජස්ස, උපරාජා රඤ්ඤො. රාජා විනිච්ඡිනිත්වා සචෙ අචොරො හොති, විස්සජ්ජෙති. සචෙ පන චොරො හොති, පවෙණිපණ්ණකං වාචාපෙති. තත්ථ ‘‘යෙන ඉදං නාම කතං, තස්ස අයං නාමදණ්ඩො’’ති ලිඛිතං. රාජා තස්ස කිරියං තෙන සමානෙත්වා තදනුච්ඡවිකං දණ්ඩං කරොති. ඉති එතං පොරාණං වජ්ජිධම්මං සමාදාය වත්තන්තානං මනුස්සා න උජ්ඣායන්ති. පරම්පරාගතෙසු අට්ටකුලෙසු ජාතා අගතිගමනවිරතා අට්ටමහල්ලකපුරිසා අට්ටකුලිකා.

คำว่า สุงกัง คือ ส่วนที่พึงให้แก่ราชบุรุษ ณ ประตูหมู่บ้าน ท่าน้ำ หรือซอกเขา เป็นต้น โดยผู้ที่นำสินค้าไป. คำว่า พลิง คือ ภาษีที่พึงได้จากพืชผลที่ผลิตได้ เป็นต้น โดยส่วนที่ ๖ หรือส่วนที่ ๗ เป็นต้น. คำว่า ทัณฑัง คือ การลงโทษด้วยทรัพย์ที่พึงปรับตามความผิด เช่น ๑๐ หรือ ๒๐ กหาปณะ เป็นต้น. คำว่า วัชชีธัมมัง คือ ราชธรรมของวัชชี. บัดนี้ เพื่อแสดงโทษและอานิสงส์ในการบัญญัติสิ่งที่ยังไม่บัญญัติ และในการห้ามสิ่งที่บัญญัติแล้ว เป็นต้น โดยพิสดาร จึงกล่าวคำว่า เตสัง เป็นต้น. คำว่า ปาริจริยักขมา คือ ผู้ควรแก่การบำรุง. ในคำว่า ปุราณัง วัชชีธัมมัง นี้ ได้ยินว่าในกาลก่อน พวกกษัตริย์วัชชี เมื่อมีผู้จับโจรมาแสดงว่า "นี่คือโจร" ก็ไม่กล่าวว่า "จงจับโจรนี้" แต่ส่งให้แก่มหาอำมาตย์ผู้พิจารณาคดี. พวกเขาก็พิจารณาแล้ว ถ้าไม่เป็นโจร ก็ปล่อยไป. ถ้าเป็นโจร ก็ไม่ทำอะไรเอง แต่ส่งให้แก่พวกโวหาริกมหาอำมาตย์, พวกเขาก็พิจารณาแล้ว ถ้าไม่เป็นโจร ก็ปล่อยไป. ถ้าเป็นโจร ก็ส่งให้แก่พวกสุตตธระ. พวกเขาก็พิจารณาแล้ว ถ้าไม่เป็นโจร ก็ปล่อยไป. ถ้าเป็นโจร ก็ส่งให้แก่พวกอัฏฐกุลิกะ, พวกเขาก็ทำเช่นนั้นแล้วส่งให้แก่เสนาบดี, เสนาบดีส่งให้แก่อุปราช, อุปราชส่งให้แก่พระราชา. พระราชาทรงพิจารณาแล้ว ถ้าไม่เป็นโจร ก็ปล่อยไป. แต่ถ้าเป็นโจร ก็ทรงให้อ่านปเวณีปัณณกะ (สมุดบันทึกประเพณี). ในบันทึกนั้นมีเขียนไว้ว่า "ผู้ใดทำกรรมชื่อนี้ โทษชื่อนี้พึงมีแก่ผู้นั้น". พระราชาทรงเทียบเคียงการกระทำของผู้นั้นกับบันทึกนั้น แล้วทรงลงโทษที่สมควรแก่กรรมนั้น. ดังนี้ มนุษย์ทั้งหลายย่อมไม่ตำหนิผู้ที่ประพฤติตามราชธรรมของวัชชีอันเป็นของเก่านี้. พวกอัฏฐกุลิกะ คือ บุรุษผู้เฒ่า ๘ คน ผู้เกิดในตระกูล ๘ ตระกูลที่สืบทอดกันมา และงดเว้นจากการถึงอคติ.

සක්කාරන්ති උපකාරං. ගරුභාවං පච්චුපට්ඨපෙත්වාති ‘‘ඉමෙ අම්හාකං ගරුනො’’ති තත්ථ ගරුභාවං පටි පටි උපට්ඨපෙත්වා. මානෙස්සන්තීති සම්මානෙස්සන්ති. තං පන සම්මානනං තෙසු නෙසං අත්තමනතාපුබ්බකන්ති ආහ ‘‘මනෙන පියායිස්සන්තී’’ති. නිපච්චකාරං පණිපාතං. දස්සෙන්තීති ගරුචිත්තභාරං දස්සෙන්ති. සන්ධානෙතුන්ති සම්බන්ධං අවිච්ඡින්නං කත්වා ඝටෙතුං.

คำว่า สักการัง คือ การอุปการะ. คำว่า ครุภาวัง ปัจจุปัฏฐเปตวา คือ ตั้งความเคารพไว้เฉพาะหน้าว่า "ท่านเหล่านี้เป็นครูของเรา" คือ ตั้งความเคารพไว้ในท่านเหล่านั้นโดยเฉพาะๆ. คำว่า มาเนสสันติ คือ จักให้ความเคารพอย่างดี. อนึ่ง เพื่อแสดงว่าการให้ความเคารพนั้นมีใจยินดีเป็นเบื้องหน้า จึงกล่าวว่า "จักรักใคร่ด้วยใจ". คำว่า นิปัจจการัง คือ การนอบน้อม. คำว่า ทัสเสนติ คือ แสดงความหนักแห่งจิตด้วยความเคารพ. คำว่า สันธาเนตุง คือ เพื่อเชื่อมความสัมพันธ์ให้ไม่ขาดสาย.

පසය්හකාරස්සාති බලක්කාරස්ස. කාමං වුද්ධියා පූජනීයතාය ‘‘වුද්ධිහානියො’’ති වුත්තං, අත්ථො පන වුත්තානුක්කමෙනෙව යොජෙතබ්බො. පාළියං වා යස්මා ‘‘වුද්ධියෙව පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානී’’ති වුත්තං, තස්මා තදනුක්කමෙන ‘‘වුද්ධිහානියො’’ති වුත්තං.

คำว่า ปสยหการัสสะ คือ การบังคับขู่เข็ญ. แม้จะกล่าวว่า วุฑฒิหานิโย เพราะความเจริญเป็นสิ่งที่ควรยกย่อง แต่พึงประกอบอรรถตามลำดับที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. หรือเพราะในบาลีกล่าวว่า "ความเจริญเท่านั้นเป็นที่หวัง ไม่ใช่ความเสื่อม" ฉะนั้น จึงกล่าวว่า วุฑฒิหานิโย ตามลำดับนั้น.

විපච්චිතුං අලද්ධොකාසෙ පාපකම්මෙ, තස්ස කම්මස්ස විපාකෙ වා අනවසරොව දෙවසොපසග්ගො. තස්මිං පන ලද්ධොකාසෙ සියා දෙවතොපසග්ගස්ස අවසරොති ආහ ‘‘අනුප්පන්නං…පෙ… වඩ්ඪෙන්තී’’ති. එතෙනෙව අනුප්පන්නං සුඛන්ති එත්ථාපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. බලකායස්ස දිගුණතිගුණතාදස්සනං පටිභයභාවදස්සනන්ති එවමාදිනා දෙවතානං සඞ්ගාමසීසෙ සහායතා වෙදිතබ්බා.

เมื่ออกุศลกรรมยังไม่ได้โอกาสที่จะให้ผล หรือเมื่อวิบากของกรรมนั้นยังไม่มีโอกาส เทวอุปสรรคก็ไม่มีโอกาส. แต่เมื่อกรรมนั้นได้โอกาสแล้ว โอกาสแห่งเทวอุปสรรคก็อาจมีได้ จึงกล่าวว่า "อนุปฺปนฺนํ...เป... วฑฺเฒนฺติ" (ยังไม่เกิด...เป... ย่อมเจริญ). ด้วยเหตุนี้ พึงทราบอรรถในคำว่า อนุปฺปนฺนํ สุขํ (สุขที่ยังไม่เกิด) ในที่นี้ด้วย. การแสดงกำลังพลให้เป็นสองเท่าสามเท่า เป็นการแสดงความน่าสะพรึงกลัว เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่าเทวดาทั้งหลายเป็นผู้ช่วยเหลือในแนวหน้าแห่งสงคราม.

අනිච්ඡිතන්ති [Pg.161] අනිට්ඨං. ආවරණතොති නිසෙධනතො. ධම්මතො අනපෙතා ධම්මියාති ඉධ ‘‘ධම්මිකා’’ති වුත්තා. මිගසූකරාදිඝාතාය සුනඛාදීනං කඩ්ඪිත්වා වනචරණං වාජො, තත්ථ නියුත්තා, තෙ වා වාජෙන්තීති වාජිකා, මිගවධචාරිනො.

คำว่า "อนิจฉิตัง" คือ สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา. คำว่า "อาวรณโต" คือ เพราะการห้าม. ผู้ไม่ห่างจากธรรม ชื่อว่า "ธัมมิยา" ในที่นี้กล่าวว่า "ธัมมิกา". การนำสุนัขเป็นต้นไปเที่ยวป่าเพื่อฆ่าเนื้อหมูเป็นต้น ชื่อว่า "วาโช", ผู้ที่ถูกมอบหมายในกิจนั้น หรือผู้ที่จูงสุนัขเหล่านั้นไป ชื่อว่า "วาชิกา" คือ ผู้เที่ยวฆ่าสัตว์.

සාරන්දදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา สารันททสูตร จบแล้ว.

2. වස්සකාරසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถา วัสสการสูตร.

22. දුතියෙ අභියාතුකාමොති එත්ථ අභි-සද්දො අභිභවනත්ථො ‘‘අනභිවිදිතු’’න්තිආදීසු වියාති ආහ ‘‘අභිභවනත්ථාය යාතුකාමො’’ති. වජ්ජිරාජානොති ‘‘වජ්ජෙතබ්බා ඉමෙ’’ති ආදිතො පවත්තං වචනං උපාදාය වජ්ජීති ලද්ධනාමා රාජානො, වජ්ජිරට්ඨස්ස වා රාජානො වජ්ජිරාජානො. රට්ඨස්ස පන වජ්ජිසමඤ්ඤා තන්නිවාසිරාජකුමාරවසෙන වෙදිතබ්බා. රාජිද්ධියාති රාජභාවානුගතෙන පභාවෙන. සො පන පභාවො නෙසං ගණරාජානං මිථො සාමග්ගියා ලොකෙ පාකටො. චිරට්ඨායී ච අහොසීති ‘‘සමග්ගභාවං කථෙතී’’ති වුත්තං. අනු අනු තංසමඞ්ගිනො භාවෙති වඩ්ඪෙතීති අනුභාවො, අනුභාවො එව ආනුභාවො, පතාපො. සො පන නෙසං පතාපො හත්ථිඅස්සාදිවාහනසම්පත්තියා තත්ථ ච සුභික්ඛිතභාවෙන ලොකෙ පාකටො ජාතොති ‘‘එතෙන…පෙ… කථෙතී’’ති වුත්තං. තාළච්ඡිග්ගළෙනාති කුඤ්චිකාඡිද්දෙන. අසනන්ති සරං. අතිපාතයිස්සන්තීති අතික්කාමෙන්ති. පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛන්ති පොඞ්ඛස්ස අනුපොඞ්ඛං, පුරිමසරස්ස පොඞ්ඛපදානුගතපොඞ්ඛං ඉතරං සරං කත්වාති අත්ථො. අවිරාධිතන්ති අවිරජ්ඣිතං. උච්ඡින්දිස්සාමීති උම්මූලනවසෙන කුලසන්තතිං ඡින්දිස්සාමි. අයනං වඩ්ඪනං අයො, තප්පටිපක්ඛෙන අනයොති ආහ ‘‘අවඩ්ඪි’’න්ති. ඤාතීනං බ්‍යසනං විනාසො ඤාතිබ්‍යසනං.

๒๒. ในข้อที่สอง คำว่า "อภิยาตุกาโม" นี้ อภิ-ศัพท์ มีอรรถว่าครอบงำ เหมือนในคำว่า "อนภิวิทิตุง" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "ผู้ใคร่จะไปเพื่อครอบงำ". คำว่า "วัชชีราชาโน" คือ กษัตริย์ทั้งหลายผู้ได้ชื่อว่าวัชชี โดยอาศัยคำที่เกิดขึ้นแต่แรกว่า "ท่านเหล่านี้พึงเว้น" หรือกษัตริย์แห่งแคว้นวัชชี ชื่อว่าวัชชีราชาโน. อนึ่ง พึงทราบชื่อว่าวัชชีของแคว้น โดยอาศัยราชกุมารผู้อยู่ในแคว้นนั้น. คำว่า "ราชิทธิยา" คือ ด้วยอานุภาพที่เนื่องด้วยความเป็นพระราชา. อนึ่ง อานุภาพนั้นย่อมปรากฏในโลกด้วยความสามัคคีกันของกษัตริย์ผู้เป็นคณะเหล่านั้น. และได้ดำรงอยู่ยั่งยืน จึงกล่าวว่า "ย่อมแสดงความเป็นผู้สามัคคีกัน". คำว่า อานุภาพ (ความหมายว่า) ย่อมยังผู้ประกอบด้วยสิ่งนั้นให้เจริญ ให้เพิ่มพูนเนืองๆ ชื่อว่า อานุภาพ, อานุภาพนั่นเองเป็น อานุภาพ (สระยาว) คือ เดช. อนึ่ง เดชของกษัตริย์เหล่านั้นย่อมปรากฏในโลกด้วยความสมบูรณ์ด้วยพาหนะมีช้างและม้าเป็นต้น และด้วยความเป็นผู้มีภิกษาอุดมในที่นั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุนี้...เป...ย่อมแสดง". คำว่า "ตาฬัจฉิคคะเฬนะ" คือ ด้วยช่องกุญแจ. คำว่า "อสนันติ" คือ ลูกศร. คำว่า "อติปาตะยิสสันติ" คือ จักล่วงเลยไป. คำว่า "ปงขานุปงขัง" คือ ตามรอยลูกศร คือ ทำลูกศรอื่นให้ตามรอยลูกศรแรก. คำว่า "อวิราธิตัง" คือ ไม่ผิดพลาด. คำว่า "อุจฉินทิสสามิ" คือ จักตัดสายตระกูลโดยการถอนรากถอนโคน. การไป คือ การเจริญ ชื่อว่า "อโย", โดยตรงกันข้าม ชื่อว่า "อนโย" จึงกล่าวว่า "ความไม่เจริญ". ความพินาศของญาติ คือ ความฉิบหาย ชื่อว่า "ญาติพยสนัง".

ගඞ්ගායාති ගඞ්ගාසමීපෙ. පට්ටනගාමන්ති සකටපට්ටනගාමං. තත්‍රාති තස්මිං පට්ටනෙ. බලවාඝාතජාතොති උප්පන්නබලවකොධො. මෙති මය්හං. ගතෙනාති ගමනෙන. සීතං වා උණ්හං වා නත්ථි තාය වෙලාය. අභිමුඛං යුද්ධෙනාති අභිමුඛං උජුකමෙව සඞ්ගාමකරණෙන. උපලාපනං සාමං දානඤ්චාති දස්සෙතුං ‘‘අල’’න්තිආදි වුත්තං. භෙදොපි ඉධ උපායො එවාති [Pg.162] වුත්තං ‘‘අඤ්ඤත්‍ර මිථුභෙදා’’ති. යුද්ධස්ස පන අනුපායතා පගෙව පකාසිතා. ඉදන්ති ‘‘අඤ්ඤත්‍ර උපලාපනාය අඤ්ඤත්‍ර මිථුභෙදා’’ති ඉදං වචනං. කථාය නයං ලභිත්වාති ‘‘යාවකීවඤ්ච …පෙ… පරිහානී’’ති ඉමාය භගවතො කථාය උපායං ලභිත්වා. අනුකම්පායාති වජ්ජිරාජෙසු අනුග්ගහෙන.

คำว่า "คังคายา" คือ ใกล้แม่น้ำคงคา. คำว่า "ปัฏฐนคามัง" คือ หมู่บ้านท่าเรือเกวียน. คำว่า "ตัตรา" คือ ในท่าเรือนั้น. คำว่า "พลวาฆาตชาโต" คือ ผู้มีความโกรธแรงกล้าเกิดขึ้นแล้ว. คำว่า "เม" คือ ของเรา. คำว่า "คะเตนะ" คือ ด้วยการไป. ในเวลานั้นไม่มีทั้งความหนาวและความร้อน. คำว่า "อภิมุขัง ยุทเธนะ" คือ ด้วยการรบซึ่งหน้าตรงๆ. เพื่อแสดงว่าการประเล้าประโลม คือ การให้ทานด้วยตนเอง จึงกล่าวคำว่า "อะลัง" เป็นต้น. แม้การแตกแยกก็เป็นอุบายในที่นี้ จึงกล่าวว่า "เว้นจากการแตกแยกกัน". อนึ่ง ความที่การรบไม่ใช่หนทาง ได้ประกาศไว้ก่อนแล้ว. คำว่า "อิทัง" คือ คำว่า "เว้นจากการประเล้าประโลม เว้นจากการแตกแยกกัน" นี้. คำว่า "กถายะ นยัง ลภิตวา" คือ ได้อุบายด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ยาวกิวัญจะ...เป...ปริหานี" นี้. คำว่า "อนุกัมปายา" คือ ด้วยความอนุเคราะห์ในกษัตริย์วัชชี.

රාජාපි තමෙව පෙසෙත්වා සබ්බෙ…පෙ… පාපෙසීති රාජා තං අත්තනො සන්තිකං ආගතං ‘‘කිං, ආචරිය, භගවා අවචා’’ති පුච්ඡි. සො ‘‘යථා භො සමණස්ස ගොතමස්ස වචනං න සක්කා වජ්ජී කෙනචි ගහෙතුං, අපිච උපලාපනාය වා මිථුභෙදෙන වා සක්කා’’ති ආහ. තතො නං රාජා ‘‘උපලාපනාය අම්හාකං හත්ථිඅස්සාදයො නස්සිස්සන්ති, භෙදෙනෙව තෙ ගහෙස්සාමි, කිං කරොමා’’ති පුච්ඡි. තෙන හි, මහාරාජ, තුම්හෙ වජ්ජී ආරබ්භ පරිසති කථං සමුට්ඨාපෙථ, තතො අහං ‘‘කිං තෙ, මහාරාජ, තෙහි, අත්තනො සන්තකෙන කසිවණිජ්ජාදීනි කත්වා ජීවන්තු එතෙ රාජානො’’ති වත්වා පක්කමිස්සාමි. තතො තුම්හෙ ‘‘කිං නු, භො, එස බ්‍රාහ්මණො වජ්ජී ආරබ්භ පවත්තං කථං පටිබාහතී’’ති වදෙය්‍යාථ. දිවසභාගෙ චාහං තෙසං පණ්ණාකාරං පෙසෙස්සාමි, තම්පි ගාහාපෙත්වා තුම්හෙපි මම දොසං ආරොපෙත්වා බන්ධනතාළනාදීනි අකත්වාව කෙවලං ඛුරමුණ්ඩං මං කත්වා නගරා නීහරාපෙථ, අථාහං ‘‘මයා තෙ නගරෙ පාකාරො පරිඛා ච කාරිතා, අහං ථිරදුබ්බලට්ඨානඤ්ච උත්තානගම්භීරට්ඨානඤ්ච ජානාමි, න චිරස්සං දානි තං උජුං කරිස්සාමී’’ති වක්ඛාමි. තං සුත්වා තුම්හෙ ‘‘ගච්ඡතූ’’ති වදෙය්‍යාථාති. රාජා සබ්බං අකාසි.

แม้พระราชาทรงส่งพราหมณ์นั้นไปแล้ว... (ละไว้)... ให้ถึงความพินาศ พระราชาตรัสถามพราหมณ์นั้นผู้มาถึงสำนักของพระองค์ว่า "อาจารย์ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร?" พราหมณ์นั้นกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระดำรัสของพระสมณโคดมนั้น ใครๆ ไม่สามารถจะยึดเอาวัชชีได้ แต่สามารถยึดเอาได้ด้วยการล่อลวง หรือด้วยการยุยงให้แตกกัน" ลำดับนั้น พระราชาตรัสถามพราหมณ์นั้นว่า "ด้วยการล่อลวง ช้างและม้าเป็นต้นของเราจะพินาศไป เราจะยึดเอาวัชชีได้ด้วยการยุยงให้แตกกันเท่านั้น เราจะทำอย่างไรดี?" พราหมณ์กราบทูลว่า "ถ้าอย่างนั้น ขอเดชะมหาราช ขอพระองค์จงทรงยกเรื่องวัชชีขึ้นสนทนาในที่ประชุมเถิด จากนั้นหม่อมฉันจะกล่าวว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์จะทรงทำอะไรกับวัชชีเหล่านั้นเล่า ขอให้พระราชาเหล่านั้นจงดำรงชีพด้วยการทำกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น ด้วยทรัพย์สมบัติของตนเถิด' แล้วหม่อมฉันก็จะหลีกไป จากนั้น ขอพระองค์จงตรัสว่า 'ท่านทั้งหลาย พราหมณ์ผู้นี้ไฉนจึงคัดค้านเรื่องที่เกิดขึ้นเกี่ยวกับวัชชีเล่า?' และในเวลากลางวัน หม่อมฉันจะส่งเครื่องบรรณาการไปให้พวกเจ้าลิจฉวี ขอพระองค์จงให้คนยึดเครื่องบรรณาการนั้นไว้ แล้วทรงกล่าวโทษหม่อมฉัน และโดยไม่ทรงทำโทษด้วยการจองจำหรือเฆี่ยนตีเป็นต้น ขอเพียงทรงโกนผมหม่อมฉันให้โล้น แล้วขับไล่ออกจากเมืองเถิด จากนั้นหม่อมฉันจะกล่าวว่า 'กำแพงและคูเมืองในเมืองนั้น หม่อมฉันเป็นผู้สร้างไว้ หม่อมฉันรู้ทั้งที่มั่นคงและที่อ่อนแอ ทั้งที่ตื้นและที่ลึก บัดนี้ไม่นาน หม่อมฉันจะทำให้เมืองนั้นตรงไปตรงมา' เมื่อพระองค์ทรงได้ยินดังนั้น ขอพระองค์จงตรัสว่า 'จงไปเถิด'" พระราชาทรงทำตามทุกอย่าง

ලිච්ඡවී තස්ස නික්ඛමනං සුත්වා ‘‘සඨො බ්‍රාහ්මණො, මා තස්ස ගඞ්ගං උත්තාරෙතුං අදත්ථා’’ති ආහංසු. තත්‍ර එකච්චෙහි ‘‘අම්හෙ ආරබ්භ කථිතත්තා කිර සො එවං කරොතී’’ති වුත්තෙ ‘‘තෙන හි භණෙ එතූ’’ති වදිංසු. සො ගන්ත්වා ලිච්ඡවී දිස්වා ‘‘කිමාගතත්ථා’’ති පුච්ඡිතො තං පවත්තිං ආරොචෙසි. ලිච්ඡවිනො ‘‘අප්පමත්තකෙන නාම එවං ගරුං දණ්ඩං කාතුං න යුත්ත’’න්ති වත්වා ‘‘කිං තෙ තත්‍ර ඨානන්තර’’න්ති පුච්ඡිංසු. විනිච්ඡයමහාමච්චොහමස්මීති. තදෙව තෙ ඨානන්තරං හොතූති. සො සුට්ඨුතරං විනිච්ඡයං කරොති. රාජකුමාරා තස්ස සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හන්ති. සො පතිට්ඨිතගුණො හුත්වා එකදිවසං එකං ලිච්ඡවිං ගහෙත්වා එකමන්තං ගන්ත්වා ‘‘දාරකා [Pg.163] කසන්තී’’ති පුච්ඡි. ආම, කසන්ති. ද්වෙ ගොණෙ යොජෙත්වාති. ආම, ද්වෙ ගොණෙ යොජෙත්වාති. එත්තකං වත්වා නිවත්තො. තතො තමඤ්ඤො ‘‘කිං ආචරියො ආහා’’ති පුච්ඡිත්වා තෙන වුත්තං – අසද්දහන්තො ‘‘න මෙසො යථාභූතං කථෙතී’’ති තෙන සද්ධිං භිජ්ජි.

พวกเจ้าลิจฉวีได้ยินเรื่องการถูกขับไล่ของพราหมณ์นั้นแล้ว จึงกล่าวว่า "พราหมณ์คนนี้เป็นคนเจ้าเล่ห์ อย่าให้เขาข้ามแม่น้ำคงคาไปได้เลย" ในบรรดาพวกเจ้าลิจฉวีนั้น เมื่อบางคนกล่าวว่า "เขาทำอย่างนั้นเพราะกล่าวถึงพวกเรา" พวกเจ้าลิจฉวีจึงกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น ท่านเอ๋ย จงมาเถิด" พราหมณ์นั้นไปแล้ว เห็นพวกเจ้าลิจฉวี เมื่อถูกถามว่า "ท่านมาทำไม?" ก็เล่าเรื่องราวทั้งหมดให้ฟัง พวกเจ้าลิจฉวีกล่าวว่า "ไม่สมควรที่จะลงโทษหนักถึงเพียงนี้ด้วยเรื่องเล็กน้อย" แล้วถามว่า "ท่านมีตำแหน่งอะไรที่นั่น?" พราหมณ์ตอบว่า "หม่อมฉันเป็นมหาอำมาตย์ผู้พิจารณาคดี" พวกเจ้าลิจฉวีจึงกล่าวว่า "ตำแหน่งนั้นแหละจงเป็นตำแหน่งของท่านเถิด" พราหมณ์นั้นก็พิจารณาคดีได้ดียิ่ง เหล่าราชกุมารก็เรียนศิลปะในสำนักของพราหมณ์นั้น พราหมณ์นั้นเมื่อเป็นที่ไว้วางใจแล้ว วันหนึ่งได้พาเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งไปที่ลับ แล้วถามว่า "เด็กๆ ไถนาหรือ?" เจ้าลิจฉวีตอบว่า "ใช่ ไถนา" พราหมณ์ถามว่า "เทียมโคสองตัวหรือ?" เจ้าลิจฉวีตอบว่า "ใช่ เทียมโคสองตัว" กล่าวเพียงเท่านี้แล้วก็กลับมา จากนั้น เจ้าลิจฉวีอีกคนหนึ่งถามเจ้าลิจฉวีคนแรกว่า "อาจารย์พูดว่าอะไร?" เมื่อได้ฟังสิ่งที่เจ้าลิจฉวีคนแรกบอก ก็ไม่เชื่อ กล่าวว่า "คนนี้ไม่ได้พูดตามความเป็นจริง" แล้วก็แตกแยกกับเจ้าลิจฉวีคนแรก

බ්‍රාහ්මණො අපරම්පි එකදිවසං එකං ලිච්ඡවිං එකමන්තං නෙත්වා ‘‘කෙන බ්‍යඤ්ජනෙන භුත්තොසී’’ති පුච්ඡිත්වා නිවත්තො. තම්පි අඤ්ඤො පුච්ඡිත්වා අසද්දහන්තො තථෙව භිජ්ජි. බ්‍රාහ්මණො අපරම්පි දිවසං එකං ලිච්ඡවිං එකමන්තං නෙත්වා ‘‘අතිදුග්ගතොසි කිරා’’ති පුච්ඡි. කො එවමාහාති. අසුකො නාම ලිච්ඡවීති. අපරම්පි එකමන්තං නෙත්වා ‘‘ත්වං කිර භීරුජාතිකො’’ති පුච්ඡි. කො එවමාහාති? අසුකො නාම ලිච්ඡවීති. එවං අඤ්ඤෙන අකථිතමෙව අඤ්ඤස්ස කථෙන්තො තීහි සංවච්ඡරෙහි තෙ රාජානො අඤ්ඤමඤ්ඤං භින්දිත්වා යථා ද්වෙ එකමග්ගෙන න ගච්ඡන්ති, තථා කත්වා සන්නිපාතභෙරිං චරාපෙසි. ලිච්ඡවිනො ‘‘ඉස්සරා සන්නිපතන්තු, සූරා සන්නිපතන්තූ’’ති වත්වා න සන්නිපතිංසු. බ්‍රාහ්මණො ‘‘අයං දානි කාලො, සීඝං ආගච්ඡතූ’’ති රඤ්ඤො සාසනං පෙසෙති. රාජා සුත්වාව බලභෙරිං චරාපෙත්වා නික්ඛමි. වෙසාලිකා සුත්වා ‘‘රඤ්ඤො ගඞ්ගං උත්තරිතුං න දස්සාමා’’ති භෙරිං චරාපෙසුං. තෙ සුත්වා ‘‘ගච්ඡන්තු සූරරාජානො’’තිආදීනි වත්වා න සන්නිපතිංසු. ‘‘නගරප්පවෙසනං න දස්සාම, ද්වාරානි පිදහිස්සාමා’’ති භෙරිං චරාපෙසුං. එකොපි න සන්නිපති. යථාවිවටෙහි ද්වාරෙහි පවිසිත්වා සබ්බෙ අනයබ්‍යසනං පාපෙත්වා ගතො. තං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘රාජාපි තමෙව පෙසෙත්වා සබ්බෙපි භින්දිත්වා ගන්ත්වා අනයබ්‍යසනං පාපෙසී’’ති.

พราหมณ์นั้นอีกวันหนึ่งได้พาเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งไปที่ลับ แล้วถามว่า "ท่านฉันด้วยกับข้าวอะไร?" แล้วก็กลับมา เจ้าลิจฉวีอีกคนหนึ่งถามเจ้าลิจฉวีคนนั้นแล้วไม่เชื่อ ก็แตกแยกกันเช่นนั้น พราหมณ์นั้นอีกวันหนึ่งได้พาเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งไปที่ลับ แล้วถามว่า "ท่านเป็นคนยากจนมากหรือ?" เจ้าลิจฉวีถามว่า "ใครพูดอย่างนั้น?" พราหมณ์ตอบว่า "เจ้าลิจฉวีชื่อโน้น" พราหมณ์นั้นอีกคนหนึ่งได้พาเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งไปที่ลับ แล้วถามว่า "ท่านเป็นคนขี้ขลาดหรือ?" เจ้าลิจฉวีถามว่า "ใครพูดอย่างนั้น?" พราหมณ์ตอบว่า "เจ้าลิจฉวีชื่อโน้น" พราหมณ์นั้นกล่าวสิ่งที่คนหนึ่งไม่ได้พูดให้คนอื่นฟังอย่างนี้ ทำให้พระราชาเหล่านั้นแตกแยกกันเองภายในสามปี จนกระทั่งสองคนไม่เดินไปทางเดียวกัน แล้วก็ให้ตีกลองประชุม พวกเจ้าลิจฉวีกล่าวว่า "ขอเจ้านายทั้งหลายจงประชุมกันเถิด ขอผู้กล้าหาญทั้งหลายจงประชุมกันเถิด" แต่ก็ไม่ประชุมกัน พราหมณ์นั้นส่งข่าวไปถึงพระราชาว่า "บัดนี้เป็นเวลาแล้ว ขอพระองค์จงเสด็จมาโดยเร็วเถิด" พระราชาทรงได้ยินดังนั้น ก็ให้ตีกลองระดมพลแล้วเสด็จออกไป ชาวเมืองเวสาลีได้ยินดังนั้น ก็ให้ตีกลองว่า "เราจะไม่ให้พระราชาข้ามแม่น้ำคงคาไปได้" พวกเจ้าลิจฉวีได้ยินดังนั้น ก็กล่าวว่า "ขอพระราชาผู้กล้าหาญทั้งหลายจงไปเถิด" เป็นต้น แล้วก็ไม่ประชุมกัน พวกเจ้าลิจฉวีให้ตีกลองว่า "เราจะไม่ให้เข้าเมือง เราจะปิดประตู" ไม่มีใครประชุมกันเลยแม้แต่คนเดียว พระราชาจึงเสด็จเข้าไปทางประตูที่เปิดอยู่ แล้วทำให้พวกเจ้าลิจฉวีทั้งหมดถึงความพินาศ ข้อความนี้กล่าวถึงเรื่องนั้นว่า "แม้พระราชาทรงส่งพราหมณ์นั้นไปแล้ว ทรงทำให้พวกเจ้าลิจฉวีทั้งหมดแตกแยกกัน แล้วเสด็จไป ทำให้ถึงความพินาศ"

වස්සකාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวัสสการสูตร จบแล้ว

2. පඨමසත්තකසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปฐมสัตตกสูตร

23. තතියෙ අපරිහානාය හිතාති අපරිහානියා (දී. නි. ටී. 2.136), න පරිහායන්ති එතෙහීති වා අපරිහානියා. එවං සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘ඉධාපි චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තතොතිආදි දිසාසු ආගතසාසනෙ වුත්තවචනං වුත්තකථනං. විහාරසීමා ආකුලා යස්මා[Pg.164], තස්මා උපොසථපවාරණා ඨිතා. ඔලීයමානකොති පාළිතො අත්ථතො ච විනස්සමානකො. උක්ඛිපාපෙන්තාති පගුණභාවකරණෙන අත්ථසංවණ්ණනාවසෙන ච පග්ගණ්හන්තා.

๒๓. ในข้อที่สาม คำว่า อปริหานิยา (ที. นิ. ฏีกา 2.136) หมายถึง สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ความไม่เสื่อม หรือชื่อว่า อปริหานิยา เพราะไม่เสื่อมด้วยธรรมเหล่านี้ เมื่อจะแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่ออย่างนี้ให้พิสดาร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ในข้อนี้ก็เหมือนกัน ในคำนั้น คำว่า ตโต เป็นต้น หมายถึง คำพูดที่กล่าวไว้ในข่าวที่มาในทิศทั้งหลาย เพราะสีมาของวิหารยุ่งเหยิงฉะนั้น อุโบสถและปวารณาจึงหยุดชะงัก คำว่า โอฬียมานโก หมายถึง ผู้ที่กำลังเสื่อมถอยทั้งจากพระบาลีและอรรถะ คำว่า อุกฺขิปาเปนฺติ หมายถึง เมื่อประคองไว้ด้วยการทำให้คล่องแคล่วและด้วยอำนาจการพรรณนาอรรถ

සාවත්ථියං භික්ඛූ විය (පාරා. 565) පාචිත්තියං දෙසාපෙතබ්බොති පඤ්ඤාපෙන්තා. වජ්ජිපුත්තකා විය (චූළව. 446) දසවත්ථුදීපනෙන. තථා අකරොන්තාති නවං කතිකවත්තං වා සික්ඛාපදං වා අමද්දන්තා ධම්මවිනයතො සාසනං දීපෙන්තා ඛුද්දකම්පි ච සික්ඛාපදං අසමූහනන්තා. ආයස්මා මහාකස්සපො විය චාති ‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො, සඞ්ඝො, සන්තාම්හාකං සික්ඛාපදානි ගිහිගතානි. ගිහිනොපි ජානන්ති ‘ඉදං වො සමණානං සක්‍යපුත්තිකානං කප්පති, ඉදං වො න කප්පතී’ති. සචෙපි හි මයං ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනිස්සාම, භවිස්සන්ති වත්තාරො ‘ධූමකාලිකං සමණෙන ගොතමෙන සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, යාවිමෙසං සත්ථා අට්ඨාසි, තාවිමෙ සික්ඛාපදෙසු සික්ඛිංසු. යතො ඉමෙසං සත්ථා පරිනිබ්බුතො, න දානිමෙ සික්ඛාපදෙසු සික්ඛන්තී’ති. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤපෙය්‍ය, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දෙය්‍ය, යථාපඤ්ඤත්තෙසු සික්ඛාපදෙසු සමාදාය වත්තෙය්‍යා’’ති ඉමං (චූළව. 442) තන්තිං ඨපෙන්තො ආයස්මා මහාකස්සපො විය ච.

เหมือนภิกษุทั้งหลายในเมืองสาวัตถี (ปารา. 565) เมื่อบัญญัติว่า พึงให้แสดงอาบัติปาจิตตีย์ เหมือนพวกวัชชีบุตร (จุลฺล. 446) ด้วยการแสดงวัตถุ ๑๐ ประการ คำว่า ผู้ไม่ทำอย่างนั้น หมายถึง ผู้ไม่เหยียบย่ำกติกาวัตต์หรือสิกขาบทใหม่ ผู้ทำพระศาสนาให้รุ่งเรืองด้วยพระธรรมวินัย และผู้ไม่เพิกถอนสิกขาบทเล็กน้อย และเหมือนพระมหากัสสปเถระผู้ประดิษฐานแบบแผนนี้ไว้ว่า ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สิกขาบทของเราทั้งหลายมีอยู่ซึ่งไปถึงชาวบ้านแล้ว ชาวบ้านก็รู้ว่า สิ่งนี้สมควรแก่สมณะศากยบุตรทั้งหลาย สิ่งนี้ไม่สมควรแก่ท่านทั้งหลาย ถ้าแม้เราทั้งหลายจะเพิกถอนสิกขาบทเล็กน้อยและน้อยที่สุดเสีย ก็จะมีผู้กล่าวว่า สิกขาบทที่พระสมณโคดมทรงบัญญัติไว้แก่สาวกทั้งหลายนั้น เป็นของชั่วระยะเวลาควันไฟ ตราบใดที่พระศาสดาของท่านเหล่านี้ยังทรงพระชนม์อยู่ ตราบนั้นท่านเหล่านี้ก็ศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย เมื่อพระศาสดาของท่านเหล่านี้ปรินิพพานแล้ว บัดนี้ท่านเหล่านี้ก็ไม่ศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์ไม่พึงบัญญัติสิ่งที่ยังไม่บัญญัติ ไม่พึงเพิกถอนสิ่งที่บัญญัติแล้ว พึงสมาทานประพฤติในสิกขาบททั้งหลายตามที่บัญญัติไว้แล้ว (จุลฺล. 442)

ථිරභාවප්පත්තාති සාසනෙ ථිරභාවං අනිවත්තිතභාවං උපගතා. ථෙරකාරකෙහීති ථෙරභාවසාධකෙහි සීලාදිගුණෙහි අසෙක්ඛධම්මෙහි. බහූ රත්තියොති පබ්බජිතා හුත්වා බහූ රත්තියො ජානන්ති. සීලාදිගුණෙසු පතිට්ඨාපනමෙව සාසනෙ පරිණායකතාති ආහ ‘‘තීසු සික්ඛාසු පවත්තෙන්තී’’ති. ඔවාදං න දෙන්ති අභාජනභාවතො. පවෙණිකථන්ති ආචරියපරම්පරාභතං සම්මාපටිපත්තිදීපනං ධම්මකථං. සාරභූතං ධම්මපරියායන්ති සමථවිපස්සනාමග්ගඵලසම්පාපනෙන සාසනෙ සාරභූතං බොජ්ඣඞ්ගකොසල්ලඅනුත්තරසීතිභාව- (අ. නි. 6.85) අධිචිත්තසුත්තාදිධම්මතන්තිං. ආදිකං ඔවාදන්ති ආදි-සද්දෙන ‘‘එවං තෙ ආලොකෙතබ්බං, එවං තෙ විලොකෙතබ්බං, එවං තෙ සමිඤ්ජිතබ්බං, එවං තෙ පසාරෙතබ්බං, එවං තෙ සඞ්ඝාටිපත්තචීවරං ධාරෙතබ්බ’’න්ති ඔවාදං සඞ්ගණ්හාති.

คำว่า ถิรภาวปฺปตฺตา หมายถึง ผู้ถึงความมั่นคงในพระศาสนา คือความไม่กลับกลาย. คำว่า เถรกาเรหิ หมายถึง ด้วยคุณมีศีลเป็นต้นอันเป็นเครื่องกระทำความเป็นพระเถระ และด้วยอเสกขธรรมทั้งหลาย. คำว่า พหู รตฺติโย หมายถึง บรรพชาแล้วรู้ราตรีเป็นอันมาก. การให้ตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศีลเป็นต้นนั่นแหละ เป็นความเป็นผู้นำในพระศาสนา จึงตรัสว่า ผู้ยังสิกขา ๓ ให้เป็นไป. ไม่ให้โอวาท เพราะความที่เขาไม่เป็นภาชนะรองรับ. คำว่า ปเวณิกถา หมายถึง ธรรมีกถาที่สืบทอดกันมาตามลำดับอาจารย์ อันแสดงสัมมาปฏิบัติ. คำว่า สารภูตํ ธมฺมปริยายํ หมายถึง ธรรมปริยายอันเป็นสาระในพระศาสนา ด้วยการให้ถึงพร้อมซึ่งสมถะ วิปัสสนา มรรค และผล คือแบบแผนแห่งธรรมมีโพชฌงคโกศล อนุตตรสีติภาวะ (องฺ. ฉกฺก. ๖.๘๕) และอธิจิตตสูตร เป็นต้น. คำว่า อาทิกํ โอวาทํ ด้วยศัพท์ว่า อาทิ ย่อมสงเคราะห์โอวาทว่า เธอพึงมองดูอย่างนี้, เธอพึงเหลียวดูอย่างนี้, เธอพึงคู้เข้าอย่างนี้, เธอพึงเหยียดออกอย่างนี้, เธอพึงทรงผ้าสังฆาฏิ บาตร และจีวรอย่างนี้.

පුනබ්භවදානං පුනබ්භවො උත්තරපදලොපෙන. ඉතරෙති යෙ න පච්චයවසිකා න ආමිසචක්ඛුකා, තෙ න ගච්ඡන්ති තණ්හාය වසං.

คำว่า ปุนพฺภวทานํ หมายถึง ปุนัพภวะ (การให้ภพใหม่) โดยมีการลบอุตตรบท. คำว่า อิตเร หมายถึง ชนเหล่าใดไม่เป็นไปตามอำนาจแห่งปัจจัย ไม่เป็นผู้มีจักษุเห็นแก่อามิส ชนเหล่านั้นย่อมไม่ไปสู่อำนาจแห่งตัณหา.

ආරඤ්ඤකෙසූති [Pg.165] අරඤ්ඤභාගෙසු අරඤ්ඤපරියාපන්නෙසු. නනු යත්ථ කත්ථචිපි තණ්හා සාවජ්ජා එවාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘ගාමන්තසෙනාසනෙසු හී’’තිආදි. තෙන ‘‘අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසු පිහං උපට්ඨාපයතො’’ති එත්ථ වුත්තපිහාදයො පිය ආරඤ්ඤකසෙනාසනෙසු සාලයතා සෙවිතබ්බපක්ඛිකා එවාති දස්සෙති.

คำว่า อารญฺญเกสุ หมายถึง ในส่วนแห่งป่า อันนับเนื่องในป่า. พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า ในเสนาสนะใกล้บ้าน เป็นต้น โดยหมายถึงการคัดค้านว่า ตัณหาเป็นของมีโทษในที่ไหนๆ มิใช่หรือ. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า ความปรารถนาเป็นต้นที่กล่าวไว้ในคำว่า ผู้ตั้งความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยม นั้น แม้ในเสนาสนะป่า ก็เป็นฝ่ายที่ควรเสพด้วยความอาลัย.

අත්තනාවාති සයමෙව. තෙන පරෙහි අනුස්සාහිතානං සරසෙනෙව අනාගතානං පෙසලානං භික්ඛූනං ආගමනං, ආගතානඤ්ච ඵාසුවිහාරං පච්චාසීසන්තීති දස්සෙති. ඉමිනාව නීහාරෙනාති ඉමාය පටිපත්තියා. අග්ගහිතධම්මග්ගහණන්ති අග්ගහිතස්ස පරියත්තිධම්මස්ස උග්ගහණං. ගහිතසජ්ඣායකරණන්ති උග්ගහිතස්ස සුට්ඨු අත්ථචින්තනං. චින්තරත්ථො හි අයං සජ්ඣායසද්දො. එන්තීති උපගච්ඡන්ති. නිසීදන්ති ආසනපඤ්ඤාපනාදිනා.

คำว่า อตฺตนาวา หมายถึง ด้วยตนเองนั่นเอง. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า ย่อมหวังการมาของภิกษุผู้เป็นที่รัก ผู้มาเองโดยไม่ถูกผู้อื่นชักชวน และความอยู่สำราญของภิกษุผู้มาแล้ว. คำว่า อิมินาว นีหาเรน หมายถึง ด้วยปฏิปทานี้. คำว่า อคฺคหิตธมฺมคฺคหณํ หมายถึง การเรียนพระปริยัติธรรมที่ยังไม่ได้เรียน. คำว่า คหิตสชฺฌายกรณํ หมายถึง การพิจารณาเนื้อความที่เรียนแล้วอย่างดี. เพราะคำว่า สชฺฌาย นี้ มีอรรถว่า การพิจารณา. คำว่า เอนฺติ หมายถึง ย่อมเข้าไปหา. คำว่า นิสีทนฺติ หมายถึง ย่อมนั่งด้วยการปูลาดอาสนะเป็นต้น.

පඨමසත්තකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมสัตตกสูตร จบแล้ว.

4-6. දුතියසත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා

๔-๖. อรรถกถาทุติยสัตตกสูตรเป็นต้น.

24-26. චතුත්ථෙ කරොන්තොයෙවාති යථාවුත්තං තිරච්ඡානකථං කථෙන්තොයෙව. අතිරච්ඡානකථාභාවෙපි තස්ස තත්ථ තප්පරභාවදස්සනත්ථං අවධාරණවචනං. පරියන්තකාරීති සපරියන්තං කත්වා වත්තා. ‘‘පරියන්තවතිං වාචං භාසිතා’’ති (දී. නි. 1.9, 194) හි වුත්තං. අප්පභස්සොවාති පරිමිතකථොයෙව එකන්තෙන කථෙතබ්බස්සෙව කථනතො. සමාපත්තිසමාපජ්ජනං අරියො තුණ්හීභාවො. නිද්දායතියෙවාති නිද්දොක්කමනෙ අනාදීනවදස්සී නිද්දායතියෙව, ඉරියාපථපරිවත්තනාදිනා න නං විනොදෙති. එවං සංසට්ඨොවාති වුත්තනයෙන ගණසඞ්ගණිකාය සංසට්ඨො එව විහරති. දුස්සීලා පාපිච්ඡා නාමාති සයං නිස්සීලා අසන්තගුණසම්භාවනිච්ඡාය සමන්නාගතත්තා පාපා ලාමකා ඉච්ඡා එතෙසන්ති පාපිච්ඡා. පාපපුග්ගලෙහි මිත්තිකරණතො පාපමිත්තා. තෙහි සදා සහපවත්තනෙන පාපසහායා. තත්ථ නින්නතාදිනා තදධිමුත්තතාය පාපසම්පවඞ්කා. පඤ්චමාදීනි උත්තානත්ථානියෙව.

๒๔-๒๖. ในสูตรที่ ๔ คำว่า กโรนฺโตเยว หมายถึง ผู้กล่าวติรัฉานกถาที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. แม้ในที่ที่ไม่มีติรัฉานกถา ก็เป็นคำที่เน้นย้ำเพื่อแสดงว่าเขามีความหมกมุ่นในเรื่องนั้น. คำว่า ปริยนฺตการี หมายถึง ผู้กล่าวโดยมีขอบเขต. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า ตรัสพระวาจาที่มีขอบเขต (ที. สี. ๑.๙, ๑๙๔). คำว่า อัปปภัสโส หมายถึง ผู้มีถ้อยคำน้อย เพราะกล่าวเฉพาะสิ่งที่ควรกล่าวโดยส่วนเดียว. การเข้าสมาบัติ เป็นอริยตุณหีภาพ (ความสงบของพระอริยะ). คำว่า นิทฺทายติเยว หมายถึง ผู้ไม่เห็นโทษในการก้าวลงสู่ความหลับ ย่อมนอนนั่นเอง ไม่บรรเทาความหลับนั้นด้วยการเปลี่ยนอิริยาบถเป็นต้น. คำว่า เอวํ สํสฏฺโฐ หมายถึง ย่อมอยู่คลุกคลีด้วยหมู่คณะตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. คำว่า ทุสฺสีลา ปาปิจฺฉา หมายถึง ผู้ทุศีล คือผู้ไม่มีศีลเอง ผู้มีความปรารถนาชั่ว เพราะประกอบด้วยความปรารถนาที่จะให้ผู้อื่นเข้าใจว่าตนมีคุณธรรมอันไม่มีอยู่จริง. เป็นผู้มีมิตรชั่ว เพราะทำมิตรกับบุคคลผู้ชั่ว. เป็นผู้มีสหายชั่ว เพราะประพฤติร่วมกับคนเหล่านั้นเสมอ. เป็นผู้โน้มเอียงไปในทางชั่ว เพราะมีความน้อมไปในทางนั้นด้วยความน้อมไปเป็นต้น. สูตรที่ ๕ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น.

දුතියසත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยสัตตกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

7-11. සඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා

๗-๑๑. อรรถกถาสัญญาเป็นต้น.

27-31. සත්තමෙ [Pg.166] අනිච්චාති අනුපස්සති එතායාති අනිච්චානුපස්සනා. තථාපවත්තවිපස්සනා පන යස්මා අත්තනා සහගතසඤ්ඤාය භාවිතාය භාවිතා එව හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘අනිච්චානුපස්සනාදීහි සහගතසඤ්ඤා’’ති. ඉමා සත්ත ලොකියවිපස්සනාපි හොන්ති ‘‘අනිච්ච’’න්තිආදිනා පවත්තනතො. ‘‘එතං සන්තං එතං පණීතං යදිදං සබ්බසඞ්ඛාරසමථො’’ති ආගතවසෙන පනෙත්ථ ද්වෙ ලොකුත්තරා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. ‘‘විරාගො නිරොධො’’ති හි තත්ථ නිබ්බානං වුත්තන්ති ඉධ විරාගසඤ්ඤා, තා වුත්තසඤ්ඤා නිබ්බානාරම්මණාපි සියුං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. අට්ඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

๒๗-๓๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า อนิจฺจา คือ อนิจจานุปัสสนา เพราะบุคคลย่อมพิจารณาเห็นด้วยอนิจจานุปัสสนานั้น. ส่วนวิปัสสนาที่ดำเนินไปอย่างนั้น ย่อมเป็นอันเจริญแล้วด้วยสัญญาที่เกิดร่วมกับตน เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า สัญญาที่เกิดร่วมกับอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น. สัญญา ๗ เหล่านี้ ย่อมเป็นโลกิยวิปัสสนาด้วย เพราะดำเนินไปโดยมี อนิจจะ เป็นต้น. พึงทราบว่า ในที่นี้มีโลกุตตระ ๒ อย่าง โดยนัยที่มาในพระบาลีว่า สิ่งนี้สงบ สิ่งนี้ประณีต คือความสงบแห่งสังขารทั้งปวง. เพราะในที่นั้นตรัสพระนิพพานว่า วิราคะ นิโรธะ ฉะนั้น วิราคสัญญาเหล่านั้น สัญญาที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น ก็พึงมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ได้ด้วย. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้ง่าย. สูตรที่ ๘ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น.

සඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัญญาเป็นต้น จบแล้ว.

වජ්ජිසත්තකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวรรคว่าด้วยวัชชีสัตตกะ จบแล้ว.

4. දෙවතාවග්ගො

๔. เทวดาวรรค.

5. පඨමමිත්තසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาปฐมมิตตสูตร.

36. චතුත්ථස්ස පඤ්චමෙ අත්තනො ගුය්හං තස්ස ආවිකරොතීති අත්තනො ගුය්හං නිග්ගුහිතුං යුත්තකථං අඤ්ඤස්ස අකථෙත්වා තස්සෙව ආචික්ඛති. තස්ස ගුය්හං අඤ්ඤෙසං නාචික්ඛතීති තෙන කථිතගුය්හං යථා අඤ්ඤෙ න ජානන්ති, එවං අනාවිකරොන්තො ඡාදෙති.

๓๖. ในสูตรที่ ๔ ข้อที่ ๕ คำว่า อตฺตโน คุยฺหํ ตสฺส อาวิกโรติ หมายถึง ย่อมบอกความลับของตนแก่เขาเท่านั้น ไม่บอกถ้อยคำที่ควรปกปิดแก่ผู้อื่น. คำว่า ตสฺส คุยฺหํ อญฺเญสํ นาจิกฺขติ หมายถึง ย่อมปกปิดความลับที่เขาบอก ไม่เปิดเผยให้ผู้อื่นรู้ คือปกปิดไว้ไม่ให้ผู้อื่นรู้.

පඨමමිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมมิตตสูตร จบแล้ว.

6-11. දුතියමිත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

๖-๑๑. อรรถกถาทุติยมิตตสูตรเป็นต้น.

37-42. ඡට්ඨෙ පියො ච හොති මනාපො චාති කල්‍යාණමිත්තලක්ඛණං දස්සිතං. කල්‍යාණමිත්තො හි සද්ධාසම්පන්නො ච හොති සීලසම්පන්නො සුතසම්පන්නො චාගසම්පන්නො වීරියසම්පන්නො සතිසම්පන්නො සමාධිසම්පන්නො පඤ්ඤාසම්පන්නො. තත්ථ සද්ධාසම්පත්තියා සද්දහති තථාගතස්ස සම්බොධිං කම්මඤ්ච කම්මඵලඤ්ච, තෙන සම්බොධියා හෙතුභූතං සත්තෙසු හිතසුඛං න පරිච්චජති[Pg.167]. සීලසම්පත්තියා සත්තානං පියො හොති ගරු භාවනීයො චොදකො පාපගරහී වත්තා වචනක්ඛමො. සුතසම්පත්තියා සච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිපටිසංයුත්තානං ගම්භීරානං කථානං කත්තා හොති. චාගසම්පත්තියා අප්පිච්ඡො හොති සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො. වීරියසම්පත්තියා ආරද්ධවීරියො හොති අත්තහිතපරහිතපටිපත්තියං. සතිසම්පත්තියා උපට්ඨිතස්සතී හොති. සමාධිසම්පත්තියා අවික්ඛිත්තො හොති සමාහිතචිතො. පඤ්ඤාසම්පත්තියා අවිපරීතං පජානාති. සො සතියා කුසලාකුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්නෙසමානො පඤ්ඤාය සත්තානං හිතාහිතං යථාභූතං ජානිත්වා සමාධිනා තත්ථ එකග්ගචිත්තො හුත්වා වීරියෙන සත්තෙ අහිතෙ නිසෙධෙත්වා හිතෙ නියොජෙති. තෙන වුත්තං ‘‘පියො…පෙ… නියොජෙතී’’ති. සත්තමාදීනි උත්තානත්ථානි.

๓๗-๔๒. ในสูตรที่ ๖ คำว่า ปิโย จ โหติ มนาโป จ แสดงลักษณะของกัลยาณมิตร. เพราะกัลยาณมิตรย่อมเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยสุตะ ถึงพร้อมด้วยจาคะ ถึงพร้อมด้วยวิริยะ ถึงพร้อมด้วยสติ ถึงพร้อมด้วยสมาธิ ถึงพร้อมด้วยปัญญา. ในบรรดาคุณเหล่านั้น ด้วยความถึงพร้อมด้วยศรัทธา ย่อมเชื่อการตรัสรู้ของพระตถาคต และกรรมกับผลของกรรม ด้วยเหตุนั้น ย่อมไม่ละทิ้งประโยชน์สุขแก่สัตว์ทั้งหลาย อันเป็นเหตุแห่งการตรัสรู้. ด้วยความถึงพร้อมด้วยศีล ย่อมเป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่น่ายกย่องของสัตว์ทั้งหลาย เป็นผู้เตือน เป็นผู้ติเตียนบาป เป็นผู้กล่าวสอน เป็นผู้อดทนต่อถ้อยคำ. ด้วยความถึงพร้อมด้วยสุตะ ย่อมเป็นผู้กล่าวเรื่องราวอันลึกซึ้งที่ประกอบด้วยสัจจะและปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น. ด้วยความถึงพร้อมด้วยจาคะ ย่อมเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี. ด้วยความถึงพร้อมด้วยวิริยะ ย่อมเป็นผู้ปรารภความเพียรในการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น. ด้วยความถึงพร้อมด้วยสติ ย่อมเป็นผู้มีสติมั่นคง. ด้วยความถึงพร้อมด้วยสมาธิ ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตตั้งมั่น. ด้วยความถึงพร้อมด้วยปัญญา ย่อมรู้แจ้งสิ่งต่างๆ โดยไม่ผิดพลาด. เขาผู้นั้น เมื่อพิจารณาทางมาแห่งธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลด้วยสติแล้ว รู้ประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ของสัตว์ทั้งหลายตามความเป็นจริงด้วยปัญญาแล้ว มีจิตเป็นเอกัคคะในที่นั้นด้วยสมาธิแล้ว ย่อมห้ามสัตว์ทั้งหลายจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และชักชวนให้ตั้งอยู่ในสิ่งที่เป็นประโยชน์ด้วยความเพียร. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า เป็นที่รัก... (ละ)... ชักชวนให้ตั้งอยู่ในสิ่งที่เป็นประโยชน์. สูตรที่ ๗ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น.

දුතියමිත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยมิตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

දෙවතාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเทวดาวรรค จบแล้ว.

5. මහායඤ්ඤවග්ගො

๕. มหายัญญวรรค.

1. සත්තවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสัตตวิญญาณฐิติสูตร.

44. පඤ්චමස්ස පඨමෙ යස්මා නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො (දී. නි. ටී. 2.127) තස්මා සෙය්‍යථාපි මනුස්සාති යථා මනුස්සාති වුත්තං හොති. විසෙසො හොතියෙව සතිපි බාහිරස්ස කාරණස්ස අභෙදෙ අජ්ඣත්තිකස්ස භින්නත්තා. නානත්තං කායෙ එතෙසං, නානත්තො වා කායො එතෙසන්ති නානත්තකායා. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. නෙසන්ති මනුස්සානං. නානත්තා සඤ්ඤා එතෙසං අත්ථීති නානත්තසඤ්ඤිනො. සුඛසමුස්සයතො විනිපාතො එතෙසං අත්ථීති විනිපාතිකා සතිපි දෙවභාවෙ දිබ්බසම්පත්තියා අභාවතො. අපායෙසු වා ගතො නත්ථි නිපාතො එතෙසන්ති විනිපාතිකා. තෙනාහ ‘‘චතුඅපායවිනිමුත්තා’’ති. පියඞ්කරමාතාදීනං වියාති පියඞ්කරමාතා කිර යක්ඛිනී පච්චූසසමයෙ අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස ධම්මං සජ්ඣායතො සුත්වා –

๔๔. ในปฐมบทแห่งปัญจมบท เพราะนิบาต (คือคำว่า เสยฺยถาปิ) เป็นไปในอรรถแห่งการแสดงตัวอย่าง (ที. นิ. ฏีกา 2.127) ฉะนั้น คำว่า “เสยฺยถาปิ มนุสฺสา” จึงหมายถึง “ยถา มนุสฺสา” (เหมือนมนุษย์). ความพิเศษย่อมมีอยู่ แม้เหตุภายนอกจะไม่ต่างกัน แต่เหตุภายในต่างกัน. กายของสัตว์เหล่านั้นต่างกัน หรือกายของสัตว์เหล่านั้นต่างกัน ฉะนั้นจึงชื่อว่า “นานัตตกายา” (มีกายต่างกัน). ด้วยนัยนี้ พึงทราบอรรถในบทที่เหลือด้วย. “เนสํ” หมายถึง ของมนุษย์ทั้งหลาย. สัญญาของสัตว์เหล่านั้นต่างกัน ฉะนั้นจึงชื่อว่า “นานัตตสัญญี” (มีสัญญาต่างกัน). การตกไปจากกองสุขมีอยู่แก่สัตว์เหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า “วินิปาติกา” (ผู้ตกไป) แม้จะเป็นเทวดา แต่ไม่มีทิพยสมบัติ. หรือการตกไปสู่อบายไม่มีแก่สัตว์เหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า “วินิปาติกา”. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พ้นจากอบายทั้งสี่”. เหมือนมารดาของปิยังกรเป็นต้น มารดาของปิยังกรเป็นยักษิณี ได้ยินพระเถระชื่ออนุรุทธสาธยายธรรมในเวลาเช้าตรู่แล้ว –

‘‘මා [Pg.168] සද්දමකරී පියඞ්කර, භික්ඛු ධම්මපදානි භාසති;

අපි ධම්මපදං විජානිය, පටිපජ්ජෙම හිතාය නො සියා.

“ปิยังกร อย่าทำเสียงดังเลย พระภิกษุกำลังกล่าวธรรมบทอยู่; เราทั้งหลายพึงรู้ธรรมบทแล้วปฏิบัติ เพื่อประโยชน์แก่เราทั้งหลายเถิด.

‘‘පාණෙසු ච සංයමාමසෙ, සම්පජානමුසා න භණාමසෙ;

සික්ඛෙම සුසීල්‍යමත්තනො, අපි මුච්චෙම පිසාචයොනියා’’ති. (සං. නි. 1.240) –

“เราทั้งหลายพึงสำรวมในสัตว์ทั้งหลาย, ไม่พึงกล่าวคำเท็จทั้งที่รู้; พึงศึกษาศีลอันดีของตน, เราทั้งหลายพึงพ้นจากกำเนิดปีศาจเถิด.” (สํ. นิ. 1.240) –

එවං පුත්තකං සඤ්ඤාපෙත්වා තං දිවසං සොතාපත්තිඵලං පත්තා. උත්තරමාතා පන භගවතො ධම්මං සුත්වාව සොතාපන්නා ජාතා.

ครั้นสั่งสอนบุตรน้อยอย่างนี้แล้ว ในวันนั้นก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล. ส่วนมารดาของอุตตระ ได้เป็นพระโสดาบันเพราะได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น.

බ්‍රහ්මකායෙ පඨමජ්ඣානනිබ්බත්තෙ බ්‍රහ්මසමූහෙ, බ්‍රහ්මනිකායෙ වා භවාති බ්‍රහ්මකායිකා. මහාබ්‍රහ්මුනො පරිසාය භවාති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා තස්ස පරිචාරකට්ඨානෙ ඨිතත්තා. මහාබ්‍රහ්මුනො පුරොහිතට්ඨානෙ ඨිතාති බ්‍රහ්මපුරොහිතා. ආයුවණ්ණාදීහි මහන්තා බ්‍රහ්මානොති මහාබ්‍රහ්මානො. සතිපි තෙසං තිවිධානම්පි පඨමෙන ඣානෙන ගන්ත්වා නිබ්බත්තභාවෙ ඣානස්ස පන පවත්තිභෙදෙන අයං විසෙසොති දස්සෙතුං ‘‘බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා පනා’’තිආදි වුත්තං. පරිත්තෙනාති හීනෙන. සා චස්ස හීනතා ඡන්දාදීනං හීනතාය වෙදිතබ්බා. පටිලද්ධමත්තං වා හීනං. කප්පස්සාති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පස්ස. හීනපණීතානං මජ්ඣෙ භවත්තා මජ්ඣිමං. සා චස්ස මජ්ඣිමතා ඡන්දාදීනං මජ්ඣිමතාය වෙදිතබ්බා. පටිලභිත්වා නාතිසුභාවිතං වා මජ්ඣිමං. උපඩ්ඪකප්පොති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පස්ස උපඩ්ඪකප්පො. විප්ඵාරිකතරොති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙහි පමාණතො විපුලතරො සභාවතො උළාරතරො ච හොති. සභාවෙනපි හි උළාරතමොව. තං පනෙත්ථ අප්පමාණං. තස්ස හි පරිත්තාභාදීනං පරිත්තසුභාදීනඤ්ච කායෙ සතිපි සභාවවෙමත්තෙ එකත්තවසෙනෙව වවත්ථපීයතීති ‘‘එකත්තකායා’’ත්වෙව තෙ වුච්චන්ති. පණීතෙනාති උක්කට්ඨෙන. සා චස්ස උක්කට්ඨතා ඡන්දාදීනං උක්කට්ඨතාය වෙදිතබ්බා. සුභාවිතං වා, සම්මදෙව, වසිභාවං පාපිතං පණීතං ‘‘පධානභාවං නීත’’න්ති කත්වා. ඉධාපි කප්පො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පවසෙනෙව වෙදිතබ්බො පරිපුණ්ණමහාකප්පස්ස අසම්භවතො. ඉතීති එවං වුත්තප්පකාරෙන. තෙති ‘‘බ්‍රහ්මකායිකා’’ති වුත්තා තිවිධාපි බ්‍රහ්මානො. සඤ්ඤාය එකත්තාති තිහෙතුකභාවෙන එකසභාවත්තා. න හි තස්සා සම්පයුත්තධම්මවසෙන අඤ්ඤොපි කොචි භෙදො අත්ථි. එවන්ති ඉමිනා නානත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනො ගහිතාති දස්සෙති.

หมู่พรหมที่เกิดด้วยปฐมฌานในพรหมกาย หรืออยู่ในหมู่พรหม จึงชื่อว่า “พรหมกายิกา” (หมู่พรหม). อยู่ในบริษัทของมหาพรหม จึงชื่อว่า “พรหมปาริสัชชา” (ผู้เป็นบริวารของพรหม) เพราะตั้งอยู่ในฐานะเป็นผู้ปรนนิบัติของท่าน. ตั้งอยู่ในฐานะเป็นปุโรหิตของมหาพรหม จึงชื่อว่า “พรหมปุโรหิตา” (ปุโรหิตของพรหม). พรหมทั้งหลายผู้ยิ่งใหญ่ด้วยอายุ วรรณะ เป็นต้น จึงชื่อว่า “มหาพรหม” (พรหมใหญ่). แม้พรหมทั้งสามประเภทนั้นจะไปเกิดด้วยปฐมฌาน แต่เพื่อแสดงว่าความพิเศษนี้เกิดจากความต่างกันแห่งการดำเนินไปของฌาน จึงตรัสคำว่า “พรหมปาริสัชชา” เป็นต้น. “ปริตฺเตน” หมายถึง ด้วยสิ่งที่เลวทราม. ความเลวทรามของพรหมนั้น พึงทราบด้วยความเลวทรามแห่งฉันทะเป็นต้น. หรือสิ่งที่ได้มาเพียงเล็กน้อยก็ชื่อว่าเลวทราม. “กปฺปสฺส” หมายถึง แห่งอสงไขยกัป. อยู่ในระหว่างของสิ่งที่เลวทรามและประณีต จึงชื่อว่า “มัชฌิมะ” (ปานกลาง). ความปานกลางของพรหมนั้น พึงทราบด้วยความปานกลางแห่งฉันทะเป็นต้น. หรือสิ่งที่ได้มาแล้วไม่ได้รับการอบรมดีนักก็ชื่อว่าปานกลาง. “อุปฑฺฒกปฺโป” หมายถึง ครึ่งอสงไขยกัป. “วิปฺผาริกตโร” หมายถึง ย่อมกว้างขวางกว่าโดยประมาณ และประณีตกว่าโดยสภาพ ยิ่งกว่าพรหมปาริสัชชา. โดยสภาพก็ประณีตกว่าอยู่แล้ว. ในที่นี้ สิ่งนั้นคืออัปปมาณาภะ. เพราะว่า แม้กายของพรหมปริตตาภาเป็นต้น และปริตตสุภาเป็นต้น จะมีความต่างกันโดยสภาพ แต่ก็ถูกจัดรวมเป็นหนึ่งเดียวกันด้วยอำนาจแห่งความเป็นหนึ่ง ฉะนั้นพรหมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า “เอกัตตกายา” (มีกายเป็นอันเดียวกัน). “ปณีเตน” หมายถึง ด้วยสิ่งที่ประเสริฐ. ความประเสริฐของพรหมนั้น พึงทราบด้วยความประเสริฐแห่งฉันทะเป็นต้น. หรือสิ่งที่อบรมดีแล้ว, อย่างดีแล้ว, ถึงความชำนาญแล้ว ชื่อว่าประณีต โดยถือว่า “ถึงความเป็นประธาน”. ในที่นี้ กัปก็พึงทราบโดยอำนาจแห่งอสงไขยกัป เพราะมหากัปที่สมบูรณ์ย่อมไม่มี. “อิติ” หมายถึง ด้วยประการที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้. “เต” หมายถึง พรหมทั้งสามประเภทที่กล่าวว่า “พรหมกายิกา”. มีสัญญาเป็นอันเดียวกัน เพราะมีสภาพเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นไตรเหตุ. เพราะไม่มีความแตกต่างอื่นใดด้วยอำนาจแห่งธรรมที่สัมปยุตต์กับสัญญานั้น. “เอวํ” ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า “นานัตตกายา เอกัตตสัญญี” (มีกายต่างกัน มีสัญญาเป็นอันเดียวกัน) ถูกรวบรวมไว้.

දණ්ඩඋක්කායාති [Pg.169] දණ්ඩදීපිකාය. සරති ධාවති, විස්සරති විප්පකිණ්ණා විය ධාවති. ද්වෙ කප්පාති ද්වෙ මහාකප්පා. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන ආභස්සරග්ගහණෙනෙව සබ්බෙපි තෙ පරිත්තාභාඅප්පමාණාභාපි ගහිතා.

“ทัณฑุกกา” หมายถึง ด้วยคบเพลิง. “สรติ” ย่อมแล่นไป, “วิสฺสรติ” ย่อมแล่นไปเหมือนกระจัดกระจาย. “ทฺเว กปฺปา” หมายถึง สองมหากัป. แม้ในบทอื่นจากนี้ไป ก็นัยนี้เหมือนกัน. “อิท” หมายถึง ในพระสูตรนี้. ด้วยการถือเอาอาภัสสราพรหมโดยส่วนที่ประเสริฐที่สุด พรหมปริตตาภาและอัปปมาณาภาทั้งหมดเหล่านั้นก็ถูกรวบรวมไว้แล้ว.

සුන්දරා පභා සුභා, තාය කිණ්ණා සුභාකිණ්ණාති වත්තබ්බෙ. භා-සද්දස්ස රස්සත්තං අන්තිම-ණ-කාරස්ස හ-කාරඤ්ච කත්වා ‘‘සුභකිණ්හා’’ති වුත්තා. අට්ඨකථායං පන නිච්චලාය එකග්ඝනාය පභාය සුභොති පරියායවචනන්ති ‘‘සුභෙන ඔකිණ්ණා විකිණ්ණා’’ති අත්ථො වුත්තො. එත්ථාපි අන්තිම-ණ-කාරස්ස හ-කාරකරණං ඉච්ඡිතබ්බමෙව. න ඡිජ්ජිත්වා පභා ගච්ඡති එකග්ඝනත්තා. චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතිමෙව භජන්ති කායස්ස සඤ්ඤාය ච එකරූපත්තා. විපුලසන්තසුඛායුවණ්ණාදිඵලත්තා වෙහප්ඵලා. එත්ථාති විඤ්ඤාණට්ඨිතියං.

รัศมีที่สวยงามชื่อว่า “สุภา” (งาม), เมื่อจะกล่าวว่า “สุภา กิณฺณา” (ถูกรัศมีงามแผ่ไป) ก็ควรกล่าวว่า “สุภากิณฺณา”. แต่ทำให้ “ภา” สั้นลง และทำ “ณ” ตัวสุดท้ายเป็น “ห” จึงกล่าวว่า “สุภกิณฺหา”. ในอรรถกถา กล่าวว่า “สุภะ” เป็นคำเรียกโดยอ้อมของรัศมีที่มั่นคงและหนาแน่นเป็นอันเดียวกัน ฉะนั้นจึงกล่าวอรรถว่า “ถูกรัศมีงามแผ่ไปทั่ว”. ในที่นี้ การทำ “ณ” ตัวสุดท้ายเป็น “ห” ก็พึงประสงค์เช่นกัน. รัศมีไม่ขาดหายไป เพราะมีความหนาแน่นเป็นอันเดียวกัน. ย่อมเข้าถึงวิญญาณฐิติที่สี่เท่านั้น เพราะกายและสัญญามีรูปเป็นอันเดียวกัน. เพราะมีผลคือสุขสงบ อายุ วรรณะ เป็นต้น อันไพบูลย์ จึงชื่อว่า “เวหัปผลา” (มีผลไพบูลย์). “เอตฺถ” หมายถึง ในวิญญาณฐิติ.

විවට්ටපක්ඛෙ ඨිතා අපුනරාවත්තනතො. ‘‘න සබ්බකාලිකා’’ති වත්වා තමෙව අසබ්බකාලිකත්තං විභාවෙතුං ‘‘කප්පසතසහස්සම්පී’’තිආදි වුත්තං. සොළසකප්පසහස්සච්චයෙන උප්පන්නානං සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මානං පරිනිබ්බායනතො අඤ්ඤෙසඤ්ච තත්ථ අනුප්පජ්ජනතො බුද්ධසුඤ්ඤෙ ලොකෙ සුඤ්ඤං තං ඨානං හොති, තස්මා සුද්ධාවාසා න සබ්බකාලිකා. ඛන්ධාවාරට්ඨානසදිසා හොන්ති සුද්ධාවාසභූමියො. ඉමිනා සුත්තෙන සුද්ධාවාසානං සත්තාවාසභාවදීපනෙනෙව විඤ්ඤාණට්ඨිතිභාවොපි දීපිතො හොති, තස්මා සුද්ධාවාසාපි සත්තසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතිං, නවසු සත්තාවාසෙසු චතුත්ථසත්තාවාසඤ්ච භජන්ති.

ตั้งอยู่ในฝ่ายวิวัฏฏะ เพราะไม่กลับมาเกิดอีก. เมื่อกล่าวว่า “ไม่เป็นไปตลอดกาล” เพื่อแสดงความเป็นไปไม่ตลอดกาลนั้น จึงตรัสคำว่า “แม้แสนกัป” เป็นต้น. เพราะพรหมสุทธาวาสที่เกิดเมื่อล่วงไปหนึ่งหมื่นหกพันกัปปรินิพพานไป และสัตว์อื่นก็ไม่เกิดในที่นั้นอีก ในโลกที่ว่างจากพระพุทธเจ้า ที่นั้นจึงว่างเปล่า ฉะนั้นสุทธาวาสจึงไม่เป็นไปตลอดกาล. ภูมิสุทธาวาสย่อมเหมือนสถานที่ตั้งค่าย. ด้วยพระสูตรนี้ การแสดงความเป็นสัตตาวาสของสุทธาวาส ย่อมแสดงความเป็นวิญญาณฐิติด้วย ฉะนั้นสุทธาวาสจึงเข้าถึงวิญญาณฐิติที่สี่ในวิญญาณฐิติเจ็ด และสัตตาวาสที่สี่ในสัตตาวาสเก้า.

සුඛුමත්තාති සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවප්පත්තත්තා. පරිබ්‍යත්තවිඤ්ඤාණකිච්චාභාවතො නෙව විඤ්ඤාණං, න සබ්බසො අවිඤ්ඤාණං හොතීති නාවිඤ්ඤාණං, තස්මා පරිප්ඵුතවිඤ්ඤාණකිච්චවන්තීසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු න වුත්තං.

“สุขุมัตตา” หมายถึง เพราะถึงความเป็นสภาพละเอียดอันเป็นส่วนที่เหลือของสังขาร. เพราะไม่มีกิจแห่งวิญญาณที่ปรากฏชัดเจน จึงไม่ใช่วิญญาณ และไม่ใช่อวิญญาณโดยประการทั้งปวง ฉะนั้นจึงชื่อว่า “นาวิญญาณ” (ไม่ใช่วิญญาณ) เพราะเหตุนั้น จึงไม่กล่าวไว้ในวิญญาณฐิติที่มีกิจแห่งวิญญาณแผ่ซ่านไป.

සත්තවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสัตตวิญญาณฐิติสูตร จบแล้ว.

2. සමාධිපරික්ඛාරසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาว่าด้วยสมาธิปริกขารสูตร

45. දුතියෙ සමාධිපරික්ඛාරාති එත්ථ තයො පරික්ඛාරා. ‘‘රථො සීලපරික්ඛාරො, ඣානක්ඛො චක්කවීරියො’’ති (සං. නි. 5.4) හි එත්ථ අලඞ්කාරො පරික්ඛාරො [Pg.170] නාම. ‘‘සත්තහි නගරපරික්ඛාරෙහි සුපරික්ඛතං හොතී’’ති (අ. නි. 7.67) එත්ථ පරිවාරො පරික්ඛාරො නාම. ‘‘ගිලානපච්චය…පෙ… ජීවිතපරික්ඛාරා’’ති (ම. නි. 1.191-192) එත්ථ සම්භාරො පරික්ඛාරො නාම. සො ඉධ අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘මග්ගසමාධිස්ස සම්භාරා’’ති. පරිවාරපරික්ඛාරොපි වට්ටතියෙව. පරිවාරො හි සම්මාදිට්ඨාදයො මග්ගධම්මා සම්මාසමාධිස්ස සහජාතාදිපච්චයභාවෙන පරිකරණතො අභිසඞ්ඛරණතො. පරික්ඛතාති පරිවාරිතා. අයං වුච්චති අරියො සම්මාසමාධීති අයං සත්තහි රතනෙහි පරිවුතො චක්කවත්තී විය සත්තහි අඞ්ගෙහි පරිවුතො අරියො සම්මාසමාධීති වුච්චති. උපෙච්ච නිස්සීයතීති උපනිසා, සහ උපනිසායාති සඋපනිසො, සඋපනිස්සයො අත්ථො, සපරිවාරොයෙවාති වුත්තං හොති. සහකාරිකාරණභූතො හි ධම්මසමූහො ඉධ ‘‘උපනිසො’’ති අධිප්පෙතො.

๔๕. ในสูตรที่ ๒ คำว่า samādhiparikkhārā ในบทว่า samādhiparikkhārāti นี้ มีปริกขาร ๓ อย่าง. เพราะในคำว่า ‘รถมีศีลเป็นเครื่องประดับ ฌานเป็นเพลารถ ความเพียรเป็นล้อ’ (สํ. นิ. ๕.๔) นี้ เครื่องประดับ ชื่อว่าปริกขาร. ในคำว่า ‘ย่อมเป็นเมืองที่บริบูรณ์ด้วยเครื่องป้องกันเมือง ๗ อย่าง’ (อ. นิ. ๗.๖๗) นี้ บริวาร ชื่อว่าปริกขาร. ในคำว่า ‘ปัจจัยแก่คนไข้... เป็นต้น... เครื่องยังชีพ’ (ม. นิ. ๑.๑๙๑-๑๙๒) นี้ สัมภาระ ชื่อว่าปริกขาร. สัมภาระนั้นแหละที่ประสงค์ในที่นี้ ฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า ‘สัมภาระของมรรคสมาธิ’. แม้ปริกขารที่เป็นบริวารก็ใช้ได้เช่นกัน. เพราะบริวารคือมรรคธรรมมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ย่อมเป็นเครื่องประกอบปรุงแต่งสัมมาสมาธิด้วยความเป็นปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น. คำว่า ปริกฺขตา แปลว่า ถูกแวดล้อมแล้ว. คำว่า นี้เรียกว่าอริยสัมมาสมาธิ ความว่า สัมมาสมาธิอันประเสริฐนี้ถูกแวดล้อมด้วยองค์ ๗ เหมือนพระเจ้าจักรพรรดิถูกแวดล้อมด้วยรัตนะ ๗ จึงเรียกว่าอริยสัมมาสมาธิ. ธรรมที่เข้าไปอาศัย ชื่อว่า อุปนิสา, พร้อมด้วยอุปนิสา ชื่อว่า เสาปนิโส, มีอรรถว่า พร้อมด้วยอุปนิสัย (เสาปนิสสโย), อธิบายว่า พร้อมด้วยบริวารนั่นเอง. เพราะในที่นี้ประสงค์เอาหมู่ธรรมที่เป็นเหตุร่วมกันว่า อุปนิสัย.

සමාධිපරික්ඛාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสมาธิปริกขารสูตร จบแล้ว.

3. පඨමඅග්ගිසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปฐมัคคิสูตร

46. තතියෙ අනුඩහනට්ඨෙනාති කාමං ආහුනෙය්‍යග්ගිආදයො තයො අග්ගී බ්‍රාහ්මණෙහිපි ඉච්ඡිතා සන්ති. තෙ පන තෙහි ඉච්ඡිතමත්තාව, න සත්තානං තාදිසා අත්ථසාධකා. යෙ පන සත්තානං අත්ථසාධකා, තෙ දස්සෙතුං ‘‘ආහුනං වුච්චතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ආනෙත්වා හුනනං පූජනං ‘‘ආහුන’’න්ති වුත්තං, තං ආහුනං අරහන්තී මාතාපිතරො. තෙනාහ භගවා – ‘‘ආහුනෙය්‍යාති, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං එතං අධිවචන’’න්ති (ඉතිවු. 106). යදග්ගෙන ච තෙ පුත්තානං බහූපකාරතාය ආහුනෙය්‍යාති, තෙසු සම්මාපටිපත්ති නෙසං හිතසුඛාවහා, තදග්ගෙන තෙසු මිච්ඡාපටිපත්ති අහිතදුක්ඛාවහාති ආහ ‘‘තෙසු…පෙ… නිබ්බත්තන්තී’’ති.

๔๖. ในสูตรที่ ๓ ด้วยอรรถว่าไม่เผาผลาญ คือ ไฟ ๓ กองมีไฟอาหุเนยยะเป็นต้น เป็นที่ปรารถนาแม้ของพราหมณ์ทั้งหลาย. แต่ไฟเหล่านั้นเป็นเพียงความปรารถนาของพราหมณ์เหล่านั้นเท่านั้น ไม่เป็นเครื่องยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่สัตว์ทั้งหลายเช่นนั้น. ส่วนไฟเหล่าใดเป็นเครื่องยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่สัตว์ทั้งหลาย เพื่อจะแสดงไฟเหล่านั้น จึงตรัสคำว่า āhunaṃ vuccatī เป็นต้น. ในคำนั้น การนำมาบูชาเรียกว่า อาหุนะ มารดาบิดาเป็นผู้ควรแก่ อาหุนะ นั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย คำว่า อาหุเนยยะ นี้เป็นชื่อของมารดาบิดา’ (อิติวุ. ๑๐๖). และด้วยเหตุที่ท่านเหล่านั้นเป็นผู้มีอุปการะมากแก่บุตร จึงเป็นอาหุเนยยะ การปฏิบัติดีในท่านเหล่านั้นย่อมนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขแก่บุตร ด้วยเหตุนั้น การปฏิบัติผิดในท่านเหล่านั้นย่อมนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์ จึงตรัสว่า ‘ในท่านเหล่านั้น... เป็นต้น... ย่อมเกิดขึ้น’.

ස්වායමත්ථො (දී. නි. අට්ඨ. 3.305) මිත්තවින්දකවත්ථුනා වෙදිතබ්බො. මිත්තවින්දකො හි මාතරා, ‘‘තාත, අජ්ජ උපොසථිකො හුත්වා විහාරෙ සබ්බරත්තිං ධම්මස්සවනං සුණොහි, සහස්සං තෙ දස්සාමී’’ති වුත්තො ධනලොභෙන උපොසථං සමාදාය විහාරං ගන්ත්වා ‘‘ඉදං ඨානං අකුතොභය’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා ධම්මාසනස්ස හෙට්ඨා නිපන්නො සබ්බරත්තිං නිද්දායිත්වා ඝරං [Pg.171] අගමාසි. මාතා පාතොව යාගුං පචිත්වා උපනාමෙසි. සො සහස්සං ගහෙත්වාව පිවි. අථස්ස එතදහොසි ‘‘ධනං සංහරිස්සාමී’’ති. සො නාවාය සමුද්දං පක්ඛන්දිතුකාමො අහොසි. අථ නං මාතා, ‘‘තාත, ඉමස්මිං කුලෙ චත්තාලීසකොටිධනං අත්ථි, අලං ගමනෙනා’’ති නිවාරෙති. සො තස්සා වචනං අනාදියිත්වා ගච්ඡති එව. සා පුරතො අට්ඨාසි. අථ නං කුජ්ඣිත්වා ‘‘අයං මය්හං පුරතො තිට්ඨතී’’ති පාදෙන පහරිත්වා පතිතං අන්තරං කත්වා අගමාසි.

อรรถนี้พึงทราบด้วยเรื่องมิตตวินทกะ (ที. นิ. อ. ๓.๓๐๕). มิตตวินทกะถูกมารดาพูดว่า ‘พ่อ วันนี้เจ้าจงเป็นอุโบสถิกะ ฟังธรรมตลอดคืนในวิหาร แม่จะให้ทรัพย์พันหนึ่งแก่เจ้า’ เขาจึงโลภในทรัพย์ สมาทานอุโบสถไปวิหาร พิจารณาว่า ‘ที่นี่เป็นที่ไม่มีภัย’ แล้วนอนใต้ธรรมาสน์ หลับตลอดคืนแล้วกลับบ้าน. มารดาหุงข้าวต้มแต่เช้าตรู่แล้วนำมาให้ เขารับทรัพย์พันหนึ่งแล้วจึงดื่ม. ครั้งนั้น เขาคิดว่า ‘เราจะรวบรวมทรัพย์’ จึงประสงค์จะลงเรือไปทะเล. ครั้งนั้น มารดาห้ามเขาว่า ‘พ่อ ในตระกูลนี้มีทรัพย์ ๔๐ โกฏิ ไม่ต้องไปหรอก’. เขาไม่เชื่อฟังคำของนาง ก็ยังคงไป. นางยืนขวางหน้า. ครั้งนั้น เขาโกรธว่า ‘นางคนนี้มายืนขวางหน้าเรา’ จึงเตะนางด้วยเท้า ทำให้นางล้มลงแล้วเดินผ่านไป.

මාතා උට්ඨහිත්වා ‘‘මාදිසාය මාතරි එවරූපං කම්මං කත්වා ගතස්ස තෙ ගතට්ඨානෙ සුඛං භවිස්සතීති එවංසඤ්ඤී නාම ත්වං පුත්තා’’ති ආහ. තස්ස නාවං ආරුය්හ ගච්ඡතො සත්තමෙ දිවසෙ නාවා අට්ඨාසි. අථ තෙ මනුස්සා ‘‘අද්ධා එත්ථ පාපපුග්ගලො අත්ථි, සලාකං දෙථා’’ති ආහංසු. සලාකා දීයමානා තස්සෙව තික්ඛත්තුං පාපුණි. තෙ තස්ස උළුම්පං දත්වා තං සමුද්දෙ පක්ඛිපිංසු. සො එකං දීපං ගන්ත්වා විමානපෙතීහි සද්ධිං සම්පත්තිං අනුභවන්තො තාහි ‘‘පුරතො පුරතො මා අගමාසී’’ති වුච්චමානොපි තද්දිගුණං තද්දිගුණං සම්පත්තිං පස්සන්තො අනුපුබ්බෙන ඛුරචක්කධරං එකං අද්දස. තං චක්කං පදුමපුප්ඵං විය උපට්ඨාසි. සො තං ආහ, ‘‘අම්භො, ඉදං තයා පිළන්ධිතං පදුමං මය්හං දෙහී’’ති. න ඉදං, සාමි, පදුමං, ඛුරචක්කං එතන්ති. සො ‘‘වඤ්චෙසි මං ත්වං, කිං මයා පදුමං න දිට්ඨපුබ්බ’’න්ති වත්වා ‘‘ත්වං ලොහිතචන්දනං විලිම්පිත්වා පිළන්ධනං පදුමපුප්ඵං මය්හං න දාතුකාමො’’ති ආහ. සො චින්තෙසි ‘‘අයම්පි මයා කතසදිසං කම්මං කත්වා තස්ස ඵලං අනුභවිතුකාමො’’ති. අථ නං ‘‘ගණ්හ, රෙ’’ති වත්වා තස්ස මත්ථකෙ චක්කං ඛිපි. තෙන වුත්තං –

มารดาลุกขึ้นแล้วกล่าวว่า ‘ลูกเอ๋ย เจ้าทำกรรมเช่นนี้ในมารดาเช่นเราแล้วไป เจ้าคิดว่าที่ที่เจ้าไปนั้นจะมีความสุขอย่างนั้นหรือ’. เมื่อเขานั่งเรือไป วันที่ ๗ เรือก็หยุดนิ่ง. ครั้งนั้น พวกมนุษย์กล่าวว่า ‘แน่แท้ ที่นี่มีคนบาปอยู่ จงให้สลากเถิด’. เมื่อให้สลาก สลากก็ตกแก่เขาถึง ๓ ครั้ง. พวกเขาจึงให้แพแก่เขาแล้วโยนเขาลงทะเล. เขาไปถึงเกาะแห่งหนึ่ง เสวยสมบัติอยู่กับนางเปรตวิมาน แม้ถูกพวกนางพูดว่า ‘อย่าไปข้างหน้าๆ เลย’ ก็ยังเห็นสมบัติเพิ่มขึ้นเป็น ๒ เท่าๆ โดยลำดับ จนกระทั่งได้เห็นเปรตผู้ถือจักรกรด. จักรนั้นปรากฏเหมือนดอกบัว. เขาจึงพูดกับเปรตนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ ดอกบัวที่ท่านประดับอยู่นี้ จงให้แก่เราเถิด’. เปรตนั้นตอบว่า ‘นาย นี่ไม่ใช่ดอกบัว นี่คือจักรกรด’. เขาพูดว่า ‘ท่านหลอกลวงเราหรือ เราไม่เคยเห็นดอกบัวมาก่อนหรือ’ แล้วกล่าวว่า ‘ท่านทาจันทน์แดงแล้วประดับดอกบัว ไม่ต้องการจะให้แก่เรา’. เปรตนั้นคิดว่า ‘ผู้นี้ก็ทำกรรมเช่นเดียวกับที่เราทำแล้ว ประสงค์จะเสวยผลของกรรมนั้น’. ครั้งนั้น จึงพูดว่า ‘เอาไปเถิด’ แล้วเหวี่ยงจักรไปที่ศีรษะของเขา. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า –

‘‘චතුබ්භි අට්ඨජ්ඣගමා, අට්ඨාහි පිච සොළස;

සොළසාහි ච බාත්තිංස, අත්‍රිච්ඡං චක්කමාසදො;

ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති. (ජා. 1.1.104;

1.5.103);

‘เขาได้ ๘ ด้วย ๔, ได้ ๑๖ ด้วย ๘, ได้ ๓๒ ด้วย ๑๖, เขาผู้มีความอยากเกินประมาณ ได้จักรมาแล้ว, จักรย่อมหมุนอยู่บนศีรษะของบุรุษผู้ถูกความอยากครอบงำ’. (ชา. เอก. ๑.๑.๑๐๔; ๑.๕.๑๐๓);

සොති ගෙහසාමිකො භත්තා. පුරිමනයෙනෙවාති අනුඩහනස්ස පච්චයතාය. තත්‍රිදං වත්ථු – කස්සපබුද්ධකාලෙ සොතාපන්නස්ස උපාසකස්ස භරියා අතිචාරං චරති. සො තං පච්චක්ඛතො දිස්වා ‘‘කස්මා එවං කරොසී’’ති ආහ. සා ‘‘සචාහං එවරූපං කරොමි, අයං මෙ සුනඛො විලුප්පමානො [Pg.172] ඛාදතූ’’ති වත්වා කාලකතා කණ්ණමුණ්ඩකදහෙ වෙමානිකපෙතී හුත්වා නිබ්බත්තා දිවා සම්පත්තිං අනුභවති, රත්තිං දුක්ඛං. තදා බාරාණසිරාජා මිගවං චරන්තො අරඤ්ඤං පවිසිත්වා අනුපුබ්බෙන කණ්ණමුණ්ඩකදහං සම්පත්තො තාය සද්ධිං සම්පත්තිං අනුභවති. සා තං වඤ්චෙත්වා රත්තිං දුක්ඛං අනුභවති. සො ඤත්වා ‘‘කත්ථ නු ඛො ගච්ඡතී’’ති පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගන්ත්වා අවිදූරෙ ඨිතො කණ්ණමුණ්ඩකදහතො නික්ඛමිත්වා තං ‘‘පටපට’’න්ති ඛාදමානං එකං සුනඛං දිස්වා අසිනා ද්විධා ඡින්දි, ද්වෙ අහෙසුං. පුන ඡින්නෙ චත්තාරො, පුන ඡින්නෙ අට්ඨ, පුන ඡින්නෙ සොළස අහෙසුං. සා ‘‘කිං කරොසි, සාමී’’ති ආහ. සො ‘‘කිං ඉද’’න්ති ආහ. සා ‘‘එවං අකත්වා ඛෙළපිණ්ඩං භූමියං නිට්ඨුභිත්වා පාදෙන ඝංසාහී’’ති ආහ. සො තථා අකාසි. සුනඛා අන්තරධායිංසු. මුට්ඨියොගො කිරායං තස්ස සුනඛන්තරධානස්ස, යදිදං ඛෙළපිණ්ඩං භූමියං නිට්ඨුභිත්වා පාදෙන ඝංසනං, තං දිවසං තස්සා කම්මං ඛීණං. රාජා විප්පටිසාරී හුත්වා ගන්තුං ආරද්ධො. සා ‘‘මය්හං, සාමි, කම්මං ඛීණං, මා අගමාසී’’ති ආහ. රාජා අස්සුත්වාව ගතො.

คำว่า “โส” หมายถึงสามีผู้เป็นเจ้าของบ้าน. ด้วยนัยก่อนนั่นเอง คือเพราะเป็นปัจจัยแห่งการไม่เผาผลาญ. ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ – ในสมัยพระกัสสปพุทธเจ้า ภรรยาของอุบาสกผู้เป็นพระโสดาบันประพฤติล่วงประเวณี. เขาเห็นนางด้วยตาตนเองจึงถามว่า “ทำไมเธอจึงทำเช่นนี้”. นางกล่าวว่า “ถ้าดิฉันทำเช่นนี้ ขอสุนัขตัวนี้จงกัดกินดิฉันเถิด” แล้วตายไป เกิดเป็นนางเปรตวิมานในสระกัณณมุณฑกะ เสวยสมบัติในเวลากลางวัน เสวยทุกข์ในเวลากลางคืน. ครั้งนั้น พระราชาแห่งกรุงพาราณสีเสด็จประพาสป่า เข้าไปในป่าโดยลำดับ จนถึงสระกัณณมุณฑกะ เสวยสมบัติอยู่กับนางเปรตนั้น. นางหลอกลวงพระราชาแล้วเสวยทุกข์ในเวลากลางคืน. พระราชาทรงทราบแล้วคิดว่า “นางไปที่ไหนหนอ” จึงตามไปข้างหลัง ไม่ไกลนัก ทรงเห็นสุนัขตัวหนึ่งออกมาจากสระกัณณมุณฑกะกำลังกัดกินนาง “ปฏะปฏะ” จึงทรงฟันด้วยพระขรรค์เป็นสองท่อน ก็มีสองตัว. เมื่อฟันอีกก็มีสี่ตัว, เมื่อฟันอีกก็มีแปดตัว, เมื่อฟันอีกก็มีสิบหกตัว. นางกล่าวว่า “ท่านทำอะไรเพคะ นาย” พระราชาตรัสว่า “นี่อะไร”. นางกล่าวว่า “อย่าทำเช่นนี้เลยเพคะ จงถ่มน้ำลายลงบนพื้นแล้วเหยียบด้วยเท้าเถิด”. พระราชาทรงทำเช่นนั้น. สุนัขทั้งหลายก็หายไป. ได้ยินว่า การถ่มน้ำลายลงบนพื้นแล้วเหยียบด้วยเท้านี้ เป็นอุบายแห่งการหายไปของสุนัขเหล่านั้น ในวันนั้นกรรมของนางก็สิ้นสุดลง. พระราชาทรงเสียพระทัยแล้วเริ่มเสด็จกลับ. นางกล่าวว่า “นายเพคะ กรรมของดิฉันสิ้นแล้ว อย่าเพิ่งไปเลยเพคะ”. พระราชาไม่ทรงฟังก็เสด็จไปแล้ว.

දක්ඛිණාති චත්තාරො පච්චයා දීයමානා දක්ඛන්ති එතෙහි හිතසුඛානීති, තං දක්ඛිණං අරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො, භික්ඛුසඞ්ඝො.

คำว่า “ทักขิณา” คือปัจจัย ๔ ที่ถวายแล้ว ย่อมนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขด้วยปัจจัยเหล่านั้น. ผู้ที่ควรแก่ทักขิณานั้น จึงเรียกว่า “ทักขิเณยยะ” คือพระภิกษุสงฆ์.

පඨමඅග්ගිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การอธิบายปฐมัคคิสูตร จบแล้ว.

4-5. දුතියඅග්ගිසුත්තාදිවණ්ණනා

๔-๕. การอธิบายทุติยัคคิสูตรเป็นต้น

47-48. චතුත්ථෙ යඤ්ඤවාටං සම්පාදෙත්වා මහායඤ්ඤං උද්දිස්ස සවිඤ්ඤාණකානි අවිඤ්ඤාණකානි ච යඤ්ඤූපකරණානි සජ්ජිතානීති ආහ පාළියං ‘‘මහායඤ්ඤො උපක්ඛටො’’ති. තං උපකරණං තෙසං තථාසජ්ජනන්ති ආහ ‘‘උපක්ඛටොති පච්චුපට්ඨිතො’’ති. වච්ඡතරසතානීති යුවභාවප්පත්තානි නාතිබලවවච්ඡසතානි. තෙ පන වච්ඡා එව හොන්ති, න දම්මා, බලීබද්දා වා. උරබ්භාති තරුණමෙණ්ඩකා වුච්චන්ති. උපනීතානීති ඨපනත්ථාය උපනීතානි. විහිංසට්ඨෙනාති හිංසනට්ඨෙන. උපවායතූති උපගන්ත්වා සරීරදරථං නිබ්බාපෙන්තො සණ්හසීතලා වාතො වායතු. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. පඤ්චමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

๔๗-๔๘. ในสูตรที่ ๔ เมื่อจัดเตรียมสถานที่บูชายัญแล้ว มุ่งหมายมหายัญ จึงจัดเตรียมเครื่องบูชายัญทั้งที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณไว้แล้ว ดังที่ตรัสไว้ในบาลีว่า “มหายัญอันจัดเตรียมไว้แล้ว”. เครื่องบูชายัญนั้น คือการจัดเตรียมไว้เช่นนั้น จึงตรัสว่า “อุปักขฏะ คือ ปัจจุปัฏฐิตะ (ปรากฏพร้อมแล้ว)”. คำว่า “วัจฉตรสตานิ” คือ ลูกโคหนุ่มที่ถึงวัยหนุ่ม ไม่ใช่ลูกโคที่แข็งแรงมาก. แต่ลูกโคเหล่านั้นเป็นเพียงลูกโคเท่านั้น ไม่ใช่โคหนุ่มที่ฝึกแล้ว หรือโคอุสภะ. คำว่า “อุรพฺภะ” หมายถึง ลูกแกะหนุ่ม. คำว่า “อุปนีตานิ” คือ นำมาเพื่อตั้งไว้. ด้วยอรรถว่าเบียดเบียน คือ ด้วยอรรถว่าทำร้าย. คำว่า “อุปวายตุ” คือ ลมอันอ่อนโยนและเย็นพัดมาเพื่อดับความร้อนรุ่มในร่างกาย. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย. ในสูตรที่ ๕ ไม่มีอะไรจะกล่าว.

දුතියඅග්ගිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การอธิบายทุติยัคคิสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

6. දුතියසඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

๖. การอธิบายทุติยสัญญา สูตร

49. ඡට්ඨෙ [Pg.173] න්හාරුවිලෙඛනන්ති චම්මං ලිඛන්තානං චම්මං ලිඛිත්වා ඡඩ්ඩිතකසටං. ‘‘එසොහමස්මී’’තිආදිනා අහංකරණං අහඞ්කාරො. ‘‘එතං මමා’’ති මමංකරණං මමඞ්කාරො. තෙනාහ ‘‘අහඞ්කාරදිට්ඨිතො’’තිආදි. තිස්සො විධාති සෙය්‍යසදිසහීනවසෙන තයො මානා. ‘‘එකවිධෙන රූපසඞ්ගහො’’තිආදීසු (ධ. ස. 584) කොට්ඨාසො ‘‘විධා’’ති වුත්තො. ‘‘කථංවිධං සීලවන්තං වදන්ති, කථංවිධං පඤ්ඤවන්තං වදන්තී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.95) පකාරො. ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, විධා. කතමා තිස්සො? සෙය්‍යොහමස්මීති විධා’’ති (විභ. 920) එත්ථ මානො ‘‘විධා’’ති වුත්තො. ඉධාපි මානොව අධිප්පෙතො. මානො හි විදහනතො හීනාදිවසෙන තිවිධා. තෙනාකාරෙන දහනතො උපදහනතො ‘‘විධා’’ති වුච්චති.

๔๙. ในสูตรที่ ๖ คำว่า “นหารุวิเลขนัง” คือ กากหนังที่บุคคลผู้ขูดหนังขูดแล้วทิ้งไป. คำว่า “เอโสหะมัสมิ” เป็นต้น คือ การทำความถือตัวว่า “เราเป็นนั่น” ชื่อว่า อหังการ. การทำความถือตัวว่า “นั่นเป็นของเรา” ชื่อว่า มมังการ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อหังการทิฏฐิ” เป็นต้น. คำว่า “ติสโส วิธา” คือ มานะ ๓ อย่าง โดยความเป็นผู้เลิศ ผู้เสมอ และผู้เลว. ในประโยคว่า “การสงเคราะห์รูปด้วยวิธีเดียว” เป็นต้น (ธ.ส. ๕๘๔) ส่วนหนึ่งเรียกว่า “วิธา”. ในประโยคว่า “บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าผู้มีศีลเป็นอย่างไร, บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าผู้มีปัญญาเป็นอย่างไร” เป็นต้น (สํ.นิ. ๑.๙๕) หมายถึง ประเภท. ในประโยคว่า “ภิกษุทั้งหลาย วิธา ๓ อย่างเหล่านี้มีอยู่. ๓ อย่างอะไรบ้าง? วิธาคือเราเป็นผู้เลิศ” (วิภงฺค ๙๒๐) ในที่นี้ มานะเรียกว่า “วิธา”. ในที่นี้ก็ประสงค์เอามานะนั่นเอง. มานะนั้นแล ย่อมเป็น ๓ อย่าง โดยความเป็นผู้เลวเป็นต้น เพราะการจัดแจง เพราะการจัดแจงด้วยอาการนั้น และเพราะการจัดแจงให้เป็นไป จึงเรียกว่า “วิธา”.

දුතියසඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การอธิบายทุติยสัญญา สูตร จบแล้ว.

7-8. මෙථුනසුත්තාදිවණ්ණනා

๗-๘. การอธิบายเมถุนสูตรเป็นต้น

50-51. සත්තමෙ ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. එකච්චොති එකො. සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වාති පබ්බජ්ජාමත්තෙන සමණො වා, ජාතිමත්තෙන බ්‍රාහ්මණො වා. ද්වයංද්වයසමාපත්තින්ති ද්වීහි ද්වීහි සමාපජ්ජිතබ්බං, මෙථුනන්ති අත්ථො. න හෙව ඛො සමාපජ්ජතීති සම්බන්ධො. උච්ඡාදනං උබ්බට්ටනං. සම්බාහනං පරිමද්දනං. සාදියතීති අධිවාසෙති. තදස්සාදෙතීති උච්ඡාදනාදිං අභිරමති. නිකාමෙතීති ඉච්ඡති. විත්තින්ති තුට්ඨිං. ඉදම්පි ඛොති එත්ථ ඉදන්ති යථාවුත්තං සාදියනාදිං ඛණ්ඩාදිභාවවසෙන එකං කත්වා වුත්තං. පි-සද්දො වක්ඛමානං උපාදාය සමුච්චයත්ථො, ඛො-සද්දො අවධාරණත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යදෙතං බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤස්ස අසතිපි ද්වයංද්වයසමාපත්තියං මාතුගාමස්ස උච්ඡාදනනහාපනසම්බාහනසාදියනාදි. ඉදම්පි එකංසෙන තස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස ඛණ්ඩාදිභාවාපාදනතො ඛණ්ඩම්පි ඡිද්දම්පි සබලම්පි කම්මාසම්පීති. එවං පන ඛණ්ඩාදිභාවාපත්තියා සො අපරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරති, න පරිසුද්ධං, සංයුත්තො මෙථුනසංයොගෙන, න [Pg.174] විසංයුත්තො. තතො චස්ස න ජාතිආදීහි පරිමුත්තීති දස්සෙන්තො ‘‘අයං වුච්චතී’’තිආදිමාහ.

๕๐-๕๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า “อิทะ” คือ ในโลกนี้. คำว่า “เอกัจจะ” คือ บางคน. คำว่า “สมณะหรือพราหมณ์” คือ สมณะด้วยความเป็นบรรพชิต หรือพราหมณ์ด้วยความเป็นชาติ. คำว่า “ทวยังทวยสมาปัตติง” คือ การเข้าถึงด้วยอาการเป็นคู่ๆ หมายถึง เมถุน. พึงประกอบความว่า “ย่อมไม่เข้าถึงเลยทีเดียว”. คำว่า “อุจฉาทนะ” คือ การลูบไล้. คำว่า “สัมพาหะนะ” คือ การนวดเฟ้น. คำว่า “สาทยติ” คือ ยินดี. คำว่า “ตทัสสาเทติ” คือ ยินดีในการลูบไล้เป็นต้นนั้น. คำว่า “นิกาเมti” คือ ปรารถนา. คำว่า “วิตติ” คือ ความยินดี. ในคำว่า “อิทัมปิ โข” นี้ คำว่า “อิทัง” กล่าวรวมการยินดีเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว โดยความเป็นของขาดเป็นต้น. บทว่า “ปิ” มีอรรถว่ารวมเข้ากับสิ่งที่จักกล่าวต่อไป, บทว่า “โข” มีอรรถว่ากำหนดแน่นอน. ความนี้กล่าวแล้วว่า – การลูบไล้ การอาบน้ำ การนวดเฟ้น การยินดีเป็นต้นแก่มาตุคาม ของผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพรหมจารี แม้ไม่มีการเข้าถึงเมถุน แม้สิ่งนี้ก็เป็นของขาด เป็นของมีช่อง เป็นของด่าง เป็นของพร้อย เพราะยังพรหมจรรย์นั้นให้เป็นของขาดเป็นต้นโดยส่วนเดียว. อนึ่ง เมื่อพรหมจรรย์ถึงความเป็นของขาดเป็นต้นอย่างนี้ เขาย่อมประพฤติพรหมจรรย์ที่ไม่บริสุทธิ์ ไม่ใช่บริสุทธิ์, เป็นผู้ประกอบด้วยเมถุนสังโยค ไม่ใช่ผู้ปราศจากเมถุนสังโยค. พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำว่า “นี้เรียกว่า” เป็นต้น เพื่อแสดงว่า “เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่พ้นจากชาติเป็นต้น”.

සඤ්ජග්ඝතීති කිලෙසවසෙන මහාහසිතං හසති. සංකීළතීති කායසංසග්ගවසෙන කීළති. සංකෙලායතීති සබ්බසො මාතුගාමං කෙලායන්තො විහරති. චක්ඛුනාති අත්තනො චක්ඛුනා. චක්ඛුන්ති මාතුගාමස්ස චක්ඛුං. උපනිජ්ඣායතීති උපෙච්ච නිජ්ඣායති ඔලොකෙති. තිරොකුට්ටන්ති කුට්ටස්ස පරතො. තථා තිරොපාකාරං, ‘‘මත්තිකාමයා භිත්ති කුට්ටං, ඉට්ඨකාමයා පාකාරො’’ති වදන්ති. යා කාචි වා භිත්ති පොරිසකා දියඩ්ඪරතනප්පමාණා කුට්ටං, තතො අධිකො පාකාරො. අස්සාති බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤස්ස. පුබ්බෙති වතසමාදානතො පුබ්බෙ. කාමගුණෙහීති කාමකොට්ඨාසෙහි. සමප්පිතන්ති සුට්ඨු අප්පිතං සහිතං. සමඞ්ගිභූතන්ති සමන්නාගතං. පරිචාරයමානන්ති කීළන්තං, උපට්ඨහියමානං වා. පණිධායාති පත්ථෙත්වා. සීලෙනාතිආදීසු යමනියමාදිසමාදානවසෙන සීලං, අවීතික්කමවසෙන වතං. උභයම්පි වා සීලං, දුක්කරචරියවසෙන පවත්තිතං වතං. තංතංඅකිච්චසම්මතතො වා නිවත්තිලක්ඛණං සීලං, තංතංසමාදානවතො වෙසභොජනකිච්චකරණාදිවිසෙසප්පටිපත්ති වතං. සබ්බථාපි දුක්කරචරියා තපො. මෙථුනා විරති බ්‍රහ්මචරියන්ති එවම්පෙත්ථ පාළිවණ්ණනා වෙදිතබ්බා. අට්ඨමං උත්තානමෙව.

คำว่า สัญชัคฆติ คือ หัวเราะอย่างมากด้วยอำนาจกิเลส. คำว่า สังกีฬติ คือ เล่นด้วยอำนาจการสัมผัสกาย. คำว่า สังเกลายติ คือ อยู่ด้วยการทะนุถนอมมาตุคามโดยประการทั้งปวง. คำว่า จักขุนา คือ ด้วยตาของตน. คำว่า จักขุง คือ ตาของมาตุคาม. คำว่า อุปนิชฌายติ คือ เข้าไปเพ่งพินิจดู. คำว่า ติโรกุฏฏัง คือ เบื้องนอกฝา. เช่นเดียวกับคำว่า ติโรปาการัง (เบื้องนอกกำแพง), บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ฝาที่ทำด้วยดิน ชื่อว่า กุฏฏะ, กำแพงที่ทำด้วยอิฐ ชื่อว่า ปาการะ. ฝาผนังใดๆ ที่สูงชั่วบุรุษหนึ่งกับอีก ๑ ศอกครึ่ง ชื่อว่า กุฏฏะ, ที่สูงกว่านั้น ชื่อว่า ปาการะ. คำว่า อัสสะ คือ ของผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพรหมจารี. คำว่า ปุพเพ คือ ก่อนการสมาทานวัตร. คำว่า กามคุเณหิ คือ ด้วยส่วนแห่งกาม. คำว่า สมัปปิตัง คือ ตั้งไว้ดีแล้ว ประกอบแล้ว. คำว่า สมังคีภูตัง คือ ถึงพร้อมแล้ว. คำว่า ปริจารยมานัง คือ กำลังเล่นอยู่ หรือกำลังบำรุงอยู่. คำว่า ปณิธายะ คือ ตั้งความปรารถนาไว้. ในคำว่า สีเลนะ เป็นต้น ศีลคือการสมาทานยมนิยมเป็นต้น, วัตรคือการไม่ล่วงละเมิด. หรือทั้งสองอย่างเป็นศีล, วัตรที่ดำเนินไปโดยการประพฤติที่ทำได้ยาก. หรือศีลมีลักษณะเป็นการงดเว้นจากกิจที่สมมติว่าไม่ควรนั้นๆ, วัตรคือการปฏิบัติพิเศษมีการทำกิจเกี่ยวกับการแต่งกายและการบริโภคอาหารเป็นต้น ของผู้สมาทานนั้นๆ. การประพฤติที่ทำได้ยากโดยประการทั้งปวงเป็นตบะ. พึงทราบอรรถกถาบาลีในที่นี้อย่างนี้ว่า การงดเว้นจากเมถุนเป็นพรหมจรรย์. สูตรที่ ๘ มีความตื้นอยู่แล้ว.

මෙථුනසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยเมถุนสูตรเป็นต้น จบแล้ว

9. දානමහප්ඵලසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาว่าด้วยทานมหัปผลสูตร

52. නවමෙ ‘‘සාහු දාන’’න්ති දානං දෙතීති ‘‘දානං නාම සාධු සුන්දර’’න්ති දානං දෙතීති අත්ථො. දානඤ්හි දත්වා තං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පාමොජ්ජපීතිසොමනස්සාදයො උප්පජ්ජන්ති, ලොභදොසඉස්සාමච්ඡෙරාදයො විදූරීභවන්ති. ඉදානි දානං අනුකූලධම්මපරිබ්‍රූහනෙන පච්චනීකධම්මවිදූරීකරණෙන ච භාවනාචිත්තස්ස උපසොභනාය ච පරික්ඛාරාය ච හොතීති ‘‘අලඞ්කාරභූතඤ්චෙව පරිවාරභූතඤ්ච දෙතී’’ති වුත්තං. ඣානානාගාමී නාම හොති ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා [Pg.175] බ්‍රහ්මලොකූපපන්නානං අරියානං හෙට්ඨා අනුප්පජ්ජනතො. ඉමං පෙච්ච පරිභුඤ්ජිස්සාමීති සාපෙක්ඛස්ස දානං පරලොකඵලාසාය සාතිසයාය ච පුබ්බාචාරවසෙන උප්පජ්ජමානාය අනුභවත්තා තණ්හුත්තරං නාම හොතීති ආහ ‘‘පඨමං තණ්හුත්තරියදාන’’න්ති. දානං නාම බුද්ධාදීහි පසත්ථන්ති ගරුං චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙත්වා දාතබ්බත්තා ‘‘දුතියං චිත්තීකාරදාන’’න්ති වුත්තං. පුබ්බකෙහි පිතුපිතාමහෙහි දින්නපුබ්බං කතපුබ්බං ජහාපෙතුං නාම නානුච්ඡවිකන්ති අත්තභාවසභාගවසෙන හිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨපෙත්වා දාතබ්බතො ‘‘තතියං හිරොත්තප්පදාන’’න්ති වුත්තං. ‘‘අහං පචාමි, න ඉමෙ පචන්ති, නාරහාමි පචන්තො අපචන්තානං දානං අදාතු’’න්ති එවංසඤ්ඤී හුත්වා දෙන්තො නිරවසෙසං කත්වා දෙතීති ආහ ‘‘චතුත්ථං නිරවසෙසදාන’’න්ති. ‘‘යථා තෙසං පුබ්බකානං ඉසීනං තානි මහායඤ්ඤකානි අහෙසුං, එවං මෙ අයං දානපරිභොගො භවිස්සතී’’ති එවංසඤ්ඤිනො දානං දක්ඛිණං අරහෙසු දාතබ්බතො ‘‘පඤ්චමං දක්ඛිණෙය්‍යදාන’’න්ති වුත්තං. ‘‘ඉමං මෙ දානං දදතො චිත්තං පසීදතී’’තිආදිනා පීතිසොමනස්සං උප්පාදෙත්වා දෙන්තස්ස දානං සොමනස්සබාහුල්ලප්පත්තියා සොමනස්සුපචාරං නාම හොතීති ආහ ‘‘ඡට්ඨං සොමනස්සුපවිචාරදාන’’න්ති වුත්තං.

๕๒. ในสูตรที่ ๙ คำว่า สาธุ ทานัง คือ ให้ทาน มีอรรถว่า ทานชื่อว่าดีงาม คือ ให้ทาน. อนึ่ง เมื่อให้ทานแล้วพิจารณาดูทานนั้น ปราโมทย์ ปีติ โสมนัสเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น, โลภะ โทสะ อิสสา มัจฉริยะเป็นต้นย่อมอันตรธานไป. บัดนี้ ทานย่อมเป็นเครื่องบำรุงธรรมอันสมควร เป็นเครื่องกำจัดธรรมอันเป็นข้าศึกให้ห่างไกล และเป็นเครื่องประดับและเป็นบริขารแห่งจิตภาวนา จึงตรัสว่า ให้ทานอันเป็นเครื่องประดับและเป็นบริวาร. ชื่อว่า ฌานานาคามี เพราะอริยบุคคลผู้ยังฌานให้เกิดแล้วบังเกิดในพรหมโลก ย่อมไม่เกิดขึ้นในเบื้องต่ำ. ทานของผู้มีความหวังว่า เราจักบริโภคทานนี้ในปรโลก ชื่อว่า มีตัณหาเป็นเบื้องบน เพราะเป็นการเสวยผลในปรโลกที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความประพฤติในกาลก่อนอันยิ่งใหญ่ จึงตรัสว่า ทานที่ ๑ ชื่อว่า ตัณหุตตริยทาน. ทานชื่อว่าอันพระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญ เพราะควรให้โดยตั้งความเคารพไว้ จึงตรัสว่า ทานที่ ๒ ชื่อว่า จิตตีการทาน. การละทิ้งทานที่บิดาปู่ย่าตายายในกาลก่อนเคยให้เคยทำมาแล้ว ชื่อว่าไม่สมควรเลย เพราะควรให้โดยตั้งหิริโอตตัปปะไว้โดยส่วนแห่งอัตภาพ จึงตรัสว่า ทานที่ ๓ ชื่อว่า หิโรตตัปปทาน. ผู้ให้ทานโดยมีความสำคัญอย่างนี้ว่า เราหุงต้ม คนเหล่านี้ไม่หุงต้ม เราผู้หุงต้มไม่ควรไม่ให้ทานแก่คนที่ไม่หุงต้ม ย่อมให้ทานโดยไม่เหลือ จึงตรัสว่า ทานที่ ๔ ชื่อว่า นิรวเสสทาน. ทานของผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ทานบริโภคของเรานี้จักเป็นเหมือนมหายัญของฤๅษีในกาลก่อนเหล่านั้น เพราะควรให้ทานแก่ท่านผู้ควรทักขิณา จึงตรัสว่า ทานที่ ๕ ชื่อว่า ทักขิเณยยทาน. ทานของผู้ให้ทานโดยยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นด้วยคำว่า เมื่อเราให้ทานนี้ จิตย่อมผ่องใส เป็นต้น ชื่อว่า โสมนัสสูปจาร เพราะถึงความมีโสมนัสมาก จึงตรัสว่า ทานที่ ๖ ชื่อว่า โสมนัสสุปวิจารทาน.

දානමහප්ඵලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยทานมหัปผลสูตร จบแล้ว

10. නන්දමාතාසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยนันทมาตาสูตร

53. දසමෙ ‘‘වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වා…පෙ… නික්ඛමී’’ති අඞ්ගුත්තරභාණකානං මතෙනෙතං වුත්තං. මජ්ඣිමභාණකා පන වදන්ති ‘‘භගවා උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය ජෙතවනතො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො චාරිකං නික්ඛමි. තෙනෙව ච අකාලෙ නික්ඛන්තත්තා කොසලරාජාදයො වාරෙතුං ආරභිංසු. පවාරෙත්වා හි චරණං බුද්ධාචිණ්ණ’’න්ති. පුණ්ණාය සම්මාපටිපත්තිං පච්චාසීසන්තො භගවා ‘‘මම නිවත්තනපච්චයා ත්වං කිං කරිස්සසී’’ති ආහ. පුණ්ණාපි…පෙ… පබ්බජීති එත්ථ සෙට්ඨි ‘‘පුණ්ණාය භගවා නිවත්තිතො’’ති සුත්වා තං භුජිස්සං කත්වා ධීතුට්ඨානෙ ඨපෙසි. සා පබ්බජ්ජං යාචිත්වා පබ්බජි, පබ්බජිත්වා විපස්සනං ආරභි. අථස්සා සත්ථා ආරද්ධවිපස්සකභාවං ඤත්වා ඉමං ඔභාසගාථං විස්සජ්ජෙසි –

๕๓. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า อยู่จำพรรษาแล้วปวารณา...เป...ออกไป นี้ กล่าวตามความเห็นของพระอังคุตตรภาณกะ. แต่พระมัชฌิมภาณกะทั้งหลายกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์จากพระเชตวัน เมื่อจวนจะถึงวันเข้าพรรษา. เพราะเหตุที่เสด็จออกไปในเวลาไม่สมควรนั้นแล พระเจ้าโกศลเป็นต้นจึงเริ่มห้าม. เพราะการจาริกไปหลังจากปวารณาแล้ว เป็นพุทธประเพณี. พระผู้มีพระภาคทรงหวังการปฏิบัติชอบของนางปุณณา จึงตรัสว่า เพราะเหตุที่เรากลับมา เธอจักทำอะไร. ในคำว่า ปุณณาก็...เป...บวช นี้ เศรษฐีได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคกลับมาเพราะนางปุณณา จึงปลดปล่อยนางให้เป็นอิสระแล้วตั้งไว้ในฐานะธิดา. นางขอการบรรพชาแล้วบวช บวชแล้วก็เริ่มเจริญวิปัสสนา. ครั้งนั้น พระศาสดาทรงทราบความเป็นผู้เริ่มเจริญวิปัสสนาของนางแล้ว จึงทรงเปล่งโอภาสคาถานี้ว่า –

‘‘පුණ්ණෙ [Pg.176] පූරස්සු සද්ධම්මං, චන්දො පන්නරසො යථා;

පරිපුණ්ණාය පඤ්ඤාය, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සසී’’ති. (ථෙරීගා. 3);

ปุณณาเอ๋ย เธอจงบำเพ็ญสัทธรรมให้เต็มเปี่ยม เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ ๑๕ ค่ำ เธอจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ด้วยปัญญาที่บริบูรณ์แล้ว (เถรีคาถา ๓)

සා ගාථාපරියොසානෙ අරහත්තං පත්වා අභිඤ්ඤාතා සාවිකා අහොසි. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

นางบรรลุพระอรหัตแล้ว เป็นพระสาวิกาผู้มีชื่อเสียงเมื่อจบคาถา. ข้อที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้โดยง่าย.

නන්දමාතාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยนันทมาตาสูตร จบแล้ว.

මහායඤ්ඤවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยมห้ายัญญวรรค จบแล้ว.

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปัณณาสก์ที่ ๑ จบแล้ว.

6. අබ්‍යාකතවග්ගො

๖. อัพยากตวรรค

1-2. අබ්‍යාකතසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยอัพยากตสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๒

54-55. ඡට්ඨවග්ගස්ස පඨමං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. දුතියෙ අතීතෙ අත්තභාවෙ නිබ්බත්තකං කම්මන්ති ‘‘පුරිමකම්මභවස්මිං මොහො අවිජ්ජා, ආයූහනා සඞ්ඛාරා, නිකන්ති තණ්හා, උපගමනං උපාදානං, චෙතනා භවො’’ති එවමාගතං සපරික්ඛාරං පඤ්චවිධං කම්මවට්ටමාහ. එතරහි මෙ අත්තභාවො න සියාති විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනාසහිතං පච්චුප්පන්නං පඤ්චවිධං විපාකවට්ටමාහ. යං අත්ථිකන්ති යං පරමත්ථතො විජ්ජමානකං. තෙනාහ ‘‘භූත’’න්ති. තඤ්හි පච්චයනිබ්බත්තතාය ‘‘භූත’’න්ති වුච්චති. තං පජහාමීති තප්පටිබද්ධච්ඡන්දරාගප්පහානෙන තතො එව ආයතිං අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනවසෙන පජහාමි පරිච්චජාමි. හරිතන්තන්ති (ම. නි. අට්ඨ. 1.303) හරිතමෙව. අන්ත-සද්දෙන පදවඩ්ඪනං කතං යථා ‘‘වනන්තං සුත්තන්ත’’න්ති, අල්ලතිණාදීනි ආගම්ම නිබ්බායතීති අත්ථො. පථන්තන්ති මහාමග්ගං. සෙලන්තන්ති පබ්බතං. උදකන්තන්ති උදකං. රමණීයං වා භූමිභාගන්ති තිණගුම්බාදිරහිතං විවිත්තං අබ්භොකාසභූමිභාගං. අනාහාරාති අපච්චයා නිරුපාදානා. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

๕๔-๕๕. สูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๖ พึงทราบได้โดยง่าย. ในสูตรที่ ๒ พระผู้มีพระภาคตรัสกรรมวัฏ ๕ อย่างพร้อมด้วยบริวารที่มาแล้วอย่างนี้ว่า โมหะในภพที่เป็นกรรมในอดีตเป็นอวิชชา, การปรุงแต่งเป็นสังขาร, ความยินดีเป็นตัณหา, การเข้าถึงเป็นอุปาทาน, เจตนาเป็นภพ. พระผู้มีพระภาคตรัสวิปากวัฏ ๕ อย่างในปัจจุบันพร้อมด้วยวิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนาว่า ขออัตภาพของเราอย่ามีในบัดนี้เลย. คำว่า ยํ อตฺถิกํ (สิ่งใดมีอยู่) คือสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ภูตํ (เป็นแล้ว). สิ่งนั้นชื่อว่า ภูตะ เพราะเกิดขึ้นด้วยปัจจัย. คำว่า ตํ ปชหามิ (เราละสิ่งนั้น) คือเราละ เราสละด้วยการละฉันทราคะที่ผูกพันกับสิ่งนั้น โดยทำให้สิ่งนั้นไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคต. คำว่า หริตนฺตํ (หญ้าสด) (ม.อ. ๑.๓๐๓) คือหญ้าสดนั่นเอง. การเพิ่มบทด้วยคำว่า อนฺต (ที่สุด) เหมือนคำว่า วนนฺตํ (ที่สุดแห่งป่า) สุตฺตนฺตํ (ที่สุดแห่งสูตร) มีอรรถว่า ดับไปเพราะอาศัยหญ้าสดเป็นต้น. คำว่า ปถนฺตํ (ที่สุดแห่งทาง) คือหนทางใหญ่. คำว่า เซลนฺตํ (ที่สุดแห่งภูเขา) คือภูเขา. คำว่า อุทกนฺตํ (ที่สุดแห่งน้ำ) คือน้ำ. คำว่า รมณียํ วา ภูมิภาคํ (หรือภูมิภาคที่น่ารื่นรมย์) คือภูมิภาคที่เป็นที่โล่งแจ้ง ปราศจากหญ้าและพุ่มไม้. คำว่า อนาหารา (ไม่มีอาหาร) คือไม่มีปัจจัย ไม่มีอุปาทาน. ข้อที่เหลือในที่นี้เป็นความตื้นทั้งนั้น.

අබ්‍යාකතසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอัพยากตสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

3. තිස්සබ්‍රහ්මාසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาว่าด้วยติสสพรหมสูตร

56. තතියෙ [Pg.177] විවිත්තානි තාදිසානි පන පරියන්තානි අතිදූරානි හොන්තීති ආහ ‘‘අන්තිමපරියන්තිමානී’’ති. අන්තෙ භවානි අන්තිමානි, අන්තිමානියෙව පරියන්තිමානි. උභයෙනපි අතිදූරතං දස්සෙති. සමන්නාහාරෙ ඨපයමානොති ඉන්ද්‍රියං සමාකාරෙන වත්තෙන්තො ඉන්ද්‍රියසමතං පටිපාදෙන්තො නාම හොති. විපස්සනාචිත්තසම්පයුත්තො සමාධි, සතිපි සඞ්ඛාරනිමිත්තාවිරහෙ නිච්චනිමිත්තාදිවිරහතො ‘‘අනිමිත්තො’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘අනිමිත්තන්ති බලවවිපස්සනාසමාධි’’න්ති.

๕๖. ในสูตรที่ ๓ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อนฺติมปริยนฺติมานิ (ที่สุดและที่สุดรอบ) เพราะที่สุดเหล่านั้นที่สงัดเช่นนั้นย่อมไกลเกินไป. สิ่งที่อยู่ในที่สุดชื่อว่า อนฺติมานิ (ที่สุด). สิ่งที่เป็นที่สุดนั่นแหละชื่อว่า ปริยนฺติมานิ (ที่สุดรอบ). ด้วยคำทั้งสองนี้แสดงถึงความไกลเกินไป. คำว่า สมนฺนาหาเร ฐปยมาโน (ตั้งไว้ในความเสมอกัน) คือเมื่ออินทรีย์เป็นไปโดยอาการเสมอกัน ชื่อว่ายังอินทรีย์ให้ถึงความเสมอ. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อนิมิตฺตนฺติ พลววิปสฺสนาสมาธิ (อนิมิตตะ คือวิปัสสนาสมาธิที่มีกำลัง) เพราะสมาธิที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาจิต แม้จะยังไม่ปราศจากสังขารนิมิต ก็ชื่อว่า อนิมิตตะ เพราะปราศจากนิมิตคือความเที่ยงเป็นต้น.

තිස්සබ්‍රහ්මාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยติสสพรหมสูตร จบแล้ว.

4-7. සීහසෙනාපතිසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยสีหเสนาบดีสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๗

57-60. චතුත්ථෙ කුච්ඡිතො අරියො කදරියො. ථද්ධමච්ඡරියසදිසං හි කුච්ඡිතං සබ්බනිහීනං නත්ථි සබ්බකුසලානං ආදිභූතස්ස නිසෙධනතො. සෙසමෙත්ථ පඤ්චමාදීනි ච උත්තානත්ථානෙව.

๕๗-๖๐. ในสูตรที่ ๔ อริยะผู้ถูกตำหนิคือคนตระหนี่. เพราะสิ่งที่เป็นที่น่ารังเกียจเหมือนความตระหนี่ที่แข็งกระด้างนั้นไม่มีสิ่งใดเลวทรามไปกว่า เพราะเป็นเครื่องขัดขวางกุศลทั้งปวงอันเป็นเบื้องต้น. ข้อที่เหลือในที่นี้และสูตรที่ ๕ เป็นต้น เป็นความตื้นทั้งนั้น.

සීහසෙනාපතිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสีหเสนาบดีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

8. පචලායමානසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาว่าด้วยปจลายมานสูตร

61. අට්ඨමෙ ආලොකසඤ්ඤං මනසි කරෙය්‍යාසීති දිවා වා රත්තිං වා සූරියපජ්ජොතචන්දමණිආදීනං ආලොකං ‘‘ආලොකො’’ති මනසි කරෙය්‍යාසි. ඉදං වුත්තං හොති – සූරියචන්දාලොකාදිං දිවා රත්තිඤ්ච උපලද්ධං යථාලද්ධවසෙනෙව මනසි කරෙය්‍යාසි, චිත්තෙ ඨපෙය්‍යාසි. යථා තෙ සුභාවිතාලොකකසිණස්ස විය කසිණාලොකො යදිච්ඡකං යාවදිච්ඡකඤ්ච සො ආලොකො රත්තියං උපතිට්ඨති, යෙන තත්ථ දිවාසඤ්ඤං ඨපෙය්‍යාසි, දිවා විය විගතථිනමිද්ධොව භවෙය්‍යාසීති. තෙනාහ ‘‘යථා දිවා තථා රත්ති’’න්ති. ඉති විවටෙන චෙතසාති එවං අපිහිතෙන චිත්තෙන ථිනමිද්ධපිධානෙන අපිහිතත්තා. අපරියොනද්ධෙනාති සමන්තතො අනොනද්ධෙන අසඤ්ඡාදිතෙන. සහොභාසන්ති සඤාණොභාසං. ථිනමිද්ධවිනොදනආලොකොපි වා හොතු කසිණාලොකොපි [Pg.178] වා පරිකම්මාලොකොපි වා, උපක්කිලෙසාලොකො විය සබ්බොයං ආලොකො ඤාණසමුට්ඨානොවාති. යෙසං අකරණෙ පුග්ගලො මහාජානියො හොති, තානි අවස්සං කාතබ්බානි. යානි අකාතුම්පි වට්ටන්ති, සති සමවායෙ කාතබ්බතො තානි කරණීයානීති ආහ ‘‘ඉතරානි කරණීයානී’’ති. අථ වා කත්තබ්බානි කම්මානි කරණං අරහන්තීති කරණීයානි. ඉතරානි කිච්චානීතිපි වදන්ති.

๖๑. ในสูตรที่ ๘ คำว่า อาโลกสญฺญํ มนสิ กเรยฺยาสิ (พึงทำอาโลกสัญญาไว้ในใจ) คือพึงทำแสงสว่างแห่งแสงอาทิตย์ แสงจันทร์ และแก้วมณีเป็นต้น ทั้งกลางวันและกลางคืนว่า “แสงสว่าง” ไว้ในใจ. ความข้อนี้พึงกล่าวว่า พึงทำแสงสว่างแห่งแสงอาทิตย์และแสงจันทร์เป็นต้นที่ได้แล้วทั้งกลางวันและกลางคืนนั้นไว้ในใจ คือพึงตั้งไว้ในจิตตามที่ได้แล้วนั่นเอง. แสงสว่างนั้นย่อมปรากฏแก่เธอในเวลากลางคืนตามความปรารถนาและตามที่ต้องการ เหมือนกสิณแสงสว่างที่อบรมดีแล้วของเธอ ซึ่งเธอพึงตั้งทิวาสัญญาไว้ในที่นั้น พึงเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะเหมือนกลางวัน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ยถา ทิวา ตถา รตฺติ (เหมือนกลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น). คำว่า อิติ วิวเฏน เจตสา (ด้วยจิตที่เปิดแล้วอย่างนี้) คือด้วยจิตที่เปิดแล้วอย่างนี้ เพราะไม่ถูกถีนมิทธะปิดบัง. คำว่า อปริโยนทฺเธน (ไม่ถูกห่อหุ้ม) คือไม่ถูกห่อหุ้ม ไม่ถูกปกคลุมโดยรอบ. คำว่า สโหภาสํ (พร้อมด้วยแสงสว่าง) คือแสงสว่างพร้อมด้วยญาณ. แสงสว่างนั้นทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นแสงสว่างที่ขจัดถีนมิทธะ หรือแสงสว่างกสิณ หรือแสงสว่างแห่งการบริกรรม ก็เป็นแสงสว่างที่เกิดจากญาณ เหมือนแสงสว่างแห่งอุปกิเลส. สิ่งใดที่บุคคลไม่ทำแล้วเป็นผู้เสียหายมาก สิ่งเหล่านั้นพึงทำโดยไม่ละเว้น. สิ่งใดที่แม้ไม่ทำก็ควรอยู่ แต่เมื่อมีเหตุพร้อมก็พึงทำ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า อิตรานิ กรณีฺยานิ (กิจอื่นที่ควรทำ). อีกนัยหนึ่ง กรรมที่พึงทำควรแก่การทำ จึงชื่อว่า กรณีฺยานิ (สิ่งที่ควรทำ). บางท่านก็กล่าวว่า อิตรานิ กิจฺจานิ (กิจอื่น).

ආදිනයප්පවත්තා විග්ගාහිකකථාති ‘‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසි, අහං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාමි, කිං ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානිස්සසි, මිච්ඡාපටිපන්නො ත්වමසි, අහමස්මි සම්මාපටිපන්නො, සහිතං මෙ, අසහිතං තෙ, පුරෙවචනීයං පච්ඡා අවච, පච්ඡාවචනීයං පුරෙ අවච, අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තං, ආරොපිතො තෙ වාදො, නිග්ගහිතො ත්වමසි. චර වාදප්පමොක්ඛාය, නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසී’’ති (දී. නි. 1.18; ම. නි. 3.41) එවංපවත්තා කථා. තත්ථ සහිතං මෙති (දී. නි. අට්ඨ. 1.18) මය්හං වචනං සහිතං සිලිට්ඨං, අත්ථයුත්තං කාරණයුත්තන්ති අත්ථො. සහිතන්ති වා පුබ්බාපරාවිරුද්ධං. අසහිතං තෙති තුය්හං වචනං අසහිතං අසිලිට්ඨං. අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තන්ති යං තුය්හං දීඝරත්තාචිණ්ණවසෙන සුප්පගුණං, තං මය්හං එකවචනෙනෙව විපරාවත්තං පරිවත්තිත්වා ඨිතං, න කිඤ්චි ජානාසීති අත්ථො. ආරොපිතො තෙ වාදොති මයා තව වාදෙ දොසො ආරොපිතො. චර වාදප්පමොක්ඛායාති දොසමොචනත්ථං චර විචර, තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා සික්ඛාති අත්ථො. නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසීති අථ සයං පහොසි, ඉදානි එව නිබ්බෙඨෙහීති අත්ථො.

คำว่า วิคฺคาหิกกถา (การโต้เถียง) ที่เป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า “เธอไม่รู้ธรรมวินัยนี้, เราย่อมรู้ธรรมวินัยนี้, เธอจักรู้ธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร, เธอปฏิบัติผิด, เราปฏิบัติถูก, คำของเราสอดคล้องกัน, คำของเธอไม่สอดคล้องกัน, สิ่งที่ควรกล่าวในเบื้องต้น เธอกล่าวในเบื้องปลาย, สิ่งที่ควรกล่าวในเบื้องปลาย เธอกล่าวในเบื้องต้น, สิ่งที่เธอเคยชินกลับพลิกผันไป, วาทะของเธอถูกเรายกขึ้นแล้ว, เธอถูกเราข่มแล้ว. จงไปเพื่อเปลื้องวาทะเสีย, หรือถ้าเธอสามารถ ก็จงแก้เสียเดี๋ยวนี้” (ที.สี. ๑.๑๘; ม.อุ. ๓.๔๑) เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า สหิตํ เม (คำของเราสอดคล้องกัน) คือคำของเราสอดคล้องกัน สละสลวย ประกอบด้วยอรรถ ประกอบด้วยเหตุ ดังนี้อธิบาย. หรือว่า สหิตํ (สอดคล้องกัน) คือไม่ขัดแย้งกันทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย. คำว่า อสหิตํ เต (คำของเธอไม่สอดคล้องกัน) คือคำของเธอไม่สอดคล้องกัน ไม่สละสลวย. คำว่า อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ (สิ่งที่เธอเคยชินกลับพลิกผันไป) คือสิ่งที่เธอชำนาญดีแล้วโดยการเคยชินมานานนั้น กลับพลิกผันไปแล้วด้วยคำพูดเพียงคำเดียวของเรา มีอรรถว่า เธอไม่รู้อะไรเลย. คำว่า อาโรปิโต เต วาโท (วาทะของเธอถูกเรายกขึ้นแล้ว) คือเรายกโทษในวาทะของเธอขึ้นแล้ว. คำว่า จร วาทปฺปโมกฺขาย (จงไปเพื่อเปลื้องวาทะเสีย) คือจงเที่ยวไปเพื่อเปลื้องโทษ จงไปศึกษาในที่นั้นๆ ดังนี้อธิบาย. คำว่า นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ (หรือถ้าเธอสามารถ ก็จงแก้เสียเดี๋ยวนี้) คือถ้าเธอสามารถด้วยตนเอง ก็จงแก้เสียเดี๋ยวนี้ ดังนี้อธิบาย.

තණ්හා සබ්බසො ඛීයන්ති එත්ථාති තණ්හාසඞ්ඛයො, තස්මිං. තණ්හාසඞ්ඛයෙති ච ඉදං විසයෙ භුම්මන්ති ආහ ‘‘තං ආරම්මණං කත්වා’’ති. විමුත්තචිත්තතායාති සබ්බසංකිලෙසෙහි විප්පයුත්තචිත්තතාය. අපරභාගෙ පටිපදා නාම අරියසච්චාභිසමයො. සා සාසනචාරිගොචරා පච්චත්තං වෙදිතබ්බතොති ආහ ‘‘පුබ්බභාගප්පටිපදං සංඛිත්තෙන දෙසෙථාති පුච්ඡතී’’ති. අකුප්පධම්මතාය ඛයවයසඞ්ඛාතං අන්තං අතීතාති අච්චන්තා, සො එව අපරිහායනසභාවත්තා අච්චන්තා නිට්ඨා අස්සාති අච්චන්තනිට්ඨා. තෙනාහ ‘‘එකන්තනිට්ඨො සතතනිට්ඨොති අත්ථො’’ති. න හි පටිවිද්ධස්ස [Pg.179] ලොකුත්තරධම්මස්ස දස්සන්නං කුප්පන්නං නාම අත්ථි. අච්චන්තමෙව චතූහි යොගෙහි ඛෙමො එතස්ස අත්ථීති අච්චන්තයොගක්ඛෙමී. මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස වුසිතත්තා තස්ස ච අපරිහායනසභාවත්තා අච්චන්තං බ්‍රහ්මචාරීති අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී. තෙනාහ ‘‘නිච්චබ්‍රහ්මචාරීති අත්ථො’’ති. පරියොසානන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියපරියපරියොසානං වට්ටදුක්ඛපරියොසානඤ්ච.

คำว่า ตณฺหาสงฺขโย (ความสิ้นตัณหา) คือที่ซึ่งตัณหาย่อมสิ้นไปโดยประการทั้งปวง ในความสิ้นตัณหานั้น. และคำว่า ตณฺหาสงฺขเย (ในความสิ้นตัณหา) นี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งวิสัย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ตํ อารมฺมณํ กตฺวา' (ทำสิ่งนั้นให้เป็นอารมณ์). คำว่า วิมุตฺตจิตฺตตาย (ด้วยจิตที่หลุดพ้นแล้ว) คือด้วยจิตที่พ้นแล้วจากกิเลสทั้งปวง. ในส่วนเบื้องปลาย ปฏิปทาชื่อว่าการตรัสรู้อริยสัจ. ปฏิปทานั้นเป็นโคจรของผู้ประพฤติในพระศาสนา พึงรู้ได้เฉพาะตน เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ สงฺขิตฺเตน เทเสถาติ ปุจฺฉติ' (ถามว่า ขอจงแสดงปฏิปทาในส่วนเบื้องต้นโดยย่อ). คำว่า อจฺจนฺตา (ที่สุดอย่างยิ่ง) คือล่วงพ้นที่สุดอันนับว่าความสิ้นไปและความเสื่อมไป ด้วยความเป็นธรรมที่ไม่กำเริบ ความสิ้นสุดนั้นเองชื่อว่า อจฺจนฺตนิฏฺฐา (ความสิ้นสุดอย่างยิ่ง) เพราะมีสภาพไม่เสื่อม. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'เอกนฺตนิฏฺโฐ สตตนิฏฺโฐติ อตฺโถ' (มีอรรถว่า มีความสิ้นสุดอย่างเดียว มีความสิ้นสุดตลอดไป). เพราะการเห็นโลกุตตรธรรมที่แทงตลอดแล้ว ย่อมไม่มีการกำเริบ. คำว่า อจฺจนฺตโยคกฺเขมี (ผู้เกษมจากโยคะอย่างยิ่ง) คือผู้มีโยคะ ๔ ประการเกษมอย่างยิ่ง. คำว่า อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี (ผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง) คือผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง เพราะพรหมจรรย์คือมรรคได้ประพฤติแล้ว และมีสภาพไม่เสื่อม. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'นิจฺจพฺรหฺมจารีติ อตฺโถ' (มีอรรถว่า ผู้ประพฤติพรหมจรรย์เป็นนิตย์). คำว่า ปริโยสานํ (ที่สุด) คือที่สุดแห่งพรหมจรรย์คือมรรค และที่สุดแห่งทุกข์ในวัฏสงสาร.

පඤ්චක්ඛන්ධාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. සක්කායසබ්බඤ්හි සන්ධාය ඉධ ‘‘සබ්බෙ ධම්මා’’ති වුත්තං විපස්සනාවිසයස්ස අධිප්පෙතත්තා. තස්මා ආයතනධාතුයොපි තග්ගතිකා එව දට්ඨබ්බා. තෙනාහ භගවා ‘‘නාලං අභිනිවෙසායා’’ති. න යුත්තා අභිනිවෙසාය ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’ති අජ්ඣොසානාය. ‘‘අලමෙව නිබ්බින්දිතුං අලං විරජ්ජිතු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.272; සං. නි. 2.124, 128, 134, 143) විය අලං-සද්දො යුත්තත්ථොපි හොතීති ආහ ‘‘න යුත්තා’’ති. සම්පජ්ජන්තීති භවන්ති. යදිපි ‘‘තතියා චතුත්ථී’’ති ඉදං විසුද්ධිද්වයං අභිඤ්ඤාපඤ්ඤා, තස්ස පන සපච්චයනාමරූපදස්සනභාවතො සති ච පච්චයපරිග්ගහෙ සපච්චයත්තා අනිච්චන්ති, නාමරූපස්ස අනිච්චතාය දුක්ඛං, දුක්ඛඤ්ච අනත්තාති අත්ථතො ලක්ඛණත්තයං සුපාකටමෙව හොතීති ආහ ‘‘අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති ඤාතපරිඤ්ඤාය අභිජානාතී’’ති. තථෙව තීරණපරිඤ්ඤායාති ඉමිනා අනිච්චාදිභාවෙන නාලං අභිනිවෙසායාති නාමරූපස්ස උපසංහරති, න අභිඤ්ඤාපඤ්ඤානං සම්භාරධම්මානං. පුරිමාය හි අත්ථතො ආපන්නං ලක්ඛණත්තයං ගණ්හාති සලක්ඛණසල්ලක්ඛණපරත්තා තස්සා. දුතියාය සරූපතො තස්සා ලක්ඛණත්තයාරොපනවසෙන සම්මසනභාවතො. එකචිත්තක්ඛණිකතාය අභිනිපාතමත්තතාය ච අප්පමත්තකම්පි. රූපපරිග්ගහස්ස ඔළාරිකභාවතො අරූපපරිග්ගහං දස්සෙති. දස්සෙන්තො ච වෙදනාය ආසන්නභාවතො, විසෙසතො සුඛසාරාගිතාය, භවස්සාදගධිතමානසතාය ච ථෙරස්ස වෙදනාවසෙන නිබ්බත්තෙත්වා දස්සෙති.

ขันธ์ ๕ คือ อุปาทานขันธ์ ๕. ก็ในที่นี้ คำว่า 'ธรรมทั้งปวง' นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงสักกายะทั้งหมด เพราะเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา. เพราะฉะนั้น แม้อายตนะและธาตุก็พึงเห็นว่าอยู่ในประเภทนั้นเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ไม่ควรเพื่อความยึดมั่น'. ไม่ควรเพื่อความยึดมั่น คือเพื่อความเข้าถึงว่า 'นั่นของเรา, นั่นเป็นอัตตาของเรา'. คำว่า 'อะลัง' ในประโยคมีอาทิว่า 'ควรเพื่อความหน่าย, ควรเพื่อความคลายกำหนัด' (ที. นิ. 2.272; สํ. นิ. 2.124, 128, 134, 143) ย่อมมีอรรถว่า 'ควร' ด้วย เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ไม่ควร'. 'สัมปัชชันติ' คือ ย่อมเป็น. ถึงแม้ว่าวิสุทธิ ๒ อย่างนี้ คือ ตติยวิสุทธิและจตุตถวิสุทธิ เป็นอภิญญาปัญญา แต่เพราะมีการเห็นนามรูปพร้อมด้วยปัจจัย และเมื่อมีการกำหนดปัจจัย นามรูปนั้นเป็นอนิจจะเพราะมีปัจจัย, เป็นทุกข์เพราะนามรูปเป็นอนิจจะ, และเป็นอนัตตาเพราะเป็นทุกข์ โดยอรรถแล้วไตรลักษณ์ย่อมปรากฏชัดเจนดี เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ย่อมรู้แจ้งด้วยญาตปริญญาว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา'. เช่นเดียวกัน ด้วยคำว่า 'ด้วยตีรณปริญญา' นี้ พระผู้มีพระภาคทรงนำนามรูปมาแสดงว่า 'ไม่ควรเพื่อความยึดมั่น' ด้วยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ไม่ใช่ทรงนำอภิญญาปัญญาซึ่งเป็นธรรมอันเป็นเครื่องปรุงแต่งมาแสดง. เพราะว่าปริญญาแรกย่อมยึดไตรลักษณ์ที่ปรากฏโดยอรรถ เพราะปริญญานั้นมีการกำหนดลักษณะเฉพาะเป็นเบื้องหน้า. ส่วนปริญญาที่สองย่อมพิจารณาโดยการน้อมนำไตรลักษณ์มาสู่สภาพของนามรูปนั้น. แม้เพียงเล็กน้อยก็เป็นไปชั่วขณะจิตเดียวและเป็นเพียงการเกิดขึ้นแล้วดับไป. เพราะการกำหนดรูปเป็นของหยาบ จึงทรงแสดงการกำหนดอรูป. และเมื่อทรงแสดง ก็ทรงแสดงโดยอาศัยเวทนาของพระเถระ เพราะเวทนาอยู่ใกล้ (กับรูป) โดยเฉพาะอย่างยิ่งเพราะความกำหนัดในสุข และเพราะจิตที่ติดข้องในรสแห่งภพ.

ඛයවිරාගොති ඛයසඞ්ඛාතො විරාගො සඞ්ඛාරානං පලුජ්ජනා. යං ආගම්ම සබ්බසො සඞ්ඛාරෙහි විරජ්ජනා හොති, තං නිබ්බානං අච්චන්තවිරාගො. නිරොධානුපස්සිම්හිපීති නිරොධානුපස්සිපදෙපි. එසෙව නයොති අතිදිසිත්වා තං [Pg.180] එකදෙසෙන විවරන්තො ‘‘නිරොධොපි හි…පෙ… දුවිධොයෙවා’’ති ආහ. ඛන්ධානං පරිච්චජනං තප්පටිබද්ධකිලෙසප්පහානවසෙනාති යෙනාකාරෙන විපස්සනා කිලෙසෙ පජහති, තෙනාකාරෙන තංනිමිත්තක්ඛන්ධෙ ච පජහතීති වත්තබ්බතං අරහතීති ආහ ‘‘සා හි…පෙ… වොස්සජ්ජතී’’ති. ආරම්මණතොති කිච්චසාධනවසෙන ආරම්මණකරණතො. එවඤ්හි මග්ගතො අඤ්ඤෙසං නිබ්බානාරම්මණානං පක්ඛන්දනවොස්සග්ගාභාවො සිද්ධොව හොති. පරිච්චජනෙන පක්ඛන්දනෙන චාති ද්වීහිපි වා කාරණෙහි. සොති මග්ගො. සබ්බෙසං ඛන්ධානං වොස්සජ්ජනං තප්පටිබද්ධසංකිලෙසප්පහානෙන දට්ඨබ්බං. යස්මා වා විපස්සනාචිත්තං පක්ඛන්දතීති මග්ගසම්පයුත්තචිත්තං සන්ධායාහ. මග්ගො ච සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසෙ ඛන්ධෙ ච පරිච්චජති, තස්මා යථාක්කමං විපස්සනාමග්ගානඤ්ච වසෙන පක්ඛන්දනපරිච්චාගවොස්සග්ගාපි වෙදිතබ්බා. තදුභයසමඞ්ගීති විපස්සනාසමඞ්ගී මග්ගසමඞ්ගී ච. ‘‘අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’තිආදිවචනතො (පටි. ම. 1.52) හි යථා විපස්සනාය කිලෙසානං පරිච්චාගප්පටිනිස්සග්ගො ලබ්භති, එවං ආයතිං තෙහි කිලෙසෙහි උප්පාදෙතබ්බක්ඛන්ධානම්පි පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො වත්තබ්බො. පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො පන මග්ගෙ ලබ්භමානාය එකන්තකාරණභූතාය වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය වසෙන වෙදිතබ්බො. මග්ගෙ පන තදුභයම්පි ඤායාගතමෙව නිප්පරියායතොව ලබ්භමානත්තා. තෙනාහ ‘‘තදුභයසමඞ්ගීපුග්ගලො’’තිආදි. පුච්ඡන්තස්ස අජ්ඣාසයවසෙන ‘‘න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතී’’ති එත්ථ කාමුපාදානවසෙන උපාදියනං පටික්ඛිපතීති ආහ ‘‘තණ්හාවසෙන න උපාදියතී’’ති. තණ්හාවසෙන වා අසති උපාදියනෙ දිට්ඨිවසෙන උපාදියනං අනවකාසමෙවාති ‘‘තණ්හාවසෙන’’ඉච්චෙව වුත්තං. න පරාමසතීති නාදියති. දිට්ඨිපරාමාසවසෙන වා ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා න පරාමසති. සංඛිත්තෙනෙව කථෙසීති තස්ස අජ්ඣාසයවසෙන පපඤ්චං අකත්වා කථෙසි.

“ขยวิราคะ” คือ วิราคะอันนับว่าความสิ้นไป เพราะความแตกสลายแห่งสังขารทั้งหลาย. อาศัยธรรมใด ความคลายกำหนัดจากสังขารทั้งปวงโดยสิ้นเชิงย่อมมี ธรรมนั้นคือนิพพานอันเป็นวิราคะอย่างยิ่ง. แม้ในบทว่า “นิโรธานุปสฺสิมฺหิปิ” ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ด้วยคำว่า “เอเสวะ นะโย” (นัยนี้แล) นี้ ทรงอ้างอิงแล้วทรงอธิบายบางส่วนว่า “นิโรธก็มี ๒ อย่างนั่นแล”. การสละขันธ์ทั้งหลายโดยการละกิเลสที่ผูกพันกับขันธ์เหล่านั้น คือ วิปัสสนาละกิเลสด้วยอาการใด ย่อมละขันธ์อันเป็นนิมิตของกิเลสนั้นด้วยอาการนั้น จึงควรกล่าวว่า “วิปัสสนานั้นย่อมสละ” ดังนี้. “อารัมมณโต” คือ เพราะการทำอารมณ์โดยการยังกิจให้สำเร็จ. ด้วยประการฉะนี้ ความไม่มีแห่งการแล่นไปและการสละซึ่งนิพพานเป็นอารมณ์ของธรรมอื่นนอกจากมรรค ย่อมเป็นอันสำเร็จแล้ว. หรือด้วยเหตุ ๒ อย่าง คือ ด้วยการสละและด้วยการแล่นเข้าไป. มรรคนั้น. การสละขันธ์ทั้งปวงพึงเห็นโดยการละกิเลสที่ผูกพันกับขันธ์เหล่านั้น. หรือเพราะวิปัสสนาจิตย่อมแล่นไป ท่านจึงกล่าวหมายถึงจิตที่สัมปยุตด้วยมรรค. และมรรคย่อมสละกิเลสและขันธ์โดยการตัดขาด เพราะฉะนั้น การแล่นเข้าไป การสละ และการปล่อยวาง พึงทราบโดยลำดับตามวิปัสสนาและมรรค. “ผู้ประกอบด้วยธรรมทั้งสอง” คือ ผู้ประกอบด้วยวิปัสสนาและผู้ประกอบด้วยมรรค. เพราะจากพระดำรัสมีอาทิว่า “ด้วยอนิจจานุปัสสนา ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง” (ปฏิ. ม. 1.52) การสละและปล่อยวางกิเลสย่อมได้ด้วยวิปัสสนาฉันใด การสละและปล่อยวางขันธ์ที่จะพึงเกิดขึ้นในอนาคตด้วยกิเลสเหล่านั้นก็พึงกล่าวฉันนั้น. ส่วนการแล่นเข้าไปและการปล่อยวาง พึงทราบโดยวิปัสสนาที่นำไปสู่การออกจากสังขาร ซึ่งเป็นเหตุแน่นอนที่ได้ในมรรค. แต่ในมรรค ธรรมทั้งสองนั้นย่อมได้โดยตรงตามเหตุผล. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมทั้งสอง” เป็นต้น. โดยอัธยาศัยของผู้ถาม ในบทว่า “ไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก” นี้ ทรงปฏิเสธการยึดมั่นโดยกามุปาทาน จึงตรัสว่า “ไม่ยึดมั่นโดยตัณหา”. หรือเมื่อไม่มีการยึดมั่นโดยตัณหา การยึดมั่นโดยทิฏฐิก็ไม่มีโอกาสเลย เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า “โดยตัณหา” เท่านั้น. “ไม่ลูบคลำ” คือ ไม่ยึดถือ. หรือไม่ลูบคลำโดยทิฏฐิปรามาสว่า “เที่ยง” เป็นต้น. “ตรัสโดยย่อ” คือ ตรัสโดยไม่ทำปปัญจะตามอัธยาศัยของท่าน.

පචලායමානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปจลายมานสูตร จบแล้ว.

9. මෙත්තසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาเมตตสูตร

62. නවමෙ මා, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤානන්ති (ඉතිවු. අට්ඨ. 62) එත්ථ මාති පටිසෙධෙ නිපාතො. පුඤ්ඤ-සද්දො ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං සමාදානහෙතු එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’තිආදීසු [Pg.181] (දී. නි. 3.80) පුඤ්ඤඵලෙ ආගතො. ‘‘අවිජ්ජාගතොයං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො පුඤ්ඤඤ්චෙ සඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොතී’’තිආදීසු (සං. නි. 2.51) කාමරූපාවචරසුචරිතෙසු. ‘‘පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු (සං. නි. 2.51) සුගතිවිසෙසභූතෙ උපපත්තිභවෙ. ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූ’’තිආදීසු (ඉතිවු. 60; දී. නි. 3.305; අ. නි. 8.36) කුසලචෙතනායං. ඉධ පන තෙභූමකකුසලධම්මෙ වෙදිතබ්බො. භායිත්ථාති එත්ථ දුවිධං භයං ඤාණභයං, සාරජ්ජභයන්ති. තත්ථ ‘‘යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා උච්චෙසු විමානෙසු චිරට්ඨිතිකා, තෙපි තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා යෙභුය්‍යෙන භයං සංවෙගං සන්තාසං ආපජ්ජන්තී’’ති (අ. නි. 4.33) ආගතං ඤාණභයං. ‘‘අහුදෙව භයං, අහු ඡම්භිතත්තං, අහු ලොමහංසො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.318) ආගතං සාරජ්ජභයං. ඉධාපි සාරජ්ජභයමෙව. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – භික්ඛවෙ, දීඝරත්තං කායවචීසංයමො වත්තප්පටිවත්තපූරණං එකාසනං එකසෙය්‍යං ඉන්ද්‍රියදමො ධුතධම්මෙහි චිත්තස්ස නිග්ගහො සතිසම්පජඤ්ඤං කම්මට්ඨානානුයොගවසෙන වීරියාරම්භොති එවමාදීනි යානි භික්ඛුනා නිරන්තරං පවත්තෙතබ්බානි පුඤ්ඤානි, තෙහි මා භායිත්ථ, මා භයං සන්තාසං ආපජ්ජිත්ථ. එකච්චස්ස දිට්ඨධම්මසුඛස්ස උපරොධභයෙන සම්පරායිකනිබ්බානසුඛදායකෙහි පුඤ්ඤෙහි මා භායිත්ථාති. නිස්සක්කෙ ඉදං සාමිවචනං.

๖๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า “มา, ภิกษุทั้งหลาย, บุญทั้งหลาย” (อิติวุ. อรรถ. 62) นี้ คำว่า “มา” เป็นนิบาตในอรรถปฏิเสธ. คำว่า “บุญ” ในประโยคมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญอย่างนี้” (ที. นิ. 3.80) มาในอรรถว่าผลของบุญ. ในประโยคมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา ย่อมปรุงแต่งบุญสังขาร” (สํ. นิ. 2.51) มาในอรรถว่าสุจริตอันเป็นกามาวจรและรูปาวจร. ในประโยคมีอาทิว่า “วิญญาณย่อมเป็นไปในบุญ” (สํ. นิ. 2.51) มาในอรรถว่าภพที่เกิดอันเป็นสุคติพิเศษ. ในประโยคมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ บุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยทาน, บุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยศีล, บุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยภาวนา” (อิติวุ. 60; ที. นิ. 3.305; อ. นิ. 8.36) มาในอรรถว่ากุศลเจตนา. แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงกุศลธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓. ในบทว่า “ภยิตฺถ” (พึงกลัว) นี้ มีภัย ๒ อย่าง คือ ญาณภัย และสารัชชภัย. ในบรรดาภัยเหล่านั้น ญาณภัยมาในประโยคว่า “ภิกษุทั้งหลาย แม้เทพทั้งหลายเหล่านั้น ผู้มีอายุยืน มีวรรณะ มีสุขมาก ตั้งอยู่ในวิมานสูงเป็นเวลานาน ก็ยังฟังพระธรรมเทศนาของพระตถาคตแล้ว ย่อมถึงความกลัว ความสังเวช ความหวาดสะดุ้งโดยมาก” (อ. นิ. 4.33). สารัชชภัยมาในประโยคมีอาทิว่า “ได้มีความกลัว ได้มีความหวาดหวั่น ได้มีความขนพองสยองเกล้า” (ที. นิ. 2.318). ในที่นี้ก็เป็นสารัชชภัยนั่นเอง. อรรถในที่นี้คือ – ภิกษุทั้งหลาย บุญทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ คือ การสำรวมกายวาจาตลอดกาลนาน, การบำเพ็ญวัตรปฏิวัตร, การนั่งอาสนะเดียว, การนอนในที่เดียว, การสำรวมอินทรีย์, การข่มจิตด้วยธุดงคธรรม, สติสัมปชัญญะ, การปรารภความเพียรโดยการประกอบกรรมฐาน, บุญเหล่านี้ที่ภิกษุพึงบำเพ็ญอย่างต่อเนื่อง, พวกเธออย่ากลัวบุญเหล่านั้น, อย่าถึงความกลัว ความหวาดสะดุ้ง. อย่ากลัวบุญทั้งหลายที่ให้สุขในสัมปรายภพและนิพพานสุข เพราะกลัวว่าสุขในปัจจุบันบางอย่างจะถูกขัดขวาง. คำว่า “บุญทั้งหลาย” (ปุญฺญานํ) นี้ เป็นสามีวจนะในอรรถนิสสุกกะ.

ඉදානි තතො අභායිතබ්බභාවෙ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘සුඛස්සෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සුඛ-සද්දො ‘‘සුඛො බුද්ධානමුප්පාදො, සුඛා විරාගතා ලොකෙ’’තිආදීසු (ධ. ප. 194) සුඛමූලෙ ආගතො. ‘‘යස්මා ච ඛො, මහාලි, රූපං සුඛං සුඛානුපතිතං සුඛාවක්කන්ත’’න්තිආදීසු (සං. නි. 3.60) සුඛාරම්මණෙ. ‘‘යාවඤ්චිදං, භික්ඛවෙ, න සුකරං අක්ඛානෙන පාපුණිතුං යාව සුඛා සග්ගා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.255) සුඛපච්චයට්ඨානෙ. ‘‘සුඛො පුඤ්ඤස්ස උච්චයො’’තිආදීසු (ධ. ප. 118) සුඛහෙතුම්හි. ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා එතෙ ධම්මා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.82) අබ්‍යාපජ්ජෙ. ‘‘නිබ්බානං පරමං සුඛ’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.215; ධ. ප. 203, 204) නිබ්බානෙ. ‘‘සුඛස්ස ච පහානා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.232; ම. නි. 1.271; සං. නි. 2.152) සුඛවෙදනායං. ‘‘අදුක්ඛමසුඛං සන්තං, සුඛමිච්චෙව භාසිත’’න්තිආදීසු (සං. නි. 4.253; ඉතිවු. 53) උපෙක්ඛාවෙදනායං. ‘‘ද්වෙපි [Pg.182] මයා, ආනන්ද, වෙදනා වුත්තා පරියායෙන සුඛා වෙදනා දුක්ඛා වෙදනා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.89) ඉට්ඨසුඛෙසු. ‘‘සුඛො විපාකො පුඤ්ඤාන’’න්තිආදීසු (පෙටකො. 23) ඉට්ඨවිපාකෙ. ඉධාපි ඉට්ඨවිපාකෙ එව දට්ඨබ්බො. ඉට්ඨස්සාතිආදීසු ඉච්ඡිතබ්බතො චෙව අනිට්ඨප්පටිපක්ඛතො ච ඉට්ඨස්ස. කමනීයතො මනස්මිඤ්ච කමනතො පවිසනතො කන්තස්ස. පියායිතබ්බතො සන්තප්පනතො ච පියස්ස. මනනීයතො මනස්ස වඩ්ඪනතො ච මනාපස්සාති අත්ථො වෙදිතබ්බො. යදිදං පුඤ්ඤානීති පුඤ්ඤානීති යදිදං වචනං, එතං සුඛස්ස ඉට්ඨස්ස විපාකස්ස අධිවචනං නාමං. සුඛස්සෙතං යදිදං පුඤ්ඤානීති ඵලෙන කාරණස්ස අභෙදොපචාරං වදති. තෙන කතූපචිතානං පුඤ්ඤානං අවස්සංභාවිඵලං සුත්වා අප්පමත්තෙන සක්කච්චං පුඤ්ඤානි කත්තබ්බානීති පුඤ්ඤකිරියායං නියොජෙති, ආදරඤ්ච නෙසං තත්ථ උප්පාදෙති.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเหตุแห่งการไม่พึงกลัวต่อบุญนั้น จึงตรัสคำเริ่มต้นว่า “สุขัสเสตัง” ในคำเหล่านั้น คำว่า “สุขะ” มาในความหมายว่ารากเหง้าแห่งความสุข ดังในประโยคว่า “ความเกิดขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นสุข ความคลายกำหนัดเป็นสุขในโลก” เป็นต้น (ธ.ป. 194) มาในความหมายว่าอารมณ์อันเป็นสุข ดังในประโยคว่า “ดูก่อนมหาลิ ก็เพราะรูปเป็นสุข เป็นไปตามสุข หยั่งลงสู่สุข” เป็นต้น (สํ.นิ. 3.60) มาในความหมายว่าปัจจัยแห่งความสุข ดังในประโยคว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สวรรค์เป็นสุขเพียงใด การพรรณนาให้ถึงด้วยการกล่าวเป็นเรื่องไม่ทำได้ง่ายเพียงนั้น” เป็นต้น (ม.นิ. 3.255) มาในความหมายว่าเหตุแห่งความสุข ดังในประโยคว่า “การสั่งสมบุญนำมาซึ่งสุข” เป็นต้น (ธ.ป. 118) มาในความหมายว่าความไม่เบียดเบียน ดังในประโยคว่า “ธรรมเหล่านี้เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน” เป็นต้น (ม.นิ. 1.82) มาในความหมายว่าพระนิพพาน ดังในประโยคว่า “พระนิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง” เป็นต้น (ม.นิ. 2.215; ธ.ป. 203, 204) มาในความหมายว่าสุขเวทนา ดังในประโยคว่า “เพราะละสุขเสียได้” เป็นต้น (ที.นิ. 1.232; ม.นิ. 1.271; สํ.นิ. 2.152) มาในความหมายว่าอุเบกขาเวทนา ดังในประโยคว่า “ความสงบอันไม่เป็นทุกข์ไม่เป็นสุข บัณฑิตกล่าวว่าเป็นสุขนั่นเอง” เป็นต้น (สํ.นิ. 4.253; อิติ. 53) มาในความหมายว่าสุขที่น่าปรารถนา ดังในประโยคว่า “ดูก่อนอานนท์ เวทนา 2 อย่าง เรากล่าวโดยปริยายว่าสุขเวทนา ทุกขเวทนา” เป็นต้น (ม.นิ. 2.89) มาในความหมายว่าวิบากที่น่าปรารถนา ดังในประโยคว่า “วิบากแห่งบุญเป็นสุข” เป็นต้น (เปฏโก. 23) ในที่นี้ก็พึงเห็นว่าหมายถึงวิบากที่น่าปรารถนานั่นเอง ในคำว่า “อิฏฐัสสะ” เป็นต้น พึงทราบอรรถว่า “อิฏฐะ” คือสิ่งที่พึงปรารถนาและเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา “กันตะ” คือสิ่งที่น่าใคร่ เพราะน่าใคร่และเพราะเข้าไปสู่ใจ “ปิยะ” คือสิ่งที่น่ารัก เพราะพึงรักและเพราะยังความยินดีให้เกิด “มนาปะ” คือสิ่งที่น่าพอใจ เพราะพึงนึกถึงและเพราะยังใจให้เจริญ คำว่า “ปุญญานิ” ในคำว่า “ยทิทัง ปุญญานิ” นี้ เป็นชื่อของวิบากอันเป็นสุขที่น่าปรารถนา คำว่า “สุขัสเสตัง ยทิทัง ปุญญานิ” นี้ พระองค์ตรัสโดยอุปจาระไม่แยกผลออกจากเหตุ ด้วยคำนี้ พระองค์ทรงชักชวนให้ทำบุญด้วยความไม่ประมาทและด้วยความเคารพ โดยให้ฟังผลอันแน่นอนของบุญที่ทำและสั่งสมไว้แล้ว และทรงยังความเอื้อเฟื้อในบุญกิริยานั้นให้เกิดขึ้นแก่ชนเหล่านั้น

ඉදානි අත්තනා සුනෙත්තකාලෙ කතෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දීඝරත්තං පච්චනුභූතං භවන්තරප්පටිච්ඡන්නං උළාරතරං පුඤ්ඤවිපාකං උදාහරිත්වා තමත්ථං පාකටතරං කරොන්තො ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අභිජානාමීති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානාමි, පච්චක්ඛතො බුජ්ඣාමි. දීඝරත්තන්ති චිරකාලං. පුඤ්ඤානන්ති දානාදීනං කුසලධම්මානං. සත්ත වස්සානීති සත්ත සංවච්ඡරානි. මෙත්තචිත්තන්ති මිජ්ජතීති මෙත්තා, සිනිය්හතීති අත්ථො. මිත්තෙ භවා, මිත්තස්ස වා එසා පවත්තීතිපි මෙත්තා. ලක්ඛණාදිතො පන හිතාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා, හිතූපසංහාරරසා, ආඝාතවිනයපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං මනාපභාවදස්සනපදට්ඨානා. බ්‍යාපාදූපසමො එතිස්සා සම්පත්ති, සිනෙහසම්භවො විපත්ති. මෙත්තචිත්තං භාවෙත්වාති මෙත්තාසහගතං චිත්තං, චිත්තසීසෙන සමාධි වුත්තොති මෙත්තාසමාධිං මෙතාබ්‍රහ්මවිහාරං උප්පාදෙත්වා චෙව වඩ්ඪෙත්වා ච.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยกตัวอย่างวิบากแห่งบุญอันยิ่งใหญ่ที่ทรงเสวยมาตลอดกาลนาน ซึ่งถูกปิดบังไว้ด้วยภพชาติอื่น อันเกิดจากบุญกรรมที่ทรงทำในสมัยที่ทรงเป็นพระสุเนตตะ เพื่อให้เนื้อความนั้นปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น จึงตรัสคำเริ่มต้นว่า “อภิชานามิ โข ปนาหัง” ในคำเหล่านั้น คำว่า “อภิชานามิ” หมายถึง เรารู้ด้วยญาณอันวิเศษยิ่ง รู้แจ้งด้วยประจักษ์ คำว่า “ทีฆรัตตัง” หมายถึง ตลอดกาลนาน คำว่า “ปุญญานัง” หมายถึง กุศลธรรมทั้งหลายมีทานเป็นต้น คำว่า “สัตตะวัสสานิ” หมายถึง เจ็ดปี คำว่า “เมตตาจิตตัง” มีอรรถวิเคราะห์ว่า ชื่อว่าเมตตา เพราะรักใคร่ (มิชชติ) อธิบายว่า เอ็นดู (สินิยหติ) อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าเมตตา เพราะมีอยู่ในมิตร หรือเพราะเป็นความประพฤติของมิตร ส่วนโดยลักษณะเป็นต้น เมตตามีลักษณะเป็นการแผ่ไปแห่งอาการที่เป็นประโยชน์ มีรส (หน้าที่) เป็นการนำประโยชน์มาให้ มีอาการปรากฏเป็นการระงับความอาฆาต มีปทัฏฐาน (เหตุใกล้) เป็นการเห็นภาวะที่น่าพอใจของสัตว์ทั้งหลาย ความสมบูรณ์ของเมตตานี้คือการสงบระงับแห่งพยาบาท ความวิบัติคือการเกิดแห่งความรักใคร่ (สิเนหะ) คำว่า “เมตตาจิตตัง ภาเวตวา” หมายถึง ยังจิตที่สหรคตด้วยเมตตาให้เกิดขึ้นและเจริญขึ้น โดยตรัสถึงสมาธิด้วยหัวข้อแห่งจิต จึงหมายถึงการยังเมตตาสมาธิ คือเมตตาพรหมวิหารให้เกิดขึ้นและเจริญขึ้น

සත්ත සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙති සත්ත මහාකප්පෙ. සංවට්ටවිවට්ටග්ගහණෙනෙව හි සංවට්ටට්ඨායිවිවට්ටට්ඨායිනොපි ගහිතා. ඉමං ලොකන්ති කාමලොකං. සංවට්ටමානෙ සුදන්ති සංවට්ටමානෙ, සුදන්ති නිපාතමත්තං, විපජ්ජමානෙති අත්ථො. ‘‘වරසංවත්තට්ඨානෙ සුද’’න්තිපි පඨන්ති. කප්පෙති කාලෙ. කප්පසීසෙන හි කාලො වුත්තො, කාලෙ ඛීයමානෙ සබ්බොපි ඛීයතෙව. යථාහ – ‘‘කාලො [Pg.183] ඝසති භූතානි, සබ්බානෙව සහත්තනා’’ති (ජා. 1.2.190). ‘‘ආභස්සරූපගො හොමී’’ති වුත්තත්තා තෙජොසංවට්ටවසෙනෙත්ථ කප්පවුට්ඨානං වෙදිතබ්බං. ආභස්සරූපගොති තත්ථ පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකං උපගච්ඡාමීති ආභස්සරූපගො හොමි. විවට්ටමානෙති සණ්ඨහමානෙති අත්ථො. සුඤ්ඤං බ්‍රහ්මවිමානං උපපජ්ජාමීති කස්සචි සත්තස්ස තත්ථ නිබ්බත්තස්ස අභාවතො සුඤ්ඤං යං පඨමජ්ඣානභූමිසඞ්ඛාතං බ්‍රහ්මවිමානං ආදිතො නිබ්බත්තති, තං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන උපපජ්ජාමි උපෙමි.

คำว่า “สัตตะสังวัฏฏวิวฏฏกัปเป” หมายถึง เจ็ดมหากัป เพราะการถือเอาสังวัฏฏะและวิวฏฏะ ย่อมรวมถึงสังวัฏฏัฏฐายีและวิวฏฏัฏฐายีด้วย คำว่า “อิมัง โลกัง” หมายถึง กามโลก คำว่า “สังวัฏฏมาเน สุทัง” หมายถึง เมื่อโลกกำลังพินาศ คำว่า “สุทัง” เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่ากำลังวิบัติ บางพวกก็อ่านว่า “วรสังวัฏฏัฏฐาเน สุทัง” คำว่า “กัปเป” หมายถึง ในกาล เพราะกาลถูกกล่าวด้วยหัวข้อแห่งกัป เมื่อกาลสิ้นไป ทุกสิ่งก็ย่อมสิ้นไปทั้งหมด ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “กาลย่อมกลืนกินสัตว์ทั้งหลายทั้งหมดพร้อมด้วยตนเอง” (ชา. 1.2.190) เพราะมีการกล่าวว่า “อาภัสสรุปโค โหมิ” จึงพึงทราบว่าการอุบัติขึ้นของกัปในที่นี้เป็นไปโดยอำนาจแห่งเตโชสังวัฏฏะ (การพินาศด้วยไฟ) คำว่า “อาภัสสรุปโค” หมายถึง เราเข้าถึงพรหมโลกชั้นอาภัสสระ โดยการถือปฏิสนธิในที่นั้น คำว่า “วิวฏฏมาเน” หมายถึง เมื่อโลกกำลังตั้งขึ้น คำว่า “สุญญัง พรหมวิมานัง อุปปัชชามิ” หมายถึง เราเข้าถึงพรหมวิมานอันว่างเปล่า คือพรหมวิมานที่นับเนื่องในปฐมฌานภูมิที่เกิดขึ้นเป็นอันดับแรก โดยการถือปฏิสนธิ เพราะไม่มีสัตว์ใดๆ เกิดขึ้นในที่นั้นก่อนเลย

බ්‍රහ්මාති කාමාවචරසත්තෙහි විසිට්ඨට්ඨෙන තථා තථා බ්‍රූහිතගුණතාය බ්‍රහ්මවිහාරතො නිබ්බත්තනට්ඨෙන ච බ්‍රහ්මා. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජබ්‍රහ්මපුරොහිතෙහි මහන්තො බ්‍රහ්මාති මහාබ්‍රහ්මා, තතො එව තෙ අභිභවිත්වා ඨිතත්තා අභිභූ. තෙහි න කෙනචිපි ගුණෙන අභිභූතොති අනභිභූතො. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසවචනෙ නිපාතො. දස්සනතො දසො, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං දස්සනසමත්ථො අභිඤ්ඤාඤාණෙන පස්සිතබ්බං පස්සාමීති අත්ථො. සෙසබ්‍රහ්මානං ඉද්ධිපාදභාවනාබලෙන අත්තනො චිත්තඤ්ච මම වසෙ වත්තෙමීති වසවත්තී හොමීති යොජෙතබ්බං. තදා කිර බොධිසත්තො අට්ඨසමාපත්තිලාභීපි සමානො තථා සත්තහිතං අත්තනො පාරමිපූරණඤ්ච ඔලොකෙන්තො තාසු එව ද්වීසු ඣානභූමීසු නිකන්ති උප්පාදෙත්වා මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරවසෙන අපරාපරං සංසරි. තෙන වුත්තං ‘‘සත්ත වස්සානි…පෙ… වසවත්තී’’ති.

คำว่า “พรหมะ” หมายถึง พรหม เพราะมีคุณธรรมที่เจริญแล้วอย่างนั้นๆ โดยความเป็นผู้ประเสริฐกว่าสัตว์ในกามภพ และเพราะเกิดจากพรหมวิหาร คำว่า “มหาพรหมะ” หมายถึง มหาพรหม เพราะเป็นใหญ่กว่าพรหมปาริสัชชาและพรหมปุโรหิต คำว่า “อภิภู” หมายถึง ผู้ครอบงำ เพราะตั้งอยู่โดยครอบงำพรหมเหล่านั้น คำว่า “อนภิภูโต” หมายถึง ผู้ไม่ถูกครอบงำ เพราะไม่ถูกใครๆ ครอบงำด้วยคุณธรรมใดๆ คำว่า “อัญญะทัตถุ” เป็นนิบาตในความหมายว่าโดยส่วนเดียว คำว่า “ทัสสี” หมายถึง ผู้เห็น คือสามารถเห็นอดีต อนาคต และปัจจุบันได้ อธิบายว่า เราเห็นสิ่งที่พึงเห็นด้วยอภิญญาญาณ คำว่า “วสวัตตี โหมิ” พึงประกอบความว่า เรายังจิตของตนและของพรหมที่เหลือให้อยู่ในอำนาจด้วยกำลังแห่งการเจริญอิทธิบาท ในกาลนั้น ได้ยินว่า พระโพธิสัตว์แม้เป็นผู้ได้อัฏฐสมาบัติแล้ว ก็ยังทรงพิจารณาประโยชน์ของสัตว์ทั้งหลายและการบำเพ็ญบารมีของพระองค์ จึงทรงยังความพอใจให้เกิดขึ้นในฌานภูมิทั้งสองนั้นนั่นเอง และทรงเวียนว่ายตายเกิดซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยอำนาจเมตตาพรหมวิหาร เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “สัตตะวัสสานิ...เป...วสวัตตี”

එවං භගවා රූපාවචරපුඤ්ඤස්ස විපාකමහන්තතං පකාසෙත්වා ඉදානි කාමාවචරපුඤ්ඤස්සපි විපාකං දස්සෙන්තො ‘‘ඡත්තිංසක්ඛත්තු’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සක්කො අහොසින්ති ඡත්තිංසක්ඛත්තුං ඡත්තිංසවාරෙ අඤ්ඤත්ථ අනුපපජ්ජිත්වා නිරන්තරං සක්කො දෙවානමින්දො තාවතිංසදෙවරාජා අහොසිං. රාජා අහොසින්තිආදීසු චතූහි අච්ඡරියධම්මෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි ච ලොකං රඤ්ජෙතීති රාජා. චක්කරතනං වත්තෙති, චතූහි සම්පත්තිචක්කෙහි වත්තති, තෙහි ච පරං වත්තෙති, පරහිතාය ච ඉරියාපථචක්කානං වත්තො එතස්මිං අත්ථීති චක්කවත්තී. ‘‘රාජා’’ති චෙත්ථ සාමඤ්ඤං, ‘‘චක්කවත්තී’’ති විසෙසං. ධම්මෙන චරතීති ධම්මිකො, ඤායෙන සමෙන වත්තතීති අත්ථො. ධම්මෙනෙව රජ්ජං ලභිත්වා රාජා ජාතොති ධම්මරාජා, දසවිධෙ කුසලධම්මෙ අගරහිතෙ ච රාජධම්මෙ නියුත්තොති ධම්මිකො. තෙන ච ධම්මෙන සකලං [Pg.184] ලොකං රඤ්ජෙතීති ධම්මරාජා. පරහිතධම්මකරණෙන වා ධම්මිකො, අත්තහිතධම්මකරණෙන ධම්මරාජා. යස්මා චක්කවත්තී ධම්මෙන ඤායෙන රජ්ජං අධිගච්ඡති, න අධම්මෙන, තස්මා වුත්තං ‘‘ධම්මෙන ලද්ධරජ්ජත්තා ධම්මරාජා’’ති.

เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงประกาศความยิ่งใหญ่แห่งวิบากของรูปาวจรกุศลอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิบากของกามวจรกุศลด้วย จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ฉัตติงสักขัตตุง' ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า สักโก อะโหสิง ความว่า เราได้เป็นท้าวสักกะจอมเทพ ผู้เป็นราชาแห่งเทพชั้นดาวดึงส์ถึง ๓๖ ครั้ง โดยไม่ไปบังเกิดในที่อื่น (ภพอื่น) เลยตลอดเวลาที่ดำรงตำแหน่งนั้น. บทว่า ราชา อะโหสิง เป็นต้น ความว่า ชื่อว่า ราชา เพราะยังโลกให้ยินดีด้วยอัศจรรย์ธรรม ๔ ประการ และด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ. ชื่อว่า จักกวัตตี เพราะยังจักรแก้วให้เป็นไป, หรือเพราะเป็นไปด้วยจักรคือสมบัติ ๔ ประการ และยังผู้อื่นให้เป็นไปด้วยจักรเหล่านั้น, และเพราะมีวัฏฏะคืออิริยาบถจักรเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น. ในคำนี้ คำว่า ราชา เป็นคำทั่วไป, คำว่า จักกวัตตี เป็นคำพิเศษ. ชื่อว่า ธัมมิโก เพราะประพฤติธรรม อธิบายว่า ประพฤติโดยชอบธรรมและโดยสม่ำเสมอ. ชื่อว่า ธัมมราชา เพราะเป็นพระราชาผู้ได้ครองราชสมบัติด้วยธรรมนั่นเอง. ชื่อว่า ธัมมิโก เพราะประกอบในกุศลธรรม ๑๐ ประการ และราชธรรมอันไม่น่าติเตียน. และชื่อว่า ธัมมราชา เพราะยังโลกทั้งปวงให้ยินดีด้วยธรรมนั้น. หรือชื่อว่า ธัมมิโก เพราะการบำเพ็ญธรรมเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น, ชื่อว่า ธัมมราชา เพราะการบำเพ็ญธรรมเพื่อประโยชน์แก่ตน. เพราะพระเจ้าจักรพรรดิย่อมได้ครองราชสมบัติโดยธรรม โดยความชอบธรรม ไม่ใช่โดยอธรรม ฉะนั้น จึงตรัสว่า ธัมมราชา เพราะเป็นผู้ได้ครองราชสมบัติโดยธรรม.

චතූසු දිසාසු සමුද්දපරියොසානතාය චාතුරන්තා නාම තත්ථ තත්ථ දීපෙ මහාපථවීති ආහ ‘‘පුරත්ථිම…පෙ… ඉස්සරො’’ති. විජිතාවීති විජෙතබ්බස්ස විජිතවා, කාමකොධාදිකස්ස අබ්භන්තරස්ස පටිරාජභූතස්ස බාහිරස්ස ච අරිගණස්ස විජයී විජිනිත්වා ඨිතොති අත්ථො. කාමං චක්කවත්තිනො කෙනචි යුද්ධං නාම නත්ථි, යුද්ධෙන පන සාධෙතබ්බස්ස විජයස්ස සිද්ධියා ‘‘විජිතසඞ්ගාමො’’ති වුත්තං. ජනපදො වා චතුබ්බිධඅච්ඡරියධම්මෙන සමන්නාගතො අස්මිං රාජිනි ථාවරියං කෙනචි අසංහාරියං දළ්හභත්තිභාවං පත්තො, ජනපදෙ වා අත්තනො ධම්මිකාය පටිපත්තියා ථාවරියං ථිරභාවං පත්තොති ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො. චණ්ඩස්ස හි රඤ්ඤො බලිදණ්ඩාදීහි ලොකං පීළයතො මනුස්සා මජ්ඣිමජනපදං ඡඩ්ඩෙත්වා පබ්බතසමුද්දතීරකන්දරාදීනි නිස්සාය පච්චන්තෙ වාසං කප්පෙන්ති. අතිමුදුකස්ස රඤ්ඤො චොරෙහි සාහසිකධනවිලොපපීළිතා මනුස්සා පච්චන්තං පහාය ජනපදමජ්ඣෙ වාසං කප්පෙන්ති. ඉති එවරූපෙ රාජිනි ජනපදො ථිරභාවං න පාපුණාති.

ในทิศทั้งสี่ เพราะมีมหาสมุทรเป็นที่สุด จึงชื่อว่า จาตุรันตะ คือมหาปฐพีในทวีปนั้นๆ (พระผู้มีพระภาค) จึงตรัสว่า 'ทิศบูรพา... เป็นต้น... เป็นใหญ่'. บทว่า วิชิตาวี ความว่า เป็นผู้ชนะสิ่งที่ควรชนะ คือเป็นผู้ชนะหมู่ข้าศึกทั้งภายในอันเป็นปฏิปักษ์มีกามและโกธะเป็นต้น และหมู่ข้าศึกภายนอก คือชนะแล้วดำรงอยู่. จริงอยู่ พระเจ้าจักรพรรดิย่อมไม่มีการรบกับใครๆ เลย แต่เพราะความสำเร็จแห่งชัยชนะที่พึงบรรลุด้วยการรบ (ของพระราชาอื่น) จึงตรัสว่า 'ผู้มีสงครามอันชนะแล้ว'. อีกอย่างหนึ่ง ชนบทประกอบด้วยอัศจรรย์ธรรม ๔ ประการ ถึงความมั่นคงอันใครๆ ไม่อาจนำไปได้ คือมีความภักดีมั่นคงในพระราชาพระองค์นี้ หรือชนบทถึงความมั่นคงคือความยั่งยืนด้วยการปฏิบัติธรรมของตนในชนบทนั้น ฉะนั้น จึงชื่อว่า ผู้ถึงความมั่นคงในชนบท. จริงอยู่ เมื่อพระราชาผู้ดุร้ายเบียดเบียนโลกด้วยภาษีและอาชญาเป็นต้น มนุษย์ทั้งหลายย่อมละทิ้งมัชฌิมชนบทไปอาศัยอยู่ตามชายแดน อิงอาศัยภูเขา ชายทะเล และซอกเขาเป็นต้น. เมื่อพระราชาอ่อนโยนเกินไป มนุษย์ทั้งหลายถูกพวกโจรเบียดเบียนด้วยการปล้นทรัพย์อย่างห้าวหาญ ย่อมละทิ้งชายแดนมาอาศัยอยู่ในท่ามกลางชนบท. ด้วยประการฉะนี้ ในพระราชาเห็นปานนี้ ชนบทจึงไม่ถึงความมั่นคง.

සත්තරතනසමන්නාගතොති චක්කරතනාදීහි සත්තහි රතනෙහි සමුපෙතො. තෙසු හි රාජා චක්කවත්තී චක්කරතනෙන අජිතං ජිනාති, හත්ථිඅස්සරතනෙහි විජිතෙ සුඛෙනෙව අනුවිචරති, පරිණායකරතනෙන විජිතමනුරක්ඛති, අවසෙසෙහි උපභොගසුඛමනුභවති. පඨමෙන චස්ස උස්සාහසත්තියොගො, පච්ඡිමෙන මන්තසත්තියොගො, හත්ථිඅස්සගහපතිරතනෙහි පභුසත්තියොගො සුපරිපුණ්ණො හොති. ඉත්ථිමණිරතනෙහි උපභොගසුඛමනුභවති, සෙසෙහි ඉස්සරියසුඛං. විසෙසතො චස්ස පුරිමානි තීණි අදොසකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙන සම්පජ්ජන්ති, මජ්ඣිමානි අලොභකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙන, පච්ඡිමමෙකං අමොහකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙනාති.

คำว่า ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ คือ ประกอบพร้อมด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีจักรแก้วเป็นต้น. จริงอยู่ ในรัตนะเหล่านั้น พระเจ้าจักรพรรดิย่อมทรงชนะดินแดนที่ยังไม่ชนะด้วยจักรแก้ว, ย่อมเสด็จไปในดินแดนที่ชนะแล้วโดยสะดวกด้วยช้างแก้วและม้าแก้ว, ย่อมทรงรักษาดินแดนที่ชนะแล้วด้วยขุนพลแก้ว, และย่อมทรงเสวยสุขในการบริโภคด้วยรัตนะที่เหลือ. อนึ่ง พระองค์ย่อมทรงประกอบด้วยกำลังแห่งความเพียรด้วยรัตนะแรก (จักรแก้ว), ทรงประกอบด้วยกำลังแห่งปัญญาด้วยรัตนะสุดท้าย (ขุนพลแก้ว), และทรงประกอบด้วยกำลังแห่งอำนาจอย่างบริบูรณ์ด้วยช้างแก้ว ม้าแก้ว และคฤหบดีแก้ว. ทรงเสวยสุขในการบริโภคด้วยนางแก้วและมณีแก้ว, ทรงเสวยสุขแห่งความเป็นใหญ่ด้วยรัตนะที่เหลือ. โดยเฉพาะอย่างยิ่ง รัตนะ ๓ ประการแรกของพระองค์ย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโทสกุศลมูล, รัตนะกลาง ๓ ประการย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโลภกุศลมูล, และรัตนะสุดท้ายหนึ่งย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโมหกุศลมูล.

සූරාති සත්තිවන්තො, නිබ්භයාති අත්ථොති ආහ ‘‘අභීරුනො’’ති. අඞ්ගන්ති කාරණං. යෙන කාරණෙන ‘‘වීරා’’ති වුච්චෙය්‍යුං, තං වීරඞ්ගං. තෙනාහ ‘‘වීරියස්සෙතං නාම’’න්ති. යාව චක්කවාළපබ්බතා චක්කස්ස වත්තනතො ‘‘චක්කවාළපබ්බතං සීමං කත්වා ඨිතසමුද්දපරියන්ත’’න්ති වුත්තං. අදණ්ඩෙනාති ඉමිනා ධනදණ්ඩස්ස සරීරදණ්ඩස්ස ච අකරණං වුත්තං. අසත්ථෙනාති ඉමිනා [Pg.185] පන සෙනාය යුජ්ඣනස්සාති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘න දණ්ඩෙනා’’තිආදි වුත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – යෙ කතාපරාධෙ සත්තෙ සතම්පි සහස්සම්පි ගණ්හන්ති, තෙ ධනදණ්ඩෙන රජ්ජං කාරෙන්ති. යෙ ඡෙජ්ජභෙජ්ජං අනුසාසන්ති, තෙ සත්ථදණ්ඩෙන. අහං පන දුවිධම්පි දණ්ඩං පහාය අදණ්ඩෙන අජ්ඣාවසිං. යෙ එකතොධාරාදිනා සත්ථෙන පරං විහෙඨෙන්ති, තෙ සත්ථෙන රජ්ජං කාරෙන්ති නාම. අහං පන සත්ථෙන ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනමත්තම්පි ලොහිතං කස්සචි අනුප්පාදෙත්වා ධම්මෙනෙව ‘‘එහි ඛො, මහාරාජා’’ති එවං පටිරාජූහි සම්පටිච්ඡිතාගමනො වුත්තප්පකාරං පථවිං අභිජිනිත්වා අජ්ඣාවසිං, අභිවිජිනිත්වා සාමී හුත්වා වසින්ති.

คำว่า ผู้กล้า คือผู้มีกำลัง. คำว่า ผู้ไม่กลัว คือไม่มีภัย ฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ผู้ไม่หวาดหวั่น'. คำว่า องค์ คือเหตุ. เหตุที่เป็นเครื่องกล่าวว่า 'วีระ' (ผู้แกล้วกล้า) ชื่อว่า วีรังคะ. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'นั่นเป็นชื่อของความเพียร'. เพราะจักรหมุนไปจนถึงภูเขาจักรวาล จึงตรัสว่า 'มีมหาสมุทรเป็นที่สุด โดยกระทำภูเขาจักรวาลให้เป็นเขตแดน'. ด้วยคำว่า โดยไม่มีอาชญา นี้ ตรัสถึงการไม่กระทำธนทัณฑ์ (ปรับไหม) และสรีรทัณฑ์ (ลงโทษร่างกาย). ส่วนด้วยคำว่า โดยไม่มีศาสตรา นี้ ตรัสถึงการไม่รบด้วยกองทัพ. เพื่อจะแสดงทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสว่า 'ไม่ด้วยอาชญา' เป็นต้น. อธิบายว่า ชนเหล่าใดจับสัตว์ผู้ทำความผิดได้ร้อยหนึ่งบ้าง พันหนึ่งบ้าง แล้วให้ปกครองราชสมบัติด้วยธนทัณฑ์. ชนเหล่าใดสั่งการตัดและการทำลาย ชนเหล่านั้นชื่อว่าปกครองด้วยศัสตราทัณฑ์. ส่วนเราละทิ้งทัณฑ์แม้ทั้งสองอย่างแล้ว ครอบครองโดยไม่มีอาชญา. ชนเหล่าใดเบียดเบียนผู้อื่นด้วยศาสตรามีคมข้างเดียวเป็นต้น ชนเหล่านั้นชื่อว่าปกครองราชสมบัติด้วยศาสตรา. ส่วนเราไม่ทำให้เลือดแม้เพียงเท่าที่แมลงวันตัวเล็กๆ จะพึงดื่มได้เกิดขึ้นแก่ใครๆ ด้วยศาสตราเลย แต่ด้วยธรรมนั่นเอง ได้รับการต้อนรับจากพระราชาผู้เป็นปฏิปักษ์ว่า 'เชิญเถิด มหาบพิตร' ดังนี้ ชนะแผ่นดินตามที่กล่าวแล้วครอบครอง คือเป็นเจ้าของแล้วอยู่.

ඉති භගවා අත්තානං කායසක්ඛිං කත්වා පුඤ්ඤානං විපාකමහන්තතං පකාසෙත්වා ඉදානි තමෙවත්ථං ගාථාබන්ධනෙන දස්සෙන්තො ‘‘පස්ස, පුඤ්ඤානං විපාක’’න්තිආදිමාහ. සුඛෙසිනොති ආලපනවචනමෙතං, තෙන සුඛපරියෙසකෙ සත්තෙ ආමන්තෙති. පාළියං පන ‘‘පස්සථා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘පස්සා’’ති වචනබ්‍යත්තයො කතොති දට්ඨබ්බො. මනුස්සානං උරෙ සත්ථං ඨපෙත්වා ඉච්ඡිතධනහරණාදිනා වා සාහසකාරිතාය සාහසිකා, තෙසං කම්මං සාහසිකකම්මං. පථවියා ඉස්සරො පථබ්‍යොති ආහ ‘‘පුථවිසාමිකො’’ති.

ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำพระองค์ให้เป็นพยานด้วยพระกาย ทรงประกาศความยิ่งใหญ่แห่งวิบากของบุญแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้นนั่นแลด้วยการผูกเป็นคาถา จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'จงดูวิบากของบุญ' ดังนี้. บทว่า สุเขสิโน เป็นคำเรียกขาน ด้วยคำนั้น พระองค์ทรงเรียกสัตว์ทั้งหลายผู้แสวงหาสุข. ส่วนในบาลี พึงทราบว่ามีการสับเปลี่ยนพจน์ คือควรจะกล่าวว่า 'ปัสสถะ' (พวกท่านจงดู) แต่กล่าวว่า 'ปัสสะ' (จงดู). ชนเหล่าใดชื่อว่า สาหสิกะ เพราะกระทำการห้าวหาญด้วยการวางศาสตราไว้ที่อกของมนุษย์แล้วริบทรัพย์ที่ต้องการเป็นต้น, กรรมของชนเหล่านั้นชื่อว่า สาหสิกกรรม. ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ชื่อว่า ปถัพยะ (เจ้าปฐพี) ฉะนั้นจึงตรัสว่า 'เจ้าของแผ่นดิน'.

මෙත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเมตตสูตร จบแล้ว.

10. භරියාසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาภริยาสูตร

63. දසමෙ උච්චාසද්දා මහාසද්දා උද්ධං උග්ගතත්තා උච්චං පත්ථටත්තා මහන්තං අවිනිබ්භොගං විනිභුඤ්ජිත්වා ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යං සද්දං කරොන්තා වදන්ති. වචීඝොසොපි හි බහූහි එකජ්ඣං පවත්තිතො අත්ථතො ච සද්දතො ච දුරවබොධො කෙවලං මහානිග්ඝොසො එව හුත්වා සොතපථමාගච්ඡති. මච්ඡවිලොපෙති මච්ඡෙ විලුම්පිත්වා විය ගහණෙ, මච්ඡානං වා විලුම්පනෙ. කෙවට්ටානඤ්හි මච්ඡපච්ඡිට්ඨපිතට්ඨානෙ මහාජනො සන්නිපතිත්වා ‘‘ඉධ අඤ්ඤං එකං මච්ඡං දෙහි, එකං මච්ඡඵාලං දෙහි, එතස්ස තෙ මහා දින්නො, මය්හං ඛුද්දකො’’ති එවං උච්චාසද්දමහාසද්දං කරොන්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘කෙවට්ටානං මච්ඡපච්ඡිං ඔතාරෙත්වා ඨිතට්ඨානෙ’’ති. මච්ඡග්ගහණත්ථං ජාලෙ පක්ඛිත්තෙපි තස්මිං ඨානෙ කෙවට්ටා චෙව අඤ්ඤෙ ච ‘‘පවිට්ඨො න පවිට්ඨො[Pg.186], ගහිතො න ගහිතො’’ති මහාසද්දං කරොන්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘ජාලෙ වා…පෙ… මහාසද්දො හොතී’’ති. කත්තබ්බවත්තන්ති පාදපරිකම්මාදිකත්තබ්බකිච්චං. ඛරාති චිත්තෙන වාචාය ච කක්ඛළා. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

๖๓. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า "เสียงสูง" และ "เสียงใหญ่" หมายถึง เสียงที่ดังขึ้นไปสูงและแผ่ไปกว้างใหญ่ เป็นเสียงที่ไม่อาจแยกแยะได้ ไม่สามารถแยกแยะแล้วจับใจความได้. เพราะว่าเสียงพูดที่คนจำนวนมากพูดพร้อมกัน ย่อมยากที่จะเข้าใจทั้งในด้านความหมายและเสียง เป็นเพียงเสียงอึกทึกครึกโครมเท่านั้นที่มาถึงโสตประสาท. คำว่า "การปล้นปลา" หมายถึง การจับปลาเหมือนการปล้น หรือการปล้นปลา. เพราะว่าในที่ที่ชาวประมงวางตะกร้าปลาไว้ มหาชนย่อมประชุมกันแล้วทำเสียงสูงเสียงใหญ่ว่า "ขอปลาอีกตัวหนึ่งที่นี่, ขอปลาชิ้นหนึ่งที่นี่, ของผู้นี้ท่านให้ตัวใหญ่, ของฉันตัวเล็ก" ดังนี้. คำนี้กล่าวหมายถึง "ในที่ที่ชาวประมงวางตะกร้าปลาลงไว้". แม้เมื่อข่ายถูกโยนลงไปเพื่อจับปลา ในที่นั้นทั้งชาวประมงและคนอื่นๆ ย่อมทำเสียงใหญ่ว่า "เข้าแล้วหรือยังไม่เข้า, จับได้แล้วหรือยังจับไม่ได้". คำนี้กล่าวหมายถึง "หรือในข่าย...เป็นต้น...มีเสียงใหญ่". คำว่า "วัตรที่พึงทำ" หมายถึง กิจที่พึงทำมีวัตรปฏิบัติเท้าเป็นต้น. คำว่า "หยาบกระด้าง" หมายถึง หยาบกระด้างด้วยใจและด้วยวาจา. ส่วนที่เหลือในที่นี้ชัดเจนอยู่แล้ว.

භරියාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาภริยาสูตร จบแล้ว.

11. කොධනසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาโกธนสูตร

64. එකාදසමෙ සපත්තකරණාති වා සපත්තෙහි කාතබ්බා. කොධනන්ති කුජ්ඣනසීලං. කොධනොයන්ති කුජ්ඣනො අයං. අයන්ති ච නිපාතමත්තං. කොධපරෙතොති කොධෙන අනුගතො, පරාභිභූතො වා. දුබ්බණ්ණොව හොතීති පකතියා වණ්ණවාපි අලඞ්කතප්පටියත්තොපි මුඛවිකාරාදිවසෙන විරූපො එව හොති. එතරහි ආයතිඤ්චාති කොධාභිභූතස්ස එකන්තමිදං ඵලන්ති දීපෙතුං ‘‘දුබ්බණ්ණොවා’’ති අවධාරණං කත්වා පුන ‘‘කොධාභිභූතො’’ති වුත්තං.

๖๔. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า "การกระทำของศัตรู" หรือ "สิ่งที่ศัตรูพึงกระทำ". คำว่า "ผู้โกรธ" หมายถึง ผู้มีปกติโกรธ. คำว่า "ผู้โกรธนี้" หมายถึง ผู้นี้เป็นผู้โกรธ. คำว่า "นี้" เป็นเพียงนิบาต. คำว่า "ถูกความโกรธครอบงำ" หมายถึง ถูกความโกรธติดตาม หรือถูกความโกรธครอบงำ. คำว่า "ย่อมเป็นผู้มีผิวพรรณทราม" หมายถึง แม้โดยปกติเป็นผู้มีผิวพรรณดี หรือประดับตกแต่งแล้ว ก็ย่อมเป็นผู้มีรูปร่างน่าเกลียดด้วยอาการผิดปกติทางใบหน้าเป็นต้น. เพื่อแสดงว่า "ผลนี้เป็นผลเด็ดขาดของผู้ถูกความโกรธครอบงำ ทั้งในปัจจุบันและในอนาคต" จึงกล่าวคำว่า "ย่อมเป็นผู้มีผิวพรรณทราม" โดยทำเป็นคำยืนยัน แล้วกล่าวซ้ำว่า "ผู้ถูกความโกรธครอบงำ".

අයසභාවන්ති අකිත්තිමභාවං. අත්තනො පරෙසඤ්ච අනත්ථං ජනෙතීති අනත්ථජනනො. අන්තරතොති අබ්භන්තරතො, චිත්තතො වා. තං ජනො නාවබුජ්ඣතීති කොධසඞ්ඛාතං අන්තරතො අබ්භන්තරෙ අත්තනො චිත්තෙයෙව ජාතං අනත්ථජනනචිත්තප්පකොපනාදිභයං භයහෙතුං අයං බාලමහාජනො න ජානාති. යන්ති යත්ථ. භුම්මත්ථෙ හි එතං පච්චත්තවචනං. යස්මිං කාලෙ කොධො සහතෙ නරං, අන්ධතමං තදා හොතීති සම්බන්ධො. යන්ති වා කාරණවචනං, යස්මා කොධො උප්පජ්ජමානො නරං සහතෙ අභිභවති, තස්මා අන්ධතමං තදා හොති, යදා කුද්ධොති අත්ථො යං-තං-සද්දානං එකන්තසම්බන්ධභාවතො. අථ වා යන්ති කිරියාපරාමසනං. සහතෙති යදෙතං කොධස්ස සහනං අභිභවනං, එතං අන්ධතමං භවනන්ති අත්ථො. අථ වා යං නරං කොධො සහතෙ අභිභවති, තස්ස අන්ධතමං තදා හොති. තතො ච කුද්ධො අත්ථං න ජානාති, කුද්ධො ධම්මං න පස්සතීති.

คำว่า อัยสภาวะ คือ ความไม่มีชื่อเสียง. ชื่อว่าอนัตถชนนะ เพราะยังความพินาศให้เกิดแก่ตนและผู้อื่น. คำว่า อันตรโต คือจากภายใน หรือจากจิต. คำว่า ชนย่อมไม่รู้สิ่งนั้น คือ มหาชนผู้เขลาไม่รู้จักภัยอันเป็นเหตุแห่งภัย มีความพินาศและความกำเริบแห่งจิตเป็นต้น อันเกิดแล้วในภายใน ในจิตของตนเอง ซึ่งชื่อว่า ความโกรธ. คำว่า ยํ คือในกาลใด. บทนี้เป็นปจัตตวจนะในอรรถแห่งภูมิ. ความสัมพันธ์คือ ในกาลใด ความโกรธครอบงำนรชน ในกาลนั้นย่อมเป็นความมืดมิด. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ยํ เป็นวจนะแสดงเหตุ เพราะเหตุที่ความโกรธเมื่อเกิดขึ้นย่อมครอบงำนรชน เพราะฉะนั้นในกาลนั้นย่อมเป็นความมืดมิด คือเมื่อโกรธ เพราะความที่คำว่า ยํ-ตํ มีความสัมพันธ์กันโดยส่วนเดียว. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ยํ เป็นการอ้างถึงกิริยา. คำว่า สหเต คือการครอบงำของความโกรธนั้น ย่อมเป็นความมืดมิด. อีกอย่างหนึ่ง ความโกรธย่อมครอบงำนรชนใด ความมืดมิดย่อมมีแก่เขาในกาลนั้น. เพราะเหตุนั้น ผู้โกรธย่อมไม่รู้อรรถ ผู้โกรธย่อมไม่เห็นธรรม.

භූනං වුච්චති වුද්ධි, තස්ස හනනං ඝාතො එතෙසන්ති භූනහච්චානි. තෙනාහ ‘‘හතවුද්ධීනී’’ති. දම-සද්දෙන වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙතුං පඤ්ඤාවීරියෙන [Pg.187] දිට්ඨියාති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘කතරෙන දමෙනා’’තිආදිමාහ. අනෙකත්ථො හි දම-සද්දො. ‘‘සච්චෙන දන්තො දමසා උපෙතො, වෙදන්තගූ වුසිතබ්‍රහ්මචරියො’’ති (සං. නි. 1.195; සු. නි. 467) එත්ථ හි ඉන්ද්‍රියසංවරො දමොති වුත්තො ‘‘මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි දමෙතී’’ති කත්වා. ‘‘යදි සච්චා දමා චාගා, ඛන්ත්‍යා භිය්‍යොධ විජ්ජතී’’ති (සං. නි. 1.246; සු. නි. 191) එත්ථ පඤ්ඤා දමො ‘‘සංකිලෙසං දමෙති පජහතී’’ති කත්වා. ‘‘දානෙන දමෙන සංයමෙන සච්චවජ්ජෙන අත්ථි පුඤ්ඤං, අත්ථි පුඤ්ඤස්ස ආගමො’’ති (සං. නි. 4.365) එත්ථ උපොසථකම්මං දමො ‘‘උපවසනවසෙන කායකම්මාදීනි දමෙතී’’ති කත්වා. ‘‘සක්ඛිස්සසි ඛො ත්වං, පුණ්ණ, ඉමිනා දමූපසමෙන සමන්නාගතො සුනාපරන්තස්මිං ජනපදන්තරෙ විහරිතු’’න්ති (ම. නි. 3.396; සං. නි. 4.88) එත්ථ අධිවාසනක්ඛන්ති දමො ‘‘කොධූපනාහමක්ඛාදිකෙ දමෙති විනොදෙතී’’ති කත්වා. ‘‘න මානකාමස්ස දමො ඉධත්ථි, න මොනමත්ථි අසමාහිතස්සා’’ති (සං. නි. 1.9) එත්ථ අභිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදිකො සමාධිපක්ඛිකො ධම්මො දමො ‘‘දම්මති චිත්තං එතෙනා’’ති කත්වා. ඉධාපි ‘‘තං දමෙන සමුච්ඡින්දෙ, පඤ්ඤාවීරියෙන දිට්ඨියා’’ති වචනතො දම-සද්දෙන පඤ්ඤාවීරියදිට්ඨියො වුත්තා.

คำว่า ภูนํ หมายถึงความเจริญ. การฆ่า การทำลายความเจริญนั้น ชื่อว่า ภูนหัจจานิ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘หตวุทธี’. เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวแล้วด้วยบทว่า ทมะ ให้พิสดาร และเพื่อแสดงว่า ‘ปัญญา วิริยะ และทิฏฐิ’ เป็นสิ่งที่กล่าวแล้ว จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘ด้วยทมะอะไร’. เพราะบทว่า ทมะ มีหลายอรรถ. ในพระบาลีว่า ‘ผู้ฝึกแล้วด้วยสัจจะ ประกอบด้วยทมะ ถึงที่สุดแห่งเวท จบพรหมจรรย์แล้ว’ (สํ. ส. 1.195; สุ. นิ. 467) นี้ ทมะกล่าวถึงอินทรียสังวร เพราะฝึกอินทรีย์ 6 มีใจเป็นที่ 6. ในพระบาลีว่า ‘ถ้าความจริง ทมะ จาคะ ขันติ มีอยู่ยิ่งกว่าในโลกนี้’ (สํ. ส. 1.246; สุ. นิ. 191) นี้ ปัญญาเป็นทมะ เพราะฝึกกิเลสและละกิเลสได้. ในพระบาลีว่า ‘ด้วยทาน ด้วยทมะ ด้วยสังยมะ ด้วยสัจจวาจา บุญมีอยู่ บุญย่อมมาถึง’ (สํ. ส. 4.365) นี้ อุโบสถกรรมเป็นทมะ เพราะฝึกกายกรรมเป็นต้นด้วยการอยู่จำอุโบสถ. ในพระบาลีว่า ‘ดูกรปุณณะ เธอประกอบด้วยทมะและอุปสมะนี้ จักสามารถอยู่ในชนบทชื่อสุนาปรันตะได้’ (ม. อุ. 3.396; สํ. ส. 4.88) นี้ อธิวาสนขันติเป็นทมะ เพราะฝึกและบรรเทาความโกรธ ความผูกโกรธ และความลบหลู่เป็นต้น. ในพระบาลีว่า ‘ทมะย่อมไม่มีแก่ผู้ใคร่มานะในโลกนี้ โมนะย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่ตั้งมั่น’ (สํ. ส. 1.9) นี้ ธรรมอันเป็นไปในฝ่ายสมาธิ มีอภิสัมโพชฌงค์เป็นต้น เป็นทมะ เพราะจิตย่อมได้รับการฝึกด้วยธรรมนั้น. ในที่นี้ก็เหมือนกัน ด้วยบทว่า ทมะ ได้กล่าวถึงปัญญา วิริยะ และทิฏฐิ ตามนัยแห่งพระบาลีว่า ‘พึงถอนสิ่งนั้นเสียด้วยทมะ ด้วยปัญญา ด้วยวิริยะ ด้วยทิฏฐิ’.

කොධනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโกธนสูตร จบ.

අබ්‍යාකතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัพยากตวรรค จบ.

7. මහාවග්ගො

๗. มหาวรรค

1-2. හිරිඔත්තප්පසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๒. อรรถกถาหิริโอตตัปปสูตรเป็นต้น

65-66. සත්තමස්ස පඨමං උත්තානමෙව. දුතියෙ තයො සංවට්ටාති ආපොසංවට්ටො, තෙජොසංවට්ටො, වායොසංවට්ටොති තයො සංවට්ටා. තිස්සො සංවට්ටසීමාති ආභස්සරා, සුභකිණ්හා, වෙහප්ඵලාති තිස්සො සංවට්ටසීමා. යදා හි කප්පො තෙජෙන සංවට්ටති විනස්සති, තදා ආභස්සරතො හෙට්ඨා අග්ගිනා ඩය්හති. යදා ආපෙන සංවට්ටති, තදා සුභකිණ්හතො හෙට්ඨා උදකෙන විලීයති. යදා වායුනා සංවට්ටති, තදා වෙහප්ඵලතො හෙට්ඨා වායුනා විද්ධංසති. විත්ථාරතො පන සදාපි එකං බුද්ධක්ඛෙත්තං විනස්සති. බුද්ධක්ඛෙත්තං නාම තිවිධං හොති ජාතික්ඛෙත්තං ආණාක්ඛෙත්තං [Pg.188] විසයක්ඛෙත්තන්ති. තත්ථ ජාතික්ඛෙත්තං නාම දසසහස්සචක්කවාළපරියන්තං හොති, යං තථාගතස්ස පටිසන්ධිගහණාදීසු කම්පති. ආණාක්ඛෙත්තං කොටිසහස්සචක්කවාළපරියන්තං, යත්ථ රතනසුත්තං (ඛු. පා. 6.1 ආදයො; සු. නි. 224 ආදයො) ඛන්ධපරිත්තං (අ. නි. 4.67; චූළව. 251) ධජග්ගපරිත්තං (සං. නි. 1.249). ආටානාටියපරිත්තං (දී. නි. 3.275 ආදයො), මොරපරිත්තන්ති (ජා. 1.2.17-18) ඉමෙසං පරිත්තානං ආනුභාවො වත්තති. විසයක්ඛෙත්තං අනන්තමපරිමාණං, යං ‘‘යාවතා වා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’’ති වුත්තං. එවමෙතෙසු තීසු බුද්ධක්ඛෙත්තෙසු එකං ආණාක්ඛෙත්තං විනස්සති. තස්මිං පන විනස්සන්තෙ ජාතික්ඛෙත්තං විනට්ඨමෙව හොති. විනස්සන්තඤ්ච එකතොව විනස්සති, සණ්ඨහන්තම්පි එකතොව සණ්ඨහති.

๖๕-๖๖. อรรถกถาสูตรที่ 7 สูตรแรกมีเนื้อความตื้น. ในสูตรที่ 2 มีสังวัฏฏะ 3 คือ อาโปสังวัฏฏะ เตโชสังวัฏฏะ วาโยสังวัฏฏะ. สังวัฏฏสีมา 3 คือ อาภัสสรา สุภกิณหา เวหัปผลา. เมื่อใดกัปย่อมพินาศด้วยไฟ เมื่อนั้นเบื้องต่ำจากชั้นอาภัสสราลงมา ย่อมถูกไฟไหม้. เมื่อใดกัปย่อมพินาศด้วยน้ำ เมื่อนั้นเบื้องต่ำจากชั้นสุภกิณหาลงมา ย่อมละลายด้วยน้ำ. เมื่อใดกัปย่อมพินาศด้วยลม เมื่อนั้นเบื้องต่ำจากชั้นเวหัปผลาลงมา ย่อมถูกลมพัดทำลาย. โดยพิสดารแล้ว พุทธเกษตรหนึ่งย่อมพินาศอยู่เสมอ. พุทธเกษตรมี 3 อย่าง คือ ชาติเขต อาณาเขต วิสัยเขต. ในบรรดาพุทธเกษตรเหล่านั้น ชาติเขตมีประมาณหมื่นจักรวาล ซึ่งย่อมหวั่นไหวในคราวที่พระตถาคตถือปฏิสนธิเป็นต้น. อาณาเขตมีประมาณแสนโกฏิจักรวาล ซึ่งเป็นที่ที่อานุภาพของพระปริตรเหล่านี้ คือ รตนสูตร (ขุ. ขุ. 6.1 เป็นต้น; สุ. นิ. 224 เป็นต้น) ขันธปริตร (อ. นิ. 4.67; จูฬว. 251) ธชัคคปริตร (สํ. นิ. 1.249) อาฏานาฏิยปริตร (ที. ปาฏิ. 3.275 เป็นต้น) และโมรปริตร (ชา. 1.2.17-18) ย่อมเป็นไป. วิสัยเขตไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘หรือพึงหวังได้เพียงใด’. ในพุทธเกษตร 3 อย่างนี้ อาณาเขตย่อมพินาศ. เมื่ออาณาเขตนั้นพินาศ ชาติเขตก็ย่อมพินาศด้วย. เมื่อพินาศก็ย่อมพินาศพร้อมกัน เมื่อตั้งอยู่ก็ย่อมตั้งอยู่พร้อมกัน.

තීණි සංවට්ටමූලානීති රාගදොසමොහසඞ්ඛාතානි තීණි සංවට්ටකාරණානි. රාගාදීසු හි අකුසලමූලෙසු උස්සන්නෙසු ලොකො විනස්සති. තථා හි රාගෙ උස්සන්නතරෙ අග්ගිනා විනස්සති, දොසෙ උස්සන්නතරෙ උදකෙන, මොහෙ උස්සන්නතරෙ වාතෙන. කෙචි පන ‘‘දොසෙ උස්සන්නතරෙ අග්ගිනා, රාගෙ උදකෙනා’’ති වදන්ති.

สังวัฏฏมูล 3 คือ เหตุแห่งสังวัฏฏะ 3 ได้แก่ ราคะ โทสะ และโมหะ. ด้วยว่าเมื่ออกุศลมูลมีราคะเป็นต้นกำเริบ โลกย่อมพินาศ. คือ เมื่อราคะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยไฟ เมื่อโทสะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยน้ำ เมื่อโมหะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยลม. แต่บางพวกกล่าวว่า ‘เมื่อโทสะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยไฟ เมื่อราคะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยน้ำ’.

තීණි කොලාහලානීති කප්පකොලාහලං, බුද්ධකොලාහලං, චක්කවත්තිකොලාහලන්ති තීණි කොලාහලානි. තත්ථ ‘‘වස්සසතසහස්සමත්ථකෙ කප්පුට්ඨානං නාම භවිස්සතී’’තිආදිනා දෙවතාහි උග්ඝොසිතසද්දො කප්පකොලාහලං නාම හොති. ‘‘ඉතො වස්සසතසහස්සමත්ථකෙ ලොකො විනස්සිස්සති, මෙත්තං, මාරිසා, භාවෙථ කරුණං මුදිතං උපෙක්ඛ’’න්ති මනුස්සපථෙ දෙවතා ඝොසන්තියො චරන්ති. ‘‘වස්සසහස්සමත්ථකෙ බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති බුද්ධකොලාහලං නාම හොති. ‘‘ඉතො වස්සසහස්සමත්ථකෙ බුද්ධො උප්පජ්ජිත්වා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො සඞ්ඝරතනෙන පරිවාරිතො ධම්මං දෙසෙන්තො විචරිස්සතී’’ති දෙවතා උග්ඝොසන්ති. ‘‘වස්සසතමත්ථකෙ පන චක්කවත්තී උප්පජ්ජිස්සතී’’ති චක්කවත්තිකොලාහලං නාම හොති. ‘‘ඉතො වස්සසතමත්ථකෙ සත්තරතනසම්පන්නො චාතුද්දීපිස්සරො සහස්සපරිවාරො වෙහාසඞ්ගමො චක්කවත්තී රාජා උප්පජ්ජිස්සතී’’ති දෙවතා උග්ඝොසන්ති.

โกลาหล 3 อย่าง คือ กัปปโกลาหล พุทธโกลาหล จักกวัตติโกลาหล. ในบรรดาโกลาหลเหล่านั้น เสียงที่เทวดาประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปแสนปี กัปจะตั้งขึ้น’ เป็นต้น ชื่อว่า กัปปโกลาหล. เทวดาทั้งหลายย่อมเที่ยวประกาศไปในทางมนุษย์ว่า ‘เมื่อล่วงไปแสนปีจากนี้ โลกจะพินาศ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงเจริญเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา’. เสียงที่ประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปพันปี พระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้น’ ชื่อว่า พุทธโกลาหล. เทวดาทั้งหลายย่อมประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปพันปีจากนี้ พระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้น ทรงปฏิบัติตามธรรมและอนุธรรม แวดล้อมด้วยพระสงฆ์รัตนะ ทรงแสดงธรรมเที่ยวไป’. ส่วนเสียงที่ประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปร้อยปี พระจักรพรรดิจะอุบัติขึ้น’ ชื่อว่า จักกวัตติโกลาหล. เทวดาทั้งหลายย่อมประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปร้อยปีจากนี้ พระราชาจักรพรรดิ ผู้สมบูรณ์ด้วยรัตนะ 7 เป็นใหญ่ในทวีปทั้ง 4 มีบริวารพันหนึ่ง เสด็จไปในอากาศได้ จะอุบัติขึ้น’.

අචිරට්ඨෙන න ධුවාති උදකබුබ්බුළාදයො විය න චිරට්ඨායිතාය ධුවභාවරහිතා. අස්සාසරහිතාති සුපිනකෙ පීතපානීයං විය අනුලිත්තචන්දනං විය ච අස්සාසවිරහිතා.

คำว่า อจิรฏฺเฐน น ธุวา คือ ไม่ยั่งยืน เพราะความที่ตั้งอยู่ไม่นาน เหมือนฟองน้ำเป็นต้น จึงชื่อว่าปราศจากความเป็นของยั่งยืน. คำว่า อสฺสาสรหิตา คือ ปราศจากความเบาใจ เหมือนน้ำที่ดื่มในฝัน และเหมือนจันทน์ที่ลูบไล้แล้ว.

උපකප්පනමෙඝොති [Pg.189] කප්පවිනාසකමෙඝං සන්ධාය වදති. යස්මිඤ්හි සමයෙ කප්පො අග්ගිනා නස්සති, ආදිතොව කප්පවිනාසකමහාමෙඝො උට්ඨහිත්වා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙ එකමහාවස්සං වස්සති. මනුස්සා තුට්ඨහට්ඨා සබ්බබීජානි නීහරිත්වා වපන්ති. සස්සෙසු පන ගොඛායිතකමත්තෙසු ජාතෙසු ගද්‍රභරවං රවන්තො එකබින්දුම්පි න වස්සති, තදා පච්ඡින්නං පච්ඡින්නමෙව වස්සං හොති. තෙනාහ ‘‘තදා නික්ඛන්තබීජං..පෙ… එකබින්දුම්පි දෙවො න වස්සතී’’ති. ‘‘වස්සසතසහස්ස අච්චයෙන කප්පවුට්ඨානං භවිස්සතී’’තිආදිනා දෙවතාහි වුත්තවචනං සුත්වා යෙභුය්‍යෙන මනුස්සා ච භුම්මදෙවතා ච සංවෙගජාතා අඤ්ඤමඤ්ඤං මුදුචිත්තා හුත්වා මෙත්තාදීනි පුඤ්ඤානී කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්ති, අවීචිතො පට්ඨාය තුච්ඡො හොතීති.

คำว่า อุปกัปปนเมฆ ท่านกล่าวหมายถึงเมฆทำลายกัป. ในสมัยใดกัปพินาศด้วยไฟ เมฆใหญ่ทำลายกัปย่อมตั้งขึ้นก่อนทีเดียว แล้วตกเป็นฝนใหญ่ครั้งเดียวในแสนโกฏิจักรวาล. มนุษย์ทั้งหลายดีใจร่าเริง นำพืชทุกชนิดออกหว่าน. แต่เมื่อพืชเหล่านั้นงอกขึ้นพอที่โคจะเล็มกินได้ เมฆนั้นก็ส่งเสียงร้องเหมือนลาแล้วไม่ตกอีกเลยแม้หยาดเดียว ในกาลนั้นฝนก็ขาดสายไปทีเดียว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในกาลนั้น พืชที่หว่านแล้ว... (ละ)... เทวดาไม่ยังฝนให้ตกแม้หยาดเดียว' ดังนี้. มนุษย์และภุมมเทวดาส่วนมากได้ฟังคำที่เทวดากล่าวว่า 'เมื่อล่วงไปแสนปี กัปจะตั้งขึ้น' ดังนี้เป็นต้นแล้ว เกิดความสังเวช มีจิตอ่อนโยนต่อกันและกัน กระทำบุญมีเมตตาเป็นต้นแล้ว ย่อมไปเกิดในเทวโลก ตั้งแต่อเวจีเป็นต้นไปก็ว่างเปล่า ดังนี้.

පඤ්ච බීජජාතානීති මූලබීජං ඛන්ධබීජං ඵළුබීජං අග්ගබීජං බීජබීජන්ති පඤ්ච බීජානි ජාතානි. තත්ථ මූලබීජන්ති වචා, වචත්තං, හලිද්දං, සිඞ්ගිවෙරන්ති එවමාදි. ඛන්ධබීජන්ති අස්සත්ථො, නිග්‍රොධොති එවමාදි. ඵළුබීජන්ති උච්ඡු, වෙළු, නළොති එවමාදි. අග්ගබීජන්ති අජ්ජුකං, ඵණිජ්ජකන්ති එවමාදි. බීජබීජන්ති වීහිආදි පුබ්බණ්ණඤ්චෙව මුග්ගමාසාදිඅපරණ්ණඤ්ච. පච්චයන්තරසමවායෙ විසදිසුප්පත්තියා විසෙසකාරණභාවතො රුහනසමත්ථෙ සාරඵලෙ නිරුළ්හො බීජ-සද්දො තදත්ථසිද්ධියා මූලාදීසුපි කෙසුචි පවත්තතීති මූලාදිතො නිවත්තනත්ථං එකෙන බීජ-සද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං ‘‘බීජබීජ’’න්ති ‘‘රූපරූපං (විසුද්ධි. 2.449) දුක්ඛදුක්ඛ’’න්ති (සං. නි. 4.327) යථා. යථා ඵලපාකපරියන්තා ඔසධිරුක්ඛා වෙළුකදලිආදයො.

คำว่า พืช 5 ชนิด ได้แก่ พืชเกิดจากราก พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากข้อ พืชเกิดจากยอด และพืชเกิดจากเมล็ด รวมเป็นพืช 5 ชนิด. ในบรรดาพืชเหล่านั้น พืชเกิดจากราก ได้แก่ ว่านน้ำ ว่านเปราะ ขมิ้น ขิง เป็นต้น. พืชเกิดจากลำต้น ได้แก่ ต้นโพธิ์ ต้นไทร เป็นต้น. พืชเกิดจากข้อ ได้แก่ อ้อย ไผ่ อ้อ เป็นต้น. พืชเกิดจากยอด ได้แก่ ผักชีลาว โหระพา เป็นต้น. พืชเกิดจากเมล็ด ได้แก่ ข้าวเปลือกเป็นต้นที่เป็นบุพพัณณชาติ และถั่วเขียวถั่วราชมาสเป็นต้นที่เป็นอปรัณณชาติ. คำว่า พืช นี้ โดยสภาวะที่เป็นเหตุพิเศษแห่งการเกิดสิ่งที่แตกต่างกันเมื่อปัจจัยอื่นพร้อมมูล ย่อมใช้เรียกผลที่มีแก่นซึ่งสามารถงอกได้ และโดยความหมายนั้น ย่อมใช้เรียกแม้ในพืชมีรากเป็นต้นบางอย่างด้วย. เพื่อจะจำแนกออกจากพืชมีรากเป็นต้นเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวระบุด้วยคำว่า พืช ซ้ำกันว่า 'พืชเกิดจากเมล็ด' (บีชบีชะ) เหมือนคำว่า 'รูปรูป' (วิสุทธิ. 2.449) และ 'ทุกขทุกข์' (สํ. นิ. 4.327) ฉะนั้น. เหมือนต้นไม้ที่เป็นโอสถมีไผ่และกล้วยเป็นต้น ซึ่งมีผลสุกเป็นที่สุด.

යං කදාචීතිආදීසු යන්ති නිපාතමත්තං. කදාචීති කිස්මිඤ්චි කාලෙ. කරහචීති තස්සෙව වෙවචනං. දීඝස්ස අද්ධුනොති දීඝස්ස කාලස්ස. අච්චයෙනාති අතික්කමෙන. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

ในบทว่า ยํ กทาจิ เป็นต้น คำว่า ยํ เป็นเพียงนิบาต. คำว่า กทาจิ คือ ในกาลบางคราว. คำว่า กะระหะจิ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. คำว่า ทีฆสฺส อทฺธุโน คือ แห่งกาลนาน. คำว่า อจฺจเยน คือ โดยการล่วงไป. เนื้อความที่เหลือในที่นี้ตื้นทั้งนั้น.

හිරිඔත්තප්පසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการพรรณนาความแห่งหิริโอตตัปปสูตรเป็นต้น.

3. නගරොපමසුත්තවණ්ණනා

๓. การพรรณนาความแห่งนครูปมสูตร.

67. තතියෙ පච්චන්තෙ භවං පච්චන්තිමං. ‘‘රථො සීලපරික්ඛාරො, ඣානක්ඛො චක්කවීරියො’’තිආදීසු (සං. නි. 5.4) විය අලඞ්කාරවචනො පරික්ඛාරසද්දොති ආහ ‘‘නගරාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කත’’න්ති. පරිවාරවචනොපි වට්ටතියෙව ‘‘සත්ත සමාධිපරික්ඛාරා’’තිආදීසු [Pg.190] (දී. නි. 3.330) විය. නෙමං වුච්චති ථම්භාදීහි අනුපතභූමිප්පදෙසොති ආහ ‘‘ගම්භීරආවාටා’’ති, ගම්භීරං භූමිං අනුප්පවිට්ඨාති අත්ථො. සුට්ඨු සන්නිසීදාපිතාති භූමිං නිඛනිත්වා සම්මදෙව ඨපිතා.

๖๗. ในสูตรที่ ๓ คำว่า ปัจจันติมะ คือสิ่งที่อยู่ในปัจจันตประเทศ. คำว่า ปริกขาร เป็นคำกล่าวถึงเครื่องประดับ เหมือนในคำว่า รถมีศีลเป็นเครื่องประดับ มีฌานเป็นเพลา มีความเพียรเป็นล้อ ดังนี้เป็นต้น (สํ. นิ. ๕.๔) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ประดับด้วยเครื่องประดับแห่งนคร ดังนี้. แม้คำที่กล่าวถึงบริวารก็ใช้ได้เหมือนกัน เหมือนในคำว่า บริขารแห่งสมาธิ ๗ ดังนี้เป็นต้น (ที. นิ. ๓.๓๓๐). ส่วนแห่งพื้นดินที่เสาเป็นต้นหยั่งลงไป ท่านเรียกว่า เนมะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า มีหลุมลึก คือมีความหมายว่า เข้าไปสู่พื้นดินลึก. คำว่า สุนิสสีทาปิตา คือขุดดินแล้วตั้งไว้เป็นอย่างดี.

අනුපරියායෙති එතෙනාති අනුපරියායො, සොයෙව පථොති අනුපරියායපථො, පරිතො පාකාරස්ස අනුයායමග්ගො.

ชื่อว่า อนุปริยายะ เพราะเป็นเครื่องไปตาม, ทางนั้นนั่นเองชื่อว่า อนุปริยายปถะ คือทางที่ไปตามกำแพงโดยรอบ.

හත්ථිං ආරොහන්ති ආරොහාපයන්ති චාති හත්ථාරොහා (දී. නි. ටී. 1.163). යෙන හි පයොගෙන පුරිසො හත්ථිනො ආරොහනයොග්ගො හොති, හත්ථිස්ස තං පයොගං විධායන්තානං සබ්බෙසම්පෙතෙසං ගහණං. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙපී’’තිආදි. තත්ථ හත්ථාචරියා නාම යෙ හත්ථිනො හත්ථාරොහකානඤ්ච සික්ඛාපකා. හත්ථිවෙජ්ජා නාම හත්ථිභිසක්කා. හත්ථිබන්ධා නාම හත්ථීනං පාදරක්ඛකා. ආදි-සද්දෙන හත්ථීනං යවපදායකාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. අස්සාරොහා රථිකාති එත්ථාපි එසෙව නයො. රථෙ නියුත්තා රථිකා. රථරක්ඛා නාම රථස්ස ආණිරක්ඛකා. ධනුං ගණ්හන්ති ගණ්හාපෙන්ති චාති ධනුග්ගහා, ඉස්සාසා ධනුසිප්පස්ස සික්ඛාපකා ච. තෙනාහ ‘‘ධනුආචරියා ඉස්සාසා’’ති. චෙලෙන චෙලපටාකාය යුද්ධෙ අකන්ති ගච්ඡන්තීති චෙලකාති ආහ – ‘‘යෙ යුද්ධෙ ජයද්ධජං ගහෙත්වා පුරතො ගච්ඡන්තී’’ති. යථා තථා ඨිතෙ සෙනිකෙ බ්‍රූහකරණවසෙන තතො තතො චලයන්ති උච්චාලෙන්තීති චලකා. සකුණග්ඝිආදයො විය මංසපිණ්ඩං පරසෙනාසමූහං සාහසිකමහායොධතාය ඡෙත්වා ඡෙත්වා දයන්ති උප්පතිත්වා ගච්ඡන්තීති පිණ්ඩදායකා. දුතියවිකප්පෙ පිණ්ඩෙ දයන්ති ජනසම්මද්දෙ උප්පතන්තා විය ගච්ඡන්තීති පිණ්ඩදායකාති අත්ථො වෙදිතබ්බො. උග්ගතුග්ගතාති ථාමජවපරක්කමාදිවසෙන අතිවිය උග්ගතා, උදග්ගාති අත්ථො. පක්ඛන්දන්තීති අත්තනො වීරසූරභාවෙන අසජ්ජමානා පරසෙනං අනුපවිසන්තීති අත්ථො. ථාමජවබලපරක්කමාදිසම්පත්තියා මහානාගා විය මහානාගා. එකසූරාති එකාකිසූරා අත්තනො සූරභාවෙනෙව එකාකිනො හුත්වා යුජ්ඣනකා. සජාලිකාති සවම්මිකා. සරපරිත්තාණන්ති චම්මපරිසිබ්බිතං ඛෙටකං, චම්මමයං වා ඵලකං. ඝරදාසයොධාති අත්තනො දාසයොධා.

คำว่า หัตถาโรหะ คือผู้ที่ขึ้นช้างและให้ผู้อื่นขึ้นช้าง (ที. นิ. ฏีกา ๑.๑๖๓). ด้วยความพยายามใด บุรุษย่อมเป็นผู้ควรแก่การขึ้นช้าง การถือเอาความพยายามนั้นทั้งหมดของผู้ที่จัดแจงความพยายามนั้นแก่ช้าง ย่อมเป็นไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ทั้งหมด ดังนี้เป็นต้น. ในบรรดาคนเหล่านั้น คำว่า หัตถาจารย์ คือผู้ฝึกช้างและผู้ฝึกหัตถาโรหะ. คำว่า หัตถิเวช คือหมอช้าง. คำว่า หัตถิพันธะ คือผู้ดูแลเท้าช้าง. ด้วยคำว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์ผู้ให้หญ้าแก่ช้างเป็นต้น. ในบทว่า อัสสาโรหะ รถิกะ นี้ก็นัยเดียวกัน. คำว่า รถิกะ คือผู้ที่ประจำอยู่ในรถ. คำว่า รถรักษา คือผู้รักษาลิ่มรถ. คำว่า ธนุคคหะ คือผู้ที่จับธนูและให้ผู้อื่นจับธนู, อิสสาสะ คือผู้ฝึกศิลปะการยิงธนู. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ธนูอาจารย์ อิสสาสะ ดังนี้. คำว่า เจลกะ คือผู้ที่ไปในสงครามด้วยผ้า ด้วยธงผ้า ท่านจึงกล่าวว่า ผู้ที่ถือธงชัยไปข้างหน้าในสงคราม ดังนี้. คำว่า จลกะ คือผู้ที่ทำให้ทหารที่ยืนอยู่ตามที่ต่างๆ เคลื่อนไหวและยกขึ้นจากที่นั้นๆ โดยการกระตุ้น. คำว่า ปิณฑทายกะ คือผู้ที่ตัดและทำลายกลุ่มข้าศึกเหมือนก้อนเนื้อ เหมือนเหยี่ยวเป็นต้น แล้วกระโดดไปโดยความเป็นยอดนักรบผู้กล้าหาญ. ในทางเลือกที่สอง พึงทราบความหมายว่า ปิณฑทายกะ คือผู้ที่กระโดดไปในหมู่ชนเหมือนกระโดดไปในก้อนเนื้อ. คำว่า อุคคตุคคตะ คือผู้ที่สูงส่งยิ่งนักโดยกำลัง ความเร็ว ความเพียรเป็นต้น มีความหมายว่า อุทัคคะ (ผู้ร่าเริง). คำว่า ปักขันทันติ คือมีความหมายว่า เข้าไปในกองทัพข้าศึกโดยไม่ติดขัดด้วยความเป็นผู้กล้าหาญของตน. คำว่า มหานาค คือผู้ที่เหมือนพญานาคด้วยความสมบูรณ์แห่งกำลัง ความเร็ว พละ ความเพียรเป็นต้น. คำว่า เอกสูระ คือผู้กล้าหาญคนเดียว ผู้ที่ต่อสู้โดยเป็นผู้โดดเดี่ยวด้วยความเป็นผู้กล้าหาญของตนเอง. คำว่า สชาลิกะ คือผู้มีเกราะ. คำว่า สรปริตตาณะ คือโล่ที่เย็บด้วยหนัง หรือแผ่นไม้ที่ทำด้วยหนัง. คำว่า ฆรทาสโยธา คือทาสนักรบของตน.

සම්පක්ඛන්දනලක්ඛණාති සද්ධෙය්‍යවත්ථුනො එවමෙතන්ති සම්පක්ඛන්දනලක්ඛණා. සම්පසාදනලක්ඛණාති පසීදිතබ්බෙ වත්ථුස්මිං පසීදනලක්ඛණා. ඔකප්පනසද්ධාති [Pg.191] ඔක්කන්තිත්වා පක්ඛන්දිත්වා අධිමුච්චනං. පසාදනීයෙ වත්ථුස්මිං පසීදනං පසාදසද්ධා. අයං අනුධම්මොති අයං නවන්නං ලොකුත්තරධම්මානං අනුලොමධම්මො. නිබ්බිදාබහුලොති උක්කණ්ඨනාබහුලො. සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍යන්ති සද්ධා නාමායං සත්තස්ස මරණවසෙන මහාපථං සංවජතො මහාකන්තාරං පටිපජ්ජතො මහාවිදුග්ගං පක්ඛන්දතො පාථෙය්‍යපුටං බන්ධති, සම්බලං විස්සජ්ජෙතීති අත්ථො. සද්ධඤ්හි උප්පාදෙත්වා දානං දෙති, සීලං රක්ඛති, උපොසථකම්මං කරොති. තෙනෙතං වුත්තං ‘‘සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍ය’’න්ති. සිරීති ඉස්සරියං. ඉස්සරියෙ හි අභිමුඛීභූතෙ ථලතොපි ජලතොපි භොගා ආගච්ඡන්තියෙව. තෙනෙතං වුත්තං ‘‘සිරී භොගානමාසයො’’ති. සද්ධා දුතියා පුරිසස්ස හොතීති පුරිසස්ස දෙවලොකෙ, මනුස්සලොකෙ චෙව නිබ්බානඤ්ච ගච්ඡන්තස්ස සද්ධා දුතියා හොති, සහායකිච්චං සාධෙති. භත්තපුටාදීති ආදි-සද්දෙන දුතියිකාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අනෙකසරසතාති අනෙකසභාවතා, අනෙකකිච්චතා වා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

คำว่า สัมปักขันธนลักษณะ คือลักษณะแห่งการแล่นเข้าไปสู่สิ่งที่ควรเชื่อว่า สิ่งนี้เป็นอย่างนี้. คำว่า สัมปสาทนลักษณะ คือลักษณะแห่งความเลื่อมใสในสิ่งที่ควรเลื่อมใส. คำว่า โอกัปปนสัทธา คือการหยั่งลง การแล่นเข้าไป การน้อมใจเชื่อ. ความเลื่อมใสในสิ่งที่ควรเลื่อมใส คือ ปสาทสัทธา. คำว่า อะยัง อะนุธัมโม คือธรรมนี้เป็นธรรมคล้อยตามโลกุตรธรรม ๙. คำว่า นิพพิทาพหุละ คือมีความเบื่อหน่ายมาก. คำว่า สัทธาผูกเสบียง คือศรัทธานี้ชื่อว่าย่อมผูกห่อเสบียง ย่อมจัดแจงเสบียงแก่สัตว์ผู้เดินทางไปสู่ทางใหญ่ ผู้เข้าสู่ป่าใหญ่ ผู้แล่นเข้าไปสู่ทางกันดารใหญ่ โดยความเป็นผู้ตาย. เพราะบุคคลย่อมให้ทาน รักษาศีล กระทำอุโบสถกรรม โดยการยังศรัทธาให้เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สัทธาผูกเสบียง ดังนี้. คำว่า สิริ คือความเป็นใหญ่. เมื่อความเป็นใหญ่มาถึงแล้ว โภคะย่อมมาทั้งจากทางบกและทางน้ำนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สิริเป็นที่อาศัยแห่งโภคะ ดังนี้. คำว่า ศรัทธาเป็นเพื่อนสองของบุรุษ คือศรัทธาเป็นเพื่อนสองของบุรุษผู้ไปสู่เทวโลก มนุษยโลก และนิพพาน ย่อมสำเร็จกิจแห่งสหาย. คำว่า ภัตตปุฏะเป็นต้น พึงทราบว่าด้วยคำว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์ภรรยาเป็นต้น. คำว่า อเนกสรสตา คือความมีสภาพหลายอย่าง หรือความมีกิจหลายอย่าง. ข้อที่เหลือพึงทราบได้ง่ายทั้งนั้น.

නගරොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการพรรณนาความแห่งนครูปมสูตร.

4. ධම්මඤ්ඤූසුත්තවණ්ණනා

๔. การพรรณนาความแห่งธัมมัญญูสูตร.

68. චතුත්ථෙ සුත්තගෙය්‍යාදිධම්මං ජානාතීති ධම්මඤ්ඤූ. තස්ස තස්සෙව සුත්තගෙය්‍යාදිනා භාසිතස්ස තදඤ්ඤස්ස සුත්තපදත්ථස්ස බොධකස්ස සද්දස්ස අත්ථකුසලතාවසෙන අත්ථං ජානාතීති අත්ථඤ්ඤූ. ‘‘එත්තකොම්හි සීලෙන සමාධිනා පඤ්ඤායා’’ති එවං යථා අත්තනො පමාණජානනවසෙන අත්තානං ජානාතීති අත්තඤ්ඤූ. පටිග්ගහණපරිභොගපරියෙසනවිස්සජ්ජනෙසු මත්තං ජානාතීති මත්තඤ්ඤූ. නිද්දෙසෙ පන පටිග්ගහණමත්තඤ්ඤුතාය එව පරිභොගාදිමත්තඤ්ඤුතා පබොධිතා හොතීති පටිග්ගහණමත්තඤ්ඤුතාව දස්සිතා. ‘‘අයං කාලො උද්දෙසස්ස, අයං කාලො පරිපුච්ඡාය, අයං කාලො යොගස්ස අධිගමායා’’ති එවං කාලං ජානාතීති කාලඤ්ඤූ. තත්ථ පඤ්ච වස්සානි උද්දෙසස්ස කාලො, දස පරිපුච්ඡාය, ඉදං අතිසම්බාධං, අතික්ඛපඤ්ඤස්ස තාවතා කාලෙන තීරෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා දස වස්සානි උද්දෙසස්ස කාලො, වීසති පරිපුච්ඡාය, තතො පරං යොගෙ කම්මං කාතබ්බං. ඛත්තියපරිසාදිකං [Pg.192] අට්ඨවිධං පරිසං ජානාතීති පරිසඤ්ඤූ. භික්ඛුපරිසාදිකං චතුබ්බිධං, ඛත්තියපරිසාදිකං මනුස්සපරිසංයෙව පුන චතුබ්බිධං ගහෙත්වා අට්ඨවිධං වදන්ති අපරෙ. නිද්දෙසෙ පනස්ස ඛත්තියපරිසාදිචතුබ්බිධපරිසග්ගහණං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. ‘‘ඉමං මෙ සෙවන්තස්ස අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, තස්මා අයං පුග්ගලො සෙවිතබ්බො, විපරියායතො අඤ්ඤො අසෙවිතබ්බො’’ති සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බපුග්ගලං ජානාතීති පුග්ගලපරොපරඤ්ඤූ. එවඤ්හි තෙසං පුග්ගලානං පරොපරං උක්කට්ඨනිහීනතං ජානාති නාම. නිද්දෙසෙපිස්ස සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බපුග්ගලෙ විභාවනමෙව සමණකථාකතන්ති දට්ඨබ්බං.

๖๘. ในสูตรที่ ๔ ผู้รู้ธรรม คือผู้รู้ธรรมมีสูตรและเคยยะเป็นต้น. ผู้รู้อรรถ คือผู้รู้อรรถโดยความฉลาดในอรรถแห่งเสียงที่ทำให้รู้เนื้อความแห่งบทในสูตรนั้นๆ และเนื้อความแห่งบทในสูตรอื่นนอกจากนั้นที่ตรัสไว้ด้วยสูตรและเคยยะเป็นต้นนั้นๆ. ผู้รู้จักตน คือผู้รู้จักตนโดยความเป็นผู้รู้ประมาณของตนว่า “เรามีศีล สมาธิ ปัญญาเพียงเท่านี้”. ผู้รู้จักประมาณ คือผู้รู้จักประมาณในการรับ การบริโภค การแสวงหา และการสละ. แต่ในนิเทศนั้น การรู้จักประมาณในการรับเท่านั้นที่แสดงไว้ เพราะการรู้จักประมาณในการบริโภคเป็นต้นย่อมเป็นอันระบุถึงด้วยการรู้จักประมาณในการรับนั่นเอง. ผู้รู้จักกาล คือผู้รู้จักกาลว่า “กาลนี้เป็นกาลแห่งการบอก, กาลนี้เป็นกาลแห่งการสอบถาม, กาลนี้เป็นกาลแห่งการบำเพ็ญเพียรเพื่อบรรลุ”. ในที่นั้น ๕ ปีเป็นกาลแห่งการบอก, ๑๐ ปีเป็นกาลแห่งการสอบถาม. นี้คับแคบเกินไป เพราะแม้ผู้มีปัญญาเฉียบแหลมก็ไม่สามารถจะให้สำเร็จได้ด้วยกาลเพียงเท่านั้น ดังนั้น ๑๐ ปีจึงเป็นกาลแห่งการบอก, ๒๐ ปีเป็นกาลแห่งการสอบถาม, หลังจากนั้นพึงกระทำกรรมในโยคะ. ผู้รู้จักบริษัท คือผู้รู้จักบริษัท ๘ ประเภท มีบริษัทกษัตริย์เป็นต้น. บางพวกกล่าวว่า บริษัทภิกษุมี ๔ ประเภท, บริษัทกษัตริย์ซึ่งเป็นบริษัทมนุษย์นั่นเองมี ๔ ประเภท รวมเป็น ๘ ประเภท. แต่ในนิเทศนั้น การระบุถึงบริษัท ๔ ประเภท มีบริษัทกษัตริย์เป็นต้น พึงเห็นว่าเป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น. ผู้รู้จักบุคคลชั้นสูงชั้นต่ำ คือผู้รู้จักบุคคลที่ควรคบและไม่ควรคบว่า “เมื่อเราคบผู้นี้ อกุศลธรรมย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมย่อมเจริญยิ่งขึ้น เพราะฉะนั้น บุคคลนี้ควรคบ, ในทางตรงกันข้าม บุคคลอื่นไม่ควรคบ”. ด้วยประการฉะนี้ ย่อมชื่อว่ารู้จักความสูงต่ำคือความยิ่งและหย่อนของบุคคลเหล่านั้น. ในนิเทศนั้น พึงเห็นว่าการอธิบายบุคคลที่ควรคบและไม่ควรคบ ท่านทำเป็นสมณกถาไว้.

ධම්මඤ්ඤූසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการอธิบายธัมมัญญูสูตร.

5-6. පාරිච්ඡත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๖. อธิบายปาริจฉัตตกสูตรเป็นต้น

69-70. පඤ්චමෙ පතිතපලාසොති පතිතපත්තො. එත්ථ පඨමං පණ්ඩුපලාසතං, දුතියං පන්නපලාසතඤ්ච වත්වා තතියං ජාලකජාතතා, චතුත්ථං ඛාරකජාතතා ච පාළියං වුත්තා. දීඝනිකායට්ඨකථායං පන මහාගොවින්දසුත්තවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 2.294) ඉමමෙව පාළිං ආහරිත්වා දස්සෙන්තෙන පඨමං පණ්ඩුපලාසතං, දුතියං පන්නපලාසතඤ්ච වත්වා තතියං ඛාරකජාතතා, චතුත්ථං ජාලකජාතතා ච දස්සිතා. එවඤ්හි තත්ථ වුත්තං – ‘‘පාරිච්ඡත්තකෙ පුප්ඵමානෙ එකං වස්සං උපට්ඨානං ගච්ඡන්ති, තෙ තස්ස පණ්ඩුපලාසභාවතො පට්ඨාය අත්තමනා හොන්ති. යථාහ –

๖๙-๗๐. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปติตปลาโส แปลว่า มีใบหล่นแล้ว. ในที่นี้ ในบาลีกล่าวถึงความเป็นใบเหลืองก่อน ลำดับที่สองกล่าวถึงความเป็นใบหล่น ลำดับที่สามกล่าวถึงความเป็นดอกตูมที่เป็นร่างแห และลำดับที่สี่กล่าวถึงความเป็นดอกตูมเล็กๆ. แต่ในอรรถกถาฑีฆนิกาย ในอธิบายมหาโควินทสูตร (ที. อ. ๒.๒๙๔) เมื่อจะนำบาลีนี้มาแสดง ได้แสดงความเป็นใบเหลืองก่อน ลำดับที่สองความเป็นใบหล่น ลำดับที่สามความเป็นดอกตูมเล็กๆ และลำดับที่สี่ความเป็นดอกตูมที่เป็นร่างแห. ด้วยว่าในอรรถกถานั้นกล่าวไว้ดังนี้ว่า “เมื่อต้นปาริจฉัตตกะจะออกดอก เทวดาทั้งหลายย่อมไปบำรุงตลอดฤดูหนึ่ง พวกเขาดีใจตั้งแต่ต้นปาริจฉัตตกะนั้นมีสภาพเป็นใบเหลือง. ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

යස්මිං, භික්ඛවෙ, සමයෙ දෙවානං තාවතිංසානං පාරිච්ඡත්තකො කොවිළාරො, පණ්ඩුපලාසො හොති, අත්තමනා, භික්ඛවෙ, දෙවා තාවතිංසා තස්මිං සමයෙ හොන්ති ‘පණ්ඩුපලාසො දානි පාරිච්ඡත්තකො, කොවිළාරො, න චිරස්සෙව පන්නපලාසො භවිස්සතී’ති. යස්මිං සමයෙ දෙවානං තාවතිංසානං පාරිච්ඡත්තකො, කොවිළාරො, පන්නපලාසො හොති, ජාලකජාතො හොති, ඛාරකජාතො හොති, කුටුමලකජාතො හොති, කොරකජාතො හොති, අත්තමනා, භික්ඛවෙ[Pg.193], දෙවා තාවතිංසා තස්මිං සමයෙ හොන්ති ‘කොරකජාතො දානි පාරිච්ඡත්තකො කොවිළාරො, න චිරස්සෙව සබ්බපාලිඵුල්ලො භවිස්සතී’ති.

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ต้นปาริจฉัตตกะ โกวิฬาระ ของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ มีใบเหลือง, ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ย่อมดีใจในสมัยนั้นว่า ‘บัดนี้ ต้นปาริจฉัตตกะ โกวิฬาระ มีใบเหลืองแล้ว อีกไม่นานก็จะเป็นใบหล่น’. สมัยใด ต้นปาริจฉัตตกะ โกวิฬาระ ของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ มีใบหล่นแล้ว มีดอกตูมเป็นร่างแห มีดอกตูมเล็กๆ มีดอกตูมใหญ่ มีดอกตูมแหลม, ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ย่อมดีใจในสมัยนั้นว่า ‘บัดนี้ ต้นปาริจฉัตตกะ โกวิฬาระ มีดอกตูมแหลมแล้ว อีกไม่นานก็จะบานสะพรั่งไปทั่ว’.”

ලීනත්ථප්පකාසිනියම්පි (දී. නි. ටී. 2.294) එත්ථ එවමත්ථො දස්සිතො – පන්නපලාසොති පතිතපත්තො. ඛාරකජාතොති ජාතඛුද්දකමකුළො. යෙ හි නීලපත්තකා අතිවිය ඛුද්දකා මකුළා, තෙ ‘‘ඛාරකා’’ති වුච්චන්ති. ජාලකජාතොති තෙහියෙව ඛුද්දකමකුළෙහි ජාතජාලකො සබ්බසො ජාලො විය ජාතො. කෙචි පන ‘‘ජාලකජාතොති එකජාලො විය ජාතො’’ති අත්ථං වදන්ති. පාරිච්ඡත්තකො කිර ඛාරකග්ගහණකාලෙ සබ්බත්ථකමෙව පල්ලවිකො හොති, තෙ චස්ස පල්ලවා පභස්සරපවාළවණ්ණසමුජ්ජලා හොන්ති. තෙන සො සබ්බසො සමුජ්ජලන්තො තිට්ඨති. කුටුමලජාතොති සඤ්ජාතමහාමකුළො. කොරකජාතොති සඤ්ජාතසූචිභෙදො සම්පතිවිකසමානාවත්ථො. සබ්බපාලිඵුල්ලොති සබ්බසො ඵුල්ලිතවිකසිතොති. අයඤ්ච අනුක්කමො දීඝභාණකානං වළඤ්ජනානුක්කමෙන දස්සිතො, න එත්ථ ආචරියස්ස විරොධො ආසඞ්කිතබ්බො.

แม้ในลีนัตถัปปกาสินี (ที. ฎี. ๒.๒๙๔) ก็แสดงเนื้อความในเรื่องนี้ไว้ดังนี้ว่า – บทว่า ปนฺนปลาโส แปลว่า มีใบหล่นแล้ว. บทว่า ขารกชาโต แปลว่า มีดอกตูมเล็กๆ เกิดขึ้นแล้ว. ด้วยว่าดอกตูมที่เล็กมากซึ่งมีกลีบเลี้ยงสีเขียว ท่านเรียกว่า “ขารกะ”. บทว่า ชาลกชาโต แปลว่า เกิดเป็นร่างแหด้วยดอกตูมเล็กๆ เหล่านั้นนั่นเอง คือเกิดเป็นเหมือนร่างแหไปทั่ว. แต่บางพวกกล่าวเนื้อความว่า “บทว่า ชาลกชาโต แปลว่า เกิดเป็นเหมือนร่างแหเดียวกัน”. ได้ยินว่า ต้นปาริจฉัตตกะในเวลาที่เกิดดอกตูมเล็กๆ ย่อมมีใบอ่อนทั่วทุกส่วน และใบอ่อนของต้นปาริจฉัตตกะนั้นย่อมสว่างไสวมีสีเหมือนประการังที่เปล่งปลั่ง. เพราะเหตุนั้น ต้นปาริจฉัตตกะนั้นจึงปรากฏสว่างไสวไปทั่ว. บทว่า กุฏุมลชาโต แปลว่า มีดอกตูมใหญ่เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า โกริกชาโต แปลว่า มีส่วนปลายแตกออกคล้ายเข็ม คืออยู่ในระยะที่กำลังจะบาน. บทว่า สพฺพปาลีผุลฺโล แปลว่า บานสะพรั่งไปทั่ว. ก็ลำดับนี้ ท่านแสดงไว้ตามลำดับการใช้ของพระทีฆภาณกะ ในที่นี้ไม่พึงสันนิษฐานว่ามีความขัดแย้งของพระอาจารย์.

කන්තනකවාතොති දෙවානං පුඤ්ඤකම්මපච්චයා පුප්ඵානං ඡින්දනකවාතො. කන්තතීති ඡින්දති. සම්පටිච්ඡනකවාතොති ඡින්නානං ඡින්නානං පුප්ඵානං සම්පටිග්ගණ්හකවාතො. චිනන්තොති නානාවිධභත්තිසන්නිවෙසවසෙන නිචිනං කරොන්තො. අඤ්ඤතරදෙවතානන්ති නාමගොත්තවසෙන අපඤ්ඤාතදෙවතානං. රෙණුවට්ටීති රෙණුසඞ්ඝාතො. කණ්ණිකං ආහච්චාති සුධම්මාය කූටං ආහන්ත්වා.

บทว่า กนฺตนกวาโต แปลว่า ลมที่พัดตัดดอกไม้เพราะปัจจัยคือบุญกรรมของเทวดาทั้งหลาย. บทว่า กนฺตติ แปลว่า ตัด. บทว่า สมฺปฏิจฺฉนกวาโต แปลว่า ลมที่พัดรับดอกไม้ที่ถูกตัดแล้วๆ. บทว่า จินนฺโต แปลว่า กระทำการรวบรวมไว้ด้วยสามารถแห่งการจัดวางเป็นลวดลายต่างๆ. บทว่า อญฺญตรเทวตานํ แปลว่า ของเทวดาที่ไม่ปรากฏโดยชื่อและโคตร. บทว่า เรณุวฏฺฏี แปลว่า กองละอองเกสร. บทว่า กณฺณิกํ อาหจฺจ แปลว่า กระทบยอดศาลาสุธรรมา.

අනුඵරණානුභාවොති ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො කිත්තිසද්දස්ස යාව බ්‍රහ්මලොකා අනුඵරණසඞ්ඛාතො ආනුභාවො. පබ්බජ්ජානිස්සිතං හොතීති පබ්බජ්ජාය චතුපාරිසුද්ධිසීලම්පි දස්සිතමෙවාති අධිප්පායො. පඨමජ්ඣානසන්නිස්සිතන්තිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉධ පන උභයතො පරිච්ඡෙදො හෙට්ඨා සීලතො උපරි අරහත්තතො ච පරිච්ඡෙදස්ස දස්සිතත්තා. තෙනෙතං වුත්තන්ති තෙන කාරණෙන එතං ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලං පබ්බජ්ජානිස්සිතං හොතී’’තිආදිවචනං වුත්තං. ඡට්ඨං උත්තානමෙව.

คำว่า อนุผรณานุภาโว หมายถึง อานุภาพที่ชื่อว่าการแผ่ไปแห่งเสียงเกียรติคุณของภิกษุผู้สิ้นอาสวะไปจนถึงพรหมโลก. คำว่า ปัพพัชชานิสสิตัง โหติ มีอธิบายว่า แม้ศีล ๔ ประการอันบริสุทธิ์ก็แสดงไว้ด้วยบรรพชา. ในบทว่า ปฐมฌานสันนิสสิตัง เป็นต้น ก็พึงทราบอรรถด้วยนัยนี้เช่นกัน. แต่ในที่นี้มีการกำหนดขอบเขตทั้งสองด้าน เพราะมีการแสดงการกำหนดขอบเขตจากศีลเบื้องล่างและจากอรหัตตผลเบื้องบน. คำว่า เตเนตัง วุตตัง หมายถึง ด้วยเหตุนั้น คำว่า “ศีล ๔ ประการอันบริสุทธิ์ย่อมอาศัยบรรพชา” เป็นต้นนี้จึงถูกกล่าวไว้. สูตรที่ ๖ นั้นง่ายอยู่แล้ว.

පාරිච්ඡත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปาริจฉัตตกสูตรเป็นต้นจบลงแล้ว.

7. භාවනාසුත්තවණ්ණනා

๗. คำอธิบายภาวนาสูตร.

71. සත්තමෙ [Pg.194] අත්ථස්ස අසාධිකා ‘‘භාවනං අනනුයුත්තස්සා’’ති වුත්තත්තා. සම්භාවනත්ථෙති ‘‘අපි නාම එවං සියා’’ති විකප්පනත්ථො සම්භාවනත්ථො. එවඤ්හි ලොකෙ සිලිට්ඨවචනං හොතීති එකමෙව සඞ්ඛං අවත්වා අපරාය සඞ්ඛාය සද්ධිං වචනං ලොකෙ සිලිට්ඨවචනං හොති යථා ‘‘ද්වෙ වා තීණි වා උදකඵුසිතානී’’ති. සම්මා අධිසයිතානීති පාදාදීහි අත්තනා නෙසං කිඤ්චි උපඝාතං අකරොන්තියා බහිවාතාදිපරිස්සයපරිහරණත්ථං සම්මදෙව උපරි සයිතානි. උපරිඅත්ථො හෙත්ථ අධි-සද්දො. උතුං ගණ්හාපෙන්තියාති තෙසං අල්ලසිනෙහපරියාදානත්ථං අත්තනො කායුස්මාවසෙන උතුං ගණ්හාපෙන්තියා. තෙනාහ ‘‘උස්මීකතානී’’ති. සම්මා පරිභාවිතානීති සම්මදෙව සබ්බසො කුක්කුටවාසනාය වාසිතානි. තෙනාහ ‘‘කුක්කුටගන්ධං ගාහාපිතානී’’ති. එත්ථ ච සම්මාපරිසෙදනං කුක්කුටගන්ධපරිභාවනඤ්ච සම්මාඅධිසයනසම්මාපරිසෙදනනිප්ඵත්තියා ආනුභාවනිප්ඵාදිතන්ති දට්ඨබ්බං. සම්මාඅධිසයනෙනෙව හි ඉතරද්වයං ඉජ්ඣති. න හි සම්මාඅධිසයනතො විසුං සම්මාපරිසෙදනස්ස සම්මාපරිභාවනස්ස ච කාරණං අත්ථි. තෙන පන සද්ධිංයෙව ඉතරෙසං ද්වින්නම්පි ඉජ්ඣනතො වුත්තං.

๗๑. ในข้อที่ ๗ ความไม่สำเร็จแห่งประโยชน์ เพราะกล่าวไว้ว่า "แก่ผู้ไม่ประกอบการเจริญภาวนา" บทว่า สัมภาวนัตเถ (ในอรรถแห่งความน่าจะเป็น) คือ อรรถแห่งความน่าจะเป็น เป็นอรรถแห่งการคาดคะเนว่า "บางทีพึงเป็นอย่างนี้" ก็คำพูดที่สละสลวยในโลก ย่อมเป็นอย่างนี้ คือ ไม่กล่าวเพียงจำนวนเดียว แต่กล่าวร่วมกับจำนวนอื่น ย่อมเป็นคำพูดที่สละสลวยในโลก เช่น "น้ำสองหรือสามหยด" บทว่า สัมมาอธิสยิตานิ (นอนทับโดยชอบ) คือ อันแม่ไก่นอนทับอยู่ข้างบนโดยชอบ เพื่อป้องกันอันตรายมีลมภายนอกเป็นต้น โดยไม่ทำความเสียหายใดๆ แก่ไข่เหล่านั้นด้วยเท้าเป็นต้นของตน ในบทนี้ อธิ-ศัพท์ มีอรรถว่า ข้างบน บทว่า อุตุงคัณหาเปนติยา (ยังอุตุให้รับ) คือ ยังอุตุให้รับด้วยอำนาจความอบอุ่นแห่งกายของตน เพื่อให้ความชุ่มชื้นและความมันของไข่เหล่านั้นหมดไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อันทำให้ร้อน" บทว่า สัมมาปริภาวิตานิ (อบรมโดยชอบ) คือ อันอบรมด้วยกลิ่นไก่โดยชอบโดยประการทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อันทำให้มีกลิ่นไก่" ในบทนี้ พึงเห็นว่า การบ่มโดยชอบและการอบรมด้วยกลิ่นไก่ เป็นอานุภาพที่แม่ไก่ทำให้สำเร็จด้วยความสำเร็จแห่งการนอนทับโดยชอบและการบ่มโดยชอบ ก็ด้วยการนอนทับโดยชอบนั่นแหละ กิจอีกสองอย่างย่อมสำเร็จ เพราะเหตุว่า ไม่มีเหตุแห่งการบ่มโดยชอบและการอบรมด้วยกลิ่นไก่ที่แยกต่างหากจากการนอนทับโดยชอบ แต่เพราะกิจอีกสองอย่างนั้นย่อมสำเร็จพร้อมกับกิจนั้น จึงกล่าวไว้

තිවිධකිරියාකරණෙනාති සම්මාඅධිසයනාදිතිවිධකිරියාකරණෙනාති අත්ථො. කිඤ්චාපි ‘‘එවං අහො වත මෙ’’තිආදිනා න ඉච්ඡා උප්පජ්ජෙය්‍ය කාරණස්ස පන සම්පාදිතත්තා, අථ ඛො භබ්බාව තෙ අභිනිබ්භිජ්ජිතුන්ති යොජනා. කස්මා භබ්බාති ආහ ‘‘තෙ හි යස්මා තායා’’තිආදි. සයම්පීති අණ්ඩානි. පරිණාමන්ති පරිපාකං බහිනික්ඛමනයොග්‍යතං. යථා කපාලස්ස තනුතා ආලොකස්ස අන්තො පඤ්ඤායමානස්ස කාරණං, තථා කපාලස්ස තනුතාය නඛසිඛාමුඛතුණ්ඩකානං ඛරතාය ච අල්ලසිනෙහපරියාදානං කාරණවචනන්ති දට්ඨබ්බං. තස්මාති ආලොකස්ස අන්තො පඤ්ඤායමානතො සයඤ්ච පරිපාකගතත්තා.

บทว่า ติวิธกิริยากรเณนาติ (ด้วยการกระทำกิจ ๓ อย่าง) คือ อรรถว่า ด้วยการกระทำกิจ ๓ อย่าง มีการนอนทับโดยชอบเป็นต้น แม้ความปรารถนาว่า "โอหนอ ขอให้เป็นอย่างนี้แก่เราเถิด" เป็นต้น จะไม่เกิดขึ้น แต่เพราะเหตุนั้นสำเร็จแล้ว ไข่เหล่านั้นก็ย่อมสามารถเจาะออกไปได้เอง ดังนี้เป็นบทเชื่อมความ ถามว่า เพราะเหตุไรจึงสามารถ? ตอบว่า "เพราะเหตุว่า ไข่เหล่านั้น" เป็นต้น บทว่า สยัมปิ (เอง) คือ ไข่ทั้งหลาย บทว่า ปริณามันติ (ย่อมถึงความสุกงอม) คือ ย่อมถึงความสุกงอม คือความเหมาะสมที่จะออกมาภายนอก พึงเห็นว่า คำว่า การที่เปลือกไข่บางลง เป็นเหตุแห่งการที่แสงสว่างปรากฏอยู่ภายในนั้น ฉันใด การที่เปลือกไข่บางลงและความแข็งของปลายเล็บ ปลายจะงอยปาก และจะงอยปาก ย่อมเป็นเหตุแห่งการที่ความชุ่มชื้นและความมันหมดไป ฉันนั้น บทว่า ตัสมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะแสงสว่างปรากฏอยู่ภายใน และเพราะไข่เหล่านั้นถึงความสุกงอมแล้วเอง

ඔපම්මසම්පටිපාදනන්ති ඔපම්මත්ථස්ස උපමෙය්‍යෙන සම්මදෙව පටිපාදනං. තන්ති ඔපම්මසම්පටිපාදනං. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන. අත්ථෙනාති උපමෙය්‍යත්ථෙන සංසන්දෙත්වා සහ යොජෙත්වා. සම්පාදනෙන සම්පයුත්තධම්මවසෙන ඤාණස්ස තික්ඛභාවො වෙදිතබ්බො. ඤාණස්ස හි සභාවතො සතිනෙපක්කතො ච තික්ඛභාවො, සමාධිවසෙන ඛරභාවො, සද්ධාවසෙන විප්පසන්නභාවො. පරිණාමකාලොති බලවවිපස්සනාකාලො. වඩ්ඪිකාලොති [Pg.195] වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාකාලො. අනුලොමට්ඨානියා හි විපස්සනා ගහිතගබ්භා නාම තදා මග්ගගබ්භස්ස ගහිතත්තා. තජ්ජාතිකන්ති තස්ස විපස්සනානුයොගස්ස අනුරූපං. සත්ථාපි අවිජ්ජණ්ඩකොසං පහරති, දෙසනාපි විනෙය්‍යසන්තානගතං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පහරති, යථාඨානෙ ඨාතුං න දෙති.

บทว่า โอปัมมสัมปฏฺฏิปาทนํ (การเทียบเคียงอุปมา) คือ การเทียบเคียงอุปมาโดยชอบด้วยอุปเมยยะ บทว่า ตํ (นั้น) คือ การเทียบเคียงอุปมา บทว่า เอวํ (อย่างนี้) คือ ด้วยอาการที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้ บทว่า อัตเถนะ (ด้วยอรรถ) คือ ด้วยอรรถแห่งอุปเมยยะ โดยการเปรียบเทียบและประกอบเข้าด้วยกัน พึงทราบว่า ความคมกล้าแห่งญาณ ย่อมสำเร็จด้วยอำนาจแห่งธรรมที่ประกอบกัน ก็ความคมกล้าแห่งญาณ ย่อมมีโดยธรรมชาติและโดยความฉลาดในสติ ความแข็งกระด้างย่อมมีโดยอำนาจแห่งสมาธิ ความผ่องใสย่อมมีโดยอำนาจแห่งศรัทธา บทว่า ปริณามกาโล (กาลแห่งความสุกงอม) คือ กาลแห่งวิปัสสนาที่มีกำลัง บทว่า วฑฺฒิกาโล (กาลแห่งความเจริญ) คือ กาลแห่งวิปัสสนาที่นำไปสู่การออก ก็วิปัสสนาที่อยู่ในฐานะอนุโลม ชื่อว่ามีครรภ์แล้ว เพราะในกาลนั้นได้ถือเอาครรภ์แห่งมรรคแล้ว บทว่า ตชฺชาติกํ (มีชาติเช่นนั้น) คือ เหมาะสมแก่การประกอบวิปัสสนานั้น แม้พระศาสดาก็ทรงทำลายเปลือกไข่คืออวิชชา แม้พระธรรมเทศนาก็ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาที่อยู่ในสันดานของสัตว์ที่ควรแนะนำ ไม่ให้ตั้งอยู่ในที่เดิมได้

ඔලම්බකසඞ්ඛාතන්ති ඔලම්බකසුත්තසඞ්ඛාතං. ‘‘පල’’න්ති හි තස්ස සුත්තස්ස නාමං. චාරෙත්වා දාරුනො හෙට්ඨා දොසජානනත්ථං උස්සාපෙත්වා. ගණ්ඩං හරතීති පලගණ්ඩොති එතෙන ‘‘පලෙන ගණ්ඩහාරො පලගණ්ඩොති පච්ඡිමපදෙ උත්තරපදලොපෙන නිද්දෙසො’’ති දස්සෙති. ගහණට්ඨානෙති හත්ථෙන ගහෙතබ්බට්ඨානෙ. සම්මදෙව ඛිපීයන්ති එතෙන කායදුච්චරිතාදීනීති සඞ්ඛෙපො, පබ්බජ්ජාව සඞ්ඛෙපො පබ්බජ්ජාසඞ්ඛෙපො. තෙන විපස්සනං අනුයුඤ්ජන්තස්ස පුග්ගලස්ස අජානන්තස්සෙව ආසවානං පරික්ඛයො ඉධ විපස්සනානිසංසොති අධිප්පෙතො.

บทว่า โอฬัมพกสังขาตํ (อันนับว่าโอฬัมพกะ) คือ อันนับว่าด้ายโอฬัมพกะ ก็คำว่า "ปละ" เป็นชื่อของด้ายนั้น บทว่า จาเรตฺวา (ยังให้เคลื่อนไป) คือ ยังให้เคลื่อนไป คือยกขึ้นเพื่อรู้โทษที่อยู่ใต้ไม้ บทว่า คณฺฑํ หรติ (ย่อมนำก้อนเนื้อไป) คือ ปลคัณฑะ ด้วยบทนี้แสดงว่า "การแสดงด้วยการลบอุตตรบทในปัจฉิมบทว่า ปลคัณฑะ คือ ผู้ที่นำก้อนเนื้อไปด้วยด้ายปละ" บทว่า คหณฏฺฐาเน (ในที่จับ) คือ ในที่ที่พึงจับด้วยมือ บทว่า สัมมาเทวะ ขิปิยันติ เอเตนะ กายทุจริตาทีนิ (กายทุจริตเป็นต้น ย่อมถูกทิ้งไปโดยชอบด้วยสิ่งนี้) คือ สังเขปะ คือ การบวช ชื่อว่า ปัพพัชชาสังเขปะ เพราะเหตุนั้น การสิ้นไปแห่งอาสวะของบุคคลผู้ประกอบวิปัสสนาโดยไม่รู้ตัวนั่นแหละ พึงทราบว่าเป็นอานิสงส์แห่งวิปัสสนาในที่นี้

හෙමන්තිකෙන කාරණභූතෙන, භුම්මත්ථෙ වා එතං කරණවචනං, හෙමන්තිකෙති අත්ථො. පටිප්පස්සම්භන්තීති පටිප්පස්සද්ධඵලානි හොන්ති. තෙනාහ ‘‘පූතිකානි භවන්තී’’ති. මහාසමුද්දො විය සාසනං අගාධගම්භීරභාවතො. නාවා විය යොගාවචරො මහොඝුත්තරතො. පරියායනං වියාති පරිතො අපරාපරං යායනං විය. ඛජ්ජමානානන්ති ඛාදන්තෙන විය උදකෙන ඛෙපියමානබන්ධනානං. තනුභාවොති පරියුට්ඨානපවත්තියා අසමත්ථතාය දුබ්බලභාවො. විපස්සනාඤාණපීතිපාමොජ්ජෙහීති විපස්සනාඤාණසමුට්ඨිතෙහි පීතිපාමොජ්ජෙහි. ඔක්ඛායමානෙති විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ වීථිප්පටිපාටියා ඔක්ඛායමානෙ, පටිසඞ්ඛානුපස්සනාය වා ඔක්ඛායමානෙ. සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය පක්ඛායමානෙ. දුබ්බලතා දීපිතා ‘‘අප්පකසිරෙනෙව සංයොජනානි පටිප්පස්සම්භන්ති, පූතිකානි භවන්තී’’ති වුත්තත්තා.

บทว่า เหมันติเกนะ (ด้วยฤดูเหมันต์) คือ ด้วยฤดูเหมันต์อันเป็นเหตุ หรือคำนี้เป็นวจนะในอรรถภูมิ คือ อรรถว่า ในฤดูเหมันต์ บทว่า ปฏิปัสสัมภันติ (ย่อมสงบระงับ) คือ ย่อมมีผลที่สงบระงับ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ย่อมเน่าเปื่อย" พระศาสนาเปรียบเหมือนมหาสมุทร เพราะมีความลึกซึ้งและหยั่งไม่ถึง โยคาวจรเปรียบเหมือนเรือ เพราะข้ามโอฆะใหญ่ได้ บทว่า ปริยายะนํ วิยาติ (เปรียบเหมือนการเดินทาง) คือ เปรียบเหมือนการเดินทางไปมาโดยรอบ บทว่า ขชฺชมานานํ (ของสัตว์ที่ถูกกัดกิน) คือ ของสัตว์ที่มีเครื่องผูกถูกน้ำกัดกินไป เหมือนถูกกิน บทว่า ตนฺนุภาโว (ความผอมบาง) คือ ความอ่อนแอ เพราะไม่สามารถดำรงอยู่ได้ด้วยอำนาจแห่งกิเลสที่กลุ้มรุม บทว่า วิปัสสนาญาณปีติปาโมชฺเชหิ (ด้วยปีติและปราโมทย์อันเกิดจากวิปัสสนาญาณ) คือ ด้วยปีติและปราโมทย์ที่เกิดขึ้นจากวิปัสสนาญาณ บทว่า โอขฺขายมาเน (เมื่อถูกพิจารณา) คือ เมื่อถูกพิจารณาไปตามลำดับในวิปัสสนากัมมัฏฐาน หรือเมื่อถูกพิจารณาด้วยปฏิสังขานุปัสสนา เมื่อถูกละทิ้งด้วยสังขารุเบกขา ความอ่อนแอถูกแสดงไว้ เพราะกล่าวไว้ว่า "สังโยชน์ทั้งหลายย่อมสงบระงับโดยไม่ยากลำบากเลย ย่อมเน่าเปื่อยไป"

භාවනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนาภาวนาสูตร จบแล้ว.

8-9. අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තාදිවණ්ණනා

๘-๙. คำพรรณนาอัคคิกขันธูปมสูตรเป็นต้น

72-73. අට්ඨමෙ පස්සථ නූති අපි පස්සථ. මහන්තන්ති විපුලං. අග්ගික්ඛන්ධන්ති අග්ගිසමූහං. ආදිත්තන්ති පදිත්තං. සම්පජ්ජලිතන්ති සමන්තතො පජ්ජලිතං අච්චිවිප්ඵුලිඞ්ගානි [Pg.196] මුඤ්චන්තං. සජොතිභූතන්ති සමන්තතො උට්ඨිතාහි ජාලාහි එකප්පභාසමුදයභූතං. තං කිං මඤ්ඤථාති තං ඉදානි මයා වුච්චමානත්ථං කිං මඤ්ඤථාති අනුමතිග්ගහණත්ථං පුච්ඡති. යදෙත්ථ සත්ථා අග්ගික්ඛන්ධාලිඞ්ගනං කඤ්ඤාලිඞ්ගනඤ්ච ආනෙසි, තමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘ආරොචයාමී’’තිආදිමාහ.

ในข้อที่ ๗๒-๗๓ บทว่า ปสฺสถ นุ (ท่านทั้งหลายเห็นหรือหนอ) คือ ท่านทั้งหลายเห็นหรือ บทว่า มหนฺตํ (ใหญ่) คือ กว้างขวาง บทว่า อคฺคิกฺขนฺธํ (กองไฟ) คือ กองแห่งไฟ บทว่า อาทิตฺตํ (รุ่งโรจน์) คือ ลุกโพลง บทว่า สมฺปชฺชลิตํ (ลุกโพลงทั่ว) คือ ลุกโพลงไปทั่ว ปล่อยเปลวไฟและสะเก็ดไฟ บทว่า สโชติภูตํ (มีแสงสว่าง) คือ มีแสงสว่างเกิดขึ้นพร้อมกันด้วยเปลวไฟที่ลุกขึ้นโดยรอบ บทว่า ตํ กึ มญฺญถ (ท่านทั้งหลายจะสำคัญความนั้นว่าอย่างไร) คือ ถามเพื่อรับการอนุญาตว่า ท่านทั้งหลายจะสำคัญอรรถที่ข้าพเจ้ากำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้ว่าอย่างไร ในบทนี้ พระศาสดาทรงนำการกอดกองไฟและการกอดหญิงสาวมาแสดง เพื่อทรงจำแนกอรรถนั้น จึงตรัสคำว่า "อาโรจยามิ (เราจะบอก)" เป็นต้น

දුස්සීලස්සාති නිස්සීලස්ස සීලවිරහිතස්ස. පාපධම්මස්සාති දුස්සීලත්තා එව හීනජ්ඣාසයතාය ලාමකසභාවස්ස. අසුචිසඞ්කස්සරසමාචාරස්සාති අපරිසුද්ධතාය අසුචි හුත්වා සඞ්කාය සරිතබ්බසමාචාරස්ස. දුස්සීලො හි කිඤ්චිදෙව අසාරුප්පං දිස්වා ‘‘ඉදං අසුකෙන කතං භවිස්සතී’’ති පරෙසං ආසඞ්කා හොති. කෙනචිදෙව කරණීයෙන මන්තයන්තෙ භික්ඛූ දිස්වා ‘‘කච්චි නු ඛො ඉමෙ මයා කතකම්මං ජානිත්වා මන්තෙන්තී’’ති අත්තනොයෙව සඞ්කාය සරිතබ්බසමාචාරො. පටිච්ඡන්නකම්මන්තස්සාති ලජ්ජිතබ්බතාය පටිච්ඡාදෙතබ්බකම්මන්තස්ස. අස්සමණස්සාති න සමණස්ස. සලාකග්ගහණාදීසු ‘‘අහම්පි සමණො’’ති මිච්ඡාපටිඤ්ඤාය සමණපටිඤ්ඤස්ස. අසෙට්ඨචාරිතාය අබ්‍රහ්මචාරිස්ස. උපොසථාදීසු ‘‘අහම්පි බ්‍රහ්මචාරී’’ති මිච්ඡාපටිඤ්ඤාය බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤස්ස. පූතිනා කම්මෙන සීලවිපත්තියා අන්තො අනුපවිට්ඨත්තා අන්තොපූතිකස්ස. ඡද්වාරෙහි රාගාදිකිලෙසානුස්සවනෙන තින්තත්තා අවස්සුතස්ස. සඤ්ජාතරාගාදිකචවරත්තා සීලවන්තෙහි ඡඩ්ඩෙතබ්බත්තා ච කසම්බුජාතස්ස.

บทว่า ทุสฺสีลสฺส (ของคนทุศีล) คือ ของคนไม่มีศีล ปราศจากศีล บทว่า ปาปธมฺมสฺส (ของคนมีธรรมอันลามก) คือ ของคนมีสภาพเลวทราม เพราะเป็นคนทุศีลและมีอัธยาศัยต่ำทราม บทว่า อสุจิสงฺกสฺสรสมจารสฺส (ของคนมีอาจาระน่าสงสัยเพราะไม่สะอาด) คือ ของคนมีอาจาระที่ควรระลึกถึงด้วยความสงสัย เพราะเป็นคนไม่สะอาดด้วยความไม่บริสุทธิ์ ก็คนทุศีล เมื่อเห็นสิ่งที่ไม่เหมาะสมบางอย่าง ย่อมมีความสงสัยแก่ผู้อื่นว่า "สิ่งนี้คงเป็นของคนนั้นทำ" เมื่อเห็นภิกษุทั้งหลายกำลังปรึกษาหารือกันด้วยกิจบางอย่าง ย่อมมีอาจาระที่ควรระลึกถึงด้วยความสงสัยของตนเองว่า "ภิกษุเหล่านี้รู้กรรมที่เราทำแล้วจึงปรึกษาหารือกันอยู่หรือหนอ" บทว่า ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺส (ของคนมีกรรมอันปกปิด) คือ ของคนมีกรรมที่ควรปกปิดเพราะน่าละอาย บทว่า อสฺสมณสฺส (ของคนไม่เป็นสมณะ) คือ ของคนไม่เป็นสมณะ ของคนผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นสมณะด้วยการปฏิญาณผิดว่า "เราก็เป็นสมณะ" ในการจับสลากเป็นต้น ของคนไม่ประพฤติพรหมจรรย์ เพราะประพฤติไม่ประเสริฐ ของคนผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพรหมจารีด้วยการปฏิญาณผิดว่า "เราก็เป็นพรหมจารี" ในอุโบสถเป็นต้น ของคนมีภายในเน่าเปื่อย เพราะกรรมที่เน่าเปื่อย คือความวิบัติแห่งศีลได้เข้าไปภายในแล้ว ของคนมีอาสวะไหลออก เพราะถูกย้อมด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้นที่ไหลซึมเข้ามาทางทวารทั้งหก ของคนเกิดเป็นกากเดน เพราะมีกิเลสมีราคะเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว และเพราะเป็นสิ่งที่ผู้มีศีลควรทิ้งไป

වාලරජ්ජුයාති වාලෙහි කතරජ්ජුයා. සා හි ඛරතරා හොති. ඝංසෙය්‍යාති මථනවසෙන ඝංසෙය්‍ය. තෙලධොතායාති තෙලෙන නිසිතාය. පච්චොරස්මින්ති පතිඋරස්මිං, අභිමුඛෙ උරමජ්ඣෙති අධිප්පායො. අයොසඞ්කුනාති සණ්ඩාසෙන. ඵෙණුද්දෙහකන්ති ඵෙණං උද්දෙහෙත්වා උද්දෙහෙත්වා, අනෙකවාරං ඵෙණං උට්ඨාපෙත්වාති අත්ථො. එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපතො පාළිවණ්ණනා වෙදිතබ්බා. නවමං උත්තානමෙව.

คำว่า วาลรชฺชุยา คือเชือกที่ทำด้วยขนสัตว์. เชือกนั้นย่อมแข็งกระด้างมาก. คำว่า ฆํเสยฺย คือพึงสีด้วยการกวน. คำว่า เตลโธตาย คือที่ลับด้วยน้ำมัน. คำว่า ปจฺโจรสฺมึ คือที่หน้าอก, มีอธิบายว่า ที่กลางอกเบื้องหน้า. คำว่า อโยสงฺกุนา คือด้วยคีมเหล็ก. คำว่า เฟณุทฺเทหกํ คือยกฟองขึ้นแล้วยกขึ้นแล้ว, มีอธิบายว่า ทำให้ฟองเกิดขึ้นหลายครั้ง. พึงทราบอธิบายบาลีโดยย่อในที่นี้อย่างนี้. สูตรที่ ๙ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัคคิกขันโธปมสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

10. අරකසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอรกสูตร

74. දසමෙ පරිත්තන්ති ඉත්තරං. තෙනාහ ‘‘අප්පං ථොක’’න්ති. පබන්ධානුපච්ඡෙදස්ස පච්චයභාවො ඉධ ජීවිතස්ස රසො කිච්චන්ති අධිප්පෙතන්ති ආහ [Pg.197] ‘‘සරසපරිත්තතායපී’’ති. තදධීනවුත්තිතායපි හි ‘‘යො, භික්ඛවෙ, චිරං ජීවති, සො වස්සසතං අප්පං වා භිය්‍යො’’ති වචනතො පරිත්තං ඛණපරිත්තතායපි. පරමත්ථතො හි අතිපරිත්තො සත්තානං ජීවිතක්ඛණො එකචිත්තක්ඛණප්පවත්තිමත්තොයෙව. යථා නාම රථචක්කං පවත්තමානම්පි එකෙනෙව නෙමිප්පදෙසෙන පවත්තති, තිට්ඨමානම්පි එකෙනෙව තිට්ඨති, එවමෙවං එකචිත්තක්ඛණිකං සත්තානං ජීවිතං තස්මිං චිත්තෙ නිරුද්ධමත්තෙ සත්තො නිරුද්ධොති වුච්චති. යථාහ ‘‘අතීතෙ චිත්තක්ඛණෙ ජීවිත්ථ න ජීවති න ජීවිස්සති. අනාගතෙ චිත්තක්ඛණෙ න ජීවිත්ථ න ජීවති ජීවිස්සති. පච්චුප්පන්නෙ චිත්තක්ඛණෙ න ජීවිත්ථ ජීවති න ජීවිස්සති.

๗๔. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ปริตฺตํ คือชั่วคราว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "น้อยนิด". มีอธิบายว่า ความเป็นปัจจัยแห่งการไม่ขาดสายแห่งการสืบต่อ เป็นรส เป็นกิจของชีวิตในที่นี้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "แม้เพราะความเป็นของน้อยนิดพร้อมด้วยรส". อนึ่ง แม้เพราะความเป็นไปตามอำนาจของสิ่งนั้น ก็เป็นของน้อยนิด แม้เพราะความเป็นของน้อยนิดชั่วขณะ ด้วยบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดมีชีวิตยืนนาน ผู้นั้นย่อมมีชีวิตอยู่ร้อยปี หรือเกินกว่านั้นเล็กน้อย". โดยปรมัตถ์แล้ว ชีวิตขณะของสัตว์ทั้งหลายเป็นของน้อยนิดอย่างยิ่ง เป็นไปเพียงชั่วขณะจิตเดียวเท่านั้น. เปรียบเหมือนล้อรถ แม้กำลังหมุนอยู่ ก็หมุนไปได้ด้วยส่วนแห่งกงล้อเพียงส่วนเดียวเท่านั้น แม้กำลังหยุดอยู่ ก็หยุดอยู่ได้ด้วยส่วนเดียวเท่านั้น ฉันใด ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายก็เป็นไปชั่วขณะจิตเดียวเท่านั้น ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อจิตนั้นดับไปแล้ว สัตว์ก็ชื่อว่าดับไปแล้ว. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ในขณะจิตที่ล่วงไปแล้ว ไม่ได้เป็นอยู่ ไม่เป็นอยู่ และจักไม่เป็นอยู่. ในขณะจิตที่ยังไม่มาถึง ไม่ได้เป็นอยู่ ไม่เป็นอยู่ และจักเป็นอยู่. ในขณะจิตที่เป็นปัจจุบัน ไม่ได้เป็นอยู่ เป็นอยู่ และจักไม่เป็นอยู่.

‘‘ජීවිතං අත්තභාවො ච, සුඛදුක්ඛා ච කෙවලා;

එකචිත්තසමායුත්තා, ලහුසො වත්තතෙ ඛණො.

"ชีวิตและอัตภาพ ทั้งสุขและทุกข์ทั้งสิ้น ย่อมเป็นไปชั่วขณะเดียวเท่านั้น ประกอบด้วยจิตดวงเดียวอย่างรวดเร็ว."

‘‘යෙ නිරුද්ධා මරන්තස්ස, තිට්ඨමානස්ස වා ඉධ;

සබ්බෙපි සදිසා ඛන්ධා, ගතා අප්පටිසන්ධිකා.

"ขันธ์ทั้งหลายที่ดับไปแล้วของผู้ที่กำลังตาย หรือของผู้ที่กำลังเป็นอยู่ในโลกนี้ ทั้งหมดล้วนเหมือนกัน ดับไปแล้วโดยไม่มีปฏิสนธิ."

‘‘අනිබ්බත්තෙන න ජාතො, පච්චුප්පන්නෙන ජීවති;

චිත්තභඞ්ගා මතො ලොකො, පඤ්ඤත්ති පරමත්ථියා’’ති. (මහානි. 10);

"สัตว์ไม่ได้เกิดด้วยขันธ์ที่ยังไม่เกิด ย่อมเป็นอยู่ด้วยขันธ์ที่เป็นปัจจุบัน. โลกย่อมตายเพราะจิตแตกดับ, นี้เป็นบัญญัติโดยปรมัตถ์." (มหานิ. ๑๐)

ලහුසන්ති ලහුකං. තෙනාහ ‘‘ලහුං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣනතො ලහුස’’න්ති. පරිත්තං ලහුසන්ති උභයං පනෙතං අප්පකස්ස වෙවචනං. යඤ්හි අප්පකං, තං පරිත්තඤ්චෙව ලහුකඤ්ච හොති. ඉධ පන ආයුනො අධිප්පෙතත්තා රස්සන්ති වුත්තං හොති. මන්තායන්ති කරණත්ථෙ එතං භුම්මවචනන්ති ආහ ‘‘මන්තාය බොද්ධබ්බං, පඤ්ඤාය ජානිතබ්බන්ති අත්ථො’’ති. මන්තායන්ති වා මන්තෙය්‍යන්ති වුත්තං හොති, මන්තෙතබ්බං මන්තාය උපපරික්ඛිතබ්බන්ති අත්ථො. පඤ්ඤාය ජානිතබ්බන්ති ජානිතබ්බං ජීවිතස්ස පරිත්තභාවො බහුදුක්ඛාදිභාවො. ජානිත්වා ච පන සබ්බපලිබොධෙ ඡින්දිත්වා කත්තබ්බං කුසලං, චරිතබ්බං බ්‍රහ්මචරියං. යස්මා ඉත්ථි ජාතස්ස අමරණං, අප්පං වා භිය්‍යො වස්සසතතො උපරි අප්පං අඤ්ඤං වස්සසතං අප්පත්වා වීසං වා තිංසං වා චත්තාලීසං වා පණ්ණාසං වා සට්ඨි වා වස්සානි ජීවති, එවංදීඝායුකො පන අතිදුල්ලභො. ‘‘අසුකො හි එවං චිරං ජීවතී’’ති තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා දට්ඨබ්බො හොති. තත්ථ විසාඛා උපාසිකා වීසසතං ජීවති, තථා පොක්ඛරසාතිබ්‍රාහ්මණො, බ්‍රහ්මායුබ්‍රාහ්මණො, බාවරියබ්‍රාහ්මණො, ආනන්දත්ථෙරො, මහාකස්සපත්ථෙරොති[Pg.198]. අනුරුද්ධත්ථෙරො පන වස්සසතඤ්චෙව පණ්ණාසඤ්ච වස්සානි. බාකුලත්ථෙරො වස්සසතඤ්චෙව සට්ඨි ච වස්සානි, අයං සබ්බදීඝායුකො, සොපි ද්වෙ වස්සසතානි න ජීවි.

คำว่า ลหุสํ คือเบา. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เป็นของเบา เพราะเกิดขึ้นแล้วดับไปอย่างรวดเร็ว". คำว่า ปริตฺตํ และ ลหุสํ ทั้งสองคำนี้เป็นไวพจน์ของคำว่า น้อย. สิ่งใดน้อย สิ่งนั้นย่อมเป็นของน้อยและเป็นของเบา. แต่ในที่นี้ เมื่อประสงค์ถึงอายุ จึงชื่อว่าสั้น. คำว่า มนฺตาย เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "พึงรู้ด้วยความคิด, พึงทราบด้วยปัญญา" ดังนี้. หรือคำว่า มนฺตาย คือ มนฺเตยฺย (พึงคิด), มีอธิบายว่า พึงคิด พึงพิจารณาด้วยความคิด. คำว่า ปญฺญาย ชานิตพฺพํ คือพึงทราบความเป็นของน้อยแห่งชีวิต ความเป็นของมีทุกข์มากเป็นต้น. และเมื่อทราบแล้ว พึงตัดเครื่องกังวลทั้งปวงแล้วทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์. เพราะว่าความไม่ตายไม่มีแก่ผู้เกิดมาแล้ว, หรือผู้ที่อายุเกินร้อยปีเล็กน้อย หรือไม่ถึงร้อยปีอื่นอีก ย่อมมีชีวิตอยู่ ๒๐ ปีบ้าง ๓๐ ปีบ้าง ๔๐ ปีบ้าง ๕๐ ปีบ้าง ๖๐ ปีบ้าง, แต่ผู้มีอายุยืนยาวเช่นนั้นหายากยิ่งนัก. "ผู้นั้นมีชีวิตยืนยาวอย่างนี้" พึงไปดูได้ในที่นั้นๆ. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น อุบาสิกาวิสาขา มีชีวิตอยู่ ๑๒๐ ปี, พราหมณ์ชื่อปุกขรสาดิ, พราหมณ์ชื่อพรหมมายุ, พราหมณ์ชื่อพาวรี, พระเถระชื่ออานนท์, พระเถระชื่อมหากัสสปะ ก็เช่นกัน. ส่วนพระเถระชื่ออนุรุทธะ มีชีวิตอยู่ ๑๕๐ ปี. พระเถระชื่อพากุละ มีชีวิตอยู่ ๑๖๐ ปี, ท่านผู้นี้มีอายุยืนยาวที่สุด, แม้ท่านก็ไม่ได้มีชีวิตอยู่ถึง ๒๐๐ ปี.

අරකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอรกสูตร จบแล้ว.

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามหาวรรค จบแล้ว.

8. විනයවග්ගො

๘. วินยวรรค

1-8. පඨමවිනයධරසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๘. อรรถกถาปฐมวินยธรสูตรเป็นต้น

75-82. අට්ඨමස්ස පඨමං දුතියඤ්ච උත්තානත්ථමෙව. තතියෙ විනයලක්ඛණෙ පතිට්ඨිතො ලජ්ජිභාවෙන විනයලක්ඛණෙ ඨිතො හොති. අලජ්ජී (පාරා. අට්ඨ. 1.45) හි බහුස්සුතොපි සමානො ලාභගරුකතාය තන්තිං විසංවාදෙත්වා උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථුසාසනං දීපෙත්වා සාසනෙ මහන්තං උපද්දවං කරොති, සඞ්ඝභෙදම්පි සඞ්ඝරාජිම්පි උප්පාදෙති. ලජ්ජී පන කුක්කුච්චකො සික්ඛාකාමො ජීවිතහෙතුපි තන්තිං අවිසංවාදෙත්වා ධම්මමෙව විනයමෙව ච දීපෙති, සත්ථුසාසනං ගරුං කත්වා ඨපෙති. එවං යො ලජ්ජී, සො විනයං අජහන්තො අවොක්කමන්තොව ලජ්ජිභාවෙන විනයලක්ඛණෙ ඨිතො හොති පතිට්ඨිතො.

๗๕-๘๒. สูตรที่ ๑ และที่ ๒ ของสูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. ในสูตรที่ ๓ คำว่า วินยลักขเณ ปติฏฺฐิโต คือตั้งอยู่ในลักษณะแห่งวินัยด้วยความเป็นผู้ละอาย. เพราะว่าผู้ไม่ละอาย (ปาริ. อรรถ. ๑.๔๕) แม้เป็นพหูสูต ก็ยังทำให้พระบาลีผิดเพี้ยนด้วยความเคารพในลาภ แล้วแสดงอธรรมและอวินัยในพระศาสนาของพระศาสดา ทำให้เกิดความเสียหายอย่างใหญ่หลวงในพระศาสนา ก่อให้เกิดแม้การแตกแยกแห่งสงฆ์และความร้าวรานแห่งสงฆ์. ส่วนผู้ละอาย เป็นผู้มีความรังเกียจ มีความใคร่ในการศึกษา แม้เพื่อเหตุแห่งชีวิต ก็ไม่ทำให้พระบาลีผิดเพี้ยน แสดงแต่ธรรมและวินัยเท่านั้น ตั้งพระศาสนาของพระศาสดาไว้ด้วยความเคารพ. ผู้ใดเป็นผู้ละอายอย่างนี้ ผู้นั้นย่อมไม่ละทิ้งวินัย ไม่ก้าวล่วงวินัย ตั้งอยู่ในลักษณะแห่งวินัยด้วยความเป็นผู้ละอาย.

අසංහීරොති එත්ථ සංහීරො නාම යො පාළියං වා අට්ඨකථායං වා හෙට්ඨා වා උපරිතො වා පදපටිපාටියා වා පුච්ඡියමානො විත්ථුනති විප්ඵන්දති, සණ්ඨාතුං න සක්කොති, යං යං පරෙන වුච්චති, තං තං අනුජානාති, සකවාදං ඡඩ්ඩෙත්වා පරවාදං ගණ්හාති. යො පන පාළියං වා අට්ඨකථායං වා හෙට්ඨුපරියවසෙන වා පදපටිපාටියා වා පුච්ඡියමානො න විත්ථුනති න විප්ඵන්දති, එකෙකලොමං සණ්ඩාසෙන ගණ්හන්තො විය ‘‘එවං මයං වදාම, එවං නො ආචරියා වදන්තී’’ති විස්සජ්ජෙති. යම්හි පාළි ච පාළිවිනිච්ඡයො ච සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තසීහවසා විය පරික්ඛයං පරියාදානං අගච්ඡන්තො තිට්ඨති, අයං වුච්චති අසංහීරො. යස්මා පන එවරූපො යං යං පරෙන වුච්චති, තං තං නානුජානාති, අත්තනා සුවිනිච්ඡිනිතං කත්වා ගහිතං අවිපරීතමත්ථං න [Pg.199] විස්සජ්ජෙති, තස්මා වුත්තං ‘‘න සක්කොති ගහිතග්ගහණං විස්සජ්ජාපෙතු’’න්ති. චතුත්ථාදීනි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි.

ในคำว่า อสํหีโร นี้ คำว่า สํหีโร ได้แก่ผู้ที่เมื่อถูกถามในบาลีหรืออรรถกถา หรือจากเบื้องล่างหรือเบื้องบน หรือตามลำดับบท ย่อมสั่นสะท้าน ย่อมดิ้นรน ไม่สามารถตั้งมั่นอยู่ได้ ย่อมยอมรับสิ่งที่ผู้อื่นกล่าวทุกอย่าง ละทิ้งวาทะของตนแล้วถือเอาวาทะของผู้อื่น. ส่วนผู้ที่เมื่อถูกถามในบาลีหรืออรรถกถา หรือโดยนัยเบื้องล่างเบื้องบน หรือตามลำดับบท ย่อมไม่สั่นสะท้าน ไม่ดิ้นรน ย่อมตอบเหมือนกับจับขนทีละเส้นด้วยคีมว่า "เรากล่าวอย่างนี้, อาจารย์ของเรากล่าวอย่างนี้". ผู้ที่บาลีและวินิจฉัยบาลีดำรงอยู่โดยไม่ถึงความสิ้นสุดความหมดสิ้น เหมือนน้ำมันราชสีห์ที่ใส่ในภาชนะทองคำ ผู้นี้เรียกว่า อสํหีโร. แต่เพราะผู้เช่นนั้นย่อมไม่ยอมรับสิ่งที่ผู้อื่นกล่าวทุกอย่าง ย่อมไม่ละทิ้งอรรถที่ไม่ผิดที่ตนวินิจฉัยดีแล้วและยึดถือไว้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ไม่สามารถทำให้การยึดถือที่ยึดถือไว้แล้วสละไปได้". สูตรที่ ๔ เป็นต้น พึงทราบได้ง่าย.

පඨමවිනයධරසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมวินยธรสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

9. සත්ථුසාසනසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาสัตถุสาสนสูตร

83. නවමෙ විවෙකට්ඨොති විවිත්තො. තෙනාහ ‘‘දූරීභූතො’’ති. සතිඅවිප්පවාසෙ ඨිතොති කම්මට්ඨානෙ සතිං අවිජහිත්වා ඨිතො. පෙසිතත්තොති කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛතාය නිබ්බානං පෙසිතචිත්තො තන්නින්නො තප්පොණො තප්පබ්භාරො.

๘๓. ในสูตรที่ ๙ คำว่า วิเวกฏฺโฐ คือผู้สงัด. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ผู้ห่างไกล". คำว่า สติอวิปฺปวาเส ฐิโต คือตั้งอยู่โดยไม่ละสติในกรรมฐาน. คำว่า เปสิตตฺโต คือผู้มีจิตส่งไปแล้วสู่นิพพาน มีจิตน้อมไปในนิพพาน มีจิตโน้มไปในนิพพาน มีจิตโอนไปในนิพพาน ด้วยความเป็นผู้ไม่ห่วงใยในกายและชีวิต.

සත්ථුසාසනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัตถุสาสนสูตร จบแล้ว.

10. අධිකරණසමථසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอธิกรณสมถสูตร

84. දසමෙ අධිකරීයන්ති එත්ථාති අධිකරණානි. කෙ අධිකරීයන්ති? සමථා. කථං අධිකරීයන්ති? සමනවසෙන. තස්මා තෙ තෙසං සමනවසෙන පවත්තන්තීති ආහ ‘‘අධිකරණානි සමෙන්තී’’තිආදි. උප්පන්නානං උප්පනානන්ති උට්ඨිතානං උට්ඨිතානං. සමථත්ථන්ති සමනත්ථං. දීඝනිකායෙ සඞ්ගීතිසුත්තවණ්ණනායම්පි (දී. නි. අට්ඨ. 3.331) විත්ථාරතොයෙවාති එත්ථායං විත්ථාරනයො – අධිකරණෙසු තාව ධම්මොති වා අධම්මොති වා අට්ඨාරසහි වත්ථූහි විවදන්තානං භික්ඛූනං යො විවාදො, ඉදං විවාදාධිකරණං නාම. සීලවිපත්තියා වා ආචාරදිට්ඨිආජීවවිපත්තියා වා අනුවදන්තානං යො අනුවාදො උපවදනා චෙව චොදනා ච, ඉදං අනුවාදාධිකරණං නාම. මාතිකායං ආගතා පඤ්ච, විභඞ්ගෙ ද්වෙති සත්තපි ආපත්තික්ඛන්ධා, ඉදං ආපත්තාධිකරණං නාම. යං සඞ්ඝස්ස අපලොකනාදීනං චතුන්නං කම්මානං කරණං, ඉදං කිච්චාධිකරණං නාම.

๘๔. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า อธิกรณ์ (adhikaraṇāni) เพราะอรรถว่า เป็นที่อันเขาพึงกระทำ (adhikarīyanti). อะไรที่เขาพึงกระทำ? คือสมถะทั้งหลาย. เขาพึงกระทำอย่างไร? โดยนัยแห่งการระงับ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อธิกรณ์ทั้งหลายย่อมระงับ" เป็นต้น เพราะสมถะเหล่านั้นย่อมเป็นไปโดยนัยแห่งการระงับอธิกรณ์เหล่านั้น. "อุปปันนานัง อุปปันนานัง" คือ "อุตถิตานัง อุตถิตานัง" (ของอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ). "สมถัตถัง" คือ "สมนัตถัง" (เพื่อประโยชน์แก่การระงับ). แม้ในอรรถกถาสังคีติสูตรแห่งทีฆนิกาย (ที. อ. ๓.๓๓๑) ก็มีนัยแห่งการขยายความโดยพิสดารดังนี้: บรรดาอธิกรณ์เหล่านั้น, การวิวาทของภิกษุทั้งหลายผู้วิวาทกันด้วยวัตถุ ๑๘ อย่างว่า "เป็นธรรม" หรือ "ไม่เป็นธรรม" ใด, นี้ชื่อว่า วิวาทาธิกรณ์. การกล่าวโทษของภิกษุทั้งหลายผู้กล่าวโทษกันด้วยความวิบัติแห่งศีล หรือความวิบัติแห่งอาจาระ ทิฏฐิ อาชีวะใด, อันเป็นทั้งการตำหนิและการฟ้องร้อง, นี้ชื่อว่า อนุวาทาธิกรณ์. กองอาบัติ ๗ อย่าง คือ ๕ อย่างที่มาในมาติกา และ ๒ อย่างในวิภังค์, นี้ชื่อว่า อาปัตตาธิกรณ์. การทำกรรม ๔ อย่าง มีอปโลกนกรรมเป็นต้น ของสงฆ์ใด, นี้ชื่อว่า กิจจาธิกรณ์.

තත්ථ විවාදාධිකරණං ද්වීහි සමථෙහි සම්මති සම්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච. සම්මුඛාවිනයෙනෙව සම්මමානං යස්මිං විහාරෙ උප්පන්නං තස්මිංයෙව [Pg.200] වා, අඤ්ඤත්‍ර වූපසමෙතුං ගච්ඡන්තානං අන්තරාමග්ගෙ වා, යත්ථ ගන්ත්වා සඞ්ඝස්ස නිය්‍යාතිතං, තත්ථ සඞ්ඝෙන වා, සඞ්ඝෙ වූපසමෙතුං අසක්කොන්තෙ තත්ථෙව උබ්බාහිකාය සම්මතපුග්ගලෙහි වා විනිච්ඡිතං සම්මති. එවං සම්මමානෙ ච පනෙතස්මිං යා සඞ්ඝසම්මුඛතො ධම්මසම්මුඛතො විනයසම්මුඛතා පුග්ගලසම්මුඛතා, අයං සම්මුඛාවිනයො නාම. තත්ථ ච කාරකසඞ්ඝස්ස සඞ්ඝසාමග්ගිවසෙන සම්මුඛිභාවො සඞ්ඝසම්මුඛතා. සමෙතබ්බස්ස වත්ථුනො භූතත්තා ධම්මසම්මුඛතා. යථා තං සමෙතබ්බං, තථෙවස්ස සමනං විනයසම්මුඛතා. යො ච විවදති, යෙන ච විවදති, තෙසං උභින්නං අත්ථපච්චත්ථිකානං සම්මුඛීභාවො පුග්ගලසම්මුඛතා. උබ්බාහිකාය වූපසමෙ පනෙත්ථ සඞ්ඝසම්මුඛතා පරිහායති. එවං තාව සම්මුඛාවිනයෙනෙව සම්මති.

ในบรรดาอธิกรณ์เหล่านั้น วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย และด้วยเยภุยยสิกา. อธิกรณ์ที่ระงับด้วยสัมมุขาวินัยนั้น ย่อมระงับในวิหารที่เกิดขึ้นนั้นเอง หรือในระหว่างทางของภิกษุทั้งหลายผู้ไปเพื่อระงับในที่อื่น หรือในที่ที่ไปมอบให้แก่สงฆ์แล้ว สงฆ์วินิจฉัย หรือเมื่อสงฆ์ไม่สามารถระงับได้ ก็ย่อมระงับด้วยบุคคลผู้ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกาในที่นั้นเอง. อนึ่ง เมื่ออธิกรณ์นั้นระงับอยู่อย่างนี้ ความพร้อมหน้าสงฆ์ ความพร้อมหน้าธรรม ความพร้อมหน้าวินัย ความพร้อมหน้าบุคคลใด, นี้ชื่อว่า สัมมุขาวินัย. ในสัมมุขาวินัยนั้น ความพร้อมหน้าของสงฆ์ผู้ทำกรรมโดยความเป็นอันเดียวกันของสงฆ์ ชื่อว่า ความพร้อมหน้าสงฆ์. ความเป็นจริงแห่งวัตถุที่พึงระงับ ชื่อว่า ความพร้อมหน้าธรรม. การระงับวัตถุนั้นตามที่พึงระงับนั้นเอง ชื่อว่า ความพร้อมหน้าวินัย. ความพร้อมหน้าของบุคคลทั้งสอง คือ ผู้วิวาท และผู้ถูกวิวาท ซึ่งเป็นโจทก์และจำเลย ชื่อว่า ความพร้อมหน้าบุคคล. ในการระงับด้วยอุพพาหิกานั้น ความพร้อมหน้าสงฆ์ย่อมไม่มีในที่นี้. อธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างนี้ก่อน.

සචෙ පනෙවම්පි න සම්මති, අථ නං උබ්බාහිකාය සම්මතා භික්ඛූ ‘‘න මයං සක්කොම වූපසමෙතු’’න්ති සඞ්ඝස්සෙව නිය්‍යාතෙන්ති. තතො සඞ්ඝො පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං භික්ඛුං සලාකග්ගාහාපකං සම්මන්නති, තෙන ගුළ්හකවිවටකසකණ්ණජප්පකෙසු තීසු සලාකග්ගාහකෙසු අඤ්ඤතරවසෙන සලාකං ගාහාපෙත්වා සන්නිපතිතාය පරිසාය ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතාය යථා තෙ ධම්මවාදිනො වදන්ති, එවං වූපසන්තං අධිකරණං සම්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච වූපසන්තං හොති. තත්ථ සම්මුඛාවිනයො වුත්තනයො එව. යං පන යෙභුය්‍යසිකාකම්මස්ස කරණං, අයං යෙභුය්‍යසිකා නාම. එවං විවාදාධිකරණං ද්වීහි සමථෙහි සම්මති.

หากแม้กระนั้นก็ยังระงับไม่ได้, ภิกษุทั้งหลายผู้ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกา ก็ย่อมมอบอธิกรณ์นั้นคืนแก่สงฆ์ว่า "พวกเราไม่สามารถระงับได้". จากนั้น สงฆ์ย่อมสมมติภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ให้เป็นผู้จับสลาก, ภิกษุนั้นให้จับสลากโดยวิธีใดวิธีหนึ่งในบรรดาผู้จับสลาก ๓ อย่าง คือ แบบปิด แบบเปิด แบบกระซิบข้างหู, แล้วเมื่อบริษัทประชุมกันอยู่ อธิกรณ์ที่ระงับแล้วโดยความเป็นข้างมากของธรรมวาทีตามที่ธรรมวาทีเหล่านั้นกล่าว, อธิกรณ์นั้นย่อมเป็นอันระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยเยภุยยสิกา. ในสัมมุขาวินัยนั้น มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ส่วนการทำกรรมอันเป็นเยภุยยสิกาใด, นี้ชื่อว่า เยภุยยสิกา. วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่างนี้.

අනුවාදාධිකරණං චතූහි සමථෙහි සම්මති සම්මුඛාවිනයෙන ච සතිවිනයෙන ච අමූළ්හවිනයෙන ච තස්සපාපියසිකාය ච. සම්මුඛාවිනයෙනෙව සම්මමානං යො ච අනුවදති, යඤ්ච අනුවදති, තෙසං වචනං සුත්වා සචෙ කාචි ආපත්ති නත්ථි, උභො ඛමාපෙත්වා, සචෙ අත්ථි අයං නාමෙත්ථ ආපත්තීති එවං විනිච්ඡිතං වූපසම්මති. තත්ථ සම්මුඛාවිනයලක්ඛණං වුත්තනයමෙව.

อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ 4 อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย ด้วยสติวินัย ด้วยอมูฬหวินัย และด้วยตัสสปาปิยสิกา. อธิกรณ์ที่ระงับด้วยสัมมุขาวินัยนั้น เมื่อได้ฟังคำของบุคคลเหล่านั้น คือ ผู้กล่าวโทษ และผู้ถูกกล่าวโทษแล้ว, หากไม่มีอาบัติใดๆ ก็ให้ขอขมากันทั้งสองฝ่าย, หากมีอาบัติ ก็ย่อมระงับด้วยการวินิจฉัยว่า "อาบัติชื่อนี้มีอยู่ในที่นี้" อย่างนี้. ในสัมมุขาวินัยนั้น มีลักษณะที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

යදා පන ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො අමූලිකාය සීලවිපත්තියා අනුද්ධංසිතස්ස සතිවිනයං යාචමානස්ස සඞ්ඝො ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන සතිවිනයං දෙති, තදා සම්මුඛාවිනයෙන ච සතිවිනයෙන ච වූපසන්තං හොති. දින්නෙ පන සතිවිනයෙ පුන තස්මිං පුග්ගලෙ කස්සචි අනුවාදො න රුහති. යදා උම්මත්තකො භික්ඛු උම්මාදවසෙන කතෙ අස්සාමණකෙ අජ්ඣාචාරෙ ‘‘සරතායස්මා එවරූපිං ආපත්ති’’න්ති භික්ඛූහි චොදියමානො ‘‘උම්මත්තකෙන [Pg.201] මෙ, ආවුසො, එතං කතං, නාහං තං සරාමී’’ති භණන්තොපි භික්ඛූහි චොදියමානොව පුන අචොදනත්ථාය අමූළ්හවිනයං යාචති, සඞ්ඝො චස්ස ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන අමූළ්හවිනයං දෙති. තදා සම්මුඛාවිනයෙන ච අමූළ්හවිනයෙන ච වූපසන්තං හොති. දින්නෙ පන අමූළ්හවිනයෙ පුන තස්මිං පුග්ගලෙ කස්සචි තප්පච්චයා අනුවාදො න රුහති. යදා පන පාරාජිකෙන වා පාරාජිකසාමන්තෙන වා චොදියමානස්ස අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරතො පාපුස්සන්නතාය පාපියස්ස පුග්ගලස්ස ‘‘සචායං අච්ඡින්නමූලො භවිස්සති, සම්මා වත්තිත්වා ඔසාරණං ලභිස්සති. සචෙ ඡින්නමූලො, අයමෙවස්ස නාසනා භවිස්සතී’’ති මඤ්ඤමානො සඞ්ඝො ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන තස්සපාපියසිකං කරොති, තදා සම්මුඛාවිනයෙන ච තස්සපාපියසිකාය ච වූපසන්තං හොතීති. එවං අනුවාදාධිකරණං චතූහි සමථෙහි සම්මති.

อนึ่ง เมื่อใด สงฆ์ให้สติวินัยแก่ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพ ผู้ถูกกล่าวหาด้วยความวิบัติแห่งศีลอันไม่มีมูล ผู้ขอสติวินัย ด้วยญัตติจตุตถกรรม, เมื่อนั้น อธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยสติวินัย. อนึ่ง เมื่อให้สติวินัยแล้ว การกล่าวโทษบุคคลนั้นของใครๆ ย่อมไม่ขึ้นอีก. เมื่อใด ภิกษุผู้เป็นบ้า ถูกภิกษุทั้งหลายโจทว่า "ท่านระลึกอาบัติเห็นปานนี้ได้หรือ" ในอัชฌาจารอันไม่สมควรแก่สมณะที่ทำไปโดยความเป็นบ้า, แม้กล่าวว่า "อาวุโส, สิ่งนี้อันข้าพเจ้าทำไปโดยความเป็นบ้า, ข้าพเจ้าจำไม่ได้" ก็ยังถูกภิกษุทั้งหลายโจทอยู่นั่นเอง, จึงขออมูฬหวินัยเพื่อไม่ให้ถูกโจทอีก, และสงฆ์ก็ให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุนั้นด้วยญัตติจตุตถกรรม. เมื่อนั้น อธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยอมูฬหวินัย. อนึ่ง เมื่อให้อมูฬหวินัยแล้ว การกล่าวโทษบุคคลนั้นของใครๆ เพราะเหตุนั้น ย่อมไม่ขึ้นอีก. อนึ่ง เมื่อใด สงฆ์เห็นว่า "หากภิกษุนี้ยังมีรากไม่ขาด, ก็จักประพฤติชอบแล้วได้การกลับเข้าหมู่. หากมีรากขาดแล้ว, การทำกรรมนี้แหละจักเป็นนาสนะของภิกษุนั้น" จึงทำตัสสปาปิยสิกาด้วยญัตติจตุตถกรรมแก่บุคคลผู้เลวทราม ผู้ถูกโจทด้วยอาบัติปาราชิก หรืออาบัติใกล้เคียงปาราชิก ผู้กลบเกลื่อนด้วยเรื่องอื่น เพราะความที่บาปทับถมแล้ว, เมื่อนั้น อธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยตัสสปาปิยสิกา. อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ 4 อย่างนี้.

ආපත්තාධිකරණං තීහි සමථෙහි සම්මති සම්මුඛාවිනයෙන ච පටිඤ්ඤාතකරණෙන ච තිණවත්ථාරකෙන ච. තස්ස සම්මුඛාවිනයෙනෙව වූපසමො නත්ථි. යදා පන එකස්ස වා භික්ඛුනො සන්තිකෙ සඞ්ඝගණමජ්ඣෙසු වා භික්ඛු ලහුකං ආපත්තිං දෙසෙති, තදා ආපත්තාධිකරණං සම්මුඛාවිනයෙන ච පටිඤ්ඤාතකරණෙන ච වූපසම්මති. තත්ථ සම්මුඛාවිනයෙ තාව යො ච දෙසෙති, යස්ස ච දෙසෙති, තෙසං සම්මුඛීභාවො පුග්ගලසම්මුඛතො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ 3 อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย ด้วยปฏิญญาตกรณะ และด้วยติณวัตถารกะ. การระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียวไม่มีในอาปัตตาธิกรณ์นั้น. อนึ่ง เมื่อใด ภิกษุแสดงอาบัติเบาในสำนักของภิกษุรูปเดียว หรือในท่ามกลางสงฆ์หรือคณะ, เมื่อนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยปฏิญญาตกรณะ. ในสัมมุขาวินัยนั้น ความพร้อมหน้าของบุคคลทั้งสอง คือ ผู้แสดง และผู้รับแสดง, เป็นความพร้อมหน้าบุคคล. ส่วนที่เหลือมีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

පුග්ගලස්ස ච ගණස්ස ච දෙසනාකාලෙ සඞ්ඝසම්මුඛතො පරිහායති. යං පනෙත්ථ ‘‘අහං, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නො’’ති ච ‘‘පස්සසී’’ති ච ‘‘ආම, පස්සාමී’’ති ච පටිඤ්ඤාතාය ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී’’ති කරණං, තං පටිඤ්ඤාතකරණං නාම. සඞ්ඝාදිසෙසෙ පරිවාසාදියාචනා පටිඤ්ඤා, පරිවාසාදීනං දානං පටිඤ්ඤාතකරණං නාම.

ในเวลาแสดงอาบัติของบุคคลและของคณะ ความพร้อมหน้าสงฆ์ย่อมไม่มี. อนึ่ง การที่ภิกษุปฏิญญาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ, ข้าพเจ้าต้องอาบัติชื่อนี้" และ "ท่านเห็นหรือ" และ "ขอรับ, ข้าพเจ้าเห็น" แล้วมีการทำกรรมว่า "ท่านพึงสำรวมต่อไปในภายหน้า" ใด, นั้นชื่อว่า ปฏิญญาตกรณะ. ในสังฆาทิเสส การขอปริวาสเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิญญา, การให้ปริวาสเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิญญาตกรณะ.

ද්වෙපක්ඛජාතා පන භණ්ඩනකාරකා භික්ඛූ බහුං අස්සාමණකං අජ්ඣාචාරං චරිත්වා පුන ලජ්ජිධම්මෙ උප්පන්නෙ ‘‘සචෙ මයං ඉමාහි ආපත්තීහි අඤ්ඤමඤ්ඤං කාරෙස්සාම, සියාපි තං අධිකරණං කක්ඛළත්තාය වාළත්තාය සංවත්තෙය්‍යා’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං ආපත්තියා කාරාපනෙ දොසං දිස්වා යදා භික්ඛූ තිණවත්ථාරකකම්මං කරොන්ති, තදා ආපත්තාධිකරණං සම්මුඛාවිනයෙන ච තිණවත්ථාරකෙන ච සම්මති. තත්‍ර හි යත්තකා හත්ථපාසූපගතා ‘‘න මෙතං ඛමතී’’ති එවං දිට්ඨාවිකම්මං අකත්වා ‘‘දුක්කටං කම්මං පුන කාතබ්බං කම්ම’’න්ති [Pg.202] න උක්කොටෙන්ති, නිද්දම්පි ඔක්කන්තා හොන්ති, සබ්බෙසං ඨපෙත්වා ථුල්ලවජ්ජඤ්ච ගිහිපටිසංයුත්තඤ්ච සබ්බාපත්තියො වුට්ඨහන්ති. එවං ආපත්තාධිකරණං තීහි සමථෙහි සම්මති.

ส่วนภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาทซึ่งเกิดเป็นสองฝ่าย ประพฤติล่วงละเมิดอันไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมากแล้ว เมื่อความละอายเกิดขึ้นอีก เห็นโทษในการให้ปรับอาบัติกันและกันว่า "ถ้าพวกเราจะให้ปรับอาบัติกันและกันด้วยอาบัติเหล่านี้ อธิกรณ์นั้นก็อาจจะถึงความกระด้าง ความหยาบคายได้" เมื่อภิกษุทั้งหลายทำติณวัตถารกกรรม เมื่อนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและติณวัตถารกะ. ด้วยว่าในกรรมนั้น ภิกษุทั้งหลายเท่าใดที่อยู่ในหัตถบาส ไม่ได้ทำทิฏฐาวิกัมมะว่า "สิ่งนี้ไม่เป็นที่พอใจแก่เรา" และไม่คัดค้านว่า "กรรมที่ทำไม่ดีแล้ว ควรทำอีก" แม้หลับไปแล้วก็ตาม อาบัติทั้งปวงของภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด เว้นแต่ถุลลวัชชะและอาบัติที่เกี่ยวเนื่องกับคฤหัสถ์ ย่อมเป็นอันออกจากอาบัติได้. อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ 3 อย่างนี้.

කිච්චාධිකරණං එකෙන සමථෙන සම්මති සම්මුඛාවිනයෙනෙව. ඉති ඉමානි චත්තාරි අධිකරණානි යථානුරූපං ඉමෙහි සත්තහි සමථෙහි සම්මන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘උප්පන්නුප්පන්නානං අධිකරණානං සමථාය වූපසමාය සම්මුඛාවිනයො දාතබ්බො…පෙ… තිණවත්ථාරකො’’ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.

กิจจาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะอย่างเดียว คือด้วยสัมมุขาวินัยเท่านั้น. อธิกรณ์ 4 เหล่านี้ ย่อมระงับด้วยสมถะ 7 อย่างเหล่านี้ ตามสมควร. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า "สัมมุขาวินัยพึงให้เพื่อระงับ เพื่อสงบอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ... (ละ)... ติณวัตถารกะ" ดังนี้. ข้อความที่เหลือในที่ทั้งปวงตื้นทั้งนั้น.

අධිකරණසමථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอธิกรณสมถสูตร จบแล้ว.

විනයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวินยวรรค จบแล้ว.

ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

ด้วยประการฉะนี้ อรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี

සත්තකනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා.

การแสดงอรรถที่ไม่ตื้น ในอรรถกถาสัตตกนิบาต จบแล้ว.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น. අඞ්ගුත්තරනිකායෙ ในอังคุตตรนิกาย පඤ්චකනිපාත-ටීකා ฎีกาปัญจกนิบาต 1. පඨමපණ්ණාසකං ๑. ปฐมปัณณาสก์ 1. සෙඛබලවග්ගො ๑. เสขพลวรรค 1. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා ๑. อธิบายสังขิตตสูตร 1. පඤ්චකනිපාතස්ස [Pg.1] පඨමෙ කාමං සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවොපි බලට්ඨො එව, පටිපක්ඛෙහි පන අකම්පනීයත්තං සාතිසයං බලට්ඨොති වුත්තං – ‘‘අස්සද්ධියෙ න කම්පතී’’ති. ๑. ในปัญจกนิบาต ข้อแรก ความมั่นคงในธรรมที่สัมปยุตต์กัน แม้เป็นฐานะแห่งกำลังนั่นแหละ แต่ความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวด้วยปฏิปักษ์ เป็นฐานะแห่งกำลังอย่างยิ่ง จึงกล่าวว่า “ไม่หวั่นไหวในความไม่มีศรัทธา” ดังนี้. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายสังขิตตสูตร จบ. 2-6. විත්ථතසුත්තාදිවණ්ණනා ๒-๖. อธิบายวิตถตสูตรเป็นต้น 2-6. දුතියෙ හිරීයතීති ලජ්ජති විරජ්ජති. යස්මා හිරී පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණා, තස්මා ‘‘ජිගුච්ඡතීති අත්ථො’’ති වුත්තං. ඔත්තප්පතීති උත්‍රසති. පාපුත්‍රාසලක්ඛණඤ්හි ඔත්තප්පං. ๒-๖. ในสูตรที่สอง คำว่า หิริยติ คือ ละอาย ระอา. เพราะหิริมีลักษณะรังเกียจบาป ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “หมายถึงรังเกียจ” ดังนี้. คำว่า โอตตัปปติ คือ สะดุ้งกลัว. เพราะโอตตัปปะมีลักษณะสะดุ้งกลัวบาป. පග්ගහිතවීරියොති [Pg.2] සඞ්කොචං අනාපන්නවීරියො. තෙනාහ ‘‘අනොසක්කිතමානසො’’ති. පහානත්ථායාති සමුච්ඡින්නත්ථාය. කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදා නාම සමධිගමො එවාති ආහ ‘‘පටිලාභත්ථායා’’ති. คำว่า ปัคคหิตวิริยะ คือ ผู้มีวิริยะไม่หดหู่. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “มีใจไม่ท้อถอย” ดังนี้. คำว่า ปหานัตถายะ คือ เพื่อการตัดขาดโดยสิ้นเชิง. คำว่า อุปสัมปทาแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย คือ การบรรลุธรรมนั่นเอง จึงกล่าวว่า “เพื่อการได้มา” ดังนี้. ගතිඅත්ථා ධාතුසද්දා බුද්ධිඅත්ථා හොන්තීති ආහ ‘‘උදයඤ්ච වයඤ්ච පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථායා’’ති. මිස්සකනයෙනායං දෙසනා ගතාති ආහ ‘‘වික්ඛම්භනවසෙන ච සමුච්ඡෙදවසෙන චා’’ති. තෙනාහ ‘‘විපස්සනාපඤ්ඤාය චෙව මග්ගපඤ්ඤාය චා’’ති. විපස්සනාපඤ්ඤාය වික්ඛම්භනකිරියතො සා ච ඛො පදෙසිකාති නිප්පදෙසිකං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘මග්ගපඤ්ඤාය පටිලාභසංවත්තනතො’’ති වුත්තං. දුක්ඛක්ඛයගාමිනිභාවෙපි එසෙව නයො. සම්මාති යාථාවතො. අකුප්පධම්මතාය හි මග්ගපඤ්ඤාය ඛෙපිතං ඛෙපිතමෙව, නාස්ස පුන ඛෙපනකිච්චං අත්ථීති උපායෙන ඤායෙන සා පවත්තතීති ආහ ‘‘හෙතුනා නයෙනා’’ති. තතියාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං. คำว่า ธาตุศัพท์ที่มีความหมายว่าไป ย่อมมีความหมายว่ารู้ จึงกล่าวว่า “เพื่อสามารถแทงตลอดทั้งความเกิดและความเสื่อม” ดังนี้. คำว่า การแสดงนี้เป็นไปโดยนัยผสม จึงกล่าวว่า “โดยการข่มไว้และโดยการตัดขาด” ดังนี้. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยวิปัสสนาปัญญาและด้วยมรรคปัญญา” ดังนี้. เพราะวิปัสสนาปัญญาเป็นการข่มไว้ และวิปัสสนาปัญญานั้นเป็นไปเฉพาะส่วน จึงกล่าวว่า “เพราะเป็นไปเพื่อการได้มาซึ่งมรรคปัญญา” เพื่อแสดงให้เป็นไปโดยไม่เฉพาะส่วน. แม้ในความเป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า สัมมา คือ โดยความเป็นจริง. เพราะธรรมที่ไม่กำเริบ การทำลายด้วยมรรคปัญญาชื่อว่าทำลายแล้วนั่นเอง ไม่มีการทำลายอีก จึงกล่าวว่า “โดยเหตุโดยนัย” ว่าปัญญานั้นย่อมเป็นไปโดยอุบายโดยนัย. ในสูตรที่สามเป็นต้น ไม่มีข้อความที่จะกล่าว. විත්ථතසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายวิตถตสูตรเป็นต้น จบ. 7. කාමසුත්තවණ්ණනා ๗. อธิบายกามสูตร 7. සත්තමෙ අසන්ති ලූනන්ති තෙනාති අසිතං, දාත්තං. විවිධා ආභඤ්ජන්ති භාරං ඔලම්බෙන්ති තෙනාති බ්‍යාභඞ්ගී, විධං. කුලපුත්තොති එත්ථ දුවිධො කුලපුත්තො ජාතිකුලපුත්තො, ආචාරකුලපුත්තො ච. තත්ථ ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන රට්ඨපාලො නාම කුලපුත්තො තස්මිංයෙව ථුල්ලකොට්ඨිකෙ අග්ගකුලිකස්ස පුත්තො’’ති (ම. නි. 2.294) එවං ආගතො උච්චකුලප්පසුතො ජාතිකුලපුත්තො නාම. ‘‘යෙ තෙ කුලපුත්තා සද්ධා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතා’’ති (ම. නි. 1.34) එවං ආගතා පන යත්ථ කත්ථචි කුලෙ පසුතාපි ආචාරසම්පන්නා ආචාරකුලපුත්තො නාම. ඉධ පන ආචාරකුලපුත්තො අධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘කුලපුත්තොති ආචාරකුලපුත්තො’’ති. යුත්තන්ති අනුච්ඡවිකං, එවං වත්තබ්බතං අරහතීති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ๗. ในสูตรที่เจ็ด คำว่า อสิตะ คือ เคียว เพราะตัดด้วยสิ่งนั้น. คำว่า พยาภังคี คือ ไม้คาน เพราะแบกภาระต่างๆ ด้วยสิ่งนั้น. ในคำว่า กุลบุตร นี้ กุลบุตรมีสองประเภท คือ ชาติกุลบุตร และอาจารกุลบุตร. ในบรรดากุลบุตรเหล่านั้น กุลบุตรที่เกิดในตระกูลสูงที่มาในประโยคว่า “ก็สมัยนั้นแล รัฏฐปาลกุลบุตร เป็นบุตรของหัวหน้าตระกูลในเมืองถุลลโกฏฐิตะ” (ม.อุ. 2.294) ชื่อว่า ชาติกุลบุตร. ส่วนกุลบุตรที่มาในประโยคว่า “กุลบุตรเหล่าใดมีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต” (ม.มู. 1.34) แม้เกิดในตระกูลใดก็ตาม แต่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระ ชื่อว่า อาจารกุลบุตร. ในที่นี้ประสงค์เอาอาจารกุลบุตร. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กุลบุตร คือ อาจารกุลบุตร” ดังนี้. คำว่า ยุตตะ คือ เหมาะสม, หมายถึงควรกล่าวอย่างนั้น. ข้อความที่เหลือในที่นี้ง่ายทั้งนั้น. කාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายกามสูตร จบ. 8. චවනසුත්තවණ්ණනා ๘. อธิบายจวนสูตร 8. අට්ඨමෙ [Pg.3] සද්ධායාති ඉමිනා අධිගමසද්ධා දස්සිතා. චතුබ්බිධා හි සද්ධා – ආගමනීයසද්ධා, අධිගමසද්ධා, පසාදසද්ධා, ඔකප්පනසද්ධාති. තත්ථ ආගමනීයසද්ධා සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තානං පවත්තා හොති. ආගමනීයප්පටිපදාය ආගතා හි සද්ධා සාතිසයා මහාබොධිසත්තානං පරොපදෙසෙන විනා සද්ධෙය්‍යවත්ථුං අවිපරීතතො ගහෙත්වා අධිමුච්චනතො. සච්චප්පටිවෙධතො ආගතසද්ධා අධිගමසද්ධා සුප්පබුද්ධාදීනං විය. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’තිආදිනා බුද්ධාදීසු උප්පජ්ජනකප්පසාදො පසාදසද්ධා මහාකප්පිනරාජාදීනං විය. ‘‘එවමෙත’’න්ති ඔක්කන්දිත්වා පක්ඛන්දිත්වා සද්දහනවසෙන කප්පනං ඔකප්පනං, තදෙව සද්ධාති ඔකප්පනසද්ධා. තත්ථ පසාදසද්ධා පරනෙය්‍යරූපා හොති, සවනමත්තෙනපි පසීදනතො. ඔකප්පනසද්ධා සද්ධෙය්‍යං වත්ථුං ඔගාහිත්වා අනුපවිසිත්වා ‘‘එවමෙත’’න්ති පච්චක්ඛං කරොන්තී විය පවත්තති. ๘. ในสูตรที่แปด ด้วยคำว่า สัทธายะ นี้ แสดงถึงอธิคมศรัทธา. ศรัทธามีสี่อย่าง คือ อาคมนียศรัทธา, อธิคมศรัทธา, ปสาทศรัทธา, โอกัปปนศรัทธา. ในบรรดาศรัทธาเหล่านั้น อาคมนียศรัทธา ย่อมเป็นไปแก่พระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย. เพราะศรัทธาที่มาโดยอาคมนียปฏิปทา เป็นศรัทธาอย่างยิ่งของพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลาย เพราะการน้อมใจเชื่อในวัตถุที่ควรเชื่อโดยไม่ผิดเพี้ยนโดยไม่มีคำสอนของผู้อื่น. ศรัทธาที่มาจากการแทงตลอดสัจจะ ชื่อว่า อธิคมศรัทธา เหมือนของพระสุปปพุทธะเป็นต้น. ความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นในพระพุทธเจ้าเป็นต้น ด้วยบทว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” เป็นต้น ชื่อว่า ปสาทศรัทธา เหมือนของพระเจ้ามหากัปปินะเป็นต้น. การกำหนดหมายโดยการเชื่อมั่นอย่างแน่วแน่ว่า “เป็นอย่างนี้” โดยการเข้าไปอย่างมั่นคง ชื่อว่า โอกัปปนะ, ศรัทธานั้นเอง ชื่อว่า โอกัปปนศรัทธา. ในบรรดาศรัทธาเหล่านั้น ปสาทศรัทธา มีลักษณะที่ผู้อื่นชักนำได้ เพราะเลื่อมใสเพียงแค่ได้ยิน. โอกัปปนศรัทธา ย่อมเป็นไปเหมือนกับการทำให้ประจักษ์ว่า “เป็นอย่างนี้” โดยการเข้าไปหยั่งลงในวัตถุที่ควรเชื่อ. චවනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายจวนสูตร จบ. 9. පඨමඅගාරවසුත්තවණ්ණනා ๙. อธิบายปฐมอการวสูตร 9. නවමෙ අප්පතිස්සයොති අප්පතිස්සවො ව-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා නිද්දෙසො. ගරුනා කිස්මිඤ්චි වුත්තො ගාරවවසෙන පතිස්සවනං, පතිස්සවො, පතිස්සවභූතං, තංසභාවඤ්ච යං කිඤ්චි ගාරවං. නත්ථි එතස්මිං පතිස්සවොති අප්පතිස්සවො, ගාරවවිරහිතො. තෙනාහ ‘‘අජෙට්ඨකො අනීචවුත්තී’’ති. ๙. ในสูตรที่เก้า คำว่า อัปปติสสยะ เป็นการแสดงโดยเปลี่ยน ว-การ เป็น ย-การ คือ อัปปติสสวะ. การรับฟังด้วยความเคารพเมื่อครูอาจารย์กล่าวสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ชื่อว่า ปติสสวะ, สิ่งที่มีสภาพเป็นปติสสวะ และความเคารพใดๆ ที่มีสภาพเช่นนั้น. ผู้ที่ไม่มีปติสสวะนี้ ชื่อว่า อัปปติสสวะ คือ ปราศจากความเคารพ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ไม่ถือตัว ไม่ประพฤติต่ำทราม” ดังนี้. පඨමඅගාරවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายปฐมอการวสูตร จบ. 10. දුතියඅගාරවසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อธิบายทุติยอการวสูตร 10. දසමෙ වුද්ධින්තිආදීසු සීලෙන වුද්ධිං, මග්ගෙන විරුළ්හිං, නිබ්බානෙන වෙපුල්ලං. සීලසමාධීහි වා වුද්ධිං, විපස්සනාමග්ගෙහි විරුළ්හිං, ඵලනිබ්බානෙහි වෙපුල්ලං. එත්ථ ච යස්ස චතුබ්බිධං සීලං අඛණ්ඩාදිභාවප්පවත්තියා සුපරිසුද්ධං විසෙසභාගියත්තා අප්පකසිරෙනෙව මග්ගඵලාවහං සඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරස්ස විය, සො තාදිසෙන සීලෙන ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ වුද්ධිං [Pg.4] ආපජ්ජිස්සති. තෙන වුත්තං – ‘‘සීලෙන වුද්ධි’’න්ති. යස්ස පන අරියමග්ගො උප්පන්නො, සො විරූළ්හමූලො විය පාදපො සුප්පතිට්ඨිතත්තා සාසනෙ විරූළ්හිං ආපන්නො නාම හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘මග්ගෙන විරූළ්හි’’න්ති. යො සබ්බකිලෙසනිබ්බානප්පත්තො, සො අරහා සීලාදිධම්මක්ඛන්ධපාරිපූරියා සති වෙපුල්ලප්පත්තො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘නිබ්බානෙන වෙපුල්ල’’න්ති. දුතියවිකප්පෙ අත්ථො වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො. ๑๐. ในสูตรที่สิบ ในคำว่า วุฑฒิเป็นต้น คือ ความเจริญด้วยศีล, ความงอกงามด้วยมรรค, ความไพบูลย์ด้วยนิพพาน. หรือความเจริญด้วยศีลและสมาธิ, ความงอกงามด้วยวิปัสสนาและมรรค, ความไพบูลย์ด้วยผลและนิพพาน. ในที่นี้ ศีลสี่ประการของบุคคลใดบริสุทธิ์ดีแล้วด้วยความเป็นศีลไม่ขาดเป็นต้น เพราะเป็นส่วนแห่งวิเศษ ย่อมนำมาซึ่งมรรคและผลโดยไม่ยาก เหมือนของพระสังฆรักขิตเถระ, บุคคลนั้นย่อมถึงความเจริญในพระธรรมวินัยนี้ด้วยศีลเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ความเจริญด้วยศีล” ดังนี้. ส่วนอริยมรรคของบุคคลใดเกิดขึ้นแล้ว, บุคคลนั้นชื่อว่าถึงความงอกงามในพระศาสนา เพราะตั้งมั่นดีแล้วเหมือนต้นไม้ที่มีรากงอกงาม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ความงอกงามด้วยมรรค” ดังนี้. บุคคลใดบรรลุนิพพานอันเป็นที่สิ้นกิเลสทั้งปวง, บุคคลนั้นเป็นพระอรหันต์ ย่อมถึงความไพบูลย์เมื่อธรรมขันธ์มีศีลเป็นต้นบริบูรณ์. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ความไพบูลย์ด้วยนิพพาน” ดังนี้. ในวิกัลป์ที่สอง พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. දුතියඅගාරවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายทุติยอการวสูตร จบ. සෙඛබලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการอธิบายเสขพลวรรค. 2. බලවග්ගො ๒. พลวรรค 1. අනනුස්සුතසුත්තවණ්ණනා ๑. อธิบายอนนุสสุตสูตร 11. දුතියස්ස පඨමෙ අභිජානිත්වාති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානිත්වා. අට්ඨහි කාරණෙහි තථාගතස්සාති ‘‘තථා ආගතොති තථාගතො. තථා ගතොති තථාගතො. තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො. තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො. තථදස්සිතාය තථාගතො. තථාවාදිතාය තථාගතො. තථාකාරිතාය තථාගතො. අභිභවනට්ඨෙන තථාගතො’’ති එවං වුත්තෙහි අට්ඨහි කාරණෙහි. උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං, සෙට්ඨට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨට්ඨාන’’න්ති. පරතො දස්සිතබලයොගෙන ‘‘දසබලොහ’’න්ති අභීතනාදං නදති. බ්‍රහ්මචක්කන්ති එත්ථ සෙට්ඨපරියායො. බ්‍රහ්මසද්දොති ආහ ‘‘සෙට්ඨචක්ක’’න්ති. චක්කඤ්චෙතං ධම්මචක්කං අධිප්පෙතං. ๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ (อนนุสสุตสูตร) คำว่า อภิชานิตฺวา คือ รู้ด้วยญาณอันวิเศษยิ่ง. คำว่า ของพระตถาคตด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ด้วยเหตุ ๘ ประการที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า 'ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จมาแล้วอย่างนั้น. ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น. ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จมาสู่ลักษณะที่แท้จริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะตรัสรู้ธรรมที่แท้จริงตามความเป็นจริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงเห็นตามความเป็นจริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงกล่าวตามความเป็นจริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงทำตามความเป็นจริง. ชื่อว่า ตถาคต เพราะอรรถว่าทรงครอบงำ.' คำว่า อาสภะ นี้ เป็นชื่อของพระอุสภะ (พญาวัว) คือฐานะอันประเสริฐ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อาสภัง ฐานัง คือ ฐานะอันประเสริฐ' ดังนี้. ย่อมบันลือสีหนาทอันไม่สะทกสะท้านว่า 'เราเป็นผู้มีทศพล' ด้วยการประกอบด้วยกำลังที่แสดงไว้ในภายหลัง. ในคำว่า พรหมจักร นี้ คำว่า พรหม เป็นไวพจน์ของความประเสริฐ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จักรอันประเสริฐ'. และจักรนี้ประสงค์เอาธรรมจักร. අනනුස්සුතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการอธิบายอนนุสสุตสูตร. 3. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා ๓. อธิบายสังขิตตสูตร 13. තතියෙ කාමං සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවොපි බලට්ඨො එව, පටිපක්ඛෙහි පන අකම්පනීයත්තං සාතිසයං බලට්ඨොති වුත්තං ‘‘මුට්ඨස්සච්චෙ න කම්පතී’’ති. ๑๓. ในสูตรที่ ๓ แม้ความมั่นคงในธรรมที่สัมปยุตกันจะเป็นอรรถแห่งกำลังก็จริง แต่ความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวเพราะปฏิปักษ์ทั้งหลาย เป็นอรรถแห่งกำลังที่ยิ่งกว่า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่หวั่นไหวในเพราะความหลงลืมสติ'. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการอธิบายสังขิตตสูตร. 4. විත්ථතසුත්තවණ්ණනා ๔. อธิบายวิตถตสูตร 14. චතුත්ථෙ [Pg.5] සතිනෙපක්කෙනාති සතියා නෙපක්කෙන, තික්ඛවිසදසූරභාවෙනාති අත්ථො. අට්ඨකථායං පන නෙපක්කං නාම පඤ්ඤාති අධිප්පායෙන ‘‘නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා’’ති වුත්තං. එවං සති අඤ්ඤො නිද්දිට්ඨො නාම හොති. සතිමාති ච ඉමිනා සවිසෙසා සති ගහිතාති පරතොපි ‘‘චිරකතම්පි චිරභාසිතම්පි සරිතා අනුස්සරිතා’’ති සතිකිච්චමෙව නිද්දිට්ඨං, න පඤ්ඤාකිච්චං, තස්මා සතිනෙපක්කෙනාති සතියා නෙපක්කභාවෙනාති සක්කා විඤ්ඤාතුං ලබ්භතෙව. පච්චයවිසෙසවසෙන අඤ්ඤධම්මනිරපෙක්ඛො සතියා බලවභාවො. තථා හි ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙනපි සජ්ඣායනසම්මසනානි සම්භවන්ති. ๑๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า สติเนปกฺเกน (ด้วยความฉลาดแห่งสติ) คือด้วยความฉลาดของสติ มีอรรถว่าด้วยความเป็นผู้เฉียบแหลม ผ่องใส และแกล้วกล้า. ส่วนในอรรถกถา คำว่า เนปกฺกะ (ความฉลาด) มีความหมายว่า ปัญญา จึงกล่าวว่า 'เนปกฺกะ เรียกว่า ปัญญา'. เมื่อเป็นเช่นนี้ สติก็ชื่อว่าถูกแสดงไว้เป็นอย่างอื่น (ต่างหาก). และด้วยคำว่า สติมา (ผู้มีสติ) นี้ สติที่มีลักษณะพิเศษถูกถือเอาแล้ว เพราะแม้ในภายหลังก็แสดงกิจของสติเท่านั้น ไม่ใช่กิจของปัญญาว่า 'ระลึกได้และตามระลึกได้ซึ่งสิ่งที่ทำไว้นานแล้วและสิ่งที่พูดไว้นานแล้ว' เพราะฉะนั้น คำว่า สติเนปกฺเกน จึงอาจเข้าใจได้ว่าด้วยความเป็นผู้ฉลาดแห่งสติ. ความเป็นผู้มีกำลังของสติโดยไม่ขึ้นกับธรรมอื่นด้วยอำนาจแห่งปัจจัยพิเศษ. แท้จริง การสาธยายและการพิจารณาย่อมเกิดขึ้นได้แม้ด้วยจิตที่ปราศจากญาณ. චිරකතම්පීති අත්තනා වා පරෙන වා කායෙන චිරකතං චෙතියඞ්ගණවත්තාදිමහාවත්තප්පටිපත්තිපූරණං. චිරභාසිතම්පීති අත්තනා වා පරෙන වා වාචාය චිරභාසිතං සක්කච්චං උද්දිසනඋද්දිසාපනධම්මාසාරණධම්මදෙසනාඋපනිසින්නකපරිකථාඅනුමොදනීයාදිවසෙන පවත්තිතං වචීකම්මං. සරිතා අනුස්සරිතාති තස්මිං කායෙන චිරකතෙ කායො නාම කායවිඤ්ඤත්ති, චිරභාසිතෙ වාචා නාම වචීවිඤ්ඤත්ති, තදුභයම්පි රූපං, තංසමුට්ඨාපකා චිත්තචෙතසිකා අරූපං. ඉති ඉමෙ රූපාරූපධම්මා එවං උප්පජ්ජිත්වා එවං නිරුද්ධාති සරති චෙව අනුස්සරති ච, සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමුට්ඨාපෙතීති අත්ථො. බොජ්ඣඞ්ගසමුට්ඨාපිකා හි සති ඉධ අධිප්පෙතා. තාය සතියා එස සකිං සරණෙන සරිතා, පුනප්පුනං සරණෙන අනුස්සරිතාති වෙදිතබ්බා. คำว่า จิรกตมฺปิ (สิ่งที่ทำไว้นานแล้ว) คือการบำเพ็ญวัตรใหญ่มีวัตรลานเจดีย์เป็นต้นที่ตนเองหรือผู้อื่นทำด้วยกายไว้นานแล้ว. คำว่า จิรภาสิตมฺปิ (สิ่งที่พูดไว้นานแล้ว) คือวจีกรรมที่ตนเองหรือผู้อื่นพูดด้วยวาจาไว้นานแล้ว โดยการยกขึ้นแสดง การให้ยกขึ้นแสดง การทบทวนธรรม การแสดงธรรม การสนทนาธรรม และการอนุโมทนาเป็นต้น. คำว่า สริตา อนุสฺสริตา (ระลึกได้และตามระลึกได้) คือเมื่อสิ่งที่ทำด้วยกายไว้นานแล้วนั้น กายชื่อว่ากายวิญญัติ, เมื่อสิ่งที่พูดไว้นานแล้วนั้น วาจาชื่อว่าวจีวิญญัติ, ทั้งสองอย่างนั้นเป็นรูป, จิตและเจตสิกที่ยังรูปนั้นให้เกิดขึ้นเป็นอรูป. สติย่อมระลึกและตามระลึกว่า รูปและอรูปธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นอย่างนี้ ดับไปอย่างนี้ มีอรรถว่าย่อมยังสติสัมโพชฌงค์ให้เกิดขึ้น. แท้จริง สติที่ยังโพชฌงค์ให้เกิดขึ้นพึงประสงค์ในที่นี้. พึงทราบว่าด้วยสตินั้น สิ่งนี้ถูกระลึกได้ด้วยการระลึกครั้งเดียว ชื่อว่า สริตา, และถูกตามระลึกได้ด้วยการระลึกซ้ำๆ ชื่อว่า อนุสฺสริตา. විත්ථතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการอธิบายวิตถตสูตร. 5-10. දට්ඨබ්බසුත්තාදිවණ්ණනා อธิบายทัฏฐัพพสูตรเป็นต้นที่ ๕-๑๐ 15-20. පඤ්චමෙ සවිසයස්මිංයෙවාති අත්තනො අත්තනො විසයෙ එව. ලොකියලොකුත්තරධම්මෙ කථෙතුන්ති ලොකියධම්මෙ ලොකුත්තරධම්මෙ ච තෙන තෙන පවත්තිවිසෙසෙන කථෙතුං. චතූසු සොතාපත්තියඞ්ගෙසූති සප්පුරිසසංසෙවො සද්ධම්මස්සවනං යොනිසොමනසිකාරො ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තීති ඉමෙසු චතූසු සොතාපත්තිමග්ගකාරණෙසු. කාමඤ්ච තෙසු සතිආදයොපි ධම්මා ඉච්ඡිතබ්බාව තෙහි විනා තෙසං අසම්භවතො[Pg.6], තථාපි චෙත්ථ සද්ධා විසෙසතො කිච්චකාරීති වෙදිතබ්බා. සද්ධො එව හි සප්පුරිසෙ පයිරුපාසති, සද්ධම්මං සුණාති, යොනිසො ච අනිච්චාදිතො මනසි කරොති, අරියමග්ගස්ස ච අනුධම්මං පටිපජ්ජති, තස්මා වුත්තං ‘‘එත්ථ සද්ධාබලං දට්ඨබ්බ’’න්ති. ඉමිනා නයෙන සෙසබලෙසුපි අත්ථො දට්ඨබ්බො. ในสูตรที่ ๕ คำว่า สวิสยสฺมึเยว (ในอารมณ์ของตนเท่านั้น) คือในอารมณ์ของตนๆ นั่นเอง. คำว่า โลกิยโลกุตฺตรธมฺเม กเถตุํ (เพื่อแสดงโลกิยธรรมและโลกุตตรธรรม) คือเพื่อแสดงโลกิยธรรมและโลกุตตรธรรมด้วยความเป็นไปพิเศษนั้นๆ. คำว่า จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ (ในโสตาปัตติยังคะ ๔) คือในเหตุแห่งโสตาปัตติมรรค ๔ ประการเหล่านี้ คือ การคบสัตบุรุษ การฟังพระสัทธรรม การทำไว้ในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม. แม้ธรรมทั้งหลายมีสติเป็นต้นก็พึงประสงค์ในโสตาปัตติยังคะเหล่านั้น เพราะธรรมเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้นได้หากปราศจากสติเป็นต้น, ถึงกระนั้นก็พึงทราบว่าในที่นี้ศรัทธาเป็นผู้ทำกิจโดยพิเศษ. แท้จริง ผู้มีศรัทธาเท่านั้นย่อมเข้าไปนั่งใกล้สัตบุรุษ ย่อมฟังพระสัทธรรม ย่อมทำไว้ในใจโดยแยบคายโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น และย่อมปฏิบัติธรรมอันสมควรแก่อริยมรรค, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้พึงเห็นกำลังคือศรัทธา'. ด้วยนัยนี้ พึงเห็นอรรถในกำลังที่เหลือด้วย. චතූසු සම්මප්පධානෙසූති චතුබ්බිධසම්මප්පධානභාවනාය. චතූසු සතිපට්ඨානෙසූතිආදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච සොතාපත්තිඅඞ්ගෙසු සද්ධා විය, සම්මප්පධානභාවනාය වීරියං විය ච සතිපට්ඨානභාවනාය යස්මා ‘‘විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්ස’’න්ති (දී. නි. 2.373; ම. නි. 1.106) වචනතො පුබ්බභාගෙ කිච්චතො සති අධිකා ඉච්ඡිතබ්බා, එවං සමාධිකම්මිකස්ස සමාධි, ‘‘අරියසච්චභාවනා පඤ්ඤාභාවනා’’ති කත්වා තත්ථ පඤ්ඤා පුබ්බභාගෙ අධිකා ඉච්ඡිතබ්බාති පාකටොයමත්ථො. අධිගමක්ඛණෙ පන සමාධිපඤ්ඤානං විය සබ්බෙසම්පි බලානං සද්ධාදීනං සමතාව ඉච්ඡිතබ්බා. තථා හි ‘‘එත්ථ සද්ධාබල’’න්තිආදිනා තත්ථ තත්ථ එත්ථග්ගහණං කතං. คำว่า จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ (ในสัมมัปปธาน ๔) คือด้วยการเจริญสัมมัปปธาน ๔ อย่าง. แม้ในคำว่า จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ (ในสติปัฏฐาน ๔) เป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. ในที่นี้ สติพึงประสงค์ว่ามีกิจมากในส่วนเบื้องต้นในการเจริญสติปัฏฐาน เหมือนศรัทธาในโสตาปัตติยังคะ และเหมือนวิริยะในการเจริญสัมมัปปธาน เพราะพระบาลีว่า 'พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย' (ที. สี. ๒/๓๗๓; ม. มู. ๑/๑๐๖). อย่างนี้ สมาธิก็พึงประสงค์ว่ามีกิจมากสำหรับผู้บำเพ็ญสมาธิกรรมฐาน, และปัญญาก็พึงประสงค์ว่ามีกิจมากในส่วนเบื้องต้นในที่นั้น โดยทำความเข้าใจว่า 'การเจริญอริยสัจคือการเจริญปัญญา' ดังนี้ อรรถนี้ย่อมปรากฏชัด. แต่ในขณะแห่งการบรรลุ พึงประสงค์ความเสมอกันแห่งกำลังทั้งปวงมีศรัทธาเป็นต้น เหมือนสมาธิและปัญญา. แท้จริง จึงมีการกล่าวถึง 'กำลังคือศรัทธาในที่นี้' เป็นต้นในที่นั้นๆ. ඉදානි සද්ධාදීනං තත්ථ තත්ථ අතිරෙකකිච්චතං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්‍රිදං උපමා සංසන්දනං – රාජපඤ්චමසහායා විය විමුත්තිපරිපාචකානි පඤ්ච බලානි. නෙසං කීළනත්ථං එකජ්ඣං වීථිඔතරණං විය බලානං එකජ්ඣං විපස්සනාවීථිඔතරණං, සහායෙසු පඨමාදීනං යථාසකං ගෙහෙව විචාරණා විය සද්ධාදීනං සොතාපත්තිඅඞ්ගාදීනි පත්වා පුබ්බඞ්ගමතා. සහායෙසු ඉතරෙසං තත්ථ තත්ථ තුණ්හීභාවො විය සෙසබලානං තත්ථ තත්ථ තදන්වයතා, තස්ස පුබ්බඞ්ගමස්ස බලස්ස කිච්චානුගතා. න හි තදා තෙසං සසම්භාරපථවීආදීසු ආපාදීනං විය කිච්චං පාකටං හොති, සද්ධාදීනංයෙව පන කිච්චං විභූතං හුත්වා තිට්ඨති පුරෙතරං තථාපච්චයෙහි චිත්තසන්තානස්ස අභිසඞ්ඛතත්තා. එත්ථ ච විපස්සනාකම්මිකස්ස භාවනා විසෙසතො පඤ්ඤුත්තරාති දස්සනත්ථං රාජානං නිදස්සනං කත්වා පඤ්ඤින්ද්‍රියං වුත්තං. ඡට්ඨාදීනි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි. บัดนี้ เพื่อแสดงกิจที่ยิ่งกว่าปกติของศรัทธาเป็นต้นในที่นั้นๆ ด้วยอุปมา จึงกล่าวคำว่า ‘ยถา หิ’ เป็นต้น. การเปรียบเทียบอุปมาในที่นี้คือ กำลัง ๕ ประการที่ยังวิมุตติให้แก่กล้า เปรียบเหมือนสหาย ๕ คนกับพระราชา. การลงสู่ถนนพร้อมกันเพื่อเล่นของสหายเหล่านั้น เปรียบเหมือนการลงสู่ถนนวิปัสสนาพร้อมกันของกำลังทั้งหลาย. การเที่ยวไปในเรือนของตนๆ ของสหายคนแรกเป็นต้น เปรียบเหมือนความเป็นประธานของศรัทธาเป็นต้นเมื่อถึงโสตาปัตติยังคะเป็นต้น. การนิ่งอยู่ในที่นั้นๆ ของสหายที่เหลือ เปรียบเหมือนการคล้อยตามของกำลังที่เหลือในที่นั้นๆ ซึ่งเป็นไปตามกิจของกำลังที่เป็นประธานนั้น. แท้จริง ในขณะนั้น กิจของกำลังเหล่านั้นย่อมไม่ปรากฏชัดเหมือนกิจของน้ำเป็นต้นในดินที่มีส่วนประกอบเป็นต้น, แต่กิจของศรัทธาเป็นต้นเท่านั้นย่อมปรากฏชัด เพราะกระแสจิตถูกปรุงแต่งด้วยปัจจัยเหล่านั้นไว้ก่อนแล้ว. ในที่นี้ เพื่อแสดงว่าการเจริญภาวนาของผู้ทำวิปัสสนาเป็นปัญญาที่ยิ่งกว่าโดยพิเศษ จึงกล่าวถึงปัญญินทรีย์โดยยกพระราชามาเป็นตัวอย่าง. สูตรที่ ๖ เป็นต้นพึงทราบได้โดยง่าย. දට්ඨබ්බසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายทัฏฐัพพสูตรเป็นต้นจบ. බලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายพลวรรคจบ. 3. පඤ්චඞ්ගිකවග්ගො ๓. ปัญจังคิกวรรค 1-2. පඨමඅගාරවසුත්තාදිවණ්ණනා อธิบายปฐมอะคารวสูตรเป็นต้นที่ ๑-๒ 21-22. තතියස්ස [Pg.7] පඨමෙ ආභිසමාචාරිකන්ති අභිසමාචාරෙ උත්තමසමාචාරෙ භවං. කිං පන තන්ති ආහ ‘‘වත්තවසෙන පඤ්ඤත්තසීල’’න්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. දුතියෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ในปฐมสูตรแห่งวรรคที่ ๓ (สูตรที่ ๒๑-๒๒) คำว่า อาภิสมาจาริกํ (เป็นไปในอภิสมาจาร) คือเป็นไปในอภิสมาจาร คือในมารยาทอันสูงสุด. ถามว่า ก็อะไรเล่าคือสิ่งนั้น? ตอบว่า ‘ศีลที่บัญญัติไว้โดยวัตร’. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย. ในทุติยสูตรไม่มีอะไรจะกล่าว. පඨමඅගාරවසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายปฐมอะคารวสูตรเป็นต้นจบ. 3-4. උපක්කිලෙසසුත්තාදිවණ්ණනා อธิบายอุปกิเลสสูตรเป็นต้นที่ ๓-๔ 23-24. තතියෙ න ච පභාවන්තන්ති න ච පභාසම්පන්නං. පභිජ්ජනසභාවන්ති තාපෙත්වා තාළකජ්ජනපභඞ්ගුරං. අවසෙසං ලොහන්ති වුත්තාවසෙසං සජාතිලොහං, විජාතිලොහං, පිසාචලොහං, කිත්තිමලොහන්ති එවංපභෙදං සබ්බම්පි ලොහං. උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙනාති එත්ථ නනු ලොකියකුසලචිත්තස්සපි සුවිසුද්ධස්සපි උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙනෙව උපක්කිලෙසතාති? සච්චමෙතං, යස්මිං පන සන්තානෙ නීවරණානි ලද්ධප්පතිට්ඨානි, තත්ථ මහග්ගතකුසලස්සපි අසම්භවො, පගෙව ලොකුත්තරකුසලස්ස. පරිත්තකුසලං පන යථාපච්චයං උප්පජ්ජමානං නීවරණෙහි උපහතෙ සන්තානෙ උප්පත්තියා අපරිසුද්ධං හොන්තං උපක්කිලිට්ඨං නාම හොති අපරිසුද්ධදීපකපල්ලිකවට්ටිතෙලාදිසන්නිස්සයො පදීපො විය. අපිච නිප්පරියායතො උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙනෙව තෙසං උපක්කිලෙසතාති දස්සෙන්තො ‘‘යදග්ගෙන හී’’තිආදිමාහ. ආරම්මණෙ වික්ඛිත්තප්පවත්තිවසෙන චුණ්ණවිචුණ්ණතා වෙදිතබ්බා. චතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ในสูตรที่ ๓ (สูตรที่ ๒๓-๒๔) คำว่า น จ ปภาวนฺตํ (ไม่รุ่งเรือง) คือไม่ถึงพร้อมด้วยความรุ่งเรือง. คำว่า ปภิชฺชนสภาวํ (มีสภาพอันแตกทำลาย) คือมีสภาพอันแตกทำลายด้วยการเผาและการตี. คำว่า อวเสสํ โลหํ (โลหะที่เหลือ) คือโลหะที่เหลือที่กล่าวมาแล้วทั้งหมด มีโลหะชนิดเดียวกัน โลหะต่างชนิด โลหะปีศาจ โลหะกิตติมา เป็นต้น. คำว่า อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปดาเนน (ด้วยการไม่ให้เกิดขึ้น) ในที่นี้ ถามว่า ก็แม้จิตที่เป็นโลกิยกุศลที่บริสุทธิ์ดีแล้ว ก็เป็นอุปกิเลสด้วยการไม่ให้เกิดขึ้นมิใช่หรือ? ตอบว่า เป็นความจริง, แต่ในสันดานใดที่นิวรณ์ตั้งมั่นแล้ว ในสันดานนั้นแม้กุศลที่เป็นมหัคคตะก็ย่อมไม่เกิดขึ้น จะกล่าวไปไยถึงโลกุตตรกุศลเล่า. ส่วนกุศลที่เป็นปริตตะที่เกิดขึ้นตามปัจจัย เมื่อเกิดขึ้นในสันดานที่ถูกนิวรณ์ทำลายแล้ว ย่อมไม่บริสุทธิ์ในการเกิดขึ้น จึงชื่อว่าเป็นอุปกิเลส เปรียบเหมือนประทีปที่อาศัยน้ำมันและไส้ในภาชนะประทีปที่ไม่บริสุทธิ์เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง เพื่อแสดงว่านิวรณ์เหล่านั้นเป็นอุปกิเลสด้วยการไม่ให้เกิดขึ้นโดยไม่เหลือ จึงกล่าวคำว่า ‘ยทคฺเคน หิ’ เป็นต้น. พึงทราบความแตกละเอียดด้วยการเป็นไปที่ฟุ้งซ่านในอารมณ์. ในสูตรที่ ๔ ไม่มีอะไรจะกล่าว. උපක්කිලෙසසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายอุปกิเลสสูตรเป็นต้นจบ. 5. අනුග්ගහිතසුත්තවණ්ණනා ๕. อธิบายอนุกคหิตสูตร 25. පඤ්චමෙ සම්මාදිට්ඨීති විපස්සනාසම්මාදිට්ඨීතිආදිනා අඞ්ගුත්තරභාණකානං මතෙන අයං අත්ථවණ්ණනා ආරද්ධා, මජ්ඣිමභාණකා පනෙත්ථ අඤ්ඤථා අත්ථං වදන්ති. වුත්තඤ්හෙතං මජ්ඣිමට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 1.452) – ๒๕. ในข้อที่ ๕ คำว่า สัมมาทิฏฐิ หมายถึง วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ เป็นต้น คำอธิบายอรรถนี้เริ่มต้นตามทัศนะของพระอังคุตตรภาณกะทั้งหลาย ส่วนพระมัชฌิมภาณกะทั้งหลายกล่าวอรรถะในที่นี้ต่างออกไป เรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาพระมัชฌิมนิกาย (ม.อ. ๑.๔๕๒) ว่า – ‘‘අනුග්ගහිතා’’ති [Pg.8] ලද්ධූපකාරා. සම්මාදිට්ඨීති අරහත්තමග්ගසම්මාදිට්ඨි. ඵලක්ඛණෙ නිබ්බත්තා චෙතොවිමුත්ති ඵලං අස්සාති චෙතොවිමුත්තිඵලා. තදෙව චෙතොවිමුත්තිසඞ්ඛාතං ඵලං ආනිසංසො අස්සාති චෙතොවිමුත්තිඵලානිසංසා. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. එත්ථ චතුත්ථඵලපඤ්ඤා පඤ්ඤාවිමුත්ති නාම, අවසෙසා ධම්මා චෙතොවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා. ‘‘සීලානුග්ගහිතා’’තිආදීසු සීලන්ති චතුපාරිසුද්ධිසීලං. සුතන්ති සප්පායධම්මස්සවනං. සාකච්ඡාති කම්මට්ඨානෙ ඛලනපක්ඛලනච්ඡෙදනකථා. සමථොති විපස්සනාපාදිකා අට්ඨ සමාපත්තියො. විපස්සනාති සත්තවිධා අනුපස්සනා. චතුපාරිසුද්ධිසීලඤ්හි පූරෙන්තස්ස, සප්පායධම්මස්සවනං සුණන්තස්ස, කම්මට්ඨානෙ ඛලනපක්ඛලනං ඡින්දන්තස්ස විපස්සනාපාදිකාසු අට්ඨසු සමාපත්තීසු කම්මං කරොන්තස්ස, සත්තවිධං අනුපස්සනං භාවෙන්තස්ස අරහත්තමග්ගො උප්පජ්ජිත්වා ඵලං දෙති. คำว่า ‘‘อันอุดหนุนแล้ว’’ หมายถึง ได้รับอุปการะแล้ว. คำว่า สัมมาทิฏฐิ หมายถึง อรหัตตมรรคสัมมาทิฏฐิ. คำว่า ‘‘มีเจโตวิมุตติเป็นผล’’ หมายถึง เจโตวิมุตติที่เกิดขึ้นในขณะแห่งผลเป็นผลของสัมมาทิฏฐินั้น. คำว่า ‘‘มีเจโตวิมุตติเป็นผลานิสงส์’’ หมายถึง ผลอันเป็นเจโตวิมุตตินั้นเองเป็นอานิสงส์ของสัมมาทิฏฐินั้น. แม้ในบทที่สองก็นัยนี้แล. ในที่นี้ ปัญญาอันเป็นผลที่สี่ชื่อว่า ปัญญาวิมุตติ ส่วนธรรมที่เหลือพึงทราบว่าเป็นเจโตวิมุตติ. ในบทว่า ‘‘อันศีลอุดหนุนแล้ว’’ เป็นต้น คำว่า ศีล หมายถึง จตุปาริสุทธิศีล. คำว่า สุตะ หมายถึง การฟังธรรมอันสมควร. คำว่า สาคัจฉา หมายถึง การสนทนาเพื่อตัดความพลั้งพลาดและความเลอะเลือนในกรรมฐาน. คำว่า สมถะ หมายถึง อัฏฐสมาบัติอันเป็นบาทแห่งวิปัสสนา. คำว่า วิปัสสนา หมายถึง อนุปัสสนา ๗ อย่าง. ก็เมื่อบุคคลบำเพ็ญจตุปาริสุทธิศีล ฟังธรรมอันสมควร ตัดความพลั้งพลาดและความเลอะเลือนในกรรมฐาน กระทำกรรมในอัฏฐสมาบัติอันเป็นบาทแห่งวิปัสสนา และเจริญอนุปัสสนา ๗ อย่าง อรหัตตมรรคย่อมเกิดขึ้นแล้วให้ผล. ‘‘යථා හි මධුරං අම්බපක්කං පරිභුඤ්ජිතුකාමො අම්බපොතකස්ස සමන්තා උදකකොට්ඨකං ථිරං කත්වා බන්ධති, ඝටං ගහෙත්වා කාලෙන කාලං උදකං ආසිඤ්චති, උදකස්ස අනික්ඛමනත්ථං මරියාදං ථිරං කරොති. යා හොති සමීපෙ වල්ලි වා සුක්ඛදණ්ඩකො වා කිපිල්ලිකපුටො වා මක්කටකජාලං වා, තං අපනෙති, ඛණිත්තිං ගහෙත්වා කාලෙන කාලං මූලානි පරිඛණති, එවමස්ස අප්පමත්තස්ස ඉමානි පඤ්ච කාරණානි කරොතො සො අම්බො වඩ්ඪිත්වා ඵලං දෙති, එවං සම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. රුක්ඛස්ස සමන්තතො කොට්ඨකබන්ධනං විය හි සීලං දට්ඨබ්බං, කාලෙන කාලං උදකසිඤ්චනං විය ධම්මස්සවනං, මරියාදාය ථිරභාවකරණං විය සමථො, සමීපෙ වල්ලිආදීනං හරණං විය කම්මට්ඨානෙ ඛලනපක්ඛලනච්ඡෙදනං, කාලෙන කාලං ඛණිත්තිං ගහෙත්වා මූලඛණනං විය සත්තන්නං අනුපස්සනානං භාවනා, තෙහි පඤ්චහි කාරණෙහි අනුග්ගහිතස්ස අම්බරුක්ඛස්ස මධුරඵලදානකාලො විය ඉමස්ස භික්ඛුනො ඉමෙහි පඤ්චහි ධම්මෙහි අනුග්ගහිතාය සම්මාදිට්ඨියා අරහත්තඵලදානං වෙදිතබ්බ’’න්ති. “เหมือนอย่างว่า ผู้ที่ต้องการจะบริโภคมะม่วงสุกรสหวาน ย่อมทำคันกั้นน้ำรอบต้นมะม่วงอ่อนให้มั่นคง รดน้ำเป็นครั้งคราวด้วยหม้อ ทำขอบเขตให้มั่นคงเพื่อไม่ให้น้ำไหลออก ย่อมกำจัดเถาวัลย์หรือกิ่งไม้แห้งหรือรังมดหรือใยแมงมุมที่อยู่ใกล้เคียงออกไป ถือจอบขุดรากเป็นครั้งคราว เมื่อเขาไม่ประมาทกระทำเหตุ ๕ ประการนี้ ต้นมะม่วงนั้นย่อมเจริญเติบโตและให้ผล ฉันใด ข้ออุปมานี้ก็พึงทราบฉันนั้น การทำคันกั้นน้ำล้อมต้นไม้โดยรอบ พึงเห็นเหมือนศีล การรดน้ำเป็นครั้งคราวเหมือนการฟังธรรม การทำขอบเขตให้มั่นคงเหมือนสมถะ การกำจัดเถาวัลย์เป็นต้นที่อยู่ใกล้เคียงเหมือนการตัดความพลั้งพลาดและความแฉลบในกรรมฐาน การถือจอบขุดรากเป็นครั้งคราวเหมือนการเจริญอนุปัสนา ๗ ประการ การที่ต้นมะม่วงอันเหตุ ๕ ประการเหล่านั้นอุดหนุนแล้วให้ผลหวาน พึงเห็นเหมือนการที่สัมมาทิฏฐิของภิกษุนี้อันธรรม ๕ ประการเหล่านี้อุดหนุนแล้วให้ผลคืออรหัตตผล” එත්ථ ච ලද්ධූපකාරාති යථාරහං නිස්සයාදිවසෙන ලද්ධපච්චයා. විපස්සනාසම්මාදිට්ඨියා අනුග්ගහිතභාවෙන ගහිතත්තා මග්ගසම්මාදිට්ඨීසු ච අරහත්තමග්ගසම්මාදිට්ඨි[Pg.9]. අනන්තරස්ස හි විධි පටිසෙධො වා, අග්ගඵලසමාධිම්හි තප්පරික්ඛාරධම්මෙසුයෙව ච කෙවලො චෙතොපරියායො නිරුළ්හොති සම්මාදිට්ඨීති අරහත්තමග්ගසම්මාදිට්ඨි. ඵලක්ඛණෙති අනන්තරං කාලන්තරෙ චාති දුවිධෙපි ඵලක්ඛණෙ. පටිප්පස්සද්ධිවසෙන සබ්බසංකිලෙසෙහි චෙතොවිමුච්චති එතායාති චෙතොවිමුත්ති, අග්ගඵලපඤ්ඤං ඨපෙත්වා අවසෙසා ඵලධම්මා. තෙනාහ ‘‘චෙතොවිමුත්ති ඵලං අස්සාති, චෙතොවිමුත්තිසඞ්ඛාතං ඵලං ආනිසංසො’’ති. සබ්බකිලෙසෙහි චෙතසො විමුච්චනසඞ්ඛාතං පටිප්පස්සම්භනසඤ්ඤිතං පහානං ඵලං ආනිසංසො චාති යොජනා. ඉධ චෙතොවිමුත්තිසද්දෙන පහානමත්තං ගහිතං, පුබ්බෙ පහායකධම්මා. අඤ්ඤථා ඵලධම්මා එව ආනිසංසොති ගය්හමානෙ පුනවචනං නිරත්ථකං සියා. පඤ්ඤාවිමුත්තිඵලානිසංසාති එත්ථාපි එවමෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා සීලසභාවත්තා විසෙසතො සමාධිස්ස උපකාරා, තථා සම්මාසඞ්කප්පො ඣානසභාවත්තා. තථා හි සො ‘‘අප්පනා’’ති නිද්දිට්ඨො. සම්මාසතිසම්මාවායාමා පන සමාධිපක්ඛියා එවාති ආහ ‘‘අවසෙසා ධම්මා චෙතොවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා’’ති. ในที่นี้ คำว่า ‘ได้รับอุปการะแล้ว’ หมายถึง ได้รับปัจจัยโดยเป็นนิสสัยเป็นต้นตามสมควร และเพราะถูกถือเอาโดยความเป็นวิปัสสนาสัมมาทิฏฐิที่อุดหนุนแล้ว สัมมาทิฏฐิในมรรคสัมมาทิฏฐิทั้งหลายจึงเป็นอรหัตตมรรคสัมมาทิฏฐิ เพราะว่าบทบัญญัติหรือข้อห้ามย่อมมีแก่บทที่อยู่ใกล้เคียงเท่านั้น และเจโตปริยายย่อมปรากฏชัดในธรรมที่เป็นบริขารของอัคคผลสมาธิเท่านั้น ฉะนั้น สัมมาทิฏฐิในที่นี้จึงเป็นอรหัตตมรรคสัมมาทิฏฐิ คำว่า ‘ในขณะแห่งผล’ หมายถึง ในขณะแห่งผล ๒ อย่าง คือ ในขณะที่ต่อเนื่องกันและในขณะที่ต่างเวลาออกไป คำว่า เจโตวิมุตติ หมายถึง ภาวะที่จิตหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงด้วยการสงบระงับ และหมายถึงผลธรรมที่เหลือเว้นอัคคผลปัญญาออกไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีเจโตวิมุตติเป็นผล’ และ ‘ผลอันเป็นเจโตวิมุตติเป็นอานิสงส์’ พึงประกอบความว่า การละอันเป็นความสงบระงับที่ชื่อว่าการหลุดพ้นแห่งจิตจากกิเลสทั้งปวง เป็นทั้งผลและอานิสงส์ ในที่นี้ คำว่า เจโตวิมุตติ หมายถึง การละเท่านั้น ส่วนในเบื้องต้นหมายถึงธรรมที่เป็นตัวละ มิฉะนั้น เมื่อถือเอาว่าผลธรรมนั่นเองเป็นอานิสงส์ การกล่าวซ้ำก็จะเป็นสิ่งไร้ประโยชน์ แม้ในบทว่า ปัญญาวิมุตติผลานิสงส์ ก็พึงทราบอรรถอย่างนี้เหมือนกัน สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ มีสภาพเป็นศีล จึงเป็นอุปการะแก่สมาธิโดยเฉพาะ ส่วนสัมมาสังกัปปะมีสภาพเป็นฌาน เพราะเหตุนั้น จึงถูกระบุว่าเป็น ‘อัปปนา’ ส่วนสัมมาสติและสัมมาวายามะเป็นฝ่ายสมาธิเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ธรรมที่เหลือพึงทราบว่าเป็นเจโตวิมุตติ’ චතුපාරිසුද්ධිසීලන්ති අරියමග්ගාධිගමස්ස පදට්ඨානභූතං චතුපාරිසුද්ධිසීලං. සුතාදීසුපි එසෙව නයො. අත්තනො චිත්තප්පවත්තිආරොචනවසෙන සහ කථනං සංකථා, සංකථාව සාකච්ඡා. ඉධ පන කම්මට්ඨානප්පටිබද්ධාති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානෙ…පෙ… කථා’’ති. තස්ස කම්මට්ඨානස්ස එකවාරං විධියා අප්පටිපජ්ජනං ඛලනං, අනෙකවාරං පක්ඛලනං, තදුභයස්ස විච්ඡෙදනී අපනයනී කථා ඛලනපක්ඛලනච්ඡෙදනකථා. පූරෙන්තස්සාති විවට්ටසන්නිස්සිතං කත්වා පාලෙන්තස්ස බ්‍රූහෙන්තස්ස ච. සුණන්තස්සාති ‘‘යථාඋග්ගහිතකම්මට්ඨානං ඵාතිං ගමිස්සතී’’ති එවං සුණන්තස්ස. තෙනෙව හි ‘‘සප්පායධම්මස්සවන’’න්ති වුත්තං. කම්මං කරොන්තස්සාති භාවනානුයොගකම්මං කරොන්තස්ස. පඤ්චසුපි ඨානෙසු අන්ත-සද්දො හෙතුඅත්ථජොතනො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි ‘‘යථා හී’’තිආදිනා වුච්චමානා අම්බූපමා යුජ්ජෙය්‍ය. คำว่า จตุปาริสุทธิศีล หมายถึง จตุปาริสุทธิศีลอันเป็นบาทฐานแห่งการบรรลุอริยมรรค แม้ในบทว่า สุตะ เป็นต้น ก็นัยนี้แล การพูดร่วมกันโดยการบอกเล่าความเป็นไปของจิตตนเอง ชื่อว่า สังคถา สังคถานั่นแหละคือ สาคัจฉา แต่ในที่นี้หมายถึงการสนทนาที่เกี่ยวข้องกับกรรมฐาน จึงกล่าวว่า ‘การสนทนา...ฯลฯ...ในกรรมฐาน’ การไม่ปฏิบัติตามวิธีเพียงครั้งเดียวของกรรมฐานนั้น ชื่อว่า ขลนะ การไม่ปฏิบัติตามหลายครั้ง ชื่อว่า ปักขลนะ การสนทนาที่ตัดคือการกำจัดทั้งสองอย่างนั้น ชื่อว่า ขลนปักขลนัจเฉทนกถา คำว่า ‘เมื่อบำเพ็ญ’ หมายถึง เมื่อรักษาและเพิ่มพูนโดยกระทำให้เป็นที่อาศัยแห่งวิวัฏฏะ คำว่า ‘เมื่อฟัง’ หมายถึง เมื่อฟังอย่างนี้ว่า ‘กรรมฐานที่เรียนมาแล้วจักเจริญ’ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘การฟังธรรมอันสัปปายะ’ คำว่า ‘เมื่อกระทำกรรม’ หมายถึง เมื่อกระทำกรรมคือการประกอบภาวนา ในฐานะทั้ง ๕ แห่งนั้น พึงเห็นว่า อันตศัพท์ (ปัจจัยท้ายศัพท์) เป็นเครื่องแสดงอรรถที่เป็นเหตุ ด้วยประการฉะนี้ อุปมาด้วยมะม่วงที่กล่าวไว้ในบทว่า ‘เหมือนอย่างว่า’ เป็นต้น จึงจะสมเหตุสมผล උදකකොට්ඨකන්ති ජලාවාටං. ථිරං කත්වා බන්ධතීති අසිථිලං දළ්හං නාතිමහන්තං නාතිඛුද්දකං කත්වා යොජෙති. ථිරං කරොතීති උදකසිඤ්චනකාලෙ තතො තතො පවත්තිත්වා උදකස්ස අනික්ඛමනත්ථං ජලාවාටපාළිං ථිරතරං කරොති. සුක්ඛදණ්ඩකොති තස්සෙව අම්බගච්ඡස්ස සුක්ඛකො සාඛාසීසකො[Pg.10]. කිපිල්ලිකපුටොති තම්බකිපිල්ලිකපුටො. ඛණිත්තින්ති කුදාලං. කොට්ඨකබන්ධනං විය සීලං සම්මාදිට්ඨියා වඩ්ඪනූපායස්ස මූලභාවතො. උදකසිඤ්චනං විය ධම්මස්සවනං භාවනාය පරිබ්‍රූහනතො. මරියාදාය ථිරභාවකරණං විය සමථො යථාවුත්තාය භාවනාධිට්ඨානාය සීලමරියාදාය දළ්හීභාවාපාදනතො. සමාහිතස්ස හි සීලං ථිරතරං හොති. සමීපෙ වල්ලිආදීනං හරණං විය කම්මට්ඨානෙ ඛලනපක්ඛලනච්ඡෙදනං ඉච්ඡිතබ්බභාවනාය විබන්ධනාපනයනතො. මූලඛණනං විය සත්තන්නං අනුපස්සනානං භාවනා තස්සා විබන්ධස්ස මූලභූතානං තණ්හාමානදිට්ඨීනං පලිඛණනතො. එත්ථ ච යස්මා සුපරිසුද්ධසීලස්ස කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජන්තස්ස සප්පායධම්මස්සවනං ඉච්ඡිතබ්බං, තතො යථාසුතෙ අත්ථෙ සාකච්ඡාසමාපජ්ජනං, තතො කම්මට්ඨානවිසොධනෙන සමථනිබ්බත්ති, තතො සමාහිතස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස විපස්සනාපාරිපූරි, පරිපුණ්ණා විපස්සනා මග්ගසම්මාදිට්ඨිං බ්‍රූහෙතීති එවමෙතෙසං අඞ්ගානං පරම්පරාය සම්මුඛා අනුග්ගණ්හනතො අයමානුපුබ්බී කථිතාති වෙදිතබ්බං. คำว่า อุทกโกฏฐกะ คือ คูน้ำ. คำว่า ผูกให้มั่น คือ ผูกให้ไม่หลวม ให้แน่น ไม่ใหญ่เกินไป ไม่เล็กเกินไป. คำว่า ทำให้มั่น คือ ทำให้คันคูน้ำมั่นคงยิ่งขึ้น เพื่อไม่ให้น้ำไหลออกไปจากที่นั้นๆ ในเวลาที่รดน้ำ. คำว่า สุขขทัณฑกะ คือ ปลายกิ่งที่แห้งของต้นมะม่วงนั้นเอง. คำว่า กิปิลลิกปุฏะ คือ รังมดแดง. คำว่า ขณิตติ คือ จอบ. ศีลเป็นดุจการผูกคูน้ำ เพราะเป็นรากฐานแห่งอุบายในการเจริญสัมมาทิฏฐิ. การฟังธรรมเป็นดุจการรดน้ำ เพราะเป็นการบำรุงภาวนา. สมถะเป็นดุจการทำให้คันนา (ขอบเขต) มั่นคง เพราะทำให้ศีลที่เป็นขอบเขตแห่งภาวนาที่กล่าวมาแล้วมั่นคง. เพราะศีลของผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมมั่นคงยิ่งขึ้น. การตัดสิ่งที่ขัดขวางและทำให้สะดุดในกรรมฐาน เป็นดุจการถอนเถาวัลย์เป็นต้นที่อยู่ใกล้ๆ เพราะเป็นการกำจัดเครื่องผูกพันออกไปจากภาวนาที่พึงปรารถนา. การเจริญอนุปัสนา ๗ ประการ เป็นดุจการขุดรากถอนโคน เพราะเป็นการขุดรากถอนตัณหา มานะ และทิฏฐิ ซึ่งเป็นรากเหง้าของเครื่องผูกพันนั้น. ในที่นี้ พึงทราบว่า ลำดับนี้กล่าวไว้ เพราะการอนุเคราะห์ซึ่งหน้าโดยลำดับแห่งองค์ธรรมเหล่านี้ คือ เพราะการฟังธรรมที่เหมาะสมเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาสำหรับผู้มีศีลบริสุทธิ์ยิ่ง ผู้ประกอบกรรมฐาน, จากนั้นก็มีการสนทนาในอรรถะที่ได้ฟังมา, จากนั้นก็มีการเกิดขึ้นแห่งสมถะด้วยการชำระกรรมฐานให้บริสุทธิ์, จากนั้นก็มีการบริบูรณ์แห่งวิปัสสนาของผู้มีจิตตั้งมั่น ผู้เริ่มวิปัสสนา, วิปัสสนาที่บริบูรณ์ย่อมบำรุงมรรคสัมมาทิฏฐิ. අනුග්ගහිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอนุกคหิตสูตร จบแล้ว. 6. විමුත්තායතනසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาวิมุตตายตนสูตร. 26. ඡට්ඨෙ විමුත්තියා වට්ටදුක්ඛතො විමුච්චනස්ස ආයතනානි කාරණානි විමුත්තායතනානීති ආහ – ‘‘විමුච්චනකාරණානී’’ති. පාළිඅත්ථං ජානන්තස්සාති ‘‘ඉධ සීලං ආගතං, ඉධ සමාධි, ඉධ පඤ්ඤා’’තිආදිනා තංතංපාළිඅත්ථං යාථාවතො ජානන්තස්ස. පාළිං ජානන්තස්සාති තදත්ථබොධිනිං පාළිං යාථාවතො උපධාරෙන්තස්ස. තරුණපීතීති සඤ්ජාතමත්තා මුදුකා පීති ජායති. කථං ජායති? යථාදෙසිතං ධම්මං උපධාරෙන්තස්ස තදනුච්ඡවිකමෙව අත්තනො කායවාචාමනොසමාචාරං පරිග්ගණ්හන්තස්ස සොමනස්සං පත්තස්ස පමොදලක්ඛණං පාමොජ්ජං ජායති. තුට්ඨාකාරභූතා බලවපීතීති පුරිමුප්පන්නාය පීතියා වසෙන ලද්ධාසෙවනත්තා අතිවිය තුට්ඨාකාරභූතා කායචිත්තදරථස්ස පස්සම්භනසමත්ථතාය පස්සද්ධියා පච්චයො භවිතුං සමත්ථා බලප්පත්තා පීති ජායති. යස්මා නාමකායෙ පස්සද්ධෙ රූපකායොපි පස්සද්ධො එව හොති, තස්මා ‘‘නාමකායො පස්සම්භති’’ච්චෙව වුත්තං. ๒๖. ในสูตรที่ ๖ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า วิมุตตายตนะ คือ เหตุแห่งการหลุดพ้นจากทุกข์ในวัฏสงสาร ดังที่ตรัสว่า "เหตุแห่งการหลุดพ้น" (วิมุจจนการณานิ). คำว่า ผู้รู้เนื้อความพระบาลี คือ ผู้รู้เนื้อความพระบาลีนั้นๆ โดยความเป็นจริงว่า "ในที่นี้กล่าวถึงศีล, ในที่นี้กล่าวถึงสมาธิ, ในที่นี้กล่าวถึงปัญญา" เป็นต้น. คำว่า ผู้รู้พระบาลี คือ ผู้พิจารณาพระบาลีที่ให้รู้เนื้อความนั้นๆ โดยความเป็นจริง. คำว่า ตรุณปีติ คือ ปีติที่อ่อนนุ่มเพิ่งเกิดขึ้น. เกิดขึ้นได้อย่างไร? เมื่อพิจารณาธรรมที่แสดงแล้ว และยึดถือความประพฤติทางกาย วาจา ใจของตนที่เหมาะสมกับธรรมนั้น ย่อมเกิดความโสมนัส มีลักษณะแห่งความร่าเริง คือ ปราโมทย์. คำว่า ปีติที่มีกำลัง มีลักษณะแห่งความยินดี คือ ปีติที่มีกำลังเกิดขึ้น ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งปัสสัทธิ เพราะสามารถระงับความกระวนกระวายทางกายและใจได้ เพราะได้สั่งสมปีติที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้น จึงมีลักษณะแห่งความยินดีอย่างยิ่ง. เพราะเมื่อนามกายสงบแล้ว รูปกายก็สงบด้วยเหมือนกัน ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "นามกายสงบ". සුඛං [Pg.11] පටිලභතීති වක්ඛමානස්ස චිත්තසමාධානස්ස පච්චයො භවිතුං සමත්ථං චෙතසිකං නිරාමිසසුඛං පටිලභති වින්දති. සමාධියතීති එත්ථ පන න යො කොචි සමාධි අධිප්පෙතො, අථ ඛො අනුත්තරසමාධීති දස්සෙන්තො ‘‘අරහත්ත…පෙ… සමාධියතී’’ති ආහ. ‘‘අයං හී’’තිආදි තස්සං දෙසනායං තාදිසස්ස පුග්ගලස්ස යථාවුත්තසමාධිපටිලාභස්ස කාරණභාවවිභාවනං, යං තථා විමුත්තායතනභාවො. ඔසක්කිතුන්ති දස්සිතුං. සමාධියෙව සමාධිනිමිත්තන්ති කම්මට්ඨානපාළියා ආරුළ්හො සමාධි එව පරතො උප්පජ්ජනකභාවනාසමාධිස්ස කාරණභාවතො සමාධිනිමිත්තං. තෙනාහ ‘‘ආචරියස්ස සන්තිකෙ’’තිආදි. คำว่า ย่อมได้สุข คือ ย่อมได้ประสบสุขทางใจอันเป็นนิรามิส ซึ่งสามารถเป็นปัจจัยแห่งจิตตสมาธิที่จะกล่าวต่อไป. ในที่นี้ คำว่า ย่อมตั้งมั่น ไม่ได้หมายถึงสมาธิใดๆ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "อรหัตตะ... (ละ)... ย่อมตั้งมั่น" เพื่อแสดงว่าหมายถึงอนุตตรสมาธิ. คำว่า "เพราะว่านี้" เป็นต้น เป็นการแสดงเหตุแห่งการได้สมาธิที่กล่าวมาแล้วของบุคคลเช่นนั้นในพระธรรมเทศนานั้น ซึ่งเป็นวิมุตตายตนะเช่นนั้น. คำว่า โอสกฺกิตุํ คือ เพื่อแสดง. คำว่า สมาธินั่นแหละเป็นสมาธินิมิต คือ สมาธิที่ขึ้นสู่พระบาลีแห่งกรรมฐานนั่นแหละ เป็นสมาธินิมิต เพราะเป็นเหตุแห่งภาวนาสมาธิที่จะเกิดขึ้นในภายหลัง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในสำนักของอาจารย์" เป็นต้น. විමුත්තායතනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวิมุตตายตนสูตร จบแล้ว. 7. සමාධිසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาสมาธิสูตร. 27. සත්තමෙ සබ්බසො කිලෙසදුක්ඛදරථපරිළාහානං විගතත්තා සාතිසයමෙත්ථ සුඛන්ති වුත්තං ‘‘අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ සුඛත්තා පච්චුප්පන්නසුඛො’’ති. පුරිමස්ස පුරිමස්ස වසෙන පච්ඡිමං පච්ඡිමං ලද්ධාසෙවනතාය සන්තපණීතතරභාවප්පත්තං හොතීති ආහ ‘‘පුරිමො…පෙ… සුඛවිපාකො’’ති. කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධියාති කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනෙන ලද්ධත්තා. ‘‘කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධිභාවන්ති කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනභාවං. ලද්ධත්තා පත්තත්තා තබ්භාවං උපගතත්තා. ලොකියසමාධිස්ස පච්චනීකානි නීවරණපඨමජ්ඣානනිකන්තිආදීනි නිග්ගහෙතබ්බානි, අඤ්ඤෙ කිලෙසා වාරෙතබ්බා. ඉමස්ස පන අරහත්තසමාධිස්ස පටිප්පස්සද්ධසබ්බකිලෙසත්තා න නිග්ගහෙතබ්බං වාරෙතබ්බඤ්ච අත්ථීති මග්ගානන්තරං සමාපත්තික්ඛණෙ ච අප්පයොගෙන අධිගතත්තා අප්පිතත්තා ච අපරිහානිවසෙන වා අප්පිතත්තා න සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතො. සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තාති එතෙන අප්පවත්තමානායපි සතියා සතිබහුලතාය සතො එව නාමාති දස්සෙති. යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙනාති එතෙන පරිච්ඡින්නස්සතියා සතොති දස්සෙති. සෙසෙසූති ඤාණෙසු. ๒๗. ในสูตรที่ ๗ กล่าวว่า สุขในที่นี้เป็นสุขอย่างยิ่ง เพราะกิเลส ทุกข์ ความกระวนกระวาย และความเร่าร้อนทั้งปวงสงบระงับไปโดยสิ้นเชิง จึงกล่าวว่า "เป็นสุขในปัจจุบัน เพราะเป็นสุขในขณะที่อัปปนาเกิดขึ้น". พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "สมาธิก่อนๆ... (ละ)... มีสุขเป็นวิบาก" เพราะสมาธิที่เกิดขึ้นภายหลังย่อมถึงความเป็นสมาธิที่สงบและประณีตยิ่งขึ้น โดยอาศัยสมาธิที่เกิดขึ้นก่อนๆ ที่ได้สั่งสมมา. คำว่า กิเลสัปปฏิปัสสัทธิยา คือ เพราะได้ความสงบระงับแห่งกิเลส. คำว่า กิเลสัปปฏิปัสสัทธิภาวะ คือ ภาวะแห่งความสงบระงับแห่งกิเลส. คำว่า ได้แล้ว คือ ถึงแล้ว, เข้าถึงภาวะนั้นแล้ว. อุปสรรคของโลกิยสมาธิ คือ นิวรณ์ ปฐมฌานิกะ เป็นต้น พึงข่มไว้, กิเลสอื่นๆ พึงห้ามไว้. แต่สำหรับอรหัตตสมาธินี้ เพราะกิเลสทั้งปวงสงบระงับแล้ว จึงไม่มีสิ่งที่พึงข่มหรือพึงห้าม เพราะได้บรรลุแล้วโดยไม่ต้องใช้ความเพียรในขณะแห่งมรรคและผลสมาบัติ และเพราะอัปปนาสมาธิไม่เสื่อม จึงไม่เข้าถึงการข่มหรือห้ามด้วยความเพียร. คำว่า ถึงความเป็นผู้มีสติไพบูลย์แล้ว ด้วยคำนี้แสดงว่า แม้สติจะไม่ได้เกิดขึ้นตลอดเวลา แต่ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะมีสติมาก. ด้วยคำนี้แสดงว่า เป็นผู้มีสติ เพราะมีสติที่กำหนดเวลาได้. คำว่า ในที่เหลือ คือ ในญาณทั้งหลาย. සමාධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสมาธิสูตร จบแล้ว. 8-9. පඤ්චඞ්ගිකසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาปัญจังคิกสูตรเป็นต้น ที่ ๘-๙. 28-29. අට්ඨමෙ [Pg.12] කරො වුච්චති පුප්ඵසම්භවං ‘‘ගබ්භාසයෙ කිරීයතී’’ති කත්වා. කරතො ජාතො කායො කරජකායො, තදුපනිස්සයො චතුසන්තතිරූපසමුදායො. කාමං නාමකායොපි විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන තථාලද්ධූපකාරො, ‘‘අභිසන්දෙතී’’තිආදිවචනතො පන රූපකායො ඉධ අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ඉමං කරජකාය’’න්ති. අභිසන්දෙතීති අභිසන්දනං කරොති. තං පන අභිසන්දනං ඣානමයෙන පීතිසුඛෙන කරජකායස්ස තින්තභාවාපාදනං සබ්බත්ථකමෙව ලූඛභාවාපනයනන්ති ආහ ‘‘තෙමෙතී’’තිආදි. තයිදං අභිසන්දනං අත්ථතො යථාවුත්තපීතිසුඛසමුට්ඨානෙහි පණීතරූපෙහි කායස්ස පරිප්ඵරණං දට්ඨබ්බං. පරිසන්දෙතීතිආදීසුපි එසෙව නයො. සබ්බං එතස්ස අත්ථීති සබ්බාවා, තස්ස සබ්බාවතො. අවයවාවයවිසම්බන්ධෙ අවයවිනි සාමිවචනන්ති අවයවවිසයො සබ්බ-සද්දො, තස්මා වුත්තං ‘‘සබ්බකොට්ඨාසවතො’’ති. අඵුටං නාම න හොති යත්ථ යත්ථ කම්මජරූපං, තත්ථ තත්ථ චිත්තජරූපස්ස අභිබ්‍යාපනතො. තෙනාහ ‘‘උපාදින්නකසන්තතී’’තිආදි. ในสูตรที่ ๘ คำว่า กร (กะระ) หมายถึง การเกิดของดอกไม้ เพราะทำในครรภ์. กายที่เกิดจากการกระทำ (กร) เรียกว่า กายกรชะ (กายที่เกิดจากกรรม) ซึ่งเป็นที่อาศัยของรูปที่รวมกันเป็น ๔ สายสืบต่อ. แม้นามกายก็ได้รับอุปการะด้วยปีติสุขที่เกิดจากวิเวก แต่เพราะคำว่า "แผ่ซ่านไป" เป็นต้น จึงหมายถึงรูปกายในที่นี้ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "กายกรชะนี้". คำว่า แผ่ซ่านไป คือ ทำให้แผ่ซ่านไป. การแผ่ซ่านไปนั้น คือ การทำให้กายกรชะชุ่มชื่นด้วยปีติสุขที่เกิดจากฌาน และเป็นการขจัดความหยาบกระด้างออกไปโดยสิ้นเชิง ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ทำให้ชุ่มชื่น" เป็นต้น. การแผ่ซ่านไปนี้ โดยอรรถแล้ว พึงเห็นว่าเป็นการแผ่ไปทั่วกายด้วยรูปที่ประณีตที่เกิดจากปีติสุขที่กล่าวมาแล้ว. ในคำว่า "ซ่านไปทั่ว" เป็นต้น ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า สัพพาวา คือ มีทั้งหมดนั้น, เพราะมีทั้งหมดนั้น. ในความสัมพันธ์ระหว่างส่วนย่อยกับส่วนรวม คำว่า "สัพพะ" เป็นคำที่ใช้กับส่วนรวม ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "มีส่วนทั้งหมด". ชื่อว่าไม่แผ่ไปทั่ว ย่อมไม่มี เพราะจิตตชรูปย่อมแผ่ไปทั่วทุกที่ที่มีกรรมชรูป. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "สายสืบต่อที่กรรมยึดถือแล้ว" เป็นต้น. ඡෙකොති කුසලො. තං පනස්ස කොසල්ලං නහානීයචුණ්ණානං කරණෙ පිණ්ඩිකරණෙ ච සමත්ථතාවසෙන වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘පටිබලො’’තිආදි. කංස-සද්දො ‘‘මහතියා කංසපාතියා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.61) සුවණ්ණෙ ආගතො.‘‘කංසො උපහතො යථා’’තිආදීසු (ධ. ප. 134) කිත්තිමලොහෙ. කත්ථචි පණ්ණත්තිමත්තෙ ‘‘උපකංසො නාම රාජාසි, මහාකංසස්ස අත්‍රජො’’තිආදි (ජා. අට්ඨ. 4.10.164 ඝටපණ්ඩිතජාතකවණ්ණනා). ඉධ පන යත්ථ කත්ථචි ලොහෙති ආහ ‘‘යෙන කෙනචි ලොහෙන කතභාජනෙ’’ති. ස්නෙහානුගතාති උදකසිනෙහෙන අනුප්පවිසනවසෙන ගතා උපගතා. ස්නෙහපරෙතාති උදකසිනෙහෙන පරිතො ගතා සමන්තතො ඵුටා. තතො එව සන්තරබාහිරා ඵුටා ස්නෙහෙන. එතෙන සබ්බසො උදකෙන තෙමිතභාවමාහ. න ච පග්ඝරිණීති එතෙන තින්තස්සපි තස්ස ඝනථද්ධභාවං වදති. තෙනාහ ‘‘න බින්දුබින්දූ’’තිආදි. คำว่า เชโก คือ ผู้ฉลาด. ความฉลาดของเขานั้น พึงทราบโดยสามารถแห่งความสามารถในการทำผงสำหรับอาบและการปั้นก้อน ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ผู้สามารถ” เป็นต้น. คำว่า กังสะ ในประโยคว่า “ด้วยภาชนะสำริดใหญ่” เป็นต้น (ม. นิ. 1.61) มาในความว่า ทอง. ในประโยคว่า “สำริดที่ถูกกระทบแล้ว” เป็นต้น (ธ. 134) มาในความว่า โลหะผสม. บางแห่งมาในความเพียงบัญญัติว่า “พระราชาพระนามว่า อุปกังสะ เป็นโอรสของมหากังสะ” เป็นต้น (ชา. อ. 4.10.164 อรรถกถาฆฏบัณฑิตชาดก). แต่ในที่นี้กล่าวถึงโลหะในที่ใดที่หนึ่งว่า “ในภาชนะที่ทำด้วยโลหะอย่างใดอย่างหนึ่ง” ดังนี้. คำว่า สเนหานุคตา คือ เข้าไปถึงแล้วโดยอาการที่ความชุ่มชื่นแห่งน้ำเข้าไป. คำว่า สเนหปเรตา คือ แผ่ไปทั่วแล้วด้วยความชุ่มชื่นแห่งน้ำโดยรอบ. เพราะเหตุนั้นเอง จึงแผ่ไปทั่วด้วยความชุ่มชื่นทั้งภายในและภายนอก. ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงภาวะที่เปียกชุ่มด้วยน้ำโดยประการทั้งปวง. และคำว่า ไม่ไหลหยด ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงภาวะที่แน่นและแข็งของสิ่งนั้นที่เปียกแล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่หยดเป็นหยดๆ” เป็นต้น. තාහි තාහි උදකසිරාහි උබ්භිජ්ජතීති උබ්භිදං, උබ්භිදං උදකං එතස්සාති උබ්භිදොදකො. උබ්භින්නඋදකොති නදීතීරෙ ඛතකූපකො විය උබ්භිජ්ජනකඋදකො. උග්ගච්ඡනඋදකොති ධාරාවසෙන උට්ඨහනඋදකො. කස්මා පනෙත්ථ උබ්භිදොදකොව [Pg.13] රහදො ගහිතො, න ඉතරොති ආහ ‘‘හෙට්ඨා උග්ගච්ඡනඋදකඤ්හී’’තිආදි. ධාරානිපාතබුබ්බුළකෙහීති ධාරානිපාතෙහි ච උදකබුබ්බුළෙහි ච. ‘‘ඵෙණපටලෙහි චා’’ති වත්තබ්බං, සන්නිසින්නමෙව අපරික්ඛොභතාය නිච්චලමෙව, සුප්පසන්නමෙවාති අධිප්පායො. සෙසන්ති ‘‘අභිසන්දෙතී’’තිආදිකං. คำว่า อุพภิทัง คือ ผุดขึ้นด้วยสายน้ำนั้นๆ, คำว่า อุพภิโททโก คือ มีน้ำผุดขึ้น. คำว่า อุพภินโนทโก คือ น้ำที่ผุดขึ้นเหมือนบ่อน้ำที่ขุดไว้ริมฝั่งแม่น้ำ. คำว่า อุคคัจฉโนทโก คือ น้ำที่ผุดขึ้นเป็นสาย. เพราะเหตุไรในที่นี้จึงรับเอาเฉพาะอุพภิโททกะ (น้ำผุดขึ้น) ไม่รับเอาอย่างอื่นเล่า? ท่านกล่าวว่า “เพราะน้ำที่ผุดขึ้นจากเบื้องล่าง” เป็นต้น. คำว่า ธารานิปาตพุพพุฬเกหิ คือ ด้วยสายน้ำที่ตกลงมาและด้วยฟองน้ำ. พึงกล่าวว่า “และด้วยแผ่นฟอง” ความว่า สงบนิ่งอยู่ เพราะไม่ถูกรบกวน ไม่ไหวติง และใสสะอาดดี. คำว่า เสสัง คือ “ไหลซึม” เป็นต้น. උප්පලානීති උප්පලගච්ඡානි. සෙතරත්තනීලෙසූති උප්පලෙසු, සෙතුප්පලරත්තුප්පලනීලුප්පලෙසූති අත්ථො. යං කිඤ්චි උප්පලං උප්පලමෙව සාමඤ්ඤග්ගහණතො. සතපත්තන්ති එත්ථ සත-සද්දො බහුපරියායො ‘‘සතග්ඝී’’තිආදීසු විය. තෙන අනෙකසතපත්තස්සපි සඞ්ගහො සිද්ධො හොති. ලොකෙ පන රත්තං පදුමං, සෙතං පුණ්ඩරීකන්ති වුච්චති. යාව අග්ගා යාව ච මූලා උදකෙන අභිසන්දනාදිසම්භවදස්සනත්ථං උදකානුග්ගතග්ගහණං. ඉධ උප්පලාදීනි විය කරජකායො, උදකං විය තතියජ්ඣානසුඛං. คำว่า อุปลานิ คือ กออุบล. คำว่า เศตรัตตนีเลสุ คือ ในอุบลทั้งหลาย, หมายถึง ในอุบลขาว อุบลแดง อุบลน้ำเงิน. อุบลใดๆ ก็คืออุบลนั่นเอง เพราะรับเอาโดยสามัญ. คำว่า สตปัตตัง ในที่นี้ คำว่า สต เป็นพหุปริยาย (หลายความหมาย) เหมือนในคำว่า “สตัคคี” เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น การสงเคราะห์ (บัว) ที่มีกลีบตั้งร้อยก็สำเร็จได้. แต่ในโลกนี้ ดอกบัวแดงเรียกว่า ปทุม, ดอกบัวขาวเรียกว่า ปุณฑริก. การถือเอาคำว่า “น้ำไม่ท่วม” เพื่อแสดงถึงการแผ่ซ่านไปเป็นต้นจากปลายถึงรากด้วยน้ำ. ในที่นี้ กายที่เกิดจากกรรม เหมือนอุบลเป็นต้น, สุขในตติยฌาน เหมือนน้ำ. යස්මා පරිසුද්ධෙන චෙතසාති චතුත්ථජ්ඣානචිත්තමාහ, තඤ්ච රාගාදිඋපක්කිලෙසමලාපගමතො නිරුපක්කිලෙසං නිම්මලං, තස්මා ආහ ‘‘නිරුපක්කිලෙසට්ඨෙන පරිසුද්ධ’’න්ති. යස්මා පන පාරිසුද්ධියා එව පච්චයවිසෙසෙන පවත්තිවිසෙසො පරියොදාතතා සුධන්තසුවණ්ණස්ස නිඝංසනෙන පභස්සරතා විය, තස්මා ආහ ‘‘පභස්සරට්ඨෙන පරියොදාතං වෙදිතබ්බ’’න්ති. ඉදන්ති ඔදාතවචනං. උතුඵරණත්ථන්ති උතුනො ඵරණදස්සනත්ථං. උතුඵරණං න හොති සෙසන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තඞ්ඛණ …පෙ… බලවං හොතී’’ති. වත්ථං විය කරජකායොති යොගිනො කරජකායො වත්ථං විය දට්ඨබ්බො උතුඵරණසදිසෙන චතුත්ථජ්ඣානසුඛෙන ඵරිතබ්බත්තා. පුරිසස්ස සරීරං විය චතුත්ථජ්ඣානං දට්ඨබ්බං උතුඵරණට්ඨානියස්ස සුඛස්ස නිස්සයභාවතො. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. තත්ථ ච ‘‘පරිසුද්ධෙන චෙතසා’’ති චෙතොගහණෙන ඣානසුඛං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘උතුඵරණං විය චතුත්ථජ්ඣානසුඛ’’න්ති. නනු ච චතුත්ථජ්ඣානෙ සුඛමෙව නත්ථීති? සච්චං නත්ථි, සාතලක්ඛණසන්තසභාවත්තා පනෙත්ථ උපෙක්ඛා ‘‘සුඛ’’න්ති අධිප්පෙතා. තෙන වුත්තං සම්මොහවිනොදනියං (විභ. අට්ඨ. 232) ‘‘උපෙක්ඛා පන සන්තත්තා, සුඛමිච්චෙව භාසිතා’’ති. เพราะเหตุที่คำว่า “ด้วยจิตที่บริสุทธิ์” ท่านกล่าวถึงจิตในจตุตถฌาน, และจิตนั้นปราศจากอุปกิเลสมีราคะเป็นต้น จึงเป็นจิตที่ไม่มีอุปกิเลสและปราศจากมลทิน, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “บริสุทธิ์โดยความเป็นจิตที่ไม่มีอุปกิเลส”. แต่เพราะเหตุที่ความผ่องใสเป็นความพิเศษแห่งการดำเนินไปโดยปัจจัยพิเศษแห่งความบริสุทธิ์ เหมือนความสว่างไสวของทองคำที่ขัดดีแล้ว, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทราบว่าผ่องใสโดยความเป็นจิตที่สว่างไสว”. คำว่า อิทัง เป็นคำที่แสดงความขาว. คำว่า อุตุผรณัตถัง คือ เพื่อแสดงการแผ่ไปของอุตุ. ความว่า ที่เหลือไม่มีการแผ่ไปของอุตุ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในขณะนั้น...เป็นต้น...ย่อมมีกำลัง”. คำว่า กายที่เกิดจากกรรมเหมือนผ้า คือ กายที่เกิดจากกรรมของโยคีพึงเห็นเหมือนผ้า เพราะถูกแผ่ไปด้วยสุขในจตุตถฌานที่เหมือนการแผ่ไปของอุตุ. จตุตถฌานพึงเห็นเหมือนร่างกายของบุรุษ เพราะเป็นที่อาศัยของสุขที่อยู่ในฐานะของการแผ่ไปของอุตุ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะเหตุนั้น” เป็นต้น. และในที่นั้น พึงทราบว่า สุขในฌานถูกกล่าวด้วยการรับเอาคำว่า “ด้วยจิตที่บริสุทธิ์”. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สุขในจตุตถฌานเหมือนการแผ่ไปของอุตุ”. ก็ในจตุตถฌานไม่มีสุขมิใช่หรือ? จริงอยู่ ไม่มี, แต่ในที่นี้ อุเบกขาถูกประสงค์ว่าเป็น “สุข” เพราะมีลักษณะสงบระงับ. เพราะเหตุนั้น ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนี (วิภงฺค. อ. 232) จึงกล่าวว่า “อุเบกขานั้นสงบระงับ จึงถูกกล่าวว่าเป็นสุขนั่นเอง”. තස්ස [Pg.14] තස්ස සමාධිස්ස සරූපදස්සනස්ස පච්චයත්තා පච්චවෙක්ඛණඤාණං පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං. සමභරිතොති සමපුණ්ණො. ปัญญาที่พิจารณา (ปัจจเวกขณญาณ) เป็นนิมิตแห่งการพิจารณา เพราะเป็นปัจจัยแห่งการเห็นรูปของสมาธินั้นๆ. คำว่า สมาภริโต คือ เต็มเปี่ยมดีแล้ว. මණ්ඩභූමීති පපාවණ්ණභූමි. යත්ථ සලිලසිඤ්චනෙන විනාව සස්සානි ඨිතානි සම්පජ්ජන්ති. යුගෙ යොජෙතබ්බානි යොග්ගානි, තෙසං ආචරියො යොග්ගාචරියො. තෙසං සික්ඛාපනතො හත්ථිආදයොපි ‘‘යොග්ගා’’ති වුච්චන්තීති ආහ පාළියං ‘‘අස්සදම්මසාරථී’’ති. යෙන යෙනාති චතූසු මග්ගෙසු යෙන යෙන මග්ගෙන. යං යං ගතින්ති ජවසමජවාදිභෙදාසු ගතීසු යං යං ගතිං. නවමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. คำว่า มัณฑภูมิ คือ พื้นที่ที่มีลักษณะเหมือนเปือกตม (หรือพื้นที่ที่อุดมสมบูรณ์). ที่ซึ่งพืชผลทั้งหลายตั้งอยู่และถึงความสมบูรณ์ได้โดยไม่ต้องรดน้ำ. คำว่า โยคคานิ คือ สัตว์ที่ควรเทียมแอก, อาจารย์ของสัตว์เหล่านั้นชื่อว่า โยคคาจริยะ (ครูฝึก). เพราะการฝึกสอนสัตว์เหล่านั้น แม้ช้างเป็นต้นก็ถูกเรียกว่า “โยคคะ” ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวในบาลีว่า “สารถีผู้ฝึกม้า” (assadammasārathī) ดังนี้. คำว่า เยน เยน คือ ด้วยมรรคใดมรรคหนึ่งในมรรค ๔. คำว่า ยัง ยัง คติง คือ คติใดคติหนึ่งในบรรดาคติที่ต่างกันโดยความเร็วและความเร็วสม่ำเสมอเป็นต้น. ในสูตรที่ ๙ ไม่มีคำที่จะต้องอธิบาย. පඤ්චඞ්ගිකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปัญจังคิกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 10. නාගිතසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถานาคิตสูตร 30. දසමෙ උච්චාසද්දමහාසද්දාති උද්ධං උග්ගතත්තා උච්චො පත්ථටො මහන්තො විනිබ්භිජ්ජිත්වා ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යො සද්දො එතෙසන්ති උච්චාසද්දමහාසද්දා. වචීඝොසොපි හි බහූහි එකජ්ඣං පවත්තිතො අත්ථතො සද්දතො ච දුරවබොධො කෙවලං මහානිග්ඝොසො එව හුත්වා සොතපථමාගච්ඡති. මච්ඡවිලොපෙති මච්ඡානං විලුම්පිත්වා විය ගහණෙ, මච්ඡානං වා විලුම්පනෙ. කෙවට්ටානඤ්හි මච්ඡපච්ඡිඨපිතට්ඨානෙ මහාජනො සන්නිපතිත්වා ‘‘ඉධ අඤ්ඤං එකං මච්ඡං දෙහි, එකං මච්ඡඵාලං දෙහී’’ති, ‘‘එතස්ස තෙ මහා දින්නො, මය්හං ඛුද්දකො’’ති එවං උච්චාසද්දං මහාසද්දං කරොන්ති. මච්ඡග්ගහණත්ථං ජාලෙ පක්ඛිත්තෙපි තස්මිං ඨානෙ කෙවට්ටා චෙව අඤ්ඤෙ ච ‘‘පවිට්ඨො ගහිතො’’ති මහාසද්දං කරොන්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. අසුචිසුඛන්ති කායාසුචිසන්නිස්සිතත්තා කිලෙසාසුචිසන්නිස්සිතත්තා ච අසුචිසන්නිස්සිතසුඛං. නෙක්ඛම්මසුඛස්සාති කාමතො නික්ඛමන්තස්ස සුඛස්ස. පවිවෙකසුඛස්සාති ගණසඞ්ගණිකතො කිලෙසසඞ්ගණිකතො ච විගතස්ස සුඛස්ස. උපසමසුඛස්සාති රාගාදිවූපසමාවහස්ස සුඛස්ස. සම්බොධසුඛන්ති මග්ගසඞ්ඛාතස්ස සම්බොධස්ස නිට්ඨප්පත්තත්ථාය සුඛං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า อุจจาสัททะมหาสัททะ (เสียงดังเสียงอึกทึก) คือ เสียงของคนเหล่านี้ชื่อว่าเสียงดังเพราะเป็นเสียงที่พุ่งขึ้นไปเบื้องบน ชื่อว่าเสียงอึกทึกเพราะเป็นเสียงที่แผ่ไปกว้างใหญ่จนไม่สามารถจะแยกแยะจับใจความได้. เพราะแม้เสียงพูดที่คนจำนวนมากเปล่งออกมาพร้อมกัน ก็ยากที่จะเข้าใจได้ทั้งโดยเนื้อความและโดยเสียง เป็นเพียงเสียงกึกก้องอย่างยิ่งเท่านั้นที่มาปรากฏแก่หู. คำว่า มัจฉวิโลเป (ในการยื้อแย่งปลา) คือ ในการจับปลาเหมือนการยื้อแย่ง หรือในการยื้อแย่งปลา. ด้วยว่า ในที่ที่พวกชาวประมงวางตะกร้าปลาไว้ มหาชนมาประชุมกันแล้วส่งเสียงดังอึกทึกว่า “จงให้ปลาตัวอื่นที่นี่ตัวหนึ่ง, จงให้ปลาซีกหนึ่งที่นี่”, “ท่านให้ปลาตัวใหญ่แก่คนโน้น ให้ตัวเล็กแก่ฉัน” ดังนี้. แม้เมื่อทอดแหเพื่อจับปลา ในที่นั้นพวกชาวประมงและคนอื่นๆ ก็ส่งเสียงดังว่า “เข้าแล้ว จับได้แล้ว”. คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงเรื่องนั้น. คำว่า อสุจิสุขัง (สุขที่ไม่สะอาด) คือ สุขที่อาศัยสิ่งไม่สะอาด เพราะอาศัยความไม่สะอาดทางกายและความไม่สะอาดคือกิเลส. คำว่า เนกขัมมสุขัสสะ คือ สุขที่เกิดจากการออกจากกาม. คำว่า ปวิเวกสุขัสสะ คือ สุขที่เกิดจากความสงัดจากความคลุกคลีด้วยหมู่คณะและความคลุกคลีด้วยกิเลส. คำว่า อุปสมสุขัสสะ คือ สุขที่นำมาซึ่งความสงบระงับแห่งราคะเป็นต้น. คำว่า สัมโพธสุขัง คือ สุขเพื่อประโยชน์แก่ความสำเร็จแห่งสัมโพธิที่กล่าวคือมรรค. ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่าย. නාගිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานาคิตสูตร จบแล้ว. පඤ්චඞ්ගිකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปัญจังคิกวรรค จบแล้ว. 4. සුමනවග්ගො ๔. สุมนวรรค 1. සුමනසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสุมนสูตร 31. චතුත්ථස්ස [Pg.15] පඨමෙ සතක්කකූති සතසිඛරො, අනෙකකූටොති අත්ථො. ඉදං තස්ස මහාමෙඝභාවදස්සනං. සො හි මහාවස්සං වස්සති. තෙනෙවාහ – ‘‘ඉතො චිතො ච උට්ඨිතෙන වලාහකකූටසතෙන සමන්නාගතොති අත්ථො’’ති. දස්සනසම්පන්නොති එත්ථ දස්සනං නාම සොතාපත්තිමග්ගො. සො හි පඨමං නිබ්බානදස්සනතො ‘‘දස්සන’’න්ති වුච්චති. යදිපි තං ගොත්‍රභු පඨමතරං පස්සති, දිස්වා පන කත්තබ්බකිච්චස්ස කිලෙසප්පහානස්ස අකරණතො න තං ‘‘දස්සන’’න්ති වුච්චති. ආවජ්ජනට්ඨානියඤ්හි තං ඤාණං. මග්ගස්ස නිබ්බානාරම්මණතාසාමඤ්ඤෙන චෙතං වුත්තං, න නිබ්බානප්පටිවිජ්ඣනෙන, තස්මා ධම්මචක්ඛුං පුනප්පුනං නිබ්බත්තනෙන භාවනං අප්පත්තං දස්සනං, ධම්මචක්ඛුඤ්ච පරිඤ්ඤාදිකිච්චකරණෙන චතුසච්චධම්මදස්සනං තදභිසමයොති නත්ථෙත්ථ ගොත්‍රභුස්ස දස්සනභාවාපත්ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า สตักกะกูฏะ (มีร้อยยอด) คือ มีร้อยยอด อธิบายว่า มีหลายยอด. นี้เป็นการแสดงความเป็นเมฆใหญ่ของเมฆนั้น. เพราะเมฆใหญ่นั้นย่อมยังฝนห่าใหญ่ให้ตก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อธิบายว่า ประกอบด้วยยอดเมฆร้อยยอดที่ตั้งขึ้นจากที่โน้นที่นี้”. ในคำว่า ทัสสนะสัมปันนะ นี้ คำว่า ทัสสนะ ได้แก่ โสดาปัตติมรรค. เพราะโสดาปัตติมรรคนั้นเรียกว่า “ทัสสนะ” เพราะเห็นพระนิพพานเป็นครั้งแรก. แม้ว่าโคตรภูญาณจะเห็นพระนิพพานนั้นก่อนก็ตาม แต่เพราะเห็นแล้วไม่ได้ทำกิจที่ควรทำคือการละกิเลส จึงไม่เรียกโคตรภูญาณนั้นว่า “ทัสสนะ”. เพราะญาณนั้นตั้งอยู่ในฐานะเป็นการพิจารณา (อาวัชชนะ). และคำนี้กล่าวโดยความที่มรรคมีพระนิพพานเป็นอารมณ์เหมือนกัน ไม่ใช่ด้วยการแทงตลอดพระนิพพาน. เพราะฉะนั้น ทัสสนะที่ยังไม่ถึงภาวนาด้วยการเกิดขึ้นบ่อยๆ แห่งธรรมจักษุ และการเห็นธรรมคืออริยสัจ ๔ ด้วยการทำกิจมีปริญญาเป็นต้นแห่งธรรมจักษุนั้น ชื่อว่าการตรัสรู้ (อภิสมัย) ดังนั้น ในที่นี้จึงไม่มีการที่โคตรภูญาณจะเป็นทัสสนะไปได้. ส่วนที่เหลือในที่นี้เข้าใจได้ง่าย. සුමනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสุมนสูตร จบแล้ว. 2. චුන්දීසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาจุนทีสูตร 32. දුතියෙ ‘‘අරියකන්තෙහි සීලෙහි සමන්නාගතො’’තිආදීසු (අ. නි. 5.179) අරියකන්තානීති පඤ්චසීලානි ආගතානි. අරියකන්තානි හි පඤ්චසීලානි අරියානං කන්තානි පියානි, භවන්තරගතාපි අරියා තානි න විජහන්ති. ඉධ පන ‘‘යාවතා, චුන්ද, සීලානි අරියකන්තානි සීලානි, තෙසං අග්ගමක්ඛායති…පෙ… අග්ගෙ තෙ පරිපූරකාරිනො’’ති වුත්තත්තා මග්ගඵලානි සීලානි අධිප්පෙතානීති ආහ ‘‘අරියකන්තානි සීලානීති මග්ගඵලසම්පයුත්තානි සීලානී’’ති. ๓๒. ในสูตรที่ ๒ ในบทว่า “ประกอบด้วยศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะ” เป็นต้น (องฺ. ปญฺจก. ๒๔/๑๗๙) คำว่า อริยกนฺตานิ หมายถึงศีล ๕. เพราะศีล ๕ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจของพระอริยะ แม้พระอริยะผู้ไปสู่ภพอื่นก็ไม่ละศีลเหล่านั้น. แต่ในที่นี้ เพราะตรัสไว้ว่า “จุนทะ ศีลที่เป็นที่รักของพระอริยะมีประมาณเท่าใด ศีลเหล่านั้นย่อมถูกกล่าวว่าเป็นยอด... ผู้ทำศีลเหล่านั้นให้บริบูรณ์ย่อมเป็นยอด” ดังนี้ ศีลที่เป็นมรรคและผลจึงเป็นที่ประสงค์ ท่านจึงกล่าวว่า “ศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะ คือศีลที่ประกอบด้วยมรรคและผล”. චුන්දීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาจุนทีสูตร จบแล้ว. 3. උග්ගහසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาอุคคหสูตร 33. තතියෙ [Pg.16] සබ්බපඨමං උට්ඨානසීලාති රත්තියා විභායනවෙලාය සාමිකෙ පරිජනෙ සෙය්‍යාය අවුට්ඨිතෙ සබ්බපඨමං උට්ඨානසීලා. සාමිකං දිස්වා නිසින්නාසනතො අග්ගිදඩ්ඪා විය පඨමමෙව වුට්ඨහන්තීති වා පුබ්බුට්ඨායිනියො. කිංකාරන්ති කිංකරණීයං, කිංකරණභාවෙන පුච්ඡිත්වා කාතබ්බවෙය්‍යාවච්චන්ති අත්ථො. තං පටිස්සුණන්තා විචරන්තීති කිංකාරප්පටිස්සාවිනියො. මනාපංයෙව කිරියං කරොන්ති සීලෙනාති මනාපචාරිනියො. පියමෙව වදන්ති සීලෙනාති පියවාදිනියො. ๓๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า สัพพะปะฐะมัง อุฏฐานะสีลา (มีปกติลุกขึ้นก่อนใครทั้งหมด) คือ เมื่อสามีและบริวารยังไม่ลุกจากที่นอนในเวลาใกล้รุ่ง ก็เป็นผู้มีปกติลุกขึ้นก่อนใครทั้งหมด. หรือว่า ชื่อว่า ปุพพุฏฐายินิโย (ผู้ลุกขึ้นก่อน) เพราะเมื่อเห็นสามีแล้ว ก็ลุกขึ้นจากที่นั่งก่อนเหมือนถูกไฟลวก. คำว่า กิงการัง คือ สิ่งที่ควรทำ อธิบายว่า เวยยาวัจจะที่ควรทำโดยการถามด้วยความเป็นผู้ใคร่จะทำว่า “จะให้ทำอะไร”. คำว่า กิงการัปปฏิสสาวินิโย คือ ผู้เที่ยวไปโดยคอยรับฟังคำสั่งว่า “จะให้ทำอะไร” นั้น. คำว่า มนาปจารินิโย คือ ผู้มีปกติประพฤติแต่สิ่งที่น่าพอใจ. คำว่า ปิยวาทินิโย คือ ผู้มีปกติกล่าวแต่คำที่น่ารัก. තත්‍රුපායායාති තත්‍ර කම්මෙ සාධෙතබ්බඋපායභූතාය වීමංසාය. තෙනාහ ‘‘තස්මිං උණ්ණාකප්පාසසංවිධානෙ’’තිආදි. අලං කාතුන්ති කාතුං සමත්ථා. අලං සංවිධාතුන්ති විචාරෙතුං සමත්ථා. තෙනාහ ‘‘අලං කාතුං අලං සංවිධාතුන්ති අත්තනා කාතුම්පි පරෙහි කාරාපෙතුම්පී’’තිආදි. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. คำว่า ตัตรูปายายะ คือ ด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาอันเป็นอุบายที่ควรให้สำเร็จในงานนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในการจัดแจงขนสัตว์และฝ้ายนั้น” เป็นต้น. คำว่า อลํ กาตุง คือ สามารถที่จะทำ. คำว่า อลํ สํวิธาตุง คือ สามารถที่จะจัดการ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อลํ กาตุง อลํ สํวิธาตุง คือ ทั้งสามารถที่จะทำเองและทั้งสามารถที่จะให้คนอื่นทำ” เป็นต้น. ส่วนที่เหลือในที่นี้เข้าใจได้ง่าย. උග්ගහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอุคคหสูตร จบแล้ว. 4-5. සීහසෙනාපතිසුත්තාදිවණ්ණනා ๔-๕. อรรถกถาสีหเสนาบดีสูตรเป็นต้น. 34-35. චතුත්ථෙ සන්දිට්ඨිකන්ති අසම්පරායිකතාය සාමං දට්ඨබ්බං. සයං අනුභවිතබ්බං අත්තපච්චක්ඛං දිට්ඨධම්මිකන්ති අත්ථො. න සද්ධාමත්තකෙනෙව තිට්ඨතීති ‘‘දානං නාම සාධු සුන්දරං, බුද්ධාදීහි පණ්ඩිතෙහි පසත්ථ’’න්ති එවං සද්ධාමත්තකෙනෙව න තිට්ඨති. යං දානං දෙතීති යං දෙය්‍යධම්මං පරස්ස දෙති. තස්ස පති හුත්වාති තබ්බිසයං ලොභං සුට්ඨු අභිභවන්තො තස්ස අධිපති හුත්වා දෙති. තෙන අනධිභවනීයත්තා න දාසො න සහායොති. තත්ථ තදුභයං අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච දස්සෙතුං ‘‘යො හී’’තිආදි වුත්තං. දාසො හුත්වා දෙති තණ්හාදාසබ්‍යස්ස උපගතත්තා. සහායො හුත්වා දෙති තස්ස පියභාවාවිස්සජ්ජනතො. සාමී හුත්වා දෙති තත්ථ තණ්හාදාසබ්‍යතො අත්තානං මොචෙත්වා අභිභුය්‍ය පවත්තනතො. අථ වා යො දානසීලතාය දායකො පුග්ගලො, සො දානෙ පවත්තිභෙදෙන දානදාසො, දානසහායො, දානපතීති තිප්පකාරො හොති. තදස්ස තිප්පකාරතං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘යො හී’’තිආදි වුත්තං. දාතබ්බට්ඨෙන දානං, අන්නපානාදි. ๓๔-๓๕. ในข้อที่ ๔ คำว่า สันทิฏฐิกัง คือพึงเห็นได้ด้วยตนเอง เพราะความไม่เป็นไปในภพหน้า. หมายถึงพึงประสบด้วยตนเอง เป็นของประจักษ์แก่ตน เป็นของเห็นได้ในปัจจุบัน. คำว่า น สัทธามัตตกเณว ติฏฐติ คือไม่ดำรงอยู่ด้วยเพียงศรัทธาเท่านั้น หมายถึงไม่ดำรงอยู่ด้วยเพียงศรัทธาว่า “ทานเป็นสิ่งดีงาม เป็นสิ่งประเสริฐ บัณฑิตมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นสรรเสริญ”. คำว่า ยัง ทานัง เทติ คือให้ทานใด หมายถึงให้วัตถุทานใดแก่ผู้อื่น. คำว่า ตัสสะ ปติ หุตวา คือเป็นเจ้าของสิ่งนั้น หมายถึงให้โดยเป็นผู้ครอบงำโลภะในวัตถุทานนั้นอย่างดี เป็นผู้เป็นใหญ่ในวัตถุทานนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงไม่เป็นทาส ไม่เป็นสหาย เพราะไม่ถูกครอบงำ. ในที่นั้น เพื่อแสดงทั้งสองอย่างนั้นโดยนัยตรงและนัยกลับ จึงกล่าวคำว่า “โย หิ” เป็นต้น. ให้โดยเป็นทาส เพราะถึงความเป็นทาสแห่งตัณหา. ให้โดยเป็นสหาย เพราะไม่สละความรักในสิ่งนั้น. ให้โดยเป็นเจ้าของ เพราะปลดเปลื้องตนจากความเป็นทาสแห่งตัณหาในสิ่งนั้นแล้ว ครอบงำแล้วจึงให้. อีกนัยหนึ่ง บุคคลใดเป็นผู้ให้ด้วยมีปกติให้ทาน บุคคลนั้นย่อมมี ๓ ประเภท คือ ทานทาส ทานสหาย และทานบดี ด้วยความแตกต่างแห่งการให้ทาน. เพื่อแสดงความแตกต่าง ๓ ประเภทนั้น จึงกล่าวคำว่า “โย หิ” เป็นต้น. ทาน คือข้าว น้ำ เป็นต้น โดยอรรถว่าพึงให้. තත්ථ [Pg.17] යං අත්තනා පරිභුඤ්ජති, තණ්හාධිපන්නතාය තස්ස වසෙන වත්තනතො දාසො විය හොති. යං පරෙසං දීයති, තත්ථාපි අන්නපානසාමඤ්ඤෙන ඉදං වුත්තං ‘‘දානසඞ්ඛාතස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස දාසො හුත්වා’’ති. සහායො හුත්වා දෙති අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බස්ස පරෙසං දාතබ්බස්ස ච සමසමං ඨපනතො. පති හුත්වා දෙති සයං දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙ අවත්තිත්වා තස්ස අත්තනො වසෙ වත්තාපනතො. අපරො නයො – යො අත්තනා පණීතං පරිභුඤ්ජිත්වා පරෙසං නිහීනං දෙති, සො දානදාසො නාම තන්නිමිත්තනිහීනභාවාපත්තිතො. යො යාදිසං අත්තනා පරිභුඤ්ජති, තාදිසමෙව පරෙසං දෙති, සො දානසහායො නාම තන්නිමිත්තහීනාධිකභාවවිවජ්ජනෙන සදිසභාවාපත්තිතො. යො අත්තනා නිහීනං පරිභුඤ්ජිත්වා පරෙසං පණීතං දෙති, සො දානපති නාම තන්නිමිත්තසෙට්ඨභාවාපත්තිතො. ในที่นั้น สิ่งใดที่ตนบริโภค เพราะถูกตัณหาครอบงำ จึงเป็นไปตามอำนาจของสิ่งนั้น ย่อมเป็นเหมือนทาส. สิ่งใดที่ให้แก่ผู้อื่น ในที่นั้นก็กล่าวถึงข้าวและน้ำโดยทั่วไปว่า “เป็นทาสของวัตถุทานที่ชื่อว่าทาน”. ให้โดยเป็นสหาย เพราะตั้งสิ่งที่จะบริโภคเองและสิ่งที่จะให้ผู้อื่นให้เท่าเทียมกัน. ให้โดยเป็นเจ้าของ เพราะตนไม่เป็นไปตามอำนาจของวัตถุทาน แต่ยังวัตถุทานนั้นให้เป็นไปตามอำนาจของตน. อีกนัยหนึ่ง บุคคลใดบริโภคของประณีตด้วยตนเองแล้วให้ของเลวแก่ผู้อื่น บุคคลนั้นชื่อว่าทานทาส เพราะถึงความเป็นผู้เลวทรามด้วยเหตุนั้น. บุคคลใดบริโภคของเช่นใดด้วยตนเอง ก็ให้ของเช่นนั้นแก่ผู้อื่น บุคคลนั้นชื่อว่าทานสหาย เพราะถึงความเป็นผู้เสมอกันด้วยการเว้นจากความเป็นผู้เลวหรือประเสริฐด้วยเหตุนั้น. บุคคลใดบริโภคของเลวด้วยตนเองแล้วให้ของประณีตแก่ผู้อื่น บุคคลนั้นชื่อว่าทานบดี เพราะถึงความเป็นผู้ประเสริฐด้วยเหตุนั้น. නිත්තෙජභූතො තෙජහානිප්පත්තියා. සහ බ්‍යති ගච්ඡතීති සහබ්‍යො, සහපවත්තනකො, තස්ස භාවො සහබ්‍යතා, සහපවත්තීති ආහ ‘‘සහභාවං එකීභාවං ගතා’’ති. අසිතස්සාති වා අබන්ධස්ස, තණ්හාබන්ධනෙන අබන්ධස්සාති අත්ථො. පඤ්චමං උත්තානමෙව. คำว่า นิตเตชภูโต คือเป็นผู้ไม่มีเดช เพราะถึงความเสื่อมแห่งเดช. คำว่า สหพฺโย คือผู้ไปพร้อมกัน, ผู้เป็นไปพร้อมกัน, ภาวะของผู้เป็นไปพร้อมกัน คือ สหพฺยตา, ความเป็นไปพร้อมกัน ท่านจึงกล่าวว่า “ถึงความเป็นผู้มีภาวะร่วมกัน เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน”. คำว่า อสิตัสสะ คือผู้ไม่มีเครื่องผูก หรือผู้ไม่มีเครื่องผูกด้วยเครื่องผูกคือตัณหา. ข้อที่ ๕ เป็นความชัดเจนอยู่แล้ว. සීහසෙනාපතිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสีหเสนาบดีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 6-7. කාලදානසුත්තාදිවණ්ණනා ๖-๗. อรรถกถากาลทานสูตรเป็นต้น. 36-37. ඡට්ඨෙ ආරාමතොති ඵලාරාමතො. පඨමුප්පන්නානීති සබ්බපඨමං සුජාතානි. භාසිතඤ්ඤූති භික්ඛූ ඝරද්වාරෙ ඨිතා කිඤ්චාපි තුණ්හී හොන්ති, අත්ථතො පන ‘‘භික්ඛං දෙථා’’ති වදන්ති නාම අරියාය යාචනාය. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘උද්ධිස්ස අරියා තිට්ඨන්ති, එසා අරියානං යාචනා’’ති. තත්‍ර යෙ ‘‘මයං පචාම, ඉමෙ න පචන්ති, පචමානෙ පත්වා අලභන්තා කුහිං ලභිස්සන්තී’’ති දෙය්‍යධම්මං සංවිභජන්ති, තෙ භාසිතඤ්ඤූ නාම ඤත්වා කත්තබ්බස්ස කරණතො. යුත්තප්පත්තකාලෙති දාතුං යුත්තප්පත්තකාලෙ. අප්පටිවානචිත්තොති අනිවත්තනචිත්තො. සත්තමං උත්තානමෙව. ๓๖-๓๗. ในข้อที่ ๖ คำว่า อารามโต คือจากสวนผลไม้. คำว่า ปฐมุปปันนานิ คือสิ่งที่เกิดขึ้นก่อนใครทั้งหมด, สิ่งที่เกิดดีแล้วก่อนใครทั้งหมด. คำว่า ภาสิตัญญู คือภิกษุทั้งหลายที่ยืนอยู่ที่ประตูเรือน ถึงแม้จะนิ่งอยู่ แต่โดยอรรถแล้วย่อมกล่าวว่า “จงให้ภิกษา” ด้วยการขอของพระอริยะ. เพราะคำนี้ตรัสไว้ว่า “พระอริยะทั้งหลายย่อมยืนโดยมุ่งหมาย, นี้เป็นการขอของพระอริยะ”. ในที่นั้น ชนเหล่าใดแบ่งปันวัตถุทานว่า “เราหุงต้ม, พวกนี้ไม่หุงต้ม, เมื่อมาถึงในเวลาหุงต้มแล้วไม่ได้ จะไปได้ที่ไหน” ชนเหล่านั้นชื่อว่าภาสิตัญญู เพราะรู้แล้วทำสิ่งที่ควรทำ. คำว่า ยุตตัปปัตตกาล คือในเวลาที่ควรให้. คำว่า อัปปฏิวานจิตโต คือมีจิตไม่หวนกลับ. ข้อที่ ๗ เป็นความชัดเจนอยู่แล้ว. කාලදානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากาลทานสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 8. සද්ධසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาสัทธาสูตร. 38. අට්ඨමෙ [Pg.18] අනුකම්පන්තීති ‘‘සබ්බෙ සත්තා සුඛී හොන්තු අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා’’ති එවං හිතඵරණෙන අනුග්ගණ්හන්ති. අපිච උපට්ඨාකානං ගෙහං අඤ්ඤෙ සීලවන්තෙ සබ්‍රහ්මචාරිනො ගහෙත්වා පවිසන්තාපි අනුග්ගණ්හන්ති නාම. නීචවුත්තින්ති පණිපාතසීලං. කොධමානථද්ධතාය රහිතන්ති කොධමානවසෙන උප්පන්නො යො ථද්ධභාවො චිත්තස්ස උද්ධුමාතලක්ඛණො, තෙන විරහිතන්ති අත්ථො. සොරච්චෙනාති ‘‘තත්ථ කතමං සොරච්චං? යො කායිකො අවීතික්කමො, වාචසිකො අවීතික්කමො, කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො, ඉදං වුච්චති සොරච්චං. සබ්බොපි සීලසංවරො සොරච්ච’’න්ති එවමාගතෙන සීලසංවරසඞ්ඛාතෙන සොරතභාවෙන. සඛිලන්ති ‘‘තත්ථ කතමං සාඛල්‍යං? යා සා වාචා ථද්ධකා කක්කසා ඵරුසා කටුකා අභිසජ්ජනී කොධසාමන්තා අසමාධිසංවත්තනිකා, තථාරූපිං වාචං පහාය යා සා වාචා නෙලා කණ්ණසුඛා පෙමනීයා හදයඞ්ගමා පොරී බහුජනකන්තා බහුජනමනාපා, තථාරූපිං වාචං භාසිතා හොති. යා තත්ථ සණ්හවාචතා සඛිලවාචතා අඵරුසවාචතා, ඉදං වුච්චති සාඛල්‍ය’’න්ති (ධ. ස. 1350) එවං වුත්තෙන සම්මොදකමුදුභාවෙන සමන්නාගතං. තෙනාහ ‘‘සඛිලන්ති සම්මොදක’’න්ති. ๓๘. ในข้อที่ ๘ คำว่า “อนุคคณฺหนฺติ” (อนุเคราะห์) คือ อนุเคราะห์ด้วยการแผ่ประโยชน์อย่างนี้ว่า “ขอสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจงเป็นผู้มีความสุข ไม่มีเวร ไม่เบียดเบียนกันเถิด” อนึ่ง การเข้าไปสู่เรือนของอุบาสกอุบาสิกา โดยพาเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีลคนอื่นไปด้วย ก็ชื่อว่าอนุเคราะห์เหมือนกัน. คำว่า “นีจวุตฺตึ” (มีปกติประพฤติถ่อมตน) คือ มีศีลคือการนอบน้อม. คำว่า “โกธมานถทฺธตาย รหิตํ” (ปราศจากความกระด้างเพราะความโกรธและความถือตัว) คือ ปราศจากความกระด้างอันเกิดจากความโกรธและความถือตัว ซึ่งมีลักษณะฟูขึ้นแห่งจิต. คำว่า “โสรจฺเจน” (ด้วยความเสงี่ยม) คือ ด้วยความเป็นผู้เสงี่ยมอันนับว่าเป็นการสำรวมศีล ซึ่งมาในความว่า “ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความเสงี่ยมเป็นไฉน? การไม่ล่วงละเมิดทางกาย, การไม่ล่วงละเมิดทางวาจา, การไม่ล่วงละเมิดทั้งทางกายและวาจา, นี้เรียกว่าความเสงี่ยม. การสำรวมศีลทั้งหมดก็คือความเสงี่ยม.” คำว่า “สขิลํ” (อ่อนหวาน) คือ ประกอบด้วยความเป็นผู้ยินดีและอ่อนโยน ซึ่งกล่าวไว้ในความว่า “ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความอ่อนหวานเป็นไฉน? วาจาใดที่หยาบกระด้าง แข็งกร้าว รุนแรง เผ็ดร้อน เป็นไปเพื่อการด่าว่า เป็นไปใกล้ความโกรธ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบ, ละวาจาเช่นนั้นเสีย แล้วกล่าววาจาใดที่อ่อนโยน ไพเราะหู น่ารัก ซาบซึ้งใจ เป็นของชาวเมือง เป็นที่รักของชนมาก เป็นที่พอใจของชนมาก, ความเป็นผู้มีวาจาอ่อนโยน ความเป็นผู้มีวาจาอ่อนหวาน ความเป็นผู้มีวาจาไม่หยาบคายในวาจานั้น, นี้เรียกว่าความอ่อนหวาน” (ธ.ส. ๑๓๕๐). เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สขิลํ” (อ่อนหวาน) คือ “สมฺโมทกํ” (เป็นที่ยินดี). සද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสัทธาสูตร จบแล้ว. 9-10. පුත්තසුත්තාදිවණ්ණනා ๙-๑๐. อรรถกถาปุตตสูตรเป็นต้น. 39-40. නවමෙ භතොති පොසිතො. තං පන භරණං ජාතකාලතො පට්ඨාය සුඛපච්චයූපහරණෙන දුක්ඛපච්චයාපහරණෙන ච පවත්තිතන්ති දස්සෙතුං ‘‘අම්හෙහී’’තිආදි වුත්තං. හත්ථපාදවඩ්ඪනාදීහීති ආදි-සද්දෙන මුඛෙන සිඞ්ඝානිකාපනයනනහාපනමණ්ඩනාදිඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. මාතාපිතූනං සන්තකං ඛෙත්තාදිං අවිනාසෙත්වා රක්ඛිතං තෙසං පරම්පරාය ඨිතියා කාරණං හොතීති ආහ ‘‘අම්හාකං සන්තකං…පෙ… කුලවංසො චිරං ඨස්සතී’’ති. සලාකභත්තාදීනි අනුපච්ඡින්දිත්වාති සලාකභත්තාදීනි අවිච්ඡින්දිත්වා. යස්මා දායජ්ජප්පටිලාභස්ස යොග්‍යභාවෙන වත්තමානොයෙව දායස්ස පටිපජ්ජිස්සති, න ඉතරොති ආහ ‘‘කුලවංසානුරූපාය පටිපත්තියා’’තිආදි[Pg.19]. අත්තනා දායජ්ජාරහං කරොන්තොති අත්තානං දායජ්ජාරහං කරොන්තො. මාතාපිතරො හි අත්තනො ඔවාදෙ අවත්තමානෙ මිච්ඡාපටිපන්නෙ දාරකෙ විනිච්ඡයං ගන්ත්වා අපුත්තෙ කරොන්ති, තෙ දායජ්ජාරහා න හොන්ති. ඔවාදෙ වත්තමානෙ පන කුලසන්තකස්ස සාමිකෙ කරොන්ති. තතියදිවසතො පට්ඨායාති මතදිවසතො තතියදිවසතො පට්ඨාය. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. දසමං උත්තානමෙව. ในข้อที่ ๙ คำว่า ภโต (อันเขาเลี้ยงดู) คือ อันเขาบำรุงเลี้ยง. อนึ่ง เพื่อแสดงว่าการบำรุงเลี้ยงนั้นดำเนินไปตั้งแต่เวลาเกิด ด้วยการนำมาซึ่งปัจจัยแห่งความสุข และการขจัดปัจจัยแห่งความทุกข์ จึงกล่าวคำว่า อเมฺหหิ (โดยเรา) เป็นต้น. คำว่า หตฺถปาทวฑฺฒนาทีหิ (ด้วยการเลี้ยงดูมือเท้าเป็นต้น) ด้วยคำว่า เป็นต้น นั้น ย่อมสงเคราะห์การดูดน้ำมูก การอาบน้ำ การตกแต่ง เป็นต้น ด้วยปาก. การรักษาไร่นาเป็นต้น อันเป็นสมบัติของบิดามารดา ไม่ให้พินาศ ย่อมเป็นเหตุแห่งการดำรงอยู่สืบไปของท่านเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า สมบัติของเรา...เป... วงศ์ตระกูลจะดำรงอยู่ได้นาน ดังนี้. คำว่า สลากภตฺตาทีนิ อนุจฺฉินฺทิตฺวา (ไม่ตัดสลากภัตเป็นต้น) คือ ไม่ตัดสลากภัตเป็นต้น. เพราะเหตุที่ผู้ประพฤติเหมาะสมด้วยความเป็นผู้ควรได้รับมรดกเท่านั้น จักได้รับมรดก ไม่ใช่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ด้วยการประพฤติที่เหมาะสมแก่วงศ์ตระกูล เป็นต้น. คำว่า อตฺตนา ทายชฺชารหํ กโรนฺโต (ทำให้ตนเองเป็นผู้ควรได้รับมรดก) คือ ทำให้ตนเองเป็นผู้ควรได้รับมรดก. บิดามารดาเมื่อบุตรไม่ตั้งอยู่ในโอวาทของตน เป็นผู้ประพฤติผิด ย่อมไปสู่การวินิจฉัยแล้วทำให้เป็นผู้ไม่ใช่บุตร (คือตัดออกจากกองมรดก) บุตรเหล่านั้นย่อมไม่ควรได้รับมรดก. แต่เมื่อบุตรตั้งอยู่ในโอวาท ย่อมทำให้เป็นเจ้าของสมบัติของตระกูล. คำว่า ตติยทิวสโต ปฏฺฐาย (ตั้งแต่วันที่สาม) คือ ตั้งแต่วันที่สามนับจากวันตาย. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย. ข้อที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. පුත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปุตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว. සුමනවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสุมนวรรค จบแล้ว. 5. මුණ්ඩරාජවග්ගො ๕. มุณฑราชวรรค 1-2. ආදියසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาอาทิยสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๒. 41-42. පඤ්චමස්ස පඨමෙ උට්ඨානවීරියාධිගතෙහීති වා උට්ඨානෙන ච වීරියෙන ච අධිගතෙහි. තත්ථ උට්ඨානන්ති කායිකං වීරියං. වීරියන්ති චෙතසිකන්ති වදන්ති. උට්ඨානන්ති වා භොගුප්පාදනෙ යුත්තප්පයුත්තතා. වීරියං තජ්ජො උස්සාහො. පීණිතන්ති ධාතං සුතිත්තං. තථාභූතො පන යස්මා ථූලසරීරො හොති, තස්මා ‘‘ථූලං කරොතී’’ති වුත්තං. දුතියං උත්තානමෙව. ในข้อที่ ๕ สูตรแรก คำว่า อุฏฺฐานวีริยาธิคเตหิ (อันได้มาด้วยความหมั่นและความเพียร) คือ อันได้มาด้วยความหมั่นและความเพียร. ในคำเหล่านั้น ท่านกล่าวว่า คำว่า อุฏฺฐานํ (ความหมั่น) คือ ความเพียรทางกาย. คำว่า วีริยํ (ความเพียร) คือ ความเพียรทางใจ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า อุฏฺฐานํ คือ ความเหมาะสมและความขวนขวายในการยังโภคะให้เกิดขึ้น. วีริยํ คือ ความอุตสาหะที่เกิดจากความหมั่นนั้น. คำว่า ปีณิตํ (อิ่มหนำ) คือ อิ่มเอิบ อิ่มหนำ. อนึ่ง เพราะบุคคลผู้เป็นเช่นนั้นย่อมมีร่างกายอ้วนพี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ทำให้เป็นคนอ้วน ดังนี้. สูตรที่สองมีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. ආදියසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอาทิยสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 3. ඉට්ඨසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาอิฏฐสูตร 43. තතියෙ අප්පමාදං පසංසන්තීති ‘‘එතානි ආයුආදීනි පත්ථයන්තෙන අප්පමාදො කාතබ්බො’’ති අප්පමාදමෙව පසංසන්ති පණ්ඩිතා. යස්මා වා පුඤ්ඤකිරියාසු පණ්ඩිතා අප්පමාදං පසංසන්ති, තස්මා ආයුආදීනි පත්ථයන්තෙන අප්පමාදොව කාතබ්බොති අත්ථො. පුරිමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ ‘‘පුඤ්ඤකිරියාසූ’’ති පදස්ස ‘‘අප්පමත්තො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. යස්මා පණ්ඩිතා අප්පමාදං පසංසන්ති, යස්මා ච පුඤ්ඤකිරියාසු අප්පමත්තො උභො අත්ථෙ අධිගතො හොති, තස්මා ආයුආදීනි පත්ථයන්තෙන අප්පමාදොව [Pg.20] කාතබ්බො. දුතියස්මිං අත්ථවිකප්පෙ පණ්ඩිතා අප්පමාදං පසංසන්ති. කත්ථාති? පුඤ්ඤකිරියාසු. කස්මාති චෙ? යස්මා අප්පමත්තො උභො අත්ථෙ අධිග්ගණ්හාති පණ්ඩිතො, තස්මාති අත්ථො. අත්ථප්පටිලාභෙනාති දිට්ඨධම්මිකාදිහිතප්පටිලාභෙන. ๔๓. ในข้อที่ ๓ คำว่า อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ (ย่อมสรรเสริญความไม่ประมาท) คือ บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาทนั่นเองว่า ผู้ปรารถนาอายุเป็นต้นเหล่านี้ พึงกระทำความไม่ประมาท. อีกนัยหนึ่ง เพราะบัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาทในบุญกิริยา เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาอายุเป็นต้น พึงกระทำความไม่ประมาทนั่นเอง นี้เป็นอรรถ. ในอรรถวิกัปแรก บทว่า ปุญฺญกิริยาสุ (ในบุญกิริยา) มีความสัมพันธ์กับบทว่า อปฺปมตฺโต (ผู้ไม่ประมาท) นี้. เพราะบัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาท และเพราะผู้ไม่ประมาทในบุญกิริยาย่อมบรรลุประโยชน์ทั้งสอง เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาอายุเป็นต้น พึงกระทำความไม่ประมาทนั่นเอง. ในอรรถวิกัปที่สอง บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาท. สรรเสริญที่ไหน? ในบุญกิริยา. ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร? เพราะบัณฑิตผู้ไม่ประมาทย่อมบรรลุประโยชน์ทั้งสอง เพราะเหตุนั้น นี้เป็นอรรถ. คำว่า อตฺถปฺปฏิลามเภน (ด้วยการได้ประโยชน์) คือ ด้วยการได้ประโยชน์อันเป็นไปในปัจจุบันเป็นต้น. ඉට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอิฏฐสูตร จบแล้ว. 4. මනාපදායීසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถามนาปทายีสูตร 44. චතුත්ථෙ ඣානමනෙන නිබ්බත්තං මනොමයන්ති ආහ ‘‘සුද්ධාවාසෙසු එකං ඣානමනෙන නිබ්බත්තං දෙවකාය’’න්ති. සතිපි හි සබ්බසත්තානං අභිසඞ්ඛාරමනසා නිබ්බත්තභාවෙ බාහිරපච්චයෙහි විනා මනසාව නිබ්බත්තත්තා ‘‘මනොමයා’’ති වුච්චන්ති රූපාවචරසත්තා. යදි එවං කාමභවෙ ඔපපාතිකසත්තානම්පි මනොමයභාවො ආපජ්ජතීති චෙ? න, තත්ථ බාහිරපච්චයෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බතාසඞ්කාය එව අභාවතො ‘‘මනසාව නිබ්බත්තා’’ති අවධාරණාසම්භවතො. නිරුළ්හො වායං ලොකෙ මනොමයවොහාරො රූපාවචරසත්තෙසු. තථා හි ‘‘අන්නමයො, පාණමයො, මනොමයො, ආනන්දමයො, විඤ්ඤාණමයො’’ති පඤ්චධා අත්තානං වෙදවාදිනොපි වදන්ති. උච්ඡෙදවාදිනොපි වදන්ති ‘‘දිබ්බො රූපී මනොමයො’’ති (දී. නි. 1.87). තීසු වා කුලසම්පත්තීසූති බ්‍රාහ්මණඛත්තියවෙස්සසඞ්ඛාතෙසු සම්පන්නකුලෙසු. ඡසු වා කාමසග්ගෙසූති ඡසු කාමාවචරදෙවෙසු. ๔๔. ในข้อที่ ๔ ท่านกล่าวว่า ฌานมเนน นิพฺพตฺตํ มโนมยํ (มโนมัยที่บังเกิดด้วยใจอันเป็นไปในฌาน) คือ กายเทพอย่างหนึ่งในชั้นสุทธาวาสที่บังเกิดด้วยใจอันเป็นไปในฌาน. จริงอยู่ แม้สัตว์ทั้งปวงจะบังเกิดด้วยใจที่เป็นอภิสังขาร แต่สัตว์ในรูปาวจรภูมิก็ถูกเรียกว่า มโนมัย (สำเร็จด้วยใจ) เพราะบังเกิดด้วยใจเท่านั้น โดยปราศจากปัจจัยภายนอก. หากถามว่า ถ้าเป็นเช่นนั้น สัตว์โอปปาติกะในกามภพก็พึงเป็นมโนมัยด้วยมิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะในกามภพนั้นไม่มีความสงสัยว่าต้องบังเกิดด้วยปัจจัยภายนอก จึงไม่สามารถกำหนดได้ว่า บังเกิดด้วยใจเท่านั้น. อนึ่ง คำว่า มโนมัย นี้เป็นที่รู้กันในโลกสำหรับสัตว์ในรูปาวจรภูมิ. ดังนั้น แม้พวกเวทวาทีก็กล่าวถึงอัตตา ๕ อย่างว่า อันนมัย (สำเร็จด้วยอาหาร), ปราณมัย (สำเร็จด้วยลมปราณ), มโนมัย (สำเร็จด้วยใจ), อานันทมัย (สำเร็จด้วยความสุข), วิญญาณมัย (สำเร็จด้วยวิญญาณ). แม้พวกอุจเฉทวาทีก็กล่าวว่า กายทิพย์ มีรูป สำเร็จด้วยใจ (ที. นิ. ๑.๘๗). อีกนัยหนึ่ง คำว่า ในตระกูลที่สมบูรณ์ ๓ อย่าง คือ ในตระกูลที่สมบูรณ์อันได้แก่ พราหมณ์ กษัตริย์ และแพศย์. หรือในสวรรค์ ๖ ชั้น คือ ในเทวดาชั้นกามภพ ๖ ชั้น. මනාපදායීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามนาปทายีสูตร จบแล้ว. 5-6. පුඤ්ඤාභිසන්දසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาปุญญาภิสันทสูตรเป็นต้น ที่ ๕-๖. 45-46. පඤ්චමෙ අසඞ්ඛෙය්‍යොති ආළ්හකගණනාය අසඞ්ඛෙය්‍යො. යොජනවසෙන පනස්ස සඞ්ඛා අත්ථි හෙට්ඨා මහාපථවියා උපරි ආකාසෙන පරිසමන්තතො චක්කවාළපබ්බතෙන මජ්ඣෙ තත්ථ තත්ථ ඨිතකෙහි දීපපබ්බතපරියන්තෙහි පරිච්ඡින්නත්තා ජානන්තෙන යොජනතො සඞ්ඛාතුං සක්කාති කත්වා. මහාසරීරමච්ඡකුම්භීලයක්ඛරක්ඛසමහානාගදානවාදීනං සවිඤ්ඤාණකානං බලවාමුඛපාතාලාදීනං අවිඤ්ඤාණකානං භෙරවාරම්මණානං වසෙන බහුභෙරවං[Pg.21]. පුථූති බහූ. සවන්තීති සන්දමානා. උපයන්තීති උපගච්ඡන්ති. ඡට්ඨං උත්තානමෙව. ในข้อที่ ๕ คำว่า อสํเขยฺโย (นับไม่ได้) คือ นับไม่ได้ด้วยการตวงเป็นอาฬหกะ. แต่โดยระยะโยชน์ ย่อมมีการนับได้ เพราะเบื้องล่างมีมหาปฐพี เบื้องบนมีอากาศ โดยรอบมีภูเขาจักรวาล และตรงกลางมีเกาะและภูเขาที่ตั้งอยู่เป็นระยะๆ จนถึงขอบภูเขาจักรวาลเป็นที่สุด จึงสามารถนับเป็นโยชน์ได้โดยผู้รู้. คำว่า พหุเภรวํ (น่าสะพรึงกลัวมาก) คือ น่าสะพรึงกลัวมากด้วยอำนาจของสัตว์มีวิญญาณ เช่น ปลาใหญ่ จระเข้ ยักษ์ รากษส พญานาคใหญ่ อสูร เป็นต้น และด้วยอำนาจของอารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัวที่ไม่มีวิญญาณ เช่น ปากเหวที่ลึกและน่ากลัว เป็นต้น. คำว่า ปุถู (มาก) คือ มากมาย. คำว่า สฺวนฺติ (ย่อมไหล) คือ ย่อมไหลไป. คำว่า อุปยนฺติ (ย่อมเข้าไป) คือ ย่อมเข้าไปถึง. สูตรที่ ๖ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. පුඤ්ඤාභිසන්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปุญญาภิสันทสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 7-8. ධනසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาธนสูตรเป็นต้น ที่ ๗-๘. 47-48. සත්තමෙ සද්ධාති මග්ගෙනාගතා සද්ධා. සීලඤ්ච යස්ස කල්‍යාණන්ති කල්‍යාණසීලං නාම අරියසාවකස්ස අරියකන්තං සීලං වුච්චති. තත්ථ කිඤ්චාපි අරියසාවකස්ස එකසීලම්පි අකන්තං නාම නත්ථි, ඉමස්මිං පනත්ථෙ භවන්තරෙපි අප්පහීනං පඤ්චසීලං අධිප්පෙතං. අට්ඨමං උත්තානමෙව. ในข้อที่ ๗ คำว่า สทฺธา (ศรัทธา) คือ ศรัทธาที่มาด้วยมรรค. คำว่า สีลญฺจ ยสฺส กลฺยาณํ (และศีลของเขาเป็นกัลยาณ) คือ ศีลที่เป็นกัลยาณนั้น หมายถึงศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะของพระอริยสาวก. ในคำนั้น แม้ว่าศีลแม้เพียงข้อเดียวของพระอริยสาวกจะไม่ชื่อว่าเป็นสิ่งไม่เป็นที่รักก็หามิได้ แต่ในอรรถนี้หมายถึงปัญจศีลที่ยังไม่ละในภพอื่น. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. ධනසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาธนสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 9. කොසලසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาโกสลสูตร 49. නවමෙ පතිතක්ඛන්ධොති සම්මුඛා කිඤ්චි ඔලොකෙතුං අසමත්ථතාය අධොමුඛො. නිප්පටිභානොති සහධම්මිකං කිඤ්චි වත්තුං අවිසහනතො නිප්පටිභානො පටිභානරහිතො. ๔๙. ในข้อที่ ๙ บทว่า ปฏิตกฺขนฺโธ (ผู้มีบ่าตก) คือมีหน้าก้มลง เพราะไม่สามารถจะมองดูอะไรได้ตรงหน้า บทว่า นิปฺปฏิภาโณ (ผู้ไม่มีปฏิภาณ) คือไม่มีปฏิภาณ คือปราศจากปฏิภาณ เพราะไม่สามารถจะพูดคำที่ชอบด้วยเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งได้ කොසලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโกสลสูตร จบแล้ว 10. නාරදසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถานารทสูตร 50. දසමෙ අජ්ඣොමුච්ඡිතොති අධිමත්තාය තණ්හාමුච්ඡාය මුච්ඡිතො, මුච්ඡං මොහං පමාදං ආපන්නො. තෙනාහ ‘‘ගිලිත්වා…පෙ… අතිරෙකමුච්ඡාය තණ්හාය සමන්නාගතො’’ති. මහච්චාති මහතියා. ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන චෙතං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘මහතා රාජානුභාවෙනා’’ති. ๕๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า อชฺโฌมุจฺฉิโต (ผู้หมกมุ่น) คือหมกมุ่นด้วยความหลงในตัณหาอย่างยิ่ง ถึงซึ่งความมัวเมา ความหลง ความประมาท เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “กลืนกินแล้ว...เป...ประกอบด้วยตัณหาอันมีความมัวเมาอย่างยิ่ง” บทว่า มหจฺจ (ด้วยความยิ่งใหญ่) คือด้วยความใหญ่ และคำนี้ท่านกล่าวด้วยการสับเปลี่ยนลิงค์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยอานุภาพแห่งพระราชาอันยิ่งใหญ่” නාරදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานารทสูตร จบแล้ว මුණ්ඩරාජවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามุณฑราชวรรค จบแล้ว පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ปัณณาสก์ที่ ๑ จบแล้ว 2. දුතියපණ්ණාසකං ๒. ปัณณาสก์ที่ ๒ (6) 1. නීවරණවග්ගො (๖) ๑. นิวรณวรรค 1-2. ආවරණසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๒. อรรถกถาอาวรณสูตรเป็นต้น 51-52. දුතියස්ස [Pg.22] පඨමෙ ආවරන්තීති ආවරණා, නීවාරයන්තීති නීවරණා. එත්ථ ච ආවරන්තීති කුසලධම්මුප්පත්තිං ආදිතො පරිවාරෙන්ති. නීවාරයන්තීති නිරවසෙසතො වාරයන්තීති අත්ථො, තස්මා ආවරණවසෙනාති ආදිතො කුසලුප්පත්තිවාරණවසෙන. නීවරණවසෙනාති නිරවසෙසතො වාරණවසෙනාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යස්මා පඤ්ච නීවරණා උප්පජ්ජමානා අනුප්පන්නාය ලොකියලොකුත්තරාය පඤ්ඤාය උප්පජ්ජිතුං න දෙන්ති, උප්පන්නාපි අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්ච වා අභිඤ්ඤා උපච්ඡින්දිත්වා පාතෙන්ති, තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා’’ති වුච්චන්ති. උපච්ඡින්දනං පාතනඤ්චෙත්ථ තාසං පඤ්ඤානං අනුප්පන්නානං උප්පජ්ජිතුං අප්පදානමෙව. ඉති මහග්ගතානුත්තරපඤ්ඤානං එකච්චාය ච පරිත්තපඤ්ඤාය අනුප්පත්තිහෙතුභූතා නීවරණධම්මා ඉතරාසං සමත්ථතං විහනන්තියෙවාති පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා වුත්තා. භාවනාමනසිකාරෙන විනා පකතියා මනුස්සෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බො ධම්මොති මනුස්සධම්මො, මනුස්සත්තභාවාවහො වා ධම්මො මනුස්සධම්මො, අනුළාරං පරිත්තකුසලං. යං අසතිපි බුද්ධුප්පාදෙ වත්තති, යඤ්ච සන්ධායාහ ‘‘හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජතී’’ති (ජා. 1.8.75). අලං අරියාය අරියභාවායාති අලමරියො, අරියභාවාය සමත්ථොති වුත්තං හොති. ඤාණදස්සනමෙව ඤාණදස්සනවිසෙසො, අලමරියො ච සො ඤාණදස්සනවිසෙසො චාති අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො. ในสูตรที่ ๕๑-๕๒ ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสก์ที่ ๒ บทว่า อาวรณา (เครื่องกั้น) ความว่า ธรรมที่กั้นไว้ ชื่อว่า อาวรณะ บทว่า นีวรณา (เครื่องกั้น) ความว่า ธรรมที่ห้ามไว้ ชื่อว่า นิวรณะ ในคำเหล่านั้น บทว่า อาวรณา คือกั้นการเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมไว้ตั้งแต่ต้น บทว่า นีวรณา มีอรรถว่า ห้ามไว้โดยไม่เหลือ เพราะเหตุนั้น คำว่า โดยอำนาจแห่งอาวรณะ คือโดยอำนาจการกั้นการเกิดขึ้นแห่งกุศลตั้งแต่ต้น คำว่า โดยอำนาจแห่งนิวรณะ คือโดยอำนาจการห้ามไว้โดยไม่เหลือ พึงทราบเนื้อความในคำนี้อย่างนี้ เพราะนิวรณ์ ๕ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมไม่ให้ปัญญาที่เป็นโลกิยะและโลกุตระที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้ และแม้ที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมตัดอัฏฐสมาบัติหรืออภิญญา ๕ ให้ตกไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “เครื่องทำปัญญาให้ทุรพล” การตัดและการทำให้ตกไปในที่นี้ คือการไม่ให้ปัญญาเหล่านั้นที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นนั่นเอง ดังนั้น นิวรณธรรมทั้งหลายที่เป็นเหตุแห่งการไม่เกิดขึ้นแห่งปัญญาอันยิ่งใหญ่และปัญญาอันสูงสุด และปัญญาอันเล็กน้อยบางอย่าง ย่อมกำจัดความสามารถของปัญญาอื่น ๆ นั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “เครื่องทำปัญญาให้ทุรพล” ธรรมที่มนุษย์พึงให้เกิดขึ้นได้ตามปกติโดยไม่ต้องอาศัยการเจริญและการมนสิการ ชื่อว่า มนุสสธรรม หรือธรรมที่นำมาซึ่งอัตภาพแห่งมนุษย์ ชื่อว่า มนุสสธรรม ได้แก่ กุศลเล็กน้อยที่ไม่ประณีต ซึ่งเป็นไปแม้ในเมื่อไม่มีพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น และซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงตรัสว่า “ด้วยพรหมจรรย์อันเลวทราม ย่อมเข้าถึงความเป็นกษัตริย์” (ชา. ๑.๘.๗๕) บทว่า อลํอริโย (เพียงพอแก่ความเป็นอริยะ) คือพอเพียงแก่ความเป็นอริยะ อธิบายว่า สามารถเพื่อความเป็นอริยะ ญาณทัสสนะนั่นแหละเป็นญาณทัสสนะพิเศษ และญาณทัสสนะพิเศษนั้นด้วย เป็นธรรมอันเพียงพอแก่ความเป็นอริยะด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อลํอริยญาณทัสสนวิเสส (ญาณทัสสนะพิเศษอันเพียงพอแก่ความเป็นอริยะ) ඤාණදස්සනන්ති ච දිබ්බචක්ඛුපි විපස්සනාපි මග්ගොපි ඵලම්පි පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි වුච්චති. ‘‘අප්පමත්තො සමානො ඤාණදස්සනං ආරාධෙතී’’ති (ම. නි. 1.311) හි එත්ථ දිබ්බචක්ඛු ඤාණදස්සනං නාම. ‘‘ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙතී’’ති (දී. නි. 1.234) එත්ථ විපස්සනාඤාණං. ‘‘අභබ්බා තෙ ඤාණාය දස්සනාය අනුත්තරාය සම්බොධායා’’ති (අ. නි. 4.196) එත්ථ මග්ගො. ‘‘අයමඤ්ඤො [Pg.23] උත්තරිමනුස්සධම්මා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො අධිගතො ඵාසුවිහාරො’’ති (ම. නි. 1.328) එත්ථ ඵලං. ‘‘ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදි, අකුප්පා මෙ විමුත්ති, අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති (සං. නි. 5.1081; මහාව. 16; පටි. ම. 2.30) එත්ථ පච්චවෙක්ඛණඤාණං. ‘‘ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදි ‘සත්තාහකාලකතො ආළාරො කාලාමො’’’ති (ම. නි. 1.284; 2.340) එත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. ඉධ පන ලොකුත්තරධම්මො අධිප්පෙතො. එත්ථ ච රූපායතනං ජානාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං විය පස්සති චාති ඤාණදස්සනං, දිබ්බචක්ඛු. සම්මසනූපචාරෙ ච ධම්මලක්ඛණත්තයඤ්ච තථා ජානාති පස්සති චාති ඤාණදස්සනං, විපස්සනා. නිබ්බානං චත්තාරි වා සච්චානි අසම්මොහප්පටිවෙධතො ජානාති පස්සති චාති ඤාණදස්සනං, මග්ගො. ඵලං පන නිබ්බානවසෙනෙව යොජෙතබ්බං. පච්චවෙක්ඛණා මග්ගාධිගතස්ස අත්ථස්ස සබ්බසො ජොතනට්ඨෙන ඤාණදස්සනං. සබ්බඤ්ඤුතා අනාවරණතාය සමන්තචක්ඛුතාය ච ඤාණදස්සනං. බ්‍යාදිණ්ණකාලොති පරියාදින්නකාලො. දුතියං උත්තානමෙව. อนึ่ง คำว่า ญาณทัสสนะ นี้ ท่านกล่าวถึงทิพยจักษุบ้าง วิปัสสนาบ้าง มรรคบ้าง ผลบ้าง ปัจจเวกขณญาณบ้าง สัพพัญญุตญาณบ้าง จริงอยู่ ในประโยคว่า “ผู้ไม่ประมาท ย่อมบรรลุญาณทัสสนะ” (ม.อุ. ๑.๓๑๑) นี้ ทิพยจักษุชื่อว่า ญาณทัสสนะ ในประโยคว่า “น้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ” (ที.สี. ๑.๒๓๔) นี้ คือวิปัสสนาญาณ ในประโยคว่า “ชนเหล่านั้นไม่ควรเพื่อญาณ เพื่อทัสสนะ เพื่อสัมโพธิอันยอดเยี่ยม” (อ.จตุ. ๔.๑๙๖) นี้ คือมรรค ในประโยคว่า “ธรรมอันยิ่งของมนุษย์อย่างอื่น คือญาณทัสสนะพิเศษอันเพียงพอแก่ความเป็นอริยะ อันเราบรรลุแล้ว เป็นเครื่องอยู่ผาสุก” (ม.อุ. ๑.๓๒๘) นี้ คือผล ในประโยคว่า “อนึ่ง ญาณและทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราแล้วว่า วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นที่สุด ภพใหม่ไม่มีอีกแล้ว” (สํ.ม. ๕.๑๐๘๑; มหาวรรค ๑๖; ปฏิ.ม. ๒.๓๐) นี้ คือปัจจเวกขณญาณ ในประโยคว่า “อนึ่ง ญาณและทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘อาฬารดาบสกาฬามโคตรทำกาละแล้ว ๗ วัน’” (ม.มู. ๑.๒๘๔; ๒.๓๔๐) นี้ คือสัพพัญญุตญาณ แต่ในที่นี้ประสงค์เอาโลกุตตรธรรม ในคำนี้ ญาณทัสสนะ คือทิพยจักษุ เพราะรู้รูปายตนะและเห็นเหมือนจักษุวิญญาณ ในการพิจารณาและอุปจาระ ญาณทัสสนะ คือวิปัสสนา เพราะรู้และเห็นไตรลักษณ์แห่งธรรมเช่นนั้น ญาณทัสสนะ คือมรรค เพราะรู้และเห็นพระนิพพานหรืออริยสัจ ๔ ด้วยการแทงตลอดโดยไม่หลง ส่วนผลพึงประกอบด้วยอำนาจแห่งพระนิพพานนั่นเอง ปัจจเวกขณญาณเป็นญาณทัสสนะ เพราะอรรถว่าส่องแสดงอรรถที่มรรคบรรลุแล้วโดยประการทั้งปวง สัพพัญญุตญาณเป็นญาณทัสสนะ เพราะความเป็นธรรมไม่มีเครื่องกั้นและเพราะความเป็นสัพพัญญูจักษุ บทว่า พฺยาฑิณฺณกาโล คือกาลที่สิ้นไปรอบแล้ว สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว ආවරණසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอาวรณสูตรเป็นต้น จบแล้ว 3-4. පධානියඞ්ගසුත්තාදිවණ්ණනා ๓-๔. อรรถกถาปธานิยังคสูตรเป็นต้น 53-54. තතියෙ පදහතීති පදහනො, භාවනමනුයුත්තො යොගී, තස්ස භාවො භාවනානුයොගො පදහනභාවො. පධානමස්ස අත්ථීති පධානිකො, ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා ‘‘පධානියො’’ති වුත්තං. ‘‘අභිනීහාරතො පට්ඨාය ආගතත්තා’’ති වුත්තත්තා පච්චෙකබොධිසත්තසාවකබොධිසත්තානම්පි පණිධානතො පභුති ආගතසද්ධා ආගමනසද්දා එව, උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන පන ‘‘සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තාන’’න්ති වුත්තං. අධිගමතො සමුදාගතත්තා අග්ගමග්ගඵලසම්පයුත්තා චාපි අධිගමසද්ධා නාම, යා සොතාපන්නස්ස අඞ්ගභාවෙන වුත්තා. අචලභාවෙනාති පටිපක්ඛෙන අනධිභවනීයත්තා නිච්චලභාවෙන. ඔකප්පනන්ති ඔක්කන්දිත්වා අධිමුච්චනං, පසාදුප්පත්තියා පසාදනීයවත්ථුස්මිං පසීදනමෙව. සුප්පටිවිද්ධන්ති සුට්ඨු පටිවිද්ධං. යථා තෙන පටිවිද්ධෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං හත්ථගතං අහොසි, තථා පටිවිද්ධං. යස්ස බුද්ධසුබුද්ධතාය සද්ධා අචලා අසම්පවෙධි, තස්ස ධම්මසුධම්මතාය සඞ්ඝසුප්පටිපන්නතාය [Pg.24] තෙන පටිවෙධෙන සද්ධා න තථාති අට්ඨානමෙතං අනවකාසො. තෙනාහ භගවා – ‘‘යො, භික්ඛවෙ, බුද්ධෙ පසන්නො ධම්මෙ පසන්නො සඞ්ඝෙ පසන්නො’’තිආදි. පධානවීරියං ඉජ්ඣති ‘‘අද්ධා ඉමාය පටිපදාය ජරාමරණතො මුච්චිස්සාමී’’ති සක්කච්චං පදහනතො. ในสูตรที่ ๕๓-๕๔ ในตติยวรรค บทว่า ปทหโน (ผู้เพียร) คือผู้เพียรพยายาม คือโยคีผู้ประกอบในการเจริญ ภาวะของโยคีนั้น คือการประกอบในการเจริญ เป็นภาวะแห่งความเพียรพยายาม บทว่า ปธานิโก (ผู้มีความเพียร) คือผู้มีความเพียร ทำ ก-อักษรให้เป็น ย-อักษร จึงกล่าวว่า “ปธานิโย” เพราะเหตุที่ตรัสว่า “มาแล้วตั้งแต่การตั้งความปรารถนา” ศรัทธาที่มาแล้วตั้งแต่การตั้งความปรารถนาของพระปัจเจกโพธิสัตว์และพระสาวกโพธิสัตว์ทั้งหลาย ก็เป็นศรัทธาที่มาแล้วนั่นเอง แต่ด้วยการแสดงอย่างยอดเยี่ยม จึงตรัสว่า “ของพระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย” อนึ่ง ศรัทธาที่มาพร้อมด้วยการบรรลุ คือประกอบด้วยอริยมรรคและผล ชื่อว่า อธิคมศรัทธา ซึ่งตรัสว่าเป็นองค์ประกอบของพระโสดาบัน บทว่า อจลภาเวน (ด้วยความเป็นของไม่หวั่นไหว) คือด้วยความเป็นของไม่หวั่นไหว เพราะไม่ถูกปฏิปักษ์ครอบงำได้ บทว่า โอกปฺปนํ (ความเชื่อมั่น) คือการเข้าไปเชื่อมั่น คือความเลื่อมใสในวัตถุที่ควรเลื่อมใสด้วยการเกิดขึ้นแห่งความเลื่อมใส บทว่า สุปฺปฏิวิทฺธํ (อันแทงตลอดดีแล้ว) คืออันแทงตลอดดีแล้ว อันแทงตลอดแล้วอย่างที่สัพพัญญุตญาณเป็นของอยู่ในมือด้วยการแทงตลอดนั้น สำหรับผู้ที่ศรัทธาไม่หวั่นไหว ไม่สั่นคลอนในความเป็นพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้ดีแล้ว การที่ศรัทธาไม่เป็นเช่นนั้นด้วยการแทงตลอดนั้นในความเป็นพระธรรมที่ตรัสดีแล้ว ในความเป็นพระสงฆ์ผู้ปฏิบัติดีแล้ว ย่อมเป็นฐานะที่ไม่มีช่องว่าง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์” เป็นต้น ปธานวิริยะย่อมสำเร็จ เพราะตั้งใจเพียรพยายามอย่างจริงจังว่า “เราจักพ้นจากชราและมรณะด้วยปฏิปทานี้อย่างแน่นอน” අප්ප-සද්දො අභාවත්ථො ‘‘අප්පසද්දස්ස…පෙ… ඛො පනා’’තිආදීසු වියාති ආහ ‘‘අරොගො’’ති. සමවෙපාකිනියාති යථාභුත්තමාහාරං සමාකාරෙනෙව පචනසීලාය. දළ්හං කත්වා පචන්තී හි ගහණී ඝොරභාවෙන පිත්තවිකාරාදිවසෙන රොගං ජනෙති, සිථිලං කත්වා පචන්තී මන්දභාවෙන වාතවිකාරාදිවසෙන තෙනාහ ‘‘නාතිසීතාය නාච්චුණ්හායා’’ති. ගහණිතෙජස්ස මන්දපටුතාවසෙන සත්තානං යථාක්කමං සීතුණ්හසහතාති ආහ ‘‘අතිසීතලග්ගහණිකො’’තිආදි. යාථාවතො අච්චයදෙසනා අත්තනො ආවිකරණං නාමාති ආහ ‘‘යථාභූතං අත්තනො අගුණං පකාසෙතා’’ති. උදයත්ථගාමිනියාති සඞ්ඛාරානං උදයඤ්ච වයඤ්ච පටිවිජ්ඣන්තියාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘උදයඤ්චා’’තිආදි. පරිසුද්ධායාති නිරුපක්කිලෙසාය. නිබ්බිජ්ඣිතුං සමත්ථායාති තදඞ්ගවසෙන සවිසෙසං පජහිතුං සමත්ථාය. තස්ස දුක්ඛස්ස ඛයගාමිනියාති යං දුක්ඛං ඉමස්මිං ඤාණෙ අනධිගතෙ පවත්තිරහං, අධිගතෙ න පවත්ති, තං සන්ධාය වදති. තථාහෙස යොගාවචරො ‘‘චූළසොතාපන්නො’’ති වුච්චති. චතුත්ථං උත්තානමෙව. คำว่า "อัปปสัททะ" มีความหมายว่าไม่มี (เสียง) เหมือนในประโยคว่า "อัปปสัททะ...เป...โข ปนา" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "อะโรโค" (ไม่มีโรค). คำว่า "สะมะเวปากินียา" หมายถึง มีปกติย่อยอาหารที่บริโภคแล้วให้สม่ำเสมอ. เพราะว่าไฟธาตุที่ย่อยอาหารอย่างแรงกล้า ย่อมก่อให้เกิดโรคด้วยความเป็นของร้ายกาจ เช่น โรคดีกำเริบ เป็นต้น. ไฟธาตุที่ย่อยอาหารอย่างหย่อน ย่อมก่อให้เกิดโรคด้วยความเป็นของอ่อนกำลัง เช่น โรคลมกำเริบ เป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่เย็นเกินไป ไม่ร้อนเกินไป". สัตว์ทั้งหลายย่อมทนความเย็นและความร้อนได้ตามลำดับ ด้วยอำนาจความอ่อนและความแก่กล้าของไฟธาตุในลำไส้ จึงกล่าวว่า "มีลำไส้ที่เย็นเกินไป" เป็นต้น. การแสดงอาบัติโดยความเป็นจริง ชื่อว่าการเปิดเผยตนเอง จึงกล่าวว่า "ผู้เปิดเผยความไม่ดีของตนตามความเป็นจริง". คำว่า "อุทยัตถคามินียา" หมายถึง ผู้แทงตลอดซึ่งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของสังขารทั้งหลาย นี้เป็นอรรถในที่นี้ จึงกล่าวว่า "ซึ่งความเกิดขึ้น" เป็นต้น. คำว่า "ปะริสุทธายา" หมายถึง ผู้ไม่มีอุปกิเลส. คำว่า "นิพพิชฌิตุํ สะมัตถายา" หมายถึง ผู้สามารถละกิเลสได้โดยพิเศษด้วยอำนาจแห่งตทังคปหาน. คำว่า "ตัสสะ ทุกขัสสะ ขะยะคามินียา" หมายถึง ทุกข์ใดควรเป็นไปเมื่อยังไม่บรรลุญาณนี้ และไม่เป็นไปเมื่อบรรลุแล้ว ตรัสหมายถึงทุกข์นั้น. เพราะเหตุนั้น พระโยคาวจรนั้นจึงถูกเรียกว่า "จูฬโสดาบัน". บทที่สี่มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. පධානියඞ්ගසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปธานิยังคสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 5. මාතාපුත්තසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถามาตาปุตตสูตร. 55. පඤ්චමෙ විස්සාසොති විසච්ඡායසන්තානො භාවො. ඔතාරොති තත්ථ චිත්තස්ස අනුප්පවෙසො. ගහෙත්වාති අත්තනො එව ඔකාසං ගහෙත්වා. ඛෙපෙත්වාති කුසලවාරං ඛෙපෙත්වා. ๕๕. ในบทที่ห้า คำว่า "วิสสาสะ" หมายถึง ภาวะที่ปราศจากความหวาดระแวง. คำว่า "โอตาระ" หมายถึง การที่จิตเข้าไปในที่นั้น. คำว่า "คะเหตวา" หมายถึง ถือเอาโอกาสของตนเอง. คำว่า "เขเปตวา" หมายถึง ทำให้กาลแห่งกุศลสิ้นไป. ඝට්ටෙය්‍යාති අක්කමනාදිවසෙන බාධෙය්‍ය. තීහි පරිඤ්ඤාහීති ඤාතතීරණප්පහානසඞ්ඛාතාහි තීහි පරිඤ්ඤාහි. නත්ථි එතෙසං කුතොචි භයන්ති අකුතොභයා, නිබ්භයාති අත්ථො. චතුන්නං ඔඝානං, සංසාරමහොඝස්සෙව වා පාරං පරියන්තං ගතා. තෙනාහ ‘‘පාරං වුච්චති නිබ්බාන’’න්තිආදි. คำว่า "ฆัฏเฏยยะ" หมายถึง พึงเบียดเบียนด้วยการก้าวล่วงเป็นต้น. คำว่า "ตีหิ ปะริญญาหิ" หมายถึง ด้วยปริญญาสามประการ คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา. คำว่า "อะกุโตภะยา" หมายถึง ไม่มีภัยจากที่ไหนๆ แก่ท่านเหล่านั้น คือไม่มีภัยเลย. ท่านเหล่านั้นถึงฝั่ง คือที่สุดแห่งโอฆะทั้งสี่ หรือแห่งสังสารมหาสาคร. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ฝั่งเรียกว่านิพพาน" เป็นต้น. මාතාපුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามาตาปุตตสูตร จบแล้ว. 6. උපජ්ඣායසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอุปัชฌายสูตร. 56. ඡට්ඨෙ [Pg.25] මධුරකභාවො නාම සරීරස්ස ථම්භිතත්තං, තං පන ගරුභාවපුබ්බකන්ති ආහ ‘‘සඤ්ජාතගරුභාවො’’ති. න පක්ඛායන්තීති නප්පකාසෙන්ති, නානාකාරණතො න උපට්ඨහන්ති. තෙනාහ ‘‘චතස්සො දිසා ච අනුදිසා ච මය්හං න උපට්ඨහන්තී’’ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ๕๖. ในบทที่หก คำว่า "มะธุระกะภาวะ" คือ ความที่ร่างกายแข็งทื่อ ซึ่งมีภาวะหนักเป็นเบื้องต้น จึงกล่าวว่า "มีภาวะหนักเกิดขึ้นแล้ว". คำว่า "นะ ปักขายันติ" หมายถึง ไม่ปรากฏ ไม่ตั้งอยู่ด้วยเหตุต่างๆ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ทิศทั้งสี่และทิศเฉียงทั้งหลาย ย่อมไม่ตั้งอยู่แก่เรา". ข้อความที่เหลือในที่นี้มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. උපජ්ඣායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอุปัชฌายสูตร จบแล้ว. 7. අභිණ්හපච්චවෙක්ඛිතබ්බට්ඨානසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาอภิณหปัจจเวกขิตัพพฐานสูตร. 57. සත්තමෙ ජරාධම්මොති ධම්ම-සද්දො ‘‘අසම්මොසධම්මො නිබ්බාන’’න්තිආදීසු (සු. නි. 763) විය පකතිපරියායො, තස්මා ජරාපකතිකො ජිණ්ණසභාවොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ජරාසභාවො’’තිආදි. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. කම්මුනා දාතබ්බං ආදියතීති කම්මදායාදො, අත්තනා යථූපචිතකම්මඵලභාගීති අත්ථො. තං පන දායජ්ජං කාරණූපචාරෙන වදන්තො ‘‘කම්මං මය්හං දායජ්ජං සන්තකන්ති අත්ථො’’ති ආහ යථා ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං සමාදානහෙතු, එවමිදං පුඤ්ඤං වඩ්ඪතී’’ති (දී. නි. 3.80). යොනීහි ඵලං සභාවතො භින්නම්පි අභින්නං විය මිස්සිතං හොති. තෙනාහ ‘‘කම්මං මය්හං යොනි කාරණ’’න්ති. මමත්තවසෙන බජ්ඣන්තීති බන්ධූ, ඤාති සාලොහිතො ච, කම්මං පන එකන්තසම්බන්ධවාති ආහ ‘‘කම්මං මය්හං බන්ධූ’’ති. පතිට්ඨාති අවස්සයො. කම්මසදිසො හි සත්තානං අවස්සයො නත්ථි. ๕๗. ในบทที่เจ็ด คำว่า "ชะราธัมโม" นั้น คำว่า "ธัมมะ" เป็นไวพจน์ของ "ปกติ" เหมือนในประโยคว่า "นิพพานมีปกติไม่หลงลืม" เป็นต้น (สุ. นิ. 763) เพราะฉะนั้นจึงมีความหมายว่า มีปกติแก่ มีสภาพเป็นของเก่า. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีสภาพเป็นของแก่" เป็นต้น. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "กัมมะทายาโท" หมายถึง ผู้รับสิ่งที่ควรให้ด้วยกรรม คือผู้มีส่วนแห่งผลกรรมที่ตนสั่งสมไว้แล้ว. แต่เมื่อกล่าวถึงมรดกนั้นโดยอุปจาระแห่งเหตุ จึงกล่าวว่า "กรรมเป็นมรดกของเรา เป็นของของเรา" ดังเช่นที่กล่าวว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญอย่างนี้" (ที. นิ. 3.80). ผลย่อมผสมกันเหมือนไม่ต่างกัน แม้โดยสภาพจะต่างกันกับเหตุ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "กรรมเป็นโยนิ เป็นเหตุของเรา". คำว่า "พันธู" หมายถึง ผู้ผูกพันกันด้วยความเป็นของเรา คือญาติและผู้มีโลหิตเดียวกัน. แต่กรรมเป็นของที่สัมพันธ์กันโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า "กรรมเป็นเผ่าพันธุ์ของเรา". คำว่า "ปะติฏฐา" หมายถึง ที่พึ่ง. เพราะว่าที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายที่เสมอด้วยกรรมนั้นไม่มี. යොබ්බනං ආරබ්භ උප්පන්නමදොති ‘‘මහල්ලකකාලෙ පුඤ්ඤං කරිස්සාම, දහරම්හ තාවා’’ති යොබ්බනං අපස්සාය මානකරණං. ‘‘අහං නිරොගො සට්ඨි වා සත්තති වා වස්සානි අතික්කන්තානි, න මෙ හරීතකඛණ්ඩම්පි ඛාදිතබ්බං, ඉමෙ පනඤ්ඤෙ ‘අසුකං නො ඨානං රුජ්ජති, භෙසජ්ජං ඛාදාමා’ති විචරන්ති, කො අඤ්ඤො මයා සදිසො නිරොගො නාමා’’ති එවං මානකරණං ආරොග්‍යමදො. සබ්බෙසම්පි ජීවිතං නාම පභඞ්ගුරං දුක්ඛානුබන්ධඤ්ච, තදුභයං අනොලොකෙත්වා පබන්ධට්ඨිතිං පච්චයසුලභතඤ්ච නිස්සාය ‘‘චිරං ජීවිං, චිරං ජීවාමි, චිරං ජීවිස්සාමි, සුඛං ජීවිං, සුඛං ජීවාමි, සුඛං ජීවිස්සාමී’’ති එවං මානකරණං ජීවිතමදො. คำว่า "โยพพะนัง อารัพภะ อุปปันนะมะโท" หมายถึง ความมัวเมาที่เกิดขึ้นปรารภความหนุ่มสาว คือการถือตัวโดยอาศัยความหนุ่มสาวว่า "เราจักทำบุญเมื่อแก่เฒ่าก่อน ตอนนี้เรายังหนุ่มอยู่". ความมัวเมาในความไม่มีโรค คือการถือตัวอย่างนี้ว่า "เราไม่มีโรค ล่วงไปแล้วหกสิบหรือเจ็ดสิบปี เราไม่ต้องกินแม้ชิ้นสมอ แต่คนอื่นๆ เหล่านี้เที่ยวไปโดยกล่าวว่า 'ที่โน้นที่นี่ของเราเจ็บปวด เราจะกินยา' ใครเล่าจะไม่มีโรคเสมอเหมือนเรา". ความมัวเมาในชีวิต คือการถือตัวอย่างนี้ว่า "เรามีชีวิตอยู่มานานแล้ว, เรามีชีวิตอยู่, เราจักมีชีวิตอยู่ไปนาน, เรามีชีวิตอยู่อย่างสุขสบายมาแล้ว, เรามีชีวิตอยู่อย่างสุขสบาย, เราจักมีชีวิตอยู่อย่างสุขสบาย" โดยไม่อาศัยการพิจารณาทั้งสองอย่างนั้นว่า ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายเป็นของแตกสลายง่าย และมีทุกข์ติดตาม แต่กลับอาศัยความดำรงอยู่แห่งสันตติและความที่ปัจจัยหาได้ง่าย. උපධිරහිතන්ති [Pg.26] කාමූපධිරහිතං. චත්තාරො හි උපධී – කාමූපධි, ඛන්ධූපධි, කිලෙසූපධි, අභිසඞ්ඛාරූපධීති. කාමාපි ‘‘යං පඤ්ච කාමගුණෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං කාමානං අස්සාදො’’ති (ම. නි. 1.166) එවං වුත්තස්ස සුඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො ‘‘උපධියති එත්ථ සුඛ’’න්ති ඉමිනා වචනත්ථෙන ‘‘උපධී’’ති වුච්චති, ඛන්ධාපි ඛන්ධමූලකස්ස දුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො, කිලෙසාපි අපායදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො, අභිසඞ්ඛාරාපි භවදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. คำว่า "อุปธิรหิตัง" หมายถึง ปราศจากกามูปธิ. อุปธิมี ๔ อย่าง คือ กามูปธิ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ. กามทั้งหลายก็ถูกเรียกว่า "อุปธิ" ด้วยอรรถว่า "สุขย่อมถูกรองรับไว้ในที่นี้" เพราะเป็นที่ตั้งแห่งสุขที่กล่าวไว้เช่นนี้ว่า "สุขและโสมนัสใดเกิดขึ้นเพราะอาศัยกามคุณ ๕ นี้เป็นอัสสาทะของกามทั้งหลาย" (ม. นิ. ๑.๑๖๖). ขันธ์ทั้งหลายก็ถูกเรียกว่าอุปธิ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ที่มีขันธ์เป็นมูล. กิเลสทั้งหลายก็ถูกเรียกว่าอุปธิ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในอบาย. อภิสังขารทั้งหลายก็ถูกเรียกว่าอุปธิ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในภพ. ข้อความที่เหลือก็เข้าใจได้ง่าย. අභිණ්හපච්චවෙක්ඛිතබ්බට්ඨානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอภิณหปัจจเวกขิตัพพฐานสูตร จบแล้ว. 8-10. ලිච්ඡවිකුමාරකසුත්තාදිවණ්ණනා ๘-๑๐. อรรถกถาลิจฉวีราชกุมารสูตรเป็นต้น. 58-60. අට්ඨමෙ සාපතෙය්‍යන්ති එත්ථ සං වුච්චති ධනං, තස්ස පතීති සපති, ධනසාමිකො. තස්ස හිතාවහත්තා සාපතෙය්‍යං, ද්‍රබ්‍යං, ධනන්ති අත්ථො. අත්තනො රුචිවසෙන ගාමකිච්චං නෙතීති ගාමනියො, ගාමනියොයෙව ගාමණිකො. ๕๘-๖๐. ในบทที่ ๘ คำว่า "สาปเตยยัง" ในที่นี้ "สํ" หมายถึง ทรัพย์, "ปติ" คือเจ้าของ, "สปติ" คือเจ้าของทรัพย์. เพราะเป็นของนำมาซึ่งประโยชน์แก่เจ้าของทรัพย์ จึงเรียกว่า "สาปเตยยัง" คือทัพพะ ทรัพย์. ผู้ที่นำกิจการของหมู่บ้านไปตามความพอใจของตนเอง เรียกว่า "คามนิยะ" ซึ่งก็คือ "คามณิกะ" นั่นเอง. අන්වාය උපනිස්සාය ජීවනසීලා අනුජීවිනොති ආහ ‘‘යෙ ච එතං උපනිස්සාය ජීවන්තී’’ති. එකං මහාකුලං නිස්සාය පණ්ණාසම්පි සට්ඨිපි කුලානි ජීවන්ති, තෙ මනුස්සෙ සන්ධායෙතං වුත්තං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. නවමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. คำว่า "อนุชีวิโน" หมายถึง ผู้มีปกติเลี้ยงชีพโดยอาศัยตามไป จึงกล่าวว่า "ชนเหล่าใดอาศัยผู้นั้นเลี้ยงชีพ". โดยอาศัยตระกูลใหญ่ตระกูลหนึ่ง ตระกูล ๕๐ หรือ ๖๐ ตระกูลก็เลี้ยงชีพอยู่ได้ คำนี้กล่าวหมายถึงคนเหล่านั้น. ข้อความที่เหลือเข้าใจได้ง่าย. บทที่ ๙ เป็นต้นมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. ලිච්ඡවිකුමාරකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาลิจฉวีราชกุมารสูตรเป็นต้น จบแล้ว. නීවරණවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานิวรณวรรค จบแล้ว. (7) 2. සඤ්ඤාවග්ගො (๗) ๒. สัญญาวัคค์. 1-5. සඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๕. อรรถกถาสัญญาสูตรเป็นต้น. 61-65. දුතියස්ස පඨමෙ ‘‘මහප්ඵලා මහානිසංසා’’ති උභයම්පෙතං අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානන්ති ආහ ‘‘මහප්ඵලා’’තිආදි. ‘‘පඤ්චිමෙ ගහපතයො ආනිසංසා’’තිආදීසු (උදා. 76) ආනිසංස-සද්දො ඵලපරියායොපි හොති[Pg.27]. මහතො ලොකුත්තරස්ස සුඛස්ස පච්චයා හොන්තීති මහානිසංසා. අමතොගධාති අමතබ්භන්තරා අමතං අනුප්පවිට්ඨා නිබ්බානදිට්ඨත්තා, තතො පරං න ගච්ඡන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘අමතපරියොසානා’’ති. අමතං පරියොසානං අවසානං එතාසන්ති අමතපරියොසානා. මරණසඤ්ඤාති මරණානුපස්සනාඤාණෙන සඤ්ඤා. ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤාති ආහාරං ගමනාදිවසෙන පටිකූලතො පරිග්ගණ්හන්තස්ස උප්පන්නසඤ්ඤා. උක්කණ්ඨිතස්සාති නිබ්බින්දන්තස්ස කත්ථචිපි අසජ්ජන්තස්ස. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ๖๑-๖๕. ในบทที่ ๑ ของหมวดที่ ๒ คำว่า "มหัปผลา มหานิสังสา" ทั้งสองนี้มีความหมายเป็นอันเดียวกันโดยอรรถ ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น จึงกล่าวว่า "มีผลมาก" เป็นต้น. ในประโยคว่า "ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการเหล่านี้" เป็นต้น (อุ. ๗๖) คำว่า "อานิสงส์" ก็เป็นไวพจน์ของผล. สิ่งเหล่านั้นเป็นปัจจัยแห่งสุขอันเป็นโลกุตตระอันยิ่งใหญ่ จึงเรียกว่า "มีอานิสงส์มาก". คำว่า "อมโตคธา" หมายถึง มีอมตะในภายใน เข้าถึงอมตะแล้ว เพราะความเป็นผู้เห็นพระนิพพาน ย่อมไม่ไปจากที่นั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีอมตะเป็นที่สุด". อมตะเป็นที่สุด เป็นอวสานของสิ่งเหล่านั้น จึงเรียกว่า "มีอมตะเป็นที่สุด". คำว่า "มรณสัญญา" หมายถึง สัญญาที่เกิดจากญาณอันพิจารณาความตาย. คำว่า "อาหาเรปฏิกูลสัญญา" หมายถึง สัญญาที่เกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณาอาหารโดยความเป็นของปฏิกูลด้วยอาการไปเป็นต้น. คำว่า "อุกกัณฐิตะ" หมายถึง ผู้เบื่อหน่าย ไม่ติดข้องในที่ใดๆ. บทที่ ๒ เป็นต้นมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. සඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสัญญาสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 6-10. සාජීවසුත්තාදිවණ්ණනා ๖-๑๐. อรรถกถาสาชีวสูตรเป็นต้น. 66-70. ඡට්ඨෙ සහ ආජීවන්ති එත්ථාති සාජීවො, පඤ්හස්ස පුච්ඡනං විස්සජ්ජනඤ්ච. තෙනාහ ‘‘සාජීවොති පඤ්හපුච්ඡනඤ්චෙව පඤ්හවිස්සජ්ජනඤ්චා’’තිආදි. අභිසඞ්ඛතන්ති චිතං. සත්තමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ในสูตรที่ ๖ การอยู่ร่วมกันในที่นี้ ชื่อว่า สาชีวะ คือการถามปัญหาและการแก้ปัญหา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "สาชีโว คือ การถามปัญหาและการแก้ปัญหา" เป็นต้น คำว่า อภิสังขตัง คือ ที่สั่งสมไว้ บทที่ ๗ เป็นต้น มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. සාජීවසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสาชีวสูตรเป็นต้น จบแล้ว. සඤ්ඤාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสัญญาวัคค์ จบแล้ว. (8) 3. යොධාජීවවග්ගො (๘) ๓. โยธาชีววรรค 1-2. පඨමචෙතොවිමුත්තිඵලසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๒. อรรถกถาปฐมเจโตวิมุตติผลสูตรเป็นต้น 71-72. තතියස්ස පඨමෙ අවිජ්ජාපලිඝන්ති එත්ථ අවිජ්ජාති වට්ටමූලිකා අවිජ්ජා, අයං පචුරජනෙහි උක්ඛිපිතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවතො දුක්ඛිපනට්ඨෙන නිබ්බානද්වාරප්පවෙසවිබන්ධනෙන ච ‘‘පලිඝො වියාති පලිඝො’’ති වුච්චති. තෙනෙස තස්සා උක්ඛිත්තත්තා ‘‘උක්ඛිත්තපලිඝො’’ති වුත්තො. පුනබ්භවස්ස කරණසීලො, පුනබ්භවං වා ඵලං අරහතීති පොනොභවිකා, පුනබ්භවදායිකාති අත්ථො. ජාතිසංසාරොති ජායනවසෙන චෙව සංසරණවසෙන ච එවංලද්ධනාමානං පුනබ්භවක්ඛන්ධානං පච්චයො කම්මාභිසඞ්ඛාරො. ජාතිසංසාරොති හි ඵලූපචාරෙන කාරණං වුත්තං. තඤ්හි පුනප්පුනං උප්පත්තිකාරණවසෙන පරික්ඛිපිත්වා ඨිතත්තා ‘‘පරිඛා’’ති වුච්චති සන්තානස්ස [Pg.28] පරික්ඛිපනතො. තෙනෙස තස්ස සංකිණ්ණත්තා විකිණ්ණත්තා සබ්බසො ඛිත්තත්තා විනාසිතත්තා ‘‘සංකිණ්ණපරිඛො’’ති වුත්තො. ในปฐมสูตรแห่งตติยวรรคที่ ๗๑-๗๒ คำว่า อวิชชาปลิฆะ ในบทนี้ อวิชชา คือ อวิชชาอันเป็นรากเหง้าของวัฏฏะ อวิชชานี้ชนส่วนมากไม่สามารถยกขึ้นได้ เพราะโดยอรรถว่ายกขึ้นได้ยาก และโดยความเป็นเครื่องขัดขวางการเข้าสู่ประตูพระนิพพาน จึงเรียกว่า "ปลิฆะ" เหมือนลิ่มสลัก เพราะเหตุนั้น อวิชชานั้นถูกยกขึ้นแล้ว จึงเรียกว่า "อุกขิตตปลิโฆ". คำว่า โปโนพภวิกา คือ มีปกติทำภพใหม่ หรือควรแก่ผลคือภพใหม่ หมายถึง ให้ภพใหม่. คำว่า ชาติสังสาระ คือ กรรมอภิสังขารเป็นปัจจัยแก่ขันธ์อันเป็นภพใหม่ที่ได้ชื่ออย่างนี้โดยความเป็นชาติและการท่องเที่ยวไป. ก็คำว่า ชาติสังสาระ นี้ ตรัสเรียกเหตุโดยอุปจาระแห่งผล. ก็สังสารวัฏนั้นตั้งอยู่โดยการห้อมล้อมด้วยเหตุแห่งการเกิดขึ้นซ้ำๆ จึงเรียกว่า "ปริขา (คู)" เพราะห้อมล้อมสันดาน. เพราะเหตุนั้น สังสารวัฏนั้นถูกถมเต็มแล้ว ถูกทำให้กระจัดกระจายแล้ว ถูกทอดทิ้งแล้วโดยประการทั้งปวง ถูกกำจัดแล้ว จึงเรียกว่า "สังกิณณปริโข". තණ්හාසඞ්ඛාතන්ති එත්ථ තණ්හාති වට්ටමූලිකා තණ්හා. අයඤ්හි ගම්භීරානුගතට්ඨෙන ‘‘එසිකා’’ති වුච්චති. ලුඤ්චිත්වා උද්ධරිත්වා. ඔරම්භාගියානීති ඔරම්භාගජනකානි කාමභවෙ උපපත්තිපච්චයානි කාමරාගසංයොජනාදීනි. එතානි හි කවාටං විය නගරද්වාරං චිත්තං පිදහිත්වා ඨිතත්තා ‘‘අග්ගළා’’ති වුච්චන්ති. තෙනෙස තෙසං නිග්ගතත්තා භින්නත්තා ‘‘නිරග්ගළො’’ති වුත්තොති. අග්ගමග්ගෙන පන්නො අපචිතො මානද්ධජො එතස්සාති පන්නද්ධජො. පන්නභාරොති ඛන්ධභාරකිලෙසභාරඅභිසඞ්ඛාරභාරා ඔරොපිතා අස්සාති පන්නභාරො. විසංයුත්තොති චතූහි යොගෙහි සබ්බකිලෙසෙහි ච විසංයුත්තො. අස්මිමානොති රූපෙ අස්මීති මානො, වෙදනාය, සඤ්ඤාය, සඞ්ඛාරෙසු, විඤ්ඤාණෙ අස්මිමානො. එත්ථ හි පඤ්චපි ඛන්ධෙ අවිසෙසතො ‘‘අස්මී’’ති ගහෙත්වා පවත්තමානො අස්මිමානොති අධිප්පෙතො. ในบทว่า ตัณหาสังขาตํ (อันตัณหาขุดแล้ว) นี้ ตัณหา คือ ตัณหาที่เป็นรากเหง้าของวัฏฏะ ตัณหานี้เรียกว่า “เอสิกา” (เสาเขื่อน) เพราะเป็นสิ่งที่หยั่งลงลึก ถอนขึ้นแล้ว คำว่า โอรัมภาคิยานิ (สังโยชน์เบื้องต่ำ) คือ สังโยชน์เบื้องต่ำมีกามราคสังโยชน์เป็นต้น อันเป็นปัจจัยแห่งการอุบัติในกามภพ สังโยชน์เหล่านี้เรียกว่า “อัคคฬา” (ลิ่มขวาง) เพราะตั้งอยู่ปิดกั้นจิตเหมือนบานประตูเมือง เพราะเหตุนั้น สังโยชน์เหล่านั้นถูกกำจัดแล้ว ถูกทำลายแล้ว จึงเรียกว่า “นิรัคคโฬ” (ผู้ไม่มีลิ่มขวาง) คำว่า ปันนัทธโช (ผู้มีธงคือมานะอันลดลงแล้ว) คือ ผู้มีธงคือมานะอันลดลงแล้วด้วยอริยมรรค คำว่า ปันนภาโร (ผู้มีภาระอันปลงลงแล้ว) คือ ผู้มีภาระคือขันธ์ ภาระคือกิเลส ภาระคืออภิสังขารอันปลงลงแล้ว คำว่า วิสังยุตโต (ผู้พ้นแล้ว) คือ ผู้พ้นแล้วจากโยคะ ๔ และกิเลสทั้งปวง คำว่า อัสมิมาโน (มานะว่าเรามีอยู่) คือ มานะว่า “เรามีอยู่” ในรูป, ในเวทนา, ในสัญญา, ในสังขาร, ในวิญญาณ ในที่นี้ มานะที่เกิดขึ้นโดยยึดถือขันธ์ทั้ง ๕ โดยไม่แยกแยะว่า “เรามีอยู่” นั่นแหละคือ อัสมิมานะที่ประสงค์. නගරද්වාරස්ස පරිස්සයපටිබාහනත්ථඤ්චෙව සොධනත්ථඤ්ච උභොසු පස්සෙසු එසිකාථම්භෙ නිඛණිත්වා ඨපෙතීති ආහ ‘‘නගරද්වාරෙ උස්සාපිතෙ එසිකාථම්භෙ’’ති. පාකාරවිද්ධංසනෙනෙව පරිඛාභූමිසමකරණං හොතීති ආහ ‘‘පාකාරං භින්දිත්වා පරිඛං විකිරිත්වා’’ති. ‘‘එව’’න්තිආදි උපමාසංසන්දනං. සන්තො සංවිජ්ජමානො කායො ධම්මසමූහොති සක්කායො, උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං. ද්වත්තිංසකම්මකාරණා දුක්ඛක්ඛන්ධෙ ආගතදුක්ඛානි. අක්ඛිරොගසීසරොගාදයො. අට්ඨනවුති රොගා, රාජභයාදීනි පඤ්චවීසතිමහාභයානි. දුතියං උත්තානමෙව. เพื่อป้องกันอันตรายและเพื่อชำระประตูเมือง จึงปักเสาเขื่อนไว้ทั้งสองข้าง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เสาเขื่อนที่ปักไว้ที่ประตูเมือง” การทำคูให้ราบเรียบเสมอกับพื้นดินย่อมมีได้ด้วยการทำลายกำแพง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทำลายกำแพงแล้วถมคู” บทว่า “เอวํ” (อย่างนี้) เป็นต้น เป็นการเปรียบเทียบ คำว่า สันตกาย (กายที่มีอยู่) คือ กายที่มีอยู่จริง เป็นกองแห่งธรรม คือ อุปาทานขันธ์ ๕ ทุกข์ที่มาในทุกขขันธ์อันเกิดจากการลงทัณฑ์ ๓๒ ประการ โรคตา โรคศีรษะ เป็นต้น โรค ๙๘ อย่าง, มหาภัย ๒๕ อย่างมีภัยจากพระราชาเป็นต้น บทที่ ๒ มีความหมายตื้นอยู่แล้ว. පඨමචෙතොවිමුත්තිඵලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยปฐมเจโตวิมุตติผลสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 3-4. පඨමධම්මවිහාරීසුත්තාදිවණ්ණනා ๓-๔. อรรถกถาว่าด้วยปฐมธัมมวิหารีสูตรเป็นต้น 73-74. තතියෙ නියකජ්ඣත්තෙති අත්තනො සන්තානෙ. මෙත්තාය උපසංහරණවසෙන හිතං එසන්තෙන. කරුණාය වසෙන අනුකම්පමානෙන. පරිග්ගහෙත්වාති පරිතො ගහෙත්වා, ඵරිත්වාති අත්ථො. පරිච්චාති පරිතො කත්වා, සමන්තතො ඵරිත්වා ඉච්චෙව අත්ථො. ‘‘පටිච්චා’’තිපි [Pg.29] පාඨො. මා පමජ්ජිත්ථාති ‘‘ඣායථා’’ති වුත්තසමථවිපස්සනානං අනනුයුඤ්ජනෙන අඤ්ඤෙන වා කෙනචි පමාදකාරණෙන මා පමාදං ආපජ්ජිත්ථ. නිය්‍යානිකසාසනෙ අකත්තබ්බකරණං විය කත්තබ්බාකරණම්පි පමාදොති. විපත්තිකාලෙති සත්තඅසප්පායාදිවිපත්තියුත්තෙ කාලෙ. සබ්බෙපි සාසනෙ ගුණා ඉධෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති ආහ ‘‘ඣායථ මා පමාදත්ථ…පෙ… අනුසාසනී’’ති. චතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ในตติยสูตรที่ ๗๓-๗๔ คำว่า นิยกัชฌัตเต (ในภายในของตน) คือ ในสันดานของตน แสวงหาประโยชน์ด้วยการน้อมนำเมตตาเข้าไป สงเคราะห์ด้วยกรุณา คำว่า ปริคคเหตฺวา (แผ่ไปทั่ว) คือ ถือเอาโดยรอบ หมายถึง แผ่ไปทั่ว คำว่า ปริจฺจ (แผ่ไปทั่ว) คือ กระทำโดยรอบ หมายถึง แผ่ไปทั่วโดยรอบนั่นเอง มีบทว่า “ปฏิจฺจ” (อาศัย) เป็นอีกบทหนึ่ง คำว่า มา ปมชฺชิตฺถ (อย่าประมาท) คือ อย่าถึงความประมาทด้วยการไม่ประกอบสมถะและวิปัสสนาที่กล่าวไว้ว่า “จงเพ่งพินิจ” หรือด้วยเหตุแห่งความประมาทอย่างอื่น การไม่ทำสิ่งที่ควรทำก็เป็นความประมาท เหมือนการทำสิ่งที่ไม่ควรทำในพระศาสนาที่นำสัตว์ออกจากทุกข์ คำว่า วิปัตติกาล (กาลแห่งความวิบัติ) คือ ในกาลที่ประกอบด้วยความวิบัติมีอสัปปายะ ๗ เป็นต้น คุณทั้งปวงในพระศาสนาย่อมสงเคราะห์เข้าในที่นี้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “จงเพ่งพินิจ อย่าประมาท...เป็นต้น...เป็นคำสั่งสอน” ในจตุตถสูตร ไม่มีอะไรจะกล่าว. පඨමධම්මවිහාරීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยปฐมธัมมวิหารีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 5. පඨමයොධාජීවසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาว่าด้วยปฐมโยธาชีวสูตร 75. පඤ්චමෙ යුජ්ඣනං යොධො, සො ආජීවො එතෙසන්ති යොධාජීවා. තෙනාහ ‘‘යුද්ධූපජීවිනො’’ති. සන්ථම්භිත්වා ඨාතුං න සක්කොතීති බද්ධො ධිතිසම්පන්නො ඨාතුං න සක්කොති. සමාගතෙති සම්පත්තෙ. බ්‍යාපජ්ජතීති විකාරමාපජ්ජති. තෙනාහ ‘‘පකතිභාවං ජහතී’’ති. ๗๕. ในปัญจมสูตร การรบคือ โยธะ, การรบนั้นเป็นอาชีวะของชนเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า โยธาชีวะ (ผู้มีอาชีวะด้วยการรบ) เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ผู้มีชีวิตอยู่ด้วยการรบ” คำว่า พัทโธ (ถูกผูกมัด) คือ ผู้มีความมั่นคงไม่สามารถยืนหยัดอยู่ได้ คำว่า สมาคเต (มาถึงแล้ว) คือ ถึงแล้ว คำว่า พยาปัชชติ (ย่อมแปรปรวน) คือ ย่อมถึงความวิปริต เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ย่อมละสภาพปกติ”. රජග්ගස්මින්ති පච්චත්තෙ භුම්මවචනන්ති ආහ ‘‘කිං තස්ස පුග්ගලස්ස රජග්ගං නාමා’’ති. විනිබ්බෙඨෙත්වාති ගහිතග්ගහණං විස්සජ්ජාපෙත්වා. මොචෙත්වාති සරීරතො අපනෙත්වා. คำว่า รชัคคสฺมึ (ในยอดธุลี) เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งปัจจัตตวิภัตติ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ยอดธุลีของบุคคลนั้นชื่ออะไร” คำว่า วินิพฺเพเฐตฺวา (แก้แล้ว) คือ ให้สละสิ่งที่ยึดถือไว้ คำว่า โมเจตฺวา (ปลดเปลื้องแล้ว) คือ ปลดเปลื้องออกจากร่างกาย. පඨමයොධාජීවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยปฐมโยธาชีวสูตร จบแล้ว. 6. දුතියයොධාජීවසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาว่าด้วยทุติยโยธาชีวสูตร 76. ඡට්ඨෙ චම්මන්ති ඉමිනා චම්මමයං චම්මමිති සිබ්බිතං, අඤ්ඤං වා කෙටකඵලකාදිං සඞ්ගණ්හාති. ධනුකලාපං සන්නය්හිත්වාති ධනුඤ්චෙව තූණිරඤ්ච සන්නය්හිත්වා සජ්ජෙත්වා. ධනුදණ්ඩස්ස ජියායත්තභාවකරණාදිපි හි ධනුනො සන්නය්හනං. තෙනෙවාහ ‘‘ධනුඤ්ච සරකලාපඤ්ච සන්නය්හිත්වා’’ති. යුද්ධසන්නිවෙසෙන ඨිතන්ති ද්වින්නං සෙනානං බ්‍යූහනසංවිධානනයෙන කතො යො සන්නිවෙසො, තස්ස වසෙන ඨිතං, සෙනාබ්‍යූහසංවිධානවසෙන සන්නිවිට්ඨන්ති වුත්තං හොති. උස්සාහඤ්ච වායාමඤ්ච කරොතීති යුජ්ඣනවසෙන උස්සාහං වායාමඤ්ච කරොති. පරියාපාදෙන්තීති මරණපරියන්තිකං අපරං පාපෙන්ති. තෙනාහ ‘‘පරියාපාදයන්තී’’ති, ජීවිතං පරියාපාදයන්ති මරණං පටිපජ්ජාපෙන්තීති වුත්තං හොති. ๗๖. ในฉัฏฐสูตร คำว่า จมฺมํ (หนัง) นี้ หมายถึง หนังที่ทำด้วยหนังที่เย็บแล้ว หรือโล่และแผ่นไม้เป็นต้นอย่างอื่น คำว่า ธนุกลาปํ สันนยฺหิตฺวา (เตรียมคันธนูและลูกธนู) คือ เตรียมคันธนูและลูกธนู การทำให้คันธนูมีสายธนูผูกติดอยู่ก็เป็นการเตรียมคันธนู เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เตรียมคันธนูและลูกธนู” คำว่า ยุทธสันนิเวเสน ฐิตํ (ตั้งอยู่ในที่ตั้งทัพ) คือ ตั้งอยู่โดยที่ตั้งทัพที่จัดทำขึ้นด้วยการจัดทัพของกองทัพทั้งสอง หมายถึง ตั้งอยู่โดยการจัดทัพ คำว่า อุสฺสาหญฺจ วายามญฺจ กโรติ (ย่อมทำความอุตสาหะและความพยายาม) คือ ย่อมทำความอุตสาหะและความพยายามด้วยการรบ คำว่า ปริยาปาเทนฺติ (ย่อมให้ถึงที่สุด) คือ ย่อมให้ถึงที่สุดแห่งความตาย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ปริยาปาทยนฺติ” (ย่อมให้ถึงที่สุด) หมายถึง ย่อมให้ชีวิตถึงที่สุด คือ ย่อมให้ถึงความตาย. අරක්ඛිතෙනෙව [Pg.30] කායෙනාතිආදීසු හත්ථපාදෙ කීළාපෙන්තො ගීවං විපරිවත්තෙන්තො කායං න රක්ඛති නාම. නානප්පකාරං දුට්ඨුල්ලං කරොන්තො වාචං න රක්ඛති නාම. කාමවිතක්කාදයො විතක්කෙන්තො චිත්තං න රක්ඛති නාම. අනුපට්ඨිතාය සතියාති කායගතාය සතියා අනුපට්ඨිතාය. රාගෙන අනුගතොති රාගෙන අනුපහතො. රාගපරෙතොති වා රාගෙන ඵුට්ඨො ඵුට්ඨවිසෙන විය සප්පෙන. ในบทว่า อารกฺขิเตเนว กาเยน (ด้วยกายที่ไม่ได้รักษา) เป็นต้น ชื่อว่าไม่รักษากาย คือ การเล่นมือเล่นเท้า การบิดคอ ชื่อว่าไม่รักษาวาจา คือ การทำวาจาหยาบคายต่างๆ ชื่อว่าไม่รักษาจิต คือ การตรึกกามวิตกเป็นต้น คำว่า อนุปฏฺฐิตาย สติยา (ด้วยสติที่ไม่ได้ตั้งมั่น) คือ ด้วยสติที่ไม่ได้ตั้งมั่นในกายคตาสติ คำว่า ราเคน อนุคโต (อันราคะติดตาม) คือ อันราคะไม่กระทบ หรือคำว่า ราคปเรโต (อันราคะครอบงำ) คือ อันราคะถูกต้องแล้ว เหมือนงูถูกพิษ. අනුදහනට්ඨෙනාති අනුපායප්පටිපත්තියා. සම්පති ආයතිඤ්ච මහාභිතාපට්ඨෙන. අනවත්ථිතසභාවතාය ඉත්තරපච්චුපට්ඨානට්ඨෙන. මුහුත්තරමණීයතාය තාවකාලිකට්ඨෙන. බ්‍යත්තෙහි අභිභවනීයතාය සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගපලිභඤ්ජනට්ඨෙන. ඡෙදනභෙදනාදිඅධිකරණභාවෙන උග්ඝට්ටනසදිසතාය අධිකුට්ටනට්ඨෙන. අවණෙ වණං උප්පාදෙත්වා අන්තො අනුපවිසනසභාවතාය විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායික අනත්ථනිමිත්තතාය සාසඞ්කසප්පටිභයට්ඨෙන. คำว่า อนุทหนฏฺเฐน (โดยความเป็นเครื่องเผาผลาญ) คือ ด้วยการปฏิบัติที่ไม่ถูกวิธี โดยความเป็นเครื่องยังความเร่าร้อนอย่างมากให้เกิดทั้งในปัจจุบันและอนาคต โดยความเป็นของปรากฏชั่วคราว เพราะมีสภาพไม่ตั้งมั่น โดยความเป็นของชั่วคราว เพราะเป็นที่รื่นรมย์ชั่วขณะ โดยความเป็นเครื่องทำลายอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง เพราะเป็นสิ่งที่ผู้ฉลาดพึงครอบงำ โดยความเป็นเครื่องทุบตีอย่างแรง เพราะเป็นเหตุแห่งการตัด การทำลายเป็นต้น เหมือนการกระทบกระทั้น โดยความเป็นเครื่องแทงทะลุ เพราะมีสภาพเข้าไปข้างในโดยการทำให้เกิดแผลในที่ที่ไม่มีแผล โดยความเป็นของน่าสงสัยและน่าสะพรึงกลัว เพราะเป็นนิมิตแห่งอนัตถะทั้งในปัจจุบันและสัมปรายภพ. දුතියයොධාජීවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยทุติยโยธาชีวสูตร จบแล้ว. 7-8. පඨමඅනාගතභයසුත්තාදිවණ්ණනා ๗-๘. อรรถกถาปฐมอนาคตภยสูตรเป็นต้น 77-78. සත්තමෙ විසෙසස්ස පත්තියා විසෙසස්ස පාපුණනත්ථං. වීරියන්ති පධානවීරියං. තං පන චඞ්කමනවසෙන කරණෙ ‘‘කායික’’න්තිපි වත්තබ්බතං ලභතීති ආහ – ‘‘දුවිධම්පී’’ති. සත්ථකවාතාති සන්ධිබන්ධනානි කත්තරියා ඡින්දන්තා විය පවත්තවාතා. තෙනාහ – ‘‘සත්ථං වියා’’තිආදි. කතකම්මෙහීති කතචොරකම්මෙහි. තෙ කිර කතකම්මා යං නෙසං දෙවතං ආයාචිත්වා කම්මං නිප්ඵන්නං, තස්ස උපකාරත්ථාය මනුස්සෙ මාරෙත්වා ගලලොහිතානි ගණ්හන්ති. තෙ ‘‘අඤ්ඤෙසු මනුස්සෙසු මාරියමානෙසු කොලාහලං උප්පජ්ජිස්සති, පබ්බජිතං පරියෙසන්තො නාම නත්ථී’’ති මඤ්ඤමානා භික්ඛූ ගහෙත්වා මාරෙන්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. අකතකම්මෙහීති අටවිතො ගාමං ආගමනකාලෙ කම්මනිප්ඵත්තත්ථං පුරෙතරං බලිකම්මං කාතුකාමෙහි. තෙනෙවාහ – ‘‘චොරිකං කත්වා නික්ඛන්තා කතකම්මා නාමා’’තිආදි. අට්ඨමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ๗๗-๗๘. ในสูตรที่ 7 เพื่อการบรรลุคุณวิเศษ เพื่อการเข้าถึงคุณวิเศษ คำว่า วิริยะ ได้แก่ ปธานวิริยะ ก็วิริยะนั้น เมื่อกระทำด้วยอำนาจการเดินจงกรม ย่อมได้ชื่อว่า ‘กายิกะ’ (ทางกาย) ด้วย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ทั้งสองอย่าง’ คำว่า ลมคมมีด ได้แก่ ลมที่พัดไปราวกับตัดข้อต่อด้วยกรรไกร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ราวกับคมมีด’ เป็นต้น คำว่า ผู้กระทำกรรมแล้ว ได้แก่ ผู้กระทำการโจรกรรมแล้ว ได้ยินว่า พวกโจรเหล่านั้น เมื่อกรรมที่ตนอ้อนวอนเทวดาไว้สำเร็จผล ย่อมฆ่ามนุษย์แล้วเอาเลือดที่ลำคอ เพื่อประโยชน์แก่การอุปการะเทวดานั้น พวกโจรเหล่านั้นสำคัญว่า ‘เมื่อมนุษย์คนอื่นถูกฆ่า จักเกิดความโกลาหลขึ้น แต่ผู้แสวงหาบรรพชิตไม่มี’ จึงจับภิกษุแล้วฆ่า คำนี้ตรัสหมายถึงเรื่องนั้น คำว่า ผู้ยังไม่กระทำกรรม ได้แก่ ผู้ที่ต้องการจะทำพลีกรรมก่อน เพื่อความสำเร็จแห่งกรรม ในเวลาที่มาจากป่าเข้าสู่หมู่บ้าน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ผู้ที่กระทำการโจรกรรมแล้วออกมา ชื่อว่าผู้กระทำกรรมแล้ว’ เป็นต้น ในสูตรที่ 8 ไม่มีข้อความที่จะกล่าว පඨමඅනාගතභයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมอนาคตภยสูตรเป็นต้น จบแล้ว 9. තතියඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาตติยอนาคตภยสูตร 79. නවමෙ [Pg.31] පාළිගම්භීරාති (සං. නි. ටී. 2.2.229) පාළිවසෙන ගම්භීරා අගාධා දුක්ඛොගාහා සල්ලසුත්තසදිසා. සල්ලසුත්තඤ්හි (සු. නි. 579) ‘‘අනිමිත්තමනඤ්ඤාත’’න්තිආදිනා පාළිවසෙන ගම්භීරං, න අත්ථගම්භීරං. තථා හි තත්ථ තා තා ගාථා දුවිඤ්ඤෙය්‍යරූපා තිට්ඨන්ති. දුවිඤ්ඤෙය්‍යඤ්හි ඤාණෙන දුක්ඛොගාහන්ති කත්වා ‘‘ගම්භීර’’න්ති වුච්චති. පුබ්බාපරංපෙත්ථ කාසඤ්චි ගාථානං දුවිඤ්ඤෙය්‍යතාය දුක්ඛොගාහමෙව, තස්මා පාළිවසෙන ගම්භීරං. අත්ථගම්භීරාති අත්ථවසෙන ගම්භීරා මහාවෙදල්ලසුත්තසදිසා, මහාවෙදල්ලසුත්තස්ස (ම. නි. 1.449 ආදයො) අත්ථවසෙන ගම්භීරතා පාකටායෙව. ලොකං උත්තරතීති ලොකුත්තරො, සො අත්ථභූතො එතෙසං අත්ථීති ලොකුත්තරා. තෙනාහ – ‘‘ලොකුත්තරධම්මදීපකා’’ති. සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තාති සත්තසුඤ්ඤධම්මප්පකාසකා. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධධාතුආයතනපච්චයාකාරප්පටිසංයුත්තා’’ති. උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බන්ති ච ලිඞ්ගවචනවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘උග්ගහෙතබ්බෙ චෙව වළඤ්ජෙතබ්බෙ චා’’ති. කවිනො කම්මං කවිතා. යස්ස පන යං කම්මං, තං තෙන කතන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘කවිතාති කවීහි කතා’’ති. කාවෙය්‍යන්ති කබ්‍යං, කබ්‍යන්ති ච කවිනා වුත්තන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. චිත්තක්ඛරාති චිත්‍රාකාරඅක්ඛරා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. සාසනතො බහිද්ධා ඨිතාති න සාසනාවචරා. බාහිරකසාවකෙහීති ‘‘බුද්ධා’’ති අප්පඤ්ඤාතානං යෙසං කෙසඤ්චි සාවකෙහි. සුස්සූසිස්සන්තීති අක්ඛරචිත්තතාය චෙව සරසම්පත්තියා ච අත්තමනා හුත්වා සාමණෙරදහරභික්ඛුමාතුගාමමහාගහපතිකාදයො ‘‘එස ධම්මකථිකො’’ති සන්නිපතිත්වා සොතුකාමා භවිස්සන්ති. ๗๙. ในสูตรที่ 9 คำว่า มีพระบาลีลึกซึ้ง (สํ. ฏีกา 2.2.229) ได้แก่ ลึกซึ้งโดยพระบาลี หยั่งไม่ถึง เข้าถึงได้ยาก เหมือนสัลลสูตร จริงอยู่ สัลลสูตร (สุ. นิ. 579) มีพระบาลีลึกซึ้งโดยบทว่า ‘ไม่มีนิมิต ไม่รู้จัก’ เป็นต้น แต่ไม่ลึกซึ้งโดยอรรถ เพราะว่า คาถาเหล่านั้นในสูตรนั้น ปรากฏโดยมีรูปที่รู้ได้ยาก ก็สิ่งที่รู้ได้ยากด้วยญาณ เข้าถึงได้ยาก ย่อมชื่อว่า ‘ลึกซึ้ง’ แม้ความสัมพันธ์เบื้องต้นและเบื้องปลายในคาถาบางบทในสูตรนี้ ก็เข้าถึงได้ยากเพราะความที่รู้ได้ยาก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าลึกซึ้งโดยพระบาลี คำว่า มีอรรถลึกซึ้ง ได้แก่ ลึกซึ้งโดยอรรถ เหมือนมหาเวทัลลสูตร ความลึกซึ้งโดยอรรถของมหาเวทัลลสูตร (ม. นิ. 1.449 เป็นต้น) ย่อมปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว ชื่อว่า โลกุตตระ เพราะข้ามพ้นโลกไปได้ อรรถนั้นเป็นโลกุตตระ มีอยู่ในธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า โลกุตตระ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นเครื่องแสดงโลกุตตรธรรม’ คำว่า ประกอบด้วยสุญญตา ได้แก่ เป็นเครื่องประกาศธรรมคือความว่าง 7 ประการ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ประกอบด้วยขันธ์ ธาตุ อายตนะ และปัจจยาการ’ คำว่า พึงเรียน พึงท่องจำ ท่านกล่าวด้วยความสับเปลี่ยนแห่งลิงค์และวจนะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ทั้งพึงเรียนและพึงใช้สอย’ กรรมของกวี ชื่อว่า กวิตา ก็กรรมใดของใคร กรรมนั้นย่อมชื่อว่าอันผู้นั้นกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘กวิตา ได้แก่ อันกวีทั้งหลายกระทำแล้ว’ คำว่า กาเวยยะ ได้แก่ กาพย์ คำว่า กาพย์ ได้แก่ อันกวีกล่าวแล้ว นี้เป็นอรรถ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง’ คำว่า อักษรวิจิตร ได้แก่ อักษรที่มีลักษณะวิจิตร คำอื่นเป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง คำว่า ตั้งอยู่นอกพระศาสนา ได้แก่ ไม่ใช่เป็นไปในพระศาสนา คำว่า โดยสาวกภายนอก ได้แก่ โดยสาวกของใครๆ ที่ไม่รู้จักว่า ‘เป็นพระพุทธเจ้า’ คำว่า จักตั้งใจฟัง ได้แก่ สามเณร ภิกษุหนุ่ม มาตุคาม มหาคฤหบดี เป็นต้น จักยินดีด้วยความวิจิตรแห่งอักษรและด้วยความสมบูรณ์แห่งเสียง แล้วประชุมกันด้วยคิดว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นธรรมกถึก’ จักปรารถนาจะฟัง තතියඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาตติยอนาคตภยสูตร จบแล้ว 10. චතුත්ථඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาจตุตถอนาคตภยสูตร 80. දසමෙ පඤ්චවිධෙන සංසග්ගෙනාති ‘‘සවනසංසග්ගො, දස්සනසංසග්ගො, සමුල්ලාපසංසග්ගො, සම්භොගසංසග්ගො, කායසංසග්ගො’’ති එවං වුත්තෙන පඤ්චවිධෙන සංසග්ගෙන. සංසජ්ජති එතෙනාති සංසග්ගො, රාගො. සවනහෙතුකො, සවනවසෙන වා පවත්තො සංසග්ගො සවනසංසග්ගො. එස නයො [Pg.32] සෙසෙසුපි. කායසංසග්ගො පන කායපරාමාසො. තෙසු පරෙහි වා කථියමානං රූපාදිසම්පත්තිං අත්තනා වා සිතලපිතගීතසද්දං සුණන්තස්ස සොතවිඤ්ඤාණවීථිවසෙන උප්පන්නො රාගො සවනසංසග්ගො නාම. විසභාගරූපං ඔලොකෙන්තස්ස පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථිවසෙන උප්පන්නො රාගො දස්සනසංසග්ගො නාම. අඤ්ඤමඤ්ඤආලාපසල්ලාපවසෙන උප්පන්නරාගො සමුල්ලාපසංසග්ගො නාම. භික්ඛුනො භික්ඛුනියා සන්තකං, භික්ඛුනියා භික්ඛුස්ස සන්තකං ගහෙත්වා පරිභොගකරණවසෙන උප්පන්නරාගො සම්භොගසංසග්ගො නාම. හත්ථග්ගාහාදිවසෙන උප්පන්නො රාගො කායසංසග්ගො නාම. ๘๐. ในสูตรที่ 10 คำว่า ด้วยความคลุกคลี 5 อย่าง ได้แก่ ด้วยความคลุกคลี 5 อย่าง ตามที่กล่าวไว้ดังนี้ คือ ‘สวนสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการฟัง), ทัสสนสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการเห็น), สมุลลาปสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการพูดคุย), สัมโภคสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการบริโภค), กายสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยกาย)’ ชื่อว่า สังสัคคะ เพราะย่อมคลุกคลีด้วยสิ่งนี้ ได้แก่ ราคะ สังสัคคะที่เกิดจากเหตุแห่งการฟัง หรือสังสัคคะที่เป็นไปโดยการฟัง ชื่อว่า สวนสังสัคคะ นัยนี้พึงทราบในสังสัคคะที่เหลือด้วย ส่วนกายสังสัคคะ ได้แก่ การลูบคลำกาย ในสังสัคคะเหล่านั้น ราคะที่เกิดขึ้นโดยโสตวิญญาณวิถีของผู้ที่ฟังรูปสมบัติเป็นต้นที่ผู้อื่นกล่าว หรือฟังเสียงเพลงที่ไพเราะด้วยตนเอง ชื่อว่า สวนสังสัคคะ ส่วนราคะที่เกิดขึ้นโดยจักขุวิญญาณวิถีของผู้ที่มองดูรูปที่เป็นวิสภาค (ต่างเพศ) ชื่อว่า ทัสสนสังสัคคะ ราคะที่เกิดขึ้นโดยการพูดคุยกัน ชื่อว่า สมุลลาปสังสัคคะ ราคะที่เกิดขึ้นโดยการที่ภิกษุถือเอาของของภิกษุณี หรือภิกษุณีถือเอาของของภิกษุแล้วบริโภค ชื่อว่า สัมโภคสังสัคคะ ราคะที่เกิดขึ้นโดยการจับมือเป็นต้น ชื่อว่า กายสังสัคคะ අනෙකවිහිතන්ති අන්නසන්නිධිපානසන්නිධිවත්ථසන්නිධියානසන්නිධිසයනසන්නිධිගන්ධසන්නිධි- ආමිසසන්නිධිවසෙන අනෙකප්පකාරං. සන්නිධිකතස්සාති එතෙන ‘‘සන්නිධිකාරපරිභොග’’න්ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 10) එත්ථ කාර-සද්දස්ස කම්මත්ථතං දස්සෙති. යථා වා ‘‘ආචයං ගාමිනො’’ති වත්තබ්බෙ අනුනාසිකලොපෙන ‘‘ආචයගාමිනො’’ති නිද්දෙසො කතො, එවං ‘‘සන්නිධිකාරං පරිභොග’’න්ති වත්තබ්බෙ අනුනාසිකලොපෙන ‘‘සන්නිධිකාරපරිභොග’’න්ති වුත්තං, සන්නිධිං කත්වා පරිභොගන්ති අත්ථො. คำว่า มีหลายอย่าง ได้แก่ มีหลายประการ ด้วยอำนาจการสะสมอาหาร การสะสมน้ำ การสะสมผ้า การสะสมยาน การสะสมที่นอน การสะสมของหอม และการสะสมอามิส ด้วยบทว่า ‘ของที่สะสมไว้’ นี้ ย่อมแสดงความเป็นกรรมของศัพท์ว่า ‘การะ’ ในบทว่า ‘สันนิธิการปริโภค’ (การบริโภคของที่สะสมไว้) (ธ. ส. ติกมาติกา 10) หรือเหมือนคำที่ควรจะกล่าวว่า ‘อาจยัง คามิโน’ แต่มีการลบพยัญชนะนาสิก จึงแสดงไว้เป็น ‘อาจยคามิโน’ ฉันใด ในคำที่ควรจะกล่าวว่า ‘สันนิธิการัง ปริโภคัง’ ก็มีการลบพยัญชนะนาสิก จึงกล่าวเป็น ‘สันนิธิการปริโภค’ ฉันนั้น มีอรรถว่า บริโภคโดยการสะสมไว้ ‘‘සන්නිධිකතස්ස පරිභොග’’න්ති එත්ථ (දී. නි. අට්ඨ. 1.12) පන දුවිධා කථා විනයවසෙන සල්ලෙඛවසෙන ච. විනයවසෙන තාව යං කිඤ්චි අන්නං අජ්ජ පටිග්ගහිතං අපරජ්ජු සන්නිධිකාරං හොති, තස්ස පරිභොගෙ පාචිත්තියං. අත්තනා ලද්ධං පන සාමණෙරානං දත්වා තෙහි ලද්ධං වා පාපෙත්වා දුතියදිවසෙ භුඤ්ජිතුං වට්ටති, සල්ලෙඛො පන න හොති. පානසන්නිධිම්හිපි එසෙව නයො. වත්ථසන්නිධිම්හි අනධිට්ඨිතාවිකප්පිතං සන්නිධි ච හොති, සල්ලෙඛඤ්ච කොපෙති. අයං නිප්පරියායකථා. පරියායතො පන තිචීවරසන්තුට්ඨෙන භවිතබ්බං, චතුත්ථං ලභිත්වා අඤ්ඤස්ස දාතබ්බං. සචෙ යස්ස කස්සචි දාතුං න සක්කොති, යස්ස පන දාතුකාමො හොති, සො උද්දෙසත්ථාය වා පරිපුච්ඡත්ථාය වා ගතො, ආගතමත්තෙ දාතබ්බං, අදාතුං න වට්ටති. චීවරෙ පන අප්පහොන්තෙ, සතියා වා පච්චාසාය අනුඤ්ඤාතකාලං ඨපෙතුං වට්ටති. සූචිසුත්තචීවරකාරකානං අලාභෙ තතොපි විනයකම්මං කත්වා ඨපෙතුං වට්ටති ‘‘ඉමස්මිං ජිණ්ණෙ පුන ඊදිසං කුතො ලභිස්සාමී’’ති පන ඨපෙතුං න වට්ටති, සන්නිධි ච හොති, සල්ලෙඛඤ්ච කොපෙති. ในบทว่า ‘การบริโภคของที่สะสมไว้’ (ที. นิ. อรรถ. 1.12) นี้ มีเรื่องที่ควรกล่าว 2 อย่าง คือ โดยวินัยและโดยสัลเลขะ โดยวินัยก่อน อาหารใดที่รับมาในวันนี้ ย่อมเป็นการสะสมไว้ในวันรุ่งขึ้น การบริโภคอาหารนั้นเป็นอาบัติปาจิตตีย์ ส่วนของที่ตนได้มานั้น ให้แก่สามเณรแล้ว หรือให้สามเณรเหล่านั้นได้มา แล้วบริโภคในวันที่สอง ย่อมควร แต่ไม่เป็นสัลเลขะ แม้ในการสะสมน้ำดื่มก็มีนัยนี้เหมือนกัน ในการสะสมผ้า ผ้าที่ยังไม่ได้อธิษฐานและยังไม่ได้วิกัป ย่อมเป็นการสะสมไว้ และย่อมทำลายสัลเลขะ นี้เป็นคำกล่าวโดยตรง (นิปปริยายกถา) ส่วนโดยอ้อม (ปริยายกถา) พึงเป็นผู้สันโดษด้วยไตรจีวร เมื่อได้จีวรผืนที่ 4 มา พึงให้แก่ผู้อื่น ถ้าไม่สามารถให้แก่ใครได้ แต่ผู้ที่ตนต้องการจะให้ไปเพื่อการเรียน (อุทเทส) หรือเพื่อการสอบถาม (ปริปุจฉา) เมื่อเขากลับมาแล้ว พึงให้ทันที ไม่ควรไม่ให้ ส่วนเมื่อจีวรไม่พอ หรือมีความหวังอยู่ ย่อมควรเก็บไว้ตามเวลาที่ทรงอนุญาต เมื่อไม่ได้เข็ม ด้าย และผู้ทำจีวร แม้ในกรณีนั้น ก็ควรเก็บไว้โดยทำวินัยกรรม แต่ไม่ควรเก็บไว้โดยคิดว่า ‘เมื่อผืนนี้เก่าแล้ว จักได้เช่นนี้มาจากไหนอีก’ ย่อมเป็นการสะสมไว้ และย่อมทำลายสัลเลขะ යානසන්නිධිම්හි [Pg.33] යානං නාම වය්හං රථො සකටං සන්දමානිකා පාටඞ්කීති. න පනෙතං පබ්බජිතස්ස යානං, උපාහනං පන යානං. එකභික්ඛුස්ස හි එකො අරඤ්ඤවාසත්ථාය, එකො ධොතපාදකත්ථායාති උක්කංසතො ද්වෙ උපාහනසඞ්ඝාටකා වට්ටන්ති, තතියං ලභිත්වා අඤ්ඤස්ස දාතබ්බො. ‘‘ඉමස්මිං ජිණ්ණෙ අඤ්ඤං කුතො ලභිස්සාමී’’ති ඨපෙතුං න වට්ටති, සන්නිධි ච හොති, සල්ලෙඛඤ්ච කොපෙති. සයනසන්නිධිම්හි සයනන්ති මඤ්චො. එකස්ස භික්ඛුනො එකො සයනගබ්භෙ, එකො දිවාට්ඨානෙති උක්කංසතො ද්වෙ මඤ්චා වට්ටන්ති. තතො උත්තරිං ලභිත්වා අඤ්ඤස්ස භික්ඛුනො, ගණස්ස වා දාතබ්බො, අදාතුං න වට්ටති, සන්නිධි චෙව හොති, සල්ලෙඛො ච කුප්පති. ගන්ධසන්නිධිම්හි භික්ඛුනො කණ්ඩුකච්ඡුඡවිදොසාදිආබාධෙ සති ගන්ධා වට්ටන්ති. ගන්ධත්ථිකෙන ගන්ධඤ්ච ආහරාපෙත්වා තස්මිං රොගෙ වූපසන්තෙ අඤ්ඤෙසං වා ආබාධිකානං දාතබ්බං, ද්වාරෙ පඤ්චඞ්ගුලිඝරධූපනාදීසු වා උපනෙතබ්බං. ‘‘පුන රොගෙ සති භවිස්සතී’’ති ඨපෙතුං න වට්ටති, ගන්ධසන්නිධි ච හොති, සල්ලෙඛඤ්ච කොපෙති. ในคำว่า ยานสันนิธิ ยานชื่อว่า คานหาม รถ เกวียน แคร่หาม และเสลี่ยง แต่ยานนี้ไม่ใช่ยานของบรรพชิต รองเท้าต่างหากที่เป็นยาน สำหรับภิกษุรูปหนึ่ง รองเท้า ๒ คู่ ย่อมควรอย่างยิ่ง คือคู่หนึ่งสำหรับอยู่ป่า คู่หนึ่งสำหรับล้างเท้า เมื่อได้คู่ที่สามมา พึงให้แก่ผู้อื่น ไม่ควรเก็บไว้ว่า 'เมื่อคู่นี้เก่าแล้ว จะหาคู่ใหม่ได้จากที่ไหน' เพราะเป็นการสะสม และทำให้ขัดต่อการขัดเกลากิเลส ในคำว่า สยนสันนิธิ คำว่า ที่นอน ได้แก่ เตียง สำหรับภิกษุรูปหนึ่ง เตียง ๒ หลัง ย่อมควรอย่างยิ่ง คือหลังหนึ่งในห้องนอน หลังหนึ่งในที่พักกลางวัน เมื่อได้เกินกว่านั้น พึงให้แก่ภิกษุรูปอื่น หรือแก่หมู่คณะ ไม่ควรเก็บไว้ เพราะเป็นการสะสม และทำให้ขัดต่อการขัดเกลากิเลส ในคำว่า คันธสันนิธิ เมื่อภิกษุมีอาพาธ เช่น โรคคัน โรคผิวหนังเสีย เป็นต้น ของหอมย่อมควร ผู้ต้องการของหอม พึงนำของหอมมา และเมื่อโรคนั้นสงบแล้ว พึงให้แก่ผู้มีอาพาธอื่น หรือพึงนำไปใช้ในการทำเครื่องหมายห้านิ้วและการอบกลิ่นหอมในเรือนเป็นต้นที่ประตู ไม่ควรเก็บไว้ว่า 'เมื่อมีโรคอีกครั้ง จะได้มีใช้' เพราะเป็นการสะสมของหอม และทำให้ขัดต่อการขัดเกลากิเลส ආමිසන්ති වුත්තාවසෙසං දට්ඨබ්බං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො භික්ඛු ‘‘තථාරූපෙ කාලෙ උපකාරාය භවිස්සන්තී’’ති තිලතණ්ඩුලමුග්ගමාසනාළිකෙරලොණමච්ඡසප්පිතෙලකුලාලභාජනාදීනි ආහරාපෙත්වා ඨපෙති. සො වස්සකාලෙ කාලස්සෙව සාමණෙරෙහි යාගුං පචාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිත්වා ‘‘සාමණෙර උදකකද්දමෙ දුක්ඛං ගාමං පවිසිතුං, ගච්ඡ අසුකකුලං ගන්ත්වා මය්හං විහාරෙ නිසින්නභාවං ආරොචෙහි, අසුකකුලතො දධිආදීනි ආහරා’’ති පෙසෙති. භික්ඛූහි ‘‘කිං, භන්තෙ, ගාමං පවිසිස්සාමා’’ති වුත්තෙපි ‘‘දුප්පවෙසො, ආවුසො, ඉදානි ගාමො’’ති වදති. තෙ ‘‘හොතු, භන්තෙ, අච්ඡථ තුම්හෙ, මයං භික්ඛං පරියෙසිත්වා ආහරිස්සාමා’’ති ගච්ඡන්ති. අථ සාමණෙරො දධිආදීනි ආහරිත්වා භත්තඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච සම්පාදෙත්වා උපනෙති, තං භුඤ්ජන්තස්සෙව උපට්ඨාකා භත්තං පහිණන්ති, තතොපි මනාපමනාපං භුඤ්ජති. අථ භික්ඛූ පිණ්ඩපාතං ගහෙත්වා ආගච්ඡන්ති, තතොපි මනාපමනාපං භුඤ්ජතියෙව. එවං චතුමාසම්පි වීතිනාමෙති. අයං වුච්චති භික්ඛු මුණ්ඩකුටුම්බිකජීවිකං ජීවති, න සමණජීවිකන්ති. එවරූපො ආමිසසන්නිධි නාම හොති. භික්ඛුනො පන වසනට්ඨානෙ එකා තණ්ඩුලනාළි එකො ගුළපිණ්ඩො [Pg.34] කුඩුවමත්තං සප්පීති එත්තකං නිධෙතුං වට්ටති අකාලෙ සම්පත්තචොරානං අත්ථාය. තෙ හි එත්තකං ආමිසපටිසන්ථාරං අලභන්තා ජීවිතා වොරොපෙය්‍යුං, තස්මා සචෙ හි එත්තකං නත්ථි, ආහරාපෙත්වාපි ඨපෙතුං වට්ටති. අඵාසුකකාලෙ ච යදෙත්ථ කප්පියං, තං අත්තනාපි පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. කප්පියකුටියං පන බහුං ඨපෙන්තස්සපි සන්නිධි නාම නත්ථි. ในคำว่า อามิส พึงเห็นสิ่งที่เหลือจากที่กล่าวมาแล้ว คือ ภิกษุบางรูปนำ งา ข้าวสาร ถั่วเขียว ถั่วดำ มะพร้าว เกลือ ปลา เนยใส น้ำมัน ภาชนะดินเผา เป็นต้น มาเก็บไว้ โดยคิดว่า 'สิ่งเหล่านี้จักเป็นประโยชน์ในกาลเช่นนั้น' ในฤดูฝน ภิกษุนั้นให้สามเณรหุงข้าวต้มแต่เช้าตรู่แล้วฉัน จากนั้นก็ส่งสามเณรไปว่า 'สามเณรเอ๋ย การเข้าไปในหมู่บ้านที่มีน้ำและโคลนเป็นเรื่องยาก เจ้าจงไปบ้านตระกูลโน้นแล้วบอกว่าอาตมานั่งอยู่ในวิหาร แล้วจงนำนมเปรี้ยวเป็นต้นมาจากตระกูลโน้น' เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า 'ท่านขอรับ พวกเราจะเข้าไปในหมู่บ้านหรือ' ภิกษุนั้นก็กล่าวว่า 'หมู่บ้านเข้ายากนะท่านผู้มีอายุในตอนนี้' ภิกษุเหล่านั้นจึงกล่าวว่า 'เอาเถิด ท่านขอรับ ท่านจงอยู่ที่นี่เถิด พวกเราจะไปแสวงหาภิกษามาให้' แล้วก็ไป จากนั้นสามเณรก็ไปนำนมเปรี้ยวเป็นต้นมา จัดเตรียมข้าวและกับข้าวแล้วนำมาถวาย ขณะที่ภิกษุนั้นกำลังฉันอยู่ อุบาสกอุบาสิกาก็ส่งข้าวมาถวายอีก ภิกษุนั้นก็ฉันทั้งของที่ชอบใจและไม่ชอบใจ จากนั้นภิกษุทั้งหลายก็ถือบิณฑบาตกลับมา ภิกษุนั้นก็ยังคงฉันทั้งของที่ชอบใจและไม่ชอบใจอีก ภิกษุนั้นย่อมใช้ชีวิตเช่นนี้ไปตลอดสี่เดือน ภิกษุนี้เรียกว่า มีชีวิตเยี่ยงคฤหัสถ์ผู้โกนผม ไม่ใช่ชีวิตเยี่ยงสมณะ การสะสมอามิสเช่นนี้ย่อมมี แต่สำหรับภิกษุ การเก็บข้าวสาร ๑ ทะนาน น้ำอ้อย ๑ ก้อน เนยใสประมาณ ๑ กุดุวะ ไว้ในที่อยู่ของตน ย่อมควร เพื่อประโยชน์แก่โจรที่มาถึงในเวลาไม่สมควร เพราะโจรเหล่านั้นเมื่อไม่ได้รับอามิสปฏิสันถารเพียงเท่านี้ ก็อาจจะปลงชีวิตได้ ดังนั้น หากไม่มีสิ่งเหล่านี้ ก็ควรนำมาเก็บไว้ และในเวลาที่ไม่สบาย สิ่งที่เป็นกัปปิยะในที่นี้ ภิกษุนั้นก็ควรฉันเองได้ แต่การเก็บของจำนวนมากไว้ในกัปปิยกุฎี ก็ไม่ชื่อว่าเป็นการสะสม චතුත්ථඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอนาคตภัยสูตรที่ ๔ จบแล้ว යොධාජීවවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโยธาชีววรรค จบแล้ว (9) 4. ථෙරවග්ගො (๙) ๔. เถรวรรค 1-2. රජනීයසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๒. อรรถกถาราชนียสูตรเป็นต้น 81-82. චතුත්ථස්ස පඨමං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. දුතියෙ ගුණමක්ඛනාය පවත්තොපි අත්තනො කාරකං ගූථෙන පහරන්තං ගූථො විය පඨමතරං මක්ඛෙතීති මක්ඛො, සො එතස්ස අත්ථීති මක්ඛී. පළාසතීති පළාසො, පරස්ස ගුණෙ ඩංසිත්වා විය අපනෙතීති අත්ථො. සො එතස්ස අත්ථීති පළාසී. පළාසී පුග්ගලො හි දුතියස්ස ධුරං න දෙති, සම්පසාරෙත්වා තිට්ඨති. තෙනාහ ‘‘යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො’’ති. ๘๑-๘๒. สูตรที่ ๔ สูตรแรกเข้าใจง่ายอยู่แล้ว ในสูตรที่สอง คำว่า มักขะ (มักขะ) คือการลบหลู่คุณผู้อื่น แม้จะเกิดขึ้นเพื่อลบหลู่คุณผู้อื่น แต่ก็ย่อมแปดเปื้อนผู้กระทำตนเองก่อน เหมือนอุจจาระย่อมเปื้อนผู้ที่ขว้างด้วยอุจจาระก่อน ผู้ใดมีมักขะนั้น ผู้นั้นชื่อว่า มักขี ชื่อว่า ปฬาสะ เพราะอรรถว่า ย่อมตีเสมอ มีความหมายว่า เหมือนกัดกินคุณของผู้อื่นแล้วกำจัดทิ้ง ผู้นั้นมีปฬาสะนั้น ชื่อว่า ปฬาสี เพราะบุคคลผู้เป็นปฬาสี ย่อมไม่ยอมรับภาระของผู้อื่น ย่อมยืนขวางไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ประกอบด้วยปฬาสะอันมีลักษณะเป็นการถือตัวตีเสมอ' රජනීයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาราชนียสูตรเป็นต้น จบแล้ว 3. කුහකසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถากุหกสูตร 83. තතියෙ තීහි කුහනවත්ථූහීති සාමන්තජප්පනඉරියාපථසන්නිස්සිතපච්චයප්පටිසෙවනභෙදතො තිප්පභෙදෙහි කුහනවත්ථූහි. තිවිධෙන කුහනවත්ථුනා ලොකං කුහයති විම්හාපයති ‘‘අහො අච්ඡරියපුරිසො’’ති අත්තනි පරෙසං විම්හයං උප්පාදෙතීති කුහකො. ලාභසක්කාරත්ථිකො හුත්වා ලපති අත්තානං දායකං වා උක්ඛිපිත්වා යථා සො කිඤ්චි දදාති, එවං උක්කාචෙත්වා කථෙතීති ලපකො. නිමිත්තං සීලං තස්සාති නෙමිත්තිකො, නිමිත්තෙන වා චරති, නිමිත්තං වා කරොතීති නෙමිත්තිකො. නිමිත්තන්ති ච පරෙසං පච්චයදානසඤ්ඤුප්පාදකං කායවචීකම්මං වුච්චති[Pg.35]. නිප්පෙසො සීලමස්සාති නිප්පෙසිකො. නිප්පිසතීති වා නිප්පෙසො, නිප්පෙසොයෙව නිප්පෙසිකො. නිප්පෙසොති ච සඨපුරිසො විය ලාභසක්කාරත්ථං අක්කොසනුප්පණ්ඩනපරපිට්ඨිමංසිකතාදි. ๘๓. ในสูตรที่สาม คำว่า ด้วยวัตถุแห่งการโอ้อวด ๓ อย่าง คือด้วยวัตถุแห่งการโอ้อวด ๓ ประเภท คือ การพูดจาประจบประแจง การทำอิริยาบถให้ดูน่าเลื่อมใส และการรับปัจจัยที่อาศัยการโอ้อวด. ผู้ใดโอ้อวดโลก ทำให้โลกประหลาดใจ ด้วยวัตถุแห่งการโอ้อวด ๓ อย่าง ทำให้ผู้อื่นเกิดความประหลาดใจในตนว่า "โอ้หนอ บุรุษผู้นี้ช่างน่าอัศจรรย์" ผู้นั้นชื่อว่า กุหกะ (ผู้โอ้อวด). ผู้ใดเป็นผู้มุ่งลาภสักการะแล้วพูดจาประจบประแจง ยกย่องตนเองหรือทายก เพื่อให้เขาถวายสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ผู้นั้นชื่อว่า ลปะกะ (ผู้พูดจาประจบ). ผู้ใดมีนิมิตเป็นศีล ผู้นั้นชื่อว่า เนมิตติกะ หรือผู้ใดประพฤติด้วยนิมิต หรือทำนิมิต ผู้นั้นชื่อว่า เนมิตติกะ. อนึ่ง นิมิตนั้นหมายถึง กายกรรมและวจีกรรมที่ทำให้ผู้อื่นเกิดความรู้สึกอยากถวายปัจจัย. ผู้ใดมีการบีบคั้นเป็นศีล ผู้นั้นชื่อว่า นิปเปสิกะ. หรือผู้ใดบีบคั้น ผู้นั้นชื่อว่า นิปเปสะ, นิปเปสะนั่นแหละคือ นิปเปสิกะ. อนึ่ง นิปเปสะนั้นหมายถึง การด่าว่า การตำหนิ การนินทาผู้อื่น เป็นต้น เพื่อลาภสักการะ เหมือนบุรุษผู้คดโกง. කුහකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากุหกสูตร จบแล้ว. 6-7. පටිසම්භිදාප්පත්තසුත්තාදිවණ්ණනා ๖-๗. อรรถกถาปฏิสัมภิทาปัตตสูตรเป็นต้น 86-87. ඡට්ඨෙ පටිසම්භිදාසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. උච්චාවචානීති උච්චනීචානි. තෙනාහ ‘‘මහන්තඛුද්දකානී’’ති. කිංකරණීයානීති ‘‘කිං කරොමී’’ති එවං වත්වා කත්තබ්බකම්මානි. තත්ථ උච්චකම්මානි නාම චීවරස්ස කරණං, රජනං, චෙතියෙ සුධාකම්මං, උපොසථාගාරචෙතියඝරබොධිඝරෙසු කත්තබ්බකම්මන්ති එවමාදි. අවචකම්මං නාම පාදධොවනමක්ඛනාදි ඛුද්දකකම්මං. තත්‍රුපායාසාති තත්‍රුපගමනියා, තත්‍ර තත්‍ර මහන්තෙ ඛුද්දකෙ ච කම්මෙ සාධනවසෙන උපගච්ඡන්තියාති අත්ථො. තස්ස තස්ස කම්මස්ස නිප්ඵාදනෙ සමත්ථායාති වුත්තං හොති. තත්‍රුපායායාති වා තත්‍ර තත්‍ර කම්මෙ සාධෙතබ්බෙ උපායභූතාය. අලං කාතුන්ති කාතුං සමත්ථො හොති. අලං සංවිධාතුන්ති විචාරෙතුං සමත්ථො. සත්තමං උත්තානමෙව. ๘๖-๘๗. ในสูตรที่ ๖ สิ่งที่ควรกล่าวในปฏิสัมภิทา ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว. คำว่า อุจจาวจานิ คือ สูงและต่ำ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ใหญ่และเล็ก". คำว่า กิงกรณีญานิ คือ กิจที่ควรทำโดยกล่าวว่า "เราจะทำอะไร". ในบรรดากิจเหล่านั้น กิจที่สูง ได้แก่ การทำจีวร การย้อม การฉาบปูนที่เจดีย์ กิจที่ควรทำในอุโบสถาคาร เจติยคฤห์ โพธิคฤห์ เป็นต้น. กิจที่ต่ำ ได้แก่ กิจเล็กน้อย เช่น การล้างเท้า การทาเท้า เป็นต้น. คำว่า ตตรูปายาสา คือ เข้าถึงในที่นั้นๆ, หมายความว่า เข้าถึงในกิจใหญ่และเล็กในที่นั้นๆ โดยเป็นเครื่องสำเร็จ. กล่าวคือ สามารถในการทำให้กิจนั้นๆ สำเร็จ. หรือคำว่า ตตรูปายายะ คือ เป็นอุบายในกิจนั้นๆ ที่ควรทำให้สำเร็จ. คำว่า อลํ กาตุง คือ สามารถทำได้. คำว่า อลํ สังวิธาตุง คือ สามารถพิจารณาได้. สูตรที่ ๗ ชัดเจนอยู่แล้ว. පටිසම්භිදාප්පත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฏิสัมภิทาปัตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 8. ථෙරසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาเถรสูตร 88. අට්ඨමෙ ථිරභාවප්පත්තොති සාසනෙ ථිරභාවං අනිවත්තිභාවං පත්ථො. පබ්බජිතො හුත්වා බහූ රත්තියො ජානාතීති රත්තඤ්ඤූ. තෙනාහ ‘‘පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨායා’’තිආදි. පාකටොති අයථාභූතගුණෙහි චෙව යථාභූතගුණෙහි ච සමුග්ගතො. යසො එතස්ස අත්ථීති යසස්සී, යසං සිතො නිස්සිතො වා යසස්සී. තෙනාහ ‘‘යසනිස්සිතො’’ති. අසතං අසාධූනං ධම්මා අසද්ධම්මා, අසන්තා වා අසුන්දරා ගාරය්හා ලාමකා ධම්මාති අසද්ධම්මා. විපරියායෙන සද්ධම්මා වෙදිතබ්බා. ๘๘. ในสูตรที่ ๘ คำว่า ผู้ถึงความมั่นคง คือ ผู้ถึงความมั่นคง ไม่หวนกลับในพระศาสนา. ผู้ใดบวชแล้วรู้ราตรีเป็นอันมาก ผู้นั้นชื่อว่า รัตตัญญู. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "นับตั้งแต่วันที่บวช" เป็นต้น. คำว่า ปากฏะ คือ ผู้ปรากฏขึ้นด้วยคุณที่ไม่จริงและคุณที่จริง. ผู้ใดมียศ ผู้นั้นชื่อว่า ยสัสสี, หรือผู้ใดอาศัยยศ ผู้นั้นชื่อว่า ยสัสสี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ผู้มีชื่อเสียง". ธรรมของคนไม่ดี ไม่เป็นสัตบุรุษ ชื่อว่า อสัทธรรม, หรือธรรมที่ไม่ดี ไม่งดงาม ควรตำหนิ เลวทราม ชื่อว่า อสัทธรรม. พึงทราบว่า สัทธรรมตรงกันข้าม. ථෙරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเถรสูตร จบแล้ว. 9. පඨමසෙඛසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาปฐมเสขสูตร 89. නවමෙ [Pg.36] ආරමිතබ්බට්ඨෙන කම්මං ආරාමො එතස්සාති කම්මාරාමො, තස්ස භාවො කම්මාරාමතා. තත්ථ කම්මන්ති ඉතිකත්තබ්බං කම්මං වුච්චති. සෙය්‍යථිදං – චීවරවිචාරණං චීවරකම්මකරණං උපත්ථම්භනං පත්තත්ථවිකඅංසබද්ධකකායබන්ධනධම්මකරණආධාරකපාදකථලිකසම්මජ්ජනිආදීනං කරණන්ති. එකච්චො හි එතානි කරොන්තො සකලදිවසං එතානෙව කරොති, තං සන්ධායෙස පටික්ඛෙපො. යො පන එතෙසං කරණවෙලායමෙව තානි කරොති, උද්දෙසවෙලාය උද්දෙසං ගණ්හාති, සජ්ඣායවෙලාය සජ්ඣායති, චෙතියඞ්ගණවත්තවෙලාය චෙතියඞ්ගණවත්තං කරොති, මනසිකාරවෙලාය මනසිකාරං කරොති, න සො කම්මාරාමො නාම. භස්සාරාමතාති එත්ථ යො ඉත්ථිවණ්ණපුරිසවණ්ණාදිවසෙන ආලාපසල්ලාපං කරොන්තොයෙව දිවසඤ්ච රත්තිඤ්ච වීතිනාමෙති, එවරූපො භස්සෙ පරියන්තකාරී න හොති, අයං භස්සාරාමො නාම. යො පන රත්තිම්පි දිවසම්පි ධම්මං කථෙති, පඤ්හං විස්සජ්ජෙති, අයං අප්පභස්සො භස්සෙ පරියන්තකාරීයෙව. කස්මා? ‘‘සන්නිපතිතානං වො, භික්ඛවෙ, ද්වයං කරණීයං ධම්මී වා කථා, අරියො වා තුණ්හීභාවො’’ති (ම. නි. 1.273; උදා. 12, 28, 29) වුත්තත්තා. ๘๙. ในข้อที่ ๙ คำว่า กรรมาราม คือ ผู้ยินดีในการงาน เพราะงานเป็นอารมณ์ของผู้นั้น ภาวะของผู้ยินดีในการงานนั้น ชื่อว่า กรรมารามตา (ความเป็นผู้ยินดีในการงาน) ในคำนั้น คำว่า กรรม หมายถึง กิจที่ควรทำ เช่น การพิจารณาจีวร การทำจีวร การค้ำจุน การทำถุงบาตร ผ้าอังสะ รัดประคด ธมกรก ที่รองเท้า ไม้กวาด เป็นต้น ภิกษุบางรูปเมื่อทำสิ่งเหล่านี้ ก็ทำสิ่งเหล่านี้ตลอดทั้งวัน การห้ามนี้มุ่งหมายถึงภิกษุนั้น ส่วนภิกษุใดทำสิ่งเหล่านี้เฉพาะเวลาที่ควรทำ รับอุเทศในเวลาอุเทศ สาธยายในเวลาสาธยาย ทำวัตรลานเจดีย์ในเวลาทำวัตรลานเจดีย์ ทำมนสิการในเวลาทำมนสิการ ภิกษุนั้นไม่ชื่อว่ากรรมาราม คำว่า ภัสสารามตา (ความเป็นผู้ยินดีในการพูด) ในคำนี้ หมายถึง ภิกษุใดพูดคุยสนทนาเกี่ยวกับเรื่องสตรีบุรุษเป็นต้นเท่านั้น ย่อมยังวันและคืนให้ล่วงไป ภิกษุเช่นนี้ไม่เป็นผู้ทำที่สุดแห่งการพูด ภิกษุนี้ชื่อว่าภัสสาราม ส่วนภิกษุใดแสดงธรรม แก้ปัญหาทั้งกลางคืนและกลางวัน ภิกษุนี้เป็นผู้มีวาจาน้อย เป็นผู้ทำที่สุดแห่งการพูดนั่นเอง เพราะเหตุไร เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกเธอประชุมกัน พึงทำกิจ ๒ อย่าง คือ ธรรมิกถา หรือ อริยตุนหีภาวะ (ความเป็นผู้เงียบอย่างประเสริฐ)” නිද්දාරාමතාති එත්ථ යො ගච්ඡන්තොපි නිසින්නොපි නිපන්නොපි ථිනමිද්ධාභිභූතො නිද්දායතියෙව, අයං නිද්දාරාමො නාම. යස්ස පන කරජකායෙ ගෙලඤ්ඤෙන චිත්තං භවඞ්ගෙ ඔතරති, නායං නිද්දාරාමො. තෙනෙවාහ – ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, අග්ගිවෙස්සන, ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤාපෙත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො නිද්දං ඔක්කමිතා’’ති (ම. නි. 1.387). සඞ්ගණිකාරාමතාති එත්ථ යො එකස්ස දුතියො, ද්වින්නං තතියො, තිණ්ණං චතුත්ථොති එවං සංසට්ඨොව විහරති, එකකො අස්සාදං න ලභති, අයං සඞ්ගණිකාරාමො. යො පන චතූසු ඉරියාපථෙසු එකකොව අස්සාදං ලභති, නායං සඞ්ගණිකාරාමො වෙදිතබ්බො. සෙඛානං පටිලද්ධගුණස්ස පරිහානාසම්භවතො ‘‘උපරිගුණෙහී’’තිආදි වුත්තං. คำว่า นิทรารามตา (ความเป็นผู้ยินดีในการนอน) ในคำนี้ หมายถึง ภิกษุใดถูกถีนมิทธะครอบงำ ย่อมนอนหลับไปแม้ในขณะเดิน แม้ในขณะนั่ง แม้ในขณะนอน ภิกษุนี้ชื่อว่านิทราราม ส่วนภิกษุใดจิตลงสู่ภวังค์เพราะความเจ็บป่วยในร่างกาย ภิกษุนี้ไม่ชื่อว่านิทราราม ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูกรอัคคิเวสสนะ เราย่อมจำได้ว่า ในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน หลังจากฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว เรากลับจากบิณฑบาต ปูผ้าสังฆาฏิ ๔ ชั้น แล้วนอนตะเขียงขวา มีสติสัมปชัญญะเข้าสู่นิทรา” คำว่า สังคณิการามตา (ความเป็นผู้ยินดีในการคลุกคลี) ในคำนี้ หมายถึง ภิกษุใดอยู่คลุกคลีกันอย่างนี้ คือ เป็นที่สองของคนหนึ่ง เป็นที่สามของคนสอง เป็นที่สี่ของคนสาม ไม่ได้รับความสุขอยู่ผู้เดียว ภิกษุนี้ชื่อว่าสังคณิการาม ส่วนภิกษุใดได้รับความสุขอยู่ผู้เดียวในอิริยาบถทั้งสี่ ภิกษุนั้นไม่พึงทราบว่าเป็นสังคณิการาม การที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ด้วยคุณธรรมที่สูงขึ้นไป” เป็นต้นนั้น เป็นเพราะคุณธรรมที่พระเสขะได้บรรลุแล้วย่อมไม่มีทางเสื่อม පඨමසෙඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมเสขสูตร จบ 10. දුතියසෙඛසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาทุติยเสขสูตร 90. දසමෙ [Pg.37] අතිපාතොවාති සබ්බරත්තිං නිද්දායිත්වා බලවපච්චූසෙ කොටිසම්මුඤ්ජනියා ථොකං සම්මජ්ජිත්වා මුඛං ධොවිත්වා යාගුභික්ඛත්ථාය පාතොව පවිසති. තං අතික්කමිත්වාති ගිහිසංසග්ගවසෙන කාලං වීතිනාමෙන්තො මජ්ඣන්හිකසමයං අතික්කමිත්වා පක්කමති. පාතොයෙව හි ගාමං පවිසිත්වා යාගුං ආදාය ආසනසාලං ගන්ත්වා පිවිත්වා එකස්මිං ඨානෙ නිපන්නො නිද්දායිත්වා මනුස්සානං භොජනවෙලාය ‘‘පණීතභික්ඛං ලභිස්සාමී’’ති උපකට්ඨෙ මජ්ඣන්හිකෙ උට්ඨාය ධම්මකරණෙන උදකං ගහෙත්වා අක්ඛීනි පුඤ්ඡිත්වා පිණ්ඩාය චරිත්වා යාවදත්ථං භුඤ්ජිත්වා ගිහිසංසට්ඨො කාලං වීතිනාමෙත්වා මජ්ඣන්හෙ වීතිවත්තෙ පටික්කමති. ๙๐. ในข้อที่ ๑๐ คำว่า อติปาโต คือ ภิกษุใดนอนหลับตลอดทั้งคืน พอรุ่งอรุณก็กวาดเล็กน้อยด้วยไม้กวาดกิ่งไม้ ล้างหน้า แล้วเข้าไปในหมู่บ้านแต่เช้าตรู่เพื่อบิณฑบาตข้าวต้ม คำว่า ติกกมิตฺวา (ล่วงเลยไป) คือ ยังเวลาให้ล่วงไปโดยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ ล่วงเลยเวลาเที่ยงวันแล้วจึงกลับไป แท้จริง ภิกษุนั้นเข้าไปในหมู่บ้านแต่เช้าตรู่ รับข้าวต้มไปฉันที่โรงฉัน แล้วนอนหลับในที่แห่งหนึ่ง พอถึงเวลาที่มนุษย์บริโภคอาหาร ก็คิดว่า “เราจักได้ภิกษาอันประณีต” จึงลุกขึ้นเมื่อใกล้เที่ยงวัน ถือน้ำด้วยธมกรก เช็ดตา แล้วเที่ยวบิณฑบาต ฉันจนอิ่มหนำตามต้องการ แล้วยังเวลาให้ล่วงไปโดยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ แล้วจึงกลับไปเมื่อเวลาเที่ยงวันล่วงเลยไปแล้ว අප්පිච්ඡකථාති, ‘‘ආවුසො, අත්‍රිච්ඡතා පාපිච්ඡතාති ඉමෙ ධම්මා පහාතබ්බා’’ති තෙසු ආදීනවං දස්සෙත්වා ‘‘එවරූපං අප්පිච්ඡතං සමාදාය වත්තිතබ්බ’’න්තිආදිනයප්පවත්තා කථා. තීහි විවෙකෙහීති කායවිවෙකො, චිත්තවිවෙකො, උපධිවිවෙකොති ඉමෙහි තීහි විවෙකෙහි. තත්ථ එකො ගච්ඡති, එකො තිට්ඨති, එකො නිසීදති, එකො සෙය්‍යං කප්පෙති, එකො ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති, එකො පටික්කමති, එකො චඞ්කමං අධිට්ඨාති, එකො චරති, එකො විහරතීති අයං කායවිවෙකො නාම. අට්ඨ සමාපත්තියො පන චිත්තවිවෙකො නාම. නිබ්බානං උපධිවිවෙකො නාම. වුත්තම්පි හෙතං – ‘‘කායවිවෙකො ච විවෙකට්ඨකායානං නෙක්ඛම්මාභිරතානං, චිත්තවිවෙකො ච පරිසුද්ධචිත්තානං පරමවොදානප්පත්තානං, උපධිවිවෙකො ච නිරුපධීනං පුග්ගලානං විසඞ්ඛාරගතාන’’න්ති (මහානි. 57). දුවිධං වීරියන්ති කායිකං, චෙතසිකඤ්ච වීරියං. සීලන්ති චතුපාරිසුද්ධිසීලං. සමාධින්ති විපස්සනාපාදකා අට්ඨ සමාපත්තියො. විමුත්තිකථාති වා අරියඵලං ආරබ්භ පවත්තා කථා. සෙසං උත්තානමෙව. คำว่า อัปปิจฉกถา คือ การแสดงโทษในธรรมเหล่านั้นว่า “อาวุโส ความปรารถนาเกินประมาณ ความปรารถนาลามก ธรรมเหล่านี้พึงละเสีย” แล้วแสดงว่า “พึงประพฤติโดยสมาทานความปรารถนาน้อยเช่นนี้” เป็นต้น คำว่า ด้วยวิเวก ๓ อย่าง คือ ด้วยวิเวก ๓ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก ในวิเวกเหล่านั้น การที่ภิกษุผู้เดียวเดินไป ผู้เดียวยืนอยู่ ผู้เดียวนั่งอยู่ ผู้เดียวนอน ผู้เดียวเข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้าน ผู้เดียวกลับมา ผู้เดียวอธิษฐานจงกรม ผู้เดียวเที่ยวไป ผู้เดียวอยู่ นี้ชื่อว่ากายวิเวก ส่วนอัฏฐสมาบัติ ชื่อว่าจิตตวิเวก พระนิพพาน ชื่อว่าอุปธิวิเวก สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า “กายวิเวกมีแก่ผู้มีกายสงัด ผู้ยินดีในเนกขัมมะ จิตตวิเวกมีแก่ผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้ถึงความผ่องแผ้วอย่างยิ่ง อุปธิวิเวกมีแก่บุคคลผู้ไม่มีอุปธิ ผู้ถึงธรรมอันปราศจากสังขาร” คำว่า วิริยะ ๒ อย่าง คือ วิริยะทางกายและวิริยะทางใจ คำว่า ศีล คือ จตุปาริสุทธิศีล คำว่า สมาธิ คือ อัฏฐสมาบัติที่เป็นบาทแห่งวิปัสสนา คำว่า วิมุตติกถา คือ การแสดงธรรมที่ปรารภอริยผล ส่วนที่เหลือมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว දුතියසෙඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทุติยเสขสูตร จบ ථෙරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเถรวรรค จบ (10) 5. කකුධවග්ගො (๑๐) ๕. กกุธวรรค 1-10. පඨමසම්පදාසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๑๐. อรรถกถาปฐมสัมปทาสูตรเป็นต้น 91-100. පඤ්චමස්ස [Pg.38] පඨමෙ දුතියෙ ච නත්ථි වත්තබ්බං. තතියෙ ආජානනතො අඤ්ඤා, උපරිමග්ගපඤ්ඤා හෙට්ඨිමමග්ගෙන ඤාතපරිඤ්ඤාය එව ජානනතො. තස්සා පන ඵලභාවතො මග්ගඵලපඤ්ඤා තංසහගතා සම්මාසඞ්කප්පාදයො ච ඉධ ‘‘අඤ්ඤා’’ති වුත්තා. අඤ්ඤාය බ්‍යාකරණානි අඤ්ඤාබ්‍යාකරණානි. තෙනෙවාහ ‘‘අඤ්ඤාබ්‍යාකරණානීති අරහත්තබ්‍යාකරණානී’’ති. අධිගතමානෙනාති අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤී, අනධිගතෙ අධිගතසඤ්ඤී හුත්වා අධිගතං මයාති මානෙන. චතුත්ථාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ๙๑-๑๐๐. ในปัญจมวรรค ข้อที่ ๑ และ ๒ ไม่มีอะไรจะกล่าว ในข้อที่ ๓ คำว่า อัญญา (ความรู้แจ้ง) คือ ปัญญาในมรรคเบื้องสูง เพราะรู้แจ้งด้วยการกำหนดรู้ที่รู้แล้วด้วยมรรคเบื้องต่ำ ส่วนปัญญาในมรรคและผลพร้อมด้วยสัมมาสังกัปปะเป็นต้นนั้น เพราะเป็นสภาวะแห่งผล จึงเรียกว่า “อัญญา” ในที่นี้ คำว่า อัญญาพยากรณ์ คือ การพยากรณ์ความรู้แจ้ง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อัญญาพยากรณ์ คือ การพยากรณ์อรหัตตผล” คำว่า อธิคตมาเนนะ (ด้วยมานะว่าได้บรรลุแล้ว) คือ ด้วยมานะว่า “เราได้บรรลุแล้ว” โดยสำคัญว่าถึงในสิ่งที่ยังไม่ถึง และสำคัญว่าบรรลุในสิ่งที่ยังไม่ได้บรรลุ ข้อที่ ๔ เป็นต้น มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว පඨමසම්පදාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมสัมปทาสูตรเป็นต้น จบ කකුධවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากกุธวรรค จบ දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ทุติยปัณณาสก์ จบ 3. තතියපණ්ණාසකං ๓. ตติยปัณณาสก์ (11) 1. ඵාසුවිහාරවග්ගො (๑๑) ๑. ผาสุวิหารวรรค 1-4. සාරජ්ජසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๔. อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้น 101-4. තතියස්ස [Pg.39] පඨමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. දුතියෙ පිණ්ඩපාතාදිඅත්ථාය උපසඞ්කමිතුං යුත්තට්ඨානං ගොචරො, වෙසියා ගොචරො අස්සාති වෙසියාගොචරො, මිත්තසන්ථවවසෙන උපසඞ්කමිතබ්බට්ඨානන්ති අත්ථො. වෙසියා නාම රූපූපජීවිනියො, තා මිත්තසන්ථවවසෙන න උපසඞ්කමිතබ්බා සමණභාවස්ස අන්තරායකරත්තා, පරිසුද්ධාසයස්සපි ගරහාහෙතුතො, තස්මා දක්ඛිණාදානවසෙන සතිං උපට්ඨපෙත්වා උපසඞ්කමිතබ්බං. විධවා වුච්චන්ති මතපතිකා, පවුත්ථපතිකා වා. ථුල්ලකුමාරියොති මහල්ලිකා අනිවිද්ධා කුමාරියො. පණ්ඩකාති නපුංසකා. තෙ හි උස්සන්නකිලෙසා අවූපසන්තපරිළාහා ලොකාමිසනිස්සිතකථාබහුලා, තස්මා න උපසඞ්කමිතබ්බා. භික්ඛුනියො නාම උස්සන්නබ්‍රහ්මචරියා. තථා භික්ඛූපි. අඤ්ඤමඤ්ඤං විසභාගවත්ථුභාවතො සන්ථවවසෙන උපසඞ්කමනෙ කතිපාහෙනෙව බ්‍රහ්මචරියන්තරායො සියා, තස්මා න උපසඞ්කමිතබ්බා, ගිලානපුච්ඡනාදිවසෙන උපසඞ්කමනෙ සතොකාරිනා භවිතබ්බං. තතියචතුත්ථානි උත්තානත්ථානෙව. ๑๐๑-๔. ในตติยวรรค ข้อที่ ๑ ไม่มีอะไรจะกล่าว ในข้อที่ ๒ คำว่า โคจร คือ สถานที่ที่ควรเข้าไปเพื่อประโยชน์แก่บิณฑบาตเป็นต้น คำว่า เวสิยาโคจร คือ มีหญิงแพศยาเป็นโคจร หมายถึง สถานที่ที่ควรเข้าไปเพื่อการคบหาสมาคม หญิงแพศยา คือ หญิงที่เลี้ยงชีพด้วยรูปโฉม ไม่ควรเข้าไปคบหาสมาคมด้วย เพราะเป็นอันตรายต่อสมณภาวะ และเป็นเหตุแห่งการติเตียนแม้แก่ผู้มีอัธยาศัยบริสุทธิ์ ดังนั้น จึงควรเข้าไปด้วยสติเพื่อรับทักษิณาทานเท่านั้น คำว่า วิธวา (หญิงหม้าย) หมายถึง หญิงที่สามีตาย หรือสามีจากไป คำว่า ถุลลกุมารี คือ หญิงสาวใหญ่ที่ยังไม่ได้แต่งงาน คำว่า บัณเฑาะก์ คือ กะเทย เพราะบุคคลเหล่านี้มีกิเลสหนา มีความเร่าร้อนที่ยังไม่สงบ มีการพูดที่อิงอามิสโลกมาก ดังนั้น จึงไม่ควรเข้าไปคบหาสมาคมด้วย คำว่า ภิกษุณี คือ ผู้มีพรหมจรรย์อันยิ่ง เช่นเดียวกับภิกษุ เพราะเป็นวัตถุที่ต่างเพศกัน หากเข้าไปคบหาสมาคมด้วย พรหมจรรย์อาจเป็นอันตรายได้ภายในไม่กี่วัน ดังนั้น จึงไม่ควรเข้าไปคบหาสมาคมด้วย หากเข้าไปเพื่อสอบถามอาการป่วยเป็นต้น พึงเป็นผู้มีสติ ข้อที่ ๓ และ ๔ มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว සාරජ්ජසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้น จบ 5. ඵාසුවිහාරසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาผาสุวิหารสูตร 105. පඤ්චමෙ මෙත්තා එතස්ස අත්ථීති මෙත්තං, තංසමුට්ඨානං කායකම්මං මෙත්තං කායකම්මං. එස නයො සෙසද්වයෙපි. ආවීති පකාසනං. පකාසභාවො චෙත්ථ යං උද්දිස්ස තං කායකම්මං කරීයති, තස්ස සම්මුඛභාවතොති ආහ ‘‘සම්මුඛා’’ති. රහොති අප්පකාසං. අප්පකාසතා ච යං උද්දිස්ස තං කායකම්මං කරීයති, තස්ස අපච්චක්ඛභාවතොති ආහ ‘‘පරම්මුඛා’’ති. ඉමානි මෙත්තකායකම්මාදීනි භික්ඛූනං වසෙන ආගතානි තෙසං සෙට්ඨපරිසභාවතො, ගිහීසුපි ලබ්භන්තියෙව. භික්ඛූනඤ්හි මෙත්තචිත්තෙන ආභිසමාචාරිකපූරණං මෙත්තං කායකම්මං නාම[Pg.40]. ගිහීනං චෙතියවන්දනත්ථාය බොධිවන්දනත්ථාය සඞ්ඝනිමන්තනත්ථාය ගමනං ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨෙ භික්ඛූ දිස්වා පච්චුග්ගමනං පත්තප්පටිග්ගහණං ආසනපඤ්ඤාපනං අනුගමනන්ති එවමාදිකං මෙත්තං කායකම්මං නාම. භික්ඛූනං මෙත්තචිත්තෙන ආචාරපඤ්ඤත්තිසික්ඛාපනං කම්මට්ඨානකථනං ධම්මදෙසනා තෙපිටකම්පි බුද්ධවචනං මෙත්තං වචීකම්මං නාම. ගිහීනං ‘‘චෙතියවන්දනාය ගච්ඡාම, බොධිවන්දනාය ගච්ඡාම, ධම්මස්සවනං කරිස්සාම, දීපමාලං පුප්ඵපූජං කරිස්සාම, තීණි සුචරිතානි සමාදාය වත්තිස්සාම, සලාකභත්තාදීනි දස්සාම, වස්සාවාසිකං දස්සාම, අජ්ජ සඞ්ඝස්ස චත්තාරො පච්චයෙ දස්සාම, සඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා ඛාදනීයාදීනි සංවිදහථ, ආසනානි පඤ්ඤපෙථ, පානීයං උපට්ඨපෙථ, සඞ්ඝං පච්චුග්ගන්ත්වා ආනෙථ, පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙථ, ඡන්දජාතා උස්සාහජාතා වෙය්‍යාවච්චං කරොථා’’තිආදිකථනකාලෙ මෙත්තං වචීකම්මං නාම. භික්ඛූනං පාතොව උට්ඨාය සරීරප්පටිජග්ගනං කත්වා චෙතියඞ්ගණං ගන්ත්වා වත්තාදීනි කත්වා විවිත්තසෙනාසනෙ නිසීදිත්වා ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ භික්ඛූ සුඛී හොන්තු අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා’’ති චින්තනං මෙත්තං මනොකම්මං නාම, ගිහීනං ‘‘අය්‍යා සුඛී හොන්තු අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා’’ති චින්තනං මෙත්තං මනොකම්මං නාම. ๑๐๕. ในข้อที่ ๕ คำว่า เมตตา คือ ภาวะที่มีเมตตา, กายกรรมที่เกิดจากเมตตานั้น ชื่อว่า เมตตากายกรรม. นัยนี้พึงทราบในอีกสองอย่างที่เหลือด้วย. คำว่า อาวี คือ การเปิดเผย. ภาวะที่เปิดเผยในที่นี้ คือ การที่กายกรรมนั้นกระทำโดยมุ่งหมายถึงบุคคลใด บุคคลนั้นอยู่ในที่เฉพาะหน้า จึงกล่าวว่า "ต่อหน้า". คำว่า รโห คือ การไม่เปิดเผย. ภาวะที่ไม่เปิดเผย คือ การที่กายกรรมนั้นกระทำโดยมุ่งหมายถึงบุคคลใด บุคคลนั้นไม่อยู่ในที่เฉพาะหน้า จึงกล่าวว่า "ลับหลัง". เมตตากายกรรมเป็นต้นเหล่านี้มาโดยอ้างถึงภิกษุ เพราะภิกษุเป็นผู้มีบริษัทอันประเสริฐ แต่ก็พึงได้ในคฤหัสถ์ด้วย. อนึ่ง การบำเพ็ญอาภิสมาจาริกวัตรด้วยจิตเมตตาของภิกษุ ชื่อว่า เมตตากายกรรม. การไปเพื่อไหว้เจดีย์ เพื่อไหว้ต้นโพธิ์ เพื่ออาราธนาสงฆ์ การเห็นภิกษุผู้เข้าไปบิณฑบาตในบ้านแล้วออกไปต้อนรับ การรับบาตร การจัดอาสนะ การเดินตาม เป็นต้น ของคฤหัสถ์ ชื่อว่า เมตตากายกรรม. การสอนบัญญัติมารยาท การบอกกรรมฐาน การแสดงธรรม แม้พระไตรปิฎกอันเป็นพุทธพจน์ด้วยจิตเมตตาของภิกษุ ชื่อว่า เมตตาวจีกรรม. ในเวลาที่คฤหัสถ์กล่าวว่า "พวกเราจะไปไหว้เจดีย์ พวกเราจะไปไหว้ต้นโพธิ์ พวกเราจะฟังธรรม พวกเราจะถวายประทีปและดอกไม้ พวกเราจะสมาทานสุจริต ๓ ประการแล้วประพฤติ พวกเราจะถวายสลากภัตเป็นต้น พวกเราจะถวายผ้าอาบน้ำฝน วันนี้พวกเราจะถวายปัจจัย ๔ แก่สงฆ์ พวกท่านจงนิมนต์สงฆ์แล้วจัดแจงของขบเคี้ยวเป็นต้น จงจัดอาสนะ จงจัดน้ำดื่ม จงออกไปต้อนรับสงฆ์แล้วนำมา จงให้นั่งบนอาสนะที่จัดไว้ พวกท่านจงทำเวยยาวัจจะด้วยความพอใจและด้วยความพยายาม" เป็นต้น ชื่อว่า เมตตาวจีกรรม. การที่ภิกษุตื่นขึ้นแต่เช้าตรู่ ทำการบำรุงร่างกายแล้วไปสู่ลานเจดีย์ ทำวัตรเป็นต้นแล้วนั่งในเสนาสนะอันสงัด คิดว่า "ขอภิกษุทั้งหลายในวิหารนี้จงเป็นสุข ปราศจากเวร ปราศจากความเบียดเบียน" ชื่อว่า เมตตามโนกรรม. การที่คฤหัสถ์คิดว่า "ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงเป็นสุข ปราศจากเวร ปราศจากความเบียดเบียน" ชื่อว่า เมตตามโนกรรม. තත්ථ නවකානං චීවරකම්මාදීසු සහායභාවගමනං සම්මුඛා කායකම්මං නාම, ථෙරානං පන පාදධොවනසිඤ්චනබීජනදානාදිභෙදම්පි සබ්බං සාමීචිකම්මං සම්මුඛා කායකම්මං නාම, උභයෙහිපි දුන්නික්ඛිත්තානං දාරුභණ්ඩාදීනං තෙසු අවඤ්ඤං අකත්වා අත්තනා දුන්නික්ඛිත්තානං විය පටිසාමනං පරම්මුඛා මෙත්තං කායකම්මං නාම. ‘‘දෙවත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරො’’ති වුත්තං එවං පග්ගය්හවචනං සම්මුඛා මෙත්තං වචීකම්මං නාම, විහාරෙ අසන්තං පන පටිපුච්ඡන්තස්ස ‘‘කුහිං අම්හාකං දෙවත්ථෙරො, කුහිං අම්හාකං තිස්සත්ථෙරො, කදා නු ඛො ආගමිස්සතී’’ති එවං පියවචනං පරම්මුඛා මෙත්තං වචීකම්මං නාම. මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධානි පන නයනානි උම්මීලෙත්වා පසන්නෙන මුඛෙන ඔලොකනං සම්මුඛා මෙත්තං මනොකම්මං නාම, ‘‘දෙවත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරො අරොගො හොතු අබ්‍යාපජ්ජො’’ති සමන්නාහරණං පරම්මුඛා මෙත්තං මනොකම්මං නාම. කාමඤ්චෙත්ථ මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධානං නයනානං උම්මීලනං, පසන්නෙන මුඛෙන ඔලොකනඤ්ච මෙත්තං කායකම්මමෙව. යස්ස පන චිත්තස්ස වසෙන නයනානං මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධතා, මුඛස්ස ච පසන්නතා, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘මෙත්තං මනොකම්මං නාමා’’ති. සමාධිසංවත්තනප්පයොජනානි සමාධිසංවත්තනිකානි. ในบรรดากรรมเหล่านั้น การไปเป็นผู้ช่วยเหลือในการทำจีวรเป็นต้นของภิกษุใหม่ ชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า. ส่วนการทำสามีจิกรรมทั้งหมด มีการล้างเท้า การรดน้ำ การพัดวี การถวายพัดเป็นต้น ของพระเถระ ชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า. การเก็บกวาดไม้และสิ่งของเป็นต้นที่วางระเกะระกะ โดยไม่ดูหมิ่นสิ่งเหล่านั้น เหมือนกับสิ่งของที่ตนวางระเกะระกะเอง ของทั้งสองฝ่าย (ภิกษุใหม่และพระเถระ) ชื่อว่า เมตตากายกรรมลับหลัง. การกล่าวคำยกย่องเช่นว่า "พระเถระเทวะ พระเถระติสสะ" ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมต่อหน้า. ส่วนการกล่าวคำอันเป็นที่รัก เช่นว่า "พระเถระเทวะของเราอยู่ที่ไหน พระเถระติสสะของเราอยู่ที่ไหน เมื่อไรหนอท่านจะมา" แก่ผู้ที่ถามถึงพระเถระที่ไม่อยู่ในวิหาร ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมลับหลัง. การลืมตาที่เปี่ยมด้วยเมตตาและความรัก แล้วมองดูด้วยใบหน้าที่ยิ้มแย้มแจ่มใส ชื่อว่า เมตตามโนกรรมต่อหน้า. การนึกถึงว่า "ขอพระเถระเทวะ พระเถระติสสะ จงเป็นผู้ไม่มีโรค ปราศจากความเบียดเบียน" ชื่อว่า เมตตามโนกรรมลับหลัง. อนึ่ง การลืมตาที่เปี่ยมด้วยเมตตาและความรัก และการมองดูด้วยใบหน้าที่ยิ้มแย้มแจ่มใสในที่นี้ เป็นเมตตากายกรรมนั่นเอง. แต่ที่กล่าวว่า "ชื่อว่า เมตตามโนกรรม" นั้น มุ่งหมายถึงจิตที่เป็นเหตุให้ดวงตาเปี่ยมด้วยเมตตาและความรัก และใบหน้ายิ้มแย้มแจ่มใส. คำว่า สมาธิสังวัตตนัปปโยชนานิ คือ มีประโยชน์เป็นไปเพื่อสมาธิ (สมาธิสังวัตตนิกานิ). සමානසීලතං [Pg.41] ගතොති තෙසු තෙසු දිසාභාගෙසු විහරන්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං සමානසීලතං ගතො. යායන්ති යා අයං මය්හඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච පච්චක්ඛභූතා. දිට්ඨීති සම්මාදිට්ඨි. අරියාති නිද්දොසා. නිය්‍යාතීති වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරති නිග්ගච්ඡති. සයං නිය්‍යන්තීයෙව හි තංසමඞ්ගිපුග්ගලං වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යාපෙතීති වුච්චති. යා සත්ථු අනුසිට්ඨි, තං කරොතීති තක්කරො, තස්ස, යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජකස්සාති අත්ථො. දුක්ඛක්ඛයායාති සබ්බදුක්ඛක්ඛයත්ථං. දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතොති සමානදිට්ඨිභාවං උපගතො. คำว่า ผู้ถึงความมีศีลเสมอกัน คือ ผู้ถึงความมีศีลเสมอกันกับภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในทิศทางต่างๆ เหล่านั้น. คำว่า ยายัง คือ ทิฏฐิใดที่ปรากฏแก่เราและท่านทั้งหลาย. คำว่า ทิฏฐิ คือ สัมมาทิฏฐิ. คำว่า อริยา คือ ไม่มีโทษ. คำว่า นิยยาติ คือ ย่อมออกไป ย่อมพ้นจากทุกข์ในวัฏสงสาร. เพราะทิฏฐินั้นเองย่อมนำออกไป และย่อมนำบุคคลผู้ประกอบด้วยทิฏฐินั้นให้ออกไปจากทุกข์ในวัฏสงสาร จึงกล่าวอย่างนั้น. คำว่า ตักกโร คือ ผู้ทำตามคำสั่งสอนของพระศาสดา, หมายถึง ผู้ปฏิบัติชอบตามที่ทรงสั่งสอน. คำว่า เพื่อความสิ้นทุกข์ คือ เพื่อความสิ้นทุกข์ทั้งปวง. คำว่า ผู้ถึงความมีทิฏฐิเสมอกัน คือ ผู้เข้าถึงภาวะที่มีทิฏฐิเสมอกัน. ඵාසුවිහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาภาสุวิหารสูตร จบแล้ว. 6-10. ආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා ๖-๑๐. อรรถกถาอานันทสูตรเป็นต้น 106-110. ඡට්ඨෙ අධිසීලෙති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං, සීලනිමිත්තං න උපවදති න නින්දතීති අත්ථො. අත්තනි කම්මෙ ච අනු අනු පෙක්ඛති සීලෙනාති අත්තානුපෙක්ඛී. සත්තමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ๑๐๖-๑๑๐. ในสูตรที่ ๖ คำว่า อธิสีเล เป็นภุมมวิภัตติในอรรถว่านิมิต หมายความว่า ไม่ติเตียน ไม่นินทาซึ่งนิมิตคือศีล. คำว่า อัตตานุเปกขี คือ ผู้พิจารณาดูตนและกรรมอยู่เนืองๆ ด้วยศีล. สูตรที่ ๗ เป็นต้น มีความหมายตื้นอยู่แล้ว. ආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอานันทสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ඵාසුවිහාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาภาสุวิหารวรรค จบแล้ว. (12) 2. අන්ධකවින්දවග්ගො (๑๒) ๒. อัณฑกวินทวรรค 1-4. කුලූපකසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๔. อรรถกถากุลูปกสูตรเป็นต้น 111-114. දුතියස්ස පඨමෙ අසන්ථවෙසු කුලෙසු විස්සාසො එතස්සාති අසන්ථවවිස්සාසී. අනිස්සරො හුත්වා විකප්පෙති සංවිදහති සීලෙනාති අනිස්සරවිකප්පී. විස්සට්ඨානි විසුං ඛිත්තානි භෙදෙන අවත්ථිතානි කුලානි ඝටනත්ථාය උපසෙවති සීලෙනාති විස්සට්ඨුපසෙවී. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ๑๑๑-๑๑๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า อสันถววิสสาสี คือ ผู้มีความคุ้นเคยในตระกูลที่ไม่คุ้นเคย. คำว่า อนิสสรวิกัปปี คือ ผู้ไม่มีอำนาจแล้วยังคิดจัดแจงด้วยศีล. คำว่า วิสสัฏฐูปเสวี คือ ผู้เข้าอาศัยตระกูลที่กระจัดกระจาย แยกกันอยู่ เพื่อให้รวมกันด้วยศีล. สูตรที่ ๒ เป็นต้น มีความหมายตื้นอยู่แล้ว. කුලූපකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากุลูปกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 5-13. මච්ඡරිනීසුත්තාදිවණ්ණනා ๕-๑๓. อรรถกถามัจฉรินีสูตรเป็นต้น 115-123. පඤ්චමෙ [Pg.42] ආවාසමච්ඡරියාදීනි පඤ්ච ඉධ භික්ඛුනියා වසෙන ආගතානි, භික්ඛුස්ස වසෙනපි තානි වෙදිතබ්බානි. ආවාසමච්ඡරියෙන හි සමන්නාගතො භික්ඛු ආගන්තුකං දිස්වා ‘‘එත්ථ චෙතියස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා පරික්ඛාරො ඨපිතො’’තිආදීනි වත්වා සඞ්ඝිකආවාසං න දෙති. කුලමච්ඡරියෙන සමන්නාගතො භික්ඛු තෙහි තෙහි කාරණෙහි ආදීනවං දස්සෙත්වා අත්තනො උපට්ඨාකෙ කුලෙ අඤ්ඤෙසං පවෙසම්පි නිවාරෙති. ලාභමච්ඡරියෙන සමන්නාගතො සඞ්ඝිකම්පි ලාභං මච්ඡරායන්තො යථා අඤ්ඤෙ න ලභන්ති, එවං කරොති අත්තනා විසමනිස්සිතතාය බලවනිස්සිතතාය ච. වණ්ණමච්ඡරියෙන සමන්නාගතො අත්තනො වණ්ණං වණ්ණෙති, පරෙසං වණ්ණෙ ‘‘කිං වණ්ණො එසො’’ති තං තං දොසං වදති. වණ්ණොති චෙත්ථ සරීරවණ්ණොපි, ගුණවණ්ණොපි වෙදිතබ්බො. ๑๑๕-๑๒๓. ในสูตรที่ ๕ มัจฉริยะ ๕ ประการ มีอาวาสมัจฉริยะเป็นต้น ในที่นี้มาโดยอ้างถึงภิกษุณี แต่ก็พึงทราบโดยอ้างถึงภิกษุด้วย. อนึ่ง ภิกษุผู้ประกอบด้วยอาวาสมัจฉริยะ เห็นอาคันตุกะแล้วกล่าวว่า "ในที่นี้เป็นที่เก็บบริขารของเจดีย์หรือของสงฆ์" เป็นต้น แล้วไม่ให้อาวาสที่เป็นของสงฆ์. ภิกษุผู้ประกอบด้วยกุลมัจฉริยะ แสดงโทษด้วยเหตุต่างๆ แล้วห้ามแม้การเข้าถึงตระกูลอุปัฏฐากของตนของผู้อื่น. ภิกษุผู้ประกอบด้วยลาภมัจฉริยะ หวงแหนแม้ลาภที่เป็นของสงฆ์ กระทำไม่ให้ผู้อื่นได้ลาภนั้น ด้วยความยึดมั่นที่ไม่สม่ำเสมอและด้วยความยึดมั่นที่รุนแรงของตน. ภิกษุผู้ประกอบด้วยวัณณมัจฉริยะ ย่อมพรรณนาคุณของตน และกล่าวโทษต่างๆ ในคุณของผู้อื่นว่า "คุณอะไรของผู้นั้น". คำว่า วัณณะ ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงทั้งวรรณะแห่งร่างกายและวรรณะแห่งคุณความดี. ධම්මමච්ඡරියෙන සමන්නාගතො – ‘‘ඉමං ධම්මං පරියාපුණිත්වා එසො මං අභිභවිස්සතී’’ති අඤ්ඤස්ස න දෙති. යො පන – ‘‘අයං ඉමං ධම්මං උග්ගහෙත්වා අඤ්ඤථා අත්ථං විපරිවත්තෙත්වා නාසෙස්සතී’’ති ධම්මනුග්ගහෙන වා – ‘‘අයං ඉමං ධම්මං උග්ගහෙත්වා උද්ධතො උන්නළො අවූපසන්තචිත්තො අපුඤ්ඤං පසවිස්සතී’’ති පුග්ගලානුග්ගහෙන වා න දෙති, න තං මච්ඡරියං. ධම්මොති චෙත්ථ පරියත්තිධම්මො අධිප්පෙතො. පටිවෙධධම්මො හි අරියානංයෙව හොති, තෙ ච නං න මච්ඡරායන්ති මච්ඡරියස්ස සබ්බසො පහීනත්තාති තස්ස අසම්භවො එව. තත්ථ ආවාසමච්ඡරියෙන ලොහගෙහෙ පච්චති, යක්ඛො වා පෙතො වා හුත්වා තස්සෙව ආවාසස්ස සඞ්කාරං සීසෙන උක්ඛිපිත්වා චරති. කුලමච්ඡරියෙන අප්පභොගො හොති. ලාභමච්ඡරියෙන ගූථනිරයෙ නිබ්බත්තති, සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා ලාභං මච්ඡරායිත්වා පුග්ගලිකපරිභොගෙන වා පරිභුඤ්ජිත්වා යක්ඛො වා පෙතො වා මහාඅජගරො වා හුත්වා නිබ්බත්තති. වණ්ණමච්ඡරියෙන භවෙසු නිබ්බත්තස්ස වණ්ණො නාම න හොති. ධම්මමච්ඡරියෙන කුක්කුළනිරයෙ නිබ්බත්තති. ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ผู้ประกอบด้วยความตระหนี่ในธรรม ไม่ให้แก่ผู้อื่น ด้วยคิดว่า “ผู้นี้เรียนธรรมนี้แล้ว จักครอบงำเรา” ส่วนผู้ใดไม่ให้ ด้วยอนุเคราะห์ธรรมว่า “ผู้นี้เรียนธรรมนี้แล้ว จักบิดเบือนเนื้อความให้วิปริตไป จักทำลายเสีย” หรือไม่ให้ด้วยอนุเคราะห์บุคคลว่า “ผู้นี้เรียนธรรมนี้แล้ว จักเป็นผู้กำเริบ มีใจฟู ไม่สงบระงับ จักก่ออกุศลขึ้น” ความตระหนี่นั้นไม่ชื่อว่ามัจฉริยะ. คำว่า ธรรม ในที่นี้ มุ่งหมายถึงปริยัติธรรม. เพราะปฏิเวธธรรมย่อมมีแก่พระอริยะทั้งหลายเท่านั้น และพระอริยะเหล่านั้นย่อมไม่ตระหนี่ในปฏิเวธธรรมนั้น เพราะมัจฉริยะอันท่านละได้โดยสิ้นเชิงแล้ว ฉะนั้น ความตระหนี่ในปฏิเวธธรรมนั้นจึงเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้เลย. ในบรรดามัจฉริยะเหล่านั้น ด้วยอาวาสมัจฉริยะ (ความตระหนี่ที่อยู่) ย่อมตกนรกโลหกุมภี หรือเป็นยักษ์หรือเปรต เที่ยวแบกหยากเยื่อของอาวาสนั้นด้วยศีรษะ. ด้วยกุลมัจฉริยะ (ความตระหนี่ตระกูล) ย่อมเป็นผู้มีโภคะน้อย. ด้วยลาภมัจฉริยะ (ความตระหนี่ลาภ) ย่อมเกิดในนรกคูถ หรือตระหนี่ลาภของสงฆ์หรือของคณะ แล้วบริโภคด้วยการบริโภคส่วนตัว ย่อมเกิดเป็นยักษ์หรือเปรต หรือเป็นงูเหลือมใหญ่. ด้วยวัณณมัจฉริยะ (ความตระหนี่วรรณะ) วรรณะย่อมไม่มีแก่ผู้เกิดในภพทั้งหลาย. ด้วยธัมมมัจฉริยะ (ความตระหนี่ธรรม) ย่อมเกิดในนรกกุกกุฬะ. มัจฉริยะที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. මච්ඡරිනීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายมัจฉรินีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. අන්ධකවින්දවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายอัณฑกวินทวรรค จบแล้ว. (13) 3. ගිලානවග්ගො (๑๓) ๓. คิลานวรรค 124-130. තතියො [Pg.43] වග්ගො උත්තානත්ථොයෙව. ๑๒๔-๑๓๐. วรรคที่ ๓ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. (14) 4. රාජවග්ගො (๑๔) ๔. ราชวรรค 1. පඨමචක්කානුවත්තනසුත්තවණ්ණනා ๑. คำอธิบายปฐมจักกานุวัตตนสูตร 131. චතුත්ථස්ස පඨමෙ අත්ථඤ්ඤූති හිතඤ්ඤූ. හිතපරියායො හෙත්ථ අත්ථ-සද්දො ‘‘අත්තත්ථො පරත්ථො’’තිආදීසු (මහානි. 69; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 85; පටි. ම. 3.5) විය. යස්මා චෙස පරෙසං හිතං ජානන්තො තෙ අත්තනි රඤ්ජෙති, තස්මා වුත්තං ‘‘රඤ්ජිතුං ජානාතී’’ති. දණ්ඩෙති අපරාධානුරූපෙ දණ්ඩනෙ. බලම්හීති බලකායෙ. පඤ්ච අත්ථෙති අත්තත්ථො, පරත්ථො, උභයත්ථො, දිට්ඨධම්මිකො අත්ථො, සම්පරායිකො අත්ථොති එවං පඤ්චප්පභෙදෙ අත්ථෙ. චත්තාරො ධම්මෙති චතුසච්චධම්මෙ, කාමරූපාරූපලොකුත්තරභෙදෙ වා චත්තාරො ධම්මෙ. පටිග්ගහණපරිභොගමත්තඤ්ඤුතාය එව පරියෙසනවිස්සජ්ජනමත්තඤ්ඤුතාපි බොධිතා හොන්තීති ‘‘පටිග්ගහණපරිභොගමත්තං ජානාති’’ඉච්චෙව වුත්තං. ๑๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า อัตถัญญู คือ ผู้รู้ประโยชน์. ในที่นี้ คำว่า อัตถะ เป็นไวพจน์ของคำว่า หิตะ เหมือนในคำว่า “อัตตัตถะ ปรัตถะ” เป็นต้น. เพราะพระองค์ทรงรู้ประโยชน์ของผู้อื่น จึงยังผู้อื่นให้ยินดีในพระองค์ ฉะนั้นจึงตรัสว่า “รู้ที่จะยังผู้อื่นให้ยินดี”. คำว่า ทัณฑะ คือ การลงโทษตามสมควรแก่ความผิด. คำว่า พละ คือ กองกำลัง. คำว่า ประโยชน์ ๕ อย่าง คือ อัตตัตถะ (ประโยชน์ตน), ปรัตถะ (ประโยชน์ผู้อื่น), อุภยัตถะ (ประโยชน์ทั้งสอง), ทิฏฐธัมมิกัตถะ (ประโยชน์ในปัจจุบัน), สัมปรายิกัตถะ (ประโยชน์ในภายหน้า) ด้วยประการฉะนี้ ในประโยชน์มี ๕ ประเภท. คำว่า ธรรม ๔ อย่าง คือ จตุสัจจธรรม (ธรรมคืออริยสัจ ๔) หรือธรรม ๔ อย่าง คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ และโลกุตตรธรรม. ด้วยความรู้จักประมาณในการรับและการบริโภคเท่านั้น ความรู้จักประมาณในการแสวงหาและการจ่ายก็เป็นอันแสดงแล้ว ฉะนั้นจึงตรัสว่า “รู้จักประมาณในการรับและการบริโภค” ดังนี้เท่านั้น. උත්තරති අතික්කමති, අභිභවතීති වා උත්තරං, නත්ථි එත්ථ උත්තරන්ති අනුත්තරං. අනතිසයං, අප්පටිභාගං වා අනෙකාසු දෙවමනුස්සපරිසාසු අනෙකසතක්ඛත්තුං තෙසං අරියසච්චප්පටිවෙධසම්පාදනවසෙන පවත්තා භගවතො ධම්මදෙසනා ධම්මචක්කං. අපිච සබ්බපඨමං අඤ්ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤප්පමුඛාය අට්ඨාරසපරිසගණාය බ්‍රහ්මකොටියා චතුසච්චස්ස පටිවෙධවිධායිනී යා ධම්මදෙසනා, තස්සා සාතිසයා ධම්මචක්කසමඤ්ඤා. තත්ථ සතිපට්ඨානාතිධම්මො එව පවත්තනට්ඨෙන චක්කන්ති ධම්මචක්කං. චක්කන්ති වා ආණා ධම්මතො අනපෙතත්තා, ධම්මඤ්ච තං චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං. ධම්මෙන ඤායෙන චක්කන්තිපි ධම්මචක්කං. යථාහ ‘‘ධම්මඤ්ච පවත්තෙති චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං, චක්කඤ්ච පවත්තෙති ධම්මඤ්චාති ධම්මචක්කං, ධම්මෙන පවත්තෙතීති ධම්මචක්ක’’න්තිආදි (පටි. ම. 2.40-41). අප්පටිවත්තියන්ති ධම්මිස්සරස්ස භගවතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ධම්මචක්කස්ස අනුත්තරභාවතො අප්පටිසෙධනීයං. කෙහි පන අප්පටිවත්තියන්ති ආහ – ‘‘සමණෙන වා’’තිආදි. තත්ථ සමණෙනාති පබ්බජ්ජං උපගතෙන. බ්‍රාහ්මණෙනාති ජාතිබ්‍රාහ්මණෙන. සාසනපරමත්ථසමණබ්‍රාහ්මණානඤ්හි පටිලොමචිත්තංයෙව නත්ථි. දෙවෙනාති කාමාවචරදෙවෙන. කෙනචීති යෙන [Pg.44] කෙනචි අවසිට්ඨපාරිසජ්ජෙන. එත්තාවතා අට්ඨන්නම්පි පරිසානං අනවසෙසපරියාදානං දට්ඨබ්බං. ලොකස්මින්ති සත්තලොකෙ. คำว่า อุตตระ คือ ล่วงเลยไป หรือครอบงำไป, คำว่า อนุตตระ คือ ไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่าในที่นี้. พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ทรงแสดงไปโดยยังการแทงตลอดอริยสัจของเทวดาและมนุษย์จำนวนมากในบริษัทต่างๆ หลายร้อยครั้ง ให้สำเร็จนั้น ชื่อว่า ธรรมจักร เพราะไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า ไม่มีส่วนเปรียบ. อนึ่ง พระธรรมเทศนาใดที่ยังการแทงตลอดอริยสัจ ๔ ของพรหมโกฏิ ๑๘ บริษัท มีท่านอัญญาโกณฑัญญะเป็นประธาน ให้สำเร็จเป็นครั้งแรก พระธรรมเทศนานั้นมีชื่อว่า ธรรมจักร อย่างยิ่ง. ในธรรมจักรนั้น สติปัฏฐานเป็นต้นนั่นแหละ ชื่อว่า จักร เพราะเป็นไป, จึงชื่อว่า ธรรมจักร. หรือชื่อว่า จักร เพราะเป็นอาณาจักร (อำนาจ) ที่ไม่ปราศจากธรรม, และธรรมนั้นเป็นจักรด้วย จึงชื่อว่า ธรรมจักร. หรือชื่อว่า ธรรมจักร เพราะเป็นจักรที่ดำเนินไปโดยธรรม โดยความถูกต้อง. เหมือนที่ตรัสไว้ว่า “ยังธรรมให้เป็นไป และยังจักรให้เป็นไป จึงชื่อว่า ธรรมจักร, ยังจักรให้เป็นไป และยังธรรมให้เป็นไป จึงชื่อว่า ธรรมจักร, ยังจักรให้เป็นไปโดยธรรม จึงชื่อว่า ธรรมจักร” เป็นต้น. คำว่า อันใครๆ ให้เป็นไปไม่ได้ คือ อันใครๆ ห้ามไม่ได้ เพราะธรรมจักรของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นธรรมิศวรนั้น เป็นอนุตตระ. ก็อันใครๆ ให้เป็นไปไม่ได้นั้น คืออันใครบ้างเล่า? จึงตรัสว่า “อันสมณะ” เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า อันสมณะ คือ อันผู้เข้าถึงบรรพชา. คำว่า อันพราหมณ์ คือ อันพราหมณ์โดยกำเนิด. เพราะสมณะและพราหมณ์ผู้เป็นปรมัตถะในพระศาสนา ย่อมไม่มีจิตคิดขัดขวางเลย. คำว่า อันเทวดา คือ อันเทวดาในกามภพ. คำว่า อันใครๆ คือ อันบริษัทที่เหลือคนใดคนหนึ่ง. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พึงทราบว่าเป็นการรวบรวมบริษัททั้ง ๘ โดยไม่เหลือ. คำว่า ในโลก คือ ในสัตวโลก. පඨමචක්කානුවත්තනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปฐมจักกานุวัตตนสูตร จบแล้ว. 2. දුතියචක්කානුවත්තනසුත්තවණ්ණනා ๒. คำอธิบายทุติยจักกานุวัตตนสูตร 132. දුතියෙ චක්කවත්තිවත්තන්ති දසවිධං, ද්වාදසවිධං වා චක්කවත්තිභාවාවහං වත්තං. තත්ථ අන්තොජනස්මිං බලකායෙ ධම්මිකායෙව රක්ඛාවරණගුත්තියා සංවිධානං, ඛත්තියෙසු, අනුයන්තෙසු, බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙසු, නෙගමජානපදෙසු, සමණබ්‍රාහ්මණෙසු, මිගපක්ඛීසු, අධම්මිකපටික්ඛෙපො, අධනානං ධනානුප්පදානං, සමණබ්‍රාහ්මණෙ උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හපුච්ඡනන්ති ඉදං දසවිධං චක්කවත්තිවත්තං. ඉදමෙව ච ගහපතිකෙ පක්ඛිජාතෙ ච විසුං කත්වා ගහණවසෙන ද්වාදසවිධං. පිතරා පවත්තිතමෙව අනුප්පවත්තෙතීති දසවිධං වා ද්වාදසවිධං වා චක්කවත්තිවත්තං පූරෙත්වා නිසින්නස්ස පුත්තස්ස අඤ්ඤං පාතුභවති, සො තං පවත්තෙති. රතනමයත්තා පන සදිසට්ඨෙන තදෙවෙතන්ති කත්වා ‘‘පිතරා පවත්තිත’’න්ති වුත්තං. යස්මා වා සො ‘‘අප්පොස්සුක්කො, ත්වං දෙව, හොහි, අහමනුසාසිස්සාමී’’ති ආහ. තස්මා පිතරා පවත්තිතං ආණාචක්කං අනුප්පවත්තෙති නාමාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යඤ්හි අත්තනො පුඤ්ඤානුභාවසිද්ධං චක්කරතනං, තං නිප්පරියායතො තෙන පවත්තිතං නාම, නෙතරන්ති පඨමනයො වුත්තො. යස්මා පවත්තිතස්සෙව අනුවත්තනං, පඨමනයො ච තංසදිසෙ තබ්බොහාරවසෙන වුත්තොති තං අනාදියිත්වා දුතියනයො වුත්තො. ๑๓๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า จักรวรรดิวัตร คือ วัตรที่นำมาซึ่งความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ มี ๑๐ อย่าง หรือ ๑๒ อย่าง. ในวัตรเหล่านั้น การจัดแจงการคุ้มครองป้องกันรักษาโดยธรรมในชนภายใน ในกองกำลัง ในกษัตริย์ ในผู้ติดตาม ในพราหมณ์และคฤหบดี ในชาวนิคมและชาวชนบท ในสมณพราหมณ์ ในเนื้อและนก การห้ามการกระทำที่ไม่เป็นธรรม การให้ทรัพย์แก่ผู้ไม่มีทรัพย์ การเข้าไปหาสมณพราหมณ์แล้วสอบถามปัญหา นี้ชื่อว่าจักรวรรดิวัตร ๑๐ อย่าง. วัตรนี้เอง เมื่อแยกคฤหบดีและนกออกเป็นส่วนต่างหาก ก็เป็น ๑๒ อย่าง. คำว่า ยังวัตรที่บิดาให้เป็นไปแล้วนั่นแหละให้เป็นไปตาม ความว่า เมื่อบุตรผู้บำเพ็ญจักรวรรดิวัตร ๑๐ อย่าง หรือ ๑๒ อย่างให้บริบูรณ์แล้ว จักรรัตนะอื่นย่อมปรากฏขึ้น เขาย่อมยังจักรนั้นให้เป็นไป. แต่เพราะเป็นรัตนะเหมือนกัน และโดยอรรถว่าเหมือนกัน จึงถือว่าเป็นจักรนั้นเอง จึงตรัสว่า “ที่บิดาให้เป็นไปแล้ว”. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเขา (พระราชบุตร) กราบทูลว่า “ขอพระองค์จงเป็นผู้มีธุระน้อยเถิด เทวะ ข้าพระองค์จักสั่งสอนเอง” ฉะนั้น พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า ชื่อว่ายังอาณาจักรที่บิดาให้เป็นไปแล้วให้เป็นไปตาม ด้วยประการฉะนี้. นัยที่ ๑ กล่าวว่า เพราะจักรรัตนะที่สำเร็จด้วยอานุภาพบุญของตนนั้น ชื่อว่าอันตนให้เป็นไปโดยตรง (นิปปริยาย) ไม่ใช่จักรอื่น. นัยที่ ๒ กล่าวว่า เพราะการให้เป็นไปตามย่อมมีแก่สิ่งที่ให้เป็นไปแล้วเท่านั้น และนัยที่ ๑ นั้นกล่าวโดยโวหารว่าเหมือนกัน ฉะนั้นจึงไม่ถือเอานัยที่ ๑ แต่กล่าวถึงนัยที่ ๒. දුතියචක්කානුවත්තනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการอธิบายทุติยจักกานุวัตตนสูตร. 4. යස්සංදිසංසුත්තවණ්ණනා ๔. การอธิบายยัสสังทิสังสูตร 134. චතුත්ථෙ ‘‘උභතො සුජාතො’’ති එත්තකෙ වුත්තෙ යෙහි කෙහිචි ද්වීහි භාගෙහි සුජාතතා පඤ්ඤාපෙය්‍ය, සුජාත-සද්දො ච ‘‘සුජාතො චාරුදස්සනො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.399; සු. නි. 553; ථෙරගා. 818) ආරොහසම්පත්තිපරියායොති ජාතිවසෙන [Pg.45] සුජාතතං විභාවෙතුං ‘‘මාතිතො ච පිතිතො චා’’ති වුත්තං. අනොරසපුත්තවසෙනපි ලොකෙ මාතුපිතුසමඤ්ඤා දිස්සති, ඉධ පන සා ඔරසපුත්තවසෙන ඉච්ඡිතාති දස්සෙතුං ‘‘සංසුද්ධග්ගහණිකො’’ති වුත්තං. ගබ්භං ගණ්හාති ධාරෙතීති ගහණී, ගබ්භාසයසඤ්ඤිතො මාතුකුච්ඡිප්පදෙසො. තෙනාහ ‘‘සංසුද්ධාය මාතුකුච්ඡියා සමන්නාගතො’’ති. යථාභුත්තස්ස ආහාරස්ස විපාචනවසෙන ගණ්හනතො අඡඩ්ඩනතො ගහණී, තෙජොධාතු. පිතා ච මාතා ච පිතරො. පිතූනං පිතරො පිතාමහා. තෙසං යුගො පිතාමහයුගො, තස්මා යාව සත්තමා පිතාමහයුගා, පිතාමහද්වන්දාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි පිතාමහග්ගහණෙනෙව මාතාමහොපි ගහිතොති සො අට්ඨකථායං විසුං න උද්ධතො. යුග-සද්දො චෙත්ථ එකසෙසනයෙන දට්ඨබ්බො ‘‘යුගො ච යුගො ච යුගො’’ති. එවඤ්හි තත්ථ තත්ථ ද්වින්නං ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහග්ගහණෙනෙව ගහිතා’’ති. පුරිසග්ගහණඤ්චෙත්ථ උක්කට්ඨනිද්දෙසවසෙන කතන්ති දට්ඨබ්බං. එවඤ්හි ‘‘මාතිතො’’ති පාළිවචනං සමත්ථිතං හොති. ๑๓๔. ในข้อที่ ๔ เมื่อกล่าวคำว่า "อุภโต สุชาโต" (ผู้เกิดดีทั้งสองฝ่าย) เพียงเท่านี้ พึงแสดงความเป็นผู้เกิดดีด้วยส่วน ๒ อย่างใดอย่างหนึ่ง และคำว่า "สุชาตะ" ในประโยคว่า "สุชาโต จารุทัสสโน" (ผู้เกิดดี มีรูปงามน่าดู) เป็นต้น เป็นไวพจน์แห่งความสมบูรณ์ของร่างกาย เพื่อแสดงความเป็นผู้เกิดดีโดยกำเนิด จึงกล่าวคำว่า "จากมารดาด้วย จากบิดาด้วย" แม้โดยความเป็นบุตรนอกสมรส ก็ปรากฏชื่อว่ามารดาบิดาในโลก แต่ในที่นี้ประสงค์เอาความเป็นบุตรในอก จึงกล่าวคำว่า "มีที่ปฏิสนธิบริสุทธิ์" คำว่า "คหณี" คือผู้รับและทรงไว้ซึ่งครรภ์ ได้แก่ส่วนแห่งท้องของมารดาที่เรียกว่ามดลูก เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ประกอบด้วยมดลูกของมารดาที่บริสุทธิ์" อีกอย่างหนึ่ง "คหณี" คือเตโชธาตุ เพราะรับอาหารที่บริโภคแล้วโดยการย่อยและไม่ทอดทิ้ง บิดาและมารดา เรียกว่า "ปิตโร" บิดาของบิดามารดา เรียกว่า "ปิตามหา" (ปู่ ย่า ตา ยาย) คู่ของท่านเหล่านั้น เรียกว่า "ปิตามหายุค" เพราะฉะนั้น พึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า คู่ปู่ย่าตายายจนถึงรุ่นที่ ๗ ด้วยประการฉะนี้ เมื่อกล่าวถึงปู่ย่า ก็ย่อมรวมถึงตายายด้วย เพราะฉะนั้น ในอรรถกถาจึงไม่ได้แยกกล่าวไว้ต่างหาก และคำว่า "ยุค" ในที่นี้ พึงเห็นโดยนัยเอกเสสว่า "ยุคด้วย ยุคด้วย ยุคด้วย" ด้วยประการฉะนี้ ในที่นั้นๆ ย่อมรวมเอาคนสองคนไว้ด้วยกัน เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "บรรพบุรุษทั้งปวงที่สูงขึ้นไปจากนั้น ก็รวมอยู่ในคำว่าปู่ย่าตายาย" และพึงเห็นว่า การกล่าวถึงบุรุษในที่นี้ เป็นการกล่าวโดยนัยที่ยกส่วนที่สูงกว่าขึ้นแสดงเป็นสำคัญ ด้วยประการฉะนี้ คำบาลีว่า "จากมารดา" จึงเป็นอันสมบูรณ์ අක්ඛිත්තොති අප්පත්තක්ඛෙපො. අනවක්ඛිත්තොති සම්පත්තවිවාදාදීසු න අවක්ඛිත්තො න ඡඩ්ඩිතො. ජාතිවාදෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනන්ති දස්සෙතුං ‘‘කෙන කාරණෙනා’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච ‘‘උභතො…පෙ… පිතාමහයුගා’’ති එතෙන ඛත්තියස්ස යොනිදොසාභාවො දස්සිතො සංසුද්ධග්ගහණිකභාවකිත්තනතො. ‘‘අක්ඛිත්තො’’ති ඉමිනා කිරියාපරාධාභාවො. කිරියාපරාධෙන හි සත්තා ඛෙපං පාපුණන්ති. ‘‘අනුපක්කුට්ඨො’’ති ඉමිනා අයුත්තසංසග්ගාභාවො. අයුත්තසංසග්ගඤ්හි පටිච්ච සත්තා අක්කොසං ලභන්ති. คำว่า "อักขิตโต" คือไม่ถูกตำหนิ. คำว่า "อนวัคขิตโต" คือไม่ถูกทอดทิ้ง ไม่ถูกละทิ้งในเรื่องวิวาทเป็นต้นที่เกิดขึ้น. เพื่อแสดงว่าคำว่า "ชาติวาเทนะ" เป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ ท่านจึงกล่าวคำว่า "ด้วยเหตุอะไร" เป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า "อุภโต...เป...ปิตามหายุคา" นี้ แสดงว่ากษัตริย์ไม่มีโทษทางกำเนิด เพราะกล่าวถึงความเป็นผู้มีที่ปฏิสนธิบริสุทธิ์. ด้วยคำว่า "อักขิตโต" นี้ แสดงว่าไม่มีความผิดทางกรรม เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมถึงการถูกตำหนิด้วยความผิดทางกรรม. ด้วยคำว่า "อนุปกุฏโฐ" นี้ แสดงว่าไม่มีการคบค้าที่ไม่สมควร เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมได้รับการด่าว่าเพราะอาศัยการคบค้าที่ไม่สมควร. අඩ්ඪතා නාම විභවසම්පන්නතා, සා තං තං උපාදායුපාදාය වුච්චතීති ආහ ‘‘යො කොචි අත්තනො සන්තකෙන විභවෙන අඩ්ඪො හොතී’’ති. තථා මහද්ධනතාපීති තං උක්කංසගතං දස්සෙතුං ‘‘මහතා අපරිමාණසඞ්ඛෙන ධනෙන සමන්නාගතො’’ති වුත්තං. භුඤ්ජිතබ්බතො පරිභුඤ්ජිතබ්බතො විසෙසතො කාමා භොගා නාමාති ආහ ‘‘පඤ්චකාමගුණවසෙනා’’ති. කොට්ඨං වුච්චති ධඤ්ඤස්ස ආවසනට්ඨානං, කොට්ඨභූතං අගාරං කොට්ඨාගාරං. තෙනාහ ‘‘ධඤ්ඤෙන ච පරිපුණ්ණකොට්ඨාගාරො’’ති. එවං සාරගබ්භං කොසො, ධඤ්ඤපරිට්ඨපනට්ඨානඤ්ච කොට්ඨාගාරන්ති දස්සෙත්වා ඉදානි තතො අඤ්ඤථා තං දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථා අසිනො තික්ඛභාවපරිහාරකො [Pg.46] පටිච්ඡදො ‘‘කොසො’’ති වුච්චති. එවං රඤ්ඤො තික්ඛභාවපරිහාරං කත්වා චතුරඞ්ගිනී සෙනා කොසොති ආහ ‘‘චතුබ්බිධො කොසො හත්ථී අස්සා රථා පත්තී’’ති. වත්ථකොට්ඨාගාරග්ගහණෙනෙව සබ්බස්සපි භණ්ඩට්ඨපනට්ඨානස්ස ගහිතත්තා ‘‘තිවිධං කොට්ඨාගාර’’න්ති වුත්තං. ความสมบูรณ์ด้วยทรัพย์สมบัติ ชื่อว่า "อัฑฒตา" ความสมบูรณ์นั้นย่อมกล่าวถึงโดยอาศัยสิ่งนั้นๆ ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ใดผู้หนึ่งเป็นผู้มั่งคั่งด้วยทรัพย์สมบัติของตน". แม้ความเป็นผู้มีทรัพย์มาก (มหัทธนตา) ก็เช่นเดียวกัน เพื่อแสดงถึงความยิ่งใหญ่ของทรัพย์นั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ประกอบด้วยทรัพย์อันมากมายนับไม่ถ้วน". กามทั้งหลายที่พึงบริโภค พึงใช้สอยโดยพิเศษ ชื่อว่า "โภคะ" ท่านจึงกล่าวว่า "โดยอำนาจแห่งกามคุณ ๕". ที่เป็นที่เก็บข้าวเปลือก เรียกว่า "โกฏฐะ" เรือนที่เป็นฉาง เรียกว่า "โกฏฐาคาร". เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "มีฉางเต็มด้วยข้าวเปลือก". เมื่อแสดงว่า "โกสะ" คือคลังที่เก็บแก่นสาร และ "โกฏฐาคาร" คือที่เก็บข้าวเปลือกแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงสิ่งนั้นในนัยอื่นอีก ท่านจึงกล่าวคำว่า "อีกอย่างหนึ่ง" เป็นต้น. ในที่นั้น ฝักที่ป้องกันความคมของดาบ เรียกว่า "โกสะ" ฉันใด กองทัพ ๔ เหล่า คือ ช้าง ม้า รถ พลเดินเท้า ที่ป้องกันความคม (อำนาจ) ของพระราชา ก็เรียกว่า "โกสะ" ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คลัง (โกสะ) ๔ อย่าง คือ ช้าง ม้า รถ พลเดินเท้า". เมื่อกล่าวถึงฉางเก็บผ้า ก็ย่อมรวมถึงที่เก็บสิ่งของทุกอย่างด้วย เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ฉาง (โกฏฐาคาร) ๓ อย่าง". යස්සා පඤ්ඤාය වසෙන පුරිසො ‘‘පණ්ඩිතො’’ති වුච්චති, තං පණ්ඩිච්චන්ති ආහ ‘‘පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො’’ති. තංතංඉතිකත්තබ්බතාසු ඡෙකභාවො බ්‍යත්තභාවො වෙය්‍යත්තියං. සම්මොහං හිංසති විධමතීති මෙධා, සා එතස්ස අත්ථීති මෙධාවී. ඨානෙ ඨානෙ උප්පත්ති එතිස්සා අත්ථීති ඨානුප්පත්ති, ඨානසො උප්පජ්ජනපඤ්ඤා. වඩ්ඪිඅත්ථෙති වඩ්ඪිසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ. ปัญญาใดที่ทำให้บุรุษถูกเรียกว่า "บัณฑิต" ปัญญานั้นเรียกว่า "ปัณฑิจจะ" ท่านจึงกล่าวว่า "ประกอบด้วยปัณฑิจจะ". ความเป็นผู้ฉลาด ความเป็นผู้เชี่ยวชาญในกิจที่ควรทำนั้นๆ ชื่อว่า "ไวยัตติยะ". ปัญญาที่ทำลายความหลงให้พินาศไป ชื่อว่า "เมธา" ปัญญานั้นมีแก่ผู้นี้ ผู้นี้จึงชื่อว่า "เมธาวี". ปัญญาที่เกิดขึ้นในเหตุการณ์นั้นๆ ชื่อว่า "ฐานุปปัตติ" คือปัญญาที่เกิดขึ้นตามฐานะ. ในคำว่า "ในอรรถว่าความเจริญ" คือในอรรถที่นับว่าเป็นความเจริญ. යස්සංදිසංසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการอธิบายยัสสังทิสังสูตร. 5-9. පත්ථනාසුත්තාදිවණ්ණනා การอธิบายปัตถนาสูตรเป็นต้น ที่ ๕-๙ 135-9. පඤ්චමෙ හත්ථිස්මින්ති හත්ථිසිප්පෙ. හත්ථීති හි හත්ථිවිසයත්තා හත්ථිසන්නිස්සිතත්තා ච හත්ථිසිප්පං ගහිතං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. වයතීති වයො, සොභනෙසු කත්ථචි අපක්ඛලන්තො අවිත්ථායන්තො තානි සන්ධාරෙතුං සක්කොතීති අත්ථො. න වයො අවයො, තානි අත්ථතො සද්දතො ච සන්ධාරෙතුං න සක්කොති. අවයො න හොතීති අනවයො. ද්වෙ පටිසෙධා පකතිං ගමෙන්තීති ආහ ‘‘අනවයොති සමත්ථො’’ති. ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ในข้อที่ ๕ บทว่า หัตถิสฺมึ หมายถึงในหัตถิศิลปะ (วิชาช้าง). จริงอยู่ ที่เรียกว่า หัตถี เพราะเป็นวิสัยของช้าง และเพราะอาศัยช้าง จึงถือเอาว่าหัตถิศิลปะ. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า วยติ ได้แก่ วยะ อธิบายว่า สามารถทรงจำสิ่งเหล่านั้นไว้ได้ โดยไม่พลั้งพลาด ไม่กระจัดกระจายในที่ไหนๆ ในบรรดาสิ่งที่งดงาม. ที่ชื่อว่า อวยะ เพราะไม่เป็นวยะ คือไม่สามารถทรงจำสิ่งเหล่านั้นไว้ได้ทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ. ที่ชื่อว่า อนวยะ เพราะไม่เป็นอวยะ. ท่านกล่าวว่า อนวยะ คือผู้สามารถ เพราะการปฏิเสธสองครั้งย่อมกลับเป็นปกติ. บทที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความชัดเจนอยู่แล้ว. පත්ථනාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปัตถนาสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 10. සොතසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาโสตสูตร 140. දසමෙ තිබ්බානන්ති තික්ඛානං. ඛරානන්ති කක්කසානං. කටුකානන්ති දාරුණානං. අසාතානන්ති නසාතානං අප්පියානං. න තාසු මනො අප්පෙති, න තා මනං අප්පායන්ති වඩ්ඪෙන්තීති අමනාපා. ๑๔๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า ติพฺพานํ แปลว่า อันแรงกล้า. บทว่า ขรานํ แปลว่า อันหยาบคาย. บทว่า กฏุกานํ แปลว่า อันเผ็ดร้อน (ทารุณ). บทว่า อสาตานํ แปลว่า อันไม่สำราญ คือไม่เป็นที่รัก. บทว่า อมนาปา แปลว่า ไม่เป็นที่พอใจ เพราะจิตไม่เข้าไปตั้งมั่นในสิ่งเหล่านั้น และสิ่งเหล่านั้นไม่ยังจิตให้เอิบอิ่ม คือไม่ให้เจริญ. සොතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโสตสูตร จบแล้ว. රාජවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาราชวรรค จบแล้ว. (15) 5. තිකණ්ඩකීවග්ගො (๑๕) ๕. ติกัณฑกีวรรค 1. අවජානාතිසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอวชานาติสูตร 141. පඤ්චමස්ස [Pg.47] පඨමෙ දත්වා අවජානාතීති එත්ථ එකො භික්ඛු මහාපුඤ්ඤො චතුපච්චයලාභී හොති, සො චීවරාදීනි ලභිත්වා අඤ්ඤං අප්පපුඤ්ඤං ආපුච්ඡති. සොපි තස්මිං පුනප්පුනං ආපුච්ඡන්තෙපි ගණ්හාතියෙව. අථස්ස ඉතරො ථොකං කුපිතො හුත්වා මඞ්කුභාවං උප්පාදෙතුකාමො වදති ‘‘අයං අත්තනො ධම්මතාය චීවරාදීනි න ලභති, අම්හෙ නිස්සාය ලභතී’’ති. එවම්පි දත්වා අවජානාති නාම. එකො පන එකෙන සද්ධිං ද්වෙ තීණි වස්සානි වසන්තො පුබ්බෙ තං පුග්ගලං ගරුං කත්වා ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ චිත්තීකාරං න කරොති, ආසනනිසින්නට්ඨානම්පි න ගච්ඡති. අයම්පි පුග්ගලො සංවාසෙන අවජානාති නාම. ආධෙය්‍යමුඛොති ආදිතො ධෙය්‍යමුඛො, පඨමවචනස්මිංයෙව ඨපිතමුඛොති අත්ථො. තත්ථායං නයො – එකො පුග්ගලො සාරුප්පංයෙව භික්ඛුං ‘‘අසාරුප්පො එසො’’ති කථෙති. තං සුත්වා එස නිට්ඨං ගච්ඡති, පුන අඤ්ඤෙන සභාගෙන භික්ඛුනා ‘‘සාරුප්පො අය’’න්ති වුත්තෙපි තස්ස වචනං න ගණ්හාති. අසුකෙන නාම ‘‘අසාරුප්පො අය’’න්ති අම්හාකං කථිතන්ති පුරිමභික්ඛුනොව කථං ගණ්හාති. අපරොපිස්ස දුස්සීලං ‘‘සීලවා’’ති කථෙති. තස්ස වචනං සද්දහිත්වා පුන අඤ්ඤෙන ‘‘අසාරුප්පො එසො භික්ඛු, නායං තුම්හාකං සන්තිකං උපසඞ්කමිතුං යුත්තො’’ති වුත්තෙපි තස්ස වචනං අග්ගහෙත්වා පුරිමංයෙව කථං ගණ්හාති. අපරො වණ්ණම්පි කථිතං ගණ්හාති, අවණ්ණම්පි කථිතං ගණ්හාතියෙව. අයම්පි ආධෙය්‍යමුඛොයෙව නාම ආධාතබ්බමුඛො, යං යං සුණාති, තත්ථ තත්ථ ඨපිතමුඛොති අත්ථො. ๑๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า ทตฺวา อวชานาติ นี้ มีอธิบายว่า ภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้มีบุญมาก เป็นผู้ได้ปัจจัย ๔ เธอได้จีวรเป็นต้นแล้ว ย่อมปวารณาภิกษุอื่นผู้มีบุญน้อย. ภิกษุผู้มีบุญน้อยนั้น แม้เมื่อภิกษุนั้นปวารณาบ่อยๆ ก็รับเอาไว้. ลำดับนั้น ภิกษุรูปนอกนี้โกรธนิดหน่อย ปรารถนาจะทำให้เกิดความเก้อเขิน จึงกล่าวว่า "ภิกษุนี้โดยปกติของตนย่อมไม่ได้จีวรเป็นต้น แต่ได้เพราะอาศัยเรา" แม้อย่างนี้ ก็ชื่อว่าให้แล้วดูหมิ่น. ส่วนบุคคลอีกคนหนึ่ง อยู่ร่วมกับบุคคลหนึ่ง ๒-๓ ปี ในกาลก่อนเคยทำความเคารพบุคคลนั้น แต่เมื่อกาลเวลาผ่านไปๆ ก็ไม่ทำความเอื้อเฟื้อ แม้ในที่ที่เขานั่งอยู่ก็ไม่ไป. บุคคลนี้ชื่อว่าดูหมิ่นด้วยการอยู่ร่วมกัน. บทว่า อาเธยฺยมุโข คือ มีปากอันพึงตั้งไว้ตั้งแต่ต้น อธิบายว่า มีปากอันตั้งไว้ในคำพูดแรกนั่นเอง. ในบทนั้นมีนัยดังนี้ บุคคลหนึ่งกล่าวหาภิกษุผู้สมควรนั่นแหละว่า "ภิกษุนี้ไม่สมควร". เขาฟังคำนั้นแล้วก็ตกลงใจ แม้เมื่อภิกษุผู้เป็นสหายรูปอื่นกล่าวว่า "ภิกษุนี้สมควร" ก็ไม่รับคำของเขา ย่อมรับเอาแต่คำของภิกษุรูปก่อนเท่านั้นว่า "คนชื่อโน้นบอกเราว่า ภิกษุนี้ไม่สมควร". อีกคนหนึ่งกล่าวถึงภิกษุผู้ทุศีลว่า "เป็นผู้มีศีล". เขาเชื่อคำของผู้นั้นแล้ว แม้เมื่อคนอื่นกล่าวว่า "ภิกษุนี้ไม่สมควร ท่านไม่ควรเข้าไปหาภิกษุนี้" ก็ไม่รับคำของเขา ย่อมรับเอาแต่คำเดิมนั่นเอง. อีกคนหนึ่ง แม้คำสรรเสริญที่เขากล่าวก็รับเอา แม้คำติเตียนที่เขากล่าวก็รับเอาเหมือนกัน. บุคคลนี้ชื่อว่า อาเธยยมุขะ คือมีปากอันพึงตั้งไว้ อธิบายว่า มีปากอันตั้งไว้ในคำที่ตนได้ยินมานั้นๆ. ලොලොති සද්ධාදීනං ඉත්තරකාලප්පතිතත්තා අස්සද්ධියාදීහි ලුලිතභාවෙන ලොලො. ඉත්තරභත්තීතිආදීසු පුනප්පුනං භජනෙන සද්ධාව භත්තිපෙමං. සද්ධාපෙමම්පි ගෙහස්සිතපෙමම්පි වට්ටති, පසාදො සද්ධාපසාදො. එවං පුග්ගලො ලොලො හොතීති එවං ඉත්තරසද්ධාදිතාය පුග්ගලො ලොලො නාම හොති. හලිද්දිරාගො විය, ථුසරාසිම්හි කොට්ටිතඛානුකො විය, අස්සපිට්ඨියං ඨපිතකුම්භණ්ඩං විය ච අනිබද්ධට්ඨානෙ මුහුත්තෙන කුප්පති. මන්දො මොමූහොති අඤ්ඤාණභාවෙන මන්දො, අවිසයතාය මොමූහො, මහාමූළ්හොති අත්ථො. บทว่า โลโล คือ เป็นผู้โลเล เพราะความที่ศรัทธาเป็นต้นเป็นสภาพตั้งอยู่ชั่วคราว และเพราะความที่ศรัทธาเป็นต้นนั้นถูกความไม่มีศรัทธาเป็นต้นรบกวน. ในบทว่า อิตฺตรภตฺติ เป็นต้น ศรัทธาที่เกิดขึ้นเพราะการซ่องเสพบ่อยๆ นั่นแหละ ชื่อว่า ภัตติ (ความภักดี) และเปมะ (ความรัก). แม้ศรัทธาเปมะและเกหสิตเปมะ (ความรักอาศัยเรือน) ก็ควร. บทว่า ปสาทิ คือ ความเลื่อมใสในศรัทธา. บุคคลเป็นผู้โลเลอย่างนี้ คือ บุคคลชื่อว่าโลเล เพราะความเป็นผู้มีศรัทธาเป็นต้นชั่วคราวอย่างนี้. ย่อมหวั่นไหวในชั่วขณะในที่ที่ไม่มั่นคง เหมือนสีขมิ้น (ที่ย้อมติดไม่นาน) เหมือนตอไม้ที่เขาตอกลงในกองแกลบ และเหมือนลูกฟักทองที่เขาวางไว้บนหลังม้า. บทว่า มนฺโท โมมูโห คือ ชื่อว่า มนทะ เพราะความเป็นผู้ไม่มีปัญญา ชื่อว่า โมมูหะ เพราะความที่ธรรมไม่ใช่เป็นวิสัย อธิบายว่า เป็นผู้หลงงมงายมาก. අවජානාතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอวชานาติสูตร จบแล้ว. 2-3. ආරභතිසුත්තාදිවණ්ණනා ๒-๓. อรรถกถาอารภติสูตรเป็นต้น 142-3. දුතියෙ [Pg.48] ආරභතීති එත්ථ ආරම්භ-සද්දො කම්මකිරියහිංසනවීරියකොපනාපත්තිවීතික්කමෙසු වත්තති. තථා හෙස ‘‘යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති, සබ්බං ආරම්භපච්චයා’’ති (සු. නි. 749) කම්මෙ ආගතො. ‘‘මහාරම්භා මහායඤ්ඤා, න තෙ හොන්ති මහප්ඵලා’’ති (සං. නි. 1.120; අ. නි. 4.39) කිරියාය. ‘‘සමණං ගොතමං උද්දිස්ස පාණං ආරභන්තී’’ති (ම. නි. 2.51) හිංසනෙ. ‘‘ආරම්භථ නික්ඛමථ, යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ’’ති (සං. නි. 1.185; නෙත්ති. 29; පෙටකො. 38; මි. ප. 5.1.4) වීරියෙ. ‘‘බීජගාමභූතගාමසමාරම්භා පටිවිරතො හොතී’’ති (දී. නි. 1.10, 195; ම. නි. 1.293) කොපනෙ. ‘‘ආරභති ච විප්පටිසාරී ච හොතී’’ති (අ. නි. 5.142; පු. ප. 191) අයං පන ආපත්තිවීතික්කමෙ ආගතො, තස්මා ආපත්තිවීතික්කමවසෙන ආරභති චෙව, තප්පච්චයා ච විප්පටිසාරී හොතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. යථාභූතං නප්පජානාතීති අනධිගතත්තා යථාසභාවතො න ජානාති. යත්ථස්සාති යස්මිං අස්ස, යං ඨානං පත්වා එතස්ස පුග්ගලස්ස උප්පන්නා පාපකා අකුසලා ධම්මා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්තීති අත්ථො. කිං පන පත්වා තෙ නිරුජ්ඣන්තීති? අරහත්තමග්ගං, ඵලප්පත්තස්ස පන නිරුද්ධා නාම හොන්ති. එවං සන්තෙපි ඉධ මග්ගකිච්චවසෙන පන ඵලමෙව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อารภติ นี้ คำว่า อารมฺภ ย่อมใช้ในความหมายว่า การงาน, การกระทำ, การเบียดเบียน, ความเพียร, การทำให้กำเริบ, การต้องอาบัติ และการล่วงละเมิด. จริงอยู่ คำว่า อารมฺภ นั้น มาในความหมายว่า การงาน ในประโยคเป็นต้นว่า "ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้น ทุกข์ทั้งหมดนั้นมีอารัมภะเป็นปัจจัย" (สุ. นิ. ๗๔๙). มาในความหมายว่า การกระทำ ในประโยคว่า "ยัญใหญ่ที่มีการกระทำมาก ยัญเหล่านั้นย่อมไม่มีผลมาก" (สํ. นิ. ๑.๑๒๐; อ. นิ. ๔.๓๙). มาในความหมายว่า การเบียดเบียน ในประโยคว่า "ย่อมเบียดเบียนสัตว์เจาะจงพระสมณโคดม" (ม. นิ. ๒.๕๑). มาในความหมายว่า ความเพียร ในประโยคว่า "ท่านทั้งหลายจงปรารภ จงออกไป จงประกอบในพระพุทธศาสนา" (สํ. นิ. ๑.๑๘๕). มาในความหมายว่า การทำให้กำเริบ ในประโยคว่า "เป็นผู้เว้นขาดจากการทำให้พืชคามและภูตคามกำเริบ" (ที. นิ. ๑.๑๐). ส่วนในประโยคว่า "ย่อมต้องอาบัติและเป็นผู้เดือดร้อน" (อ. นิ. ๕.๑๔๒) นี้ มาในความหมายว่า การต้องอาบัติและการล่วงละเมิด เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงมีอธิบายว่า ย่อมต้องอาบัติและล่วงละเมิด และย่อมเป็นผู้เดือดร้อนเพราะอาบัติและการล่วงละเมิดนั้นเป็นปัจจัย. บทว่า ยถาภูตํ นปฺปชานาติ คือ ไม่รู้ตามความเป็นจริง เพราะยังไม่ได้บรรลุ. บทว่า ยตฺถสฺส คือ ในที่ใดของเขา อธิบายว่า เมื่อบรรลุถึงฐานะใด อกุศลธรรมอันเป็นบาปที่เกิดขึ้นแล้วแก่บุคคลนี้ ย่อมดับไปไม่เหลือ. ถามว่า เมื่อบรรลุถึงอะไร อกุศลธรรมเหล่านั้นจึงดับไป? ตอบว่า บรรลุอรหัตตมรรค ส่วนในขณะแห่งผล อกุศลธรรมเหล่านั้นชื่อว่าดับแล้ว. แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ในที่นี้พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงผลนั่นเองโดยมุ่งถึงกิจของมรรค. ආරභතී න විප්පටිසාරී හොතීති ආපත්තිං ආපජ්ජති, තං පනෙස දෙසෙතුං සභාගපුග්ගලං පරියෙසති, තස්මා න විප්පටිසාරී හොති. න ආරභති විප්පටිසාරී හොතීති ආපත්තිං න ආපජ්ජති, විනයපඤ්ඤත්තියං පන අකොවිදත්තා අනාපත්තියා ආපත්තිසඤ්ඤී හුත්වා විප්පටිසාරී හොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘න ආරභති න විප්පටිසාරී හොතී’’ති යො වුත්තො, කතරො සො පුග්ගලො? ඔස්සට්ඨවීරියපුග්ගලො. සො හි ‘‘කිං මෙ ඉමස්මිං කාලෙ පරිනිබ්බානෙන, අනාගතෙ මෙත්තෙය්‍යසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති විසුද්ධසීලොපි පටිපත්තිං න පූරෙති. සො හි ‘‘කිමත්ථං ආයස්මා පමත්තො විහරති, පුථුජ්ජනස්ස නාම ගති අනිබද්ධා, තස්මා හි මෙත්තෙය්‍යසම්මාසම්බුද්ධස්ස සම්මුඛීභාවං ලභෙය්‍යාසි, අරහත්තත්ථාය විපස්සනං භාවෙහී’’ති ඔවදිතබ්බොව. “ปรารภอยู่ แต่ไม่เดือดร้อน” หมายถึง ย่อมต้องอาบัติ แต่บุคคลนั้นย่อมแสวงหาบุคคลผู้เป็นสภาคกันเพื่อแสดงอาบัตินั้น เพราะฉะนั้นจึงไม่เดือดร้อน. “ไม่ปรารภ แต่เดือดร้อน” หมายถึง ไม่ต้องอาบัติ แต่เพราะความเป็นผู้ไม่ฉลาดในพระวินัยบัญญัติ จึงสำคัญว่าอาบัติในสิ่งที่ไม่เป็นอาบัติ แล้วย่อมเดือดร้อน พึงทราบความหมายในที่นี้อย่างนี้. บุคคลที่กล่าวว่า “ไม่ปรารภ และไม่เดือดร้อน” นั้น คือใคร? คือ บุคคลผู้ทอดทิ้งความเพียร. ด้วยว่าบุคคลนั้นแม้มีศีลบริสุทธิ์ ก็ไม่บำเพ็ญปฏิปทาให้บริบูรณ์ ด้วยคิดว่า “การปรินิพพานในกาลนี้จะมีประโยชน์อะไรแก่เรา เราจักปรินิพพานในกาลแห่งพระเมตไตรยสัมมาสัมพุทธเจ้าในอนาคต”. แท้จริง บุคคลนั้นพึงถูกตักเตือนว่า “ท่านผู้มีอายุ ประมาทอยู่ทำไม ขึ้นชื่อว่าคติของปุถุชนย่อมไม่แน่นอน เพราะฉะนั้น ท่านพึง (ปฏิบัติเพื่อให้) ได้เฝ้าเฉพาะพระพักตร์พระเมตไตรยสัมมาสัมพุทธเจ้าเถิด จงเจริญวิปัสสนาเพื่อบรรลุพระอรหัตเถิด”. සාධූති [Pg.49] ආයාචනත්ථෙ නිපාතො. ඉදං වුත්තං හොති – යාව අපරද්ධං වත ආයස්මතා, එවං සන්තෙපි මයං ආයස්මන්තං යාචාම, දෙසෙතබ්බයුත්තකස්ස දෙසනාය, වුට්ඨාතබ්බයුත්තකස්ස වුට්ඨානෙන, ආවිකාතබ්බයුත්තකස්ස ආවිකිරියාය ආරම්භජෙ ආසවෙ පහාය සුද්ධන්තෙ ඨිතභාවපච්චවෙක්ඛණෙන විප්පටිසාරජෙ ආසවෙ පටිවිනොදෙත්වා නීහරිත්වා විපස්සනාචිත්තඤ්චෙව විපස්සනාපඤ්ඤඤ්ච වඩ්ඪෙතූති. අමුනා පඤ්චමෙන පුග්ගලෙනාති එතෙන පඤ්චමෙන ඛීණාසවපුග්ගලෙන. සමසමො භවිස්සතීති ලොකුත්තරගුණෙහි සමභාවෙනෙව සමො භවිස්සතීති එවං ඛීණාසවෙන ඔවදිතබ්බොති අත්ථො. තතියං උත්තානමෙව. "สาธุ" เป็นนิบาตในอรรถว่าการอ้อนวอน. คำนี้อธิบายว่า ท่านผู้มีอายุได้ทำผิดพลาดไปเพียงใด แม้เป็นเช่นนั้น พวกเราก็อ้อนวอนท่านผู้มีอายุว่า ขอท่านจงละอาสวะที่เกิดจากการปรารภ ด้วยการแสดงสิ่งที่ควรแสดง ด้วยการออกจากสิ่งที่ควรออก ด้วยการเปิดเผยสิ่งที่ควรเปิดเผย และจงบรรเทาและนำออกซึ่งอาสวะที่เกิดจากความเดือดร้อนใจ ด้วยการพิจารณาความเป็นผู้ตั้งอยู่ในความบริสุทธิ์ แล้วจงเพิ่มพูนทั้งวิปัสสนาจิตและวิปัสสนาปัญญาเถิด. คำว่า "ด้วยบุคคลที่ห้านี้" หมายถึง ด้วยบุคคลที่ห้าผู้เป็นพระขีณาสพนี้. คำว่า "จักเป็นผู้เสมอกันโดยส่วนเดียว" หมายถึง จักเป็นผู้เสมอกันด้วยความเป็นผู้เสมอกันด้วยโลกุตตรคุณทั้งหลายอย่างนี้ อธิบายว่า พึงถูกพระขีณาสพตักเตือนอย่างนี้. สูตรที่ ๓ ตื้นทีเดียว. ආරභතිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาอารภติสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 4-6. තිකණ්ඩකීසුත්තාදිවණ්ණනා ๔-๖. การพรรณนาติกัณฑกีสูตรเป็นต้น 144-6. චතුත්ථෙ පටිකූලෙති අමනුඤ්ඤෙ අනිට්ඨෙ. අප්පටිකූලසඤ්ඤීති ඉට්ඨාකාරෙනෙව පවත්තචිත්තො. ඉට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං අසුභාය වා ඵරති, අනිච්චතො වා උපසංහරති උපනෙති පවත්තෙති. අනිට්ඨස්මිං වත්ථුස්මින්ති අනිට්ඨෙ සත්තසඤ්ඤිතෙ ආරම්මණෙ. මෙත්තාය වා ඵරතීති මෙත්තං හිතෙසිතං උපසංහරන්තො සබ්බත්ථකමෙව වා තත්ථ ඵරති. ධාතුතො වා උපසංහරතීති ධම්මසභාවචින්තනෙන ධාතුතො පච්චවෙක්ඛණාය ධාතුමනසිකාරං වා තත්ථ පවත්තෙති. තදුභයං අභිනිවජ්ජෙත්වාති සභාවතො ආනුභාවතො ච උපතිට්ඨන්තං ආරම්මණෙ පටිකූලභාවං අප්පටිකූලභාවඤ්චාති තං උභයං පහාය අග්ගහෙත්වා, සබ්බස්මිං පන තස්මිං මජ්ඣත්තො හුත්වාති වුත්තං හොති. මජ්ඣත්තො හුත්වා විහරිතුකාමො පන කිං කරොතීති? ඉට්ඨානිට්ඨෙසු ආපාථං ගතෙසු නෙව සොමනස්සිතො හොති, න දොමනස්සිතො හොති. උපෙක්ඛකො විහරෙය්‍යාති ඉට්ඨෙ අරජ්ජන්තො අනිට්ඨෙ අදුස්සන්තො යථා අඤ්ඤෙ අසමපෙක්ඛනෙන මොහං උප්පාදෙන්ති, එවං අනුප්පාදෙන්තො ඡසු ආරම්මණෙසු ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාය උපෙක්ඛකො විහරෙය්‍ය. තෙනෙවාහ ‘‘ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන පඤ්චමො’’ති. ඉට්ඨානිට්ඨඡළාරම්මණාපාථෙ පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනලක්ඛණාය ඡසු ද්වාරෙසු පවත්තනතො ‘‘ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා’’ති ලද්ධනාමාය තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය වසෙන පඤ්චමො වාරො වුත්තොති අත්ථො. පඤ්චමං ඡට්ඨඤ්ච උත්තානමෙව. ๑๔๔-๖. ในสูตรที่สี่ คำว่า ปฏิกูเล (ในคำว่า ปฏิกูเล อัปปฏิกูลสัญญี) หมายถึง ในสิ่งที่ไม่น่าพอใจ ไม่เป็นที่ปรารถนา. คำว่า อัปปฏิกูลสัญญี หมายถึง มีจิตเป็นไปโดยอาการที่น่าปรารถนาเท่านั้น. (อธิบายว่า) ในวัตถุที่น่าปรารถนา ย่อมแผ่ไปโดยความเป็นอสุภะ หรือย่อมน้อมนำ นำเข้าไป ดำเนินไปโดยความเป็นอนิจจะ. ในคำว่า อนิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ หมายถึง ในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาที่สำคัญว่าเป็นสัตว์. คำว่า เมตฺตาย วา ผรติ หมายถึง เมื่อน้อมนำเมตตาคือความปรารถนาประโยชน์เข้าไป หรือย่อมแผ่ไปในอารมณ์นั้นโดยความเป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงทีเดียว. คำว่า ธาตุโต วา อุปสํหรติ หมายถึง ย่อมดำเนินธาตุมนสิการไปในอารมณ์นั้น เพื่อการพิจารณาโดยความเป็นธาตุ ด้วยการคิดถึงสภาวธรรม. คำว่า ตทุภยํ อภินิวชเชตฺวา หมายถึง ละทิ้ง ไม่ยึดถือทั้งสองอย่างนั้น คือความเป็นปฏิกูลและความไม่เป็นปฏิกูลที่ปรากฏในอารมณ์โดยสภาวะและโดยอานุภาพ อธิบายว่า เป็นผู้เป็นกลางในอารมณ์นั้นทั้งปวง. ก็ผู้ปรารถนาจะอยู่เป็นผู้เป็นกลาง ย่อมทำอย่างไร? เมื่ออารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนามาปรากฏ ย่อมไม่เป็นผู้ดีใจ และไม่เป็นผู้เสียใจ. คำว่า อุเปกฺขโก วิหเรยฺย หมายถึง ไม่กำหนัดในสิ่งที่น่าปรารถนา ไม่ขัดเคืองในสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา ไม่ยังโมหะให้เกิดขึ้นด้วยการไม่พิจารณาโดยสม่ำเสมอเหมือนคนเหล่าอื่น พึงเป็นผู้วางเฉยอยู่ด้วยฉฬังคุเบกขาในอารมณ์ ๖. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วาระที่ห้า โดยอำนาจฉฬังคุเบกขา'. มีความหมายว่า วาระที่ห้าท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจตัตรมัชฌัตตุเบกขา ที่ได้ชื่อว่า 'ฉฬังคุเบกขา' เพราะเป็นไปในทวาร ๖ มีลักษณะไม่ละปกติภาวะที่บริสุทธิ์ ในเมื่ออารมณ์ ๖ ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนามาปรากฏ. วาระที่ห้าและวาระที่หก มีเนื้อความตื้นทีเดียว. තිකණ්ඩකීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาติกัณฑกีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 7-10. අසප්පුරිසදානසුත්තාදිවණ්ණනා ๗-๑๐. อรรถกถาอสัปปุริสทานสูตรเป็นต้น 147-150. සත්තමෙ [Pg.50] අසක්කච්චන්ති අනාදරං කත්වා. දෙය්‍යධම්මස්ස අසක්කච්චකරණං නාම අසම්පන්නං කරොතීති ආහ ‘‘න සක්කරිත්වා සුචිං කත්වා දෙතී’’ති, උත්තණ්ඩුලාදිදොසවිරහිතං සුචිසම්පන්නං කත්වා න දෙතීති අත්ථො. අචිත්තීකත්වාති න චිත්තෙ කත්වා, න පූජෙත්වාති අත්ථො. පූජෙන්තො හි පූජෙතබ්බවත්ථුං චිත්තෙ ඨපෙති, න තතො බහි කරොති. චිත්තං වා අච්ඡරියං කත්වා පටිපත්තිවිකරණං සම්භාවනකිරියා, තප්පටික්ඛෙපතො අචිත්තීකරණං අසම්භාවනකිරියා. අගාරවෙන දෙතීති පුග්ගලෙ අගරුං කරොන්තො නිසීදනට්ඨානෙ අසම්මජ්ජිත්වා යත්ථ වා තත්ථ වා නිසීදාපෙත්වා යං වා තං වා ආධාරකං ඨපෙත්වා දානං දෙති. අසහත්ථාති න අත්තනො හත්ථෙන දෙති, දාසකම්මකරොදීහි දාපෙති. අපවිද්ධං දෙතීති අන්තරා අපවිද්ධං විච්ඡෙදං කත්වා දෙති. තෙනාහ ‘‘න නිරන්තරං දෙතී’’ති. අථ වා අපවිද්ධං දෙතීති උච්ඡිට්ඨාදිඡඩ්ඩනීයධම්මං විය අවක්ඛිත්තකං කත්වා දෙති. තෙනාහ ‘‘ඡඩ්ඩෙතුකාමො විය දෙතී’’ති. ‘‘අද්ධා ඉමස්ස දානස්ස ඵලමෙව ආගච්ඡතී’’ති එවං යස්ස කම්මස්සකතාදිට්ඨි අත්ථි, සො ආගමනදිට්ඨිකො, අයං පන න තාදිසොති අනාගමනදිට්ඨිකො. තෙනාහ ‘‘කතස්ස නාම ඵලං ආගමිස්සතී’’තිආදි. අට්ඨමාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං. ๑๔๗-๑๕๐. ในสูตรที่ ๗ คำว่า อสักกัจจัง คือ ทำโดยความไม่เอื้อเฟื้อ. การให้ไทยธรรมโดยไม่เคารพ ชื่อว่าทำให้ไม่สมบูรณ์ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่สักการะ ไม่ทำให้สะอาดแล้วให้' อธิบายว่า ไม่ทำให้สะอาดสมบูรณ์ ปราศจากโทษมีข้าวสารดิบเป็นต้นแล้วให้. คำว่า อจิตตีกัตวา คือ ไม่ทำไว้ในใจ อธิบายว่า ไม่บูชา. เพราะว่าผู้บูชาย่อมตั้งวัตถุที่ควรบูชาไว้ในใจ ไม่ทำให้ออกไปภายนอกใจนั้น. อีกอย่างหนึ่ง การทำใจให้ประหลาดแล้วทำอาการนอบน้อม เป็นการกระทำที่ยกย่อง การไม่ทำไว้ในใจ เป็นการกระทำที่ไม่ยกย่อง เพราะปฏิเสธการกระทำนั้น. คำว่า อคารเวน เทติ คือ เมื่อไม่ทำความเคารพในบุคคล ไม่ปัดกวาดที่นั่ง ให้นั่ง ณ ที่ใดที่หนึ่ง วางที่รองนั่งอย่างใดอย่างหนึ่งไว้แล้วให้ทาน. คำว่า อสหัตถา คือ ไม่ให้ด้วยมือของตนเอง ให้ทาสและกรรมกรเป็นต้นให้. คำว่า อปวิทธัง เทติ คือ ให้โดยมีช่องว่างในระหว่าง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ให้โดยต่อเนื่อง'. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อปวิทธัง เทติ คือ ให้โดยทำเหมือนของที่ทิ้งแล้ว เช่น ของที่ควรทิ้งมีเดนอาหารเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ให้เหมือนผู้ต้องการจะทิ้ง'. ผู้ใดมีความเห็นว่ากรรมเป็นของตนเป็นต้นอย่างนี้ว่า 'ผลของทานนี้จักมาถึงแน่นอน' ผู้นั้นชื่อว่ามีทิฏฐิว่าผลจักมาถึง แต่บุคคลนี้ไม่เป็นเช่นนั้น จึงชื่อว่ามีทิฏฐิว่าผลจักไม่มาถึง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผลของกรรมที่ทำแล้วจักมาถึงหรือ' เป็นต้น. ในสูตรที่ ๘ เป็นต้น ไม่มีข้อความที่ต้องอธิบาย. අසප්පුරිසදානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอสัปปุริสทานสูตรเป็นต้น จบแล้ว. තිකණ්ඩකීවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาติกัณฑกีวรรค จบแล้ว. තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ตติยปัณณาสก์ จบแล้ว. 4. චතුත්ථපණ්ණාසකං ๔. จตุตถปัณณาสก์ (16) 1. සද්ධම්මවග්ගො (๑๖) ๑. สัทธัมมวรรค 151-160. පඨමො වග්ගො උත්තානත්ථොයෙව. ข้อ ๑๕๑-๑๖๐ วรรคที่ ๑ มีเนื้อความตื้นเท่านั้น. (17) 2. ආඝාතවග්ගො (๑๗) ๒. อาฆาตวรรค 1-5. පඨමආඝාතපටිවිනයසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๕. อรรถกถาปฐมาฆาตปฏivinยสูตรเป็นต้น 161-165. දුතියස්ස [Pg.51] පඨමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. දුතියෙ ආඝාතො පටිවිනයති එත්ථ, එතෙහීති වා ආඝාතපටිවිනයා. තෙනාහ ‘‘ආඝාතො එතෙහි පටිවිනෙතබ්බො’’තිආදි. ข้อ ๑๖๑-๑๖๕ ในปฐมสูตรแห่งทุติยวรรค ไม่มีข้อความที่ควรกล่าว. ในทุติยสูตร คำว่า อาฆาตปฏิวินัย คือ อาฆาตย่อมระงับในที่นี้ หรือด้วยธรรมเหล่านี้. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อาฆาตพึงระงับด้วยธรรมเหล่านี้" เป็นต้น. නන්තකන්ති අනන්තකං, අන්තවිරහිතං වත්ථඛණ්ඩං. යදි හි තස්ස අන්තො භවෙය්‍ය, ‘‘පිලොතිකා’’ති සඞ්ඛං න ගච්ඡෙය්‍ය. คำว่า นันตกัง (ผ้าเก่า) คือ อนันตกะ (ไม่มีที่สุด), ชิ้นผ้าที่ไม่มีที่สุด. ถ้าหากว่าผ้านั้นมีที่สุด ก็จะไม่ถึงซึ่งการนับว่าเป็น "ผ้าขี้ริ้ว". සෙවාලෙනාති බීජකණ්ණිකකෙසරාදිභෙදෙන සෙවාලෙන. උදකපප්පටකෙනාති නීලමණ්ඩූකපිට්ඨිවණ්ණෙන උදකපිට්ඨිං ඡාදෙත්වා නිබ්බත්තෙන උදකපිට්ඨිකෙන. ඝම්මෙන අනුගතොති ඝම්මෙන ඵුට්ඨො අභිභූතො. චිත්තුප්පාදන්ති පටිඝසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදං. คำว่า เสวาเลน (ด้วยสาหร่าย) คือ ด้วยสาหร่ายที่มีประเภทต่าง ๆ เช่น เมล็ด, เกสร. คำว่า อุทกปัปปฏเกน (ด้วยฟองน้ำ) คือ ด้วยฟองน้ำที่เกิดขึ้นปกคลุมผิวน้ำ มีสีเหมือนหลังกบสีน้ำเงิน. คำว่า ฆมฺเมน อนุกโต (ผู้ถูกความร้อนติดตาม) คือ ถูกความร้อนกระทบครอบงำ. คำว่า จิตตุปปาทัง (การเกิดขึ้นแห่งจิต) คือ การเกิดขึ้นแห่งจิตที่ประกอบด้วยปฏิฆะ. විසභාගවෙදනුප්පත්තියා කකචෙනෙව ඉරියාපථපවත්තිනිවාරණෙන ඡින්දන්තො ආබාධති පීළෙතීති ආබාධො, සො අස්ස අත්ථීති ආබාධිකො. තංසමුට්ඨානෙන දුක්ඛිතො සඤ්ජාතදුක්ඛො. බාළ්හගිලානොති අධිමත්තගිලානො. ගාමන්තනායකස්සාති ගාමන්තසම්පාපකස්ස. คำว่า อาพาธ คือ การตัดโดยการห้ามการดำเนินอิริยาบถด้วยเลื่อย เพราะการเกิดขึ้นแห่งเวทนาที่ไม่เสมอกัน ย่อมเบียดเบียน ย่อมบีบคั้น. ผู้ใดมีอาพาธนั้น ผู้นั้นชื่อว่า อาพาธิกะ (ผู้มีอาพาธ). คำว่า ทุกขิโต (เป็นทุกข์) คือ มีทุกข์เกิดขึ้นแล้วด้วยการเกิดขึ้นแห่งอาพาธนั้น. คำว่า พาฬหคิลานะ (ป่วยหนัก) คือ ป่วยมากเกินไป. คำว่า คามันตนายกัสสะ (ของผู้นำหมู่บ้าน) คือ ของผู้ที่นำไปถึงหมู่บ้าน. පසන්නභාවෙන උදකස්ස අච්ඡභාවො වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘අච්ඡොදකාති පසන්නොදකා’’ති. සාදුරසතාය සාතතාති ආහ ‘‘මධුරොදකා’’ති. තනුකමෙව සලිලං විසෙසතො සීතලං, න බහලාති ආහ ‘‘තනුසීතසලිලා’’ති. සෙතකාති නික්කද්දමා. සචික්ඛල්ලාදිවසෙන හි උදකස්ස විවණ්ණතා. සභාවතො පන තං සෙතවණ්ණමෙව. තතියාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ความใสของน้ำพึงทราบด้วยความเป็นของผ่องใส จึงตรัสว่า "อัจโฉทกา (มีน้ำใส) คือ มีน้ำผ่องใส". ความเป็นของน่ารื่นรมย์ด้วยรสอันโอชะ จึงตรัสว่า "มธุโรทกา (มีน้ำหวาน)". น้ำนั้นเบาเป็นพิเศษ เย็น ไม่ข้น จึงตรัสว่า "ตนูสีตสลิลา (มีน้ำเบาและเย็น)". คำว่า เสตกา (มีสีขาว) คือ ไม่มีโคลน. เพราะความมีโคลนเป็นต้น น้ำจึงมีสีไม่บริสุทธิ์. โดยธรรมชาติแล้ว น้ำนั้นมีสีขาวเท่านั้น. ข้อ ๓ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นเท่านั้น. පඨමආඝාතපටිවිනයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมาฆาตปฏิวินยสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 6. නිරොධසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถานิโรธสูตร 166. ඡට්ඨෙ [Pg.52] අමරිසනත්ථෙති අසහනත්ථෙ. අනාගතවචනං කතන්ති අනාගතසද්දප්පයොගො කතො, අත්ථො පන වත්තමානකාලිකොව. අක්ඛරචින්තකා (පාණිනි. 3.3.145-146) හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු අනොකප්පනාමරිසනත්ථවසෙන අත්ථිසද්දෙ උපපදෙ වත්තමානකාලෙපි අනාගතවචනං කරොන්ති. ๑๖๖. ในข้อ ๖ คำว่า อมริสนัตเถ (ในความไม่อดทน) คือ ในความไม่อดกลั้น. คำว่า อนาคตวจนัง กตัง (ทำคำอนาคต) คือ ใช้ศัพท์อนาคตกาล, แต่ความหมายเป็นปัจจุบันกาลเท่านั้น. เพราะนักอักขรจินตกะ (นักไวยากรณ์) (ปาณินิ. ๓.๓.๑๔๕-๑๔๖) ย่อมใช้คำอนาคตกาลในที่เช่นนี้ แม้ในปัจจุบันกาล เมื่อมีศัพท์ว่า อัตถิ (มี) เป็นบทหน้า โดยความหมายว่าความไม่เชื่อถือและความไม่อดกลั้น. නිරොධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานิโรธสูตร จบแล้ว. 7-9. චොදනාසුත්තාදිවණ්ණනා ๗-๙. อรรถกถาโจทนาสูตรเป็นต้น 167-9. සත්තමෙ වත්ථුසන්දස්සනාති යස්මිං වත්ථුස්මිං ආපත්ති, තස්ස සරූපතො දස්සනං. ආපත්තිසන්දස්සනාති යං ආපත්තිං සො ආපන්නො, තස්සා දස්සනං. සංවාසප්පටික්ඛෙපොති උපොසථප්පවාරණාදිසංවාසස්ස පටික්ඛිපනං අකරණං. සාමීචිප්පටික්ඛෙපොති අභිවාදනාදිසාමීචිකිරියාය අකරණං. චොදයමානෙනාති චොදෙන්තෙන. චුදිතකස්ස කාලොති චුදිතකස්ස චොදෙතබ්බකාලො. පුග්ගලන්ති චොදෙතබ්බපුග්ගලං. උපපරික්ඛිත්වාති ‘‘අයං චුදිතකලක්ඛණෙ තිට්ඨති, න තිට්ඨතී’’ති වීමංසිත්වා. අයසං ආරොපෙතීති ‘‘ඉමෙ මං අභූතෙන අබ්භාචික්ඛන්තා අයසං බ්‍යසනං උප්පාදෙන්තී’’ති භික්ඛූනං අයසං උප්පාදෙති. අට්ඨමනවමානි උත්තානත්ථානෙව. ข้อ ๑๖๗-๑๖๙ ในข้อ ๗ คำว่า วัตถุสันทัสสนา (การแสดงวัตถุ) คือ การแสดงวัตถุที่เกิดอาบัติโดยสภาพ. คำว่า อาปัตติสันทัสสนา (การแสดงอาบัติ) คือ การแสดงอาบัติที่ภิกษุนั้นต้อง. คำว่า สังวาสัปปฏิเขปะ (การปฏิเสธสังวาส) คือ การปฏิเสธสังวาสมีอุโบสถและปวารณาเป็นต้น คือการไม่กระทำ. คำว่า สามีจิปปฏิเขปะ (การปฏิเสธสามีจิกรรม) คือ การไม่กระทำสามีจิกรรมมีอภิวาทเป็นต้น. คำว่า โจทยมาเนน (โดยผู้โจท) คือ โดยผู้โจท. คำว่า จุทิตกัสสะ กาโล (กาลของภิกษุผู้ถูกโจท) คือ กาลที่ภิกษุผู้ถูกโจทพึงถูกโจท. คำว่า ปุคคะลัง (บุคคล) คือ บุคคลที่พึงโจท. คำว่า อุปปะริกขิตวา (พิจารณาแล้ว) คือ พิจารณาแล้วว่า "ผู้นี้ตั้งอยู่ในลักษณะของผู้ถูกโจทหรือไม่". คำว่า อะยะสัง อาโรเปติ (ย่อมยกความเสื่อมเสียขึ้น) คือ ย่อมทำให้เกิดความเสื่อมเสียแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "ภิกษุเหล่านี้กล่าวตู่เราด้วยเรื่องไม่จริง ย่อมทำให้เกิดความเสื่อมเสียและความพินาศ". ข้อ ๘ และ ๙ มีเนื้อความตื้นเท่านั้น. චොදනාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโจทนาสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 10. භද්දජිසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาภัททชิสูตร 170. දසමෙ අභිභවිත්වා ඨිතො ඉමෙ සත්තෙති අධිප්පායො. යස්මා පන සො ‘‘පාසංසභාවෙන උත්තමභාවෙන ච තෙ සත්තෙ අභිභවිත්වා ඨිතො’’ති අත්තානං මඤ්ඤති, තස්මා වුත්තං ‘‘ජෙට්ඨකො’’ති. අඤ්ඤදත්ථු දසොති දස්සනෙ අන්තරායාභාවවචනෙන ඤෙය්‍යවිසෙසපරිග්ගාහිකභාවෙන [Pg.53] ච අනාවරණදස්සාවිතං පටිජානාතීති ආහ ‘‘සබ්බං පස්සතීති අධිප්පායො’’ති. ๑๗๐. ในข้อ ๑๐ มีความหมายว่า "ครอบงำสัตว์เหล่านี้แล้วตั้งอยู่". เพราะว่าเขาสำคัญตนว่า "ครอบงำสัตว์เหล่านั้นแล้วตั้งอยู่ด้วยความเป็นผู้ควรสรรเสริญและด้วยความเป็นผู้สูงสุด" เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เชฏฐกะ (ผู้เป็นใหญ่)". คำว่า อัญญทัตถุทโส (เห็นสิ่งอื่น) คือ การกล่าวว่าไม่มีอันตรายในการเห็น และด้วยความเป็นผู้รับรู้ลักษณะพิเศษที่ควรรู้ ย่อมปฏิญาณว่าเห็นโดยไม่มีเครื่องกั้น จึงตรัสว่า "มีความหมายว่าเห็นทุกสิ่ง". භද්දජිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาภัททชิสูตร จบแล้ว. ආඝාතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอาฆาตวรรค จบแล้ว. (18) 3. උපාසකවග්ගො (๑๘) ๓. อุบาสกวรรค 1-6. සාරජ්ජසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๖. อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้น 171-176. තතියස්ස පඨමදුතියතතියචතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං. පඤ්චමෙ උපාසකපච්ඡිමකොති උපාසකනිහීනො. ‘‘ඉමිනා දිට්ඨාදිනා ඉදං නාම මඞ්ගලං භවිස්සතී’’ති එවං බාලජනපරිකප්පිතකොතූහලසඞ්ඛාතෙන දිට්ඨසුතමුතමඞ්ගලෙන සමන්නාගතො කොතූහලමඞ්ගලිකො. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා ඉදං භවිස්සතී’’තිආදි. මඞ්ගලං පච්චෙතීති දිට්ඨමඞ්ගලාදිභෙදං මඞ්ගලමෙව පත්ථියායති. නො කම්මන්ති කම්මස්සකතං නො පත්ථියායති. ඉමම්හා සාසනාති ඉතො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධසාසනතො. බහිද්ධාති බාහිරකසමයෙ. දක්ඛිණෙය්‍යං පරියෙසතීති ‘‘දුප්පටිපන්නා දක්ඛිණෙය්‍යා’’ති සඤ්ඤී ගවෙසති. එත්ථ දක්ඛිණපරියෙසනපුබ්බකාරෙ එකං කත්වා පඤ්ච ධම්මා වෙදිතබ්බා. ඡට්ඨං උත්තානමෙව. ข้อ ๑๗๑-๑๗๖ ในปฐม, ทุติย, ตติย, จตุตถสูตรแห่งตติยวรรค ไม่มีข้อความที่ควรกล่าว. ในปัญจมสูตร คำว่า อุบาสกปัจฉิมโก (อุบาสกผู้ต่ำทราม) คือ อุบาสกผู้เลวทราม. ผู้ประกอบด้วยมงคลที่เห็น ได้ยิน ทราบแล้ว อันพาลชนกำหนดว่าเป็นมงคลอันน่าอัศจรรย์ว่า "ด้วยสิ่งนี้เป็นต้นนี้ จักมีมงคลชื่อนี้" ชื่อว่า โกตูหลมังคลิกะ (ผู้ถือมงคลตื่นข่าว). เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ด้วยสิ่งนี้จักมีสิ่งนี้" เป็นต้น. คำว่า มังคะลัง ปัจเจติ (ย่อมแสวงหามงคล) คือ ย่อมปรารถนามงคลนั่นเอง มีมงคลที่เห็นเป็นต้นเป็นประเภท. คำว่า โน กัมมัง (ไม่แสวงหากรรม) คือ ไม่ปรารถนาความเป็นเจ้าของกรรม. คำว่า อิมัมหา สาสนา (จากพระศาสนานี้) คือ จากพระศาสนาของพระสัพพัญญูพุทธเจ้า. คำว่า พหิทธา (ภายนอก) คือ ในศาสนาภายนอก. คำว่า ทักขิเณยยัง ปริเยสติ (ย่อมแสวงหาทักขิเณยยบุคคล) คือ ย่อมแสวงหาโดยสำคัญว่า "ผู้ปฏิบัติไม่ดีเป็นทักขิเณยยบุคคล". ในที่นี้ พึงทราบธรรม ๕ ประการ โดยรวมการแสวงหาทักขิเณยยบุคคลไว้เป็นหนึ่ง. ข้อ ๖ มีเนื้อความตื้นเท่านั้น. සාරජ්ජසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 7-8. වණිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා ๗-๘. อรรถกถาวณิชชาสูตรเป็นต้น 177-8. සත්තමෙ සත්ථවණිජ්ජාති ආවුධභණ්ඩං කත්වා වා කාරෙත්වා වා කතං වා පටිලභිත්වා තස්ස වික්කයො. ආවුධභණ්ඩං කාරෙත්වා තස්ස වික්කයොති ඉදං පන නිදස්සනමත්තං. සූකරමිගාදයො පොසෙත්වා තෙසං වික්කයොති සූකරමිගාදයො පොසෙත්වා තෙසං මංසං සම්පාදෙත්වා වික්කයො. එත්ථ ච සත්ථවණිජ්ජා පරොපරාධනිමිත්තතාය අකරණීයා වුත්තා, සත්තවණිජ්ජා අභුජිස්සභාවකරණතො, මංසවිසවණිජ්ජා වධහෙතුතො, මජ්ජවණිජ්ජා පමාදට්ඨානතො. අට්ඨමං උත්තානමෙව. ข้อ ๑๗๗-๑๗๘ ในข้อที่ ๗ คำว่า สัตถวณิชชา คือ การทำหรือให้ทำอาวุธ หรือได้อาวุธมาแล้วขายไป คำว่า ให้ทำอาวุธแล้วขายไปนี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น คำว่า เลี้ยงสุกรและเนื้อเป็นต้นแล้วขายไป คือ เลี้ยงสุกรและเนื้อเป็นต้นแล้วจัดแจงเนื้อของสัตว์เหล่านั้นขายไป ในข้อนี้ สัตถวณิชชา (การค้าอาวุธ) กล่าวว่าเป็นสิ่งไม่ควรทำเพราะเป็นเหตุแห่งการเบียดเบียนผู้อื่น สัตตวณิชชา (การค้าสัตว์) เพราะทำให้ผู้อื่นไม่เป็นอิสระ มังสวิสวณิชชา (การค้าเนื้อและยาพิษ) เพราะเป็นเหตุแห่งการฆ่า มัชชวณิชชา (การค้าของมึนเมา) เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ข้อที่ ๘ มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว වණිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวณิชชาสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 9. ගිහිසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาคิหิสูตร 179. නවමෙ [Pg.54] ආභිචෙතසිකානන්ති අභිචෙතොති අභික්කන්තං විසුද්ධචිත්තං වුච්චති අධිචිත්තං වා, අභිචෙතසි ජාතානි ආභිචෙතසිකානි, අභිචෙතො සන්නිස්සිතානීති වා ආභිචෙතසිකානි. තෙනෙවාහ ‘‘උත්තමචිත්තනිස්සිතාන’’න්ති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති දිට්ඨධම්මෙ සුඛවිහාරානං. දිට්ඨධම්මොති පච්චක්ඛො අත්තභාවො වුච්චති, තත්ථ සුඛවිහාරානන්ති අත්ථො. රූපාවචරජ්ඣානානමෙතං අධිවචනං. තානි හි අප්පෙත්වා නිසින්නා ඣායිනො ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අසංකිලිට්ඨං නෙක්ඛම්මසුඛං වින්දන්ති, තස්මා ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානී’’ති වුච්චන්ති. ๑๗๙. ในข้อที่ ๙ คำว่า อาภิเจตสิกานิ คือ อภิเจตะ หมายถึง จิตที่ประเสริฐและบริสุทธิ์ หรืออธิจิต ธรรมที่เกิดในอภิเจตจิต ชื่อว่า อาภิเจตสิก หรือธรรมที่อาศัยอภิเจตจิต ชื่อว่า อาภิเจตสิก ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ที่อาศัยจิตอันสูงสุด” คำว่า ทิฏฐธัมมสุขวิหารานิ คือ การอยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรม คำว่า ทิฏฐธรรม หมายถึง อัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้า ความว่า การอยู่เป็นสุขในอัตภาพนั้น คำนี้เป็นชื่อของรูปาวจรฌาน เพราะว่าพระโยคาวจรผู้นั่งเข้าฌานเหล่านั้น ย่อมเสวยเนกขัมมสุขที่ไม่เศร้าหมองในอัตภาพนี้เอง เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า “ทิฏฐธัมมสุขวิหารานิ” චතුබ්බිධමෙරයන්ති පුප්ඵාසවො, ඵලාසවො, ගුළාසවො, මධ්වාසවොති එවං චතුප්පභෙදං මෙරයං. පඤ්චවිධඤ්ච සුරන්ති පූවසුරා, පිට්ඨසුරා, ඔදනසුරා, කිණ්ණපක්ඛිත්තා, සම්භාරසංයුත්තාති එවං පඤ්චප්පභෙදං සුරං. පුඤ්ඤං අත්ථො එතස්සාති පුඤ්ඤත්ථො. යස්මා පනෙස පුඤ්ඤෙන අත්ථිකො නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘පුඤ්ඤෙන අත්ථිකස්සා’’ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. คำว่า เมรัย ๔ ชนิด คือ เมรัย ๔ ประเภท ได้แก่ บุพพาสวะ (น้ำเมาที่ทำจากดอกไม้) ผลาสวะ (น้ำเมาที่ทำจากผลไม้) คุฬาสวะ (น้ำเมาที่ทำจากน้ำอ้อย) มัธวาสวะ (น้ำเมาที่ทำจากน้ำผึ้ง) และคำว่า สุรา ๕ ชนิด คือ สุรา ๕ ประเภท ได้แก่ ปูวสุรา (สุราที่ทำจากแป้งขนม) ปิฏฐสุรา (สุราที่ทำจากแป้งข้าว) โอทนสุรา (สุราที่ทำจากข้าวสุก) กิณณปกขิตตา (สุราที่ใส่เชื้อ) สัมภารสังยุตตา (สุราที่ผสมเครื่องปรุง) คำว่า ปุญญัตโถ คือ ผู้มีบุญเป็นประโยชน์ เพราะว่าบุคคลนี้ชื่อว่าเป็นผู้ต้องการบุญ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า “ผู้ต้องการบุญ” ส่วนที่เหลือในข้อนี้มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว ගිහිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยคิหิสูตร จบ 10. ගවෙසීසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาว่าด้วยคเวสีสูตร 180. දසමෙ සුකාරණන්ති බොධිපරිපාචනස්ස එකන්තිකං සුන්දරං කාරණං. මන්දහසිතන්ති ඊසකං හසිතං. කහං කහන්ති හාසසද්දස්ස අනුකරණමෙතං. හට්ඨප්පහට්ඨාකාරමත්තන්ති හට්ඨස්ස පහට්ඨාකාරමත්තං. යථා ගහිතසඞ්කෙතා ‘‘පහට්ඨො භගවා’’ති සඤ්ජානන්ති, එවං ආකාරනිදස්සනමත්තං. ๑๘๐. ในข้อที่ ๑๐ คำว่า สุกาณัง คือ เหตุอันดีงามอย่างยิ่งในการบ่มโพธิญาณให้แก่รอบ คำว่า มันทหสิตัง คือ การยิ้มเล็กน้อย คำว่า กะหะ กะหะ นี้เป็นการเลียนเสียงหัวเราะ คำว่า หัฏฐัปปหัฏฐากาเรามัตตัง คือ เพียงอาการที่ร่าเริงยินดีเท่านั้น เป็นเพียงการแสดงอาการให้รู้ว่า “พระผู้มีพระภาคทรงร่าเริงยินดี” ตามที่ได้กำหนดหมายกันไว้ ඉදානි ඉමිනා පසඞ්ගෙන හාසසමුට්ඨානං විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘හසිතඤ්ච නාමෙත’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ අජ්ඣුපෙක්ඛනවසෙනපි හාසො න සම්භවති, පගෙව දොමනස්සවසෙනාති ආහ ‘‘තෙරසහි සොමනස්සසහගතචිත්තෙහී’’ති. නනු ච කෙචි කොධවසෙනපි හසන්තීති? න, තෙ සම්පියන්ති කොධවත්ථුං තත්ථ ‘‘මයං දානි යථාකාමකාරිතං ආපජ්ජිස්සාමා’’ති දුවිඤ්ඤෙය්‍යන්තරෙන සොමනස්සචිත්තෙනෙව හාසස්ස උප්පජ්ජනතො. තෙසූති [Pg.55] පඤ්චසු සොමනස්සසහගතකිරියචිත්තෙසු. බලවාරම්මණෙති උළාරතමෙ ආරම්මණෙ යමකපාටිහාරියසදිසෙ. දුබ්බලාරම්මණෙති අනුළාරආරම්මණෙ. บัดนี้ เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของรอยยิ้มโดยจำแนกประเภทด้วยโอกาสนี้ จึงเริ่มคำว่า “หสิตัญจะ นามะ” เป็นต้น ในข้อนั้น รอยยิ้มย่อมไม่เกิดขึ้นแม้ด้วยอำนาจแห่งอัชฌุเปกขาเลย จะกล่าวไปไยถึงด้วยอำนาจแห่งโทมนัสเล่า จึงตรัสว่า “ด้วยจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส ๑๓ ดวง” ก็บางคนย่อมหัวเราะด้วยอำนาจแห่งความโกรธมิใช่หรือ? ไม่ใช่ เพราะบุคคลเหล่านั้นย่อมยินดีในวัตถุแห่งความโกรธนั้นว่า “บัดนี้เราจักทำตามอำเภอใจ” รอยยิ้มย่อมเกิดขึ้นด้วยโสมนัสจิตที่รู้ได้ยากเท่านั้น คำว่า เตสุ คือ ในกิริยาจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส ๕ ดวง คำว่า พลวารัมมเณ คือ ในอารมณ์ที่โอฬารที่สุด เช่น ยมกปาฏิหาริย์ คำว่า ทุพพลารัมมเณ คือ ในอารมณ์ที่ไม่โอฬาร ‘‘ඉමස්මිං පන ඨානෙ…පෙ… උප්පාදෙතී’’ති ඉදං පොරාණට්ඨකථායං තථා ආගතත්තා වුත්තං, න සහෙතුකසොමනස්සසහගතචිත්තෙහි භගවතො සිතං න හොතීති දස්සනත්තං. අභිධම්මටීකායං (ධ. ස. මූලටී. 968) පන ‘‘අතීතංසාදීසු අප්පටිහතං ඤාණං වත්වා ‘ඉමෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්තී’තිආදිවචනතො (මහානි. 156; පටි. ම. 3.5) ‘භගවතො ඉදං චිත්තං උප්පජ්ජතී’ති වුත්තවචනං විචාරෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ඉමිනා හසිතුප්පාදචිත්තෙන පවත්තියමානම්පි භගවතො සිතකරණං පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං අනුවත්තකත්තා ඤාණානුපරිවත්තියෙවාති එවං පන ඤාණානුපරිවත්තිභාවෙ සති න කොචි පාළිඅට්ඨකථානං විරොධො. තථා හි අභිධම්මට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 568) ‘‘තෙසං ඤාණානං චිණ්ණපරියන්තෙ ඉදං චිත්තං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. අවස්සඤ්චෙතං එවං ඉච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා ආවජ්ජනචිත්තස්සපි භගවතො තථාරූපෙ කාලෙ න යුජ්ජෙය්‍ය. තස්සපි හි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකභාවස්ස නිච්ඡිතත්තා. තථා හි වුත්තං ‘‘එවඤ්ච කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනස්සපි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තං උපපන්නං හොතී’’ති (ධ. ස. මූලටී. 1 කායකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා) න ච විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තෙ තංසමුට්ඨානකායවිඤ්ඤත්තියා කායකම්මාදිභාවං ආපජ්ජනභාවො විස්සජ්ජතීති. คำว่า “ในที่นี้...ย่อมเกิดขึ้น” นี้กล่าวไว้เพราะมาในอรรถกถาโบราณอย่างนั้น ไม่ใช่เพื่อแสดงว่าพระผู้มีพระภาคไม่มีรอยยิ้มด้วยจิตที่สหรคตด้วยโสมนัสที่มีเหตุ ในอภิธรรมฎีกา (ธ.ส.มูลฎีกา ๙๖๘) กล่าวไว้ว่า “เมื่อกล่าวถึงพระญาณที่ไม่ติดขัดในอดีตเป็นต้นแล้ว พึงพิจารณาคำที่กล่าวว่า ‘จิตนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาค’ เพราะมีคำกล่าวว่า ‘กายกรรมทั้งปวงของพระพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ ย่อมมีญาณนำหน้า มีญาณเป็นไปตาม’ (มหานิ. ๑๕๖; ปฏิ.ม. ๓.๕)” ในข้อนั้น แม้การยิ้มของพระผู้มีพระภาคที่ดำเนินไปโดยจิตที่ทำให้เกิดรอยยิ้มนี้ ก็เป็นไปตามญาณนั่นเอง เพราะเป็นไปตามญาณในบุพเพนิวาสานุสสติญาณ อนาคตังสญาณ และสัพพัญญุตญาณ เมื่อเป็นไปตามญาณอย่างนี้ ก็ไม่มีความขัดแย้งกับพระบาลีและอรรถกถาเลย ดังที่อภิธรรมอรรถกถา (ธ.ส.อรรถ. ๕๖๘) กล่าวไว้ว่า “จิตนี้ย่อมเกิดขึ้นในที่สุดแห่งญาณเหล่านั้นที่เคยประพฤติมา” และสิ่งนี้พึงประสงค์อย่างนี้อย่างแน่นอน มิฉะนั้นแล้ว แม้จิตอาวัชชนะของพระผู้มีพระภาคก็ไม่ควรในกาลเช่นนั้น เพราะความเป็นเหตุให้เกิดวิญญัติของจิตนั้นก็เป็นที่แน่นอนแล้ว ดังที่กล่าวไว้ว่า “เมื่อทำอย่างนี้แล้ว ความเป็นเหตุให้เกิดวิญญัติของมโนทวาราวัชชนะก็ย่อมสมเหตุสมผล” (ธ.ส.มูลฎีกา ๑ กายกรรมทวารกถาวัณณนา) และเมื่อเป็นเหตุให้เกิดวิญญัติ ความเป็นกายวิญญัติที่เกิดจากจิตนั้นก็ไม่พ้นจากความเป็นกายกรรมเป็นต้น හසිතන්ති සිතමෙව සන්ධාය වදති. තෙනාහ ‘‘එවං අප්පමත්තකම්පී’’ති. සමොසරිතා විජ්ජුලතා. සා හි ඉතරවිජ්ජුලතා විය ඛණට්ඨිතියා සීඝනිරොධා ච න හොති, අපිච ඛො දන්ධනිරොධා, න ච සබ්බකාලිකා. දීධිති පාවකමහාමෙඝතො වා චාතුද්දීපිකමහාමෙඝතො වා නිච්ඡරති. තෙනාහ ‘‘චාතුද්දීපිකමහාමෙඝමුඛතො’’ති. අයං කිර තාසං රස්මීනං ධම්මතා, යදිදං තික්ඛත්තුං සීසං පදක්ඛිණං කත්වා දාඨග්ගෙසුයෙව අන්තරධානං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. คำว่า หสิตัง หมายถึง รอยยิ้มเท่านั้น ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “แม้เพียงเล็กน้อยอย่างนี้” คำว่า สโมสริตา วิชชุลตา คือ สายฟ้าที่แผ่ไป สายฟ้านั้นไม่เหมือนสายฟ้าอื่นที่ตั้งอยู่ชั่วขณะและดับไปอย่างรวดเร็ว แต่ดับไปอย่างช้าๆ และไม่ตลอดกาล คำว่า ทีธิติ ย่อมออกจากเมฆใหญ่ที่มีไฟ หรือเมฆใหญ่ที่ครอบคลุม ๔ ทวีป ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ออกจากปากเมฆใหญ่ที่ครอบคลุม ๔ ทวีป” ธรรมดาของรัศมีเหล่านั้นคือ การเวียนประทักษิณพระเศียร ๓ รอบแล้วอันตรธานไปที่ปลายเขี้ยวเท่านั้น ส่วนที่เหลือในข้อนี้เข้าใจง่ายอยู่แล้ว ගවෙසීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยคเวสีสูตร จบ උපාසකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอุบาสกวรรค จบ (19) 4. අරඤ්ඤවග්ගො (๑๙) ๔. อรัญญวรรค 1. ආරඤ්ඤිකසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยอารัญญิกสูตร 181. චතුත්ථස්ස [Pg.56] පඨමෙ අප්පීච්ඡතංයෙව නිස්සායාතිආදීසු ‘‘ඉති අප්පිච්ඡො භවිස්සාමී’’ති ඉදං මෙ ආරඤ්ඤිකඞ්ගං අප්පිච්ඡතාය සංවත්තිස්සති, ‘‘ඉති සන්තුට්ඨො භවිස්සාමී’’ති ඉදං මෙ ආරඤ්ඤිකඞ්ගං සන්තුට්ඨියා සංවත්තිස්සති, ‘‘ඉති කිලෙසෙ සල්ලිඛිස්සාමී’’ති ඉදං මෙ ආරඤ්ඤිකඞ්ගං කිලෙසසල්ලිඛනත්ථාය සංවත්තිස්සතීති ආරඤ්ඤිකො හොති. අග්ගොති ජෙට්ඨකො. සෙසානි තස්සෙව වෙවචනානි. ๑๘๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ ในคำว่า อัปปีจฉตังเยวะ นิสสายาติ เป็นต้น คือ “เราจักเป็นผู้มักน้อย” อารัญญิกังคะนี้ของเราจักเป็นไปเพื่อความมักน้อย “เราจักเป็นผู้สันโดษ” อารัญญิกังคะนี้ของเราจักเป็นไปเพื่อความสันโดษ “เราจักขัดเกลากิเลส” อารัญญิกังคะนี้ของเราจักเป็นไปเพื่อการขัดเกลากิเลส อย่างนี้จึงชื่อว่าเป็นอารัญญิกะ คำว่า อัคโค คือ ผู้ประเสริฐสุด ส่วนคำที่เหลือเป็นไวพจน์ของคำนั้นเอง ගවා ඛීරන්ති ගාවිතො ඛීරං නාම හොති, න ගාවියා දධි. ඛීරම්හා දධීතිආදීසුපි එසෙව නයො. එවමෙවන්ති යථා එතෙසු පඤ්චසු ගොරසෙසු සප්පිමණ්ඩො අග්ගො, එවමෙවං ඉමෙසු පඤ්චසු ආරඤ්ඤිකෙසු යො අයං අප්පිච්ඡතාදීනි නිස්සාය ආරඤ්ඤිකො හොති, අයං අග්ගො චෙව සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච පවරො ච. ඉමෙසු ආරඤ්ඤිකෙසු ජාතිආරඤ්ඤිකා වෙදිතබ්බා, න ආරඤ්ඤිකනාමමත්තෙන ආරඤ්ඤිකාති වෙදිතබ්බා. පංසුකූලිකාදීසුපි එසෙව නයො. คำว่า ควา ขีรํ คือ นมย่อมมาจากแม่โค ไม่ใช่นมส้มจากแม่โค ในคำว่า ขีรมหา ทธิ เป็นต้น ก็นัยเดียวกันนี้เอง. คำว่า เอวเมวํ คือ เหมือนอย่างที่เนยใสเป็นเลิศในบรรดารสโคทั้ง ๕ เหล่านี้ ฉันใด ในบรรดาอารัญญิกะทั้ง ๕ เหล่านี้ อารัญญิกะใดอาศัยความมักน้อยเป็นต้นเป็นอารัญญิกะ อารัญญิกะผู้นี้เป็นเลิศ เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้สูงสุด และเป็นผู้ยอดเยี่ยม ฉันนั้น. ในบรรดาอารัญญิกะเหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นอารัญญิกะแท้ ไม่ใช่พึงทราบว่าเป็นอารัญญิกะเพียงแค่ชื่อ. ในบรรดาบังสุกุลลิกะเป็นต้น ก็นัยเดียวกันนี้เอง. ආරඤ්ඤිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอารัญญิกสูตร จบ. අරඤ්ඤවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอรัญญวรรค จบ. (20) 5. බ්‍රාහ්මණවග්ගො (๒๐) ๕. พราหมณวรรค 1. සොණසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาโสณสูตร 191. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සම්පියෙනෙවාති අඤ්ඤමඤ්ඤපෙමෙනෙව කායෙන ච චිත්තෙන ච මිස්සීභූතා සඞ්ඝට්ටිතා සංසට්ඨා හුත්වා සංවාසං වත්තෙන්ති, න අප්පියෙන නිග්ගහෙන වාති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘පිය’’න්තිආදි. උදරං අවදිහති උපචිනොති පූරෙතීති උදරාවදෙහකං. භාවනපුංසකඤ්චෙතං, උදරාවදෙහකං කත්වා උදරං පූරෙත්වාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘උදරං අවදිහිත්වා’’තිආදි. ๑๙๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ คำว่า สัมปิเยเนวะ คือ อยู่ร่วมกันด้วยความรักใคร่กันและกันนั่นเอง คือเป็นผู้ระคนกัน ประสานกัน คลุกคลีกันด้วยกายและใจ ไม่ใช่ด้วยการข่มขี่ด้วยความไม่รักใคร่ ดังนี้เป็นคำที่อธิบายไว้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปิยํ เป็นต้น. คำว่า อุทราวเทหกํ คือ การพอกพูนท้อง การทำให้เต็มท้อง. และคำนี้เป็นภาวนานปุงสกลิงค์ มีความหมายว่า ทำการพอกพูนท้อง คือทำให้ท้องเต็ม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อุทรํ อวทิหิตวา เป็นต้น. සොණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโสณสูตร จบแล้ว. 2. දොණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาโทณพราหมณสูตร 192. දුතියෙ [Pg.57] පවත්තාරොති (දී. නි. ටී. 1.285) පාවචනභාවෙන වත්තාරො. යස්මා තෙ තෙසං මන්තානං පවත්තනකා, තස්මා ආහ ‘‘පවත්තයිතාරො’’ති. සුද්දෙ බහි කත්වා රහොභාසිතබ්බට්ඨෙන මන්තා එව තංතංඅත්ථප්පටිපත්තිහෙතුතාය මන්තපදං. අනුපනීතාසාධාරණතාය රහස්සභාවෙන වත්තබ්බකිරියාය අධිගමූපායං. සජ්ඣායිතන්ති ගායනවසෙන සජ්ඣායිතං. තං පන උදත්තානුදත්තාදීනං සරානං සම්පදාවසෙනෙව ඉච්ඡිතන්ති ආහ ‘‘සරසම්පත්තිවසෙනා’’ති. අඤ්ඤෙසං වුත්තන්ති පාවචනභාවෙන අඤ්ඤෙසං වුත්තං. සමුපබ්‍යූළ්හන්ති සඞ්ගහෙත්වා උපරූපරි සඤ්ඤූළ්හං. රාසිකතන්ති ඉරුවෙදයජුවෙදසාමවෙදාදිවසෙන, තත්ථාපි පච්චෙකං මන්තබ්‍රහ්මාදිවසෙන, අජ්ඣායානුවාකාදිවසෙන ච රාසිකතං. තෙසන්ති මන්තානං කත්තූනං. දිබ්බෙන චක්ඛුනා ඔලොකෙත්වාති දිබ්බචක්ඛුපරිභණ්ඩෙන යථාකම්මූපගඤාණෙන සත්තානං කම්මස්සකතාදිං, පච්චක්ඛතො දස්සනට්ඨෙන දිබ්බචක්ඛුසදිසෙන පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අතීතකප්පෙ බ්‍රාහ්මණානං මන්තජ්ඣෙනවිධිඤ්ච ඔලොකෙත්වා. පාවචනෙන සහ සංසන්දෙත්වාති කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස යං වචනං වට්ටසන්නිස්සිතං, තෙන සහ අවිරුද්ධං කත්වා. න හි තෙසං විවට්ටසන්නිස්සිතො අත්ථො පච්චක්ඛො හොති. අපරාපරෙති අට්ඨකාදීහි අපරාපරෙ පච්ඡිමා ඔක්කාකරාජකාලාදීසු උප්පන්නා. පක්ඛිපිත්වාති අට්ඨකාදීහි ගන්ථිතමන්තපදෙසු කිලෙසසන්නිස්සිතපදානං තත්ථ තත්ථ පදෙ පක්ඛිපනං කත්වා. විරුද්ධෙ අකංසූති බ්‍රාහ්මණධම්මිකසුත්තාදීසු (සු. නි. බ්‍රාහ්මණධම්මිකසුත්තං 286 ආදයො) ආගතනයෙන සංකිලෙසත්ථදීපනතො පච්චනීකභූතෙ අකංසු. ๑๙๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า ปวัตตาโร (ที. นิ. ฏี. 1.285) คือ ผู้กล่าวโดยความเป็นปาพจน์. เพราะเหตุที่ท่านเหล่านั้นเป็นผู้ยังมนต์เหล่านั้นให้เป็นไป เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปวัตตยิตาโร. มนต์นั่นเองชื่อว่า มนตบท เพราะเป็นเหตุแห่งการปฏิบัติอรรถนั้นๆ โดยความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวในที่ลับ เพราะกันคนวรรณะศูทรออกไปภายนอก. เป็นอุบายแห่งการบรรลุโดยความเป็นกิจที่พึงกล่าวด้วยความเป็นความลับ เพราะไม่ทั่วไปแก่ผู้ที่ยังไม่ได้อุปนัย (มอบตัวเป็นศิษย์). คำว่า สัชฌายิตํ คือ การสาธยายโดยทำนองขับร้อง. ก็การสาธยายนั้น ท่านประสงค์เอาด้วยความถึงพร้อมแห่งเสียงมีเสียงสูงและเสียงต่ำเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สรสัมปัตติวเสนะ. คำว่า อัญเญสัง วุตตํ คือ กล่าวแก่ผู้อื่นโดยความเป็นปาพจน์. คำว่า สมุปพยูฬหํ คือ รวบรวมร้อยกรองไว้เหนือขึ้นไป. คำว่า ราสิกตํ คือ การจัดเป็นหมวดหมู่โดยนัยมีฤคเวท ยชุรเวท และสามเวทเป็นต้น แม้ในเวทนั้นๆ ก็จัดเป็นหมวดหมู่โดยนัยมีมนต์และพราหมณะเป็นต้น และโดยนัยมีอัชฌายะและอนุวากะเป็นต้น. คำว่า เตสัง คือ ของท่านผู้รจนามนต์เหล่านั้น. คำว่า ทิพเพน จักขุนา โอโลเกตวา คือ ตรวจดูด้วยทิพยจักษุบริขาร คือด้วยยถากัมมูปคญาณถึงความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตนเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลาย และตรวจดูระเบียบการเรียนมนต์ของพราหมณ์ทั้งหลายในอดีตกัป ด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณที่คล้ายกับทิพยจักษุ เพราะอรรถว่าเห็นประจักษ์. คำว่า ปาพจเนน สห สังสันเทตวา คือ เทียบเคียงกับพระดำรัสของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าที่เป็นไปในวัฏฏะให้ไม่ขัดแย้งกัน. เพราะว่าอรรถที่เป็นไปในวิวัฏฏะของพระองค์ไม่เป็นของประจักษ์แก่พราหมณ์เหล่านั้น. คำว่า อปราปเร คือ พราหมณ์เหล่าอื่นในภายหลังที่เกิดขึ้นในกาลของพระเจ้าโอกกากะเป็นต้น ต่อจากพวกฤๅษีมีอัฏฐกะเป็นต้น. คำว่า ปักขิปิตวา คือ แทรกบทที่ระคนด้วยกิเลสลงในบทมนต์ที่พวกฤๅษีมีอัฏฐกะเป็นต้นร้อยกรองไว้ในบทนั้นๆ. คำว่า วิรุทเธ อกังสุ คือ ได้ทำให้ขัดแย้งกัน โดยการแสดงอรรถที่เศร้าหมองตามนัยที่มาในพราหมณธัมมิกสูตรเป็นต้น. උසූනං අසනකම්මං ඉස්සත්ථං, ධනුසිප්පෙන ජීවිකා. ඉධ පන ඉස්සත්ථං වියාති ඉස්සත්ථං, සබ්බආවුධජීවිකාති ආහ ‘‘යොධාජීවකම්මෙනා’’ති, ආවුධං ගහෙත්වා උපට්ඨානකම්මෙනාති අත්ථො. රාජපොරිසං නාම විනා ආවුධෙන පොරොහෙච්චාමච්චකම්මාදිරාජකම්මං කත්වා රාජුපට්ඨානං. සිප්පඤ්ඤතරෙනාති ගහිතාවසෙසෙන හත්ථිඅස්සසිප්පාදිනා. කුමාරභාවතො පභුති චරණෙන කොමාරබ්‍රහ්මචරියං. การซัดลูกศรชื่อว่า อิสสัตถะ คือการเลี้ยงชีพด้วยศิลปะธนู. แต่ในที่นี้ คำว่า อิสสัตถัง คือ เหมือนการยิงธนู คือการเลี้ยงชีพด้วยอาวุธทั้งปวง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ยodhājīvakammena (ด้วยอาชีพนักรบ) มีความหมายว่า ด้วยการงานที่ถืออาวุธรับใช้. คำว่า ราชบุรุษ คือ การรับใช้พระราชาโดยการทำงานของพระราชา เช่น งานปุโรหิตและงานอำมาตย์เป็นต้น โดยไม่ต้องมีอาวุธ. คำว่า สิปปัญญตเรนะ คือ ด้วยศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่งที่เหลือจากการถืออาวุธ เช่น ศิลปะช้างและม้าเป็นต้น. คำว่า โกมารพรหมจรรย์ คือ การประพฤติพรหมจรรย์ตั้งแต่ความเป็นเด็ก. උදකං පාතෙත්වා දෙන්තීති ද්වාරෙ ඨිතස්සෙව බ්‍රාහ්මණස්ස හත්ථෙ උදකං ආසිඤ්චන්තා ‘‘ඉදං තෙ, බ්‍රාහ්මණ, භරියං පොසාපනත්ථාය දෙමා’’ති වත්වා [Pg.58] දෙන්ති. කස්මා පන තෙ එවං බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වාපි දාරං පරියෙසන්ති, න යාවජීවං බ්‍රහ්මචාරිනො හොන්තීති? මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන. තෙසඤ්හී එවං දිට්ඨි හොති ‘‘යො පුත්තං න උප්පාදෙති, සො කුලවංසච්ඡෙදකරො හොති, තතො නිරයෙ පච්චතී’’ති. චත්තාරො කිර අභායිතබ්බං භායන්ති ගණ්ඩුප්පාදකො, කිකී, කොන්තිනී, බ්‍රාහ්මණොති. ගණ්ඩුප්පාදා කිර මහාපථවියා ඛයනභයෙන මත්තභොජනා හොන්ති, න බහුං මත්තිකං ඛාදන්ති. කිකී සකුණිකා ආකාසපතනභයෙන අණ්ඩස්ස උපරි උත්තානා සෙති. කොන්තිනී සකුණී පථවීකම්පනභයෙන පාදෙහි භූමිං න සුට්ඨු අක්කමති. බ්‍රාහ්මණා කුලවංසූපච්ඡෙදභයෙන දාරං පරියෙසන්ති. ආහු චෙත්ථ – คำว่า อุทุกัง ปาเตตวา เทนติ คือ รดน้ำลงในมือของพราหมณ์ที่ยืนอยู่ที่ประตูทีเดียว แล้วกล่าวว่า 'พราหมณ์ เราให้หญิงนี้แก่ท่านเพื่อประโยชน์แก่การเลี้ยงดูภรรยา' ดังนี้แล้วจึงให้. ก็เพราะเหตุไร พราหมณ์เหล่านั้นประพฤติพรหมจรรย์อย่างนั้นแล้วจึงแสวงหาภรรยา ไม่เป็นพรหมจารีตลอดชีวิตเล่า? เพราะอำนาจมิจฉาทิฏฐิ. ด้วยว่า พราหมณ์เหล่านั้นมีความเห็นอย่างนี้ว่า 'ผู้ใดไม่ยังบุตรให้เกิด ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ตัดวงศ์ตระกูล ย่อมหมกไหม้ในนรกเพราะเหตุนั้น'. ได้ยินว่า สัตว์ ๔ จำพวกกลัวในสิ่งที่ไม่ควรกลัว คือ ไส้เดือน ๑ นกกิกี ๑ นกต้อยตีวิด ๑ พราหมณ์ ๑. ได้ยินว่า ไส้เดือนกลัวความสิ้นไปแห่งมหาปฐพี จึงเป็นผู้กินอาหารพอประมาณ ไม่กินดินมาก. นกกิกีกลัวการตกจากอากาศ จึงนอนหงายบนไข่. นกต้อยตีวิดกลัวแผ่นดินไหว จึงไม่เหยียบพื้นดินด้วยเท้าให้เต็มแรง. พราหมณ์กลัวการขาดสูญแห่งวงศ์ตระกูล จึงแสวงหาภรรยา. ในเรื่องนี้ ท่านกล่าวไว้ว่า - ‘‘ගණ්ඩුප්පාදො කිකී චෙව, කොන්තී බ්‍රාහ්මණධම්මිකො; එතෙ අභයං භායන්ති, සම්මූළ්හා චතුරො ජනා’’ති. (සු. නි. අට්ඨ. 2.293); 'ไส้เดือน นกกิกี นกต้อยตีวิด และพราหมณ์ผู้ประพฤติธรรม; ชน ๔ จำพวกนี้เป็นผู้หลงผิด กลัวในสิ่งที่ไม่ควรกลัว.' (สุ. นิ. อรรถ. 2.293); සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ข้อความที่เหลือในที่นี้ตื้นทั้งนั้น. දොණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโทณพราหมณสูตร จบแล้ว. 3. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาสังคารวสูตร 193. තතියෙ (සං. නි. ටී. 2.5.236) පඨමඤ්ඤෙවාති පුරෙතරංයෙව, අසජ්ඣායකතානං මන්තානං අප්පටිභානං පගෙව පඨමංයෙව සිද්ධං, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති අධිප්පායො. පරියුට්ඨානං නාම අභිභවො ගහණන්ති ආහ ‘‘කාමරාගපරියුට්ඨිතෙනාති කාමරාගග්ගහිතෙනා’’ති. වික්ඛම්භෙති අපනෙතීති වික්ඛම්භනං, පටිපක්ඛතො නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණං. වික්ඛම්භනඤ්ච තං නිස්සරණඤ්චාති වික්ඛම්භනනිස්සරණං. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. අත්තනා අරණීයො පත්තබ්බො අත්ථො අත්තත්ථො. තථා පරත්ථො වෙදිතබ්බො. ๑๙๓. ในอรรถกถาสูตรที่ ๓ (สํ. นิ. ฏี. 2.5.236) คำว่า "ปฐมัญเญวะ" คือ ก่อนหน้านั้นนั่นเอง, ความไม่แจ่มแจ้งแห่งมนต์ที่ไม่ได้สาธยายนั้นสำเร็จแล้วตั้งแต่แรกเริ่มทีเดียว, มีอธิบายว่า ไม่มีอะไรที่จะต้องกล่าวในที่นั้น. คำว่า "ปริยุฏฐานัง" คือ การครอบงำ การยึดถือ เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "กามราคปริยุฏฐิเตนาติ กามราคัคคหิเตนา" (ถูกกามราคะครอบงำ คือ ถูกกามราคะยึดถือ). คำว่า "วิกขัมภนะ" คือ การขจัดออกไป, คำว่า "นิสสรณะ" คือ การสลัดออกจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ด้วยสิ่งนี้. การขจัดออกไปและการสลัดออกนั้น ชื่อว่า วิกขัมภนนิสสรณะ. เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ตัตถา" เป็นต้น. ในบทที่เหลืออีกสองบทก็มีนัยเดียวกันนี้. อรรถที่ตนพึงบรรลุ พึงเข้าถึง ชื่อว่า อัตตัตถะ (ประโยชน์ตน). พึงทราบปรัตถะ (ประโยชน์ผู้อื่น) โดยนัยเดียวกันนั้น. ‘‘අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’තිආදීසු (පටි. ම. 1.52) බ්‍යාපාදාදීනං අනාගතත්තා බ්‍යාපාදවාරෙ තදඞ්ගනිස්සරණං න ගහිතං. කිඤ්චාපි න ගහිතං, පටිසඞ්ඛානවසෙන තස්ස විනොදෙතබ්බතාය තදඞ්ගනිස්සරණම්පි ලබ්භතෙවාති සක්කා විඤ්ඤාතුං. ආලොකසඤ්ඤා උපචාරප්පත්තා වා අප්පනාප්පත්තා [Pg.59] වා. යො කොචි කසිණජ්ඣානාදිභෙදො සමථො. ධම්මවවත්ථානං උපචාරප්පනාප්පත්තවසෙන ගහෙතබ්බං. ในบทว่า "อนิจจโต อนุปัสสันโต นิจจสัญญา ปชหติ" เป็นต้น (ปฏิ. ม. 1.52) เพราะพยาบาทเป็นต้นยังไม่มาถึง จึงไม่ได้ถือเอาตทังคนิสสรณะในวาระแห่งพยาบาท. ถึงแม้จะไม่ได้ถือเอาไว้ แต่ก็พึงทราบได้ว่าตทังคนิสสรณะย่อมได้ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาเพื่อบรรเทาพยาบาทนั้น. อโลกสัญญา (สัญญาในแสงสว่าง) เป็นสัญญาที่ถึงขั้นอุปจาระหรือถึงขั้นอัปปนา. สมถะอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นประเภทกสิณฌานเป็นต้น. การกำหนดธรรมพึงถือเอาโดยความเป็นสิ่งที่ถึงขั้นอุปจาระและอัปปนา. කුධිතොති තත්තො. උස්සූරකජාතොති තස්සෙව කුධිතභාවස්ස උස්සූරකං අච්චුණ්හතං පත්තො. තෙනාහ ‘‘උසුමකජාතො’’ති. තිලබීජකාදිභෙදෙනාති තිලබීජකණ්ණිකකෙසරාදිභෙදෙන සෙවාලෙන. පණකෙනාති උදකපිච්ඡිල්ලෙන. අප්පසන්නො ආකුලතාය. අසන්නිසින්නො කලලුප්පත්තියා. අනාලොකට්ඨානෙති ආලොකරහිතෙ ඨානෙ. คำว่า "กุธิตโต" คือ ร้อน. คำว่า "อุสสูรกะชาโต" คือ ถึงความร้อนจัดแห่งความเป็นผู้โกรธนั้นเอง. เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "อุสุมกะชาโต" (เกิดความร้อน). คำว่า "ติลพีชกาทิเภเทนา" คือ ด้วยสาหร่ายที่มีประเภทต่างๆ เช่น เมล็ดงา ฝักบัว และเกสรเป็นต้น. คำว่า "ปณเกนา" คือ ด้วยตะไคร่น้ำ. "อัปปสันโน" คือ ไม่ผ่องใสเพราะความขุ่นมัว. "อสัณณิสินโน" คือ ไม่ตกตะกอนเพราะเกิดโคลนตม. คำว่า "อนาโลกัฏฐาเน" คือ ในที่ที่ไม่มีแสงสว่าง. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาสังคารวสูตร จบแล้ว. 4. කාරණපාලීසුත්තවණ්ණනා ๔. การพรรณนาการณปาลีสูตร 194. චතුත්ථෙ පණ්ඩිතො මඤ්ඤෙති එත්ථ මඤ්ඤෙති ඉදං ‘‘මඤ්ඤතී’’ති ඉමිනා සමානත්ථං නිපාතපදං. තස්ස ඉති-සද්දං ආනෙත්වා අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘පණ්ඩිතොති මඤ්ඤතී’’ති ආහ. අනුමතිපුච්ඡාවසෙන චෙතං වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘උදාහු නො’’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤති භවං පිඞ්ගියානී සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තිය’’න්ති වුත්තමෙවත්ථං පුන ගණ්හන්තො ‘‘පණ්ඩිතො මඤ්ඤෙ’’ති ආහ, තස්මා වුත්තං ‘‘භවං පිඞ්ගියානී සමණං ගොතමං පණ්ඩිතොති මඤ්ඤති උදාහු නො’’ති, යථා තෙ ඛමෙය්‍ය, තථා නං කථෙහීති අධිප්පායො. අහං කො නාම, මම අවිසයො එසොති දස්සෙති. කො චාති හෙතුනිස්සක්කෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘කුතො චා’’ති. තථා චාහ ‘‘කෙන කාරණෙන ජානිස්සාමී’’ති, යෙන කාරණෙන සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං ජානෙය්‍යං, තං කාරණං මයි නත්ථීති අධිප්පායො. බුද්ධොයෙව භවෙය්‍ය අබුද්ධස්ස සබ්බථා බුද්ධඤාණානුභාවං ජානිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තාති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘අප්පමත්තකං පනෙතං, භික්ඛවෙ, ඔරමත්තකං සීලමත්තකං, යෙන පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය (දී. නි. 1.7). අත්ථි, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤෙව ධම්මා ගම්භීරා දුද්දසා දුරනුබොධා…පෙ… යෙහි තථාගතස්ස යථාභූතං වණ්ණං සම්මා වදමානො වදෙය්‍යා’’ති (දී. නි. 1.28) ච. එත්ථාති ‘‘සොපි නූනස්ස තාදිසො’’ති එතස්මිං පදෙ. ๑๙๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า "ปัณฑิโต มัญเญ" ในที่นี้ คำว่า "มัญเญ" นี้ เป็นบทนิบาตที่มีความหมายเหมือนกับคำว่า "มัญญติ" เมื่อนำคำว่า "อิติ" มาเชื่อมเพื่อแสดงอรรถ จึงกล่าวว่า "ปัณฑิโตติ มัญญติ" (ย่อมสำคัญว่าเป็นบัณฑิต) และคำนี้กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งคำถามเพื่อขอความเห็นชอบ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "หรือว่าไม่" เมื่อจะรับเอาเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วว่า "ท่านปิงคิยานี ย่อมสำคัญความแตกฉานแห่งปัญญาของพระสมณโคดมนั้นว่าอย่างไร" จึงกล่าวอีกว่า "ปัณฑิโต มัญเญ" (ข้าพเจ้าสำคัญว่าเป็นบัณฑิต) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ท่านปิงคิยานี ย่อมสำคัญพระสมณโคดมว่าเป็นบัณฑิต หรือว่าไม่" มีอธิบายว่า "ท่านพึงกล่าวตามที่ท่านเห็นสมควร" แสดงว่า "ข้าพเจ้าเป็นใคร เรื่องนี้ไม่ใช่ขอบเขตของข้าพเจ้า" คำว่า "โก จ" เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุและนิสสยะ จึงกล่าวว่า "กุโต จ" (และเพราะเหตุไร) และกล่าวว่า "ด้วยเหตุผลอะไร ข้าพเจ้าจึงจะรู้ได้" มีอธิบายว่า "เหตุผลใดที่ข้าพเจ้าจะพึงรู้ความแตกฉานแห่งปัญญาของพระสมณโคดมได้ เหตุผลนั้นไม่มีในข้าพเจ้า" พึงเป็นพระพุทธเจ้าเท่านั้น (ที่จะรู้ได้) เพราะผู้ที่ไม่ใช่พระพุทธเจ้า ย่อมไม่สามารถรู้พุทธญาณานุภาพได้โดยประการทั้งปวง สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย อันนี้เป็นเพียงเล็กน้อย เป็นเพียงส่วนต่ำ เป็นเพียงส่วนศีล ที่ปุถุชนเมื่อจะกล่าวสรรเสริญตถาคตพึงกล่าว (ที. สี. 1.7). ดูกรภิกษุทั้งหลาย ยังมีธรรมอื่นอีกที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก... (ละ)... ที่บุคคลเมื่อจะกล่าวสรรเสริญตถาคตตามความเป็นจริงพึงกล่าว" (ที. สี. 1.28) ในที่นี้คือในบทว่า "โสปิ นูนัสสะ ตาทิโส" (เขาก็คงเป็นเช่นนั้น) පසත්ථප්පසත්ථොති [Pg.60] පසත්ථෙහි පාසංසෙහි අත්තනො ගුණෙහෙව සො පසත්ථො, න තස්ස කිත්තිනා, පසංසාසභාවෙනෙව පාසංසොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සබ්බගුණාන’’න්තිආදි. මණිරතනන්ති චක්කවත්තිනො මණිරතනං. คำว่า "ปสัตถัปปสัตถะ" หมายความว่า ท่านนั้นเป็นผู้ที่ถูกสรรเสริญด้วยคุณของตนเองที่น่าสรรเสริญ ไม่ใช่ด้วยชื่อเสียงของท่าน แต่เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยความเป็นผู้ที่น่าสรรเสริญนั่นเอง เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "แห่งคุณทั้งปวง" เป็นต้น คำว่า "มณิรัตนะ" คือแก้วมณีของพระเจ้าจักรพรรดิ සදෙවකෙ පාසංසානම්පි පාසංසොති දස්සෙතුං ‘‘පසත්ථෙහි වා’’ති දුතියවිකප්පො ගහිතො. අරණීයතො අත්ථො, සො එව වසතීති වසොති අත්ථවසො. තස්ස තස්ස පයොගස්ස ආනිසංසභූතං ඵලන්ති ආහ ‘‘අත්ථවසන්ති අත්ථානිසංස’’න්ති. අත්ථො වා ඵලං තදධීනවුත්තිතාය වසො එතස්සාති අත්ථවසො, කාරණං. เพื่อแสดงว่าเป็นผู้ที่น่าสรรเสริญแม้ในหมู่ผู้ที่น่าสรรเสริญพร้อมทั้งเทวดา จึงรับเอาวิกัลปะที่สองว่า "หรือด้วยผู้ที่น่าสรรเสริญ". อรรถเพราะอรรถว่าพึงเข้าถึง อรรถนั้นนั่นแหละย่อมตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วโส (อำนาจ), (รวมเป็น) อัตถวโส. ท่านกล่าวว่า "อัตถวโส" คือ "อัตถานิสังสัง" (อานิสงส์แห่งอรรถ) อันเป็นผลที่เป็นอานิสงส์ของการประกอบนั้นๆ หรือว่า อรรถคือผล ย่อมเป็นอำนาจของสิ่งนั้นเพราะการเป็นไปตามสิ่งนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อัตถวโส คือ เหตุ ඛුද්දකමධූති ඛුද්දකමක්ඛිකාහි කතදණ්ඩකමධු. අනෙළකන්ති නිද්දොසං අපගතමක්ඛිකණ්ඩකං. คำว่า "ขุททกมธุ" คือน้ำผึ้งที่ทำโดยแมลงผึ้งตัวเล็กๆ ที่ทำรังเป็นกิ่งไม้. คำว่า "อเนฬกะ" คือไม่มีโทษ ปราศจากตัวแมลงและกาก (หรือเหล็กใน). උදාහරීයති උබ්බෙගපීතිවසෙනාති උදානං, තථා වා උදාහරණං උදානං. තෙනාහ ‘‘උදාහාරං උදාහරී’’ති. යථා පන තං වචනං උදානන්ති වුච්චති, තං දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. คำว่า "อุทาน" คือการเปล่งวาจาด้วยอำนาจแห่งอุพเพงคาปีติ หรือว่า การเปล่งวาจานั้นแหละคืออุทาน เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "เปล่งอุทาน". ส่วนการที่จะแสดงว่าคำนั้นเรียกว่าอุทานอย่างไร จึงกล่าวว่า "ยถา หิ" (เหมือนอย่างที่) เป็นต้น. เนื้อความที่เหลือเข้าใจได้ง่ายทีเดียว. කාරණපාලීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาการณปาลีสูตร จบแล้ว. 5. පිඞ්ගියානීසුත්තවණ්ණනා ๕. การพรรณนาปิงคิยานีสูตร 195. පඤ්චමෙ සබ්බසඞ්ගාහිකන්ති සරීරගතස්ස චෙව වත්ථාලඞ්කාරගතස්ස චාති සබ්බස්ස නීලභාවස්ස සඞ්ගාහකවචනං. තස්සෙවාති නීලාදිසබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන වුත්තඅත්ථස්සෙව. විභාගදස්සනන්ති පභෙදදස්සනං. යථා තෙ ලිච්ඡවිරාජානො අපීතාදිවණ්ණා එව කෙචි කෙචි විලෙපනවසෙන පීතාදිවණ්ණා ඛායිංසු, එවං අනීලාදිවණ්ණා එව කෙචි විලෙපනවසෙන නීලාදිවණ්ණා ඛායිංසු. තෙ කිර සුවණ්ණවිචිත්තෙහි මණිඔභාසෙහි එකනීලා විය ඛායන්ති. ๑๙๕. ในสูตรที่ ๕ คำว่า "สัพพสังคาหิกัง" เป็นคำที่รวบรวมเอาความเป็นสีเขียวทั้งหมด ทั้งที่อยู่ในร่างกายและที่อยู่ในเครื่องนุ่งห่มเครื่องประดับ. คำว่า "ตัสเสวะ" คืออรรถที่กล่าวไว้โดยรวบรวมเอาสีเขียวเป็นต้นทั้งหมดนั่นเอง. คำว่า "วิภาคทัสสนัง" คือการแสดงความแตกต่าง. เหมือนอย่างที่กษัตริย์ลิจฉวีเหล่านั้น บางองค์ไม่ได้มีสีเหลืองเป็นต้นโดยธรรมชาติ แต่บางองค์ปรากฏเป็นสีเหลืองเป็นต้นด้วยการทาเครื่องประทินผิว ฉันใด บางองค์ไม่ได้มีสีเขียวเป็นต้นโดยธรรมชาติ แต่บางองค์ปรากฏเป็นสีเขียวเป็นต้นด้วยการทาเครื่องประทินผิว ฉันนั้น. ได้ยินว่า กษัตริย์เหล่านั้นปรากฏประหนึ่งว่ามีสีเขียวเป็นอันเดียวกันด้วยรัศมีแห่งแก้วมณีที่วิจิตรด้วยทองคำ. කොකනදන්ති වා පදුමවිසෙසනං යථා ‘‘කොකාසක’’න්ති. තං කිර බහුපත්තං වණ්ණසම්පන්නං අතිවිය සුගන්ධඤ්ච හොති. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යථා [Pg.61] කොකනදසඞ්ඛාතං පදුමං පාතො සූරියුග්ගමනවෙලාය ඵුල්ලං විකසිතං අවීතගන්ධං සියා විරොචමානං, එවං සරීරගන්ධෙන ගුණගන්ධෙන ච සුගන්ධං, සරදකාලෙ අන්තලික්ඛෙ ආදිච්චමිව අත්තනො තෙජසා තපන්තං, අඞ්ගෙහි නිච්ඡරන්තජුතිතාය අඞ්ගීරසං සම්බුද්ධං පස්සාති. คำว่า “โกกนทัง” เป็นวิเสสนะของดอกบัว เหมือนคำว่า “โกกาสกะ” ดอกบัวนั้นแล มีกลีบมาก มีสีสันงดงาม และมีกลิ่นหอมยิ่งนัก อรรถในที่นี้คือ: เหมือนอย่างที่ดอกบัวชื่อโกกนทะ บานสะพรั่งในเวลาเช้าตรู่เมื่อพระอาทิตย์ขึ้น มีกลิ่นหอมไม่จางหาย ส่องแสงรุ่งเรือง ฉันใด พระสัมพุทธเจ้าผู้มีกลิ่นหอมด้วยกลิ่นกายและกลิ่นคุณธรรม ผู้ทรงแผดเผาด้วยเดชของพระองค์เองเหมือนพระอาทิตย์ในท้องฟ้าฤดูสารท ผู้ทรงเป็นอังคีรสเพราะมีรัศมีแผ่ออกจากพระวรกาย ก็ฉันนั้น พึงเห็นเถิด පිඞ්ගියානීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปิงคิยานีสูตร จบแล้ว 6. මහාසුපිනසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถามหาสุบินสูตร 196. ඡට්ඨෙ ධාතුක්ඛොභකරණපච්චයො නාම විසභාගභෙසජ්ජසෙනාසනාහාරාදිපච්චයො. අත්ථකාමතාය වා අනත්ථකාමතාය වාති පසන්නා අත්ථකාමතාය, කුද්ධා අනත්ථකාමතාය. අත්ථාය වා අනත්ථාය වාති සභාවතො භවිතබ්බාය අත්ථාය වා අනත්ථාය වා. උපසංහරන්තීති අත්තනො දෙවානුභාවෙන උපනෙන්ති. බොධිසත්තමාතා විය පුත්තපටිලාභනිමිත්තන්ති තදා කිර පුරෙ පුණ්ණමාය සත්තමදිවසතො පට්ඨාය විගතසුරාපානං මාලාගන්ධාදිවිභූතිසම්පන්නං නක්ඛත්තකීළං අනුභවමානා බොධිසත්තමාතා සත්තමෙ දිවසෙ පාතොව උට්ඨාය ගන්ධොදකෙන නහායිත්වා සබ්බාලඞ්කාරභූසිතා වරභොජනං භුඤ්ජිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය සිරිගබ්භං පවිසිත්වා සිරිසයනෙ නිපන්නා නිද්දං ඔක්කමමානා ඉමං සුපිනං අද්දස – චත්තාරො කිර නං මහාරාජානො සයනෙනෙව සද්ධිං උක්ඛිපිත්වා අනොතත්තදහං නෙත්වා නහාපෙත්වා දිබ්බවත්ථං නිවාසෙත්වා දිබ්බගන්ධෙහි විලිම්පෙත්වා දිබ්බපුප්ඵානි පිළන්ධෙත්වා තතො අවිදූරෙ රජතපබ්බතො, තස්ස අන්තො කනකවිමානං අත්ථි, තස්මිං පාචීනතො සීසං කත්වා නිපජ්ජාපෙසුං. අථ බොධිසත්තො සෙතවරවාරණො හුත්වා තතො අවිදූරෙ එකො සුවණ්ණපබ්බතො, තත්ථ චරිත්වා තතො ඔරුය්හ රජතපබ්බතං ආරුහිත්වා කනකවිමානං පවිසිත්වා මාතරං පදක්ඛිණං කත්වා දක්ඛිණපස්සං ඵාලෙත්වා කුච්ඡිං පවිට්ඨසදිසො අහොසි. ඉමං සුපිනං සන්ධාය එතං වුත්තං ‘‘බොධිසත්තමාතා විය පුත්තපටිලාභනිමිත්ත’’න්ති. ๑๙๖. ในข้อที่ ๖ ปัจจัยที่ทำให้ธาตุปั่นป่วน ได้แก่ ปัจจัยมีเภสัช เสนาสนะ อาหาร เป็นต้น ที่ไม่เหมาะสม คำว่า “อัตถกามตาย วา อนัตถกามตาย วา” (ด้วยความปรารถนาประโยชน์ หรือด้วยความปรารถนาไม่เป็นประโยชน์) คือ ผู้ที่เลื่อมใสด้วยความปรารถนาประโยชน์ ผู้ที่โกรธด้วยความปรารถนาไม่เป็นประโยชน์ คำว่า “อัตถาย วา อนัตถาย วา” (เพื่อประโยชน์ หรือเพื่อไม่เป็นประโยชน์) คือ เพื่อประโยชน์หรือเพื่อไม่เป็นประโยชน์ตามธรรมชาติที่พึงเป็น คำว่า “อุปสังหรันติ” คือนำมาให้ด้วยอานุภาพแห่งเทวดาของตน คำว่า “เหมือนมารดาของพระโพธิสัตว์เป็นนิมิตแห่งการได้บุตร” นั้นแล ในกาลนั้น ได้ยินว่า พระมารดาของพระโพธิสัตว์ทรงเพลิดเพลินกับการเล่นนักขัตฤกษ์ที่ไม่มีการดื่มสุรา อันสมบูรณ์ด้วยเครื่องประดับมีพวงมาลัยและของหอมเป็นต้น ตั้งแต่วันที่เจ็ดก่อนวันเพ็ญ ในวันที่เจ็ดนั้นเอง ได้ตื่นขึ้นแต่เช้าตรู่ อาบน้ำหอม ประดับประดาด้วยเครื่องประดับทั้งปวง เสวยอาหารอันประณีต อธิษฐานองค์อุโบสถ เข้าสู่ห้องบรรทมอันเป็นสิริมงคล บรรทมบนพระแท่นอันเป็นสิริมงคล เมื่อทรงหลับ ได้ทอดพระเนตรเห็นสุบินนี้ว่า: ท้าวมหาราชทั้งสี่พระองค์ได้ยกพระแท่นบรรทมพร้อมกับพระนาง ไปยังสระอโนดาต ให้สรงน้ำ ให้ทรงนุ่งห่มผ้าทิพย์ ให้ลูบไล้ด้วยของหอมทิพย์ ให้ประดับด้วยดอกไม้ทิพย์ แล้วไม่ไกลจากที่นั้น มีภูเขาเงิน ภายในภูเขานั้นมีวิมานทองคำ ได้ให้พระนางบรรทมโดยหันพระเศียรไปทางทิศตะวันออกในวิมานนั้น. ครั้นแล้ว พระโพธิสัตว์ได้เป็นช้างเผือกประเสริฐองค์หนึ่ง ได้เที่ยวไปบนภูเขาทองคำลูกหนึ่งซึ่งอยู่ไม่ไกลจากที่นั้น แล้วลงจากภูเขานั้น ขึ้นไปบนภูเขาเงิน เข้าไปในวิมานทองคำ กระทำประทักษิณพระมารดา แล้วเหมือนกับว่าได้ผ่าสีข้างด้านขวาเข้าไปในพระครรภ์. คำนี้กล่าวไว้โดยอ้างถึงสุบินนี้ว่า “เหมือนมารดาของพระโพธิสัตว์เป็นนิมิตแห่งการได้บุตร” කොසලරාජා [Pg.62] විය සොළස සුපිනෙති – เหมือนพระเจ้าโกศลทรงเห็นสุบิน ๑๖ ประการ คือ – ‘‘උසභා රුක්ඛා ගාවියො ගවා ච,අස්සො කංසො සිඞ්ගාලී ච කුම්භො; පොක්ඛරණී ච අපාකචන්දනං,ලාබූනි සීදන්ති සිලාප්ලවන්ති. “โคผู้ ต้นไม้ โคเมีย และโค, ม้า ภาชนะทองเหลือง สุนัขจิ้งจอก และหม้อ; สระบัว และไม้จันทน์ราคาแพง, น้ำเต้าจม หินลอย” ‘‘මණ්ඩූකියො කණ්හසප්පෙ ගිලන්ති,කාකං සුවණ්ණා පරිවාරයන්ති; තසා වකා එළකානං භයා හී’’ති. (ජා. 1.1.77) – “กบกลืนงูดำ, หงส์ทองล้อมกา; หมาป่าสะดุ้งกลัวแกะ” (ชา. เอกก. ๑/๗๗) – ඉමෙ සොළස සුපිනෙ පස්සන්තො කොසලරාජා විය. เหมือนพระเจ้าโกศลผู้ทรงเห็นสุบิน ๑๖ ประการเหล่านี้ 1. එකදිවසං කිර කොසලමහාරාජා රත්තිං නිද්දූපගතො පච්ඡිමයාමෙ සොළස මහාසුපිනෙ පස්සි (ජා. අට්ඨ. 1.1.76 මහාසුපිනජාතකවණ්ණනා). තත්ථ චත්තාරො අඤ්ජනවණ්ණා කාළඋසභා ‘‘යුජ්ඣිස්සාමා’’ති චතූහි දිසාහි රාජඞ්ගණං ආගන්ත්වා ‘‘උසභයුද්ධං පස්සිස්සාමා’’ති මහාජනෙ සන්නිපතිතෙ යුජ්ඣනාකාරං දස්සෙත්වා නදිත්වා ගජ්ජිත්වා අයුජ්ඣිත්වාව පටික්කන්තා. ඉමං පඨමං සුපිනං අද්දස. ๑. ได้ยินว่า วันหนึ่ง พระเจ้าโกศลผู้บรรทมหลับในราตรี ได้ทอดพระเนตรเห็นมหาสุบิน ๑๖ ประการในยามสุดท้าย (ชา. อรรถกถา. ๑/๗๖ อรรถกถามหาสุบินชาดก) ในสุบินนั้น โคผู้สีดำดุจสีผงเขม่า ๔ ตัว ได้มายังลานหลวงจากสี่ทิศโดยคิดว่า “เราจะสู้กัน” เมื่อมหาชนประชุมกันเพื่อจะดูการชนโค โคเหล่านั้นได้แสดงอาการจะชนกัน ส่งเสียงร้องคำราม แล้วก็ถอยกลับไปโดยไม่ได้ชนกันเลย. พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นสุบินที่หนึ่งนี้ 2. ඛුද්දකා රුක්ඛා චෙව ගච්ඡා ච පථවිං භින්දිත්වා විදත්ථිමත්තම්පි රතනමත්තම්පි අනුග්ගන්ත්වාව පුප්ඵන්ති චෙව ඵලන්ති ච. ඉමං දුතියං අද්දස. ๒. ต้นไม้เล็กๆ และกอไม้ ได้แทงทะลุแผ่นดินขึ้นมา ยังไม่ทันสูงถึงคืบหนึ่งหรือหนึ่งรัตนะ ก็ออกดอกและออกผล. พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นสุบินที่สองนี้ 3. ගාවියො තදහුජාතානං වච්ඡානං ඛීරං පිවන්තියො අද්දස. අයං තතියො සුපිනො. ๓. โคเมียทั้งหลายได้ดื่มนมของลูกโคที่เพิ่งเกิดในวันนั้น. นี่คือสุบินที่สาม 4. ධුරවාහෙ ආරොහපරිණාහසම්පන්නෙ මහාගොණෙ යුගපරම්පරාය අයොජෙත්වා තරුණෙ ගොදම්මෙ ධුරෙ යොජෙන්තෙ අද්දස. තෙ ධුරං වහිතුං අසක්කොන්තා ඡඩ්ඩෙත්වා අට්ඨංසු, සකටානි නප්පවත්තිංසු. අයං චතුත්ථො සුපිනො. ๔. เขาเห็นคนเอาลูกโคหนุ่ม ๆ มาเทียมแอกแทนโคใหญ่ที่มีกำลังมากและมีร่างกายสมบูรณ์ ซึ่งควรจะเทียมแอกสืบต่อกันไป โคหนุ่มเหล่านั้นไม่สามารถลากแอกได้จึงทิ้งแอกยืนอยู่ ทำให้เกวียนไม่เคลื่อนที่ นี่คือความฝันที่สี่ 5. එකං උභතොමුඛං අස්සං අද්දස. තස්ස උභොසු පස්සෙසු යවසං දෙන්ති, සො ද්වීහිපි මුඛෙහි ඛාදති. අයං පඤ්චමො සුපිනො. ๕. เขาเห็นม้าตัวหนึ่งมีสองปาก คนให้หญ้าแก่ปากทั้งสองข้าง มันก็กินด้วยปากทั้งสองข้าง นี่คือความฝันที่ห้า 6. මහාජනො [Pg.63] සතසහස්සග්ඝනිකං සුවණ්ණපාතිං සම්මජ්ජිත්වා ‘‘ඉධ පස්සාවං කරොහී’’ති එකස්ස ජරසිඞ්ගාලස්ස උපනාමෙසි. තං තත්ථ පස්සාවං කරොන්තං අද්දස. අයං ඡට්ඨො සුපිනො. ๖. มหาชนปัดกวาดภาชนะทองคำมีค่าแสนหนึ่ง แล้วนำไปให้สุนัขจิ้งจอกแก่ตัวหนึ่งพลางกล่าวว่า “จงถ่ายปัสสาวะที่นี่เถิด” เขาเห็นมันถ่ายปัสสาวะลงในภาชนะนั้น นี่คือความฝันที่หก 7. එකො පුරිසො රජ්ජුං වට්ටෙත්වා පාදමූලෙ නික්ඛිපති. තෙන නිසින්නපීඨස්ස හෙට්ඨා සයිතා ඡාතසිඞ්ගාලී තස්ස අජානන්තස්සෙව තං ඛාදති. ඉමං සත්තමං සුපිනං අද්දස. ๗. ชายคนหนึ่งฟั่นเชือกแล้ววางไว้ที่เท้า สุนัขจิ้งจอกตัวเมียที่หิวโซนอนอยู่ใต้เก้าอี้ที่เขานั่ง ก็กินเชือกนั้นโดยที่เขาไม่รู้ตัว เขาเห็นความฝันที่เจ็ดนี้ 8. රාජද්වාරෙ බහූහි තුච්ඡකුම්භෙහි පරිවාරෙත්වා ඨපිතං එකං මහන්තං පූරිතකුම්භං අද්දස. චත්තාරොපි පන වණ්ණා චතූහි දිසාහි චතූහි අනුදිසාහි ච ඝටෙහි උදකං ආනෙත්වා පූරිතකුම්භමෙව පූරෙන්ති, පූරිතං පූරිතං උදකං උත්තරිත්වා පලායති. තෙපි පුනප්පුනං තත්ථෙව උදකං ආසිඤ්චන්ති, තුච්ඡකුම්භෙ ඔලොකෙන්තාපි නත්ථි. අයං අට්ඨමො සුපිනො. ๘. เขาเห็นหม้อใหญ่ที่เต็มเปี่ยมตั้งอยู่ที่ประตูวัง โดยมีหม้อเปล่าจำนวนมากวางล้อมรอบอยู่ แต่ชนทั้งสี่วรรณะกลับนำน้ำจากทิศทั้งสี่และทิศเฉียงทั้งสี่มาเติมลงในหม้อที่เต็มเปี่ยมนั้น น้ำที่เต็มแล้วก็ล้นไหลออกไป พวกเขาก็ยังคงเทน้ำลงไปที่เดิมซ้ำแล้วซ้ำเล่า โดยไม่มองดูหม้อเปล่าเลย นี่คือความฝันที่แปด 9. එකං පඤ්චපදුමසඤ්ඡන්නං ගම්භීරං සබ්බතොතිත්ථං පොක්ඛරණිං අද්දස. සමන්තතො ද්විපදචතුප්පදා ඔතරිත්වා තත්ථ පානීයං පිවන්ති. තස්ස මජ්ඣෙ ගම්භීරට්ඨානෙ උදකං ආවිලං, තීරප්පදෙසෙ ද්විපදචතුප්පදානං අක්කමනට්ඨානෙ අච්ඡං විප්පසන්නමනාවිලං. අයං නවමො සුපිනො. ๙. เขาเห็นสระโบกขรณีแห่งหนึ่งลึก มีท่าขึ้นลงอยู่ทุกด้าน ปกคลุมไปด้วยดอกบัวห้าชนิด สัตว์สองเท้าและสี่เท้าลงไปดื่มน้ำที่นั่นโดยรอบ น้ำในส่วนลึกตรงกลางของสระนั้นขุ่นมัว แต่น้ำที่ริมฝั่งซึ่งเป็นที่เหยียบย่ำของสัตว์สองเท้าและสี่เท้ากลับใสสะอาดไม่ขุ่นมัว นี่คือความฝันที่เก้า 10. එකිස්සායෙව කුම්භියා පච්චමානං ඔදනං අපාකං අද්දස. ‘‘අපාක’’න්ති විචාරෙත්වා විභජිත්වා ඨපිතං විය තීහාකාරෙහි පච්චමානං එකස්මිං පස්සෙ අතිකිලින්නො හොති, එකස්මිං උත්තණ්ඩුලො, එකස්මිං සුපක්කොති. අයං දසමො සුපිනො. ๑๐. ทรงเห็นข้าวที่กำลังหุงอยู่ในหม้อใบเดียวกันนั่นเองไม่สุกทั่วกัน เมื่อทรงพิจารณาดู ก็เห็นว่าเหมือนถูกแบ่งแยกวางไว้เป็น ๓ ส่วน คือ ข้างหนึ่งแฉะเกินไป ข้างหนึ่งยังเป็นข้าวสารอยู่ ข้างหนึ่งสุกดีแล้ว นี้คือความฝันที่ ๑๐ 11. සතසහස්සග්ඝනකං චන්දනසාරං පූතිතක්කෙන වික්කිණන්තෙ අද්දස. අයං එකාදසමො සුපිනො. ๑๑. ทรงเห็นคนขายแก่นจันทน์ที่มีค่าแสนหนึ่งด้วยเปรียงเน่า นี้คือความฝันที่ ๑๑ 12. තුච්ඡලාබූනි උදකෙ සීදන්තානි අද්දස. අයං ද්වාදසමො සුපිනො. ๑๒. ทรงเห็นน้ำเต้าเปล่าจมลงในน้ำ นี้คือความฝันที่ ๑๒ 13. මහන්තමහන්තා කූටාගාරප්පමාණා ඝනසිලා නාවා විය උදකෙ ප්ලවමානා අද්දස. අයං තෙරසමො සුපිනො. ๑๓. ทรงเห็นศิลาทึบก้อนใหญ่ๆ ขนาดเท่าเรือนยอด ลอยอยู่ในน้ำเหมือนเรือ นี้คือความฝันที่ ๑๓ 14. ඛුද්දකමධුකපුප්ඵප්පමාණා මණ්ඩූකියො මහන්තෙ කණ්හසප්පෙ වෙගෙන අනුබන්ධිත්වා උප්පලනාළෙ විය ඡින්දිත්වා මංසං ඛාදිත්වා ගිලන්තියො අද්දස. අයං චුද්දසමො සුපිනො. ๑๔. ทรงเห็นนางกบตัวเล็กๆ ขนาดเท่าดอกมะซาง วิ่งไล่ตามงูเห่าตัวใหญ่ๆ อย่างรวดเร็ว แล้วกัดเนื้อขาดเหมือนกัดก้านบัวแล้วกลืนกินลงไป นี้คือความฝันที่ ๑๔ 15. දසහි [Pg.64] අසද්ධම්මෙහි සමන්නාගතං ගාමගොචරං කාකං කඤ්චනවණ්ණවණ්ණතාය ‘‘සුවණ්ණා’’ති ලද්ධනාමෙ සුවණ්ණරාජහංසෙ පරිවාරෙන්තෙ අද්දස. අයං පන්නරසමො සුපිනො. ๑๕. ทรงเห็นพญาหงส์ทองผู้ได้ชื่อว่า 'สุวรรณ' เพราะมีสีดุจทองคำ แวดล้อมกาที่เที่ยวหากินตามหมู่บ้านซึ่งประกอบด้วยอสัทธรรม ๑๐ ประการ นี้คือความฝันที่ ๑๕ 16. පුබ්බෙ දීපිනො එළකෙ ඛාදන්ති. තෙ පන එළකෙ දීපිනො අනුබන්ධිත්වා මුරමුරාති ඛාදන්තෙ අද්දස. අථඤ්ඤෙ තසා වකා එළකෙ දූරතොව දිස්වා තසිතා තාසප්පත්තා හුත්වා එළකානං භයා පලායිත්වා ගුම්බගහනානි පවිසිත්වා නිලීයිංසු. අයං සොළසමො සුපිනො. ๑๖. เมื่อก่อนเสือเหลืองย่อมกินแกะ แต่ทรงเห็นแกะเหล่านั้นไล่กวดเสือเหลืองแล้วกัดกินเสียงดังมุระมุระ ส่วนหมาป่าอื่นๆ ที่ขี้ขลาดเห็นแกะแต่ไกลก็สะดุ้งกลัว ถึงความตกใจกลัว หนีภัยจากแกะเข้าไปซ่อนอยู่ในพุ่มไม้ทึบ นี้คือความฝันที่ ๑๖ 1. තත්ථ අධම්මිකානං රාජූනං, අධම්මිකානඤ්ච මනුස්සානං කාලෙ ලොකෙ විපරිවත්තමානෙ කුසලෙ ඔසන්නෙ අකුසලෙ උස්සන්නෙ ලොකස්ස පරිහානකාලෙ දෙවො න සම්මා වසිස්සති, මෙඝපාදා පච්ඡිජ්ජිස්සන්ති, සස්සානි මිලායිස්සන්ති, දුබ්භික්ඛං භවිස්සති, වස්සිතුකාමා විය චතූහි දිසාහි මෙඝා උට්ඨහිත්වා ඉත්ථිකාහි ආතපෙ පත්ථටානං වීහිආදීනං තෙමනභයෙන අන්තොපවෙසිතකාලෙ පුරිසෙසු කුදාලපිටකෙ ආදාය ආළිබන්ධනත්ථාය නික්ඛන්තෙසු වස්සනාකාරං දස්සෙත්වා ගජ්ජිත්වා විජ්ජුලතා නිච්ඡාරෙත්වා උසභා විය අයුජ්ඣිත්වා අවස්සිත්වාව පලායිස්සන්ති. අයං පඨමස්ස විපාකො. ๑. ในกาลที่พระราชาและมนุษย์ทั้งหลายไม่ตั้งอยู่ในธรรม เมื่อโลกกลับตาลปัตร กุศลเสื่อมถอย อกุศลเฟื่องฟู ในกาลที่โลกเสื่อมโทรม ฝนจะไม่ตกต้องตามฤดูกาล เมฆจะขาดช่วง พืชพรรณจะเหี่ยวเฉา จะเกิดทุพภิกขภัย เมฆจะตั้งขึ้นจากทิศทั้งสี่เหมือนจะตก แต่เมื่อพวกผู้หญิงนำข้าวเปลือกเป็นต้นที่ตากแดดไว้เก็บเข้าบ้านเพราะกลัวจะเปียก และเมื่อพวกผู้ชายถือจอบและตะกร้าออกไปเพื่อกั้นน้ำทำคันนา เมฆเหล่านั้นก็จะแสดงอาการเหมือนจะตก ส่งเสียงคำราม ปล่อยสายฟ้าแลบ แล้วก็หลีกไปโดยไม่ตก เหมือนโคถึกที่ทำท่าจะชนกันแต่ไม่ชนกันฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๑ 2. ලොකස්ස පරිහීනකාලෙ මනුස්සානං පරිත්තායුකකාලෙ සත්තා තිබ්බරාගා භවිස්සන්ති, අසම්පත්තවයාව කුමාරියො පුරිසන්තරං ගන්ත්වා උතුනියො චෙව ගබ්භිනියො ච හුත්වා පුත්තධීතාහි වඩ්ඪිස්සන්ති. ඛුද්දකරුක්ඛානං පුප්ඵං විය හි තාසං උතුනිභාවො, ඵලං විය ච පුත්තධීතරො භවිස්සන්ති. අයං දුතියස්ස විපාකො. ๒. ในกาลที่โลกเสื่อมโทรม ในกาลที่มนุษย์มีอายุสั้น สัตว์ทั้งหลายจะมีความกำหนัดแรงกล้า หญิงสาวทั้งหลายที่ยังไม่ถึงวัยอันควรจะไปสู่สำนักของชาย มีระดูและตั้งครรภ์ มีบุตรธิดาเจริญขึ้น การมีระดูของพวกนางเป็นเหมือนดอกไม้ของต้นไม้เล็กๆ และบุตรธิดาก็เป็นเหมือนผลไม้ฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๒ 3. මනුස්සානං ජෙට්ඨාපචායිකකම්මස්ස නට්ඨකාලෙ සත්තා මාතාපිතූසු වා සස්සුසසුරෙසු වා ලජ්ජං අනුපට්ඨපෙත්වා සයමෙව කුටුම්බං සංවිදහන්තාව ඝාසච්ඡාදනමත්තම්පි මහල්ලකානං දාතුකාමා දස්සන්ති, අදාතුකාමා න දස්සන්ති. මහල්ලකා අනාථා හුත්වා අසයංවසී දාරකෙ ආරාධෙත්වා ජීවිස්සන්ති තදහුජාතානං වච්ඡකානං ඛීරං පිවන්තියො මහාගාවියො විය. අයං තතියස්ස විපාකො. ๓. ในกาลที่การประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ของมนุษย์เสื่อมสูญไป สัตว์ทั้งหลายจะไม่ตั้งความละอายในมารดาบิดาหรือในพ่อตาแม่ยาย จัดการครอบครัวด้วยตนเอง เมื่อปรารถนาจะให้ ก็จะให้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่มแก่คนแก่ทั้งหลาย เมื่อไม่ปรารถนาจะให้ ก็จะไม่ให้ คนแก่ทั้งหลายจะกลายเป็นคนอนาถา ไม่เป็นอิสระ ต้องคอยเอาใจเด็กๆ เพื่อเลี้ยงชีพ เหมือนแม่โคใหญ่ที่ดื่มนมของลูกโคที่เพิ่งเกิดในวันนั้นฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๓ 4. අධම්මිකරාජූනං [Pg.65] කාලෙ අධම්මිකරාජානො පණ්ඩිතානං පවෙණිකුසලානං කම්මනිත්ථරණසමත්ථානං මහාමත්තානං යසං න දස්සන්ති, ධම්මසභායං විනිච්ඡයට්ඨානෙපි පණ්ඩිතෙ වොහාරකුසලෙ මහල්ලකෙ අමච්චෙ න ඨපෙස්සන්ති, තබ්බිපරීතානං පන තරුණතරුණානං යසං දස්සන්ති, තථාරූපෙ එව ච විනිච්ඡයට්ඨානෙ ඨපෙස්සන්ති. තෙ රාජකම්මානි චෙව යුත්තායුත්තඤ්ච අජානන්තා නෙව තං යසං උක්ඛිපිතුං සක්ඛිස්සන්ති, න රාජකම්මානි නිත්ථරිතුං. තෙ අසක්කොන්තා කම්මධුරං ඡඩ්ඩෙස්සන්ති, මහල්ලකාපි පණ්ඩිතාමච්චා යසං අලභන්තා කිච්චානි නිත්ථරිතුං සමත්ථාපි ‘‘කිං අම්හාකං එතෙහි, මයං බාහිරකා ජාතා, අබ්භන්තරිකා තරුණදාරකා ජානිස්සන්තී’’ති උප්පන්නානි කම්මානි න කරිස්සන්ති. එවං සබ්බථාපි තෙසං රාජූනං හානියෙව භවිස්සති, ධුරං වහිතුං අසමත්ථානං වච්ඡදම්මානං ධුරෙ යොජිතකාලො විය දූරවාහානඤ්ච මහාගොණානං යුගපරම්පරාය අයොජිතකාලො විය භවිස්සති. අයං චතුත්ථස්ස විපාකො. ๔. ในกาลแห่งพระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม พระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมจะไม่พระราชทานยศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ที่เป็นบัณฑิต ผู้เชี่ยวชาญในขนบธรรมเนียมประเพณี ผู้สามารถในการปฏิบัติงานให้สำเร็จ และจะไม่ทรงแต่งตั้งอำมาตย์ผู้ใหญ่ที่เป็นบัณฑิต ผู้ฉลาดในโวหารในสถานที่วินิจฉัยคดีในธรรมสภา แต่จะพระราชทานยศแก่คนหนุ่มๆ ที่ตรงกันข้ามกับคนเหล่านั้น และจะทรงแต่งตั้งคนเหล่านั้นในสถานที่วินิจฉัยคดีเช่นนั้น พวกเขาไม่รู้ราชกิจและสิ่งที่ควรหรือไม่ควร จึงไม่สามารถจะดำรงยศนั้นไว้ได้ และไม่สามารถปฏิบัติราชกิจให้สำเร็จได้ เมื่อทำไม่ได้ก็จะทิ้งภาระหน้าที่ไป แม้อำมาตย์ผู้ใหญ่ที่เป็นบัณฑิตเมื่อไม่ได้รับยศ แม้จะสามารถปฏิบัติกิจให้สำเร็จได้ ก็จะไม่ทำกิจที่เกิดขึ้น โดยคิดว่า 'เรื่องเหล่านี้จะเกี่ยวกับอะไรกับเรา เรากลายเป็นคนนอกไปแล้ว พวกเด็กหนุ่มที่เป็นคนในคงจะรู้เอง' ด้วยประการฉะนี้ ความเสื่อมเสียก็จะเกิดขึ้นแก่พระราชาเหล่านั้นทุกประการ เหมือนกาลที่พวกลูกโคหนุ่มที่ลากแอกไม่ได้ถูกนำมาเทียมแอก และเหมือนกาลที่พวกโคใหญ่ที่ลากแอกไปได้ไกลไม่ถูกนำมาเทียมแอกตามลำดับแอกฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๔ 5. අධම්මිකරාජකාලෙයෙව අධම්මිකබාලරාජානො අධම්මිකෙ ලොලමනුස්සෙ විනිච්ඡයෙ ඨපෙස්සන්ති, තෙ පාපපුඤ්ඤෙසු අනාදරා බාලා සභායං නිසීදිත්වා විනිච්ඡයං දෙන්තා උභින්නම්පි අත්ථපච්චත්ථිකානං හත්ථතො ලඤ්ජං ගහෙත්වා ඛාදිස්සන්ති අස්සො විය ද්වීහි මුඛෙහි යවසං. අයං පඤ්චමස්ස විපාකො. ๕. ในกาลแห่งพระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมนั่นเอง พระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมและโฉดเขลา จะทรงแต่งตั้งคนโลภที่ไม่ตั้งอยู่ในธรรมไว้ในที่วินิจฉัยคดี คนเขลาเหล่านั้นไม่เอื้อเฟื้อในบุญและบาป นั่งในสภาวินิจฉัยคดี รับสินบนจากมือของคู่ความทั้งสองฝ่ายแล้วกิน เหมือนม้ากินหญ้าด้วยปากทั้งสองข้างฉะนั้น นี้คือผลของ會ความฝันที่ ๕ 6. අධම්මිකායෙව විජාතිරාජානො ජාතිසම්පන්නානං කුලපුත්තානං ආසඞ්කාය යසං න දස්සන්ති, අකුලීනානංයෙව දස්සන්ති. එවං මහාකුලානි දුග්ගතානි භවිස්සන්ති, ලාමකකුලානි ඉස්සරානි. තෙ ච කුලීනපුරිසා ජීවිතුං අසක්කොන්තා ‘‘ඉමෙ නිස්සාය ජීවිස්සාමා’’ති අකුලීනානං ධීතරො දස්සන්ති, ඉති තාසං කුලධීතානං අකුලීනෙහි සද්ධිං සංවාසො ජරසිඞ්ගාලස්ස සුවණ්ණපාතියං පස්සාවකරණසදිසො භවිස්සති. අයං ඡට්ඨස්ස විපාකො. ๖. พระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมและมีชาติกำเนิดต่ำ จะไม่พระราชทานยศแก่กุลบุตรผู้ถึงพร้อมด้วยชาติกำเนิดเพราะความระแวง แต่จะพระราชทานแก่คนผู้ไม่มีตระกูลเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ ตระกูลใหญ่ๆ ก็จะตกต่ำ ตระกูลต่ำๆ ก็จะเป็นใหญ่ และบุรุษผู้มีตระกูลเหล่านั้นเมื่อไม่สามารถดำรงชีพอยู่ได้ ก็จะยกธิดาให้แก่คนผู้ไม่มีตระกูล โดยคิดว่า 'เราจะอาศัยคนเหล่านี้เลี้ยงชีพ' ดังนั้น การอยู่ร่วมกับคนไม่มีตระกูลของธิดาแห่งตระกูลเหล่านั้น ก็จะเป็นเหมือนสุนัขจิ้งจอกแก่ถ่ายปัสสาวะลงในถาดทองคำฉะนั้น นี้คือผลของความฝันที่ ๖ 7. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ ඉත්ථියො පුරිසලොලා සුරාලොලා අලඞ්කාරලොලා විසිඛාලොලා ආමිසලොලා භවිස්සන්ති දුස්සීලා දුරාචාරා. තා සාමිකෙහි කසිගොරක්ඛාදීනි කම්මානි කත්වා කිච්ඡෙන [Pg.66] කසිරෙන සම්භතං ධනං ජාරෙහි සද්ධිං සුරං පිවන්තියො මාලාගන්ධවිලෙපනං ධාරයමානා අන්තොගෙහෙ අච්චායිකම්පි කිච්චං අනොලොකෙත්වා ගෙහපරික්ඛෙපස්ස උපරිභාගෙනපි ඡිද්දට්ඨානෙහිපි ජාරෙ උපධාරයමානා ස්වෙ වපිතබ්බයුත්තකං බීජම්පි කොට්ටෙත්වා යාගුභත්තඛජ්ජකානි පචිත්වා ඛාදමානා විලුම්පිස්සන්ති හෙට්ඨාපීඨකෙ නිපන්නඡාතසිඞ්ගාලී විය වට්ටෙත්වා වට්ටෙත්වා පාදමූලෙ නික්ඛිත්තරජ්ජුං. අයං සත්තමස්ස විපාකො. ๗. เมื่อกาลเวลาผ่านไป หญิงทั้งหลายจะมักมากในบุรุษ มักมากในสุรา มักมากในการประดับตกแต่ง มักมากในการเที่ยวตามถนน มักมากในอามิส จะเป็นผู้ทุศีล มีความประพฤติชั่ว หญิงเหล่านั้นจะดื่มสุรากับชู้ ประดับด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ ผลาญทรัพย์ที่สามีทั้งหลายทำการงานมีกสิกรรมและเลี้ยงโคเป็นต้นสะสมไว้ได้โดยยากลำบากแสนเข็ญ ไม่เหลียวแลกิจอันเร่งด่วนแม้ภายในเรือน จะคอยมองหาชู้แม้จากส่วนบนของรั้วบ้านและตามช่องโหว่ แม้เมล็ดพืชที่ควรจะหว่านในวันพรุ่งนี้ ก็จะนำมาตำ หุงข้าวต้ม ข้าวสวย และของขบเคี้ยว กินและทำลายเสีย เหมือนนางสุนัขจิ้งจอกหิวโซที่นอนอยู่ใต้ตั่ง คอยกัดกินเชือกที่วางไว้แทบเท้าให้ขาดไปเป็นท่อนๆ นี้เป็นวิบากของข้อที่เจ็ด 8. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ ලොකො පරිහායිස්සති, රට්ඨං නිරොජං භවිස්සති, රාජානො දුග්ගතා කපණා භවිස්සන්ති. යො ඉස්සරො භවිස්සති, තස්ස භණ්ඩාගාරෙ සතසහස්සමත්තා භවිස්සන්ති. තෙ එවංදුග්ගතා සබ්බෙ ජානපදෙ අත්තනොව කම්මං කාරෙස්සන්ති, උපද්දුතා මනුස්සා සකෙ කම්මන්තෙ ඡඩ්ඩෙත්වා රාජූනංයෙව අත්ථාය පුබ්බණ්ණාපරණ්ණානි වපන්තා රක්ඛන්තා ලායන්තා මද්දන්තා පවෙසෙන්තා උච්ඡුක්ඛෙත්තානි කරොන්තා යන්තානි වාහෙන්තා ඵාණිතාදීනි පචන්තා පුප්ඵාරාමෙ ඵලාරාමෙ ච කරොන්තා තත්ථ තත්ථ නිප්ඵන්නානි පුබ්බණ්ණාදීනි ආහරිත්වා රඤ්ඤො කොට්ඨාගාරමෙව පූරෙස්සන්ති. අත්තනො ගෙහෙසු තුච්ඡකොට්ඨෙ ඔලොකෙන්තාපි න භවිස්සන්ති, තුච්ඡකුම්භෙ අනොලොකෙත්වා පූරිතකුම්භපූරණසදිසමෙව භවිස්සති. අයං අට්ඨමස්ස විපාකො. ๘. เมื่อกาลเวลาผ่านไป โลกจะเสื่อมถอย แว่นแคว้นจะหมดโอชา พระราชาทั้งหลายจะตกยากและน่าสงสาร ผู้ใดจะเป็นใหญ่ ในคลังของผู้นั้นจะมีทรัพย์เพียงประมาณแสนเท่านั้น พระราชาผู้ตกยากเหล่านั้นจะเกณฑ์ชาวชนบททั้งหมดให้ทำงานเพื่อตนเอง มนุษย์ผู้ถูกเบียดเบียนจะละทิ้งการงานของตน ทำงานเพื่อประโยชน์แก่พระราชาเท่านั้น ทั้งหว่านพืชพันธุ์ธัญญาหารคือปุพพัณณะและอปรัณณะ คอยดูแล เก็บเกี่ยว นวด และนำเข้ายุ้งฉาง ทำไร่อ้อย ขับเคลื่อนเครื่องยนต์และเคี่ยวน้ำอ้อยเป็นต้น ทำสวนดอกไม้และสวนผลไม้ นำพืชพันธุ์ธัญญาหารที่ผลิตได้ในที่นั้นๆ ไปบรรจุในฉางของพระราชาเท่านั้น แม้ในเรือนของตน ก็จะไม่มีใครเหลียวแลยุ้งฉางที่ว่างเปล่า จะเป็นเหมือนการไม่เหลียวแลหม้อที่ว่างเปล่า แต่มัวไปเติมหม้อที่เต็มแล้วให้เต็มยิ่งขึ้น นี้เป็นวิบากของข้อที่แปด 9. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ රාජානො අධම්මිකා භවිස්සන්ති, ඡන්දාදිවසෙන අගතිං ගච්ඡන්තා රජ්ජං කාරෙස්සන්ති, ධම්මෙන විනිච්ඡයං නාම න දස්සන්ති ලඤ්ජවිත්තකා භවිස්සන්ති ධනලොලා, රට්ඨවාසිකෙසු තෙසං ඛන්තිමෙත්තානුද්දයා නාම න භවිස්සන්ති, කක්ඛළා ඵරුසා උච්ඡුයන්තෙ උච්ඡුභණ්ඩිකා විය මනුස්සෙ පීළෙන්තා නානප්පකාරං බලිං උප්පාදෙත්වා ධනං ගණ්හිස්සන්ති. මනුස්සා බලිපීළිතා කිඤ්චි දාතුං අසක්කොන්තා ගාමනිගමාදයො ඡඩ්ඩෙත්වා පච්චන්තං ගන්ත්වා වාසං කප්පෙස්සන්ති. මජ්ඣිමජනපදො සුඤ්ඤො භවිස්සති, පච්චන්තො ඝනවාසො සෙය්‍යථාපි පොක්ඛරණියා මජ්ඣෙ උදකං ආවිලං පරියන්තෙ විප්පසන්නං. අයං නවමස්ස විපාකො. ๙. เมื่อกาลเวลาผ่านไป พระราชาทั้งหลายจะตั้งอยู่ในอธรรม จะทรงปกครองแว่นแคว้นโดยลำเอียงด้วยอคติมีฉันทะเป็นต้น จะไม่ทรงวินิจฉัยโดยธรรม จะเป็นผู้รับสินบน มักมากในทรัพย์ จะไม่มีความอดทน เมตตา และความเอ็นดูในชาวแว่นแคว้น จะเป็นผู้กระด้าง หยาบคาย เบียดเบียนมนุษย์เหมือนมัดอ้อยในเครื่องหีบอ้อย จะเรียกเก็บภาษีอากรหลายชนิดแล้วยึดเอาทรัพย์ไป มนุษย์ผู้ถูกภาษีอากรเบียดเบียน ไม่สามารถจะให้อะไรได้ จะละทิ้งบ้านและนิคมเป็นต้น ไปอาศัยอยู่ในชายแดน ชนบทส่วนกลางจะว่างเปล่า ชายแดนจะหนาแน่นด้วยผู้คน เหมือนน้ำในสระที่ตรงกลางขุ่น แต่ที่ขอบรอบๆ ใสสะอาด นี้เป็นวิบากของข้อที่เก้า 10. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ රාජානො අධම්මිකා භවිස්සන්ති, තෙසු අධම්මිකෙසු රාජයුත්තාපි බ්‍රාහ්මණගහපතිකාපි නෙගමජානපදාපීති සමණබ්‍රාහ්මණෙ [Pg.67] උපාදාය සබ්බෙ මනුස්සා අධම්මිකා භවිස්සන්ති. තතො තෙසං ආරක්ඛදෙවතා, බලිපටිග්ගාහිකදෙවතා, රුක්ඛදෙවතා, ආකාසට්ඨදෙවතාති එවං දෙවතාපි අධම්මිකා භවිස්සන්ති. අධම්මිකරාජූනං රජ්ජෙ වාතා විසමා ඛරා වායිස්සන්ති, තෙ ආකාසට්ඨකවිමානානි කම්පෙස්සන්ති. තෙසු කම්පිතෙසු දෙවතා කුපිතා දෙවං වස්සිතුං න දස්සන්ති. වස්සමානොපි සකලරට්ඨෙ එකප්පහාරෙනෙව න වස්සිස්සති, වස්සමානොපි සබ්බත්ථ කසිකම්මස්ස වා වප්පකම්මස්ස වා උපකාරො හුත්වා න වස්සිස්සති. යථා ච රට්ඨෙ, එවං ජනපදෙපි ගාමෙපි එකතළාකසරෙපි එකප්පහාරෙන න වස්සිස්සති, තළාකස්ස උපරිභාගෙ වස්සන්තො හෙට්ඨාභාගෙ න වස්සිස්සති, හෙට්ඨා වස්සන්තො උපරි න වස්සිස්සති. එකස්මිං භාගෙ සස්සං අතිවස්සෙන නස්සිස්සති, එකස්මිං අවස්සනෙන මිලායිස්සති, එකස්මිං සම්මා වස්සමානො සම්පාදෙස්සති. එවං එකස්ස රඤ්ඤො රජ්ජෙ වුත්තසස්සා විපාකො. තිප්පකාරා භවිස්සන්ති එකකුම්භියා ඔදනො විය. අයං දසමස්ස විපාකො. ๑๐. เมื่อกาลเวลาผ่านไป พระราชาทั้งหลายจะตั้งอยู่ในอธรรม เมื่อพระราชาเหล่านั้นอธรรม แม้ข้าราชการ พราหมณ์ คฤหบดี ชาวเมือง และชาวชนบท ตลอดจนสมณพราหมณ์ มนุษย์ทั้งปวงก็จะอธรรม จากนั้น เทวดาผู้รักษา เทวดาผู้รับพลี รุกขเทวดา และอากาสเทวดา เทวดาทั้งหลายก็จะอธรรมเช่นกัน ในแว่นแคว้นของพระราชาผู้อธรรม ลมจะพัดแรงและหยาบกระด้างผิดปกติ ลมเหล่านั้นจะทำให้วิมานในอากาศสั่นสะเทือน เมื่อวิมานสั่นสะเทือน เทวดาจะโกรธและไม่ยอมให้ฝนตก แม้ฝนจะตก ก็จะไม่ตกทั่วทั้งแว่นแคว้นในคราวเดียว แม้จะตก ก็จะไม่ตกเป็นประโยชน์แก่การกสิกรรมหรือการหว่านพืชในทุกแห่ง ในแว่นแคว้นเป็นอย่างไร ในชนบท ในหมู่บ้าน แม้ในสระน้ำแห่งเดียว ก็จะไม่ตกในคราวเดียวอย่างนั้น ตกที่ส่วนบนของสระ ก็จะไม่ตกที่ส่วนล่าง ตกที่ส่วนล่าง ก็จะไม่ตกที่ส่วนบน ในส่วนหนึ่ง พืชผลจะเสียหายเพราะฝนตกมากเกินไป ในส่วนหนึ่ง จะเหี่ยวเฉาเพราะฝนไม่ตก ในส่วนหนึ่ง ฝนจะตกพอดีทำให้พืชผลสมบูรณ์ ผลของพืชที่หว่านในแว่นแคว้นของพระราชาองค์เดียวจะเป็นเช่นนี้ คือจะมีสามลักษณะ เหมือนข้าวสุกในหม้อเดียวกัน นี้เป็นวิบากของข้อที่สิบ 11. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙයෙව කාලෙ සාසනෙ පරිහායන්තෙ පච්චයලොලා අලජ්ජිකා බහූ භික්ඛූ භවිස්සන්ති. තෙ භගවතා පච්චයලොලුප්පං නිම්මථෙත්වා කථිතධම්මදෙසනං චීවරාදිචතුපච්චයහෙතු පරෙසං දෙසෙස්සන්ති. පච්චයෙහි මුච්ඡිත්වා නිත්ථරණපක්ඛෙ ඨිතා නිබ්බානාභිමුඛං කත්වා දෙසෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති. කෙවලං ‘‘පදබ්‍යඤ්ජනසම්පත්තිඤ්චෙව මධුරසද්දඤ්ච සුත්වා මහග්ඝානි චීවරාදීනි දස්සන්ති’’ඉච්චෙවං දෙසෙස්සන්ති. අපරෙ අන්තරවීථිචතුක්කරාජද්වාරාදීසු නිසීදිත්වා කහාපණඅඩ්ඪකහාපණපාදමාසකරූපාදීනිපි නිස්සාය දෙසෙස්සන්ති. ඉති භගවතා නිබ්බානග්ඝනකං කත්වා දෙසිතං ධම්මං චතුපච්චයත්ථාය චෙව කහාපණාදිඅත්ථාය ච වික්කිණිත්වා දෙසෙන්තා සතසහස්සග්ඝනකං චන්දනසාරං පූතිතක්කෙන වික්කිණන්තා විය භවිස්සන්ති. අයං එකාදසමස්ස විපාකො. ๑๑. เมื่อกาลเวลาผ่านไปเรื่อยๆ เมื่อพระศาสนาเสื่อมถอย ภิกษุจำนวนมากจะมักมากในปัจจัยและเป็นผู้ไร้ยางอาย ภิกษุเหล่านั้นจะนำพระธรรมเทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้เพื่อขจัดความมักมากในปัจจัย มาแสดงแก่ผู้อื่นเพื่อเหตุแห่งปัจจัยสี่มีจีวรเป็นต้น เพราะมัวเมาในปัจจัย จึงไม่สามารถแสดงธรรมโดยมุ่งตรงต่อนิพพานโดยตั้งอยู่ในฝ่ายแห่งการรื้อขนสัตว์ออกไปได้ จะแสดงธรรมเพียงเพื่อหวังว่า "เมื่อคนทั้งหลายได้ฟังความสมบูรณ์แห่งบทและพยัญชนะและเสียงอันไพเราะแล้ว จักถวายจีวรเป็นต้นอันมีค่ามาก" ภิกษุพวกอื่นจะนั่งตามตรอก สี่แยก และประตูวังเป็นต้น แสดงธรรมโดยอาศัยแม้กหาปณะ อัฑฒกหาปณะ บาท มาสก และรูปิยะเป็นต้น ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าขายพระธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยมีพระนิพพานเป็นค่า เพื่อประโยชน์แก่ปัจจัยสี่และเพื่อประโยชน์แก่กหาปณะเป็นต้น จะเป็นเหมือนผู้ขายแก่นจันทน์ที่มีค่าแสนกหาปณะด้วยเปรียงเน่า นี้เป็นวิบากของข้อที่สิบเอ็ด 12. අධම්මිකරාජකාලෙ ලොකෙ විපරිවත්තන්තෙයෙව රාජානො ජාතිසම්පන්නානං කුලපුත්තානං යසං න දස්සන්ති, අකුලීනානඤ්ඤෙව දස්සන්ති. තෙ ඉස්සරා භවිස්සන්ති, ඉතරා දලිද්දා. රාජසම්මුඛෙපි රාජද්වාරෙපි අමච්චසම්මුඛෙපි විනිච්ඡයට්ඨානෙපි තුච්ඡලාබුසදිසානං අකුලීනානංයෙව කථා ඔසීදිත්වා ඨිතා විය නිච්චලා සුප්පතිට්ඨිතා භවිස්සති. සඞ්ඝසන්නිපාතෙපි සඞ්ඝකම්මගණකම්මට්ඨානෙසු [Pg.68] චෙව පත්තචීවරපරිවෙණාදිවිනිච්ඡයට්ඨානෙසු ච දුස්සීලානං පාපපුග්ගලානංයෙව කථා නිය්‍යානිකා භවිස්සති, න ලජ්ජිභික්ඛූනන්ති එවං සබ්බත්ථාපි තුච්ඡලාබූනං සීදනකාලො විය භවිස්සති. අයං ද්වාදසමස්ස විපාකො. ๑๒. ในสมัยที่พระราชาไม่อยู่ในธรรม เมื่อโลกผันผวนไป พระราชาทั้งหลายจะไม่พระราชทานยศแก่กุลบุตรผู้สมบูรณ์ด้วยชาติ แต่จะพระราชทานแก่คนไม่มีตระกูลเท่านั้น คนเหล่านั้นจะเป็นใหญ่ ส่วนคนนอกนั้นจะยากจน แม้ต่อหน้าพระราชา แม้ที่ประตูวัง แม้ต่อหน้าอำมาตย์ หรือแม้ในที่วินิจฉัยคดี ถ้อยคำของคนไม่มีตระกูลผู้เป็นเช่นกับน้ำเต้าขมที่ว่างเปล่า จะเป็นถ้อยคำที่ประดุจจมลงตั้งมั่นอยู่ ไม่หวั่นไหว ตั้งมั่นดีแล้ว แม้ในที่ประชุมสงฆ์ ในที่ทำสังฆกรรมและคณะกรรม และในที่วินิจฉัยเรื่องบาตร จีวร และเสนาสนะเป็นต้น ถ้อยคำของคนทุศีลคนบาปเท่านั้นที่จะเป็นถ้อยคำที่นำออกจากอาบัติได้ (มีน้ำหนัก) ไม่ใช่ถ้อยคำของภิกษุผู้มีความละอาย อย่างนี้ ในที่ทุกแห่งก็จะเป็นเหมือนเวลาที่น้ำเต้าขมที่ว่างเปล่าจมลง นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๒. 13. තාදිසෙයෙව කාලෙ අධම්මිකරාජානො අකුලීනානං යසං දස්සන්ති. තෙ ඉස්සරා භවිස්සන්ති, කුලීනා දුග්ගතා. තෙසු න කෙචි ගාරවං කරිස්සන්ති, ඉතරෙසුයෙව කරිස්සන්ති. රාජසම්මුඛෙ වා අමච්චසම්මුඛෙ වා විනිච්ඡයට්ඨානෙ වා විනිච්ඡයකුසලානං ඝනසිලාසදිසානං කුලපුත්තානං කථා න ඔගාහිත්වා පතිට්ඨහිස්සති. තෙසු කථෙන්තෙසු ‘‘කිං ඉමෙ කථෙන්තී’’ති ඉතරෙ පරිහාසමෙව කරිස්සන්ති. භික්ඛුසන්නිපාතෙපි වුත්තප්පකාරෙසු ඨානෙසු නෙව පෙසලෙ භික්ඛූ ගරුකාතබ්බෙ මඤ්ඤිස්සන්ති, නාපි නෙසං කථා පරියොගාහිත්වා පතිට්ඨහිස්සති, සිලානං ප්ලවනකාලො විය භවිස්සති. අයං තෙරසමස්ස විපාකො. ๑๓. ในกาลเช่นนั้นนั่นเอง พระราชาผู้ไม่อยู่ในธรรมจะพระราชทานยศแก่คนไม่มีตระกูล คนเหล่านั้นจะเป็นใหญ่ ส่วนคนมีตระกูลจะตกยาก ในคนเหล่านั้น จะไม่มีใครทำความเคารพ (ต่อคนมีตระกูล) แต่จะทำความเคารพต่อคนนอกนั้นเท่านั้น แม้ต่อหน้าพระราชา หรือต่อหน้าอำมาตย์ หรือในที่วินิจฉัยคดี ถ้อยคำของกุลบุตรผู้ฉลาดในการวินิจฉัย ผู้เป็นเช่นกับศิลาแท่งทึบ จะไม่จมลงตั้งมั่นอยู่ได้ เมื่อกุลบุตรเหล่านั้นพูดอยู่ คนนอกนั้นก็จะทำการเยาะเย้ยเท่านั้นว่า "คนพวกนี้พูดอะไรกัน" แม้ในที่ประชุมภิกษุ ในสถานที่ตามที่กล่าวมาแล้ว (คนทั้งหลาย) จะไม่สำคัญภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักว่าควรทำความเคารพเลย ทั้งถ้อยคำของภิกษุเหล่านั้นก็จะไม่หยั่งลงตั้งมั่นอยู่ได้ จะเป็นเหมือนเวลาที่ศิลาลอยน้ำได้ นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๓. 14. ලොකෙ පරිහායන්තෙයෙව මනුස්සා තිබ්බරාගාදිජාතිකා කිලෙසානුවත්තකා හුත්වා තරුණානං අත්තනො භරියානං වසෙ වත්තිස්සන්ති. ගෙහෙ දාසකම්මකාරාදයොපි ගොමහිංසාදයොපි හිරඤ්ඤසුවණ්ණම්පි සබ්බං තාසංයෙව ආයත්තං භවිස්සති. ‘‘අසුකං හිරඤ්ඤසුවණ්ණං වා පරිච්ඡදාදිජාතං වා කහ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘යත්ථ වා තත්ථ වා හොතු, කිං තුය්හිමිනා බ්‍යාපාරෙන, ත්වං මය්හං ඝරෙ සන්තං වා අසන්තං වා ජානිතුකාමො ජාතො’’ති වත්වා නානප්පකාරෙහි අක්කොසිත්වා මුඛසත්තීහි කොට්ටෙත්වා දාසචෙටකෙ විය වසෙ කත්වා අත්තනො ඉස්සරියං පවත්තෙස්සන්ති. එවං මධුකපුප්ඵප්පමාණානං මණ්ඩූකීනං ආසිවිසෙ කණ්හසප්පෙ ගිලනකාලො විය භවිස්සති. අයං චුද්දසමස්ස විපාකො. ๑๔. เมื่อโลกเสื่อมลง มนุษย์ทั้งหลายจะมีกิเลสมีราคะกล้าเป็นต้น เป็นผู้ประพฤติตามกิเลส จะตกอยู่ในอำนาจของภรรยาสาวของตน แม้ทาสกรรมกรเป็นต้น โคกระบือเป็นต้น เงินทองเป็นต้น ทุกอย่างในเรือนจะขึ้นอยู่กับพวกนางเหล่านั้นเท่านั้น เมื่อ (สามี) ถามว่า "เงินทองหรือเครื่องใช้เป็นต้นชื่อโน้นอยู่ที่ไหน?" (พวกนาง) จะกล่าวว่า "จะอยู่ที่ไหนก็ช่างเถิด เจ้าจะมายุ่งอะไรด้วยเรื่องนี้ เจ้าอยากจะรู้ว่าอะไรมีหรือไม่มีในเรือนของข้าหรือ?" แล้วด่าด้วยประการต่างๆ ทิ่มแทงด้วยหอกคือปาก ทำให้อยู่ในอำนาจเหมือนทาสและคนใช้ แล้วใช้อำนาจของตน อย่างนี้ จะเป็นเหมือนเวลาที่เหล่านางกบตัวเท่าดอกมะซางกลืนกินเหล่างูเห่าซึ่งเป็นงูพิษ นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๔. 15. දුබ්බලරාජකාලෙ පන රාජානො හත්ථිසිප්පාදීසු අකුසලා යුද්ධෙසු අවිසාරදා භවිස්සන්ති. තෙ අත්තනො රාජාධිපච්චං ආසඞ්කමානා සමානජාතිකානං කුලපුත්තානං ඉස්සරියං අදත්වා අත්තනො පාදමූලිකනහාපනකප්පකාදීනං දස්සන්ති. ජාතිගොත්තසම්පන්නා කුලපුත්තා රාජකුලෙ පතිට්ඨං අලභමානා ජීවිකං කප්පෙතුං අසමත්ථා හුත්වා ඉස්සරියෙ ඨිතෙ ජාතිගොත්තහීනෙ අකුලීනෙ උපට්ඨහන්තා විචරිස්සන්ති, සුවණ්ණරාජහංසෙහි කාකස්ස පරිවාරිතකාලො විය භවිස්සති. අයං පන්නරසමස්ස විපාකො. ๑๕. ส่วนในสมัยที่พระราชาอ่อนแอ พระราชาทั้งหลายจะไม่ฉลาดในศิลปะมีวิชาช้างเป็นต้น ไม่แกล้วกล้าในการสงคราม พระราชาเหล่านั้นทรงระแวงในความเป็นใหญ่ของตน จึงไม่ประทานความเป็นใหญ่แก่กุลบุตรผู้มีชาติเสมอกัน แต่จะประทานแก่เหล่าคนรับใช้ใกล้ชิด คนสนาน และช่างกัลบกเป็นต้นของตน กุลบุตรผู้สมบูรณ์ด้วยชาติและโคตร เมื่อไม่ได้ที่พึ่งในราชตระกูล ไม่สามารถจะเลี้ยงชีพได้ ก็จะเที่ยวปรนนิบัติคนไม่มีตระกูลผู้มีชาติและโคตรต่ำทรามซึ่งดำรงอยู่ในความเป็นใหญ่ จะเป็นเหมือนเวลาที่กาถูกแวดล้อมด้วยเหล่าพญาหงส์ทอง นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๕. 16. අධම්මිකරාජකාලෙයෙව [Pg.69] ච අකුලීනාව රාජවල්ලභා ඉස්සරා භවිස්සන්ති, කුලීනා අපඤ්ඤාතා දුග්ගතා. තෙ රාජානං අත්තනො කථං ගාහාපෙත්වා විනිච්ඡයට්ඨානාදීසු බලවන්තො හුත්වා දුබ්බලානං පවෙණිආගතානි ඛෙත්තවත්ථාදීනි ‘‘අම්හාකං සන්තකානී’’ති අභියුඤ්ජිත්වා තෙ ‘‘න තුම්හාකං, අම්හාක’’න්ති ආගන්ත්වා විනිච්ඡයට්ඨානාදීසු විවදන්තෙ වෙත්තලතාදීහි පහරාපෙත්වා ගීවායං ගහෙත්වා අපකඩ්ඪාපෙත්වා ‘‘අත්තනො පමාණං න ජානාථ, අම්හෙහි සද්ධිං විවදථ, ඉදානි වො පහරාපෙත්වා රඤ්ඤො කථෙත්වා හත්ථපාදච්ඡෙදාදීනි කාරෙස්සාමා’’ති සන්තජ්ජෙස්සන්ති. තෙ තෙසං භයෙන අත්තනො සන්තකානි වත්ථූනි ‘‘තුම්හාකංයෙව තානි, ගණ්හථා’’ති නිය්‍යාතෙත්වා අත්තනො ගෙහානි පවිසිත්වා භීතා නිපජ්ජිස්සන්ති. පාපභික්ඛූපි පෙසලෙ භික්ඛූ යථාරුචි විහෙඨෙස්සන්ති. පෙසලා භික්ඛූ පටිසරණං අලභමානා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ගහනට්ඨානෙසු නිලීයිස්සන්ති. එවං හීනජච්චෙහි චෙව පාපභික්ඛූහි ච උපද්දුතානං ජාතිමන්තකුලපුත්තානඤ්චෙව පෙසලභික්ඛූනඤ්ච එළකානං භයෙන තසවකානං පලායනකාලො විය භවිස්සති. අයං සොළසමස්ස විපාකො. එවං තස්ස තස්ස අනත්ථස්ස පුබ්බනිමිත්තභූතෙ සොළස මහාසුපිනෙ පස්සි. තෙන වුත්තං ‘‘කොසලරාජා විය සොළස සුපිනෙ’’ති. එත්ථ ච පුබ්බනිමිත්තතො අත්තනො අත්ථානත්ථනිමිත්තං සුපිනං පස්සන්තො අත්තනො කම්මානුභාවෙන පස්සති. කොසලරාජා විය ලොකස්ස අත්ථානත්ථනිමිත්තං සුපිනං පස්සන්තො පන සබ්බසත්තසාධාරණකම්මානුභාවෙන පස්සතීති වෙදිතබ්බං. ๑๖. และในสมัยที่พระราชาไม่ตั้งอยู่ในธรรมนั่นเอง คนไม่มีตระกูลเท่านั้นจะเป็นที่โปรดปรานของพระราชาและเป็นใหญ่ ส่วนคนมีตระกูลจะไม่มีใครรู้จักและตกยาก คนเหล่านั้นจะทำให้พระราชาทรงเชื่อถือถ้อยคำของตน และเป็นผู้มีกำลังในที่วินิจฉัยคดีเป็นต้น จะฟ้องร้องเอาที่นาและที่ดินเป็นต้นที่สืบทอดมาตามประเพณีของคนผู้อ่อนแอว่า "เป็นของพวกเรา" เมื่อคนเหล่านั้นมาโต้แย้งในที่วินิจฉัยคดีเป็นต้นว่า "ไม่ใช่ของพวกท่าน แต่เป็นของพวกเรา" พวกเขาก็จะให้โบยด้วยหวายเป็นต้น จับคอแล้วฉุดลากออกไป ขู่สำทับว่า "พวกเจ้าไม่รู้จักประมาณตน มาโต้แย้งกับพวกเราหรือ บัดนี้พวกเราจะให้โบยพวกเจ้า แล้วจะทูลพระราชาให้สั่งตัดมือตัดเท้าเป็นต้น" คนเหล่านั้นกลัวต่อคนพวกนั้น จึงมอบทรัพย์สินของตนให้ว่า "ทรัพย์เหล่านั้นเป็นของพวกท่านนั่นแหละ จงรับไปเถิด" แล้วเข้าไปสู่เรือนของตน นอนอยู่ด้วยความหวาดกลัว แม้ภิกษุชั่วก็จะเบียดเบียนภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักตามใจชอบ ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักเมื่อไม่ได้ที่พึ่ง ก็จะเข้าไปสู่ป่าแอบซ่อนอยู่ในที่รกทึบ จะเป็นเหมือนเวลาที่เหล่าเสือเหลืองพากันหนีไปเพราะกลัวแพะ ในเวลาที่กุลบุตรผู้มีชาติและภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักถูกคนชาติชั่วและภิกษุชั่วเบียดเบียนอย่างนี้ นี้เป็นวิบากของความฝันข้อที่ ๑๖ พระองค์ทรงเห็นมหาความฝัน ๑๖ ประการ ซึ่งเป็นบุพนิมิตแห่งความพินาศนั้นๆ ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เหมือนพระเจ้าโกศลทรงฝัน ๑๖ ประการ" และในเรื่องนี้ พึงทราบว่า ผู้ที่ฝันเห็นบุพนิมิตที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์แก่ตน ย่อมฝันด้วยอานุภาพแห่งกรรมของตน ส่วนผู้ที่ฝันเห็นบุพนิมิตที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์แก่โลก เหมือนพระเจ้าโกศล ย่อมฝันด้วยอานุภาพแห่งกรรมอันเป็นสาธารณะแก่สัตว์ทั้งปวง. කුද්ධා හි දෙවතාති මහානාගවිහාරෙ මහාථෙරස්ස කුද්ධා දෙවතා විය. රොහණෙ කිර මහානාගවිහාරෙ මහාථෙරො භික්ඛුසඞ්ඝං අනපලොකෙත්වාව එකං නාගරුක්ඛං ඡින්දාපෙසි. රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා ථෙරස්ස කුද්ධා පඨමමෙව නං සච්චසුපිනෙන පලොභෙත්වා පච්ඡා ‘‘ඉතො තෙ සත්තදිවසමත්ථකෙ උපට්ඨාකො රාජා මරිස්සතී’’ති සුපිනෙ ආරොචෙසි. ථෙරො තං කථං ආහරිත්වා රාජොරොධානං ආචික්ඛි. තා එකප්පහාරෙනෙව මහාවිරවං විරවිංසු. රාජා ‘‘කිං එත’’න්ති පුච්ඡි. තා ‘‘එවං ථෙරෙන වුත්ත’’න්ති ආරොචයිංසු. රාජා දිවසං ගණාපෙත්වා සත්තාහෙ වීතිවත්තෙ ථෙරස්ස හත්ථපාදෙ ඡින්දාපෙසි. එකන්තං සච්චමෙව හොතීති ඵලස්ස සච්චභාවතො වුත්තං, දස්සනං [Pg.70] පන විපල්ලත්ථමෙව. තෙනෙව පහීනවිපල්ලාසා පුබ්බනිමිත්තභූතම්පි සුපිනං න පස්සන්ති. ද්වීහි තීහිපි කාරණෙහි කදාචි සුපිනං පස්සතීති ආහ ‘‘සංසග්ගභෙදතො’’ති. ‘‘අසෙඛා න පස්සන්ති පහීනවිපල්ලාසත්තා’’ති වචනතො චතුන්නම්පි කාරණානං විපල්ලාසා එව මූලකාරණන්ති දට්ඨබ්බං. คำว่า "เทวดาโกรธ" หมายถึงเหมือนเทวดาโกรธพระมหาเถระในมหานาควิหาร ได้ยินว่า ในมหานาควิหารที่โรหณะ พระมหาเถระได้ให้ตัดต้นนาคต้นหนึ่งโดยไม่ปรึกษาภิกษุสงฆ์ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไม้นั้นโกรธพระเถระ ได้ล่อลวงท่านด้วยความฝันที่เป็นจริงก่อน แล้วภายหลังได้บอกในความฝันว่า "อีกเจ็ดวันนับจากนี้ พระราชาผู้เป็นอุปัฏฐากของท่านจะสิ้นพระชนม์" พระเถระนำเรื่องนั้นมาบอกแก่พระสนมทั้งหลาย พวกนางก็ส่งเสียงร้องไห้คร่ำครวญพร้อมกัน พระราชาตรัสถามว่า "เกิดอะไรขึ้น?" พวกนางทูลว่า "พระเถระกล่าวเช่นนี้" พระราชาทรงนับวันแล้ว เมื่อครบเจ็ดวัน ได้ให้ตัดมือตัดเท้าของพระเถระ ที่กล่าวว่า "เป็นจริงแท้แน่นอน" นั้น กล่าวโดยความเป็นจริงของผล แต่การเห็นนั้นคลาดเคลื่อนไป ด้วยเหตุนั้น ผู้ที่ละความวิปลาสได้แล้ว จึงไม่ฝันเห็นบุพนิมิตเลย ที่กล่าวว่า "บางครั้งฝันด้วยเหตุสองสามประการ" นั้น หมายถึง "เพราะความระคนกันและความปั่นป่วน" พึงทราบว่า ตามคำกล่าวที่ว่า "พระอเสขะไม่ฝัน เพราะละความวิปลาสได้แล้ว" นั้น ความวิปลาสเท่านั้นเป็นมูลเหตุของเหตุทั้งสี่ประการ තන්ති සුපිනකාලෙ පවත්තං භවඞ්ගචිත්තං. රූපනිමිත්තාදිආරම්මණන්ති කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තතො අඤ්ඤං රූපනිමිත්තාදිආරම්මණං න හොති. ඊදිසානීති පච්චක්ඛතො අනුභූතපුබ්බපරිකප්පිතරූපාදිආරම්මණානි චෙව රාගාදිසම්පයුත්තානි ච. සබ්බොහාරිකචිත්තෙනාති පකතිචිත්තෙන. คำว่า "นั้น" หมายถึงภวังคจิตที่เกิดขึ้นในเวลาฝัน คำว่า "อารมณ์คือรูปนิมิตเป็นต้น" หมายถึงอารมณ์คือรูปนิมิตเป็นต้นที่นอกเหนือจากกรรม กรรมนิมิต และคตินิมิต คำว่า "เช่นนี้" หมายถึงอารมณ์คือรูปเป็นต้นที่เคยประสบมาโดยตรง หรือที่คิดปรุงแต่งขึ้น และที่ประกอบด้วยราคะเป็นต้น คำว่า "ด้วยจิตที่เป็นไปตามปกติ" หมายถึงด้วยจิตปกติ ද්වීහි අන්තෙහි මුත්තොති කුසලාකුසලසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි අන්තෙහි මුත්තො. ආවජ්ජනතදාරම්මණක්ඛණෙති ඉදං යාව තදාරම්මණුප්පත්ති, තාව පවත්තචිත්තවාරං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘සුපිනෙනෙව දිට්ඨං විය මෙ, සුතං විය මෙති කථනකාලෙ පන අබ්‍යාකතොයෙව ආවජ්ජනමත්තස්සෙව උප්පජ්ජනතො’’ති වදන්ති. එවං වදන්තෙහි පඤ්චද්වාරෙ දුතියමොඝවාරෙ විය මනොද්වාරෙපි ආවජ්ජනං ද්වත්තික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වා ජවනට්ඨානෙ ඨත්වා භවඞ්ගං ඔතරතීති අධිප්පෙතන්ති දට්ඨබ්බං එකචිත්තක්ඛණිකස්ස ආවජ්ජනස්ස උප්පත්තියං ‘‘දිට්ඨං විය මෙ, සුතං විය මෙ’’ති කප්පනාය අසම්භවතො. එත්ථ ච ‘‘සුපිනන්තෙපි තදාරම්මණවචනතො පච්චුප්පන්නවසෙන අතීතවසෙන වා සභාවධම්මා සුපිනන්තෙ ආරම්මණං හොන්තී’’ති වදන්ති. ‘‘යදිපි සුපිනන්තෙ විභූතං හුත්වා උපට්ඨිතෙ රූපාදිවත්ථුම්හි තදාරම්මණං වුත්තං, තථාපි සුපිනන්තෙ උපට්ඨිතනිමිත්තස්ස පරිකප්පවසෙන ගහෙතබ්බතාය දුබ්බලභාවතො දුබ්බලවත්ථුකත්තාති වුත්ත’’න්ති වදන්ති. කෙචි පන ‘‘කරජකායස්ස නිරුස්සාහසන්තභාවප්පත්තිතො තන්නිස්සිතහදයවත්ථු න සුප්පසන්නං හොති, තතො තන්නිස්සිතාපි චිත්තප්පවත්ති න සුප්පසන්නා අසුප්පසන්නවට්ටිනිස්සිතදීපප්පභා විය, තස්මා දුබ්බලවත්ථුකත්තාති එත්ථ දුබ්බලහදයවත්ථුකත්තා’’ති අත්ථං වදන්ති. වීමංසිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං. คำว่า "พ้นจากที่สุดสองอย่าง" หมายถึงพ้นจากที่สุดสองอย่างที่เรียกว่ากุศลและอกุศล คำว่า "ในขณะแห่งอาวัชชนะและตทาลัมพนะ" นี้กล่าวหมายถึงวาระจิตที่ดำเนินไปจนถึงการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะ แต่ในเวลาที่กล่าวว่า "ฉันเห็นเหมือนในฝัน, ฉันได้ยินเหมือนในฝัน" นั้น พวกอาจารย์กล่าวว่า "เป็นอัพยากฤตเท่านั้น เพราะอาวัชชนะเท่านั้นเกิดขึ้น" พึงทราบว่า ผู้ที่กล่าวเช่นนี้มีเจตนาว่า ในมโนทวารก็ดี อาวัชชนะเกิดขึ้นสองหรือสามขณะแล้วตั้งอยู่ในฐานะแห่งชวนะ แล้วลงสู่ภวังค์ เหมือนในโมฆวาระที่สองในปัญจทวาร เพราะการเกิดขึ้นของอาวัชชนะที่เป็นจิตขณะเดียว ไม่สามารถจะคิดว่า "ฉันเห็นเหมือนในฝัน, ฉันได้ยินเหมือนในฝัน" ได้ ในเรื่องนี้ พวกอาจารย์กล่าวว่า "แม้ในความฝันก็มีตทาลัมพนะเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น สภาวธรรมทั้งหลายไม่ว่าจะเป็นปัจจุบันหรืออดีต ก็เป็นอารมณ์ในความฝันได้" พวกอาจารย์กล่าวว่า "แม้ตทาลัมพนะจะกล่าวถึงวัตถุคือรูปเป็นต้นที่ปรากฏชัดเจนในความฝัน แต่เนื่องจากนิมิตที่ปรากฏในความฝันนั้นต้องถูกรับรู้โดยการคิดปรุงแต่ง จึงมีความอ่อนแอ จึงกล่าวว่า 'มีวัตถุอ่อนแอ'" แต่บางท่านกล่าวอธิบายว่า "เพราะกายที่เกิดจากกรรมถึงความสงบและไม่มีเรี่ยวแรง วัตถุคือหทัยที่อาศัยกายนั้นจึงไม่ผ่องใส ดังนั้น กระแสจิตที่อาศัยวัตถุนั้นก็ไม่ผ่องใส เหมือนแสงประทีปที่อาศัยไส้ที่ไม่ผ่องใส เพราะฉะนั้น คำว่า 'มีวัตถุอ่อนแอ' ในที่นี้จึงหมายถึง 'มีวัตถุคือหทัยอ่อนแอ'" พึงพิจารณาแล้วเลือกเอาความที่สมควรยิ่งกว่า සුපිනන්තචෙතනාති මනොද්වාරිකජවනවසෙන පවත්තා සුපිනන්තචෙතනා. සුපිනඤ්හි පස්සන්තො මනොද්වාරිකෙනෙව ජවනෙන පස්සති, න පඤ්චද්වාරිකෙන. පටිබුජ්ඣන්තො ච මනොද්වාරිකෙනෙව පටිබුජ්ඣති, න පඤ්චද්වාරිකෙන. නිද්දායන්තස්ස හි මහාවට්ටිං ජාලෙත්වා දීපෙ චක්ඛුසමීපං උපනීතෙ පඨමං චක්ඛුද්වාරිකං ආවජ්ජනං භවඞ්ගං න ආවට්ටෙති, මනොද්වාරිකමෙව ආවට්ටෙති. අථ ජවනං ජවිත්වා භවඞ්ගං ඔතරති. දුතියවාරෙ චක්ඛුද්වාරිකආවජ්ජනං භවඞ්ගං ආවට්ටෙති[Pg.71], තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි ජවනපරියොසානානි පවත්තන්ති, තදනන්තරං භවඞ්ගං පවත්තති. තතියවාරෙ මනොද්වාරිකආවජ්ජනෙන භවඞ්ගෙ ආවට්ටිතෙ මනොද්වාරිකජවනං ජවති. තෙන චිත්තෙන ‘‘කිං අයං ඉමස්මිං ඨානෙ ආලොකො’’ති ජානාති. තථා නිද්දායන්තස්ස කණ්ණසමීපෙ තූරියෙසු පග්ගහිතෙසු, ඝානසමීපෙ සුගන්ධෙසු වා දුග්ගන්ධෙසු වා පුප්ඵෙසු උපනීතෙසු, මුඛෙ සප්පිම්හි වා ඵාණිතෙ වා පක්ඛිත්තෙ, පිට්ඨියං පාණිනා පහාරෙ දින්නෙ පඨමං සොතද්වාරිකාදීනි ආවජ්ජනානි භවඞ්ගං න ආවට්ටෙන්ති, මනොද්වාරිකමෙව ආවට්ටෙති, අථ ජවනං ජවිත්වා භවඞ්ගං ඔතරති. දුතියවාරෙ සොතද්වාරිකාදීනි ආවජ්ජනානි භවඞ්ගං ආවට්ටෙන්ති, තතො සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණාදීනි ජවනපරියොසානානි පවත්තන්ති, තදනන්තරං භවඞ්ගං වත්තති. තතියවාරෙ මනොද්වාරිකආවජ්ජනෙන භවඞ්ගෙ ආවට්ටිතෙ මනොද්වාරිකජවනං ජවති, තෙන චිත්තෙන ඤත්වා ‘‘කිං අයං ඉමස්මිං ඨානෙ සද්දො, සඞ්ඛසද්දො භෙරිසද්දො’’ති වා ‘‘කිං අයං ඉමස්මිං ඨානෙ ගන්ධො, මූලගන්ධො’’ති වා ‘‘කිං ඉදං මය්හං මුඛං පක්ඛිත්තං, සප්පීති වා ඵාණිත’’න්ති වා ‘‘කෙනම්හි පිට්ඨියං පහටො, අතිබද්ධො මෙ පහාරො’’ති වා වත්තා හොති. එවං මනොද්වාරිකජවනෙනෙව පටිබුජ්ඣති, න පඤ්චද්වාරිකෙන. සුපිනම්පි තෙනෙව පස්සති, න පඤ්චද්වාරිකෙන. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. เจตนาในฝัน คือเจตนาที่เกิดขึ้นโดยอาศัยชวนะทางมโนทวาร เพราะว่าเมื่อฝัน ย่อมฝันด้วยชวนะทางมโนทวารเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยชวนะทางปัญจทวาร และเมื่อตื่น ย่อมตื่นด้วยมโนทวารเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปัญจทวาร เพราะว่าเมื่อคนหลับ จุดไส้ตะเกียงใหญ่แล้วนำเข้าไปใกล้ตา ในครั้งแรก อาวัชชนะทางจักขุทวารย่อมไม่ยังภวังค์ให้หวั่นไหว ย่อมยังภวังค์ให้หวั่นไหวทางมโนทวารเท่านั้น จากนั้น ชวนะแล่นไปแล้วย่อมลงสู่ภวังค์ ในครั้งที่สอง อาวัชชนะทางจักขุทวารย่อมยังภวังค์ให้หวั่นไหว จากนั้น จักขุวิญญาณเป็นต้นอันมีชวนะเป็นที่สุดย่อมเกิดขึ้น หลังจากนั้น ภวังค์ย่อมเกิดขึ้น ในครั้งที่สาม เมื่อภวังค์ถูกอาวัชชนะทางมโนทวารยังให้หวั่นไหว ชวนะทางมโนทวารย่อมแล่นไป ด้วยจิตนั้น ย่อมรู้ว่า “แสงสว่างนี้อะไรหนอในที่นี้” เช่นเดียวกัน เมื่อคนหลับ มีเครื่องดนตรีถูกประโคมใกล้หู, มีดอกไม้มีกลิ่นหอมหรือกลิ่นเหม็นถูกนำเข้าไปใกล้จมูก, มีเนยใสหรือน้ำอ้อยถูกใส่เข้าไปในปาก, มีการตีด้วยมือที่หลัง ในครั้งแรก อาวัชชนะทางโสตทวารเป็นต้นย่อมไม่ยังภวังค์ให้หวั่นไหว ย่อมยังภวังค์ให้หวั่นไหวทางมโนทวารเท่านั้น จากนั้น ชวนะแล่นไปแล้วย่อมลงสู่ภวังค์ ในครั้งที่สอง อาวัชชนะทางโสตทวารเป็นต้นย่อมยังภวังค์ให้หวั่นไหว จากนั้น โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณเป็นต้น อันมีชวนะเป็นที่สุดย่อมเกิดขึ้น หลังจากนั้น ภวังค์ย่อมเกิดขึ้น ในครั้งที่สาม เมื่อภวังค์ถูกอาวัชชนะทางมโนทวารยังให้หวั่นไหว ชวนะทางมโนทวารย่อมแล่นไป ด้วยจิตนั้น ย่อมรู้ว่า “เสียงนี้อะไรหนอในที่นี้, เสียงสังข์หรือเสียงกลอง” หรือ “กลิ่นนี้อะไรหนอในที่นี้, กลิ่นรากไม้” หรือ “อะไรหนอถูกใส่เข้าไปในปากของฉัน, เนยใสหรือน้ำอ้อย” หรือ “ใครหนอมาตีฉันที่หลัง, การตีของฉันหนักมาก” ดังนี้ อย่างนี้ ย่อมตื่นด้วยชวนะทางมโนทวารเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปัญจทวาร แม้ฝันก็ย่อมฝันด้วยชวนะทางมโนทวารนั้น ไม่ใช่ด้วยปัญจทวาร ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้โดยง่าย මහාසුපිනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถา มหาสุบินสูตร จบแล้ว. 7. වස්සසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถา วัสสสูตร 197. සත්තමෙ උතුසමුට්ඨානන්ති වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ උප්පන්නං. අකාලෙපීති චිත්තවෙසාඛමාසෙසුපි. වස්සවලාහකදෙවපුත්තානඤ්හි අත්තනො රතියා කීළිතුකාමතාචිත්තෙ උප්පන්නෙ අකාලෙපි දෙවො වස්සති. තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර වස්සවලාහකදෙවපුත්තො වාකරකුටකවාසිඛීණාසවත්ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි. ථෙරො ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති පුච්ඡි. අහං, භන්තෙ, වස්සවලාහකදෙවපුත්තොති. තුම්හාකං කිර චිත්තෙන දෙවො වස්සතීති. ආම, භන්තෙති. පස්සිතුකාමා මයන්ති. තෙමිස්සථ, භන්තෙති. මෙඝසීසං වා ගජ්ජිතං වා න පඤ්ඤායති, කථං තෙමිස්සාමාති. භන්තෙ, අම්හාකං චිත්තෙන දෙවො වස්සති, තුම්හෙ පණ්ණසාලං පවිසථාති. ‘‘සාධු, දෙවපුත්තා’’ති පාදෙ ධොවිත්වා පණ්ණසාලං [Pg.72] පාවිසි. දෙවපුත්තො තස්මිං පවිසන්තෙයෙව එකං ගීතං ගායිත්වා හත්ථං උක්ඛිපි, සමන්තා තියොජනට්ඨානං එකමෙඝං අහොසි. ථෙරො අද්ධතින්තො පණ්ණසාලං පවිට්ඨොති. ๑๙๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า อุตุสมุฏฐานัง คือเกิดขึ้นใน ๔ เดือนแห่งฤดูฝน. คำว่า อกาเลปิ คือแม้ในเดือนจิตตะและเดือนวิสาขะ. เพราะว่าเมื่อจิตของเหล่าเทพบุตรวัสสวลาหกผู้มีความใคร่จะเล่นด้วยความยินดีของตนเกิดขึ้น เทวดาย่อมบันดาลให้ฝนตกแม้ในเวลาไม่สมควร. ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าว่า เทพบุตรวัสสวลาหกองค์หนึ่งไปหาพระเถระผู้เป็นขีณาสพผู้อยู่ในวากรกุฏกะแล้วไหว้แล้วยืนอยู่. พระเถระถามว่า “เธอเป็นใคร?”. (เทพบุตรตอบว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นเทพบุตรวัสสวลาหก”. (พระเถระถามว่า) “ได้ยินว่า เทวดาย่อมบันดาลให้ฝนตกด้วยจิตของพวกท่านใช่ไหม?”. (เทพบุตรตอบว่า) “ใช่แล้ว ข้าแต่ท่านผู้เจริญ”. (พระเถระกล่าวว่า) “พวกเราอยากเห็น”. (เทพบุตรกล่าวว่า) “ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจักเปียก”. (พระเถระกล่าวว่า) “ยอดเมฆหรือเสียงคำรามก็ไม่ปรากฏ พวกเราจะเปียกได้อย่างไร?”. (เทพบุตรกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวดาย่อมบันดาลให้ฝนตกด้วยจิตของพวกข้าพระองค์ ขอท่านทั้งหลายจงเข้าไปในบรรณศาลาเถิด”. (พระเถระกล่าวว่า) “ดีละ เทพบุตร” แล้วล้างเท้าแล้วเข้าไปในบรรณศาลา. พอพระเถระนั้นกำลังเข้าไปนั่นแหละ เทพบุตรก็ร้องเพลงบทหนึ่งแล้วยกมือขึ้น เมฆก้อนหนึ่งก็เกิดขึ้นรอบบริเวณ ๓ โยชน์. พระเถระเปียกครึ่งตัวแล้วเข้าไปในบรรณศาลา. වස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวัสสสูตร จบแล้ว. 8-9. වාචාසුත්තාදිවණ්ණනා ๘-๙. อรรถกถาวาจาสูตรเป็นต้น 198-9. අට්ඨමෙ අඞ්ගෙහීති කාරණෙහි. අඞ්ගීයන්ති හෙතුභාවෙන ඤායන්තීති අඞ්ගානි, කාරණානි. කාරණත්ථෙ ච අඞ්ග-සද්දො. පඤ්චහීති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනං. සමන්නාගතාති සමනුආගතා පවත්තා යුත්තා ච. වාචාති සමුල්ලපන-වාචා. යා ‘‘වාචා ගිරා බ්‍යප්පථො’’ති (ධ. ස. 636) ච, ‘‘නෙලා කණ්ණසුඛා’’ති (දී. නි. 1.9) ච ආගච්ඡති. යා පන ‘‘වාචාය චෙ කතං කම්ම’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1 කායකම්මද්වාර) එවං විඤ්ඤත්ති ච, ‘‘යා චතූහි වචීදුච්චරිතෙහි ආරති…පෙ… අයං වුච්චති සම්මාවාචා’’ති (ධ. ස. 299) එවං විරති ච, ‘‘ඵරුසවාචා, භික්ඛවෙ, ආසෙවිතා භාවිතා බහුලීකතා නිරයසංවත්තනිකා හොතී’’ති (අ. නි. 8.40) එවං චෙතනා ච වාචාති ආගතා, න සා ඉධ අධිප්පෙතා. කස්මා? අභාසිතබ්බතො. ‘‘සුභාසිතා හොති, නො දුබ්භාසිතා’’ති හි වුත්තං. සුභාසිතාති සුට්ඨු භාසිතා. තෙනස්සා අත්ථාවහතං දීපෙති. අනවජ්ජාති රාගාදිඅවජ්ජරහිතා. ඉමිනාස්ස කාරණසුද්ධිං අගතිගමනාදිප්පවත්තදොසාභාවඤ්ච දීපෙති. රාගදොසාදිවිමුත්තඤ්හි යං භාසතො අනුරොධවිවජ්ජනතො අගතිගමනං දුරසමුස්සිතමෙවාති. අනනුවජ්ජාති අනුවාදවිමුත්තා. ඉමිනාස්සා සබ්බාකාරසම්පත්තිං දීපෙති. සති හි සබ්බාකාරසම්පත්තියං අනනුවජ්ජතාති. විඤ්ඤූනන්ති පණ්ඩිතානං. තෙන නින්දාපසංසාසු බාලා අප්පමාණාති දීපෙති. ในสูตรที่ ๘-๙ คำว่า อังเคหิ คือด้วยเหตุทั้งหลาย. สิ่งที่ถูกรู้โดยความเป็นเหตุ ชื่อว่า องค์ คือเหตุทั้งหลาย. และศัพท์ว่า องค์ มีความหมายว่า เหตุ. คำว่า ปัญจหิ เป็นนิสสัคควิภัตติในอรรถแห่งเหตุ. คำว่า สมนฺนาคตา คือประกอบพร้อมแล้ว เป็นไปแล้ว และประกอบแล้ว. คำว่า วาจา คือวาจาที่เป็นการพูดคุย ซึ่งมาในพระบาลีว่า “วาจา กิรา พยัปปะโถ” (ธ.ส. ๖๓๖) และ “เนลา กัณณสุขา” (ที.นิ. ๑.๙). ส่วนวิญญัติที่มาในพระบาลีว่า “วาจายะ เจ กะตัง กัมมัง” (ธ.ส.อ. ๑ กายกรรมทวาร) และวิรติที่มาในพระบาลีว่า “ยา จตูหิ วจีทุจจะริเตหิ อารติ...เป... อะยัง วุจจะติ สัมมาวาจา” (ธ.ส. ๒๙๙) และเจตนาที่มาในพระบาลีว่า “ภิกษุทั้งหลาย วาจาหยาบคายที่เสพแล้ว เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความบังเกิดในนรก” (อ.อัฏฐก. ๘.๔๐) นั้น ไม่ได้ประสงค์ในที่นี้. เพราะเหตุไร? เพราะไม่ควรพูด. เพราะพระบาลีกล่าวไว้ว่า “เป็นวาจาสุภาษิต ไม่เป็นวาจาทุพภาษิต”. คำว่า สุภาสิตา คือพูดดีแล้ว. ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงถึงการนำมาซึ่งประโยชน์ของวาจานั้น. คำว่า อนวัชชา คือปราศจากโทษมีราคะเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงถึงความบริสุทธิ์แห่งเหตุของวาจานั้น และการไม่มีโทษอันเป็นไปในการไม่ถึงซึ่งคติเป็นต้น. เพราะว่าการพูดที่พ้นจากราคะและโทสะเป็นต้น ย่อมเป็นการไม่ถึงซึ่งคติที่ปราศจากการคล้อยตามและหลีกเลี่ยง ซึ่งเป็นสิ่งที่ยากจะเกิดขึ้นได้. คำว่า อนันนุวัชชา คือพ้นจากการถูกตำหนิ. ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์พร้อมด้วยอาการทั้งปวงของวาจานั้น. เพราะว่าเมื่อมีความสมบูรณ์พร้อมด้วยอาการทั้งปวง ย่อมไม่ถูกตำหนิ. คำว่า วิญญูนัง คือของบัณฑิตทั้งหลาย. ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงว่าคนพาลไม่เป็นประมาณในการนินทาและสรรเสริญ. ඉමෙහි ඛොතිආදීනි තානි අඞ්ගානි පච්චක්ඛතො දස්සෙන්තො තං වාචං නිගමෙති. යඤ්ච අඤ්ඤෙ පටිඤ්ඤාදීහි අවයවෙහි, නාමාදීහි පදෙහි, ලිඞ්ගවචනවිභත්තිකාලකාරකසම්පත්තීහි ච සමන්නාගතං මුසාවාදාදිවාචම්පි සුභාසිතන්ති මඤ්ඤන්ති, තං පටිසෙධෙති. අවයවාදිසමන්නාගතාපි හි තථාරූපී [Pg.73] වාචා දුබ්භාසිතාව හොති අත්තනො ච පරෙසඤ්ච අනත්ථාවහත්තා. ඉමෙහි පන පඤ්චහඞ්ගෙහි සමන්නාගතා සචෙපි මිලක්ඛුභාසාපරියාපන්නා ඝටචෙටිකාගීතිකපරියාපන්නාපි හොති, තථාපි සුභාසිතාව ලොකියලොකුත්තරහිතසුඛාවහත්තා. තථා හි මග්ගපස්සෙ සස්සං රක්ඛන්තියා සීහළචෙටිකාය සීහළකෙනෙව ජාතිජරාමරණයුත්තං ගීතිකං ගායන්තියා සද්දං සුත්වා මග්ගං ගච්ඡන්තා සට්ඨිමත්තා විපස්සකභික්ඛූ අරහත්තං පාපුණිංසු. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงองค์เหล่านั้นด้วยคำว่า อิเมหิ โข เป็นต้น โดยประจักษ์ แล้วทรงสรุปวาจานั้น. และทรงปฏิเสธสิ่งที่คนอื่นเข้าใจว่า แม้วาจาอันประกอบด้วยองค์มีปฏิญญาเป็นต้น, ด้วยบทมีนามเป็นต้น, และด้วยความสมบูรณ์แห่งลิงค์ วจนะ วิภัตติ กาล การก อันเป็นวาจามีมุสาวาทเป็นต้น ก็เป็นสุภาษิต. เพราะว่าวาจาเช่นนั้น แม้ประกอบด้วยองค์เป็นต้น ก็เป็นทุพภาษิตนั่นเอง เพราะนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ตนและผู้อื่น. ส่วนวาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้ แม้จะเป็นภาษาของคนป่าเถื่อน หรือเป็นเพลงของหญิงรับใช้ผู้ตักน้ำ ก็ยังเป็นสุภาษิตนั่นเอง เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขทั้งทางโลกและทางธรรม. ดังเช่น ภิกษุผู้เจริญวิปัสสนาประมาณ ๖๐ รูป กำลังเดินทางไป ได้ยินเสียงหญิงรับใช้ชาวสิงหลผู้เฝ้านาอยู่ข้างทาง ร้องเพลงเกี่ยวกับชาติ ชรา มรณะ ด้วยภาษาชาวสิงหลเท่านั้น ก็บรรลุพระอรหัต. තථා තිස්සො නාම ආරද්ධවිපස්සකො භික්ඛු පදුමස්සරසමීපෙන ගච්ඡන්තො පදුමස්සරෙ පදුමානි භඤ්ජිත්වා – เช่นเดียวกัน พระภิกษุชื่อติสสะ ผู้เริ่มเจริญวิปัสสนา กำลังเดินไปใกล้สระบัว ได้หักดอกบัวในสระบัวแล้ว – ‘‘පාතොව ඵුල්ලිතකොකනදං,සූරියාලොකෙන භිජ්ජියතෙ; එවං මනුස්සත්තං ගතා සත්තා,ජරාභිවෙගෙන මද්දීයන්තී’’ති. (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.213; සු. නි. අට්ඨ. 2.452 සුභාසිතසුත්තවණ්ණනා) – “ดอกบัวแดงที่บานในยามเช้า ย่อมถูกแสงอาทิตย์ทำลายไปฉันใด สัตว์ทั้งหลายที่เกิดเป็นมนุษย์แล้ว ย่อมถูกความชราครอบงำบดขยี้ไปฉันนั้น” (สํ.นิ.อ. ๑.๑.๒๑๓; สุ.นิ.อ. ๒.๔๕๒ อรรถกถาสุภาษิตสูตร) – ඉමං ගීතිං ගායන්තියා චෙටිකාය සුත්වා අරහත්තං පත්තො. ได้ฟังเพลงนี้ที่หญิงรับใช้ร้องแล้ว ก็บรรลุพระอรหัต. බුද්ධන්තරෙපි අඤ්ඤතරො පුරිසො සත්තහි පුත්තෙහි සද්ධිං අටවිතො ආගම්ම අඤ්ඤතරාය ඉත්ථියා මුසලෙන තණ්ඩුලෙ කොට්ටෙන්තියා – แม้ในระหว่างพุทธันดร ชายคนหนึ่งพร้อมด้วยบุตร ๗ คน มาจากป่า ได้ยินหญิงคนหนึ่งกำลังตำข้าวเปลือกด้วยสาก – ‘‘ජරාය පරිමද්දිතං එතං, මිලාතචම්මනිස්සිතං; මරණෙන භිජ්ජති එතං, මච්චුස්ස ඝාසමාමිසං. “ร่างกายนี้ถูกความชราบดขยี้แล้ว อาศัยผิวหนังที่เหี่ยวแห้ง; ร่างกายนี้ย่อมแตกสลายด้วยความตาย เป็นเหยื่อของมัจจุราช. ‘‘කිමීනං ආලයං එතං, නානාකුණපෙන පූරිතං; අසුචිභාජනං එතං, තදලික්ඛන්ධසමං ඉද’’න්ති. (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.213; සු. නි. අට්ඨ. 2.452 සුභාසිතසුත්තවණ්ණනා) – นี่เป็นที่อยู่ของหมู่หนอน เต็มไปด้วยซากศพหลายชนิด นี่เป็นภาชนะแห่งสิ่งไม่สะอาด นี้เปรียบเหมือนกองแห่งสิ่งปฏิกูลนั้น” (สํ.นิ.อ. ๑.๑.๒๑๓; สุ.นิ.อ. ๒.๔๕๒ อรรถกถาสุภาษิตสูตร) – ඉමං ගීතං සුත්වා පච්චවෙක්ඛන්තො සහ පුත්තෙහි පච්චෙකබොධිං පත්තො. එවං ඉමෙහි පඤ්චහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතා වාචා සචෙපි මිලක්ඛුභාසාය පරියාපන්නා ඝටචෙටිකාගීතිකපරියාපන්නා වාචා හොති, තථාපි සුභාසිතාති වෙදිතබ්බා. සුභාසිතා එව අනවජ්ජා අනනුවජ්ජා ච විඤ්ඤූනං අත්ථත්ථිකානං කුලපුත්තානං අත්ථප්පටිසරණානං, නො බ්‍යඤ්ජනප්පටිසරණානන්ති. නවමං උත්තානමෙව. ครั้นฟังเพลงนี้แล้วพิจารณาอยู่ ก็ได้บรรลุพระปัจเจกโพธิพร้อมด้วยบุตรทั้งหลาย วาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้อย่างนี้ แม้เป็นวาจาที่จัดเข้าในภาษาของคนป่าเถื่อน หรือจัดเข้าในเพลงของหญิงรับใช้ผู้ถือหม้อน้ำ ก็พึงทราบว่าเป็นสุภาษิต สุภาษิตเท่านั้นเป็นวาจาที่ไม่มีโทษและไม่ถูกตำหนิ เป็นที่พึ่งแห่งอรรถของกุลบุตรผู้มุ่งประโยชน์ ผู้ถืออรรถเป็นที่พึ่ง ไม่ใช่ถือพยัญชนะเป็นที่พึ่ง ข้อที่ ๙ มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว වාචාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวาจาสูตรเป็นต้น จบแล้ว 10. නිස්සාරණීයසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถานิสสรณียสูตร 200. දසමෙ [Pg.74] නිස්සරන්තීති නිස්සරණීයාති වත්තබ්බෙ දීඝං කත්වා නිද්දෙසො. කත්තරි හෙස අනීය-සද්දො යථා ‘‘නිය්‍යානියා’’ති. තෙනාහ ‘‘නිස්සටා’’ති. කුතො පන නිස්සටා? යථාසකං පටිපක්ඛතො. නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතුයොති ආහ ‘‘අත්තසුඤ්ඤසභාවා’’ති. අත්ථතො පන ධම්මධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුවිසෙසො. තාදිසස්ස භික්ඛුනො කිලෙසවසෙන කාමෙසු මනසිකාරො නත්ථීති ආහ ‘‘වීමංසනත්ථ’’න්ති, ‘‘නෙක්ඛම්මනියතං ඉදානි මෙ චිත්තං, කිං නු ඛො කාමවිතක්කොපි උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වීමංසන්තස්සාති අත්ථො. පක්ඛන්දනං නාම අනුප්පවෙසො. සො පන තත්ථ නත්ථීති ආහ ‘‘නප්පවිසතී’’ති. පසීදනං නාම අභිරුචි. සන්තිට්ඨනං පතිට්ඨානං. විමුච්චනං අධිමුච්චනන්ති. තං සබ්බං පටික්ඛිපන්තො වදති ‘‘පසාදං නාපජ්ජතී’’තිආදි. එවංභූතං පනස්ස චිත්තං තස්ස කථං තිට්ඨතීති ආහ ‘‘යථා’’තිආදි. ๒๐๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า nissaranti ความจริงควรกล่าวว่า nissaraṇīyā แต่ท่านแสดงโดยทำเสียงให้ยาว (ทีฆะ) อนียปัจจัยนี้ลงในกัตตุสาธนะ เหมือนในคำว่า niyyāniyā เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า nissaṭā (สลัดออกแล้ว) ก็สลัดออกแล้วจากอะไร? จากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ตามส่วนของตน. ที่ชื่อว่า ธาตุ เพราะอรรถว่าไม่มีชีวิต ท่านจึงกล่าวว่า "มีสภาวะว่างจากอัตตา". โดยอรรถแล้ว ได้แก่ธรรมธาตุและมโนวิญญาณธาตุชนิดพิเศษ. สำหรับภิกษุเช่นนั้น ย่อมไม่มีการทำไว้ในใจในกามทั้งหลายด้วยอำนาจกิเลส ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อพิจารณา" อธิบายว่า เพื่อพิจารณาว่า "บัดนี้ จิตของเราน้อมไปในเนกขัมมะแล้ว กามวิตกจะยังเกิดขึ้นอีกหรือไม่หนอ". ที่ชื่อว่า การแล่นไป คือการเข้าไป. แต่การเข้าไปนั้นไม่มีในกามนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่เข้าไป". ที่ชื่อว่า ความเลื่อมใส คือความชอบใจ. ที่ชื่อว่า ความตั้งอยู่มั่น คือความดำรงอยู่มั่น. ที่ชื่อว่า ความหลุดพ้น คือความน้อมใจเชื่อ. ท่านปฏิเสธสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดจึงกล่าวว่า "ไม่ถึงความเลื่อมใส" เป็นต้น. ส่วนจิตของภิกษุนั้นที่เป็นเช่นนั้น ย่อมตั้งอยู่ได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวคำว่า "ตามที่..." เป็นต้น. තන්ති පඨමජ්ඣානං. අස්සාති භික්ඛුනො. චිත්තං පක්ඛන්දතීති පරිකම්මචිත්තෙන සද්ධිං ඣානචිත්තං එකත්තවසෙන එකජ්ඣං කත්වා වදති. ගොචරෙ ගතත්තාති අත්තනො ආරම්මණෙ එව පවත්තත්තා. අහානභාගියත්තාති ඨිතිභාගියත්තා. සුට්ඨු විමුත්තන්ති වික්ඛම්භනවිමුත්තියා සම්මදෙව විමුත්තං. චිත්තස්ස ච කායස්ස ච විහනනතො විඝාතො. දුක්ඛං පරිදහනතො පරිළාහො. කාමවෙදනං න වෙදියති අනුප්පජ්ජනතො. නිස්සරන්ති තතොති නිස්සරණං. කෙ නිස්සරන්ති? කාමා. එවඤ්ච කාමානන්ති කත්තුසාමිවචනං සුට්ඨු යුජ්ජති. යදග්ගෙන කාමා තතො නිස්සටාති වුච්චන්ති, තදග්ගෙන ඣානම්පි කාමතො නිස්සටන්ති වත්තබ්බතං ලභතීති වුත්තං ‘‘කාමෙහි නිස්සටත්තා’’ති. එවං වික්ඛම්භනවසෙන කාමනිස්සරණං වත්වා ඉදානි සමුච්ඡෙදවසෙන අච්චන්තතො නිස්සරණං දස්සෙතුං ‘‘යො පනා’’තිආදි වුත්තං. සෙසපදෙසූති සෙසකොට්ඨාසෙසු. บทว่า ตํ นั้น คือปฐมฌาน. บทว่า อสฺส คือ ของภิกษุนั้น. บทว่า จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ ท่านกล่าวโดยรวมฌานจิตกับบริกรรมจิตเข้าเป็นอันเดียวกันด้วยอำนาจความเป็นหนึ่งเดียวกัน. บทว่า โคจเร คตตฺตา เพราะเป็นไปในอารมณ์ของตนเท่านั้น. บทว่า อหานภาคิยตฺตา เพราะเป็นส่วนแห่งความตั้งอยู่ (ฐิติภาคิยธรรม). บทว่า สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ คือหลุดพ้นดีแล้วด้วยวิกขัมภนวิมุตติ. ความเบียดเบียนชื่อว่า วิฆาต เพราะเบียดเบียนจิตและกาย. ความเร่าร้อนชื่อว่า ปริฬาหะ เพราะแผดเผาให้เป็นทุกข์. ย่อมไม่เสวยกามเวทนา เพราะไม่เกิดขึ้น. ธรรมที่สลัดออกไปจากกามนั้น ชื่อว่า นิสสรณะ. อะไรที่สลัดออกไป? คือกามทั้งหลาย. และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า กามานํ ที่เป็นกัตตุสามีวจนะจึงสมควรอย่างยิ่ง. กามทั้งหลายถูกเรียกว่าสลัดออกไปจากฌานนั้นด้วยเหตุใด แม้ฌานก็ย่อมได้ชื่อว่าสลัดออกไปจากกามด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะสลัดออกไปจากกามทั้งหลาย". ท่านกล่าวถึงการสลัดออกจากกามด้วยอำนาจการข่มไว้ (วิกขัมภนะ) อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงการสลัดออกอย่างเด็ดขาดด้วยอำนาจการตัดขาด (สมุจเฉท) จึงกล่าวคำว่า "โย ปนา" เป็นต้น. บทว่า เสสปเทสุ คือ ในส่วนที่เหลือ. අයං පන විසෙසොති විසෙසං වදන්තෙන තං ඣානං පාදකං කත්වාතිආදිකො අවිසෙසොති කත්වා දුතියතතියවාරෙසු සබ්බසො අනාමට්ඨො, චතුත්ථවාරෙ පන අයම්පි විසෙසොති දස්සෙතුං ‘‘අච්චන්තනිස්සරණඤ්චෙත්ථ අරහත්තඵලං යොජෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. යස්මා අරූපජ්ඣානං [Pg.75] පාදකං කත්වා අග්ගමග්ගං අධිගන්ත්වා අරහත්තෙ ඨිතස්ස චිත්තං සබ්බසො රූපෙහි නිස්සටං නාම හොති. තස්ස හි ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය වීමංසනත්ථං රූපාභිමුඛං චිත්තං පෙසෙන්තස්ස. ඉදමක්ඛාතන්ති සමථයානිකානං වසෙන හෙට්ඨා චත්තාරො වාරා ගහිතා. ඉදං පන සුක්ඛවිපස්සකස්ස වසෙනාති ආහ ‘‘සුද්ධසඞ්ඛාරෙ’’තිආදි. ‘‘පුන සක්කායො නත්ථී’’ති උප්පන්නන්ති ‘‘ඉදානි මෙ සක්කායප්පබන්ධො නත්ථී’’ති වීමංසන්තස්ස උප්පන්නං. ส่วนคำว่า "นี้เป็นความพิเศษ" นี้ เมื่อจะกล่าวถึงความพิเศษ ท่านจึงไม่ได้กล่าวถึงโดยประการทั้งปวงในวาระที่ ๒ และที่ ๓ โดยถือว่าคำเป็นต้นว่า "กระทำฌานนั้นให้เป็นบาท" ไม่ใช่ความพิเศษ แต่ในวาระที่ ๔ เพื่อจะแสดงว่า "แม้ข้อนี้ก็เป็นความพิเศษ" ท่านจึงกล่าวว่า "ในที่นี้ พึงประกอบอรหัตผลซึ่งเป็นการสลัดออกอย่างเด็ดขาดด้วย". เพราะว่า จิตของผู้ตั้งอยู่ในพระอรหัตผลที่บรรลุอริยมรรคอันสูงสุดโดยทำอรูปฌานให้เป็นบาท ย่อมชื่อว่าสลัดออกจากรูปทั้งหลายโดยประการทั้งปวง. ด้วยว่า เมื่อภิกษุนั้นออกจากผลสมาบัติแล้วส่งจิตไปเผชิญต่อรูปเพื่อพิจารณา. บทว่า อิทมกฺขาตํ นี้ ท่านถือเอา ๔ วาระข้างต้นด้วยอำนาจแห่งสมถยานิกบุคคล. ส่วนวาระนี้ ท่านกล่าวด้วยอำนาจแห่งสุกขวิปัสสกบุคคล จึงกล่าวคำว่า "สังขารล้วนๆ" เป็นต้น. คำว่า "สักกายะไม่มีอีก" เกิดขึ้นแล้ว คือเกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณาว่า "บัดนี้ ความสืบต่อแห่งสักกายะของเราไม่มีแล้ว". නිස්සාරණීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานิสสรณียสูตร จบแล้ว. බ්‍රාහ්මණවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพราหมณวรรค จบแล้ว. චතුත්ථපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. จตุตถปัณณาสก์ จบแล้ว. 5. පඤ්චමපණ්ණාසකං ๕. ปัญจมปัณณาสก์ (21) 1. කිමිලවග්ගො (๒๑) ๑. กิมิลวรรค 1-4. කිමිලසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถากิมิลสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๔ 201-4. පඤ්චමස්ස [Pg.76] පඨමදුතියානි උත්තානත්ථානෙව. තතියෙ අධිවාසනං ඛමනං, පරෙසං දුක්කටං දුරුත්තඤ්ච පටිවිරොධාකරණෙන අත්තනො උපරි ආරොපෙත්වා වාසනං අධිවාසනං, තදෙව ඛන්තීති අධිවාසනක්ඛන්ති. සුභෙ රතොති සූරතො, සුට්ඨු වා පාපතො ඔරතො විරතො සොරතො, තස්ස භාවො සොරච්චං. තෙනාහ ‘‘සොරච්චෙනාති සුචිසීලතායා’’ති. සා හි සොභනකම්මරතතා, සුට්ඨු වා පාපතො ඔරතභාවො විරතතා. චතුත්ථෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ในข้อ ๒๐๑-๔ อรรถกถาสูตรที่ ๑ และที่ ๒ แห่งปัญจมปัณณาสก์ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อธิวาสนํ คือ ความอดทน, การยกความชั่วและการกล่าวร้ายของผู้อื่นขึ้นไว้เหนือตนโดยไม่ทำการตอบโต้ ชื่อว่า อธิวาสนะ, อธิวาสนะนั้นนั่นแหละคือขันติ จึงชื่อว่า อธิวาสนขันติ. ผู้ยินดีในความดี ชื่อว่า สุรโต, หรือผู้ที่งดเว้นจากบาปด้วยดี ชื่อว่า โสรโต, ภาวะของผู้นั้นชื่อว่า โสรัจจะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยโสรัจจะ คือด้วยความเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์". เพราะโสรัจจะนั้นคือความเป็นผู้ยินดีในกรรมที่งดงาม หรือความเป็นผู้งดเว้นจากบาปด้วยดี. ในสูตรที่ ๔ ไม่มีคำที่จะต้องอธิบาย. කිමිලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากิมิลสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 5. චෙතොඛිලසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาเจโตขีลสูตร 205. පඤ්චමෙ චෙතොඛිලා නාම අත්ථතො විචිකිච්ඡා කොධො ච. තෙ පන යස්මිං සන්තානෙ උප්පජ්ජන්ති, තස්ස ඛරභාවො කක්ඛළභාවො හුත්වා උපතිට්ඨන්ති, පගෙව අත්තනා සම්පයුත්තචිත්තස්සාති ආහ ‘‘චිත්තස්ස ථද්ධභාවා’’ති. යථා ලක්ඛණපාරිපූරියා ගහිතාය සබ්බා සත්ථු රූපකායසිරී ගහිතා එව නාම හොති එවං සබ්බඤ්ඤුතාය සබ්බධම්මකායසිරී ගහිතා එව නාම හොතීති තදුභයවත්ථුකමෙව කඞ්ඛං දස්සෙන්තො ‘‘සරීරෙ කඞ්ඛමානො’’තිආදිමාහ. විචිනන්තොති ධම්මසභාවං වීමංසන්තො. කිච්ඡතීති කිලමති. විනිච්ඡෙතුං න සක්කොතීති සන්නිට්ඨාතුං න සක්කොති. ආතපති කිලෙසෙති ආතප්පං, සම්මාවායාමොති ආහ ‘‘ආතප්පායාති කිලෙසසන්තාපනවීරියකරණත්ථායා’’ති. පුනප්පුනං යොගායාති භාවනං පුනප්පුනං යුඤ්ජනාය. සතතකිරියායාති භාවනාය නිරන්තරප්පයොගාය. ๒๐๕. ในสูตรที่ ๕ ที่ชื่อว่า เจโตขีละ โดยอรรถคือ วิจิกิจฉาและโกธะ. แต่เจโตขีละเหล่านั้น เมื่อเกิดขึ้นในสันดานใด ย่อมตั้งอยู่โดยเป็นความกระด้าง ความแข็งกระด้างของสันดานนั้น ไม่ต้องพูดถึงจิตที่ประกอบกับตนเลย ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะความที่จิตแข็งกระด้าง". ความสงสัยมีวัตถุ ๒ อย่างนั้นนั่นแหละ ท่านแสดงไว้ด้วยคำเป็นต้นว่า "สงสัยในพระสรีระ" ด้วยคำนึงว่า เมื่อถือเอาความสมบูรณ์แห่งลักษณะแล้ว ก็ชื่อว่าถือเอาพระสิริแห่งรูปกายทั้งปวงของพระศาสดา และเมื่อถือเอาพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ก็ชื่อว่าถือเอาพระสิริแห่งธรรมกายทั้งปวง. บทว่า วิจินนฺโต คือ พิจารณาสภาวธรรม. บทว่า กิจฺฉติ คือ ลำบาก. บทว่า วินิจฺเฉตุํ น สกฺโกติ คือ ไม่สามารถจะตัดสินได้. ความเพียรที่แผดเผากิเลส ชื่อว่า อาตัปปะ ได้แก่ สัมมาวายามะ ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อความเพียร คือเพื่อการทำความเพียรที่แผดเผากิเลส". บทว่า ปุนปฺปุนํ โยคาย คือ เพื่อประกอบภาวนาเนืองๆ. บทว่า สตตกิริยาย คือ เพื่อการประกอบภาวนาอย่างต่อเนื่อง. පටිවෙධධම්මෙ කඞ්ඛමානොති එත්ථ කථං ලොකුත්තරධම්මෙ කඞ්ඛා පවත්තීති? න ආරම්මණකරණවසෙන, අනුස්සුතාකාරපරිවිතක්කලද්ධෙ පරිකප්පිතරූපෙ කඞ්ඛා [Pg.77] පවත්තතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විපස්සනා…පෙ… වදන්ති, තං අත්ථි නු ඛො නත්ථීති කඞ්ඛතී’’ති. සික්ඛාති චෙත්ථ පුබ්බභාගසික්ඛා වෙදිතබ්බා. කාමඤ්චෙත්ථ විසෙසුප්පත්තියා මහාසාවජ්ජතාය චෙව සංවාසනිමිත්තං ඝටනාහෙතු අභිණ්හුප්පත්තිකතාය ච සබ්‍රහ්මචාරීසූති කොපස්ස විසයො විසෙසෙත්වා වුත්තො, අඤ්ඤත්ථාපි කොපො න චෙතොඛිලොති න සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති කෙචි. යදි එවං විචිකිච්ඡායපි අයං නයො ආපජ්ජති, තස්මා යථාරුතවසෙන ගහෙතබ්බං. ในคำว่า "Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno" (สงสัยในปฏิเวธธรรม) มีอธิบายว่า ความสงสัยในโลกุตตรธรรมเกิดขึ้นได้อย่างไร? มิใช่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการทำเป็นอารมณ์ แต่ความสงสัยเกิดขึ้นในรูปที่กำหนดขึ้นซึ่งได้มาจากการตรึกตามอาการที่ได้ยินมา เมื่อจะแสดงความนั้นจึงตรัสว่า "วิปัสสนา...เป... กล่าวกันว่า สิ่งนั้นมีอยู่จริงหรือไม่มีหนอ ย่อมสงสัย" ดังนี้. ในคำนี้ พึงทราบว่า "สิกขา" คือบุพภาคสิกขา. อนึ่ง ในคำว่า "ในเพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลาย" นี้ ตรัสระบุถึงวิสัยของความโกรธไว้เป็นพิเศษ เพราะความโกรธนั้นเกิดขึ้นบ่อยๆ เป็นเหตุให้เกิดการกระทบกระทั่งกันอันเป็นนิมิตแห่งการอยู่ร่วมกัน และเพราะมีความโทษมากโดยการเกิดขึ้นเป็นพิเศษ บางท่านกล่าวว่า แม้ในที่อื่น ความโกรธก็ไม่ชื่อว่าเป็นกิเลสดุจตะปูในใจนั้น หามิได้. หากเป็นเช่นนั้น แม้ในความวิจิกิจฉาก็พึงถึงนัยนี้ด้วย เพราะฉะนั้น พึงถือเอาตามพยัญชนะนั่นแล. චෙතොඛිලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเจโตขีลสูตร จบแล้ว. 6-8. විනිබන්ධසුත්තාදිවණ්ණනා ๖-๘. อรรถกถาวินิพันธสูตรเป็นต้น 206-8. ඡට්ඨෙ පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන කුසලචිත්තං විනිබන්ධන්තීති චෙතසොවිනිබන්ධා. තං පන විනිබන්ධන්තා මුට්ඨිග්ගාහං ගණ්හන්තා විය හොන්තීති ආහ ‘‘චිත්තං විනිබන්ධිත්වා’’තිආදි. කාමගිද්ධො පුග්ගලො වත්ථුකාමෙපි කිලෙසකාමෙපි අස්සාදෙති අභිනන්දතීති වුත්තං ‘‘වත්ථුකාමෙපි කිලෙසකාමෙපී’’ති. අත්තනො කායෙති අත්තනො නාමකායෙ, අත්තභාවෙ වා. බහිද්ධාරූපෙති පරෙසං කායෙ අනින්ද්‍රියබද්ධරූපෙ ච. උදරං අවදිහති උපචිනොති පූරෙතීති උදරාවදෙහකං. සෙය්‍යසුඛන්ති සෙය්‍යාය සයනවසෙන උප්පජ්ජනකසුඛං. සම්පරිවත්තකන්ති සම්පරිවත්තිත්වා. පණිධායාති තණ්හාවසෙනෙව පණිදහිත්වා. ඉති පඤ්චවිධොපි ලොභවිසෙසො එව ‘‘චෙතොවිනිබන්ධො’’ති වුත්තොති වෙදිතබ්බො. සත්තමට්ඨමෙසු නත්ථි වත්තබ්බං. ๒๐๖-๒๐๘. ในสูตรที่ ๖ ชื่อว่าเจโตวินิพันธะ เพราะผูกจิตที่เป็นกุศลไว้ด้วยอำนาจแห่งการไม่ให้เป็นไป. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ผูกจิตไว้" เป็นต้น เพราะบุคคลเหล่านั้นเมื่อผูกจิตไว้ ย่อมเป็นเหมือนผู้กำแน่น. บุคคลผู้กำหนัดในกาม ย่อมลิ้มรส ย่อมเพลิดเพลินในวัตถุกามและกิเลสกาม เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "ในวัตถุกามและกิเลสกาม". คำว่า "อัตตโน กาเย" คือในนามกายของตน หรือในอัตภาพของตน. คำว่า "พหิทธารูเป" คือในกายของผู้อื่นและในรูปที่มิได้เนื่องด้วยอินทรีย์. คำว่า "อุทราวเทหกัง" คือการพอกพูนท้อง การทำให้เต็มท้อง. คำว่า "เสยยาสุขัง" คือสุขที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการนอน. คำว่า "สัมปริวัตตกัง" คือการพลิกตัวไปมา. คำว่า "ปณิธายะ" คือการตั้งความปรารถนาไว้ด้วยอำนาจแห่งตัณหาเท่านั้น. พึงทราบว่า โลภะพิเศษทั้ง ๕ อย่างนี้แล ตรัสเรียกว่า "เจโตวินิพันธะ". ในสูตรที่ ๗ และ ๘ ไม่มีข้อความที่จะพึงกล่าว. විනිබන්ධසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวินิพันธสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 9-10. ගීතස්සරසුත්තාදිවණ්ණනා ๙-๑๐. อรรถกถาคีตัสสรสูตรเป็นต้น 209-210. නවමෙ ආයතකො නාම ගීතස්සරො තං තං වත්තං භින්දිත්වා අක්ඛරානි විනාසෙත්වා පවත්තොති ආහ ‘‘ආයතකෙනා’’තිආදි. ධම්මෙහි සුත්තවත්තං නාම අත්ථි, ගාථාවත්තං නාම අත්ථි, තං විනාසෙත්වා අතිදීඝං කාතුං න වට්ටති. ධම්මඤ්හි භාසන්තෙන චතුරස්සෙන වත්තෙන පරිමණ්ඩලානි [Pg.78] පදබ්‍යඤ්ජනානි දස්සෙතබ්බානි. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සරභඤ්ඤ’’න්ති (චූළව. 249) ච වචනතො සරෙන ධම්මං භණිතුං වට්ටති. සරභඤ්ඤෙ කිර තරඞ්ගවත්තධොතකවත්තභාගග්ගහකවත්තාදීනි ද්වත්තිංස වත්තානි අත්ථි. තෙසු යං ඉච්ඡති, තං කාතුං ලභතීති. දසමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ๒๐๙-๒๑๐. ในสูตรที่ ๙ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ด้วยเสียงที่ยืดยาว" เป็นต้น เพราะเสียงขับร้องที่ชื่อว่า "อายตกะ" ย่อมเป็นไปโดยทำวัตรนั้นๆ ให้แตกทำลาย และทำอักษรให้พินาศ. ในธรรมทั้งหลายมีสุตตวัตรและคาถาวัตรอยู่ การทำวัตรนั้นให้พินาศแล้วทำให้ยาวเกินไปไม่ควร. เพราะผู้กล่าวธรรมพึงแสดงบทพยัญชนะที่กลมกลึงด้วยวัตรอันเป็นสี่เหลี่ยม. และด้วยพระพุทธานุญาตว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสรภัญญะ" (จูฬวัคค์ ๒๔๙) การกล่าวธรรมด้วยเสียงย่อมควร. ในสรภัญญะมีวัตร ๓๒ อย่าง เช่น ตรังควัตร โธตกวัตร ภาคาคคหกวัตร เป็นต้น. ในวัตรเหล่านั้น ผู้ใดปรารถนาวัตรใด ย่อมทำวัตรนั้นได้. ในสูตรที่ ๑๐ ไม่มีข้อความที่จะพึงกล่าว. ගීතස්සරසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาคีตัสสรสูตรเป็นต้น จบแล้ว. කිමිලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากิมิลวรรค จบแล้ว. (22) 2. අක්කොසකවග්ගො (๒๒) ๒. อักโกสกวรรค 1-2. අක්කොසකසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๒. อรรถกถาอักโกสกสูตรเป็นต้น 211-2. දුතියස්ස පඨමෙ දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසකොති ‘‘බාලොසි, මූළ්හොසි, ඔට්ඨොසි, ගොණොසි, ගද්‍රභොසී’’තිආදිනා දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසකො. ‘‘හොතු, මුණ්ඩකසමණ, අදණ්ඩො අහන්ති කරොසි, ඉදානි තෙ රාජකුලං ගන්ත්වා දණ්ඩං ආරොපෙස්සාමී’’තිආදීනි වදන්තො පරිභාසකො නාමාති ආහ ‘‘භයදස්සනෙන පරිභාසකො’’ති. ලොකුත්තරධම්මා අපායමග්ගස්ස පරිපන්ථභාවතො පරිපන්ථො නාමාති ආහ ‘‘ලොකුත්තරපරිපන්ථස්ස ඡින්නත්තා’’ති, ලොකුත්තරසඞ්ඛාතස්ස අපායමග්ගපරිපන්ථස්ස ඡින්නත්තාති අත්ථො. දුතියෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ๒๑๑-๒๑๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ชื่อว่าผู้ด่า เพราะด่าด้วยวัตถุแห่งการด่า ๑๐ อย่าง มีคำว่า "เจ้าเป็นคนพาล, เจ้าเป็นคนหลง, เจ้าเป็นอูฐ, เจ้าเป็นโค, เจ้าเป็นลา" เป็นต้น. ผู้กล่าวคำว่า "สมณะหัวโล้น จงเป็นไปเถิด เจ้าทำเหมือนไม่มีโทษ เราจะไปราชสำนักแล้วลงโทษเจ้าเดี๋ยวนี้" เป็นต้น ชื่อว่าผู้บริภาษ เพราะแสดงความน่ากลัว. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "เพราะตัดปฏิปักษ์ต่อโลกุตตระ" ชื่อว่าปฏิปักษ์ เพราะโลกุตตรธรรมเป็นปฏิปักษ์ต่อทางแห่งอบาย หมายความว่า เพราะตัดปฏิปักษ์ต่อทางแห่งอบายที่ชื่อว่าโลกุตตระ. ในสูตรที่ ๒ ไม่มีข้อความที่จะพึงกล่าว. අක්කොසකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอักโกสกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 3-10. සීලසුත්තාදිවණ්ණනා ๓-๑๐. อรรถกถาสีลสูตรเป็นต้น 213-220. තතියෙ (දී. නි. ටී. 2.149) දුස්සීලොති එත්ථ දු-සද්දො අභාවත්ථො ‘‘දුප්පඤ්ඤො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.449) විය, න ගරහණත්ථොති ආහ ‘‘අසීලො නිස්සීලො’’ති. භින්නසංවරොති එත්ථ සමාදින්නසීලො කෙනචි කාරණෙන සීලභෙදං පත්තො, සො තාව භින්නසංවරො හොතු. යො පන සබ්බෙන සබ්බං අසමාදින්නසීලො ආචාරහීනො, සො කථං භින්නසංවරො නාම හොතීති[Pg.79]? සොපි සාධුසමාචාරස්ස පරිහරණීයස්ස භෙදිතත්තා භින්නසංවරො එව නාම. විනට්ඨසංවරො සංවරරහිතොති හි වුත්තං හොති. තං තං සිප්පට්ඨානං. මාඝාතකාලෙති ‘‘මා ඝාතෙථ පාණීන’’න්ති එවං මාඝාතඝොසනං ඝොසිතදිවසෙ. අබ්භුග්ගච්ඡති පාපකො කිත්තිසද්දො. අජ්ඣාසයෙන මඞ්කු හොතියෙව විප්පටිසාරිභාවතො. ๒๑๓-๒๒๐. ในสูตรที่ ๓ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๔๙) คำว่า "ทุสสีโล" ในที่นี้ คำว่า "ทุ" เป็นอภาวตถะ เหมือนในคำว่า "ทุปปัญโญ" เป็นต้น (ม. นิ. ๑.๔๔๙) ไม่ใช่ครหัตถะ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "ผู้ไม่มีศีล ผู้ปราศจากศีล". ในคำว่า "ภินนสังวโร" นี้ ผู้มีศีลที่สมาทานแล้วถึงความขาดแห่งศีลด้วยเหตุบางอย่าง ผู้นั้นชื่อว่ามีสังวรขาดแล้ว. ส่วนผู้ที่ไม่ได้สมาทานศีลโดยประการทั้งปวง ผู้ไม่มีอาจาระ ผู้นั้นชื่อว่ามีสังวรขาดแล้วได้อย่างไร? ผู้นั้นก็ชื่อว่ามีสังวรขาดแล้วนั่นเอง เพราะทำอาจาระอันดีที่พึงรักษาให้ขาด เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "ผู้มีสังวรพินาศแล้ว" คือผู้ปราศจากสังวร. ศิลปสถานนั้นๆ ในกาลแห่งการไม่ฆ่า คือในวันที่ประกาศการไม่ฆ่าสัตว์ว่า "อย่าฆ่าสัตว์ทั้งหลาย". ชื่อเสียงอันชั่วร้ายย่อมฟุ้งไป. ย่อมเป็นผู้กระดากใจด้วยอัธยาศัย เพราะมีความเดือดร้อนใจ. තස්සාති දුස්සීලස්ස. සමාදාය වත්තිතට්ඨානන්ති උට්ඨාය සමුට්ඨාය කතකාරණං. ආපාථං ආගච්ඡතීති තං මනසො උපට්ඨාති. උම්මීලෙත්වා ඉධලොකන්ති උම්මීලනකාලෙ අත්තනො පුත්තදාරාදිවසෙන ඉධලොකං පස්සති. නිමීලෙත්වා පරලොකන්ති නිමීලනකාලෙ ගතිනිමිත්තුපට්ඨානවසෙන පරලොකං පස්සති. තෙනාහ ‘‘චත්තාරො අපායා’’තිආදි. පඤ්චමපදන්ති ‘‘කායස්ස භෙදා’’තිආදිනා වුත්තො පඤ්චමො ආදීනවකොට්ඨාසො. වුත්තවිපරියායෙනාති වුත්තත්ථාය ආදීනවකථාය විපරියායෙන ‘‘අප්පමත්තො තං තං කසිවණිජ්ජාදිං යථාකාලං සම්පාදෙතුං සක්කොතී’’තිආදිනා. පාසංසං සීලමස්ස අත්ථීති සීලවා. සීලසම්පන්නොති සීලෙන සමන්නාගතො සම්පන්නසීලොති එවමාදිකං පන අත්ථවචනං සුකරන්ති අනාමට්ඨං. චතුත්ථාදීනි උත්තානත්ථානෙව. คำว่า "ตัสสะ" คือของคนทุศีล. คำว่า "สมาทายะ วัตติตัฏฐานัง" คือกิจที่ทำแล้วด้วยการลุกขึ้นตั้งใจทำ. คำว่า "อาปาถัง อาคัจฉติ" คือสิ่งนั้นย่อมปรากฏแก่ใจ. คำว่า "อุมมีเลตวา อิทธโลกัง" คือเมื่อลืมตา ย่อมเห็นโลกนี้โดยเป็นบุตรภรรยาของตนเป็นต้น. คำว่า "นิมมีเลตวา ปรโลกัง" คือเมื่อหลับตา ย่อมเห็นปรโลกโดยเป็นนิมิตแห่งคติปรากฏ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "อบาย ๔" เป็นต้น. คำว่า "ปัญจมปทัง" คือส่วนแห่งโทษที่ ๕ ที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "เมื่อกายแตกทำลาย" เป็นต้น. คำว่า "วุตตวิปริยาเยนะ" คือโดยนัยตรงกันข้ามกับเรื่องโทษที่กล่าวไว้ ด้วยคำว่า "ผู้ไม่ประมาท ย่อมสามารถทำกสิกรรมและพาณิชยกรรมนั้นๆ ให้สำเร็จได้ตามกาล" เป็นต้น. คำว่า "สีลวา" คือผู้มีศีลอันน่าสรรเสริญ. คำว่า "สีลสัมปันโน" คือผู้ประกอบด้วยศีล ผู้มีศีลสมบูรณ์ เป็นต้น ข้อความเช่นนี้เป็นเรื่องง่าย จึงไม่ได้กล่าวถึง. สูตรที่ ๔ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. සීලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสีลสูตรเป็นต้น จบแล้ว. අක්කොසකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอักโกสกวรรค จบแล้ว. (23) 3. දීඝචාරිකවග්ගො (๒๓) ๓. ทีฆจาริกวรรค 1-10. පඨමදීඝචාරිකසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๑๐. อรรถกถาพระสูตรมีปฐมทีฆจาริกสูตรเป็นต้น 221-230. තතියස්ස පඨමාදීනි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි. පඤ්චමෙ රහො නිසජ්ජාය ආපජ්ජතීති ‘‘යො පන භික්ඛු මාතුගාමෙන සද්ධිං එකො එකාය රහො නිසජ්ජං කප්පෙය්‍ය, පාචිත්තිය’’න්ති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ (පාචි. 290) වුත්තං ආපත්තිං ආපජ්ජති. පටිච්ඡන්නෙ ආසනෙ ආපජ්ජතීති ‘‘යො පන භික්ඛු මාතුගාමෙන රහො පටිච්ඡන්නෙ ආසනෙ නිසජ්ජං කප්පෙය්‍ය, පාචිත්තිය’’න්ති ඉමස්මිං වුත්තං ආපත්තිං ආපජ්ජති. මාතුගාමස්ස උත්තරි ඡප්පඤ්චවාචාහි ධම්මං දෙසෙන්තො [Pg.80] ආපජ්ජතීති ‘යො පන භික්ඛු මාතුගාමස්ස උත්තරි ඡප්පඤ්චවාචාහි ධම්මං දෙසෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර විඤ්ඤුනා පුරිසවිග්ගහෙනා’’ති (පාචි. 63) එවං වුත්තං ආපත්තිං ආපජ්ජති. තෙනාහ ‘‘තෙසං තෙසං සික්ඛාපදානං වසෙන වෙදිතබ්බානී’’ති. ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානි. ๒๒๑-๒๓๐. สูตรที่ ๑ เป็นต้น แห่งวรรคที่ ๓ เป็นเรื่องที่เข้าใจง่าย ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่าต้องอาบัติด้วยการนั่งในที่ลับ เพราะต้องอาบัติที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนี้ว่า "อนึ่ง ภิกษุใด นั่งในที่ลับกับมาตุคามผู้เดียวต่อผู้เดียว ต้องอาบัติปาจิตตีย์" (ปาจิ. 290) ชื่อว่าต้องอาบัติด้วยการนั่งในที่กำบัง เพราะต้องอาบัติที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนี้ว่า "อนึ่ง ภิกษุใด นั่งในที่กำบังกับมาตุคามในที่ลับ ต้องอาบัติปาจิตตีย์" ชื่อว่าต้องอาบัติด้วยการแสดงธรรมแก่มาตุคามเกิน ๕-๖ คำ เพราะต้องอาบัติที่กล่าวไว้ว่า "อนึ่ง ภิกษุใด แสดงธรรมแก่มาตุคามเกิน ๕-๖ คำ เว้นบุรุษผู้รู้เดียงสา" (ปาจิ. 63) เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "พึงทราบโดยอำนาจแห่งสิกขาบทนั้นๆ" สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว පඨමදීඝචාරිකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพระสูตรมีปฐมทีฆจาริกสูตรเป็นต้น จบแล้ว දීඝචාරිකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทีฆจาริกวรรค จบแล้ว 231-302. චතුත්ථවග්ගාදීනි උත්තානත්ථානි. ๒๓๑-๓๐๒. วรรคที่ ๔ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය อรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี ดังนี้ පඤ්චකනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා. การแสดงเนื้อความที่ไม่ตื้นในอรรถกถาปัญจกนิบาต จบแล้ว . නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น අඞ්ගුත්තරනිකායෙ ในอังคุตตรนิกาย ඡක්කනිපාත-ටීකා ฎีกาฉักกนิบาต 1. පඨමපණ්ණාසකං ๑. ปฐมปัณณาสก์ 1. ආහුනෙය්‍යවග්ගො ๑. อาหุเนยยวรรค 1. පඨමආහුනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා ๑. คำพรรณนาปฐมอาหุเนยยสูตร 1. ඡක්කනිපාතස්ස [Pg.81] පඨමෙ චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති නිස්සයවොහාරෙන වුත්තං. සසම්භාරකනිද්දෙසොයං යථා ‘‘ධනුනා විජ්ඣතී’’ති, තස්මා නිස්සයසීසෙන නිස්සිතස්ස ගහණං දට්ඨබ්බං. තෙනායමත්ථො ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ රූපාරම්මණෙ ආපාථගතෙ තං රූපං චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිස්වා’’ති. නෙව සුමනො හොතීති ජවනක්ඛණෙ ඉට්ඨෙ ආරම්මණෙ රාගං අනුප්පාදෙන්තො නෙව සුමනො හොති ගෙහස්සිතපෙමවසෙනපි මග්ගෙන සබ්බසො රාගස්ස සමුච්ඡින්නත්තා. න දුම්මනොති අනිට්ඨෙ අදුස්සන්තො න දුම්මනො. පසාදඤ්ඤථත්තවසෙනපි ඉට්ඨෙපි අනිට්ඨෙපි මජ්ඣත්තෙපි ආරම්මණෙ න සමං සම්මා අයොනිසො ගහණං අසමපෙක්ඛනං. අයඤ්චස්ස පටිපත්ති සතිවෙපුල්ලප්පත්තියා පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා චාති ආහ ‘‘සතො සම්පජානො හුත්වා’’ති. සතියා යුත්තත්තා සතො. සම්පජඤ්ඤෙන යුත්තත්තා සම්පජානො. ඤාණුප්පත්තිපච්චයරහිතකාලෙපි පවත්තිභෙදනතො ‘‘සතතවිහාරො කථිතො’’ති වුත්තං. සතතවිහාරොති ඛීණාසවස්ස නිච්චවිහාරො සබ්බදා පවත්තනකවිහාරො. ඨපෙත්වා හි සමාපත්තිවෙලං භවඞ්ගවෙලඤ්ච ඛීණාසවා ඉමිනාව ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවිහාරෙන විහරන්ති. ๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งฉักกนิบาต คำว่า “เห็นรูปด้วยตา” นี้กล่าวด้วยโวหารแห่งนิสสัย. นี้เป็นการแสดงถึงองค์ประกอบ เช่นเดียวกับคำว่า “ยิงด้วยธนู” เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าเป็นการถือเอาสิ่งที่อาศัยด้วยหัวข้อแห่งนิสสัย. ด้วยเหตุนั้น อรรถนี้คือ “เมื่อรูปารมณ์มาสู่คลองแห่งจักขุทวาร เห็นรูปนั้นด้วยจักขุวิญญาณ” คำว่า “ไม่เป็นผู้มีใจยินดี” คือในขณะแห่งชวนะ ไม่ยังราคะให้เกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนา จึงไม่เป็นผู้มีใจยินดี เพราะราคะถูกถอนขึ้นได้โดยสิ้นเชิงด้วยมรรค แม้ด้วยอำนาจแห่งความรักที่อาศัยเรือน. คำว่า “ไม่เป็นผู้มีใจไม่ยินดี” คือไม่เป็นผู้มีใจไม่ยินดี เพราะไม่ประทุษร้ายในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา. แม้ด้วยอำนาจแห่งความผ่องใสที่แตกต่างกัน ก็ไม่พิจารณาอารมณ์ที่น่าปรารถนา ที่ไม่น่าปรารถนา และที่เป็นกลาง โดยไม่แยบคายอย่างสม่ำเสมอ. และปฏิปัตตินี้ของท่านนั้น เป็นไปเพื่อความถึงพร้อมแห่งสติอันไพบูลย์ และความถึงพร้อมแห่งปัญญาอันไพบูลย์ จึงตรัสว่า “เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ” เพราะประกอบด้วยสติ จึงชื่อว่ามีสติ. เพราะประกอบด้วยสัมปชัญญะ จึงชื่อว่ามีสัมปชัญญะ. แม้ในกาลที่ปราศจากปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของญาณ ก็ยังมีการดำเนินไปที่แตกต่างกัน จึงตรัสว่า “ชื่อว่าสัตตตวิหาร” สัตตตวิหาร คือวิหารธรรมอันเป็นนิตย์ของพระขีณาสพ เป็นวิหารธรรมที่ดำเนินไปตลอดเวลา. เพราะว่าพระขีณาสพทั้งหลาย เว้นเวลาแห่งสมาบัติและเวลาแห่งภวังค์แล้ว ย่อมอยู่ด้วยฉฬังคุเปกขาวิหารนี้เท่านั้น. එත්ථ ච ‘‘ඡසු ද්වාරෙසුපි උපෙක්ඛකො විහරතී’’ති ඉමිනා ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා කථිතා. ‘‘සම්පජානො’’ති වචනතො පන චත්තාරි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තානි ලබ්භන්ති තෙහි විනා සම්පජානතාය අසම්භවතො. සතතවිහාරභාවතො අට්ඨ මහාකිරියචිත්තානි ලබ්භන්ති. ‘‘නෙව සුමනො න දුම්මනො’’ති වචනතො අට්ඨ මහාකිරියචිත්තානි, හසිතුප්පාදො, වොට්ඨබ්බනඤ්චාති දස චිත්තානි ලබ්භන්ති. රාගදොසසහජාතානං සොමනස්සදොමනස්සානං අභාවො තෙසම්පි සාධාරණොති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන ආගතානං ඉමෙසං සතතවිහාරානං සොමනස්සං කථං ලබ්භතීති චෙ? ආසෙවනතො. කිඤ්චාපි [Pg.82] ඛීණාසවො ඉට්ඨානිට්ඨෙපි ආරම්මණෙ මජ්ඣත්තො විය බහුලං උපෙක්ඛකො විහරති අත්තනො පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනතො, කදාචි පන තථා චෙතොභිසඞ්ඛාරාභාවෙ යං තං සභාවතො ඉට්ඨං ආරම්මණං, තස්ස යාථාවසභාවග්ගහණවසෙනපි අරහතො චිත්තං පුබ්බාසෙවනවසෙන සොමනස්සසහගතං හුත්වා පවත්තතෙව. ในที่นี้ ฉฬังคุเปกขาถูกกล่าวด้วยคำว่า “ย่อมอยู่เป็นผู้วางเฉยในทวารทั้ง ๖” ส่วนด้วยคำว่า “สัมปชัญญะ” ย่อมได้จิตที่ประกอบด้วยญาณ ๔ ดวง เพราะความเป็นไปไม่ได้แห่งสัมปชัญญะหากปราศจากจิตเหล่านั้น. ด้วยความเป็นสัตตตวิหาร ย่อมได้มหากิริยาจิต ๘ ดวง. ด้วยคำว่า “ไม่เป็นผู้มีใจยินดี ไม่เป็นผู้มีใจไม่ยินดี” ย่อมได้จิต ๑๐ ดวง คือ มหากิริยาจิต ๘ ดวง, หสิตุปปาทจิต และโวฏฐัพพนจิต. หากมีผู้ถามว่า “การไม่มีโสมนัสและโทมนัสที่เกิดพร้อมกับราคะและโทสะนั้น เป็นเรื่องทั่วไปของจิตเหล่านั้น แล้วโสมนัสจะเกิดขึ้นได้อย่างไรในสัตตตวิหารเหล่านี้ที่มาด้วยอำนาจแห่งฉฬังคุเปกขา?” ตอบว่า “เพราะการเสพคุ้น” แม้ว่าพระขีณาสพจะอยู่เป็นผู้วางเฉยในอารมณ์ทั้งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นส่วนมาก เหมือนผู้เป็นกลาง เพราะไม่ละทิ้งความเป็นผู้มีปกติบริสุทธิ์ของตน แต่บางครั้งเมื่อไม่มีความปรุงแต่งทางใจเช่นนั้น อารมณ์ใดที่โดยสภาพแล้วน่าปรารถนา จิตของพระอรหันต์ก็ย่อมดำเนินไปโดยประกอบด้วยโสมนัสด้วยอำนาจแห่งการเสพคุ้นในกาลก่อน แม้ด้วยอำนาจแห่งการถือเอาสภาพตามความเป็นจริงของอารมณ์นั้น. පඨමආහුනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำพรรณนาปฐมอาหุเนยยสูตร จบแล้ว 2-7. දුතියආහුනෙය්‍යසුත්තාදිවණ්ණනා ๒-๗. คำพรรณนาอาหุเนยยสูตรที่ ๒ เป็นต้น 2-7. දුතියෙ (විසුද්ධි. 2.380) අනෙකවිහිතන්ති අනෙකවිධං නානප්පකාරං. ඉද්ධිවිධන්ති ඉද්ධිකොට්ඨාසං. පච්චනුභොතීති පච්චනුභවති, ඵුසති සච්ඡිකරොති පාපුණාතීති අත්ථො. ඉදානිස්ස අනෙකවිහිතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘එකොපි හුත්වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘එකොපි හුත්වා’’ති ඉමිනා කරණතො පුබ්බෙව පකතියා එකොපි හුත්වා. බහුධා හොතීති බහූනං සන්තිකෙ චඞ්කමිතුකාමො වා සජ්ඣායං කාතුකාමො වා පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමො වා හුත්වා සතම්පි සහස්සම්පි හොති. ආවිභාවං තිරොභාවන්ති එත්ථ ආවිභාවං කරොති, තිරොභාවං කරොතීති අයමත්ථො. ඉදමෙව හි සන්ධාය පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 3.11) වුත්තං – ‘‘ආවිභාවන්ති කෙනචි අනාවුටං හොති අප්පටිච්ඡන්නං විවටං, තිරොභාවන්ති කෙනචි ආවුටං හොති පටිච්ඡන්නං පිහිතං පටිකුජ්ජිත’’න්ති. තිරොකුට්ටං තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං අසජ්ජමානො ගච්ඡති සෙය්‍යථාපි ආකාසෙති එත්ථ තිරොකුට්ටන්ති පරකුට්ටං, කුට්ටස්ස පරභාගන්ති වුත්තං හොති. එස නයො ඉතරෙසු. කුට්ටොති ච ගෙහභිත්තියා එතං අධිවචනං. පාකාරොති ගෙහවිහාරගාමාදීනං පරික්ඛෙපපාකාරො. පබ්බතොති පංසුපබ්බතො වා පාසාණපබ්බතො වා. අසජ්ජමානොති අලග්ගමානො සෙය්‍යථාපි ආකාසෙ විය. ในอาหุเนยยสูตรที่ ๒ (วิสุทธิ. ๒.๓๘๐) คำว่า “อเนกวิหิตะ” คือมีหลายอย่าง มีหลายประเภท. คำว่า “อิทธิวิธี” คือส่วนแห่งฤทธิ์. คำว่า “ย่อมเสวย” คือย่อมประสบ, ย่อมถูกต้อง, ย่อมทำให้แจ้ง, ย่อมถึง. บัดนี้ เมื่อจะแสดงความเป็นผู้มีหลายอย่างของท่านนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “เป็นคนเดียวแล้ว” ในคำนั้น คำว่า “เป็นคนเดียวแล้ว” ด้วยคำนี้ คือเป็นคนเดียวโดยปกติก่อนที่จะกระทำ. คำว่า “ย่อมเป็นได้หลายอย่าง” คือเมื่อปรารถนาจะจงกรม หรือจะสาธยาย หรือจะถามปัญหาในที่ของคนหมู่มาก ก็ย่อมเป็นได้ร้อยหนึ่ง พันหนึ่ง. คำว่า “ทำให้ปรากฏ ทำให้หายไป” ในที่นี้ อรรถว่า “ย่อมทำให้ปรากฏ, ย่อมทำให้หายไป” นี้แหละ. อนึ่ง พระปฏิสัมภิทาได้กล่าวไว้โดยอ้างอิงถึงข้อนี้ว่า (ปฏิ. ม. ๓.๑๑) – “ทำให้ปรากฏ คือไม่ถูกอะไรปิดบัง ไม่ถูกปกคลุม เปิดเผย, ทำให้หายไป คือถูกอะไรปิดบัง ถูกปกคลุม ถูกปิด ถูกซ่อนไว้” คำว่า “ไปได้ตลอดฝา ไปได้ตลอดกำแพง ไปได้ตลอดภูเขา โดยไม่ติดขัด เหมือนไปในอากาศ” ในที่นี้ คำว่า “ตลอดฝา” คือฝาอื่น, กล่าวคือส่วนที่พ้นจากฝา. ข้อนี้มีนัยเช่นเดียวกันในคำอื่น ๆ. คำว่า “ฝา” นี้เป็นชื่อเรียกของฝาเรือน. คำว่า “กำแพง” คือกำแพงที่ล้อมรอบเรือน วิหาร หรือหมู่บ้านเป็นต้น. คำว่า “ภูเขา” คือภูเขาดิน หรือภูเขาหิน. คำว่า “โดยไม่ติดขัด” คือโดยไม่ติดค้าง เหมือนในอากาศ. උම්මුජ්ජනිමුජ්ජන්ති එත්ථ උම්මුජ්ජන්ති උට්ඨානං වුච්චති. නිමුජ්ජන්ති සංසීදනං. උම්මුජ්ජඤ්ච නිමුජ්ජඤ්ච උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං. උදකෙපි අභිජ්ජමානෙති එත්ථ යං උදකං අක්කමිත්වා සංසීදති, තං භිජ්ජමානන්ති වුච්චති, විපරීතං අභිජ්ජමානං. පල්ලඞ්කෙන ගච්ඡති. පක්ඛී [Pg.83] සකුණොති පක්ඛෙහි යුත්තසකුණො. ඉමෙපි චන්දිමසූරියෙ එවංමහිද්ධිකෙ එවංමහානුභාවෙ පාණිනා පරාමසතීති එත්ථ චන්දිමසූරියානං ද්වාචත්තාලීසයොජනසහස්සස්ස උපරි චරණෙන මහිද්ධිකතා, තීසු දීපෙසු එකක්ඛණෙ ආලොකකරණෙන මහානුභාවතා වෙදිතබ්බා. එවං උපරිචරණආලොකකරණෙහි මහිද්ධිකෙ මහානුභාවෙ. පරාමසතීති ගණ්හාති, එකදෙසෙ වා ඡුපති. පරිමජ්ජතීති සමන්තතො ආදාසතලා විය පරිමජ්ජති. යාව බ්‍රහ්මලොකාපීති බ්‍රහ්මලොකම්පි පරිච්ඡෙදං කත්වා. කායෙන වසං වත්තෙතීති තත්‍ර බ්‍රහ්මලොකෙ කායෙන අත්තනො වසං වත්තෙති. ในคำว่า “ดำลงและโผล่ขึ้น” (Ummujjanimujjanti) ในที่นี้ คำว่า “โผล่ขึ้น” (ummujjanti) เรียกว่าการลุกขึ้น. คำว่า “ดำลง” (nimujjanti) คือการจมลง. การโผล่ขึ้นและการดำลง ชื่อว่า “ดำลงและโผล่ขึ้น” (ummujjanimujjaṃ). ในคำว่า “ในน้ำก็ไม่แยก” (udakepi abhijjamāne) ในที่นี้ น้ำใดที่เหยียบแล้วจมลง น้ำนั้นเรียกว่า “ถูกแยก” (bhijjamāna), ตรงกันข้ามคือ “ไม่ถูกแยก” (abhijjamāna). ย่อมไปโดยขัดสมาธิ. คำว่า “นกมีปีก” (pakkhī sakuṇo) คือนกที่ประกอบด้วยปีก. ในคำว่า “ย่อมลูบคลำพระจันทร์และพระอาทิตย์ที่มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ด้วยมือ” ในที่นี้ พึงทราบว่าพระจันทร์และพระอาทิตย์มีฤทธิ์มากด้วยการโคจรอยู่เหนือ ๔๒,๐๐๐ โยชน์, มีอานุภาพมากด้วยการให้แสงสว่างในสามทวีปในขณะเดียวกัน. มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากด้วยการโคจรอยู่เบื้องบนและการให้แสงสว่างอย่างนี้. คำว่า “ย่อมลูบคลำ” (parāmasati) คือย่อมจับ หรือย่อมสัมผัสในบางส่วน. คำว่า “ย่อมลูบไล้” (parimajjati) คือย่อมลูบไล้โดยรอบ เหมือนพื้นกระจก. คำว่า “แม้จนถึงพรหมโลก” (yāva brahmalokāpi) คือกำหนดพรหมโลกเป็นที่สุด. คำว่า “ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปด้วยกาย” (kāyena vasaṃ vatteti) คือย่อมยังอำนาจของตนให้เป็นไปด้วยกายในพรหมโลกนั้น. දිබ්බාය සොතධාතුයාති එත්ථ දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බා. දෙවතානඤ්හි සුචරිතකම්මනිබ්බත්තා පිත්තසෙම්හරුහිරාදීහි අපලිබුද්ධා උපක්කිලෙසවිමුත්තතාය දූරෙපි ආරම්මණසම්පටිච්ඡනසමත්ථා දිබ්බා පසාදසොතධාතු හොති. අයඤ්චාපි ඉමස්ස භික්ඛුනො වීරියභාවනාබලෙන නිබ්බත්තා ඤාණසොතධාතු තාදිසායෙවාති දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බා. අපිච දිබ්බවිහාරවසෙන පටිලද්ධත්තා අත්තනා ච දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තාපි දිබ්බා. සවනට්ඨෙන නිජ්ජීවට්ඨෙන ච සොතධාතු. සොතධාතුකිච්චකරණෙන සොතධාතු වියාතිපි සොතධාතු. තාය සොතධාතුයා. විසුද්ධායාති සුද්ධාය නිරුපක්කිලෙසාය. අතික්කන්තමානුසිකායාති මනුස්සූපචාරං අතික්කමිත්වා සද්දසවනෙ මානුසිකං මංසසොතධාතුං අතික්කන්තාය වීතිවත්තෙත්වා ඨිතාය. උභො සද්දෙ සුණාතීති ද්වෙ සද්දෙ සුණාති. කතමෙ ද්වෙ? දිබ්බෙ ච මානුසෙ ච, දෙවානඤ්ච මනුස්සානඤ්ච සද්දෙති වුත්තං හොති. එතෙන පදෙසපරියාදානං වෙදිතබ්බං. යෙ දූරෙ සන්තිකෙ චාති යෙ සද්දා දූරෙ පරචක්කවාළෙපි, යෙ ච සන්තිකෙ අන්තමසො සදෙහසන්නිස්සිතපාණකසද්දාපි, තෙ සුණාතීති වුත්තං හොති. එතෙන නිප්පදෙසපරියාදානං වෙදිතබ්බං. ในคำว่า “ด้วยทิพยโสตธาตุ” (dibbāya sotadhātuyā) ในที่นี้ ชื่อว่าทิพย์ เพราะคล้ายกับทิพย์. เพราะว่าทิพยโสตธาตุอันเป็นปสาทะของเทวดาทั้งหลายนั้น เกิดจากสุจริตกรรม ไม่ถูกพัวพันด้วยดี เสมหะ และโลหิตเป็นต้น และหลุดพ้นจากอุปกิเลส จึงสามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล. และญาณโสตธาตุที่เกิดขึ้นด้วยกำลังแห่งวิริยภาวนาของภิกษุรูปนี้ ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน จึงชื่อว่าทิพย์ เพราะคล้ายกับทิพย์. อนึ่ง ชื่อว่าทิพย์ เพราะได้มาด้วยอำนาจแห่งทิพยวิหาร และเพราะตนเองอาศัยทิพยวิหาร. ชื่อว่าโสตธาตุ เพราะเป็นที่ฟัง และเพราะเป็นธาตุที่ไม่มีชีวิต. ชื่อว่าโสตธาตุ แม้เพราะทำกิจของโสตธาตุ. ด้วยโสตธาตุนั้น. คำว่า “บริสุทธิ์” (visuddhāya) คือบริสุทธิ์ ปราศจากอุปกิเลส. คำว่า “ล่วงพ้นจากของมนุษย์” (atikkantamānusikāya) คือล่วงพ้นจากโสตธาตุที่เป็นเนื้อของมนุษย์ในการได้ยินเสียง โดยล่วงพ้นจากขอบเขตของมนุษย์ และตั้งอยู่โดยก้าวล่วงไป. คำว่า “ย่อมได้ยินเสียงทั้งสอง” (ubho sadde suṇāti) คือย่อมได้ยินเสียงสองอย่าง. สองอย่างอะไรบ้าง? คือเสียงทิพย์และเสียงมนุษย์, กล่าวคือเสียงของเทวดาและเสียงของมนุษย์. ด้วยข้อนี้ พึงทราบการกำหนดขอบเขต (padesapariyādāna). คำว่า “ทั้งที่ไกลและที่ใกล้” (ye dūre santike ca) คือเสียงใดที่ไกล แม้ในจักรวาลอื่น, และเสียงใดที่ใกล้ แม้เสียงของสัตว์เล็ก ๆ ที่อาศัยอยู่ในร่างกายของตน, ย่อมได้ยินเสียงเหล่านั้น. ด้วยข้อนี้ พึงทราบการกำหนดโดยไม่จำกัดขอบเขต (nippadesapariyādāna). පරසත්තානන්ති අත්තානං ඨපෙත්වා සෙසසත්තානං. පරපුග්ගලානන්ති ඉදම්පි ඉමිනා එකත්ථමෙව. වෙනෙය්‍යවසෙන පන දෙසනාවිලාසෙන ච බ්‍යඤ්ජනනානත්තං කතං. චෙතසා චෙතොති අත්තනො චිත්තෙන තෙසං චිත්තං. පරිච්චාති පරිච්ඡින්දිත්වා. පජානාතීති සරාගාදිවසෙන නානප්පකාරතො ජානාති. සරාගං වා චිත්තන්තිආදීසු පන අට්ඨලොභසහගතචිත්තං සරාගං චිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අවසෙසං චාතුභූමකං කුසලාබ්‍යාකතචිත්තං වීතරාගං. ද්වෙ [Pg.84] දොමනස්සචිත්තානි, ද්වෙ විචිකිච්ඡුද්ධච්චචිත්තානීති ඉමානි පන චත්තාරි චිත්තානි ඉමස්මිං දුකෙ සඞ්ගහං න ගච්ඡන්ති. කෙචි පන ථෙරා තානිපි සඞ්ගණ්හන්ති. දුවිධං පන දොමනස්සචිත්තං සදොසං චිත්තං නාම. සබ්බම්පි චාතුභූමකං කුසලාබ්‍යාකතචිත්තං වීතදොසං. සෙසානි දස අකුසලචිත්තානි ඉමස්මිං දුකෙ සඞ්ගහං න ගච්ඡන්ති. කෙචි පන ථෙරා තානිපි සඞ්ගණ්හන්ති. සමොහං වීතමොහන්ති එත්ථ පන පාටිපුග්ගලිකනයෙන විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතද්වයමෙව සමොහං. මොහස්ස පන සබ්බාකුසලෙසු සම්භවතො ද්වාදසවිධම්පි අකුසලචිත්තං සමොහං චිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අවසෙසං වීතමොහං. ථිනමිද්ධානුගතං පන සංඛිත්තං, උද්ධච්චානුගතං වික්ඛිත්තං. රූපාවචරාරූපාවචරං මහග්ගතං, අවසෙසං අමහග්ගතං. සබ්බම්පි තෙභූමකං සඋත්තරං, ලොකුත්තරං අනුත්තරං. උපචාරප්පත්තං අප්පනාප්පත්තඤ්ච සමාහිතං, උභයමප්පත්තං අසමාහිතං. තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදප්පටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණවිමුත්තිං පත්තං පඤ්චවිධම්පි එතං විමුත්තං, විමුත්තිමප්පත්තං වා අවිමුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. คำว่า ปรสัตตานํ ได้แก่ สัตว์ที่เหลือ เว้นตน. คำว่า ปรปุคฺคลานํ แม้นี้ก็มีความหมายอย่างเดียวกันกับคำนี้. แต่ความต่างกันแห่งพยัญชนะนั้น ทรงทำไว้โดยสามารถแห่งเวไนยบุคคลและโดยลีลาแห่งเทศนา. คำว่า เจตสา เจโต ได้แก่ จิตของตนกับจิตของสัตว์เหล่านั้น. คำว่า ปริจฺจ ได้แก่ กำหนดรู้แล้ว. คำว่า ปชานาติ ได้แก่ ย่อมรู้โดยประการต่างๆ มีจิตมีราคะเป็นต้น. อนึ่ง ในคำว่า จิตมีราคะ เป็นต้น พึงทราบว่า จิตที่สหรคตด้วยโลภะ ๘ ดวง ชื่อว่าจิตมีราคะ. จิตกุศลและอัพยากฤตอันเป็นไปในภูมิ ๔ ที่เหลือ ชื่อว่าปราศจากราคะ. อนึ่ง จิตโทมนัส ๒ ดวง จิตวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ ๒ ดวง จิต ๔ ดวงเหล่านี้ ย่อมไม่สงเคราะห์เข้าในทุกะนี้. แต่พระเถระบางพวกย่อมสงเคราะห์จิตเหล่านั้นด้วย. อนึ่ง จิตโทมนัส ๒ อย่าง ชื่อว่าจิตมีโทสะ. จิตกุศลและอัพยากฤตอันเป็นไปในภูมิ ๔ ทั้งหมด ชื่อว่าปราศจากโทสะ. อกุศลจิต ๑๐ ดวงที่เหลือ ย่อมไม่สงเคราะห์เข้าในทุกะนี้. แต่พระเถระบางพวกย่อมสงเคราะห์จิตเหล่านั้นด้วย. อนึ่ง ในคำว่า มีโมหะ ปราศจากโมหะ นี้ โดยนัยแห่งบุคคล จิตที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ ๒ ดวงเท่านั้น ชื่อว่ามีโมหะ. แต่เพราะโมหะย่อมเกิดในอกุศลจิตทั้งหมด อกุศลจิต ๑๒ อย่างทั้งหมด พึงทราบว่าชื่อว่าจิตมีโมหะ. จิตที่เหลือ ชื่อว่าปราศจากโมหะ. อนึ่ง จิตที่ประกอบด้วยถีนมิทธะ ชื่อว่าหดหู่ (saṃkhitta), จิตที่ประกอบด้วยอุทธัจจะ ชื่อว่าฟุ้งซ่าน (vikkhitta). จิตรูปาวจรและอรูปาวจร ชื่อว่ามหัคคตะ, จิตที่เหลือ ชื่อว่าไม่ใช่มหัคคตะ. จิตอันเป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมด ชื่อว่ามีธรรมอื่นยิ่งกว่า (sauttara), จิตโลกุตตระ ชื่อว่าไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า (anuttara). จิตที่ถึงอุปจาระและถึงอัปปนา ชื่อว่ามีสมาธิ, จิตที่ไม่ถึงทั้งสองอย่าง ชื่อว่าไม่มีสมาธิ. วิมุตติ ๕ อย่างนี้ คือ ตทังควิมุตติ วิขัมภนวิมุตติ สมุจเฉทวิมุตติ ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ และนิสสรณวิมุตติ ที่ถึงแล้ว ชื่อว่าพ้นแล้ว, หรือจิตที่ไม่ถึงวิมุตติ พึงทราบว่าชื่อว่าไม่พ้นแล้ว. අනෙකවිහිතන්ති (පාරා. අට්ඨ. 1.12) අනෙකවිධං, අනෙකෙහි වා පකාරෙහි පවත්තිතං සංවණ්ණිතන්ති අත්ථො. පුබ්බෙනිවාසන්ති සමනන්තරාතීතභවං ආදිං කත්වා තත්ථ තත්ථ නිවුත්ථසන්තානං. අනුස්සරතීති ඛන්ධපටිපාටිවසෙන, චුතිපටිසන්ධිවසෙන වා අනුගන්ත්වා අනුගන්ත්වා සරති. සෙය්‍යථිදං – එකම්පි ජාතිං…පෙ… පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරතීති. තත්ථ එකම්පි ජාතින්ති එකම්පි පටිසන්ධිමූලං චුතිපරියොසානං එකභවපරියාපන්නං ඛන්ධසන්තානං. එස නයො ද්වෙපි ජාතියොතිආදීසුපි. අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙතිආදීසු පන පරිහායමානො කප්පො සංවට්ටකප්පො, වඩ්ඪමානො විවට්ටකප්පොති වෙදිතබ්බො. තත්ථ සංවට්ටෙන සංවට්ටට්ඨායී ගහිතො හොති තංමූලකත්තා, විවට්ටෙන විවට්ටට්ඨායී. එවඤ්හි සති යානි තානි ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි. කතමානි චත්තාරි? සංවට්ටො සංවට්ටට්ඨායී විවට්ටො විවට්ටට්ඨායී’’ති (අ. නි. 4.156) වුත්තානි, තානි පරිග්ගහිතානි හොන්ති. คำว่า อเนกวิหิตํ (สมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย ๑/๑๒) มีหลายอย่าง หรืออันบุคคลให้เป็นไปแล้วโดยหลายประการ พรรณนาแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า ปุพฺเพนิวาสํ ได้แก่ ขันธสันดานที่เคยอยู่อาศัยในภพนั้นๆ มีภพที่ล่วงไปแล้วในลำดับเป็นต้น. คำว่า อนุสฺสรติ ได้แก่ ย่อมระลึกไปตามลำดับแห่งขันธ์ หรือไปตามลำดับจุติและปฏิสนธิ. เหมือนอย่างที่ตรัสว่า ระลึกชาติได้แม้ชาติหนึ่ง...ฯลฯ...ระลึกบุพเพนิวาสได้ ดังนี้. ในคำเหล่านั้น คำว่า เอกมฺปิ ชาตึ ได้แก่ ขันธสันดานที่นับเนื่องในภพเดียว มีปฏิสนธิเป็นมูล มีจุติเป็นที่สุด แม้ชาติเดียว. นัยนี้พึงทราบในคำว่า แม้สองชาติ เป็นต้นด้วย. อนึ่ง ในคำว่า แม้หลายสังวัฏฏกัป เป็นต้น พึงทราบว่า กัปที่เสื่อมไป ชื่อว่าสังวัฏฏกัป, กัปที่เจริญขึ้น ชื่อว่าวิวัฏฏกัป. ในคำเหล่านั้น สังวัฏฏะย่อมถูกถือเอาด้วยสังวัฏฏัฏฐายี เพราะเป็นมูลของสังวัฏฏะ, วิวัฏฏะย่อมถูกถือเอาด้วยวิวัฏฏัฏฐายี. เมื่อเป็นเช่นนี้ อสังไขยกัป ๔ อย่างที่ตรัสไว้ว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสังไขยกัปของกัปมี ๔ อย่างเหล่านี้. ๔ อย่างเป็นไฉน? คือ สังวัฏฏะ สังวัฏฏัฏฐายี วิวัฏฏะ วิวัฏฏัฏฐายี (อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต ๔.๑๕๖) เหล่านั้น ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยกัน. අමුත්‍රාසින්ති අමුම්හි සංවට්ටකප්පෙ අහං අමුම්හි භවෙ වා යොනියා වා ගහියා වා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා වා සත්තාවාසෙ වා සත්තනිකායෙ වා ආසිං. එවංනාමොති තිස්සො වා ඵුස්සො වා. එවංගොත්තොති ගොතමො වා කච්චායනො වා කස්සපො වා. ඉදමස්ස අතීතභවෙ අත්තනො නාමගොත්තානුස්සරණවසෙන වුත්තං. සචෙ පන තස්මිං කාලෙ අත්තනො වණ්ණසම්පත්තිලූඛපණීතජීවිකභාවං [Pg.85] සුඛදුක්ඛබහුලතං අප්පායුකදීඝායුකභාවං වා අනුස්සරිතුකාමො හොති, තම්පි අනුස්සරතියෙව. තෙනාහ ‘‘එවංවණ්ණො…පෙ… එවමායුපරියන්තො’’ති. තත්ථ එවංවණ්ණොති ඔදාතො වා සාමො වා. එවමාහාරොති සාලිමංසොදනාහාරො වා පවත්තඵලභොජනො වා. එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදීති අනෙන පකාරෙන කායිකචෙතසිකානං සාමිසනිරාමිසාදිප්පභෙදානං සුඛදුක්ඛානං පටිසංවෙදී. එවමායුපරියන්තොති එවං වස්සසතපරිමාණායුපරියන්තො වා චතුරාසීතිකප්පසහස්සායුපරියන්තො වා. සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදින්ති සො අහං තතො භවතො යොනිතො ගහිතො විඤ්ඤාණට්ඨිතිතො සත්තාවාසතො සත්තනිකායතො වා චුතො පුනඅමුකස්මිං නාම භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සක්කනිකායෙ වා උදපාදිං. තත්‍රාපාසින්ති තත්‍රාපි භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සත්තනිකායෙ වා පුන අහොසිං. එවංනාමොතිආදි වුත්තනයමෙව. คำว่า อมุตฺราสึ ได้แก่ ในสังวัฏฏกัปโน้น ข้าพเจ้าได้เป็นอยู่ในภพโน้น หรือในกำเนิดโน้น หรือในคติโน้น หรือในวิญญาณฐิติโน้น หรือในสัตตาวาสโน้น หรือในหมู่สัตว์โน้น. คำว่า เอวํนาโม ได้แก่ ชื่อว่าติสสะ หรือชื่อว่าปุสสะ. คำว่า เอวํโคตฺโต ได้แก่ โคตรว่าโคตมะ หรือกัจจายนะ หรือกัสสปะ. คำนี้ตรัสไว้โดยสามารถแห่งการระลึกถึงชื่อและโคตรของตนในภพที่ล่วงมาแล้ว. แต่ถ้าในกาลนั้น เขาปรารถนาจะระลึกถึงความถึงพร้อมด้วยวรรณะ หรือความเป็นอยู่หยาบหรือประณีต ความมีสุขมากหรือทุกข์มาก ความมีอายุสั้นหรืออายุยืนของตน เขาก็ย่อมระลึกถึงสิ่งนั้นได้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า มีวรรณะอย่างนี้...ฯลฯ...มีอายุมีที่สุดอย่างนี้ ดังนี้. ในคำเหล่านั้น คำว่า เอวํวณฺโณ ได้แก่ มีวรรณะขาว หรือมีวรรณะคล้ำ. คำว่า เอวมาหาโร ได้แก่ มีอาหารเป็นข้าวสาลีและเนื้อ หรือมีอาหารเป็นผลไม้ที่เกิดขึ้นเอง. คำว่า เอวํสุขทุกฺขpฺปฏิสํเวที ได้แก่ เสวยสุขและทุกข์ทางกายและทางใจ มีสุขและทุกข์ที่มีอามิสและไม่มีอามิสเป็นต้น โดยประการอย่างนี้. คำว่า เอวมายุปริยนฺโต ได้แก่ มีอายุมีที่สุดประมาณ ๑๐๐ ปีอย่างนี้ หรือมีอายุมีที่สุดประมาณ ๘๔,๐๐๐ กัปอย่างนี้. คำว่า โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทิ ได้แก่ ข้าพเจ้านั้นจุติจากภพนั้น กำเนิดนั้น คตินั้น วิญญาณฐิตินั้น สัตตาวาสนั้น หรือหมู่สัตว์นั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพชื่อโน้น กำเนิด คติ วิญญาณฐิติ สัตตาวาส หรือหมู่สัตว์ชื่อโน้นอีก. คำว่า ตตฺราปาสึ ได้แก่ ข้าพเจ้าได้เป็นอยู่ในภพ กำเนิด คติ วิญญาณฐิติ สัตตาวาส หรือหมู่สัตว์นั้นอีก. คำว่า เอวํนาโม เป็นต้น ก็มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. අපිච අමුත්‍රාසින්ති ඉදං අනුපුබ්බෙන ආරොහන්තස්ස යාවදිච්ඡකං අනුස්සරණං. සො තතොති පටිනිවත්තන්තස්ස පච්චවෙක්ඛණං, තස්මා ‘‘ඉධූපපන්නො’’ති ඉමිස්සා ඉධූපපත්තියා අනන්තරමෙව උප්පත්තිට්ඨානං සන්ධාය ‘‘අමුත්‍ර උදපාදි’’න්ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්‍රාපාසින්ති එවමාදි පනස්ස තත්‍රාපි ඉමිස්සා උපපත්තියා අන්තරෙ උපපත්තිට්ඨානෙ නාමගොත්තාදීනං අනුස්සරණදස්සනත්ථං වුත්තං. සො තතො චුතො ඉධූපපන්නොති ස්වාහං තතො අනන්තරුප්පත්තිට්ඨානතො චුතො ඉධ අමුකස්මිං නාම ඛත්තියකුලෙ වා බ්‍රාහ්මණකුලෙ වා නිබ්බත්තොති. ඉතීති එවං. සාකාරං සඋද්දෙසන්ති නාමගොත්තවසෙන සඋද්දෙසං, වණ්ණාදිවසෙන සාකාරං. නාමගොත්තෙන හි සත්තො ‘‘තිස්සො කස්සපො’’ති උද්දිසීයති, වණ්ණාදීහි ‘‘සාමො ඔදාතො’’ති නානත්තතො පඤ්ඤායති, තස්මා නාමගොත්තං උද්දෙසො, ඉතරෙ ආකාරා. อนึ่ง คำว่า อมุตฺราสึ นี้ เป็นการระลึกไปตามลำดับเท่าที่ปรารถนาของผู้ที่ระลึกย้อนขึ้นไป. คำว่า โส ตโต เป็นการพิจารณาของผู้ที่ระลึกย้อนกลับลงมา, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า คำว่า อมุตฺร อุทปาทิ นี้ ตรัสหมายถึงสถานที่เกิดในลำดับถัดจากความเกิดในภพนี้ทันที ในคำว่า เกิดในภพนี้ นี้. อนึ่ง คำว่า ตตฺราปาสึ เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงการระลึกถึงชื่อและโคตรเป็นต้น ในสถานที่เกิดนั้นๆ ในระหว่างความเกิดในภพนี้. คำว่า โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน ได้แก่ ข้าพเจ้านั้นจุติจากสถานที่เกิดในลำดับถัดไปนั้นแล้ว ได้มาเกิดในตระกูลกษัตริย์ชื่อโน้น หรือตระกูลพราหมณ์ชื่อโน้นในภพนี้. คำว่า อิติ ได้แก่ อย่างนี้. คำว่า สาการํ สอุเทสํ ได้แก่ มีการระบุโดยชื่อและโคตร, มีอาการโดยวรรณะเป็นต้น. เพราะสัตว์ย่อมถูกระบุว่า ติสสะ กัสสปะ โดยชื่อและโคตร, ย่อมปรากฏโดยความต่างกันว่า คล้ำ ขาว โดยวรรณะเป็นต้น, เพราะฉะนั้น ชื่อและโคตรจึงเป็นการระบุ, ส่วนที่เหลือเป็นอาการ. දිබ්බෙනාතිආදීසු දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බං. දෙවතානඤ්හි සුචරිතකම්මනිබ්බත්තං පිත්තසෙම්හරුහිරාදීහි අපලිබුද්ධං උපක්කිලෙසවිමුත්තතාය දූරෙපි ආරම්මණසම්පටිච්ඡනසමත්ථං දිබ්බං පසාදචක්ඛු හොති. ඉදඤ්චාපි වීරියභාවනාබලෙන නිබ්බත්තං ඤාණචක්ඛු තාදිසමෙවාති දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බං. දිබ්බවිහාරවසෙන පටිලද්ධත්තා අත්තනො ච දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තාපි දිබ්බං. ආලොකපරිග්ගහෙන මහාජුතිකත්තාපි [Pg.86] දිබ්බං. තිරොකුට්ටාදිගතරූපදස්සනෙන මහාගතිකත්තාපි දිබ්බං. තං සබ්බං සද්දසත්ථානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. දස්සනට්ඨෙන චක්ඛු. චක්ඛුකිච්චකරණෙන චක්ඛුමිවාතිපි චක්ඛු. චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුත්තා විසුද්ධං. යො හි චුතිමෙව පස්සති, න උපපාතං, සො උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො උපපාතමෙව පස්සති, න චුතිං, සො නවසත්තපාතුභාවදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො පන තදුභයං පස්සති, සො යස්මා දුවිධම්පි තං දිට්ඨිගතං අතිවත්තති, තස්මා තං දස්සනං දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතු හොති. උභයම්පි චෙතං බුද්ධපුත්තා පස්සන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුත්තා විසුද්ධ’’න්ති. මනුස්සූපචාරං අතික්කමිත්වා රූපදස්සනෙන අතික්කන්තමානුසකං, මානුසං වා මංසචක්ඛුං අතික්කන්තත්තා අතික්කන්තමානුසකන්ති වෙදිතබ්බං. තෙන දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන. ในบทว่า ทิพฺเพน เป็นต้น พึงทราบว่า ทิพย์ เพราะมีสภาพเหมือนทิพย์. ก็ทิพยจักษุอันเป็นทิพย์ของเทวดาทั้งหลายนั้น ย่อมสำเร็จด้วยสุจริตกรรม ไม่ถูกขัดขวางด้วยดี เสมหะ และโลหิตเป็นต้น และเป็นอิสระจากอุปกิเลส จึงสามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล. และญาณจักษุนี้ที่สำเร็จด้วยกำลังแห่งวิริยภาวนาก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะมีสภาพเหมือนทิพย์ จึงชื่อว่าทิพย์. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าทิพย์ เพราะได้มาด้วยอำนาจแห่งทิพยวิหาร และเพราะอาศัยทิพยวิหารของตน. ชื่อว่าทิพย์ เพราะมีความรุ่งเรืองมากด้วยการแผ่รัศมี. ชื่อว่าทิพย์ เพราะมีความสามารถมากด้วยการเห็นรูปที่อยู่หลังกำแพงเป็นต้น. ทั้งหมดนั้นพึงทราบตามหลักไวยากรณ์. ชื่อว่าจักษุ เพราะอรรถว่าเห็น. ชื่อว่าจักษุ เพราะทำกิจของจักษุเหมือนจักษุ. ชื่อว่าบริสุทธิ์ เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิด้วยการเห็นจุติและอุบัติ. ผู้ใดเห็นแต่จุติ ไม่เห็นอุบัติ ผู้นั้นย่อมยึดถืออุจเฉททิฏฐิ. ผู้ใดเห็นแต่อุบัติ ไม่เห็นจุติ ผู้นั้นย่อมยึดถือทิฏฐิว่าสัตว์ใหม่ปรากฏขึ้น. ส่วนผู้ใดเห็นทั้งสองอย่างนั้น ผู้นั้นย่อมก้าวล่วงทิฏฐิทั้งสองชนิดนั้นได้ เพราะฉะนั้น การเห็นนั้นจึงเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิ. และบุตรของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมเห็นทั้งสองอย่างนี้. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "บริสุทธิ์ เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิด้วยการเห็นจุติและอุบัติ". พึงทราบว่า "ล่วงพ้นจากความเป็นมนุษย์" เพราะเห็นรูปที่ล่วงพ้นจากวิสัยของมนุษย์ หรือเพราะล่วงพ้นจากจักษุเนื้อของมนุษย์. ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงพ้นจากความเป็นมนุษย์นั้น. සත්තෙ පස්සතීති මනුස්සානං මංසචක්ඛුනා විය සත්තෙ ඔලොකෙති. චවමානෙ උපපජ්ජමානෙති එත්ථ චුතික්ඛණෙ වා උපපත්තික්ඛණෙ වා දිබ්බචක්ඛුනා දට්ඨුං න සක්කා. යෙ පන ආසන්නචුතිකා ඉදානි චවිස්සන්ති, තෙ චවමානාති, යෙ ච ගහිතප්පටිසන්ධිකා සම්පතිනිබ්බත්තා ච, තෙ උපපජ්ජමානාති අධිප්පෙතා. තෙ එවරූපෙ චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ ච පස්සතීති දස්සෙති. හීනෙති මොහනිස්සන්දයුත්තත්තා හීනානං ජාතිකුලභොගාදීනං වසෙන හීළිතෙ උඤ්ඤාතෙ. පණීතෙති අමොහනිස්සන්දයුත්තත්තා තබ්බිපරීතෙ. සුවණ්ණෙති අදොසනිස්සන්දයුත්තත්තා ඉට්ඨකන්තමනාපවණ්ණයුත්තෙ. දුබ්බණ්ණෙති දොසනිස්සන්දයුත්තත්තා අනිට්ඨාකන්තාමනාපවණ්ණයුත්තෙ, විරූපවිරූපෙතිපි අත්ථො. සුගතෙති සුගතිගතෙ, අලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා අඩ්ඪෙ මහද්ධනෙ. දුග්ගතෙති දුග්ගතිගතෙ, ලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා දලිද්දෙ අප්පන්නපානෙ. บทว่า สตฺเต ปสฺสติ (ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลาย) คือ ย่อมมองดูสัตว์ทั้งหลาย เหมือนมนุษย์มองดูด้วยจักษุเนื้อ. ในบทว่า จวมมาเน อุปปชฺชมาเน (กำลังจุติ กำลังอุบัติ) นี้ ไม่สามารถเห็นด้วยทิพยจักษุในขณะจุติหรือขณะอุบัติได้. แต่สัตว์ทั้งหลายที่ใกล้จะจุติ คือกำลังจะจุติในบัดนี้ ชื่อว่ากำลังจุติ. และสัตว์ทั้งหลายที่ปฏิสนธิแล้ว กำลังเกิดขึ้นในบัดนี้ ชื่อว่ากำลังอุบัติ. แสดงว่า ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้กำลังจุติและกำลังอุบัติเช่นนั้น. บทว่า หีเน (เลวทราม) คือ ถูกดูหมิ่น ถูกเหยียดหยาม โดยชาติ ตระกูล โภคะเป็นต้น อันเป็นของเลวทราม เพราะประกอบด้วยผลไหลออกแห่งโมหะ. บทว่า ปณีเต (ประณีต) คือ ตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว เพราะประกอบด้วยผลไหลออกอันไม่ใช่โมหะ. บทว่า สุวณฺเณ (มีผิวพรรณดี) คือ ประกอบด้วยผิวพรรณที่น่าปรารถนา น่ารัก น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลไหลออกอันไม่ใช่โทสะ. บทว่า ทุพฺพณฺเณ (มีผิวพรรณทราม) คือ ประกอบด้วยผิวพรรณที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่ารัก ไม่น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลไหลออกแห่งโทสะ, มีความหมายว่า มีรูปร่างวิปริต. บทว่า สุคเต (ไปดีแล้ว) คือ ไปสู่สุคติ หรือเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก เพราะประกอบด้วยผลไหลออกอันไม่ใช่โลภะ. บทว่า ทุคฺคเต (ไปชั่วแล้ว) คือ ไปสู่ทุคติ หรือเป็นผู้ยากจน มีอาหารน้อย เพราะประกอบด้วยผลไหลออกแห่งโลภะ. යථාකම්මූපගෙති යං යං කම්මං උපචිතං, තෙන තෙන උපගතෙ. කායදුච්චරිතෙනාතිආදීසු දුට්ඨු චරිතං කිලෙසපූතිකත්තාති දුච්චරිතං. කායෙන දුච්චරිතං, කායතො වා උප්පන්නං දුච්චරිතන්ති කායදුච්චරිතං. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. සමන්නාගතාති සමඞ්ගිභූතා. අරියානං උපවාදකාති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං අරියානං අන්තමසො ගිහිසොතාපන්නානම්පි අනත්ථකාමා හුත්වා අන්තිමවත්ථුනා වා ගුණපරිධංසනෙන වා උපවාදකා, අක්කොසකා ගරහකාති වුත්තං හොති. මිච්ඡාදිට්ඨිකාති විපරීතදස්සනා[Pg.87]. මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානාති මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන සමාදින්නනානාවිධකම්මා, යෙපි මිච්ඡාදිට්ඨිමූලකෙසු කායකම්මාදීසු අඤ්ඤෙපි සමාදාපෙන්ති. บทว่า ยถากมฺมูปเค (เป็นไปตามกรรม) คือ เข้าถึงกรรมใดที่สั่งสมไว้ด้วยกรรมนั้นๆ. ในบทว่า กายทุจฺจริเตน (ด้วยกายทุจริต) เป็นต้น พึงทราบว่า ทุจริต คือ การประพฤติชั่ว เพราะเป็นที่หมักหมมของกิเลส. ทุจริตที่ทำด้วยกาย หรือทุจริตที่เกิดขึ้นจากกาย ชื่อว่ากายทุจริต. ในบทอื่นๆ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า สมนฺนาคตา (ประกอบแล้ว) คือ ถึงพร้อมแล้ว. บทว่า อริยานํ อุปวาทกา (ผู้ติเตียนพระอริยะ) คือ ผู้ติเตียน ผู้ด่า ผู้ตำหนิพระอริยะทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระสาวก แม้กระทั่งพระโสดาบันที่เป็นคฤหัสถ์ ด้วยความไม่ปรารถนาประโยชน์ หรือด้วยการกล่าวตู่คุณธรรม. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิกา (มีความเห็นผิด) คือ มีความเห็นที่ผิดไป. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา (ผู้ถือมั่นกรรมอันเป็นมิจฉาทิฏฐิ) คือ ผู้ถือมั่นกรรมนานาชนิดด้วยอำนาจแห่งมิจฉาทิฏฐิ, และผู้ที่ชักชวนผู้อื่นให้ถือมั่นกายกรรมเป็นต้นที่มีมิจฉาทิฏฐิเป็นมูล. කායස්ස භෙදාති උපාදින්නක්ඛන්ධපරිච්චාගා. පරං මරණාති තදනන්තරං අභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධග්ගහණා. අථ වා කායස්ස භෙදාති ජීවිතින්ද්‍රියස්සූපච්ඡෙදා. පරං මරණාති චුතිචිත්තතො උද්ධං. අපායන්ති එවමාදි සබ්බං නිරයවෙවචනමෙව. නිරයො හි සග්ගමොක්ඛහෙතුභූතා පුඤ්ඤසම්මතා අයා අපෙතත්තා, සුඛානං වා ආයස්ස අභාවා අපායො. දුක්ඛස්ස ගති පටිසරණන්ති දුග්ගති, දොසබහුලතාය වා දුට්ඨෙන කම්මෙන නිබ්බත්තා ගතීති දුග්ගති. විවසා නිපතන්ති තත්ථ දුක්කට්ටකාරිනොති විනිපාතො, විනස්සන්තා වා එත්ථ පතන්ති සම්භිජ්ජමානඞ්ගපච්චඞ්ගාති විනිපාතො. නත්ථි එත්ථ අස්සාදසඤ්ඤිතො අයොති නිරයො. บทว่า กายสฺส เภทา (เพราะกายแตก) คือ เพราะการสละขันธ์ที่ถูกยึดถือ. บทว่า ปรํ มรณา (หลังจากตาย) คือ เพราะการยึดถือขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่หลังจากนั้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า กายสฺส เภทา คือ เพราะความขาดแห่งชีวิตินทรีย์. บทว่า ปรํ มรณา คือ หลังจากจุติจิต. บทว่า อปาเย (ในอบาย) เป็นต้น ทั้งหมดนี้เป็นไวพจน์ของนรกนั่นเอง. จริงอยู่ ชื่อว่านรก เพราะปราศจากทางอันเป็นบุญที่นับว่าเป็นเหตุแห่งสวรรค์และโมกขะ หรือชื่อว่าอบาย เพราะไม่มีทางแห่งความสุข. ทุคติ คือ ที่ไป ที่พึ่งของทุกข์ หรือทุคติ คือ ที่ไปที่สำเร็จด้วยกรรมชั่ว เพราะมีโทสะมาก. วินิบาต คือ ที่ที่ผู้ทำกรรมชั่วตกไปโดยไม่สมัครใจ หรือที่ที่สัตว์ทั้งหลายผู้กำลังพินาศตกไป โดยอวัยวะน้อยใหญ่แตกสลาย. นรก คือ ที่ที่ไม่มีทางอันเป็นที่ยินดี. අථ වා අපායග්ගහණෙන තිරච්ඡානයොනිං දීපෙති. තිරච්ඡානයොනි හි අපායො සුගතිතො අපෙතත්තා, න දුග්ගති මහෙසක්ඛානං නාගරාජාදීනං සම්භවතො. දුග්ගතිග්ගහණෙන පෙත්තිවිසයඤ්ච. සො හි අපායො චෙව දුග්ගති ච සුගතිතො අපෙතත්තා දුක්ඛස්ස ච ගතිභූතත්තා, න තු විනිපාතො අසුරසදිසං අවිනිපතිතත්තා. විනිපාතග්ගහණෙන අසුරකායං. සො හි යථාවුත්තෙන අත්ථෙන අපායො චෙව දුග්ගති ච සබ්බසමුස්සයෙහි විනිපතිතත්තා විනිපාතොති වුච්චති. නිරයග්ගහණෙන අවීචිආදිකමනෙකප්පකාරං නිරයමෙවාති. උපපන්නාති උපගතා, තත්ථ අභිනිබ්බත්තාති අධිප්පායො. වුත්තවිපරියායෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – තත්ථ සුගතිග්ගහණෙන මනුස්සාගතිපි සඞ්ගය්හති, සග්ගග්ගහණෙන දෙවගතියෙව. තත්ථ සුන්දරා ගතීති සුගති. රූපාදීහි විසයෙහි සුට්ඨු අග්ගොති සග්ගො. සො සබ්බොපි ලුජ්ජනප්පලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකොති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාතො ගහෙතබ්බො. තතියාදීනි උත්තානත්ථානි. อีกอย่างหนึ่ง การกล่าวถึงอบาย ย่อมแสดงถึงกำเนิดเดรัจฉาน. กำเนิดเดรัจฉานเป็นอบาย เพราะปราศจากสุคติ แต่ไม่ใช่ทุคติ เพราะมีการเกิดของนาคราชเป็นต้นผู้มีศักดิ์ใหญ่. การกล่าวถึงทุคติ ย่อมแสดงถึงเปตวิสัยด้วย. เปตวิสัยนั้นเป็นทั้งอบายและทุคติ เพราะปราศจากสุคติ และเป็นที่ไปของทุกข์ แต่ไม่ใช่วินิบาต เพราะไม่ตกไปเหมือนอสูร. การกล่าวถึงวินิบาต ย่อมแสดงถึงอสุรกาย. อสุรกายนั้นเป็นทั้งอบายและทุคติด้วยอรรถที่กล่าวมาแล้ว และชื่อว่าวินิบาต เพราะตกไปจากความเจริญทั้งปวง. การกล่าวถึงนรก ย่อมแสดงถึงนรกมีอเวจีเป็นต้นอันมีหลายชนิดนั่นเอง. บทว่า อุปปนฺนา (เข้าถึงแล้ว) คือ เข้าไปถึงแล้ว, มีความหมายว่า เกิดขึ้นใหม่ในที่นั้น. ฝ่ายกุศลพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว. แต่มีข้อแตกต่างกันดังนี้ คือ ในที่นั้น การกล่าวถึงสุคติ ย่อมสงเคราะห์มนุษยคติด้วย, ส่วนการกล่าวถึงสวรรค์ ย่อมสงเคราะห์เฉพาะเทวคติเท่านั้น. ในที่นั้น ที่ไปอันดีงาม ชื่อว่าสุคติ. ที่เป็นเลิศอย่างยิ่งด้วยอารมณ์มีรูปเป็นต้น ชื่อว่าสวรรค์. ทั้งหมดนั้นชื่อว่าโลก เพราะอรรถว่าแตกสลายและพินาศไป, นี้เป็นโดยย่อในที่นี้. ส่วนรายละเอียดพึงถือเอาจากอรรถกถาพระวิสุทธิมรรคโดยประการทั้งปวง. บทที่สามเป็นต้น มีเนื้อความตื้น. දුතියආහුනෙය්‍යසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอาหุเนยยสูตรที่สองเป็นต้น จบแล้ว. 8. අනුත්තරියසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาอนุตตริยสูตร. 8. අට්ඨමෙ [Pg.88] නත්ථි එතෙසං උත්තරානි විසිට්ඨානීති අනුත්තරානි, අනුත්තරානි එව අනුත්තරියානි යථා ‘‘අනන්තමෙව අනන්තරිය’’න්ති ආහ ‘‘නිරුත්තරානී’’ති. දස්සනානුත්තරියං නාම ඵලවිසෙසාවහත්තා. එස නයො සෙසෙසුපි. සත්තවිධඅරියධනලාභොති සත්තවිධසද්ධාදිලොකුත්තරධනලාභො. සික්ඛාත්තයස්ස පූරණන්ති අධිසීලසික්ඛාදීනං තිස්සන්නං සික්ඛානං පූරණං. තත්ථ පූරණං නිප්පරියායතො අසෙක්ඛානං වසෙන වෙදිතබ්බං. කල්‍යාණපුථුජ්ජනතො පට්ඨාය හි සත්ත සෙඛා තිස්සො සික්ඛා පූරෙන්ති නාම, අරහා පරිපුණ්ණසික්ඛොති. ඉති ඉමානි අනුත්තරියානි ලොකියලොකුත්තරානි කථිතානි. ๘. ในสูตรที่ ๘ ชื่อว่าอนุตตระ เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประเสริฐกว่าสิ่งเหล่านี้, อนุตตระนั่นเอง คือ อนุตตริยะ เหมือนคำว่า "อนันตะนั่นเอง คือ อนันตริยะ" ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า". ชื่อว่า ทัสสนานุตตริยะ (การเห็นอันยอดเยี่ยม) เพราะนำมาซึ่งผลพิเศษ. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า สตฺตวิธอริยธนลาโภ (การได้อริยทรัพย์ ๗ อย่าง) คือ การได้โลกุตตรทรัพย์ ๗ อย่าง มีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า สิกฺขาตฺตยสฺส ปูรณํ (การบำเพ็ญไตรสิกขาให้บริบูรณ์) คือ การบำเพ็ญสิกขา ๓ อย่าง มีอธิศีลสิกขาเป็นต้นให้บริบูรณ์. ในที่นั้น การบำเพ็ญให้บริบูรณ์พึงทราบโดยไม่กล่าวอ้อม คือ โดยนัยของพระอเสกขะ. เพราะว่า ตั้งแต่ปุถุชนผู้มีกัลยาณธรรมเป็นต้น พระเสกขะ ๗ จำพวก ชื่อว่าบำเพ็ญสิกขา ๓ อย่างให้บริบูรณ์, ส่วนพระอรหันต์ ชื่อว่ามีสิกขาบริบูรณ์แล้ว. อนุตตริยะเหล่านี้กล่าวไว้ทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. අනුත්තරියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอนุตตริยสูตร จบแล้ว. 9. අනුස්සතිට්ඨානසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอนุสสติฏฐานสูตร. 9. නවමෙ අනුස්සතියො එව දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිහිතසුඛානං කාරණභාවතො ඨානානීති අනුස්සතිට්ඨානානි. බුද්ධගුණාරම්මණා සතීති යථා බුද්ධානුස්සති විසෙසාධිගමස්ස ඨානං හොති, එවං ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා බුද්ධගුණෙ ආරබ්භෙ උප්පන්නා සති. එවං අනුස්සරතො හි පීති උප්පජ්ජති, සො තං පීතිං ඛයතො වයතො පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. උපචාරකම්මට්ඨානං නාමෙතං ගිහීනම්පි ලබ්භති. උපචාරකම්මට්ඨානන්ති ච පච්චක්ඛතො උපචාරජ්ඣානාවහං කම්මට්ඨානපරම්පරාය සම්මසනං යාව අරහත්තා ලොකියලොකුත්තරවිසෙසාවහං. එස නයො සබ්බත්ථ. ๙. ในสูตรที่ ๙ อนุสสติทั้งหลายนั่นแหละ เป็นเหตุแห่งประโยชน์สุขมีทิฏฐธัมมิกะและสัมปรายิกะเป็นต้น จึงชื่อว่าฐานะ (ที่ตั้ง) แห่งอนุสสติ. สติที่มีพระพุทธคุณเป็นอารมณ์ คือ สติที่เกิดขึ้นปรารภพระพุทธคุณมีบทว่า "อิติปิ โส ภควา" เป็นต้น อย่างไร พระพุทธานุสสติก็เป็นที่ตั้งแห่งการบรรลุคุณวิเศษอย่างนั้น. เมื่อระลึกอยู่อย่างนี้ ปีติย่อมเกิดขึ้น, เขาตั้งปีตินั้นไว้โดยความเป็นของสิ้นไปเสื่อมไปแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต. กรรมฐานที่เป็นอุปจาระนี้ คฤหัสถ์ก็พึงได้. และที่ชื่อว่ากรรมฐานที่เป็นอุปจาระ เพราะนำมาซึ่งอุปจารฌานโดยตรง คือการพิจารณาไปตามลำดับแห่งกรรมฐานจนถึงพระอรหัต ซึ่งนำมาซึ่งคุณวิเศษทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง. අනුස්සතිට්ඨානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอนุสสติฏฐานสูตร จบแล้ว. 10. මහානාමසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถามหานามสูตร. 10. දසමෙ තස්මිං සමයෙති බුද්ධාගුණානුස්සරණසමයෙ. රාගපරියුට්ඨිතන්ති රාගෙන පරියුට්ඨිතං. පරියුට්ඨානප්පත්තිපි, රාගෙන වා සංහිතං චිත්තං [Pg.89] අරඤ්ඤමිව චොරෙහි තෙන පරියුට්ඨිතන්ති වුත්තං, තස්ස පරියුට්ඨානට්ඨානභාවතොපි පරියුට්ඨිතරාගන්ති අත්ථො. බ්‍යඤ්ජනං පන අනාදියිත්වා අත්ථමත්තං දස්සෙන්තො ‘‘උප්පජ්ජමානෙන රාගෙන උට්ඨහිත්වා ගහිත’’න්ති ආහ. උජුකමෙවාති පගෙව කායවඞ්කාදීනං අපනීතත්තා චිත්තස්ස ච අනුජුභාවකරානං මානාදීනං අභාවතො, රාගාදිපරියුට්ඨානාභාවෙන වා ඔණතිඋණ්ණතිවිරහතො උජුභාවමෙව ගතං. අථ වා උජුකමෙවාති කම්මට්ඨානස්ස ථිනං මිද්ධං ඔතිණ්ණතාය ලීනුද්ධච්චවිගමතො මජ්ඣිමසමථනිමිත්තප්පටිපත්තියා උජුභාවමෙව ගතං. අට්ඨකථං නිස්සායාති භවජාතිආදීනං පදානං අත්ථං නිස්සාය. අත්ථවෙදන්ති වා හෙතුඵලං පටිච්ච උප්පන්නං තුට්ඨිමාහ. ධම්මවෙදන්ති හෙතුං පටිච්ච උප්පන්නං තුට්ඨිං. ‘‘ආරකත්තා අරහ’’න්ති අනුස්සරන්තස්ස හි යදිදං භගවතො කිලෙසෙහි ආරකත්තං, සො හෙතු. ඤාපකො චෙත්ථ හෙතු අධිප්පෙතො, න කාරකො සම්පාපකො. තතොනෙන ඤායමානො අරහත්තත්ථො ඵලං. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි හෙතුසො ඵලවිපාකො වෙදිතබ්බො. ධම්මානුස්සතිආදීසුපි හි ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණතාදයො සුප්පටිපත්තිආදයො ච තත්ථ තත්ථ හෙතුභාවෙන නිද්දිට්ඨායෙව. ධම්මූපසංහිතන්ති යථාවුත්තහෙතුඵලසඞ්ඛාතගුණූපසංහිතං. ๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า "ตสฺมึ สมเย" (ในสมัยนั้น) คือ ในสมัยแห่งการระลึกถึงพระพุทธคุณ. บทว่า "ราคปริยุฏฺฐิตํ" (อันราคะครอบงำ) คือ อันราคะครอบงำแล้ว. อนึ่ง ถึงซึ่งการครอบงำ หรือจิตที่ประกอบด้วยราคะ อันราคะนั้นครอบงำแล้ว เหมือนป่าอันโจรครอบงำ ฉะนั้น จึงชื่อว่า "ปริยุฏฺฐิตํ" (อันครอบงำแล้ว), อนึ่ง เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการครอบงำนั้น จึงชื่อว่า "ปริยุฏฺฐิตราคํ" (ราคะอันครอบงำแล้ว) ดังนี้ก็มีอรรถ. แต่พระอรรถกถาจารย์ไม่ถือเอาพยัญชนะ ทรงแสดงแต่อรรถเท่านั้น จึงตรัสว่า "อันราคะที่เกิดขึ้นแล้วลุกขึ้นยึดถือไว้". บทว่า "อุชุกเมว" (ตรงทีเดียว) คือ เพราะความที่กายคดเป็นต้นอันขจัดเสียแล้วก่อนทีเดียว และเพราะไม่มีมานะเป็นต้นอันทำให้จิตไม่ตรง หรือเพราะไม่มีการครอบงำแห่งราคะเป็นต้น จึงปราศจากความค้อมลงและความฟูขึ้น ถึงซึ่งความเป็นของตรงทีเดียว. อีกนัยหนึ่ง บทว่า "อุชุกเมว" (ตรงทีเดียว) คือ เพราะความที่กรรมฐานอันถีนมิทธะครอบงำแล้ว จึงปราศจากความหดหู่และความฟุ้งซ่าน ถึงซึ่งความเป็นของตรงทีเดียว ด้วยปฏิปทาแห่งสมถนิมิตที่เป็นกลาง. บทว่า "อฏฺฐกถํ นิสฺสาย" (อาศัยอรรถกถา) คือ อาศัยอรรถแห่งบททั้งหลายมีภพชาติเป็นต้น. บทว่า "อตฺถเวทํ" (ความปราโมทย์ในอรรถ) คือ ตรัสถึงความยินดีที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยเหตุและผล. บทว่า "ธมฺมเวทํ" (ความปราโมทย์ในธรรม) คือ ความยินดีที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยเหตุ. ก็เมื่อระลึกว่า "พระอรหันต์เพราะเป็นผู้ไกลจากกิเลส" ความที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ไกลจากกิเลสนี้แหละ เป็นเหตุ. ในที่นี้ พึงประสงค์ญาปกเหตุ (เหตุเครื่องให้รู้) ไม่ใช่การกเหตุหรือสัมปาปกเหตุ (เหตุเครื่องกระทำให้สำเร็จ). เพราะเหตุนั้น อรรถแห่งพระอรหัตที่พึงรู้แจ้งด้วยเหตุนั้น จึงเป็นผล. ด้วยนัยนี้ พึงทราบผลวิบากโดยเหตุในบทที่เหลือทั้งหลายด้วย. ก็ในธัมมานุสสติเป็นต้น ความงามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดเป็นต้น และสุปฏิปัตติเป็นต้น ก็ถูกแสดงไว้โดยความเป็นเหตุในที่นั้นๆ นั่นแหละ. บทว่า "ธมฺมูปสํหิตํ" (ประกอบด้วยธรรม) คือ ประกอบด้วยคุณอันนับว่าเป็นเหตุและผลที่กล่าวมาแล้ว. මහානාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาอรรถกถามหานามสูตร จบแล้ว. ආහුනෙය්‍යවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาอรรถกถาอาหุเนยยวรรค จบแล้ว. 2. සාරණීයවග්ගො ๒. สาราณียวรรค 1. පඨමසාරණීයසුත්තවණ්ණනා ๑. การพรรณนาอรรถกถาสาราณียสูตรที่ ๑ 11. දුතියස්ස පඨමෙ සරිතබ්බයුත්තකාති අනුස්සරණාරහා. මිජ්ජති සිනිය්හති එතායාති මෙත්තා, මිත්තභාවො. මෙත්තා එතස්ස අත්ථීති මෙත්තං, කායකම්මං. තං පන යස්මා මෙත්තාසහගතචිත්තසමුට්ඨානං, තස්මා වුත්තං ‘‘මෙත්තෙන චිත්තෙන කාතබ්බං කායකම්ම’’න්ති. එස නයො සෙසද්වයෙපි. ඉමානීති මෙත්තකායකම්මාදීනි. භික්ඛූනං වසෙන ආගතානි තෙසං සෙට්ඨපරිසභාවතො. යථා පන භික්ඛුනීසුපි ලබ්භන්ති, එවං ගිහීසුපි ලබ්භන්ති චතුපරිසසාධාරණත්තාති තං දස්සෙන්තො ‘‘භික්ඛූනඤ්හී’’තිආදිමාහ. භික්ඛුනො [Pg.90] සබ්බම්පි අනවජ්ජකායකම්මං ආභිසමාචාරිකකම්මන්තොගධමෙවාති ආහ ‘‘මෙත්තෙන චිත්තෙන…පෙ… කායකම්මං නාමා’’ති. භත්තිවසෙන පවත්තියමානා චෙතියබොධීනං වන්දනා මෙත්තාසිද්ධාති කත්වා තදත්ථාය ගමනං ‘‘මෙත්තං කායකම්ම’’න්ති වුත්තං. ආදි-සද්දෙන චෙතියබොධිභික්ඛූසු වුත්තාවසෙසාපචායනාදිවසෙන පවත්තමෙත්තාවසෙන පවත්තං කායිකං කිරියං සඞ්ගණ්හාති. ๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า "สริตพฺพยุตฺตกานิ" (อันควรระลึก) คือ อันควรแก่การระลึกถึง. สัตว์ย่อมรักใคร่ ย่อมเอ็นดูด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า "เมตฺตา" (เมตตา) คือ ความเป็นมิตร. กายกรรมนี้มีเมตตา เหตุนั้นจึงชื่อว่า "เมตฺตํ" (เมตตา) คือ กายกรรม. แต่เพราะกายกรรมนั้นมีจิตสหรคตด้วยเมตตาเป็นสมุฏฐาน เหตุนั้นจึงตรัสว่า "กายกรรมอันพึงทำด้วยเมตตาจิต". นัยนี้พึงทราบในอีกสองอย่างที่เหลือด้วย. บทว่า "อิมานิ" (ธรรมเหล่านี้) คือ กายกรรมอันประกอบด้วยเมตตาเป็นต้น. มาโดยอำนาจแห่งภิกษุทั้งหลาย เพราะภิกษุเหล่านั้นเป็นบริษัทที่ประเสริฐ. แต่เพราะธรรมเหล่านี้ย่อมได้แม้ในภิกษุณีทั้งหลาย ย่อมได้แม้ในคฤหัสถ์ทั้งหลาย เพราะเป็นของทั่วไปแก่บริษัท ๔ พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ภิกฺขูนญฺหิ" (ก็ของภิกษุทั้งหลาย) เป็นต้น. กายกรรมที่ไม่มีโทษทั้งหมดของภิกษุ ย่อมสงเคราะห์เข้าในอาภิสมาจาริกกรรมนั่นแหละ จึงตรัสว่า "กายกรรมอันพึงทำด้วยเมตตาจิต... เปฯ ... ชื่อว่ากายกรรม". การไหว้พระเจดีย์และต้นโพธิ์ที่ดำเนินไปโดยความเป็นภักดี ชื่อว่าสำเร็จด้วยเมตตา เพราะเหตุนั้น การไปเพื่อประโยชน์แก่การไหว้นั้น จึงชื่อว่า "เมตตากายกรรม". ด้วย "อาทิ" ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์การกระทำทางกายที่ดำเนินไปโดยอำนาจเมตตาที่เป็นไปโดยอำนาจการบูชาเป็นต้นที่เหลือที่กล่าวไว้ในพระเจดีย์ ต้นโพธิ์ และภิกษุทั้งหลาย. තෙපිටකම්පි බුද්ධවචනං කථියමානන්ති අධිප්පායො. තෙපිටකම්පි බුද්ධවචනං පරිපුච්ඡනඅත්ථකථනවසෙන පවත්තියමානමෙව මෙත්තං වචීකම්මං නාම හිතජ්ඣාසයෙන පවත්තිතබ්බතො. තීණි සුචරිතානීති කායවචීමනොසුචරිතානි. චින්තනන්ති එවං චින්තනමත්තම්පි මනොකම්මං, පගෙව පටිපන්නා භාවනාති දස්සෙති. อธิบายว่า แม้พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกที่กำลังกล่าวอยู่ (ก็เป็นเมตตาวจีกรรม). แม้พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกที่ดำเนินไปโดยอำนาจการสอบถามและการอธิบายอรรถนั่นแหละ ชื่อว่าเมตตาวจีกรรม เพราะพึงให้เป็นไปด้วยอัธยาศัยที่เป็นประโยชน์. บทว่า "ตีณิ สุจริตานิ" (สุจริต ๓) คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต. บทว่า "จินฺตนํ" (การคิด) แสดงว่า แม้เพียงการคิดอย่างนี้ก็เป็นมโนกรรม จะป่วยกล่าวไปไยถึงภาวนาที่ปฏิบัติแล้ว. ආවීති පකාසං. පකාසභාවො චෙත්ථ යං උද්දිස්ස තං කායකම්මං කරීයති, තස්ස සම්මුඛභාවතොති ආහ ‘‘සම්මුඛා’’ති. රහොති අප්පකාසං. අප්පකාසතා ච යං උද්දිස්ස තං කායකම්මං කරීයති, තස්ස අපච්චක්ඛභාවතොති ආහ ‘‘පරම්මුඛා’’ති. සහායභාවගමනං තෙසං පුරතො. තෙසු කරොන්තෙසුයෙව හි සහායභාවගමනං සම්මුඛා කායකම්මං නාම හොති. උභයෙහීති නවකෙහි ථෙරෙහි ච. පග්ගය්හාති පග්ගණ්හිත්වා උද්ධං කත්වා කෙවලං ‘‘දෙවො’’ති අවත්වා ගුණෙහි ථිරභාවජොතනං ‘‘දෙවත්ථෙරො’’ති වචනං පග්ගය්හ වචනං. මමත්තබොධනං වචනං මමායනවචනං. එකන්තපරම්මුඛස්ස මනොකම්මස්ස සම්මුඛතා නාම විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපනවසෙන හොති, තඤ්ච ඛො ලොකෙ කායකම්මන්ති පාකටං පඤ්ඤාතං. හත්ථවිකාරාදීනි අනාමසිත්වා එව දස්සෙන්තො ‘‘නයනානි උම්මීලෙත්වා’’තිආදිමාහ. කාමං මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධානං නයනානං උම්මීලනා පසන්නෙන මුඛෙන ඔලොකනඤ්ච මෙත්තං කායකම්මමෙව, යස්ස පන චිත්තස්ස වසෙන නයනානං මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධතා මුඛස්ස ච පසන්නතා, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘මෙත්තං මනොකම්මං නාමා’’ති. บทว่า "อาวี" (ในที่แจ้ง) คือ เปิดเผย. ในที่นี้ ความเป็นที่เปิดเผย คือ ความที่บุคคลผู้มุ่งหมายกายกรรมนั้นอยู่ต่อหน้า ดังนี้ จึงตรัสว่า "ต่อหน้า". บทว่า "รโห" (ในที่ลับ) คือ ไม่เปิดเผย. และความไม่เปิดเผย คือ ความที่บุคคลผู้มุ่งหมายกายกรรมนั้นไม่อยู่ต่อหน้า ดังนี้ จึงตรัสว่า "ลับหลัง". การถึงความเป็นสหายต่อหน้าบุคคลเหล่านั้น. เพราะการถึงความเป็นสหายในเมื่อบุคคลเหล่านั้นกำลังกระทำอยู่นั่นแหละ ชื่อว่ากายกรรมต่อหน้า. บทว่า "อุภเยหิ" (ด้วยชนทั้งสอง) คือ ด้วยพระนวกะและพระเถระ. บทว่า "ปคฺคยฺห" (ยกย่อง) คือ ประคองไว้ ทำให้สูงขึ้น ไม่กล่าวเพียงว่า "ท่าน" แต่กล่าวคำว่า "ท่านเถระ" ซึ่งเป็นการแสดงความมั่นคงด้วยคุณธรรม ชื่อว่าคำที่ยกย่อง. คำที่แสดงความยึดถือว่าเป็นของเรา ชื่อว่า "มมายนวจนะ" (คำที่แสดงความรักใคร่). ความที่มโนกรรมซึ่งเป็นไปในที่ลับโดยส่วนเดียวจะเป็นของต่อหน้าได้ ย่อมมีได้ด้วยอำนาจการยังวิญญัติให้ตั้งขึ้น, และวิญญัตินั้นแลเป็นที่รู้กันโดยทั่วไปในโลกว่าเป็นกายกรรม. พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะแสดงโดยไม่กล่าวถึงอาการทางมือเป็นต้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ลืมตา" เป็นต้น. จริงอยู่ การลืมตาที่ชุ่มชื่นด้วยความรักคือเมตตา และการมองดูด้วยใบหน้าที่ผ่องใส เป็นเมตตากายกรรมแท้ๆ, แต่พระอรรถกถาจารย์ทรงหมายถึงจิตที่เป็นเหตุให้ดวงตาชุ่มชื่นด้วยความรักคือเมตตา และใบหน้าผ่องใส จึงตรัสว่า "ชื่อว่าเมตตามโนกรรม". ලාභ-සද්දො කම්මසාධනො ‘‘ලාභා වත, භො, ලද්ධො’’තිආදීසු විය. සො චෙත්ථ ‘‘ධම්මලද්ධා’’ති වචනතො අතීතකාලිකොති ආහ ‘‘චීවරාදයො ලද්ධපච්චයා’’ති. ධම්මතො ආගතාති ධම්මිකා, පරිසුද්ධගමනා පච්චයා. තෙනාහ ‘‘ධම්මලද්ධා’’ති. ඉමමෙව හි අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කුහනාදී’’තිආදි [Pg.91] වුත්තං. න සම්මා ගය්හමානා හි ධම්මලද්ධා නාම න හොන්තීති තප්පටිසෙධනත්ථං පාළියං ‘‘ධම්මලද්ධා’’ති වුත්තං. දෙය්‍යං දක්ඛිණෙය්‍යඤ්ච අප්පටිවිභත්තං කත්වා භුඤ්ජතීති අප්පටිවිභත්තභොගී නාම හොති. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ පටිවිභත්තානි නාමා’’තිආදි. චිත්තෙන විභජනන්ති එතෙන චිත්තුප්පාදමත්තෙනපි විභජනං පටිවිභත්තං නාම, පගෙව පයොගතොති දස්සෙති. චිත්තෙන විභජනපුබ්බකං වා කායෙන විභජනන්ති මූලමෙව දස්සෙතුං ‘‘එවං චිත්තෙන විභජන’’න්ති වුත්තං. තෙන චිත්තුප්පාදමත්තෙන පටිවිභාගො කාතබ්බොති දස්සෙති. අප්පටිවිභත්තන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො, අප්පටිවිභත්තං ලාභං භුඤ්ජතීති කම්මනිද්දෙසො වා. තං නෙව ගිහීනං දෙති අත්තනො ආජීවසොධනත්ථං. න අත්තනා පරිභුඤ්ජති ‘‘මය්හං අසාධාරණභොගිතා මා හොතූ’’ති. පටිග්ගණ්හන්තො ච…පෙ… පස්සතීති ඉමිනා ආගමනතො පට්ඨාය සාධාරණබුද්ධිං උපට්ඨාපෙති. එවං හිස්ස සාධාරණභොගිතා සුකරා, සාරණීයධම්මො චස්ස පූරො හොති. คำว่า ลาภะ เป็นกัมมสาธนะ เหมือนในประโยคมีอาทิว่า ท่านผู้เจริญ ลาภอันเราได้แล้วหนอ คำนั้นในที่นี้เป็นอดีตกาล เพราะมีบทว่า ธัมมลัทธา จึงกล่าวว่า จีวรเป็นต้น เป็นปัจจัยที่ได้มาแล้ว สิ่งที่มาจากธรรม ชื่อว่า ธรรมิกะ คือปัจจัยที่มีทางมาบริสุทธิ์ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ธัมมลัทธา ก็เพื่อแสดงอรรถนี้แล จึงกล่าวบทมีอาทิว่า การหลอกลวงเป็นต้น เพราะสิ่งที่ไม่ได้รับมาโดยชอบธรรม ย่อมไม่ชื่อว่าได้มาโดยธรรม ด้วยเหตุนั้น ในบาลีจึงกล่าวว่า ธัมมลัทธา เพื่อห้ามสิ่งนั้น ผู้บริโภคของที่ควรให้และทักษิไณยบุคคลโดยไม่แบ่งปัน ชื่อว่า ผู้บริโภคโดยไม่แบ่งปัน ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า ชื่อว่ามีการแบ่งปัน ๒ อย่าง การแบ่งด้วยจิต ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า แม้การแบ่งด้วยเพียงการเกิดขึ้นแห่งจิต ก็ชื่อว่ามีการแบ่งปัน จะกล่าวไปไยถึงความพยายาม หรือการแบ่งด้วยกายโดยมีจิตแบ่งก่อน เพื่อแสดงมูลเหตุทีเดียว จึงกล่าวว่า การแบ่งด้วยจิตอย่างนี้ ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงว่า พึงทำการแบ่งปันด้วยเพียงการเกิดขึ้นแห่งจิต คำว่า อัปปฏิวิภัตตัง เป็นนิทเทสภาวปุงลิงค์ หรือเป็นนิทเทสกัมมะว่า บริโภคลาภที่ไม่ได้แบ่งปัน ท่านไม่ให้สิ่งนั้นแก่คฤหัสถ์ เพื่อชำระอาชีวะของตน และไม่บริโภคเองว่า ขอความเป็นผู้บริโภคโดยไม่เป็นสาธารณะอย่ามีแก่เราเลย ด้วยบทว่า เมื่อรับอยู่...ฯลฯ...เห็นอยู่ นี้ ย่อมตั้งความสำคัญว่าเป็นสาธารณะตั้งแต่การมาถึง ความเป็นผู้บริโภคโดยเป็นสาธารณะของท่านนั้น ย่อมทำได้ง่ายอย่างนี้ และสาราณิยธรรมของท่านนั้น ย่อมเต็มบริบูรณ์ අථ වා පටිග්ගණ්හන්තො ච…පෙ… පස්සතීති ඉමිනා තස්ස ලාභස්ස තීසු කාලෙසු සාධාරණතො ඨපනං දස්සිතං. පටිග්ගණ්හන්තො ච සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූති ඉමිනා පටිග්ගහණකාලො දස්සිතො. ගහෙත්වා…පෙ… පස්සතීති ඉමිනා පටිග්ගහිතකාලො. තදුභයං පන තාදිසෙන පුබ්බභාගෙන විනා න හොතීති අත්ථසිද්ධො පුරිමකාලො. තයිදං පටිග්ගහණතො පුබ්බෙවස්ස හොති ‘‘සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූති පටිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති, පටිග්ගණ්හන්තස්ස හොති ‘‘සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූති පටිග්ගණ්හාමී’’ති, පටිග්ගහෙත්වා හොති ‘‘සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූති හි පටිග්ගහිතං මයා’’ති. එවං තිලක්ඛණසම්පන්නං කත්වා ලද්ධං ලාභං ඔසාරණලක්ඛණං අවිකොපෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තො සාධාරණභොගී අප්පටිවිභත්තභොගී ච හොති. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทว่า เมื่อรับอยู่...ฯลฯ...เห็นอยู่ นี้ ย่อมแสดงการตั้งลาภนั้นไว้โดยเป็นสาธารณะในกาลทั้งสาม ด้วยบทว่า เมื่อรับอยู่ ขอให้เป็นสาธารณะแก่สงฆ์เถิด นี้ ย่อมแสดงกาลแห่งการรับ ด้วยบทว่า เมื่อรับแล้ว...ฯลฯ...เห็นอยู่ นี้ ย่อมแสดงกาลที่รับแล้ว แต่กาลทั้งสองนั้น ย่อมไม่มีได้หากปราศจากส่วนเบื้องต้นเช่นนั้น ดังนั้น กาลก่อนจึงสำเร็จโดยอรรถ สิ่งนี้ย่อมมีแก่ท่านนั้นก่อนการรับว่า เราจักรับโดยให้เป็นสาธารณะแก่สงฆ์ ย่อมมีแก่ผู้กำลังรับว่า เรารับโดยให้เป็นสาธารณะแก่สงฆ์ ย่อมมีเมื่อรับแล้วว่า เราได้รับแล้วโดยให้เป็นสาธารณะแก่สงฆ์ ผู้บริโภคลาภที่ได้มาแล้วโดยทำให้ถึงพร้อมด้วยลักษณะสามอย่างนี้ โดยไม่ทำให้ลักษณะแห่งการนำเข้าเสีย ย่อมเป็นผู้บริโภคโดยเป็นสาธารณะและเป็นผู้บริโภคโดยไม่แบ่งปัน ඉමං පන සාරණීයධම්මන්ති ඉමං චතුත්ථං සරිතබ්බයුත්තධමං. න හි…පෙ… ගණ්හන්ති, තස්මා සාධාරණභොගිතා දුස්සීලස්ස නත්ථීති ආරම්භොපි තාව න සම්භවති, කුතො පූරණන්ති අධිප්පායො. පරිසුද්ධසීලොති ඉමිනා ලාභස්ස ධම්මිකභාවං දස්සෙති. වත්තං අඛණ්ඩෙන්තොති ඉමිනා අප්පටිවිභත්තභොගිතං සාධාරණභොගිතඤ්ච දස්සෙති. සති පන තදුභයෙ සාරණීයධම්මො පූරිතො එව හොතීති ආහ ‘‘පූරෙතී’’ති. ඔදිස්සකං කත්වාති එතෙන අනොදිස්සකං කත්වා පිතුනො, ආචරියුපජ්ඣායාදීනං වා [Pg.92] ථෙරාසනතො පට්ඨාය දෙන්තස්ස සාරණීයධම්මොයෙව හොතීති දස්සෙති. දාතබ්බන්ති අවස්සං දාතබ්බං. සාරණීයධම්මො පනස්ස න හොති පටිජග්ගට්ඨානෙ ඔදිස්සකං කත්වා දින්නත්තා. තෙනාහ ‘‘පලිබොධජග්ගනං නාම හොතී’’ති. මුත්තපලිබොධස්ස වට්ටති අමුත්තපලිබොධස්ස පූරෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. යදි එවං සබ්බෙන සබ්බං සාරණීයධම්මං පූරෙන්තස්ස ඔදිස්සකදානං වට්ටති, න වට්ටතීති? නො න වට්ටති යුත්තට්ඨානෙති දස්සෙන්තො ‘‘තෙන පනා’’තිආදිමාහ. ඉමිනා ඔදිස්සකදානං පනස්ස න සබ්බත්ථ වාරිතන්ති දස්සෙති. ගිලානාදීනඤ්හි ඔදිස්සකං කත්වා දානං අප්පටිවිභාගපක්ඛිකං ‘‘අසුකස්ස න දස්සාමී’’ති පටික්ඛෙපස්ස අභාවතො. බ්‍යතිරෙකප්පධානො හි පටිභාගො. තෙනාහ ‘‘අවසෙස’’න්තිආදි. අදාතුම්පීති පි-සද්දෙන දාතුම්පි වට්ටතීති දස්සෙති. තඤ්ච ඛො කරුණායනවසෙන, න වත්තපරිපූරණවසෙන, තස්මා දුස්සීලස්සපි අත්ථිකස්ස සති සම්භවෙ දාතබ්බං. දානඤ්හි නාම න කස්සචි නිවාරිතං. ส่วนสาราณิยธรรมนี้ คือธรรมที่ควรระลึกถึงอันเป็นที่สี่นี้ เพราะว่า...ฯลฯ...ไม่รับ ด้วยเหตุนั้น ความเป็นผู้บริโภคโดยเป็นสาธารณะย่อมไม่มีแก่ผู้ทุศีล แม้การเริ่มต้นก็ยังไม่เป็นไปได้ จะกล่าวไปไยถึงการทำให้เต็ม ดังนี้เป็นอัธยาศัย ด้วยบทว่า มีศีลบริสุทธิ์ นี้ ย่อมแสดงความเป็นธรรมิกะของลาภ ด้วยบทว่า ไม่ทำวัตรให้ขาด นี้ ย่อมแสดงความเป็นผู้บริโภคโดยไม่แบ่งปันและความเป็นผู้บริโภคโดยเป็นสาธารณะ แต่เมื่อมีทั้งสองอย่างนั้น สาราณิยธรรมย่อมเต็มบริบูรณ์ทีเดียว จึงกล่าวว่า ย่อมทำให้เต็ม ด้วยบทว่า ทำโดยเจาะจง นี้ ย่อมแสดงว่า การให้แก่บิดา อาจารย์ อุปัชฌาย์เป็นต้น ตั้งแต่ลำดับอาสนะของพระเถระ โดยไม่เจาะจง ย่อมเป็นสาราณิยธรรมเท่านั้น คำว่า ควรให้ คือพึงให้โดยส่วนเดียว แต่สาราณิยธรรมของท่านนั้นย่อมไม่มี เพราะให้โดยเจาะจงในที่ที่ควรบำรุง ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ชื่อว่าการบำรุงเครื่องกังวล ย่อมควรแก่ผู้พ้นจากเครื่องกังวล เพราะผู้ไม่พ้นจากเครื่องกังวลไม่สามารถทำให้เต็มได้ ถ้าอย่างนั้น การให้โดยเจาะจงย่อมควรหรือไม่ควรแก่ผู้ทำให้สาราณิยธรรมเต็มโดยประการทั้งปวง? ไม่ใช่ว่าไม่ควรในที่ที่สมควร ดังนี้ จึงกล่าวบทมีอาทิว่า แต่ด้วยเหตุนั้น ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า การให้โดยเจาะจงนั้น ไม่ได้ห้ามไว้ในทุกที่ เพราะการให้โดยเจาะจงแก่คนไข้เป็นต้น เป็นฝ่ายของการไม่แบ่งปัน เพราะไม่มีการปฏิเสธว่า เราจักไม่ให้แก่ผู้นั้น เพราะการแบ่งปันมีบทปฏิเสธเป็นประธาน ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า ที่เหลือ ด้วยคำว่า แม้ไม่ให้ และด้วยศัพท์ ปิ ย่อมแสดงว่า แม้ให้ก็ควร แต่สิ่งนั้นเป็นไปโดยอาศัยความกรุณา ไม่ใช่เป็นไปโดยอาศัยการทำให้วัตรบริบูรณ์ เพราะฉะนั้น แม้แก่ผู้ทุศีลผู้มีความต้องการ เมื่อมีโอกาสก็ควรให้ เพราะชื่อว่าทาน ไม่ได้ห้ามแก่ใครๆ සුසික්ඛිතායාති සාරණීයපූරණවිධිම්හි සුසික්ඛිතාය, සුකුසලායාති අත්ථො. ඉදානි තස්ස කොසල්ලං දස්සෙතුං ‘‘සුසික්ඛිතාය හී’’තිආදි වුත්තං. ද්වාදසහි වස්සෙහි පූරෙහි, න තතො ඔරන්ති ඉමිනා තස්ස දුප්පූරතං දස්සෙති. තථා හි සො මහප්ඵලො මහානිසංසො දිට්ඨධම්මිකෙහිපි තාවගරුතරෙහි ඵලානිසංසෙහි අනුගතොති තංසමඞ්ගී ච පුග්ගලො විසෙසලාභී අරියපුග්ගලො විය ලොකෙ අච්ඡරියබ්භුතධම්මසමන්නාගතො හොති. තථා හි සො දුප්පජහදානමයස්ස සීලමයස්ස පුඤ්ඤස්ස පටිපක්ඛධම්මං සුදූරෙ වික්ඛම්භිතං කත්වා විසුද්ධෙන චෙතසා ලොකෙ පාකටො පඤ්ඤාතො හුත්වා විහරති. තස්සිමමත්ථං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච විභාවෙතුං ‘‘සචෙ හී’’තිආදි වුත්තං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ด้วยบทว่า ผู้ศึกษาดีแล้ว หมายถึง ผู้ศึกษาดีแล้ว ผู้ฉลาดดีแล้วในวิธีทำให้สาราณิยธรรมเต็ม บัดนี้ เพื่อแสดงความฉลาดของท่านนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า เพราะผู้ศึกษาดีแล้ว ด้วยบทว่า จงทำให้เต็มด้วย ๑๒ ปี อย่าให้หย่อนกว่านั้น นี้ ย่อมแสดงความยากที่จะทำให้เต็มของท่านนั้น เพราะว่าท่านนั้นมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ประกอบด้วยผลและอานิสงส์ที่หนักกว่าแม้ในปัจจุบัน และบุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมนั้น ย่อมเป็นผู้ได้คุณวิเศษ เป็นผู้ประกอบด้วยธรรมอันน่าอัศจรรย์และน่าประหลาดในโลก เหมือนพระอริยบุคคล เพราะว่าท่านนั้นทำให้ธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่อบุญอันสำเร็จด้วยทานและบุญอันสำเร็จด้วยศีลที่ละได้ยาก ให้ห่างไกลออกไป ย่อมอยู่โดยเป็นผู้ปรากฏและเป็นที่รู้จักในโลกด้วยจิตที่บริสุทธิ์ เพื่อจำแนกอรรถนั้นโดยปฏิเสธและโดยอนุโลม จึงกล่าวบทมีอาทิว่า ถ้าอย่างนั้น สิ่งนั้นพึงรู้ได้ง่ายทีเดียว ඉදානිස්ස සම්පරායිකෙ දිට්ඨධම්මිකෙ ච ආනිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘එවං පූරිතසාරණීයධම්මස්සා’’තිආදි වුත්තං. නෙව ඉස්සා න මච්ඡරියං හොති චිරකාලභාවනාය විධුතභාවතො. මනුස්සානං පියො හොති පරිච්චාගසීලතාය විස්සුතත්තා. තෙනාහ ‘‘දදං පියො හොති භජන්ති නං බහූ’’තිආදි (අ. නි. 5.34). සුලභපච්චයො හොති දානවසෙන උළාරජ්ඣාසයානං පච්චයලාභස්ස ඉධානිසංසසභාවතො දානස්ස. පත්තගතමස්ස දිය්‍යමානං [Pg.93] න ඛීයති පත්තගතස්සෙව ද්වාදසවස්සිකස්ස මහාවත්තස්ස අවිච්ඡෙදෙන පූරිතත්තා. අග්ගභණ්ඩං ලභති දෙවසිකං දක්ඛිණෙය්‍යානං අග්ගතො පට්ඨාය දානස්ස දින්නත්තා. භයෙ වා…පෙ… ආපජ්ජන්ති දෙය්‍යප්පටිග්ගාහකවිකප්පං අකත්වා අත්තනි නිරපෙක්ඛචිත්තෙන චිරකාලං දානස්ස පූරිතතාය පසාරිතචිත්තත්තා. บัดนี้ เพื่อแสดงอานิสงส์ในสัมปรายภพและในปัจจุบันของท่านนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า 'แก่ผู้มีสาราณียธรรมที่ทำให้เต็มแล้วอย่างนี้' ทั้งความริษยาและความตระหนี่ก็ไม่มี เพราะถูกกำจัดด้วยการเจริญมานาน เป็นที่รักของมนุษย์ เพราะเป็นที่รู้จักด้วยความเป็นผู้มีปกติสละ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ผู้ให้ย่อมเป็นที่รัก ชนเป็นอันมากย่อมคบหาเขา' เป็นต้น (อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ๕.๓๔) เป็นผู้มีปัจจัยหาได้ง่าย เพราะทานมีสภาพเป็นอานิสงส์ในปัจจุบันของการได้ปัจจัยแก่ผู้มีอัธยาศัยอันประเสริฐโดยอำนาจแห่งทาน ของที่ใส่บาตรของท่านนั้น เมื่อให้แล้วย่อมไม่หมดไป เพราะวัตรใหญ่ ๑๒ ปีที่ใส่บาตรนั้น ถูกทำให้เต็มโดยไม่ขาดสาย ย่อมได้ของอันเลิศ เพราะให้ทานแก่ทักขิไณยบุคคลผู้เลิศเป็นต้นทุกวัน หรือในภัย...ฯลฯ...ย่อมประสบ (ความไม่สะทกสะท้าน) เพราะจิตแผ่ไปแล้วด้วยการทำให้ทานเต็มมานาน ด้วยจิตที่ไม่หวังในตน โดยไม่ทำความสำคัญผิดในของที่ควรให้และผู้รับ තත්‍රාති තෙසු ආනිසංසෙසු විභාවෙතබ්බෙසු. ඉමානි ඵලානි වත්ථූනි කාරණානි. මහාගිරිගාමො නාම නාගදීපපස්සෙ එකො ගාමොව. අලභන්තාපීති අප්පපුඤ්ඤතාය අලාභිනො සමානාපි. භික්ඛාචාරමග්ගසභාගන්ති සභාගං තබ්භාගියං භික්ඛාචාරමග්ගං ජානන්ති. අනුත්තරිමනුස්සධම්මත්තා ථෙරානං සංසයවිනොදනත්ථඤ්ච ‘‘සාරණීයධම්මො මෙ, භන්තෙ, පූරිතො’’ති ආහ. තථා හි දුතියවත්ථුස්මිම්පි ථෙරෙන අත්තා පකාසිතො. දහරකාලෙ එවං කිර සාරණීයධම්මපූරකො අහොසි. මනුස්සානං පියතාය සුලභපච්චයතායපි ඉදං වත්ථුමෙව. පත්තගතාඛීයනස්ස පන විසෙසං විභාවනතො ‘‘ඉදං තාව…පෙ… එත්ථ වත්ථූ’’ති වුත්තං. ในคำว่า ตตฺราติ นั้น หมายถึงในอานิสงส์เหล่านั้นที่พึงแสดงให้ปรากฏ. คำว่า อิมานิ หมายถึงผล วัตถุ เหตุ. คำว่า มหคิริคามะ เป็นชื่อของหมู่บ้านแห่งหนึ่งที่อยู่ข้างนาคทีป. คำว่า อลภนฺตาปีติ หมายถึงแม้ไม่ได้รับเพราะมีบุญน้อย. คำว่า ภิกฺขาจารมคฺคสภาคนฺติ หมายถึงรู้ทางบิณฑบาตที่สมควรแก่ตน. เพราะเป็นธรรมของมนุษย์อันยอดเยี่ยม และเพื่อคลายความสงสัยของพระเถระ จึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สารณียธรรมของข้าพเจ้าเต็มเปี่ยมแล้ว'. แท้จริงแล้ว ในเรื่องที่สอง พระเถระก็ได้ประกาศตนไว้เช่นนั้น. ในสมัยยังเป็นเด็ก ท่านได้บำเพ็ญสารณียธรรมให้เต็มเปี่ยมแล้วอย่างนี้. เพราะเป็นที่รักของมนุษย์และปัจจัยหาง่าย เรื่องนี้จึงเป็นเรื่องเดียวกัน. แต่เพราะแสดงความพิเศษของการไม่หมดสิ้นไปในบาตร จึงกล่าวว่า 'อิทํ ตาว…เป… เอตฺถ วตฺถุ' (เรื่องนี้…เป็นเรื่องในที่นี้). ගිරිභණ්ඩමහාපූජායාති චෙතියගිරිම්හි සකලලඞ්කාදීපෙ යොජනප්පමාණෙ සමුද්දෙ ච නාවාසඞ්ඝාටාදිකෙ ඨපෙත්වා දීපපුප්ඵගන්ධාදීහි කරියමානාය මහාපූජාය. තස්සා ච පටිපත්තියා අවඤ්ඣභාවවිභාවනත්ථං ‘‘එතෙ මය්හං පාපුණිස්සන්තී’’ති ආහ. පරියායෙනපි ලෙසෙනපි. අනුච්ඡවිකන්ති ‘‘සාරණීයධම්මපූරකො’’ති යථාභූතපවෙදනං තුම්හාකං අනුච්ඡවිකන්ති අත්ථො. ในคำว่า คิริภณฺฑมหาปูชายาติ หมายถึงการบูชาใหญ่อันกระทำด้วยประทีป ดอกไม้ และของหอมเป็นต้น โดยการตั้งเรือและแพเป็นต้นไว้ในทะเลประมาณหนึ่งโยชน์ทั่วเกาะลังกาที่ภูเขาเจดีย์. และเพื่อแสดงความไม่เป็นหมันแห่งปฏิปัตตินั้น จึงกล่าวว่า 'สิ่งเหล่านี้จักถึงแก่เรา'. คำว่า ปริยาเยนปิ หมายถึงโดยนัยก็ดี โดยอุบายก็ดี. คำว่า อนุจฺฉวิกนฺติ หมายถึงการประกาศตามความเป็นจริงว่า 'เป็นผู้บำเพ็ญสารณียธรรม' ย่อมสมควรแก่ท่าน. අනාරොචෙත්වාව පලායිංසු චොරභයෙන. ‘‘අත්තනො දුජ්ජීවිකායා’’තිපි වදන්ති. අහං සාරණීයධම්මපූරිකා, මම පත්තපරියාපන්නෙනපි සබ්බාපිමා භික්ඛුනියො යාපෙස්සන්තීති ආහ ‘‘මා තුම්හෙ තෙසං ගතභාවං චින්තයිත්ථා’’ති. වට්ටිස්සතීති කප්පිස්සති. ථෙරී සාරණීයධම්මපූරිකා අහොසි, ථෙරස්ස පන සීලතෙජෙනෙව දෙවතා උස්සුක්කං ආපජ්ජි. หนีไปโดยไม่บอกกล่าวเพราะกลัวโจร. บางพวกก็กล่าวว่า 'เพราะการเลี้ยงชีพของตนลำบาก'. พระเถรีกล่าวว่า 'เราเป็นผู้บำเพ็ญสารณียธรรมให้เต็มเปี่ยม แม้ด้วยอาหารที่อยู่ในบาตรของเรา ภิกษุณีทั้งหมดเหล่านี้ก็จักยังชีพอยู่ได้' จึงกล่าวว่า 'พวกเธออย่าคิดถึงการไปของพวกนั้นเลย'. คำว่า วฏฺฏิสฺสตีติ หมายถึงจักใช้ได้ (จักพอเพียง). พระเถรีเป็นผู้บำเพ็ญสารณียธรรมให้เต็มเปี่ยม แต่เทวดาทั้งหลายกลับกระตือรือร้นด้วยเดชแห่งศีลของพระเถระเท่านั้น. නත්ථි එතෙසං ඛණ්ඩන්ති අඛණ්ඩානි. තං පන නෙසං ඛණ්ඩං දස්සෙතුං ‘‘යස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උපසම්පන්නසීලානං උද්දෙසක්කමෙන ආදිඅන්තා වෙදිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘සත්තසූ’’තිආදි. න හි අඤ්ඤො කොචි ආපත්තික්ඛන්ධානං [Pg.94] අනුක්කමො අත්ථි, අනුපසම්පන්නසීලානං සමාදානක්කමෙනපි ආදිඅන්තා ලබ්භන්ති. පරියන්තෙ ඡින්නසාටකො වියාති තත්‍රන්තෙ දසන්තෙ වා ඡින්නවත්ථං විය. විසදිසුදාහරණඤ්චෙතං ‘‘අඛණ්ඩානී’’ති ඉමස්ස අධිකතත්තා. එවං සෙසානම්පි උදාහරණානි. ඛණ්ඩිකතා භින්නතා ඛණ්ඩං, තං එතස්ස අත්ථීති ඛණ්ඩං, සීලං. ඡිද්දන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. වෙමජ්ඣෙ භින්නං විනිවිජ්ඣනවසෙන. විසභාගවණ්ණෙන ගාවී වියාති සම්බන්ධො. විසභාගවණ්ණෙන උපඩ්ඪං තතියභාගගතං සම්භින්නවණ්ණං සබලං, විසභාගවණ්ණෙහෙව බින්දූහි අන්තරන්තරාහි විමිස්සං කම්මාසං. අයං ඉමෙසං විසෙසො. සබලරහිතානි අසබලානි, තථා අකම්මාසානි. සීලස්ස තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචනං විවට්ටූපනිස්සයභාවාපාදනං, තස්මා තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචනවචනෙන තෙසං සීලානං විවට්ටූපනිස්සයතමාහ. භුජිස්සභාවකරණතොති ඉමිනා භුජිස්සකරානි භුජිස්සානීති උත්තරපදලොපෙනායං නිද්දෙසොති දස්සෙති. යස්මා වා තංසමඞ්ගිපුග්ගලො සෙරී සයංවසී භුජිස්සො නාම හොති, තස්මාපි භුජිස්සානි. අවිඤ්ඤූනං අප්පමාණතාය ‘‘විඤ්ඤුප්පසත්ථානී’’ති වුත්තං. සුපරිසුද්ධභාවෙන වා සම්පන්නත්තා විඤ්ඤූහි පසත්ථානීති විඤ්ඤුප්පසත්ථානි. คำว่า นตฺถิ เอเตสํ ขณฺฑนฺติ หมายถึงไม่มีความขาดแห่งศีลเหล่านั้น ชื่อว่า อขัณฑะ. แต่เพื่อแสดงความขาดของศีลเหล่านั้น จึงกล่าวคำว่า 'ยสฺสา' เป็นต้น. ในที่นั้น พึงทราบเบื้องต้นและเบื้องปลายของศีลของพระอุปสัมบันตามลำดับการแสดง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'สตฺตสู' เป็นต้น. อนึ่ง ลำดับแห่งกองอาบัติอื่นไม่มีเลย. เบื้องต้นและเบื้องปลายของศีลของอนุปสัมบันก็พึงได้ตามลำดับการสมาทาน. คำว่า ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิยาติ หมายถึงเหมือนผ้าที่ขาดที่ชายหรือที่ปลาย. และนี่เป็นอุทาหรณ์ที่ไม่ตรงกัน เพราะคำว่า 'อขณฺฑานิ' นี้เป็นบทตั้ง. อุทาหรณ์ที่เหลือก็เช่นกัน. ความเป็นของขาด ความเป็นของแตก ชื่อว่า ขัณฑะ, ศีลใดมีความขาดนั้น ศีลนั้นชื่อว่า ขัณฑะ. ในคำว่า ฉิทฺทนฺติ เป็นต้น ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า วิมชฺเฌ ภินฺนํ หมายถึงแตกตรงกลางโดยการเจาะทะลุ. คำว่า วิสภาควณฺเณน คาวี วิยาติ เป็นการเชื่อมโยง. คำว่า สพโล หมายถึงมีสีปะปนกัน มีสีต่างกันครึ่งหนึ่งหรือหนึ่งในสาม ชื่อว่า สพละ, มีจุดสีต่างกันปะปนอยู่เป็นระยะๆ ชื่อว่า กัมมาสะ. นี่คือความแตกต่างของคำเหล่านี้. คำว่า อสพลา หมายถึงไม่มีสีปะปนกัน ชื่อว่า อสพละ, ชื่อว่า อกัมมาสะ ก็เช่นกัน. การปลดปล่อยศีลจากการเป็นทาสแห่งตัณหา คือการทำให้เป็นปัจจัยแห่งวิวัฏฏะ. เพราะฉะนั้น ด้วยคำว่าการปลดปล่อยจากการเป็นทาสแห่งตัณหา จึงกล่าวถึงความเป็นปัจจัยแห่งวิวัฏฏะของศีลเหล่านั้น. คำว่า ภุชิสฺสภาวกรโณโต ด้วยคำนี้แสดงว่า การนิเทศนี้เป็นการลบอุตตรบท เพราะคำว่า ภุชิสฺสกรานิ ภุชิสฺสานิ (สิ่งที่ทำให้เป็นอิสระ ชื่อว่า ภุชิสสะ). หรือเพราะบุคคลผู้ประกอบด้วยศีลนั้นเป็นผู้มีอิสระ เป็นผู้เป็นใหญ่ในตน ชื่อว่า ภุชิสสะ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ภุชิสฺสานิ. คำว่า วิญฺญุปสตฺถานิ ท่านกล่าวไว้เพราะคนเขลาไม่เป็นประมาณ. หรือเพราะถึงพร้อมด้วยความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง จึงเป็นที่สรรเสริญของวิญญูชน ชื่อว่า วิญฺญุปสตฺถานิ. තණ්හාදිට්ඨීහි අපරාමට්ඨත්තාති ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වා’’ති තණ්හාපරාමාසෙන, ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන දෙවො හුත්වා තත්ථ නිච්චො ධුවො සස්සතො භවිස්සාමී’’ති දිට්ඨිපරාමාසෙන ච අපරාමට්ඨත්තා. පරාමට්ඨුන්ති ‘‘අයං තෙ සීලෙසු දොසො’’ති චතූසු විපත්තීසු යාය කායචි විපත්තියා දස්සනෙන පරාමට්ඨුං, අනුද්ධංසෙතුං චොදෙතුන්ති අත්ථො. සීලං නාම අවිප්පටිසාරාදිපාරම්පරියෙන යාවදෙව සමාධිසම්පාදනත්ථන්ති ආහ ‘‘සමාධිසංවත්තනිකානී’’ති. සමාධිසංවත්තනප්පයොජනානි සමාධිසංවත්තනිකානි. คำว่า ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อปรามฏฺฐตฺตาติ หมายถึงไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิเข้าครอบงำ ด้วยการเข้าครอบงำด้วยตัณหาว่า 'ด้วยศีลนี้ เราจักเป็นเทวดา หรือเป็นเทวดาองค์ใดองค์หนึ่ง' และด้วยการเข้าครอบงำด้วยทิฏฐิว่า 'ด้วยศีลนี้ เราจักเป็นเทวดาแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน ถาวรในภพนั้น'. คำว่า ปรามฏฺฐุํ หมายถึงเพื่อลูบคลำ (ตำหนิ) ว่า 'นี่คือโทษในศีลของท่าน' ด้วยการแสดงความวิบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในความวิบัติ ๔ ประการ เพื่อทำลาย เพื่อตำหนิ. ศีลชื่อว่ามีอานิสงส์สืบเนื่องกันไปตั้งแต่ความไม่เดือดร้อนใจเป็นต้นจนถึงการยังสมาธิให้สำเร็จ จึงกล่าวว่า 'สมาธิสํวตฺตนิกานีติ'. คำว่า สมาธิสํวตฺตนิกานิ หมายถึงมีสมาธิเป็นประโยชน์ที่มุ่งหมาย. සමානභාවො සාමඤ්ඤං, පරිපුණ්ණචතුපාරිසුද්ධිභාවෙන මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණස්ස විය භෙදාභාවතො සීලෙන සාමඤ්ඤං සීලසාමඤ්ඤං, තං ගතො උපගතොති සීලසාමඤ්ඤගතො. තෙනාහ ‘‘සමානභාවූපගතසීලො’’ති, සීලසම්පත්තියා සමානභාවං උපගතසීලො සභාගවුත්තිකොති අත්ථො. කාමං පුථුජ්ජනානම්පි චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ නානත්තං න සියා, තං පන න එකන්තිකං, ඉදං එකන්තිකං නියතභාවතොති ආහ ‘‘නත්ථි [Pg.95] මග්ගසීලෙ නානත්ත’’න්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තන්ති මග්ගසීලං සන්ධාය තං ‘‘යානි තානි සීලානී’’තිආදි වුත්තං. ความเสมอกัน ชื่อว่าสามัญญะ. ความเสมอกันด้วยศีล ชื่อว่าสีลสามัญญะ เพราะไม่มีความแตกต่างกัน เหมือนทองคำที่ถูกตัดตรงกลาง ด้วยความเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยจตุปาริสุทธิศีล. ผู้ถึง คือเข้าถึงสามัญญะนั้น ชื่อว่าสีลสามัญญคตะ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สมานภาวูปคตสีโล" อธิบายว่า ผู้มีศีลเข้าถึงความเสมอกันด้วยความถึงพร้อมแห่งศีล คือผู้มีปกติประพฤติส่วนเดียวกัน. จริงอยู่ แม้ศีลของปุถุชนทั้งหลายในจตุปาริสุทธิศีลก็ไม่พึงมีความต่างกัน แต่ศีลนั้นไม่แน่นอน ส่วนศีลนี้แน่นอน เพราะเป็นสภาพที่เที่ยง ท่านจึงกล่าวว่า "ในมรรคศีลไม่มีความต่างกัน". คำว่า ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงมรรคศีลนั้นว่า "ยานิ ตานิ สีลานิ" เป็นต้น. යායන්ති යා අයං මය්හඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච පච්චක්ඛභූතා. දිට්ඨීති මග්ගසම්මාදිට්ඨි. නිද්දොසාති නිද්ධුතදොසා, සමුච්ඡින්නරාගාදිපාපධම්මාති අත්ථො. නිය්‍යාතීති වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරති නිග්ගච්ඡති. සයං නිය්‍යන්තීයෙව හි තංසමඞ්ගිපුග්ගලං වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යාපෙතීති වුච්චති. යා සත්ථු අනුසිට්ඨි, තං කරොතීති තක්කරො, තස්ස, යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජන්තස්සාති අත්ථො. සමානදිට්ඨිභාවන්ති සදිසදිට්ඨිභාවං සච්චසම්පටිවෙධෙන අභින්නදිට්ඨිභාවං. คำว่า ยายํ ได้แก่ ทิฏฐิใดนี้ที่ปรากฏชัดแก่เราและแก่ท่านทั้งหลาย. คำว่า ทิฏฺฐิ ได้แก่ มรรคสัมมาทิฏฐิ. คำว่า นิทฺโทสา อธิบายว่า มีโทษอันกำจัดแล้ว คือมีบาปธรรมมีราคะเป็นต้นอันตัดขาดแล้ว. คำว่า นิยฺยาติ หมายถึง ย่อมสลัดออก ย่อมออกไปจากวัฏฏทุกข์. จริงอยู่ ทิฏฐินั้นเมื่อนำออกไปเอง ท่านก็เรียกว่า ย่อมนำบุคคลผู้ประกอบด้วยทิฏฐินั้นให้ออกไปจากวัฏฏทุกข์. คำว่า ตกฺกโร หมายถึง ผู้ทำตามคำสั่งสอนนั้น คือผู้ปฏิบัติอยู่ตามที่ทรงสั่งสอนไว้, แก่บุคคลนั้น. คำว่า สมานทิฏฺฐิภาวํ หมายถึง ความเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกัน คือความเป็นผู้มีทิฏฐิไม่แตกต่างกันด้วยการแทงตลอดสัจจะ. පඨමසාරණීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งปฐมสารณียสูตร จบแล้ว. 2. දුතියසාරණීයසුත්තවණ්ණනා ๒. การพรรณนาความแห่งทุติยสารณียสูตร 12. දුතියෙ සබ්‍රහ්මචාරීනන්ති සහධම්මිකානං. පියං පියායිතබ්බකං කරොන්තීති පියකරණා. ගරුං ගරුට්ඨානියං කරොන්තීති ගරුකරණා. සඞ්ගණ්හනත්ථායාති සඞ්ගහවත්ථුවිසෙසභාවතො සබ්‍රහ්මචාරීනං සඞ්ගහණාය සංවත්තන්තීති සම්බන්ධො. අවිවදනත්ථායාති සඞ්ගහවත්ථුභාවතො එව න විවදනත්ථාය. සති ච අවිවදනහෙතුභූතසඞ්ගහකත්තෙ තෙසං වසෙන සබ්‍රහ්මචාරීනං සමග්ගභාවො භෙදාභාවො සිද්ධොයෙවාති ආහ ‘‘සාමග්ගියා’’තිආදි. ๑๒. ในทุติยสูตร คำว่า สพฺรหฺมจารีนํ หมายถึง เพื่อนสหธรรมิกทั้งหลาย. คำว่า ปิยกรณา หมายถึง ทำสิ่งที่ควรแก่ความรัก. คำว่า ครุกรณา หมายถึง ทำบุคคลที่ควรเคารพให้เป็นที่เคารพ. คำว่า สงฺคณฺหนตฺถาย มีความเชื่อมโยงว่า ย่อมเป็นไปเพื่อการสงเคราะห์เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เพราะความเป็นสังคหวัตถุพิเศษ. คำว่า อวิวทนตฺถาย หมายถึง เพื่อไม่วิวาทกันนั่นเอง เพราะความเป็นสังคหวัตถุ. และเมื่อความเป็นผู้สงเคราะห์อันเป็นเหตุแห่งความไม่วิวาทมีอยู่ ความเป็นผู้สามัคคีกันคือความไม่แตกแยกกันของเพื่อนพรหมจารีเหล่านั้น ย่อมสำเร็จแล้วแน่นอนด้วยอำนาจแห่งธรรมเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สามคฺคิยา" เป็นต้น. දුතියසාරණීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งทุติยสารณียสูตร จบแล้ว. 3. නිස්සාරණීයසුත්තවණ්ණනා ๓. การพรรณนาความแห่งนิสสารณียสูตร 13. තතියෙ වඩ්ඪිතාති භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිබ්‍රූහිතා. පුනප්පුනං කතාති භාවනාය බහුලීකරණෙන අපරාපරං පවත්තිතා. යුත්තයානසදිසා කතාති යථා යුත්තමාජඤ්ඤයානං ඡෙකෙන සාරථිනා අධිට්ඨිතං යථාරුචි පවත්තති, එවං යථාරුචි පවත්තිරහං ගහිතා. වත්ථුකතාති වා අධිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු විය කතා, සබ්බසො උපක්කිලෙසවිසොධනෙන ඉද්ධිවිසෙසතාය පවත්තිට්ඨානභාවතො සුවිසොධිතපරිස්සයවත්ථු විය කතාති වුත්තං හොති. අධිට්ඨිතාති පටිපක්ඛදූරීභාවතො [Pg.96] සුභාවිතභාවෙන තංතංඅධිට්ඨානයොග්‍යතාය ඨපිතා. සමන්තතො චිතාති සබ්බභාගෙන භාවනූපචයං ගමිතා. තෙනාහ ‘‘උපචිතා’ති. සුට්ඨු සමාරද්ධාති ඉද්ධිභාවනාසිඛාප්පත්තියා සම්මදෙව සම්භාවිතා. අභූතබ්‍යාකරණං බ්‍යාකරොතීති ‘‘මෙත්තා හි ඛො මෙ චෙතොවිමුත්ති භාවිතා’’තිආදිනා අත්තනි අවිජ්ජමානගුණාභිබ්‍යාහාරං බ්‍යාහරති. චෙතොවිමුත්තිසද්දං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘නිස්සටා’’ති වුත්තං. පුන බ්‍යාපාදො නත්ථීති ඉදානි මම බ්‍යාපාදො නාම සබ්බසො නත්ථීති ඤත්වා. ๑๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า วฑฺฒิตา หมายถึง เพิ่มพูนแล้วด้วยอำนาจความบริบูรณ์แห่งภาวนา. คำว่า ปุนปฺปุนํ กตา หมายถึง ให้เป็นไปบ่อยๆ ด้วยการทำให้มากซึ่งภาวนา. คำว่า ยุตฺตยานสทิสา กตา หมายถึง ถือเอาความควรแก่การเป็นไปตามความพอใจ เหมือนยานอาชาไนยที่เทียมแล้ว อันสารถีผู้ฉลาดควบคุมแล้ว ย่อมเป็นไปตามความพอใจ ฉะนั้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า วตฺถุกตา หมายถึง กระทำเหมือนเป็นที่ตั้งโดยอรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่น, อธิบายว่า กระทำเหมือนพื้นที่ที่ชำระอันตรายดีแล้ว เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นไปแห่งความพิเศษแห่งฤทธิ์ ด้วยการชำระอุปกิเลสทั้งปวง. คำว่า อธิฏฺฐิตา หมายถึง ตั้งไว้เพื่อความควรแก่การอธิษฐานนั้นๆ ด้วยความเป็นสภาพที่อบรมดีแล้ว เพราะความที่ปฏิปักษ์ห่างไกลออกไป. คำว่า สมนฺตโต จิตา หมายถึง ถึงความพอกพูนแห่งภาวนาโดยส่วนทั้งปวง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อุปจิตา" (สั่งสมแล้ว). คำว่า สุฏฺฐุ สมาททฺธา หมายถึง อบรมดีแล้วโดยชอบด้วยการถึงยอดแห่งอิทธิภาวนา. คำว่า อภูตพฺยากรณํ พฺยากโรติ หมายถึง ย่อมกล่าวคำกล่าวถึงคุณที่ไม่มีอยู่ในตน ด้วยคำเป็นต้นว่า "ก็เมตตาเจโตวิมุตติอันเราเจริญแล้ว". คำว่า นิสฺสฏา ท่านกล่าวโดยอาศัยคำว่า เจโตวิมุตติ. คำว่า ปุนา พฺยาปาโท นตฺถิ หมายถึง เพราะรู้ว่า "บัดนี้ พยาบาทของเราไม่มีโดยประการทั้งปวง". බලවවිපස්සනාති භයතුපට්ඨානෙ ඤාණං, ආදීනවානුපස්සනෙ ඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං, භඞ්ගඤාණන්ති චතුන්නං ඤාණානං අධිවචනං. යෙසං නිමිත්තානං අභාවෙන අරහත්තඵලසමාපත්තියා අනිමිත්තතා, තං දස්සෙතුං ‘‘සා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ රාගස්ස නිමිත්තං, රාගො එව වා නිමිත්තං රාගනිමිත්තං. ආදි-සද්දෙන දොසනිමිත්තාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. රූපවෙදනාදිසඞ්ඛාරනිමිත්තං රූපනිමිත්තාදි. තෙසංයෙව නිච්චාදිවසෙන උපට්ඨානං නිච්චනිමිත්තාදි. තයිදං නිමිත්තං යස්මා සබ්බෙන සබ්බං අරහත්තඵලෙ නත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘සා හි…පෙ… අනිමිත්තා’’ති. නිමිත්තං අනුස්සරති අනුගච්ඡති ආරබ්භ පවත්තති සීලෙනාති නිමිත්තානුසාරී. තෙනාහ ‘‘වුත්තප්පභෙදං නිමිත්තං අනුසරණසභාව’’න්ති. คำว่า พลววิปสฺสนา เป็นชื่อของญาณ ๔ คือ ภยตูปัฏฐานญาณ อาทีนวานุปัสสนาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ และภังคญาณ. เพื่อจะแสดงความเป็นสภาพไม่มีนิมิตแห่งอรหัตตผลสมาบัติ เพราะความไม่มีแห่งนิมิตเหล่าใด ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "สา หิ". ในคำนั้น นิมิตของราคะ หรือราคะนั่นแหละเป็นนิมิต ชื่อว่า ราคนิมิต. พึงทราบการสงเคราะห์นิมิตมีโทสนิมิตเป็นต้นด้วยศัพท์ว่า อาทิ. นิมิตแห่งสังขารมีรูปและเวทนาเป็นต้น ชื่อว่า รูปนิมิตเป็นต้น. การปรากฏแห่งสังขารเหล่านั้นนั่นแหละโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น ชื่อว่า นิจจนิมิตเป็นต้น. นิมิตนี้นั้น เพราะไม่มีโดยประการทั้งปวงในอรหัตตผล ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สา หิ ...เป... อนิมิตฺตา". ผู้ตามนิมิต คือ ผู้มีปกติระลึกถึงนิมิต ติดตามนิมิต ปรารภนิมิตเป็นไป ชื่อว่า นิมิตตานุสารี. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีสภาพตามระลึกถึงนิมิตตามประเภทที่กล่าวแล้ว". අස්මිමානොති ‘‘අස්මී’’ති පවත්තො අත්තවිසයො මානො. අයං නාම අහමස්මීති රූපලක්ඛණො වෙදනාදීසු වා අඤ්ඤතරලක්ඛණො අයං නාම අත්තා අහං අස්මීති. අස්මිමානො සමුග්ඝාතීයති එතෙනාති අස්මිමානසමුග්ඝාතො, අරහත්තමග්ගො. පුන අස්මිමානො නත්ථීති තස්ස අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනං කිත්තෙන්තො සමුග්ඝාතත්තමෙව විභාවෙති. คำว่า อสฺมิมาโน คือ มานะที่มีอัตตาเป็นวิสัยซึ่งเป็นไปว่า "เราเป็น". อธิบายว่า เราเป็นผู้นี้ มีรูปเป็นลักษณะ หรือมีลักษณะอย่างใดอย่างหนึ่งในเวทนาเป็นต้นว่า เราเป็นอัตตาชื่อนี้. อัสมิมานะย่อมถูกกำจัดด้วยมรรคนี้ ฉะนั้น มรรคนั้นจึงชื่อว่า อสฺมิมานสมุคฺฆาโต (ธรรมเป็นเครื่องกำจัดอัสมิมานะ) ได้แก่ อรหัตตมรรค. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อสฺมิมาโน นตฺถิ เมื่อจะพรรณนาถึงการยังความเป็นธรรมดาที่ไม่เกิดขึ้นแห่งอัสมิมานะนั้นให้ถึง ย่อมแสดงความเป็นสภาพที่ถูกกำจัดแล้วนั่นเอง. නිස්සාරණීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งนิสสารณียสูตร จบแล้ว. 4-5. භද්දකසුත්තාදිවණ්ණනා การพรรณนาความแห่งภัททกสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๕ 14-15. චතුත්ථෙ ආරමිතබ්බට්ඨෙන වා කම්මං ආරාමො එතස්සාති කම්මාරාමො. කම්මෙ රතො න ගන්ථධුරෙ විපස්සනාධුරෙ වාති කම්මරතො. පුනප්පුනං යුත්තොති තප්පරභාවෙන අනු අනු යුත්තො පසුතො. ආලාපසල්ලාපොති ඉත්ථිවණ්ණපුරිසවණ්ණාදිවසෙන පුනප්පුනං ලපනං. පඤ්චමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ในสูตรที่ ๔ คำว่า กมฺมาราโม คือ ผู้มีกรรมเป็นที่มายินดี โดยอรรถว่าพึงยินดี หรือมีกรรมเป็นที่ยินดีของผู้นี้. คำว่า กมฺมรโต คือ ผู้ยินดีในกรรม ไม่ใช่ในคันถธุระหรือวิปัสสนาธุระ. คำว่า ปุนปฺปุนํ ยุตฺโต คือ ผู้ประกอบเนืองๆ ผู้ขวนขวายแล้วด้วยความเป็นผู้หนักในกรรมนั้น. คำว่า อาลาปสลฺลาโป คือ การเจรจาบ่อยๆ ด้วยอำนาจการพรรณนาคุณแห่งสตรีและพรรณนาคุณแห่งบุรุษเป็นต้น. ในสูตรที่ ๕ ไม่มีคำที่จะต้องกล่าว. භද්දකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งภัททกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 6. නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා ๖. การพรรณนาความแห่งนกุลปิตุสูตร 16. ඡට්ඨෙ [Pg.97] විසභාගවෙදනුප්පත්තියා කකචෙනෙව චතුඉරියාපථං ඡින්දන්තො ආබාධයතීති ආබාධො, සො යස්ස අත්ථීති ආබාධිකො. තංසමුට්ඨානදුක්ඛෙන දුක්ඛිතො. අධිමත්තගිලානොති ධාතුසඞ්ඛයෙන පරික්ඛීණසරීරො. ๑๖. ในสูตรที่ ๖ ชื่อว่า อาพาธ เพราะอรรถว่า ย่อมเบียดเบียน คือตัดอิริยาบถ ๔ เหมือนเลื่อย เพราะความเกิดขึ้นแห่งเวทนาที่ไม่สม่ำเสมอ, อาพาธนั้นมีแก่บุคคลใด บุคคลนั้นชื่อว่า อาพาธิกะ. คำว่า ทุกฺขิโต คือ ผู้เป็นทุกข์ด้วยทุกข์ที่มีอาพาธนั้นเป็นสมุฏฐาน. คำว่า อธิมตฺตคิลาน คือ ผู้มีร่างกายทรุดโทรมเพราะความสิ้นไปแห่งธาตุ. සප්පටිභයකන්තාරසදිසා සොළසවත්ථුකා අට්ඨවත්ථුකා ච විචිකිච්ඡා තිණ්ණා ඉමායාති තිණ්ණවිචිකිච්ඡා. විගතා සමුච්ඡින්නා පවත්තිආදීසු ‘‘එවං නු ඛො න නු ඛො’’ති එවං පවත්තිකා කථංකථා අස්සාති විගතකථංකථා. සාරජ්ජකරානං පාපධම්මානං පහීනත්තා රාගවික්ඛෙපෙසු සීලාදිගුණෙසු ච තිට්ඨකත්තා වෙසාරජ්ජං, විසාරදභාවං වෙය්‍යත්තියං පත්තාති වෙසාරජ්ජප්පත්තා. අත්තනා එව පච්චක්ඛතො දිට්ඨත්තා න පරං පච්චෙති, නස්ස පරො පච්චෙතබ්බො අත්ථීති අපරප්පච්චයා. คำว่า "ข้ามวิจิกิจฉาได้แล้ว" คือ วิจิกิจฉาที่มีวัตถุ ๑๖ และมีวัตถุ ๘ ซึ่งเปรียบเหมือนป่าชัฏที่น่าสะพรึงกลัว อันบุคคลข้ามได้แล้วด้วย (ปัญญา) นี้ ชื่อว่าผู้มีวิจิกิจฉาอันข้ามได้แล้ว. คำว่า "มีกังขาไปปราศแล้ว" คือ ผู้มีกังขาอันดำเนินไปอย่างนี้ว่า "เป็นอย่างนี้หรือหนอ ไม่เป็นอย่างนี้หรือหนอ" ในความดำเนินไปเป็นต้น อันไปปราศแล้ว คือตัดขาดแล้ว ชื่อว่าผู้มีกังขาไปปราศแล้ว. คำว่า "ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า" คือ ผู้ถึงซึ่งเวสารัชชะ คือความเป็นผู้แกล้วกล้า ความเป็นผู้ชำนาญ เพราะละบาปธรรมอันเป็นเหตุให้เกิดความขลาดได้แล้ว และเพราะตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศีลเป็นต้น ในท่ามกลางความฟุ้งซ่านแห่งราคะ. คำว่า "ไม่เชื่อผู้อื่น" คือ ผู้ไม่เชื่อผู้อื่น (ไม่ต้องอาศัยผู้อื่น) เพราะเห็นด้วยตนเองโดยตรง และไม่มีผู้อื่นที่ตนจะต้องเชื่อ. ගිලානා වුට්ඨිතොති ගිලානභාවතො වුට්ඨාය ඨිතො. භාවප්පධානො හි අයං නිද්දෙසො. ගිලානො හුත්වා වුට්ඨිතොති ඉදං පන අත්ථමත්තනිදස්සනං. คำว่า "ลุกขึ้นจากความป่วยไข้" คือ ลุกขึ้นจากความเป็นผู้ป่วยไข้แล้วยืนอยู่. เพราะการแสดงนี้มีภาวะเป็นประธาน. ส่วนคำว่า "เป็นผู้ป่วยไข้แล้วลุกขึ้น" นี้ เป็นเพียงการแสดงอรรถเท่านั้น. නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานกุลปิตุสูตร จบแล้ว. 7. සොප්පසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาโสปปสูตร. 17. සත්තමෙ පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොති එත්ථ පටිසල්ලානන්ති තෙහි තෙහි සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකඋපාසකාදිසත්තෙහි චෙව රූපාරම්මණාදිසඞ්ඛාරෙහි ච පටිනිවත්තිත්වා අපසක්කිත්වා නිලීයනං විවෙචනං. කායචිත්තෙහි තතො විවිත්තො එකීභාවො පවිවෙකොති ආහ ‘‘එකීභාවායා’’තිආදි. එකීභාවතොති ච ඉමිනා කායවිවෙකතො වුට්ඨානමාහ. ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිතොතිආදිනා චිත්තවිවෙකතො. වුට්ඨිතොති තතො දුවිධවිවෙකතො භවඞ්ගුප්පත්තියා සබ්‍රහ්මචාරීහි සමාගමෙන උපෙතො. ๑๗. ในบทที่ ๗ คำว่า "ลุกขึ้นจากปฏิสัลลานะ" ในที่นี้ คำว่า "ปฏิสัลลานะ" คือ การหลีกเร้น การปลีกตัว การซ่อนตัว โดยการกลับจากสัตว์ทั้งหลายมีสัทธิวิหาริก อันเตวาสิก และอุบาสกเป็นต้นเหล่านั้น และจากสังขารทั้งหลายมีรูปารมณ์เป็นต้น. ความเป็นผู้เดียวที่สงัดจากกายและจิตจากที่นั้น ชื่อว่า ปวิเวก (ความสงัด) จึงตรัสบทมีอาทิว่า "เพื่อความเป็นผู้เดียว". และด้วยคำว่า "เพื่อความเป็นผู้เดียว" นี้ ตรัสถึงการลุกขึ้นจากกายวิเวก. ด้วยบทมีอาทิว่า "ด้วยความอดทนในการเพ่งพิจารณาธรรม" ตรัสถึงการลุกขึ้นจากจิตตวิเวก. คำว่า "ลุกขึ้นแล้ว" คือ ผู้ประกอบด้วยการมาพบกับเพื่อนพรหมจารี ด้วยการเกิดขึ้นแห่งภวังค์จากวิเวก ๒ อย่างนั้น. සොප්පසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโสปปสูตร จบแล้ว. 8. මච්ඡබන්ධසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถามัจฉพันธสูตร. 18. අට්ඨමෙ [Pg.98] මච්ඡඝාතකන්ති මච්ඡබන්ධං කෙවට්ටං. ඔරබ්භිකාදීසු උරබ්භා වුච්චන්ති එළකා, උරබ්භෙ හන්තීති ඔරබ්භිකො. සූකරිකාදීසුපි එසෙව නයො. ๑๘. ในบทที่ ๘ คำว่า "ผู้ฆ่าปลา" คือ นายพรานปลา ชาวประมง. ในคำว่า "โอรัพภิกะเป็นต้น" คำว่า "อุรัพภะ" หมายถึง แกะ, ผู้ฆ่าแกะ ชื่อว่า "โอรัพภิกะ". แม้ในคำว่า "สูกริกะเป็นต้น" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. මච්ඡබන්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามัจฉพันธสูตร จบแล้ว. 9. පඨමමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถามรณัสสติสูตรที่ ๑. 19. නවමෙ එවංනාමකෙ ගාමෙති නාතිකානාමකං ගාමං නිස්සාය. ද්වින්නං චූළපිතිමහාපිතිපුත්තානං ද්වෙ ගාමා, තෙසු එකස්මිං ගාමෙ. ඤාතීනඤ්හි නිවාසට්ඨානභූතො ගාමො ඤාතිකො, ඤාතිකොයෙව නාතිකො ඤ-කාරස්ස න-කාරාදෙසො ‘‘අනිමිත්තා න නායරෙ’’තිආදීසු (විසුද්ධි. 1.174; සං. නි. අට්ඨ. 1.1.20; ජා. අට්ඨ. 2.2.34) විය. සො කිර ගාමො යෙසං තදා තෙසං පුබ්බපුරිසෙන අත්තනො ඤාතීනං සාධාරණභාවෙන නිවසිතො, තෙන ඤාතිකොති පඤ්ඤායිත්ථ. අථ පච්ඡා ද්වීහි දායාදෙහි ද්විධා විභජිත්වා පරිභුත්තො. ගිඤ්ජකා වුච්චති ඉට්ඨකා, ගිඤ්ජකාහියෙව කතො ආවසථොති ගිඤ්ජකාවසථො. සො හි ආවාසො යථා සුධාපරිකම්මෙන පයොජනං නත්ථි, එවං ඉට්ඨකාහි එව චිනිත්වා ඡාදෙත්වා කතො. තස්මිං කිර පදෙසෙ මත්තිකා සක්ඛරමරුම්පවාලුකාදීහි අසම්මිස්සා කථිනා සණ්හසුඛුමා, තාය කතානි කුලාලභාජනානිපි සිලාමයානි විය දළ්හානි. තස්මා තෙ උපාසකා තාය මත්තිකාය දීඝපුථූ ඉට්ඨකා කාරෙත්වා ඨපෙත්වා ඨපෙත්වා ද්වාරවාතපානකවාටතුලායො සබ්බං දබ්බසම්භාරෙන විනා තාහි ඉට්ඨකාහියෙව පාසාදං කාරෙසුං. තෙන වුත්තං ‘‘ඉට්ඨකාමයෙ පාසාදෙ’’ති. ๑๙. ในบทที่ ๙ คำว่า "ในบ้านชื่ออย่างนี้" หมายถึง อาศัยบ้านชื่อนาติกะ. บ้าน ๒ แห่งของบุตรของอาและลุง ในบ้านแห่งหนึ่งในบรรดาบ้านเหล่านั้น. ก็บ้านที่เป็นที่อยู่ของญาติ ชื่อว่า ญาติกะ, ญาติกะนั่นแหละเป็นนาติกะ เพราะแปลง ญ เป็น น เหมือนในบทมีอาทิว่า "สิ่งไม่มีนิมิต ย่อมไม่ปรากฏ" (วิสุทธิ. ๑.๑๗๔; สํ. นิ. อ. ๑.๑.๒๐; ชา. อ. ๒.๒.๓๔). ก็บ้านนั้น บรรพบุรุษของชนเหล่านั้นในกาลนั้น ได้อยู่อาศัยโดยความเป็นของสาธารณะแก่ญาติของตน เพราะเหตุนั้น จึงปรากฏชื่อว่า ญาติกะ. ภายหลัง ทายาท ๒ คนได้แบ่งออกเป็น ๒ ส่วนแล้วบริโภค. คำว่า "กิญชกา" หมายถึง อิฐ, ที่อยู่อาศัยที่ทำด้วยอิฐนั่นแหละ ชื่อว่า "กิญชกาวสถะ". ที่อยู่อาศัยนั้น ทำด้วยการก่ออิฐแล้วมุง เหมือนไม่มีความจำเป็นด้วยการฉาบปูนขาว. ก็ในประเทศนั้น ดินไม่ปนด้วยกรวด ทราย หินเป็นต้น เป็นดินแข็ง ละเอียดอ่อน แม้ภาชนะดินเผาที่ทำด้วยดินนั้นก็แข็งเหมือนทำด้วยหิน. เพราะเหตุนั้น อุบาสกเหล่านั้นจึงให้อิฐยาวและกว้างด้วยดินนั้น แล้วก่อขึ้น ก่อขึ้น ทำประตู หน้าต่าง บานประตู คาน และสิ่งของเครื่องใช้ทั้งหมด โดยไม่ต้องใช้วัสดุอื่น นอกจากอิฐเหล่านั้นนั่นเอง จึงตรัสว่า "ในปราสาทที่ทำด้วยอิฐ". රත්තින්දිවන්ති එකරත්තිදිවං. භගවතො සාසනන්ති අරියමග්ගප්පටිවෙධාවහං සත්ථු ඔවාදං. බහු වත මෙ කතං අස්සාති බහු වත මයා අත්තහිතං පබ්බජිතකිච්චං කතං භවෙය්‍ය. คำว่า "ทั้งกลางวันและกลางคืน" คือ กลางวันและกลางคืนหนึ่ง. คำว่า "พระศาสนาของพระผู้มีพระภาค" คือ โอวาทของพระศาสดาอันนำมาซึ่งการแทงตลอดอริยมรรค. คำว่า "เราได้กระทำมากแล้วหนอ" คือ เราพึงได้กระทำกิจของบรรพชิตอันเป็นประโยชน์แก่ตนมากแล้วหนอ. තදන්තරන්ති තත්තකං වෙලං. එකපිණ්ඩපාතන්ති එකං දිවසං යාපනප්පහොනකං පිණ්ඩපාතං. යාව අන්තො පවිට්ඨවාතො බහි නික්ඛමති, බහි නික්ඛන්තවාතො [Pg.99] වා අන්තො පවිසතීති එකස්සෙව පවෙසනික්ඛමො විය වුත්තං, තං නාසිකාවාතභාවසාමඤ්ඤෙනාති දට්ඨබ්බං. คำว่า "ตทันตรัง" คือ ชั่วระยะเวลานั้น. คำว่า "เอกปิณฑปาตัง" คือ บิณฑบาตที่พอเลี้ยงชีพได้วันหนึ่ง. คำว่า "จนกว่าลมที่เข้าข้างในจะออกข้างนอก หรือลมที่ออกข้างนอกจะเข้าข้างใน" ดังที่กล่าวไว้ว่า เหมือนการเข้าออกของลมหายใจเพียงครั้งเดียว พึงทราบว่า นั่นคือโดยความเป็นสามัญแห่งลมทางจมูก. පඨමමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามรณัสสติสูตรที่ ๑ จบแล้ว. 10. දුතියමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถามรณัสสติสูตรที่ ๒. 20. දසමෙ නික්ඛන්තෙති වීතිවත්තෙ. පතිගතායාති පච්චාගතාය, සම්පත්තායාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පටිපන්නායා’’ති. සො මමස්ස අන්තරායොති යථාවුත්තා න කෙවලං කාලකිරියාව, මම අතිදුල්ලභං ඛණං ලභිත්වා තස්ස සත්ථුසාසනමනසිකාරස්ස චෙව ජීවිතස්ස ච සග්ගමොක්ඛානඤ්ච අන්තරායො අස්ස, භවෙය්‍යාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තිවිධො අන්තරායො’’තිආදි. විපජ්ජෙය්‍යාති විපත්තිං ගච්ඡෙය්‍ය. සත්ථකෙන විය අඞ්ගපච්චඞ්ගානං කන්තනකාරකා කායෙ සන්ධිබන්ධනච්ඡෙදකවාතා සත්ථකවාතා. කත්තුකම්‍යතාඡන්දොති නිය්‍යානාවහො කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො. පයොගවීරියන්ති භාවනානුයොගවීරියං. න පටිවාති න පටිනිවත්තතීති අප්පටිවානී, අන්තරා වොසානානාපජ්ජනවීරියං. තෙනාහ ‘‘අනුක්කණ්ඨනා අප්පටිසඞ්ඝරණා’’ති. ๒๐. ในบทที่ ๑๐ คำว่า "นิกขันเต" (ล่วงไปแล้ว) คือ วีติวัตเต (ล่วงเลยไปแล้ว). คำว่า "ปฏิคตายะ" (ถึงแล้ว) คือ ปัจจาคตายะ (กลับมาแล้ว) หมายถึง สัมปัตตายะ (ถึงพร้อมแล้ว) เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ปฏิปันนายะ" (ถึงแล้ว). คำว่า "โส มมัสสะ อันตรายะ" (นั่นพึงเป็นอันตรายแก่เรา) คือ ไม่ใช่เพียงความตายที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น แต่พึงเป็นอันตรายแก่การมนสิการพระศาสนาของพระศาสดา และแก่ชีวิต และแก่สวรรค์และนิพพานของเรา ผู้ได้โอกาสที่หาได้ยากยิ่งนั้น พึงเป็นไปได้ดังนี้ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "อันตราย ๓ อย่าง" เป็นต้น. คำว่า "วิปัชเชยยะ" (พึงถึงความวิบัติ) คือ พึงถึงความวิบัติ. ลมที่ตัดข้อต่อและเครื่องผูกพันในร่างกาย เหมือนมีดตัดอวัยวะน้อยใหญ่ คือ ลมศัสตราวุธ. คำว่า "กัตตุกัมยตาฉันทะ" (ฉันทะในการกระทำ) คือ กุศลฉันทะในการกระทำที่นำไปสู่การออกไป (จากทุกข์). คำว่า "ปโยควิริยะ" (ความเพียรในการประกอบ) คือ ความเพียรในการประกอบภาวนา. คำว่า "ไม่ถอยกลับ" คือ ไม่กลับคืนมา คือ อัปปฏิวานี (ไม่ถอยกลับ) คือ ความเพียรที่ไม่หยุดพักในระหว่าง เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ความไม่เบื่อหน่าย ความไม่ย่อท้อ". දුතියමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามรณัสสติสูตรที่ ๒ จบแล้ว. සාරණීයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสาราณิยวรรค จบแล้ว. 3. අනුත්තරියවග්ගො ๓. อนุตตริยวรรค 1-2. සාමකසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๒. อรรถกถาสามกสูตรเป็นต้น 21-22. තතියස්ස පඨමෙ කෙවලකප්පන්ති එත්ථ කෙවල-සද්දො අනවසෙසත්ථො, කප්ප-සද්දො සමන්තභාවත්ථො. තස්මා කෙවලකප්පං පොක්ඛරණියන්ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. අනවසෙසං ඵරිතුං සමත්ථස්සපි ඔභාසස්ස කෙනචි කාරණෙන එකදෙසඵරණම්පි සියා, අයං පන සබ්බසොව ඵරතීති දස්සෙතුං සමන්තත්ථො කප්ප-සද්දො ගහිතො. අත්තනො ඔභාසෙන ඵරිත්වාති වත්ථාලඞ්කාරසරීරසමුට්ඨිතෙන ඔභාසෙන ඵරිත්වා, චන්දිමා [Pg.100] විය එකොභාසං එකපජ්ජොතං කරිත්වාති අත්ථො. සමනුඤ්ඤොති සම්මදෙව කතමනුඤ්ඤො. තෙනාහ ‘‘සමානචිත්තො’’ති, සමානජ්ඣාසයොති අත්ථො. දුක්ඛං වචො එතස්මින්ති දුබ්බචො, තස්ස කම්මං දොවචස්සං, තස්ස පුග්ගලස්ස අනාදරියවසෙන පවත්තා චෙතනා, තස්ස භාවො අත්ථිතා දොවචස්සතා. අථ වා දොවචස්සමෙව දොවචස්සතා. සා අත්ථතො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො හොති. චෙතනාපධානො හි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො. චතුන්නං වා ඛන්ධානං අපදක්ඛිණග්ගාහිතාකාරෙන පවත්තානං එතං අධිවචනන්ති වදන්ති. පාපා අස්සද්ධාදයො පුග්ගලා එතස්ස මිත්තාති පාපමිත්තො, තස්ස භාවො පාපමිත්තතා. සාපි අත්ථතො දොවචස්සතා විය දට්ඨබ්බා. යාය හි චෙතනාය පුග්ගලො පාපමිත්තො පාපසම්පවඞ්කො නාම හොති, සා චෙතනා පාපමිත්තතා. චත්තාරොපි වා අරූපිනො ඛන්ධා තදාකාරප්පවත්තා පාපමිත්තතා. දුතියං උත්තානමෙව. ในสูตรที่ ๒๑-๒๒ ในสูตรที่ ๑ (แห่งวรรคที่ ๓) คำว่า เกวลกัปปัง ในที่นี้ คำว่า เกวล มีความหมายว่า ไม่เหลือเศษ, คำว่า กัปป มีความหมายว่า ภาวะโดยรอบ. เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายว่า “ทั่วสระโบกขรณีทั้งสิ้น” ดังนี้. แม้แสงสว่างที่สามารถแผ่ไปได้ไม่เหลือเศษ ก็อาจแผ่ไปได้เพียงบางส่วนด้วยเหตุบางอย่าง แต่คำว่า กัปป ที่มีความหมายว่า โดยรอบนี้ ท่านนำมาใช้เพื่อแสดงว่า แสงนี้แผ่ไปทั่วทั้งหมด. คำว่า แผ่ไปทั่วด้วยแสงสว่างของตน คือ แผ่ไปทั่วด้วยแสงสว่างที่เกิดจากเครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ และร่างกาย หมายถึง ทำให้เป็นแสงสว่างเดียว เป็นรัศมีเดียว เหมือนพระจันทร์. คำว่า สมนุญโญ (ผู้เห็นพ้อง) คือ ผู้ที่ทำความยอมรับอย่างดีแล้ว เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “มีจิตเสมอกัน” หมายถึง มีอัธยาศัยเสมอกัน. คำพูดเป็นทุกข์ในบุคคลนี้ จึงชื่อว่า ทุพพจ (ผู้ว่ายาก), การกระทำของเขาชื่อว่า โทวจัสสะ (ความเป็นผู้ว่ายาก), เจตนาที่เกิดขึ้นโดยความไม่เคารพในบุคคลนั้น ชื่อว่า โทวจัสสตา (ความเป็นผู้ว่ายาก). อีกอย่างหนึ่ง โทวจัสสะนั่นแหละชื่อว่า โทวจัสสตา. โดยอรรถแล้ว ได้แก่ สังขารขันธ์. เพราะสังขารขันธ์มีเจตนาเป็นประธาน. หรือท่านกล่าวว่า นี่เป็นชื่อเรียกของขันธ์ ๔ ที่เป็นไปโดยอาการที่ถือเอาแบบไม่เป็นมงคล. บุคคลผู้ลามกมีอัสสัทธะเป็นต้นเป็นมิตรของบุคคลนี้ จึงชื่อว่า ปาปมิตร (มิตรชั่ว), ความเป็นปาปมิตรนั้นชื่อว่า ปาปมิตตตา (ความเป็นผู้มีมิตรชั่ว). โดยอรรถแล้ว พึงทราบว่าเหมือนโทวจัสสตา. เพราะเจตนาใดที่บุคคลชื่อว่าเป็นปาปมิตร เป็นผู้คลุกคลีกับคนชั่ว, เจตนานั้นชื่อว่า ปาปมิตตตา. หรืออรูปขันธ์แม้ทั้ง ๔ ที่เป็นไปโดยอาการนั้น ชื่อว่า ปาปมิตตตา. สูตรที่ ๒ ชัดเจนอยู่แล้ว. සාමකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาสามกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 3. භයසුත්තවණ්ණනා ๓. การพรรณนาภยสูตร 23. තතියෙ සම්භවති ජාතිමරණං එතෙනාති සම්භවො, උපාදානන්ති ආහ ‘‘ජාතියා ච මරණස්ස ච සම්භවෙ පච්චයභූතෙ’’ති. අනුපාදාති අනුපාදාය. තෙනාහ ‘‘අනුපාදියිත්වා’’ති. ජාතිමරණානි සම්මා ඛීයන්ති එත්ථාති ජාතිමරණසඞ්ඛයො, නිබ්බානන්ති ආහ ‘‘ජාතිමරණානං සඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ’’ති. සබ්බදුක්ඛං උපච්චගුන්ති සකලම්පි වට්ටදුක්ඛං අතික්කන්තා චරිමචිත්තනිරොධෙන වට්ටදුක්ඛලෙසස්සපි අසම්භවතො. ๒๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า สัมภโว (เหตุเกิด) คือ ชาติและมรณะย่อมเกิดขึ้นด้วยสิ่งนี้, ท่านจึงกล่าวว่า อุปาทาน (ความยึดมั่น) ว่า “เป็นปัจจัยในการเกิดขึ้นแห่งชาติและมรณะ”. คำว่า อนุปาทา (ไม่ยึดมั่น) คือ อนุปาทายะ (ไม่ถือมั่น) เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า “อนุปาทิยิตวา (ไม่ถือมั่นแล้ว)”. ชาติและมรณะย่อมสิ้นไปโดยชอบในสิ่งนี้ จึงชื่อว่า ชาติมรณสังขยะ (ความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะ), ท่านจึงกล่าวว่า นิพพาน ว่า “ในนิพพานอันชื่อว่าความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะ”. คำว่า สัพพทุกขัง อุปัจจคุง (ล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว) คือ ล่วงทุกข์ในวัฏฏะแม้ทั้งสิ้นแล้ว เพราะความไม่มีแม้เพียงเศษแห่งทุกข์ในวัฏฏะด้วยการดับแห่งจุติจิต. භයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาภยสูตร จบแล้ว. 4. හිමවන්තසුත්තවණ්ණනා ๔. การพรรณนาหิมวันตสูตร 24. චතුත්ථෙ සමාපත්තිකුසලො හොතීති සමාපජ්ජනකුසලො හොති. තෙනාහ ‘‘සමාපජ්ජිතුං කුසලො’’ති. තත්ථ අන්තොගතහෙතුඅත්ථො ඨිති-සද්දො, තස්මා ඨපනකුසලොති අත්ථොති ආහ ‘‘සමාධිං ඨපෙතුං සක්කොතීති අත්ථො’’ති. තත්ථ ඨපෙතුං සක්කොතීති සත්තට්ඨඅච්ඡරාමත්තං [Pg.101] ඛණං ඣානං ඨපෙතුං සක්කොති අධිට්ඨානවසිභාවස්ස නිප්ඵාදිතත්තා. යථාපරිච්ඡෙදෙනාති යථාපරිච්ඡින්නකාලෙන. වුට්ඨාතුං සක්කොති වුට්ඨානවසිභාවස්ස නිප්ඵාදිතත්තා. කල්ලං සඤ්ජාතං අස්සාති කල්ලිතං, තස්මිං කල්ලිතෙ කල්ලිතභාවෙ කුසලො කල්ලිතකුසලො. හාසෙතුං තොසෙතුං සම්පහංසෙතුං. කල්ලං කාතුන්ති සමාධානස්ස පටිපක්ඛධම්මානං දූරීකරණෙන සහකාරීකාරණානඤ්ච සමප්පධානෙන සමාපජ්ජනෙ චිත්තං සමත්ථං කාතුං. සමාධිස්ස ගොචරකුසලොති සමාධිස්මිං නිප්ඵාදෙතබ්බෙ තස්ස ගොචරෙ කම්මට්ඨානසඤ්ඤිතෙ පවත්තිට්ඨානෙ භික්ඛාචාරගොචරෙ සතිසම්පජඤ්ඤයොගතො කුසලො ඡෙකො. තෙනාහ ‘‘සමාධිස්ස අසප්පායෙ අනුපකාරකෙ ධම්මෙ වජ්ජෙත්වා’’තිආදි. පඨමජ්ඣානාදිසමාධිං අභිනීහරිතුන්ති පඨමජ්ඣානාදිසමාධිං විසෙසභාගියතාය අභිනීහරිතුං උපනෙතුං. ๒๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า สมาปัตติกุสโล โหติ (เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ) คือ เป็นผู้ฉลาดในการเข้า. เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า “เป็นผู้ฉลาดเพื่อจะเข้า”. ในคำว่า ฐิติ นั้น คำว่า ฐิติ มีความหมายว่า เหตุที่ตั้งอยู่ภายใน เพราะฉะนั้นจึงมีอรรถว่า เป็นผู้ฉลาดในการตั้งไว้ ท่านจึงกล่าวว่า “หมายถึง สามารถตั้งสมาธิไว้ได้”. ในคำว่า สามารถตั้งไว้ได้ นั้น คือ สามารถตั้งฌานไว้ได้ชั่วขณะประมาณการดีดนิ้ว ๗-๘ ครั้ง เพราะความที่อธิษฐานวสีสำเร็จแล้ว. คำว่า ยถาปริจเฉเทนะ (ตามที่กำหนด) คือ ตามกำหนดเวลา. สามารถออกจากสมาบัติได้ เพราะความที่วุฏฐานวสีสำเร็จแล้ว. จิตที่ควรแก่การงานเกิดขึ้นแก่เขา ชื่อว่า กัลลิตะ, ผู้ฉลาดในกัลลิตะคือความเป็นผู้ควรแก่การงานนั้น ชื่อว่า กัลลิตกุสโล. เพื่อให้ร่าเริง เพื่อให้บันเทิง เพื่อให้รื่นเริง. คำว่า กัลลัง กาตุง (เพื่อทำให้ควรแก่การงาน) คือ เพื่อทำให้จิตสามารถในการเข้าสมาบัติได้ ด้วยการกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสมาธิ และด้วยการประทานปัจจัยที่เกื้อกูลให้พร้อมพรั่ง. คำว่า สมาธิสสะ โคจรกุสโล (ผู้ฉลาดในโคจรของสมาธิ) คือ เป็นผู้ฉลาด ผู้เชี่ยวชาญในการปฏิบัติในอารมณ์ของสมาธิที่พึงให้สำเร็จ คือ ในโคจรที่ชื่อว่ากรรมฐาน ในที่ตั้งแห่งความเป็นไป ในโคจรคือการเที่ยวบิณฑบาต ด้วยการประกอบสติสัมปชัญญะ เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า “เว้นธรรมที่ไม่สัปปายะ ไม่เป็นอุปการะแก่สมาธิ” เป็นต้น. คำว่า ปฐมฌานาทิสมาธิง อภินีหริตุง (เพื่อนำสมาธิมีปฐมฌานเป็นต้นออกไป) คือ เพื่อนำสมาธิมีปฐมฌานเป็นต้นออกไป เพื่อความเป็นส่วนพิเศษ. හිමවන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาหิมวันตสูตร จบแล้ว. 5. අනුස්සතිට්ඨානසුත්තවණ්ණනා ๕. การพรรณนาอนุสสติฏฐานสูตร 25. පඤ්චමෙ අනුස්සතිකාරණානීති අනුස්සතියො එව දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිහිතසුඛානං හෙතුභාවතො කාරණානි. නික්ඛන්තන්ති නිස්සටං. මුත්තන්ති විස්සට්ඨං. වුට්ඨිතන්ති අපෙතං. සබ්බමෙතං වික්ඛම්භනමෙව සන්ධාය වදති. ගෙධම්හාති පඤ්චකාමගුණතො. ඉදම්පීති බුද්ධානුස්සතිවසෙන ලද්ධං උපචාරජ්ඣානමාහ. ආරම්මණං කරිත්වාති පච්චයං කරිත්වා, පාදකං කත්වාති අත්ථො. ๒๕. ในสูตรที่ ๕ คำว่า อนุสสติกานิ (เหตุแห่งอนุสสติ) คือ อนุสสตินั่นเองเป็นเหตุ เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์สุขในปัจจุบันและสัมปรายภพเป็นต้น. คำว่า นิกขันตัง (ออกไปแล้ว) คือ นิสสฏัง (สลัดออกแล้ว). คำว่า มุตตัง (พ้นแล้ว) คือ วิสสัฏฐัง (ปล่อยแล้ว). คำว่า วุฏฐิตัง (ลุกขึ้นแล้ว) คือ อเปตัง (ไปปราศแล้ว). ทั้งหมดนี้ท่านกล่าวโดยหมายถึงการข่มไว้เท่านั้น. คำว่า เคธัมหา (จากความโลภ) คือ จากกามคุณ ๕. คำว่า อิทัมปิ (แม้ข้อนี้) คือ ท่านกล่าวถึงอุปจารฌานที่ได้ด้วยอำนาจพุทธานุสสติ. คำว่า อารัมมณัง กริตวา (ทำเป็นอารมณ์) คือ ทำเป็นปัจจัย, หมายถึง ทำเป็นบาท. අනුස්සතිට්ඨානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาอนุสสติฏฐานสูตร จบแล้ว. 6. මහාකච්චානසුත්තවණ්ණනා ๖. การพรรณนามหากัจจานสูตร 26. ඡට්ඨෙ සම්බාධෙති වා තණ්හාසංකිලෙසාදීනං සම්පීළෙ සඞ්කරෙ ඝරාවාසෙ. ඔකාසා වුච්චන්තීති මග්ගඵලසුඛාධිගමාය ඔකාසභාවතො ඔකාසාති වුච්චන්ති. ඔකාසාධිගමොති ලොකුත්තරධම්මස්ස අධිගමාය අධිගන්තබ්බඔකාසො. විසුජ්ඣනත්ථායාති රාගාදීහි මලෙහි අභිජ්ඣාවිසමලොභාදීහි [Pg.102] ච උපක්කිලිට්ඨචිත්තානං විසුද්ධත්ථාය. සා පනායං චිත්තස්ස විසුද්ධි සිජ්ඣමානා යස්මා සොකාදීනං අනුපාදාය සංවත්තති, තස්මා වුත්තං ‘‘සොකපරිදෙවානං සමතික්කමායා’’තිආදි. තත්ථ සොචනං ඤාතිබ්‍යසනාදිනිමිත්තං චෙතසො සන්තාපො අන්තොතාපො අන්තොනිජ්ඣානං සොකො, ඤාතිබ්‍යසනාදිනිමිත්තමෙව සොචිකතා. ‘‘කහං එකපුත්තකා’’තිආදිනා (ම. නි. 2.353-354; සං. නි. 2.63) පරිදෙවනවසෙන ලපනං පරිදෙවො. සමතික්කමනත්ථායාති පහානාය. ආයතිං අනුප්පජ්ජනඤ්හි ඉධ සමතික්කමො. දුක්ඛදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමායාති කායිකදුක්ඛස්ස ච චෙතසිකදොමනස්සස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං අත්ථඞ්ගමාය, නිරොධායාති අත්ථො. ඤායති නිච්ඡයෙන කමති නිබ්බානං, තං වා ඤායති පටිවිජ්ඣති එතෙනාති ඤායො, අරියමග්ගො. ඉධ පන සහ පුබ්බභාගෙන අරියමග්ගො ගහිතොති ආහ ‘‘සහවිපස්සනකස්ස මග්ගස්ස අධිගමනත්ථායා’’ති. අපච්චයපරිනිබ්බානස්සාති අනුපාදිසෙසනිබ්බානං සන්ධාය වදති. පච්චයවසෙන අනුප්පන්නං අසඞ්ඛතං අමතධාතුමෙව. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ๒๖. ในข้อที่ ๖ (บทว่า) sambādheti ได้แก่ ในการเบียดเสียดและปะปนกันแห่งตัณหาและกิเลสเครื่องเศร้าหมองเป็นต้นในฆราวาส. ที่ชื่อว่า Okāsā (โอกาส) เพราะเป็นโอกาสเพื่อการบรรลุความสุขในมรรคและผล. คำว่า Okāsādhigamo คือ โอกาสที่ควรบรรลุเพื่อการบรรลุโลกุตตรธรรม. คำว่า Visujjhanatthāya คือ เพื่อความบริสุทธิ์แห่งจิตที่เศร้าหมองด้วยมลทินมีราคะเป็นต้น และด้วยอภิชฌาวิสมโลภะเป็นต้น. ก็ความบริสุทธิ์แห่งจิตนี้ เมื่อสำเร็จ ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่ถือมั่นซึ่งความโศกเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "sokaparidevānaṃ samatikkamāya" เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น ความโศกเศร้า ความเร่าร้อนใจ ความร้อนรุ่มภายใน ความเผาผลาญภายใน อันมีวิบัติแห่งญาติเป็นต้นเป็นเหตุ ชื่อว่า โศก (soko), ความเป็นผู้เศร้าโศกอันมีวิบัติแห่งญาติเป็นต้นเป็นเหตุนั่นเอง. การบ่นเพ้อด้วยอำนาจการคร่ำครวญว่า "ลูกน้อยคนเดียวของฉันอยู่ที่ไหน" เป็นต้น ชื่อว่า ปริเทวะ (paridevo). คำว่า Samatikkamanatthāya คือ เพื่อการละ. เพราะการไม่เกิดขึ้นต่อไปในที่นี้ ชื่อว่า การก้าวล่วง (samatikkamo). คำว่า Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya คือ เพื่อความดับไปแห่งทุกข์ทางกายและโทมนัสทางใจทั้งสองนี้, อธิบายว่า เพื่อความดับ. อริยมรรค ชื่อว่า ญายะ (ñāyo) เพราะย่อมรู้ คือดำเนินไปสู่พระนิพพานโดยส่วนเดียว หรือเพราะบุคคลย่อมรู้ คือแทงตลอดพระนิพพานด้วยมรรคนี้. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอริยมรรคพร้อมด้วยบุพภาค (วิปัสสนา) จึงกล่าวว่า "sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāya". คำว่า Apaccayaparinibbānassā ท่านกล่าวหมายถึงอนุปาทิเสสนิพพาน. ได้แก่ อมตธาตุอันปัจจัยไม่ปรุงแต่ง เป็นอสังขตะนั่นเอง. ส่วนที่เหลือในข้อนี้ตื้นทั้งนั้น. මහාකච්චානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยพระมหากัจจานะ จบแล้ว. 7. පඨමසමයසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสมัยที่ ๑. 27. සත්තමෙ වඩ්ඪෙතීති මනසො විවට්ටනිස්සිතං වඩ්ඪිං ආවහති. මනොභාවනීයොති වා මනසා භාවිතො සම්භාවිතො. යඤ්ච ආවජ්ජතො මනසි කරොතො චිත්තං විනීවරණං හොති. ඉමස්මිං පක්ඛෙ කම්මසාධනො සම්භාවනත්ථො භාවනීය-සද්දො. ‘‘ථිනමිද්ධවිනොදනකම්මට්ඨාන’’න්ති වත්වා තදෙව විභාවෙන්තො ‘‘ආලොකසඤ්ඤං වා’’තිආදිමාහ. වීරියාරම්භවත්ථුආදීනං වාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ඉධ අවුත්තානං අතිභොජනෙ නිමිත්තග්ගාහාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ඡ ධම්මා ථිනමිද්ධස්ස පහානාය සංවත්තන්ති අතිභොජනෙ නිමිත්තග්ගාහො, ඉරියාපථසම්පරිවත්තනතා, ආලොකසඤ්ඤාමනසිකාරො, අබ්භොකාසවාසො, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථා’’ති (ඉතිවු. අට්ඨ. 111). අන්තරායසද්දපරියායො ඉධ අන්තරා-සද්දොති ආහ ‘‘අනන්තරායෙනා’’ති. ๒๗. ในข้อที่ ๗ บทว่า vaḍḍheti ความว่า นำมาซึ่งความเจริญอันอาศัยวิวัฏฏะแห่งใจ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า Manobhāvanīyo ความว่า อันใจเจริญแล้ว คือยกย่องแล้ว. และเมื่อผู้นั้นนึกถึง ใส่ใจอยู่ จิตย่อมปราศจากนิวรณ์. ในฝ่ายนี้ ศัพท์ว่า bhāvanīya เป็นกัมมสาธนะ ในอรรถว่ายกย่อง. ท่านกล่าวว่า "กรรมฐานเป็นเครื่องบรรเทาถีนมิทธะ" แล้ว เมื่อจะจำแนกกรรมฐานนั้นนั่นเอง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ālokasaññaṃ vā". ในคำว่า Vīriyārambhavatthuādīnaṃ นี้ พึงทราบการสงเคราะห์ธรรมที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ มีการถือเอานิมิตในความบริโภคอาหารเกินควรเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า อาทิ. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ธรรม ๖ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อการละถีนมิทธะ คือ การถือเอานิมิตในความบริโภคอาหารเกินควร, การเปลี่ยนอิริยาบถ, การทำอาโลกสัญญาไว้ในใจ, การอยู่ในที่แจ้ง, ความเป็นผู้มีมิตรดี, การเจรจาแต่เรื่องที่สัปปายะ". ท่านกล่าวว่า "anantarāyena" เพราะในที่นี้ ศัพท์ว่า antarā เป็นไวพจน์ของศัพท์ว่า antarāya. පඨමසමයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสมัยที่ ๑ จบแล้ว. 8. දුතියසමයසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสมัยที่ ๒. 28. අට්ඨමෙ [Pg.103] මණ්ඩලසණ්ඨානමාළසඞ්ඛෙපෙන කතා භොජනසාලා මණ්ඩලමාළාති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘භොජනසාලායා’’ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ๒๘. ในข้อที่ ๘ ท่านกล่าวว่า "bhojanasālāyā" เพราะประสงค์เอาโรงฉันที่สร้างขึ้นโดยย่อเป็นโรงกลมมีรูปสัณฐานเป็นวงกลม ว่าเป็นมณฑลมาฬ. ส่วนที่เหลือในข้อนี้เข้าใจง่ายทั้งนั้น. දුතියසමයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสมัยที่ ๒ จบแล้ว. 9. උදායීසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยพระอุทายี. 29. නවමෙ දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛො අත්තභාවොති ආහ ‘‘ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ’’ති. සුඛවිහාරත්ථායාති නික්කිලෙසතාය නිරාමිසෙන සුඛෙන විහාරත්ථාය. ආලොකසඤ්ඤං මනසි කරොතීති සූරියචන්දපජ්ජොතමණිඋක්කාවිජ්ජුආදීනං ආලොකො දිවා රත්තිඤ්ච උපලද්ධො, යථාලද්ධවසෙනෙව ආලොකං මනසි කරොති, චිත්තෙ ඨපෙති. තථා ච නං මනසි කරොති, යථාස්ස සුභාවිතාලොකකසිණස්ස විය කසිණාලොකො යථිච්ඡකං යාවදිච්ඡකඤ්ච සො ආලොකො රත්තියං උපතිට්ඨති. යෙන තත්ථ දිවාසඤ්ඤං ඨපෙති, දිවාරිව විගතථිනමිද්ධො හොති. තෙනාහ ‘‘යථා දිවා තථා රත්ති’’න්ති. දිවාති සඤ්ඤං ඨපෙතීති වුත්තනයෙන මනසි කත්වා දිවාරිව සඤ්ඤං උප්පාදෙති. යථානෙන දිවා…පෙ… තථෙව තං මනසි කරොතීති යථානෙන දිවා උපලද්ධො සූරියාලොකො, එවං රත්තිම්පි දිවා දිට්ඨාකාරෙනෙව තං ආලොකං මනසි කරොති. යථා චනෙන රත්තිං…පෙ… මනසි කරොතීති යථා රත්තියං චන්දාලොකො උපලද්ධො, එවං දිවාපි රත්තිං දිට්ඨාකාරෙනෙව තං ආලොකං මනසි කරොති, චිත්තෙ ඨපෙති. විවටෙනාති ථිනමිද්ධෙන අපිහිතත්තා විවටෙන. අනොනද්ධෙනාති අසඤ්ඡාදිතෙන. සහොභාසකන්ති සඤ්ඤාණොභාසං. දිබ්බචක්ඛුඤාණං රූපගතස්ස දිබ්බස්ස ඉතරස්ස ච දස්සනට්ඨෙන ඉධ ඤාණදස්සනන්ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘දිබ්බචක්ඛුසඞ්ඛාතස්සා’’තිආදි. ๒๙. ในข้อที่ ๙ อัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้า ท่านเรียกว่า ทิฏฐธรรม เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "imasmiṃyeva attabhāve". บทว่า Sukhavihāratthāya ความว่า เพื่อการอยู่เป็นสุขด้วยความสุขที่ไม่มีอามิสเพราะความไม่มีกิเลส. บทว่า Ālokasaññaṃ manasi karoti ความว่า แสงสว่างแห่งดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ ประทีป แก้วมณี คบเพลิง และสายฟ้าเป็นต้น ที่ได้รับในเวลากลางวันและกลางคืน ย่อมทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจ คือตั้งไว้ในจิต ตามที่ได้รับมานั่นเอง. และเขาย่อมทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจ โดยประการที่แสงสว่างนั้นจะปรากฏแก่เขาในเวลากลางคืนตามความปรารถนา ตลอดเวลาที่ปรารถนา เหมือนแสงสว่างแห่งกสิณของบุคคลผู้เจริญอาโลกกสิณมาดีแล้ว. ด้วยเหตุนั้น เขาจึงตั้งทิวาสัญญาไว้ในที่นั้น เป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะเหมือนในเวลากลางวัน. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "yathā divā tathā ratti". บทว่า Divāti saññaṃ ṭhapeti ความว่า ใส่ใจโดยนัยที่กล่าวแล้ว แล้วยังสัญญาให้เกิดขึ้นเหมือนในเวลากลางวัน. บทว่า Yathānena divā...pe... tatheva taṃ manasi karoti ความว่า แสงสว่างแห่งดวงอาทิตย์ที่เขาได้รับในเวลากลางวันเป็นอย่างไร เขาก็ทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจแม้ในเวลากลางคืน โดยอาการที่เห็นในเวลากลางวันอย่างนั้นนั่นเอง. บทว่า Yathā canena rattiṃ...pe... manasi karoti ความว่า แสงสว่างแห่งดวงจันทร์ที่เขาได้รับในเวลากลางคืนเป็นอย่างไร เขาก็ทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจแม้ในเวลากลางวัน โดยอาการที่เห็นในเวลากลางคืนอย่างนั้นนั่นเอง คือตั้งไว้ในจิต. บทว่า Vivaṭena ความว่า ที่เปิดแล้ว เพราะไม่ถูกถีนมิทธะปิดบัง. บทว่า Anonaddhena ความว่า ที่ไม่ถูกคลุมไว้. บทว่า Sahobhāsakaṃ ความว่า พร้อมด้วยความสว่างแห่งสัญญา. ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาทิพยจักษุญาณว่าเป็นญาณทัสสนะ เพราะอรรถว่าเป็นการเห็นรูปที่เป็นทิพย์และรูปอื่น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "dibbacakkhusaṅkhātassa". උද්ධං ජීවිතපරියාදානාති ජීවිතක්ඛයතො උපරි මරණතො පරං. සමුග්ගතෙනාති උට්ඨිතෙන. ධුමාතත්තාති උද්ධං උද්ධං ධුමාතත්තා සූනත්තා[Pg.104]. සෙතරත්තෙහි විපරිභින්නං විමිස්සිතං නීලං, පුරිමවණ්ණවිපරිණාමභූතං වා නීලං විනීලං, විනීලමෙව විනීලකන්ති ක-කාරෙන පදවඩ්ඪනමාහ අනත්ථන්තරතො යථා ‘‘පීතකං ලොහිතක’’න්ති. පටිකූලත්තාති ජිගුච්ඡනීයත්තා. කුච්ඡිතං විනීලං විනීලකන්ති කුච්ඡනත්ථො වා අයං ක-කාරොති දස්සෙතුං වුත්තං යථා ‘‘පාපකො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡතී’’ති (දී. නි. 3.316; අ. නි. 5.213). පරිභින්නට්ඨානෙහි කාකධඞ්කාදීහි. විස්සන්දමානං පුබ්බන්ති විස්සවන්තපුබ්බං, තහං තහං පග්ඝරන්තපුබ්බන්ති අත්ථො. තථාභාවන්ති විස්සන්දමානපුබ්බතං. บทว่า Uddhaṃ jīvitapariyādānā ความว่า เบื้องหน้าแต่ความสิ้นชีวิต คือภายหลังแต่ความตาย. บทว่า Samuggatena ความว่า ที่ขึ้นมาแล้ว. บทว่า Dhumātattā ความว่า เพราะพองขึ้น คือเพราะขึ้นอืดพองขึ้นไปเบื้องบน. สีเขียวที่ระคนปนกันด้วยสีขาวและสีแดง หรือสีเขียวที่กลายมาจากสีเดิม ชื่อว่า วินีละ, ท่านกล่าวคำว่า Vinīlaka แทนคำว่า Vinīla นั่นเอง โดยเพิ่ม ก อักษรเข้ามาเพื่อให้บทเต็ม โดยไม่มีความหมายต่างกัน เหมือนคำว่า pītakaṃ lohitakaṃ. บทว่า Paṭikūlattā ความว่า เพราะเป็นของน่าเกลียด. หรือ ก อักษรนี้ มีอรรถว่าน่าเกลียด คือ วินีละที่น่าเกลียด ชื่อว่า วินีลกะ เพื่อจะแสดงอรรถนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "pāpako kittisaddo abbhuggacchati". (บทว่า Paribhinnaṭṭhānehi) คือ โดยพวกกาและนกตะกรุมเป็นต้นในที่ที่แตกขาดแล้ว. บทว่า Vissandamānaṃ pubbaṃ ความว่า มีน้ำเหลืองไหลออก, อธิบายว่า มีน้ำเหลืองไหลเยิ้มออกในที่นั้นๆ. บทว่า Tathābhāvaṃ ความว่า ความเป็นผู้มีน้ำเหลืองไหลออก. සො භික්ඛූති යො ‘‘පස්සෙය්‍ය සරීරං සීවථිකාය ඡඩ්ඩිත’’න්ති වුත්තො, සො භික්ඛු. උපසංහරති සදිසතං. අයම්පි ඛොතිආදි උපසංහරණාකාරදස්සනං. ආයූති රූපජීවිතින්ද්‍රියං. අරූපජීවිතින්ද්‍රියං පනෙත්ථ විඤ්ඤාණගතිකමෙව. උස්මාති කම්මජතෙජො. එවංපූතිකසභාවොති එවං අතිවිය පූතිසභාවො ආයුආදිවිගමෙ වියාති අධිප්පායො. එදිසො භවිස්සතීති එවංභාවීති ආහ ‘‘එවමෙවං උද්ධුමාතාදිභෙදො භවිස්සතී’’ති. คำว่า ภิกษุนั้น คือ ภิกษุที่ตรัสไว้ว่า 'พึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า' ภิกษุนั้นคือภิกษุ. ย่อมเปรียบเทียบความเหมือนกัน. คำว่า แม้กายนี้แล เป็นต้น เป็นการแสดงอาการเปรียบเทียบ. คำว่า อายุ คือ รูปชีวิตินทรีย์. ส่วนอรูปชีวิตินทรีย์ในที่นี้เป็นไปตามวิญญาณเท่านั้น. คำว่า ไออุ่น คือ เตโชธาตุที่เกิดจากกรรม. คำว่า มีสภาวะเน่าอย่างนี้ อธิบายว่า มีสภาวะเน่าอย่างยิ่งเหมือนเมื่ออายุเป็นต้นปราศไปแล้ว. คำว่า จักเป็นอย่างนี้ คือ มีสภาวะอย่างนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'จักเป็นอย่างนี้ คือ มีการพองขึ้นเป็นต้นอย่างนี้เหมือนกัน'. ලුඤ්චිත්වා ලුඤ්චිත්වාති උප්පාටෙත්වා උප්පාටෙත්වා. සෙසාවසෙසමංසලොහිතයුත්තන්ති සබ්බසො අක්ඛාදිතත්තා තහං තහං සෙසෙන අප්පාවසෙසෙන මංසලොහිතෙන යුත්තං. අඤ්ඤෙන හත්ථට්ඨිකන්ති අවිසෙසෙන හත්ථට්ඨිකානං විප්පකිණ්ණතා ජොතිතාති අනවසෙසතො තෙසං විප්පකිණ්ණතං දස්සෙන්තො ‘‘චතුසට්ඨිභෙදම්පී’’තිආදිමාහ. තෙරොවස්සිකානීති තිරොවස්සගතානි. තානි පන සංවච්ඡරං වීතිවත්තානි හොන්තීති ආහ ‘‘අතික්කන්තසංවච්ඡරානී’’ති. පුරාණතාය ඝනභාවවිගමෙන විචුණ්ණතා ඉධ පූතිභාවො. සො යථා හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘අබ්භොකාසෙ’’තිආදිමාහ. අනෙකධාතූනන්ති චක්ඛුධාතුආදීනං, කාමධාතුආදීනං වා. සතියා ච ඤාණස්ස ච අත්ථායාති ‘‘අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.214; 2.376; ම. නි. 1.109) වුත්තාය සත්තට්ඨානිකාය සතියා චෙව තංසම්පයුත්තඤාණස්ස ච අත්ථාය. คำว่า ลุญจิตวา ลุญจิตวา คือ ถอนแล้วถอนอีก. คำว่า เสสาวเสสมังสโลหิตยุตตัง คือ ประกอบด้วยเนื้อและเลือดที่เหลืออยู่เล็กน้อย เพราะไม่ได้ถูกกัดกินโดยสิ้นเชิงในที่นั้นๆ ด้วยเนื้อและเลือดที่เหลืออยู่เล็กน้อย. คำว่า อัญเญนะ หัตถัฏฐิกัง คือ กระดูกมือไปทางหนึ่ง แสดงถึงความกระจัดกระจายของกระดูกมือโดยไม่เจาะจง เมื่อจะแสดงความกระจัดกระจายของกระดูกเหล่านั้นโดยไม่เหลือ จึงกล่าวว่า 'แม้มีการแยกออกเป็น ๖๔ ส่วน' เป็นต้น. คำว่า เตโรวัสสิกานิ คือ ล่วงเลยปีไปแล้ว. กระดูกเหล่านั้นล่วงพ้นปีไปแล้ว จึงกล่าวว่า 'ล่วงพ้นปีไปแล้ว'. ความเป็นผงเพราะความเก่าและความเสื่อมสลายของความแน่นหนา ในที่นี้คือความเน่าเปื่อย. เพื่อแสดงว่าความเน่าเปื่อยนั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า 'ในที่แจ้ง' เป็นต้น. คำว่า อเนกธาตุ คือ จักขุธาตุเป็นต้น หรือกามธาตุเป็นต้น. คำว่า เพื่อประโยชน์แก่สติและญาณ คือ เพื่อประโยชน์แก่สติอันตั้งมั่นในฐาน ๗ ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะในการก้าวไปและการถอยกลับ' และเพื่อประโยชน์แก่ญาณที่สัมปยุตด้วยสตินั้น. උදායීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อุทายีสูตรวัณณนา จบแล้ว 10. අනුත්තරියසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อนุตตริยสูตรวัณณนา 30. දසමෙ [Pg.105] නිහීනන්ති ලාමකං, කිලිට්ඨං වා. ගාමවාසිකානන්ති බාලානං. පුථුජ්ජනානං ඉදන්ති පොථුජ්ජනිකං. තෙනාහ ‘‘පුථුජ්ජනානං සන්තක’’න්ති, පුථුජ්ජනෙහි සෙවිතබ්බත්තා තෙසං සන්තකන්ති වුත්තං හොති. අනරියන්ති න නිද්දොසං. නිද්දොසට්ඨො හි අරියට්ඨො. තෙනාහ ‘‘න උත්තමං න පරිසුද්ධ’’න්ති. අරියෙහි වා න සෙවිතබ්බන්ති අනරියං. අනත්ථසංහිතන්ති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිවිවිධවිපුලානත්ථසහිතං. තාදිසඤ්ච අත්ථසන්නිස්සිතං න හොතීති ආහ ‘‘න අත්ථසන්නිස්සිත’’න්ති. න වට්ටෙ නිබ්බින්දනත්ථායාති චතුසච්චකම්මට්ඨානාභාවතො. අසති පන වට්ටෙ නිබ්බිදාය විරාගාදීනං අසම්භවොයෙවාති ආහ ‘‘න විරාගායා’’තිආදි. ๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า นีหีนัง คือ เลวทราม หรือเศร้าหมอง. คำว่า คามวาสิกานัง คือ ของคนพาล. คำว่า ปุถุชชนานัง อิทัง คือ เป็นของปุถุชน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เป็นของปุถุชน' หมายความว่า เป็นของที่ปุถุชนพึงเสพ. คำว่า อนริยัง คือ ไม่ไร้มลทิน เพราะอริยอรรถคือความไร้มลทิน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ไม่ประเสริฐ ไม่บริสุทธิ์'. หรือเป็นสิ่งที่พระอริยะไม่พึงเสพ จึงชื่อว่า อนริยะ. คำว่า อนัตถสังหิตัง คือ ประกอบด้วยอนัตถะอันกว้างขวางหลากหลาย มีอนัตถะในปัจจุบันและอนัตถะในสัมปรายภพเป็นต้น และสิ่งเช่นนั้นไม่ประกอบด้วยประโยชน์ จึงกล่าวว่า 'ไม่ประกอบด้วยประโยชน์'. คำว่า ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายในวัฏฏะ คือ เพราะไม่มีกรรมฐานที่เป็นอริยสัจ ๔. เมื่อไม่มีความเบื่อหน่ายในวัฏฏะ ความคลายกำหนัดเป็นต้นย่อมไม่มี จึงกล่าวว่า 'ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด' เป็นต้น. අනුත්තමං අනුත්තරියන්ති ආහ ‘‘එතං අනුත්තර’’න්ති. හත්ථිස්මින්ති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මන්ති ආහ ‘‘හත්ථිනිමිත්තං සික්ඛිතබ්බ’’න්ති. හත්ථිවිසයත්තා හත්ථිසන්නිස්සිතත්තා ච හත්ථිසිප්පං ‘‘හත්ථී’’ති ගහෙත්වා ‘‘හත්ථිස්මිම්පි සික්ඛතී’’ති වුත්තං. තස්මා හත්ථිසිප්පෙ සික්ඛතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. คำว่า อนุตตมัง อนุตตริยัง ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งนี้เป็นอนุตตระ'. คำว่า หัตถิสมิง เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งนิมิต ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงศึกษาในนิมิตช้าง'. เพราะเป็นวิสัยของช้าง และเพราะอาศัยช้าง ท่านจึงถือเอาศิลปะช้างว่า 'ช้าง' แล้วกล่าวว่า 'ย่อมศึกษาแม้ในช้าง'. เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า 'ย่อมศึกษาในศิลปะช้าง'. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ලිඞ්ගබ්‍යත්තයෙන විභත්තිබ්‍යත්තයෙන පාරිචරියෙති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පාරිචරියාය පච්චුපට්ඨිතා’’ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. คำว่า ปาริจริยา นี้กล่าวด้วยการเปลี่ยนลิงค์และเปลี่ยนวิภัตติ ท่านจึงกล่าวว่า 'ปาริจริยายะ ปัจจุปัฏฐิตา' (ตั้งอยู่เพื่อการบำรุง). ส่วนที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้โดยง่าย. අනුත්තරියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อนุตตริยสูตรวัณณนา จบแล้ว අනුත්තරියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อนุตตริยวรรควัณณนา จบแล้ว 4. දෙවතාවග්ගො ๔. เทวดาวรรค 1-4. සෙඛසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๔. เสขสูตรเป็นต้นวัณณนา 31-34. චතුත්ථස්ස පඨමෙ සෙඛානං පටිලද්ධගුණස්ස පරිහානි නාම නත්ථීති ආහ ‘‘උපරූපරිගුණපරිහානායා’’ති, උපරූපරිලද්ධබ්බානං මග්ගඵලානං පරිහානාය අනුප්පාදායාති අත්ථො. තතියාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ในสูตรที่ ๓๑-๓๔ ในปฐมบทของสูตรที่ ๔ ท่านกล่าวว่า 'อุปรูปริคุณปริหานายะ' เพราะคุณที่พระเสขะได้บรรลุแล้วไม่มีความเสื่อมเลย หมายถึง เพื่อความเสื่อม หรือเพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งมรรคผลที่พึงได้ยิ่งๆ ขึ้นไป. สูตรที่ ๓ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น. සෙඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. เสขสูตรเป็นต้นวัณณนา จบแล้ว 5. විජ්ජාභාගියසුත්තවණ්ණනා ๕. วิชชาภาคิยสูตรวัณณนา 35. පඤ්චමෙ [Pg.106] සම්පයොගවසෙන විජ්ජං භජන්ති, සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදිපච්චයවසෙන තාය සහ එකීභාවං ගච්ඡන්තීති විජ්ජාභාගියා. අථ වා විජ්ජාභාගෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ වත්තන්ති විජ්ජාසභාගතාය තදෙකදෙසෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ පවත්තන්තීති විජ්ජාභාගියා. තත්ථ විපස්සනාඤාණං, මනොමයිද්ධි, ඡ අභිඤ්ඤාති අට්ඨ විජ්ජා. පුරිමෙන අත්ථෙන තාහි සම්පයුත්තධම්මා විජ්ජාභාගියා. පච්ඡිමෙන අත්ථෙන තාසු යා කාචි එකාව විජ්ජා විජ්ජා, සෙසා විජ්ජාභාගියා. එවං විජ්ජාපි විජ්ජාය සම්පයුත්තධම්මාපි ‘‘විජ්ජාභාගියා’’ත්වෙව වෙදිතබ්බා. ඉධ පන විපස්සනාඤාණසම්පයුත්තා සඤ්ඤාව විජ්ජාභාගියාති ආගතා, සඤ්ඤාසීසෙන සෙසසම්පයුත්තධම්මාපි වුත්තා එවාති දට්ඨබ්බං. අනිච්චානුපස්සනාඤාණෙති අනිච්චානුපස්සනාඤාණෙ නිස්සයපච්චයභූතෙ උප්පන්නසඤ්ඤා, තෙන සහගතාති අත්ථො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ๓๕. ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่า วิชชาภาคิยะ เพราะย่อมซ่องเสพวิชชาโดยความเป็นสัมปยุต ย่อมถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับวิชชานั้นด้วยอำนาจปัจจัยมีสหชาตะ อัญโญอัญญะ นิสสยะ สัมปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า วิชชาภาคิยะ เพราะย่อมเป็นไปในส่วนแห่งวิชชา คือในส่วนย่อยแห่งวิชชา ย่อมเป็นไปในส่วนย่อยแห่งวิชชาโดยความเป็นสภาพแห่งวิชชา. ในบรรดาวิชชาเหล่านั้น วิปัสสนาญาณ มโนมยิทธิ และอภิญญา ๖ รวมเป็นวิชชา ๘. โดยอรรถแรก ธรรมที่สัมปยุตด้วยวิชชาเหล่านั้นชื่อว่า วิชชาภาคิยะ. โดยอรรถหลัง วิชชาใดวิชชาหนึ่งในบรรดาวิชชาเหล่านั้นเป็นวิชชา ส่วนที่เหลือเป็นวิชชาภาคิยะ. อย่างนี้ พึงทราบว่าทั้งวิชชาและธรรมที่สัมปยุตด้วยวิชชา ชื่อว่า วิชชาภาคิยะ ทั้งนั้น. แต่ในที่นี้ สัญญาที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาญาณเท่านั้นที่มาในคำว่า วิชชาภาคิยะ พึงทราบว่า ธรรมที่สัมปยุตที่เหลือท่านก็กล่าวไว้ด้วยหัวข้อคือสัญญาเช่นกัน. คำว่า อนิจจานุปัสสนาญาเณ คือ สัญญาที่เกิดขึ้นในอนิจจานุปัสสนาญาณซึ่งเป็นนิสสยปัจจัย หมายถึง สัญญาที่เกิดร่วมกับญาณนั้น. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. විජ්ජාභාගියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. วิชชาภาคิยสูตรวัณณนา จบแล้ว 6. විවාදමූලසුත්තවණ්ණනා ๖. วิวาทมูลสูตรวัณณนา 36. ඡට්ඨෙ කොධනොති කුජ්ඣනසීලො. යස්මා සො අප්පහීනකොධතාය අධිගතකොධො නාම හොති, තස්මා ‘‘කොධෙන සමන්නාගතො’’ති ආහ. උපනාහො එතස්ස අත්ථීති උපනාහී, උපනය්හනසීලොති වා උපනාහී. විවාදො නාම උප්පජ්ජමානො යෙභුය්‍යෙන පඨමං ද්වින්නං වසෙන උප්පජ්ජතීති වුත්තං ‘‘ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො’’ති. සො පන යථා බහූනං අනත්ථාවහො හොති, තං නිදස්සනමුඛෙන නිදස්සෙන්තො ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ. අබ්භන්තරපරිසායාති පරිසබ්භන්තරෙ. ๓๖. ในสูตรที่ ๖ คำว่า โกธโน คือ มีปกติโกรธ. เพราะเขายังละความโกรธไม่ได้ จึงชื่อว่าผู้มีความโกรธที่ได้มาแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ประกอบด้วยความโกรธ'. คำว่า อุปนาหี คือ มีความผูกโกรธ หรือมีปกติผูกโกรธ. ชื่อว่า วิวาท เมื่อเกิดขึ้นโดยมากย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยภิกษุสองรูปก่อน จึงกล่าวว่า 'วิวาทของภิกษุสองรูป'. แต่วิวาทนั้นย่อมนำมาซึ่งอนัตถะแก่คนหมู่มากอย่างไร ท่านจึงแสดงโดยยกตัวอย่างขึ้นแสดงว่า 'อย่างไร' เป็นต้น. คำว่า อัพภันตรปริสายะ คือ ในท่ามกลางบริษัท. ගුණමක්ඛනාය පවත්තොපි අත්තනො කාරකං ගූථෙන පහරන්තිං ගූථො විය පඨමතරං මක්ඛෙතීති මක්ඛො, සො එතස්ස අත්ථීති මක්ඛී. පළාසතීති පළාසො, පරස්ස ගුණෙ ඩංසිත්වා විය අපනෙතීති අත්ථො. සො එතස්ස අත්ථීති පළාසී. පළාසී පුග්ගලො හි දුතියස්ස ධුරං න දෙති, සමං හරිත්වා අතිවදති. තෙනාහ ‘‘යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො’’ති. ඉස්සතීති ඉස්සුකී. මච්ඡරායතීති මච්ඡරං, තං එතස්ස අත්ථීති [Pg.107] මච්ඡරී. සඨයති න සම්මා භාසතීති සඨො අඤ්ඤථා සන්තං අත්තානං අඤ්ඤථා පවෙදනතො. මායා එතස්ස අත්ථී මායාවී. මිච්ඡා පාපිකා විඤ්ඤුගරහිතා එතස්ස දිට්ඨීති මිච්ඡාදිට්ඨි, කම්මපථපරියාපන්නාය ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිවත්ථුකාය මිච්ඡත්තපරියාපන්නාය අනිය්‍යානිකාය දිට්ඨියා සමන්නාගතොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නත්ථිකවාදී’’තිආදි. แม้เมื่อประพฤติเพื่อลบล้างคุณของผู้อื่น แต่ก็ย่อมเปื้อนผู้ทำนั้นเองก่อน เหมือนอุจจาระย่อมเปื้อนผู้ที่ขว้างผู้อื่นด้วยอุจจาระก่อน ฉะนั้น จึงชื่อว่า มักขะ ผู้ใดมีมักขะนั้น ผู้นั้นชื่อว่า มักขี. ชื่อว่า ปฬาสะ เพราะกัดคุณของผู้อื่นแล้วนำออกไป อธิบายว่า เหมือนกัดแล้วนำออกไป. ผู้ใดมีปฬาสะนั้น ผู้นั้นชื่อว่า ปฬาสี. ด้วยว่าบุคคลผู้มีปฬาสะย่อมไม่ยอมยกความเด่นให้แก่ผู้อื่น ย่อมยกตนขึ้นเสมอแล้วกล่าวข่ม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ประกอบด้วยปฬาสะที่มีลักษณะของการถือตัวเสมอ. ชื่อว่า อิสสุกี เพราะย่อมริษยา. ชื่อว่า มัจฉระ เพราะย่อมตระหนี่ ผู้ใดมีความตระหนี่นั้น ผู้นั้นชื่อว่า มัจฉรี. ชื่อว่า สโฐ เพราะย่อมลวง ไม่กล่าวตามความเป็นจริง เพราะแสดงตนที่จริงเป็นอย่างอื่นให้เป็นอย่างอื่น. ผู้ใดมีมายา ผู้นั้นชื่อว่า มายาวี. ชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิ เพราะมีทิฏฐิที่ผิด เป็นบาป เป็นที่ติเตียนของวิญญูชน อธิบายว่า เป็นผู้ประกอบด้วยทิฏฐิที่เป็นมิจฉัตตะ ไม่นำออกจากทุกข์ อันนับเนื่องในกรรมบถ มีวัตถุว่า ทานที่ให้แล้วไม่มีผล เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เป็นผู้กล่าวว่าไม่มี เป็นต้น සං අත්තනො දිට්ඨිං, සයං වා අත්තනා යථාගහිතං පරාමසති, සභාවං අතික්කමිත්වා පරතො ආමසතීති සන්දිට්ඨීපරාමාසී. ආධානං දළ්හං ගණ්හාතීති ආධානග්ගාහී, දළ්හග්ගාහී, ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති ථිරග්ගාහීති අත්ථො. යුත්තං කාරණං දිස්වාව ලද්ධිං පටිනිස්සජ්ජතීති පටිනිස්සග්ගී, දුක්ඛෙන කිච්ඡෙන කසිරෙන බහුම්පි කාරණං දස්සෙත්වා න සක්කා පටිනිස්සග්ගං කාතුන්ති දුප්පටිනිස්සග්ගී. යො අත්තනො උප්පන්නදිට්ඨිං ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති දළ්හං ගණ්හිත්වා අපි බුද්ධාදීහි කාරණං දස්සෙත්වා වුච්චමානො න පටිනිස්සජ්ජති. තස්සෙතං අධිවචනං. තාදිසො හි පුග්ගලො යං යදෙව ධම්මං වා අධම්මං වා සුණාති, තං සබ්බං ‘‘එවං අම්හාකං ආචරියෙහි කථිතං, එවං අම්හෙහි සුත’’න්ති කුම්මොව අඞ්ගානි සකෙ කපාලෙ අන්තොයෙව සමොදහති. යථා හි කච්ඡපො අත්තනො හත්ථපාදාදිකෙ අඞ්ගෙ කෙනචි ඝටිතෙ සබ්බානි අඞ්ගානි අත්තනො කපාලෙයෙව සමොදහති, න බහි නීහරති, එවමයම්පි ‘‘න සුන්දරො තව ගාහො, ඡඩ්ඩෙහි න’’න්ති වුත්තො තං න විස්සජ්ජති, අන්තොයෙව අත්තනො හදයෙ එව ඨපෙත්වා විචරති, කුම්භීලග්ගාහං ගණ්හාති. යථා සුසුමාරා ගහිතං න පටිනිස්සජ්ජන්ති, එවං ගණ්හාති. ชื่อว่า สันทิฏฐิปรัมมาสี เพราะลูบคลำทิฏฐิของตนเอง หรือลูบคลำโดยความเป็นอย่างอื่น ก้าวล่วงสภาวะไปแห่งทิฏฐิที่ตนยึดถือไว้เอง. ชื่อว่า อาธานัคคาหี เพราะยึดไว้อย่างมั่นคง, ชื่อว่า ทฬหัคคาหี เพราะยึดไว้อย่างเหนียวแน่น, อธิบายว่า ชื่อว่า ถิรัคคาหี เพราะยึดไว้อย่างมั่นคงว่า สิ่งนี้เท่านั้นจริง. ชื่อว่า ปฏินิสสัคคี เพราะสละทิฏฐิได้เมื่อเห็นเหตุผลที่สมควร. ชื่อว่า ทุปปฏินิสสัคคี เพราะไม่สามารถจะสละได้ แม้จะแสดงเหตุผลมากมายด้วยความยากลำบาก. คำนี้เป็นชื่อของบุคคลผู้ยึดมั่นทิฏฐิที่เกิดขึ้นแก่ตนอย่างเหนียวแน่นว่า สิ่งนี้เท่านั้นจริง แม้ถูกพระพุทธเจ้าเป็นต้นแสดงเหตุผลกล่าวอยู่ก็ไม่สละ. ด้วยว่าบุคคลเช่นนั้น เมื่อได้ยินธรรมหรืออธรรมใดๆ ก็ตาม ย่อมรวบรวมสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดไว้ภายในกระดองของตนเอง เหมือนเต่ารวบรวมอวัยวะไว้ในกระดองของตนฉะนั้น โดยกล่าวว่า อาจารย์ของเรากล่าวไว้อย่างนี้ เราได้ยินมาอย่างนี้. เหมือนอย่างว่า เต่าเมื่อมีใครมาถูกต้องอวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้น ย่อมรวบรวมอวัยวะทั้งหมดไว้ในกระดองของตนเท่านั้น ไม่นำออกมาภายนอก ฉันใด แม้บุคคลนี้ก็ฉันนั้น เมื่อถูกกล่าวว่า การยึดถือของท่านไม่ดี ท่านจงละเสีย ก็ไม่ยอมสละ ย่อมเก็บไว้ในใจของตนเท่านั้นเที่ยวไป ยึดถืออย่างจระเข้. เหมือนอย่างว่า จระเข้ทั้งหลายงับไว้แล้วไม่ยอมปล่อย ฉันใด เขาก็ยึดถือไว้ฉันนั้น විවාදමූලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยวิวัททมูลสูตร จบแล้ว. 7. ඡළඞ්ගදානසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาว่าด้วยฉฬังคทานสูตร 37. සත්තමෙ දක්ඛන්ති වඩ්ඪන්ති එතායාති දක්ඛිණා, පරිච්චාගමයං පුඤ්ඤං, තස්සූපකරණභූතො දෙය්‍යධම්මො ච. ඉධ පන දෙය්‍යධම්මො අධිප්පෙතො. තෙනෙවාහ ‘‘දක්ඛිණං පතිට්ඨාපෙතී’’ති. ඉතො උට්ඨිතෙනාති ඉතො ඛෙත්තතො උප්පන්නෙන. රාගො විනයති එතෙනාති රාගවිනයො, රාගස්ස සමුච්ඡෙදිකා පටිපදා. තෙනාහ ‘‘රාගවිනයපටිපදං පටිපන්නා’’ති. ๓๗. ในสูตรที่ ๗ ชื่อว่า ทักขิณา เพราะเป็นเหตุให้ผลบุญเจริญและเพิ่มพูน ได้แก่ บุญที่สำเร็จจากการบริจาค และไทยธรรมที่เป็นอุปกรณ์แห่งบุญนั้น. แต่ในที่นี้ประสงค์เอาไทยธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ตั้งทักขิณาไว้. คำว่า ito uṭṭhitenā ได้แก่ ที่เกิดขึ้นจากนาแห่งนี้. ชื่อว่า ราคาวินัย เพราะเป็นเครื่องกำจัดราคะ ได้แก่ ปฏิปทาที่เป็นเครื่องตัดราคะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปฏิบัติปฏิปทาเป็นเครื่องกำจัดราคะ ‘‘පුබ්බෙව දානා සුමනො’’තිආදිගාථාය පුබ්බෙව දානා මුඤ්චචෙතනාය පුබ්බෙ දානූපකරණසම්භරණතො පට්ඨාය සුමනො ‘‘සම්පත්තීනං නිදානං අනුගාමිකදානං [Pg.108] දස්සාමී’’ති සොමනස්සිතො භවෙය්‍ය. දදං චිත්තං පසාදයෙති දදන්තො දෙය්‍යධම්මං දක්ඛිණෙය්‍යහත්ථෙ පතිට්ඨාපෙන්තො ‘‘අසාරතො ධනතො සාරාදානං කරොමී’’ති අත්තනො චිත්තං පසාදෙය්‍ය. දත්වා අත්තමනො හොතීති දක්ඛිණෙය්‍යානං දෙය්‍යධම්මං පරිච්චජිත්වා ‘‘පණ්ඩිතපඤ්ඤත්තං නාම මයා අනුට්ඨිතං, අහො සාධු සුට්ඨූ’’ති අත්තමනො පමුදිතො පීතිසොමනස්සජාතො හොති. එසාති යා අයං පුබ්බචෙතනා මුඤ්චචෙතනා අපරචෙතනාති ඉමාසං කම්මඵලානං සද්ධානුගතානං සොමනස්සපරිග්ගහිතානං තිවිධානං චෙතනානං පාරිපූරී, එසා. ด้วยคาถาว่า Pubbeva dānā sumano เป็นต้น ความว่า ก่อนแต่จะให้ทาน คือตั้งแต่เริ่มจัดเตรียมอุปกรณ์ทานด้วยมุญจเจตนาเป็นผู้มีใจเบิกบาน พึงเป็นผู้โสมนัสว่า เราจักให้ทานที่ติดตามตนไปอันเป็นเหตุแห่งสมบัติ. คำว่า Dadaṃ cittaṃ pasādaye ความว่า เมื่อให้ คือเมื่อวางไทยธรรมลงในมือของทักขิไณยบุคคล พึงยังจิตของตนให้เลื่อมใสว่า เรากำลังถือเอาสาระจากทรัพย์ที่ไม่มีสาระ. คำว่า Datvā attamano hoti ความว่า ครั้นบริจาคไทยธรรมแก่ทักขิไณยบุคคลแล้ว ย่อมเป็นผู้มีใจยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัสว่า เราได้ทำสิ่งที่บัณฑิตบัญญัติไว้แล้วหนอ โอ้ ดีจริง ดีแท้. คำว่า Esā นี้ คือความบริบูรณ์แห่งเจตนา ๓ ประการ คือ ปุพพเจตนา มุญจเจตนา และอปรเจตนา เหล่านี้ อันเป็นไปตามผลแห่งกรรม ประกอบด้วยศรัทธา อันโสมนัสรับไว้แล้ว සීලසඤ්ඤමෙනාති කායිකවාචසිකසංවරෙන. හත්ථපාදෙති දක්ඛිණෙය්‍යානං හත්ථපාදෙ. මුඛං වික්ඛාලෙත්වාති තෙසංයෙව මුඛං වික්ඛාලෙත්වා, අත්තනාව මුඛොදකං දත්වාති අධිප්පායො. คำว่า ด้วยความสำรวมในศีล ได้แก่ ด้วยความสำรวมทางกายและทางวาจา. คำว่า ที่มือและเท้า ได้แก่ ที่มือและเท้าของทักขิไณยบุคคลทั้งหลาย. คำว่า ล้างหน้า ได้แก่ ล้างหน้าของทักขิไณยบุคคลเหล่านั้นนั่นเอง อธิบายว่า ตนเองถวายน้ำล้างหน้า ඡළඞ්ගදානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยฉฬังคทานสูตร จบแล้ว. 8-11. අත්තකාරීසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาว่าด้วยอัตตการีสูตรเป็นต้น ที่ ๘-๑๑. 38-41. අට්ඨමෙ කුසලකිරියාය ආදිආරම්භභාවෙන පවත්තවීරියං ඨිතසභාවතාය සභාවධාරණට්ඨෙන ධාතූති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘ආරම්භධාතූති ආරභනවසෙන පවත්තවීරිය’’න්ති. ලද්ධාසෙවනං වීරියං බලප්පත්තං හුත්වා පටිපක්ඛෙ විධමතීති ආහ ‘‘නික්කමධාතූති කොසජ්ජතො නික්ඛමනසභාවං වීරිය’’න්ති. පරක්කමනසභාවොති අධිමත්තතරානං පටිපක්ඛධම්මානං විධමනසමත්ථතාය පටුපටුතරභාවෙන පරං පරං ඨානං අක්කමනසභාවො. නවමාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං. ในสูตรที่ ๘ วิริยะที่ดำเนินไปโดยความเป็นเบื้องต้นแห่งการทำกุศล ชื่อว่า ธาตุ เพราะอรรถว่าทรงไว้ซึ่งสภาวะโดยความเป็นสภาพตั้งมั่น ท่านจึงกล่าวว่า อารัมภธาตุ ได้แก่ วิริยะที่ดำเนินไปโดยการปรารภ. วิริยะที่ได้สั่งสมแล้ว ถึงความเป็นกำลัง ย่อมกำจัดฝ่ายปฏิปักษ์ได้ ท่านจึงกล่าวว่า นิกกมธาตุ ได้แก่ วิริยะที่มีสภาพออกไปจากความเกียจคร้าน. คำว่า ปรักกมนสภาโว คือ สภาพที่ก้าวไปสู่ฐานะที่ยิ่งๆ ขึ้นไป ด้วยความเป็นสภาพแกล้วกล้ายิ่งขึ้น เพราะสามารถกำจัดธรรมฝ่ายปฏิปักษ์ที่รุนแรงกว่าได้. ในสูตรที่ ๙ เป็นต้น ไม่มีข้อความที่ควรกล่าว අත්තකාරීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอัตตการีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 12. නාගිතසුත්තවණ්ණනා ๑๒. อรรถกถาว่าด้วยนาคิตสูตร 42. ද්වාදසමෙ මාහං නාගිත යසෙන සමාගමන්ති මා අහං යසෙන සමාගමනං පත්ථෙමි. මා ච මයා යසොති යසො ච මයා මා සමාගච්ඡතූති [Pg.109] අත්ථො. ඉමිනා අත්තනො ලාභසක්කාරෙන අනත්ථිකතං විභාවෙති. පඤ්චහි විමුත්තීහීති තදඞ්ගවිමුත්තිආදීහි පඤ්චහි විමුත්තීහි. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ๔๒. ในสูตรที่ ๑๒ คำว่า māhaṃ nāgita yasena samāgamanti ความว่า ขออย่าให้ข้าพเจ้าสมาคมด้วยยศเลย. คำว่า mā ca mayā yaso ความว่า และขออย่าให้ยศมาสมาคมกับข้าพเจ้าเลย. ด้วยคำนี้ พระองค์ทรงแสดงความเป็นผู้ไม่ต้องการด้วยลาภสักการะของตน. คำว่า pañcahi vimuttīhi ได้แก่ ด้วยวิมุตติ ๕ ประการ มีตทังควิมุตติเป็นต้น. ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ชัดเจนทั้งนั้น නාගිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยนาคิตสูตร จบแล้ว. දෙවතාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยเทวดาวรรค จบแล้ว. 5. ධම්මිකවග්ගො ๕. ธัมมิกวรรค 1. නාගසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยนาคสูตร 43. පඤ්චමස්ස පඨමෙ පරිසිඤ්චිතුන්ති (ම. නි. අට්ඨ. 1.272) යො චුණ්ණමත්තිකාදීහි ගත්තානි උබ්බට්ටෙන්තො මල්ලකමුට්ඨාදීහි වා ඝංසන්තො නහායති, සො ‘‘නහායතී’’ති වුච්චති. යො තථා අකත්වා පකතියාව නහායති, සො ‘‘පරිසිඤ්චතී’’ති වුච්චති. භගවතො ච සරීරෙ තථා හරිතබ්බං රජොජල්ලං නාම නුපලිම්පති අච්ඡඡවිභාවතො, උතුග්ගහණත්ථං පන භගවා කෙවලං උදකෙ ඔතරති. තෙනාහ ‘‘ගත්තානි පරිසිඤ්චිතු’’න්ති. ๔๓. ในบทที่ ๑ แห่งปัญจมวรรค คำว่า parisiñcituṃ (อรรถกถา ม.นิ. ๑.๒๗๒) ความว่า บุคคลใดเมื่อขัดถูร่างกายด้วยผงแป้งและดินเป็นต้น หรือขัดด้วยกะลาและกำมือเป็นต้นแล้วอาบน้ำ บุคคลนั้นเรียกว่า 'อาบน้ำ' (nahāyati) ส่วนบุคคลใดไม่ทำอย่างนั้น แต่อาบน้ำตามปกติ บุคคลนั้นเรียกว่า 'ประพรม' (parisiñcati) ก็ฝุ่นและละอองที่ควรจะกำจัดออกเช่นนั้น ย่อมไม่ติดแปดเปื้อนในพระวรกายของพระผู้มีพระภาค เพราะความที่พระฉวีวรรณใสสะอาด แต่พระผู้มีพระภาคเสด็จลงสู่แม่น้ำเพียงเพื่อรับความเย็นสบายตามฤดูกาลเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อประพรมพระกาย' (gattāni parisiñcituṃ) පුබ්බකොට්ඨකොති පාචීනකොට්ඨකො. සාවත්ථියං කිර ජෙතවනවිහාරො කදාචි මහා, කදාචි ඛුද්දකො. තථා හි සො විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ යොජනිකො අහොසි, සිඛිස්ස තිගාවුතො, වෙස්සභුස්ස අඩ්ඪයොජනිකො, කකුසන්ධස්ස ගාවුතප්පමාණො, කොණාගමනස්ස අඩ්ඪගාවුතප්පමාණො, කස්සපස්ස වීසතිඋසභප්පමාණො, අම්හාකං භගවතො කාලෙ අට්ඨකරීසප්පමාණො ජාතො. තම්පි නගරං තස්ස විහාරස්ස කදාචි පාචීනතො හොති, කදාචි දක්ඛිණතො, කදාචි පච්ඡිමතො, කදාචි උත්තරතො. ජෙතවනගන්ධකුටියං පන චතුන්නං මඤ්චපාදානං පතිට්ඨිතට්ඨානං අචලමෙව. චත්තාරි හි අචලචෙතියට්ඨානානි නාම මහාබොධිපල්ලඞ්කට්ඨානං, ඉසිපතනෙ ධම්මචක්කප්පවත්තනට්ඨානං, සඞ්කස්සනගරෙ දෙවොරොහනකාලෙ සොපානස්ස පතිට්ඨානට්ඨානං, මඤ්චපාදට්ඨානන්ති. අයං පන පුබ්බකොට්ඨකො කස්සපදසබලස්ස වීසතිඋසභවිහාරකාලෙ පාචීනද්වාරකොට්ඨකො අහොසි. සො ඉදානි ‘‘පුබ්බකොට්ඨකො’’ත්වෙව පඤ්ඤායති. คำว่า Pubbakoṭṭhako คือ ซุ้มประตูทิศตะวันออก ได้ยินว่า พระเชตวันวิหารในเมืองสาวัตถี บางครั้งก็ใหญ่ บางครั้งก็เล็ก ด้วยว่าพระวิหารนั้น ในสมัยของพระวิปัสสีพุทธเจ้า มีขนาด ๑ โยชน์ ในสมัยของพระสิขีพุทธเจ้า มีขนาด ๓ คาวุต ในสมัยของพระเวสสภูพุทธเจ้า มีขนาดครึ่งโยชน์ ในสมัยของพระกกุสันธพุทธเจ้า มีขนาด ๑ คาวุต ในสมัยของพระโกนาคมนพุทธเจ้า มีขนาดครึ่งคาวุต ในสมัยของพระกัสสปพุทธเจ้า มีขนาด ๒๐ อุสภะ และในสมัยของพระผู้มีพระภาคของเรา ได้มีขนาด ๘ กรีส แม้พระนครนั้นก็อยู่ทางทิศตะวันออกของพระวิหารนั้นบ้าง ทางทิศใต้บ้าง ทางทิศตะวันตกบ้าง ทางทิศเหนือบ้าง แต่สถานที่ตั้งเท้าแท่นบรรทมทั้ง ๔ ในพระคันธกุฎีพระเชตวันนั้นไม่หวั่นไหวเลย จริงอยู่ สถานที่ซึ่งเรียกว่าอจลเจดียสถาน ๔ แห่ง คือ สถานที่ตั้งพระพัลลังก์มหาโพธิ์ ๑ สถานที่แสดงธรรมจักรในป่าอิสิปตนะ ๑ สถานที่ตั้งบันไดในเวลาเสด็จลงจากเทวโลกที่เมืองสังกัสสะ ๑ และสถานที่ตั้งเท้าแท่นบรรทม ๑ ส่วนซุ้มประตูทิศตะวันออกนี้ ในสมัยที่พระกัสสปทศพลมีพระวิหารขนาด ๒๐ อุสภะ ได้เป็นซุ้มประตูทางทิศตะวันออก บัดนี้ ซุ้มประตูนั้นก็ยังปรากฏชื่อว่า 'ปุพพโกฏฐกะ' นั่นเอง කස්සපදසබලස්ස [Pg.110] කාලෙ අචිරවතී නගරං පරික්ඛිපිත්වා සන්දමානා පුබ්බකොට්ඨකං පත්වා උදකෙන භින්දිත්වා මහන්තං උදකරහදං මාපෙසි සමතිත්තිකං අනුපුබ්බගම්භීරං. තත්ථ එකං රඤ්ඤො න්හානතිත්ථං, එකං නාගරානං, එකං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස, එකං බුද්ධානන්ති එවං පාටිඑක්කානි න්හානතිත්ථානි හොන්ති රමණීයානිවිප්පකිණ්ණරජතපට්ටසදිසවාලුකානි. ඉති භගවතා ආයස්මතා ආනන්දෙන සද්ධිං යෙන අයං එවරූපො පුබ්බකොට්ඨකො, තෙනුපසඞ්කමි ගත්තානි පරිසිඤ්චිතුං. අථායස්මා ආනන්දො උදකසාටිකං උපනාමෙසි. භගවා සුරත්තදුපට්ටං අපනෙත්වා උදකසාටිකං නිවාසෙසි. ථෙරො දුපට්ටෙන සද්ධිං මහාචීවරං අත්තනො හත්ථගතං අකාසි. භගවා උදකං ඔතරි, සහොතරණෙනෙවස්ස උදකෙ මච්ඡකච්ඡපා සබ්බෙ සුවණ්ණවණ්ණා අහෙසුං, යන්තනාළිකාහි සුවණ්ණරසධාරානි සිඤ්චනකාලො විය සුවණ්ණපටප්පසාරණකාලො විය ච අහොසි. අථ භගවතො නහානවත්තං දස්සෙත්වා පච්චුත්තිණ්ණස්ස ථෙරො සුරත්තදුපට්ටං උපනාමෙසි. භගවා තං නිවාසෙත්වා විජ්ජුල්ලතාසදිසං කායබන්ධනං බන්ධිත්වා මහාචීවරං අන්තන්තෙන සංහරිත්වා පදුමගබ්භසදිසං කත්වා උපනීතං ද්වීසු කණ්ණෙසු ගහෙත්වා අට්ඨාසි. තෙන වුත්තං ‘‘පුබ්බකොට්ඨකෙ ගත්තානි පරිසිඤ්චිත්වා එකචීවරො අට්ඨාසී’’ති. ในสมัยของพระกัสสปทศพล แม่น้ำอจิรวดีไหลโอบล้อมพระนครไปถึงซุ้มประตูทิศตะวันออกแล้วพัดพังซุ้มประตูนั้นด้วยกระแสน้ำ ก่อให้เกิดเป็นห้วงน้ำใหญ่ มีน้ำเต็มเสมอขอบและค่อยๆ ลึกไปตามลำดับ ในห้วงน้ำนั้น มีท่าสรงน้ำของพระราชาท่าหนึ่ง ของชาวเมืองท่าหนึ่ง ของภิกษุสงฆ์ท่าหนึ่ง ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายท่าหนึ่ง ท่าสรงน้ำเหล่านั้นแยกจากกันเป็นสัดส่วน มีความรื่นรมย์ มีทรายคล้ายกับแผ่นเงินที่กระจายอยู่ ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยพระอานนท์ผู้มีอายุ ได้เสด็จไปยังที่ตั้งซุ้มประตูทิศตะวันออกที่มีลักษณะเช่นนี้ เพื่อประพรมพระกาย ครั้งนั้น พระอานนท์ผู้มีอายุได้ถวายผ้าสรงน้ำ พระผู้มีพระภาคทรงเปลื้องผ้าสองชั้นสีแดงเข้มออกแล้วทรงนุ่งผ้าสรงน้ำ พระเถระได้ถือผ้าสองชั้นพร้อมกับผ้าจีวรใหญ่ไว้ในมือของตน พระผู้มีพระภาคเสด็จลงสู่แม่น้ำ ทันทีที่เสด็จลงไป ปลาและเต่าทั้งหมดในน้ำนั้นได้มีสีเหมือนทองไปหมด ประหนึ่งเวลาที่หลั่งกระแสธารน้ำทองออกจากท่อเครื่องจักร และประหนึ่งเวลาที่แผ่แผ่นทองออกไป ลำดับนั้น พระเถระแสดงวัตรในการสรงน้ำถวายพระผู้มีพระภาค เมื่อพระองค์เสด็จขึ้นแล้ว จึงได้ถวายผ้าสองชั้นสีแดงเข้ม พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งผ้านั้นแล้ว ทรงคาดประคดเอวประดุจสายฟ้า ทรงรวบผ้าจีวรใหญ่ด้วยชายต่อชายทำให้เหมือนภายในดอกบัว แล้วทรงจับที่มุมทั้งสองที่พระเถระน้อมถวายประทับยืนอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ประพรมพระกายที่ซุ้มประตูทิศตะวันออกแล้ว ทรงมีจีวรผืนเดียวประทับยืนอยู่' එවං ඨිතස්ස පන භගවතො සරීරං විකසිතපදුමපුප්ඵසදිසං සබ්බපාලිඵුල්ලං පාරිච්ඡත්තකං, තාරාමරීචිවිකසිතඤ්ච ගගනතලං සිරියා අවහසමානං විය විරොචිත්ථ, බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛෙපවිලාසිනී චස්ස ද්වත්තිංසවරලක්ඛණමාලා ගන්ථිත්වා ඨපිතා ද්වත්තිංස චන්දිමා විය, ද්වත්තිංස සූරියා විය, පටිපාටියා ඨපිතද්වත්තිංසචක්කවත්තිද්වත්තිංසදෙවරාජද්වත්තිංසමහාබ්‍රහ්මානො විය ච අතිවිය විරොචිත්ථ. යස්මා ච භගවතො සරීරං සුධන්තචාමීකරසමානවණ්ණං, සුපරිසොධිතපවාළරුචිරතොරණං, සුවිසුද්ධනීලරතනාවලිසදිසකෙසතනුරුහං, තස්මා තහං තහං විනිග්ගතසුජාතජාතිහිඞ්ගුලකරසූපසොභිතං උපරි සතමෙඝරතනාවලිසුච්ඡාදිතං ජඞ්ගමමිව කනකගිරිසිඛරං විරොචිත්ථ. තස්මිඤ්ච සමයෙ දසබලස්ස සරීරතො නික්ඛමිත්වා ඡබ්බණ්ණරස්මියො සමන්තතො අසීතිහත්ථප්පමාණෙ පදෙසෙ ආධාවන්තී විධාවන්තී රතනාවලිරතනදාමරතනචුණ්ණවිප්පකිණ්ණං විය පසාරිතරතනචිත්තකඤ්චනපට්ටමිව ආසිඤ්චමානලාඛාරසධාරාචිත්තමිව උක්කාසතනිපාතසමාකුලමිව නිරන්තරවිප්පකිණ්ණකණිකාරකිඞ්කිණිකපුප්ඵමිව වායුවෙගසමුද්ධතචිනපිට්ඨචුණ්ණරඤ්ජිතමිව [Pg.111] ඉන්දධනුවිජ්ජුල්ලතාවිතානසන්ථතමිව ච ගගනතලං, තං ඨානං පවනඤ්ච සම්මා ඵරන්ති. වණ්ණභූමි නාමෙසා. එවරූපෙසු ඨානෙසු බුද්ධානං සරීරවණ්ණං වා ගුණවණ්ණං වා චුණ්ණියපදෙහි වා ගාථාහි වා අත්ථඤ්ච උපමායො ච කාරණානි ච ආහරිත්වා පටිබලෙන ධම්මකථිකෙන පූරෙත්වා කථෙතුං වට්ටති. එවරූපෙසු හි ඨානෙසු ධම්මකථිකස්ස ථාමො වෙදිතබ්බො. පුබ්බසදිසානි කුරුමානොති නිරුදකානි කුරුමානො, සුක්ඛාපයමානොති අත්ථො. සොදකෙ ගත්තෙ චීවරං පාරුපන්තස්ස හි චීවරෙ කණ්ණිකානි උට්ඨහන්ති, පරික්ඛාරභණ්ඩං දුස්සති, බුද්ධානං පන සරීරෙ රජොජල්ලං න උපලිම්පති, පදුමපත්තෙ උක්ඛිත්තඋදකබින්දු විය උදකං විනිවට්ටෙත්වා ගච්ඡති. එවං සන්තෙපි සික්ඛාගාරවතාය භගවා ‘‘පබ්බජිතවත්තං නාමෙත’’න්ති මහාචීවරං උභොසු කණ්ණෙසු ගහෙත්වා පුරතො කායං පටිච්ඡාදෙත්වා අට්ඨාසි. เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่อย่างนั้น พระสรีระของพระองค์ก็รุ่งเรืองดุจดอกปทุมที่บานสะพรั่ง และดุจต้นปาริฉัตรที่บานสะพรั่งทั่วทุกกิ่งก้าน อีกทั้งท้องฟ้าที่สว่างไสวด้วยแสงดาวก็ดูเหมือนจะเย้ยหยันความงามนั้นด้วยสิริ รัศมีหนึ่งวาที่ซ่านออกไปโดยรอบอันงดงามของพระองค์นั้น รุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจพวงมาลัยแห่งมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการที่ร้อยเรียงไว้ ดุจพระจันทร์ ๓๒ ดวง ดุจพระอาทิตย์ ๓๒ ดวง และดุจพระเจ้าจักรพรรดิ ๓๒ พระองค์ ท้าวเทวราช ๓๒ พระองค์ และมหาพรหม ๓๒ องค์ที่ประทับเรียงรายกัน และเพราะพระสรีระของพระผู้มีพระภาคมีวรรณะดุจทองคำที่หลอมดีแล้ว มีซุ้มประตูอันงดงามด้วยแก้วประพาฬที่ขัดเกลาดีแล้ว มีพระเกศาและพระโลมาดุจพวงแก้วมณีสีน้ำเงินบริสุทธิ์ เพราะฉะนั้น พระสรีระนั้นจึงรุ่งเรืองดุจยอดภูเขาทองที่เคลื่อนที่ได้ ประดับประดาด้วยน้ำหรดาลและชาดชั้นดีที่ผุดออกมาเป็นแห่งๆ และปกคลุมด้วยพวงแก้วมณีดุจเมฆร้อยชั้นอยู่เบื้องบน ในขณะนั้น พระรัศมี ๖ สีได้เปล่งออกจากพระสรีระของพระทสพล แผ่ไปทั่วบริเวณประมาณ ๘๐ ศอก ทั้งรุกรนและแล่นไปทั่วท้องฟ้า สถานที่นั้น และอากาศ ดุจพวงแก้วมณี ดุจพวงมาลัยแก้ว ดุจผงแก้วที่โปรยปราย ดุจแผ่นทองคำที่ประดับด้วยแก้วมณีที่แผ่ออกไป ดุจภาพวาดที่พรมด้วยน้ำครั่ง ดุจเต็มไปด้วยดาวตกนับร้อย ดุจดอกกรรณิการ์และดอกกิงกิณีที่โปรยปรายไม่ขาดสาย ดุจถูกย้อมด้วยผงจุณที่ฟุ้งขึ้นด้วยกำลังลม และดุจท้องฟ้าที่ปกคลุมด้วยเพดานรุ้งและสายฟ้า นี่ชื่อว่า 'วรรณภูมิ' ในสถานที่เช่นนี้ ธรรมีกถาผู้มีความสามารถพึงพรรณนาให้เต็มด้วยการนำเอาวรรณะแห่งพระสรีระหรือวรรณะแห่งพระคุณของพระพุทธเจ้า ทั้งด้วยบทประพันธ์ร้อยแก้วและร้อยกรอง ทั้งอรรถ อุปมา และเหตุผลมาแสดง เพราะในสถานที่เช่นนี้ พึงทราบกำลังของธรรมีกถา คำว่า 'ทำให้เป็นเหมือนเดิม' (Pubbasadisāni kurumāno) ความว่า ทำให้ไม่มีน้ำ คือทำให้แห้ง เพราะเมื่อบุคคลห่มจีวรขณะที่กายเปียกน้ำ ชายจีวรย่อมยกขึ้น และบริขารย่อมเสียหาย แต่ฝุ่นละอองและสิ่งสกปรกย่อมไม่ติดพระสรีระของพระพุทธเจ้า น้ำย่อมไหลกลิ้งไปเหมือนหยดน้ำที่กลิ้งอยู่บนใบบัว แม้เป็นเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคก็ทรงถือมหาจีวรที่ชายทั้งสองข้าง แล้วทรงปกปิดพระกายไว้ข้างหน้าแล้วประทับยืนอยู่ ด้วยความเคารพในสิกขาว่า 'นี่เป็นวัตรของบรรพชิต' තාළිතඤ්ච වාදිතඤ්ච තාළිතවාදිතං, තූරියානං තාළිතවාදිතං තූරියතාළිතවාදිතං. මහන්තඤ්ච තං තූරියතාළිතවාදිතඤ්චාති මහාතූරියතාළිතවාදිතං. තෙනාහ ‘‘මහන්තෙනා’’තිආදි. අථ වා භෙරිමුදිඞ්ගපණවාදිතූරියානං තාළිතං වීණාවෙළුගොමුඛිආදීනං වාදිතඤ්ච තූරියතාළිතවාදිතන්ති වා එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. การตีและการบรรเลง เรียกว่า ตาลิตวาทิตะ การตีและการบรรเลงเครื่องดนตรี เรียกว่า ตูริยตาลิตวาทิตะ การตีและการบรรเลงเครื่องดนตรีอันยิ่งใหญ่นั้น เรียกว่า มหาตูริยตาลิตวาทิตะ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยเสียงอันยิ่งใหญ่' เป็นต้น อีกนัยหนึ่ง พึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า การตีเครื่องดนตรีมีกลองเภรี กลองมุทิงคะ และกลองปณวะ เป็นต้น และการบรรเลงเครื่องดนตรีมีพิณ ขลุ่ย และแตรสังข์ (โคมุขี) เป็นต้น เรียกว่า ตูริยตาลิตวาทิตะ අභිඤ්ඤාපාරං ගතොති අභිඤ්ඤාපාරගූ. එවං සෙසෙසුපි. සො හි භගවා සබ්බධම්මෙ අභිජානන්තො ගතොති අභිඤ්ඤාපාරගූ. තෙසු පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ පරිජානන්තො ගතොති පරිඤ්ඤාපාරගූ. සබ්බකිලෙසෙ පජහන්තො ගතොති පහානපාරගූ. චත්තාරො මග්ගෙ භාවෙන්තො ගතොති භාවනාපාරගූ. නිරොධං සච්ඡිකරොන්තො ගතොති සච්ඡිකිරියාපාරගූ. සබ්බසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තො ගතොති සමාපත්තිපාරගූ. සුබ්‍රහ්මදෙවපුත්තාදයොති එත්ථ සො කිර දෙවපුත්තො අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතො නන්දනකීළිතං කත්වා පාරිච්ඡත්තකමූලෙ පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. තං පඤ්චසතා පරිවාරෙත්වා නිසින්නා, පඤ්චසතා රුක්ඛං අභිරුහිත්වා මධුරස්සරෙන ගායිත්වා පුප්ඵානි පාතෙන්ති. තානි ගහෙත්වා ඉතරා එකතොවණ්ටිකමාලාව ගන්ථෙන්ති. අථ රුක්ඛං අභිරුළ්හා උපච්ඡෙදකවසෙන එකප්පහාරෙනෙව කාලං කත්වා අවීචිම්හි නිබ්බත්තා මහාදුක්ඛං අනුභවන්ති. අථ කාලෙ ගච්ඡන්තෙ දෙවපුත්තො ‘‘ඉමාසං නෙව සද්දො සුය්‍යති[Pg.112], න පුප්ඵානි පාතෙන්ති, කහං නු ඛො ගතා’’ති ආවජ්ජෙන්තො නිරයෙ නිබ්බත්තභාවං දිස්වා පියවත්ථුකසොකෙන රුප්පමානො චින්තෙසි – ‘‘එතා තාව යථාකම්මෙන ගතා, මය්හං ආයුසඞ්ඛාරො කිත්තකො’’ති. සො ‘‘සත්තමෙ දිවසෙ මයාපි අවසෙසාහි පඤ්චසතාහි සද්ධිං කාලං කත්වා තත්ථෙව නිබ්බත්තිතබ්බ’’න්ති දිස්වා බලවතරෙන සොකෙන සමප්පිතො. ‘‘ඉමං මය්හං සොකං සදෙවකෙ ලොකෙ අඤ්ඤත්‍ර තථාගතා නිබ්බාපෙතුං සමත්ථො නත්ථී’’ති චින්තෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතො – ผู้ถึงฝั่งแห่งอภิญญา ชื่อว่า อภิญญาปารคู แม้ในคำที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงรู้ยิ่งซึ่งธรรมทั้งปวงแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า อภิญญาปารคู ทรงกำหนดรู้ซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้นแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า ปริญญาปารคู ทรงละซึ่งกิเลสทั้งปวงแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า ปหานปารคู ทรงเจริญซึ่งมรรค ๔ แล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า ภาวนาปารคู ทรงทำให้แจ้งซึ่งนิโรธแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า สัจฉิกิริยาปารคู ทรงเข้าถึงซึ่งสมาบัติทั้งปวงแล้วถึงฝั่ง จึงชื่อว่า สมาปัตติปารคู คำว่า 'สุพรหมเทพบุตรเป็นต้น' ในที่นี้ ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นแวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา กระทำการเล่นสนุกสนานในสวนนันทวัน แล้วนั่งบนอาสนะที่จัดไว้ ณ โคนต้นปาริฉัตร มีเทพธิดา ๕๐๐ องค์นั่งแวดล้อม และมีเทพธิดาอีก ๕๐๐ องค์ขึ้นไปบนต้นไม้ ร้องเพลงด้วยเสียงอันไพเราะแล้วโปรยดอกไม้ลงมา เทพธิดาเหล่านั้น (ที่อยู่ข้างล่าง) ก็เก็บดอกไม้เหล่านั้นมาร้อยเป็นพวงมาลัยมีขั้วเดียว ครั้งนั้น เทพธิดาที่ขึ้นไปบนต้นไม้เหล่านั้น ได้ทำกาละ (ตาย) พร้อมกันในคราวเดียวด้วยอำนาจอุปัจเฉทกกรรม แล้วไปเกิดในอเวจีมหานรก เสวยทุกข์อย่างใหญ่หลวง ครั้นเวลาผ่านไป เทพบุตรนั้นรำพึงว่า 'เทพธิดาเหล่านี้ไม่มีเสียงร้อง และไม่โปรยดอกไม้ลงมาเลย พวกนางไปไหนกันหนอ' เมื่อเห็นว่าพวกนางไปเกิดในนรก ก็ถูกความโศกที่มีวัตถุอันเป็นที่รักเป็นเหตุบีบคั้น จึงคิดว่า 'พวกนางเหล่านั้นไปตามกรรมของตนแล้ว อายุสังขารของเราจะเหลือเท่าไรหนอ' เมื่อเขาเห็นว่า 'ในวันที่ ๗ เราพร้อมด้วยเทพธิดาที่เหลืออีก ๕๐๐ องค์ ก็จะต้องทำกาละแล้วไปเกิดในนรกนั้นเหมือนกัน' ก็ถูกความโศกอย่างแรงกล้าครอบงำ คิดว่า 'ความโศกของเรานี้ นอกจากพระตถาคตแล้ว ไม่มีใครในโลกพร้อมทั้งเทวโลกจะดับให้ได้' จึงไปเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ‘‘නිච්චං උත්‍රස්තමිදං චිත්තං, නිච්චං උබ්බිග්ගමිදං මනො; අනුප්පන්නෙසු කිච්ඡෙසු, අථො උප්පතිතෙසු ච; සචෙ අත්ථි අනුත්‍රස්තං, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතො’’ති. (සං. නි. 1.98) – ได้กล่าวคาถานี้ว่า 'จิตนี้หวาดหวั่นอยู่เป็นนิตย์ ใจนี้สะดุ้งกลัวอยู่เป็นนิตย์ ทั้งในความทุกข์ยากที่ยังไม่มาถึง และที่เกิดขึ้นแล้ว ถ้าความไม่หวาดหวั่นมีอยู่ ขอพระองค์ผู้ถูกข้าพระองค์ทูลถามแล้ว โปรดตรัสบอกความไม่หวาดหวั่นนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด' (สํ. ส. ๑.๙๘) ඉමං ගාථමභාසි. භගවාපිස්ස – พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคาถาตอบแก่เทพบุตรนั้นว่า ‘‘නාඤ්ඤත්‍ර බොජ්ඣා තපසා, නාඤ්ඤත්‍රින්ද්‍රියසංවරා; නාඤ්ඤත්‍ර සබ්බනිස්සග්ගා, සොත්ථිං පස්සාමි පාණින’’න්ති. (සං. නි. 1.98) – 'เราไม่เห็นความสวัสดีของสัตว์ทั้งหลาย นอกจากด้วยปัญญาเครื่องตรัสรู้ นอกจากด้วยตบะ นอกจากด้วยการสำรวมอินทรีย์ และนอกจากด้วยการสละสิ่งทั้งปวง' (สํ. ส. ๑.๙๘) ධම්මං දෙසෙසි. සො දෙසනාපරියොසානෙ විගතසොකො පඤ්චහි අච්ඡරාසතෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය භගවන්තං නමස්සමානො අට්ඨාසි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘දුක්ඛප්පත්තා සුබ්‍රහ්මදෙවපුත්තාදයො’’ති. ආදි-සද්දෙන චන්දසූරියදෙවපුත්තාදයො සඞ්ගණ්හාති. චතූහි කාරණෙහීති ආරකත්තා, අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවාති ඉමෙහි චතූහි කාරණෙහි. ทรงแสดงธรรม เมื่อจบเทศนานั้น ท่านผู้ปราศจากความเศร้าโศกนั้น พร้อมด้วยนางอัปสร ๕๐๐ ได้ตั้งมั่นในโสดาปัตติผล ยืนนมัสการพระผู้มีพระภาคอยู่ คำนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงคำว่า 'สุพรหมเทวบุตรเป็นต้นผู้ถึงทุกข์' ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' ทรงสงเคราะห์เอาพระจันทร์และพระอาทิตย์เทวบุตรเป็นต้น คำว่า 'ด้วยเหตุ ๔ ประการ' คือ ด้วยเหตุ ๔ ประการเหล่านี้ คือ เพราะเป็นผู้ไกล เพราะกำจัดข้าศึกและซี่กำได้แล้ว เพราะเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น และเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป දසවිධසංයොජනානීති ඔරම්භාගියුද්ධම්භාගියභෙදතො දසවිධසංයොජනානි. සබ්බෙ අච්චරුචීති සබ්බසත්තෙ අතික්කමිත්වා පවත්තරුචි. අට්ඨමකන්ති සොතාපත්තිමග්ගට්ඨං සන්ධාය වදති. සොතාපන්නොති ඵලට්ඨො ගහිතො. คำว่า 'สังโยชน์ ๑๐ อย่าง' คือ สังโยชน์ ๑๐ อย่าง โดยจำแนกเป็นโอรัมภาคิยสังโยชน์และอุทธัมภาคิยสังโยชน์ คำว่า 'รุ่งเรืองยิ่งกว่าสัตว์ทั้งปวง' คือ ความรุ่งเรืองที่ก้าวล่วงสัตว์ทั้งปวงเป็นไป คำว่า 'ผู้เป็นที่ ๘' ตรัสหมายถึงผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค คำว่า 'พระโสดาบัน' คือ ทรงถือเอาผู้ตั้งอยู่ในผล සොරච්චන්ති ‘‘තත්ථ කතමං සොරච්චං? යො කායිකො අවීතික්කමො, වාචසිකො අවීතික්කමො, කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො, ඉදං වුච්චති සොරච්චං, සබ්බාපි සීලසංවරො සොරච්ච’’න්ති (ධ. ස. 1349) වචනතො සුචිසීලං ‘‘සොරච්ච’’න්ති වුත්තං. කරූණාති කරුණාබ්‍රහ්මවිහාරමාහ. කරුණාපුබ්බභාගොති තස්ස පුබ්බභාගං උපචාරජ්ඣානං වදති. คำว่า "โสรจจะ" คือ ศีลอันบริสุทธิ์ท่านเรียกว่า "โสรจจะ" ตามนัยแห่งพระบาลีว่า "ในโสรจจะนั้น โสรจจะเป็นไฉน? ความไม่ล่วงละเมิดทางกาย ความไม่ล่วงละเมิดทางวาจา ความไม่ล่วงละเมิดทั้งทางกายและทางวาจา นี้เรียกว่าโสรจจะ การสำรวมศีลทั้งหมดก็เป็นโสรจจะ" (ธ.ส. ๑๓๔๙) คำว่า "กรุณา" ท่านกล่าวถึงกรุณาพรหมวิหาร คำว่า "กรุณาปุพพภาค" ท่านกล่าวถึงอุปจารฌานอันเป็นส่วนเบื้องต้นของกรุณานั้น දුවිධෙන [Pg.113] ඣානෙනාති ආරම්මණූපනිජ්ඣානලක්ඛණූපනිජ්ඣානභෙදතො දුවිධෙන ඣානමනෙන. පඤ්චවිධමිච්ඡාජීවවසෙනාති කුහනාලපනානෙමිත්තිකතානිප්පෙසිකතාලාභෙනලාභංනිජිගීසනතාසඞ්ඛාත- පඤ්චවිධමිච්ඡාජීවවසෙන. න ලිප්පතීති න අල්ලීයති අනුසයතො ආරම්මණකරණතො වා තණ්හාදිට්ඨිඅභිනිවෙසාභාවතො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. คำว่า "ด้วยฌาน ๒ อย่าง" คือ ด้วยฌาน ๒ อย่างนี้ โดยจำแนกเป็นอารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งมิจฉาชีพ ๕ อย่าง" คือ ด้วยอำนาจแห่งมิจฉาชีพ ๕ อย่าง อันนับว่าเป็นการหลอกลวง การพูดเลียบเคียง การทำนิมิต การบีบคั้น และการแสวงหาลาภด้วยลาภ คำว่า "ไม่ติด" คือ ไม่ติดข้อง โดยความเป็นอนุสัย หรือโดยการทำเป็นอารมณ์ เพราะไม่มีความยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ ข้อที่เหลือในที่นี้ตื้นทั้งนั้น නාගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยนาคสูตร จบแล้ว 2. මිගසාලාසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาว่าด้วยมิคสาลาสูตร 44. දුතියෙ සමසමගතියාති ක-කාරස්ස ය-කාරවසෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘සමභාවෙනෙව සමගතිකා’’ති. භවිස්සන්තීති අතීතත්ථෙ අනාගතවචනං කතන්ති ආහ ‘‘භවිස්සන්තීති ජාතා’’ති. පුරාණස්ස හි ඉසිදත්තස්ස ච සමගතිකං සන්ධාය සා එවමාහ. ๔๔. ในสูตรที่ ๒ คำว่า "สมสมคติยา" ท่านกล่าวว่า "เป็นผู้มีคติเสมอกันด้วยความเสมอกันนั่นเอง" เพราะเป็นบทที่แสดงด้วยอำนาจแห่งการเปลี่ยน ก อักษร เป็น ย อักษร คำว่า "จักเป็น" ท่านกล่าวว่า "เป็นแล้ว" เพราะเป็นการใช้คำอนาคตกาลในความหมายอดีตกาล เพราะนางกล่าวอย่างนั้นหมายถึงการมีคติเสมอกันของปุราณะและอิสิทัตตะ අම්මකාති මාතුගාමො. උපචාරවචනඤ්හෙතං. ඉත්ථීසු යදිදං අම්මකා මාතුගාමො ජනනී ජනිකාති. තෙනාහ ‘‘ඉත්ථී හුත්වා ඉත්ථිසඤ්ඤාය එව සමන්නාගතා’’ති. คำว่า "อัมมกา" คือ มาตุคาม. คำนี้เป็นคำเรียกโดยอ้อม. ในบรรดาหญิงทั้งหลาย (มีคำเรียกดังนี้คือ) อัมมกา มาตุคาม ชนนี ชนิกา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นหญิงแล้ว ประกอบด้วยสัญญาว่าเป็นหญิงนั่นเอง" දිට්ඨියා පටිවිජ්ඣිතබ්බං අප්පටිවිද්ධං හොතීති අත්ථතො කාරණතො ච පඤ්ඤාය පටිවිජ්ඣිතබ්බං අප්පටිවිද්ධං හොති, නිජ්ජටං නිග්ගුම්බං කත්වා යාථාවතො අවිදිතං හොති. සමයෙ සමයෙ කිලෙසෙහි විමුච්චනකං පීතිපාමොජ්ජං ඉධ සාමායිකං ම-කාරෙ අකාරස්ස දීඝං කත්වා. තෙනාහ – ‘‘සාමායිකම්පි විමුත්තිං න ලභතීති කාලානුකාලං ධම්මස්සවනං නිස්සාය පීතිපාමොජ්ජං න ලභතී’’ති. පමිණන්තීති එත්ථ ආරම්භත්ථො ප-සද්දොති ආහ ‘‘තුලෙතුං ආරභන්තී’’ති. පණීතොති විසිට්ඨො. คำว่า "สิ่งที่พึงแทงตลอดด้วยทิฏฐิยังไม่ถูกแทงตลอด" คือ สิ่งที่พึงแทงตลอดด้วยปัญญา ยังไม่ถูกแทงตลอดโดยอรรถและโดยเหตุ ยังไม่เป็นที่รู้ตามความเป็นจริง โดยการทำให้ปราศจากความยุ่งเหยิงและปราศจากกอ. ปีติปราโมทย์ที่พ้นจากกิเลสเป็นครั้งคราว ในที่นี้เรียกว่า "สามัยิกะ" โดยการทำสระ อะ ที่ ม อักษร ให้เป็นเสียงยาว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมไม่ได้วิมุตติที่เป็นสามัยิกะ" คือ "ย่อมไม่ได้ปีติปราโมทย์ที่อาศัยการฟังธรรมเป็นครั้งคราว". ในคำว่า "ปมิณันติ" นี้ ท่านกล่าวว่า "เริ่มเปรียบเทียบ" เพราะ ป ศัพท์ มีอรรถว่าเริ่มต้น. คำว่า "ประณีต" คือ ประเสริฐ. තදන්තරන්ති වචනවිපල්ලාසෙන උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං කතන්ති ආහ ‘‘තං අන්තරං තං කාරණ’’න්ති. ලොභස්ස අපරාපරුප්පත්තියා බහුවචනවසෙන ‘‘ලොභධම්මා’’ති වුත්තා. සීලෙන විසෙසී අහොසි මෙථුනධම්මවිරතියා සමන්නාගතත්තා. คำว่า "ตทันตระ" ท่านกล่าวว่า "เหตุนั้น เหตุนั้น" เพราะเป็นการใช้สามีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยควิภัตติด้วยการสลับวิภัตติ. คำว่า "โลภธรรมทั้งหลาย" ท่านกล่าวด้วยอำนาจพหูพจน์ เพราะความเกิดขึ้นของโลภะซ้ำแล้วซ้ำเล่า. เป็นผู้พิเศษด้วยศีล เพราะประกอบด้วยการงดเว้นจากเมถุนธรรม. මිගසාලාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยมิคสาลาสูตร จบแล้ว. 3-6. ඉණසුත්තාදිවණ්ණනා ๓-๖. อรรถกถาว่าด้วยอิณสูตรเป็นต้น. 45-48. තතියෙ [Pg.114] දලිද්දො නාම දුග්ගතො, තස්ස භාවො දාලිද්දියං. න එතස්ස සකං සාපතෙය්‍යන්ති අස්සකො, අසාපතෙය්‍යො. තෙනාහ ‘‘අත්තනො සන්තකෙන රහිතො’’ති. ‘‘බුද්ධො ධම්මො සඞ්ඝො’’ති වුත්තෙ ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති කෙනචි අකම්පියභාවෙන ඔකප්පනං රතනත්තයගුණෙ ඔගාහෙත්වා කප්පනං ඔකප්පනසද්ධා නාම. ‘‘ඉදං අකුසලං කම්මං නො සකං, ඉදං පන කම්මං සක’’න්ති එවං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච කම්මස්සකතජානනපඤ්ඤා කම්මස්සකතපඤ්ඤා. තිවිධඤ්හි දුච්චරිතං අත්තනා කතම්පි සකකම්මං නාම න හොති අත්ථභඤ්ජනතො. සුචරිතං සකකම්මං නාම අත්ථජනනතො. ඉණාදානස්මින්ති පච්චත්තවචනත්ථෙ එතං භුම්මන්ති ආහ ‘‘ඉණග්ගහණං වදාමී’’ති. ๔๕-๔๘. ในอรรถกถาสูตรที่ ๓ คำว่า ทลิทโท คือ ผู้ตกยาก ภาวะของผู้นั้น ชื่อว่า ทาลิททิยะ (ความยากจน). คำว่า อสฺสโก อสาปเตยฺโย หมายถึง ทรัพย์สมบัติของตนไม่มีแก่ผู้นั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้ปราศจากของที่เป็นของตน'. การหยั่งลงเชื่อในคุณของพระรัตนตรัย โดยการหยั่งลงแล้วตั้งมั่นไว้ ด้วยอาการที่ใครๆ ไม่อาจให้หวั่นไหวได้ เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์' แล้วน้อมใจเชื่อว่า 'พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว' ชื่อว่า โอกัปปนสัทธา. ปัญญาที่รู้ความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตน โดยทางปฏิเสธและทางยอมรับว่า 'อกุศลกรรมนี้ไม่ใช่ของตน ส่วนกรรมนี้เป็นของตน' ชื่อว่า กัมมัสสกตาปัญญา. จริงอยู่ ทุจริต ๓ อย่าง แม้ตนจะทำเอง ก็ไม่ชื่อว่าเป็นกรรมของตน เพราะทำลายประโยชน์ ส่วนสุจริต ชื่อว่าเป็นกรรมของตน เพราะยังประโยชน์ให้เกิด. ในคำว่า อิณาทานสฺมึ นี้ ท่านกล่าวว่า 'เรากล่าวถึงการกู้หนี้' เพราะเป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งปัจจัตตวจนะ කටග්ගාහොති කතං සබ්බසො සිද්ධමෙව කත්වා ගහණං. සො පන විජයලාභො හොතීති ආහ ‘‘ජයග්ගාහො’’ති. හිරිමනො එතස්සාති හිරිමනොති ආහ ‘‘හිරිසම්පයුත්තචිත්තො’’ති, පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණාය හිරියා සම්පයුත්තචිත්තොති අත්ථො. ඔත්තප්පති උබ්බිජ්ජති භායති සීලෙනාති ඔත්තප්පී, ඔත්තප්පෙන සමන්නාගතො. නිරාමිසං සුඛන්ති තතියජ්ඣානසුඛං දූරසමුස්සාරිතකාමාමිසත්තා. උපෙක්ඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛං, න යං කිඤ්චි උපෙක්ඛාවෙදනන්ති ආහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛ’’න්ති. ආරද්ධවීරියොති පග්ගහිතපරිපුණ්ණකායිකචෙතසිකවීරියොති අත්ථො. යො ගණසඞ්ගණිකං විනොදෙත්වා චතූසු ඉරියාපථෙසු අට්ඨආරම්භවත්ථුවසෙන එකකො හොති, තස්ස කායිකං වීරියං ආරද්ධං නාම හොති. චිත්තසඞ්ගණිකං විනොදෙත්වා අට්ඨසමාපත්තිවසෙන එකකො හොති. ගමනෙ උප්පන්නකිලෙසස්ස ඨානං පාපුණිතුං න දෙති, ඨානෙ උප්පන්නකිලෙසස්ස නිසජ්ජං, නිසජ්ජාය උප්පන්නකිලෙසස්ස සයනං පාපුණිතුං න දෙති, උප්පන්නට්ඨානෙයෙව කිලෙසෙ නිග්ගණ්හාති. අයං චෙතසිකං වීරියං ආරද්ධං නාම හොති. පටිපක්ඛදූරීභාවෙන සෙට්ඨට්ඨෙන ච එකො උදෙතීති එකොදි, එකග්ගතා. තස්ස යොගතො එකග්ගචිත්තො ඉධ එකොදි. පටිපක්ඛතො අත්තානං නිපාති, තං වා නිපයති විසොසෙතීති නිපකො. අඤ්ඤතරං කායාදිභෙදං ආරම්මණං සාතිසයාය සතියා සරතීති සතො. තෙනාහ ‘‘එකග්ගචිත්තො’’තිආදි. คำว่า "กตัคคาหะ" คือ การยึดถือว่าสิ่งที่ทำแล้วสำเร็จแล้วโดยประการทั้งปวง อนึ่ง ชัยชนะนั้นย่อมมี ท่านจึงกล่าวว่า "ชัยชนะ" (ชยัคคาหะ) คำว่า "หิริมาโน" คือ ผู้มีหิริ ท่านกล่าวว่า "มีจิตประกอบด้วยหิริ" หมายถึงจิตที่ประกอบด้วยหิริอันมีลักษณะรังเกียจบาป คำว่า "โอตตัปปี" คือ ผู้มีความสะดุ้งกลัว ท่านกล่าวว่า "ประกอบด้วยโอตตัปปะ" เพราะสะดุ้งกลัว หวาดกลัว และเกรงกลัวด้วยศีล คำว่า "สุขที่ปราศจากอามิส" คือ สุขในตติยฌาน เพราะกามอามิสถูกขจัดออกไปไกลแล้ว คำว่า "อุเบกขา" ท่านกล่าวถึงอุเบกขาในจตุตถฌาน ไม่ใช่อุเบกขาเวทนาใดๆ คำว่า "ปรารภความเพียร" หมายถึงความเพียรทางกายและทางใจที่ประคองไว้เต็มที่ ผู้ใดกำจัดหมู่คณะและหมู่คณะย่อยแล้ว เป็นผู้โดดเดี่ยวในอิริยาบถ ๔ ด้วยอำนาจแห่งวัตถุ ๘ ประการ ความเพียรทางกายของผู้นั้นชื่อว่าปรารภแล้ว ผู้ใดกำจัดหมู่คณะทางใจแล้ว เป็นผู้โดดเดี่ยวด้วยอำนาจแห่งสมาบัติ ๘ ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะเดินไปถึงที่ยืน ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะยืนไปถึงที่นั่ง ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะนั่งไปถึงที่นอน ย่อมข่มกิเลสในที่ที่เกิดขึ้นนั่นเอง นี้ชื่อว่าความเพียรทางใจปรารภแล้ว คำว่า "เอกโกทิ" คือ ความเป็นผู้มีอารมณ์เดียว (เอกัคคตา) เพราะความเป็นผู้โดดเดี่ยวเกิดขึ้นด้วยความเป็นผู้ไกลจากฝ่ายปฏิปักษ์และด้วยความเป็นผู้ประเสริฐ ในที่นี้ คำว่า "เอกโกทิ" คือ ผู้มีจิตเป็นเอกัคคตา เพราะประกอบด้วยเอกัคคตานั้น คำว่า "นิปกะ" คือ ผู้คุ้มครองตนจากฝ่ายปฏิปักษ์ หรือผู้ทำให้ฝ่ายปฏิปักษ์เหือดแห้งไป คำว่า "สโต" คือ ผู้มีสติ เพราะระลึกถึงอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งมีกายเป็นต้น ด้วยสติอันยิ่ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีจิตเป็นเอกัคคตา" เป็นต้น අකුප්පා මෙ විමුත්තීති මය්හං අරහත්තඵලවිමුත්ති අකුප්පතාය අකුප්පාරම්මණතාය ච අකුප්පා. සා හි රාගාදීහි න කුප්පතීති අකුප්පතායපි අකුප්පා[Pg.115]. අකුප්පං නිබ්බානමස්සා ආරම්මණන්ති අකුප්පාරම්මණතායපි අකුප්පා. තෙනෙවාහ ‘‘අකුප්පාරම්මණත්තා’’තිආදි. භවසංයොජනානන්ති කාමරාගපටිඝමානදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසභවරාගඉස්සාමච්ඡරිය- අවිජ්ජාසඞ්ඛාතානං දසන්නං සංයොජනානං. ඉමානි හි සත්තෙ භවෙසු සංයොජෙන්ති උපනිබන්ධන්ති භවාභවෙන සංයොජෙන්ති, තස්මා භවසංයොජනානීති වුච්චන්ති. ඛීණාසවො උත්තමඅණණො කිලෙසඉණානං අභාවතො. අඤ්ඤෙ හි සත්තා යාව න කිලෙසා පහීයන්ති, තාව සඉණා නාම අසෙරිවිහාරභාවතො. චතුත්ථාදීනි උත්තානත්ථානි. คำว่า "วิมุตติของเราไม่กำเริบ" คือ อรหัตตผลวิมุตติของเราไม่กำเริบ เพราะความเป็นของไม่กำเริบ และเพราะมีอารมณ์ไม่กำเริบ วิมุตตินั้นไม่กำเริบด้วยราคะเป็นต้น เพราะความเป็นของไม่กำเริบ พระนิพพานอันไม่กำเริบเป็นอารมณ์ของวิมุตตินั้น เพราะมีอารมณ์ไม่กำเริบ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะมีอารมณ์ไม่กำเริบ" เป็นต้น คำว่า "ภวสังโยชน์ทั้งหลาย" คือ สังโยชน์ ๑๐ อย่าง อันนับว่ากามราคะ ปฏิฆะ มานะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ภวราคะ อิสสา มัจฉริยะ และอวิชชา สังโยชน์เหล่านี้ย่อมผูกสัตว์ไว้ในภพทั้งหลาย ย่อมผูกมัดไว้ ย่อมผูกไว้ด้วยภพและอภพ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ภวสังโยชน์ทั้งหลาย" พระขีณาสพเป็นผู้ไม่มีหนี้อันยอดเยี่ยม เพราะไม่มีหนี้คือกิเลส อนึ่ง สัตว์เหล่าอื่น ตราบใดที่กิเลสยังไม่ถูกละ ตราบนั้นชื่อว่ามีหนี้ เพราะความเป็นผู้ไม่อยู่เป็นอิสระ บทที่ ๔ เป็นต้น มีอรรถตื้นแล้ว ඉණසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอิณสูตรเป็นต้น จบแล้ว 7. ඛෙමසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาว่าด้วยเขมสูตร 49. සත්තමෙ වුත්ථබ්‍රහ්මචරියවාසොති නිවුත්ථබ්‍රහ්මචරියවාසො. කතකරණීයොති එත්ථ කරණීයන්ති පරිඤ්ඤාපහානභාවනාසච්ඡිකිරියමාහ. තං පන යස්මා චතූහි මග්ගෙහි පච්චෙකං චතූසු සච්චෙසු කත්තබ්බත්තා සොළසවිධං වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘චතූහි මග්ගෙහි කත්තබ්බ’’න්ති. ඛන්ධකිලෙසඅභිසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතා තයො ඔසීදාපනට්ඨෙන භාරා වියාති භාරා. තෙ ඔහිතා ඔරොපිතා නික්ඛිත්තා පාතිතා එතෙනාති ඔහිතභාරො. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධභාරං…පෙ… ඔතාරෙත්වා ඨිතො’’ති. අනුප්පත්තො සදත්ථන්ති අනුප්පත්තසදත්ථො. සදත්ථොති ච සකත්ථමාහ ක-කාරස්ස ද-කාරං කත්වා. එත්ථ හි අරහත්තං අත්තනො යොනිසොමනසිකාරායත්තත්තා අත්තූපනිබන්ධට්ඨෙන සසන්තානපරියාපන්නත්තා අත්තානං අවිජහනට්ඨෙන අත්තනො උත්තමත්ථෙන ච අත්තනො අත්ථත්තා ‘‘සකත්ථො’’ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘සදත්ථො වුච්චති අරහත්ත’’න්ති. සම්මදඤ්ඤා විමුත්තොති සම්මා අඤ්ඤාය විමුත්තො, අච්ඡින්නභූතාය මග්ගපඤ්ඤාය සම්මා යථාභූතං දුක්ඛාදීසු යො යථා ජානිතබ්බො, තථා ජානිත්වා විමුත්තොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සම්මා හෙතුනා’’තිආදි. විමුත්තොති ච ද්වෙ විමුත්තියො සබ්බස්ස චිත්තසංකිලෙසස්ස මග්ගො නිබ්බානාධිමුත්ති ච. නිබ්බානෙ අධිමුච්චනං තත්ථ නින්නපොණපබ්භාරතාය. අරහා සබ්බකිලෙසෙහි විමුත්තචිත්තත්තා චිත්තවිමුත්තියා විමුත්තො. නිබ්බානං අධිමුත්තත්තා නිබ්බානෙ විමුත්තො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ๔๙. ในสูตรที่ ๗ คำว่า “วุฏฐพรหมจริยวาส” คือ “นิวุฏฐพรหมจริยวาส” (ผู้ได้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว) ในคำว่า “กตกรณียะ” นี้ คำว่า “กรณียะ” ท่านกล่าวถึงกิจ ๔ อย่าง คือ ปริญญา (กำหนดรู้), ปหานะ (ละ), ภาวนา (เจริญ), สัจฉิกิริยา (ทำให้แจ้ง) ก็กิจนั้น พึงทราบว่ามี ๑๖ อย่าง เพราะพึงทำในอริยสัจ ๔ อย่างละ ๔ ด้วยมรรค ๔ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทำด้วยมรรค ๔” ภาระ ๓ อย่าง คือ ขันธ์ กิเลส และอภิสังขาร ชื่อว่า “ภาระ” เพราะอรรถว่ายังสัตว์ให้จมลง คำว่า “โอหิตภาระ” (ผู้ปลงภาระลงแล้ว) เพราะภาระเหล่านั้นอันท่านปลงลงแล้ว วางลงแล้ว ทิ้งแล้ว ทำให้ตกไปแล้วด้วยอริยมรรค เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปลงภาระคือขันธ์...แล้วดำรงอยู่” คำว่า “อนุปปัตตสทัตถะ” คือ “อนุปปัตตสทัตถะ” (ผู้บรรลุประโยชน์ตนแล้ว) คำว่า “สทัตถะ” ท่านกล่าวว่า “สกัตถะ” (ประโยชน์ตน) โดยการเปลี่ยนพยัญชนะ ก เป็น ท ในที่นี้ อรหัตตผล ชื่อว่า “สกัตถะ” เพราะเป็นประโยชน์ของตน เนื่องจากขึ้นอยู่กับการมนสิการโดยแยบคายของตน, เพราะเป็นสิ่งที่ผูกพันอยู่กับตน, เพราะเป็นสิ่งที่รวมอยู่ในสันดานของตน, เพราะเป็นสิ่งที่ตนไม่ทอดทิ้ง, และเพราะเป็นประโยชน์อันสูงสุดของตน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สทัตถะ คือ อรหัตตผล” คำว่า “สัมมทัญญา วิมุตโต” คือ “สัมมา อัญญา วิมุตโต” (หลุดพ้นแล้วด้วยการรู้ชอบ) หมายความว่า หลุดพ้นแล้วด้วยการรู้แจ้งตามความเป็นจริงในทุกข์เป็นต้น ด้วยมรรคปัญญาที่ไม่มีส่วนขาด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุอันชอบ” เป็นต้น คำว่า “วิมุตติ” มี ๒ อย่าง คือ มรรค (เครื่องหลุดพ้น) จากกิเลสเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตทั้งปวง และนิพพานาธิมุตติ (ความน้อมไปในนิพพาน) การน้อมไปในนิพพาน คือ ความที่จิตน้อมไป โน้มไป โอนไปในนิพพานนั้น พระอรหันต์ชื่อว่า “วิมุตติ” ด้วยเจโตวิมุตติ เพราะมีจิตหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง ชื่อว่า “วิมุตติ” ในนิพพาน เพราะน้อมไปในนิพพาน ข้อที่เหลือในที่นี้ง่ายทั้งนั้น ඛෙමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเขมสูตร จบแล้ว 8. ඉන්ද්‍රියසංවරසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาอินทริยสังวรสูตร 50. අට්ඨමෙ [Pg.116] උපනිසීදති ඵලං එත්ථාති කාරණං උපනිසා. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති යථාසභාවජානනසඞ්ඛාතං දස්සනං. එතෙන තරුණවිපස්සනං දස්සෙති. තරුණවිපස්සනා හි බලවවිපස්සනාය පච්චයො හොති. තරුණවිපස්සනාති නාමරූපපරිග්ගහෙ ඤාණං, පච්චයපරිග්ගහෙ ඤාණං, සම්මසනෙ ඤාණං, මග්ගාමග්ගෙ වවත්ථපෙත්වා ඨිතඤාණන්ති චතුන්නං ඤාණානං අධිවචනං. නිබ්බින්දති එතායාති නිබ්බිදා. බලවවිපස්සනාති භයතුපට්ඨානෙ ඤාණං ආදීනවානුපස්සනෙ ඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණන්ති චතුන්නං ඤාණානං අධිවචනං. පටිසඞ්ඛානුපස්සනා පන මුච්චිතුකම්‍යතාපක්ඛිකා එව. ‘‘යාව මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි, තාව තරුණවිපස්සනා’’ති හි වචනතො උපක්කිලෙසවිමුත්තඋදයබ්බයඤාණතො බලවවිපස්සනා. විරජ්ජති අරියො සඞ්ඛාරතො එතෙනාති විරාගො, අරියමග්ගො. අරහත්තඵලන්ති උක්කට්ඨනිද්දෙසතො වුත්තං. ඉන්ද්‍රියසංවරස්ස සීලරක්ඛණහෙතුත්තා වුත්තං ‘‘සීලානුරක්ඛණඉන්ද්‍රියසංවරො කථිතො’’ති. ๕๐. ในสูตรที่ ๘ คำว่า “อุปนิสา” คือ เหตุ เพราะผลย่อมนั่งใกล้ในเหตุนั้น คำว่า “ยถาภูตญาณทัสสนะ” คือ การเห็นอันนับว่ารู้ตามสภาพที่เป็นจริง ด้วยคำนี้ ท่านแสดงถึง “ตรุณวิปัสสนา” (วิปัสสนาอ่อน) เพราะตรุณวิปัสสนานั้นเป็นปัจจัยแก่ “พลววิปัสสนา” (วิปัสสนาแก่กล้า) คำว่า “ตรุณวิปัสสนา” เป็นชื่อของญาณ ๔ อย่าง คือ ญาณในการกำหนดนามรูป, ญาณในการกำหนดปัจจัย, ญาณในการพิจารณา, และญาณที่ตั้งมั่นโดยการกำหนดมรรคและอมรรค คำว่า “นิพพิทา” (ความหน่าย) เพราะย่อมหน่ายด้วยวิปัสสนานี้ คำว่า “พลววิปัสสนา” เป็นชื่อของญาณ ๔ อย่าง คือ ญาณในการปรากฏเป็นภัย, ญาณในการพิจารณาเห็นโทษ, ญาณในความใคร่จะพ้น, และญาณในสังขารุเบกขา ส่วนปฏิสังขานุปัสสนา (การพิจารณาซ้ำ) เป็นฝ่ายของความใคร่จะพ้นนั่นเอง เพราะเหตุที่ท่านกล่าวว่า “ตราบใดที่ยังมีความบริสุทธิ์แห่งญาณทัสสนะในการกำหนดมรรคและอมรรค ตราบนั้นเป็นตรุณวิปัสสนา” ฉะนั้น พลววิปัสสนาจึงเริ่มจากอุทยัพพยญาณที่พ้นจากอุปกิเลส คำว่า “วิราคะ” (ความคลายกำหนัด) คือ อริยมรรค เพราะพระอริยะย่อมคลายกำหนัดจากสังขารด้วยอริยมรรคนั้น คำว่า “อรหัตตผล” ท่านกล่าวโดยการแสดงถึงผลอันสูงสุด เพราะอินทริยสังวรเป็นเหตุแห่งการรักษาสีล จึงกล่าวว่า “อินทริยสังวรที่รักษาศีลได้ถูกกล่าวแล้ว” ඉන්ද්‍රියසංවරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอินทริยสังวรสูตร จบแล้ว. 9. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอานันทสูตร 51. නවමෙ ථෙරා භික්ඛූ විහරන්ති බහුස්සුතා ආගතාගමාතිආදිපාළිපදෙසු ඉමිනාව නයෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො – සීලාදිගුණානං ථිරභාවප්පත්තියා ථෙරා. සුත්තගෙය්‍යාදි බහු සුතං එතෙසන්ති බහුස්සුතා. වාචුග්ගතධාරණෙන සම්මදෙව ගරූනං සන්තිකෙ ආගමිතභාවෙන ආගතො පරියත්තිධම්මසඞ්ඛාතො ආගමො එතෙසන්ති ආගතාගමා. සුත්තාතිධම්මසඞ්ඛාතස්ස ධම්මස්ස ධාරණෙන ධම්මධරා. විනයධාරණෙන විනයධරා. තෙසංයෙව ධම්මවිනයානං මාතිකාය ධාරණෙන මාතිකාධරා. තත්ථ තත්ථ ධම්මපරිපුච්ඡාය පරිපුච්ඡති. තං අත්ථපරිපුච්ඡාය පරිපඤ්හති වීමංසති විචාරෙති. ඉදං, භන්තෙ, කථං, ඉමස්ස ක්වත්ථොති පරිපුච්ඡනපඤ්හනාකාරදස්සනං. ආවිවටඤ්චෙව පාළියා අත්ථං පදෙසන්තරපාළිදස්සනෙන ආගමතො විවරන්ති. අනුත්තානීකතඤ්ච යුත්තිවිභාවනෙන උත්තානීකරොන්ති. කඞ්ඛාට්ඨානියෙසු ධම්මෙසු සංසයුප්පත්තියා [Pg.117] හෙතුයා ගණ්ඨිට්ඨානභූතෙසු පාළිපදෙසු යාථාවතො විනිච්ඡයදානෙන කඞ්ඛං පටිවිනොදෙන්ති. ๕๑. ในสูตรที่ ๙ พึงทราบเนื้อความในบทบาลีมีอาทิว่า “ภิกษุผู้เป็นเถระ เป็นพหูสูต ผู้มาถึงแล้วซึ่งอาคม ย่อมอยู่” โดยนัยนี้แล คือ ชื่อว่า “เถระ” เพราะถึงความมั่นคงแห่งคุณมีศีลเป็นต้น. ชื่อว่า “พหูสูต” เพราะได้สดับมากซึ่งพระสูตรและพระเคยยะเป็นต้น. ชื่อว่า “อาคตาคมะ” เพราะอาคมอันนับว่าปริยัติธรรม ได้มาถึงแล้วแก่ท่านเหล่านั้น โดยความเป็นผู้ทรงจำไว้ได้คล่องปาก และโดยความเป็นผู้มาถึงแล้วโดยชอบในสำนักของครูบาอาจารย์. ชื่อว่า “ธัมมธรา” เพราะทรงจำธรรมอันนับว่าพระสูตรเป็นต้น. ชื่อว่า “วินยธรา” เพราะทรงจำพระวินัย. ชื่อว่า “มาติกาธรา” เพราะทรงจำมาติกาแห่งพระธรรมและพระวินัยเหล่านั้นนั่นเอง. ย่อมสอบถามธรรมในที่นั้นๆ ด้วยการสอบถามธรรม. ย่อมสอบถามอรรถนั้นด้วยการสอบถามอรรถ ย่อมพิจารณา ย่อมใคร่ครวญ. คำว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สิ่งนี้เป็นอย่างไร? อรรถของสิ่งนี้อยู่ที่ไหน?” นี้ เป็นการแสดงอาการแห่งการสอบถามและปัญหา. ย่อมเปิดเผยอรรถแห่งบาลีที่ยังไม่เปิดเผย ด้วยการแสดงบาลีในบทอื่นตามอาคม. และย่อมทำให้ตื้น (ชัดเจน) ซึ่งสิ่งที่ยังไม่ตื้น ด้วยการแสดงเหตุผล. ย่อมบรรเทาความสงสัยในธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย ในบทบาลีที่เป็นที่ตั้งแห่งเงื่อนปม เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งความสงสัย ด้วยการวินิจฉัยให้ตามความเป็นจริง. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอานันทสูตร จบแล้ว. 10. ඛත්තියසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาขัตติยสูตร 52. දසමෙ භොගෙ අධිප්පායො එතෙසන්ති භොගාධිප්පායා. පඤ්ඤත්ථාය එතෙසං මනො උපවිචරතීති පඤ්ඤූපවිචාරා. පථවියා දායත්ථාය වා චිත්තං අභිනිවෙසො එතෙසන්ති පථවීභිනිවෙසා. මන්තා අධිට්ඨානං පතිට්ඨා එතෙසන්ති මන්තාධිට්ඨානා. ඉමිනා නයෙන සෙසපදානිපි වෙදිතබ්බානි. සෙසං උත්තානමෙව. ๕๒. ในสูตรที่ ๑๐ ชื่อว่า “โภคาธิปปายา” เพราะความมุ่งหมายของท่านเหล่านั้นอยู่ในโภคะ. ชื่อว่า “ปัญญูปวิจารา” เพราะใจของท่านเหล่านั้นย่อมเข้าไปเที่ยวไปเพื่อปัญญา. ชื่อว่า “ปฐวีภินิเวสา” เพราะความฝังใจในจิตของท่านเหล่านั้นมีเพื่อความเป็นทายาทแห่งแผ่นดิน. ชื่อว่า “มันตาธิฏฐานา” เพราะมนต์เป็นที่ตั้งมั่น เป็นที่พึ่งของท่านเหล่านั้น. พึงทราบบทที่เหลือโดยนัยนี้แล. ส่วนที่เหลือง่ายทั้งนั้น. ඛත්තියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาขัตติยสูตร จบแล้ว. 11. අප්පමාදසුත්තවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถาอัปปมาทสูตร 53. එකාදසමෙ ජඞ්ගලානන්ති එත්ථ යො නිපිච්ඡලො න අනූපො නිරුදකතාය ථද්ධලූඛො භූමිප්පදෙසො, සො ‘‘ජඞ්ගලො’’ති වුච්චති. තබ්බහුලතාය පන ඉධ සබ්බො භූමිප්පදෙසො ජඞ්ගලො. තස්මිං ජඞ්ගලෙ ජාතා භවාති වා ජඞ්ගලා, තෙසං ජඞ්ගලානං. එවඤ්හි නදිචරානම්පි හත්ථීනං සඞ්ගහො කතො හොති සමොධාතබ්බානං විය සමොධායකානම්පි ඉධ ජඞ්ගලග්ගහණෙන ගහෙතබ්බතො. පථවීතලචාරීනන්ති ඉමිනා ජලචාරිනො ච නිවත්තෙති අදිස්සමානපාදත්තා. ‘‘පාණාන’’න්ති සාධාරණවචනම්පි ‘‘පදජාතානී’’ති සද්දන්තරසන්නිධානෙන විසෙසනිවිට්ඨමෙව හොතීති ආහ ‘‘සපාදකපාණාන’’න්ති. ‘‘මුත්තගත’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.119; අ. නි. 9.11) ගත-සද්දො විය ඉධ ජාත-සද්දො අනත්ථන්තරොති ආහ ‘‘පදජාතානීති පදානී’’ති. සමොධානන්ති සමවරොධං, අන්තොගධං වා. තෙනාහ ‘‘ඔධානං උපනික්ඛෙපං ගච්ඡන්තී’’ති. කූටඞ්ගමාති පාරිමන්තෙන කූටං උපගච්ඡන්ති. කූටනින්නාති කූටච්ඡිද්දමග්ගෙ පවිසනවසෙන කූටෙ නින්නා. කූටසමොසරණාති ඡිද්දෙ අනුපවිසනවසෙන ච ආහච්ච අවත්ථානෙන ච කූටෙ සමොදහිත්වා ඨිතා. වණ්ටෙ [Pg.118] පතමානෙ සබ්බානි භූමියං පතන්තීති ආහ ‘‘වණ්ටානුවත්තකානි භවන්තී’’ති. ๕๓. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า “ชังคลานัง” นี้ ภูมิประเทศใดที่ไม่ลื่น ไม่แฉะ กระด้างและหยาบเพราะไม่มีน้ำ ภูมิประเทศนั้นเรียกว่า “ชังคละ”. แต่ในที่นี้ ภูมิประเทศทั้งหมดเรียกว่า “ชังคละ” เพราะมีลักษณะเช่นนั้นมาก. หรือสัตว์ที่เกิดในป่านั้น ชื่อว่า “ชังคละ” (สัตว์ป่า) แห่งสัตว์ป่าเหล่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ การสงเคราะห์ช้างที่เที่ยวไปในแม่น้ำก็ย่อมมีได้ เพราะในที่นี้ การถือเอาคำว่า “ชังคละ” ย่อมถือเอาได้ทั้งสัตว์ผู้รวมเข้า เหมือนสัตว์ที่ถูกรวมเข้า. ด้วยคำว่า “ปฐวีตลจารี” นี้ ย่อมกันสัตว์ที่เที่ยวไปในน้ำออกไป เพราะมีเท้าที่มองไม่เห็น. แม้คำว่า “ปาณานัง” ซึ่งเป็นคำทั่วไป ก็ย่อมเป็นคำที่ระบุวิเสสนะไว้แน่นอน ด้วยการอยู่ใกล้กับคำอื่นว่า “ปทชาตานิ” ท่านจึงกล่าวว่า “แห่งสัตว์ที่มีเท้า”. เหมือนคำว่า “คตะ” ในบทมีอาทิว่า “มุตตคตะ” (ม.ม. ๒.๑๑๙; อํ.นวก. ๙.๑๑) คำว่า “ชาตะ” ในที่นี้ก็ไม่มีอรรถต่างกัน ท่านจึงกล่าวว่า “ปทชาตานิ คือ ปทานิ” (รอยเท้า). คำว่า “สโมธานัง” คือ การรวมเข้าด้วยกัน หรือการรวมอยู่ภายใน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมถึงการรวมเข้า การวางลงไว้”. คำว่า “กูฏังคมา” คือ ย่อมเข้าไปสู่ยอดด้วยส่วนปลาย. คำว่า “กูฏนินนา” คือ โน้มไปสู่ยอดด้วยการเข้าไปในทางช่องยอด. คำว่า “กูฏสโมสรณา” คือ ตั้งมั่นโดยการรวมเข้าในยอด ด้วยการเข้าไปในช่อง และด้วยการตั้งอยู่โดยกระทบ. เมื่อขั้วหลุด สิ่งทั้งปวงย่อมตกลงสู่พื้นดิน ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมเป็นไปตามขั้ว”. අප්පමාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอัปปมาทสูตร จบแล้ว. 12. ධම්මිකසුත්තවණ්ණනා ๑๒. อรรถกถาธัมมิกสูตร 54. ද්වාදසමෙ ජාතිභූමියන්ති එත්ථ ජනනං ජාති, ජාතියා භූමි ජාතිභූමි, ජාතට්ඨානං. තං ඛො පනෙතං නෙව කොසලමහාරාජාදීනං, න චඞ්කිබ්‍රාහ්මණාදීනං, න සක්කසුයාමසන්තුසිතාදීනං, න අසීතිමහාසාවකානං, න අඤ්ඤෙසං සත්තානං ‘‘ජාතිභූමී’’ති වුච්චති. යස්ස පන ජාතදිවසෙ දසසහස්සී ලොකධාතු එකද්ධජමාලාවිප්පකිණ්ණකුසුමවාසචුණ්ණගණසුගන්ධා සබ්බපාලිඵුල්ලමිව නන්දනවනං විරොචමානා පදුමිනිපණ්ණෙ උදකබින්දු විය අකම්පිත්ථ, ජච්චන්ධාදීනඤ්ච රූපදස්සනාදීනි අනෙකානි පාටිහාරියානි පවත්තිංසු. තස්ස සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තස්ස ජාතට්ඨානං, සාතිසයස්ස පන ජනකකපිලවත්ථුසන්නිස්සයො ‘‘ජාතිභූමී’’ති වුච්චති. ජාතිභූමකා උපාසකාති ජාතිභූමිවාසිනො උපාසකා. සන්තනෙත්වා සබ්බසො තනෙත්වා පත්ථරිත්වා ඨිතමූලානි මූලසන්තානකානි. තානි පන අත්ථතො මූලානියෙවාති ආහ ‘‘මූලසන්තානකානන්ති මූලාන’’න්ති. ๕๔. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า “จาติภูมิยัง” นี้ การเกิด ชื่อว่า “ชาติ”, ภูมิแห่งการเกิด ชื่อว่า “จาติภูมิ” คือ สถานที่เกิด. ก็สถานที่นั้น ไม่เรียกว่า “จาติภูมิ” ของพระเจ้าโกศลเป็นต้น, ของจังกีพราหมณ์เป็นต้น, ของท้าวสักกะ ท้าวสุยามะ และท้าวสันดุสิตเป็นต้น, ของพระมหาสาวก ๘๐ รูป หรือของสัตว์เหล่าอื่น. แต่ในวันประสูติของพระโพธิสัตว์ผู้ทรงเป็นสัพพัญญูพระองค์ใด หมื่นโลกธาตุได้หวั่นไหวเหมือนหยาดน้ำบนใบบัว รุ่งเรืองเหมือนป่านันทวันที่มีดอกไม้บานสะพรั่งทั่วทุกกิ่งก้าน มีธงชัยและพวงมาลัยเป็นอันเดียวกัน อบอวลไปด้วยหมู่ดอกไม้ ของหอม และแป้งจันทน์ และปาฏิหาริย์หลายอย่างมีการเห็นรูปของคนตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้นได้เป็นไปแล้ว. สถานที่เกิดของพระโพธิสัตว์ผู้ทรงเป็นสัพพัญญูพระองค์นั้น และเมืองกบิลพัสดุ์อันเป็นที่อาศัยของพระชนกผู้ยิ่งใหญ่ เรียกว่า “จาติภูมิ”. บทว่า “จาติภูมกา อุปาสกา” คือ อุบาสกผู้อยู่ในจาติภูมิ. บทว่า “มูลสันตานกานิ” คือ รากที่ตั้งอยู่โดยแผ่ขยายไปทั่วทั้งหมด. ก็รากเหล่านั้น โดยอรรถก็คือรากนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “มูลสันตานกานัง คือ มูลาณัง” (แห่งรากทั้งหลาย). ජාතදිවසෙ ආවුධානං ජොතිතත්තා, රඤ්ඤො අපරිමිතස්ස ච සත්තකායස්ස අනත්ථතො පරිපාලනසමත්ථතාය ච ‘‘ජොතිපාලො’’ති ලද්ධනාමත්තා වුත්තං ‘‘නාමෙන ජොතිපාලො’’ති. ගොවින්දොති ගොවින්දියාභිසෙකෙන අභිසිත්තො, ගොවින්දස්ස ඨානෙ ඨපනාභිසෙකෙන අභිසිත්තොති අත්ථො. තං කිර තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කුලපරම්පරාගතං ඨානන්තරං. තෙනාහ ‘‘ඨානෙන මහාගොවින්දො’’ති. ගවං පඤ්ඤඤ්ච වින්දති පටිලභතීති ගොවින්දො, මහන්තො ගොවින්දොති මහාගොවින්දො. ගොති හි පඤ්ඤායෙතං අධිවචනං ‘‘ගච්ඡති අත්ථෙ බුජ්ඣතී’’ති කත්වා. මහාගොවින්දො ච අම්හාකං බොධිසත්තොයෙව. සො කිර දිසම්පතිස්ස නාම රඤ්ඤො පුරොහිතස්ස ගොවින්දබ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා අත්තනො පිතුස්ස ච රඤ්ඤො ච අච්චයෙන තස්ස පුත්තො රෙණු, සහායා [Pg.119] චස්ස සත්තභූ, බ්‍රහ්මදත්තො, වෙස්සභූ, භරතො, ද්වෙ ධතරට්ඨාති ඉමෙ සත්ත රාජානො යථා අඤ්ඤමඤ්ඤං න විවදන්ති. එවං රජ්ජෙ පතිට්ඨාපෙත්වා තෙසං අත්ථධම්මෙ අනුසාසන්තෙ ජම්බුදීපතලෙ සබ්බෙසං රාජාව රඤ්ඤං, බ්‍රහ්මාව බ්‍රාහ්මණානං, දෙවොව ගහපතිකානං සක්කතො ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො උත්තමගාරවට්ඨානං අහොසි. තෙන වුත්තං ‘‘රෙණුආදීනං සත්තන්නං රාජූනං පුරොහිතො’’ති. ඉමෙව සත්ත භාරධාරා මහාරාජානො. වුත්තඤ්හෙතං – เพราะอาวุธส่องแสงในวันเกิด และเพราะความที่สามารถรักษาพระราชาและหมู่สัตว์หาประมาณมิได้จากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ จึงได้ชื่อว่า ‘โชติปาละ’ (Jotipāla) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ชื่อว่าโชติปาละ’. คำว่า ‘โควินทะ’ (Govinda) คือผู้ที่ได้รับการอภิเษกด้วยการอภิเษกของโควินทะ หมายความว่า ผู้ที่ได้รับการอภิเษกให้ดำรงตำแหน่งของโควินทะ. ตำแหน่งนั้นเป็นตำแหน่งที่สืบทอดกันมาในตระกูลของพราหมณ์นั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘โดยตำแหน่งคือมหาโควินทะ’. ผู้ใดย่อมประสบ คือย่อมได้ซึ่งปัญญาอันเปรียบด้วยโค ผู้นั้นชื่อว่าโควินทะ, โควินทะผู้ยิ่งใหญ่คือ ‘มหาโควินทะ’. เพราะคำว่า โค (Go) นี้ เป็นชื่อของปัญญา โดยกระทำความหมายว่า ‘ย่อมไป คือย่อมรู้เนื้อความ’. อนึ่ง มหาโควินทะคือพระโพธิสัตว์ของเรานั่นเอง. ท่านผู้นั้นเป็นบุตรของพราหมณ์โควินทะผู้เป็นปุโรหิตของพระราชาพระนามว่าทิสัมปติ ครั้นบิดาของตนและพระราชาสวรรคตแล้ว ได้ตั้งพระเรณูผู้เป็นโอรสของพระราชา และสหายของพระองค์คือพระสัตตภู พระพรหมทัต พระเวสสภู พระภรต และพระธตรัฐ ๒ พระองค์ รวมเป็นพระราชา ๗ พระองค์เหล่านี้ ให้ดำรงอยู่ในราชสมบัติโดยไม่วิวาทกัน. เมื่อสั่งสอนอรรถและธรรมแก่พระราชาเหล่านั้น พระองค์ก็เป็นผู้ที่พระราชาทั้งปวงในพื้นชมพูทวีปสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม เป็นผู้ตั้งอยู่ในฐานะเคารพอย่างสูงสุด เหมือนพระราชาของเหล่าพระราชา เหมือนพระพรหมของเหล่าพราหมณ์ เหมือนเทวดาของเหล่าคฤหบดี. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘เป็นปุโรหิตของพระราชา ๗ พระองค์ มีพระเรณูเป็นต้น’. พระราชาผู้ใหญ่ ๗ พระองค์เหล่านี้แล เป็นผู้ทรงภาระ. ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า – ‘‘සත්තභූ බ්‍රහ්මදත්තො ච, වෙස්සභූ භරතො සහ; රෙණු ද්වෙ ච ධතරට්ඨා, තදාසුං සත්ත භාරධා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 2.308); “พระสัตตภู พระพรหมทัต พระเวสสภู พร้อมด้วยพระภรต พระเรณู และพระธตรัฐ ๒ พระองค์ ในกาลนั้นเป็นผู้ทรงภาระ ๗ พระองค์” (ที. มหา. อ. ๒.๓๐๘); රඤ්ඤො දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථානං පුරො විධානතො පුරෙ සංවිධානතො පුරොහිතො. කොධාමගන්ධෙනාති කොධසඞ්ඛාතෙන පූතිගන්ධෙන. කරුණා අස්ස අත්ථීති කරුණන්ති සපුබ්බභාගකරුණජ්ඣානං වුත්තන්ති ආහ ‘‘කරුණාය ච කරුණාපුබ්බභාගෙ ච ඨිතා’’ති. යකාරො සන්ධිවසෙන ආගතොති ආහ ‘‘යෙතෙති එතෙ’’ති. අරහත්තතො පට්ඨාය සත්තමොති සකදාගාමී. සකදාගාමිං උපාදායාති සකදාගාමිභාවං පටිච්ච. සකදාගාමිස්ස හි පඤ්චින්ද්‍රියානි සකදාගාමිභාවං පටිච්ච මුදූනි නාම හොන්ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. เพราะจัดแจงประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภายหน้าของพระราชาไว้ก่อน เพราะตระเตรียมไว้ก่อน จึงชื่อว่า ‘ปุโรหิต’. คำว่า ‘ด้วยกลิ่นดิบคือความโกรธ’ (kodhāmagandhena) คือด้วยกลิ่นเหม็นเน่าที่นับว่าคือความโกรธ. คำว่า ‘กรุณา’ (karuṇā) คือผู้มีความกรุณา หมายถึงกรุณาฌานพร้อมทั้งส่วนเบื้องต้น จึงกล่าวว่า ‘ตั้งอยู่ในกรุณาและส่วนเบื้องต้นของกรุณา’. อักษร ‘ย’ มาโดยสนธิ จึงกล่าวว่า ‘เยเต’ (yete) คือ ‘เอเต’ (ete). ลำดับที่ ๗ นับแต่พระอรหันต์มา คือพระสกทาคามี. คำว่า ‘อาศัยพระสกทาคามี’ (sakadāgāmiṃ upādāya) คืออาศัยความเป็นพระสกทาคามี. เพราะอินทรีย์ ๕ ของพระสกทาคามี ย่อมชื่อว่าเป็นธรรมชาติอ่อน เพราะอาศัยความเป็นพระสกทาคามี. ส่วนที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้โดยง่าย. ධම්මිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาธัมมิกสูตร จบแล้ว. ධම්මිකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาธัมมิกวรรค จบแล้ว. පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ปัณณาสก์ที่ ๑ จบแล้ว. 2. දුතියපණ්ණාසකං ๒. ปัณณาสก์ที่ ๒ 6. මහාවග්ගො ๖. มหาวรรค 1. සොණසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสูตรว่าด้วยพระโสณะ 55. ඡට්ඨස්ස [Pg.120] පඨමෙ නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙති එත්ථ කිං තං ආසනං පඨමමෙව පඤ්ඤත්තං, උදාහු භගවන්තං දිස්වා පඤ්ඤත්තන්ති චෙ? භගවතො ධරමානකාලෙ පධානිකභික්ඛූනං වත්තමෙතං, යදිදං අත්තනො වසනට්ඨානෙ බුද්ධාසනං පඤ්ඤපෙත්වාව නිසීදනන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පධානිකභික්ඛූ’’තිආදි. බුද්ධකාලෙ කිර යත්ථ යත්ථ එකොපි භික්ඛු විහරති, සබ්බත්ථ බුද්ධාසනං පඤ්ඤත්තමෙව හොති. කස්මා? භගවා හි අත්තනො සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ඵාසුකට්ඨානෙ විහරන්තෙ මනසි කරොති – ‘‘අසුකො මය්හං සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ගතො, අසක්ඛි නු ඛො විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං, නො’’ති. අථ නං පස්සති කම්මට්ඨානං විස්සජ්ජෙත්වා අකුසලවිතක්කං විතක්කයමානං, තතො ‘‘කථඤ්හි නාම මාදිසස්ස සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විහරන්තං ඉමං කුලපුත්තං අකුසලවිතක්කා අධිභවිත්වා අනමතග්ගෙ වට්ටදුක්ඛෙ සංසාරෙස්සන්තී’’ති තස්ස අනුග්ගහත්ථං තත්ථෙව අත්තානං දස්සෙත්වා තං කුලපුත්තං ඔවදිත්වා ආකාසං උප්පතිත්වා පුන අත්තනො වසනට්ඨානමෙව ගච්ඡති. අථෙවං ඔවදියමානා තෙ භික්ඛූ චින්තයිංසු ‘‘සත්ථා අම්හාකං මනං ජානිත්වා ආගන්ත්වා අම්හාකං සමීපෙ ඨිතංයෙව අත්තානං දස්සෙති. තස්මිං ඛණෙ, ‘භන්තෙ, ඉධ නිසීදථ නිසීදථා’ති ආසනපරියෙසනං නාම භාරො’’ති. තෙ ආසනං පඤ්ඤපෙත්වාව විහරන්ති. යස්ස පීඨං අත්ථි, සො තං පඤ්ඤපෙති. යස්ස නත්ථි, සො මඤ්චං වා ඵලකං වා පාසාණං වා වාලිකාපුඤ්ජං වා පඤ්ඤපෙති. තං අලභමානා පුරාණපණ්ණානිපි සංකඩ්ඪිත්වා තත්ථ පංසුකූලං පත්ථරිත්වා ඨපෙන්ති. ๕๕. ในคำว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้’ ในสูตรที่ ๖ ข้อที่ ๑ นี้ หากถามว่า อาสนะนั้นปูลาดไว้ก่อนแล้ว หรือปูลาดเมื่อเห็นพระผู้มีพระภาค? เพื่อแสดงว่า นี่เป็นวัตรของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียรในสมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ คือการปูลาดพุทธอาสนะไว้ก่อนแล้วจึงนั่งในที่อยู่ของตน จึงกล่าวว่า ‘ภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร’ เป็นต้น. ในสมัยพุทธกาลนั้น ที่ใดมีภิกษุรูปเดียวอยู่ ที่นั่นย่อมมีพุทธอาสนะปูลาดไว้เสมอ. เพราะเหตุไร? เพราะพระผู้มีพระภาคทรงคำนึงถึงภิกษุที่รับกรรมฐานจากพระองค์แล้วไปอยู่ ณ ที่อันผาสุกว่า ‘ผู้นั้นรับกรรมฐานจากเราไปแล้ว สามารถยังคุณวิเศษให้บังเกิดได้หรือไม่หนอ?’. ครั้นแล้วทรงเห็นภิกษุนั้นละกรรมฐานแล้วตรึกอกุศลวิตกอยู่ จึงทรงดำริว่า ‘เหตุไฉนหนอ อกุศลวิตกจึงครอบงำกุลบุตรผู้อยู่โดยรับกรรมฐานจากพระศาสดาเช่นเรา แล้วจะยังเขาให้ท่องเที่ยวไปในวัฏฏทุกข์อันมีที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้วเล่า?’. เพื่ออนุเคราะห์ภิกษุนั้น พระองค์จึงทรงแสดงพระองค์ในที่นั้นเอง ทรงโอวาทกุลบุตรนั้นแล้วเสด็จเหาะขึ้นไปในอากาศ แล้วเสด็จกลับไปยังที่ประทับของพระองค์อีก. เมื่อภิกษุเหล่านั้นได้รับการโอวาทเช่นนี้ จึงคิดว่า ‘พระศาสดาทรงทราบใจของเราแล้วเสด็จมาแสดงพระองค์ประทับอยู่ใกล้เรา. ในขณะนั้น การแสวงหาอาสนะว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์ประทับนั่ง ณ ที่นี้เถิด’ ชื่อว่าเป็นภาระ’. ภิกษุเหล่านั้นจึงอยู่โดยปูลาดอาสนะไว้ก่อนแล้ว. ผู้ใดมีตั่ง ผู้นั้นก็ปูลาดตั่ง. ผู้ใดไม่มีตั่ง ผู้นั้นก็ปูลาดเตียง หรือแผ่นกระดาน หรือแผ่นหิน หรือกองทราย. เมื่อหาไม่ได้ แม้รวบรวมใบไม้เก่าๆ มาปูลาดผ้าบังสุกุลไว้บนนั้น. සත්ත සරාති – ඡජ්ජො, උසභො, ගන්ධාරො, මජ්ඣිමො, පඤ්චමො, ධෙවතො, නිසාදොති එතෙ සත්ත සරා. තයො ගාමාති – ඡජ්ජගාමො, මජ්ඣිමගාමො, සාධාරණගාමොති තයො ගාමා, සමූහාති අත්ථො. මනුස්සලොකෙ වීණාවාදනා එකෙකස්ස සරස්ස වසෙන තයො තයො මුච්ඡනාති කත්වා එකවීසති මුච්ඡනා. දෙවලොකෙ වීණාවාදනා පන සමපඤ්ඤාස මුච්ඡනාති වදන්ති. තත්ථ හි එකෙකස්ස සරස්ස වසෙන සත්ත [Pg.121] සත්ත මුච්ඡනා, අන්තරස්ස සරස්ස ච එකාති සමපඤ්ඤාස මුච්ඡනා. තෙනෙව සක්කපඤ්හසුත්තසංවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 2.345) ‘‘සමපඤ්ඤාස මුච්ඡනා මුච්ඡෙත්වා’’ති පඤ්චසිඛස්ස වීණාවාදනං දස්සෙන්තෙන වුත්තං. ඨානා එකූනපඤ්ඤාසාති එකෙකස්සෙව සරස්ස සත්ත සත්ත ඨානභෙදා, යතො සරස්ස මණ්ඩලතාවවත්ථානං හොති. එකූනපඤ්ඤාසට්ඨානවිසෙසො තිස්සො දුවෙ චතස්සො චතස්සො තිස්සො දුවෙ චතස්සොති ද්වාවීසති සුතිභෙදා ච ඉච්ඡිතා. คำว่า ‘เสียง ๗ เสียง’ (satta sarā) คือเสียง ๗ เสียงเหล่านี้ ได้แก่ ฉัชชะ, อุสภะ, คันธาระ, มัชฌิมะ, ปัญจมะ, เธวตะ, นิสาทะ. คำว่า ‘คาม ๓’ (tayo gāmā) คือคาม ๓ ได้แก่ ฉัชชคาม, มัชฌิมคาม, สาธารณคาม ความว่า เป็นหมู่. การดีดพิณในมนุษยโลก ด้วยอำนาจแห่งเสียงหนึ่งๆ มีมุจฉนาอย่างละ ๓ รวมเป็นมุจฉนา ๒๑. ส่วนการดีดพิณในเทวโลกนั้น กล่าวกันว่ามีมุจฉนา ๕๐. ในเทวโลกนั้น เสียงแต่ละเสียงมีมุจฉนา ๗ และมุจฉนาแห่งเสียงระหว่างอีก ๑ รวมเป็นมุจฉนา ๕๐. เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาสักกปัญหาสูตร (ที. มหา. อ. ๒.๓๔๕) จึงกล่าวแสดงการดีดพิณของปัญจสิขะว่า ‘ดีดมุจฉนา ๕๐’. คำว่า ‘ฐานะ ๔๙’ (ṭhānā ekūnapaññāsa) คือความต่างแห่งฐานะอย่างละ ๗ ของเสียงแต่ละเสียงนั่นเอง ซึ่งเป็นเหตุให้มีการกำหนดความเป็นวง (ความกลมกลืน) แห่งเสียง. และท่านประสงค์เอาความพิเศษแห่งฐานะ ๔๙ และความต่างแห่งศรุติ ๒๒ คือ ๓ ๒ ๔ ๔ ๓ ๒ ๔. අතිගාළ්හං ආරද්ධන්ති ථිනමිද්ධඡම්භිතත්තානං වූපසමත්ථං අතිවිය ආරද්ධං. සබ්බත්ථ නියුත්තා සබ්බත්ථිකා. සබ්බෙන වා ලීනුද්ධච්චපක්ඛියෙන අත්ථෙතබ්බා සබ්බත්ථිකා. සමථොයෙව සමථනිමිත්තං. එවං සෙසෙසුපි. ඛයා රාගස්ස වීතරාගත්තාති එත්ථ යස්මා බාහිරකො කාමෙසු වීතරාගො න ඛයා රාගස්ස වීතරාගො සබ්බසො අවිප්පහීනරාගත්තා. වික්ඛම්භිතරාගො හි සො. අරහා පන ඛයා එව, තස්මා වුත්තං ‘‘ඛයා රාගස්ස වීතරාගත්තා’’ති. එස නයො දොසමොහෙසුපි. ในคำว่า “ปรารภอย่างแรงกล้า” หมายถึงปรารภอย่างยิ่งเพื่อสงบความหดหู่และง่วงเหงาและความสะดุ้งกลัว คำว่า “สัพพัตถะนิยุตตา สัพพัตถิกา” คือผู้ที่ถูกประกอบไว้ในทุกสิ่งทุกอย่าง หรือผู้ที่พึงปรารถนาด้วยกิเลสฝ่ายหดหู่และฟุ้งซ่านทั้งหมด ชื่อว่า “สัพพัตถิกา” คำว่า “สมถะ” นั่นแหละคือ “สมถนิมิต” แม้ในที่เหลือก็มีนัยนี้ ในคำว่า “เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงเป็นผู้ปราศจากราคะ” นั้น เพราะว่าคนภายนอกผู้ปราศจากราคะในกาม ไม่ได้ปราศจากราคะเพราะความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะราคะยังไม่ถูกละได้ทั้งหมด เขาเพียงแต่ข่มราคะไว้ได้ ส่วนพระอรหันต์นั้นปราศจากราคะเพราะความสิ้นไปแห่งราคะนั่นเอง เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงเป็นผู้ปราศจากราคะ” นัยนี้พึงทราบแม้ในโทสะและโมหะด้วย ලාභසක්කාරසිලොකං නිකාමයමානොති එත්ථ ලබ්භති පාපුණීයතීති ලාභො, චතුන්නං පච්චයානමෙතං අධිවචනං. සක්කච්චං කාතබ්බොති සක්කාරො. පච්චයා එව හි පණීතපණීතා සුන්දරසුන්දරා අභිසඞ්ඛරිත්වා කතා ‘‘සක්කාරො’’ති වුච්චති, යා ච පරෙහි අත්තනො ගාරවකිරියා, පුප්ඵාදීහි වා පූජා. සිලොකොති වණ්ණභණනං. තං ලාභඤ්ච, සක්කාරඤ්ච, සිලොකඤ්ච, නිකාමයමානො, පවත්තයමානොති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘චතුපච්චයලාභඤ්ච…පෙ… පත්ථයමානො’’ති. ในคำว่า “ปรารถนาลาภ สักการะ และชื่อเสียง” นั้น สิ่งที่พึงได้ พึงถึง ชื่อว่า “ลาภ” คำนี้เป็นชื่อของปัจจัย ๔ สิ่งที่พึงทำด้วยความเคารพ ชื่อว่า “สักการะ” อันที่จริง ปัจจัยที่ประณีตยิ่งๆ สวยงามยิ่งๆ ที่ปรุงแต่งแล้วทำขึ้น ชื่อว่า “สักการะ” และการกระทำความเคารพของผู้อื่นต่อตน หรือการบูชาด้วยดอกไม้เป็นต้น ชื่อว่าสักการะ คำว่า “สีโลกะ” คือการกล่าวสรรเสริญ ความว่า ปรารถนา คือยังให้เป็นไปซึ่งลาภ สักการะ และชื่อเสียงนั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ปรารถนาซึ่งลาภปัจจัย ๔...เป็นต้น” ථූණන්ති පසූනං බන්ධනත්ථාය නිඛාතත්ථම්භසඞ්ඛාතං ථූණං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. คำว่า “ถูณะ” หมายถึงเสาที่ขุดหลุมฝังไว้สำหรับผูกสัตว์ ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย සොණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาโสณสูตร จบแล้ว 2. ඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා ๒. การพรรณนาผัคคุณสูตร 56. දුතියෙ සමධොසීති සමන්තතො අධොසි. සබ්බභාගෙන පරිඵන්දනචලනාකාරෙන අපචිතිං දස්සෙති. වත්තං කිරෙතං බාළ්හගිලානෙනපි වුඩ්ඪතරං [Pg.122] දිස්වා උට්ඨිතාකාරෙන අපචිති දස්සෙතබ්බා. තෙන පන ‘‘මා චලි මා චලී’’ති වත්තබ්බො, තං පන චලනං උට්ඨානාකාරදස්සනං හොතීති ආහ ‘‘උට්ඨානාකාරං දස්සෙතී’’ති. සන්තිමානි ආසනානීති පඨමමෙව පඤ්ඤත්ථාසනං සන්ධාය වදති. බුද්ධකාලස්මිඤ්හි එකස්සපි භික්ඛුනො වසනට්ඨානෙ – ‘‘සචෙ සත්ථා ආගච්ඡිස්සති, ආසනං පඤ්ඤත්තමෙව හොතූ’’ති අන්තමසො ඵලකමත්තම්පි පණ්ණසන්ථාරමත්තම්පි පඤ්ඤත්තමෙව. ඛමනීයං යාපනීයන්ති කච්චි දුක්ඛං ඛමිතුං, ඉරියාපථං වා යාපෙතුං සක්කාති පුච්ඡති. සීසවෙදනාති කුතොචි නික්ඛමිතුං අලභමානෙහි වාතෙහි සමුට්ඨාපිතා බලවතියො සීසවෙදනා හොන්ති. ๕๖. ในสูตรที่สอง คำว่า “สมโธสี” หมายถึง “สมันตโต อธสี” (สั่นไหวไปรอบๆ) แสดงความเคารพด้วยอาการสั่นไหวเคลื่อนไหวไปทั่วทุกส่วน ได้ยินว่า นี้เป็นวัตรที่แม้ผู้ป่วยหนัก เมื่อเห็นผู้ที่เจริญกว่าก็พึงแสดงความเคารพด้วยอาการลุกขึ้น แต่ผู้นั้นพึงกล่าวแก่เขาว่า “อย่าไหว อย่าไหว” (อย่าลุกขึ้นเลย) แต่การไหวตัวนั้นเป็นการแสดงอาการลุกขึ้น จึงกล่าวว่า “แสดงอาการลุกขึ้น” คำว่า “อาสนะเหล่านี้มีอยู่” หมายถึงอาสนะที่ปูลาดไว้ก่อนแล้ว เพราะในสมัยพุทธกาล แม้ในที่อยู่ของภิกษุรูปเดียว ก็มีการปูลาดอาสนะไว้แล้วว่า “ถ้าพระศาสดาจะเสด็จมา ขออาสนะจงเป็นอันปูลาดไว้แล้วเถิด” แม้เพียงแผ่นกระดาน หรือเพียงเครื่องปูลาดด้วยใบไม้ ก็ปูลาดไว้แล้ว คำว่า “พอทนได้ พอเป็นไปได้” คือถามว่า “พอจะอดทนต่อทุกข์ได้ หรือพอจะยังอิริยาบถให้เป็นไปได้หรือไม่” คำว่า “สีสเวทนา” คือเวทนาที่ศีรษะอย่างแรงกล้าที่เกิดจากลมที่ไม่สามารถหาทางออกไปจากที่ใดที่หนึ่งได้ ඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาผัคคุณสูตร จบแล้ว 2. ඡළභිජාතිසුත්තවණ්ණනා ๒. การพรรณนาฉฬภิชาติสูตร 57. තතියෙ අභිජාතියොති එත්ථ අභි-සද්දො උපසග්ගමත්තං, න අත්ථවිසෙසජොතකොති ආහ ‘‘ඡ ජාතියො’’ති. අභිජායතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ๕๗. ในสูตรที่สาม ในคำว่า “อภิชาติ” นั้น บทว่า “อภิ” เป็นเพียงอุปสรรค ไม่ได้แสดงความหมายพิเศษ จึงกล่าวว่า “ชาติ ๖” แม้ในคำว่า “อภิชายติ” ก็มีนัยนี้ උරබ්භෙ හනන්තීති ඔරබ්භිකා. එවං සූකරිකාදයො වෙදිතබ්බා. රොදෙන්ති කුරුරකම්මන්තතාය සප්පටිබද්ධෙ සත්තෙ අස්සූනි මොචෙන්තීති රුද්දා, තෙ එව ලුද්දා ර-කාරස්ස ල-කාරං කත්වා. ඉමිනා අඤ්ඤෙපි යෙ කෙචි මාගවිකා නෙසාදා වුත්තා, තෙ පාපකම්මප්පසුතතාය ‘‘කණ්හාභිජාතී’’ති වදති. ผู้ฆ่าแกะ ชื่อว่า “โอรัพภิกะ” พึงทราบคนฆ่าหมูเป็นต้นอย่างนี้ ผู้ที่ทำให้สัตว์ที่ถูกผูกไว้ต้องร้องไห้หลั่งน้ำตาเพราะการงานที่โหดร้าย ชื่อว่า “รุททะ” (ผู้ทำให้น้ำตาไหล) รุททะเหล่านั้นนั่นแหละคือ “ลุททะ” (นายพราน) โดยเปลี่ยน ร เป็น ล ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงพวกพรานเนื้อและชาวประมงเหล่าอื่นใดทั้งหมดด้วย ท่านเรียกคนเหล่านั้นว่า “กัณหาภิชาติ” เพราะเป็นผู้ขวนขวายในกรรมชั่ว භික්ඛූති ච බුද්ධසාසනෙ භික්ඛූ. තෙ කිර සච්ඡන්දරාගෙන පරිභුඤ්ජන්තීති අධිප්පායෙන චතූසු පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්තීති ‘‘කණ්ටකවුත්තිකා’’ති වදති. කස්මාති චෙ? යස්මා තෙ පණීතෙ පච්චයෙ පටිසෙවන්තීති තස්ස මිච්ඡාගාහො. ඤායලද්ධෙපි පච්චයෙ භුඤ්ජමානා ආජීවකසමයස්ස විලොමග්ගාහිතාය පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්ති නාමාති වදතීති. අථ වා කණ්ටකවුත්තිකා එවංනාමකා එකෙ පබ්බජිතා, යෙ සවිසෙසං අත්තකිලමථානුයොගං අනුයුත්තා. තථා හි තෙ කණ්ටකෙ වත්තන්තා විය හොන්තීති ‘‘කණ්ටකවුත්තිකා’’ති වුත්තා. ඉමමෙව ච අත්ථවිකප්පං සන්ධායාහ ‘‘කණ්ටකවුත්තිකාති සමණා නාමෙතෙ’’ති. คำว่า “ภิกษุ” คือภิกษุในพระพุทธศาสนา ได้ยินว่า เขา (อาชีวก) เรียกภิกษุเหล่านั้นว่า “กัณฏกวุตติกะ” (ผู้มีความเป็นอยู่เหมือนหนาม) โดยประสงค์ว่า ภิกษุเหล่านั้นบริโภคปัจจัย ๔ ด้วยความกำหนัดตามความพอใจ เหมือนกินหนามที่ใส่ลงในปัจจัย ถ้าถามว่า “เพราะเหตุไร?” ตอบว่า เพราะเขามีความเห็นผิดว่า ภิกษุเหล่านั้นบริโภคปัจจัยที่ประณีต เขา (อาชีวก) กล่าวว่า แม้ภิกษุที่บริโภคปัจจัยที่ได้มาโดยชอบ ก็ชื่อว่ากินหนามที่ใส่ลงในปัจจัย เพราะความถือเอาโดยอาการที่เป็นปฏิปักษ์ต่อลัทธิของอาชีวก อีกนัยหนึ่ง บรรพชิตบางพวกชื่อว่า “กัณฏกวุตติกะ” คือผู้ที่ประกอบอัตตกิลมถานuโยคอย่างยิ่ง เพราะว่าพวกเขาเป็นเหมือนประพฤติอยู่บนหนาม จึงถูกเรียกว่า “กัณฏกวุตติกะ” และท่านหมายถึงความหมายที่แตกต่างกันนี้จึงกล่าวว่า “กัณฏกวุตติกะ คือสมณะเหล่านั้น” ලොහිතාභිජාති [Pg.123] නාම නිගණ්ඨා එකසාටකාති වුත්තා. තෙ කිර ඨත්වා භුඤ්ජනනහානප්පටික්ඛෙපාදිවතසමායොගෙන පුරිමෙහි ද්වීහි පණ්ඩරතරා. “โลหิตาภิชาติ” คือนิครนถ์ผู้มีผ้าผืนเดียว ได้ยินว่า พวกเขามีผิวพรรณผ่องใสกว่าสองพวกแรก เพราะประกอบด้วยวัตร เช่น การยืนฉัน และการงดเว้นการอาบน้ำ เป็นต้น අචෙලකසාවකාති ආජීවකසාවකෙ වදති. තෙ කිර ආජීවකලද්ධියා සුවිසුද්ධචිත්තතාය නිගණ්ඨෙහිපි පණ්ඩරතරා. එවඤ්ච කත්වා අත්තනො පච්චයදායකෙ නිගණ්ඨෙහිපි ජෙට්ඨකතරෙ කරොති. คำว่า “อเจลกสาวก” หมายถึงสาวกของอาชีวก ได้ยินว่า พวกเขามีผิวพรรณผ่องใสกว่าแม้นิครนถ์ เพราะความที่จิตบริสุทธิ์ยิ่งด้วยลัทธิของอาชีวก และเมื่อเป็นเช่นนี้ เขาก็ทำพวกผู้ถวายปัจจัยแก่ตนให้เป็นผู้ที่ประเสริฐกว่าแม้นิครนถ์ ආජීවකා ආජීවකිනියො ‘‘සුක්කාභිජාතී’’ති වුත්තා. තෙ කිර පුරිමෙහි චතූහි පණ්ඩරතරා. නන්දාදයො හි තථාරූපං ආජීවකප්පටිපත්තිං උක්කංසං පාපෙත්වා ඨිතා, තස්මා නිගණ්ඨෙහි ආජීවකසාවකෙහි ච පණ්ඩරතරාති ‘‘පරමසුක්කාභිජාතී’’ති වුත්තා. อาชีวกชายและหญิง ชื่อว่า “สุกกาภิชาติ” ได้ยินว่า พวกเขามีผิวพรรณผ่องใสกว่าสี่พวกแรก เพราะว่าพวกนันทะเป็นต้น ได้บำเพ็ญอาชีวกปฏิปัตติเช่นนั้นจนถึงขั้นสูงสุด จึงมีผิวพรรณผ่องใสกว่านิครนถ์และสาวกของอาชีวก จึงถูกเรียกว่า “ปรมสุกกาภิชาติ” බිලං ඔලග්ගෙය්‍යුන්ති මංසභාගං න්හාරුනා වා කෙනචි වා ගන්ථිත්වා පුරිසස්ස හත්ථෙ වා කෙසෙ වා ඔලම්බනවසෙන බන්ධෙය්‍යුං. ඉමිනා සත්ථධම්මං නාම දස්සෙති. සත්ථවාහො කිර මහාකන්තාරං පටිපන්නො අන්තරාමග්ගෙ ගොණෙ මතෙ මංසං ගහෙත්වා සබ්බෙසං සත්ථිකානං ‘‘ඉදං ඛාදිත්වා එත්තකං මූලං දාතබ්බ’’න්ති කොට්ඨාසං ඔලම්බති. ගොණමංසං නාම ඛාදන්තාපි අත්ථි, අඛාදන්තාපි අත්ථි, ඛාදන්තාපි මූලං දාතුං සක්කොන්තාපි අසක්කොන්තාපි. සත්ථවාහො යෙන මූලෙන ගොණො ගහිතො, තං මූලං සත්ථිකෙහි ධාරණත්ථං සබ්බෙසං බලක්කාරෙන කොට්ඨාසං දත්වා මූලං ගණ්හාති. අයං සත්ථධම්මො. คำว่า “พึงแขวนชิ้นเนื้อ” หมายถึงพึงผูกชิ้นเนื้อด้วยเอ็นหรือสิ่งอื่นใด แล้วผูกไว้ที่มือหรือผมของบุรุษโดยอาการห้อยลง ด้วยนัยนี้ ท่านแสดงสิ่งที่เรียกว่า “สัตถธรรม” (ธรรมเนียมของพ่อค้าเกวียน) ได้ยินว่า พ่อค้าเกวียนผู้เดินทางไปในป่าใหญ่ เมื่อโคตายในระหว่างทาง ก็เอาเนื้อมาแบ่งเป็นส่วนๆ แขวนไว้ให้แก่พวกพ่อค้าเกวียนทุกคนว่า “เมื่อกินสิ่งนี้แล้ว พึงให้เงินเท่านี้” ธรรมดาว่าเนื้อโคนั้น บางคนก็กิน บางคนก็ไม่กิน แม้พวกที่กิน บางคนก็สามารถให้เงินได้ บางคนก็ไม่สามารถให้ได้ พ่อค้าเกวียนนั้น เพื่อให้พวกพ่อค้าเกวียนช่วยกันรับผิดชอบราคาที่ซื้อโคมา จึงบังคับแบ่งส่วนเนื้อให้ทุกคนแล้วเก็บเงิน นี่คือสัตถธรรม කණ්හාභිජාතියො සමානොති කණ්හෙ නීචකුලෙ ජාතො හුත්වා. කණ්හධම්මන්ති පච්චත්තෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘කණ්හසභාවො හුත්වා අභිජායතී’’ති, තං අන්තොගධහෙතුඅත්ථං පදං, උප්පාදෙතීති අත්ථො. තස්මා කණ්හං ධම්මං අභිජායතීති කාළකං දසදුස්සීල්‍යධම්මං උප්පාදෙති. සුක්කං ධම්මං අභිජායතීති එත්ථාපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සො හි ‘‘අහං පුබ්බෙපි පුඤ්ඤානං අකතත්තා නීචකුලෙ නිබ්බත්තො, ඉදානි පුඤ්ඤං කරිස්සාමී’’ති පුඤ්ඤසඞ්ඛාතං පණ්ඩරධම්මං කරොති. คำว่า “เป็นผู้มีชาติดำ” หมายถึงเกิดในตระกูลต่ำ คำว่า “กัณหธรรม” เป็นอุปโยคพจน์ในอรรถแห่งปัจจัตตะ ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นผู้มีสภาพดำแล้วย่อมเกิด” คำนั้นเป็นบทที่มีความหมายรวมถึงเหตุด้วย คือหมายถึง “ย่อมยังให้เกิด” เพราะฉะนั้น “ย่อมยังกัณหธรรมให้เกิด” คือย่อมยังอกุศลกรรมบถ ๑๐ อันเป็นธรรมดำให้เกิด แม้ในคำว่า “ย่อมยังสุกกธรรมให้เกิด” ก็พึงทราบความหมายด้วยนัยนี้ เพราะว่าเขาคิดว่า “เราเกิดในตระกูลต่ำเพราะไม่ได้ทำบุญไว้ในชาติก่อน บัดนี้เราจะทำบุญ” จึงทำธรรมขาวอันเป็นบุญ අකණ්හං අසුක්කං නිබ්බානන්ති සචෙ කණ්හං භවෙය්‍ය, කණ්හවිපාකං දදෙය්‍ය යථා දසවිධං දුස්සීල්‍යධම්මං. සචෙ සුක්කං, සුක්කවිපාකං දදෙය්‍ය යථා දානසීලාදිකුසලකම්මං. ද්වින්නම්පි අප්පදානතො ‘‘අකණ්හං අසුක්ක’’න්ති වුත්තං. නිබ්බානඤ්ච නාම ඉමස්මිං අත්ථෙ අරහත්තං අධිප්පෙතං ‘‘අභිජායතී’’ති වචනතො[Pg.124]. තඤ්හි කිලෙසනිබ්බානන්තෙ ජාතත්තා නිබ්බානං නාම යථා ‘‘රාගාදීනං ඛයන්තෙ ජාතත්තා රාගක්ඛයො, දොසක්ඛයො, මොහක්ඛයො’’ති. පටිප්පස්සම්භනවසෙන වා කිලෙසානං නිබ්බාපනතො නිබ්බානං. තං එස අභිජායති පසවති. ඉධාපි හි අන්තොගධහෙතු අත්ථං ‘‘ජායතී’’ති පදං. අට්ඨකථායං පන ‘‘ජායතී’’ති ඉමස්ස පාපුණාතීහි අත්ථං ගහෙත්වාව ‘‘නිබ්බානං පාපුණාතී’’ති වුත්තං. සුක්කාභිජාතියො සමානොති සුක්කෙ උච්චකුලෙ ජාතො හුත්වා. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. พระนิพพานไม่ดำไม่ขาว ถ้าเป็นดำ ก็จะให้ผลเป็นดำ เหมือนอกุศลกรรมบถ ๑๐ ถ้าเป็นขาว ก็จะให้ผลเป็นขาว เหมือนกุศลกรรมมีทานและศีลเป็นต้น เพราะไม่ให้ผลทั้งสองอย่างนั้น จึงชื่อว่า "ไม่ดำไม่ขาว" อนึ่ง คำว่า "นิพพาน" ในอรรถนี้ หมายถึงพระอรหัต เพราะมีคำว่า "ย่อมเกิด" (abhijāyati) เพราะพระอรหัตนั้นเกิดในที่สุดแห่งกิเลสนิพพาน จึงชื่อว่านิพพาน เหมือนอย่างที่ว่า "เพราะเกิดในที่สุดแห่งความสิ้นไปของราคะเป็นต้น จึงชื่อว่าราคักขัย โทสักขัย โมหักขัย" หรือเพราะกิเลสสงบระงับไปโดยประการแห่งความสงบระงับ จึงชื่อว่านิพพาน ผู้นั้นย่อมเกิด ย่อมให้เกิดซึ่งนิพพานนั้น ในที่นี้ บทว่า "ย่อมเกิด" ก็มีความหมายรวมถึงเหตุด้วย ส่วนในอรรถกถา ท่านถือเอาความหมายของบทว่า "ย่อมเกิด" ว่า "ย่อมถึง" จึงกล่าวว่า "ย่อมถึงพระนิพพาน" คำว่า "ผู้เสมอกันด้วยการเกิดอันขาว" หมายถึง เกิดในตระกูลสูงอันขาว ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้โดยง่าย ඡළභිජාතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาฉฬภิชาติสูตร จบแล้ว 4. ආසවසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาอาสวสูตร 58. චතුත්ථෙ සංවරෙනාති සංවරෙන හෙතුභූතෙන වා. ඉධාති අයං ඉධ-සද්දො සබ්බාකාරතො ඉන්දියසංවරසංවුතස්ස පුග්ගලස්ස සන්නිස්සයභූතසාසනපරිදීපනො, අඤ්ඤස්ස තථාභාවප්පටිසෙධනො වාති වුත්තං ‘‘ඉධාති ඉධස්මිං සාසනෙ’’ති. පටිසඞ්ඛාති පටිසඞ්ඛාය. සඞ්ඛා-සද්දො ඤාණකොට්ඨාසපඤ්ඤත්තිගණනාදීසු දිස්සති ‘‘සඞ්ඛායෙකං පටිසෙවතී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.168) හි ඤාණෙ දිස්සති. ‘‘පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා සමුදාචරන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.202, 204) කොට්ඨාසෙ. ‘‘තෙසං තෙසං ධම්මානං සඞ්ඛා සමඤ්ඤා’’තිආදීසු (ධ. ස. 1313-1315) පඤ්ඤත්තියං. ‘‘න සුකරං සඞ්ඛාතු’’න්තිආදීසු (සං. නි. 2.128) ගණනාය. ඉධ පන ඤාණෙ දට්ඨබ්බො. තෙනෙවාහ ‘‘පටිසඤ්ජානිත්වා පච්චවෙක්ඛිත්වාති අත්ථො’’ති. ආදීනවපච්චවෙක්ඛණා ආදීනවපටිසඞ්ඛාති යොජනා. සම්පලිමට්ඨන්ති ඝංසිතං. අනුබ්‍යඤ්ජනසොති හත්ථපාදසිතආලොකිතවිලොකිතාදිප්පකාරභාගසො. තඤ්හි අයොනිසොමනසිකරොතො කිලෙසානං අනුබ්‍යඤ්ජනතො ‘‘අනුබ්‍යඤ්ජන’’න්ති වුච්චති. නිමිත්තග්ගාහොති ඉත්ථිපුරිසනිමිත්තස්ස සුභනිමිත්තාදිකස්ස වා කිලෙසවත්ථුභූතස්ස නිමිත්තස්ස ගාහො. ආදිත්තපරියායෙනාති ආදිත්තපරියායෙ (සං. නි. 4.28; මහාව. 54) ආගතනයෙන වෙදිතබ්බො. ๕๘. ในสูตรที่ ๔ คำว่า "ด้วยความสำรวม" หมายถึง ด้วยความสำรวมอันเป็นเหตุ คำว่า "ในศาสนานี้" (อิทะ) นี้ เป็นเครื่องแสดงศาสนาอันเป็นที่อาศัยของบุคคลผู้สำรวมด้วยอินทรียสังวรโดยประการทั้งปวง และเป็นเครื่องปฏิเสธภาวะเช่นนั้นของบุคคลอื่น จึงกล่าวว่า "อิทะ คือ ในศาสนานี้" คำว่า "พิจารณาแล้ว" หมายถึง พิจารณาแล้ว คำว่า "สังขา" ปรากฏในความหมายว่า ญาณ ส่วน บัญญัติ การนับ เป็นต้น เช่นในประโยคว่า "พิจารณาแล้วจึงเสพสิ่งหนึ่ง" เป็นต้น (ม.อุ. ๑๖๘) ปรากฏในความหมายว่า ญาณ ในประโยคว่า "ปปัญจสัญญาและส่วนแห่งปปัญจะย่อมแล่นไป" เป็นต้น (ม.มู. ๒๐๒, ๒๐๔) ปรากฏในความหมายว่า ส่วน ในประโยคว่า "สังขาและสมัญญาของธรรมเหล่านั้นๆ" เป็นต้น (ธ.ส. ๑๓๑๓-๑๓๑๕) ปรากฏในความหมายว่า บัญญัติ ในประโยคว่า "ไม่ควรง่ายที่จะนับ" เป็นต้น (สํ.ส. ๑๒๘) ปรากฏในความหมายว่า การนับ แต่ในที่นี้ พึงเห็นในความหมายว่า ญาณ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีความหมายว่า กำหนดรู้แล้ว พิจารณาแล้ว" การพิจารณาเห็นโทษ คือ การพิจารณาโทษ พึงประกอบความอย่างนี้ คำว่า "ถูกขัดสีแล้ว" หมายถึง ถูกขัดสีแล้ว คำว่า "โดยอนุพยัญชนะ" หมายถึง โดยส่วนแห่งอาการมีมือ เท้า การยิ้ม การมองดู การเหลียวดู เป็นต้น เพราะเมื่อมนสิการโดยไม่แยบคาย อนุพยัญชนะนั้นย่อมเป็นเครื่องแสดงกิเลส จึงเรียกว่า "อนุพยัญชนะ" คำว่า "การถือเอานิมิต" หมายถึง การถือเอานิมิตอันเป็นวัตถุแห่งกิเลส มีนิมิตแห่งหญิงชาย หรือสุภนิมิตเป็นต้น คำว่า "โดยปริยายแห่งไฟไหม้" พึงทราบโดยนัยที่มาในอาทิตตปริยาย (สํ.ส. ๔.๒๘; มหาวรรค ๕๔) යථා ඉත්ථියා ඉන්ද්‍රියං ඉත්ථින්ද්‍රියං, න එවමිදං, ඉදං පන චක්ඛුමෙව ඉන්ද්‍රියන්ති චක්ඛුන්ද්‍රියං. තෙනාහ ‘‘චක්ඛුමෙව ඉන්ද්‍රිය’’න්ති. යථා ආවාටෙ නියතට්ඨිතිකො කච්ඡපො ‘‘ආවාටකච්ඡපො’’ති වුච්චති, එවං තප්පටිබද්ධවුත්තිතාය තං ඨානො [Pg.125] සංවරො චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරො. තෙනාහ ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරො’’ති. නනු ච චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො වා අසංවරො වා නත්ථි. න හි චක්ඛුපසාදං නිස්සාය සති වා මුට්ඨස්සච්චං වා උප්පජ්ජති. අපිච යදා රූපාරම්මණං චක්ඛුස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, තදා භවඞ්ගෙ ද්වික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ කිරියමනොධාතු ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චං, තතො විපාකමනොධාතු සම්පටිච්ඡනකිච්චං, තතො විපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතු සන්තීරණකිච්චං, තතො කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු වොට්ඨබ්බනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තදනන්තරං ජවනං ජවති. තත්ථාපි නෙව භවඞ්ගසමයෙ, න ආවජ්ජනාදීනං අඤ්ඤතරසමයෙ ච සංවරො වා අසංවරො වා අත්ථි. ජවනක්ඛණෙ පන සචෙ දුස්සීල්‍යං වා මුට්ඨස්සච්චං වා අඤ්ඤාණං වා අක්ඛන්ති වා කොසජ්ජං වා උප්පජ්ජති, අසංවරො හොති. තස්මිං පන සීලාදීසු උප්පන්නෙසු සංවරො හොති, තස්මා ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො’’ති කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘ජවනෙ උප්පජ්ජමානොපි හෙස…පෙ… චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරොති වුච්චතී’’ති. เหมือนอินทรีย์ของหญิงชื่อว่าอิตถินทรีย์ แต่ในที่นี้ไม่เป็นเช่นนั้น แต่จักขุเท่านั้นเป็นอินทรีย์ จึงชื่อว่าจักขุนทรีย์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จักขุเท่านั้นเป็นอินทรีย์" เหมือนเต่าที่อยู่ในหลุมชื่อว่าเต่าหลุม ฉันใด ความสำรวมในที่นั้นเพราะมีปกติเนื่องด้วยที่นั้น จึงชื่อว่าจักขุนทรียสังวร ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความสำรวมในจักขุนทรีย์ ชื่อว่าจักขุนทรียสังวร" ก็ความสำรวมหรือไม่สำรวมในจักขุนทรีย์ไม่มีมิใช่หรือ เพราะสติหรือความหลงลืมสติย่อมไม่เกิดอาศัยจักขุประสาท อีกอย่างหนึ่ง เมื่ออารมณ์รูปมาสู่คลองจักษุ ในขณะนั้น ภวังค์เกิดขึ้น ๒ ครั้งแล้วดับไป มโนธาตุที่เป็นกิริยาทำกิจอาวัชชนะเกิดขึ้นแล้วดับไป จากนั้น จักขุวิญญาณทำกิจเห็น จากนั้น มโนธาตุที่เป็นวิบากทำกิจรับอารมณ์ จากนั้น มโนวิญญาณธาตุที่เป็นวิบากทำกิจไต่สวน จากนั้น มโนวิญญาณธาตุที่เป็นกิริยาไม่มีเหตุทำกิจตัดสินอารมณ์เกิดขึ้นแล้วดับไป หลังจากนั้น ชวนะก็แล่นไป ในขณะนั้น ทั้งในขณะแห่งภวังค์ และในขณะแห่งอาวัชชนะเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ไม่มีความสำรวมหรือไม่สำรวม แต่ในขณะแห่งชวนะ ถ้าทุศีลหรือความหลงลืมสติ หรืออวิชชา หรือความไม่อดทน หรือความเกียจคร้านเกิดขึ้น ก็เป็นความไม่สำรวม แต่เมื่อศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในขณะนั้น ก็เป็นความสำรวม เพราะเหตุนั้น จึงมีคำถามว่า "เหตุใดจึงกล่าวว่า 'ความสำรวมในจักขุนทรีย์'" ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ความสำรวมนั้นเกิดขึ้นในชวนะ... (ละไว้)... ก็เรียกว่าจักขุนทรียสังวร" ඉදං වුත්තං හොති – යථා නගරෙ චතූසු ද්වාරෙසු අසංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරද්වාරකොට්ඨකගබ්භාදයො සුසංවුතා, තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං අරක්ඛිතං අගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙන හි පවිසිත්වා චොරා යදිච්ඡකං කරෙය්‍යුං, එවමෙවං ජවනෙ දුස්සීල්‍යාදීසු උප්පන්නෙසු තස්මිං අසංවරෙ සති ද්වාරම්පි අගුත්තං හොති භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි. යථා පන නගරද්වාරෙසු සංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරාදයො අසංවුතා, තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං සුරක්ඛිතං සුගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙසු හි පිහිතෙසු චොරානං පවෙසො නත්ථි, එවමෙවං ජවනෙ සීලාදීසු උප්පන්නෙසු ද්වාරම්පි සුගුත්තං හොති භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි, තස්මා ජවනක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානොපි චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරොති වුත්තොති. ความข้อนี้มีอธิบายดังนี้ว่า เหมือนในเมือง เมื่อประตูทั้ง ๔ ไม่ได้ปิดไว้ แม้ประตูเรือน ซุ้มประตู และห้องภายในเป็นต้น จะปิดไว้ดีแล้วก็ตาม ถึงอย่างนั้น ทรัพย์สมบัติทั้งหมดภายในเมืองก็ชื่อว่าไม่ได้รับการรักษา ไม่ได้รับการคุ้มครองอยู่นั่นเอง เพราะพวกโจรเข้าไปทางประตูเมืองแล้ว ย่อมทำได้ตามใจชอบ ฉันใด เมื่อทุศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ เมื่อความไม่สำรวมนั้นมีอยู่ แม้ทวารก็ชื่อว่าไม่ได้รับการคุ้มครอง แม้ภวังค์ แม้อาวัชชนะเป็นต้น และวิถีจิตทั้งหลายก็ชื่อว่าไม่ได้รับการคุ้มครอง ฉันนั้น. ส่วนในเมือง เมื่อประตูเมืองทั้งหลายปิดดีแล้ว แม้เรือนภายในเป็นต้นจะไม่ได้ปิดไว้ก็ตาม ถึงอย่างนั้น ทรัพย์สมบัติทั้งหมดภายในเมืองก็ชื่อว่าได้รับการรักษาดี ได้รับการคุ้มครองดีอยู่นั่นเอง เพราะเมื่อประตูเมืองทั้งหลายปิดอยู่ พวกโจรก็ไม่มีทางเข้าไปได้ ฉันใด เมื่อศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ แม้ทวารก็ชื่อว่าได้รับการคุ้มครองดี แม้ภวังค์ แม้อาวัชชนะเป็นต้น และวิถีจิตทั้งหลายก็ชื่อว่าได้รับการคุ้มครองดี ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น แม้ความสำรวมที่กำลังเกิดขึ้นในขณะแห่งชวนะ ท่านก็เรียกว่า จักขุนทรียสังวร සංවරෙන සමන්නාගතො පුග්ගලො සංවුතොති ආහ ‘‘උපෙතො’’ති. අයමෙවෙත්ථ අත්ථො සුන්දරතරොති උපරි පාළියං සන්දිස්සනතො වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තථා හී’’තිආදි. ท่านกล่าวว่า 'ผู้เข้าถึงแล้ว' (อุเปโต) หมายถึง บุคคลผู้ประกอบด้วยความสำรวม ชื่อว่าผู้สำรวม. อธิบายว่า ความหมายนี้ในอธิการนี้ดียิ่งกว่า เพราะปรากฏในพระบาลีเบื้องบน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จริงอย่างนั้น' (ตถา หิ) เป็นต้น. යන්ති ආදෙසොති ඉමිනා ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන සද්ධිං වචනවිපල්ලාසො කතොති දස්සෙති, නිපාතපදං වා එතං පුථුවචනත්ථං. විඝාතකරාති චිත්තවිඝාතකරා[Pg.126], කායචිත්තදුක්ඛනිබ්බත්තකා වා. යථාවුත්තකිලෙසහෙතුකා දාහානුබන්ධා විපාකා එව විපාකපරිළාහා. යථා පනෙත්ථ ආසවා අඤ්ඤෙ ච විඝාතකරා කිලෙසපරිළාහා සම්භවන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුද්වාරස්මිඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. එත්ථ ච සංවරණූපායො, සංවරිතබ්බං, සංවරො, යතො සො සංවරො, යත්ථ සංවරො, යථා සංවරො, යඤ්ච සංවරඵලන්ති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. කථං? ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො’’ති හි සංවරණූපායො. චක්ඛුන්ද්‍රියං සංවරිතබ්බං. සංවරග්ගහණෙන ගහිතා සති සංවරො. ‘‘අසංවුතස්සා’’ති සංවරණාවධි. අසංවරතො හි සංවරණං. සංවරිතබ්බග්ගහණසිද්ධො ඉධ සංවරවිසයො. චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්හි සංවරණං ඤාණං රූපාරම්මණෙ සංවරයතීති අවුත්තසිද්ධොයමත්ථො. ආසවතන්නිමිත්තකිලෙසපරිළාහාභාවො ඵලං. එවං සොතද්වාරාදීසු යොජෙතබ්බං. සබ්බත්ථෙවාති මනොද්වාරෙ පඤ්චද්වාරෙ චාති සබ්බස්මිං ද්වාරෙ. คำว่า ยันติ เป็นอาเทศ ท่านแสดงว่ามีการสับเปลี่ยนพจน์พร้อมกับการสับเปลี่ยนลิงค์ หรือคำนั้นเป็นนิบาตบทที่มีความหมายเป็นพหูพจน์. บทว่า วิฆาตกรา (เป็นเครื่องเบียดเบียน) คือ เป็นเครื่องเบียดเบียนจิต หรือเป็นเครื่องให้เกิดทุกข์ทางกายและจิต. วิบากทั้งหลายที่มีกิเลสตามที่กล่าวแล้วเป็นเหตุ มีความเร่าร้อนติดตามมา นั่นแหละชื่อว่า วิปากปริฬาหะ (ความเร่าร้อนคือวิบาก). เพื่อจะแสดงว่า อาสวะและกิเลสปริฬาหะอื่นๆ ที่เป็นเครื่องเบียดเบียน ย่อมเกิดขึ้นในที่นี้ได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ในจักขุทวาร' เป็นต้น. ความนั้นพึงทราบได้โดยง่าย. และในที่นี้ พึงทราบการจำแนกดังนี้ คือ อุบายแห่งการสำรวม, สิ่งที่พึงสำรวม, ความสำรวม, ขอบเขตที่ความสำรวมนั้นมี, ที่ตั้งแห่งความสำรวม, วิธีการสำรวม และผลแห่งความสำรวม. เป็นอย่างไร? คือ คำว่า 'พิจารณาโดยแยบคาย' เป็นอุบายแห่งการสำรวม. จักขุนทรีย์เป็นสิ่งที่พึงสำรวม. สติที่ถือเอาด้วยการระบุถึงความสำรวม เป็นความสำรวม. คำว่า 'ของผู้ไม่สำรวม' เป็นขอบเขตแห่งการสำรวม เพราะการสำรวมย่อมมีได้จากการไม่สำรวม. อารมณ์แห่งความสำรวมในที่นี้สำเร็จได้ด้วยการระบุถึงสิ่งที่พึงสำรวม. ความจริง ญาณที่เป็นเครื่องสำรวมในจักขุนทรีย์ ย่อมสำรวมในรูปารมณ์ ความหมายนี้สำเร็จได้เองโดยไม่ต้องกล่าว. การไม่มีอาสวะและกิเลสปริฬาหะที่มีอาสวะนั้นเป็นนิมิต เป็นผล. พึงประกอบความอย่างนี้ในโสตทวารเป็นต้น. บทว่า สพฺพตฺเถว (ในทวารทั้งปวง) คือ ในมโนทวารและปัญจทวาร ได้แก่ ในทวารทั้งหมด. පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරන්තිආදීසු ‘‘සීතස්ස පටිඝාතායා’’තිආදිනා පච්චවෙක්ඛණමෙව යොනිසො පටිසඞ්ඛා. ඊදිසන්ති එවරූපං ඉට්ඨාරම්මණං. භවපත්ථනාය අස්සාදයතොති භවපත්ථනාමුඛෙන භාවිතං ආරම්මණං අස්සාදෙන්තස්ස. චීවරන්ති නිවාසනාදි යං කිඤ්චිචීවරං. පටිසෙවතීති නිවාසනාදිවසෙන පරිභුඤ්ජති. යාවදෙවාති පයොජනපරිමාණනියමනං. සීතප්පටිඝාතාදියෙව හි යොගිනො චීවරප්පටිසෙවනප්පයොජනං. සීතස්සාති සීතධාතුක්ඛොභතො වා උතුපරිණාමතො වා උප්පන්නස්ස සීතස්ස. පටිඝාතායාති පටිඝාතනත්ථං තප්පච්චයස්ස විකාරස්ස විනොදනත්ථං. උණ්හස්සාති අග්ගිසන්තාපතො උප්පන්නස්ස උණ්හස්ස. ඩංසාදයො පාකටායෙව. පුන යාවදෙවාති නියතප්පයොජනපරිමාණනියමනං. නියතඤ්හි පයොජනං චීවරං පටිසෙවන්තස්ස හිරිකොපීනප්පටිච්ඡාදනං, ඉතරං කදාචි. හිරිකොපීනන්ති සම්බාධට්ඨානං. යස්මිඤ්හි අඞ්ගෙ විවටෙ හිරී කුප්පති විනස්සති, තං හිරියා කොපනතො හිරිකොපීනං, තංපටිච්ඡාදනත්ථං චීවරං පටිසෙවති. ในคำว่า 'พิจารณาจีวรโดยแยบคาย' เป็นต้นนั้น การพิจารณาด้วยคำว่า 'เพื่อป้องกันความหนาว' เป็นต้นนั่นแหละ คือการพิจารณาโดยแยบคาย. บทว่า อีทิสํ (เช่นนี้) คือ อารมณ์ที่น่าปรารถนามีรูปอย่างนี้. บทว่า ภวปตฺถนาย อสฺสาทเยโต (ของผู้ยินดีด้วยความปรารถนาภพ) คือ ของผู้ยินดีอารมณ์ที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาภพ. บทว่า จีวรํ (จีวร) คือ จีวรอย่างใดอย่างหนึ่งมีผ้านุ่งเป็นต้น. บทว่า ปฏิเสวติ (ย่อมใช้สอย) คือ ย่อมบริโภคด้วยอำนาจการนุ่งห่มเป็นต้น. บทว่า ยาวเทว (เพียงเพื่อ...เท่านั้น) คือ การกำหนดขอบเขตแห่งประโยชน์. เพราะว่าการป้องกันความหนาวเป็นต้นนั่นแหละ เป็นประโยชน์แห่งการใช้สอยจีวรของโยคี. บทว่า สีตสฺส (แห่งความหนาว) คือ แห่งความหนาวที่เกิดขึ้นจากการกำเริบของธาตุเย็น หรือจากการแปรปรวนของฤดู. บทว่า ปฏิฆาตาย (เพื่อป้องกัน) คือ เพื่อกำจัด เพื่อบรรเทาความผิดปกติที่มีความหนาวนั้นเป็นปัจจัย. บทว่า อุณฺหสฺส (แห่งความร้อน) คือ แห่งความร้อนที่เกิดขึ้นจากความร้อนของไฟ. คำว่า เหลือบ เป็นต้น ชัดเจนอยู่แล้ว. บทว่า ปุน ยาวเทว (อีก เพียงเพื่อ...เท่านั้น) คือ การกำหนดขอบเขตแห่งประโยชน์ที่แน่นอน. เพราะว่าประโยชน์ที่แน่นอนของผู้ใช้สอยจีวร คือ การปกปิดอวัยวะที่น่าละอาย ส่วนประโยชน์อย่างอื่นมีเพียงบางครั้งบางคราว. บทว่า หิริโกปีนํ (อวัยวะที่น่าละอาย) คือ สถานที่ลับ. เพราะว่าเมื่ออวัยวะใดเปิดเผย ความละอายย่อมกำเริบ ย่อมพินาศ อวัยวะนั้นชื่อว่า หิริโกปีนะ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความกำเริบของความละอาย ภิกษุย่อมใช้สอยจีวรเพื่อปกปิดอวัยวะนั้น. පිණ්ඩපාතන්ති යං කිඤ්චි ආහාරං. සො හි පිණ්ඩොල්‍යෙන භික්ඛුනො පත්තෙ පතනතො, තත්ථ තත්ථ ලද්ධභික්ඛාපිණ්ඩානං පාතො සන්නිපාතොති වා ‘‘පිණ්ඩපාතො’’ති වුච්චති. නෙව දවායාති න කීළනාය. න මදායාති න බලමදමානමදපුරිසමදත්ථං. න මණ්ඩනායාති න අඞ්ගපච්චඞ්ගානං පීණනභාවත්ථං. න විභූසනායාති න තෙසංයෙව සොභත්ථං, ඡවිසම්පත්තිඅත්ථන්ති අත්ථො[Pg.127]. ඉමානි යථාක්කමං මොහදොසසණ්ඨානවණ්ණරාගූපනිස්සයප්පහානත්ථානි වෙදිතබ්බානි. පුරිමං වා ද්වයං අත්තනො සංකිලෙසුප්පත්තිනිසෙධනත්ථං, ඉතරං පරස්සපි. චත්තාරිපි කාමසුඛල්ලිකානුයොගස්ස පහානත්ථං වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. කායස්සාති රූපකායස්ස. ඨිතියා යාපනායාති පබන්ධට්ඨිතත්ථඤ්චෙව පවත්තියා අවිච්ඡෙදනත්ථඤ්ච, චිරකාලට්ඨිතත්ථං ජීවිතින්ද්‍රියස්ස පවත්තාපනත්ථං. විහිංසූපරතියාති ජිඝච්ඡාදුක්ඛස්ස උපරමත්ථං. බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහායාති සාසනමග්ගබ්‍රහ්මචරියානං අනුග්ගණ්හනත්ථං. ඉතීති එවං ඉමිනා උපායෙන. පුරාණඤ්ච වෙදනං පටිහඞ්ඛාමීති පුරාණං අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනං පටිහනිස්සාමි. නවඤ්ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමීති නවං භුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනං න උප්පාදෙස්සාමි. තස්සා හි අනුප්පජ්ජනත්ථමෙව ආහාරං පරිභුඤ්ජති. එත්ථ අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනා නාම යථාවුත්තජිඝච්ඡානිමිත්තා වෙදනා. සා හි අභුඤ්ජන්තස්ස භිය්‍යො භිය්‍යොපවඩ්ඪනවසෙන උප්පජ්ජති, භුත්තපච්චයා අනුප්පජ්ජනකවෙදනාපි ඛුදානිමිත්තාව අඞ්ගදාහසූලාදිවෙදනා අප්පවත්තා. සා හි භුත්තපච්චයා අනුප්පන්නාව න උප්පජ්ජිස්සති. විහිංසානිමිත්තතා චෙතාසං විහිංසාය විසෙසො. บทว่า "บิณฑบาต" คือ อาหารอย่างใดอย่างหนึ่ง. เพราะว่าบิณฑบาตนั้น ชื่อว่า "บิณฑบาต" เพราะตกลงในบาตรของภิกษุด้วยการเที่ยวบิณฑบาต หรือเพราะการรวมกันแห่งก้อนภิกษาที่ได้ในที่นั้นๆ. บทว่า "ไม่ใช่เพื่อความคะนอง" คือ ไม่ใช่เพื่อเล่น. บทว่า "ไม่ใช่เพื่อความมัวเมา" คือ ไม่ใช่เพื่อความมัวเมาด้วยกำลัง ความมัวเมาด้วยมานะ ความมัวเมาด้วยความเป็นบุรุษ. บทว่า "ไม่ใช่เพื่อประดับ" คือ ไม่ใช่เพื่อความเป็นเครื่องบำรุงอวัยวะน้อยใหญ่. บทว่า "ไม่ใช่เพื่อตกแต่ง" คือ ไม่ใช่เพื่อความงามแห่งอวัยวะเหล่านั้นนั่นเอง อธิบายว่า เพื่อความสมบูรณ์แห่งผิวพรรณ. พึงทราบว่า บทเหล่านี้ตามลำดับ เพื่อละโมหะ โทสะ ความตั้งมั่นแห่งวรรณะ และราคะอันเป็นอุปนิสัย. หรือสองบทแรกเพื่อห้ามการเกิดขึ้นแห่งกิเลสของตน ส่วนบทที่เหลือเพื่อผู้อื่นด้วย. พึงทราบว่า ทั้งสี่บทนี้ตรัสไว้เพื่อละกามสุขัลลิกานุโยค. บทว่า "กายสฺส" (แห่งกาย) คือ แห่งรูปกาย. บทว่า "เพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความเป็นไป" คือ เพื่อความตั้งอยู่สืบเนื่องกันด้วย เพื่อความไม่ขาดสายแห่งความเป็นไปด้วย เพื่อความตั้งอยู่ตลอดกาลนาน เพื่อยังชีวิตินทรีย์ให้เป็นไป. บทว่า "เพื่อความสิ้นไปแห่งความเบียดเบียน" คือ เพื่อความสงบแห่งทุกข์คือความหิว. บทว่า "เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์" คือ เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์คือพระศาสนาและมรรค. บทว่า "อิติ" (ดังนี้) คือ ด้วยอุบายอย่างนี้. บทว่า "และเราจักบรรเทาเวทนาเก่า" คือ เราจักบรรเทาเวทนาเก่าที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือยังไม่ได้บริโภค. บทว่า "และเราจักไม่ยังเวทนาใหม่ให้เกิดขึ้น" คือ เราจักไม่ยังเวทนาใหม่ที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือบริโภคแล้วให้เกิดขึ้น. เพราะว่าภิกษุย่อมบริโภคอาหารเพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งเวทนานั้นนั่นแหละ. ในข้อนี้ ชื่อว่าเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือยังไม่ได้บริโภค คือเวทนาที่มีความหิวเป็นนิมิตที่กล่าวมาแล้ว. เพราะว่าเวทนานั้นของบุคคลผู้ไม่บริโภค ย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นไปแห่งการเพิ่มพูนยิ่งขึ้นไป แม้เวทนาที่ไม่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือบริโภคแล้ว ก็คือเวทนาที่มีความหิวเป็นนิมิตนั่นแหละ เวทนามีความร้อนในอวัยวะ ความเสียดแทงเป็นต้น ย่อมไม่เป็นไป. เพราะว่าเวทนานั้นเมื่อไม่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือบริโภคแล้วนั่นแหละ จักไม่เกิดขึ้น. ความมีนิมิตคือความเบียดเบียนแห่งเวทนาเหล่านั้น เป็นความพิเศษแห่งความเบียดเบียน. යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සතීති යාපනා ච මෙ චතුන්නං ඉරියාපථානං භවිස්සති. ‘‘යාපනායා’’ති ඉමිනා ජීවිතින්ද්‍රියයාපනා වුත්තා, ඉධ චතුන්නං ඉරියාපථානං අවිච්ඡෙදසඞ්ඛාතා යාපනාති අයමෙතාසං විසෙසො. අනවජ්ජතා ච ඵාසුවිහාරො චාති අයුත්තපරියෙසනප්පටිග්ගහණපරිභොගපරිවජ්ජනෙන අනවජ්ජතා, පරිමිතපරිභොගෙන ඵාසුවිහාරො. අසප්පායාපරිමිතභොජනපච්චයා අරතිතන්දීවිජම්භිතාවිඤ්ඤුගරහාදිදොසාභාවෙන වා අනවජ්ජතා. සප්පායපරිමිතභොජනපච්චයා කායබලසම්භවෙන ඵාසුවිහාරො. යාවදත්ථං උදරාවදෙහකභොජනපරිවජ්ජනෙන වා සෙය්‍යසුඛපස්සසුඛමිද්ධසුඛාදීනං අභාවතො අනවජ්ජතා. චතුපඤ්චාලොපමත්තඌනභොජනෙන චතුඉරියාපථයොග්‍යතාපාදනතො ඵාසුවිහාරො. වුත්තඤ්හෙතං – บทว่า "และความเป็นไปแห่งอัตภาพของเราจักมี" คือ และความเป็นไปแห่งอิริยาบถสี่ของเราจักมี. ด้วยบทว่า "เพื่อความเป็นไป" นี้ ตรัสความเป็นไปแห่งชีวิตินทรีย์ ส่วนในที่นี้ ความเป็นไปที่นับว่าไม่ขาดสายแห่งอิริยาบถสี่ นี้เป็นความพิเศษแห่งบทเหล่านั้น. บทว่า "และความเป็นผู้ไม่มีโทษ และความเป็นอยู่ผาสุก" คือ ความเป็นผู้ไม่มีโทษด้วยการเว้นการแสวงหา การรับ และการบริโภคที่ไม่สมควร ความเป็นอยู่ผาสุกด้วยการบริโภคแต่พอประมาณ. หรือความเป็นผู้ไม่มีโทษด้วยความไม่มีโทษมีอารมณ์ไม่เป็นที่ยินดี ความเกียจคร้าน ความหาว และการติเตียนของวิญญูชนเป็นต้น เพราะปัจจัยคืออาหารที่ไม่สบายและไม่ประมาณ. ความเป็นอยู่ผาสุกด้วยความเกิดขึ้นแห่งกำลังกาย เพราะปัจจัยคืออาหารที่สบายและพอประมาณ. หรือความเป็นผู้ไม่มีโทษเพราะความไม่มีสุขในการนอน สุขในการเอนกาย สุขในการหลับเป็นต้น ด้วยการเว้นการบริโภคอาหารจนเต็มท้องตามความต้องการ. ความเป็นอยู่ผาสุกเพราะยังอิริยาบถสี่ให้สมควร ด้วยการบริโภคอาหารน้อยกว่าประมาณสี่ห้าคำ. เพราะว่าคำนี้ตรัสไว้แล้วว่า – ‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ; අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983; මි. ප. 6.5.10); "ภิกษุผู้มีตนส่งไปแล้ว พึงหยุดบริโภคเสีย ๔-๕ คำ แล้วดื่มน้ำ พอเพื่อความเป็นอยู่ผาสุก." (เถรคาถา 983; มิลินทปัญหา 6.5.10); එත්තාවතා [Pg.128] ච පයොජනපරිග්ගහො, මජ්ඣිමා ච පටිපදා දීපිතා හොති. යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සතීති පයොජනපරිග්ගහදීපනා. යාත්‍රා හි නං ආහාරූපයොගං පයොජෙති. ධම්මිකසුඛාපරිච්චාගහෙතුකො ඵාසුවිහාරො මජ්ඣිමා පටිපදා අන්තද්වයපරිවජ්ජනතො. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การกำหนดประโยชน์ และมัชฌิมาปฏิปทา ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว. บทว่า "และความเป็นไปแห่งอัตภาพของเราจักมี" เป็นการแสดงการกำหนดประโยชน์. เพราะว่าความเป็นไปแห่งอัตภาพนั้น ย่อมยังการใช้สอยอาหารให้เป็นไป. ความเป็นอยู่ผาสุกที่มีการไม่สละสุขที่ชอบธรรมเป็นเหตุ เป็นมัชฌิมาปฏิปทา เพราะการเว้นที่สุดสอง. සෙනාසනන්ති සෙනඤ්ච ආසනඤ්ච. යත්ථ විහාරාදිකෙ සෙති නිපජ්ජති ආසති නිසීදති, තං සෙනාසනං. උතුපරිස්සයවිනොදනප්පටිසල්ලානාරාමත්ථන්ති උතුයෙව පරිසහනට්ඨෙන පරිස්සයො සරීරාබාධචිත්තවික්ඛෙපකරො, තස්ස විනොදනත්ථං, අනුප්පන්නස්ස අනුප්පාදනත්ථං, උප්පන්නස්ස වූපසමනත්ථඤ්චාති අත්ථො. අථ වා යථාවුත්තො උතු ච සීහබ්‍යග්ඝාදිපාකටපරිස්සයො ච රාගදොසාදිපටිච්ඡන්නපරිස්සයො ච උතුපරිස්සයො, තස්ස විනොදනත්ථඤ්චෙව එකීභාවඵාසුකත්ථඤ්ච. චීවරප්පටිසෙවනෙ හිරීකොපීනප්පටිච්ඡාදනං විය තං නියතපයොජනන්ති පුන ‘‘යාවදෙවා’’ති වුත්තං. บทว่า "เสนาสนะ" คือ ที่นอนและที่นั่ง. ในวิหารเป็นต้นใด ย่อมนอน ย่อมเอนกาย ย่อมนั่ง สิ่งนั้นชื่อว่าเสนาสนะ. บทว่า "เพื่อบรรเทาอันตรายจากฤดู และเพื่อความยินดีในการหลีกเร้น" อธิบายว่า ฤดูนั่นแหละเป็นอันตรายโดยความเป็นที่ทนได้ยาก เป็นเครื่องทำความเจ็บป่วยทางกายและความฟุ้งซ่านทางใจ เพื่อบรรเทาอันตรายนั้น เพื่อไม่ยังอันตรายที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น และเพื่อสงบอันตรายที่เกิดขึ้นแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง ฤดูที่กล่าวมาแล้วด้วย อันตรายที่ปรากฏมีราชสีห์และเสือเป็นต้นด้วย และอันตรายที่ปกปิดมีราคะและโทสะเป็นต้นด้วย ชื่อว่าอันตรายจากฤดู เพื่อบรรเทาอันตรายนั้นด้วย และเพื่อความเป็นผู้ผาสุกในการอยู่ผู้เดียวด้วย. เหมือนการปกปิดอวัยวะที่น่าละอายในการใช้สอยจีวร ประโยชน์นั้นเป็นประโยชน์ที่แน่นอน จึงตรัสว่า "ยาวเทว" (เพียงใดเท่านั้น) อีก. ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරන්ති රොගස්ස පච්චනීකප්පවත්තියා ගිලානපච්චයො, තතො එව භිසක්කස්ස අනුඤ්ඤාතවත්ථුතාය භෙසජ්ජං, ජීවිතස්ස පරිවාරසම්භාරභාවෙහි පරික්ඛාරො චාති ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරො, තං. වෙය්‍යාබාධිකානන්ති වෙය්‍යාබාධතො ධාතුක්ඛොභතො ච තංනිබ්බත්තකුට්ඨගණ්ඩපීළකාදිරොගතො උප්පන්නානං. වෙදනානන්ති දුක්ඛවෙදනානං. අබ්‍යාබජ්ඣපරමතායාති නිද්දුක්ඛපරමභාවාය. යාව තං දුක්ඛං සබ්බං පහීනං හොති, තාව පටිසෙවාමීති යොජනා. එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපෙනෙව පාළිවණ්ණනා වෙදිතබ්බා. නවවෙදනුප්පාදතොපීති න කෙවලං ආයතිං එව විපාකපරිළාහා, අථ ඛො අතිභොජනපච්චයා අලංසාටකාදීනං විය නවවෙදනුප්පාදතොපි වෙදිතබ්බා. บทว่า "ปัจจัยเภสัชบริขารของคนไข้" คือ ปัจจัยของคนไข้ด้วยความเป็นไปอันเป็นปฏิปักษ์ต่อโรค เภสัชด้วยความเป็นวัตถุที่แพทย์อนุญาตจากปัจจัยนั้นนั่นเอง และบริขารด้วยความเป็นเครื่องประกอบบริวารแห่งชีวิต. บทว่า "เวยฺยาพาธิกานํ" (แห่งโรคที่เบียดเบียน) คือ แห่งโรคมีเรื้อน ฝี และเม็ดผื่นเป็นต้นที่เกิดขึ้นเพราะความเบียดเบียนและเพราะความกำเริบแห่งธาตุนั้น. บทว่า "เวทนานํ" (แห่งเวทนา) คือ แห่งทุกขเวทนา. บทว่า "เพื่อความเป็นที่สุดแห่งความไม่เบียดเบียน" คือ เพื่อความเป็นที่สุดแห่งความไม่มีทุกข์. มีการเชื่อมความว่า "เราย่อมใช้สอยตราบเท่าที่ทุกข์นั้นทั้งหมดจะถูกกำจัดไป". ในข้อนี้ พึงทราบอรรถกถาบาลีโดยย่อเท่านั้น. บทว่า "แม้เพราะการเกิดขึ้นแห่งเวทนาใหม่" พึงทราบว่า ไม่ใช่เพียงแต่ความเร่าร้อนแห่งวิบากในอนาคตเท่านั้น แต่พึงทราบว่าแม้เพราะการเกิดขึ้นแห่งเวทนาใหม่ เหมือนในคนผู้บริโภคจนอิ่มแปล้เป็นต้น เพราะปัจจัยคือการบริโภคมากเกินไป. කම්මට්ඨානිකස්ස චලනං නාම කම්මට්ඨානපරිච්චාගොති ආහ ‘‘චලති කම්පති කම්මට්ඨානං විජහතී’’ති. ‘‘ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සා’’ති එත්ථ ච ලොමසනාගත්ථෙරස්ස වත්ථු කථෙතබ්බං. ථෙරො කිර චෙතියපබ්බතෙ පියඞ්ගුගුහාය පධානඝරෙ විහරන්තො අන්තරට්ඨකෙ හිමපාතසමයෙ ලොකන්තරිකනිරයං පච්චවෙක්ඛිත්වා කම්මට්ඨානං අවිජහන්තොව අබ්භොකාසෙ වීතිනාමෙසි. ගිම්හසමයෙ ච පච්ඡාභත්තං බහිචඞ්කමෙ කම්මට්ඨානං මනසිකරොතො සෙදාපිස්ස කච්ඡෙහි මුච්චන්ති. අථ නං අන්තෙවාසිකො ආහ – ‘‘ඉධ, භන්තෙ, නිසීදථ, සීතලො ඔකාසො’’ති. ථෙරො ‘‘උණ්හභයෙනෙවම්හි, ආවුසො, ඉධ නිසින්නො’’ති අවීචිමහානිරයං පච්චවෙක්ඛිත්වා [Pg.129] නිසීදියෙව. උණ්හන්ති චෙත්ථ අග්ගිසන්තාපොව වෙදිතබ්බො සූරියසන්තාපස්ස පරතො වුච්චමානත්තා. සූරියසන්තාපවසෙන පනෙතං වත්ථු වුත්තං. การหวั่นไหวของกรรมฐานชื่อว่าการละกรรมฐาน ท่านกล่าวว่า "หวั่นไหว สั่นสะเทือน ละกรรมฐาน" ในบทว่า "เป็นผู้ทนทานต่อความหนาวและความร้อน" นี้ พึงกล่าวเรื่องของพระโลมสนาคเถระ ได้ยินว่า พระเถระนั้นเมื่ออยู่ ณ เรือนที่บำเพ็ญเพียรในถ้ำปิยังคุบรรพตเจดีย์ ในช่วงระหว่าง 8 ค่ำ (ฤดูหนาว) ที่มีหิมะตก ได้พิจารณาเห็นโลกันตนรกแล้ว ไม่ละกรรมฐานเลย ได้ใช้เวลาอยู่ในที่แจ้ง ในฤดูร้อน หลังภัตตาหาร เมื่อท่านมนสิการกรรมฐานอยู่ที่ทางจงกรมภายนอก แม้เหงื่อก็ไหลออกจากรักแร้ของท่าน ลำดับนั้น ศิษย์ของท่านได้กล่าวว่า "ท่านขอรับ เชิญนั่งที่นี่เถิด ที่นี่เป็นที่เย็น" พระเถระกล่าวว่า "อาวุโส เรานั่งอยู่ที่นี่เพราะกลัวความร้อน" แล้วพิจารณาเห็นอเวจีมหานรกแล้วก็นั่งอยู่เช่นนั้น ในบทนี้ คำว่า "ร้อน" พึงทราบว่าเป็นความร้อนจากไฟ เพราะกล่าวถึงความร้อนจากดวงอาทิตย์ในภายหลัง แต่เรื่องนี้กล่าวไว้โดยอ้างถึงความร้อนจากดวงอาทิตย์ යො ච ද්වෙ තයො වාරෙ භත්තං වා පානීයං වා අලභමානොපි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අත්තනො පෙත්තිවිසයූපපත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා අවෙධන්තො කම්මට්ඨානං න විජහතියෙව. ඩංසමකසවාතාතපසම්ඵස්සෙහි ඵුට්ඨො චෙපි තිරච්ඡානූපපත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා අවෙධන්තො කම්මට්ඨානං න විජහතියෙව. සරීසපසම්ඵස්සෙන ඵුට්ඨො චාපි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ සීහබ්‍යග්ඝාදිමුඛෙසු අනෙකවාරං පරිවත්තිතපුබ්බභාවං පච්චවෙක්ඛිත්වා අවෙධන්තො කම්මට්ඨානං න විජහතියෙව පධානියත්ථෙරො විය, අයං ‘‘ඛමො ජිඝච්ඡාය…පෙ… සරීසපසම්ඵස්සාන’’න්ති වෙදිතබ්බො. ථෙරං කිර ඛණ්ඩචෙලවිහාරෙ කණිකාරපධානියඝරෙ අරියවංසධම්මං සුණන්තඤ්ඤෙව ඝොරවිසො සප්පො ඩංසි. ථෙරො ජානිත්වාපි පසන්නචිත්තො නිසින්නො ධම්මංයෙව සුණාති, විසවෙගො ථද්ධො අහොසි. ථෙරො උපසම්පදමාළං ආදිං කත්වා සීලං පච්චවෙක්ඛිත්වා ‘‘විසුද්ධසීලොම්හී’’ති පීතිං උප්පාදෙසි, සහ පීතුප්පාදා විසං නිවත්තිත්වා පථවිං පාවිසි. ථෙරො තත්ථෙව චිත්තෙකග්ගතං ලභිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. อนึ่ง ผู้ใดแม้ไม่ได้ภัตตาหารหรือน้ำดื่มสองสามครั้ง ก็พิจารณาถึงการเกิดในเปตวิสัยของตนในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ แล้วไม่หวั่นไหว ไม่ละกรรมฐานเลย แม้ถูกสัมผัสด้วยเหลือบ ยุง ลม แดด ก็พิจารณาถึงการเกิดเป็นสัตว์เดรัจฉานแล้ว ไม่หวั่นไหว ไม่ละกรรมฐานเลย แม้ถูกสัมผัสด้วยสัตว์เลื้อยคลาน ก็พิจารณาถึงการที่ตนเคยเวียนว่ายตายเกิดในปากของสิงห์ เสือ และสัตว์อื่นๆ หลายครั้งในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ แล้วไม่หวั่นไหว ไม่ละกรรมฐานเลย เหมือนพระปธานิยเถระ นี้ พึงทราบว่า "เป็นผู้ทนทานต่อความหิว...และสัมผัสของสัตว์เลื้อยคลาน" ได้ยินว่า เมื่อพระเถระกำลังฟังอริยวงศ์ธรรมอยู่ในเรือนที่บำเพ็ญเพียรไม้กรรณิการ์ ณ วัดขัณฑเจละ งูพิษร้ายได้กัดท่าน พระเถระแม้รู้แล้วก็ยังคงนั่งฟังธรรมด้วยจิตเลื่อมใส พิษก็หยุดนิ่ง พระเถระพิจารณาศีลของตนตั้งแต่ลานอุปสมบทเป็นต้นไปแล้วยังปีติให้เกิดขึ้นว่า "เรามีศีลบริสุทธิ์" พร้อมกับการเกิดปีติ พิษก็ถอยกลับแล้วซึมลงสู่แผ่นดิน พระเถระได้เอกัคคตาจิตในที่นั้นแล้วเจริญวิปัสสนาจนบรรลุอรหัตตผล යො පන අක්කොසවසෙන දුරුත්තෙ දුරුත්තත්තායෙව ච දුරාගතෙ අපි අන්තිමවත්ථුසඤ්ඤිතෙ වචනපථෙ සුත්වා ඛන්තිගුණංයෙව පච්චවෙක්ඛිත්වා න වෙධති දීඝභාණකඅභයත්ථෙරො විය, අයං ‘‘ඛමො දුරුත්තානං දුරාගතානං වචනපථාන’’න්ති වෙදිතබ්බො. ථෙරො කිර පච්චයසන්තොසභාවනාරාමතාය මහාඅරියවංසප්පටිපදං කථෙසි, සබ්බො මහාගාමො ආගච්ඡති, ථෙරස්ස මහාසක්කාරො උප්පජ්ජි. තං අඤ්ඤතරො මහාථෙරො අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො ‘‘දීඝභාණකො ‘අරියවංසං කථෙමී’ති සබ්බරත්තිං කොලාහලං කරොතී’’තිආදීහි අක්කොසි. උභොපි ච අත්තනො අත්තනො විහාරං ගච්ඡන්තා ගාවුතමත්තං එකපථෙන අගමංසු. සකලගාවුතම්පි සො තං අක්කොසියෙව. තතො යත්ථ ද්වින්නං විහාරානං මග්ගො භිජ්ජති, තත්ථ ඨත්වා දීඝභාණකත්ථෙරො තං වන්දිත්වා ‘‘එසො, භන්තෙ, තුම්හාකං මග්ගො’’ති ආහ. සො අස්සුණන්තො [Pg.130] විය අගමාසි. ථෙරොපි විහාරං ගන්ත්වා පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා නිසීදි. තමෙනං අන්තෙවාසිකො ‘‘කිං, භන්තෙ, සකලගාවුතං පරිභාසන්තං න කිඤ්චි අවොචුත්ථා’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘ඛන්තියෙවාවුසො, මය්හං භාරො, න අක්ඛන්ති, එකපදුද්ධාරෙපි කම්මට්ඨානවියොගං න පස්සාමී’’ති ආහ. ส่วนผู้ใด เมื่อได้ยินถ้อยคำที่หยาบคายเพราะการด่าว่า และถ้อยคำที่หยาบคายที่มาถึงแม้ในที่สุดแห่งเรื่อง (คือคำด่าที่รุนแรงที่สุด) ก็พิจารณาแต่คุณแห่งขันติแล้วไม่หวั่นไหว เหมือนพระทีฆภาณกอภยเถระ นี้ พึงทราบว่า "เป็นผู้ทนทานต่อถ้อยคำที่หยาบคายและถ้อยคำที่มาถึง" ได้ยินว่า พระเถระนั้นมีความยินดีในการเจริญปัจจัยสันโดษ จึงแสดงมหาอริยวงศ์ปฏิปทา ชาวบ้านทั้งหมู่บ้านก็พากันมา สักการะอันยิ่งใหญ่จึงเกิดขึ้นแก่พระเถระ พระมหาเถระรูปหนึ่งไม่สามารถอดทนต่อสิ่งนั้นได้ จึงด่าว่าด้วยถ้อยคำว่า "ทีฆภาณกะ (ผู้กล่าวเรื่องยาว) ทำเสียงอึกทึกตลอดทั้งคืนว่า 'เราแสดงอริยวงศ์'" เป็นต้น ทั้งสองรูปเมื่อจะไปยังวิหารของตนๆ ก็เดินไปตามทางเดียวกันประมาณหนึ่งคาวุต ตลอดหนึ่งคาวุตนั้น พระมหาเถระรูปนั้นก็ด่าพระเถระทีฆภาณกะอยู่ตลอด จากนั้น เมื่อถึงที่ที่ทางแยกไปวิหารทั้งสอง พระเถระทีฆภาณกะก็ยืนอยู่ตรงนั้น ไหว้พระมหาเถระรูปนั้นแล้วกล่าวว่า "ท่านขอรับ นี่คือทางของท่าน" พระมหาเถระรูปนั้นก็เดินไปเหมือนไม่ได้ยิน พระเถระทีฆภาณกะก็ไปยังวิหาร ล้างเท้าแล้วนั่งลง ศิษย์ของท่านจึงถามว่า "ท่านขอรับ ทำไมท่านจึงไม่กล่าวอะไรเลยแก่ผู้ที่ด่าว่าท่านตลอดหนึ่งคาวุตนั้น" พระเถระกล่าวว่า "อาวุโส ขันติเป็นภาระของเรา ไม่ใช่ความไม่ขันติ แม้ในการยกเท้าก้าวเดียว เราก็ไม่เห็นการพลัดพรากจากกรรมฐาน" වචනමෙව තදත්ථං ඤාපෙතුකාමානඤ්ච පථො උපායොති ආහ ‘‘වචනමෙව වචනපථො’’ති. අසුඛට්ඨෙන වා තිබ්බා. යඤ්හි න සුඛං, තං අනිට්ඨං තිබ්බන්ති වුච්චති. අධිවාසකජාතිකො හොතීති යථාවුත්තවෙදනානං අධිවාසකසභාවො හොති. චිත්තලපබ්බතෙ පධානියත්ථෙරස්ස කිර රත්තිං පධානෙන වීතිනාමෙත්වා ඨිතස්ස උදරවාතො උප්පජ්ජති. සො තං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො ආවත්තති පරිවත්තති. තමෙනං චඞ්කමනපස්සෙ ඨිතො පිණ්ඩපාතියත්ථෙරො ආහ – ‘‘ආවුසො, පබ්බජිතො නාම අධිවාසනසීලො හොතී’’ති. සො ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති අධිවාසෙත්වා නිච්චලො සයි. වාතො නාභිතො යාව හදයං ඵාලෙසි. ථෙරො වෙදනං වික්ඛම්භෙත්වා විපස්සන්තො මුහුත්තෙන අනාගාමී හුත්වා පරිනිබ්බායි. එවං සබ්බත්ථාති ‘‘උණ්හෙන ඵුට්ඨස්ස සීතං පත්ථයතො’’තිආදිනා සබ්බත්ථ උණ්හාදිනිමිත්තං කාමාසවුප්පත්ති වෙදිතබ්බා. නත්ථි සුගතිභවෙ සීතං වා උණ්හං වාති අනිට්ඨං සීතං වා උණ්හං වා නත්ථීති අධිප්පායො. අත්තග්ගාහෙ සති අත්තනියග්ගාහොති ආහ ‘‘මය්හං සීතං උණ්හන්ති ගාහො දිට්ඨාසවො’’ති. คำพูดนั่นแหละเป็นทางและอุบายของผู้ปรารถนาจะให้รู้ความหมายนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำพูดนั่นแหละคือวจนปถะ (ทางแห่งคำพูด)" หรือว่ารุนแรงด้วยอรรถว่าไม่เป็นสุข สิ่งใดไม่เป็นสุข สิ่งนั้นเรียกว่าไม่น่าปรารถนาและรุนแรง "เป็นผู้มีชาติแห่งการอดทน" หมายถึง มีสภาพเป็นผู้อดทนต่อเวทนาที่กล่าวมาแล้ว ได้ยินว่า พระปธานิยเถระที่ภูเขาจิตตลบรรพต เมื่อยืนอยู่หลังจากใช้เวลาตลอดคืนด้วยการบำเพ็ญเพียร ก็เกิดลมในท้องขึ้น ท่านไม่สามารถอดทนต่อสิ่งนั้นได้ จึงพลิกตัวไปมา พระปิณฑปาติกเถระที่ยืนอยู่ข้างทางจงกรมจึงกล่าวแก่ท่านว่า "อาวุโส บรรพชิตชื่อว่าเป็นผู้มีปกติอดทน" ท่านกล่าวว่า "ดีแล้ว ท่านขอรับ" แล้วอดทน นอนนิ่งอยู่ ลมได้ผ่าจากสะดือไปจนถึงหัวใจ พระเถระระงับเวทนาแล้วเจริญวิปัสสนา ไม่นานก็เป็นพระอนาคามีแล้วปรินิพพาน "อย่างนี้ในที่ทั้งปวง" หมายถึง พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งกามสวะอันมีนิมิตคือความร้อนเป็นต้นในที่ทั้งปวง โดยนัยมีอาทิว่า "ผู้ถูกความร้อนกระทบแล้วปรารถนาความเย็น" "ในสุคติภพไม่มีความหนาวหรือความร้อน" มีความหมายว่า ไม่มีความหนาวหรือความร้อนที่ไม่น่าปรารถนา เมื่อมีการยึดมั่นในตน ก็มีการยึดมั่นในของตน ท่านจึงกล่าวว่า "ความยึดมั่นว่าความหนาวความร้อนเป็นของฉัน เป็นทิฏฐาสวะ" අහං සමණොති ‘‘අහං සමණො, කිං මම ජීවිතෙන වා මරණෙන වා’’ති එවං චින්තෙත්වාති අධිප්පායො. පච්චවෙක්ඛිත්වාති ගාමප්පවෙසප්පයොජනාදිඤ්ච පච්චවෙක්ඛිත්වා. පටික්කමතීති හත්ථිආදීනං සමීපගමනතො අපක්කමති. ඨායන්ති එත්ථාති ඨානං, කණ්ටකානං ඨානං කණ්ටකට්ඨානං, යත්ථ කණ්ටකානි සන්ති, තං ඔකාසන්ති වුත්තං හොති. අමනුස්සදුට්ඨානීති අමනුස්සසඤ්චාරෙන දූසිතානි, සපරිස්සයානීති අත්ථො. අනියතවත්ථුභූතන්ති අනියතසික්ඛාපදස්ස කාරණභූතං. වෙසියාදිභෙදතොති වෙසියාවිධවාථුල්ලකුමාරිකාපණ්ඩකපානාගාරභික්ඛුනිභෙදතො. සමානන්ති සමං, අවිසමන්ති අත්ථො. අකාසි වාති තාදිසං අනාචාරං අකාසි වා. සීලසංවරසඞ්ඛාතෙනාති කථං පරිවජ්ජනං සීලං? අනාසනපරිවජ්ජනෙන හි [Pg.131] අනාචාරපරිවජ්ජනං වුත්තං. අනාචාරාගොචරපරිවජ්ජනං චාරිත්තසීලතාය සීලසංවරො. තථා හි භගවතා ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරතී’’ති (විභ. 508) සීලසංවරවිභජනෙ ආචාරගොචරසම්පත්තිං දස්සෙන්තෙන ‘‘අත්ථි අනාචාරො, අත්ථි අගොචරො’’තිආදිනා (විභ. 513-514) ආචාරගොචරා විභජිත්වා දස්සිතා. ‘‘චණ්ඩං හත්ථිං පරිවජ්ජෙතී’’ති වචනතො හත්ථිආදිපරිවජ්ජනම්පි භගවතො වචනානුට්ඨානන්ති කත්වා ආචාරසීලමෙවාති වෙදිතබ්බං. "เราเป็นสมณะ" มีความหมายว่า "เราเป็นสมณะ ชีวิตหรือความตายจะมีประโยชน์อะไรแก่เรา" ดังนี้ คือคิดอย่างนี้. "พิจารณาแล้ว" หมายถึง พิจารณาประโยชน์ของการเข้าไปในหมู่บ้านเป็นต้นด้วย. "ถอยกลับ" หมายถึง ถอยห่างจากการเข้าไปใกล้ช้างเป็นต้น. "ที่ที่สิ่งเหล่านั้นตั้งอยู่" คือที่ตั้ง, ที่ตั้งแห่งหนามชื่อว่ากัณฏกัฏฐานะ หมายถึงสถานที่ที่มีหนามอยู่. "สถานที่ที่อมนุษย์ประทุษร้าย" หมายถึง สถานที่ที่เสียไปเพราะการสัญจรของอมนุษย์ คือมีอันตราย. "เป็นวัตถุแห่งอนิยต" หมายถึง เป็นเหตุแห่งอนิยตสิกขาบท. "โดยจำแนกเป็นหญิงแพศยาเป็นต้น" หมายถึง โดยจำแนกเป็นหญิงแพศยา หญิงม่าย หญิงเทอะทะ (สาวใหญ่) หญิงสาวพรหมจารี บัณเฑาะก์ โรงเหล้า และภิกษุณี. "เสมอกัน" หมายถึง เท่ากัน ไม่ไม่สม่ำเสมอ (ไม่วิสมะ). "ได้ทำแล้ว" หมายถึง ได้ทำอนาจารเช่นนั้นแล้ว. "ด้วยชื่อว่าศีลสังวร" การเว้นเป็นศีลได้อย่างไร? การเว้นอนาจารท่านกล่าวไว้ด้วยการเว้นอาสนะ (ที่ไม่สมควร). การเว้นอนาจารและอโคจร เป็นศีลสังวรเพราะเป็นจาริตตศีล. ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกศีลสังวรโดยแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งอาจาระและโคจร ได้ทรงจำแนกอาจาระและโคจรไว้โดยนัยมีอาทิว่า "มีอาจาระ มีโคจร" (วิภังค์ 513-514) ในบทว่า "เป็นผู้สำรวมด้วยปาติโมกขสังวรอยู่" (วิภังค์ 508). ด้วยคำว่า "พึงเว้นช้างดุร้าย" การเว้นช้างเป็นต้นก็พึงทราบว่าเป็นอาจารศีล เพราะเป็นการปฏิบัติตามพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า. ඉතිපීති ඉමිනාපි කාරණෙන අයොනිසොමනසිකාරසමුට්ඨිතත්තාපි, ලොභාදිසහගතත්තාපි, කුසලප්පටිපක්ඛතොපීතිආදීහි කාරණෙහි අයං විතක්කො අකුසලොති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන සාවජ්ජොතිආදීසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච අකුසලොතිආදිනා දිට්ඨධම්මිකං කාමවිතක්කස්ස ආදීනවං දස්සෙති, දුක්ඛවිපාකොති ඉමිනා සම්පරායිකං. අත්තබ්‍යාබාධාය සංවත්තතීතිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන ආදීනවවිභාවනා වෙදිතබ්බා. උප්පන්නස්ස කාමවිතක්කස්ස අනධිවාසනං නාම පුන තාදිසස්ස අනුප්පාදනං. තං පනස්ස පහානං විනොදනං බ්‍යන්තිකරණං අනභාවගමනන්ති ච වත්තුං වට්ටතීති පාළියං – ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’ති වත්වා ‘‘පජහතී’’තිආදි වුත්තන්ති තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අනධිවාසෙන්තො කිං කරොතී’’තිආදිමාහ. පහානඤ්චෙත්ථ වික්ඛම්භනමෙව, න සමුච්ඡෙදොති දස්සෙතුං ‘‘විනොදෙතී’’තිආදි වුත්තන්ති වික්ඛම්භනවසෙනෙව අත්ථො දස්සිතො. උප්පන්නුප්පන්නෙති තෙසං පාපවිතක්කානං උප්පාදාවත්ථාගහණං වා කතං සියා අනවසෙසග්ගහණං වා. තෙසු පඨමං සන්ධායාහ ‘‘උප්පන්නමත්තෙ’’ති, සම්පතිජාතෙති අත්ථො. අනවසෙසග්ගහණං බ්‍යාපනිච්ඡායං හොතීති දස්සෙතුං ‘‘සතක්ඛත්තුම්පි උප්පන්නුප්පන්නෙ’’ති වුත්තං. แม้ด้วยเหตุนี้คือ เพราะเกิดขึ้นจากอโยนิโสมนสิการบ้าง เพราะประกอบด้วยโลภะเป็นต้นบ้าง เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อกุศลบ้าง ด้วยเหตุทั้งหลายมีประมาณเท่านี้ วิตกนี้ชื่อว่าอกุศล ดังนี้เป็นอรรถ. พึงทราบอรรถในบทว่า สวัชโช (มีโทษ) เป็นต้น แม้ด้วยนัยนี้. ในบทว่า อกุศล เป็นต้นนี้ แสดงโทษของกามวิตกในปัจจุบัน ส่วนในบทว่า ทุกขวิปาโก (มีทุกข์เป็นวิบาก) นี้ แสดงโทษในสัมปรายภพ. แม้ในบทว่า อัตตัพยาพาธายะ สังวัตตติ (เป็นไปเพื่อเบียดเบียนตน) เป็นต้น พึงทราบการแสดงโทษด้วยนัยนี้แล. การไม่ทนอยู่ซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว ชื่อว่าการไม่ให้กามวิตกเช่นนั้นเกิดขึ้นอีก. อนึ่ง การละ การบรรเทา การทำให้สิ้นไป การไม่ให้มีอีก ก็ควรกล่าวได้ เพราะในบาลี เมื่อตรัสว่า ‘ไม่ทนอยู่ซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว’ แล้วตรัสว่า ‘ละเสีย’ เป็นต้น เพื่อแสดงอรรถนั้น จึงตรัสว่า ‘เมื่อไม่ทนอยู่ ย่อมทำอะไร’ เป็นต้น. การละในที่นี้ เป็นเพียงการข่มไว้ (วิกขัมภนะ) ไม่ใช่การตัดขาด (สมุจเฉท) เพื่อแสดงดังนั้น จึงตรัสว่า ‘บรรเทาเสีย’ เป็นต้น และแสดงอรรถด้วยอำนาจการข่มไว้เท่านั้น. ในบทว่า อุปปันนุปปันนัง (ที่เกิดขึ้นแล้วๆ) นี้ พึงทราบว่า เป็นการรับเอาซึ่งขณะแห่งการเกิดขึ้นของวิตกอันลามกเหล่านั้น หรือเป็นการรับเอาทั้งหมดโดยไม่เหลือ. ในบรรดา ๒ อย่างนั้น ทรงประสงค์เอาอย่างแรก จึงตรัสว่า ‘อุปปันนะมัตเต’ (เพียงแค่เกิดขึ้น) คือหมายถึง ‘สัมปติชาเต’ (เพิ่งเกิดขึ้น). เพื่อแสดงว่า การรับเอาทั้งหมดโดยไม่เหลือ ย่อมมีในความประสงค์จะให้ครอบคลุม จึงตรัสว่า ‘แม้ร้อยครั้งที่เกิดขึ้นแล้วๆ’. ඤාතිවිතක්කොති ‘‘අම්හාකං ඤාතයො සුඛජීවිනො සම්පත්තියුත්තා’’තිආදිනා ගෙහස්සිතපෙමවසෙන ඤාතකෙ ආරබ්භ උප්පන්නවිතක්කො. ජනපදවිතක්කොති ‘‘අම්හාකං ජනපදො සුභික්ඛො සම්පන්නසස්සො රමණීයො’’තිආදිනා ගෙහස්සිතපෙමවසෙන ජනපදං ආරබ්භ උප්පන්නවිතක්කො. උක්කුටිකප්පධානාදීහි දුක්ඛෙ නිජ්ජිණ්ණෙ සම්පරායෙ සත්තා සුඛී හොන්ති අමරාති දුක්කරකාරිකාය පටිසංයුත්තො අමරත්ථාය විතක්කො. තං වා ආරබ්භ අමරාවික්ඛෙපදිට්ඨිසහගතො අමරො ච සො විතක්කො චාති [Pg.132] අමරාවිතක්කො. පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තොති පරෙසු උපට්ඨාකාදීසු සහනන්දිතාදිවසෙන පවත්තො අනුද්දයතාපතිරූපකො ගෙහස්සිතපෙමප්පටිසංයුත්තො විතක්කො. ලාභසක්කාරසිලොකප්පටිසංයුත්තොති චීවරාදිලාභෙන ච සක්කාරෙන ච කිත්තිසද්දෙන ච ආරම්මණකරණවසෙන පටිසංයුත්තො. අනවඤ්ඤත්තිප්පටිසංයුත්තොති ‘‘අහො වත මං පරෙ න අවජානෙය්‍යුං, න හෙට්ඨා කත්වා මඤ්ඤෙය්‍යුං, පාසාණච්ඡත්තං විය ගරුං කරෙය්‍යු’’න්ති උප්පන්නවිතක්කො. ญาติวิตก คือ วิตกที่เกิดขึ้นปรารภญาติ ด้วยอำนาจความรักที่อาศัยเรือน มีอาทิว่า ‘ญาติของเราเป็นผู้มีความสุขในการเป็นอยู่ ประกอบด้วยสมบัติ’. ชนบทวิตก คือ วิตกที่เกิดขึ้นปรารภชนบท ด้วยอำนาจความรักที่อาศัยเรือน มีอาทิว่า ‘ชนบทของเรามีภิกษาอุดมสมบูรณ์ด้วยพืชพรรณธัญญาหาร น่ารื่นรมย์’. อมรวิตก คือ วิตกที่ประกอบด้วยการกระทำที่ทำได้ยาก เพื่อความเป็นอมตะว่า ‘เมื่อทุกข์ถูกกำจัดด้วยการบำเพ็ญเพียรแบบอุกกุฏิกะเป็นต้นแล้ว สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีความสุข เป็นอมตะในสัมปรายภพ’ หรือวิตกที่ประกอบด้วยทิฏฐิอันเป็นอมราวิกเขปะ ปรารภอมตะนั้น ชื่อว่าอมรวิตก. ปรานุททยตาปฏิสังยุตต์ (ประกอบด้วยความเอ็นดูผู้อื่น) คือ วิตกที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความรักที่อาศัยเรือน อันเป็นปฏิรูปแห่งความเอ็นดู ที่เป็นไปโดยอาการแห่งความยินดีร่วมกันเป็นต้น ในผู้อื่นมีอุปัฏฐากเป็นต้น. ลาภสักการะสีโลกปฏิสังยุตต์ (ประกอบด้วยลาภ สักการะ และชื่อเสียง) คือ วิตกที่ประกอบด้วยการทำลาภมีจีวรเป็นต้น ด้วยสักการะ และด้วยเสียงสรรเสริญ ให้เป็นอารมณ์. อนวัญญัตติปฏิสังยุตต์ (ประกอบด้วยการไม่ถูกดูหมิ่น) คือ วิตกที่เกิดขึ้นว่า ‘โอหนอ ขอผู้อื่นอย่าดูหมิ่นเรา อย่าดูถูกเรา ขอจงทำเราให้เป็นผู้หนัก (สำคัญ) เหมือนร่มหิน’. කාමවිතක්කො කාමසඞ්කප්පනසභාවතො කාමාසවප්පත්තියා සාතිසයත්තා ච කාමනාකාරොති ආහ ‘‘කාමවිතක්කො පනෙත්ථ කාමාසවො’’ති. තබ්බිසෙසොති කාමාසවවිසෙසො භවසභාවත්තාති අධිප්පායො. කාමවිතක්කාදිකෙ විනොදෙති අත්තනො සන්තානතො නීහරති එතෙනාති විනොදනං, වීරියන්ති ආහ ‘‘වීරියසංවරසඞ්ඛාතෙන විනොදනෙනා’’ති. กามวิตกมีสภาพเป็นการดำริในกาม และมีความยิ่งใหญ่ในการถึงซึ่งกามอาสวะ จึงมีอาการคือความปรารถนา จึงตรัสว่า ‘กามวิตกในที่นี้คือกามอาสวะ’. คำว่า ตัพพิเสโส (ความพิเศษนั้น) คือ ความพิเศษของกามอาสวะ เพราะมีสภาพเป็นภพ ดังนี้เป็นอธิบาย. ย่อมบรรเทากามวิตกเป็นต้น คือ ย่อมนำออกจากสันดานของตน ด้วยสิ่งนี้จึงชื่อว่าวิโนทนะ (การบรรเทา) คือ วิริยะ จึงตรัสว่า ‘ด้วยการบรรเทาอันนับว่าวิริยสังวร’. ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා භාවිතා බහුලීකතා විජ්ජාවිමුත්තියො පරිපූරෙන්තී’’ති වචනතො විජ්ජාවිමුත්තීනං අනධිගමො තතො ච සකලවට්ටදුක්ඛානතිවත්ති අභාවනාය ආදීනවො. වුත්තවිපරියායෙන භගවතො ඔරසපුත්තභාවාදිවසෙන ච භාවනාය ආනිසංසො වෙදිතබ්බො. ථොමෙන්තොති ආසවපහානස්ස දුක්කරත්තා තාය එව දුක්කරකිරියාය තං අභිත්ථවන්තො. සංවරෙනෙව පහීනාති සංවරෙන පහීනා එව. තෙන වුත්තං ‘‘න අප්පහීනෙසුයෙව පහීනසඤ්ඤී’’ති. โทษของการไม่เจริญ คือ การไม่บรรลุวิชชาวิมุตติ และการไม่ล่วงพ้นทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวง เพราะพระดำรัสว่า ‘โพชฌงค์ ๗ ที่เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิชชาวิมุตติให้บริบูรณ์’. พึงทราบอานิสงส์ของการเจริญ โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว และโดยความเป็นโอรสของพระผู้มีพระภาคเป็นต้น. คำว่า โธเมนโต (สรรเสริญ) คือ สรรเสริญการละอาสวะนั้น ด้วยการกระทำที่ทำได้ยากนั้นเอง เพราะการละอาสวะเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก. คำว่า สังวเรเนวะ ปะหีนา (ละได้ด้วยสังวรเท่านั้น) คือ ละได้ด้วยสังวรเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ไม่สำคัญว่าละได้แล้วในสิ่งที่ยังละไม่ได้’. ආසවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอาสวสูตร จบ. 5. දාරුකම්මිකසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาทารุกัมมิกสูตร 59. පඤ්චමෙ පුත්තසම්බාධසයනන්ති පුත්තෙහි සම්බාධසයනං. එත්ථ පුත්තසීසෙන දාරපරිග්ගහං පුත්තදාරෙසු උප්පිලො විය. තෙන තෙසං රොගාදිහෙතු සොකාභිභවෙන ච චිත්තස්ස සංකිලිට්ඨතං දස්සෙති. කාමභොගිනාති ඉමිනා පන රාගාභිභවන්ති. උභයෙනපි වික්ඛිත්තචිත්තතං දස්සෙති. කාසිකචන්දනන්ති උජ්ජලචන්දනං. තං කිර වණ්ණවිසෙසසමුජ්ජලං හොති පභස්සරං, තදත්ථමෙව නං සණ්හතරං කරොන්ති. තෙනෙවාහ ‘‘සණ්හචන්දන’’න්ති[Pg.133], කාසිකවත්ථඤ්ච චන්දනඤ්චාති අත්ථො. මාලාගන්ධවිලෙපනන්ති වණ්ණසොභත්ථඤ්චෙව සුගන්ධභාවත්ථඤ්ච මාලං, සුගන්ධභාවත්ථාය ගන්ධං, ඡවිරාගකරණත්ථඤ්චෙව සුභත්ථඤ්ච විලෙපනං ධාරෙන්තෙන. ජාතරූපරජතන්ති සුවණ්ණඤ්චෙව අවසිට්ඨධනඤ්ච සාදියන්තෙන. සබ්බෙනපි කාමෙසු අභිගිද්ධභාවමෙව පකාසෙති. ๕๙. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปุตตะสัมพาธะสะยะนัง (ที่นอนคับแคบด้วยบุตร) คือ ที่นอนคับแคบด้วยบุตร ในที่นี้ ด้วยคำว่าบุตร แสดงถึงการครอบครองภรรยา เหมือนความเบียดเสียดในบุตรและภรรยา ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงความเศร้าหมองของจิต เพราะความครอบงำแห่งความโศกอันมีโรคเป็นต้นเป็นเหตุ ส่วนด้วยบทว่า กามโภคี (ผู้บริโภคกาม) นี้ แสดงถึงความครอบงำแห่งราคะ ด้วยทั้งสองอย่างนี้ แสดงถึงความฟุ้งซ่านแห่งจิต กาสิกะจันทนะ (จันทน์กาสิกะ) คือ จันทน์ที่รุ่งเรือง จันทน์นั้นย่อมรุ่งเรืองด้วยสีพิเศษและมีรัศมี เพื่อประโยชน์นั้นแล จึงทำให้ละเอียดอ่อนยิ่งขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘จันทน์ละเอียด’ คือ ผ้ากาสิกะและจันทน์ ดังนี้เป็นอรรถ มาลาคันธวิเลปนะ (ดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้) คือ ผู้ทรงไว้ซึ่งดอกไม้ เพื่อความงามแห่งผิวพรรณและเพื่อความหอม เครื่องหอม เพื่อความหอม และเครื่องลูบไล้ เพื่อทำให้ผิวพรรณมีสีแดงและเพื่อความงาม ชาตรูปรชตะ (ทองและเงิน) คือ ผู้ยินดีซึ่งทองและทรัพย์ที่เหลือ ด้วยทั้งหมดนี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้กำหนัดยินดีในกามเท่านั้น දාරුකම්මිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาช่างไม้สูตร จบ. 6. හත්ථිසාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาหัตถิสารีบุตรสูตร 60. ඡට්ඨෙ හත්ථිං සාරෙතීති හත්ථිසාරී, තස්ස පුත්තොති හත්ථිසාරිපුත්තො. සො කිර සාවත්ථියං හත්ථිආචරියස්ස පුත්තො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා තීණි පිටකානි උග්ගහෙත්වා සුඛුමෙසු ඛන්ධධාතුආයතනාදීසු අත්ථන්තරෙසු කුසලො අහොසි. තෙන වුත්තං – ‘‘ථෙරානං භික්ඛූනං අභිධම්මකථං කථෙන්තානං අන්තරන්තරා කථං ඔපාතෙතී’’ති. තත්ථ අන්තරන්තරා කථං ඔපාතෙතීති ථෙරෙහි වුච්චමානස්ස කථාපබන්ධස්ස අන්තරෙ අන්තරෙ අත්තනො කථං පවෙසෙතීති අත්ථො. පඤ්චහි සංසග්ගෙහීති සවනසංසග්ගො, දස්සනසංසග්ගො, සමුල්ලාපසංසග්ගො, සම්භොගසංසග්ගො, කායසංසග්ගොති ඉමෙහි පඤ්චහි සංසග්ගෙහි. කිට්ඨඛාදකොති කිට්ඨට්ඨානෙ උප්පන්නසස්සඤ්හි කිට්ඨන්ති වුත්තං කාරණූපචාරෙන. සිප්පියො සුත්තියො. සම්බුකාති සඞ්ඛමාහ. ๖๐. ในสูตรที่ ๖ ผู้ฝึกช้าง ชื่อว่า หัตถิสารี บุตรของเขา ชื่อว่า หัตถิสารีบุตร ท่านผู้นั้นเป็นบุตรของอาจารย์ฝึกช้างในเมืองสาวัตถี บวชในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว เรียนพระไตรปิฎก ๓ ปิฎก และเป็นผู้ฉลาดในอรรถอันละเอียดอ่อนต่างๆ มีขันธ์ ธาตุ อายตนะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เมื่อพระเถระทั้งหลายกล่าวอภิธรรมกถาอยู่ ย่อมสอดแทรกถ้อยคำเข้าไปในระหว่างๆ’ ในบทนั้น คำว่า อันตะรันตะรา กะถัง โอปาเตติ (สอดแทรกถ้อยคำเข้าไปในระหว่างๆ) คือ ย่อมสอดแทรกถ้อยคำของตนเข้าไปในระหว่างๆ แห่งเรื่องราวที่พระเถระทั้งหลายกล่าวอยู่ ดังนี้เป็นอรรถ ด้วยความคลุกคลี ๕ อย่าง คือ ความคลุกคลีด้วยการฟัง ความคลุกคลีด้วยการเห็น ความคลุกคลีด้วยการพูดคุย ความคลุกคลีด้วยการบริโภคร่วมกัน ความคลุกคลีด้วยกาย ด้วยความคลุกคลี ๕ อย่างเหล่านี้ คำว่า กิฏฐะขาทะโก (ผู้กินพืช) คือ พืชที่เกิดขึ้นในที่นา ท่านเรียกว่า กิฏฐะ โดยอุปจาระแห่งเหตุ สิปปิโย คือ สุตติโย (หอยกาบ) สัมพุกะ คือ สังข์ (หอยสังข์) ගිහිභාවෙ වණ්ණං කථෙසීති (දී. නි. අට්ඨ. 1.422) කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස කිර සාසනෙ ද්වෙ සහායකා අහෙසුං, අඤ්ඤමඤ්ඤං සමග්ගා එකතොව සජ්ඣායන්ති. තෙසු එකො අනභිරතො ගිහිභාවෙ චිත්තං උප්පාදෙත්වා ඉතරස්ස ආරොචෙසි. සො ගිහිභාවෙ ආදීනවං, පබ්බජ්ජාය ආනිසංසං දස්සෙත්වා ඔවදි. සො තං සුත්වා අභිරමිත්වා පුන එකදිවසං තාදිසෙ චිත්තෙ උප්පන්නෙ තං එතදවොච – ‘‘මය්හං, ආවුසො, එවරූපං චිත්තං උප්පජ්ජති, ඉමාහං පත්තචීවරං තුය්හං දස්සාමී’’ති. සො පත්තචීවරලොභෙන තස්ස ගිහිභාවෙ ආනිසංසං දස්සෙත්වා පබ්බජ්ජාය ආදීනවං කථෙසි. තස්ස තං සුත්වාව ගිහිභාවතො චිත්තං නිවත්තෙත්වා පබ්බජ්ජායමෙව අභිරමි. එවමෙස තදා සීලවන්තස්ස භික්ඛුනො ගිහිභාවෙ [Pg.134] ආනිසංසකථාය කථිතත්තා ඉදානි ඡ වාරෙ විබ්භමිත්වා සත්තමවාරෙ පබ්බජිත්වා මහාමොග්ගල්ලානස්ස මහාකොට්ඨිකත්ථෙරස්ස ච අභිධම්මකථං කථෙන්තානං අන්තරන්තරා කථං ඔපාතෙසි. අථ නං මහාකොට්ඨිකත්ථෙරො අපසාදෙසි. සො මහාසාවකස්ස කථිතෙ පතිට්ඨාතුං අසක්කොන්තො විබ්භමිත්වා ගිහි ජාතො. පොට්ඨපාදස්ස පනායං ගිහිසහායකො අහොසි, තස්මා විබ්භමිත්වා ද්වීහතීහච්චයෙන පොට්ඨපාදස්ස සන්තිකං ගතො. අථ නං සො දිස්වා – ‘‘සම්ම, කිං තයා කතං, එවරූපස්ස නාම සත්ථු සාසනා අපසක්කන්තොසි, එහි පබ්බජිතුං දානි තෙ වට්ටතී’’ති තං ගහෙත්වා භගවතො සන්තිකං අගමාසි. තස්මිං ඨානෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං ‘‘සත්තමෙ වාරෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණී’’ති. บทว่า กล่าวสรรเสริญคฤหัสถ์ (ที. สี. อ. ๑.๔๒๒) ได้ยินว่า ในศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า มีสหายสองคน เป็นผู้สามัคคีกัน สาธยายร่วมกันอยู่ ในสองคนนั้น คนหนึ่งไม่ยินดีแล้ว ยังจิตให้เกิดขึ้นในความเป็นคฤหัสถ์ บอกแก่สหายอีกคนหนึ่ง สหายนั้นแสดงโทษในความเป็นคฤหัสถ์ และอานิสงส์ในการบวชแล้ว ตักเตือน เขาฟังคำนั้นแล้วยินดีแล้ว ครั้นวันหนึ่ง เมื่อจิตเช่นนั้นเกิดขึ้นอีก จึงกล่าวกับสหายนั้นว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ จิตเช่นนี้เกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะให้บาตรและจีวรนี้แก่ท่าน" สหายนั้นด้วยความโลภในบาตรและจีวร จึงแสดงอานิสงส์ในความเป็นคฤหัสถ์แก่เขา และกล่าวโทษในการบวช เขาฟังคำนั้นแล้ว ยังจิตให้กลับจากความเป็นคฤหัสถ์ ยินดีในการบวชนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุผู้มีศีลนั้น เมื่อถูกกล่าวถึงอานิสงส์ในความเป็นคฤหัสถ์ในครั้งนั้น บัดนี้ได้ลาสิกขาไป ๖ ครั้ง แล้วบวชในครั้งที่ ๗ ได้พูดแทรกคำพูดของพระมหาโมคคัลลานะและพระมหาโกฏฐิตเถระผู้กำลังแสดงอภิธรรมกถาอยู่เป็นระยะๆ ครั้งนั้น พระมหาโกฏฐิตเถระได้ขับไล่เขาไป เขาไม่สามารถตั้งมั่นอยู่ในคำที่พระมหาสาวกกล่าวได้ จึงลาสิกขาไปเป็นคฤหัสถ์ อนึ่ง เขาผู้นี้เป็นสหายคฤหัสถ์ของโปฏฐปาทะ เพราะเหตุนั้น เมื่อลาสิกขาไปแล้ว จึงไปหาโปฏฐปาทะในเวลา ๒-๓ วันล่วงไป ครั้งนั้น โปฏฐปาทะเห็นเขาแล้วกล่าวว่า "สหาย ท่านทำอะไรลงไป ท่านชื่อว่าเป็นผู้ถอยห่างจากพระศาสนาของพระศาสดาเช่นนี้ มาเถิด บัดนี้ถึงเวลาที่ท่านควรบวชแล้ว" ดังนี้แล้ว จึงพาเขาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค เขาบวชในที่นั้นแล้ว ได้บรรลุพระอรหัต เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "บวชในครั้งที่ ๗ แล้วได้บรรลุพระอรหัต" හත්ථිසාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาหัตถิสารีบุตรสูตร จบแล้ว. 7. මජ්ඣෙසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถามัชเฌสูตร 61. සත්තමෙ මන්තාති ය-කාරලොපෙන නිද්දෙසො, කරණත්ථෙ වා එතං පච්චත්තවචනං. තෙනාහ ‘‘තාය උභො අන්තෙ විදිත්වා’’ති. ඵස්සවසෙන නිබ්බත්තත්තාති ද්වයද්වයසමාපත්තියං අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්ඵස්සවසෙන නිබ්බත්තත්තා, ‘‘ඵස්සපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො, භවපච්චයා ජාතී’’ති ඉමිනා චානුක්කමෙන ඵස්සසමුට්ඨානත්තා ඉමස්ස කායස්ස ඵස්සවසෙන නිබ්බත්තත්තාති වුත්තං. එකො අන්තොති එත්ථ අයං අන්ත-සද්දො අන්තඅබ්භන්තරමරියාදලාමකඅභාවකොට්ඨාසපදපූරණසමීපාදීසු දිස්සති. ‘‘අන්තපූරො උදරපූරො’’තිආදීසු (සු. නි. 197) හි අන්තෙ අන්තසද්දො. ‘‘චරන්ති ලොකෙ පරිවාරඡන්නා අන්තො අසුද්ධා, බහි සොභමානා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.122) අබ්භන්තරෙ. ‘‘කායබන්ධනස්ස අන්තො ජීරති (චූළව. 278) සා හරිතන්තං වා පන්ථන්තං වා සෙලන්තං වා උදකන්තං වා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.304) මරියාදායං. ‘‘අන්තමිදං, භික්ඛවෙ, ජීවිකාන’’න්තිආදීසු (සං. නි. 3.80; ඉතිවු. 91) ලාමකෙ. ‘‘එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.393; සං. නි. 2.51) අභාවෙ. සබ්බපච්චයසඞ්ඛයො හි දුක්ඛස්ස අභාවො [Pg.135] කොටීතිපි වුච්චති. ‘‘තයො අන්තා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.305) කොට්ඨාසෙ. ‘‘ඉඞ්ඝ තාව සුත්තන්තං වා ගාථායො වා අභිධම්මං වා පරියාපුණස්සු, සුත්තන්තෙ ඔකාසං කාරාපෙත්වා’’ති (පාචි. 442) ච ආදීසු පදපූරණෙ. ‘‘ගාමන්තං වා ඔසටො (පාරා. 409-410; චූළව. 343) ගාමන්තසෙනාසන’’න්තිආදීසු (පාරා. අට්ඨ. 2.410) සමීපෙ. ස්වායමිධ කොට්ඨාසෙ වත්තතීති අයමෙකො කොට්ඨාසොති. ๖๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า "มนฺตา" เป็นการแสดงโดยการลบอักษร "ย" หรือคำนี้เป็นปจัตตวจนะในอรรถแห่งกรณะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "รู้ที่สุดทั้งสองด้วยปัญญานั้น." ที่กล่าวว่า "เกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสะ" นั้น หมายถึง การเกิดขึ้นโดยอาศัยการสัมผัสกันและกันในทวายทวยสมาบัติ และการที่กายนี้มีผัสสะเป็นสมุฏฐานโดยลำดับนี้ว่า "เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงเกิดอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงเกิดภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงเกิดชาติ." ในคำว่า "ที่สุดหนึ่ง" นี้ คำว่า "อันตะ" นี้ปรากฏในอรรถว่า ไส้, ภายใน, ขอบเขต, เลวทราม, ความไม่มี, ส่วน, บทเติมเต็ม, ใกล้ เป็นต้น. ในคำว่า "อันตปูโร อุทรปูโร" เป็นต้น (สุ. นิ. ๑๙๗) คำว่า "อันตะ" ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ไส้. ในคำว่า "ย่อมเที่ยวไปในโลก ถูกหมู่บริวารหุ้มห่อ ภายในไม่บริสุทธิ์ ภายนอกงดงาม" เป็นต้น (สํ. ส. ๑.๑๒๒) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ภายใน. ในคำว่า "ที่สุดแห่งเครื่องผูกกายย่อมเก่าคร่ำคร่า" (จุลฺลวคฺค ๒๗๘) และ "ชายผ้าเขียว หรือชายทาง หรือชายภูเขา หรือชายน้ำ" เป็นต้น (ม. มู. ๑.๓๐๔) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ขอบเขต. ในคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นที่สุดแห่งการเลี้ยงชีพ" เป็นต้น (สํ. ส. ๓.๘๐; อิติ. ๙๑) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า เลวทราม. ในคำว่า "นี้เป็นที่สุดแห่งทุกข์" เป็นต้น (ม. อุ. ๓.๓๙๓; สํ. ส. ๒.๕๑) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ความไม่มี. เพราะความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งปวง ชื่อว่าความไม่มีแห่งทุกข์ ย่อมถูกเรียกว่าที่สุด (โคฏิ) ด้วย. ในคำว่า "ที่สุด ๓ อย่าง" เป็นต้น (ที. ปา. ๓.๓๐๕) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ส่วน. ในคำว่า "ดูก่อนท่าน จงเล่าเรียนพระสูตร หรือคาถา หรือพระอภิธรรมก่อน แล้วให้โอกาสในพระสูตร" เป็นต้น (ปาจิ. ๔๔๒) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า บทเติมเต็ม. ในคำว่า "ถูกนำไปสู่ชายบ้าน" (ปา. ๔๐๙-๔๑๐; จุลฺลวคฺค ๓๔๓) และ "เสนาสนะชายบ้าน" เป็นต้น (ปา. อ. ๒.๔๑๐) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ใกล้. คำว่า "อันตะ" นั้นในที่นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ส่วน คือ ส่วนหนึ่งนี้. සන්තො පරමත්ථතො විජ්ජමානො ධම්මසමූහොති සක්කායො, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. තෙනාහ ‘‘තෙභූමකවට්ට’’න්ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. สักกายะ คือ หมู่แห่งธรรมที่ปรากฏมีอยู่โดยปรมัตถ์ ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วัฏฏะอันเป็นไปในภูมิ ๓." ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้โดยง่ายนั่นเอง. මජ්ඣෙසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามัชเฌสูตร จบแล้ว. 8. පුරිසින්ද්‍රියඤාණසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาปุริสินทริยญาณสูตร 62. අට්ඨමෙ නිබ්බත්තිවසෙන අපායසංවත්තනියෙන වා කම්මුනා අපායෙසු නියුත්තොති ආපායිකො නෙරයිකොති එත්ථාපි එසෙව නයො. අවීචිම්හි උප්පජ්ජිත්වා තත්ථ ආයුකප්පසඤ්ඤිතං අන්තරකප්පං තිට්ඨතීති කප්පට්ඨො. නිරයූපපත්තිපරිහරණවසෙන තිකිච්ඡිතුං අසක්කුණෙය්‍යොති අතෙකිච්ඡො. අඛණ්ඩානීති එකදෙසෙනපි අඛණ්ඩිතානි. භින්නකාලතො පට්ඨාය බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. අපූතීනීති උදකතෙමනෙන අපූතිකානි. පූතිකඤ්හි බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. අවාතාතපහතානීති වාතෙන ච ආතපෙන ච න හතානි නිරොජතං න පාපිතානි. නිරොජඤ්හි කසටං බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. ‘‘සාරාදානී’’ති වත්තබ්බෙ ආ-කාරස්ස රස්සත්තං කත්වා පාළියං ‘‘සාරදානී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘සාරාදානී’’ති. තණ්ඩුලසාරස්ස ආදානතො සාරාදානි, ගහිතසාරානි පතිට්ඨිතසාරානි. නිස්සරඤ්හි බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. සුඛසයිතානීති චත්තාරො මාසෙ කොට්ඨෙ පක්ඛිත්තනියාමෙනෙව සුඛසයිතානි සුට්ඨු සන්නිචිතානි. මණ්ඩඛෙත්තෙති ඌසඛාරාදිදොසෙහි අවිද්ධස්තෙ සාරක්ඛෙත්තෙ. අභිදොති අභි-සද්දෙන සමානත්ථනිපාතපදන්ති ආහ ‘‘අභිඅඩ්ඪරත්ත’’න්ති. නත්ථි එතස්ස භිදාති වා අභිදො. ‘‘අභිදං අඩ්ඪරත්ත’’න්ති වත්තබ්බෙ උපයොගත්ථෙ පච්චත්තවචනං. අඩ්ඪරත්තන්ති [Pg.136] ච අච්චන්තසංයොගවචනං, භුම්මත්ථෙ වා. තස්මා අභිදො අඩ්ඪරත්තන්ති අභින්නෙ අඩ්ඪරත්තසමයෙති අත්ථො. පුණ්ණමාසියඤ්හි ගගනමජ්ඣස්ස පුරතො වා පච්ඡතො වා චන්දෙ ඨිතෙ අඩ්ඪරත්තසමයො භින්නො නාම හොති, මජ්ඣෙ එව පන ඨිතෙ අභින්නො නාම. ๖๒. ในสูตรที่ ๘ คำว่า "อาปายิกะ" คือ ผู้ถูกกำหนดไว้ในอบายด้วยกรรมที่นำไปสู่อบายโดยความเป็นผู้เกิด หรือ "เนรยิกะ" คือ สัตว์นรก ในที่นี้ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. "กัปปัฏฐะ" คือ ผู้ตั้งอยู่ในอเวจี เกิดขึ้นในอเวจีแล้ว ย่อมตั้งอยู่ตลอดอันตรกัปที่ชื่อว่าอายุกัปในที่นั้น. "อเตกิจฉะ" คือ ผู้ไม่สามารถเยียวยาได้โดยการป้องกันการเกิดในนรก. "อขัณฑานิ" คือ ไม่แตกแม้แต่ส่วนเดียว. เพราะเมล็ดพืชที่แตกแล้ว ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การเป็นเมล็ดพืช. "อปูตีนิ" คือ ไม่เน่าเปื่อยด้วยการแช่น้ำ. เพราะเมล็ดพืชที่เน่าแล้ว ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การเป็นเมล็ดพืช. "อวาตาตปหตานิ" คือ ไม่ถูกลมและแดดทำลาย ไม่ถึงความไม่มีโอชา. เพราะเมล็ดพืชที่ไม่มีโอชาและเสียแล้ว ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การเป็นเมล็ดพืช. ที่กล่าวว่า "สาราทานี" นั้น เป็นการกล่าวในบาลีว่า "สารทานี" โดยการทำสระอาให้เป็นสระอะ จึงกล่าวว่า "สาราทานี". "สาราทานี" คือ มีสาระอันถือเอาแล้ว, มีสาระอันตั้งมั่นแล้ว เพราะการถือเอาสาระแห่งข้าวสาร. เพราะเมล็ดพืชที่ไม่มีสาระ ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การเป็นเมล็ดพืช. "สุขสยิตานิ" คือ ถูกเก็บไว้อย่างดี, ถูกสะสมไว้อย่างดี โดยนัยแห่งการใส่ไว้ในยุ้งฉางตลอด ๔ เดือน. "มัณฑเขตเต" คือ ในนาที่มีสาระ ไม่ถูกทำลายด้วยโทษมีดินเค็มเป็นต้น. "อภิโท" คือ บทนิบาตที่มีความหมายเสมอกับศัพท์ว่า "อภิ" จึงกล่าวว่า "อภิอัฑฒรัตตะ". หรือ "อภิโท" คือ ไม่มีความแตกแยกแห่งสิ่งนี้. เมื่อจะกล่าวว่า "อภิทัง อัฑฒรัตตัง" เป็นปจัตตวจนะในอรรถแห่งอุปโยคะ. และ "อัฑฒรัตตัง" เป็นวจนะที่แสดงความประกอบกันอย่างยิ่ง หรือในอรรถแห่งภูมิ. เพราะเหตุนั้น "อภิโท อัฑฒรัตตัง" จึงมีความหมายว่า ในเวลาเที่ยงคืนที่ไม่แตกแยก. เพราะในวันเพ็ญ เมื่อพระจันทร์ตั้งอยู่ข้างหน้าหรือข้างหลังกลางท้องฟ้า เวลาเที่ยงคืนชื่อว่าแตกแยก แต่เมื่อตั้งอยู่ตรงกลางนั่นเอง ชื่อว่าไม่แตกแยก. සුප්පබුද්ධසුනක්ඛත්තාදයොති එත්ථ (ධ. ප. අට්ඨ. 2.127 සුප්පබුද්ධසක්‍යවත්ථු) සුප්පබුද්ධො කිර සාකියො ‘‘මම ධීතරං ඡඩ්ඩෙත්වා නික්ඛන්තො, මම පුත්තං පබ්බාජෙත්වා තස්ස වෙරිට්ඨානෙ ඨිතො චා’’ති ඉමෙහි ද්වීහි කාරණෙහි සත්ථරි ආඝාතං බන්ධිත්වා එකදිවසං ‘‘න දානි නිමන්තිතට්ඨානං ගන්ත්වා භුඤ්ජිතුං දස්සාමී’’ති ගමනමග්ගං පිදහිත්වා අන්තරවීථියං සුරං පිවන්තො නිසීදි. අථස්ස සත්ථරි භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතෙ තං ඨානං ආගතෙ ‘‘සත්ථා ආගතො’’ති ආරොචෙසුං. සො ආහ – ‘‘පුරතො ගච්ඡාති තස්ස වදෙථ, නායං මයා මහල්ලකතරො, නාස්ස මග්ගං දස්සාමී’’ති. පුනප්පුනං වුච්චමානොපි තථෙව නිසීදි. සත්ථා මාතුලස්ස සන්තිකා මග්ගං අලභිත්වා තතොව නිවත්ති. සොපි චරපුරිසං පෙසෙසි – ‘‘ගච්ඡ තස්ස කථං සුත්වා එහී’’ති. සත්ථාපි නිවත්තන්තො සිතං කත්වා ආනන්දත්ථෙරෙන – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, සිතපාතුකම්මෙ පච්චයො’’ති පුට්ඨො ආහ – ‘‘පස්සසි, ආනන්ද, සුප්පබුද්ධ’’න්ති. පස්සාමි, භන්තෙ. භාරියං තෙන කම්මං කතං මාදිසස්ස බුද්ධස්ස මග්ගං අදෙන්තෙන, ඉතො සත්තමෙ දිවසෙ හෙට්ඨාපාසාදෙ පාසාදමූලෙ පථවියා පවිසිස්සතී’’ති ආචික්ඛි. ในคำว่า สุปปพุทธะ สุนักขัตตะ เป็นต้น นี้ (อรรถกถาธรรมบท 2.127 เรื่องสุปปพุทธศากยะ) ได้ยินว่า สุปปพุทธศากยะ ผูกอาฆาตในพระศาสดาด้วยเหตุ ๒ ประการเหล่านี้ว่า "พระสมณโคดมออกบวชทิ้งธิดาของเราไป และบวชบุตรของเราแล้วก็ตั้งอยู่ในฐานะเป็นศัตรูของเขา" วันหนึ่งคิดว่า "บัดนี้ เราจักไม่ให้พระสมณโคดมไปฉันในที่นิมนต์ได้" จึงปิดทางเสด็จไป แล้วนั่งดื่มสุราอยู่กลางถนน ครั้งนั้น เมื่อพระศาสดาเสด็จมาถึงที่นั้นพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ พวกคนจึงกราบทูลว่า "พระศาสดาเสด็จมาแล้ว" เขากล่าวว่า "จงบอกพระสมณโคดมนั้นว่า จงไปข้างหน้าเถิด พระสมณโคดมนี้ไม่แก่กว่าเรา เราจักไม่ให้ทางแก่พระสมณโคดม" แม้ถูกบอกซ้ำๆ เขาก็ยังคงนั่งอยู่อย่างนั้น พระศาสดาไม่ทรงได้ทางจากลุง จึงเสด็จกลับจากที่นั้นเอง เขาก็ส่งคนสอดแนมไปว่า "จงไปฟังคำของพระสมณโคดมนั้นแล้วกลับมา" พระศาสดาเมื่อเสด็จกลับ ทรงแย้มพระโอษฐ์ เมื่อพระเถระอานนท์ทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุแห่งการแย้มพระโอษฐ์" จึงตรัสว่า "อานนท์ เธอเห็นสุปปพุทธะหรือไม่" "เห็น พระเจ้าข้า" "สุปปพุทธะได้ทำกรรมหนักแล้ว ด้วยการไม่ให้ทางแก่พระพุทธเจ้าเช่นเรา นับแต่วันนี้ไปในวันที่เจ็ด เขาจักถูกแผ่นดินสูบลงไปที่เชิงปราสาทชั้นล่าง" ดังนี้ සුනක්ඛත්තොපි (ම. නි. අට්ඨ. 1.147) පුබ්බෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා දිබ්බචක්ඛුපරිකම්මං පුච්ඡි. අථස්ස භගවා කථෙසි. සො දිබ්බචක්ඛුං නිබ්බත්තෙත්වා ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා ඔලොකෙන්තො දෙවලොකෙ නන්දනවනචිත්තලතාවනඵාරුසකවනමිස්සකවනෙසු දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවමානෙ දෙවපුත්තෙ ච දෙවධීතරො ච දිස්වා – ‘‘එතෙසං එවරූපාය අත්තභාවසම්පත්තියා ඨිතානං කිර මධුරො නු ඛො සද්දො භවිස්සතී’’ති සද්දං සොතුකාමො හුත්වා දසබලං උපසඞ්කමිත්වා දිබ්බසොතධාතුපරිකම්මං පුච්ඡි. භගවා පනස්ස – ‘‘දිබ්බසොතධාතුස්ස උපනිස්සයො නත්ථී’’ති ඤත්වා පරිකම්මං න කථෙසි. න හි බුද්ධා යං න භවිස්සති, තස්ස පරිකම්මං කථෙන්ති. සො භගවති ආඝාතං බන්ධිත්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං සමණං ගොතමං පඨමං දිබ්බචක්ඛුපරිකම්මං පුච්ඡිං, සො මය්හං ‘සම්පජ්ජතු වා මා වා සම්පජ්ජතූ’ති කථෙසි. අහං පන පච්චත්තපුරිසකාරෙන තං නිබ්බත්තෙත්වා දිබ්බසොතධාතුපරිකම්මං පුච්ඡිං, තං මෙ න කථෙසි. අද්ධා එවං [Pg.137] හොති ‘අයං රාජපබ්බජිතො දිබ්බචක්ඛුඤාණං නිබ්බත්තෙත්වා, දිබ්බසොතඤාණං නිබ්බත්තෙත්වා, චෙතොපරියකම්මඤාණං නිබ්බත්තෙත්වා, ආසවානං ඛයෙ ඤාණං නිබ්බත්තෙත්වා, මයා සමසමො භවිස්සතී’ති ඉස්සාමච්ඡරියවසෙන මය්හං න කථෙතී’’ති භිය්‍යොසො ආඝාතං බන්ධිත්වා කාසායානි ඡඩ්ඩෙත්වා ගිහිභාවං පත්වාපි න තුණ්හීභූතො විහාසි. දසබලං පන අසතා තුච්ඡෙන අබ්භාචික්ඛිත්වා අපායූපගො අහොසි. තම්පි භගවා බ්‍යාකාසි. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘එවම්පි ඛො, භග්ගව, සුනක්ඛත්තො ලිච්ඡවිපුත්තො මයා වුච්චමානො අපක්කමෙව ඉමස්මා ධම්මවිනයා, යථා තං ආපායිකො’’ති (දී. නි. 3.6). තෙන වුත්තං ‘‘අපරෙපි සුප්පබුද්ධසුනක්ඛත්තාදයො භගවතා ඤාතාවා’’ති. ආදි-සද්දෙන කොකාලිකාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. แม้สุนักขัตตะ (อรรถกถามัชฌิมนิกาย 1.147) ในกาลก่อนได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามถึงการบริกรรมทิพยจักษุ. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสบอกแก่เขา. เขาได้ยังทิพยจักษุให้เกิดขึ้นแล้ว เพิ่มพูนแสงสว่างมองดู เห็นเหล่าเทพบุตรและเทพธิดากำลังเสวยทิพยสมบัติอยู่ในป่านันทวัน ป่าจิตรลดา ป่าผารุสกะ และป่ามิสสกวันในเทวโลก จึงมีความประสงค์จะฟังเสียงว่า "เสียงของเทพเหล่านี้ผู้ดำรงอยู่ในอัตภาพสมบัติเห็นปานนี้ คงจะไพเราะหนอ" จึงเข้าไปเฝ้าพระทศพลแล้วทูลถามถึงการบริกรรมทิพยโสตธาตุ. แต่พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "อุปนิสัยแห่งทิพยโสตธาตุของสุนักขัตตะไม่มี" จึงไม่ตรัสบอกการบริกรรม. เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ตรัสบอกการบริกรรมในสิ่งที่จะไม่สำเร็จ. เขาผูกอาฆาตในพระผู้มีพระภาคแล้วคิดว่า "เราทูลถามการบริกรรมทิพยจักษุแก่พระสมณโคดมก่อน พระสมณโคดมนั้นตรัสบอกแก่เราว่า 'จงสำเร็จหรือจงอย่าสำเร็จก็ตาม' แต่เราได้ยังทิพยจักษุนั้นให้เกิดขึ้นด้วยความเพียรของตนเอง แล้วเราทูลถามการบริกรรมทิพยโสตธาตุ พระสมณโคดมนั้นไม่ตรัสบอกแก่เรา. แน่แท้ เรื่องจะเป็นอย่างนี้คือ 'นักบวชผู้บวชจากราชตระกูลนี้ เมื่อยังทิพยจักษุญาณให้เกิดขึ้นแล้ว ยังทิพยโสตญาณให้เกิดขึ้นแล้ว ยังเจโตปริยญาณให้เกิดขึ้นแล้ว ยังอาสวักขยญาณให้เกิดขึ้นแล้ว จักเป็นผู้เสมอด้วยเรา' จึงไม่ตรัสบอกแก่เราด้วยอำนาจความริษยาและความตระหนี่" ดังนี้ แล้วผูกอาฆาตยิ่งขึ้นไปอีก แม้สละผ้ากาสาวพัสตร์กลับไปเป็นคฤหัสถ์แล้ว ก็ยังไม่นิ่งเฉยอยู่. แต่เขาได้กล่าวตู่พระทศพลด้วยคำไม่จริงและไร้สาระ จึงเป็นผู้ไปสู่อบาย. แม้เรื่องนั้นพระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงพยากรณ์ไว้แล้ว. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูกรภัคควะ แม้เมื่อเรากล่าวอยู่อย่างนี้ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรก็ยังหลีกไปจากพระธรรมวินัยนี้ เหมือนผู้ที่ต้องไปสู่อบายฉะนั้น" (ที. นิ. 3.6). ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แม้คนอื่นๆ มีสุปปพุทธะและสุนักขัตตะเป็นต้น พระผู้มีพระภาคก็ทรงทราบแล้ว". พึงทราบว่า คำว่า "เป็นต้น" นั้น สงเคราะห์เอาโคกาลิกะเป็นต้นด้วย. සුසීමො පරිබ්බාජකොති (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.70) එවංනාමකො වෙදඞ්ගෙසු කුසලො පණ්ඩිතො පරිබ්බාජකො. අඤ්ඤතිත්ථියා හි පරිහීනලාභසක්කාරසිලොකා ‘‘සමණො ගොතමො න ජාතිගොත්තාදීනි ආරබ්භ ලාභග්ගප්පත්තො ජාතො, කවිසෙට්ඨො පනෙස උත්තමකවිතාය සාවකානං බන්ධං බන්ධිත්වා දෙති. තෙ තං උග්ගණ්හිත්වා උපට්ඨාකානං උපනිසින්නකථම්පි අනුමොදනම්පි සරභඤ්ඤම්පීති එවමාදීනි කථෙන්ති. තෙ තෙසං පසන්නානං ලාභං උපසංහරන්ති. සචෙ මයං යං සමණො ගොතමා ජානාති, තතො ථොකං ජානෙය්‍යාම, අත්තනො සමයං තත්ථ පක්ඛිපිත්වා මයම්පි උපට්ඨාකානං කථෙය්‍යාම. තතො එතෙහි ලාභිතරා භවෙය්‍යාම. කො නු ඛො සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා ඛිප්පමෙව උග්ගණ්හිතුං සක්ඛිස්සතී’’ති එවං චින්තෙත්වා ‘‘සුසිමො පටිබලො’’ති දිස්වා උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු ‘‘එහි ත්වං, ආවුසො සුසීම, සමණෙ ගොතමෙ බ්‍රහ්මචරියං චර, ත්වං ධම්මං පරියාපුණිත්වා අම්හෙ වාචෙය්‍යාසි, තං මයං ධම්මං පරියාපුණිත්වා ගිහීනං භාසිස්සාම, එවං මයම්පි සක්කතා භවිස්සාම ගරුකතා මානිතා පූජිතා ලාභිනො චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරාන’’න්ති (සං. නි. 2.70). คำว่า สุสีมปริพาชก (อรรถกถาสังยุตตนิกาย 2.2.70) คือ ปริพาชกผู้มีชื่ออย่างนี้ เป็นบัณฑิตผู้ฉลาดในเวทางคศาสตร์. ด้วยว่าพวกอัญเดียรถีย์ผู้เสื่อมจากลาภสักการะและชื่อเสียงคิดว่า "พระสมณโคดมนี้ไม่ได้เป็นผู้ถึงความเป็นผู้เลิศด้วยลาภเพราะปรารภชาติและโคตรเป็นต้น แต่พระสมณโคดมนี้เป็นยอดกวี ย่อมร้อยกรองบทประพันธ์อันยอดเยี่ยมให้แก่เหล่าสาวก. สาวกเหล่านั้นเรียนบทประพันธ์นั้นแล้ว ย่อมกล่าวแม้ถ้อยคำที่กล่าวแก่ผู้มานั่งใกล้บ้าง การอนุโมทนาบ้าง การสวดสรภัญญะบ้าง เป็นต้น แก่อุปัฏฐากทั้งหลาย. พวกเขาเหล่านั้นย่อมนำลาภมาให้แก่สาวกเหล่านั้นผู้เลื่อมใส. ถ้าพวกเราพึงรู้ธรรมที่พระสมณโคดมรู้สักเล็กน้อย แล้วใส่ลัทธิของตนลงในธรรมนั้น แม้พวกเราก็จักกล่าวแก่อุปัฏฐากทั้งหลาย. เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเราก็จักเป็นผู้มีลาภมากกว่าสาวกเหล่านี้. ใครหนอจักสามารถบวชในสำนักของพระสมณโคดมแล้วเรียนรู้ได้อย่างรวดเร็ว" ดังนี้ เมื่อเห็นว่า "สุสีมะมีความสามารถ" จึงเข้าไปหาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "มาเถิด ท่านสุสีมะ ท่านจงประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดม ท่านเรียนธรรมแล้วจงสอนพวกเรา พวกเราเรียนธรรมนั้นแล้วจักกล่าวแก่พวกคฤหัสถ์ เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้พวกเราก็จักเป็นผู้ที่เขาเคารพ นับถือ บูชา ยอบน้อม และเป็นผู้มีลาภคือจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร" (สัง. นิ. 2.70). අථ සුසීමො පරිබ්බාජකො තෙසං වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා යෙනානන්දො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා පබ්බජ්ජං යාචි. ථෙරො ච තං ආදාය භගවන්තං [Pg.138] උපසඞ්කමිත්වා එතමත්ථං ආරොචෙසි. භගවා පන චින්තෙසි ‘‘අයං පරිබ්බාජකො තිත්ථියසමයෙ ‘අහං පාටිඑක්කො සත්ථා’ති පටිජානමානො චරති, ‘ඉධෙව මග්ගබ්‍රහ්මචරියං චරිතුං ඉච්ඡාමී’ති කිර වදති, කිං නු ඛො මයි පසන්නො, උදාහු මය්හං වා මම සාවකානං ධම්මකථාය පසන්නො’’ති. අථස්ස එකට්ඨානෙපි පසාදාභාවං ඤත්වා ‘‘අයං මම සාසනෙ ‘ධම්මං ථෙනෙස්සාමී’ති පබ්බජති, ඉතිස්ස ආගමනං අපරිසුද්ධං, නිප්ඵත්ති නු ඛො කීදිසා’’ති ඔලොකෙන්තො ‘‘කිඤ්චාපි ‘ධම්මං ථෙනෙස්සාමී’ති පබ්බජති, කතිපාහෙනෙව පන ඝටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘තෙනහානන්ද, සුසීමං පබ්බාජෙථා’’ති ආහ. තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘එවං භගවතා කො ඤාතො? සුසීමො පරිබ්බාජකො’’ති. ครั้งนั้น สุสีมปริพาชกรับคำของพวกเดียรถีย์เหล่านั้นแล้ว ได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ ครั้นเข้าไปหาแล้วได้ขอบรรพชา. พระเถระจึงพาเขาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลเรื่องนั้น. แต่พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "ปริพาชกนี้ในลัทธิเดียรถีย์ย่อมเที่ยวปฏิญาณว่า 'เราเป็นศาสดาผู้โดดเดี่ยว' ได้ยินว่า เขากล่าวว่า 'ปรารถนาจะประพฤติมรรคพรหมจรรย์ในธรรมวินัยนี้' เขาเลื่อมใสในเรา หรือเลื่อมใสในธรรมกถาของเราหรือของเหล่าสาวกของเรากันแน่". ครั้งนั้น ทรงทราบว่าเขามิได้มีความเลื่อมใสแม้ในที่แห่งเดียวเลย จึงทรงพิจารณาว่า "ปริพาชกนี้บวชในศาสนาของเราด้วยคิดว่า 'เราจักขโมยธรรม' การมาของเขาไม่บริสุทธิ์อย่างนี้ ผลสำเร็จของเขาจักเป็นอย่างไรหนอ" เมื่อทรงเห็นว่า "แม้เขาจะบวชด้วยคิดว่า 'จักขโมยธรรม' แต่ในไม่กี่วัน เขาก็จักพยายามแล้วบรรลุพระอรหัต" จึงตรัสว่า "ถ้าอย่างนั้น อานนท์ เธอจงให้สุสีมะบวชเถิด". ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเรื่องนี้ว่า "พระผู้มีพระภาคทรงทราบใครอย่างนี้? สุสีมปริพาชก". සන්තතිමහාමත්තොති (ධ. ප. අට්ඨ. 2.141 සන්තතිමහාමත්තවත්ථු) සො කිර එකස්මිං කාලෙ රඤ්ඤො පසෙනදිස්ස පච්චන්තං කුපිතං වූපසමෙත්වා ආගතො. අථස්ස රාජා තුට්ඨො සත්ත දිවසානි රජ්ජං දත්වා එකං නච්චගීතකුසලං ඉත්ථිං අදාසි. සො සත්ත දිවසානි සුරාමදමත්තො හුත්වා සත්තමෙ දිවසෙ සබ්බාලඞ්කාරප්පටිමණ්ඩිතො හත්ථික්ඛන්ධවරගතො නහානතිත්ථං ගච්ඡන්තො සත්ථාරං පිණ්ඩාය පවිසන්තං ද්වාරන්තරෙ දිස්වා හත්ථික්ඛන්ධවරගතොව සීසං චාලෙත්වා වන්දි. සත්ථා සිතං කත්වා ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, සිතපාතුකරණෙ හෙතූ’’ති ආනන්දත්ථෙරෙන පුට්ඨො සිතකාරණං ආචික්ඛන්තො ආහ – ‘‘පස්සසි, ආනන්ද, සන්තතිමහාමත්තං, අජ්ජෙව සබ්බාභරණප්පටිමණ්ඩිතො මම සන්තිකං ආගන්ත්වා චාතුප්පදිකගාථාවසානෙ අරහත්තං පත්වා පරිනිබ්බායිස්සතී’’ති. තෙන වුත්තං ‘‘එවං කො ඤාතො භගවතාති? සන්තතිමහාමත්තො’’ති. สันตติมหาอำมาตย์ (อรรถกถาธรรมบท 2.141 เรื่องสันตติมหาอำมาตย์) ได้ยินว่า ในกาลครั้งหนึ่ง ท่านนั้นระงับความกำเริบที่ชายแดนของพระเจ้าปเสนทิโกศลแล้วกลับมา ครั้งนั้น พระราชาทรงยินดีแล้ว พระราชทานราชสมบัติให้ ๗ วัน และพระราชทานหญิงผู้ฉลาดในการฟ้อนรำและการขับร้องนางหนึ่ง ท่านนั้นมัวเมาด้วยดื่มสุราอยู่ ๗ วัน ในวันที่ ๗ ประดับประดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง ขึ้นสู่คอช้างตัวประเสริฐ กำลังไปสู่ท่าอาบน้ำ ได้เห็นพระศาสดาผู้กำลังเสด็จเข้าไปบิณฑบาตที่ระหว่างประตู จึงน้อมศีรษะไหว้ทั้งที่อยู่บนคอช้างนั่นเอง พระศาสดาทรงทำการแย้ม เมื่อพระอานนทเถระทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งการทำให้การแย้มปรากฏ" จึงทรงบอกเหตุแห่งการแย้มว่า "อานันท์ เธอเห็นสันตติมหาอำมาตย์ไหม วันนี้แหละ เขาประดับประดาด้วยเครื่องอาภรณ์ทั้งปวง มายังสำนักของเรา จักบรรลุพระอรหัตในเวลาจบคาถา ๔ บาท แล้วปรินิพพาน" ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ใครที่พระผู้มีพระภาคทรงทราบอย่างนี้? คือสันตติมหาอำมาตย์" පුරිසින්ද්‍රියඤාණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปุริสินทริยญาณสูตร จบแล้ว 9. නිබ්බෙධිකසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถานิพเพธิกสูตร 63. නවමෙ පරිහායති අත්තනො ඵලං පරිග්ගහෙත්වා වත්තති, තස්ස වා කාරණභාවං උපගච්ඡතීති පරියායොති ඉධ කාරණං වුත්තන්ති ආහ ‘‘නිබ්බිජ්ඣනකාරණ’’න්ති. ๖๓. ในสูตรที่ ๙ (คำว่า ปริยาย) ย่อมดำเนินไปโดยถือเอาผลของตน หรือย่อมถึงความเป็นเหตุของผลนั้น เพราะเหตุนั้น คำว่า ปริยาย ในที่นี้จึงกล่าวถึงเหตุ จึงกล่าวว่า "เหตุแห่งการแทงตลอด" ‘‘අනුජානාමි[Pg.139], භික්ඛවෙ, අහතානං වත්ථානං දිගුණං සඞ්ඝාටි’’න්ති එත්ථ හි පටලට්ඨො ගුණට්ඨො. ‘‘අච්චෙන්ති කාලා තරයන්ති රත්තියො, වයොගුණා අනුපුබ්බං ජහන්තී’’ති (සං. නි. 1.4) එත්ථ රාසට්ඨො ගුණට්ඨො. ‘‘සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’’ති (ම. නි. 3.379) එත්ථ ආනිසංසට්ඨො. ‘‘අන්තං අන්තගුණං (දී. නි. 2.377; ම. නි. 1.110; ඛු. පා. 3.ද්වත්තිංසාකාරො), කයිරා මාලාගුණෙ බහූ’’ති (ධ. ප. 53) එත්ථ බන්ධනට්ඨො ගුණට්ඨො. ඉධාපි එසොව අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘බන්ධනට්ඨෙන ගුණා’’ති. කාමරාගස්ස සංයොජනස්ස පච්චයභාවෙන වත්ථුකාමෙසුපි බන්ධනට්ඨො රාසට්ඨො වා ගුණට්ඨො දට්ඨබ්බො. චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාති වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණතංද්වාරිකවිඤ්ඤාණෙහි ජානිතබ්බා. සොතවිඤ්ඤෙය්‍යාතිආදීසුපි එසෙව නයො. ඉට්ඨාරම්මණභූතාති සභාවෙනෙව ඉට්ඨාරම්මණජාතිකා, ඉට්ඨාරම්මණභාවං වා පත්තා. කමනීයාති කාමෙතබ්බා. මනවඩ්ඪනකාති මනොහරා. එතෙන පරිකප්පනතොපි ඉට්ඨාරම්මණභාවං සඞ්ගණ්හාති. පියජාතිකාති පියායිතබ්බසභාවා. කාමූපසඤ්හිතාති කාමරාගෙන උපෙච්ච සම්බන්ධනීයා සම්බන්ධා කාතබ්බා. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණං කත්වා’’තිආදි. සඞ්කප්පරාගොති වා සුභාදිවසෙන සඞ්කප්පිතවුත්ථම්හි උප්පන්නරාගො. එවමෙත්ථ වත්ථුකාමං පටික්ඛිපිත්වා කිලෙසකාමො වුත්තො තස්සෙව වසෙන තෙසම්පි කාමභාවසිද්ධිතො, කිලෙසකාමස්සපි ඉට්ඨවෙදනා දිට්ඨාදිසම්පයොගභෙදෙන පවත්තිආකාරභෙදෙන ච අත්ථි විචිත්තකාති තතො විසෙසෙතුං ‘‘චිත්‍රවිචිත්‍රාරම්මණානී’’ති ආහ, නානප්පකාරානි රූපාදිආරම්මණානීති අත්ථො. ในคำว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตผ้าสังฆาฏิสองชั้นสำหรับผ้าที่ยังไม่เคยใช้" นี้ คำว่า "คุณะ" มีความหมายว่า "ชั้น" ในคำว่า "กาลย่อมล่วงไป ราตรีย่อมผ่านไป วัยย่อมละไปตามลำดับ" (สํ. ส. 1.4) นี้ คำว่า "คุณะ" มีความหมายว่า "กอง" ในคำว่า "ทักษิณาที่พึงหวังได้ร้อยเท่า" (ม. อุ. 3.379) นี้ มีความหมายว่า "อานิสงส์" ในคำว่า "ไส้ใหญ่ ไส้น้อย (ที. ม. 2.377; ม. มู. 1.110; ขุ. ขุ. 3.ทวัตติงสาการ) พึงทำพวงดอกไม้ให้มาก" (ธ. ขุ. 53) นี้ คำว่า "คุณะ" มีความหมายว่า "เครื่องผูก" ในที่นี้ก็ประสงค์เอาความหมายนี้เช่นกัน จึงกล่าวว่า "ชื่อว่า คุณะ เพราะความหมายว่าเครื่องผูก" แม้ในวัตถุกามทั้งหลาย ก็พึงเห็นความหมายว่าเครื่องผูก หรือความหมายว่ากอง เพราะความเป็นปัจจัยแห่งกามราคะอันเป็นสังโยชน์ คำว่า "จักขุวิญเญยยะ" คือสิ่งที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณและวิญญาณที่มีจักษุวิญญาณนั้นเป็นทวาร แม้ในคำว่า "โสตวิญเญยยะ" เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า "อิฏฐารัมมณภูตา" คือเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาโดยสภาวะ หรือถึงความเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนา คำว่า "กมนียะ" คือน่าใคร่ คำว่า "มนวัฑฒนกะ" คือเป็นที่เจริญใจ ด้วยคำนี้ ท่านสงเคราะห์ความเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาแม้โดยการนึกคิด คำว่า "ปิยชาติกา" คือมีสภาวะที่น่ารัก คำว่า "กามูปสังหิตา" คือพึงเข้าไปเชื่อมต่อด้วยกามราคะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กระทำอารมณ์" เป็นต้น คำว่า "สังกัปปราคะ" คือความกำหนัดด้วยอำนาจความดำริที่เกิดขึ้นในวัตถุที่นึกคิดแล้วโดยความเป็นของงามเป็นต้น อย่างนี้ ในที่นี้ เมื่อปฏิเสธวัตถุกามแล้ว จึงกล่าวถึงกิเลสกาม เพราะความเป็นกามของวัตถุเหล่านั้นสำเร็จได้ด้วยกิเลสกามนั้นเอง และกิเลสกามนั้นมีความวิจิตร เพราะความต่างกันแห่งอาการที่เป็นไป และความต่างกันแห่งการประกอบกับสิ่งที่เห็นเป็นต้นแห่งอิฏฐเวทนา เพื่อจะจำแนกให้พิเศษจากกิเลสกามนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จิตตวิจิตตารัมมณานิ" อธิบายว่า อารมณ์มีรูปเป็นต้นมีประการต่างๆ අථෙත්ථ ධීරා විනයන්ති ඡන්දන්ති අථ එතෙසු ආරම්මණෙසු ධිතිසම්පන්නා පණ්ඩිතා ඡන්දරාගං විනයන්ති. คำว่า "อเถตฺถ ธีรา วินยนฺติ ฉนฺทํ" ความว่า บรรดาอารมณ์เหล่านั้น บัณฑิตผู้สมบูรณ์ด้วยความตั้งมั่น ย่อมกำจัดฉันทราคะ තජ්ජාතිකන්ති තංසභාවං, අත්ථතො පන තස්ස කාමස්ස අනුරූපන්ති වුත්තං හොති. පුඤ්ඤස්ස භාගො පුඤ්ඤභාගො, පුඤ්ඤකොට්ඨාසො. තෙන නිබ්බත්තො, තත්ථ වා භවොති පුඤ්ඤභාගියො. අපුඤ්ඤභාගියොති එත්ථාපි එසෙව නයො. විපාකොයෙව වෙපක්කන්ති ආහ ‘‘වොහාරවිපාක’’න්ති. คำว่า "ตัชชาติกัง" คือมีสภาพเช่นนั้น แต่อธิบายว่า สิ่งที่เหมาะสมกับกามนั้น ส่วนแห่งบุญ ชื่อว่า ปุญญภาค, ส่วนของบุญ สิ่งที่เกิดจากบุญนั้น หรือมีอยู่ในบุญนั้น ชื่อว่า "ปุญญภาคิยะ" แม้ในคำว่า "อปุญญภาคิยะ" ก็นัยนี้เหมือนกัน วิบากนั่นแหละชื่อว่า "เวปักกะ" จึงกล่าวว่า "วิบากที่เป็นโวหาร" සබ්බසඞ්ගාහිකාති කුසලාකුසලසාධාරණා. සංවිදහනචෙතනාති සම්පයුත්තධම්මෙසු සංවිදහනලක්ඛණා චෙතනා. උරත්තාළින්ති උරං තාළෙත්වා[Pg.140]. එකපදන්ති එකපදචිතං මන්තං. තෙනාහ ‘‘එකපදමන්තං වා’’තිආදි. คำว่า "สัพพสังคาหิกา" คือเป็นสาธารณะแก่กุศลและอกุศล คำว่า "สัมวิทหนเจตนา" คือเจตนาที่มีลักษณะจัดแจงในธรรมที่สัมปยุตต์ คำว่า "อุรัตตาฬิ" คือการตีอก คำว่า "เอกปะทัง" คือมนต์ที่ประกอบด้วยบทเดียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "หรือมนต์บทเดียว" เป็นต้น නිබ්බෙධිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานิพเพธิกสูตร จบแล้ว 10. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาสีหนาทสูตร 64. දසමෙ තථාගතබලානීති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානි තථාගතස්සෙව බලානි. නනු චෙතානි සාවකානම්පි එකච්චානි උප්පජ්ජන්තීති? කාමං උප්පජ්ජන්ති, යාදිසානි පන බුද්ධානං ඨානාට්ඨානඤාණාදීනි, න තාදිසානි තදඤ්ඤෙසං කදාචි උප්පජ්ජන්තීති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානි. ඉමමෙව හි යථාවුත්තං ලෙසං අපෙක්ඛිත්වා සාධාරණභාවතො ආසයානුසයඤාණාදීසු එව අසාධාරණසමඤ්ඤා නිරුළ්හා. යථා පුබ්බබුද්ධානං බලානි පුඤ්ඤස්ස සම්පත්තියා ආගතානි, තථා ආගතබලානීති වා තථාගතබලානි. උසභස්ස ඉදං ආසභං, සෙට්ඨට්ඨානං. පමුඛනාදන්ති සෙට්ඨනාදං. පටිවෙධඤාණඤ්චෙව දෙසනාඤාණඤ්චාති එත්ථ පඤ්ඤාය පභාවිතං අත්තනො අරියඵලාවහං පටිවෙධඤාණං. කරුණාය පභාවිතං සාවකානං අරියඵලාවහං දෙසනාඤාණං. තත්ථ පටිවෙධඤාණං උප්පජ්ජමානං උප්පන්නන්ති දුවිධං. තඤ්හි අභිනික්ඛමනතො යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. තුසිතභවනතො යාව මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දීපඞ්කරතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දෙසනාඤාණම්පි පවත්තමානං පවත්තන්ති දුවිධං. තඤ්හි යාව අඤ්ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්තිමග්ගා පවත්තමානං, ඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාම. තෙසු පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං, දෙසනාඤාණං ලොකියං. උභයම්පි පනෙතං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං, බුද්ධානඤ්ඤෙව ඔරසඤාණං. ๖๔. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ตถาคตพลานิ คือกำลังของพระตถาคตเท่านั้น ซึ่งไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น. ไฉนกำลังเหล่านี้บางอย่างจึงเกิดขึ้นแก่พระสาวกด้วยเล่า? แม้จะเกิดขึ้นได้ แต่ญาณอันเป็นฐานะและอฐานะเป็นต้นของพระพุทธเจ้าเป็นเช่นใด ญาณเช่นนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ผู้อื่นในกาลไหนๆ เพราะเหตุนั้น จึงไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น. อนึ่ง เพราะอาศัยนัยที่กล่าวมาแล้วนี้เอง ชื่อว่าอสาธารณะจึงตั้งมั่นในอาสยานุสยญาณเป็นต้น เพื่อแยกจากความเป็นสาธารณะ. หรือกำลังของพระตถาคต คือกำลังที่มาแล้วอย่างนั้น เหมือนกำลังของพระพุทธเจ้าในปางก่อนที่มาแล้วด้วยความสมบูรณ์แห่งบุญ ชื่อว่าตถาคตพล. อาสภะ นี้เป็นกิริยาของพระอุสภะ คือเป็นฐานะอันประเสริฐ. ปมุขนาทัง คือเสียงอันประเสริฐ. ในคำว่า ปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ นี้ ปฏิเวธญาณคือญาณที่ยังอริยผลของตนให้สำเร็จ ซึ่งเกิดจากปัญญา. เทศนาญาณคือญาณที่ยังอริยผลของพระสาวกให้สำเร็จ ซึ่งเกิดจากพระกรุณา. ในบรรดาญาณเหล่านั้น ปฏิเวธญาณมี ๒ อย่าง คือกำลังเกิดขึ้น และเกิดขึ้นแล้ว. ญาณนั้นกำลังเกิดขึ้นตั้งแต่การออกบวชจนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น และเกิดขึ้นแล้วในขณะแห่งผล. (อีกนัยหนึ่ง) ญาณนั้นกำลังเกิดขึ้นตั้งแต่ภพดุสิตจนถึงอรหัตตมรรคที่โพธิบัลลังก์ ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น และเกิดขึ้นแล้วในขณะแห่งผล. (อีกนัยหนึ่ง) ญาณนั้นกำลังเกิดขึ้นตั้งแต่พระทีปังกรพุทธเจ้าจนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น และเกิดขึ้นแล้วในขณะแห่งผล. เทศนาญาณก็มี ๒ อย่าง คือกำลังเป็นไป และเป็นไปแล้ว. ญาณนั้นกำลังเป็นไปจนถึงโสดาปัตติมรรคของพระอัญญาโกณฑัญญะ ชื่อว่ากำลังเป็นไป และเป็นไปแล้วในขณะแห่งผล. ในบรรดาญาณเหล่านั้น ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ เทศนาญาณเป็นโลกิยะ. ญาณทั้งสองนี้ไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น เป็นโอรสญาณของพระพุทธเจ้าเท่านั้น. ඨානඤ්ච ඨානතො පජානාතීති කාරණඤ්ච කාරණතො පජානාති. යස්මා තත්ථ ඵලං තිට්ඨති තදායත්තවුත්තිතාය උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති ච, තස්මා ඨානන්ති වුච්චති. භගවා ‘‘යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං හෙතූ පච්චයා උප්පාදාය, තං තං ඨානං, යෙ යෙ ධම්මා යෙයං යෙයං ධම්මානං න හෙතූ න පච්චයා උප්පාදාය, තං තං අට්ඨාන’’න්ති පජානන්තො ඨානතො අට්ඨානතො යථාභූතං පජානාති. "ย่อมรู้ฐานะโดยความเป็นฐานะ" คือย่อมรู้เหตุโดยความเป็นเหตุ เพราะผลย่อมตั้งอยู่ในเหตุนั้น และย่อมเกิดขึ้นและเป็นไปโดยอาศัยเหตุนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ฐานะ" พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ว่า "ธรรมเหล่าใดเป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อการเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นเป็นฐานะ ธรรมเหล่าใดไม่เป็นเหตุไม่เป็นปัจจัยเพื่อการเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นเป็นอฐานะ" ดังนี้ จึงทรงรู้ฐานะและอฐานะตามความเป็นจริง සමාදියන්තීති [Pg.141] සමාදානානි, තානි පන සමාදියිත්වා කතානි හොන්තීති ආහ ‘‘සමාදියිත්වා කතාන’’න්ති. කම්මමෙව වා කම්මසමාදානන්ති එතෙන ‘‘සමාදාන’’න්ති සද්දස්ස අපුබ්බත්ථාභාවං දස්සෙති මුත්තගතසද්දෙ ගතසද්දස්ස විය. ගතීති නිරයාදිගතියො. උපධීති අත්තභාවො. කාලොති කම්මස්ස විපච්චනාරහකාලො. පයොගොති විපාකුප්පත්තියා පච්චයභූතා කිරියා. "สมาทิยันติ" คือสมาทาน แต่สมาทานเหล่านั้นเป็นสิ่งที่ทำแล้วด้วยการสมาทาน จึงกล่าวว่า "สิ่งที่ทำแล้วด้วยการสมาทาน" หรือกรรมนั่นแหละคือกรรมสมาทาน ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าคำว่า "สมาทาน" ไม่มีอรรถแปลกใหม่ เหมือนคำว่า "คตะ" ในคำว่า "มุตตะคตะ" "คติ" คือคติมีนรกเป็นต้น "อุปธิ" คืออัตภาพ "กาล" คือกาลที่กรรมควรให้ผล "ประโยค" คือการกระทำที่เป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของวิบาก චතුන්නං ඣානානන්ති පච්චනීකජ්ඣාපනට්ඨෙන ආරම්මණූපනිජ්ඣානට්ඨෙන ච චතුන්නං රූපාවචරජ්ඣානානං. චතුක්කනයෙන හෙතං වුත්තං. අට්ඨන්නං විමොක්ඛානන්ති ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනං (ම. නි. 2.248; 3.312; ධ. ස. 248; පටි. ම. 1.209) අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං. තිණ්ණං සමාධීනන්ති සවිතක්කසවිචාරාදීනං තිණ්ණං සමාධීනං. නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනන්ති පඨමජ්ඣානසමාපත්තිආදීනං නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනං. එත්ථ ච පටිපාටියා අට්ඨන්නං සමාධීතිපි නාමං, සමාපත්තීතිපි චිත්තෙකග්ගතාසබ්භාවතො, නිරොධසමාපත්තියා තදභාවතො න සමාධීති නාමං. හානභාගියං ධම්මන්ති අප්පගුණෙහි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨිතස්ස සඤ්ඤාමනසිකාරානං කාමාදිපක්ඛන්දනං. විසෙසභාගියං ධම්මන්ති පගුණෙහි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨිතස්ස සඤ්ඤාමනසිකාරානං දුතියජ්ඣානාදිපක්ඛන්දනං. ඉති සඤ්ඤාමනසිකාරානං කාමාදිදුතියජ්ඣානාදිපක්ඛන්දනානි හානභාගියවිසෙසභාගියධම්මාති දස්සිතානි. තෙහි පන ඣානානං තංසභාවතා ධම්මසද්දෙන වුත්තා. තස්මාති වුත්තමෙවත්ථං හෙතුභාවෙන පච්චාමසති. වොදානන්ති පගුණතාසඞ්ඛාතං වොදානං. තඤ්හි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨහිත්වා දුතියජ්ඣානාදීනං අධිගමස්ස පච්චයත්තා ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. යෙ පන ‘‘නිරොධතො ඵලසමාපත්තියා වුට්ඨානන්ති පාළි නත්ථී’’ති වදන්ති. තෙ ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ඵලසමාපත්තියා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති ඉමාය පාළියං (පට්ඨා. 1.1.417) පටිසෙධෙතබ්බා. คำว่า จตุนฺนํ ฌานานํ (แห่งฌาน ๔) ได้แก่ รูปาวจรฌาน ๔ ด้วยอรรถว่าเผาธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ และด้วยอรรถว่าเข้าไปเพ่งอารมณ์. คำนี้ท่านกล่าวด้วยจตุกนัย. คำว่า อัฏฐนฺนํ วิโมกฺขานํ (แห่งวิโมกข์ ๘) ได้แก่วิโมกข์ ๘ มีคำว่า ‘รูปี รูปานิ ปสฺสติ’ เป็นต้น. คำว่า ติณฺณํ สมาธีนํ (แห่งสมาธิ ๓) ได้แก่สมาธิ ๓ มีสวิตักกสวิจารสมาธิเป็นต้น. คำว่า นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ (แห่งอนุปุพพสมาบัติ ๙) ได้แก่อนุปุพพสมาบัติ ๙ มีปฐมฌานสมาบัติเป็นต้น. อนึ่ง ในอนุปุพพสมาบัติ ๙ นั้น โดยลำดับ ๘ อย่างแรกมีชื่อว่าสมาธิบ้าง มีชื่อว่าสมาบัติบ้าง เพราะมีจิตเป็นเอกัคคตา ส่วนนิโรธสมาบัติไม่มีจิตเป็นเอกัคคตา จึงไม่มีชื่อว่าสมาธิ. คำว่า หานภาคิยธรรม (ธรรมเป็นส่วนแห่งความเสื่อม) ได้แก่ การที่สัญญาและมนสิการของผู้ที่ออกจากปฐมฌานเป็นต้นอันไม่ชำนาญ ย่อมแล่นไปสู่กามเป็นต้น. คำว่า วิเสสภาคิยธรรม (ธรรมเป็นส่วนแห่งความพิเศษ) ได้แก่ การที่สัญญาและมนสิการของผู้ที่ออกจากปฐมฌานเป็นต้นอันชำนาญ ย่อมแล่นไปสู่ทุติยฌานเป็นต้น. ดังนี้ การแล่นไปสู่กามเป็นต้น และการแล่นไปสู่ทุติยฌานเป็นต้นของสัญญาและมนสิการ จึงชื่อว่าหานภาคิยธรรมและวิเสสภาคิยธรรม. อนึ่ง ความเป็นเช่นนั้นของฌานทั้งหลาย ท่านกล่าวด้วยคำว่า ธรรม. คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) ย่อมรำลึกถึงอรรถที่กล่าวแล้วนั่นแหละโดยความเป็นเหตุ. คำว่า โวทาน (ความผ่องแผ้ว) ได้แก่ โวทานที่นับว่าความชำนาญ. เพราะโวทานนั้นเป็นปัจจัยแห่งการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น หลังจากออกจากปฐมฌานเป็นต้น จึงชื่อว่า ‘วุฏฐาน’ (การออก). ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า ‘ไม่มีบาลีว่า การออกจากนิโรธสมาบัติเป็นผลสมาบัติ’ ชนเหล่านั้นพึงคัดค้านด้วยบาลีนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลออกจากนิโรธสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนะย่อมเป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ผลสมาบัติ’. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสีหนาทสูตร จบ. මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามหาวรรค จบ. 7. දෙවතාවග්ගො ๗. เทวดาวรรค 1-3. අනාගාමිඵලසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาอนาคามิผลสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๓ 65-67. සත්තමස්ස [Pg.142] පඨමාදීනි උත්තානත්ථානි. තතියෙ අභිසමාචාරෙ උත්තමසමාචාරෙ භවං ආභිසමාචාරිකං, වත්තප්පටිපත්තිවත්තං. තෙනාහ ‘‘උත්තමසමාචාරභූත’’න්තිආදි. සෙඛපණ්ණත්තිසීලන්ති සෙඛියවසෙන පඤ්ඤත්තසීලං. สูตรที่ ๖๕-๖๗ มีอรรถตื้น. ในสูตรที่ ๓ (คือสูตรที่ ๖๗) คำว่า อภิสมาจาเร ได้แก่ อภิสมาจาริกะ ซึ่งเป็นธรรมอันเกิดในอุตตมสมาจาร คือวัตรปฏิบัติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นอุตตมสมาจาร’ เป็นต้น. คำว่า เสขปัญญัตติสีลํ ได้แก่ ศีลที่บัญญัติโดยเสขิยะ. අනාගාමිඵලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอนาคามิผลสูตรเป็นต้น จบ. 4-5. සඞ්ගණිකාරාමසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาสังคณิการามสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๕ 68-69. චතුත්ථෙ ගණෙන සඞ්ගණං සමොධානං ගණසඞ්ගණිකා, සා ආරමිතබ්බට්ඨෙන ආරාමො එතස්සාති ගණසඞ්ගණිකාරාමො. සඞ්ගණිකාති වා සකපරිසසමොධානං. ගණොති නානාජනසමොධානං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. පඤ්චමං උත්තානත්ථමෙව. ในสูตรที่ ๔ การรวมกันเป็นหมู่เป็นคณะ ชื่อว่าคณะสังคณิกา, คณะสังคณิกานั้นเป็นที่น่ารื่นรมย์ด้วยอรรถว่าพึงรื่นรมย์แก่ผู้นี้ เพราะเหตุนั้น ผู้นี้จึงชื่อว่าคณะสังคณิการาม. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า สังคณิกา คือการรวมกันของบริษัทของตน. คำว่า คณะ คือการรวมกันของชนต่าง ๆ. ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบได้ง่าย. สูตรที่ ๕ มีอรรถตื้น. සඞ්ගණිකාරාමසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสังคณิการามสูตรเป็นต้น จบ. 6. සමාධිසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาสมาธิสูตร 70. ඡට්ඨෙ පටිප්පස්සම්භනං පටිප්පස්සද්ධීති අත්ථතො එකන්ති ආහ ‘‘න පටිප්පස්සද්ධිලද්ධෙනාති කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධියා අලද්ධෙනා’’ති. සුක්කපක්ඛෙ සන්තෙනාතිආදීසු අඞ්ගසන්තතාය ආරම්මණසන්තතාය සබ්බකිලෙසසන්තතාය ච සන්තෙන, අතප්පනියට්ඨෙන පණීතෙන, කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධියා ලද්ධත්තා, කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධිභාවං වා ලද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධිලද්ධෙන, පස්සද්ධිකිලෙසෙන වා අරහතා ලද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධිලද්ධෙන, එකොදිභාවෙන අධිගතත්තා එකොදිභාවාධිගතෙනාති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. ๗๐. ในสูตรที่ ๖ ท่านกล่าวว่า ปฏิปัสสัมภนะ กับ ปฏิปัสสัทธิ มีอรรถอย่างเดียวกัน จึงกล่าวว่า ‘น ปฏิปัสสัทธิลัทเธน (ผู้ยังไม่ได้ปฏิปัสสัทธิ) คือ ผู้ยังไม่ได้กิเลสปฏิปัสสัทธิ’. ในบทว่า สันเตน ในฝ่ายกุศลเป็นต้น พึงทราบอรรถดังนี้ว่า ‘สันเตน’ คือสงบด้วยความสงบแห่งองค์ฌาน ด้วยความสงบแห่งอารมณ์ และด้วยความสงบแห่งกิเลสทั้งปวง, ‘ปณีเตน’ คือประณีตด้วยอรรถว่าไม่อิ่ม, ‘ปฏิปัสสัทธิลัทเธน’ คือได้แล้วซึ่งกิเลสปฏิปัสสัทธิ หรือได้แล้วซึ่งความเป็นกิเลสปฏิปัสสัทธิ หรือได้แล้วซึ่งกิเลสอันสงบแล้วโดยพระอรหันต์, ‘เอกอดิภาวาธิคเตน’ คือบรรลุแล้วซึ่งความเป็นผู้มีอารมณ์เป็นอันเดียว. සමාධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสมาธิสูตร จบ. 7-10. සක්ඛිභබ්බසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาสักขิภัพพสูตรเป็นต้น ที่ ๗-๑๐ 71-74. සත්තමෙ [Pg.143] තස්මිං තස්මිං විසෙසෙති තස්මිං තස්මිං සච්ඡිකාතබ්බෙ විසෙසෙ. සක්ඛිභාවාය පච්චක්ඛකාරිතාය භබ්බො සක්ඛිභබ්බො, තස්ස භාවො සක්ඛිභබ්බතා. තං සක්ඛිභබ්බතං. සති සතිආයතනෙති සති සතිකාරණෙ. කිඤ්චෙත්ථ කාරණං? අභිඤ්ඤා වා අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං වා, අවසානෙ පන ඡට්ඨාභිඤ්ඤාය අරහත්තං වා කාරණං, අරහත්තස්ස විපස්සනා වාති වෙදිතබ්බං. යඤ්හි තං තත්‍ර තත්‍ර සක්ඛිභබ්බතාසඞ්ඛාතං ඉද්ධිවිධපච්චනුභවනාදි, තස්ස අභිඤ්ඤා කාරණං. අථ ඉද්ධිවිධපච්චනුභවනාදි අභිඤ්ඤා, එවං සති අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං කාරණං. අරහත්තම්පි ‘‘කුදාස්සු නාමාහං තදායතනං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමී’’ති අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසු පිහං උපට්ඨපෙත්වා ඡට්ඨාභිඤ්ඤං නිබ්බත්තෙන්තස්ස කාරණං. ඉදඤ්ච සබ්බසාධාරණං න හොති, සාධාරණවසෙන පන අරහත්තස්ස විපස්සනා කාරණං. අථ වා සති ආයතනෙති තස්ස තස්ස විසෙසාධිගමස්ස උපනිස්සයසඞ්ඛාතෙ කාරණෙ සතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ตสฺมึ ตสฺมึ วิเสเส (ในวิเศษนั้น ๆ) ได้แก่ ในวิเศษที่พึงทำให้แจ้งนั้น ๆ. ผู้ควรแก่การเป็นประจักษ์ คือการทำให้ประจักษ์ ชื่อว่า สักขิภัพพะ, ความเป็นแห่งสักขิภัพพะนั้น ชื่อว่า สักขิภัพพตา, ซึ่งสักขิภัพพตานั้น. คำว่า สติ สติอายตเน (เมื่อมีอายตนะนั้น ๆ) ได้แก่ เมื่อมีเหตุนั้น ๆ. อะไรเป็นเหตุในที่นี้? พึงทราบว่า อภิญญา หรือฌานที่เป็นบาทแห่งอภิญญา หรือในที่สุด อรหัตผลด้วยอภิญญาที่ ๖ เป็นเหตุ หรือวิปัสสนาเป็นเหตุแห่งอรหัตผล. เพราะการเสวยฤทธิ์ต่าง ๆ เป็นต้นที่นับว่าสักขิภัพพตา อภิญญาเป็นเหตุ. ถ้าการเสวยฤทธิ์ต่าง ๆ เป็นต้นเป็นอภิญญา เมื่อเป็นเช่นนั้น ฌานที่เป็นบาทแห่งอภิญญาเป็นเหตุ. แม้พระอรหัตก็เป็นเหตุของผู้ที่ยังอภิญญาที่ ๖ ให้เกิดขึ้น โดยตั้งความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยมว่า ‘เมื่อไรหนอ เราจักเข้าถึงอายตนะนั้นอยู่’. อนึ่ง ข้อนี้ไม่เป็นสาธารณะแก่ทุกคน แต่โดยสาธารณะแล้ว วิปัสสนาเป็นเหตุแห่งอรหัตผล. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า สติ อายตเน พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า เมื่อมีเหตุที่นับว่าเป็นอุปนิสัยแห่งการบรรลุวิเศษนั้น ๆ. හානභාගියාදීසු ‘‘පඨමජ්ඣානස්ස ලාභිං කාමසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති, හානභාගියො සමාධි. තදනුධම්මතා සති සන්තිට්ඨති, ඨිතිභාගියො සමාධි. අවිතක්කසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති, විසෙසභාගියො සමාධි. නිබ්බිදාසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති විරාගූපසංහිතා, නිබ්බෙධභාගියො සමාධී’’ති (විභ. 799) ඉමිනා නයෙන සබ්බසමාපත්තියො විත්ථාරෙත්වා හානභාගියාදිඅත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්ථ පඨමජ්ඣානස්ස ලාභින්ති ය්වායං අප්පගුණස්ස පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී, තං. කාමසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්තීති තතො වුට්ඨිතං ආරම්මණවසෙන කාමසහගතා හුත්වා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති තුදන්ති, තස්ස කාමානතීතස්ස කාමානුපක්ඛන්දානං සඤ්ඤාමනසිකාරානං වසෙන සො පඨමජ්ඣානසමාධි හායති පරිහායති, තස්මා හානභාගියො වුත්තො. තදනුධම්මතාති තදනුරූපසභාවො. සති සන්තිට්ඨතීති ඉදං මිච්ඡාසතිං සන්ධාය වුත්තං. යස්ස හි පඨමජ්ඣානානුරූපසභාවා පඨමජ්ඣානං සන්තතො පණීතතො දිස්වා අස්සාදයමානා අභිනන්දමානා නිකන්ති හොති, තස්ස නිකන්තිවසෙන සො පඨමජ්ඣානසමාධි නෙව හායති න වඩ්ඪති, ඨිතිකොට්ඨාසිකො හොති. තෙන වුත්තං [Pg.144] ‘‘ඨිතිභාගියො සමාධී’’ති. අවිතක්කසහගතාති අවිතක්කං දුතියජ්ඣානං සන්තතො පණීතතො මනසිකරොතො ආරම්මණවසෙන අවිතක්කසහගතා. සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්තීති පගුණපඨමජ්ඣානතො වුට්ඨිතං දුතියජ්ඣානාධිගමත්ථාය චොදෙන්ති තුදන්ති. තස්ස උපරි දුතියජ්ඣානානුපක්ඛන්දානං සඤ්ඤාමනසිකාරානං වසෙන සො පඨමජ්ඣානසමාධි විසෙසභූතස්ස දුතියජ්ඣානස්ස උප්පත්තිපදට්ඨානතාය ‘‘විසෙසභාගියො’’ති වුත්තො. ในบทว่า หานภาคิยะเป็นต้น พึงทราบอรรถแห่งหานภาคิยะเป็นต้น โดยพิสดารในสมาบัติทั้งปวง ด้วยนัยนี้ว่า ‘สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยกาม ย่อมแล่นไปสู่ผู้ได้ปฐมฌาน, สมาธินั้นเป็นหานภาคิยะ. เมื่อความระลึกถึงธรรมนั้นตั้งอยู่, สมาธินั้นเป็นฐิติภาคิยะ. สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยอวิตักกะ ย่อมแล่นไป, สมาธินั้นเป็นวิเสสภาคิยะ. สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยนิพพิทา อันประกอบด้วยวิราคะ ย่อมแล่นไป, สมาธินั้นเป็นนิพเพธภาคิยะ’. ในบทเหล่านั้น คำว่า ปฐมฌานัสส ลาภึ (ผู้ได้ปฐมฌาน) ได้แก่ ผู้ได้ปฐมฌานอันไม่ชำนาญนั้น. คำว่า กามสหคตา สัญญา มนสิการา สมุทาจรนฺติ (สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยกาม ย่อมแล่นไป) ได้แก่ สัญญาและมนสิการที่ออกจากปฐมฌานนั้น ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยกามโดยเป็นอารมณ์ ย่อมแล่นไป ย่อมทิ่มแทง, ปฐมฌานสมาธินั้นย่อมเสื่อม ย่อมเสื่อมไป เพราะสัญญาและมนสิการของผู้ที่ยังไม่ล่วงกามและแล่นไปสู่กาม, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหานภาคิยะ. คำว่า ตทนุธมฺมตา (ความเป็นธรรมตามนั้น) ได้แก่ ความมีสภาพเหมาะสมกับธรรมนั้น. คำว่า สติ สนฺติฏฺฐติ (เมื่อความระลึกตั้งอยู่) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงมิจฉาสติ. เพราะว่า ผู้ใดมีความเพลิดเพลินยินดีในปฐมฌานอันมีสภาพเหมาะสมกับปฐมฌาน โดยเห็นปฐมฌานนั้นว่าสงบและประณีต, ปฐมฌานสมาธินั้นย่อมไม่เสื่อมและไม่เจริญ เพราะความเพลิดเพลินยินดีนั้น ย่อมเป็นส่วนแห่งความตั้งอยู่. เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ‘ฐิติภาคิยสมาธิ’. คำว่า อวิตักกสหคตา (สหรคตด้วยอวิตักกะ) ได้แก่ สหรคตด้วยอวิตักกะโดยเป็นอารมณ์ของผู้ที่มนสิการทุติยฌานอันสงบและประณีต. คำว่า สัญญา มนสิการา สมุทาจรนฺติ (สัญญาและมนสิการ ย่อมแล่นไป) ได้แก่ สัญญาและมนสิการย่อมชักชวน ย่อมทิ่มแทงผู้ที่ออกจากปฐมฌานอันชำนาญ เพื่อการบรรลุทุติยฌาน. ปฐมฌานสมาธินั้นชื่อว่า ‘วิเสสภาคิยะ’ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของทุติยฌานอันเป็นวิเศษ โดยอาศัยสัญญาและมนสิการที่แล่นไปสู่ทุติยฌานเบื้องบน. නිබ්බිදාසහගතාති තමෙව පඨමජ්ඣානලාභිං ඣානතො වුට්ඨිතං නිබ්බිදාසඞ්ඛාතෙන විපස්සනාඤාණෙන සහගතා. විපස්සනාඤාණඤ්හි ඣානඞ්ගෙසු පභෙදෙන උපට්ඨහන්තෙසු නිබ්බින්දති උක්කණ්ඨති, තස්මා ‘‘නිබ්බිදා’’ති වුච්චති. සමුදාචරන්තීති නිබ්බානසච්ඡිකිරියත්ථාය චොදෙන්ති තුදන්ති. විරාගූපසංහිතාති විරාගසඞ්ඛාතෙන නිබ්බානෙන උපසංහිතා. විපස්සනාඤාණඤ්හි සක්කා ඉමිනා මග්ගෙන විරාගං නිබ්බානං සච්ඡිකාතුන්ති පවත්තිතො ‘‘විරාගූපසංහිත’’න්ති වුච්චති. තංසම්පයුත්තා සඤ්ඤාමනසිකාරා විරාගූපසංහිතා එව නාම. තස්ස තෙසං සඤ්ඤාමනසිකාරානං වසෙන පඨමජ්ඣානසමාධි අරියමග්ගප්පටිවෙධස්ස පදට්ඨානතාය ‘‘නිබ්බෙධභාගියො’’ති වුත්තො. හානං භජන්තීති හානභාගියා, හානභාගො වා එතෙසං අත්ථීති හානභාගියා, පරිහානකොට්ඨාසිකාති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන ඨිතිභාගියො වෙදිතබ්බො. අට්ඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. บทว่า นิพพิทาสหคตา คือ สหรคตด้วยวิปัสสนาญาณอันนับว่าความเบื่อหน่าย ซึ่งเกิดขึ้นแก่ผู้ได้ปฐมฌานนั้นแล ผู้ลุกขึ้นจากฌาน. ก็วิปัสสนาญาณย่อมเบื่อหน่าย ย่อมระอาในองค์ฌานทั้งหลายที่ปรากฏโดยความต่างกัน เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “นิพพิทา” (ความเบื่อหน่าย). บทว่า สมุทาจารันติ คือ ย่อมชักชวน ย่อมกระตุ้นเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน. บทว่า วิราคูปสังหิตา คือ ประกอบด้วยพระนิพพานอันนับว่าวิราคะ. ก็วิปัสสนาญาณย่อมเป็นไปว่า “อาจทำให้แจ้งซึ่งวิราคะ คือพระนิพพานด้วยมรรคนี้ได้” เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “วิราคูปสังหิตา”. สัญญาและมนสิการที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาญาณนั้นแล ชื่อว่าประกอบด้วยวิราคะ. ปฐมฌานสมาธินั้น อันเป็นบาทฐานแห่งการแทงตลอดอริยมรรค เพราะอาศัยสัญญาและมนสิการเหล่านั้น จึงชื่อว่า “นิพเพธภาคิยะ” (มีส่วนแห่งการแทงตลอด). บทว่า หานัง ภชันติ คือ “หานภาคิยะ” (มีส่วนแห่งความเสื่อม) หรือว่า “หานภาคิยะ” เพราะความเสื่อมมีแก่ธรรมเหล่านั้น อธิบายว่า มีส่วนแห่งความเสื่อม. พึงทราบ “ฐิติภาคิยะ” (มีส่วนแห่งความตั้งอยู่) โดยนัยนี้. สูตรที่ 8 เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. සක්ඛිභබ්බසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายสักขิภัพพสูตรเป็นต้น จบแล้ว. දෙවතාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายเทวดาวรรค จบแล้ว. 8. අරහත්තවග්ගො ๘. อรหัตตวรรค 1-3. දුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๓. คำอธิบายทุกขสูตรเป็นต้น 75-77. අට්ඨමස්ස පඨමාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං. තතියෙ තිවිධං කුහනවත්ථුන්ති පච්චයප්පටිසෙවනසාමන්තජප්පනඉරියාපථප්පවත්තනසඞ්ඛාතං තිවිධං කුහනවත්ථුං. උක්ඛිපිත්වාති ‘‘මහාකුටුම්බිකො මහානාවිකො මහාදානපතී’’තිආදිනා පග්ගණ්හිත්වා ලපනං. අවක්ඛිපිත්වාති ‘‘කිං ඉමස්ස ජීවිතං, බීජභොජනො නාමාය’’න්ති හීළෙත්වා ලපනං. ๗๕-๗๗. ในสูตรที่ 1 เป็นต้นแห่งอัฏฐมนิบาต ไม่มีข้อความที่จะกล่าว. ในสูตรที่ 3 บทว่า ติวิธัง กุหนวัตถุ คือ วัตถุแห่งการโอ้อวด 3 อย่าง อันนับว่าการเสพปัจจัย การพูดจาใกล้ชิด และการทำอิริยาบถให้เป็นไป. บทว่า อุกฺขิปิตฺวา คือ การพูดเชิดชูว่า “เป็นมหาเศรษฐี เป็นนายเรือใหญ่ เป็นมหาทายก” เป็นต้น. บทว่า อวกฺขิปิตฺวา คือ การพูดดูหมิ่นว่า “ชีวิตของผู้นี้มีอะไร, ผู้นี้ชื่อว่าผู้บริโภคเมล็ดพืช” เป็นต้น. දුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายทุกขสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 4. සුඛසොමනස්සසුත්තවණ්ණනා ๔. คำอธิบายสุขโสมนัสสสูตร 78. චතුත්ථෙ [Pg.145] යථාවුත්තධම්මාදීසු තස්ස කිලෙසනිමිත්තං දුක්ඛං අනවස්සනන්ති ‘‘සුඛසොමනස්සබහුලො විහරතී’’ති වුත්තං. කායිකසුඛඤ්චෙව චෙතසිකසොමනස්සඤ්ච බහුලං අස්සාති සුඛසොමනස්සබහුලො. යවති තෙන ඵලං මිස්සිතං විය හොතීති යොනි, එකන්තිකං කාරණං. අස්සාති යථාවුත්තස්ස භික්ඛුනො. පරිපුණ්ණන්ති අවිකලං අනවසෙසං. ๗๘. ในสูตรที่ 4 บทว่า สุขโสมนัสสพหุโล วิหรติ ดังนี้ กล่าวไว้ว่า ความทุกข์อันเป็นนิมิตแห่งกิเลสของภิกษุนั้น ย่อมไม่ไหลมาในธรรมทั้งหลายที่กล่าวมาแล้วเป็นต้น. บทว่า สุขโสมนัสสพหุโล คือ มีสุขทางกายและโสมนัสทางใจมาก. บทว่า ยาวติ เตน ผลํ มิสฺสิตํ วิย โหติ คือ “โยนิ” (เหตุ) เป็นเหตุแน่นอน. บทว่า อสฺสาติ คือ ของภิกษุที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า ปริปุณฺณํ คือ ไม่บกพร่อง ไม่เหลือเศษ. සුඛසොමනස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายสุขโสมนัสสสูตร จบแล้ว. 5. අධිගමසුත්තවණ්ණනා ๕. คำอธิบายอธิคมสูตร 79. පඤ්චමෙ ආගච්ඡන්ති එතෙන කුසලා වා අකුසලා වාති ආගමනං, කුසලාකුසලානං උප්පත්තිකාරණං. තත්ථ කුසලොති ආගමනකුසලො. එවං ධම්මෙ මනසිකරොතො කුසලා වා අකුසලා වා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තීති එවං ජානන්තො. අපගච්ඡන්ති කුසලා වා අකුසලා වා එතෙනාති අපගමනං. තෙසං එව අනුප්පත්තිකාරණං, තත්ථ කුසලොති අපගමනකුසලො. එවං ධම්මෙ මනසිකරොතො කුසලා වා අකුසලා වා ධම්මා නාභිවඩ්ඪන්තීති එවං ජානන්තො. උපායකුසලොති ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤාසමන්නාගතො. ඉදඤ්ච අච්චායිකකිච්චෙ වා භයෙ වා උප්පන්නෙ තස්ස තිකිච්ඡනත්ථං ඨානුප්පත්තියා කාරණජානනවසෙන වෙදිතබ්බං. ๗๙. ในสูตรที่ 5 บทว่า อาคัจฉันติ เอเตน กุสลา วา อกุสลา วา คือ “อาคมนะ” (การมา) เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของกุศลและอกุศล. ในบรรดาเหตุนั้น บทว่า กุสโล คือ ผู้ฉลาดในการมา. บทว่า เอวัง ธัมเม มนสิกโรโต กุสลา วา อกุสลา วา ธัมมา อภิวฑฺฒนฺติ คือ ผู้รู้แจ้งอย่างนี้. บทว่า อปคัจฉันติ กุสลา วา อกุสลา วา เอเตนาติ อปคมนํ คือ “อปคมนะ” (การไปจาก) เป็นเหตุแห่งการไม่เกิดขึ้นของกุศลและอกุศลเหล่านั้น. ในบรรดาเหตุนั้น บทว่า กุสโล คือ ผู้ฉลาดในการไปจาก. บทว่า เอวัง ธัมเม มนสิกโรโต กุสลา วา อกุสลา วา ธัมมา นาภิวฑฺฒนฺติ คือ ผู้รู้แจ้งอย่างนี้. บทว่า อุปายกุสโล คือ ผู้ประกอบด้วยปัญญาที่เกิดขึ้นทันท่วงที. ข้อนี้พึงทราบโดยนัยแห่งการรู้เหตุที่เกิดขึ้นทันท่วงที เพื่อแก้ไขเมื่อมีกิจเร่งด่วนหรือภัยเกิดขึ้น. අධිගමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายอธิคมสูตร จบแล้ว. 6-7. මහන්තත්තසුත්තාදිවණ්ණනා ๖-๗. คำอธิบายมหันตัตตสูตรเป็นต้น 80-81. ඡට්ඨෙ සම්පත්තෙති කිලෙසෙ සම්පත්තෙ. සත්තමං උත්තානමෙව. ๘๐-๘๑. ในสูตรที่ 6 บทว่า สัมปัตเตติ คือ เมื่อกิเลสถึงพร้อม. สูตรที่ 7 มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. මහන්තත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายมหันตัตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 8-10. දුතියනිරයසුත්තාදිවණ්ණනා ๘-๑๐. คำอธิบายทุติยนรกสูตรเป็นต้น 82-84. අට්ඨමෙ [Pg.146] කායපාගබ්භියාදීහීති ආදි-සද්දෙන වචීපාගබ්භියං මනොපාගබ්භියඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. නවමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ๘๒-๘๔. ในสูตรที่ 8 บทว่า กายปาคับภิยาทิหิ คือ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์ความคะนองทางวาจาและความคะนองทางใจด้วย. สูตรที่ 9 เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. දුතියනිරයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายทุติยนรกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. අරහත්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายอรหัตตวรรค จบแล้ว. 9. සීතිවග්ගො ๙. สีติวรรค 1. සීතිභාවසුත්තවණ්ණනා ๑. คำอธิบายสีติภาวสูตร 85. නවමස්ස පඨමෙ සීතිභාවන්ති නිබ්බානං, කිලෙසවූපසමං වා. නිග්ගණ්හාතීති අච්චාරද්ධවීරියතාදීහි උද්ධතං චිත්තං උද්ධච්චපක්ඛතො රක්ඛණවසෙන නිග්ගණ්හාති. පග්ගණ්හාතීති අතිසිථිලවීරියතාදීහි ලීනං චිත්තං කොසජ්ජපාතතො රක්ඛණවසෙන පග්ගණ්හාති. සම්පහංසෙතීති සමප්පවත්තචිත්තං තථාපවත්තියං පඤ්ඤාය තොසෙති උත්තෙජෙති වා. යදා වා පඤ්ඤාපයොගමන්දතාය උපසමසුඛානධිගමෙන වා නිරස්සාදං චිත්තං භාවනාය න පක්ඛන්දති, තදා ජාතිආදීනි සංවෙගවත්ථූනි පච්චවෙක්ඛිත්වා සම්පහංසෙති සමුත්තෙජෙති. අජ්ඣුපෙක්ඛතීති යදා පන චිත්තං අලීනං අනුද්ධතං අනිරස්සාදං ආරම්මණෙ සමප්පවත්තං සම්මදෙව භාවනාවීතිං ඔතිණ්ණං හොති, තදා පග්ගහනිග්ගහසම්පහංසනෙසු කිඤ්චි බ්‍යාපාරං අකත්වා සමප්පවත්තෙසු අස්සෙසු සාරථී විය අජ්ඣුපෙක්ඛති, උපෙක්ඛකොව හොති. පණීතාධිමුත්තිකොති පණීතෙ උත්තමෙ මග්ගඵලෙ අධිමුත්තො නින්නපොණපබ්භාරො. ๘๕. ในสูตรที่ 1 แห่งนวมนิบาต บทว่า สีติภาวัง คือ พระนิพพาน หรือความสงบแห่งกิเลส. บทว่า นิกฺคณฺหาติ คือ ย่อมข่มจิตที่ฟุ้งซ่านด้วยความเพียรที่ปรารภจัดเกินไปเป็นต้น โดยนัยแห่งการป้องกันจากฝ่ายอุทธัจจะ. บทว่า ปคฺคณฺหาติ คือ ย่อมยกจิตที่หดหู่ด้วยความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปเป็นต้น โดยนัยแห่งการป้องกันจากการตกไปในความเกียจคร้าน. บทว่า สัมปหังเสติ คือ ย่อมยังจิตที่ดำเนินไปเสมอกันให้ยินดีด้วยปัญญาในการดำเนินไปอย่างนั้น หรือย่อมกระตุ้น. หรือว่า เมื่อใดจิตไม่แล่นไปในการภาวนา เพราะความเชื่องช้าในการใช้ปัญญา หรือเพราะไม่ได้บรรลุสุขแห่งความสงบ หรือเพราะไม่มีรสชาติ เมื่อนั้นย่อมพิจารณาวัตถุแห่งความสังเวชมีชาติเป็นต้น แล้วยังให้ร่าเริง ยังให้กระตุ้น. บทว่า อัชฌุเปกขติ คือ เมื่อใดจิตไม่หดหู่ ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่มีรสชาติ ดำเนินไปเสมอกันในอารมณ์ เข้าถึงวิถีแห่งภาวนาโดยชอบแล้ว เมื่อนั้นย่อมวางเฉย เหมือนสารถีวางเฉยในม้าที่ดำเนินไปเสมอกัน โดยไม่ทำกิจอะไรในการยกขึ้น ข่มไว้ และยังให้ร่าเริง ย่อมเป็นผู้มีอุเบกขาเท่านั้น. บทว่า ปณีตาธิมุตติโก คือ น้อมไป โน้มไป เอียงไปในมรรคผลอันประณีตสูงสุด. සීතිභාවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายสีติภาวสูตร จบแล้ว. 2-11. ආවරණසුත්තාදිවණ්ණනා ๒-๑๑. คำอธิบายอาวรณสูตรเป็นต้น 86-95. දුතියෙ අච්ඡන්දිකොති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දරහිතො. උත්තරකුරුකා මනුස්සා අච්ඡන්දිකට්ඨානං පවිට්ඨා. දුප්පඤ්ඤොති භවඞ්ගපඤ්ඤාය පරිහීනො[Pg.147]. භවඞ්ගපඤ්ඤාය පන පරිපුණ්ණායපි යස්ස භවඞ්ගං ලොකුත්තරස්ස පච්චයො න හොති, සොපි දුප්පඤ්ඤො එව නාම. අභබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තනියාමසඞ්ඛාතං අරියමග්ගං ඔක්කමිතුං අධිගන්තුං අභබ්බො. න කම්මාවරණතායාතිආදීසු අභබ්බවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. චතුත්ථාදීනි උත්තානත්ථානි. ๘๖-๙๕. ในสูตรที่ 2 บทว่า อัจฉันทิโก คือ ผู้ปราศจากฉันทะในกุศลอันเป็นความใคร่จะทำ. มนุษย์ชาวอุตตรกุรุเข้าถึงฐานะที่ไม่มีฉันทะ. บทว่า ทุปฺปญฺโญ คือ ผู้เสื่อมจากภวังคปัญญา. อนึ่ง แม้ภวังคปัญญาบริบูรณ์ แต่ภวังค์ของบุคคลใดไม่เป็นปัจจัยแก่โลกุตตระ บุคคลนั้นก็ชื่อว่ามีปัญญาทรามเหมือนกัน. บทว่า อภัพโพ นิยามัง โอกกมิตุํ กุสเลสุ ธัมเมสุ สัมมัตตัง คือ ไม่สามารถก้าวลงสู่ หรือบรรลุอริยมรรคอันนับว่าความแน่นอนในกุศลธรรมทั้งหลาย. ในบทว่า น กัมมาวรณตายาติ เป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับผู้ไม่สามารถ. สูตรที่ 4 เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. ආවරණසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายอาวรณสูตรเป็นต้น จบแล้ว. සීතිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายสีติวรรค จบแล้ว. 10. ආනිසංසවග්ගො ๑๐. อานิสังสวรรค 1-11. පාතුභාවසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๑๑. คำอธิบายปาตุภาวสูตรเป็นต้น 96-106. දසමස්ස පඨමාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං. අට්ඨමෙ මෙත්තා එතස්ස අත්ථීති මෙත්තාවා, තස්ස භාවො මෙත්තාවතා, මෙත්තාපටිපත්ති, තාය. සා පන මෙත්තාවතා මෙත්තාවසෙන පාරිචරියාති ආහ ‘‘මෙත්තායුත්තාය පාරිචරියායා’’ති. පරිචරන්ති විප්පකතබ්‍රහ්මචරියත්තා. පරිචිණ්ණසත්ථුකෙන සාවකෙන නාම සත්ථුනො යාව ධම්මෙන කාතබ්බා පාරිචරියා, තාය සම්මදෙව සම්පාදිතත්තා. නවමාදීනි උත්තානත්ථානි. ข้อ ๙๖-๑๐๖ ในปฐมวรรคเป็นต้นแห่งทสกนิบาต ไม่มีข้อที่จะพึงกล่าว. ในข้อที่ ๘ (อัฏฐมสูตร) คำว่า เมตตา (ความเมตตา) มีแก่บุคคลนั้น ชื่อว่า เมตตาวา (ผู้มีเมตตา), ภาวะของผู้มีเมตตานั้น ชื่อว่า เมตตาวัตตา (ความเป็นผู้มีเมตตา), เมตตาปฏิปัตติ (การปฏิบัติด้วยเมตตา), ด้วยเมตตาวัตตานั้น. อนึ่ง เมตตาวัตตานั้น เป็นการบำรุงด้วยเมตตา จึงตรัสว่า "ด้วยการบำรุงที่ประกอบด้วยเมตตา". ย่อมบำรุง เพราะพรหมจรรย์ยังไม่สำเร็จ. ชื่อว่าอันสาวกผู้บำรุงพระศาสดาแล้ว ย่อมบำรุงพระศาสดาด้วยธรรมที่พึงกระทำนั้น เพราะได้บำรุงโดยชอบแล้ว. ข้อที่ ๙ เป็นต้น มีอรรถตื้น. පාතුභාවසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปาตุภาวสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ආනිසංසවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอานิสังสวรรค จบแล้ว. 107-116. එකාදසමවග්ගො උත්තානත්ථොයෙව. ข้อ ๑๐๗-๑๑๖ เอกาทสมวรรค มีอรรถตื้นเท่านั้น. ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය จบอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อ มโนรถปูรณี ඡක්කනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා. การแสดงอรรถที่ไม่ตื้นแห่งการพรรณนาฉักกนิบาต จบแล้ว. . නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น. අඞ්ගුත්තරනිකායෙ ในอังคุตตรนิกาย සත්තකනිපාත-ටීකා ฎีกาสัตตกนิบาต 1. පඨමපණ්ණාසකං ๑. ปฐมปัณณาสก์ 1. ධනවග්ගවණ්ණනා ๑. การพรรณนาธนวรรค 1-10. සත්තකනිපාතස්ස පඨමො වග්ගො උත්තානත්ථො. ๑-๑๐. วรรคแรกแห่งสัตตกนิบาต มีเนื้อความตื้น. 2. අනුසයවග්ගො ๒. อนุสยวรรค 4.පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා ๔. การพรรณนาปุคคลสูตร 14. දුතියස්ස [Pg.149] චතුත්ථෙ උභතො උභයථා, උභතො උභොහි භාගෙහි විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො එකදෙසසරූපෙකසෙසනයෙන. ද්වීහි භාගෙහීති කරණෙ නිස්සක්කෙ චෙතං බහුවචනං. ආවුත්තිආදිවසෙන අයං නියමො වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘අරූපසමාපත්තියා’’තිආදි. එතෙන ‘‘සමාපත්තියා වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන, මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙන විමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති එවං පවත්තො තිපිටකචූළනාගත්ථෙරවාදො, ‘‘නාමකායතො රූපකායතො ච විමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති එවං පවත්තො තිපිටකමහාරක්ඛිතත්ථෙරවාදො, ‘‘සමාපත්තියා වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන එකවාරං, මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙන එකවාරං විමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති එවං පවත්තො තිපිටකචූළාභයත්ථෙරවාදො චාති ඉමෙසං තිණ්ණම්පි ථෙරවාදානං එකජ්ඣං සඞ්ගහො කතොති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච පඨමවාදෙ ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තො උභතොභාගවිමුත්තො වුත්තො, දුතියවාදෙ උභතො භාගතො විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො, තතියවාදෙ ද්වීහි භාගෙහි ද්වෙ වාරෙ විමුත්තොති අයමෙතෙසං විසෙසොති. විමුත්තොති කිලෙසෙහි විමුත්තො, කිලෙසවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදනෙහි වා කායතො විමුත්තොහි අත්ථො. ๑๔. ในสูตรที่ ๔ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า อุภโต (ทั้งสองส่วน) คือ โดยประการทั้งสอง, ชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ เพราะหลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง ด้วยนัยแห่งเอกเทศสรูปเอกเสส. คำว่า ด้วยส่วนทั้งสอง นี้ เป็นพหูพจน์ในอรรถกะระณะและนิสสัคคะ. พึงทราบข้อกำหนดนี้ด้วยอำนาจแห่งอาวุตติเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยอรูปสมาบัติ' เป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ พึงเห็นว่า การสงเคราะห์เถรวาททั้ง ๓ นี้เข้าด้วยกัน คือ เถรวาทของพระติปิฏกจุลนาคเถระที่ว่า 'ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะหลุดพ้นด้วยวิกขัมภนวิโมกข์ด้วยสมาบัติ และด้วยสมุจเฉทวิโมกข์ด้วยมรรค', เถรวาทของพระติปิฏกมหารักขิตเถระที่ว่า 'ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะหลุดพ้นจากนามกายและรูปกาย', และเถรวาทของพระติปิฏกจุลลอภัยเถระที่ว่า 'ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะหลุดพ้นด้วยวิกขัมภนวิโมกข์ด้วยสมาบัติครั้งหนึ่ง และด้วยสมุจเฉทวิโมกข์ด้วยมรรคครั้งหนึ่ง'. อนึ่ง ในที่นี้ ในวาทะที่ ๑ ท่านกล่าวว่า อุภโตภาควิมุตติ คือผู้หลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง, ในวาทะที่ ๒ ท่านกล่าวว่า อุภโตภาควิมุตติ คือผู้หลุดพ้นจากส่วนทั้งสอง, ในวาทะที่ ๓ ท่านกล่าวว่า อุภโตภาควิมุตติ คือผู้หลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง ๒ ครั้ง นี้คือความต่างกันของวาทะเหล่านั้น. คำว่า วิมุตโต หมายถึง หลุดพ้นแล้วจากกิเลส หรือหลุดพ้นแล้วจากกายด้วยการข่มและการตัดขาดกิเลส. සොති උභතොභාගවිමුත්තො. කාමඤ්චෙත්ථ රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානම්පි අරූපාවචරජ්ඣානං විය දුවඞ්ගිකං ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති වුච්චති. තං පන පදට්ඨානං කත්වා අරහත්තං පත්තො උභතොභාගවිමුත්තො නාම න හොති රූපකායතො [Pg.150] අවිමුත්තත්තා. තඤ්හි කිලෙසකායතොව විමුත්තං, න රූපකායතො, තස්මා තතො වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තො උභතොභාගවිමුත්තො න හොතීති ආහ ‘‘චතුන්නං අරූප…පෙ… පඤ්චවිධො හොතී’’ති. අරූපසමාපත්තීනන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. අරහත්තං පත්තඅනාගාමිනොති භූතපුබ්බගතියා වුත්තං. න හි අරහත්තං පත්තො අනාගාමී නාම හොති. ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදිකෙ නිරොධසමාපත්තිඅන්තෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ වත්වා – คำว่า โส (บุคคลนั้น) คือ อุภโตภาควิมุตติ. และในที่นี้ แม้รูปาวจรจตุตถฌาน ท่านก็เรียกว่า ถึงความไม่หวั่นไหว มีองค์ ๒ เหมือนอรูปาวจรฌาน. แต่บุคคลผู้บรรลุพระอรหัตโดยทำฌานนั้นให้เป็นบาท ไม่ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะยังไม่หลุดพ้นจากรูปกาย. จริงอยู่ ฌานนั้นหลุดพ้นจากกิเลสกายเท่านั้น ไม่ใช่จากรูปกาย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บุคคลผู้ออกจากฌานนั้นแล้วบรรลุพระอรหัต ไม่เป็นอุภโตภาควิมุตติ ว่า 'อรูปสมาบัติ ๔ ... เป็น ๕ อย่าง'. คำว่า อรูปสมาปัตตีนัง เป็นสามีวิภัตติในอรรถนิทธารณะ. คำว่า อนาคามีผู้บรรลุพระอรหัต ท่านกล่าวโดยบุพพภูตคติ. เพราะว่าผู้บรรลุพระอรหัตแล้ว ย่อมไม่ชื่อว่าเป็นอนาคามี. ครั้นตรัสวิโมกข์ ๘ ประการ มี 'ผู้มีรูปย่อมเห็นรูปทั้งหลาย' เป็นต้น จนถึงนิโรธสมาบัติแล้ว - ‘‘යතො ච ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු ඉමෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති, ආනන්ද, භික්ඛු උභතොභාගවිමුත්තො’’ති – "ดูกรอานนท์ เมื่อใดแล ภิกษุถูกต้องวิโมกข์ ๘ ประการเหล่านี้ด้วยกายแล้วแลอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูกรอานนท์ ภิกษุนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุตติ" ดังนี้ - යදිපි මහානිදානෙ (දී. නි. 2.130) වුත්තං, තං පන උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨවසෙන වුත්තන්ති, ඉධ පන සබ්බඋභතොභාගවිමුත්තෙ සඞ්ගහණත්ථං ‘‘පඤ්චවිධො හොතී’’ති වත්වා ‘‘පාළි පනෙත්ථ…පෙ… අට්ඨවිමොක්ඛලාභිනො වසෙන ආගතා’’ති ආහ. මජ්ඣිමනිකායෙ පන කීටාගිරිසුත්තෙ (ම. නි. 2.182) – แม้จะตรัสไว้ในมหานิทานสูตร (ที. นิ. ๒.๑๓๐) ก็จริง แต่คำนั้นตรัสโดยหมายเอาอุภโตภาควิมุตติผู้ประเสริฐ ส่วนในที่นี้ เพื่อจะสงเคราะห์อุภโตภาควิมุตติทั้งหมด จึงกล่าวว่า 'เป็น ๕ อย่าง' แล้วกล่าวว่า 'ส่วนพระบาลีในที่นี้ ... มาโดยอำนาจผู้ได้วิโมกข์ ๘'. ส่วนในกีฏาคิริสูตร มัชฌิมนิกาย (ม. นิ. ๒.๑๘๒) - ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො උභතොභාගවිමුත්තො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො පුග්ගලො යෙ තෙ සන්තා විමොක්ඛා අතික්කම්ම රූපෙ ආරුප්පා, තෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො උභතොභාගවිමුත්තො’’ති – "ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลที่เป็นอุภโตภาควิมุตติเป็นอย่างไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ ถูกต้องวิโมกข์ที่สงบ ก้าวล่วงรูป คืออรูปสมาบัติเหล่านั้นด้วยกายแล้วแลอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุตติ" ดังนี้ - අරූපසමාපත්තිවසෙන චත්තාරො උභතොභාගවිමුත්තා, සෙට්ඨො ච වුත්තො වුත්තලක්ඛණූපපත්තිතො. යථාවුත්තෙසු හි පඤ්චසු පුරිමා චත්තාරො සමාපත්තිසීසං නිරොධං න සමාපජ්ජන්තීති පරියායෙන උභතොභාගවිමුත්තා නාම. අට්ඨසමාපත්තිලාභී අනාගාමී තං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තොති නිප්පරියායෙන උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨො නාම. อุภโตภาควิมุตติ ๔ จำพวก โดยอำนาจอรูปสมาบัติ และผู้ประเสริฐท่านก็กล่าวไว้แล้วโดยความถึงพร้อมแห่งลักษณะที่กล่าวมา. เพราะใน ๕ จำพวกตามที่กล่าวมานั้น ๔ จำพวกแรก ไม่เข้าถึงนิโรธซึ่งเป็นยอดแห่งสมาบัติ จึงชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติโดยปริยาย. ส่วนพระอนาคามีผู้ได้สมาบัติ ๘ เข้าถึงสมาบัตินั้นแล้ว ออกจากสมาบัตินั้น เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระอรหัต ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติผู้ประเสริฐโดยนิปปริยาย. කතමො ච පුග්ගලොතිආදි පුග්ගලපඤ්ඤත්තිපාළි. තත්ථ කතමොති පුච්ඡාවචනං. පුග්ගලොති අසාධාරණතො පුච්ඡිතබ්බවචනං. ඉධාති ඉධස්මිං සාසනෙ. එකච්චොති එකො. අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරතීති [Pg.151] අට්ඨ සමාපත්තියො සමාපජ්ජිත්වා නාමකායතො පටිලභිත්වා විහරති. පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති විපස්සනාපඤ්ඤාය සඞ්ඛාරගතං, මග්ගපඤ්ඤාය චත්තාරි සච්චානි පස්සිත්වා චත්තාරොපි ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. දිස්වාති දස්සනහෙතු. න හි ආසවෙ පඤ්ඤාය පස්සන්ති, දස්සනකාරණා පන පරික්ඛීණා දිස්වා පරික්ඛීණාති වුත්තා දස්සනායත්තපරික්ඛයත්තා. එවඤ්හි දස්සනං ආසවානං ඛයස්ස පුරිමකිරියාභාවෙන වුත්තං. คำว่า กตโม จ ปุคคโล เป็นต้น เป็นพระบาลีในปุคคลบัญญัติ. ในคำนั้น คำว่า กตโม เป็นคำถาม. คำว่า ปุคคโล เป็นคำที่พึงถามโดยไม่ทั่วไป. คำว่า อิธ หมายถึง ในพระศาสนานี้. คำว่า เอกัจโจ หมายถึง คนหนึ่ง. คำว่า ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยกายแล้วแลอยู่ หมายถึง เข้าสมาบัติ ๘ แล้วได้ด้วยนามกายแลอยู่. คำว่า อาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา หมายถึง เห็นสังขารธรรมด้วยวิปัสสนาปัญญา และเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยมรรคปัญญาแล้ว อาสวะทั้ง ๔ ก็สิ้นไป. คำว่า ทิสวา (เห็นแล้ว) เป็นเหตุแห่งการเห็น. จริงอยู่ บุคคลย่อมไม่เห็นอาสวะด้วยปัญญา แต่เพราะการเห็นเป็นเหตุแห่งความสิ้นไป ท่านจึงกล่าวว่า สิ้นไปเพราะเห็นแล้ว เพราะความสิ้นไปขึ้นอยู่กับการเห็น. ด้วยว่า การเห็นท่านกล่าวไว้โดยเป็นกิริยาเบื้องต้นแห่งความสิ้นไปของอาสวะทั้งหลาย. පඤ්ඤාවිමුත්තොති විසෙසතො පඤ්ඤාය එව විමුත්තො, න තස්ස අධිට්ඨානභූතෙන අට්ඨවිමොක්ඛසඞ්ඛාතෙන සාතිසයෙන සමාධිනාති පඤ්ඤාවිමුත්තො. යො අරියො අනධිගතඅට්ඨවිමොක්ඛො සබ්බසො ආසවෙහි විමුත්තො, තස්සෙතං අධිවචනං. අධිගතෙපි හි රූපජ්ඣානවිමොක්ඛෙ න සො සාතිසයසමාධිනිස්සිතොති න තස්ස වසෙන උභතොභාගවිමුත්තතා හොතීති වුත්තොවායමත්ථො. අරූපජ්ඣානෙසු පන එකස්මිම්පි සති උභතොභාගවිමුත්තොයෙව නාම හොති. තෙන හි අට්ඨවිමොක්ඛෙකදෙසෙන තංනාමදානසමත්ථෙන අට්ඨවිමොක්ඛලාභීත්වෙව වුච්චති. සමුදායෙ හි පවත්තො වොහාරො අවයවෙපි දිස්සති යථා තං ‘‘සත්තිසයො’’ති අනවසෙසතො ආසවානං පරික්ඛීණත්තා. අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපවසෙනෙව න එකදෙසභූතරූපජ්ඣානප්පටික්ඛෙපවසෙන. එවඤ්හි අරූපජ්ඣානෙකදෙසාභාවෙපි අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපො න හොතීති සිද්ධං හොති. අරූපාවචරජ්ඣානෙසු හි එකස්මිම්පි සති උභතොභාගවිමුත්තොයෙව නාම හොති. คำว่า ปัญญาวิมุตติ หมายถึง ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญาโดยเฉพาะ ไม่ใช่ด้วยสมาธิอันยิ่งที่ชื่อว่าอัฏฐวิโมกข์อันเป็นที่ตั้งของปัญญานั้น จึงชื่อว่าปัญญาวิมุตติ. พระอริยบุคคลใดที่ยังไม่บรรลุอัฏฐวิโมกข์ แต่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งปวง คำนั้นเป็นชื่อเรียกของท่าน. แม้จะบรรลุรูปฌานวิโมกข์แล้ว ก็ไม่ชื่อว่าอาศัยสมาธิอันยิ่งนั้น จึงไม่เป็นอุภโตภาควิมุตติด้วยอำนาจของฌานนั้น ความหมายนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. ส่วนในอรูปฌาน แม้มีเพียงอย่างเดียว ก็ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตติ. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ผู้ได้อัฏฐวิโมกข์ โดยส่วนหนึ่งแห่งอัฏฐวิโมกข์ที่สามารถให้ชื่อนั้นได้. เพราะโวหารที่ใช้ในส่วนรวม ย่อมปรากฏในส่วนย่อยด้วย เช่นคำว่า 'สัตติสโย' เพราะความที่อาสวะทั้งหลายสิ้นไปโดยไม่เหลือ. ด้วยอำนาจแห่งการปฏิเสธอัฏฐวิโมกข์เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งการปฏิเสธรูปฌานซึ่งเป็นส่วนหนึ่ง. ด้วยเหตุนี้ แม้ไม่มีส่วนหนึ่งแห่งอรูปฌาน การปฏิเสธอัฏฐวิโมกข์ก็ไม่เป็นอันมี จึงสำเร็จความว่าอย่างนั้น. เพราะในอรูปาวจรฌาน แม้มีเพียงอย่างเดียว ก็ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตติ. ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකතොති ඵුට්ඨානං අන්තො ඵුට්ඨන්තො, ඵුට්ඨානං අරූපජ්ඣානානං අනන්තරො කාලොති අධිප්පායො. අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං. තං ඵුට්ඨානන්තරකාලමෙව සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකතො සච්ඡිකරණූපායෙනාති වුත්තං හොති, භාවනපුංසකං වා එතං ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’තිආදීසු විය. යො හි අරූපජ්ඣානෙන රූපකායතො නාමකායෙකදෙසතො ච වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන විමුත්තො, තෙන නිරොධසඞ්ඛාතො විමොක්ඛො ආලොචිතො පකාසිතො විය හොති, න පන කායෙන සච්ඡිකතො. නිරොධං පන ආරම්මණං කත්වා එකච්චෙසු ආසවෙසු ඛෙපිතෙසු තෙන සො සච්ඡිකතො හොති, තස්මා සො සච්ඡිකාතබ්බං නිරොධං යථාආලොචිතං නාමකායෙන සච්ඡි කරොතීති ‘‘කායසක්ඛී’’ති වුච්චති, න [Pg.152] තු ‘‘විමුත්තො’’ති එකච්චානං ආසවානං අපරික්ඛීණත්තා. තෙනාහ ‘‘ඣානඵස්සං පඨමං ඵුසති, පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතී’’ති. අයං චතුන්නං අරූපසමාපත්තීනං එකෙකතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා කායසක්ඛිභාවං පත්තානං චතුන්නං, නිරොධා වුට්ඨාය අග්ගමග්ගප්පත්තඅනාගාමිනො ච වසෙන උභතොභාගවිමුත්තො විය පඤ්චවිධො නාම හොතීති වුත්තං අභිධම්මටීකායං (පු. ප. මූලටී. 24) ‘‘කායසක්ඛිම්හිපි එසෙව නයො’’ති. එකච්චෙ ආසවාති හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣා ආසවා. คำว่า ที่สุดแห่งการถูกต้อง หมายถึง ที่สุดแห่งการถูกต้อง อธิบายว่า เป็นเวลาในลำดับแห่งอรูปฌานที่ถูกต้องแล้ว. และคำนี้เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถอัจจันตสังโยค. มีคำอธิบายว่า พึงทำให้แจ้งในเวลาในลำดับแห่งการถูกต้องนั้นเอง ด้วยอุบายแห่งการทำให้แจ้ง หรือคำนี้เป็นกิริยาวิเสสนะนปุงสกลิงค์ เหมือนในคำว่า 'เอกมนฺตํ นิสีทิ' เป็นต้น. ผู้ใดหลุดพ้นจากรูปกายและจากส่วนหนึ่งของนามกายด้วยวิกขัมภนวิโมกข์ด้วยอรูปฌาน วิโมกข์ที่ชื่อว่านิโรธย่อมเป็นอันผู้นั้นเห็นแล้วเหมือนประกาศไว้แล้ว แต่ยังไม่ได้ทำให้แจ้งด้วยกาย. แต่เมื่อทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้วทำอาสวะบางส่วนให้สิ้นไป นิโรธนั้นย่อมเป็นอันผู้นั้นทำให้แจ้งแล้ว เพราะฉะนั้น ผู้นั้นจึงชื่อว่า 'กายสักขี' เพราะทำให้แจ้งซึ่งนิโรธที่พึงทำให้แจ้งตามที่เห็นแล้วด้วยนามกาย แต่ยังไม่ชื่อว่า 'วิมุตติ' เพราะอาสวะบางส่วนยังไม่สิ้นไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมถูกต้องฌานสัมผัสก่อน ภายหลังจึงทำให้แจ้งซึ่งนิโรธนิพพาน'. กายสักขีนี้มี 5 ประเภท เหมือนอุภโตภาควิมุตติ คือ ผู้ที่ออกจากอรูปสมาบัติ 4 อย่างใดอย่างหนึ่งแล้วพิจารณาสังขารจนบรรลุกายสักขีภาวะ 4 และพระอนาคามีผู้บรรลุอัคคมรรคที่ออกจากนิโรธสมาบัติ 1 รวมเป็น 5 ประเภท ดังที่กล่าวไว้ในอภิธรรมมูลฎีกาว่า 'แม้ในกายสักขีก็มีนัยนี้เหมือนกัน'. คำว่า อาสวะบางส่วน หมายถึง อาสวะที่พึงละได้ด้วยมรรคเบื้องต่ำ. දිට්ඨන්තං පත්තොති දස්සනසඞ්ඛාතස්ස සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්ස අනන්තරං පත්තොති වුත්තං හොති. ‘‘දිට්ඨත්තා පත්තො’’තිපි පාඨො. එතෙන චතුසච්චදස්සනසඞ්ඛාතාය දිට්ඨියා නිරොධස්ස පත්තතං දීපෙති. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛා සඞ්ඛාරා’’තිආදි. තත්ථ පඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. පඨමඵලට්ඨතො පට්ඨාය යාව අග්ගමග්ගට්ඨා දිට්ඨිප්පත්තො. තෙනාහ ‘‘සොපි කායසක්ඛී විය ඡබ්බිධො හොතී’’ති. යථා පන පඤ්ඤාවිමුත්තො, එවං අයම්පි සුක්ඛවිපස්සකො චතූහි අරූපජ්ඣානෙහි වුට්ඨාය දිට්ඨිප්පත්තභාවප්පත්තා චත්තාරො චාති පඤ්චවිධො හොතීති වෙදිතබ්බො. සද්ධාවිමුත්තෙපි එසෙව නයො. ඉදං දුක්ඛන්ති එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො උද්ධං දුක්ඛන්ති. යථාභූතං පජානාතීති ඨපෙත්වා තණ්හං උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛසච්චන්ති යාථාවතො පජානාති. යස්මා පන තණ්හා දුක්ඛං ජනෙති නිබ්බත්තෙති, තතො තං දුක්ඛං සමුදෙති, තස්මා නං ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති යථාභූතං පජානාති. යස්මා පන ඉදං දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච නිබ්බානං පත්වා නිරුජ්ඣති, අප්පවත්තිං ගච්ඡති, තස්මා න ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති යථාභූතං පජානාති. අරියො පන අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තං දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති, තෙන තං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති යථාභූතං පජානාති. එත්තාවතා නානාක්ඛණෙ සච්චවවත්ථානං දස්සිතං. ඉදානි තං එකක්ඛණෙ දස්සෙතුං ‘‘තථාගතප්පවෙදිතා’’තිආදි වුත්තං. තථාගතප්පවෙදිතාති තථාගතෙන බොධිමණ්ඩෙ පටිවිද්ධා විදිතා පාකටා කතා. ධම්මාති චතුසච්චධම්මා. වොදිට්ඨා හොන්තීති සුදිට්ඨා. වොචරිතාති සුචරිතා, පඤ්ඤාය සුට්ඨු චරාපිතාති අත්ථො. අයන්ති අයං එවරූපො පුග්ගලො දිට්ඨිප්පත්තොති. คำว่า บรรลุถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ (ทิฏฐิปัตตะ) หมายถึง บรรลุในลำดับแห่งโสดาปัตติมรรคญาณที่ชื่อว่าทัสสนะ. แม้บทว่า 'ทิฏฺฐตฺตา ปตฺโต' ก็มี. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้บรรลุนิโรธด้วยทิฏฐิที่ชื่อว่าการเห็นอริยสัจ 4. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์' เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า ด้วยปัญญา หมายถึง ด้วยมรรคปัญญา. ทิฏฐิปัตตะมีตั้งแต่ผู้ตั้งอยู่ในปฐมผลจนถึงผู้ตั้งอยู่ในอัคคมรรค. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้ผู้นั้นก็มี 6 ประเภท เหมือนกายสักขี'. แต่พึงทราบว่า ผู้นี้มี 5 ประเภท เหมือนปัญญาวิมุตติ คือ สุขวิปัสสกะ 1 และผู้บรรลุความเป็นทิฏฐิปัตตะที่ออกจากอรูปฌาน 4 อย่างแล้ว 4 รวมเป็น 5. แม้ในสัทธาวิมุตติก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า นี้คือทุกข์ หมายถึง ทุกข์มีประมาณเท่านี้ ไม่มีความทุกข์ยิ่งไปกว่านี้. คำว่า ย่อมรู้ตามความเป็นจริง หมายถึง เว้นตัณหาเสียแล้ว ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่าอุปาทานขันธ์ 5 เป็นทุกขสัจ. ก็เพราะตัณหาย่อมก่อให้เกิดทุกข์ ย่อมยังทุกข์ให้เกิดขึ้น ทุกข์นั้นย่อมเกิดขึ้นจากตัณหานั้น เพราะฉะนั้น จึงรู้ตัณหานั้นตามความเป็นจริงว่า 'นี้คือทุกขสมุทัย'. ก็เพราะทุกข์และสมุทัยนี้ย่อมดับไป ย่อมถึงความไม่เป็นไปเมื่อบรรลุนิพพาน เพราะฉะนั้น จึงรู้ตามความเป็นจริงว่า 'นี้คือทุกขนิโรธ'. ส่วนอริยมรรคมีองค์ 8 ย่อมไปสู่ทุกขนิโรธนั้น เพราะฉะนั้น จึงรู้ตามความเป็นจริงว่า 'นี้คือทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา'. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ทรงแสดงการกำหนดสัจจะในขณะต่างกัน. บัดนี้ เพื่อจะแสดงการกำหนดสัจจะนั้นในขณะเดียวกัน จึงตรัสคำว่า 'ที่พระตถาคตประกาศแล้ว' เป็นต้น. คำว่า ที่พระตถาคตประกาศแล้ว หมายถึง ที่พระตถาคตทรงแทงตลอด ทรงทราบ ทรงทำให้ปรากฏแล้ว ณ โพธิบัลลังก์. คำว่า ธรรมทั้งหลาย หมายถึง ธรรมคืออริยสัจ 4. คำว่า เป็นธรรมที่เห็นดีแล้ว หมายถึง เห็นดีแล้ว. คำว่า เป็นธรรมที่พิจารณาดีแล้ว หมายถึง พิจารณาดีแล้ว คือให้ซ่องเสพดีแล้วด้วยปัญญา. คำว่า ผู้นี้ หมายถึง บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้ชื่อว่าทิฏฐิปัตตะ. සද්ධාය විමුත්තොති සද්දහනවසෙන විමුත්තො. එතෙන සබ්බථා අවිමුත්තස්සපි සද්ධාමත්තෙන විමුත්තභාවං දස්සෙති. සද්ධාවිමුත්තොති වා සද්ධාය අධිමුත්තොති [Pg.153] අත්ථො. කිං පන නෙසං කිලෙසප්පහානෙ නානත්තං අත්ථීති? නත්ථි. අථ කස්මා සද්ධාවිමුත්තො දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාතීති? ආගමනීයනානත්තෙන. දිට්ඨිප්පත්තො හි ආගමනම්හි කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙන්තො අප්පදුක්ඛෙන අකසිරෙන අකිලමන්තොව සක්කොති වික්ඛම්භිතුං, සද්ධාවිමුත්තො පන දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො සක්කොති වික්ඛම්භිතුං, තස්මා සද්ධාවිමුත්තො දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාති. තෙනාහ ‘‘එතස්ස හී’’තිආදි. සද්දහන්තස්සාති ‘‘එකංසතො අයං පටිපදා කිලෙසක්ඛයං ආවහති සම්මාසම්බුද්ධෙන භාසිතත්තා’’ති එවං සද්දහන්තස්ස. යස්මා පනස්ස අනිච්චානුපස්සනාදීහි නිච්චසඤ්ඤාපහානවසෙන භාවනාය පුබ්බෙනාපරං විසෙසං පස්සතො තත්ථ තත්ථ පච්චක්ඛතාපි අත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘සද්දහන්තස්ස වියා’’ති. සෙසපදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං. එත්ථ ච පුබ්බභාගමග්ගභාවනාති වචනෙන ආගමනීයනානත්තෙන දිට්ඨිප්පත්තසද්ධාවිමුත්තානං පඤ්ඤානානත්තං හොතීති දස්සිතං. අභිධම්මට්ඨකථායම්පි (පු. ප. අට්ඨ. 28) ‘‘නෙසං කිලෙසප්පහානෙ නානත්තං නත්ථි, පඤ්ඤාය නානත්තං අත්ථියෙවා’’ති වත්වා ‘‘ආගමනීයනානත්තෙනෙව සද්ධාවිමුත්තො දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාතීති සන්නිට්ඨානං කත’’න්ති වුත්තං. คำว่า ผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา หมายถึง ผู้หลุดพ้นด้วยการเชื่อมั่น. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงภาวะแห่งการหลุดพ้นด้วยศรัทธาเท่านั้น แม้แก่ผู้ที่ยังไม่หลุดพ้นโดยประการทั้งปวง. หรือคำว่า สัทธาวิมุตติ หมายถึง ผู้มีศรัทธาเป็นอธิมุตติ. ก็การละกิเลสของบุคคลเหล่านั้นมีความแตกต่างกันหรือไม่? ไม่มี. ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรสัทธาวิมุตติจึงไม่บรรลุทิฏฐิปัตตะ? เพราะความแตกต่างกันในการดำเนินไป. เพราะว่าทิฏฐิปัตตะเมื่อดำเนินไป ย่อมสามารถข่มกิเลสได้ด้วยความลำบากน้อย ไม่ยาก ไม่เหน็ดเหนื่อย, แต่สัทธาวิมุตติย่อมสามารถข่มกิเลสได้ด้วยความลำบาก ยาก และเหน็ดเหนื่อย, เพราะฉะนั้น สัทธาวิมุตติจึงไม่บรรลุทิฏฐิปัตตะ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เพราะผู้นั้น” เป็นต้น. คำว่า แก่ผู้เชื่อมั่น หมายถึง แก่ผู้เชื่อมั่นอย่างนี้ว่า “ปฏิปทานี้เป็นทางนำไปสู่ความสิ้นกิเลสโดยส่วนเดียว เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้แล้ว”. ก็เพราะเมื่อเขาเห็นความพิเศษยิ่งขึ้นไปในการเจริญภาวนาด้วยอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น โดยการละนิจจสัญญา, ย่อมมีการประจักษ์แจ้งในที่นั้นๆ ด้วย, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “เหมือนผู้เชื่อมั่น”. บทที่เหลืออีกสองบทเป็นไวพจน์ของบทนั้นเอง. ในที่นี้ ด้วยคำว่า “การเจริญมรรคในส่วนเบื้องต้น” ย่อมแสดงว่าทิฏฐิปัตตะและสัทธาวิมุตติมีความแตกต่างกันทางปัญญา เพราะความแตกต่างกันในการดำเนินไป. แม้ในอภิธัมมัตถกถา (ปุ. ป. อรรถ. 28) ก็กล่าวไว้ว่า “การละกิเลสของบุคคลเหล่านั้นไม่มีความแตกต่างกัน, แต่มีความแตกต่างกันทางปัญญา” แล้วจึงกล่าวว่า “ได้มีการวินิจฉัยแล้วว่า สัทธาวิมุตติไม่บรรลุทิฏฐิปัตตะเพราะความแตกต่างกันในการดำเนินไปนั่นเอง”. ආරම්මණං යාථාවතො ධාරෙති අවධාරෙතීති ධම්මො, පඤ්ඤා. තං පඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ධම්මං අධිමත්තතාය පුබ්බඞ්ගමං හුත්වා පවත්තං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. තෙනාහ ‘‘ධම්මො’’තිආදි. පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමන්ති පඤ්ඤාපධානං. ‘‘සද්ධං අනුස්සරති, සද්ධාපුබ්බඞ්ගමං මග්ගං භාවෙතී’’ති ඉමමත්ථං එසෙව නයොති අතිදිසති. පඤ්ඤං වාහෙතීති පඤ්ඤාවාහී, පඤ්ඤං සාතිසයං පවත්තෙතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං භාවෙතී’’ති. පඤ්ඤා වා පුග්ගලං වාහෙති නිබ්බානාභිමුඛං ගමෙතීති පඤ්ඤාවාහී. සද්ධාවාහීති එත්ථාපි ඉමිනා නයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. උභතොභාගවිමුත්තාදිකථාති උභතොභාගවිමුත්තාදීසු ආගමනතො පට්ඨාය වත්තබ්බකථා. තස්මාති විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.773, 889) වුත්තත්තා. තතො එව විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. මහාටී. 2.773) වුත්තනයෙනෙව චෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ธรรมะ คือ ปัญญา ย่อมทรงไว้ ย่อมกำหนดไว้ซึ่งอารมณ์ตามความเป็นจริง. ผู้ตามระลึกถึงธรรมที่ชื่อว่าปัญญานั้นที่ดำเนินไปโดยมีปัญญาเป็นประธานอย่างยิ่ง ชื่อว่าธัมมานุสารี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ธรรม” เป็นต้น. คำว่า มีปัญญาเป็นประธาน หมายถึง มีปัญญาเป็นหลัก. พระผู้มีพระภาคทรงอ้างอิงความหมายนี้ว่า “ย่อมตามระลึกถึงศรัทธา, ย่อมเจริญมรรคที่มีศรัทธาเป็นประธาน” ว่ามีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ผู้มีปัญญาเป็นเครื่องนำไป หมายถึง ผู้ยังปัญญาให้เป็นไปอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ย่อมเจริญอริยมรรคที่มีปัญญาเป็นประธาน”. หรือปัญญาย่อมนำบุคคลให้ดำเนินไปสู่นิพพาน ชื่อว่าปัญญาวาหี. แม้ในคำว่า “สัทธาวาหี” ก็พึงทราบความหมายด้วยนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า เรื่องอุภโตภาควิมุตติเป็นต้น หมายถึง เรื่องที่พึงกล่าวตั้งแต่การดำเนินไปในอุภโตภาควิมุตติเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงได้กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 2.773, 889). เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายในที่นี้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคสังวัณณนา (วิสุทธิ. มหาฎีกา. 2.773) นั่นเอง. පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปุคคลสูตรจบแล้ว. 5. උදකූපමාසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาอุทกูปมสูตร. 15. පඤ්චමෙ [Pg.154] එකන්තකාළකෙහීති නත්ථිකවාදඅහෙතුකවාදඅකිරියවාදසඞ්ඛාතෙහි නියතමිච්ඡාදිට්ඨිධම්මෙහි. තෙනාහ ‘‘නියතමිච්ඡාදිට්ඨිං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. එවං පුග්ගලොති ඉමිනා කාරණෙන එකවාරං නිමුග්ගො නිමුග්ගොයෙව සො හොති. එතස්ස හි පුන භවතො වුට්ඨානං නාම නත්ථීති වදන්ති මක්ඛලිගොසාලාදයො විය. හෙට්ඨා හෙට්ඨා නරකග්ගීනංයෙව ආහාරො. සාධු සද්ධා කුසලෙසූති කුසලධම්මෙසු සද්ධා නාම සාහු ලද්ධකාති උම්මුජ්ජති, සො තාවත්තකෙනෙව කුසලෙන උම්මුජ්ජති නාම. සාධු හිරීතිආදීසුපි එසෙව නයො. චඞ්කවාරෙති රජකානං ඛාරපරිස්සාවනෙ, සුරාපරිස්සාවනෙ වා. එවං පුග්ගලොති ‘‘එවං සාධු සද්ධා’’ති ඉමෙසං සද්ධාදීනං වසෙන එකවාරං උම්මුජ්ජිත්වා තෙසං පරිහානියා පුන නිමුජ්ජතියෙව දෙවදත්තාදයො විය. දෙවදත්තො හි අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්ච ච අභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වාපි පුන බුද්ධානං පටිපක්ඛතාය තෙහි ගුණෙහි පරිහීනො රුහිරුප්පාදකම්මං සඞ්ඝභෙදකම්මඤ්ච කත්වා කායස්ස භෙදා දුතියචිත්තවාරෙන චුතිචිත්තමනන්තරා නිරයෙ නිබ්බත්තො. කොකාලිකො ද්වෙ අග්ගසාවකෙ උපවදිත්වා පදුමනිරයෙ නිබ්බත්තො. ๑๕. ในบุคคลที่ ๕ ด้วยธรรมอันเป็นมิจฉาทิฏฐิที่แน่นอน ซึ่งนับว่าเป็นอกุศลกรรมบถดำสนิท คือ นัตถิกวาทะ อเหตุกวาทะ อกิริยวาทะ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ตรัสหมายถึงนิยตมิจฉาทิฏฐิ" บุคคลเช่นนี้ ด้วยเหตุนี้ เมื่อจมลงครั้งหนึ่งแล้ว ก็จมลงไปเลย เพราะการฟื้นขึ้นจากภพอีกของบุคคลนี้ไม่มีเลย ดังที่มักขลิโคสาลเป็นต้นกล่าวไว้ เป็นอาหารของไฟนรกเบื้องต่ำลงไปเท่านั้น คำว่า "ศรัทธาในกุศลธรรมเป็นสิ่งดี" หมายถึง ศรัทธาในกุศลธรรมเป็นสิ่งที่ได้มาดีแล้ว จึงผุดขึ้น บุคคลนั้นย่อมผุดขึ้นด้วยกุศลเพียงเท่านั้น แม้ในคำว่า "หิริเป็นสิ่งดี" เป็นต้น ก็นัยนี้แล คำว่า "จังกวาระ" หมายถึง การกรองน้ำด่างของพวกช่างย้อมผ้า หรือการกรองสุรา บุคคลเช่นนี้ หมายถึง บุคคลที่ผุดขึ้นครั้งหนึ่งด้วยศรัทธาเป็นต้นเหล่านี้ ดังคำว่า "ศรัทธาเป็นสิ่งดี" แล้วกลับจมลงอีกเพราะความเสื่อมแห่งศรัทธาเป็นต้นนั้น เหมือนพระเทวทัตเป็นต้น พระเทวทัตนั้น แม้ยังอัฏฐสมาบัติและอภิญญา ๕ ให้เกิดขึ้นแล้ว ก็กลับเสื่อมจากคุณเหล่านั้นเพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อพระพุทธเจ้า และได้ทำกรรมคือยังพระโลหิตให้ห้อและทำสังฆเภท ครั้นกายแตกทำลายแล้ว จุติจิตดวงที่สองก็บังเกิดในนรกโดยไม่มีระหว่างคั่น พระโกกาลิกะติเตียนพระอัครสาวกทั้งสองแล้ว ก็บังเกิดในปทุมนรก නෙව හායති නො වඩ්ඪතීති අප්පහොනකකාලෙපි න හායති, පහොනකකාලෙපි න වඩ්ඪති. උභයම්පි පනෙතං අගාරිකෙනපි අනගාරිකෙනපි දීපෙතබ්බං. එකච්චො හි අගාරිකො අප්පහොනකකාලෙ පක්ඛිකභත්තං වස්සිකං වා උපනිබන්ධාපෙසි, සො පච්ඡා පහොනකකාලෙපි පක්ඛිකභත්තාදිමත්තමෙව පවත්තෙති. අනගාරිකොපි ආදිම්හි අප්පහොනකකාලෙ උද්දෙසං ධුතඞ්ගං වා ගණ්හාති, මෙධාවී බලවීරියසම්පත්තියා පහොනකකාලෙ තතො උත්තරිං න කරොති. එවං පුග්ගලොති එවං ඉමාය සද්ධාදීනං ඨිතියා පුග්ගලො උම්මුජ්ජිත්වා ඨිතො නාම හොති. උම්මුජ්ජිත්වා පතරතීති සකදාගාමිපුග්ගලො කිලෙසතනුතාය උට්ඨහිත්වා ගන්තබ්බදිසාභිමුඛො තරති නාම. คำว่า "ไม่เสื่อมและไม่เจริญ" หมายถึง แม้ในเวลาที่ไม่มีพอ ก็ไม่เสื่อม แม้ในเวลาที่มีพอ ก็ไม่เจริญ อนึ่ง ทั้งสองอย่างนี้ พึงแสดงด้วยคฤหัสถ์และบรรพชิต คฤหัสถ์บางคนในเวลาที่ไม่มีพอ ได้ผูกพันภัตตาหารรายปักษ์หรือรายปีไว้ ภายหลังในเวลาที่มีพอ เขาก็ยังคงถวายเพียงภัตตาหารรายปักษ์เป็นต้นเท่านั้น แม้บรรพชิตในเบื้องต้นในเวลาที่ไม่มีพอ ก็รับอุเทศหรือธุดงค์ไว้ ผู้มีปัญญาแม้มีกำลังความเพียรสมบูรณ์แล้ว ในเวลาที่มีพอ ก็ไม่ทำยิ่งไปกว่านั้น บุคคลเช่นนี้ หมายถึง บุคคลที่ผุดขึ้นแล้วตั้งอยู่ด้วยความตั้งมั่นแห่งศรัทธาเป็นต้นนี้ คำว่า "ผุดขึ้นแล้วลอยไป" หมายถึง พระสกทาคามีบุคคลย่อมลอยไปโดยมุ่งหน้าไปยังทิศที่จะพึงไป เพราะกิเลสเบาบางลง පටිගාධප්පත්තො හොතීති අනාගාමිපුග්ගලං සන්ධාය වදති. ඉමෙ පන සත්ත පුග්ගලා උදකොපමෙන දීපිතා. සත්ත කිර ජඞ්ඝවාණිජා අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නා අන්තරාමග්ගෙ එකං පුණ්ණනදිං පාපුණිංසු. තෙසු පඨමං ඔතිණ්ණො උදකභීරුකො පුරිසො ඔතිණ්ණට්ඨානෙයෙව නිමුජ්ජිත්වා පුන සණ්ඨාතුං නාසක්ඛි, අවස්සංව මච්ඡකච්ඡපභත්තං ජාතො. දුතියො ඔතිණ්ණට්ඨානෙ නිමුජ්ජිත්වා [Pg.155] සකිං උට්ඨහිත්වා පුන නිමුග්ගො උට්ඨාතුං නාසක්ඛි, අන්තොයෙව මච්ඡකච්ඡපභත්තං ජාතො. තතියො නිමුජ්ජිත්වා උට්ඨිතො මජ්ඣෙ නදියා ඨත්වා නෙව ඔරතො ආගන්තුං, න පාරං ගන්තුං අසක්ඛි. චතුත්ථො උට්ඨාය ඨිතො උත්තරණතිත්ථං ඔලොකෙසි. පඤ්චමො උත්තරණතිත්ථං ඔලොකෙත්වා පතරති. ඡට්ඨො තං දිස්වා පාරිමතීරං ගන්ත්වා කටිප්පමාණෙ උදකෙ ඨිතො. සත්තමො පාරිමතීරං ගන්ත්වා ගන්ධචුණ්ණාදීහි න්හත්වා වරවත්ථාදීනි නිවාසෙත්වා සුරභිවිලෙපනං විලිම්පිත්වා නීලුප්පලමාලාදීනි පිලන්ධිත්වා නානාලඞ්කාරප්පටිමණ්ඩිතො මහානගරං පවිසිත්වා පාසාදමාරුහිත්වා උත්තමභොජනං භුඤ්ජති. คำว่า "ผู้หยั่งพื้นได้" ตรัสหมายถึงพระอนาคามีบุคคล. อนึ่ง บุคคล ๗ จำพวกเหล่านี้ ทรงแสดงด้วยอุปมาด้วยน้ำ. ได้ยินว่า พ่อค้าผู้เดินด้วยเท้า ๗ คน ออกเดินทางไป ในระหว่างทางได้พบแม่น้ำที่เต็มเปี่ยมแห่งหนึ่ง. ในบรรดาคนเหล่านั้น ชายขี้กลัวน้ำคนแรกที่ลงไป จมลงในที่ที่ลงไปนั่นเอง ไม่สามารถทรงตัวอยู่ได้อีก ย่อมเป็นอาหารของปลาและเต่าอย่างแน่นอน. คนที่สอง จมลงในที่ที่ลงไปแล้ว ผุดขึ้นครั้งหนึ่งแล้วก็จมลงอีก ไม่สามารถผุดขึ้นได้ ย่อมเป็นอาหารของปลาและเต่าในน้ำนั่นเอง. คนที่สาม จมลงแล้วผุดขึ้น ยืนอยู่กลางแม่น้ำ ไม่สามารถกลับมาฝั่งนี้ได้ และไม่สามารถไปฝั่งโน้นได้. คนที่สี่ ผุดขึ้นยืนอยู่แล้ว มองหาท่าข้าม. คนที่ห้า มองหาท่าข้ามแล้วก็ว่ายไป. คนที่หก เห็นท่าข้ามนั้นแล้ว ไปถึงฝั่งโน้น ยืนอยู่ในน้ำระดับเอว. คนที่เจ็ด ไปถึงฝั่งโน้นแล้ว อาบน้ำด้วยผงหอมเป็นต้น นุ่งห่มผ้าอันประเสริฐเป็นต้น ลูบไล้ด้วยเครื่องลูบไล้หอม ประดับด้วยพวงมาลัยดอกอุบลเขียวเป็นต้น ตกแต่งด้วยเครื่องประดับนานาชนิด เข้าไปสู่มหานคร ขึ้นสู่ปราสาท บริโภคอาหารอันประณีต. තත්ථ ජඞ්ඝවාණිජා විය ඉමෙ සත්ත පුග්ගලා, නදී විය වට්ටං, පඨමස්ස උදකභීරුකස්ස පුරිසස්ස ඔතිණ්ණට්ඨානෙයෙව නිමුජ්ජනං විය මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස වට්ටෙ නිමුජ්ජනං, උම්මුජ්ජිත්වා නිමුජ්ජනපුරිසො විය සද්ධාදීනං උප්පත්තිමත්ථකෙන උම්මුජ්ජිත්වා තාසං හානියා නිමුග්ගපුග්ගලො, මජ්ඣෙ නදියා ඨත්වා විය සද්ධාදීනං ඨිතියා ඨිතිපුග්ගලො, උත්තරණතිත්ථං ඔලොකෙන්තො විය සොතාපන්නො, පතරන්තපුරිසො විය කිලෙසකාමාවට්ටතාය පතරන්තො සකදාගාමී, තරිත්වා කටිමත්තෙ උදකෙ ඨිතපුරිසො විය අනාවට්ටධම්මත්තා අනාගාමී, න්හත්වා පාරිමතීරං උත්තරිත්වා ථලෙ ඨිතපුරිසො විය චත්තාරො ඔඝෙ අතික්කමිත්වා නිබ්බානථලෙ ඨිතො ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො, ථලෙ ඨිතපුරිසස්ස නගරං පවිසිත්වා පාසාදං ආරුය්හ උත්තමභොජනභුඤ්ජනං විය ඛීණාසවස්ස නිබ්බානාරම්මණසමාපත්තිං අප්පෙත්වා වීතිනාමනං වෙදිතබ්බං. ในอุปมานั้น บุคคล ๗ จำพวกเหล่านี้เหมือนพ่อค้าผู้เดินด้วยเท้า, วัฏฏะเหมือนแม่น้ำ, การจมลงในที่ที่ลงไปนั่นเองของชายขี้กลัวน้ำคนแรก เหมือนการจมลงในวัฏฏะของมิจฉาทิฏฐิบุคคล, ชายที่ผุดขึ้นแล้วจมลงอีก เหมือนบุคคลที่ผุดขึ้นด้วยความเกิดขึ้นแห่งศรัทธาเป็นต้น แล้วจมลงเพราะความเสื่อมแห่งศรัทธาเป็นต้นนั้น, การยืนอยู่กลางแม่น้ำ เหมือนบุคคลที่ตั้งอยู่ด้วยความตั้งมั่นแห่งศรัทธาเป็นต้น, การมองหาท่าข้าม เหมือนพระโสดาบัน, ชายที่ว่ายไป เหมือนพระสกทาคามีที่ว่ายไปเพราะความที่กิเลสและกามเบาบาง, ชายที่ข้ามไปแล้วยืนอยู่ในน้ำระดับเอว เหมือนพระอนาคามีเพราะความเป็นผู้มีสภาวะไม่กลับมาเป็นธรรมดา, ชายที่อาบน้ำแล้วข้ามขึ้นสู่ฝั่งโน้นยืนอยู่บนบก เหมือนพระขีณาสวพราหมณ์ผู้ข้ามโอฆะ ๔ ได้แล้วยืนอยู่บนบกคือนิพพาน, การที่ชายผู้ยืนอยู่บนบกนั้นเข้าไปสู่เมือง ขึ้นสู่ปราสาท บริโภคอาหารอันประณีต พึงทราบว่าเหมือนการที่พระขีณาสพเข้าถึงนิพพานารัมมณสมาบัติแล้วใช้เวลาให้ล่วงไป. උදකූපමාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอุทกูปมสูตร จบแล้ว. 6-9. අනිච්චානුපස්සීසුත්තාදිවණ්ණනා ๖-๙. อรรถกถาอนิจจานุปัสสีสูตรเป็นต้น 16-19. ඡට්ඨෙ ‘‘ඉධ සමසීසී කථිතො’’ති වත්වා එවං සමසීසිතං විභජිත්වා ඉධාධිප්පෙතං දස්සෙතුං ‘‘සො චතුබ්බිධො හොතී’’තිආදිමාහ. රොගවසෙන සමසීසී රොගසමසීසී. එස නයො සෙසෙසුපි. එකප්පහාරෙනෙවාති එකවෙලායමෙව. යො චක්ඛුරොගාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං සති ‘‘ඉතො අනුට්ඨිතො අරහත්තං පාපුණිස්සාමී’’ති විපස්සනං පට්ඨපෙසි, අථස්ස අරහත්තඤ්ච රොගතො වුට්ඨානඤ්ච එකකාලමෙව හොති[Pg.156], අයං රොගසමසීසී නාම. ඉරියාපථස්ස පරියොසානන්ති ඉරියාපථන්තරසමායොගො. යො ඨානාදීසු ඉරියාපථෙසු අඤ්ඤතරං අධිට්ඨාය ‘‘අවිකොපෙත්වාව අරහත්තං පාපුණිස්සාමී’’ති විපස්සනං පට්ඨපෙසි. අථස්ස අරහත්තප්පත්ති ච ඉරියාපථවිකොපනඤ්ච එකප්පහාරෙනෙව හොති, අයං ඉරියාපථසමසීසී නාම. ජීවිතසමසීසී නාමාති එත්ථ ‘‘පලිබොධසීසං මානො, පරාමාසසීසං දිට්ඨි, වික්ඛෙපසීසං උද්ධච්චං, කිලෙසසීසං අවිජ්ජා, අධිමොක්ඛසීසං සද්ධා, පග්ගහසීසං වීරියං, උපට්ඨානසීසං සති, අවික්ඛෙපසීසං සමාධි, දස්සනසීසං පඤ්ඤා, පවත්තසීසං ජීවිතින්ද්‍රියං, චුතිසීසං විමොක්ඛො, සඞ්ඛාරසීසං නිරොධො’’ති පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 3.33) වුත්තෙසු සත්තරසසු සීසෙසු පවත්තසීසං කිලෙසසීසන්ති ද්වෙ සීසානි ඉධාධිප්පෙතානි – ‘‘අපුබ්බං අචරිමං ආසවපරියාදානඤ්ච හොති ජීවිතපරියාදානඤ්චා’’ති වචනතො. තෙසු කිලෙසසීසං අරහත්තමග්ගො පරියාදියති, පවත්තසීසං ජීවිතින්ද්‍රියං චුතිචිත්තං පරියාදියති. තත්ථ අවිජ්ජාපරියාදායකං චිත්තං ජීවිතින්ද්‍රියං පරියාදාතුං න සක්කොති, ජීවිතින්ද්‍රියපරියාදායකං අවිජ්ජං පරියාදාතුං න සක්කොති. අඤ්ඤං අවිජ්ජාපරියාදායකං චිත්තං, අඤ්ඤං ජීවිතන්ද්‍රියපරියාදායකං. යස්ස චෙතං සීසද්වයං සමං පරියාදානං ගච්ඡති, සො ජීවිතසමසීසී නාම. ๑๖-๑๙. ในอรรถกถาสูตรที่ ๖ ตรัสว่า "ในสูตรนี้กล่าวถึงสมสีสี" แล้วทรงจำแนกความเป็นสมสีสีเช่นนั้น เพื่อแสดงความหมายที่ประสงค์ในที่นี้ จึงตรัสว่า "สมสีสีนั้นมี ๔ อย่าง" เป็นต้น. สมสีสีโดยอำนาจแห่งโรค ชื่อว่าโรคสมสีสี. นัยนี้แม้ในบุคคลที่เหลือ. คำว่า "โดยการประหารครั้งเดียว" คือ ในคราวเดียวกันนั่นเอง. บุคคลใดเมื่อมีโรคตาเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ ได้เริ่มตั้งวิปัสสนาขึ้นว่า "เราจักไม่ลุกไปจากที่นี้แล้วบรรลุพระอรหัต" ครั้นแล้ว การบรรลุพระอรหัตและการหายจากโรคของเขาย่อมมีในเวลาเดียวกันนั่นเอง ผู้นี้ชื่อว่าโรคสมสีสี. คำว่า "ความสิ้นสุดแห่งอิริยาบถ" คือ การบรรจบกันแห่งอิริยาบถอื่น. บุคคลใดอธิษฐานอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งในอิริยาบถมีอิริยาบถยืนเป็นต้นว่า "เราจักไม่ทำอิริยาบถให้กำเริบเลยแล้วบรรลุพระอรหัต" แล้วเริ่มตั้งวิปัสสนาขึ้น ครั้นแล้ว การบรรลุพระอรหัตและการทำอิริยาบถให้กำเริบของเขาย่อมมีในคราวเดียวกันนั่นเอง ผู้นี้ชื่อว่าอิริยาบถสมสีสี. คำว่า "ชื่อว่าชีวิตสมสีสี" ในที่นี้ หมายถึงสีสะ ๒ อย่าง คือ ปวัตติสีสะ และกิเลสสีสะ ในบรรดาสีสะ ๑๗ อย่างที่กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๓.๓๓) ว่า "มานะเป็นสีสะแห่งเครื่องกั้น, ทิฏฐิเป็นสีสะแห่งการยึดมั่น, อุทธัจจะเป็นสีสะแห่งความฟุ้งซ่าน, อวิชชาเป็นสีสะแห่งกิเลส, ศรัทธาเป็นสีสะแห่งความน้อมใจเชื่อ, วิริยะเป็นสีสะแห่งการประคองไว้, สติเป็นสีสะแห่งการตั้งมั่น, สมาธิเป็นสีสะแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน, ปัญญาเป็นสีสะแห่งการเห็น, ชีวิตินทรีย์เป็นสีสะแห่งการเป็นไป, วิโมกข์เป็นสีสะแห่งการเคลื่อน, นิโรธเป็นสีสะแห่งสังขาร" ด้วยอำนาจแห่งพระดำรัสว่า "ความสิ้นไปแห่งอาสวะและความสิ้นไปแห่งชีวิตย่อมมีไม่ก่อนไม่หลังกัน". ในสีสะเหล่านั้น อรหัตตมรรคย่อมยังกิเลสสีสะให้สิ้นไป, จุติจิตย่อมยังปวัตติสีสะคือชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไป. ในที่นั้น จิตที่ยังอวิชชาให้สิ้นไป ไม่สามารถยังชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไปได้, จิตที่ยังชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไป ไม่สามารถยังอวิชชาให้สิ้นไปได้. จิตที่ยังอวิชชาให้สิ้นไปเป็นอย่างหนึ่ง, จิตที่ยังชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไปเป็นอีกอย่างหนึ่ง. สีสะทั้งสองนี้ของบุคคลใด ย่อมถึงความสิ้นไปพร้อมกัน บุคคลนั้นชื่อว่าชีวิตสมสีสี. කථං පනිදං සමං හොතීති? වාරසමතාය. යස්මිඤ්හි වාරෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති, සොතාපත්තිමග්ගෙ පඤ්ච පච්චවෙක්ඛණානි, සකදාගාමිමග්ගෙ පඤ්ච, අනාගාමිමග්ගෙ පඤ්ච, අරහත්තමග්ගෙ චත්තාරීති එකූනවීසතිමෙ පච්චවෙක්ඛණඤාණෙ පතිට්ඨාය භවඞ්ගං ඔතරිත්වා පරිනිබ්බායතො ඉමාය වාරසමතාය ඉදං උභයසීසපරියාදානම්පි සමං හොතීති ඉමාය වාරසමතාය. වාරසමවුත්තිදායකෙන හි මග්ගචිත්තෙන අත්තනො අනන්තරං විය නිප්ඵාදෙතබ්බා පච්චවෙක්ඛණවාරා ච කිලෙසපරියාදානස්සෙව වාරාති වත්තබ්බතං අරහති. ‘‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතී’’ති (ම. නි. 1.78; සං. නි. 3.12, 14) වචනතො පච්චවෙක්ඛණපරිසමාපනෙන කිලෙසපරියාදානං සම්පාපිතං නාම හොතීති ඉමාය වාරවුත්තියා සමතාය කිලෙසපරියාදානජීවිතපරියාදානානං සමතා වෙදිතබ්බා. තෙනෙවාහ ‘‘යස්මා පනස්ස…පෙ... තස්මා එවං වුත්ත’’න්ති. ก็ความเสมอกันนี้มีได้อย่างไร? ด้วยความเสมอกันแห่งวาระ. เพราะในวาระใดมีการออกจากมรรค, มีการพิจารณา ๕ อย่างในโสดาปัตติมรรค, ๕ อย่างในสกทาคามิมรรค, ๕ อย่างในอนาคามิมรรค, ๔ อย่างในอรหัตตมรรค, เมื่อบุคคลผู้ปรินิพพานตั้งอยู่ในปัจจเวกขณญาณที่ ๑๙ แล้วลงสู่ภวังค์ปรินิพพาน, ด้วยความเสมอกันแห่งวาระนี้ แม้การสิ้นสุดแห่งส่วนทั้งสองนี้ก็ย่อมเสมอกัน ด้วยความเสมอกันแห่งวาระนี้. เพราะวาระแห่งการพิจารณาที่มรรคจิตอันให้ความดำเนินไปเสมอกันพึงให้สำเร็จประหนึ่งว่าในลำดับของตน และวาระแห่งการสิ้นกิเลสนั่นเอง ย่อมควรแก่การกล่าวว่า (เป็นวาระเดียวกัน). ด้วยพระดำรัสว่า "เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่าหลุดพ้นแล้ว" (ม. มู. ๑.๗๘; สํ. ขนฺธ. ๓.๑๒, ๑๔) การสิ้นกิเลสชื่อว่าให้ถึงพร้อมแล้วด้วยการเสร็จสิ้นการพิจารณา, พึงทราบความเสมอกันแห่งการสิ้นกิเลสและการสิ้นชีวิต ด้วยความเสมอกันแห่งความดำเนินไปตามวาระนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ก็เพราะเหตุที่ของบุคคลนั้น...ล... เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้อย่างนี้". ආයුනො වෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා අන්තරාව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායතීති අන්තරාපරිනිබ්බායී. තෙනාහ ‘‘යො පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසූ’’තිආදි[Pg.157]. වෙමජ්ඣෙති අවිහාදීසු යත්ථ උප්පන්නො, තත්ථ ආයුනො වෙමජ්ඣෙ. ආයුවෙමජ්ඣං උපහච්ච අතික්කමිත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායතීති උපහච්චපරිනිබ්බායී. තෙනාහ ‘‘යො තත්ථෙවා’’තිආදි. අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන අනුස්සාහෙන අකිලමන්තො තික්ඛින්ද්‍රියතාය සුඛෙනෙව පරිනිබ්බායතීති අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී. තෙනාහ ‘‘යො තෙසංයෙවා’’තිආදි. තෙසංයෙව පුග්ගලානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. අප්පයොගෙනාති අධිමත්තප්පයොගෙන විනා අප්පකසිරෙන. සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලමන්තො දුක්ඛෙන පරිනිබ්බායතීති සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී. උද්ධංවාහිභාවෙන උද්ධමස්ස තණ්හාසොතං වට්ටසොතඤ්චාති, උද්ධං වා ගන්ත්වා පටිලභිතබ්බතො උද්ධමස්ස මග්ගසොතන්ති උද්ධංභොතො. පටිසන්ධිවසෙන අකනිට්ඨං ගච්ඡතීති අකනිට්ඨගාමී. บุคคลผู้ปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานในระหว่าง โดยไม่ล่วงเลยกึ่งกลางแห่งอายุไป ชื่อว่า อันตราปรินิพพายี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ใดในสุทธาวาส ๕ ชั้น" เป็นต้น. คำว่า เวมชฺเฌ (ในกึ่งกลาง) คือ ในกึ่งกลางแห่งอายุในภพมีอวิหาเป็นต้นที่ตนเกิดแล้ว. บุคคลผู้ปรินิพพานในภพนั้น โดยกระทบกึ่งกลางแห่งอายุแล้วล่วงเลยไป ชื่อว่า อุปหัจจปรินิพพายี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ใดในภพนั้นนั่นเอง" เป็นต้น. บุคคลผู้ไม่ลำบาก ปรินิพพานได้โดยง่ายด้วยความเป็นผู้มีอินทรีย์แก่กล้า เพราะไม่มีสังขาร คือไม่มีความพยายาม ไม่มีอุตสาหะ ชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ใดในบรรดาบุคคลเหล่านั้นนั่นเอง" เป็นต้น. คำว่า เตสํเยว ปุคฺคลานํ เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งนิทธารณะ (การคัดเลือก). คำว่า อปฺปโยเคน (ด้วยความไม่พยายาม) คือ โดยปราศจากความพยายามอย่างยิ่ง โดยไม่ลำบาก. บุคคลผู้ลำบาก ปรินิพพานด้วยความยาก เพราะมีสังขาร คือมีความพยายาม ชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี. ชื่อว่า อุทธังโสตะ เพราะความเป็นผู้มีกระแสเลื่อนขึ้นไปข้างบน คือกระแสแห่งตัณหาและกระแสแห่งวัฏฏะของบุคคลนั้นเลื่อนขึ้นไปข้างบน หรือเพราะกระแสแห่งมรรคของบุคคลนั้นพึงได้โดยการไปสู่เบื้องบน. บุคคลผู้ไปสู่อกนิฏฐภพด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ ชื่อว่า อกนิฏฐคามี. එත්ථ පන චතුක්කං වෙදිතබ්බං. යො හි අවිහතො පට්ඨාය චත්තාරො දෙවලොකෙ සොධෙත්වා අකනිට්ඨං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. අයඤ්හි අවිහෙසු කප්පසහස්සං වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා අතප්පං ගච්ඡති, තත්‍රාපි ද්වෙ කප්පසහස්සානි වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා සුදස්සං ගච්ඡති, තත්‍රාපි චත්තාරි කප්පසහස්සානි වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා සුදස්සිං ගච්ඡති, තත්‍රාපි අට්ඨ කප්පසහස්සානි වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා අකනිට්ඨං ගච්ඡති, තත්ථ වසන්තො අග්ගමග්ගං අධිගච්ඡති. තත්ථ යො අවිහතො පට්ඨාය දුතියං වා චතුත්ථං වා දෙවලොකං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාම. යො කාමභවතො චවිත්වා අකනිට්ඨෙසු පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො හෙට්ඨා චතූසු දෙවලොකෙසු තත්ථ තත්ථෙව නිබ්බත්තිත්වා පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමීති. ในที่นี้ พึงทราบหมวด ๔. คือ ผู้ใดชำระเทวโลก ๔ ชั้น ตั้งแต่อวิหาเป็นต้นไป แล้วไปสู่อกนิฏฐภพจึงปรินิพพาน ผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสตะอกนิฏฐคามี. ด้วยว่า ผู้นี้เมื่ออยู่ในชั้นอวิหาหนึ่งพันกัป ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ย่อมไปสู่ชั้นอตัปปา, แม้ในชั้นนั้น เมื่ออยู่สองพันกัป ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ย่อมไปสู่ชั้นสุทัสสา, แม้ในชั้นนั้น เมื่ออยู่สี่พันกัป ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ย่อมไปสู่ชั้นสุทัสสี, แม้ในชั้นนั้น เมื่ออยู่แปดพันกัป ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ย่อมไปสู่ชั้นอกนิฏฐา, เมื่ออยู่ในชั้นนั้น ย่อมบรรลุอัคคมรรค. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ผู้ใดไปสู่เทวโลกชั้นที่ ๒ หรือชั้นที่ ๔ ตั้งแต่อวิหาเป็นต้นไปแล้วปรินิพพาน ผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสตะแต่ไม่ใช่อกนิฏฐคามี. ผู้ใดจุติจากกามภพแล้วไปปรินิพพานในชั้นอกนิฏฐา ผู้นี้ชื่อว่า ไม่ใช่อุทธังโสตะแต่เป็นอกนิฏฐคามี. ผู้ใดบังเกิดในเทวโลก ๔ ชั้นเบื้องล่างแล้วปรินิพพานในชั้นนั้นๆ เอง ผู้นี้ชื่อว่า ไม่ใช่อุทธังโสตะและไม่ใช่อกนิฏฐคามี. එතෙ පන අවිහෙසු උප්පන්නසමනන්තරආයුවෙමජ්ඣං අප්පත්වාව පරිනිබ්බායනවසෙන තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො, එකො උපහච්චපරිනිබ්බායී, එකො උද්ධංසොතොති පඤ්චවිධො, අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිවිභාගෙන දස හොන්ති, තථා අතප්පසුදස්සසුදස්සීසූති චත්තාරො දසකාති චත්තාරීසං. අකනිට්ඨෙ පන උද්ධංසොතො නත්ථි, තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො, එකො [Pg.158] උපහච්චපරිනිබ්බායීති චත්තාරො, අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිවිභාගෙන අට්ඨාති අට්ඨචත්තාරීසං අනාගාමිනො. සත්තමාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං. ก็พระอนาคามีเหล่านั้น ในชั้นอวิหา มี ๕ จำพวก คือ อันตราปรินิพพายี ๓ จำพวก ด้วยอำนาจการปรินิพพานในลำดับที่บังเกิดโดยยังไม่ถึงกึ่งกลางแห่งอายุ, อุปหัจจปรินิพพายี ๑ จำพวก, อุทธังโสตะ ๑ จำพวก, เมื่อจำแนกด้วยอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี ย่อมเป็น ๑๐ จำพวก, ในชั้นอตัปปา ชั้นสุทัสสา และชั้นสุทัสสี ก็เป็นเช่นนั้น รวมเป็น ๔ หมวดสิบ คือ ๔๐ จำพวก. ส่วนในชั้นอกนิฏฐา ไม่มีอุทธังโสตะ, มีอันตราปรินิพพายี ๓ จำพวก, อุปหัจจปรินิพพายี ๑ จำพวก รวมเป็น ๔ จำพวก, เมื่อจำแนกด้วยอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี ย่อมเป็น ๘ จำพวก, รวมเป็นพระอนาคามี ๔๘ จำพวก. ในสูตรที่ ๗ เป็นต้น ไม่มีคำที่จะต้องกล่าว. අනිච්චානුපස්සීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอนิจจานุปัสสีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 10. නිද්දසවත්ථුසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถานิทัสสวัตถุสูตร. 20. දසමෙ නිද්දසවත්ථූනීති ආදිසද්දලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘නිද්දසාදිවත්ථූනී’’ති. නත්ථි ඉදානි ඉමස්ස දසාති නිද්දසො. පඤ්හොති ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො. පුන දසවස්සො න හොතීති තෙසං මතිමත්තමෙතන්ති දස්සෙතුං ‘‘සො කිරා’’ති කිරසද්දග්ගහණං. නිද්දසොති චෙතං වචනමත්තං. තස්ස නිබ්බීසාදිභාවස්ස විය නින්නවාදිභාවස්ස ච ඉච්ඡිතත්තාති දස්සෙතුං ‘‘න කෙවලඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. ගාමෙ විචරන්තොති ගාමෙ පිණ්ඩාය චරන්තො. න ඉදං තිත්ථියානං අධිවචනං තෙසු තන්නිමිත්තස්ස අභාවා, සාසනෙපි සෙඛස්සපි න ඉදං අධිවචනං, කිමඞ්ගං පන පුථුජ්ජනස්ස. යස්ස පනෙතං අධිවචනං යෙන ච කාරණෙන, තං දස්සෙතුං ‘‘ඛීණාසවස්සෙත’’න්තිආදි වුත්තං. අප්පටිසන්ධිකභාවො හිස්ස පච්චක්ඛතො කාරණං. පරම්පරාය ඉතරානි යානි පාළියං ආගතානිං. ๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า นิทสฺสวตฺถูนิ นี้ ท่านกล่าวว่า นิทสฺสาทิวตฺถูนิ เพื่อจะแสดงว่า นี้เป็นเทศนาโดยลบศัพท์ว่า อาทิ. คำว่า นิทสฺโส คือ บัดนี้ สิบ (ปี) ของบุคคลนี้ไม่มีแล้ว. คำว่า ปญฺโห คือ เนื้อความที่ประสงค์จะรู้. ท่านใช้ศัพท์ว่า กิร ในคำว่า โส กิร เพื่อแสดงว่า คำว่า 'เขาจักไม่เป็นผู้มีอายุสิบปีอีก' นี้เป็นเพียงมติของพวกเขา. คำว่า นิทสฺโส นี้เป็นเพียงชื่อเรียก. ท่านกล่าวคำว่า น เกวลญฺจ เป็นต้น เพื่อแสดงว่า เพราะประสงค์เอาความเป็นผู้ไม่มีพิษเป็นต้น และความเป็นผู้ไม่มีความน้อมไปในที่ต่ำเป็นต้นของพระขีณาสพนั้น. คำว่า คาเม วิจรนฺโต คือ เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในบ้าน. คำนี้ไม่ใช่ชื่อเรียกของพวกเดียรถีย์ เพราะในพวกเดียรถีย์ไม่มีเหตุนั้น, แม้ในพระศาสนา ก็ไม่ใช่ชื่อเรียกของพระเสขะ, จะป่วยกล่าวไปไยถึงปุถุชน. แต่คำนี้เป็นชื่อเรียกของบุคคลใด และด้วยเหตุใด เพื่อจะแสดงเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ขีณาสวสฺเสตํ เป็นต้น. เพราะความเป็นผู้ไม่มีปฏิสนธิของพระขีณาสพนั้น เป็นเหตุที่ประจักษ์แจ้ง. ส่วนเหตุอื่นๆ ที่มาในพระบาลี เป็นเหตุโดยลำดับ. සික්ඛාය සම්මදෙව ආදානං සික්ඛාසමාදානං. තං පනස්සා පාරිපූරියා වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘සික්ඛාත්තයපූරණෙ’’ති. සික්ඛාය වා සම්මදෙව ආදිතො පට්ඨාය රක්ඛණං සික්ඛාසමාදානං. තඤ්ච අත්ථතො පූරණෙන පරිච්ඡින්නං අරක්ඛණෙ සබ්බෙන සබ්බං අභාවතො, රක්ඛණෙ ච පරිපූරණතො. බලවච්ඡන්දොති දළ්හච්ඡන්දො. ආයතින්ති අනන්තරානාගතදිවසාදිකාලො අධිප්පෙතො, න අනාගතභවොති ආහ ‘‘අනාගතෙ පුනදිවසාදීසුපී’’ති. සික්ඛං පරිපූරෙන්තස්ස තත්ථ නිබද්ධභත්තිතා අවිගතපෙමතා. තෙභූමකධම්මානං අනිච්චාදිවසෙන සම්මදෙව නිජ්ඣානං ධම්මනිසාමනාති ආහ ‘‘විපස්සනායෙතං අධිවචන’’න්ති. තණ්හාවිනයෙති භඞ්ගානුපස්සනාඤාණානුභාවසිද්ධෙ තණ්හාවික්ඛම්භනෙ. එකීභාවෙති ගණසඞ්ගණිකාකිලෙසසඞ්ගණිකාවිගමසිද්ධෙ විවෙකවාසෙ. වීරියාරම්භෙති සම්මප්පධානස්ස පග්ගණ්හනෙ[Pg.159]. තං පන සබ්බසො වීරියස්ස පරිබ්‍රූහනං හොතීති ආහ ‘‘කායිකචෙතසිකස්ස වීරියස්ස පූරණෙ’’ති. සතියඤ්චෙව නිපකභාවෙ චාති සතොකාරිතාය චෙව සම්පජානකාරිතාය ච. සතිසම්පජඤ්ඤබලෙනෙව හි වීරියාරම්භො ඉජ්ඣති. දිට්ඨිපටිවෙධෙති මග්ගසම්මාදිට්ඨියා පටිවිජ්ඣනෙ. තෙනාහ ‘‘මග්ගදස්සනෙ’’ති. การถือเอาโดยชอบซึ่งสิกขา ชื่อว่า สิกขาสมาทาน. ก็สิกขาสมาทานนั้น พึงทราบว่าเป็นการบำเพ็ญให้บริบูรณ์ จึงกล่าวว่า "ในการบำเพ็ญไตรสิกขาให้บริบูรณ์". หรือการรักษาโดยชอบตั้งแต่ต้นไปซึ่งสิกขา ชื่อว่า สิกขาสมาทาน. และสิกขาสมาทานนั้น โดยอรรถแล้ว ย่อมกำหนดด้วยความบริบูรณ์ เพราะเมื่อไม่รักษา ย่อมไม่มีโดยประการทั้งปวง, และเมื่อรักษา ย่อมบริบูรณ์. คำว่า "ความพอใจอันมีกำลัง" คือความพอใจอันมั่นคง. คำว่า "ในอนาคต" หมายถึงกาลมีวันถัดไปในอนาคตเป็นต้นที่ต่อเนื่องกัน ไม่ใช่ภพในอนาคต จึงกล่าวว่า "แม้ในวันข้างหน้าเป็นต้น". ความเป็นผู้มีความภักดีอันแน่วแน่และความรักที่ไม่เสื่อมคลายในสิกขาของผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์. การพิจารณาโดยชอบซึ่งธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ โดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ชื่อว่า ธรรมานิสมนะ (การพิจารณาธรรม) จึงกล่าวว่า "คำนี้เป็นชื่อของวิปัสสนา". คำว่า "ในการกำจัดตัณหา" คือในการข่มตัณหาที่สำเร็จด้วยอานุภาพแห่งภังคานุปัสสนาญาณ. คำว่า "ในความเป็นผู้เดียว" คือในการอยู่ด้วยวิเวกที่สำเร็จด้วยการปราศจากการคลุกคลีด้วยหมู่คณะและการคลุกคลีด้วยกิเลส. คำว่า "ในการปรารภความเพียร" คือในการประคองสัมมัปปธาน. ก็การปรารภความเพียรนั้น ย่อมเป็นการเพิ่มพูนความเพียรโดยประการทั้งปวง จึงกล่าวว่า "ในการบำเพ็ญความเพียรทางกายและทางใจให้บริบูรณ์". คำว่า "ทั้งในสติและในความเป็นผู้มีปัญญาเครื่องรักษาตน" คือด้วยความเป็นผู้ทำด้วยสติและด้วยความเป็นผู้ทำด้วยสัมปชัญญะ. เพราะการปรารภความเพียร ย่อมสำเร็จได้ด้วยกำลังแห่งสติสัมปชัญญะนั่นเอง. คำว่า "ในการแทงตลอดทิฏฐิ" คือในการแทงตลอดมรรคสัมมาทิฏฐิ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ในการเห็นมรรค". නිද්දසවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานิทัสสวัตถุสูตร จบแล้ว. අනුසයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอนุสัยวรรค จบแล้ว. 3. වජ්ජිසත්තකවග්ගො ๓. วัชชีสัตตกวรรค. 1. සාරන්දදසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสารันททสูตร. 21. තතියස්ස පඨමෙ දෙවායතනභාවෙන චිත්තත්තා ලොකස්ස චිත්තීකාරට්ඨානතාය ච චෙතියං අහොසි. යාවකීවන්ති (දී. නි. ටී. 2.134) එකමෙවෙතං පදං අනියමතො පරිමාණවාචී. කාලො චෙත්ථ අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘යත්තකං කාල’’න්ති. අභිණ්හං සන්නිපාතාති නිච්චසන්නිපාතා. තං පන නිච්චසන්නිපාතතං දස්සෙතුං ‘‘දිවසස්සා’’තිආදි වුත්තං. සන්නිපාතබහුලාති පචුරසන්නිපාතා. වොසානන්ති සඞ්කොචං. ‘‘වුද්ධියෙවා’’තිආදිනා වුත්තමත්ථං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘අභිණ්හං අසන්නිපතන්තා හී’’තිආදි වුත්තං. ආකුලාති ඛුභිතා න පසන්නා. භිජ්ජිත්වාති වග්ගබන්ධතො විභජ්ජ විසුං විසුං හුත්වා. ๒๑. ในข้อที่ ๑ แห่งสูตรที่ ๓ (สารันททสูตร) เจดีย์ได้มีขึ้นเพราะความวิจิตรด้วยความเป็นเทวสถาน และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งการทำความเคารพของโลก. คำว่า ยาวกีวํ (ที. สี. ฏีกา ๒/๑๓๔) นี้ เป็นบทเดียวเท่านั้นที่แสดงปริมาณโดยไม่กำหนด. และในที่นี้ประสงค์เอากาล จึงกล่าวว่า "ยังกาลเพียงใด". คำว่า อภิณฺหํ สนฺนิปาตา คือ การประชุมกันเป็นนิตย์. อนึ่ง เพื่อแสดงความเป็นผู้ประชุมกันเป็นนิตย์นั้น จึงกล่าวคำว่า ทิวสสฺส เป็นต้น. คำว่า สนฺนิปาตพหุลา คือ ผู้มีการประชุมกันมาก. คำว่า โวสานํ คือ ความหดตัว (ความย่อหย่อน). เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า วุฑฺฒิเยว เป็นต้น โดยทางปฏิเสธ จึงกล่าวคำว่า อภิณฺหํ อสนฺนิปตนฺตา หิ เป็นต้น. คำว่า อากุลา คือ ขุ่นมัว ไม่ผ่องใส. คำว่า ภิชฺชิตฺวา คือ แตกแยกจากหมู่คณะ แยกกันเป็นส่วนๆ. සන්නිපාතභෙරියාති සන්නිපාතාරොචනභෙරියා. අද්ධභුත්තා වාති සාමිභුත්තා වා. ඔසීදමානෙති හායමානෙ. คำว่า สันนิปาตเภริยา คือ กลองประกาศการประชุม. คำว่า อัทธภุตตา วา คือ ผู้บริโภคแล้วกึ่งหนึ่ง หรือผู้บริโภคแล้วบางส่วน. คำว่า โอสีทมาเน คือ เมื่อเสื่อมถอย. සුඞ්කන්ති භණ්ඩං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තෙහි පබ්බතඛණ්ඩනාදිතිත්ථගාමද්වාරාදීසු රාජපුරිසානං දාතබ්බභාගං. බලින්ති නිප්ඵන්නසස්සාදිතො ඡභාගං සත්තභාගන්තිආදිනා ලද්ධබ්බකරං. දණ්ඩන්ති දසවීසතිකහාපණාදිකං අපරාධානුරූපං ගහෙතබ්බධනදණ්ඩං. වජ්ජිධම්මන්ති වජ්ජිරාජධම්මං. ඉදානි අපඤ්ඤත්තපඤ්ඤාපනාදීසු තප්පටික්ඛෙපෙ ච ආදීනවානිසංසෙ ච විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘තෙස’’න්තිආදි [Pg.160] වුත්තං. පාරිචරියක්ඛමාති උපට්ඨානක්ඛමා. පොරාණං වජ්ජිධම්මන්ති එත්ථ පුබ්බෙ කිර වජ්ජිරාජානො ‘‘අයං චොරො’’ති ආනෙත්වා දස්සිතෙ ‘‘ගණ්හථ නං චොර’’න්ති අවත්වා විනිච්ඡයමහාමත්තානං දෙන්ති. තෙ විනිච්ඡිනිත්වා සචෙ අචොරො හොති, විස්සජ්ජෙන්ති. සචෙ චොරො, අත්තනා කිඤ්චි අකත්වා වොහාරිකානං දෙන්ති, තෙපි විනිච්ඡිනිත්වා අචොරො චෙ, විස්සජ්ජෙන්ති. චොරො චෙ, සුත්තධරානං දෙන්ති. තෙපි විනිච්ඡිනිත්වා අචොරො චෙ, විස්සජ්ජෙන්ති. චොරො චෙ, අට්ටකුලිකානං දෙන්ති, තෙපි තථෙව කත්වා සෙනාපතිස්ස, සෙනාපති උපරාජස්ස, උපරාජා රඤ්ඤො. රාජා විනිච්ඡිනිත්වා සචෙ අචොරො හොති, විස්සජ්ජෙති. සචෙ පන චොරො හොති, පවෙණිපණ්ණකං වාචාපෙති. තත්ථ ‘‘යෙන ඉදං නාම කතං, තස්ස අයං නාමදණ්ඩො’’ති ලිඛිතං. රාජා තස්ස කිරියං තෙන සමානෙත්වා තදනුච්ඡවිකං දණ්ඩං කරොති. ඉති එතං පොරාණං වජ්ජිධම්මං සමාදාය වත්තන්තානං මනුස්සා න උජ්ඣායන්ති. පරම්පරාගතෙසු අට්ටකුලෙසු ජාතා අගතිගමනවිරතා අට්ටමහල්ලකපුරිසා අට්ටකුලිකා. คำว่า สุงกัง คือ ส่วนที่พึงให้แก่ราชบุรุษ ณ ประตูหมู่บ้าน ท่าน้ำ หรือซอกเขา เป็นต้น โดยผู้ที่นำสินค้าไป. คำว่า พลิง คือ ภาษีที่พึงได้จากพืชผลที่ผลิตได้ เป็นต้น โดยส่วนที่ ๖ หรือส่วนที่ ๗ เป็นต้น. คำว่า ทัณฑัง คือ การลงโทษด้วยทรัพย์ที่พึงปรับตามความผิด เช่น ๑๐ หรือ ๒๐ กหาปณะ เป็นต้น. คำว่า วัชชีธัมมัง คือ ราชธรรมของวัชชี. บัดนี้ เพื่อแสดงโทษและอานิสงส์ในการบัญญัติสิ่งที่ยังไม่บัญญัติ และในการห้ามสิ่งที่บัญญัติแล้ว เป็นต้น โดยพิสดาร จึงกล่าวคำว่า เตสัง เป็นต้น. คำว่า ปาริจริยักขมา คือ ผู้ควรแก่การบำรุง. ในคำว่า ปุราณัง วัชชีธัมมัง นี้ ได้ยินว่าในกาลก่อน พวกกษัตริย์วัชชี เมื่อมีผู้จับโจรมาแสดงว่า "นี่คือโจร" ก็ไม่กล่าวว่า "จงจับโจรนี้" แต่ส่งให้แก่มหาอำมาตย์ผู้พิจารณาคดี. พวกเขาก็พิจารณาแล้ว ถ้าไม่เป็นโจร ก็ปล่อยไป. ถ้าเป็นโจร ก็ไม่ทำอะไรเอง แต่ส่งให้แก่พวกโวหาริกมหาอำมาตย์, พวกเขาก็พิจารณาแล้ว ถ้าไม่เป็นโจร ก็ปล่อยไป. ถ้าเป็นโจร ก็ส่งให้แก่พวกสุตตธระ. พวกเขาก็พิจารณาแล้ว ถ้าไม่เป็นโจร ก็ปล่อยไป. ถ้าเป็นโจร ก็ส่งให้แก่พวกอัฏฐกุลิกะ, พวกเขาก็ทำเช่นนั้นแล้วส่งให้แก่เสนาบดี, เสนาบดีส่งให้แก่อุปราช, อุปราชส่งให้แก่พระราชา. พระราชาทรงพิจารณาแล้ว ถ้าไม่เป็นโจร ก็ปล่อยไป. แต่ถ้าเป็นโจร ก็ทรงให้อ่านปเวณีปัณณกะ (สมุดบันทึกประเพณี). ในบันทึกนั้นมีเขียนไว้ว่า "ผู้ใดทำกรรมชื่อนี้ โทษชื่อนี้พึงมีแก่ผู้นั้น". พระราชาทรงเทียบเคียงการกระทำของผู้นั้นกับบันทึกนั้น แล้วทรงลงโทษที่สมควรแก่กรรมนั้น. ดังนี้ มนุษย์ทั้งหลายย่อมไม่ตำหนิผู้ที่ประพฤติตามราชธรรมของวัชชีอันเป็นของเก่านี้. พวกอัฏฐกุลิกะ คือ บุรุษผู้เฒ่า ๘ คน ผู้เกิดในตระกูล ๘ ตระกูลที่สืบทอดกันมา และงดเว้นจากการถึงอคติ. සක්කාරන්ති උපකාරං. ගරුභාවං පච්චුපට්ඨපෙත්වාති ‘‘ඉමෙ අම්හාකං ගරුනො’’ති තත්ථ ගරුභාවං පටි පටි උපට්ඨපෙත්වා. මානෙස්සන්තීති සම්මානෙස්සන්ති. තං පන සම්මානනං තෙසු නෙසං අත්තමනතාපුබ්බකන්ති ආහ ‘‘මනෙන පියායිස්සන්තී’’ති. නිපච්චකාරං පණිපාතං. දස්සෙන්තීති ගරුචිත්තභාරං දස්සෙන්ති. සන්ධානෙතුන්ති සම්බන්ධං අවිච්ඡින්නං කත්වා ඝටෙතුං. คำว่า สักการัง คือ การอุปการะ. คำว่า ครุภาวัง ปัจจุปัฏฐเปตวา คือ ตั้งความเคารพไว้เฉพาะหน้าว่า "ท่านเหล่านี้เป็นครูของเรา" คือ ตั้งความเคารพไว้ในท่านเหล่านั้นโดยเฉพาะๆ. คำว่า มาเนสสันติ คือ จักให้ความเคารพอย่างดี. อนึ่ง เพื่อแสดงว่าการให้ความเคารพนั้นมีใจยินดีเป็นเบื้องหน้า จึงกล่าวว่า "จักรักใคร่ด้วยใจ". คำว่า นิปัจจการัง คือ การนอบน้อม. คำว่า ทัสเสนติ คือ แสดงความหนักแห่งจิตด้วยความเคารพ. คำว่า สันธาเนตุง คือ เพื่อเชื่อมความสัมพันธ์ให้ไม่ขาดสาย. පසය්හකාරස්සාති බලක්කාරස්ස. කාමං වුද්ධියා පූජනීයතාය ‘‘වුද්ධිහානියො’’ති වුත්තං, අත්ථො පන වුත්තානුක්කමෙනෙව යොජෙතබ්බො. පාළියං වා යස්මා ‘‘වුද්ධියෙව පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානී’’ති වුත්තං, තස්මා තදනුක්කමෙන ‘‘වුද්ධිහානියො’’ති වුත්තං. คำว่า ปสยหการัสสะ คือ การบังคับขู่เข็ญ. แม้จะกล่าวว่า วุฑฒิหานิโย เพราะความเจริญเป็นสิ่งที่ควรยกย่อง แต่พึงประกอบอรรถตามลำดับที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. หรือเพราะในบาลีกล่าวว่า "ความเจริญเท่านั้นเป็นที่หวัง ไม่ใช่ความเสื่อม" ฉะนั้น จึงกล่าวว่า วุฑฒิหานิโย ตามลำดับนั้น. විපච්චිතුං අලද්ධොකාසෙ පාපකම්මෙ, තස්ස කම්මස්ස විපාකෙ වා අනවසරොව දෙවසොපසග්ගො. තස්මිං පන ලද්ධොකාසෙ සියා දෙවතොපසග්ගස්ස අවසරොති ආහ ‘‘අනුප්පන්නං…පෙ… වඩ්ඪෙන්තී’’ති. එතෙනෙව අනුප්පන්නං සුඛන්ති එත්ථාපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. බලකායස්ස දිගුණතිගුණතාදස්සනං පටිභයභාවදස්සනන්ති එවමාදිනා දෙවතානං සඞ්ගාමසීසෙ සහායතා වෙදිතබ්බා. เมื่ออกุศลกรรมยังไม่ได้โอกาสที่จะให้ผล หรือเมื่อวิบากของกรรมนั้นยังไม่มีโอกาส เทวอุปสรรคก็ไม่มีโอกาส. แต่เมื่อกรรมนั้นได้โอกาสแล้ว โอกาสแห่งเทวอุปสรรคก็อาจมีได้ จึงกล่าวว่า "อนุปฺปนฺนํ...เป... วฑฺเฒนฺติ" (ยังไม่เกิด...เป... ย่อมเจริญ). ด้วยเหตุนี้ พึงทราบอรรถในคำว่า อนุปฺปนฺนํ สุขํ (สุขที่ยังไม่เกิด) ในที่นี้ด้วย. การแสดงกำลังพลให้เป็นสองเท่าสามเท่า เป็นการแสดงความน่าสะพรึงกลัว เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่าเทวดาทั้งหลายเป็นผู้ช่วยเหลือในแนวหน้าแห่งสงคราม. අනිච්ඡිතන්ති [Pg.161] අනිට්ඨං. ආවරණතොති නිසෙධනතො. ධම්මතො අනපෙතා ධම්මියාති ඉධ ‘‘ධම්මිකා’’ති වුත්තා. මිගසූකරාදිඝාතාය සුනඛාදීනං කඩ්ඪිත්වා වනචරණං වාජො, තත්ථ නියුත්තා, තෙ වා වාජෙන්තීති වාජිකා, මිගවධචාරිනො. คำว่า "อนิจฉิตัง" คือ สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา. คำว่า "อาวรณโต" คือ เพราะการห้าม. ผู้ไม่ห่างจากธรรม ชื่อว่า "ธัมมิยา" ในที่นี้กล่าวว่า "ธัมมิกา". การนำสุนัขเป็นต้นไปเที่ยวป่าเพื่อฆ่าเนื้อหมูเป็นต้น ชื่อว่า "วาโช", ผู้ที่ถูกมอบหมายในกิจนั้น หรือผู้ที่จูงสุนัขเหล่านั้นไป ชื่อว่า "วาชิกา" คือ ผู้เที่ยวฆ่าสัตว์. සාරන්දදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถา สารันททสูตร จบแล้ว. 2. වස්සකාරසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถา วัสสการสูตร. 22. දුතියෙ අභියාතුකාමොති එත්ථ අභි-සද්දො අභිභවනත්ථො ‘‘අනභිවිදිතු’’න්තිආදීසු වියාති ආහ ‘‘අභිභවනත්ථාය යාතුකාමො’’ති. වජ්ජිරාජානොති ‘‘වජ්ජෙතබ්බා ඉමෙ’’ති ආදිතො පවත්තං වචනං උපාදාය වජ්ජීති ලද්ධනාමා රාජානො, වජ්ජිරට්ඨස්ස වා රාජානො වජ්ජිරාජානො. රට්ඨස්ස පන වජ්ජිසමඤ්ඤා තන්නිවාසිරාජකුමාරවසෙන වෙදිතබ්බා. රාජිද්ධියාති රාජභාවානුගතෙන පභාවෙන. සො පන පභාවො නෙසං ගණරාජානං මිථො සාමග්ගියා ලොකෙ පාකටො. චිරට්ඨායී ච අහොසීති ‘‘සමග්ගභාවං කථෙතී’’ති වුත්තං. අනු අනු තංසමඞ්ගිනො භාවෙති වඩ්ඪෙතීති අනුභාවො, අනුභාවො එව ආනුභාවො, පතාපො. සො පන නෙසං පතාපො හත්ථිඅස්සාදිවාහනසම්පත්තියා තත්ථ ච සුභික්ඛිතභාවෙන ලොකෙ පාකටො ජාතොති ‘‘එතෙන…පෙ… කථෙතී’’ති වුත්තං. තාළච්ඡිග්ගළෙනාති කුඤ්චිකාඡිද්දෙන. අසනන්ති සරං. අතිපාතයිස්සන්තීති අතික්කාමෙන්ති. පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛන්ති පොඞ්ඛස්ස අනුපොඞ්ඛං, පුරිමසරස්ස පොඞ්ඛපදානුගතපොඞ්ඛං ඉතරං සරං කත්වාති අත්ථො. අවිරාධිතන්ති අවිරජ්ඣිතං. උච්ඡින්දිස්සාමීති උම්මූලනවසෙන කුලසන්තතිං ඡින්දිස්සාමි. අයනං වඩ්ඪනං අයො, තප්පටිපක්ඛෙන අනයොති ආහ ‘‘අවඩ්ඪි’’න්ති. ඤාතීනං බ්‍යසනං විනාසො ඤාතිබ්‍යසනං. ๒๒. ในข้อที่สอง คำว่า "อภิยาตุกาโม" นี้ อภิ-ศัพท์ มีอรรถว่าครอบงำ เหมือนในคำว่า "อนภิวิทิตุง" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "ผู้ใคร่จะไปเพื่อครอบงำ". คำว่า "วัชชีราชาโน" คือ กษัตริย์ทั้งหลายผู้ได้ชื่อว่าวัชชี โดยอาศัยคำที่เกิดขึ้นแต่แรกว่า "ท่านเหล่านี้พึงเว้น" หรือกษัตริย์แห่งแคว้นวัชชี ชื่อว่าวัชชีราชาโน. อนึ่ง พึงทราบชื่อว่าวัชชีของแคว้น โดยอาศัยราชกุมารผู้อยู่ในแคว้นนั้น. คำว่า "ราชิทธิยา" คือ ด้วยอานุภาพที่เนื่องด้วยความเป็นพระราชา. อนึ่ง อานุภาพนั้นย่อมปรากฏในโลกด้วยความสามัคคีกันของกษัตริย์ผู้เป็นคณะเหล่านั้น. และได้ดำรงอยู่ยั่งยืน จึงกล่าวว่า "ย่อมแสดงความเป็นผู้สามัคคีกัน". คำว่า อานุภาพ (ความหมายว่า) ย่อมยังผู้ประกอบด้วยสิ่งนั้นให้เจริญ ให้เพิ่มพูนเนืองๆ ชื่อว่า อานุภาพ, อานุภาพนั่นเองเป็น อานุภาพ (สระยาว) คือ เดช. อนึ่ง เดชของกษัตริย์เหล่านั้นย่อมปรากฏในโลกด้วยความสมบูรณ์ด้วยพาหนะมีช้างและม้าเป็นต้น และด้วยความเป็นผู้มีภิกษาอุดมในที่นั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุนี้...เป...ย่อมแสดง". คำว่า "ตาฬัจฉิคคะเฬนะ" คือ ด้วยช่องกุญแจ. คำว่า "อสนันติ" คือ ลูกศร. คำว่า "อติปาตะยิสสันติ" คือ จักล่วงเลยไป. คำว่า "ปงขานุปงขัง" คือ ตามรอยลูกศร คือ ทำลูกศรอื่นให้ตามรอยลูกศรแรก. คำว่า "อวิราธิตัง" คือ ไม่ผิดพลาด. คำว่า "อุจฉินทิสสามิ" คือ จักตัดสายตระกูลโดยการถอนรากถอนโคน. การไป คือ การเจริญ ชื่อว่า "อโย", โดยตรงกันข้าม ชื่อว่า "อนโย" จึงกล่าวว่า "ความไม่เจริญ". ความพินาศของญาติ คือ ความฉิบหาย ชื่อว่า "ญาติพยสนัง". ගඞ්ගායාති ගඞ්ගාසමීපෙ. පට්ටනගාමන්ති සකටපට්ටනගාමං. තත්‍රාති තස්මිං පට්ටනෙ. බලවාඝාතජාතොති උප්පන්නබලවකොධො. මෙති මය්හං. ගතෙනාති ගමනෙන. සීතං වා උණ්හං වා නත්ථි තාය වෙලාය. අභිමුඛං යුද්ධෙනාති අභිමුඛං උජුකමෙව සඞ්ගාමකරණෙන. උපලාපනං සාමං දානඤ්චාති දස්සෙතුං ‘‘අල’’න්තිආදි වුත්තං. භෙදොපි ඉධ උපායො එවාති [Pg.162] වුත්තං ‘‘අඤ්ඤත්‍ර මිථුභෙදා’’ති. යුද්ධස්ස පන අනුපායතා පගෙව පකාසිතා. ඉදන්ති ‘‘අඤ්ඤත්‍ර උපලාපනාය අඤ්ඤත්‍ර මිථුභෙදා’’ති ඉදං වචනං. කථාය නයං ලභිත්වාති ‘‘යාවකීවඤ්ච …පෙ… පරිහානී’’ති ඉමාය භගවතො කථාය උපායං ලභිත්වා. අනුකම්පායාති වජ්ජිරාජෙසු අනුග්ගහෙන. คำว่า "คังคายา" คือ ใกล้แม่น้ำคงคา. คำว่า "ปัฏฐนคามัง" คือ หมู่บ้านท่าเรือเกวียน. คำว่า "ตัตรา" คือ ในท่าเรือนั้น. คำว่า "พลวาฆาตชาโต" คือ ผู้มีความโกรธแรงกล้าเกิดขึ้นแล้ว. คำว่า "เม" คือ ของเรา. คำว่า "คะเตนะ" คือ ด้วยการไป. ในเวลานั้นไม่มีทั้งความหนาวและความร้อน. คำว่า "อภิมุขัง ยุทเธนะ" คือ ด้วยการรบซึ่งหน้าตรงๆ. เพื่อแสดงว่าการประเล้าประโลม คือ การให้ทานด้วยตนเอง จึงกล่าวคำว่า "อะลัง" เป็นต้น. แม้การแตกแยกก็เป็นอุบายในที่นี้ จึงกล่าวว่า "เว้นจากการแตกแยกกัน". อนึ่ง ความที่การรบไม่ใช่หนทาง ได้ประกาศไว้ก่อนแล้ว. คำว่า "อิทัง" คือ คำว่า "เว้นจากการประเล้าประโลม เว้นจากการแตกแยกกัน" นี้. คำว่า "กถายะ นยัง ลภิตวา" คือ ได้อุบายด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ยาวกิวัญจะ...เป...ปริหานี" นี้. คำว่า "อนุกัมปายา" คือ ด้วยความอนุเคราะห์ในกษัตริย์วัชชี. රාජාපි තමෙව පෙසෙත්වා සබ්බෙ…පෙ… පාපෙසීති රාජා තං අත්තනො සන්තිකං ආගතං ‘‘කිං, ආචරිය, භගවා අවචා’’ති පුච්ඡි. සො ‘‘යථා භො සමණස්ස ගොතමස්ස වචනං න සක්කා වජ්ජී කෙනචි ගහෙතුං, අපිච උපලාපනාය වා මිථුභෙදෙන වා සක්කා’’ති ආහ. තතො නං රාජා ‘‘උපලාපනාය අම්හාකං හත්ථිඅස්සාදයො නස්සිස්සන්ති, භෙදෙනෙව තෙ ගහෙස්සාමි, කිං කරොමා’’ති පුච්ඡි. තෙන හි, මහාරාජ, තුම්හෙ වජ්ජී ආරබ්භ පරිසති කථං සමුට්ඨාපෙථ, තතො අහං ‘‘කිං තෙ, මහාරාජ, තෙහි, අත්තනො සන්තකෙන කසිවණිජ්ජාදීනි කත්වා ජීවන්තු එතෙ රාජානො’’ති වත්වා පක්කමිස්සාමි. තතො තුම්හෙ ‘‘කිං නු, භො, එස බ්‍රාහ්මණො වජ්ජී ආරබ්භ පවත්තං කථං පටිබාහතී’’ති වදෙය්‍යාථ. දිවසභාගෙ චාහං තෙසං පණ්ණාකාරං පෙසෙස්සාමි, තම්පි ගාහාපෙත්වා තුම්හෙපි මම දොසං ආරොපෙත්වා බන්ධනතාළනාදීනි අකත්වාව කෙවලං ඛුරමුණ්ඩං මං කත්වා නගරා නීහරාපෙථ, අථාහං ‘‘මයා තෙ නගරෙ පාකාරො පරිඛා ච කාරිතා, අහං ථිරදුබ්බලට්ඨානඤ්ච උත්තානගම්භීරට්ඨානඤ්ච ජානාමි, න චිරස්සං දානි තං උජුං කරිස්සාමී’’ති වක්ඛාමි. තං සුත්වා තුම්හෙ ‘‘ගච්ඡතූ’’ති වදෙය්‍යාථාති. රාජා සබ්බං අකාසි. แม้พระราชาทรงส่งพราหมณ์นั้นไปแล้ว... (ละไว้)... ให้ถึงความพินาศ พระราชาตรัสถามพราหมณ์นั้นผู้มาถึงสำนักของพระองค์ว่า "อาจารย์ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร?" พราหมณ์นั้นกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระดำรัสของพระสมณโคดมนั้น ใครๆ ไม่สามารถจะยึดเอาวัชชีได้ แต่สามารถยึดเอาได้ด้วยการล่อลวง หรือด้วยการยุยงให้แตกกัน" ลำดับนั้น พระราชาตรัสถามพราหมณ์นั้นว่า "ด้วยการล่อลวง ช้างและม้าเป็นต้นของเราจะพินาศไป เราจะยึดเอาวัชชีได้ด้วยการยุยงให้แตกกันเท่านั้น เราจะทำอย่างไรดี?" พราหมณ์กราบทูลว่า "ถ้าอย่างนั้น ขอเดชะมหาราช ขอพระองค์จงทรงยกเรื่องวัชชีขึ้นสนทนาในที่ประชุมเถิด จากนั้นหม่อมฉันจะกล่าวว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์จะทรงทำอะไรกับวัชชีเหล่านั้นเล่า ขอให้พระราชาเหล่านั้นจงดำรงชีพด้วยการทำกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น ด้วยทรัพย์สมบัติของตนเถิด' แล้วหม่อมฉันก็จะหลีกไป จากนั้น ขอพระองค์จงตรัสว่า 'ท่านทั้งหลาย พราหมณ์ผู้นี้ไฉนจึงคัดค้านเรื่องที่เกิดขึ้นเกี่ยวกับวัชชีเล่า?' และในเวลากลางวัน หม่อมฉันจะส่งเครื่องบรรณาการไปให้พวกเจ้าลิจฉวี ขอพระองค์จงให้คนยึดเครื่องบรรณาการนั้นไว้ แล้วทรงกล่าวโทษหม่อมฉัน และโดยไม่ทรงทำโทษด้วยการจองจำหรือเฆี่ยนตีเป็นต้น ขอเพียงทรงโกนผมหม่อมฉันให้โล้น แล้วขับไล่ออกจากเมืองเถิด จากนั้นหม่อมฉันจะกล่าวว่า 'กำแพงและคูเมืองในเมืองนั้น หม่อมฉันเป็นผู้สร้างไว้ หม่อมฉันรู้ทั้งที่มั่นคงและที่อ่อนแอ ทั้งที่ตื้นและที่ลึก บัดนี้ไม่นาน หม่อมฉันจะทำให้เมืองนั้นตรงไปตรงมา' เมื่อพระองค์ทรงได้ยินดังนั้น ขอพระองค์จงตรัสว่า 'จงไปเถิด'" พระราชาทรงทำตามทุกอย่าง ලිච්ඡවී තස්ස නික්ඛමනං සුත්වා ‘‘සඨො බ්‍රාහ්මණො, මා තස්ස ගඞ්ගං උත්තාරෙතුං අදත්ථා’’ති ආහංසු. තත්‍ර එකච්චෙහි ‘‘අම්හෙ ආරබ්භ කථිතත්තා කිර සො එවං කරොතී’’ති වුත්තෙ ‘‘තෙන හි භණෙ එතූ’’ති වදිංසු. සො ගන්ත්වා ලිච්ඡවී දිස්වා ‘‘කිමාගතත්ථා’’ති පුච්ඡිතො තං පවත්තිං ආරොචෙසි. ලිච්ඡවිනො ‘‘අප්පමත්තකෙන නාම එවං ගරුං දණ්ඩං කාතුං න යුත්ත’’න්ති වත්වා ‘‘කිං තෙ තත්‍ර ඨානන්තර’’න්ති පුච්ඡිංසු. විනිච්ඡයමහාමච්චොහමස්මීති. තදෙව තෙ ඨානන්තරං හොතූති. සො සුට්ඨුතරං විනිච්ඡයං කරොති. රාජකුමාරා තස්ස සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හන්ති. සො පතිට්ඨිතගුණො හුත්වා එකදිවසං එකං ලිච්ඡවිං ගහෙත්වා එකමන්තං ගන්ත්වා ‘‘දාරකා [Pg.163] කසන්තී’’ති පුච්ඡි. ආම, කසන්ති. ද්වෙ ගොණෙ යොජෙත්වාති. ආම, ද්වෙ ගොණෙ යොජෙත්වාති. එත්තකං වත්වා නිවත්තො. තතො තමඤ්ඤො ‘‘කිං ආචරියො ආහා’’ති පුච්ඡිත්වා තෙන වුත්තං – අසද්දහන්තො ‘‘න මෙසො යථාභූතං කථෙතී’’ති තෙන සද්ධිං භිජ්ජි. พวกเจ้าลิจฉวีได้ยินเรื่องการถูกขับไล่ของพราหมณ์นั้นแล้ว จึงกล่าวว่า "พราหมณ์คนนี้เป็นคนเจ้าเล่ห์ อย่าให้เขาข้ามแม่น้ำคงคาไปได้เลย" ในบรรดาพวกเจ้าลิจฉวีนั้น เมื่อบางคนกล่าวว่า "เขาทำอย่างนั้นเพราะกล่าวถึงพวกเรา" พวกเจ้าลิจฉวีจึงกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น ท่านเอ๋ย จงมาเถิด" พราหมณ์นั้นไปแล้ว เห็นพวกเจ้าลิจฉวี เมื่อถูกถามว่า "ท่านมาทำไม?" ก็เล่าเรื่องราวทั้งหมดให้ฟัง พวกเจ้าลิจฉวีกล่าวว่า "ไม่สมควรที่จะลงโทษหนักถึงเพียงนี้ด้วยเรื่องเล็กน้อย" แล้วถามว่า "ท่านมีตำแหน่งอะไรที่นั่น?" พราหมณ์ตอบว่า "หม่อมฉันเป็นมหาอำมาตย์ผู้พิจารณาคดี" พวกเจ้าลิจฉวีจึงกล่าวว่า "ตำแหน่งนั้นแหละจงเป็นตำแหน่งของท่านเถิด" พราหมณ์นั้นก็พิจารณาคดีได้ดียิ่ง เหล่าราชกุมารก็เรียนศิลปะในสำนักของพราหมณ์นั้น พราหมณ์นั้นเมื่อเป็นที่ไว้วางใจแล้ว วันหนึ่งได้พาเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งไปที่ลับ แล้วถามว่า "เด็กๆ ไถนาหรือ?" เจ้าลิจฉวีตอบว่า "ใช่ ไถนา" พราหมณ์ถามว่า "เทียมโคสองตัวหรือ?" เจ้าลิจฉวีตอบว่า "ใช่ เทียมโคสองตัว" กล่าวเพียงเท่านี้แล้วก็กลับมา จากนั้น เจ้าลิจฉวีอีกคนหนึ่งถามเจ้าลิจฉวีคนแรกว่า "อาจารย์พูดว่าอะไร?" เมื่อได้ฟังสิ่งที่เจ้าลิจฉวีคนแรกบอก ก็ไม่เชื่อ กล่าวว่า "คนนี้ไม่ได้พูดตามความเป็นจริง" แล้วก็แตกแยกกับเจ้าลิจฉวีคนแรก බ්‍රාහ්මණො අපරම්පි එකදිවසං එකං ලිච්ඡවිං එකමන්තං නෙත්වා ‘‘කෙන බ්‍යඤ්ජනෙන භුත්තොසී’’ති පුච්ඡිත්වා නිවත්තො. තම්පි අඤ්ඤො පුච්ඡිත්වා අසද්දහන්තො තථෙව භිජ්ජි. බ්‍රාහ්මණො අපරම්පි දිවසං එකං ලිච්ඡවිං එකමන්තං නෙත්වා ‘‘අතිදුග්ගතොසි කිරා’’ති පුච්ඡි. කො එවමාහාති. අසුකො නාම ලිච්ඡවීති. අපරම්පි එකමන්තං නෙත්වා ‘‘ත්වං කිර භීරුජාතිකො’’ති පුච්ඡි. කො එවමාහාති? අසුකො නාම ලිච්ඡවීති. එවං අඤ්ඤෙන අකථිතමෙව අඤ්ඤස්ස කථෙන්තො තීහි සංවච්ඡරෙහි තෙ රාජානො අඤ්ඤමඤ්ඤං භින්දිත්වා යථා ද්වෙ එකමග්ගෙන න ගච්ඡන්ති, තථා කත්වා සන්නිපාතභෙරිං චරාපෙසි. ලිච්ඡවිනො ‘‘ඉස්සරා සන්නිපතන්තු, සූරා සන්නිපතන්තූ’’ති වත්වා න සන්නිපතිංසු. බ්‍රාහ්මණො ‘‘අයං දානි කාලො, සීඝං ආගච්ඡතූ’’ති රඤ්ඤො සාසනං පෙසෙති. රාජා සුත්වාව බලභෙරිං චරාපෙත්වා නික්ඛමි. වෙසාලිකා සුත්වා ‘‘රඤ්ඤො ගඞ්ගං උත්තරිතුං න දස්සාමා’’ති භෙරිං චරාපෙසුං. තෙ සුත්වා ‘‘ගච්ඡන්තු සූරරාජානො’’තිආදීනි වත්වා න සන්නිපතිංසු. ‘‘නගරප්පවෙසනං න දස්සාම, ද්වාරානි පිදහිස්සාමා’’ති භෙරිං චරාපෙසුං. එකොපි න සන්නිපති. යථාවිවටෙහි ද්වාරෙහි පවිසිත්වා සබ්බෙ අනයබ්‍යසනං පාපෙත්වා ගතො. තං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘රාජාපි තමෙව පෙසෙත්වා සබ්බෙපි භින්දිත්වා ගන්ත්වා අනයබ්‍යසනං පාපෙසී’’ති. พราหมณ์นั้นอีกวันหนึ่งได้พาเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งไปที่ลับ แล้วถามว่า "ท่านฉันด้วยกับข้าวอะไร?" แล้วก็กลับมา เจ้าลิจฉวีอีกคนหนึ่งถามเจ้าลิจฉวีคนนั้นแล้วไม่เชื่อ ก็แตกแยกกันเช่นนั้น พราหมณ์นั้นอีกวันหนึ่งได้พาเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งไปที่ลับ แล้วถามว่า "ท่านเป็นคนยากจนมากหรือ?" เจ้าลิจฉวีถามว่า "ใครพูดอย่างนั้น?" พราหมณ์ตอบว่า "เจ้าลิจฉวีชื่อโน้น" พราหมณ์นั้นอีกคนหนึ่งได้พาเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งไปที่ลับ แล้วถามว่า "ท่านเป็นคนขี้ขลาดหรือ?" เจ้าลิจฉวีถามว่า "ใครพูดอย่างนั้น?" พราหมณ์ตอบว่า "เจ้าลิจฉวีชื่อโน้น" พราหมณ์นั้นกล่าวสิ่งที่คนหนึ่งไม่ได้พูดให้คนอื่นฟังอย่างนี้ ทำให้พระราชาเหล่านั้นแตกแยกกันเองภายในสามปี จนกระทั่งสองคนไม่เดินไปทางเดียวกัน แล้วก็ให้ตีกลองประชุม พวกเจ้าลิจฉวีกล่าวว่า "ขอเจ้านายทั้งหลายจงประชุมกันเถิด ขอผู้กล้าหาญทั้งหลายจงประชุมกันเถิด" แต่ก็ไม่ประชุมกัน พราหมณ์นั้นส่งข่าวไปถึงพระราชาว่า "บัดนี้เป็นเวลาแล้ว ขอพระองค์จงเสด็จมาโดยเร็วเถิด" พระราชาทรงได้ยินดังนั้น ก็ให้ตีกลองระดมพลแล้วเสด็จออกไป ชาวเมืองเวสาลีได้ยินดังนั้น ก็ให้ตีกลองว่า "เราจะไม่ให้พระราชาข้ามแม่น้ำคงคาไปได้" พวกเจ้าลิจฉวีได้ยินดังนั้น ก็กล่าวว่า "ขอพระราชาผู้กล้าหาญทั้งหลายจงไปเถิด" เป็นต้น แล้วก็ไม่ประชุมกัน พวกเจ้าลิจฉวีให้ตีกลองว่า "เราจะไม่ให้เข้าเมือง เราจะปิดประตู" ไม่มีใครประชุมกันเลยแม้แต่คนเดียว พระราชาจึงเสด็จเข้าไปทางประตูที่เปิดอยู่ แล้วทำให้พวกเจ้าลิจฉวีทั้งหมดถึงความพินาศ ข้อความนี้กล่าวถึงเรื่องนั้นว่า "แม้พระราชาทรงส่งพราหมณ์นั้นไปแล้ว ทรงทำให้พวกเจ้าลิจฉวีทั้งหมดแตกแยกกัน แล้วเสด็จไป ทำให้ถึงความพินาศ" වස්සකාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวัสสการสูตร จบแล้ว 2. පඨමසත්තකසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาปฐมสัตตกสูตร 23. තතියෙ අපරිහානාය හිතාති අපරිහානියා (දී. නි. ටී. 2.136), න පරිහායන්ති එතෙහීති වා අපරිහානියා. එවං සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘ඉධාපි චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තතොතිආදි දිසාසු ආගතසාසනෙ වුත්තවචනං වුත්තකථනං. විහාරසීමා ආකුලා යස්මා[Pg.164], තස්මා උපොසථපවාරණා ඨිතා. ඔලීයමානකොති පාළිතො අත්ථතො ච විනස්සමානකො. උක්ඛිපාපෙන්තාති පගුණභාවකරණෙන අත්ථසංවණ්ණනාවසෙන ච පග්ගණ්හන්තා. ๒๓. ในข้อที่สาม คำว่า อปริหานิยา (ที. นิ. ฏีกา 2.136) หมายถึง สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ความไม่เสื่อม หรือชื่อว่า อปริหานิยา เพราะไม่เสื่อมด้วยธรรมเหล่านี้ เมื่อจะแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่ออย่างนี้ให้พิสดาร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ในข้อนี้ก็เหมือนกัน ในคำนั้น คำว่า ตโต เป็นต้น หมายถึง คำพูดที่กล่าวไว้ในข่าวที่มาในทิศทั้งหลาย เพราะสีมาของวิหารยุ่งเหยิงฉะนั้น อุโบสถและปวารณาจึงหยุดชะงัก คำว่า โอฬียมานโก หมายถึง ผู้ที่กำลังเสื่อมถอยทั้งจากพระบาลีและอรรถะ คำว่า อุกฺขิปาเปนฺติ หมายถึง เมื่อประคองไว้ด้วยการทำให้คล่องแคล่วและด้วยอำนาจการพรรณนาอรรถ සාවත්ථියං භික්ඛූ විය (පාරා. 565) පාචිත්තියං දෙසාපෙතබ්බොති පඤ්ඤාපෙන්තා. වජ්ජිපුත්තකා විය (චූළව. 446) දසවත්ථුදීපනෙන. තථා අකරොන්තාති නවං කතිකවත්තං වා සික්ඛාපදං වා අමද්දන්තා ධම්මවිනයතො සාසනං දීපෙන්තා ඛුද්දකම්පි ච සික්ඛාපදං අසමූහනන්තා. ආයස්මා මහාකස්සපො විය චාති ‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො, සඞ්ඝො, සන්තාම්හාකං සික්ඛාපදානි ගිහිගතානි. ගිහිනොපි ජානන්ති ‘ඉදං වො සමණානං සක්‍යපුත්තිකානං කප්පති, ඉදං වො න කප්පතී’ති. සචෙපි හි මයං ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනිස්සාම, භවිස්සන්ති වත්තාරො ‘ධූමකාලිකං සමණෙන ගොතමෙන සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, යාවිමෙසං සත්ථා අට්ඨාසි, තාවිමෙ සික්ඛාපදෙසු සික්ඛිංසු. යතො ඉමෙසං සත්ථා පරිනිබ්බුතො, න දානිමෙ සික්ඛාපදෙසු සික්ඛන්තී’ති. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤපෙය්‍ය, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දෙය්‍ය, යථාපඤ්ඤත්තෙසු සික්ඛාපදෙසු සමාදාය වත්තෙය්‍යා’’ති ඉමං (චූළව. 442) තන්තිං ඨපෙන්තො ආයස්මා මහාකස්සපො විය ච. เหมือนภิกษุทั้งหลายในเมืองสาวัตถี (ปารา. 565) เมื่อบัญญัติว่า พึงให้แสดงอาบัติปาจิตตีย์ เหมือนพวกวัชชีบุตร (จุลฺล. 446) ด้วยการแสดงวัตถุ ๑๐ ประการ คำว่า ผู้ไม่ทำอย่างนั้น หมายถึง ผู้ไม่เหยียบย่ำกติกาวัตต์หรือสิกขาบทใหม่ ผู้ทำพระศาสนาให้รุ่งเรืองด้วยพระธรรมวินัย และผู้ไม่เพิกถอนสิกขาบทเล็กน้อย และเหมือนพระมหากัสสปเถระผู้ประดิษฐานแบบแผนนี้ไว้ว่า ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สิกขาบทของเราทั้งหลายมีอยู่ซึ่งไปถึงชาวบ้านแล้ว ชาวบ้านก็รู้ว่า สิ่งนี้สมควรแก่สมณะศากยบุตรทั้งหลาย สิ่งนี้ไม่สมควรแก่ท่านทั้งหลาย ถ้าแม้เราทั้งหลายจะเพิกถอนสิกขาบทเล็กน้อยและน้อยที่สุดเสีย ก็จะมีผู้กล่าวว่า สิกขาบทที่พระสมณโคดมทรงบัญญัติไว้แก่สาวกทั้งหลายนั้น เป็นของชั่วระยะเวลาควันไฟ ตราบใดที่พระศาสดาของท่านเหล่านี้ยังทรงพระชนม์อยู่ ตราบนั้นท่านเหล่านี้ก็ศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย เมื่อพระศาสดาของท่านเหล่านี้ปรินิพพานแล้ว บัดนี้ท่านเหล่านี้ก็ไม่ศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์ไม่พึงบัญญัติสิ่งที่ยังไม่บัญญัติ ไม่พึงเพิกถอนสิ่งที่บัญญัติแล้ว พึงสมาทานประพฤติในสิกขาบททั้งหลายตามที่บัญญัติไว้แล้ว (จุลฺล. 442) ථිරභාවප්පත්තාති සාසනෙ ථිරභාවං අනිවත්තිතභාවං උපගතා. ථෙරකාරකෙහීති ථෙරභාවසාධකෙහි සීලාදිගුණෙහි අසෙක්ඛධම්මෙහි. බහූ රත්තියොති පබ්බජිතා හුත්වා බහූ රත්තියො ජානන්ති. සීලාදිගුණෙසු පතිට්ඨාපනමෙව සාසනෙ පරිණායකතාති ආහ ‘‘තීසු සික්ඛාසු පවත්තෙන්තී’’ති. ඔවාදං න දෙන්ති අභාජනභාවතො. පවෙණිකථන්ති ආචරියපරම්පරාභතං සම්මාපටිපත්තිදීපනං ධම්මකථං. සාරභූතං ධම්මපරියායන්ති සමථවිපස්සනාමග්ගඵලසම්පාපනෙන සාසනෙ සාරභූතං බොජ්ඣඞ්ගකොසල්ලඅනුත්තරසීතිභාව- (අ. නි. 6.85) අධිචිත්තසුත්තාදිධම්මතන්තිං. ආදිකං ඔවාදන්ති ආදි-සද්දෙන ‘‘එවං තෙ ආලොකෙතබ්බං, එවං තෙ විලොකෙතබ්බං, එවං තෙ සමිඤ්ජිතබ්බං, එවං තෙ පසාරෙතබ්බං, එවං තෙ සඞ්ඝාටිපත්තචීවරං ධාරෙතබ්බ’’න්ති ඔවාදං සඞ්ගණ්හාති. คำว่า ถิรภาวปฺปตฺตา หมายถึง ผู้ถึงความมั่นคงในพระศาสนา คือความไม่กลับกลาย. คำว่า เถรกาเรหิ หมายถึง ด้วยคุณมีศีลเป็นต้นอันเป็นเครื่องกระทำความเป็นพระเถระ และด้วยอเสกขธรรมทั้งหลาย. คำว่า พหู รตฺติโย หมายถึง บรรพชาแล้วรู้ราตรีเป็นอันมาก. การให้ตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศีลเป็นต้นนั่นแหละ เป็นความเป็นผู้นำในพระศาสนา จึงตรัสว่า ผู้ยังสิกขา ๓ ให้เป็นไป. ไม่ให้โอวาท เพราะความที่เขาไม่เป็นภาชนะรองรับ. คำว่า ปเวณิกถา หมายถึง ธรรมีกถาที่สืบทอดกันมาตามลำดับอาจารย์ อันแสดงสัมมาปฏิบัติ. คำว่า สารภูตํ ธมฺมปริยายํ หมายถึง ธรรมปริยายอันเป็นสาระในพระศาสนา ด้วยการให้ถึงพร้อมซึ่งสมถะ วิปัสสนา มรรค และผล คือแบบแผนแห่งธรรมมีโพชฌงคโกศล อนุตตรสีติภาวะ (องฺ. ฉกฺก. ๖.๘๕) และอธิจิตตสูตร เป็นต้น. คำว่า อาทิกํ โอวาทํ ด้วยศัพท์ว่า อาทิ ย่อมสงเคราะห์โอวาทว่า เธอพึงมองดูอย่างนี้, เธอพึงเหลียวดูอย่างนี้, เธอพึงคู้เข้าอย่างนี้, เธอพึงเหยียดออกอย่างนี้, เธอพึงทรงผ้าสังฆาฏิ บาตร และจีวรอย่างนี้. පුනබ්භවදානං පුනබ්භවො උත්තරපදලොපෙන. ඉතරෙති යෙ න පච්චයවසිකා න ආමිසචක්ඛුකා, තෙ න ගච්ඡන්ති තණ්හාය වසං. คำว่า ปุนพฺภวทานํ หมายถึง ปุนัพภวะ (การให้ภพใหม่) โดยมีการลบอุตตรบท. คำว่า อิตเร หมายถึง ชนเหล่าใดไม่เป็นไปตามอำนาจแห่งปัจจัย ไม่เป็นผู้มีจักษุเห็นแก่อามิส ชนเหล่านั้นย่อมไม่ไปสู่อำนาจแห่งตัณหา. ආරඤ්ඤකෙසූති [Pg.165] අරඤ්ඤභාගෙසු අරඤ්ඤපරියාපන්නෙසු. නනු යත්ථ කත්ථචිපි තණ්හා සාවජ්ජා එවාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘ගාමන්තසෙනාසනෙසු හී’’තිආදි. තෙන ‘‘අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසු පිහං උපට්ඨාපයතො’’ති එත්ථ වුත්තපිහාදයො පිය ආරඤ්ඤකසෙනාසනෙසු සාලයතා සෙවිතබ්බපක්ඛිකා එවාති දස්සෙති. คำว่า อารญฺญเกสุ หมายถึง ในส่วนแห่งป่า อันนับเนื่องในป่า. พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า ในเสนาสนะใกล้บ้าน เป็นต้น โดยหมายถึงการคัดค้านว่า ตัณหาเป็นของมีโทษในที่ไหนๆ มิใช่หรือ. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า ความปรารถนาเป็นต้นที่กล่าวไว้ในคำว่า ผู้ตั้งความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยม นั้น แม้ในเสนาสนะป่า ก็เป็นฝ่ายที่ควรเสพด้วยความอาลัย. අත්තනාවාති සයමෙව. තෙන පරෙහි අනුස්සාහිතානං සරසෙනෙව අනාගතානං පෙසලානං භික්ඛූනං ආගමනං, ආගතානඤ්ච ඵාසුවිහාරං පච්චාසීසන්තීති දස්සෙති. ඉමිනාව නීහාරෙනාති ඉමාය පටිපත්තියා. අග්ගහිතධම්මග්ගහණන්ති අග්ගහිතස්ස පරියත්තිධම්මස්ස උග්ගහණං. ගහිතසජ්ඣායකරණන්ති උග්ගහිතස්ස සුට්ඨු අත්ථචින්තනං. චින්තරත්ථො හි අයං සජ්ඣායසද්දො. එන්තීති උපගච්ඡන්ති. නිසීදන්ති ආසනපඤ්ඤාපනාදිනා. คำว่า อตฺตนาวา หมายถึง ด้วยตนเองนั่นเอง. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า ย่อมหวังการมาของภิกษุผู้เป็นที่รัก ผู้มาเองโดยไม่ถูกผู้อื่นชักชวน และความอยู่สำราญของภิกษุผู้มาแล้ว. คำว่า อิมินาว นีหาเรน หมายถึง ด้วยปฏิปทานี้. คำว่า อคฺคหิตธมฺมคฺคหณํ หมายถึง การเรียนพระปริยัติธรรมที่ยังไม่ได้เรียน. คำว่า คหิตสชฺฌายกรณํ หมายถึง การพิจารณาเนื้อความที่เรียนแล้วอย่างดี. เพราะคำว่า สชฺฌาย นี้ มีอรรถว่า การพิจารณา. คำว่า เอนฺติ หมายถึง ย่อมเข้าไปหา. คำว่า นิสีทนฺติ หมายถึง ย่อมนั่งด้วยการปูลาดอาสนะเป็นต้น. පඨමසත්තකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมสัตตกสูตร จบแล้ว. 4-6. දුතියසත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා ๔-๖. อรรถกถาทุติยสัตตกสูตรเป็นต้น. 24-26. චතුත්ථෙ කරොන්තොයෙවාති යථාවුත්තං තිරච්ඡානකථං කථෙන්තොයෙව. අතිරච්ඡානකථාභාවෙපි තස්ස තත්ථ තප්පරභාවදස්සනත්ථං අවධාරණවචනං. පරියන්තකාරීති සපරියන්තං කත්වා වත්තා. ‘‘පරියන්තවතිං වාචං භාසිතා’’ති (දී. නි. 1.9, 194) හි වුත්තං. අප්පභස්සොවාති පරිමිතකථොයෙව එකන්තෙන කථෙතබ්බස්සෙව කථනතො. සමාපත්තිසමාපජ්ජනං අරියො තුණ්හීභාවො. නිද්දායතියෙවාති නිද්දොක්කමනෙ අනාදීනවදස්සී නිද්දායතියෙව, ඉරියාපථපරිවත්තනාදිනා න නං විනොදෙති. එවං සංසට්ඨොවාති වුත්තනයෙන ගණසඞ්ගණිකාය සංසට්ඨො එව විහරති. දුස්සීලා පාපිච්ඡා නාමාති සයං නිස්සීලා අසන්තගුණසම්භාවනිච්ඡාය සමන්නාගතත්තා පාපා ලාමකා ඉච්ඡා එතෙසන්ති පාපිච්ඡා. පාපපුග්ගලෙහි මිත්තිකරණතො පාපමිත්තා. තෙහි සදා සහපවත්තනෙන පාපසහායා. තත්ථ නින්නතාදිනා තදධිමුත්තතාය පාපසම්පවඞ්කා. පඤ්චමාදීනි උත්තානත්ථානියෙව. ๒๔-๒๖. ในสูตรที่ ๔ คำว่า กโรนฺโตเยว หมายถึง ผู้กล่าวติรัฉานกถาที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. แม้ในที่ที่ไม่มีติรัฉานกถา ก็เป็นคำที่เน้นย้ำเพื่อแสดงว่าเขามีความหมกมุ่นในเรื่องนั้น. คำว่า ปริยนฺตการี หมายถึง ผู้กล่าวโดยมีขอบเขต. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า ตรัสพระวาจาที่มีขอบเขต (ที. สี. ๑.๙, ๑๙๔). คำว่า อัปปภัสโส หมายถึง ผู้มีถ้อยคำน้อย เพราะกล่าวเฉพาะสิ่งที่ควรกล่าวโดยส่วนเดียว. การเข้าสมาบัติ เป็นอริยตุณหีภาพ (ความสงบของพระอริยะ). คำว่า นิทฺทายติเยว หมายถึง ผู้ไม่เห็นโทษในการก้าวลงสู่ความหลับ ย่อมนอนนั่นเอง ไม่บรรเทาความหลับนั้นด้วยการเปลี่ยนอิริยาบถเป็นต้น. คำว่า เอวํ สํสฏฺโฐ หมายถึง ย่อมอยู่คลุกคลีด้วยหมู่คณะตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. คำว่า ทุสฺสีลา ปาปิจฺฉา หมายถึง ผู้ทุศีล คือผู้ไม่มีศีลเอง ผู้มีความปรารถนาชั่ว เพราะประกอบด้วยความปรารถนาที่จะให้ผู้อื่นเข้าใจว่าตนมีคุณธรรมอันไม่มีอยู่จริง. เป็นผู้มีมิตรชั่ว เพราะทำมิตรกับบุคคลผู้ชั่ว. เป็นผู้มีสหายชั่ว เพราะประพฤติร่วมกับคนเหล่านั้นเสมอ. เป็นผู้โน้มเอียงไปในทางชั่ว เพราะมีความน้อมไปในทางนั้นด้วยความน้อมไปเป็นต้น. สูตรที่ ๕ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น. දුතියසත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทุติยสัตตกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 7-11. සඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා ๗-๑๑. อรรถกถาสัญญาเป็นต้น. 27-31. සත්තමෙ [Pg.166] අනිච්චාති අනුපස්සති එතායාති අනිච්චානුපස්සනා. තථාපවත්තවිපස්සනා පන යස්මා අත්තනා සහගතසඤ්ඤාය භාවිතාය භාවිතා එව හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘අනිච්චානුපස්සනාදීහි සහගතසඤ්ඤා’’ති. ඉමා සත්ත ලොකියවිපස්සනාපි හොන්ති ‘‘අනිච්ච’’න්තිආදිනා පවත්තනතො. ‘‘එතං සන්තං එතං පණීතං යදිදං සබ්බසඞ්ඛාරසමථො’’ති ආගතවසෙන පනෙත්ථ ද්වෙ ලොකුත්තරා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. ‘‘විරාගො නිරොධො’’ති හි තත්ථ නිබ්බානං වුත්තන්ති ඉධ විරාගසඤ්ඤා, තා වුත්තසඤ්ඤා නිබ්බානාරම්මණාපි සියුං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. අට්ඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ๒๗-๓๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า อนิจฺจา คือ อนิจจานุปัสสนา เพราะบุคคลย่อมพิจารณาเห็นด้วยอนิจจานุปัสสนานั้น. ส่วนวิปัสสนาที่ดำเนินไปอย่างนั้น ย่อมเป็นอันเจริญแล้วด้วยสัญญาที่เกิดร่วมกับตน เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า สัญญาที่เกิดร่วมกับอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น. สัญญา ๗ เหล่านี้ ย่อมเป็นโลกิยวิปัสสนาด้วย เพราะดำเนินไปโดยมี อนิจจะ เป็นต้น. พึงทราบว่า ในที่นี้มีโลกุตตระ ๒ อย่าง โดยนัยที่มาในพระบาลีว่า สิ่งนี้สงบ สิ่งนี้ประณีต คือความสงบแห่งสังขารทั้งปวง. เพราะในที่นั้นตรัสพระนิพพานว่า วิราคะ นิโรธะ ฉะนั้น วิราคสัญญาเหล่านั้น สัญญาที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น ก็พึงมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ได้ด้วย. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบได้ง่าย. สูตรที่ ๘ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น. සඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสัญญาเป็นต้น จบแล้ว. වජ්ජිසත්තකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวรรคว่าด้วยวัชชีสัตตกะ จบแล้ว. 4. දෙවතාවග්ගො ๔. เทวดาวรรค. 5. පඨමමිත්තසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาปฐมมิตตสูตร. 36. චතුත්ථස්ස පඤ්චමෙ අත්තනො ගුය්හං තස්ස ආවිකරොතීති අත්තනො ගුය්හං නිග්ගුහිතුං යුත්තකථං අඤ්ඤස්ස අකථෙත්වා තස්සෙව ආචික්ඛති. තස්ස ගුය්හං අඤ්ඤෙසං නාචික්ඛතීති තෙන කථිතගුය්හං යථා අඤ්ඤෙ න ජානන්ති, එවං අනාවිකරොන්තො ඡාදෙති. ๓๖. ในสูตรที่ ๔ ข้อที่ ๕ คำว่า อตฺตโน คุยฺหํ ตสฺส อาวิกโรติ หมายถึง ย่อมบอกความลับของตนแก่เขาเท่านั้น ไม่บอกถ้อยคำที่ควรปกปิดแก่ผู้อื่น. คำว่า ตสฺส คุยฺหํ อญฺเญสํ นาจิกฺขติ หมายถึง ย่อมปกปิดความลับที่เขาบอก ไม่เปิดเผยให้ผู้อื่นรู้ คือปกปิดไว้ไม่ให้ผู้อื่นรู้. පඨමමිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมมิตตสูตร จบแล้ว. 6-11. දුතියමිත්තසුත්තාදිවණ්ණනා ๖-๑๑. อรรถกถาทุติยมิตตสูตรเป็นต้น. 37-42. ඡට්ඨෙ පියො ච හොති මනාපො චාති කල්‍යාණමිත්තලක්ඛණං දස්සිතං. කල්‍යාණමිත්තො හි සද්ධාසම්පන්නො ච හොති සීලසම්පන්නො සුතසම්පන්නො චාගසම්පන්නො වීරියසම්පන්නො සතිසම්පන්නො සමාධිසම්පන්නො පඤ්ඤාසම්පන්නො. තත්ථ සද්ධාසම්පත්තියා සද්දහති තථාගතස්ස සම්බොධිං කම්මඤ්ච කම්මඵලඤ්ච, තෙන සම්බොධියා හෙතුභූතං සත්තෙසු හිතසුඛං න පරිච්චජති[Pg.167]. සීලසම්පත්තියා සත්තානං පියො හොති ගරු භාවනීයො චොදකො පාපගරහී වත්තා වචනක්ඛමො. සුතසම්පත්තියා සච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිපටිසංයුත්තානං ගම්භීරානං කථානං කත්තා හොති. චාගසම්පත්තියා අප්පිච්ඡො හොති සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො. වීරියසම්පත්තියා ආරද්ධවීරියො හොති අත්තහිතපරහිතපටිපත්තියං. සතිසම්පත්තියා උපට්ඨිතස්සතී හොති. සමාධිසම්පත්තියා අවික්ඛිත්තො හොති සමාහිතචිතො. පඤ්ඤාසම්පත්තියා අවිපරීතං පජානාති. සො සතියා කුසලාකුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්නෙසමානො පඤ්ඤාය සත්තානං හිතාහිතං යථාභූතං ජානිත්වා සමාධිනා තත්ථ එකග්ගචිත්තො හුත්වා වීරියෙන සත්තෙ අහිතෙ නිසෙධෙත්වා හිතෙ නියොජෙති. තෙන වුත්තං ‘‘පියො…පෙ… නියොජෙතී’’ති. සත්තමාදීනි උත්තානත්ථානි. ๓๗-๔๒. ในสูตรที่ ๖ คำว่า ปิโย จ โหติ มนาโป จ แสดงลักษณะของกัลยาณมิตร. เพราะกัลยาณมิตรย่อมเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยสุตะ ถึงพร้อมด้วยจาคะ ถึงพร้อมด้วยวิริยะ ถึงพร้อมด้วยสติ ถึงพร้อมด้วยสมาธิ ถึงพร้อมด้วยปัญญา. ในบรรดาคุณเหล่านั้น ด้วยความถึงพร้อมด้วยศรัทธา ย่อมเชื่อการตรัสรู้ของพระตถาคต และกรรมกับผลของกรรม ด้วยเหตุนั้น ย่อมไม่ละทิ้งประโยชน์สุขแก่สัตว์ทั้งหลาย อันเป็นเหตุแห่งการตรัสรู้. ด้วยความถึงพร้อมด้วยศีล ย่อมเป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่น่ายกย่องของสัตว์ทั้งหลาย เป็นผู้เตือน เป็นผู้ติเตียนบาป เป็นผู้กล่าวสอน เป็นผู้อดทนต่อถ้อยคำ. ด้วยความถึงพร้อมด้วยสุตะ ย่อมเป็นผู้กล่าวเรื่องราวอันลึกซึ้งที่ประกอบด้วยสัจจะและปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น. ด้วยความถึงพร้อมด้วยจาคะ ย่อมเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี. ด้วยความถึงพร้อมด้วยวิริยะ ย่อมเป็นผู้ปรารภความเพียรในการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น. ด้วยความถึงพร้อมด้วยสติ ย่อมเป็นผู้มีสติมั่นคง. ด้วยความถึงพร้อมด้วยสมาธิ ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตตั้งมั่น. ด้วยความถึงพร้อมด้วยปัญญา ย่อมรู้แจ้งสิ่งต่างๆ โดยไม่ผิดพลาด. เขาผู้นั้น เมื่อพิจารณาทางมาแห่งธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลด้วยสติแล้ว รู้ประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ของสัตว์ทั้งหลายตามความเป็นจริงด้วยปัญญาแล้ว มีจิตเป็นเอกัคคะในที่นั้นด้วยสมาธิแล้ว ย่อมห้ามสัตว์ทั้งหลายจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และชักชวนให้ตั้งอยู่ในสิ่งที่เป็นประโยชน์ด้วยความเพียร. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า เป็นที่รัก... (ละ)... ชักชวนให้ตั้งอยู่ในสิ่งที่เป็นประโยชน์. สูตรที่ ๗ เป็นต้น มีอรรถตื้นทั้งนั้น. දුතියමිත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทุติยมิตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว. දෙවතාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเทวดาวรรค จบแล้ว. 5. මහායඤ්ඤවග්ගො ๕. มหายัญญวรรค. 1. සත්තවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสัตตวิญญาณฐิติสูตร. 44. පඤ්චමස්ස පඨමෙ යස්මා නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො (දී. නි. ටී. 2.127) තස්මා සෙය්‍යථාපි මනුස්සාති යථා මනුස්සාති වුත්තං හොති. විසෙසො හොතියෙව සතිපි බාහිරස්ස කාරණස්ස අභෙදෙ අජ්ඣත්තිකස්ස භින්නත්තා. නානත්තං කායෙ එතෙසං, නානත්තො වා කායො එතෙසන්ති නානත්තකායා. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. නෙසන්ති මනුස්සානං. නානත්තා සඤ්ඤා එතෙසං අත්ථීති නානත්තසඤ්ඤිනො. සුඛසමුස්සයතො විනිපාතො එතෙසං අත්ථීති විනිපාතිකා සතිපි දෙවභාවෙ දිබ්බසම්පත්තියා අභාවතො. අපායෙසු වා ගතො නත්ථි නිපාතො එතෙසන්ති විනිපාතිකා. තෙනාහ ‘‘චතුඅපායවිනිමුත්තා’’ති. පියඞ්කරමාතාදීනං වියාති පියඞ්කරමාතා කිර යක්ඛිනී පච්චූසසමයෙ අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස ධම්මං සජ්ඣායතො සුත්වා – ๔๔. ในปฐมบทแห่งปัญจมบท เพราะนิบาต (คือคำว่า เสยฺยถาปิ) เป็นไปในอรรถแห่งการแสดงตัวอย่าง (ที. นิ. ฏีกา 2.127) ฉะนั้น คำว่า “เสยฺยถาปิ มนุสฺสา” จึงหมายถึง “ยถา มนุสฺสา” (เหมือนมนุษย์). ความพิเศษย่อมมีอยู่ แม้เหตุภายนอกจะไม่ต่างกัน แต่เหตุภายในต่างกัน. กายของสัตว์เหล่านั้นต่างกัน หรือกายของสัตว์เหล่านั้นต่างกัน ฉะนั้นจึงชื่อว่า “นานัตตกายา” (มีกายต่างกัน). ด้วยนัยนี้ พึงทราบอรรถในบทที่เหลือด้วย. “เนสํ” หมายถึง ของมนุษย์ทั้งหลาย. สัญญาของสัตว์เหล่านั้นต่างกัน ฉะนั้นจึงชื่อว่า “นานัตตสัญญี” (มีสัญญาต่างกัน). การตกไปจากกองสุขมีอยู่แก่สัตว์เหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า “วินิปาติกา” (ผู้ตกไป) แม้จะเป็นเทวดา แต่ไม่มีทิพยสมบัติ. หรือการตกไปสู่อบายไม่มีแก่สัตว์เหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า “วินิปาติกา”. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พ้นจากอบายทั้งสี่”. เหมือนมารดาของปิยังกรเป็นต้น มารดาของปิยังกรเป็นยักษิณี ได้ยินพระเถระชื่ออนุรุทธสาธยายธรรมในเวลาเช้าตรู่แล้ว – ‘‘මා [Pg.168] සද්දමකරී පියඞ්කර, භික්ඛු ධම්මපදානි භාසති; අපි ධම්මපදං විජානිය, පටිපජ්ජෙම හිතාය නො සියා. “ปิยังกร อย่าทำเสียงดังเลย พระภิกษุกำลังกล่าวธรรมบทอยู่; เราทั้งหลายพึงรู้ธรรมบทแล้วปฏิบัติ เพื่อประโยชน์แก่เราทั้งหลายเถิด. ‘‘පාණෙසු ච සංයමාමසෙ, සම්පජානමුසා න භණාමසෙ; සික්ඛෙම සුසීල්‍යමත්තනො, අපි මුච්චෙම පිසාචයොනියා’’ති. (සං. නි. 1.240) – “เราทั้งหลายพึงสำรวมในสัตว์ทั้งหลาย, ไม่พึงกล่าวคำเท็จทั้งที่รู้; พึงศึกษาศีลอันดีของตน, เราทั้งหลายพึงพ้นจากกำเนิดปีศาจเถิด.” (สํ. นิ. 1.240) – එවං පුත්තකං සඤ්ඤාපෙත්වා තං දිවසං සොතාපත්තිඵලං පත්තා. උත්තරමාතා පන භගවතො ධම්මං සුත්වාව සොතාපන්නා ජාතා. ครั้นสั่งสอนบุตรน้อยอย่างนี้แล้ว ในวันนั้นก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล. ส่วนมารดาของอุตตระ ได้เป็นพระโสดาบันเพราะได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น. බ්‍රහ්මකායෙ පඨමජ්ඣානනිබ්බත්තෙ බ්‍රහ්මසමූහෙ, බ්‍රහ්මනිකායෙ වා භවාති බ්‍රහ්මකායිකා. මහාබ්‍රහ්මුනො පරිසාය භවාති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා තස්ස පරිචාරකට්ඨානෙ ඨිතත්තා. මහාබ්‍රහ්මුනො පුරොහිතට්ඨානෙ ඨිතාති බ්‍රහ්මපුරොහිතා. ආයුවණ්ණාදීහි මහන්තා බ්‍රහ්මානොති මහාබ්‍රහ්මානො. සතිපි තෙසං තිවිධානම්පි පඨමෙන ඣානෙන ගන්ත්වා නිබ්බත්තභාවෙ ඣානස්ස පන පවත්තිභෙදෙන අයං විසෙසොති දස්සෙතුං ‘‘බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා පනා’’තිආදි වුත්තං. පරිත්තෙනාති හීනෙන. සා චස්ස හීනතා ඡන්දාදීනං හීනතාය වෙදිතබ්බා. පටිලද්ධමත්තං වා හීනං. කප්පස්සාති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පස්ස. හීනපණීතානං මජ්ඣෙ භවත්තා මජ්ඣිමං. සා චස්ස මජ්ඣිමතා ඡන්දාදීනං මජ්ඣිමතාය වෙදිතබ්බා. පටිලභිත්වා නාතිසුභාවිතං වා මජ්ඣිමං. උපඩ්ඪකප්පොති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පස්ස උපඩ්ඪකප්පො. විප්ඵාරිකතරොති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙහි පමාණතො විපුලතරො සභාවතො උළාරතරො ච හොති. සභාවෙනපි හි උළාරතමොව. තං පනෙත්ථ අප්පමාණං. තස්ස හි පරිත්තාභාදීනං පරිත්තසුභාදීනඤ්ච කායෙ සතිපි සභාවවෙමත්තෙ එකත්තවසෙනෙව වවත්ථපීයතීති ‘‘එකත්තකායා’’ත්වෙව තෙ වුච්චන්ති. පණීතෙනාති උක්කට්ඨෙන. සා චස්ස උක්කට්ඨතා ඡන්දාදීනං උක්කට්ඨතාය වෙදිතබ්බා. සුභාවිතං වා, සම්මදෙව, වසිභාවං පාපිතං පණීතං ‘‘පධානභාවං නීත’’න්ති කත්වා. ඉධාපි කප්පො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පවසෙනෙව වෙදිතබ්බො පරිපුණ්ණමහාකප්පස්ස අසම්භවතො. ඉතීති එවං වුත්තප්පකාරෙන. තෙති ‘‘බ්‍රහ්මකායිකා’’ති වුත්තා තිවිධාපි බ්‍රහ්මානො. සඤ්ඤාය එකත්තාති තිහෙතුකභාවෙන එකසභාවත්තා. න හි තස්සා සම්පයුත්තධම්මවසෙන අඤ්ඤොපි කොචි භෙදො අත්ථි. එවන්ති ඉමිනා නානත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනො ගහිතාති දස්සෙති. หมู่พรหมที่เกิดด้วยปฐมฌานในพรหมกาย หรืออยู่ในหมู่พรหม จึงชื่อว่า “พรหมกายิกา” (หมู่พรหม). อยู่ในบริษัทของมหาพรหม จึงชื่อว่า “พรหมปาริสัชชา” (ผู้เป็นบริวารของพรหม) เพราะตั้งอยู่ในฐานะเป็นผู้ปรนนิบัติของท่าน. ตั้งอยู่ในฐานะเป็นปุโรหิตของมหาพรหม จึงชื่อว่า “พรหมปุโรหิตา” (ปุโรหิตของพรหม). พรหมทั้งหลายผู้ยิ่งใหญ่ด้วยอายุ วรรณะ เป็นต้น จึงชื่อว่า “มหาพรหม” (พรหมใหญ่). แม้พรหมทั้งสามประเภทนั้นจะไปเกิดด้วยปฐมฌาน แต่เพื่อแสดงว่าความพิเศษนี้เกิดจากความต่างกันแห่งการดำเนินไปของฌาน จึงตรัสคำว่า “พรหมปาริสัชชา” เป็นต้น. “ปริตฺเตน” หมายถึง ด้วยสิ่งที่เลวทราม. ความเลวทรามของพรหมนั้น พึงทราบด้วยความเลวทรามแห่งฉันทะเป็นต้น. หรือสิ่งที่ได้มาเพียงเล็กน้อยก็ชื่อว่าเลวทราม. “กปฺปสฺส” หมายถึง แห่งอสงไขยกัป. อยู่ในระหว่างของสิ่งที่เลวทรามและประณีต จึงชื่อว่า “มัชฌิมะ” (ปานกลาง). ความปานกลางของพรหมนั้น พึงทราบด้วยความปานกลางแห่งฉันทะเป็นต้น. หรือสิ่งที่ได้มาแล้วไม่ได้รับการอบรมดีนักก็ชื่อว่าปานกลาง. “อุปฑฺฒกปฺโป” หมายถึง ครึ่งอสงไขยกัป. “วิปฺผาริกตโร” หมายถึง ย่อมกว้างขวางกว่าโดยประมาณ และประณีตกว่าโดยสภาพ ยิ่งกว่าพรหมปาริสัชชา. โดยสภาพก็ประณีตกว่าอยู่แล้ว. ในที่นี้ สิ่งนั้นคืออัปปมาณาภะ. เพราะว่า แม้กายของพรหมปริตตาภาเป็นต้น และปริตตสุภาเป็นต้น จะมีความต่างกันโดยสภาพ แต่ก็ถูกจัดรวมเป็นหนึ่งเดียวกันด้วยอำนาจแห่งความเป็นหนึ่ง ฉะนั้นพรหมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า “เอกัตตกายา” (มีกายเป็นอันเดียวกัน). “ปณีเตน” หมายถึง ด้วยสิ่งที่ประเสริฐ. ความประเสริฐของพรหมนั้น พึงทราบด้วยความประเสริฐแห่งฉันทะเป็นต้น. หรือสิ่งที่อบรมดีแล้ว, อย่างดีแล้ว, ถึงความชำนาญแล้ว ชื่อว่าประณีต โดยถือว่า “ถึงความเป็นประธาน”. ในที่นี้ กัปก็พึงทราบโดยอำนาจแห่งอสงไขยกัป เพราะมหากัปที่สมบูรณ์ย่อมไม่มี. “อิติ” หมายถึง ด้วยประการที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้. “เต” หมายถึง พรหมทั้งสามประเภทที่กล่าวว่า “พรหมกายิกา”. มีสัญญาเป็นอันเดียวกัน เพราะมีสภาพเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นไตรเหตุ. เพราะไม่มีความแตกต่างอื่นใดด้วยอำนาจแห่งธรรมที่สัมปยุตต์กับสัญญานั้น. “เอวํ” ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า “นานัตตกายา เอกัตตสัญญี” (มีกายต่างกัน มีสัญญาเป็นอันเดียวกัน) ถูกรวบรวมไว้. දණ්ඩඋක්කායාති [Pg.169] දණ්ඩදීපිකාය. සරති ධාවති, විස්සරති විප්පකිණ්ණා විය ධාවති. ද්වෙ කප්පාති ද්වෙ මහාකප්පා. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන ආභස්සරග්ගහණෙනෙව සබ්බෙපි තෙ පරිත්තාභාඅප්පමාණාභාපි ගහිතා. “ทัณฑุกกา” หมายถึง ด้วยคบเพลิง. “สรติ” ย่อมแล่นไป, “วิสฺสรติ” ย่อมแล่นไปเหมือนกระจัดกระจาย. “ทฺเว กปฺปา” หมายถึง สองมหากัป. แม้ในบทอื่นจากนี้ไป ก็นัยนี้เหมือนกัน. “อิท” หมายถึง ในพระสูตรนี้. ด้วยการถือเอาอาภัสสราพรหมโดยส่วนที่ประเสริฐที่สุด พรหมปริตตาภาและอัปปมาณาภาทั้งหมดเหล่านั้นก็ถูกรวบรวมไว้แล้ว. සුන්දරා පභා සුභා, තාය කිණ්ණා සුභාකිණ්ණාති වත්තබ්බෙ. භා-සද්දස්ස රස්සත්තං අන්තිම-ණ-කාරස්ස හ-කාරඤ්ච කත්වා ‘‘සුභකිණ්හා’’ති වුත්තා. අට්ඨකථායං පන නිච්චලාය එකග්ඝනාය පභාය සුභොති පරියායවචනන්ති ‘‘සුභෙන ඔකිණ්ණා විකිණ්ණා’’ති අත්ථො වුත්තො. එත්ථාපි අන්තිම-ණ-කාරස්ස හ-කාරකරණං ඉච්ඡිතබ්බමෙව. න ඡිජ්ජිත්වා පභා ගච්ඡති එකග්ඝනත්තා. චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතිමෙව භජන්ති කායස්ස සඤ්ඤාය ච එකරූපත්තා. විපුලසන්තසුඛායුවණ්ණාදිඵලත්තා වෙහප්ඵලා. එත්ථාති විඤ්ඤාණට්ඨිතියං. รัศมีที่สวยงามชื่อว่า “สุภา” (งาม), เมื่อจะกล่าวว่า “สุภา กิณฺณา” (ถูกรัศมีงามแผ่ไป) ก็ควรกล่าวว่า “สุภากิณฺณา”. แต่ทำให้ “ภา” สั้นลง และทำ “ณ” ตัวสุดท้ายเป็น “ห” จึงกล่าวว่า “สุภกิณฺหา”. ในอรรถกถา กล่าวว่า “สุภะ” เป็นคำเรียกโดยอ้อมของรัศมีที่มั่นคงและหนาแน่นเป็นอันเดียวกัน ฉะนั้นจึงกล่าวอรรถว่า “ถูกรัศมีงามแผ่ไปทั่ว”. ในที่นี้ การทำ “ณ” ตัวสุดท้ายเป็น “ห” ก็พึงประสงค์เช่นกัน. รัศมีไม่ขาดหายไป เพราะมีความหนาแน่นเป็นอันเดียวกัน. ย่อมเข้าถึงวิญญาณฐิติที่สี่เท่านั้น เพราะกายและสัญญามีรูปเป็นอันเดียวกัน. เพราะมีผลคือสุขสงบ อายุ วรรณะ เป็นต้น อันไพบูลย์ จึงชื่อว่า “เวหัปผลา” (มีผลไพบูลย์). “เอตฺถ” หมายถึง ในวิญญาณฐิติ. විවට්ටපක්ඛෙ ඨිතා අපුනරාවත්තනතො. ‘‘න සබ්බකාලිකා’’ති වත්වා තමෙව අසබ්බකාලිකත්තං විභාවෙතුං ‘‘කප්පසතසහස්සම්පී’’තිආදි වුත්තං. සොළසකප්පසහස්සච්චයෙන උප්පන්නානං සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මානං පරිනිබ්බායනතො අඤ්ඤෙසඤ්ච තත්ථ අනුප්පජ්ජනතො බුද්ධසුඤ්ඤෙ ලොකෙ සුඤ්ඤං තං ඨානං හොති, තස්මා සුද්ධාවාසා න සබ්බකාලිකා. ඛන්ධාවාරට්ඨානසදිසා හොන්ති සුද්ධාවාසභූමියො. ඉමිනා සුත්තෙන සුද්ධාවාසානං සත්තාවාසභාවදීපනෙනෙව විඤ්ඤාණට්ඨිතිභාවොපි දීපිතො හොති, තස්මා සුද්ධාවාසාපි සත්තසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතිං, නවසු සත්තාවාසෙසු චතුත්ථසත්තාවාසඤ්ච භජන්ති. ตั้งอยู่ในฝ่ายวิวัฏฏะ เพราะไม่กลับมาเกิดอีก. เมื่อกล่าวว่า “ไม่เป็นไปตลอดกาล” เพื่อแสดงความเป็นไปไม่ตลอดกาลนั้น จึงตรัสคำว่า “แม้แสนกัป” เป็นต้น. เพราะพรหมสุทธาวาสที่เกิดเมื่อล่วงไปหนึ่งหมื่นหกพันกัปปรินิพพานไป และสัตว์อื่นก็ไม่เกิดในที่นั้นอีก ในโลกที่ว่างจากพระพุทธเจ้า ที่นั้นจึงว่างเปล่า ฉะนั้นสุทธาวาสจึงไม่เป็นไปตลอดกาล. ภูมิสุทธาวาสย่อมเหมือนสถานที่ตั้งค่าย. ด้วยพระสูตรนี้ การแสดงความเป็นสัตตาวาสของสุทธาวาส ย่อมแสดงความเป็นวิญญาณฐิติด้วย ฉะนั้นสุทธาวาสจึงเข้าถึงวิญญาณฐิติที่สี่ในวิญญาณฐิติเจ็ด และสัตตาวาสที่สี่ในสัตตาวาสเก้า. සුඛුමත්තාති සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවප්පත්තත්තා. පරිබ්‍යත්තවිඤ්ඤාණකිච්චාභාවතො නෙව විඤ්ඤාණං, න සබ්බසො අවිඤ්ඤාණං හොතීති නාවිඤ්ඤාණං, තස්මා පරිප්ඵුතවිඤ්ඤාණකිච්චවන්තීසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු න වුත්තං. “สุขุมัตตา” หมายถึง เพราะถึงความเป็นสภาพละเอียดอันเป็นส่วนที่เหลือของสังขาร. เพราะไม่มีกิจแห่งวิญญาณที่ปรากฏชัดเจน จึงไม่ใช่วิญญาณ และไม่ใช่อวิญญาณโดยประการทั้งปวง ฉะนั้นจึงชื่อว่า “นาวิญญาณ” (ไม่ใช่วิญญาณ) เพราะเหตุนั้น จึงไม่กล่าวไว้ในวิญญาณฐิติที่มีกิจแห่งวิญญาณแผ่ซ่านไป. සත්තවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยสัตตวิญญาณฐิติสูตร จบแล้ว. 2. සමාධිපරික්ඛාරසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาว่าด้วยสมาธิปริกขารสูตร 45. දුතියෙ සමාධිපරික්ඛාරාති එත්ථ තයො පරික්ඛාරා. ‘‘රථො සීලපරික්ඛාරො, ඣානක්ඛො චක්කවීරියො’’ති (සං. නි. 5.4) හි එත්ථ අලඞ්කාරො පරික්ඛාරො [Pg.170] නාම. ‘‘සත්තහි නගරපරික්ඛාරෙහි සුපරික්ඛතං හොතී’’ති (අ. නි. 7.67) එත්ථ පරිවාරො පරික්ඛාරො නාම. ‘‘ගිලානපච්චය…පෙ… ජීවිතපරික්ඛාරා’’ති (ම. නි. 1.191-192) එත්ථ සම්භාරො පරික්ඛාරො නාම. සො ඉධ අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘මග්ගසමාධිස්ස සම්භාරා’’ති. පරිවාරපරික්ඛාරොපි වට්ටතියෙව. පරිවාරො හි සම්මාදිට්ඨාදයො මග්ගධම්මා සම්මාසමාධිස්ස සහජාතාදිපච්චයභාවෙන පරිකරණතො අභිසඞ්ඛරණතො. පරික්ඛතාති පරිවාරිතා. අයං වුච්චති අරියො සම්මාසමාධීති අයං සත්තහි රතනෙහි පරිවුතො චක්කවත්තී විය සත්තහි අඞ්ගෙහි පරිවුතො අරියො සම්මාසමාධීති වුච්චති. උපෙච්ච නිස්සීයතීති උපනිසා, සහ උපනිසායාති සඋපනිසො, සඋපනිස්සයො අත්ථො, සපරිවාරොයෙවාති වුත්තං හොති. සහකාරිකාරණභූතො හි ධම්මසමූහො ඉධ ‘‘උපනිසො’’ති අධිප්පෙතො. ๔๕. ในสูตรที่ ๒ คำว่า samādhiparikkhārā ในบทว่า samādhiparikkhārāti นี้ มีปริกขาร ๓ อย่าง. เพราะในคำว่า ‘รถมีศีลเป็นเครื่องประดับ ฌานเป็นเพลารถ ความเพียรเป็นล้อ’ (สํ. นิ. ๕.๔) นี้ เครื่องประดับ ชื่อว่าปริกขาร. ในคำว่า ‘ย่อมเป็นเมืองที่บริบูรณ์ด้วยเครื่องป้องกันเมือง ๗ อย่าง’ (อ. นิ. ๗.๖๗) นี้ บริวาร ชื่อว่าปริกขาร. ในคำว่า ‘ปัจจัยแก่คนไข้... เป็นต้น... เครื่องยังชีพ’ (ม. นิ. ๑.๑๙๑-๑๙๒) นี้ สัมภาระ ชื่อว่าปริกขาร. สัมภาระนั้นแหละที่ประสงค์ในที่นี้ ฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า ‘สัมภาระของมรรคสมาธิ’. แม้ปริกขารที่เป็นบริวารก็ใช้ได้เช่นกัน. เพราะบริวารคือมรรคธรรมมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ย่อมเป็นเครื่องประกอบปรุงแต่งสัมมาสมาธิด้วยความเป็นปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น. คำว่า ปริกฺขตา แปลว่า ถูกแวดล้อมแล้ว. คำว่า นี้เรียกว่าอริยสัมมาสมาธิ ความว่า สัมมาสมาธิอันประเสริฐนี้ถูกแวดล้อมด้วยองค์ ๗ เหมือนพระเจ้าจักรพรรดิถูกแวดล้อมด้วยรัตนะ ๗ จึงเรียกว่าอริยสัมมาสมาธิ. ธรรมที่เข้าไปอาศัย ชื่อว่า อุปนิสา, พร้อมด้วยอุปนิสา ชื่อว่า เสาปนิโส, มีอรรถว่า พร้อมด้วยอุปนิสัย (เสาปนิสสโย), อธิบายว่า พร้อมด้วยบริวารนั่นเอง. เพราะในที่นี้ประสงค์เอาหมู่ธรรมที่เป็นเหตุร่วมกันว่า อุปนิสัย. සමාධිපරික්ඛාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยสมาธิปริกขารสูตร จบแล้ว. 3. පඨමඅග්ගිසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาปฐมัคคิสูตร 46. තතියෙ අනුඩහනට්ඨෙනාති කාමං ආහුනෙය්‍යග්ගිආදයො තයො අග්ගී බ්‍රාහ්මණෙහිපි ඉච්ඡිතා සන්ති. තෙ පන තෙහි ඉච්ඡිතමත්තාව, න සත්තානං තාදිසා අත්ථසාධකා. යෙ පන සත්තානං අත්ථසාධකා, තෙ දස්සෙතුං ‘‘ආහුනං වුච්චතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ආනෙත්වා හුනනං පූජනං ‘‘ආහුන’’න්ති වුත්තං, තං ආහුනං අරහන්තී මාතාපිතරො. තෙනාහ භගවා – ‘‘ආහුනෙය්‍යාති, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං එතං අධිවචන’’න්ති (ඉතිවු. 106). යදග්ගෙන ච තෙ පුත්තානං බහූපකාරතාය ආහුනෙය්‍යාති, තෙසු සම්මාපටිපත්ති නෙසං හිතසුඛාවහා, තදග්ගෙන තෙසු මිච්ඡාපටිපත්ති අහිතදුක්ඛාවහාති ආහ ‘‘තෙසු…පෙ… නිබ්බත්තන්තී’’ති. ๔๖. ในสูตรที่ ๓ ด้วยอรรถว่าไม่เผาผลาญ คือ ไฟ ๓ กองมีไฟอาหุเนยยะเป็นต้น เป็นที่ปรารถนาแม้ของพราหมณ์ทั้งหลาย. แต่ไฟเหล่านั้นเป็นเพียงความปรารถนาของพราหมณ์เหล่านั้นเท่านั้น ไม่เป็นเครื่องยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่สัตว์ทั้งหลายเช่นนั้น. ส่วนไฟเหล่าใดเป็นเครื่องยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่สัตว์ทั้งหลาย เพื่อจะแสดงไฟเหล่านั้น จึงตรัสคำว่า āhunaṃ vuccatī เป็นต้น. ในคำนั้น การนำมาบูชาเรียกว่า อาหุนะ มารดาบิดาเป็นผู้ควรแก่ อาหุนะ นั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย คำว่า อาหุเนยยะ นี้เป็นชื่อของมารดาบิดา’ (อิติวุ. ๑๐๖). และด้วยเหตุที่ท่านเหล่านั้นเป็นผู้มีอุปการะมากแก่บุตร จึงเป็นอาหุเนยยะ การปฏิบัติดีในท่านเหล่านั้นย่อมนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขแก่บุตร ด้วยเหตุนั้น การปฏิบัติผิดในท่านเหล่านั้นย่อมนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์ จึงตรัสว่า ‘ในท่านเหล่านั้น... เป็นต้น... ย่อมเกิดขึ้น’. ස්වායමත්ථො (දී. නි. අට්ඨ. 3.305) මිත්තවින්දකවත්ථුනා වෙදිතබ්බො. මිත්තවින්දකො හි මාතරා, ‘‘තාත, අජ්ජ උපොසථිකො හුත්වා විහාරෙ සබ්බරත්තිං ධම්මස්සවනං සුණොහි, සහස්සං තෙ දස්සාමී’’ති වුත්තො ධනලොභෙන උපොසථං සමාදාය විහාරං ගන්ත්වා ‘‘ඉදං ඨානං අකුතොභය’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා ධම්මාසනස්ස හෙට්ඨා නිපන්නො සබ්බරත්තිං නිද්දායිත්වා ඝරං [Pg.171] අගමාසි. මාතා පාතොව යාගුං පචිත්වා උපනාමෙසි. සො සහස්සං ගහෙත්වාව පිවි. අථස්ස එතදහොසි ‘‘ධනං සංහරිස්සාමී’’ති. සො නාවාය සමුද්දං පක්ඛන්දිතුකාමො අහොසි. අථ නං මාතා, ‘‘තාත, ඉමස්මිං කුලෙ චත්තාලීසකොටිධනං අත්ථි, අලං ගමනෙනා’’ති නිවාරෙති. සො තස්සා වචනං අනාදියිත්වා ගච්ඡති එව. සා පුරතො අට්ඨාසි. අථ නං කුජ්ඣිත්වා ‘‘අයං මය්හං පුරතො තිට්ඨතී’’ති පාදෙන පහරිත්වා පතිතං අන්තරං කත්වා අගමාසි. อรรถนี้พึงทราบด้วยเรื่องมิตตวินทกะ (ที. นิ. อ. ๓.๓๐๕). มิตตวินทกะถูกมารดาพูดว่า ‘พ่อ วันนี้เจ้าจงเป็นอุโบสถิกะ ฟังธรรมตลอดคืนในวิหาร แม่จะให้ทรัพย์พันหนึ่งแก่เจ้า’ เขาจึงโลภในทรัพย์ สมาทานอุโบสถไปวิหาร พิจารณาว่า ‘ที่นี่เป็นที่ไม่มีภัย’ แล้วนอนใต้ธรรมาสน์ หลับตลอดคืนแล้วกลับบ้าน. มารดาหุงข้าวต้มแต่เช้าตรู่แล้วนำมาให้ เขารับทรัพย์พันหนึ่งแล้วจึงดื่ม. ครั้งนั้น เขาคิดว่า ‘เราจะรวบรวมทรัพย์’ จึงประสงค์จะลงเรือไปทะเล. ครั้งนั้น มารดาห้ามเขาว่า ‘พ่อ ในตระกูลนี้มีทรัพย์ ๔๐ โกฏิ ไม่ต้องไปหรอก’. เขาไม่เชื่อฟังคำของนาง ก็ยังคงไป. นางยืนขวางหน้า. ครั้งนั้น เขาโกรธว่า ‘นางคนนี้มายืนขวางหน้าเรา’ จึงเตะนางด้วยเท้า ทำให้นางล้มลงแล้วเดินผ่านไป. මාතා උට්ඨහිත්වා ‘‘මාදිසාය මාතරි එවරූපං කම්මං කත්වා ගතස්ස තෙ ගතට්ඨානෙ සුඛං භවිස්සතීති එවංසඤ්ඤී නාම ත්වං පුත්තා’’ති ආහ. තස්ස නාවං ආරුය්හ ගච්ඡතො සත්තමෙ දිවසෙ නාවා අට්ඨාසි. අථ තෙ මනුස්සා ‘‘අද්ධා එත්ථ පාපපුග්ගලො අත්ථි, සලාකං දෙථා’’ති ආහංසු. සලාකා දීයමානා තස්සෙව තික්ඛත්තුං පාපුණි. තෙ තස්ස උළුම්පං දත්වා තං සමුද්දෙ පක්ඛිපිංසු. සො එකං දීපං ගන්ත්වා විමානපෙතීහි සද්ධිං සම්පත්තිං අනුභවන්තො තාහි ‘‘පුරතො පුරතො මා අගමාසී’’ති වුච්චමානොපි තද්දිගුණං තද්දිගුණං සම්පත්තිං පස්සන්තො අනුපුබ්බෙන ඛුරචක්කධරං එකං අද්දස. තං චක්කං පදුමපුප්ඵං විය උපට්ඨාසි. සො තං ආහ, ‘‘අම්භො, ඉදං තයා පිළන්ධිතං පදුමං මය්හං දෙහී’’ති. න ඉදං, සාමි, පදුමං, ඛුරචක්කං එතන්ති. සො ‘‘වඤ්චෙසි මං ත්වං, කිං මයා පදුමං න දිට්ඨපුබ්බ’’න්ති වත්වා ‘‘ත්වං ලොහිතචන්දනං විලිම්පිත්වා පිළන්ධනං පදුමපුප්ඵං මය්හං න දාතුකාමො’’ති ආහ. සො චින්තෙසි ‘‘අයම්පි මයා කතසදිසං කම්මං කත්වා තස්ස ඵලං අනුභවිතුකාමො’’ති. අථ නං ‘‘ගණ්හ, රෙ’’ති වත්වා තස්ස මත්ථකෙ චක්කං ඛිපි. තෙන වුත්තං – มารดาลุกขึ้นแล้วกล่าวว่า ‘ลูกเอ๋ย เจ้าทำกรรมเช่นนี้ในมารดาเช่นเราแล้วไป เจ้าคิดว่าที่ที่เจ้าไปนั้นจะมีความสุขอย่างนั้นหรือ’. เมื่อเขานั่งเรือไป วันที่ ๗ เรือก็หยุดนิ่ง. ครั้งนั้น พวกมนุษย์กล่าวว่า ‘แน่แท้ ที่นี่มีคนบาปอยู่ จงให้สลากเถิด’. เมื่อให้สลาก สลากก็ตกแก่เขาถึง ๓ ครั้ง. พวกเขาจึงให้แพแก่เขาแล้วโยนเขาลงทะเล. เขาไปถึงเกาะแห่งหนึ่ง เสวยสมบัติอยู่กับนางเปรตวิมาน แม้ถูกพวกนางพูดว่า ‘อย่าไปข้างหน้าๆ เลย’ ก็ยังเห็นสมบัติเพิ่มขึ้นเป็น ๒ เท่าๆ โดยลำดับ จนกระทั่งได้เห็นเปรตผู้ถือจักรกรด. จักรนั้นปรากฏเหมือนดอกบัว. เขาจึงพูดกับเปรตนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ ดอกบัวที่ท่านประดับอยู่นี้ จงให้แก่เราเถิด’. เปรตนั้นตอบว่า ‘นาย นี่ไม่ใช่ดอกบัว นี่คือจักรกรด’. เขาพูดว่า ‘ท่านหลอกลวงเราหรือ เราไม่เคยเห็นดอกบัวมาก่อนหรือ’ แล้วกล่าวว่า ‘ท่านทาจันทน์แดงแล้วประดับดอกบัว ไม่ต้องการจะให้แก่เรา’. เปรตนั้นคิดว่า ‘ผู้นี้ก็ทำกรรมเช่นเดียวกับที่เราทำแล้ว ประสงค์จะเสวยผลของกรรมนั้น’. ครั้งนั้น จึงพูดว่า ‘เอาไปเถิด’ แล้วเหวี่ยงจักรไปที่ศีรษะของเขา. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า – ‘‘චතුබ්භි අට්ඨජ්ඣගමා, අට්ඨාහි පිච සොළස; සොළසාහි ච බාත්තිංස, අත්‍රිච්ඡං චක්කමාසදො; ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති. (ජා. 1.1.104; 1.5.103); ‘เขาได้ ๘ ด้วย ๔, ได้ ๑๖ ด้วย ๘, ได้ ๓๒ ด้วย ๑๖, เขาผู้มีความอยากเกินประมาณ ได้จักรมาแล้ว, จักรย่อมหมุนอยู่บนศีรษะของบุรุษผู้ถูกความอยากครอบงำ’. (ชา. เอก. ๑.๑.๑๐๔; ๑.๕.๑๐๓); සොති ගෙහසාමිකො භත්තා. පුරිමනයෙනෙවාති අනුඩහනස්ස පච්චයතාය. තත්‍රිදං වත්ථු – කස්සපබුද්ධකාලෙ සොතාපන්නස්ස උපාසකස්ස භරියා අතිචාරං චරති. සො තං පච්චක්ඛතො දිස්වා ‘‘කස්මා එවං කරොසී’’ති ආහ. සා ‘‘සචාහං එවරූපං කරොමි, අයං මෙ සුනඛො විලුප්පමානො [Pg.172] ඛාදතූ’’ති වත්වා කාලකතා කණ්ණමුණ්ඩකදහෙ වෙමානිකපෙතී හුත්වා නිබ්බත්තා දිවා සම්පත්තිං අනුභවති, රත්තිං දුක්ඛං. තදා බාරාණසිරාජා මිගවං චරන්තො අරඤ්ඤං පවිසිත්වා අනුපුබ්බෙන කණ්ණමුණ්ඩකදහං සම්පත්තො තාය සද්ධිං සම්පත්තිං අනුභවති. සා තං වඤ්චෙත්වා රත්තිං දුක්ඛං අනුභවති. සො ඤත්වා ‘‘කත්ථ නු ඛො ගච්ඡතී’’ති පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගන්ත්වා අවිදූරෙ ඨිතො කණ්ණමුණ්ඩකදහතො නික්ඛමිත්වා තං ‘‘පටපට’’න්ති ඛාදමානං එකං සුනඛං දිස්වා අසිනා ද්විධා ඡින්දි, ද්වෙ අහෙසුං. පුන ඡින්නෙ චත්තාරො, පුන ඡින්නෙ අට්ඨ, පුන ඡින්නෙ සොළස අහෙසුං. සා ‘‘කිං කරොසි, සාමී’’ති ආහ. සො ‘‘කිං ඉද’’න්ති ආහ. සා ‘‘එවං අකත්වා ඛෙළපිණ්ඩං භූමියං නිට්ඨුභිත්වා පාදෙන ඝංසාහී’’ති ආහ. සො තථා අකාසි. සුනඛා අන්තරධායිංසු. මුට්ඨියොගො කිරායං තස්ස සුනඛන්තරධානස්ස, යදිදං ඛෙළපිණ්ඩං භූමියං නිට්ඨුභිත්වා පාදෙන ඝංසනං, තං දිවසං තස්සා කම්මං ඛීණං. රාජා විප්පටිසාරී හුත්වා ගන්තුං ආරද්ධො. සා ‘‘මය්හං, සාමි, කම්මං ඛීණං, මා අගමාසී’’ති ආහ. රාජා අස්සුත්වාව ගතො. คำว่า “โส” หมายถึงสามีผู้เป็นเจ้าของบ้าน. ด้วยนัยก่อนนั่นเอง คือเพราะเป็นปัจจัยแห่งการไม่เผาผลาญ. ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ – ในสมัยพระกัสสปพุทธเจ้า ภรรยาของอุบาสกผู้เป็นพระโสดาบันประพฤติล่วงประเวณี. เขาเห็นนางด้วยตาตนเองจึงถามว่า “ทำไมเธอจึงทำเช่นนี้”. นางกล่าวว่า “ถ้าดิฉันทำเช่นนี้ ขอสุนัขตัวนี้จงกัดกินดิฉันเถิด” แล้วตายไป เกิดเป็นนางเปรตวิมานในสระกัณณมุณฑกะ เสวยสมบัติในเวลากลางวัน เสวยทุกข์ในเวลากลางคืน. ครั้งนั้น พระราชาแห่งกรุงพาราณสีเสด็จประพาสป่า เข้าไปในป่าโดยลำดับ จนถึงสระกัณณมุณฑกะ เสวยสมบัติอยู่กับนางเปรตนั้น. นางหลอกลวงพระราชาแล้วเสวยทุกข์ในเวลากลางคืน. พระราชาทรงทราบแล้วคิดว่า “นางไปที่ไหนหนอ” จึงตามไปข้างหลัง ไม่ไกลนัก ทรงเห็นสุนัขตัวหนึ่งออกมาจากสระกัณณมุณฑกะกำลังกัดกินนาง “ปฏะปฏะ” จึงทรงฟันด้วยพระขรรค์เป็นสองท่อน ก็มีสองตัว. เมื่อฟันอีกก็มีสี่ตัว, เมื่อฟันอีกก็มีแปดตัว, เมื่อฟันอีกก็มีสิบหกตัว. นางกล่าวว่า “ท่านทำอะไรเพคะ นาย” พระราชาตรัสว่า “นี่อะไร”. นางกล่าวว่า “อย่าทำเช่นนี้เลยเพคะ จงถ่มน้ำลายลงบนพื้นแล้วเหยียบด้วยเท้าเถิด”. พระราชาทรงทำเช่นนั้น. สุนัขทั้งหลายก็หายไป. ได้ยินว่า การถ่มน้ำลายลงบนพื้นแล้วเหยียบด้วยเท้านี้ เป็นอุบายแห่งการหายไปของสุนัขเหล่านั้น ในวันนั้นกรรมของนางก็สิ้นสุดลง. พระราชาทรงเสียพระทัยแล้วเริ่มเสด็จกลับ. นางกล่าวว่า “นายเพคะ กรรมของดิฉันสิ้นแล้ว อย่าเพิ่งไปเลยเพคะ”. พระราชาไม่ทรงฟังก็เสด็จไปแล้ว. දක්ඛිණාති චත්තාරො පච්චයා දීයමානා දක්ඛන්ති එතෙහි හිතසුඛානීති, තං දක්ඛිණං අරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො, භික්ඛුසඞ්ඝො. คำว่า “ทักขิณา” คือปัจจัย ๔ ที่ถวายแล้ว ย่อมนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขด้วยปัจจัยเหล่านั้น. ผู้ที่ควรแก่ทักขิณานั้น จึงเรียกว่า “ทักขิเณยยะ” คือพระภิกษุสงฆ์. පඨමඅග්ගිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การอธิบายปฐมัคคิสูตร จบแล้ว. 4-5. දුතියඅග්ගිසුත්තාදිවණ්ණනා ๔-๕. การอธิบายทุติยัคคิสูตรเป็นต้น 47-48. චතුත්ථෙ යඤ්ඤවාටං සම්පාදෙත්වා මහායඤ්ඤං උද්දිස්ස සවිඤ්ඤාණකානි අවිඤ්ඤාණකානි ච යඤ්ඤූපකරණානි සජ්ජිතානීති ආහ පාළියං ‘‘මහායඤ්ඤො උපක්ඛටො’’ති. තං උපකරණං තෙසං තථාසජ්ජනන්ති ආහ ‘‘උපක්ඛටොති පච්චුපට්ඨිතො’’ති. වච්ඡතරසතානීති යුවභාවප්පත්තානි නාතිබලවවච්ඡසතානි. තෙ පන වච්ඡා එව හොන්ති, න දම්මා, බලීබද්දා වා. උරබ්භාති තරුණමෙණ්ඩකා වුච්චන්ති. උපනීතානීති ඨපනත්ථාය උපනීතානි. විහිංසට්ඨෙනාති හිංසනට්ඨෙන. උපවායතූති උපගන්ත්වා සරීරදරථං නිබ්බාපෙන්තො සණ්හසීතලා වාතො වායතු. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. පඤ්චමෙ නත්ථි වත්තබ්බං. ๔๗-๔๘. ในสูตรที่ ๔ เมื่อจัดเตรียมสถานที่บูชายัญแล้ว มุ่งหมายมหายัญ จึงจัดเตรียมเครื่องบูชายัญทั้งที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณไว้แล้ว ดังที่ตรัสไว้ในบาลีว่า “มหายัญอันจัดเตรียมไว้แล้ว”. เครื่องบูชายัญนั้น คือการจัดเตรียมไว้เช่นนั้น จึงตรัสว่า “อุปักขฏะ คือ ปัจจุปัฏฐิตะ (ปรากฏพร้อมแล้ว)”. คำว่า “วัจฉตรสตานิ” คือ ลูกโคหนุ่มที่ถึงวัยหนุ่ม ไม่ใช่ลูกโคที่แข็งแรงมาก. แต่ลูกโคเหล่านั้นเป็นเพียงลูกโคเท่านั้น ไม่ใช่โคหนุ่มที่ฝึกแล้ว หรือโคอุสภะ. คำว่า “อุรพฺภะ” หมายถึง ลูกแกะหนุ่ม. คำว่า “อุปนีตานิ” คือ นำมาเพื่อตั้งไว้. ด้วยอรรถว่าเบียดเบียน คือ ด้วยอรรถว่าทำร้าย. คำว่า “อุปวายตุ” คือ ลมอันอ่อนโยนและเย็นพัดมาเพื่อดับความร้อนรุ่มในร่างกาย. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย. ในสูตรที่ ๕ ไม่มีอะไรจะกล่าว. දුතියඅග්ගිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การอธิบายทุติยัคคิสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 6. දුතියසඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා ๖. การอธิบายทุติยสัญญา สูตร 49. ඡට්ඨෙ [Pg.173] න්හාරුවිලෙඛනන්ති චම්මං ලිඛන්තානං චම්මං ලිඛිත්වා ඡඩ්ඩිතකසටං. ‘‘එසොහමස්මී’’තිආදිනා අහංකරණං අහඞ්කාරො. ‘‘එතං මමා’’ති මමංකරණං මමඞ්කාරො. තෙනාහ ‘‘අහඞ්කාරදිට්ඨිතො’’තිආදි. තිස්සො විධාති සෙය්‍යසදිසහීනවසෙන තයො මානා. ‘‘එකවිධෙන රූපසඞ්ගහො’’තිආදීසු (ධ. ස. 584) කොට්ඨාසො ‘‘විධා’’ති වුත්තො. ‘‘කථංවිධං සීලවන්තං වදන්ති, කථංවිධං පඤ්ඤවන්තං වදන්තී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.95) පකාරො. ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, විධා. කතමා තිස්සො? සෙය්‍යොහමස්මීති විධා’’ති (විභ. 920) එත්ථ මානො ‘‘විධා’’ති වුත්තො. ඉධාපි මානොව අධිප්පෙතො. මානො හි විදහනතො හීනාදිවසෙන තිවිධා. තෙනාකාරෙන දහනතො උපදහනතො ‘‘විධා’’ති වුච්චති. ๔๙. ในสูตรที่ ๖ คำว่า “นหารุวิเลขนัง” คือ กากหนังที่บุคคลผู้ขูดหนังขูดแล้วทิ้งไป. คำว่า “เอโสหะมัสมิ” เป็นต้น คือ การทำความถือตัวว่า “เราเป็นนั่น” ชื่อว่า อหังการ. การทำความถือตัวว่า “นั่นเป็นของเรา” ชื่อว่า มมังการ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อหังการทิฏฐิ” เป็นต้น. คำว่า “ติสโส วิธา” คือ มานะ ๓ อย่าง โดยความเป็นผู้เลิศ ผู้เสมอ และผู้เลว. ในประโยคว่า “การสงเคราะห์รูปด้วยวิธีเดียว” เป็นต้น (ธ.ส. ๕๘๔) ส่วนหนึ่งเรียกว่า “วิธา”. ในประโยคว่า “บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าผู้มีศีลเป็นอย่างไร, บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าผู้มีปัญญาเป็นอย่างไร” เป็นต้น (สํ.นิ. ๑.๙๕) หมายถึง ประเภท. ในประโยคว่า “ภิกษุทั้งหลาย วิธา ๓ อย่างเหล่านี้มีอยู่. ๓ อย่างอะไรบ้าง? วิธาคือเราเป็นผู้เลิศ” (วิภงฺค ๙๒๐) ในที่นี้ มานะเรียกว่า “วิธา”. ในที่นี้ก็ประสงค์เอามานะนั่นเอง. มานะนั้นแล ย่อมเป็น ๓ อย่าง โดยความเป็นผู้เลวเป็นต้น เพราะการจัดแจง เพราะการจัดแจงด้วยอาการนั้น และเพราะการจัดแจงให้เป็นไป จึงเรียกว่า “วิธา”. දුතියසඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การอธิบายทุติยสัญญา สูตร จบแล้ว. 7-8. මෙථුනසුත්තාදිවණ්ණනා ๗-๘. การอธิบายเมถุนสูตรเป็นต้น 50-51. සත්තමෙ ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. එකච්චොති එකො. සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වාති පබ්බජ්ජාමත්තෙන සමණො වා, ජාතිමත්තෙන බ්‍රාහ්මණො වා. ද්වයංද්වයසමාපත්තින්ති ද්වීහි ද්වීහි සමාපජ්ජිතබ්බං, මෙථුනන්ති අත්ථො. න හෙව ඛො සමාපජ්ජතීති සම්බන්ධො. උච්ඡාදනං උබ්බට්ටනං. සම්බාහනං පරිමද්දනං. සාදියතීති අධිවාසෙති. තදස්සාදෙතීති උච්ඡාදනාදිං අභිරමති. නිකාමෙතීති ඉච්ඡති. විත්තින්ති තුට්ඨිං. ඉදම්පි ඛොති එත්ථ ඉදන්ති යථාවුත්තං සාදියනාදිං ඛණ්ඩාදිභාවවසෙන එකං කත්වා වුත්තං. පි-සද්දො වක්ඛමානං උපාදාය සමුච්චයත්ථො, ඛො-සද්දො අවධාරණත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යදෙතං බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤස්ස අසතිපි ද්වයංද්වයසමාපත්තියං මාතුගාමස්ස උච්ඡාදනනහාපනසම්බාහනසාදියනාදි. ඉදම්පි එකංසෙන තස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස ඛණ්ඩාදිභාවාපාදනතො ඛණ්ඩම්පි ඡිද්දම්පි සබලම්පි කම්මාසම්පීති. එවං පන ඛණ්ඩාදිභාවාපත්තියා සො අපරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරති, න පරිසුද්ධං, සංයුත්තො මෙථුනසංයොගෙන, න [Pg.174] විසංයුත්තො. තතො චස්ස න ජාතිආදීහි පරිමුත්තීති දස්සෙන්තො ‘‘අයං වුච්චතී’’තිආදිමාහ. ๕๐-๕๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า “อิทะ” คือ ในโลกนี้. คำว่า “เอกัจจะ” คือ บางคน. คำว่า “สมณะหรือพราหมณ์” คือ สมณะด้วยความเป็นบรรพชิต หรือพราหมณ์ด้วยความเป็นชาติ. คำว่า “ทวยังทวยสมาปัตติง” คือ การเข้าถึงด้วยอาการเป็นคู่ๆ หมายถึง เมถุน. พึงประกอบความว่า “ย่อมไม่เข้าถึงเลยทีเดียว”. คำว่า “อุจฉาทนะ” คือ การลูบไล้. คำว่า “สัมพาหะนะ” คือ การนวดเฟ้น. คำว่า “สาทยติ” คือ ยินดี. คำว่า “ตทัสสาเทติ” คือ ยินดีในการลูบไล้เป็นต้นนั้น. คำว่า “นิกาเมti” คือ ปรารถนา. คำว่า “วิตติ” คือ ความยินดี. ในคำว่า “อิทัมปิ โข” นี้ คำว่า “อิทัง” กล่าวรวมการยินดีเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว โดยความเป็นของขาดเป็นต้น. บทว่า “ปิ” มีอรรถว่ารวมเข้ากับสิ่งที่จักกล่าวต่อไป, บทว่า “โข” มีอรรถว่ากำหนดแน่นอน. ความนี้กล่าวแล้วว่า – การลูบไล้ การอาบน้ำ การนวดเฟ้น การยินดีเป็นต้นแก่มาตุคาม ของผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพรหมจารี แม้ไม่มีการเข้าถึงเมถุน แม้สิ่งนี้ก็เป็นของขาด เป็นของมีช่อง เป็นของด่าง เป็นของพร้อย เพราะยังพรหมจรรย์นั้นให้เป็นของขาดเป็นต้นโดยส่วนเดียว. อนึ่ง เมื่อพรหมจรรย์ถึงความเป็นของขาดเป็นต้นอย่างนี้ เขาย่อมประพฤติพรหมจรรย์ที่ไม่บริสุทธิ์ ไม่ใช่บริสุทธิ์, เป็นผู้ประกอบด้วยเมถุนสังโยค ไม่ใช่ผู้ปราศจากเมถุนสังโยค. พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำว่า “นี้เรียกว่า” เป็นต้น เพื่อแสดงว่า “เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่พ้นจากชาติเป็นต้น”. සඤ්ජග්ඝතීති කිලෙසවසෙන මහාහසිතං හසති. සංකීළතීති කායසංසග්ගවසෙන කීළති. සංකෙලායතීති සබ්බසො මාතුගාමං කෙලායන්තො විහරති. චක්ඛුනාති අත්තනො චක්ඛුනා. චක්ඛුන්ති මාතුගාමස්ස චක්ඛුං. උපනිජ්ඣායතීති උපෙච්ච නිජ්ඣායති ඔලොකෙති. තිරොකුට්ටන්ති කුට්ටස්ස පරතො. තථා තිරොපාකාරං, ‘‘මත්තිකාමයා භිත්ති කුට්ටං, ඉට්ඨකාමයා පාකාරො’’ති වදන්ති. යා කාචි වා භිත්ති පොරිසකා දියඩ්ඪරතනප්පමාණා කුට්ටං, තතො අධිකො පාකාරො. අස්සාති බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤස්ස. පුබ්බෙති වතසමාදානතො පුබ්බෙ. කාමගුණෙහීති කාමකොට්ඨාසෙහි. සමප්පිතන්ති සුට්ඨු අප්පිතං සහිතං. සමඞ්ගිභූතන්ති සමන්නාගතං. පරිචාරයමානන්ති කීළන්තං, උපට්ඨහියමානං වා. පණිධායාති පත්ථෙත්වා. සීලෙනාතිආදීසු යමනියමාදිසමාදානවසෙන සීලං, අවීතික්කමවසෙන වතං. උභයම්පි වා සීලං, දුක්කරචරියවසෙන පවත්තිතං වතං. තංතංඅකිච්චසම්මතතො වා නිවත්තිලක්ඛණං සීලං, තංතංසමාදානවතො වෙසභොජනකිච්චකරණාදිවිසෙසප්පටිපත්ති වතං. සබ්බථාපි දුක්කරචරියා තපො. මෙථුනා විරති බ්‍රහ්මචරියන්ති එවම්පෙත්ථ පාළිවණ්ණනා වෙදිතබ්බා. අට්ඨමං උත්තානමෙව. คำว่า สัญชัคฆติ คือ หัวเราะอย่างมากด้วยอำนาจกิเลส. คำว่า สังกีฬติ คือ เล่นด้วยอำนาจการสัมผัสกาย. คำว่า สังเกลายติ คือ อยู่ด้วยการทะนุถนอมมาตุคามโดยประการทั้งปวง. คำว่า จักขุนา คือ ด้วยตาของตน. คำว่า จักขุง คือ ตาของมาตุคาม. คำว่า อุปนิชฌายติ คือ เข้าไปเพ่งพินิจดู. คำว่า ติโรกุฏฏัง คือ เบื้องนอกฝา. เช่นเดียวกับคำว่า ติโรปาการัง (เบื้องนอกกำแพง), บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ฝาที่ทำด้วยดิน ชื่อว่า กุฏฏะ, กำแพงที่ทำด้วยอิฐ ชื่อว่า ปาการะ. ฝาผนังใดๆ ที่สูงชั่วบุรุษหนึ่งกับอีก ๑ ศอกครึ่ง ชื่อว่า กุฏฏะ, ที่สูงกว่านั้น ชื่อว่า ปาการะ. คำว่า อัสสะ คือ ของผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพรหมจารี. คำว่า ปุพเพ คือ ก่อนการสมาทานวัตร. คำว่า กามคุเณหิ คือ ด้วยส่วนแห่งกาม. คำว่า สมัปปิตัง คือ ตั้งไว้ดีแล้ว ประกอบแล้ว. คำว่า สมังคีภูตัง คือ ถึงพร้อมแล้ว. คำว่า ปริจารยมานัง คือ กำลังเล่นอยู่ หรือกำลังบำรุงอยู่. คำว่า ปณิธายะ คือ ตั้งความปรารถนาไว้. ในคำว่า สีเลนะ เป็นต้น ศีลคือการสมาทานยมนิยมเป็นต้น, วัตรคือการไม่ล่วงละเมิด. หรือทั้งสองอย่างเป็นศีล, วัตรที่ดำเนินไปโดยการประพฤติที่ทำได้ยาก. หรือศีลมีลักษณะเป็นการงดเว้นจากกิจที่สมมติว่าไม่ควรนั้นๆ, วัตรคือการปฏิบัติพิเศษมีการทำกิจเกี่ยวกับการแต่งกายและการบริโภคอาหารเป็นต้น ของผู้สมาทานนั้นๆ. การประพฤติที่ทำได้ยากโดยประการทั้งปวงเป็นตบะ. พึงทราบอรรถกถาบาลีในที่นี้อย่างนี้ว่า การงดเว้นจากเมถุนเป็นพรหมจรรย์. สูตรที่ ๘ มีความตื้นอยู่แล้ว. මෙථුනසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยเมถุนสูตรเป็นต้น จบแล้ว 9. දානමහප්ඵලසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาว่าด้วยทานมหัปผลสูตร 52. නවමෙ ‘‘සාහු දාන’’න්ති දානං දෙතීති ‘‘දානං නාම සාධු සුන්දර’’න්ති දානං දෙතීති අත්ථො. දානඤ්හි දත්වා තං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පාමොජ්ජපීතිසොමනස්සාදයො උප්පජ්ජන්ති, ලොභදොසඉස්සාමච්ඡෙරාදයො විදූරීභවන්ති. ඉදානි දානං අනුකූලධම්මපරිබ්‍රූහනෙන පච්චනීකධම්මවිදූරීකරණෙන ච භාවනාචිත්තස්ස උපසොභනාය ච පරික්ඛාරාය ච හොතීති ‘‘අලඞ්කාරභූතඤ්චෙව පරිවාරභූතඤ්ච දෙතී’’ති වුත්තං. ඣානානාගාමී නාම හොති ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා [Pg.175] බ්‍රහ්මලොකූපපන්නානං අරියානං හෙට්ඨා අනුප්පජ්ජනතො. ඉමං පෙච්ච පරිභුඤ්ජිස්සාමීති සාපෙක්ඛස්ස දානං පරලොකඵලාසාය සාතිසයාය ච පුබ්බාචාරවසෙන උප්පජ්ජමානාය අනුභවත්තා තණ්හුත්තරං නාම හොතීති ආහ ‘‘පඨමං තණ්හුත්තරියදාන’’න්ති. දානං නාම බුද්ධාදීහි පසත්ථන්ති ගරුං චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙත්වා දාතබ්බත්තා ‘‘දුතියං චිත්තීකාරදාන’’න්ති වුත්තං. පුබ්බකෙහි පිතුපිතාමහෙහි දින්නපුබ්බං කතපුබ්බං ජහාපෙතුං නාම නානුච්ඡවිකන්ති අත්තභාවසභාගවසෙන හිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨපෙත්වා දාතබ්බතො ‘‘තතියං හිරොත්තප්පදාන’’න්ති වුත්තං. ‘‘අහං පචාමි, න ඉමෙ පචන්ති, නාරහාමි පචන්තො අපචන්තානං දානං අදාතු’’න්ති එවංසඤ්ඤී හුත්වා දෙන්තො නිරවසෙසං කත්වා දෙතීති ආහ ‘‘චතුත්ථං නිරවසෙසදාන’’න්ති. ‘‘යථා තෙසං පුබ්බකානං ඉසීනං තානි මහායඤ්ඤකානි අහෙසුං, එවං මෙ අයං දානපරිභොගො භවිස්සතී’’ති එවංසඤ්ඤිනො දානං දක්ඛිණං අරහෙසු දාතබ්බතො ‘‘පඤ්චමං දක්ඛිණෙය්‍යදාන’’න්ති වුත්තං. ‘‘ඉමං මෙ දානං දදතො චිත්තං පසීදතී’’තිආදිනා පීතිසොමනස්සං උප්පාදෙත්වා දෙන්තස්ස දානං සොමනස්සබාහුල්ලප්පත්තියා සොමනස්සුපචාරං නාම හොතීති ආහ ‘‘ඡට්ඨං සොමනස්සුපවිචාරදාන’’න්ති වුත්තං. ๕๒. ในสูตรที่ ๙ คำว่า สาธุ ทานัง คือ ให้ทาน มีอรรถว่า ทานชื่อว่าดีงาม คือ ให้ทาน. อนึ่ง เมื่อให้ทานแล้วพิจารณาดูทานนั้น ปราโมทย์ ปีติ โสมนัสเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น, โลภะ โทสะ อิสสา มัจฉริยะเป็นต้นย่อมอันตรธานไป. บัดนี้ ทานย่อมเป็นเครื่องบำรุงธรรมอันสมควร เป็นเครื่องกำจัดธรรมอันเป็นข้าศึกให้ห่างไกล และเป็นเครื่องประดับและเป็นบริขารแห่งจิตภาวนา จึงตรัสว่า ให้ทานอันเป็นเครื่องประดับและเป็นบริวาร. ชื่อว่า ฌานานาคามี เพราะอริยบุคคลผู้ยังฌานให้เกิดแล้วบังเกิดในพรหมโลก ย่อมไม่เกิดขึ้นในเบื้องต่ำ. ทานของผู้มีความหวังว่า เราจักบริโภคทานนี้ในปรโลก ชื่อว่า มีตัณหาเป็นเบื้องบน เพราะเป็นการเสวยผลในปรโลกที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความประพฤติในกาลก่อนอันยิ่งใหญ่ จึงตรัสว่า ทานที่ ๑ ชื่อว่า ตัณหุตตริยทาน. ทานชื่อว่าอันพระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญ เพราะควรให้โดยตั้งความเคารพไว้ จึงตรัสว่า ทานที่ ๒ ชื่อว่า จิตตีการทาน. การละทิ้งทานที่บิดาปู่ย่าตายายในกาลก่อนเคยให้เคยทำมาแล้ว ชื่อว่าไม่สมควรเลย เพราะควรให้โดยตั้งหิริโอตตัปปะไว้โดยส่วนแห่งอัตภาพ จึงตรัสว่า ทานที่ ๓ ชื่อว่า หิโรตตัปปทาน. ผู้ให้ทานโดยมีความสำคัญอย่างนี้ว่า เราหุงต้ม คนเหล่านี้ไม่หุงต้ม เราผู้หุงต้มไม่ควรไม่ให้ทานแก่คนที่ไม่หุงต้ม ย่อมให้ทานโดยไม่เหลือ จึงตรัสว่า ทานที่ ๔ ชื่อว่า นิรวเสสทาน. ทานของผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ทานบริโภคของเรานี้จักเป็นเหมือนมหายัญของฤๅษีในกาลก่อนเหล่านั้น เพราะควรให้ทานแก่ท่านผู้ควรทักขิณา จึงตรัสว่า ทานที่ ๕ ชื่อว่า ทักขิเณยยทาน. ทานของผู้ให้ทานโดยยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นด้วยคำว่า เมื่อเราให้ทานนี้ จิตย่อมผ่องใส เป็นต้น ชื่อว่า โสมนัสสูปจาร เพราะถึงความมีโสมนัสมาก จึงตรัสว่า ทานที่ ๖ ชื่อว่า โสมนัสสุปวิจารทาน. දානමහප්ඵලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยทานมหัปผลสูตร จบแล้ว 10. නන්දමාතාසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาว่าด้วยนันทมาตาสูตร 53. දසමෙ ‘‘වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වා…පෙ… නික්ඛමී’’ති අඞ්ගුත්තරභාණකානං මතෙනෙතං වුත්තං. මජ්ඣිමභාණකා පන වදන්ති ‘‘භගවා උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය ජෙතවනතො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො චාරිකං නික්ඛමි. තෙනෙව ච අකාලෙ නික්ඛන්තත්තා කොසලරාජාදයො වාරෙතුං ආරභිංසු. පවාරෙත්වා හි චරණං බුද්ධාචිණ්ණ’’න්ති. පුණ්ණාය සම්මාපටිපත්තිං පච්චාසීසන්තො භගවා ‘‘මම නිවත්තනපච්චයා ත්වං කිං කරිස්සසී’’ති ආහ. පුණ්ණාපි…පෙ… පබ්බජීති එත්ථ සෙට්ඨි ‘‘පුණ්ණාය භගවා නිවත්තිතො’’ති සුත්වා තං භුජිස්සං කත්වා ධීතුට්ඨානෙ ඨපෙසි. සා පබ්බජ්ජං යාචිත්වා පබ්බජි, පබ්බජිත්වා විපස්සනං ආරභි. අථස්සා සත්ථා ආරද්ධවිපස්සකභාවං ඤත්වා ඉමං ඔභාසගාථං විස්සජ්ජෙසි – ๕๓. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า อยู่จำพรรษาแล้วปวารณา...เป...ออกไป นี้ กล่าวตามความเห็นของพระอังคุตตรภาณกะ. แต่พระมัชฌิมภาณกะทั้งหลายกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์จากพระเชตวัน เมื่อจวนจะถึงวันเข้าพรรษา. เพราะเหตุที่เสด็จออกไปในเวลาไม่สมควรนั้นแล พระเจ้าโกศลเป็นต้นจึงเริ่มห้าม. เพราะการจาริกไปหลังจากปวารณาแล้ว เป็นพุทธประเพณี. พระผู้มีพระภาคทรงหวังการปฏิบัติชอบของนางปุณณา จึงตรัสว่า เพราะเหตุที่เรากลับมา เธอจักทำอะไร. ในคำว่า ปุณณาก็...เป...บวช นี้ เศรษฐีได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคกลับมาเพราะนางปุณณา จึงปลดปล่อยนางให้เป็นอิสระแล้วตั้งไว้ในฐานะธิดา. นางขอการบรรพชาแล้วบวช บวชแล้วก็เริ่มเจริญวิปัสสนา. ครั้งนั้น พระศาสดาทรงทราบความเป็นผู้เริ่มเจริญวิปัสสนาของนางแล้ว จึงทรงเปล่งโอภาสคาถานี้ว่า – ‘‘පුණ්ණෙ [Pg.176] පූරස්සු සද්ධම්මං, චන්දො පන්නරසො යථා; පරිපුණ්ණාය පඤ්ඤාය, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සසී’’ති. (ථෙරීගා. 3); ปุณณาเอ๋ย เธอจงบำเพ็ญสัทธรรมให้เต็มเปี่ยม เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ ๑๕ ค่ำ เธอจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ด้วยปัญญาที่บริบูรณ์แล้ว (เถรีคาถา ๓) සා ගාථාපරියොසානෙ අරහත්තං පත්වා අභිඤ්ඤාතා සාවිකා අහොසි. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. นางบรรลุพระอรหัตแล้ว เป็นพระสาวิกาผู้มีชื่อเสียงเมื่อจบคาถา. ข้อที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้โดยง่าย. නන්දමාතාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยนันทมาตาสูตร จบแล้ว. මහායඤ්ඤවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยมห้ายัญญวรรค จบแล้ว. පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ปัณณาสก์ที่ ๑ จบแล้ว. 6. අබ්‍යාකතවග්ගො ๖. อัพยากตวรรค 1-2. අබ්‍යාකතසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาว่าด้วยอัพยากตสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๒ 54-55. ඡට්ඨවග්ගස්ස පඨමං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. දුතියෙ අතීතෙ අත්තභාවෙ නිබ්බත්තකං කම්මන්ති ‘‘පුරිමකම්මභවස්මිං මොහො අවිජ්ජා, ආයූහනා සඞ්ඛාරා, නිකන්ති තණ්හා, උපගමනං උපාදානං, චෙතනා භවො’’ති එවමාගතං සපරික්ඛාරං පඤ්චවිධං කම්මවට්ටමාහ. එතරහි මෙ අත්තභාවො න සියාති විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනාසහිතං පච්චුප්පන්නං පඤ්චවිධං විපාකවට්ටමාහ. යං අත්ථිකන්ති යං පරමත්ථතො විජ්ජමානකං. තෙනාහ ‘‘භූත’’න්ති. තඤ්හි පච්චයනිබ්බත්තතාය ‘‘භූත’’න්ති වුච්චති. තං පජහාමීති තප්පටිබද්ධච්ඡන්දරාගප්පහානෙන තතො එව ආයතිං අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනවසෙන පජහාමි පරිච්චජාමි. හරිතන්තන්ති (ම. නි. අට්ඨ. 1.303) හරිතමෙව. අන්ත-සද්දෙන පදවඩ්ඪනං කතං යථා ‘‘වනන්තං සුත්තන්ත’’න්ති, අල්ලතිණාදීනි ආගම්ම නිබ්බායතීති අත්ථො. පථන්තන්ති මහාමග්ගං. සෙලන්තන්ති පබ්බතං. උදකන්තන්ති උදකං. රමණීයං වා භූමිභාගන්ති තිණගුම්බාදිරහිතං විවිත්තං අබ්භොකාසභූමිභාගං. අනාහාරාති අපච්චයා නිරුපාදානා. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ๕๔-๕๕. สูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๖ พึงทราบได้โดยง่าย. ในสูตรที่ ๒ พระผู้มีพระภาคตรัสกรรมวัฏ ๕ อย่างพร้อมด้วยบริวารที่มาแล้วอย่างนี้ว่า โมหะในภพที่เป็นกรรมในอดีตเป็นอวิชชา, การปรุงแต่งเป็นสังขาร, ความยินดีเป็นตัณหา, การเข้าถึงเป็นอุปาทาน, เจตนาเป็นภพ. พระผู้มีพระภาคตรัสวิปากวัฏ ๕ อย่างในปัจจุบันพร้อมด้วยวิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนาว่า ขออัตภาพของเราอย่ามีในบัดนี้เลย. คำว่า ยํ อตฺถิกํ (สิ่งใดมีอยู่) คือสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ภูตํ (เป็นแล้ว). สิ่งนั้นชื่อว่า ภูตะ เพราะเกิดขึ้นด้วยปัจจัย. คำว่า ตํ ปชหามิ (เราละสิ่งนั้น) คือเราละ เราสละด้วยการละฉันทราคะที่ผูกพันกับสิ่งนั้น โดยทำให้สิ่งนั้นไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคต. คำว่า หริตนฺตํ (หญ้าสด) (ม.อ. ๑.๓๐๓) คือหญ้าสดนั่นเอง. การเพิ่มบทด้วยคำว่า อนฺต (ที่สุด) เหมือนคำว่า วนนฺตํ (ที่สุดแห่งป่า) สุตฺตนฺตํ (ที่สุดแห่งสูตร) มีอรรถว่า ดับไปเพราะอาศัยหญ้าสดเป็นต้น. คำว่า ปถนฺตํ (ที่สุดแห่งทาง) คือหนทางใหญ่. คำว่า เซลนฺตํ (ที่สุดแห่งภูเขา) คือภูเขา. คำว่า อุทกนฺตํ (ที่สุดแห่งน้ำ) คือน้ำ. คำว่า รมณียํ วา ภูมิภาคํ (หรือภูมิภาคที่น่ารื่นรมย์) คือภูมิภาคที่เป็นที่โล่งแจ้ง ปราศจากหญ้าและพุ่มไม้. คำว่า อนาหารา (ไม่มีอาหาร) คือไม่มีปัจจัย ไม่มีอุปาทาน. ข้อที่เหลือในที่นี้เป็นความตื้นทั้งนั้น. අබ්‍යාකතසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอัพยากตสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 3. තිස්සබ්‍රහ්මාසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาว่าด้วยติสสพรหมสูตร 56. තතියෙ [Pg.177] විවිත්තානි තාදිසානි පන පරියන්තානි අතිදූරානි හොන්තීති ආහ ‘‘අන්තිමපරියන්තිමානී’’ති. අන්තෙ භවානි අන්තිමානි, අන්තිමානියෙව පරියන්තිමානි. උභයෙනපි අතිදූරතං දස්සෙති. සමන්නාහාරෙ ඨපයමානොති ඉන්ද්‍රියං සමාකාරෙන වත්තෙන්තො ඉන්ද්‍රියසමතං පටිපාදෙන්තො නාම හොති. විපස්සනාචිත්තසම්පයුත්තො සමාධි, සතිපි සඞ්ඛාරනිමිත්තාවිරහෙ නිච්චනිමිත්තාදිවිරහතො ‘‘අනිමිත්තො’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘අනිමිත්තන්ති බලවවිපස්සනාසමාධි’’න්ති. ๕๖. ในสูตรที่ ๓ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อนฺติมปริยนฺติมานิ (ที่สุดและที่สุดรอบ) เพราะที่สุดเหล่านั้นที่สงัดเช่นนั้นย่อมไกลเกินไป. สิ่งที่อยู่ในที่สุดชื่อว่า อนฺติมานิ (ที่สุด). สิ่งที่เป็นที่สุดนั่นแหละชื่อว่า ปริยนฺติมานิ (ที่สุดรอบ). ด้วยคำทั้งสองนี้แสดงถึงความไกลเกินไป. คำว่า สมนฺนาหาเร ฐปยมาโน (ตั้งไว้ในความเสมอกัน) คือเมื่ออินทรีย์เป็นไปโดยอาการเสมอกัน ชื่อว่ายังอินทรีย์ให้ถึงความเสมอ. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อนิมิตฺตนฺติ พลววิปสฺสนาสมาธิ (อนิมิตตะ คือวิปัสสนาสมาธิที่มีกำลัง) เพราะสมาธิที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาจิต แม้จะยังไม่ปราศจากสังขารนิมิต ก็ชื่อว่า อนิมิตตะ เพราะปราศจากนิมิตคือความเที่ยงเป็นต้น. තිස්සබ්‍රහ්මාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยติสสพรหมสูตร จบแล้ว. 4-7. සීහසෙනාපතිසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาว่าด้วยสีหเสนาบดีสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๗ 57-60. චතුත්ථෙ කුච්ඡිතො අරියො කදරියො. ථද්ධමච්ඡරියසදිසං හි කුච්ඡිතං සබ්බනිහීනං නත්ථි සබ්බකුසලානං ආදිභූතස්ස නිසෙධනතො. සෙසමෙත්ථ පඤ්චමාදීනි ච උත්තානත්ථානෙව. ๕๗-๖๐. ในสูตรที่ ๔ อริยะผู้ถูกตำหนิคือคนตระหนี่. เพราะสิ่งที่เป็นที่น่ารังเกียจเหมือนความตระหนี่ที่แข็งกระด้างนั้นไม่มีสิ่งใดเลวทรามไปกว่า เพราะเป็นเครื่องขัดขวางกุศลทั้งปวงอันเป็นเบื้องต้น. ข้อที่เหลือในที่นี้และสูตรที่ ๕ เป็นต้น เป็นความตื้นทั้งนั้น. සීහසෙනාපතිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยสีหเสนาบดีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 8. පචලායමානසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาว่าด้วยปจลายมานสูตร 61. අට්ඨමෙ ආලොකසඤ්ඤං මනසි කරෙය්‍යාසීති දිවා වා රත්තිං වා සූරියපජ්ජොතචන්දමණිආදීනං ආලොකං ‘‘ආලොකො’’ති මනසි කරෙය්‍යාසි. ඉදං වුත්තං හොති – සූරියචන්දාලොකාදිං දිවා රත්තිඤ්ච උපලද්ධං යථාලද්ධවසෙනෙව මනසි කරෙය්‍යාසි, චිත්තෙ ඨපෙය්‍යාසි. යථා තෙ සුභාවිතාලොකකසිණස්ස විය කසිණාලොකො යදිච්ඡකං යාවදිච්ඡකඤ්ච සො ආලොකො රත්තියං උපතිට්ඨති, යෙන තත්ථ දිවාසඤ්ඤං ඨපෙය්‍යාසි, දිවා විය විගතථිනමිද්ධොව භවෙය්‍යාසීති. තෙනාහ ‘‘යථා දිවා තථා රත්ති’’න්ති. ඉති විවටෙන චෙතසාති එවං අපිහිතෙන චිත්තෙන ථිනමිද්ධපිධානෙන අපිහිතත්තා. අපරියොනද්ධෙනාති සමන්තතො අනොනද්ධෙන අසඤ්ඡාදිතෙන. සහොභාසන්ති සඤාණොභාසං. ථිනමිද්ධවිනොදනආලොකොපි වා හොතු කසිණාලොකොපි [Pg.178] වා පරිකම්මාලොකොපි වා, උපක්කිලෙසාලොකො විය සබ්බොයං ආලොකො ඤාණසමුට්ඨානොවාති. යෙසං අකරණෙ පුග්ගලො මහාජානියො හොති, තානි අවස්සං කාතබ්බානි. යානි අකාතුම්පි වට්ටන්ති, සති සමවායෙ කාතබ්බතො තානි කරණීයානීති ආහ ‘‘ඉතරානි කරණීයානී’’ති. අථ වා කත්තබ්බානි කම්මානි කරණං අරහන්තීති කරණීයානි. ඉතරානි කිච්චානීතිපි වදන්ති. ๖๑. ในสูตรที่ ๘ คำว่า อาโลกสญฺญํ มนสิ กเรยฺยาสิ (พึงทำอาโลกสัญญาไว้ในใจ) คือพึงทำแสงสว่างแห่งแสงอาทิตย์ แสงจันทร์ และแก้วมณีเป็นต้น ทั้งกลางวันและกลางคืนว่า “แสงสว่าง” ไว้ในใจ. ความข้อนี้พึงกล่าวว่า พึงทำแสงสว่างแห่งแสงอาทิตย์และแสงจันทร์เป็นต้นที่ได้แล้วทั้งกลางวันและกลางคืนนั้นไว้ในใจ คือพึงตั้งไว้ในจิตตามที่ได้แล้วนั่นเอง. แสงสว่างนั้นย่อมปรากฏแก่เธอในเวลากลางคืนตามความปรารถนาและตามที่ต้องการ เหมือนกสิณแสงสว่างที่อบรมดีแล้วของเธอ ซึ่งเธอพึงตั้งทิวาสัญญาไว้ในที่นั้น พึงเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะเหมือนกลางวัน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ยถา ทิวา ตถา รตฺติ (เหมือนกลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น). คำว่า อิติ วิวเฏน เจตสา (ด้วยจิตที่เปิดแล้วอย่างนี้) คือด้วยจิตที่เปิดแล้วอย่างนี้ เพราะไม่ถูกถีนมิทธะปิดบัง. คำว่า อปริโยนทฺเธน (ไม่ถูกห่อหุ้ม) คือไม่ถูกห่อหุ้ม ไม่ถูกปกคลุมโดยรอบ. คำว่า สโหภาสํ (พร้อมด้วยแสงสว่าง) คือแสงสว่างพร้อมด้วยญาณ. แสงสว่างนั้นทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นแสงสว่างที่ขจัดถีนมิทธะ หรือแสงสว่างกสิณ หรือแสงสว่างแห่งการบริกรรม ก็เป็นแสงสว่างที่เกิดจากญาณ เหมือนแสงสว่างแห่งอุปกิเลส. สิ่งใดที่บุคคลไม่ทำแล้วเป็นผู้เสียหายมาก สิ่งเหล่านั้นพึงทำโดยไม่ละเว้น. สิ่งใดที่แม้ไม่ทำก็ควรอยู่ แต่เมื่อมีเหตุพร้อมก็พึงทำ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า อิตรานิ กรณีฺยานิ (กิจอื่นที่ควรทำ). อีกนัยหนึ่ง กรรมที่พึงทำควรแก่การทำ จึงชื่อว่า กรณีฺยานิ (สิ่งที่ควรทำ). บางท่านก็กล่าวว่า อิตรานิ กิจฺจานิ (กิจอื่น). ආදිනයප්පවත්තා විග්ගාහිකකථාති ‘‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසි, අහං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාමි, කිං ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානිස්සසි, මිච්ඡාපටිපන්නො ත්වමසි, අහමස්මි සම්මාපටිපන්නො, සහිතං මෙ, අසහිතං තෙ, පුරෙවචනීයං පච්ඡා අවච, පච්ඡාවචනීයං පුරෙ අවච, අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තං, ආරොපිතො තෙ වාදො, නිග්ගහිතො ත්වමසි. චර වාදප්පමොක්ඛාය, නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසී’’ති (දී. නි. 1.18; ම. නි. 3.41) එවංපවත්තා කථා. තත්ථ සහිතං මෙති (දී. නි. අට්ඨ. 1.18) මය්හං වචනං සහිතං සිලිට්ඨං, අත්ථයුත්තං කාරණයුත්තන්ති අත්ථො. සහිතන්ති වා පුබ්බාපරාවිරුද්ධං. අසහිතං තෙති තුය්හං වචනං අසහිතං අසිලිට්ඨං. අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තන්ති යං තුය්හං දීඝරත්තාචිණ්ණවසෙන සුප්පගුණං, තං මය්හං එකවචනෙනෙව විපරාවත්තං පරිවත්තිත්වා ඨිතං, න කිඤ්චි ජානාසීති අත්ථො. ආරොපිතො තෙ වාදොති මයා තව වාදෙ දොසො ආරොපිතො. චර වාදප්පමොක්ඛායාති දොසමොචනත්ථං චර විචර, තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා සික්ඛාති අත්ථො. නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසීති අථ සයං පහොසි, ඉදානි එව නිබ්බෙඨෙහීති අත්ථො. คำว่า วิคฺคาหิกกถา (การโต้เถียง) ที่เป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า “เธอไม่รู้ธรรมวินัยนี้, เราย่อมรู้ธรรมวินัยนี้, เธอจักรู้ธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร, เธอปฏิบัติผิด, เราปฏิบัติถูก, คำของเราสอดคล้องกัน, คำของเธอไม่สอดคล้องกัน, สิ่งที่ควรกล่าวในเบื้องต้น เธอกล่าวในเบื้องปลาย, สิ่งที่ควรกล่าวในเบื้องปลาย เธอกล่าวในเบื้องต้น, สิ่งที่เธอเคยชินกลับพลิกผันไป, วาทะของเธอถูกเรายกขึ้นแล้ว, เธอถูกเราข่มแล้ว. จงไปเพื่อเปลื้องวาทะเสีย, หรือถ้าเธอสามารถ ก็จงแก้เสียเดี๋ยวนี้” (ที.สี. ๑.๑๘; ม.อุ. ๓.๔๑) เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า สหิตํ เม (คำของเราสอดคล้องกัน) คือคำของเราสอดคล้องกัน สละสลวย ประกอบด้วยอรรถ ประกอบด้วยเหตุ ดังนี้อธิบาย. หรือว่า สหิตํ (สอดคล้องกัน) คือไม่ขัดแย้งกันทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย. คำว่า อสหิตํ เต (คำของเธอไม่สอดคล้องกัน) คือคำของเธอไม่สอดคล้องกัน ไม่สละสลวย. คำว่า อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ (สิ่งที่เธอเคยชินกลับพลิกผันไป) คือสิ่งที่เธอชำนาญดีแล้วโดยการเคยชินมานานนั้น กลับพลิกผันไปแล้วด้วยคำพูดเพียงคำเดียวของเรา มีอรรถว่า เธอไม่รู้อะไรเลย. คำว่า อาโรปิโต เต วาโท (วาทะของเธอถูกเรายกขึ้นแล้ว) คือเรายกโทษในวาทะของเธอขึ้นแล้ว. คำว่า จร วาทปฺปโมกฺขาย (จงไปเพื่อเปลื้องวาทะเสีย) คือจงเที่ยวไปเพื่อเปลื้องโทษ จงไปศึกษาในที่นั้นๆ ดังนี้อธิบาย. คำว่า นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ (หรือถ้าเธอสามารถ ก็จงแก้เสียเดี๋ยวนี้) คือถ้าเธอสามารถด้วยตนเอง ก็จงแก้เสียเดี๋ยวนี้ ดังนี้อธิบาย. තණ්හා සබ්බසො ඛීයන්ති එත්ථාති තණ්හාසඞ්ඛයො, තස්මිං. තණ්හාසඞ්ඛයෙති ච ඉදං විසයෙ භුම්මන්ති ආහ ‘‘තං ආරම්මණං කත්වා’’ති. විමුත්තචිත්තතායාති සබ්බසංකිලෙසෙහි විප්පයුත්තචිත්තතාය. අපරභාගෙ පටිපදා නාම අරියසච්චාභිසමයො. සා සාසනචාරිගොචරා පච්චත්තං වෙදිතබ්බතොති ආහ ‘‘පුබ්බභාගප්පටිපදං සංඛිත්තෙන දෙසෙථාති පුච්ඡතී’’ති. අකුප්පධම්මතාය ඛයවයසඞ්ඛාතං අන්තං අතීතාති අච්චන්තා, සො එව අපරිහායනසභාවත්තා අච්චන්තා නිට්ඨා අස්සාති අච්චන්තනිට්ඨා. තෙනාහ ‘‘එකන්තනිට්ඨො සතතනිට්ඨොති අත්ථො’’ති. න හි පටිවිද්ධස්ස [Pg.179] ලොකුත්තරධම්මස්ස දස්සන්නං කුප්පන්නං නාම අත්ථි. අච්චන්තමෙව චතූහි යොගෙහි ඛෙමො එතස්ස අත්ථීති අච්චන්තයොගක්ඛෙමී. මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස වුසිතත්තා තස්ස ච අපරිහායනසභාවත්තා අච්චන්තං බ්‍රහ්මචාරීති අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී. තෙනාහ ‘‘නිච්චබ්‍රහ්මචාරීති අත්ථො’’ති. පරියොසානන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියපරියපරියොසානං වට්ටදුක්ඛපරියොසානඤ්ච. คำว่า ตณฺหาสงฺขโย (ความสิ้นตัณหา) คือที่ซึ่งตัณหาย่อมสิ้นไปโดยประการทั้งปวง ในความสิ้นตัณหานั้น. และคำว่า ตณฺหาสงฺขเย (ในความสิ้นตัณหา) นี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งวิสัย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ตํ อารมฺมณํ กตฺวา' (ทำสิ่งนั้นให้เป็นอารมณ์). คำว่า วิมุตฺตจิตฺตตาย (ด้วยจิตที่หลุดพ้นแล้ว) คือด้วยจิตที่พ้นแล้วจากกิเลสทั้งปวง. ในส่วนเบื้องปลาย ปฏิปทาชื่อว่าการตรัสรู้อริยสัจ. ปฏิปทานั้นเป็นโคจรของผู้ประพฤติในพระศาสนา พึงรู้ได้เฉพาะตน เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ สงฺขิตฺเตน เทเสถาติ ปุจฺฉติ' (ถามว่า ขอจงแสดงปฏิปทาในส่วนเบื้องต้นโดยย่อ). คำว่า อจฺจนฺตา (ที่สุดอย่างยิ่ง) คือล่วงพ้นที่สุดอันนับว่าความสิ้นไปและความเสื่อมไป ด้วยความเป็นธรรมที่ไม่กำเริบ ความสิ้นสุดนั้นเองชื่อว่า อจฺจนฺตนิฏฺฐา (ความสิ้นสุดอย่างยิ่ง) เพราะมีสภาพไม่เสื่อม. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'เอกนฺตนิฏฺโฐ สตตนิฏฺโฐติ อตฺโถ' (มีอรรถว่า มีความสิ้นสุดอย่างเดียว มีความสิ้นสุดตลอดไป). เพราะการเห็นโลกุตตรธรรมที่แทงตลอดแล้ว ย่อมไม่มีการกำเริบ. คำว่า อจฺจนฺตโยคกฺเขมี (ผู้เกษมจากโยคะอย่างยิ่ง) คือผู้มีโยคะ ๔ ประการเกษมอย่างยิ่ง. คำว่า อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี (ผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง) คือผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง เพราะพรหมจรรย์คือมรรคได้ประพฤติแล้ว และมีสภาพไม่เสื่อม. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'นิจฺจพฺรหฺมจารีติ อตฺโถ' (มีอรรถว่า ผู้ประพฤติพรหมจรรย์เป็นนิตย์). คำว่า ปริโยสานํ (ที่สุด) คือที่สุดแห่งพรหมจรรย์คือมรรค และที่สุดแห่งทุกข์ในวัฏสงสาร. පඤ්චක්ඛන්ධාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. සක්කායසබ්බඤ්හි සන්ධාය ඉධ ‘‘සබ්බෙ ධම්මා’’ති වුත්තං විපස්සනාවිසයස්ස අධිප්පෙතත්තා. තස්මා ආයතනධාතුයොපි තග්ගතිකා එව දට්ඨබ්බා. තෙනාහ භගවා ‘‘නාලං අභිනිවෙසායා’’ති. න යුත්තා අභිනිවෙසාය ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’ති අජ්ඣොසානාය. ‘‘අලමෙව නිබ්බින්දිතුං අලං විරජ්ජිතු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.272; සං. නි. 2.124, 128, 134, 143) විය අලං-සද්දො යුත්තත්ථොපි හොතීති ආහ ‘‘න යුත්තා’’ති. සම්පජ්ජන්තීති භවන්ති. යදිපි ‘‘තතියා චතුත්ථී’’ති ඉදං විසුද්ධිද්වයං අභිඤ්ඤාපඤ්ඤා, තස්ස පන සපච්චයනාමරූපදස්සනභාවතො සති ච පච්චයපරිග්ගහෙ සපච්චයත්තා අනිච්චන්ති, නාමරූපස්ස අනිච්චතාය දුක්ඛං, දුක්ඛඤ්ච අනත්තාති අත්ථතො ලක්ඛණත්තයං සුපාකටමෙව හොතීති ආහ ‘‘අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති ඤාතපරිඤ්ඤාය අභිජානාතී’’ති. තථෙව තීරණපරිඤ්ඤායාති ඉමිනා අනිච්චාදිභාවෙන නාලං අභිනිවෙසායාති නාමරූපස්ස උපසංහරති, න අභිඤ්ඤාපඤ්ඤානං සම්භාරධම්මානං. පුරිමාය හි අත්ථතො ආපන්නං ලක්ඛණත්තයං ගණ්හාති සලක්ඛණසල්ලක්ඛණපරත්තා තස්සා. දුතියාය සරූපතො තස්සා ලක්ඛණත්තයාරොපනවසෙන සම්මසනභාවතො. එකචිත්තක්ඛණිකතාය අභිනිපාතමත්තතාය ච අප්පමත්තකම්පි. රූපපරිග්ගහස්ස ඔළාරිකභාවතො අරූපපරිග්ගහං දස්සෙති. දස්සෙන්තො ච වෙදනාය ආසන්නභාවතො, විසෙසතො සුඛසාරාගිතාය, භවස්සාදගධිතමානසතාය ච ථෙරස්ස වෙදනාවසෙන නිබ්බත්තෙත්වා දස්සෙති. ขันธ์ ๕ คือ อุปาทานขันธ์ ๕. ก็ในที่นี้ คำว่า 'ธรรมทั้งปวง' นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงสักกายะทั้งหมด เพราะเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา. เพราะฉะนั้น แม้อายตนะและธาตุก็พึงเห็นว่าอยู่ในประเภทนั้นเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ไม่ควรเพื่อความยึดมั่น'. ไม่ควรเพื่อความยึดมั่น คือเพื่อความเข้าถึงว่า 'นั่นของเรา, นั่นเป็นอัตตาของเรา'. คำว่า 'อะลัง' ในประโยคมีอาทิว่า 'ควรเพื่อความหน่าย, ควรเพื่อความคลายกำหนัด' (ที. นิ. 2.272; สํ. นิ. 2.124, 128, 134, 143) ย่อมมีอรรถว่า 'ควร' ด้วย เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ไม่ควร'. 'สัมปัชชันติ' คือ ย่อมเป็น. ถึงแม้ว่าวิสุทธิ ๒ อย่างนี้ คือ ตติยวิสุทธิและจตุตถวิสุทธิ เป็นอภิญญาปัญญา แต่เพราะมีการเห็นนามรูปพร้อมด้วยปัจจัย และเมื่อมีการกำหนดปัจจัย นามรูปนั้นเป็นอนิจจะเพราะมีปัจจัย, เป็นทุกข์เพราะนามรูปเป็นอนิจจะ, และเป็นอนัตตาเพราะเป็นทุกข์ โดยอรรถแล้วไตรลักษณ์ย่อมปรากฏชัดเจนดี เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ย่อมรู้แจ้งด้วยญาตปริญญาว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา'. เช่นเดียวกัน ด้วยคำว่า 'ด้วยตีรณปริญญา' นี้ พระผู้มีพระภาคทรงนำนามรูปมาแสดงว่า 'ไม่ควรเพื่อความยึดมั่น' ด้วยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ไม่ใช่ทรงนำอภิญญาปัญญาซึ่งเป็นธรรมอันเป็นเครื่องปรุงแต่งมาแสดง. เพราะว่าปริญญาแรกย่อมยึดไตรลักษณ์ที่ปรากฏโดยอรรถ เพราะปริญญานั้นมีการกำหนดลักษณะเฉพาะเป็นเบื้องหน้า. ส่วนปริญญาที่สองย่อมพิจารณาโดยการน้อมนำไตรลักษณ์มาสู่สภาพของนามรูปนั้น. แม้เพียงเล็กน้อยก็เป็นไปชั่วขณะจิตเดียวและเป็นเพียงการเกิดขึ้นแล้วดับไป. เพราะการกำหนดรูปเป็นของหยาบ จึงทรงแสดงการกำหนดอรูป. และเมื่อทรงแสดง ก็ทรงแสดงโดยอาศัยเวทนาของพระเถระ เพราะเวทนาอยู่ใกล้ (กับรูป) โดยเฉพาะอย่างยิ่งเพราะความกำหนัดในสุข และเพราะจิตที่ติดข้องในรสแห่งภพ. ඛයවිරාගොති ඛයසඞ්ඛාතො විරාගො සඞ්ඛාරානං පලුජ්ජනා. යං ආගම්ම සබ්බසො සඞ්ඛාරෙහි විරජ්ජනා හොති, තං නිබ්බානං අච්චන්තවිරාගො. නිරොධානුපස්සිම්හිපීති නිරොධානුපස්සිපදෙපි. එසෙව නයොති අතිදිසිත්වා තං [Pg.180] එකදෙසෙන විවරන්තො ‘‘නිරොධොපි හි…පෙ… දුවිධොයෙවා’’ති ආහ. ඛන්ධානං පරිච්චජනං තප්පටිබද්ධකිලෙසප්පහානවසෙනාති යෙනාකාරෙන විපස්සනා කිලෙසෙ පජහති, තෙනාකාරෙන තංනිමිත්තක්ඛන්ධෙ ච පජහතීති වත්තබ්බතං අරහතීති ආහ ‘‘සා හි…පෙ… වොස්සජ්ජතී’’ති. ආරම්මණතොති කිච්චසාධනවසෙන ආරම්මණකරණතො. එවඤ්හි මග්ගතො අඤ්ඤෙසං නිබ්බානාරම්මණානං පක්ඛන්දනවොස්සග්ගාභාවො සිද්ධොව හොති. පරිච්චජනෙන පක්ඛන්දනෙන චාති ද්වීහිපි වා කාරණෙහි. සොති මග්ගො. සබ්බෙසං ඛන්ධානං වොස්සජ්ජනං තප්පටිබද්ධසංකිලෙසප්පහානෙන දට්ඨබ්බං. යස්මා වා විපස්සනාචිත්තං පක්ඛන්දතීති මග්ගසම්පයුත්තචිත්තං සන්ධායාහ. මග්ගො ච සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසෙ ඛන්ධෙ ච පරිච්චජති, තස්මා යථාක්කමං විපස්සනාමග්ගානඤ්ච වසෙන පක්ඛන්දනපරිච්චාගවොස්සග්ගාපි වෙදිතබ්බා. තදුභයසමඞ්ගීති විපස්සනාසමඞ්ගී මග්ගසමඞ්ගී ච. ‘‘අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’තිආදිවචනතො (පටි. ම. 1.52) හි යථා විපස්සනාය කිලෙසානං පරිච්චාගප්පටිනිස්සග්ගො ලබ්භති, එවං ආයතිං තෙහි කිලෙසෙහි උප්පාදෙතබ්බක්ඛන්ධානම්පි පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො වත්තබ්බො. පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො පන මග්ගෙ ලබ්භමානාය එකන්තකාරණභූතාය වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය වසෙන වෙදිතබ්බො. මග්ගෙ පන තදුභයම්පි ඤායාගතමෙව නිප්පරියායතොව ලබ්භමානත්තා. තෙනාහ ‘‘තදුභයසමඞ්ගීපුග්ගලො’’තිආදි. පුච්ඡන්තස්ස අජ්ඣාසයවසෙන ‘‘න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතී’’ති එත්ථ කාමුපාදානවසෙන උපාදියනං පටික්ඛිපතීති ආහ ‘‘තණ්හාවසෙන න උපාදියතී’’ති. තණ්හාවසෙන වා අසති උපාදියනෙ දිට්ඨිවසෙන උපාදියනං අනවකාසමෙවාති ‘‘තණ්හාවසෙන’’ඉච්චෙව වුත්තං. න පරාමසතීති නාදියති. දිට්ඨිපරාමාසවසෙන වා ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා න පරාමසති. සංඛිත්තෙනෙව කථෙසීති තස්ස අජ්ඣාසයවසෙන පපඤ්චං අකත්වා කථෙසි. “ขยวิราคะ” คือ วิราคะอันนับว่าความสิ้นไป เพราะความแตกสลายแห่งสังขารทั้งหลาย. อาศัยธรรมใด ความคลายกำหนัดจากสังขารทั้งปวงโดยสิ้นเชิงย่อมมี ธรรมนั้นคือนิพพานอันเป็นวิราคะอย่างยิ่ง. แม้ในบทว่า “นิโรธานุปสฺสิมฺหิปิ” ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ด้วยคำว่า “เอเสวะ นะโย” (นัยนี้แล) นี้ ทรงอ้างอิงแล้วทรงอธิบายบางส่วนว่า “นิโรธก็มี ๒ อย่างนั่นแล”. การสละขันธ์ทั้งหลายโดยการละกิเลสที่ผูกพันกับขันธ์เหล่านั้น คือ วิปัสสนาละกิเลสด้วยอาการใด ย่อมละขันธ์อันเป็นนิมิตของกิเลสนั้นด้วยอาการนั้น จึงควรกล่าวว่า “วิปัสสนานั้นย่อมสละ” ดังนี้. “อารัมมณโต” คือ เพราะการทำอารมณ์โดยการยังกิจให้สำเร็จ. ด้วยประการฉะนี้ ความไม่มีแห่งการแล่นไปและการสละซึ่งนิพพานเป็นอารมณ์ของธรรมอื่นนอกจากมรรค ย่อมเป็นอันสำเร็จแล้ว. หรือด้วยเหตุ ๒ อย่าง คือ ด้วยการสละและด้วยการแล่นเข้าไป. มรรคนั้น. การสละขันธ์ทั้งปวงพึงเห็นโดยการละกิเลสที่ผูกพันกับขันธ์เหล่านั้น. หรือเพราะวิปัสสนาจิตย่อมแล่นไป ท่านจึงกล่าวหมายถึงจิตที่สัมปยุตด้วยมรรค. และมรรคย่อมสละกิเลสและขันธ์โดยการตัดขาด เพราะฉะนั้น การแล่นเข้าไป การสละ และการปล่อยวาง พึงทราบโดยลำดับตามวิปัสสนาและมรรค. “ผู้ประกอบด้วยธรรมทั้งสอง” คือ ผู้ประกอบด้วยวิปัสสนาและผู้ประกอบด้วยมรรค. เพราะจากพระดำรัสมีอาทิว่า “ด้วยอนิจจานุปัสสนา ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง” (ปฏิ. ม. 1.52) การสละและปล่อยวางกิเลสย่อมได้ด้วยวิปัสสนาฉันใด การสละและปล่อยวางขันธ์ที่จะพึงเกิดขึ้นในอนาคตด้วยกิเลสเหล่านั้นก็พึงกล่าวฉันนั้น. ส่วนการแล่นเข้าไปและการปล่อยวาง พึงทราบโดยวิปัสสนาที่นำไปสู่การออกจากสังขาร ซึ่งเป็นเหตุแน่นอนที่ได้ในมรรค. แต่ในมรรค ธรรมทั้งสองนั้นย่อมได้โดยตรงตามเหตุผล. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมทั้งสอง” เป็นต้น. โดยอัธยาศัยของผู้ถาม ในบทว่า “ไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก” นี้ ทรงปฏิเสธการยึดมั่นโดยกามุปาทาน จึงตรัสว่า “ไม่ยึดมั่นโดยตัณหา”. หรือเมื่อไม่มีการยึดมั่นโดยตัณหา การยึดมั่นโดยทิฏฐิก็ไม่มีโอกาสเลย เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า “โดยตัณหา” เท่านั้น. “ไม่ลูบคลำ” คือ ไม่ยึดถือ. หรือไม่ลูบคลำโดยทิฏฐิปรามาสว่า “เที่ยง” เป็นต้น. “ตรัสโดยย่อ” คือ ตรัสโดยไม่ทำปปัญจะตามอัธยาศัยของท่าน. පචලායමානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปจลายมานสูตร จบแล้ว. 9. මෙත්තසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาเมตตสูตร 62. නවමෙ මා, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤානන්ති (ඉතිවු. අට්ඨ. 62) එත්ථ මාති පටිසෙධෙ නිපාතො. පුඤ්ඤ-සද්දො ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං සමාදානහෙතු එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’තිආදීසු [Pg.181] (දී. නි. 3.80) පුඤ්ඤඵලෙ ආගතො. ‘‘අවිජ්ජාගතොයං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො පුඤ්ඤඤ්චෙ සඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොතී’’තිආදීසු (සං. නි. 2.51) කාමරූපාවචරසුචරිතෙසු. ‘‘පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු (සං. නි. 2.51) සුගතිවිසෙසභූතෙ උපපත්තිභවෙ. ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූ’’තිආදීසු (ඉතිවු. 60; දී. නි. 3.305; අ. නි. 8.36) කුසලචෙතනායං. ඉධ පන තෙභූමකකුසලධම්මෙ වෙදිතබ්බො. භායිත්ථාති එත්ථ දුවිධං භයං ඤාණභයං, සාරජ්ජභයන්ති. තත්ථ ‘‘යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා උච්චෙසු විමානෙසු චිරට්ඨිතිකා, තෙපි තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා යෙභුය්‍යෙන භයං සංවෙගං සන්තාසං ආපජ්ජන්තී’’ති (අ. නි. 4.33) ආගතං ඤාණභයං. ‘‘අහුදෙව භයං, අහු ඡම්භිතත්තං, අහු ලොමහංසො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.318) ආගතං සාරජ්ජභයං. ඉධාපි සාරජ්ජභයමෙව. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – භික්ඛවෙ, දීඝරත්තං කායවචීසංයමො වත්තප්පටිවත්තපූරණං එකාසනං එකසෙය්‍යං ඉන්ද්‍රියදමො ධුතධම්මෙහි චිත්තස්ස නිග්ගහො සතිසම්පජඤ්ඤං කම්මට්ඨානානුයොගවසෙන වීරියාරම්භොති එවමාදීනි යානි භික්ඛුනා නිරන්තරං පවත්තෙතබ්බානි පුඤ්ඤානි, තෙහි මා භායිත්ථ, මා භයං සන්තාසං ආපජ්ජිත්ථ. එකච්චස්ස දිට්ඨධම්මසුඛස්ස උපරොධභයෙන සම්පරායිකනිබ්බානසුඛදායකෙහි පුඤ්ඤෙහි මා භායිත්ථාති. නිස්සක්කෙ ඉදං සාමිවචනං. ๖๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า “มา, ภิกษุทั้งหลาย, บุญทั้งหลาย” (อิติวุ. อรรถ. 62) นี้ คำว่า “มา” เป็นนิบาตในอรรถปฏิเสธ. คำว่า “บุญ” ในประโยคมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญอย่างนี้” (ที. นิ. 3.80) มาในอรรถว่าผลของบุญ. ในประโยคมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา ย่อมปรุงแต่งบุญสังขาร” (สํ. นิ. 2.51) มาในอรรถว่าสุจริตอันเป็นกามาวจรและรูปาวจร. ในประโยคมีอาทิว่า “วิญญาณย่อมเป็นไปในบุญ” (สํ. นิ. 2.51) มาในอรรถว่าภพที่เกิดอันเป็นสุคติพิเศษ. ในประโยคมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ บุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยทาน, บุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยศีล, บุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยภาวนา” (อิติวุ. 60; ที. นิ. 3.305; อ. นิ. 8.36) มาในอรรถว่ากุศลเจตนา. แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงกุศลธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓. ในบทว่า “ภยิตฺถ” (พึงกลัว) นี้ มีภัย ๒ อย่าง คือ ญาณภัย และสารัชชภัย. ในบรรดาภัยเหล่านั้น ญาณภัยมาในประโยคว่า “ภิกษุทั้งหลาย แม้เทพทั้งหลายเหล่านั้น ผู้มีอายุยืน มีวรรณะ มีสุขมาก ตั้งอยู่ในวิมานสูงเป็นเวลานาน ก็ยังฟังพระธรรมเทศนาของพระตถาคตแล้ว ย่อมถึงความกลัว ความสังเวช ความหวาดสะดุ้งโดยมาก” (อ. นิ. 4.33). สารัชชภัยมาในประโยคมีอาทิว่า “ได้มีความกลัว ได้มีความหวาดหวั่น ได้มีความขนพองสยองเกล้า” (ที. นิ. 2.318). ในที่นี้ก็เป็นสารัชชภัยนั่นเอง. อรรถในที่นี้คือ – ภิกษุทั้งหลาย บุญทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ คือ การสำรวมกายวาจาตลอดกาลนาน, การบำเพ็ญวัตรปฏิวัตร, การนั่งอาสนะเดียว, การนอนในที่เดียว, การสำรวมอินทรีย์, การข่มจิตด้วยธุดงคธรรม, สติสัมปชัญญะ, การปรารภความเพียรโดยการประกอบกรรมฐาน, บุญเหล่านี้ที่ภิกษุพึงบำเพ็ญอย่างต่อเนื่อง, พวกเธออย่ากลัวบุญเหล่านั้น, อย่าถึงความกลัว ความหวาดสะดุ้ง. อย่ากลัวบุญทั้งหลายที่ให้สุขในสัมปรายภพและนิพพานสุข เพราะกลัวว่าสุขในปัจจุบันบางอย่างจะถูกขัดขวาง. คำว่า “บุญทั้งหลาย” (ปุญฺญานํ) นี้ เป็นสามีวจนะในอรรถนิสสุกกะ. ඉදානි තතො අභායිතබ්බභාවෙ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘සුඛස්සෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සුඛ-සද්දො ‘‘සුඛො බුද්ධානමුප්පාදො, සුඛා විරාගතා ලොකෙ’’තිආදීසු (ධ. ප. 194) සුඛමූලෙ ආගතො. ‘‘යස්මා ච ඛො, මහාලි, රූපං සුඛං සුඛානුපතිතං සුඛාවක්කන්ත’’න්තිආදීසු (සං. නි. 3.60) සුඛාරම්මණෙ. ‘‘යාවඤ්චිදං, භික්ඛවෙ, න සුකරං අක්ඛානෙන පාපුණිතුං යාව සුඛා සග්ගා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.255) සුඛපච්චයට්ඨානෙ. ‘‘සුඛො පුඤ්ඤස්ස උච්චයො’’තිආදීසු (ධ. ප. 118) සුඛහෙතුම්හි. ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා එතෙ ධම්මා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.82) අබ්‍යාපජ්ජෙ. ‘‘නිබ්බානං පරමං සුඛ’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.215; ධ. ප. 203, 204) නිබ්බානෙ. ‘‘සුඛස්ස ච පහානා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.232; ම. නි. 1.271; සං. නි. 2.152) සුඛවෙදනායං. ‘‘අදුක්ඛමසුඛං සන්තං, සුඛමිච්චෙව භාසිත’’න්තිආදීසු (සං. නි. 4.253; ඉතිවු. 53) උපෙක්ඛාවෙදනායං. ‘‘ද්වෙපි [Pg.182] මයා, ආනන්ද, වෙදනා වුත්තා පරියායෙන සුඛා වෙදනා දුක්ඛා වෙදනා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.89) ඉට්ඨසුඛෙසු. ‘‘සුඛො විපාකො පුඤ්ඤාන’’න්තිආදීසු (පෙටකො. 23) ඉට්ඨවිපාකෙ. ඉධාපි ඉට්ඨවිපාකෙ එව දට්ඨබ්බො. ඉට්ඨස්සාතිආදීසු ඉච්ඡිතබ්බතො චෙව අනිට්ඨප්පටිපක්ඛතො ච ඉට්ඨස්ස. කමනීයතො මනස්මිඤ්ච කමනතො පවිසනතො කන්තස්ස. පියායිතබ්බතො සන්තප්පනතො ච පියස්ස. මනනීයතො මනස්ස වඩ්ඪනතො ච මනාපස්සාති අත්ථො වෙදිතබ්බො. යදිදං පුඤ්ඤානීති පුඤ්ඤානීති යදිදං වචනං, එතං සුඛස්ස ඉට්ඨස්ස විපාකස්ස අධිවචනං නාමං. සුඛස්සෙතං යදිදං පුඤ්ඤානීති ඵලෙන කාරණස්ස අභෙදොපචාරං වදති. තෙන කතූපචිතානං පුඤ්ඤානං අවස්සංභාවිඵලං සුත්වා අප්පමත්තෙන සක්කච්චං පුඤ්ඤානි කත්තබ්බානීති පුඤ්ඤකිරියායං නියොජෙති, ආදරඤ්ච නෙසං තත්ථ උප්පාදෙති. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเหตุแห่งการไม่พึงกลัวต่อบุญนั้น จึงตรัสคำเริ่มต้นว่า “สุขัสเสตัง” ในคำเหล่านั้น คำว่า “สุขะ” มาในความหมายว่ารากเหง้าแห่งความสุข ดังในประโยคว่า “ความเกิดขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นสุข ความคลายกำหนัดเป็นสุขในโลก” เป็นต้น (ธ.ป. 194) มาในความหมายว่าอารมณ์อันเป็นสุข ดังในประโยคว่า “ดูก่อนมหาลิ ก็เพราะรูปเป็นสุข เป็นไปตามสุข หยั่งลงสู่สุข” เป็นต้น (สํ.นิ. 3.60) มาในความหมายว่าปัจจัยแห่งความสุข ดังในประโยคว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สวรรค์เป็นสุขเพียงใด การพรรณนาให้ถึงด้วยการกล่าวเป็นเรื่องไม่ทำได้ง่ายเพียงนั้น” เป็นต้น (ม.นิ. 3.255) มาในความหมายว่าเหตุแห่งความสุข ดังในประโยคว่า “การสั่งสมบุญนำมาซึ่งสุข” เป็นต้น (ธ.ป. 118) มาในความหมายว่าความไม่เบียดเบียน ดังในประโยคว่า “ธรรมเหล่านี้เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน” เป็นต้น (ม.นิ. 1.82) มาในความหมายว่าพระนิพพาน ดังในประโยคว่า “พระนิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง” เป็นต้น (ม.นิ. 2.215; ธ.ป. 203, 204) มาในความหมายว่าสุขเวทนา ดังในประโยคว่า “เพราะละสุขเสียได้” เป็นต้น (ที.นิ. 1.232; ม.นิ. 1.271; สํ.นิ. 2.152) มาในความหมายว่าอุเบกขาเวทนา ดังในประโยคว่า “ความสงบอันไม่เป็นทุกข์ไม่เป็นสุข บัณฑิตกล่าวว่าเป็นสุขนั่นเอง” เป็นต้น (สํ.นิ. 4.253; อิติ. 53) มาในความหมายว่าสุขที่น่าปรารถนา ดังในประโยคว่า “ดูก่อนอานนท์ เวทนา 2 อย่าง เรากล่าวโดยปริยายว่าสุขเวทนา ทุกขเวทนา” เป็นต้น (ม.นิ. 2.89) มาในความหมายว่าวิบากที่น่าปรารถนา ดังในประโยคว่า “วิบากแห่งบุญเป็นสุข” เป็นต้น (เปฏโก. 23) ในที่นี้ก็พึงเห็นว่าหมายถึงวิบากที่น่าปรารถนานั่นเอง ในคำว่า “อิฏฐัสสะ” เป็นต้น พึงทราบอรรถว่า “อิฏฐะ” คือสิ่งที่พึงปรารถนาและเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา “กันตะ” คือสิ่งที่น่าใคร่ เพราะน่าใคร่และเพราะเข้าไปสู่ใจ “ปิยะ” คือสิ่งที่น่ารัก เพราะพึงรักและเพราะยังความยินดีให้เกิด “มนาปะ” คือสิ่งที่น่าพอใจ เพราะพึงนึกถึงและเพราะยังใจให้เจริญ คำว่า “ปุญญานิ” ในคำว่า “ยทิทัง ปุญญานิ” นี้ เป็นชื่อของวิบากอันเป็นสุขที่น่าปรารถนา คำว่า “สุขัสเสตัง ยทิทัง ปุญญานิ” นี้ พระองค์ตรัสโดยอุปจาระไม่แยกผลออกจากเหตุ ด้วยคำนี้ พระองค์ทรงชักชวนให้ทำบุญด้วยความไม่ประมาทและด้วยความเคารพ โดยให้ฟังผลอันแน่นอนของบุญที่ทำและสั่งสมไว้แล้ว และทรงยังความเอื้อเฟื้อในบุญกิริยานั้นให้เกิดขึ้นแก่ชนเหล่านั้น ඉදානි අත්තනා සුනෙත්තකාලෙ කතෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දීඝරත්තං පච්චනුභූතං භවන්තරප්පටිච්ඡන්නං උළාරතරං පුඤ්ඤවිපාකං උදාහරිත්වා තමත්ථං පාකටතරං කරොන්තො ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අභිජානාමීති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානාමි, පච්චක්ඛතො බුජ්ඣාමි. දීඝරත්තන්ති චිරකාලං. පුඤ්ඤානන්ති දානාදීනං කුසලධම්මානං. සත්ත වස්සානීති සත්ත සංවච්ඡරානි. මෙත්තචිත්තන්ති මිජ්ජතීති මෙත්තා, සිනිය්හතීති අත්ථො. මිත්තෙ භවා, මිත්තස්ස වා එසා පවත්තීතිපි මෙත්තා. ලක්ඛණාදිතො පන හිතාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා, හිතූපසංහාරරසා, ආඝාතවිනයපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං මනාපභාවදස්සනපදට්ඨානා. බ්‍යාපාදූපසමො එතිස්සා සම්පත්ති, සිනෙහසම්භවො විපත්ති. මෙත්තචිත්තං භාවෙත්වාති මෙත්තාසහගතං චිත්තං, චිත්තසීසෙන සමාධි වුත්තොති මෙත්තාසමාධිං මෙතාබ්‍රහ්මවිහාරං උප්පාදෙත්වා චෙව වඩ්ඪෙත්වා ච. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยกตัวอย่างวิบากแห่งบุญอันยิ่งใหญ่ที่ทรงเสวยมาตลอดกาลนาน ซึ่งถูกปิดบังไว้ด้วยภพชาติอื่น อันเกิดจากบุญกรรมที่ทรงทำในสมัยที่ทรงเป็นพระสุเนตตะ เพื่อให้เนื้อความนั้นปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น จึงตรัสคำเริ่มต้นว่า “อภิชานามิ โข ปนาหัง” ในคำเหล่านั้น คำว่า “อภิชานามิ” หมายถึง เรารู้ด้วยญาณอันวิเศษยิ่ง รู้แจ้งด้วยประจักษ์ คำว่า “ทีฆรัตตัง” หมายถึง ตลอดกาลนาน คำว่า “ปุญญานัง” หมายถึง กุศลธรรมทั้งหลายมีทานเป็นต้น คำว่า “สัตตะวัสสานิ” หมายถึง เจ็ดปี คำว่า “เมตตาจิตตัง” มีอรรถวิเคราะห์ว่า ชื่อว่าเมตตา เพราะรักใคร่ (มิชชติ) อธิบายว่า เอ็นดู (สินิยหติ) อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าเมตตา เพราะมีอยู่ในมิตร หรือเพราะเป็นความประพฤติของมิตร ส่วนโดยลักษณะเป็นต้น เมตตามีลักษณะเป็นการแผ่ไปแห่งอาการที่เป็นประโยชน์ มีรส (หน้าที่) เป็นการนำประโยชน์มาให้ มีอาการปรากฏเป็นการระงับความอาฆาต มีปทัฏฐาน (เหตุใกล้) เป็นการเห็นภาวะที่น่าพอใจของสัตว์ทั้งหลาย ความสมบูรณ์ของเมตตานี้คือการสงบระงับแห่งพยาบาท ความวิบัติคือการเกิดแห่งความรักใคร่ (สิเนหะ) คำว่า “เมตตาจิตตัง ภาเวตวา” หมายถึง ยังจิตที่สหรคตด้วยเมตตาให้เกิดขึ้นและเจริญขึ้น โดยตรัสถึงสมาธิด้วยหัวข้อแห่งจิต จึงหมายถึงการยังเมตตาสมาธิ คือเมตตาพรหมวิหารให้เกิดขึ้นและเจริญขึ้น සත්ත සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙති සත්ත මහාකප්පෙ. සංවට්ටවිවට්ටග්ගහණෙනෙව හි සංවට්ටට්ඨායිවිවට්ටට්ඨායිනොපි ගහිතා. ඉමං ලොකන්ති කාමලොකං. සංවට්ටමානෙ සුදන්ති සංවට්ටමානෙ, සුදන්ති නිපාතමත්තං, විපජ්ජමානෙති අත්ථො. ‘‘වරසංවත්තට්ඨානෙ සුද’’න්තිපි පඨන්ති. කප්පෙති කාලෙ. කප්පසීසෙන හි කාලො වුත්තො, කාලෙ ඛීයමානෙ සබ්බොපි ඛීයතෙව. යථාහ – ‘‘කාලො [Pg.183] ඝසති භූතානි, සබ්බානෙව සහත්තනා’’ති (ජා. 1.2.190). ‘‘ආභස්සරූපගො හොමී’’ති වුත්තත්තා තෙජොසංවට්ටවසෙනෙත්ථ කප්පවුට්ඨානං වෙදිතබ්බං. ආභස්සරූපගොති තත්ථ පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකං උපගච්ඡාමීති ආභස්සරූපගො හොමි. විවට්ටමානෙති සණ්ඨහමානෙති අත්ථො. සුඤ්ඤං බ්‍රහ්මවිමානං උපපජ්ජාමීති කස්සචි සත්තස්ස තත්ථ නිබ්බත්තස්ස අභාවතො සුඤ්ඤං යං පඨමජ්ඣානභූමිසඞ්ඛාතං බ්‍රහ්මවිමානං ආදිතො නිබ්බත්තති, තං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන උපපජ්ජාමි උපෙමි. คำว่า “สัตตะสังวัฏฏวิวฏฏกัปเป” หมายถึง เจ็ดมหากัป เพราะการถือเอาสังวัฏฏะและวิวฏฏะ ย่อมรวมถึงสังวัฏฏัฏฐายีและวิวฏฏัฏฐายีด้วย คำว่า “อิมัง โลกัง” หมายถึง กามโลก คำว่า “สังวัฏฏมาเน สุทัง” หมายถึง เมื่อโลกกำลังพินาศ คำว่า “สุทัง” เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่ากำลังวิบัติ บางพวกก็อ่านว่า “วรสังวัฏฏัฏฐาเน สุทัง” คำว่า “กัปเป” หมายถึง ในกาล เพราะกาลถูกกล่าวด้วยหัวข้อแห่งกัป เมื่อกาลสิ้นไป ทุกสิ่งก็ย่อมสิ้นไปทั้งหมด ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “กาลย่อมกลืนกินสัตว์ทั้งหลายทั้งหมดพร้อมด้วยตนเอง” (ชา. 1.2.190) เพราะมีการกล่าวว่า “อาภัสสรุปโค โหมิ” จึงพึงทราบว่าการอุบัติขึ้นของกัปในที่นี้เป็นไปโดยอำนาจแห่งเตโชสังวัฏฏะ (การพินาศด้วยไฟ) คำว่า “อาภัสสรุปโค” หมายถึง เราเข้าถึงพรหมโลกชั้นอาภัสสระ โดยการถือปฏิสนธิในที่นั้น คำว่า “วิวฏฏมาเน” หมายถึง เมื่อโลกกำลังตั้งขึ้น คำว่า “สุญญัง พรหมวิมานัง อุปปัชชามิ” หมายถึง เราเข้าถึงพรหมวิมานอันว่างเปล่า คือพรหมวิมานที่นับเนื่องในปฐมฌานภูมิที่เกิดขึ้นเป็นอันดับแรก โดยการถือปฏิสนธิ เพราะไม่มีสัตว์ใดๆ เกิดขึ้นในที่นั้นก่อนเลย බ්‍රහ්මාති කාමාවචරසත්තෙහි විසිට්ඨට්ඨෙන තථා තථා බ්‍රූහිතගුණතාය බ්‍රහ්මවිහාරතො නිබ්බත්තනට්ඨෙන ච බ්‍රහ්මා. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජබ්‍රහ්මපුරොහිතෙහි මහන්තො බ්‍රහ්මාති මහාබ්‍රහ්මා, තතො එව තෙ අභිභවිත්වා ඨිතත්තා අභිභූ. තෙහි න කෙනචිපි ගුණෙන අභිභූතොති අනභිභූතො. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසවචනෙ නිපාතො. දස්සනතො දසො, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං දස්සනසමත්ථො අභිඤ්ඤාඤාණෙන පස්සිතබ්බං පස්සාමීති අත්ථො. සෙසබ්‍රහ්මානං ඉද්ධිපාදභාවනාබලෙන අත්තනො චිත්තඤ්ච මම වසෙ වත්තෙමීති වසවත්තී හොමීති යොජෙතබ්බං. තදා කිර බොධිසත්තො අට්ඨසමාපත්තිලාභීපි සමානො තථා සත්තහිතං අත්තනො පාරමිපූරණඤ්ච ඔලොකෙන්තො තාසු එව ද්වීසු ඣානභූමීසු නිකන්ති උප්පාදෙත්වා මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරවසෙන අපරාපරං සංසරි. තෙන වුත්තං ‘‘සත්ත වස්සානි…පෙ… වසවත්තී’’ති. คำว่า “พรหมะ” หมายถึง พรหม เพราะมีคุณธรรมที่เจริญแล้วอย่างนั้นๆ โดยความเป็นผู้ประเสริฐกว่าสัตว์ในกามภพ และเพราะเกิดจากพรหมวิหาร คำว่า “มหาพรหมะ” หมายถึง มหาพรหม เพราะเป็นใหญ่กว่าพรหมปาริสัชชาและพรหมปุโรหิต คำว่า “อภิภู” หมายถึง ผู้ครอบงำ เพราะตั้งอยู่โดยครอบงำพรหมเหล่านั้น คำว่า “อนภิภูโต” หมายถึง ผู้ไม่ถูกครอบงำ เพราะไม่ถูกใครๆ ครอบงำด้วยคุณธรรมใดๆ คำว่า “อัญญะทัตถุ” เป็นนิบาตในความหมายว่าโดยส่วนเดียว คำว่า “ทัสสี” หมายถึง ผู้เห็น คือสามารถเห็นอดีต อนาคต และปัจจุบันได้ อธิบายว่า เราเห็นสิ่งที่พึงเห็นด้วยอภิญญาญาณ คำว่า “วสวัตตี โหมิ” พึงประกอบความว่า เรายังจิตของตนและของพรหมที่เหลือให้อยู่ในอำนาจด้วยกำลังแห่งการเจริญอิทธิบาท ในกาลนั้น ได้ยินว่า พระโพธิสัตว์แม้เป็นผู้ได้อัฏฐสมาบัติแล้ว ก็ยังทรงพิจารณาประโยชน์ของสัตว์ทั้งหลายและการบำเพ็ญบารมีของพระองค์ จึงทรงยังความพอใจให้เกิดขึ้นในฌานภูมิทั้งสองนั้นนั่นเอง และทรงเวียนว่ายตายเกิดซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยอำนาจเมตตาพรหมวิหาร เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “สัตตะวัสสานิ...เป...วสวัตตี” එවං භගවා රූපාවචරපුඤ්ඤස්ස විපාකමහන්තතං පකාසෙත්වා ඉදානි කාමාවචරපුඤ්ඤස්සපි විපාකං දස්සෙන්තො ‘‘ඡත්තිංසක්ඛත්තු’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සක්කො අහොසින්ති ඡත්තිංසක්ඛත්තුං ඡත්තිංසවාරෙ අඤ්ඤත්ථ අනුපපජ්ජිත්වා නිරන්තරං සක්කො දෙවානමින්දො තාවතිංසදෙවරාජා අහොසිං. රාජා අහොසින්තිආදීසු චතූහි අච්ඡරියධම්මෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි ච ලොකං රඤ්ජෙතීති රාජා. චක්කරතනං වත්තෙති, චතූහි සම්පත්තිචක්කෙහි වත්තති, තෙහි ච පරං වත්තෙති, පරහිතාය ච ඉරියාපථචක්කානං වත්තො එතස්මිං අත්ථීති චක්කවත්තී. ‘‘රාජා’’ති චෙත්ථ සාමඤ්ඤං, ‘‘චක්කවත්තී’’ති විසෙසං. ධම්මෙන චරතීති ධම්මිකො, ඤායෙන සමෙන වත්තතීති අත්ථො. ධම්මෙනෙව රජ්ජං ලභිත්වා රාජා ජාතොති ධම්මරාජා, දසවිධෙ කුසලධම්මෙ අගරහිතෙ ච රාජධම්මෙ නියුත්තොති ධම්මිකො. තෙන ච ධම්මෙන සකලං [Pg.184] ලොකං රඤ්ජෙතීති ධම්මරාජා. පරහිතධම්මකරණෙන වා ධම්මිකො, අත්තහිතධම්මකරණෙන ධම්මරාජා. යස්මා චක්කවත්තී ධම්මෙන ඤායෙන රජ්ජං අධිගච්ඡති, න අධම්මෙන, තස්මා වුත්තං ‘‘ධම්මෙන ලද්ධරජ්ජත්තා ධම්මරාජා’’ති. เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงประกาศความยิ่งใหญ่แห่งวิบากของรูปาวจรกุศลอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิบากของกามวจรกุศลด้วย จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ฉัตติงสักขัตตุง' ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า สักโก อะโหสิง ความว่า เราได้เป็นท้าวสักกะจอมเทพ ผู้เป็นราชาแห่งเทพชั้นดาวดึงส์ถึง ๓๖ ครั้ง โดยไม่ไปบังเกิดในที่อื่น (ภพอื่น) เลยตลอดเวลาที่ดำรงตำแหน่งนั้น. บทว่า ราชา อะโหสิง เป็นต้น ความว่า ชื่อว่า ราชา เพราะยังโลกให้ยินดีด้วยอัศจรรย์ธรรม ๔ ประการ และด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ. ชื่อว่า จักกวัตตี เพราะยังจักรแก้วให้เป็นไป, หรือเพราะเป็นไปด้วยจักรคือสมบัติ ๔ ประการ และยังผู้อื่นให้เป็นไปด้วยจักรเหล่านั้น, และเพราะมีวัฏฏะคืออิริยาบถจักรเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น. ในคำนี้ คำว่า ราชา เป็นคำทั่วไป, คำว่า จักกวัตตี เป็นคำพิเศษ. ชื่อว่า ธัมมิโก เพราะประพฤติธรรม อธิบายว่า ประพฤติโดยชอบธรรมและโดยสม่ำเสมอ. ชื่อว่า ธัมมราชา เพราะเป็นพระราชาผู้ได้ครองราชสมบัติด้วยธรรมนั่นเอง. ชื่อว่า ธัมมิโก เพราะประกอบในกุศลธรรม ๑๐ ประการ และราชธรรมอันไม่น่าติเตียน. และชื่อว่า ธัมมราชา เพราะยังโลกทั้งปวงให้ยินดีด้วยธรรมนั้น. หรือชื่อว่า ธัมมิโก เพราะการบำเพ็ญธรรมเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น, ชื่อว่า ธัมมราชา เพราะการบำเพ็ญธรรมเพื่อประโยชน์แก่ตน. เพราะพระเจ้าจักรพรรดิย่อมได้ครองราชสมบัติโดยธรรม โดยความชอบธรรม ไม่ใช่โดยอธรรม ฉะนั้น จึงตรัสว่า ธัมมราชา เพราะเป็นผู้ได้ครองราชสมบัติโดยธรรม. චතූසු දිසාසු සමුද්දපරියොසානතාය චාතුරන්තා නාම තත්ථ තත්ථ දීපෙ මහාපථවීති ආහ ‘‘පුරත්ථිම…පෙ… ඉස්සරො’’ති. විජිතාවීති විජෙතබ්බස්ස විජිතවා, කාමකොධාදිකස්ස අබ්භන්තරස්ස පටිරාජභූතස්ස බාහිරස්ස ච අරිගණස්ස විජයී විජිනිත්වා ඨිතොති අත්ථො. කාමං චක්කවත්තිනො කෙනචි යුද්ධං නාම නත්ථි, යුද්ධෙන පන සාධෙතබ්බස්ස විජයස්ස සිද්ධියා ‘‘විජිතසඞ්ගාමො’’ති වුත්තං. ජනපදො වා චතුබ්බිධඅච්ඡරියධම්මෙන සමන්නාගතො අස්මිං රාජිනි ථාවරියං කෙනචි අසංහාරියං දළ්හභත්තිභාවං පත්තො, ජනපදෙ වා අත්තනො ධම්මිකාය පටිපත්තියා ථාවරියං ථිරභාවං පත්තොති ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො. චණ්ඩස්ස හි රඤ්ඤො බලිදණ්ඩාදීහි ලොකං පීළයතො මනුස්සා මජ්ඣිමජනපදං ඡඩ්ඩෙත්වා පබ්බතසමුද්දතීරකන්දරාදීනි නිස්සාය පච්චන්තෙ වාසං කප්පෙන්ති. අතිමුදුකස්ස රඤ්ඤො චොරෙහි සාහසිකධනවිලොපපීළිතා මනුස්සා පච්චන්තං පහාය ජනපදමජ්ඣෙ වාසං කප්පෙන්ති. ඉති එවරූපෙ රාජිනි ජනපදො ථිරභාවං න පාපුණාති. ในทิศทั้งสี่ เพราะมีมหาสมุทรเป็นที่สุด จึงชื่อว่า จาตุรันตะ คือมหาปฐพีในทวีปนั้นๆ (พระผู้มีพระภาค) จึงตรัสว่า 'ทิศบูรพา... เป็นต้น... เป็นใหญ่'. บทว่า วิชิตาวี ความว่า เป็นผู้ชนะสิ่งที่ควรชนะ คือเป็นผู้ชนะหมู่ข้าศึกทั้งภายในอันเป็นปฏิปักษ์มีกามและโกธะเป็นต้น และหมู่ข้าศึกภายนอก คือชนะแล้วดำรงอยู่. จริงอยู่ พระเจ้าจักรพรรดิย่อมไม่มีการรบกับใครๆ เลย แต่เพราะความสำเร็จแห่งชัยชนะที่พึงบรรลุด้วยการรบ (ของพระราชาอื่น) จึงตรัสว่า 'ผู้มีสงครามอันชนะแล้ว'. อีกอย่างหนึ่ง ชนบทประกอบด้วยอัศจรรย์ธรรม ๔ ประการ ถึงความมั่นคงอันใครๆ ไม่อาจนำไปได้ คือมีความภักดีมั่นคงในพระราชาพระองค์นี้ หรือชนบทถึงความมั่นคงคือความยั่งยืนด้วยการปฏิบัติธรรมของตนในชนบทนั้น ฉะนั้น จึงชื่อว่า ผู้ถึงความมั่นคงในชนบท. จริงอยู่ เมื่อพระราชาผู้ดุร้ายเบียดเบียนโลกด้วยภาษีและอาชญาเป็นต้น มนุษย์ทั้งหลายย่อมละทิ้งมัชฌิมชนบทไปอาศัยอยู่ตามชายแดน อิงอาศัยภูเขา ชายทะเล และซอกเขาเป็นต้น. เมื่อพระราชาอ่อนโยนเกินไป มนุษย์ทั้งหลายถูกพวกโจรเบียดเบียนด้วยการปล้นทรัพย์อย่างห้าวหาญ ย่อมละทิ้งชายแดนมาอาศัยอยู่ในท่ามกลางชนบท. ด้วยประการฉะนี้ ในพระราชาเห็นปานนี้ ชนบทจึงไม่ถึงความมั่นคง. සත්තරතනසමන්නාගතොති චක්කරතනාදීහි සත්තහි රතනෙහි සමුපෙතො. තෙසු හි රාජා චක්කවත්තී චක්කරතනෙන අජිතං ජිනාති, හත්ථිඅස්සරතනෙහි විජිතෙ සුඛෙනෙව අනුවිචරති, පරිණායකරතනෙන විජිතමනුරක්ඛති, අවසෙසෙහි උපභොගසුඛමනුභවති. පඨමෙන චස්ස උස්සාහසත්තියොගො, පච්ඡිමෙන මන්තසත්තියොගො, හත්ථිඅස්සගහපතිරතනෙහි පභුසත්තියොගො සුපරිපුණ්ණො හොති. ඉත්ථිමණිරතනෙහි උපභොගසුඛමනුභවති, සෙසෙහි ඉස්සරියසුඛං. විසෙසතො චස්ස පුරිමානි තීණි අදොසකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙන සම්පජ්ජන්ති, මජ්ඣිමානි අලොභකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙන, පච්ඡිමමෙකං අමොහකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙනාති. คำว่า ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ คือ ประกอบพร้อมด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีจักรแก้วเป็นต้น. จริงอยู่ ในรัตนะเหล่านั้น พระเจ้าจักรพรรดิย่อมทรงชนะดินแดนที่ยังไม่ชนะด้วยจักรแก้ว, ย่อมเสด็จไปในดินแดนที่ชนะแล้วโดยสะดวกด้วยช้างแก้วและม้าแก้ว, ย่อมทรงรักษาดินแดนที่ชนะแล้วด้วยขุนพลแก้ว, และย่อมทรงเสวยสุขในการบริโภคด้วยรัตนะที่เหลือ. อนึ่ง พระองค์ย่อมทรงประกอบด้วยกำลังแห่งความเพียรด้วยรัตนะแรก (จักรแก้ว), ทรงประกอบด้วยกำลังแห่งปัญญาด้วยรัตนะสุดท้าย (ขุนพลแก้ว), และทรงประกอบด้วยกำลังแห่งอำนาจอย่างบริบูรณ์ด้วยช้างแก้ว ม้าแก้ว และคฤหบดีแก้ว. ทรงเสวยสุขในการบริโภคด้วยนางแก้วและมณีแก้ว, ทรงเสวยสุขแห่งความเป็นใหญ่ด้วยรัตนะที่เหลือ. โดยเฉพาะอย่างยิ่ง รัตนะ ๓ ประการแรกของพระองค์ย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโทสกุศลมูล, รัตนะกลาง ๓ ประการย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโลภกุศลมูล, และรัตนะสุดท้ายหนึ่งย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโมหกุศลมูล. සූරාති සත්තිවන්තො, නිබ්භයාති අත්ථොති ආහ ‘‘අභීරුනො’’ති. අඞ්ගන්ති කාරණං. යෙන කාරණෙන ‘‘වීරා’’ති වුච්චෙය්‍යුං, තං වීරඞ්ගං. තෙනාහ ‘‘වීරියස්සෙතං නාම’’න්ති. යාව චක්කවාළපබ්බතා චක්කස්ස වත්තනතො ‘‘චක්කවාළපබ්බතං සීමං කත්වා ඨිතසමුද්දපරියන්ත’’න්ති වුත්තං. අදණ්ඩෙනාති ඉමිනා ධනදණ්ඩස්ස සරීරදණ්ඩස්ස ච අකරණං වුත්තං. අසත්ථෙනාති ඉමිනා [Pg.185] පන සෙනාය යුජ්ඣනස්සාති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘න දණ්ඩෙනා’’තිආදි වුත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – යෙ කතාපරාධෙ සත්තෙ සතම්පි සහස්සම්පි ගණ්හන්ති, තෙ ධනදණ්ඩෙන රජ්ජං කාරෙන්ති. යෙ ඡෙජ්ජභෙජ්ජං අනුසාසන්ති, තෙ සත්ථදණ්ඩෙන. අහං පන දුවිධම්පි දණ්ඩං පහාය අදණ්ඩෙන අජ්ඣාවසිං. යෙ එකතොධාරාදිනා සත්ථෙන පරං විහෙඨෙන්ති, තෙ සත්ථෙන රජ්ජං කාරෙන්ති නාම. අහං පන සත්ථෙන ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනමත්තම්පි ලොහිතං කස්සචි අනුප්පාදෙත්වා ධම්මෙනෙව ‘‘එහි ඛො, මහාරාජා’’ති එවං පටිරාජූහි සම්පටිච්ඡිතාගමනො වුත්තප්පකාරං පථවිං අභිජිනිත්වා අජ්ඣාවසිං, අභිවිජිනිත්වා සාමී හුත්වා වසින්ති. คำว่า ผู้กล้า คือผู้มีกำลัง. คำว่า ผู้ไม่กลัว คือไม่มีภัย ฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ผู้ไม่หวาดหวั่น'. คำว่า องค์ คือเหตุ. เหตุที่เป็นเครื่องกล่าวว่า 'วีระ' (ผู้แกล้วกล้า) ชื่อว่า วีรังคะ. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'นั่นเป็นชื่อของความเพียร'. เพราะจักรหมุนไปจนถึงภูเขาจักรวาล จึงตรัสว่า 'มีมหาสมุทรเป็นที่สุด โดยกระทำภูเขาจักรวาลให้เป็นเขตแดน'. ด้วยคำว่า โดยไม่มีอาชญา นี้ ตรัสถึงการไม่กระทำธนทัณฑ์ (ปรับไหม) และสรีรทัณฑ์ (ลงโทษร่างกาย). ส่วนด้วยคำว่า โดยไม่มีศาสตรา นี้ ตรัสถึงการไม่รบด้วยกองทัพ. เพื่อจะแสดงทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสว่า 'ไม่ด้วยอาชญา' เป็นต้น. อธิบายว่า ชนเหล่าใดจับสัตว์ผู้ทำความผิดได้ร้อยหนึ่งบ้าง พันหนึ่งบ้าง แล้วให้ปกครองราชสมบัติด้วยธนทัณฑ์. ชนเหล่าใดสั่งการตัดและการทำลาย ชนเหล่านั้นชื่อว่าปกครองด้วยศัสตราทัณฑ์. ส่วนเราละทิ้งทัณฑ์แม้ทั้งสองอย่างแล้ว ครอบครองโดยไม่มีอาชญา. ชนเหล่าใดเบียดเบียนผู้อื่นด้วยศาสตรามีคมข้างเดียวเป็นต้น ชนเหล่านั้นชื่อว่าปกครองราชสมบัติด้วยศาสตรา. ส่วนเราไม่ทำให้เลือดแม้เพียงเท่าที่แมลงวันตัวเล็กๆ จะพึงดื่มได้เกิดขึ้นแก่ใครๆ ด้วยศาสตราเลย แต่ด้วยธรรมนั่นเอง ได้รับการต้อนรับจากพระราชาผู้เป็นปฏิปักษ์ว่า 'เชิญเถิด มหาบพิตร' ดังนี้ ชนะแผ่นดินตามที่กล่าวแล้วครอบครอง คือเป็นเจ้าของแล้วอยู่. ඉති භගවා අත්තානං කායසක්ඛිං කත්වා පුඤ්ඤානං විපාකමහන්තතං පකාසෙත්වා ඉදානි තමෙවත්ථං ගාථාබන්ධනෙන දස්සෙන්තො ‘‘පස්ස, පුඤ්ඤානං විපාක’’න්තිආදිමාහ. සුඛෙසිනොති ආලපනවචනමෙතං, තෙන සුඛපරියෙසකෙ සත්තෙ ආමන්තෙති. පාළියං පන ‘‘පස්සථා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘පස්සා’’ති වචනබ්‍යත්තයො කතොති දට්ඨබ්බො. මනුස්සානං උරෙ සත්ථං ඨපෙත්වා ඉච්ඡිතධනහරණාදිනා වා සාහසකාරිතාය සාහසිකා, තෙසං කම්මං සාහසිකකම්මං. පථවියා ඉස්සරො පථබ්‍යොති ආහ ‘‘පුථවිසාමිකො’’ති. ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำพระองค์ให้เป็นพยานด้วยพระกาย ทรงประกาศความยิ่งใหญ่แห่งวิบากของบุญแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้นนั่นแลด้วยการผูกเป็นคาถา จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'จงดูวิบากของบุญ' ดังนี้. บทว่า สุเขสิโน เป็นคำเรียกขาน ด้วยคำนั้น พระองค์ทรงเรียกสัตว์ทั้งหลายผู้แสวงหาสุข. ส่วนในบาลี พึงทราบว่ามีการสับเปลี่ยนพจน์ คือควรจะกล่าวว่า 'ปัสสถะ' (พวกท่านจงดู) แต่กล่าวว่า 'ปัสสะ' (จงดู). ชนเหล่าใดชื่อว่า สาหสิกะ เพราะกระทำการห้าวหาญด้วยการวางศาสตราไว้ที่อกของมนุษย์แล้วริบทรัพย์ที่ต้องการเป็นต้น, กรรมของชนเหล่านั้นชื่อว่า สาหสิกกรรม. ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ชื่อว่า ปถัพยะ (เจ้าปฐพี) ฉะนั้นจึงตรัสว่า 'เจ้าของแผ่นดิน'. මෙත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเมตตสูตร จบแล้ว. 10. භරියාසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาภริยาสูตร 63. දසමෙ උච්චාසද්දා මහාසද්දා උද්ධං උග්ගතත්තා උච්චං පත්ථටත්තා මහන්තං අවිනිබ්භොගං විනිභුඤ්ජිත්වා ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යං සද්දං කරොන්තා වදන්ති. වචීඝොසොපි හි බහූහි එකජ්ඣං පවත්තිතො අත්ථතො ච සද්දතො ච දුරවබොධො කෙවලං මහානිග්ඝොසො එව හුත්වා සොතපථමාගච්ඡති. මච්ඡවිලොපෙති මච්ඡෙ විලුම්පිත්වා විය ගහණෙ, මච්ඡානං වා විලුම්පනෙ. කෙවට්ටානඤ්හි මච්ඡපච්ඡිට්ඨපිතට්ඨානෙ මහාජනො සන්නිපතිත්වා ‘‘ඉධ අඤ්ඤං එකං මච්ඡං දෙහි, එකං මච්ඡඵාලං දෙහි, එතස්ස තෙ මහා දින්නො, මය්හං ඛුද්දකො’’ති එවං උච්චාසද්දමහාසද්දං කරොන්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘කෙවට්ටානං මච්ඡපච්ඡිං ඔතාරෙත්වා ඨිතට්ඨානෙ’’ති. මච්ඡග්ගහණත්ථං ජාලෙ පක්ඛිත්තෙපි තස්මිං ඨානෙ කෙවට්ටා චෙව අඤ්ඤෙ ච ‘‘පවිට්ඨො න පවිට්ඨො[Pg.186], ගහිතො න ගහිතො’’ති මහාසද්දං කරොන්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘ජාලෙ වා…පෙ… මහාසද්දො හොතී’’ති. කත්තබ්බවත්තන්ති පාදපරිකම්මාදිකත්තබ්බකිච්චං. ඛරාති චිත්තෙන වාචාය ච කක්ඛළා. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ๖๓. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า "เสียงสูง" และ "เสียงใหญ่" หมายถึง เสียงที่ดังขึ้นไปสูงและแผ่ไปกว้างใหญ่ เป็นเสียงที่ไม่อาจแยกแยะได้ ไม่สามารถแยกแยะแล้วจับใจความได้. เพราะว่าเสียงพูดที่คนจำนวนมากพูดพร้อมกัน ย่อมยากที่จะเข้าใจทั้งในด้านความหมายและเสียง เป็นเพียงเสียงอึกทึกครึกโครมเท่านั้นที่มาถึงโสตประสาท. คำว่า "การปล้นปลา" หมายถึง การจับปลาเหมือนการปล้น หรือการปล้นปลา. เพราะว่าในที่ที่ชาวประมงวางตะกร้าปลาไว้ มหาชนย่อมประชุมกันแล้วทำเสียงสูงเสียงใหญ่ว่า "ขอปลาอีกตัวหนึ่งที่นี่, ขอปลาชิ้นหนึ่งที่นี่, ของผู้นี้ท่านให้ตัวใหญ่, ของฉันตัวเล็ก" ดังนี้. คำนี้กล่าวหมายถึง "ในที่ที่ชาวประมงวางตะกร้าปลาลงไว้". แม้เมื่อข่ายถูกโยนลงไปเพื่อจับปลา ในที่นั้นทั้งชาวประมงและคนอื่นๆ ย่อมทำเสียงใหญ่ว่า "เข้าแล้วหรือยังไม่เข้า, จับได้แล้วหรือยังจับไม่ได้". คำนี้กล่าวหมายถึง "หรือในข่าย...เป็นต้น...มีเสียงใหญ่". คำว่า "วัตรที่พึงทำ" หมายถึง กิจที่พึงทำมีวัตรปฏิบัติเท้าเป็นต้น. คำว่า "หยาบกระด้าง" หมายถึง หยาบกระด้างด้วยใจและด้วยวาจา. ส่วนที่เหลือในที่นี้ชัดเจนอยู่แล้ว. භරියාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาภริยาสูตร จบแล้ว. 11. කොධනසුත්තවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถาโกธนสูตร 64. එකාදසමෙ සපත්තකරණාති වා සපත්තෙහි කාතබ්බා. කොධනන්ති කුජ්ඣනසීලං. කොධනොයන්ති කුජ්ඣනො අයං. අයන්ති ච නිපාතමත්තං. කොධපරෙතොති කොධෙන අනුගතො, පරාභිභූතො වා. දුබ්බණ්ණොව හොතීති පකතියා වණ්ණවාපි අලඞ්කතප්පටියත්තොපි මුඛවිකාරාදිවසෙන විරූපො එව හොති. එතරහි ආයතිඤ්චාති කොධාභිභූතස්ස එකන්තමිදං ඵලන්ති දීපෙතුං ‘‘දුබ්බණ්ණොවා’’ති අවධාරණං කත්වා පුන ‘‘කොධාභිභූතො’’ති වුත්තං. ๖๔. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า "การกระทำของศัตรู" หรือ "สิ่งที่ศัตรูพึงกระทำ". คำว่า "ผู้โกรธ" หมายถึง ผู้มีปกติโกรธ. คำว่า "ผู้โกรธนี้" หมายถึง ผู้นี้เป็นผู้โกรธ. คำว่า "นี้" เป็นเพียงนิบาต. คำว่า "ถูกความโกรธครอบงำ" หมายถึง ถูกความโกรธติดตาม หรือถูกความโกรธครอบงำ. คำว่า "ย่อมเป็นผู้มีผิวพรรณทราม" หมายถึง แม้โดยปกติเป็นผู้มีผิวพรรณดี หรือประดับตกแต่งแล้ว ก็ย่อมเป็นผู้มีรูปร่างน่าเกลียดด้วยอาการผิดปกติทางใบหน้าเป็นต้น. เพื่อแสดงว่า "ผลนี้เป็นผลเด็ดขาดของผู้ถูกความโกรธครอบงำ ทั้งในปัจจุบันและในอนาคต" จึงกล่าวคำว่า "ย่อมเป็นผู้มีผิวพรรณทราม" โดยทำเป็นคำยืนยัน แล้วกล่าวซ้ำว่า "ผู้ถูกความโกรธครอบงำ". අයසභාවන්ති අකිත්තිමභාවං. අත්තනො පරෙසඤ්ච අනත්ථං ජනෙතීති අනත්ථජනනො. අන්තරතොති අබ්භන්තරතො, චිත්තතො වා. තං ජනො නාවබුජ්ඣතීති කොධසඞ්ඛාතං අන්තරතො අබ්භන්තරෙ අත්තනො චිත්තෙයෙව ජාතං අනත්ථජනනචිත්තප්පකොපනාදිභයං භයහෙතුං අයං බාලමහාජනො න ජානාති. යන්ති යත්ථ. භුම්මත්ථෙ හි එතං පච්චත්තවචනං. යස්මිං කාලෙ කොධො සහතෙ නරං, අන්ධතමං තදා හොතීති සම්බන්ධො. යන්ති වා කාරණවචනං, යස්මා කොධො උප්පජ්ජමානො නරං සහතෙ අභිභවති, තස්මා අන්ධතමං තදා හොති, යදා කුද්ධොති අත්ථො යං-තං-සද්දානං එකන්තසම්බන්ධභාවතො. අථ වා යන්ති කිරියාපරාමසනං. සහතෙති යදෙතං කොධස්ස සහනං අභිභවනං, එතං අන්ධතමං භවනන්ති අත්ථො. අථ වා යං නරං කොධො සහතෙ අභිභවති, තස්ස අන්ධතමං තදා හොති. තතො ච කුද්ධො අත්ථං න ජානාති, කුද්ධො ධම්මං න පස්සතීති. คำว่า อัยสภาวะ คือ ความไม่มีชื่อเสียง. ชื่อว่าอนัตถชนนะ เพราะยังความพินาศให้เกิดแก่ตนและผู้อื่น. คำว่า อันตรโต คือจากภายใน หรือจากจิต. คำว่า ชนย่อมไม่รู้สิ่งนั้น คือ มหาชนผู้เขลาไม่รู้จักภัยอันเป็นเหตุแห่งภัย มีความพินาศและความกำเริบแห่งจิตเป็นต้น อันเกิดแล้วในภายใน ในจิตของตนเอง ซึ่งชื่อว่า ความโกรธ. คำว่า ยํ คือในกาลใด. บทนี้เป็นปจัตตวจนะในอรรถแห่งภูมิ. ความสัมพันธ์คือ ในกาลใด ความโกรธครอบงำนรชน ในกาลนั้นย่อมเป็นความมืดมิด. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ยํ เป็นวจนะแสดงเหตุ เพราะเหตุที่ความโกรธเมื่อเกิดขึ้นย่อมครอบงำนรชน เพราะฉะนั้นในกาลนั้นย่อมเป็นความมืดมิด คือเมื่อโกรธ เพราะความที่คำว่า ยํ-ตํ มีความสัมพันธ์กันโดยส่วนเดียว. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ยํ เป็นการอ้างถึงกิริยา. คำว่า สหเต คือการครอบงำของความโกรธนั้น ย่อมเป็นความมืดมิด. อีกอย่างหนึ่ง ความโกรธย่อมครอบงำนรชนใด ความมืดมิดย่อมมีแก่เขาในกาลนั้น. เพราะเหตุนั้น ผู้โกรธย่อมไม่รู้อรรถ ผู้โกรธย่อมไม่เห็นธรรม. භූනං වුච්චති වුද්ධි, තස්ස හනනං ඝාතො එතෙසන්ති භූනහච්චානි. තෙනාහ ‘‘හතවුද්ධීනී’’ති. දම-සද්දෙන වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙතුං පඤ්ඤාවීරියෙන [Pg.187] දිට්ඨියාති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘කතරෙන දමෙනා’’තිආදිමාහ. අනෙකත්ථො හි දම-සද්දො. ‘‘සච්චෙන දන්තො දමසා උපෙතො, වෙදන්තගූ වුසිතබ්‍රහ්මචරියො’’ති (සං. නි. 1.195; සු. නි. 467) එත්ථ හි ඉන්ද්‍රියසංවරො දමොති වුත්තො ‘‘මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි දමෙතී’’ති කත්වා. ‘‘යදි සච්චා දමා චාගා, ඛන්ත්‍යා භිය්‍යොධ විජ්ජතී’’ති (සං. නි. 1.246; සු. නි. 191) එත්ථ පඤ්ඤා දමො ‘‘සංකිලෙසං දමෙති පජහතී’’ති කත්වා. ‘‘දානෙන දමෙන සංයමෙන සච්චවජ්ජෙන අත්ථි පුඤ්ඤං, අත්ථි පුඤ්ඤස්ස ආගමො’’ති (සං. නි. 4.365) එත්ථ උපොසථකම්මං දමො ‘‘උපවසනවසෙන කායකම්මාදීනි දමෙතී’’ති කත්වා. ‘‘සක්ඛිස්සසි ඛො ත්වං, පුණ්ණ, ඉමිනා දමූපසමෙන සමන්නාගතො සුනාපරන්තස්මිං ජනපදන්තරෙ විහරිතු’’න්ති (ම. නි. 3.396; සං. නි. 4.88) එත්ථ අධිවාසනක්ඛන්ති දමො ‘‘කොධූපනාහමක්ඛාදිකෙ දමෙති විනොදෙතී’’ති කත්වා. ‘‘න මානකාමස්ස දමො ඉධත්ථි, න මොනමත්ථි අසමාහිතස්සා’’ති (සං. නි. 1.9) එත්ථ අභිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදිකො සමාධිපක්ඛිකො ධම්මො දමො ‘‘දම්මති චිත්තං එතෙනා’’ති කත්වා. ඉධාපි ‘‘තං දමෙන සමුච්ඡින්දෙ, පඤ්ඤාවීරියෙන දිට්ඨියා’’ති වචනතො දම-සද්දෙන පඤ්ඤාවීරියදිට්ඨියො වුත්තා. คำว่า ภูนํ หมายถึงความเจริญ. การฆ่า การทำลายความเจริญนั้น ชื่อว่า ภูนหัจจานิ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘หตวุทธี’. เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวแล้วด้วยบทว่า ทมะ ให้พิสดาร และเพื่อแสดงว่า ‘ปัญญา วิริยะ และทิฏฐิ’ เป็นสิ่งที่กล่าวแล้ว จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘ด้วยทมะอะไร’. เพราะบทว่า ทมะ มีหลายอรรถ. ในพระบาลีว่า ‘ผู้ฝึกแล้วด้วยสัจจะ ประกอบด้วยทมะ ถึงที่สุดแห่งเวท จบพรหมจรรย์แล้ว’ (สํ. ส. 1.195; สุ. นิ. 467) นี้ ทมะกล่าวถึงอินทรียสังวร เพราะฝึกอินทรีย์ 6 มีใจเป็นที่ 6. ในพระบาลีว่า ‘ถ้าความจริง ทมะ จาคะ ขันติ มีอยู่ยิ่งกว่าในโลกนี้’ (สํ. ส. 1.246; สุ. นิ. 191) นี้ ปัญญาเป็นทมะ เพราะฝึกกิเลสและละกิเลสได้. ในพระบาลีว่า ‘ด้วยทาน ด้วยทมะ ด้วยสังยมะ ด้วยสัจจวาจา บุญมีอยู่ บุญย่อมมาถึง’ (สํ. ส. 4.365) นี้ อุโบสถกรรมเป็นทมะ เพราะฝึกกายกรรมเป็นต้นด้วยการอยู่จำอุโบสถ. ในพระบาลีว่า ‘ดูกรปุณณะ เธอประกอบด้วยทมะและอุปสมะนี้ จักสามารถอยู่ในชนบทชื่อสุนาปรันตะได้’ (ม. อุ. 3.396; สํ. ส. 4.88) นี้ อธิวาสนขันติเป็นทมะ เพราะฝึกและบรรเทาความโกรธ ความผูกโกรธ และความลบหลู่เป็นต้น. ในพระบาลีว่า ‘ทมะย่อมไม่มีแก่ผู้ใคร่มานะในโลกนี้ โมนะย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่ตั้งมั่น’ (สํ. ส. 1.9) นี้ ธรรมอันเป็นไปในฝ่ายสมาธิ มีอภิสัมโพชฌงค์เป็นต้น เป็นทมะ เพราะจิตย่อมได้รับการฝึกด้วยธรรมนั้น. ในที่นี้ก็เหมือนกัน ด้วยบทว่า ทมะ ได้กล่าวถึงปัญญา วิริยะ และทิฏฐิ ตามนัยแห่งพระบาลีว่า ‘พึงถอนสิ่งนั้นเสียด้วยทมะ ด้วยปัญญา ด้วยวิริยะ ด้วยทิฏฐิ’. කොධනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโกธนสูตร จบ. අබ්‍යාකතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอัพยากตวรรค จบ. 7. මහාවග්ගො ๗. มหาวรรค 1-2. හිරිඔත්තප්පසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๒. อรรถกถาหิริโอตตัปปสูตรเป็นต้น 65-66. සත්තමස්ස පඨමං උත්තානමෙව. දුතියෙ තයො සංවට්ටාති ආපොසංවට්ටො, තෙජොසංවට්ටො, වායොසංවට්ටොති තයො සංවට්ටා. තිස්සො සංවට්ටසීමාති ආභස්සරා, සුභකිණ්හා, වෙහප්ඵලාති තිස්සො සංවට්ටසීමා. යදා හි කප්පො තෙජෙන සංවට්ටති විනස්සති, තදා ආභස්සරතො හෙට්ඨා අග්ගිනා ඩය්හති. යදා ආපෙන සංවට්ටති, තදා සුභකිණ්හතො හෙට්ඨා උදකෙන විලීයති. යදා වායුනා සංවට්ටති, තදා වෙහප්ඵලතො හෙට්ඨා වායුනා විද්ධංසති. විත්ථාරතො පන සදාපි එකං බුද්ධක්ඛෙත්තං විනස්සති. බුද්ධක්ඛෙත්තං නාම තිවිධං හොති ජාතික්ඛෙත්තං ආණාක්ඛෙත්තං [Pg.188] විසයක්ඛෙත්තන්ති. තත්ථ ජාතික්ඛෙත්තං නාම දසසහස්සචක්කවාළපරියන්තං හොති, යං තථාගතස්ස පටිසන්ධිගහණාදීසු කම්පති. ආණාක්ඛෙත්තං කොටිසහස්සචක්කවාළපරියන්තං, යත්ථ රතනසුත්තං (ඛු. පා. 6.1 ආදයො; සු. නි. 224 ආදයො) ඛන්ධපරිත්තං (අ. නි. 4.67; චූළව. 251) ධජග්ගපරිත්තං (සං. නි. 1.249). ආටානාටියපරිත්තං (දී. නි. 3.275 ආදයො), මොරපරිත්තන්ති (ජා. 1.2.17-18) ඉමෙසං පරිත්තානං ආනුභාවො වත්තති. විසයක්ඛෙත්තං අනන්තමපරිමාණං, යං ‘‘යාවතා වා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’’ති වුත්තං. එවමෙතෙසු තීසු බුද්ධක්ඛෙත්තෙසු එකං ආණාක්ඛෙත්තං විනස්සති. තස්මිං පන විනස්සන්තෙ ජාතික්ඛෙත්තං විනට්ඨමෙව හොති. විනස්සන්තඤ්ච එකතොව විනස්සති, සණ්ඨහන්තම්පි එකතොව සණ්ඨහති. ๖๕-๖๖. อรรถกถาสูตรที่ 7 สูตรแรกมีเนื้อความตื้น. ในสูตรที่ 2 มีสังวัฏฏะ 3 คือ อาโปสังวัฏฏะ เตโชสังวัฏฏะ วาโยสังวัฏฏะ. สังวัฏฏสีมา 3 คือ อาภัสสรา สุภกิณหา เวหัปผลา. เมื่อใดกัปย่อมพินาศด้วยไฟ เมื่อนั้นเบื้องต่ำจากชั้นอาภัสสราลงมา ย่อมถูกไฟไหม้. เมื่อใดกัปย่อมพินาศด้วยน้ำ เมื่อนั้นเบื้องต่ำจากชั้นสุภกิณหาลงมา ย่อมละลายด้วยน้ำ. เมื่อใดกัปย่อมพินาศด้วยลม เมื่อนั้นเบื้องต่ำจากชั้นเวหัปผลาลงมา ย่อมถูกลมพัดทำลาย. โดยพิสดารแล้ว พุทธเกษตรหนึ่งย่อมพินาศอยู่เสมอ. พุทธเกษตรมี 3 อย่าง คือ ชาติเขต อาณาเขต วิสัยเขต. ในบรรดาพุทธเกษตรเหล่านั้น ชาติเขตมีประมาณหมื่นจักรวาล ซึ่งย่อมหวั่นไหวในคราวที่พระตถาคตถือปฏิสนธิเป็นต้น. อาณาเขตมีประมาณแสนโกฏิจักรวาล ซึ่งเป็นที่ที่อานุภาพของพระปริตรเหล่านี้ คือ รตนสูตร (ขุ. ขุ. 6.1 เป็นต้น; สุ. นิ. 224 เป็นต้น) ขันธปริตร (อ. นิ. 4.67; จูฬว. 251) ธชัคคปริตร (สํ. นิ. 1.249) อาฏานาฏิยปริตร (ที. ปาฏิ. 3.275 เป็นต้น) และโมรปริตร (ชา. 1.2.17-18) ย่อมเป็นไป. วิสัยเขตไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘หรือพึงหวังได้เพียงใด’. ในพุทธเกษตร 3 อย่างนี้ อาณาเขตย่อมพินาศ. เมื่ออาณาเขตนั้นพินาศ ชาติเขตก็ย่อมพินาศด้วย. เมื่อพินาศก็ย่อมพินาศพร้อมกัน เมื่อตั้งอยู่ก็ย่อมตั้งอยู่พร้อมกัน. තීණි සංවට්ටමූලානීති රාගදොසමොහසඞ්ඛාතානි තීණි සංවට්ටකාරණානි. රාගාදීසු හි අකුසලමූලෙසු උස්සන්නෙසු ලොකො විනස්සති. තථා හි රාගෙ උස්සන්නතරෙ අග්ගිනා විනස්සති, දොසෙ උස්සන්නතරෙ උදකෙන, මොහෙ උස්සන්නතරෙ වාතෙන. කෙචි පන ‘‘දොසෙ උස්සන්නතරෙ අග්ගිනා, රාගෙ උදකෙනා’’ති වදන්ති. สังวัฏฏมูล 3 คือ เหตุแห่งสังวัฏฏะ 3 ได้แก่ ราคะ โทสะ และโมหะ. ด้วยว่าเมื่ออกุศลมูลมีราคะเป็นต้นกำเริบ โลกย่อมพินาศ. คือ เมื่อราคะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยไฟ เมื่อโทสะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยน้ำ เมื่อโมหะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยลม. แต่บางพวกกล่าวว่า ‘เมื่อโทสะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยไฟ เมื่อราคะกำเริบยิ่ง โลกย่อมพินาศด้วยน้ำ’. තීණි කොලාහලානීති කප්පකොලාහලං, බුද්ධකොලාහලං, චක්කවත්තිකොලාහලන්ති තීණි කොලාහලානි. තත්ථ ‘‘වස්සසතසහස්සමත්ථකෙ කප්පුට්ඨානං නාම භවිස්සතී’’තිආදිනා දෙවතාහි උග්ඝොසිතසද්දො කප්පකොලාහලං නාම හොති. ‘‘ඉතො වස්සසතසහස්සමත්ථකෙ ලොකො විනස්සිස්සති, මෙත්තං, මාරිසා, භාවෙථ කරුණං මුදිතං උපෙක්ඛ’’න්ති මනුස්සපථෙ දෙවතා ඝොසන්තියො චරන්ති. ‘‘වස්සසහස්සමත්ථකෙ බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති බුද්ධකොලාහලං නාම හොති. ‘‘ඉතො වස්සසහස්සමත්ථකෙ බුද්ධො උප්පජ්ජිත්වා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො සඞ්ඝරතනෙන පරිවාරිතො ධම්මං දෙසෙන්තො විචරිස්සතී’’ති දෙවතා උග්ඝොසන්ති. ‘‘වස්සසතමත්ථකෙ පන චක්කවත්තී උප්පජ්ජිස්සතී’’ති චක්කවත්තිකොලාහලං නාම හොති. ‘‘ඉතො වස්සසතමත්ථකෙ සත්තරතනසම්පන්නො චාතුද්දීපිස්සරො සහස්සපරිවාරො වෙහාසඞ්ගමො චක්කවත්තී රාජා උප්පජ්ජිස්සතී’’ති දෙවතා උග්ඝොසන්ති. โกลาหล 3 อย่าง คือ กัปปโกลาหล พุทธโกลาหล จักกวัตติโกลาหล. ในบรรดาโกลาหลเหล่านั้น เสียงที่เทวดาประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปแสนปี กัปจะตั้งขึ้น’ เป็นต้น ชื่อว่า กัปปโกลาหล. เทวดาทั้งหลายย่อมเที่ยวประกาศไปในทางมนุษย์ว่า ‘เมื่อล่วงไปแสนปีจากนี้ โลกจะพินาศ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงเจริญเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา’. เสียงที่ประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปพันปี พระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้น’ ชื่อว่า พุทธโกลาหล. เทวดาทั้งหลายย่อมประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปพันปีจากนี้ พระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้น ทรงปฏิบัติตามธรรมและอนุธรรม แวดล้อมด้วยพระสงฆ์รัตนะ ทรงแสดงธรรมเที่ยวไป’. ส่วนเสียงที่ประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปร้อยปี พระจักรพรรดิจะอุบัติขึ้น’ ชื่อว่า จักกวัตติโกลาหล. เทวดาทั้งหลายย่อมประกาศว่า ‘เมื่อล่วงไปร้อยปีจากนี้ พระราชาจักรพรรดิ ผู้สมบูรณ์ด้วยรัตนะ 7 เป็นใหญ่ในทวีปทั้ง 4 มีบริวารพันหนึ่ง เสด็จไปในอากาศได้ จะอุบัติขึ้น’. අචිරට්ඨෙන න ධුවාති උදකබුබ්බුළාදයො විය න චිරට්ඨායිතාය ධුවභාවරහිතා. අස්සාසරහිතාති සුපිනකෙ පීතපානීයං විය අනුලිත්තචන්දනං විය ච අස්සාසවිරහිතා. คำว่า อจิรฏฺเฐน น ธุวา คือ ไม่ยั่งยืน เพราะความที่ตั้งอยู่ไม่นาน เหมือนฟองน้ำเป็นต้น จึงชื่อว่าปราศจากความเป็นของยั่งยืน. คำว่า อสฺสาสรหิตา คือ ปราศจากความเบาใจ เหมือนน้ำที่ดื่มในฝัน และเหมือนจันทน์ที่ลูบไล้แล้ว. උපකප්පනමෙඝොති [Pg.189] කප්පවිනාසකමෙඝං සන්ධාය වදති. යස්මිඤ්හි සමයෙ කප්පො අග්ගිනා නස්සති, ආදිතොව කප්පවිනාසකමහාමෙඝො උට්ඨහිත්වා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙ එකමහාවස්සං වස්සති. මනුස්සා තුට්ඨහට්ඨා සබ්බබීජානි නීහරිත්වා වපන්ති. සස්සෙසු පන ගොඛායිතකමත්තෙසු ජාතෙසු ගද්‍රභරවං රවන්තො එකබින්දුම්පි න වස්සති, තදා පච්ඡින්නං පච්ඡින්නමෙව වස්සං හොති. තෙනාහ ‘‘තදා නික්ඛන්තබීජං..පෙ… එකබින්දුම්පි දෙවො න වස්සතී’’ති. ‘‘වස්සසතසහස්ස අච්චයෙන කප්පවුට්ඨානං භවිස්සතී’’තිආදිනා දෙවතාහි වුත්තවචනං සුත්වා යෙභුය්‍යෙන මනුස්සා ච භුම්මදෙවතා ච සංවෙගජාතා අඤ්ඤමඤ්ඤං මුදුචිත්තා හුත්වා මෙත්තාදීනි පුඤ්ඤානී කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්ති, අවීචිතො පට්ඨාය තුච්ඡො හොතීති. คำว่า อุปกัปปนเมฆ ท่านกล่าวหมายถึงเมฆทำลายกัป. ในสมัยใดกัปพินาศด้วยไฟ เมฆใหญ่ทำลายกัปย่อมตั้งขึ้นก่อนทีเดียว แล้วตกเป็นฝนใหญ่ครั้งเดียวในแสนโกฏิจักรวาล. มนุษย์ทั้งหลายดีใจร่าเริง นำพืชทุกชนิดออกหว่าน. แต่เมื่อพืชเหล่านั้นงอกขึ้นพอที่โคจะเล็มกินได้ เมฆนั้นก็ส่งเสียงร้องเหมือนลาแล้วไม่ตกอีกเลยแม้หยาดเดียว ในกาลนั้นฝนก็ขาดสายไปทีเดียว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในกาลนั้น พืชที่หว่านแล้ว... (ละ)... เทวดาไม่ยังฝนให้ตกแม้หยาดเดียว' ดังนี้. มนุษย์และภุมมเทวดาส่วนมากได้ฟังคำที่เทวดากล่าวว่า 'เมื่อล่วงไปแสนปี กัปจะตั้งขึ้น' ดังนี้เป็นต้นแล้ว เกิดความสังเวช มีจิตอ่อนโยนต่อกันและกัน กระทำบุญมีเมตตาเป็นต้นแล้ว ย่อมไปเกิดในเทวโลก ตั้งแต่อเวจีเป็นต้นไปก็ว่างเปล่า ดังนี้. පඤ්ච බීජජාතානීති මූලබීජං ඛන්ධබීජං ඵළුබීජං අග්ගබීජං බීජබීජන්ති පඤ්ච බීජානි ජාතානි. තත්ථ මූලබීජන්ති වචා, වචත්තං, හලිද්දං, සිඞ්ගිවෙරන්ති එවමාදි. ඛන්ධබීජන්ති අස්සත්ථො, නිග්‍රොධොති එවමාදි. ඵළුබීජන්ති උච්ඡු, වෙළු, නළොති එවමාදි. අග්ගබීජන්ති අජ්ජුකං, ඵණිජ්ජකන්ති එවමාදි. බීජබීජන්ති වීහිආදි පුබ්බණ්ණඤ්චෙව මුග්ගමාසාදිඅපරණ්ණඤ්ච. පච්චයන්තරසමවායෙ විසදිසුප්පත්තියා විසෙසකාරණභාවතො රුහනසමත්ථෙ සාරඵලෙ නිරුළ්හො බීජ-සද්දො තදත්ථසිද්ධියා මූලාදීසුපි කෙසුචි පවත්තතීති මූලාදිතො නිවත්තනත්ථං එකෙන බීජ-සද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං ‘‘බීජබීජ’’න්ති ‘‘රූපරූපං (විසුද්ධි. 2.449) දුක්ඛදුක්ඛ’’න්ති (සං. නි. 4.327) යථා. යථා ඵලපාකපරියන්තා ඔසධිරුක්ඛා වෙළුකදලිආදයො. คำว่า พืช 5 ชนิด ได้แก่ พืชเกิดจากราก พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากข้อ พืชเกิดจากยอด และพืชเกิดจากเมล็ด รวมเป็นพืช 5 ชนิด. ในบรรดาพืชเหล่านั้น พืชเกิดจากราก ได้แก่ ว่านน้ำ ว่านเปราะ ขมิ้น ขิง เป็นต้น. พืชเกิดจากลำต้น ได้แก่ ต้นโพธิ์ ต้นไทร เป็นต้น. พืชเกิดจากข้อ ได้แก่ อ้อย ไผ่ อ้อ เป็นต้น. พืชเกิดจากยอด ได้แก่ ผักชีลาว โหระพา เป็นต้น. พืชเกิดจากเมล็ด ได้แก่ ข้าวเปลือกเป็นต้นที่เป็นบุพพัณณชาติ และถั่วเขียวถั่วราชมาสเป็นต้นที่เป็นอปรัณณชาติ. คำว่า พืช นี้ โดยสภาวะที่เป็นเหตุพิเศษแห่งการเกิดสิ่งที่แตกต่างกันเมื่อปัจจัยอื่นพร้อมมูล ย่อมใช้เรียกผลที่มีแก่นซึ่งสามารถงอกได้ และโดยความหมายนั้น ย่อมใช้เรียกแม้ในพืชมีรากเป็นต้นบางอย่างด้วย. เพื่อจะจำแนกออกจากพืชมีรากเป็นต้นเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวระบุด้วยคำว่า พืช ซ้ำกันว่า 'พืชเกิดจากเมล็ด' (บีชบีชะ) เหมือนคำว่า 'รูปรูป' (วิสุทธิ. 2.449) และ 'ทุกขทุกข์' (สํ. นิ. 4.327) ฉะนั้น. เหมือนต้นไม้ที่เป็นโอสถมีไผ่และกล้วยเป็นต้น ซึ่งมีผลสุกเป็นที่สุด. යං කදාචීතිආදීසු යන්ති නිපාතමත්තං. කදාචීති කිස්මිඤ්චි කාලෙ. කරහචීති තස්සෙව වෙවචනං. දීඝස්ස අද්ධුනොති දීඝස්ස කාලස්ස. අච්චයෙනාති අතික්කමෙන. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ในบทว่า ยํ กทาจิ เป็นต้น คำว่า ยํ เป็นเพียงนิบาต. คำว่า กทาจิ คือ ในกาลบางคราว. คำว่า กะระหะจิ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. คำว่า ทีฆสฺส อทฺธุโน คือ แห่งกาลนาน. คำว่า อจฺจเยน คือ โดยการล่วงไป. เนื้อความที่เหลือในที่นี้ตื้นทั้งนั้น. හිරිඔත්තප්පසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการพรรณนาความแห่งหิริโอตตัปปสูตรเป็นต้น. 3. නගරොපමසුත්තවණ්ණනා ๓. การพรรณนาความแห่งนครูปมสูตร. 67. තතියෙ පච්චන්තෙ භවං පච්චන්තිමං. ‘‘රථො සීලපරික්ඛාරො, ඣානක්ඛො චක්කවීරියො’’තිආදීසු (සං. නි. 5.4) විය අලඞ්කාරවචනො පරික්ඛාරසද්දොති ආහ ‘‘නගරාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කත’’න්ති. පරිවාරවචනොපි වට්ටතියෙව ‘‘සත්ත සමාධිපරික්ඛාරා’’තිආදීසු [Pg.190] (දී. නි. 3.330) විය. නෙමං වුච්චති ථම්භාදීහි අනුපතභූමිප්පදෙසොති ආහ ‘‘ගම්භීරආවාටා’’ති, ගම්භීරං භූමිං අනුප්පවිට්ඨාති අත්ථො. සුට්ඨු සන්නිසීදාපිතාති භූමිං නිඛනිත්වා සම්මදෙව ඨපිතා. ๖๗. ในสูตรที่ ๓ คำว่า ปัจจันติมะ คือสิ่งที่อยู่ในปัจจันตประเทศ. คำว่า ปริกขาร เป็นคำกล่าวถึงเครื่องประดับ เหมือนในคำว่า รถมีศีลเป็นเครื่องประดับ มีฌานเป็นเพลา มีความเพียรเป็นล้อ ดังนี้เป็นต้น (สํ. นิ. ๕.๔) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ประดับด้วยเครื่องประดับแห่งนคร ดังนี้. แม้คำที่กล่าวถึงบริวารก็ใช้ได้เหมือนกัน เหมือนในคำว่า บริขารแห่งสมาธิ ๗ ดังนี้เป็นต้น (ที. นิ. ๓.๓๓๐). ส่วนแห่งพื้นดินที่เสาเป็นต้นหยั่งลงไป ท่านเรียกว่า เนมะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า มีหลุมลึก คือมีความหมายว่า เข้าไปสู่พื้นดินลึก. คำว่า สุนิสสีทาปิตา คือขุดดินแล้วตั้งไว้เป็นอย่างดี. අනුපරියායෙති එතෙනාති අනුපරියායො, සොයෙව පථොති අනුපරියායපථො, පරිතො පාකාරස්ස අනුයායමග්ගො. ชื่อว่า อนุปริยายะ เพราะเป็นเครื่องไปตาม, ทางนั้นนั่นเองชื่อว่า อนุปริยายปถะ คือทางที่ไปตามกำแพงโดยรอบ. හත්ථිං ආරොහන්ති ආරොහාපයන්ති චාති හත්ථාරොහා (දී. නි. ටී. 1.163). යෙන හි පයොගෙන පුරිසො හත්ථිනො ආරොහනයොග්ගො හොති, හත්ථිස්ස තං පයොගං විධායන්තානං සබ්බෙසම්පෙතෙසං ගහණං. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙපී’’තිආදි. තත්ථ හත්ථාචරියා නාම යෙ හත්ථිනො හත්ථාරොහකානඤ්ච සික්ඛාපකා. හත්ථිවෙජ්ජා නාම හත්ථිභිසක්කා. හත්ථිබන්ධා නාම හත්ථීනං පාදරක්ඛකා. ආදි-සද්දෙන හත්ථීනං යවපදායකාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. අස්සාරොහා රථිකාති එත්ථාපි එසෙව නයො. රථෙ නියුත්තා රථිකා. රථරක්ඛා නාම රථස්ස ආණිරක්ඛකා. ධනුං ගණ්හන්ති ගණ්හාපෙන්ති චාති ධනුග්ගහා, ඉස්සාසා ධනුසිප්පස්ස සික්ඛාපකා ච. තෙනාහ ‘‘ධනුආචරියා ඉස්සාසා’’ති. චෙලෙන චෙලපටාකාය යුද්ධෙ අකන්ති ගච්ඡන්තීති චෙලකාති ආහ – ‘‘යෙ යුද්ධෙ ජයද්ධජං ගහෙත්වා පුරතො ගච්ඡන්තී’’ති. යථා තථා ඨිතෙ සෙනිකෙ බ්‍රූහකරණවසෙන තතො තතො චලයන්ති උච්චාලෙන්තීති චලකා. සකුණග්ඝිආදයො විය මංසපිණ්ඩං පරසෙනාසමූහං සාහසිකමහායොධතාය ඡෙත්වා ඡෙත්වා දයන්ති උප්පතිත්වා ගච්ඡන්තීති පිණ්ඩදායකා. දුතියවිකප්පෙ පිණ්ඩෙ දයන්ති ජනසම්මද්දෙ උප්පතන්තා විය ගච්ඡන්තීති පිණ්ඩදායකාති අත්ථො වෙදිතබ්බො. උග්ගතුග්ගතාති ථාමජවපරක්කමාදිවසෙන අතිවිය උග්ගතා, උදග්ගාති අත්ථො. පක්ඛන්දන්තීති අත්තනො වීරසූරභාවෙන අසජ්ජමානා පරසෙනං අනුපවිසන්තීති අත්ථො. ථාමජවබලපරක්කමාදිසම්පත්තියා මහානාගා විය මහානාගා. එකසූරාති එකාකිසූරා අත්තනො සූරභාවෙනෙව එකාකිනො හුත්වා යුජ්ඣනකා. සජාලිකාති සවම්මිකා. සරපරිත්තාණන්ති චම්මපරිසිබ්බිතං ඛෙටකං, චම්මමයං වා ඵලකං. ඝරදාසයොධාති අත්තනො දාසයොධා. คำว่า หัตถาโรหะ คือผู้ที่ขึ้นช้างและให้ผู้อื่นขึ้นช้าง (ที. นิ. ฏีกา ๑.๑๖๓). ด้วยความพยายามใด บุรุษย่อมเป็นผู้ควรแก่การขึ้นช้าง การถือเอาความพยายามนั้นทั้งหมดของผู้ที่จัดแจงความพยายามนั้นแก่ช้าง ย่อมเป็นไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ทั้งหมด ดังนี้เป็นต้น. ในบรรดาคนเหล่านั้น คำว่า หัตถาจารย์ คือผู้ฝึกช้างและผู้ฝึกหัตถาโรหะ. คำว่า หัตถิเวช คือหมอช้าง. คำว่า หัตถิพันธะ คือผู้ดูแลเท้าช้าง. ด้วยคำว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์ผู้ให้หญ้าแก่ช้างเป็นต้น. ในบทว่า อัสสาโรหะ รถิกะ นี้ก็นัยเดียวกัน. คำว่า รถิกะ คือผู้ที่ประจำอยู่ในรถ. คำว่า รถรักษา คือผู้รักษาลิ่มรถ. คำว่า ธนุคคหะ คือผู้ที่จับธนูและให้ผู้อื่นจับธนู, อิสสาสะ คือผู้ฝึกศิลปะการยิงธนู. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ธนูอาจารย์ อิสสาสะ ดังนี้. คำว่า เจลกะ คือผู้ที่ไปในสงครามด้วยผ้า ด้วยธงผ้า ท่านจึงกล่าวว่า ผู้ที่ถือธงชัยไปข้างหน้าในสงคราม ดังนี้. คำว่า จลกะ คือผู้ที่ทำให้ทหารที่ยืนอยู่ตามที่ต่างๆ เคลื่อนไหวและยกขึ้นจากที่นั้นๆ โดยการกระตุ้น. คำว่า ปิณฑทายกะ คือผู้ที่ตัดและทำลายกลุ่มข้าศึกเหมือนก้อนเนื้อ เหมือนเหยี่ยวเป็นต้น แล้วกระโดดไปโดยความเป็นยอดนักรบผู้กล้าหาญ. ในทางเลือกที่สอง พึงทราบความหมายว่า ปิณฑทายกะ คือผู้ที่กระโดดไปในหมู่ชนเหมือนกระโดดไปในก้อนเนื้อ. คำว่า อุคคตุคคตะ คือผู้ที่สูงส่งยิ่งนักโดยกำลัง ความเร็ว ความเพียรเป็นต้น มีความหมายว่า อุทัคคะ (ผู้ร่าเริง). คำว่า ปักขันทันติ คือมีความหมายว่า เข้าไปในกองทัพข้าศึกโดยไม่ติดขัดด้วยความเป็นผู้กล้าหาญของตน. คำว่า มหานาค คือผู้ที่เหมือนพญานาคด้วยความสมบูรณ์แห่งกำลัง ความเร็ว พละ ความเพียรเป็นต้น. คำว่า เอกสูระ คือผู้กล้าหาญคนเดียว ผู้ที่ต่อสู้โดยเป็นผู้โดดเดี่ยวด้วยความเป็นผู้กล้าหาญของตนเอง. คำว่า สชาลิกะ คือผู้มีเกราะ. คำว่า สรปริตตาณะ คือโล่ที่เย็บด้วยหนัง หรือแผ่นไม้ที่ทำด้วยหนัง. คำว่า ฆรทาสโยธา คือทาสนักรบของตน. සම්පක්ඛන්දනලක්ඛණාති සද්ධෙය්‍යවත්ථුනො එවමෙතන්ති සම්පක්ඛන්දනලක්ඛණා. සම්පසාදනලක්ඛණාති පසීදිතබ්බෙ වත්ථුස්මිං පසීදනලක්ඛණා. ඔකප්පනසද්ධාති [Pg.191] ඔක්කන්තිත්වා පක්ඛන්දිත්වා අධිමුච්චනං. පසාදනීයෙ වත්ථුස්මිං පසීදනං පසාදසද්ධා. අයං අනුධම්මොති අයං නවන්නං ලොකුත්තරධම්මානං අනුලොමධම්මො. නිබ්බිදාබහුලොති උක්කණ්ඨනාබහුලො. සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍යන්ති සද්ධා නාමායං සත්තස්ස මරණවසෙන මහාපථං සංවජතො මහාකන්තාරං පටිපජ්ජතො මහාවිදුග්ගං පක්ඛන්දතො පාථෙය්‍යපුටං බන්ධති, සම්බලං විස්සජ්ජෙතීති අත්ථො. සද්ධඤ්හි උප්පාදෙත්වා දානං දෙති, සීලං රක්ඛති, උපොසථකම්මං කරොති. තෙනෙතං වුත්තං ‘‘සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍ය’’න්ති. සිරීති ඉස්සරියං. ඉස්සරියෙ හි අභිමුඛීභූතෙ ථලතොපි ජලතොපි භොගා ආගච්ඡන්තියෙව. තෙනෙතං වුත්තං ‘‘සිරී භොගානමාසයො’’ති. සද්ධා දුතියා පුරිසස්ස හොතීති පුරිසස්ස දෙවලොකෙ, මනුස්සලොකෙ චෙව නිබ්බානඤ්ච ගච්ඡන්තස්ස සද්ධා දුතියා හොති, සහායකිච්චං සාධෙති. භත්තපුටාදීති ආදි-සද්දෙන දුතියිකාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අනෙකසරසතාති අනෙකසභාවතා, අනෙකකිච්චතා වා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. คำว่า สัมปักขันธนลักษณะ คือลักษณะแห่งการแล่นเข้าไปสู่สิ่งที่ควรเชื่อว่า สิ่งนี้เป็นอย่างนี้. คำว่า สัมปสาทนลักษณะ คือลักษณะแห่งความเลื่อมใสในสิ่งที่ควรเลื่อมใส. คำว่า โอกัปปนสัทธา คือการหยั่งลง การแล่นเข้าไป การน้อมใจเชื่อ. ความเลื่อมใสในสิ่งที่ควรเลื่อมใส คือ ปสาทสัทธา. คำว่า อะยัง อะนุธัมโม คือธรรมนี้เป็นธรรมคล้อยตามโลกุตรธรรม ๙. คำว่า นิพพิทาพหุละ คือมีความเบื่อหน่ายมาก. คำว่า สัทธาผูกเสบียง คือศรัทธานี้ชื่อว่าย่อมผูกห่อเสบียง ย่อมจัดแจงเสบียงแก่สัตว์ผู้เดินทางไปสู่ทางใหญ่ ผู้เข้าสู่ป่าใหญ่ ผู้แล่นเข้าไปสู่ทางกันดารใหญ่ โดยความเป็นผู้ตาย. เพราะบุคคลย่อมให้ทาน รักษาศีล กระทำอุโบสถกรรม โดยการยังศรัทธาให้เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สัทธาผูกเสบียง ดังนี้. คำว่า สิริ คือความเป็นใหญ่. เมื่อความเป็นใหญ่มาถึงแล้ว โภคะย่อมมาทั้งจากทางบกและทางน้ำนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สิริเป็นที่อาศัยแห่งโภคะ ดังนี้. คำว่า ศรัทธาเป็นเพื่อนสองของบุรุษ คือศรัทธาเป็นเพื่อนสองของบุรุษผู้ไปสู่เทวโลก มนุษยโลก และนิพพาน ย่อมสำเร็จกิจแห่งสหาย. คำว่า ภัตตปุฏะเป็นต้น พึงทราบว่าด้วยคำว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์ภรรยาเป็นต้น. คำว่า อเนกสรสตา คือความมีสภาพหลายอย่าง หรือความมีกิจหลายอย่าง. ข้อที่เหลือพึงทราบได้ง่ายทั้งนั้น. නගරොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการพรรณนาความแห่งนครูปมสูตร. 4. ධම්මඤ්ඤූසුත්තවණ්ණනා ๔. การพรรณนาความแห่งธัมมัญญูสูตร. 68. චතුත්ථෙ සුත්තගෙය්‍යාදිධම්මං ජානාතීති ධම්මඤ්ඤූ. තස්ස තස්සෙව සුත්තගෙය්‍යාදිනා භාසිතස්ස තදඤ්ඤස්ස සුත්තපදත්ථස්ස බොධකස්ස සද්දස්ස අත්ථකුසලතාවසෙන අත්ථං ජානාතීති අත්ථඤ්ඤූ. ‘‘එත්තකොම්හි සීලෙන සමාධිනා පඤ්ඤායා’’ති එවං යථා අත්තනො පමාණජානනවසෙන අත්තානං ජානාතීති අත්තඤ්ඤූ. පටිග්ගහණපරිභොගපරියෙසනවිස්සජ්ජනෙසු මත්තං ජානාතීති මත්තඤ්ඤූ. නිද්දෙසෙ පන පටිග්ගහණමත්තඤ්ඤුතාය එව පරිභොගාදිමත්තඤ්ඤුතා පබොධිතා හොතීති පටිග්ගහණමත්තඤ්ඤුතාව දස්සිතා. ‘‘අයං කාලො උද්දෙසස්ස, අයං කාලො පරිපුච්ඡාය, අයං කාලො යොගස්ස අධිගමායා’’ති එවං කාලං ජානාතීති කාලඤ්ඤූ. තත්ථ පඤ්ච වස්සානි උද්දෙසස්ස කාලො, දස පරිපුච්ඡාය, ඉදං අතිසම්බාධං, අතික්ඛපඤ්ඤස්ස තාවතා කාලෙන තීරෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා දස වස්සානි උද්දෙසස්ස කාලො, වීසති පරිපුච්ඡාය, තතො පරං යොගෙ කම්මං කාතබ්බං. ඛත්තියපරිසාදිකං [Pg.192] අට්ඨවිධං පරිසං ජානාතීති පරිසඤ්ඤූ. භික්ඛුපරිසාදිකං චතුබ්බිධං, ඛත්තියපරිසාදිකං මනුස්සපරිසංයෙව පුන චතුබ්බිධං ගහෙත්වා අට්ඨවිධං වදන්ති අපරෙ. නිද්දෙසෙ පනස්ස ඛත්තියපරිසාදිචතුබ්බිධපරිසග්ගහණං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. ‘‘ඉමං මෙ සෙවන්තස්ස අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, තස්මා අයං පුග්ගලො සෙවිතබ්බො, විපරියායතො අඤ්ඤො අසෙවිතබ්බො’’ති සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බපුග්ගලං ජානාතීති පුග්ගලපරොපරඤ්ඤූ. එවඤ්හි තෙසං පුග්ගලානං පරොපරං උක්කට්ඨනිහීනතං ජානාති නාම. නිද්දෙසෙපිස්ස සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බපුග්ගලෙ විභාවනමෙව සමණකථාකතන්ති දට්ඨබ්බං. ๖๘. ในสูตรที่ ๔ ผู้รู้ธรรม คือผู้รู้ธรรมมีสูตรและเคยยะเป็นต้น. ผู้รู้อรรถ คือผู้รู้อรรถโดยความฉลาดในอรรถแห่งเสียงที่ทำให้รู้เนื้อความแห่งบทในสูตรนั้นๆ และเนื้อความแห่งบทในสูตรอื่นนอกจากนั้นที่ตรัสไว้ด้วยสูตรและเคยยะเป็นต้นนั้นๆ. ผู้รู้จักตน คือผู้รู้จักตนโดยความเป็นผู้รู้ประมาณของตนว่า “เรามีศีล สมาธิ ปัญญาเพียงเท่านี้”. ผู้รู้จักประมาณ คือผู้รู้จักประมาณในการรับ การบริโภค การแสวงหา และการสละ. แต่ในนิเทศนั้น การรู้จักประมาณในการรับเท่านั้นที่แสดงไว้ เพราะการรู้จักประมาณในการบริโภคเป็นต้นย่อมเป็นอันระบุถึงด้วยการรู้จักประมาณในการรับนั่นเอง. ผู้รู้จักกาล คือผู้รู้จักกาลว่า “กาลนี้เป็นกาลแห่งการบอก, กาลนี้เป็นกาลแห่งการสอบถาม, กาลนี้เป็นกาลแห่งการบำเพ็ญเพียรเพื่อบรรลุ”. ในที่นั้น ๕ ปีเป็นกาลแห่งการบอก, ๑๐ ปีเป็นกาลแห่งการสอบถาม. นี้คับแคบเกินไป เพราะแม้ผู้มีปัญญาเฉียบแหลมก็ไม่สามารถจะให้สำเร็จได้ด้วยกาลเพียงเท่านั้น ดังนั้น ๑๐ ปีจึงเป็นกาลแห่งการบอก, ๒๐ ปีเป็นกาลแห่งการสอบถาม, หลังจากนั้นพึงกระทำกรรมในโยคะ. ผู้รู้จักบริษัท คือผู้รู้จักบริษัท ๘ ประเภท มีบริษัทกษัตริย์เป็นต้น. บางพวกกล่าวว่า บริษัทภิกษุมี ๔ ประเภท, บริษัทกษัตริย์ซึ่งเป็นบริษัทมนุษย์นั่นเองมี ๔ ประเภท รวมเป็น ๘ ประเภท. แต่ในนิเทศนั้น การระบุถึงบริษัท ๔ ประเภท มีบริษัทกษัตริย์เป็นต้น พึงเห็นว่าเป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น. ผู้รู้จักบุคคลชั้นสูงชั้นต่ำ คือผู้รู้จักบุคคลที่ควรคบและไม่ควรคบว่า “เมื่อเราคบผู้นี้ อกุศลธรรมย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมย่อมเจริญยิ่งขึ้น เพราะฉะนั้น บุคคลนี้ควรคบ, ในทางตรงกันข้าม บุคคลอื่นไม่ควรคบ”. ด้วยประการฉะนี้ ย่อมชื่อว่ารู้จักความสูงต่ำคือความยิ่งและหย่อนของบุคคลเหล่านั้น. ในนิเทศนั้น พึงเห็นว่าการอธิบายบุคคลที่ควรคบและไม่ควรคบ ท่านทำเป็นสมณกถาไว้. ධම්මඤ්ඤූසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการอธิบายธัมมัญญูสูตร. 5-6. පාරිච්ඡත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා ๕-๖. อธิบายปาริจฉัตตกสูตรเป็นต้น 69-70. පඤ්චමෙ පතිතපලාසොති පතිතපත්තො. එත්ථ පඨමං පණ්ඩුපලාසතං, දුතියං පන්නපලාසතඤ්ච වත්වා තතියං ජාලකජාතතා, චතුත්ථං ඛාරකජාතතා ච පාළියං වුත්තා. දීඝනිකායට්ඨකථායං පන මහාගොවින්දසුත්තවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 2.294) ඉමමෙව පාළිං ආහරිත්වා දස්සෙන්තෙන පඨමං පණ්ඩුපලාසතං, දුතියං පන්නපලාසතඤ්ච වත්වා තතියං ඛාරකජාතතා, චතුත්ථං ජාලකජාතතා ච දස්සිතා. එවඤ්හි තත්ථ වුත්තං – ‘‘පාරිච්ඡත්තකෙ පුප්ඵමානෙ එකං වස්සං උපට්ඨානං ගච්ඡන්ති, තෙ තස්ස පණ්ඩුපලාසභාවතො පට්ඨාය අත්තමනා හොන්ති. යථාහ – ๖๙-๗๐. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปติตปลาโส แปลว่า มีใบหล่นแล้ว. ในที่นี้ ในบาลีกล่าวถึงความเป็นใบเหลืองก่อน ลำดับที่สองกล่าวถึงความเป็นใบหล่น ลำดับที่สามกล่าวถึงความเป็นดอกตูมที่เป็นร่างแห และลำดับที่สี่กล่าวถึงความเป็นดอกตูมเล็กๆ. แต่ในอรรถกถาฑีฆนิกาย ในอธิบายมหาโควินทสูตร (ที. อ. ๒.๒๙๔) เมื่อจะนำบาลีนี้มาแสดง ได้แสดงความเป็นใบเหลืองก่อน ลำดับที่สองความเป็นใบหล่น ลำดับที่สามความเป็นดอกตูมเล็กๆ และลำดับที่สี่ความเป็นดอกตูมที่เป็นร่างแห. ด้วยว่าในอรรถกถานั้นกล่าวไว้ดังนี้ว่า “เมื่อต้นปาริจฉัตตกะจะออกดอก เทวดาทั้งหลายย่อมไปบำรุงตลอดฤดูหนึ่ง พวกเขาดีใจตั้งแต่ต้นปาริจฉัตตกะนั้นมีสภาพเป็นใบเหลือง. ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า – යස්මිං, භික්ඛවෙ, සමයෙ දෙවානං තාවතිංසානං පාරිච්ඡත්තකො කොවිළාරො, පණ්ඩුපලාසො හොති, අත්තමනා, භික්ඛවෙ, දෙවා තාවතිංසා තස්මිං සමයෙ හොන්ති ‘පණ්ඩුපලාසො දානි පාරිච්ඡත්තකො, කොවිළාරො, න චිරස්සෙව පන්නපලාසො භවිස්සතී’ති. යස්මිං සමයෙ දෙවානං තාවතිංසානං පාරිච්ඡත්තකො, කොවිළාරො, පන්නපලාසො හොති, ජාලකජාතො හොති, ඛාරකජාතො හොති, කුටුමලකජාතො හොති, කොරකජාතො හොති, අත්තමනා, භික්ඛවෙ[Pg.193], දෙවා තාවතිංසා තස්මිං සමයෙ හොන්ති ‘කොරකජාතො දානි පාරිච්ඡත්තකො කොවිළාරො, න චිරස්සෙව සබ්බපාලිඵුල්ලො භවිස්සතී’ති. “ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ต้นปาริจฉัตตกะ โกวิฬาระ ของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ มีใบเหลือง, ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ย่อมดีใจในสมัยนั้นว่า ‘บัดนี้ ต้นปาริจฉัตตกะ โกวิฬาระ มีใบเหลืองแล้ว อีกไม่นานก็จะเป็นใบหล่น’. สมัยใด ต้นปาริจฉัตตกะ โกวิฬาระ ของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ มีใบหล่นแล้ว มีดอกตูมเป็นร่างแห มีดอกตูมเล็กๆ มีดอกตูมใหญ่ มีดอกตูมแหลม, ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ย่อมดีใจในสมัยนั้นว่า ‘บัดนี้ ต้นปาริจฉัตตกะ โกวิฬาระ มีดอกตูมแหลมแล้ว อีกไม่นานก็จะบานสะพรั่งไปทั่ว’.” ලීනත්ථප්පකාසිනියම්පි (දී. නි. ටී. 2.294) එත්ථ එවමත්ථො දස්සිතො – පන්නපලාසොති පතිතපත්තො. ඛාරකජාතොති ජාතඛුද්දකමකුළො. යෙ හි නීලපත්තකා අතිවිය ඛුද්දකා මකුළා, තෙ ‘‘ඛාරකා’’ති වුච්චන්ති. ජාලකජාතොති තෙහියෙව ඛුද්දකමකුළෙහි ජාතජාලකො සබ්බසො ජාලො විය ජාතො. කෙචි පන ‘‘ජාලකජාතොති එකජාලො විය ජාතො’’ති අත්ථං වදන්ති. පාරිච්ඡත්තකො කිර ඛාරකග්ගහණකාලෙ සබ්බත්ථකමෙව පල්ලවිකො හොති, තෙ චස්ස පල්ලවා පභස්සරපවාළවණ්ණසමුජ්ජලා හොන්ති. තෙන සො සබ්බසො සමුජ්ජලන්තො තිට්ඨති. කුටුමලජාතොති සඤ්ජාතමහාමකුළො. කොරකජාතොති සඤ්ජාතසූචිභෙදො සම්පතිවිකසමානාවත්ථො. සබ්බපාලිඵුල්ලොති සබ්බසො ඵුල්ලිතවිකසිතොති. අයඤ්ච අනුක්කමො දීඝභාණකානං වළඤ්ජනානුක්කමෙන දස්සිතො, න එත්ථ ආචරියස්ස විරොධො ආසඞ්කිතබ්බො. แม้ในลีนัตถัปปกาสินี (ที. ฎี. ๒.๒๙๔) ก็แสดงเนื้อความในเรื่องนี้ไว้ดังนี้ว่า – บทว่า ปนฺนปลาโส แปลว่า มีใบหล่นแล้ว. บทว่า ขารกชาโต แปลว่า มีดอกตูมเล็กๆ เกิดขึ้นแล้ว. ด้วยว่าดอกตูมที่เล็กมากซึ่งมีกลีบเลี้ยงสีเขียว ท่านเรียกว่า “ขารกะ”. บทว่า ชาลกชาโต แปลว่า เกิดเป็นร่างแหด้วยดอกตูมเล็กๆ เหล่านั้นนั่นเอง คือเกิดเป็นเหมือนร่างแหไปทั่ว. แต่บางพวกกล่าวเนื้อความว่า “บทว่า ชาลกชาโต แปลว่า เกิดเป็นเหมือนร่างแหเดียวกัน”. ได้ยินว่า ต้นปาริจฉัตตกะในเวลาที่เกิดดอกตูมเล็กๆ ย่อมมีใบอ่อนทั่วทุกส่วน และใบอ่อนของต้นปาริจฉัตตกะนั้นย่อมสว่างไสวมีสีเหมือนประการังที่เปล่งปลั่ง. เพราะเหตุนั้น ต้นปาริจฉัตตกะนั้นจึงปรากฏสว่างไสวไปทั่ว. บทว่า กุฏุมลชาโต แปลว่า มีดอกตูมใหญ่เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า โกริกชาโต แปลว่า มีส่วนปลายแตกออกคล้ายเข็ม คืออยู่ในระยะที่กำลังจะบาน. บทว่า สพฺพปาลีผุลฺโล แปลว่า บานสะพรั่งไปทั่ว. ก็ลำดับนี้ ท่านแสดงไว้ตามลำดับการใช้ของพระทีฆภาณกะ ในที่นี้ไม่พึงสันนิษฐานว่ามีความขัดแย้งของพระอาจารย์. කන්තනකවාතොති දෙවානං පුඤ්ඤකම්මපච්චයා පුප්ඵානං ඡින්දනකවාතො. කන්තතීති ඡින්දති. සම්පටිච්ඡනකවාතොති ඡින්නානං ඡින්නානං පුප්ඵානං සම්පටිග්ගණ්හකවාතො. චිනන්තොති නානාවිධභත්තිසන්නිවෙසවසෙන නිචිනං කරොන්තො. අඤ්ඤතරදෙවතානන්ති නාමගොත්තවසෙන අපඤ්ඤාතදෙවතානං. රෙණුවට්ටීති රෙණුසඞ්ඝාතො. කණ්ණිකං ආහච්චාති සුධම්මාය කූටං ආහන්ත්වා. บทว่า กนฺตนกวาโต แปลว่า ลมที่พัดตัดดอกไม้เพราะปัจจัยคือบุญกรรมของเทวดาทั้งหลาย. บทว่า กนฺตติ แปลว่า ตัด. บทว่า สมฺปฏิจฺฉนกวาโต แปลว่า ลมที่พัดรับดอกไม้ที่ถูกตัดแล้วๆ. บทว่า จินนฺโต แปลว่า กระทำการรวบรวมไว้ด้วยสามารถแห่งการจัดวางเป็นลวดลายต่างๆ. บทว่า อญฺญตรเทวตานํ แปลว่า ของเทวดาที่ไม่ปรากฏโดยชื่อและโคตร. บทว่า เรณุวฏฺฏี แปลว่า กองละอองเกสร. บทว่า กณฺณิกํ อาหจฺจ แปลว่า กระทบยอดศาลาสุธรรมา. අනුඵරණානුභාවොති ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො කිත්තිසද්දස්ස යාව බ්‍රහ්මලොකා අනුඵරණසඞ්ඛාතො ආනුභාවො. පබ්බජ්ජානිස්සිතං හොතීති පබ්බජ්ජාය චතුපාරිසුද්ධිසීලම්පි දස්සිතමෙවාති අධිප්පායො. පඨමජ්ඣානසන්නිස්සිතන්තිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉධ පන උභයතො පරිච්ඡෙදො හෙට්ඨා සීලතො උපරි අරහත්තතො ච පරිච්ඡෙදස්ස දස්සිතත්තා. තෙනෙතං වුත්තන්ති තෙන කාරණෙන එතං ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලං පබ්බජ්ජානිස්සිතං හොතී’’තිආදිවචනං වුත්තං. ඡට්ඨං උත්තානමෙව. คำว่า อนุผรณานุภาโว หมายถึง อานุภาพที่ชื่อว่าการแผ่ไปแห่งเสียงเกียรติคุณของภิกษุผู้สิ้นอาสวะไปจนถึงพรหมโลก. คำว่า ปัพพัชชานิสสิตัง โหติ มีอธิบายว่า แม้ศีล ๔ ประการอันบริสุทธิ์ก็แสดงไว้ด้วยบรรพชา. ในบทว่า ปฐมฌานสันนิสสิตัง เป็นต้น ก็พึงทราบอรรถด้วยนัยนี้เช่นกัน. แต่ในที่นี้มีการกำหนดขอบเขตทั้งสองด้าน เพราะมีการแสดงการกำหนดขอบเขตจากศีลเบื้องล่างและจากอรหัตตผลเบื้องบน. คำว่า เตเนตัง วุตตัง หมายถึง ด้วยเหตุนั้น คำว่า “ศีล ๔ ประการอันบริสุทธิ์ย่อมอาศัยบรรพชา” เป็นต้นนี้จึงถูกกล่าวไว้. สูตรที่ ๖ นั้นง่ายอยู่แล้ว. පාරිච්ඡත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปาริจฉัตตกสูตรเป็นต้นจบลงแล้ว. 7. භාවනාසුත්තවණ්ණනා ๗. คำอธิบายภาวนาสูตร. 71. සත්තමෙ [Pg.194] අත්ථස්ස අසාධිකා ‘‘භාවනං අනනුයුත්තස්සා’’ති වුත්තත්තා. සම්භාවනත්ථෙති ‘‘අපි නාම එවං සියා’’ති විකප්පනත්ථො සම්භාවනත්ථො. එවඤ්හි ලොකෙ සිලිට්ඨවචනං හොතීති එකමෙව සඞ්ඛං අවත්වා අපරාය සඞ්ඛාය සද්ධිං වචනං ලොකෙ සිලිට්ඨවචනං හොති යථා ‘‘ද්වෙ වා තීණි වා උදකඵුසිතානී’’ති. සම්මා අධිසයිතානීති පාදාදීහි අත්තනා නෙසං කිඤ්චි උපඝාතං අකරොන්තියා බහිවාතාදිපරිස්සයපරිහරණත්ථං සම්මදෙව උපරි සයිතානි. උපරිඅත්ථො හෙත්ථ අධි-සද්දො. උතුං ගණ්හාපෙන්තියාති තෙසං අල්ලසිනෙහපරියාදානත්ථං අත්තනො කායුස්මාවසෙන උතුං ගණ්හාපෙන්තියා. තෙනාහ ‘‘උස්මීකතානී’’ති. සම්මා පරිභාවිතානීති සම්මදෙව සබ්බසො කුක්කුටවාසනාය වාසිතානි. තෙනාහ ‘‘කුක්කුටගන්ධං ගාහාපිතානී’’ති. එත්ථ ච සම්මාපරිසෙදනං කුක්කුටගන්ධපරිභාවනඤ්ච සම්මාඅධිසයනසම්මාපරිසෙදනනිප්ඵත්තියා ආනුභාවනිප්ඵාදිතන්ති දට්ඨබ්බං. සම්මාඅධිසයනෙනෙව හි ඉතරද්වයං ඉජ්ඣති. න හි සම්මාඅධිසයනතො විසුං සම්මාපරිසෙදනස්ස සම්මාපරිභාවනස්ස ච කාරණං අත්ථි. තෙන පන සද්ධිංයෙව ඉතරෙසං ද්වින්නම්පි ඉජ්ඣනතො වුත්තං. ๗๑. ในข้อที่ ๗ ความไม่สำเร็จแห่งประโยชน์ เพราะกล่าวไว้ว่า "แก่ผู้ไม่ประกอบการเจริญภาวนา" บทว่า สัมภาวนัตเถ (ในอรรถแห่งความน่าจะเป็น) คือ อรรถแห่งความน่าจะเป็น เป็นอรรถแห่งการคาดคะเนว่า "บางทีพึงเป็นอย่างนี้" ก็คำพูดที่สละสลวยในโลก ย่อมเป็นอย่างนี้ คือ ไม่กล่าวเพียงจำนวนเดียว แต่กล่าวร่วมกับจำนวนอื่น ย่อมเป็นคำพูดที่สละสลวยในโลก เช่น "น้ำสองหรือสามหยด" บทว่า สัมมาอธิสยิตานิ (นอนทับโดยชอบ) คือ อันแม่ไก่นอนทับอยู่ข้างบนโดยชอบ เพื่อป้องกันอันตรายมีลมภายนอกเป็นต้น โดยไม่ทำความเสียหายใดๆ แก่ไข่เหล่านั้นด้วยเท้าเป็นต้นของตน ในบทนี้ อธิ-ศัพท์ มีอรรถว่า ข้างบน บทว่า อุตุงคัณหาเปนติยา (ยังอุตุให้รับ) คือ ยังอุตุให้รับด้วยอำนาจความอบอุ่นแห่งกายของตน เพื่อให้ความชุ่มชื้นและความมันของไข่เหล่านั้นหมดไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อันทำให้ร้อน" บทว่า สัมมาปริภาวิตานิ (อบรมโดยชอบ) คือ อันอบรมด้วยกลิ่นไก่โดยชอบโดยประการทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อันทำให้มีกลิ่นไก่" ในบทนี้ พึงเห็นว่า การบ่มโดยชอบและการอบรมด้วยกลิ่นไก่ เป็นอานุภาพที่แม่ไก่ทำให้สำเร็จด้วยความสำเร็จแห่งการนอนทับโดยชอบและการบ่มโดยชอบ ก็ด้วยการนอนทับโดยชอบนั่นแหละ กิจอีกสองอย่างย่อมสำเร็จ เพราะเหตุว่า ไม่มีเหตุแห่งการบ่มโดยชอบและการอบรมด้วยกลิ่นไก่ที่แยกต่างหากจากการนอนทับโดยชอบ แต่เพราะกิจอีกสองอย่างนั้นย่อมสำเร็จพร้อมกับกิจนั้น จึงกล่าวไว้ තිවිධකිරියාකරණෙනාති සම්මාඅධිසයනාදිතිවිධකිරියාකරණෙනාති අත්ථො. කිඤ්චාපි ‘‘එවං අහො වත මෙ’’තිආදිනා න ඉච්ඡා උප්පජ්ජෙය්‍ය කාරණස්ස පන සම්පාදිතත්තා, අථ ඛො භබ්බාව තෙ අභිනිබ්භිජ්ජිතුන්ති යොජනා. කස්මා භබ්බාති ආහ ‘‘තෙ හි යස්මා තායා’’තිආදි. සයම්පීති අණ්ඩානි. පරිණාමන්ති පරිපාකං බහිනික්ඛමනයොග්‍යතං. යථා කපාලස්ස තනුතා ආලොකස්ස අන්තො පඤ්ඤායමානස්ස කාරණං, තථා කපාලස්ස තනුතාය නඛසිඛාමුඛතුණ්ඩකානං ඛරතාය ච අල්ලසිනෙහපරියාදානං කාරණවචනන්ති දට්ඨබ්බං. තස්මාති ආලොකස්ස අන්තො පඤ්ඤායමානතො සයඤ්ච පරිපාකගතත්තා. บทว่า ติวิธกิริยากรเณนาติ (ด้วยการกระทำกิจ ๓ อย่าง) คือ อรรถว่า ด้วยการกระทำกิจ ๓ อย่าง มีการนอนทับโดยชอบเป็นต้น แม้ความปรารถนาว่า "โอหนอ ขอให้เป็นอย่างนี้แก่เราเถิด" เป็นต้น จะไม่เกิดขึ้น แต่เพราะเหตุนั้นสำเร็จแล้ว ไข่เหล่านั้นก็ย่อมสามารถเจาะออกไปได้เอง ดังนี้เป็นบทเชื่อมความ ถามว่า เพราะเหตุไรจึงสามารถ? ตอบว่า "เพราะเหตุว่า ไข่เหล่านั้น" เป็นต้น บทว่า สยัมปิ (เอง) คือ ไข่ทั้งหลาย บทว่า ปริณามันติ (ย่อมถึงความสุกงอม) คือ ย่อมถึงความสุกงอม คือความเหมาะสมที่จะออกมาภายนอก พึงเห็นว่า คำว่า การที่เปลือกไข่บางลง เป็นเหตุแห่งการที่แสงสว่างปรากฏอยู่ภายในนั้น ฉันใด การที่เปลือกไข่บางลงและความแข็งของปลายเล็บ ปลายจะงอยปาก และจะงอยปาก ย่อมเป็นเหตุแห่งการที่ความชุ่มชื้นและความมันหมดไป ฉันนั้น บทว่า ตัสมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะแสงสว่างปรากฏอยู่ภายใน และเพราะไข่เหล่านั้นถึงความสุกงอมแล้วเอง ඔපම්මසම්පටිපාදනන්ති ඔපම්මත්ථස්ස උපමෙය්‍යෙන සම්මදෙව පටිපාදනං. තන්ති ඔපම්මසම්පටිපාදනං. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන. අත්ථෙනාති උපමෙය්‍යත්ථෙන සංසන්දෙත්වා සහ යොජෙත්වා. සම්පාදනෙන සම්පයුත්තධම්මවසෙන ඤාණස්ස තික්ඛභාවො වෙදිතබ්බො. ඤාණස්ස හි සභාවතො සතිනෙපක්කතො ච තික්ඛභාවො, සමාධිවසෙන ඛරභාවො, සද්ධාවසෙන විප්පසන්නභාවො. පරිණාමකාලොති බලවවිපස්සනාකාලො. වඩ්ඪිකාලොති [Pg.195] වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාකාලො. අනුලොමට්ඨානියා හි විපස්සනා ගහිතගබ්භා නාම තදා මග්ගගබ්භස්ස ගහිතත්තා. තජ්ජාතිකන්ති තස්ස විපස්සනානුයොගස්ස අනුරූපං. සත්ථාපි අවිජ්ජණ්ඩකොසං පහරති, දෙසනාපි විනෙය්‍යසන්තානගතං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පහරති, යථාඨානෙ ඨාතුං න දෙති. บทว่า โอปัมมสัมปฏฺฏิปาทนํ (การเทียบเคียงอุปมา) คือ การเทียบเคียงอุปมาโดยชอบด้วยอุปเมยยะ บทว่า ตํ (นั้น) คือ การเทียบเคียงอุปมา บทว่า เอวํ (อย่างนี้) คือ ด้วยอาการที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้ บทว่า อัตเถนะ (ด้วยอรรถ) คือ ด้วยอรรถแห่งอุปเมยยะ โดยการเปรียบเทียบและประกอบเข้าด้วยกัน พึงทราบว่า ความคมกล้าแห่งญาณ ย่อมสำเร็จด้วยอำนาจแห่งธรรมที่ประกอบกัน ก็ความคมกล้าแห่งญาณ ย่อมมีโดยธรรมชาติและโดยความฉลาดในสติ ความแข็งกระด้างย่อมมีโดยอำนาจแห่งสมาธิ ความผ่องใสย่อมมีโดยอำนาจแห่งศรัทธา บทว่า ปริณามกาโล (กาลแห่งความสุกงอม) คือ กาลแห่งวิปัสสนาที่มีกำลัง บทว่า วฑฺฒิกาโล (กาลแห่งความเจริญ) คือ กาลแห่งวิปัสสนาที่นำไปสู่การออก ก็วิปัสสนาที่อยู่ในฐานะอนุโลม ชื่อว่ามีครรภ์แล้ว เพราะในกาลนั้นได้ถือเอาครรภ์แห่งมรรคแล้ว บทว่า ตชฺชาติกํ (มีชาติเช่นนั้น) คือ เหมาะสมแก่การประกอบวิปัสสนานั้น แม้พระศาสดาก็ทรงทำลายเปลือกไข่คืออวิชชา แม้พระธรรมเทศนาก็ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาที่อยู่ในสันดานของสัตว์ที่ควรแนะนำ ไม่ให้ตั้งอยู่ในที่เดิมได้ ඔලම්බකසඞ්ඛාතන්ති ඔලම්බකසුත්තසඞ්ඛාතං. ‘‘පල’’න්ති හි තස්ස සුත්තස්ස නාමං. චාරෙත්වා දාරුනො හෙට්ඨා දොසජානනත්ථං උස්සාපෙත්වා. ගණ්ඩං හරතීති පලගණ්ඩොති එතෙන ‘‘පලෙන ගණ්ඩහාරො පලගණ්ඩොති පච්ඡිමපදෙ උත්තරපදලොපෙන නිද්දෙසො’’ති දස්සෙති. ගහණට්ඨානෙති හත්ථෙන ගහෙතබ්බට්ඨානෙ. සම්මදෙව ඛිපීයන්ති එතෙන කායදුච්චරිතාදීනීති සඞ්ඛෙපො, පබ්බජ්ජාව සඞ්ඛෙපො පබ්බජ්ජාසඞ්ඛෙපො. තෙන විපස්සනං අනුයුඤ්ජන්තස්ස පුග්ගලස්ස අජානන්තස්සෙව ආසවානං පරික්ඛයො ඉධ විපස්සනානිසංසොති අධිප්පෙතො. บทว่า โอฬัมพกสังขาตํ (อันนับว่าโอฬัมพกะ) คือ อันนับว่าด้ายโอฬัมพกะ ก็คำว่า "ปละ" เป็นชื่อของด้ายนั้น บทว่า จาเรตฺวา (ยังให้เคลื่อนไป) คือ ยังให้เคลื่อนไป คือยกขึ้นเพื่อรู้โทษที่อยู่ใต้ไม้ บทว่า คณฺฑํ หรติ (ย่อมนำก้อนเนื้อไป) คือ ปลคัณฑะ ด้วยบทนี้แสดงว่า "การแสดงด้วยการลบอุตตรบทในปัจฉิมบทว่า ปลคัณฑะ คือ ผู้ที่นำก้อนเนื้อไปด้วยด้ายปละ" บทว่า คหณฏฺฐาเน (ในที่จับ) คือ ในที่ที่พึงจับด้วยมือ บทว่า สัมมาเทวะ ขิปิยันติ เอเตนะ กายทุจริตาทีนิ (กายทุจริตเป็นต้น ย่อมถูกทิ้งไปโดยชอบด้วยสิ่งนี้) คือ สังเขปะ คือ การบวช ชื่อว่า ปัพพัชชาสังเขปะ เพราะเหตุนั้น การสิ้นไปแห่งอาสวะของบุคคลผู้ประกอบวิปัสสนาโดยไม่รู้ตัวนั่นแหละ พึงทราบว่าเป็นอานิสงส์แห่งวิปัสสนาในที่นี้ හෙමන්තිකෙන කාරණභූතෙන, භුම්මත්ථෙ වා එතං කරණවචනං, හෙමන්තිකෙති අත්ථො. පටිප්පස්සම්භන්තීති පටිප්පස්සද්ධඵලානි හොන්ති. තෙනාහ ‘‘පූතිකානි භවන්තී’’ති. මහාසමුද්දො විය සාසනං අගාධගම්භීරභාවතො. නාවා විය යොගාවචරො මහොඝුත්තරතො. පරියායනං වියාති පරිතො අපරාපරං යායනං විය. ඛජ්ජමානානන්ති ඛාදන්තෙන විය උදකෙන ඛෙපියමානබන්ධනානං. තනුභාවොති පරියුට්ඨානපවත්තියා අසමත්ථතාය දුබ්බලභාවො. විපස්සනාඤාණපීතිපාමොජ්ජෙහීති විපස්සනාඤාණසමුට්ඨිතෙහි පීතිපාමොජ්ජෙහි. ඔක්ඛායමානෙති විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ වීථිප්පටිපාටියා ඔක්ඛායමානෙ, පටිසඞ්ඛානුපස්සනාය වා ඔක්ඛායමානෙ. සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය පක්ඛායමානෙ. දුබ්බලතා දීපිතා ‘‘අප්පකසිරෙනෙව සංයොජනානි පටිප්පස්සම්භන්ති, පූතිකානි භවන්තී’’ති වුත්තත්තා. บทว่า เหมันติเกนะ (ด้วยฤดูเหมันต์) คือ ด้วยฤดูเหมันต์อันเป็นเหตุ หรือคำนี้เป็นวจนะในอรรถภูมิ คือ อรรถว่า ในฤดูเหมันต์ บทว่า ปฏิปัสสัมภันติ (ย่อมสงบระงับ) คือ ย่อมมีผลที่สงบระงับ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ย่อมเน่าเปื่อย" พระศาสนาเปรียบเหมือนมหาสมุทร เพราะมีความลึกซึ้งและหยั่งไม่ถึง โยคาวจรเปรียบเหมือนเรือ เพราะข้ามโอฆะใหญ่ได้ บทว่า ปริยายะนํ วิยาติ (เปรียบเหมือนการเดินทาง) คือ เปรียบเหมือนการเดินทางไปมาโดยรอบ บทว่า ขชฺชมานานํ (ของสัตว์ที่ถูกกัดกิน) คือ ของสัตว์ที่มีเครื่องผูกถูกน้ำกัดกินไป เหมือนถูกกิน บทว่า ตนฺนุภาโว (ความผอมบาง) คือ ความอ่อนแอ เพราะไม่สามารถดำรงอยู่ได้ด้วยอำนาจแห่งกิเลสที่กลุ้มรุม บทว่า วิปัสสนาญาณปีติปาโมชฺเชหิ (ด้วยปีติและปราโมทย์อันเกิดจากวิปัสสนาญาณ) คือ ด้วยปีติและปราโมทย์ที่เกิดขึ้นจากวิปัสสนาญาณ บทว่า โอขฺขายมาเน (เมื่อถูกพิจารณา) คือ เมื่อถูกพิจารณาไปตามลำดับในวิปัสสนากัมมัฏฐาน หรือเมื่อถูกพิจารณาด้วยปฏิสังขานุปัสสนา เมื่อถูกละทิ้งด้วยสังขารุเบกขา ความอ่อนแอถูกแสดงไว้ เพราะกล่าวไว้ว่า "สังโยชน์ทั้งหลายย่อมสงบระงับโดยไม่ยากลำบากเลย ย่อมเน่าเปื่อยไป" භාවනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำพรรณนาภาวนาสูตร จบแล้ว. 8-9. අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තාදිවණ්ණනා ๘-๙. คำพรรณนาอัคคิกขันธูปมสูตรเป็นต้น 72-73. අට්ඨමෙ පස්සථ නූති අපි පස්සථ. මහන්තන්ති විපුලං. අග්ගික්ඛන්ධන්ති අග්ගිසමූහං. ආදිත්තන්ති පදිත්තං. සම්පජ්ජලිතන්ති සමන්තතො පජ්ජලිතං අච්චිවිප්ඵුලිඞ්ගානි [Pg.196] මුඤ්චන්තං. සජොතිභූතන්ති සමන්තතො උට්ඨිතාහි ජාලාහි එකප්පභාසමුදයභූතං. තං කිං මඤ්ඤථාති තං ඉදානි මයා වුච්චමානත්ථං කිං මඤ්ඤථාති අනුමතිග්ගහණත්ථං පුච්ඡති. යදෙත්ථ සත්ථා අග්ගික්ඛන්ධාලිඞ්ගනං කඤ්ඤාලිඞ්ගනඤ්ච ආනෙසි, තමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘ආරොචයාමී’’තිආදිමාහ. ในข้อที่ ๗๒-๗๓ บทว่า ปสฺสถ นุ (ท่านทั้งหลายเห็นหรือหนอ) คือ ท่านทั้งหลายเห็นหรือ บทว่า มหนฺตํ (ใหญ่) คือ กว้างขวาง บทว่า อคฺคิกฺขนฺธํ (กองไฟ) คือ กองแห่งไฟ บทว่า อาทิตฺตํ (รุ่งโรจน์) คือ ลุกโพลง บทว่า สมฺปชฺชลิตํ (ลุกโพลงทั่ว) คือ ลุกโพลงไปทั่ว ปล่อยเปลวไฟและสะเก็ดไฟ บทว่า สโชติภูตํ (มีแสงสว่าง) คือ มีแสงสว่างเกิดขึ้นพร้อมกันด้วยเปลวไฟที่ลุกขึ้นโดยรอบ บทว่า ตํ กึ มญฺญถ (ท่านทั้งหลายจะสำคัญความนั้นว่าอย่างไร) คือ ถามเพื่อรับการอนุญาตว่า ท่านทั้งหลายจะสำคัญอรรถที่ข้าพเจ้ากำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้ว่าอย่างไร ในบทนี้ พระศาสดาทรงนำการกอดกองไฟและการกอดหญิงสาวมาแสดง เพื่อทรงจำแนกอรรถนั้น จึงตรัสคำว่า "อาโรจยามิ (เราจะบอก)" เป็นต้น දුස්සීලස්සාති නිස්සීලස්ස සීලවිරහිතස්ස. පාපධම්මස්සාති දුස්සීලත්තා එව හීනජ්ඣාසයතාය ලාමකසභාවස්ස. අසුචිසඞ්කස්සරසමාචාරස්සාති අපරිසුද්ධතාය අසුචි හුත්වා සඞ්කාය සරිතබ්බසමාචාරස්ස. දුස්සීලො හි කිඤ්චිදෙව අසාරුප්පං දිස්වා ‘‘ඉදං අසුකෙන කතං භවිස්සතී’’ති පරෙසං ආසඞ්කා හොති. කෙනචිදෙව කරණීයෙන මන්තයන්තෙ භික්ඛූ දිස්වා ‘‘කච්චි නු ඛො ඉමෙ මයා කතකම්මං ජානිත්වා මන්තෙන්තී’’ති අත්තනොයෙව සඞ්කාය සරිතබ්බසමාචාරො. පටිච්ඡන්නකම්මන්තස්සාති ලජ්ජිතබ්බතාය පටිච්ඡාදෙතබ්බකම්මන්තස්ස. අස්සමණස්සාති න සමණස්ස. සලාකග්ගහණාදීසු ‘‘අහම්පි සමණො’’ති මිච්ඡාපටිඤ්ඤාය සමණපටිඤ්ඤස්ස. අසෙට්ඨචාරිතාය අබ්‍රහ්මචාරිස්ස. උපොසථාදීසු ‘‘අහම්පි බ්‍රහ්මචාරී’’ති මිච්ඡාපටිඤ්ඤාය බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤස්ස. පූතිනා කම්මෙන සීලවිපත්තියා අන්තො අනුපවිට්ඨත්තා අන්තොපූතිකස්ස. ඡද්වාරෙහි රාගාදිකිලෙසානුස්සවනෙන තින්තත්තා අවස්සුතස්ස. සඤ්ජාතරාගාදිකචවරත්තා සීලවන්තෙහි ඡඩ්ඩෙතබ්බත්තා ච කසම්බුජාතස්ස. บทว่า ทุสฺสีลสฺส (ของคนทุศีล) คือ ของคนไม่มีศีล ปราศจากศีล บทว่า ปาปธมฺมสฺส (ของคนมีธรรมอันลามก) คือ ของคนมีสภาพเลวทราม เพราะเป็นคนทุศีลและมีอัธยาศัยต่ำทราม บทว่า อสุจิสงฺกสฺสรสมจารสฺส (ของคนมีอาจาระน่าสงสัยเพราะไม่สะอาด) คือ ของคนมีอาจาระที่ควรระลึกถึงด้วยความสงสัย เพราะเป็นคนไม่สะอาดด้วยความไม่บริสุทธิ์ ก็คนทุศีล เมื่อเห็นสิ่งที่ไม่เหมาะสมบางอย่าง ย่อมมีความสงสัยแก่ผู้อื่นว่า "สิ่งนี้คงเป็นของคนนั้นทำ" เมื่อเห็นภิกษุทั้งหลายกำลังปรึกษาหารือกันด้วยกิจบางอย่าง ย่อมมีอาจาระที่ควรระลึกถึงด้วยความสงสัยของตนเองว่า "ภิกษุเหล่านี้รู้กรรมที่เราทำแล้วจึงปรึกษาหารือกันอยู่หรือหนอ" บทว่า ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺส (ของคนมีกรรมอันปกปิด) คือ ของคนมีกรรมที่ควรปกปิดเพราะน่าละอาย บทว่า อสฺสมณสฺส (ของคนไม่เป็นสมณะ) คือ ของคนไม่เป็นสมณะ ของคนผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นสมณะด้วยการปฏิญาณผิดว่า "เราก็เป็นสมณะ" ในการจับสลากเป็นต้น ของคนไม่ประพฤติพรหมจรรย์ เพราะประพฤติไม่ประเสริฐ ของคนผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพรหมจารีด้วยการปฏิญาณผิดว่า "เราก็เป็นพรหมจารี" ในอุโบสถเป็นต้น ของคนมีภายในเน่าเปื่อย เพราะกรรมที่เน่าเปื่อย คือความวิบัติแห่งศีลได้เข้าไปภายในแล้ว ของคนมีอาสวะไหลออก เพราะถูกย้อมด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้นที่ไหลซึมเข้ามาทางทวารทั้งหก ของคนเกิดเป็นกากเดน เพราะมีกิเลสมีราคะเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว และเพราะเป็นสิ่งที่ผู้มีศีลควรทิ้งไป වාලරජ්ජුයාති වාලෙහි කතරජ්ජුයා. සා හි ඛරතරා හොති. ඝංසෙය්‍යාති මථනවසෙන ඝංසෙය්‍ය. තෙලධොතායාති තෙලෙන නිසිතාය. පච්චොරස්මින්ති පතිඋරස්මිං, අභිමුඛෙ උරමජ්ඣෙති අධිප්පායො. අයොසඞ්කුනාති සණ්ඩාසෙන. ඵෙණුද්දෙහකන්ති ඵෙණං උද්දෙහෙත්වා උද්දෙහෙත්වා, අනෙකවාරං ඵෙණං උට්ඨාපෙත්වාති අත්ථො. එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපතො පාළිවණ්ණනා වෙදිතබ්බා. නවමං උත්තානමෙව. คำว่า วาลรชฺชุยา คือเชือกที่ทำด้วยขนสัตว์. เชือกนั้นย่อมแข็งกระด้างมาก. คำว่า ฆํเสยฺย คือพึงสีด้วยการกวน. คำว่า เตลโธตาย คือที่ลับด้วยน้ำมัน. คำว่า ปจฺโจรสฺมึ คือที่หน้าอก, มีอธิบายว่า ที่กลางอกเบื้องหน้า. คำว่า อโยสงฺกุนา คือด้วยคีมเหล็ก. คำว่า เฟณุทฺเทหกํ คือยกฟองขึ้นแล้วยกขึ้นแล้ว, มีอธิบายว่า ทำให้ฟองเกิดขึ้นหลายครั้ง. พึงทราบอธิบายบาลีโดยย่อในที่นี้อย่างนี้. สูตรที่ ๙ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอัคคิกขันโธปมสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 10. අරකසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอรกสูตร 74. දසමෙ පරිත්තන්ති ඉත්තරං. තෙනාහ ‘‘අප්පං ථොක’’න්ති. පබන්ධානුපච්ඡෙදස්ස පච්චයභාවො ඉධ ජීවිතස්ස රසො කිච්චන්ති අධිප්පෙතන්ති ආහ [Pg.197] ‘‘සරසපරිත්තතායපී’’ති. තදධීනවුත්තිතායපි හි ‘‘යො, භික්ඛවෙ, චිරං ජීවති, සො වස්සසතං අප්පං වා භිය්‍යො’’ති වචනතො පරිත්තං ඛණපරිත්තතායපි. පරමත්ථතො හි අතිපරිත්තො සත්තානං ජීවිතක්ඛණො එකචිත්තක්ඛණප්පවත්තිමත්තොයෙව. යථා නාම රථචක්කං පවත්තමානම්පි එකෙනෙව නෙමිප්පදෙසෙන පවත්තති, තිට්ඨමානම්පි එකෙනෙව තිට්ඨති, එවමෙවං එකචිත්තක්ඛණිකං සත්තානං ජීවිතං තස්මිං චිත්තෙ නිරුද්ධමත්තෙ සත්තො නිරුද්ධොති වුච්චති. යථාහ ‘‘අතීතෙ චිත්තක්ඛණෙ ජීවිත්ථ න ජීවති න ජීවිස්සති. අනාගතෙ චිත්තක්ඛණෙ න ජීවිත්ථ න ජීවති ජීවිස්සති. පච්චුප්පන්නෙ චිත්තක්ඛණෙ න ජීවිත්ථ ජීවති න ජීවිස්සති. ๗๔. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ปริตฺตํ คือชั่วคราว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "น้อยนิด". มีอธิบายว่า ความเป็นปัจจัยแห่งการไม่ขาดสายแห่งการสืบต่อ เป็นรส เป็นกิจของชีวิตในที่นี้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "แม้เพราะความเป็นของน้อยนิดพร้อมด้วยรส". อนึ่ง แม้เพราะความเป็นไปตามอำนาจของสิ่งนั้น ก็เป็นของน้อยนิด แม้เพราะความเป็นของน้อยนิดชั่วขณะ ด้วยบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดมีชีวิตยืนนาน ผู้นั้นย่อมมีชีวิตอยู่ร้อยปี หรือเกินกว่านั้นเล็กน้อย". โดยปรมัตถ์แล้ว ชีวิตขณะของสัตว์ทั้งหลายเป็นของน้อยนิดอย่างยิ่ง เป็นไปเพียงชั่วขณะจิตเดียวเท่านั้น. เปรียบเหมือนล้อรถ แม้กำลังหมุนอยู่ ก็หมุนไปได้ด้วยส่วนแห่งกงล้อเพียงส่วนเดียวเท่านั้น แม้กำลังหยุดอยู่ ก็หยุดอยู่ได้ด้วยส่วนเดียวเท่านั้น ฉันใด ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายก็เป็นไปชั่วขณะจิตเดียวเท่านั้น ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อจิตนั้นดับไปแล้ว สัตว์ก็ชื่อว่าดับไปแล้ว. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ในขณะจิตที่ล่วงไปแล้ว ไม่ได้เป็นอยู่ ไม่เป็นอยู่ และจักไม่เป็นอยู่. ในขณะจิตที่ยังไม่มาถึง ไม่ได้เป็นอยู่ ไม่เป็นอยู่ และจักเป็นอยู่. ในขณะจิตที่เป็นปัจจุบัน ไม่ได้เป็นอยู่ เป็นอยู่ และจักไม่เป็นอยู่. ‘‘ජීවිතං අත්තභාවො ච, සුඛදුක්ඛා ච කෙවලා; එකචිත්තසමායුත්තා, ලහුසො වත්තතෙ ඛණො. "ชีวิตและอัตภาพ ทั้งสุขและทุกข์ทั้งสิ้น ย่อมเป็นไปชั่วขณะเดียวเท่านั้น ประกอบด้วยจิตดวงเดียวอย่างรวดเร็ว." ‘‘යෙ නිරුද්ධා මරන්තස්ස, තිට්ඨමානස්ස වා ඉධ; සබ්බෙපි සදිසා ඛන්ධා, ගතා අප්පටිසන්ධිකා. "ขันธ์ทั้งหลายที่ดับไปแล้วของผู้ที่กำลังตาย หรือของผู้ที่กำลังเป็นอยู่ในโลกนี้ ทั้งหมดล้วนเหมือนกัน ดับไปแล้วโดยไม่มีปฏิสนธิ." ‘‘අනිබ්බත්තෙන න ජාතො, පච්චුප්පන්නෙන ජීවති; චිත්තභඞ්ගා මතො ලොකො, පඤ්ඤත්ති පරමත්ථියා’’ති. (මහානි. 10); "สัตว์ไม่ได้เกิดด้วยขันธ์ที่ยังไม่เกิด ย่อมเป็นอยู่ด้วยขันธ์ที่เป็นปัจจุบัน. โลกย่อมตายเพราะจิตแตกดับ, นี้เป็นบัญญัติโดยปรมัตถ์." (มหานิ. ๑๐) ලහුසන්ති ලහුකං. තෙනාහ ‘‘ලහුං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣනතො ලහුස’’න්ති. පරිත්තං ලහුසන්ති උභයං පනෙතං අප්පකස්ස වෙවචනං. යඤ්හි අප්පකං, තං පරිත්තඤ්චෙව ලහුකඤ්ච හොති. ඉධ පන ආයුනො අධිප්පෙතත්තා රස්සන්ති වුත්තං හොති. මන්තායන්ති කරණත්ථෙ එතං භුම්මවචනන්ති ආහ ‘‘මන්තාය බොද්ධබ්බං, පඤ්ඤාය ජානිතබ්බන්ති අත්ථො’’ති. මන්තායන්ති වා මන්තෙය්‍යන්ති වුත්තං හොති, මන්තෙතබ්බං මන්තාය උපපරික්ඛිතබ්බන්ති අත්ථො. පඤ්ඤාය ජානිතබ්බන්ති ජානිතබ්බං ජීවිතස්ස පරිත්තභාවො බහුදුක්ඛාදිභාවො. ජානිත්වා ච පන සබ්බපලිබොධෙ ඡින්දිත්වා කත්තබ්බං කුසලං, චරිතබ්බං බ්‍රහ්මචරියං. යස්මා ඉත්ථි ජාතස්ස අමරණං, අප්පං වා භිය්‍යො වස්සසතතො උපරි අප්පං අඤ්ඤං වස්සසතං අප්පත්වා වීසං වා තිංසං වා චත්තාලීසං වා පණ්ණාසං වා සට්ඨි වා වස්සානි ජීවති, එවංදීඝායුකො පන අතිදුල්ලභො. ‘‘අසුකො හි එවං චිරං ජීවතී’’ති තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා දට්ඨබ්බො හොති. තත්ථ විසාඛා උපාසිකා වීසසතං ජීවති, තථා පොක්ඛරසාතිබ්‍රාහ්මණො, බ්‍රහ්මායුබ්‍රාහ්මණො, බාවරියබ්‍රාහ්මණො, ආනන්දත්ථෙරො, මහාකස්සපත්ථෙරොති[Pg.198]. අනුරුද්ධත්ථෙරො පන වස්සසතඤ්චෙව පණ්ණාසඤ්ච වස්සානි. බාකුලත්ථෙරො වස්සසතඤ්චෙව සට්ඨි ච වස්සානි, අයං සබ්බදීඝායුකො, සොපි ද්වෙ වස්සසතානි න ජීවි. คำว่า ลหุสํ คือเบา. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เป็นของเบา เพราะเกิดขึ้นแล้วดับไปอย่างรวดเร็ว". คำว่า ปริตฺตํ และ ลหุสํ ทั้งสองคำนี้เป็นไวพจน์ของคำว่า น้อย. สิ่งใดน้อย สิ่งนั้นย่อมเป็นของน้อยและเป็นของเบา. แต่ในที่นี้ เมื่อประสงค์ถึงอายุ จึงชื่อว่าสั้น. คำว่า มนฺตาย เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "พึงรู้ด้วยความคิด, พึงทราบด้วยปัญญา" ดังนี้. หรือคำว่า มนฺตาย คือ มนฺเตยฺย (พึงคิด), มีอธิบายว่า พึงคิด พึงพิจารณาด้วยความคิด. คำว่า ปญฺญาย ชานิตพฺพํ คือพึงทราบความเป็นของน้อยแห่งชีวิต ความเป็นของมีทุกข์มากเป็นต้น. และเมื่อทราบแล้ว พึงตัดเครื่องกังวลทั้งปวงแล้วทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์. เพราะว่าความไม่ตายไม่มีแก่ผู้เกิดมาแล้ว, หรือผู้ที่อายุเกินร้อยปีเล็กน้อย หรือไม่ถึงร้อยปีอื่นอีก ย่อมมีชีวิตอยู่ ๒๐ ปีบ้าง ๓๐ ปีบ้าง ๔๐ ปีบ้าง ๕๐ ปีบ้าง ๖๐ ปีบ้าง, แต่ผู้มีอายุยืนยาวเช่นนั้นหายากยิ่งนัก. "ผู้นั้นมีชีวิตยืนยาวอย่างนี้" พึงไปดูได้ในที่นั้นๆ. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น อุบาสิกาวิสาขา มีชีวิตอยู่ ๑๒๐ ปี, พราหมณ์ชื่อปุกขรสาดิ, พราหมณ์ชื่อพรหมมายุ, พราหมณ์ชื่อพาวรี, พระเถระชื่ออานนท์, พระเถระชื่อมหากัสสปะ ก็เช่นกัน. ส่วนพระเถระชื่ออนุรุทธะ มีชีวิตอยู่ ๑๕๐ ปี. พระเถระชื่อพากุละ มีชีวิตอยู่ ๑๖๐ ปี, ท่านผู้นี้มีอายุยืนยาวที่สุด, แม้ท่านก็ไม่ได้มีชีวิตอยู่ถึง ๒๐๐ ปี. අරකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอรกสูตร จบแล้ว. මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามหาวรรค จบแล้ว. 8. විනයවග්ගො ๘. วินยวรรค 1-8. පඨමවිනයධරසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๘. อรรถกถาปฐมวินยธรสูตรเป็นต้น 75-82. අට්ඨමස්ස පඨමං දුතියඤ්ච උත්තානත්ථමෙව. තතියෙ විනයලක්ඛණෙ පතිට්ඨිතො ලජ්ජිභාවෙන විනයලක්ඛණෙ ඨිතො හොති. අලජ්ජී (පාරා. අට්ඨ. 1.45) හි බහුස්සුතොපි සමානො ලාභගරුකතාය තන්තිං විසංවාදෙත්වා උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථුසාසනං දීපෙත්වා සාසනෙ මහන්තං උපද්දවං කරොති, සඞ්ඝභෙදම්පි සඞ්ඝරාජිම්පි උප්පාදෙති. ලජ්ජී පන කුක්කුච්චකො සික්ඛාකාමො ජීවිතහෙතුපි තන්තිං අවිසංවාදෙත්වා ධම්මමෙව විනයමෙව ච දීපෙති, සත්ථුසාසනං ගරුං කත්වා ඨපෙති. එවං යො ලජ්ජී, සො විනයං අජහන්තො අවොක්කමන්තොව ලජ්ජිභාවෙන විනයලක්ඛණෙ ඨිතො හොති පතිට්ඨිතො. ๗๕-๘๒. สูตรที่ ๑ และที่ ๒ ของสูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. ในสูตรที่ ๓ คำว่า วินยลักขเณ ปติฏฺฐิโต คือตั้งอยู่ในลักษณะแห่งวินัยด้วยความเป็นผู้ละอาย. เพราะว่าผู้ไม่ละอาย (ปาริ. อรรถ. ๑.๔๕) แม้เป็นพหูสูต ก็ยังทำให้พระบาลีผิดเพี้ยนด้วยความเคารพในลาภ แล้วแสดงอธรรมและอวินัยในพระศาสนาของพระศาสดา ทำให้เกิดความเสียหายอย่างใหญ่หลวงในพระศาสนา ก่อให้เกิดแม้การแตกแยกแห่งสงฆ์และความร้าวรานแห่งสงฆ์. ส่วนผู้ละอาย เป็นผู้มีความรังเกียจ มีความใคร่ในการศึกษา แม้เพื่อเหตุแห่งชีวิต ก็ไม่ทำให้พระบาลีผิดเพี้ยน แสดงแต่ธรรมและวินัยเท่านั้น ตั้งพระศาสนาของพระศาสดาไว้ด้วยความเคารพ. ผู้ใดเป็นผู้ละอายอย่างนี้ ผู้นั้นย่อมไม่ละทิ้งวินัย ไม่ก้าวล่วงวินัย ตั้งอยู่ในลักษณะแห่งวินัยด้วยความเป็นผู้ละอาย. අසංහීරොති එත්ථ සංහීරො නාම යො පාළියං වා අට්ඨකථායං වා හෙට්ඨා වා උපරිතො වා පදපටිපාටියා වා පුච්ඡියමානො විත්ථුනති විප්ඵන්දති, සණ්ඨාතුං න සක්කොති, යං යං පරෙන වුච්චති, තං තං අනුජානාති, සකවාදං ඡඩ්ඩෙත්වා පරවාදං ගණ්හාති. යො පන පාළියං වා අට්ඨකථායං වා හෙට්ඨුපරියවසෙන වා පදපටිපාටියා වා පුච්ඡියමානො න විත්ථුනති න විප්ඵන්දති, එකෙකලොමං සණ්ඩාසෙන ගණ්හන්තො විය ‘‘එවං මයං වදාම, එවං නො ආචරියා වදන්තී’’ති විස්සජ්ජෙති. යම්හි පාළි ච පාළිවිනිච්ඡයො ච සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තසීහවසා විය පරික්ඛයං පරියාදානං අගච්ඡන්තො තිට්ඨති, අයං වුච්චති අසංහීරො. යස්මා පන එවරූපො යං යං පරෙන වුච්චති, තං තං නානුජානාති, අත්තනා සුවිනිච්ඡිනිතං කත්වා ගහිතං අවිපරීතමත්ථං න [Pg.199] විස්සජ්ජෙති, තස්මා වුත්තං ‘‘න සක්කොති ගහිතග්ගහණං විස්සජ්ජාපෙතු’’න්ති. චතුත්ථාදීනි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි. ในคำว่า อสํหีโร นี้ คำว่า สํหีโร ได้แก่ผู้ที่เมื่อถูกถามในบาลีหรืออรรถกถา หรือจากเบื้องล่างหรือเบื้องบน หรือตามลำดับบท ย่อมสั่นสะท้าน ย่อมดิ้นรน ไม่สามารถตั้งมั่นอยู่ได้ ย่อมยอมรับสิ่งที่ผู้อื่นกล่าวทุกอย่าง ละทิ้งวาทะของตนแล้วถือเอาวาทะของผู้อื่น. ส่วนผู้ที่เมื่อถูกถามในบาลีหรืออรรถกถา หรือโดยนัยเบื้องล่างเบื้องบน หรือตามลำดับบท ย่อมไม่สั่นสะท้าน ไม่ดิ้นรน ย่อมตอบเหมือนกับจับขนทีละเส้นด้วยคีมว่า "เรากล่าวอย่างนี้, อาจารย์ของเรากล่าวอย่างนี้". ผู้ที่บาลีและวินิจฉัยบาลีดำรงอยู่โดยไม่ถึงความสิ้นสุดความหมดสิ้น เหมือนน้ำมันราชสีห์ที่ใส่ในภาชนะทองคำ ผู้นี้เรียกว่า อสํหีโร. แต่เพราะผู้เช่นนั้นย่อมไม่ยอมรับสิ่งที่ผู้อื่นกล่าวทุกอย่าง ย่อมไม่ละทิ้งอรรถที่ไม่ผิดที่ตนวินิจฉัยดีแล้วและยึดถือไว้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ไม่สามารถทำให้การยึดถือที่ยึดถือไว้แล้วสละไปได้". สูตรที่ ๔ เป็นต้น พึงทราบได้ง่าย. පඨමවිනයධරසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมวินยธรสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 9. සත්ථුසාසනසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาสัตถุสาสนสูตร 83. නවමෙ විවෙකට්ඨොති විවිත්තො. තෙනාහ ‘‘දූරීභූතො’’ති. සතිඅවිප්පවාසෙ ඨිතොති කම්මට්ඨානෙ සතිං අවිජහිත්වා ඨිතො. පෙසිතත්තොති කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛතාය නිබ්බානං පෙසිතචිත්තො තන්නින්නො තප්පොණො තප්පබ්භාරො. ๘๓. ในสูตรที่ ๙ คำว่า วิเวกฏฺโฐ คือผู้สงัด. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ผู้ห่างไกล". คำว่า สติอวิปฺปวาเส ฐิโต คือตั้งอยู่โดยไม่ละสติในกรรมฐาน. คำว่า เปสิตตฺโต คือผู้มีจิตส่งไปแล้วสู่นิพพาน มีจิตน้อมไปในนิพพาน มีจิตโน้มไปในนิพพาน มีจิตโอนไปในนิพพาน ด้วยความเป็นผู้ไม่ห่วงใยในกายและชีวิต. සත්ථුසාසනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสัตถุสาสนสูตร จบแล้ว. 10. අධිකරණසමථසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอธิกรณสมถสูตร 84. දසමෙ අධිකරීයන්ති එත්ථාති අධිකරණානි. කෙ අධිකරීයන්ති? සමථා. කථං අධිකරීයන්ති? සමනවසෙන. තස්මා තෙ තෙසං සමනවසෙන පවත්තන්තීති ආහ ‘‘අධිකරණානි සමෙන්තී’’තිආදි. උප්පන්නානං උප්පනානන්ති උට්ඨිතානං උට්ඨිතානං. සමථත්ථන්ති සමනත්ථං. දීඝනිකායෙ සඞ්ගීතිසුත්තවණ්ණනායම්පි (දී. නි. අට්ඨ. 3.331) විත්ථාරතොයෙවාති එත්ථායං විත්ථාරනයො – අධිකරණෙසු තාව ධම්මොති වා අධම්මොති වා අට්ඨාරසහි වත්ථූහි විවදන්තානං භික්ඛූනං යො විවාදො, ඉදං විවාදාධිකරණං නාම. සීලවිපත්තියා වා ආචාරදිට්ඨිආජීවවිපත්තියා වා අනුවදන්තානං යො අනුවාදො උපවදනා චෙව චොදනා ච, ඉදං අනුවාදාධිකරණං නාම. මාතිකායං ආගතා පඤ්ච, විභඞ්ගෙ ද්වෙති සත්තපි ආපත්තික්ඛන්ධා, ඉදං ආපත්තාධිකරණං නාම. යං සඞ්ඝස්ස අපලොකනාදීනං චතුන්නං කම්මානං කරණං, ඉදං කිච්චාධිකරණං නාම. ๘๔. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า อธิกรณ์ (adhikaraṇāni) เพราะอรรถว่า เป็นที่อันเขาพึงกระทำ (adhikarīyanti). อะไรที่เขาพึงกระทำ? คือสมถะทั้งหลาย. เขาพึงกระทำอย่างไร? โดยนัยแห่งการระงับ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อธิกรณ์ทั้งหลายย่อมระงับ" เป็นต้น เพราะสมถะเหล่านั้นย่อมเป็นไปโดยนัยแห่งการระงับอธิกรณ์เหล่านั้น. "อุปปันนานัง อุปปันนานัง" คือ "อุตถิตานัง อุตถิตานัง" (ของอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ). "สมถัตถัง" คือ "สมนัตถัง" (เพื่อประโยชน์แก่การระงับ). แม้ในอรรถกถาสังคีติสูตรแห่งทีฆนิกาย (ที. อ. ๓.๓๓๑) ก็มีนัยแห่งการขยายความโดยพิสดารดังนี้: บรรดาอธิกรณ์เหล่านั้น, การวิวาทของภิกษุทั้งหลายผู้วิวาทกันด้วยวัตถุ ๑๘ อย่างว่า "เป็นธรรม" หรือ "ไม่เป็นธรรม" ใด, นี้ชื่อว่า วิวาทาธิกรณ์. การกล่าวโทษของภิกษุทั้งหลายผู้กล่าวโทษกันด้วยความวิบัติแห่งศีล หรือความวิบัติแห่งอาจาระ ทิฏฐิ อาชีวะใด, อันเป็นทั้งการตำหนิและการฟ้องร้อง, นี้ชื่อว่า อนุวาทาธิกรณ์. กองอาบัติ ๗ อย่าง คือ ๕ อย่างที่มาในมาติกา และ ๒ อย่างในวิภังค์, นี้ชื่อว่า อาปัตตาธิกรณ์. การทำกรรม ๔ อย่าง มีอปโลกนกรรมเป็นต้น ของสงฆ์ใด, นี้ชื่อว่า กิจจาธิกรณ์. තත්ථ විවාදාධිකරණං ද්වීහි සමථෙහි සම්මති සම්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච. සම්මුඛාවිනයෙනෙව සම්මමානං යස්මිං විහාරෙ උප්පන්නං තස්මිංයෙව [Pg.200] වා, අඤ්ඤත්‍ර වූපසමෙතුං ගච්ඡන්තානං අන්තරාමග්ගෙ වා, යත්ථ ගන්ත්වා සඞ්ඝස්ස නිය්‍යාතිතං, තත්ථ සඞ්ඝෙන වා, සඞ්ඝෙ වූපසමෙතුං අසක්කොන්තෙ තත්ථෙව උබ්බාහිකාය සම්මතපුග්ගලෙහි වා විනිච්ඡිතං සම්මති. එවං සම්මමානෙ ච පනෙතස්මිං යා සඞ්ඝසම්මුඛතො ධම්මසම්මුඛතො විනයසම්මුඛතා පුග්ගලසම්මුඛතා, අයං සම්මුඛාවිනයො නාම. තත්ථ ච කාරකසඞ්ඝස්ස සඞ්ඝසාමග්ගිවසෙන සම්මුඛිභාවො සඞ්ඝසම්මුඛතා. සමෙතබ්බස්ස වත්ථුනො භූතත්තා ධම්මසම්මුඛතා. යථා තං සමෙතබ්බං, තථෙවස්ස සමනං විනයසම්මුඛතා. යො ච විවදති, යෙන ච විවදති, තෙසං උභින්නං අත්ථපච්චත්ථිකානං සම්මුඛීභාවො පුග්ගලසම්මුඛතා. උබ්බාහිකාය වූපසමෙ පනෙත්ථ සඞ්ඝසම්මුඛතා පරිහායති. එවං තාව සම්මුඛාවිනයෙනෙව සම්මති. ในบรรดาอธิกรณ์เหล่านั้น วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย และด้วยเยภุยยสิกา. อธิกรณ์ที่ระงับด้วยสัมมุขาวินัยนั้น ย่อมระงับในวิหารที่เกิดขึ้นนั้นเอง หรือในระหว่างทางของภิกษุทั้งหลายผู้ไปเพื่อระงับในที่อื่น หรือในที่ที่ไปมอบให้แก่สงฆ์แล้ว สงฆ์วินิจฉัย หรือเมื่อสงฆ์ไม่สามารถระงับได้ ก็ย่อมระงับด้วยบุคคลผู้ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกาในที่นั้นเอง. อนึ่ง เมื่ออธิกรณ์นั้นระงับอยู่อย่างนี้ ความพร้อมหน้าสงฆ์ ความพร้อมหน้าธรรม ความพร้อมหน้าวินัย ความพร้อมหน้าบุคคลใด, นี้ชื่อว่า สัมมุขาวินัย. ในสัมมุขาวินัยนั้น ความพร้อมหน้าของสงฆ์ผู้ทำกรรมโดยความเป็นอันเดียวกันของสงฆ์ ชื่อว่า ความพร้อมหน้าสงฆ์. ความเป็นจริงแห่งวัตถุที่พึงระงับ ชื่อว่า ความพร้อมหน้าธรรม. การระงับวัตถุนั้นตามที่พึงระงับนั้นเอง ชื่อว่า ความพร้อมหน้าวินัย. ความพร้อมหน้าของบุคคลทั้งสอง คือ ผู้วิวาท และผู้ถูกวิวาท ซึ่งเป็นโจทก์และจำเลย ชื่อว่า ความพร้อมหน้าบุคคล. ในการระงับด้วยอุพพาหิกานั้น ความพร้อมหน้าสงฆ์ย่อมไม่มีในที่นี้. อธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างนี้ก่อน. සචෙ පනෙවම්පි න සම්මති, අථ නං උබ්බාහිකාය සම්මතා භික්ඛූ ‘‘න මයං සක්කොම වූපසමෙතු’’න්ති සඞ්ඝස්සෙව නිය්‍යාතෙන්ති. තතො සඞ්ඝො පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං භික්ඛුං සලාකග්ගාහාපකං සම්මන්නති, තෙන ගුළ්හකවිවටකසකණ්ණජප්පකෙසු තීසු සලාකග්ගාහකෙසු අඤ්ඤතරවසෙන සලාකං ගාහාපෙත්වා සන්නිපතිතාය පරිසාය ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතාය යථා තෙ ධම්මවාදිනො වදන්ති, එවං වූපසන්තං අධිකරණං සම්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච වූපසන්තං හොති. තත්ථ සම්මුඛාවිනයො වුත්තනයො එව. යං පන යෙභුය්‍යසිකාකම්මස්ස කරණං, අයං යෙභුය්‍යසිකා නාම. එවං විවාදාධිකරණං ද්වීහි සමථෙහි සම්මති. หากแม้กระนั้นก็ยังระงับไม่ได้, ภิกษุทั้งหลายผู้ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกา ก็ย่อมมอบอธิกรณ์นั้นคืนแก่สงฆ์ว่า "พวกเราไม่สามารถระงับได้". จากนั้น สงฆ์ย่อมสมมติภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ให้เป็นผู้จับสลาก, ภิกษุนั้นให้จับสลากโดยวิธีใดวิธีหนึ่งในบรรดาผู้จับสลาก ๓ อย่าง คือ แบบปิด แบบเปิด แบบกระซิบข้างหู, แล้วเมื่อบริษัทประชุมกันอยู่ อธิกรณ์ที่ระงับแล้วโดยความเป็นข้างมากของธรรมวาทีตามที่ธรรมวาทีเหล่านั้นกล่าว, อธิกรณ์นั้นย่อมเป็นอันระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยเยภุยยสิกา. ในสัมมุขาวินัยนั้น มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ส่วนการทำกรรมอันเป็นเยภุยยสิกาใด, นี้ชื่อว่า เยภุยยสิกา. วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่างนี้. අනුවාදාධිකරණං චතූහි සමථෙහි සම්මති සම්මුඛාවිනයෙන ච සතිවිනයෙන ච අමූළ්හවිනයෙන ච තස්සපාපියසිකාය ච. සම්මුඛාවිනයෙනෙව සම්මමානං යො ච අනුවදති, යඤ්ච අනුවදති, තෙසං වචනං සුත්වා සචෙ කාචි ආපත්ති නත්ථි, උභො ඛමාපෙත්වා, සචෙ අත්ථි අයං නාමෙත්ථ ආපත්තීති එවං විනිච්ඡිතං වූපසම්මති. තත්ථ සම්මුඛාවිනයලක්ඛණං වුත්තනයමෙව. อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ 4 อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย ด้วยสติวินัย ด้วยอมูฬหวินัย และด้วยตัสสปาปิยสิกา. อธิกรณ์ที่ระงับด้วยสัมมุขาวินัยนั้น เมื่อได้ฟังคำของบุคคลเหล่านั้น คือ ผู้กล่าวโทษ และผู้ถูกกล่าวโทษแล้ว, หากไม่มีอาบัติใดๆ ก็ให้ขอขมากันทั้งสองฝ่าย, หากมีอาบัติ ก็ย่อมระงับด้วยการวินิจฉัยว่า "อาบัติชื่อนี้มีอยู่ในที่นี้" อย่างนี้. ในสัมมุขาวินัยนั้น มีลักษณะที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. යදා පන ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො අමූලිකාය සීලවිපත්තියා අනුද්ධංසිතස්ස සතිවිනයං යාචමානස්ස සඞ්ඝො ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන සතිවිනයං දෙති, තදා සම්මුඛාවිනයෙන ච සතිවිනයෙන ච වූපසන්තං හොති. දින්නෙ පන සතිවිනයෙ පුන තස්මිං පුග්ගලෙ කස්සචි අනුවාදො න රුහති. යදා උම්මත්තකො භික්ඛු උම්මාදවසෙන කතෙ අස්සාමණකෙ අජ්ඣාචාරෙ ‘‘සරතායස්මා එවරූපිං ආපත්ති’’න්ති භික්ඛූහි චොදියමානො ‘‘උම්මත්තකෙන [Pg.201] මෙ, ආවුසො, එතං කතං, නාහං තං සරාමී’’ති භණන්තොපි භික්ඛූහි චොදියමානොව පුන අචොදනත්ථාය අමූළ්හවිනයං යාචති, සඞ්ඝො චස්ස ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන අමූළ්හවිනයං දෙති. තදා සම්මුඛාවිනයෙන ච අමූළ්හවිනයෙන ච වූපසන්තං හොති. දින්නෙ පන අමූළ්හවිනයෙ පුන තස්මිං පුග්ගලෙ කස්සචි තප්පච්චයා අනුවාදො න රුහති. යදා පන පාරාජිකෙන වා පාරාජිකසාමන්තෙන වා චොදියමානස්ස අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරතො පාපුස්සන්නතාය පාපියස්ස පුග්ගලස්ස ‘‘සචායං අච්ඡින්නමූලො භවිස්සති, සම්මා වත්තිත්වා ඔසාරණං ලභිස්සති. සචෙ ඡින්නමූලො, අයමෙවස්ස නාසනා භවිස්සතී’’ති මඤ්ඤමානො සඞ්ඝො ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන තස්සපාපියසිකං කරොති, තදා සම්මුඛාවිනයෙන ච තස්සපාපියසිකාය ච වූපසන්තං හොතීති. එවං අනුවාදාධිකරණං චතූහි සමථෙහි සම්මති. อนึ่ง เมื่อใด สงฆ์ให้สติวินัยแก่ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพ ผู้ถูกกล่าวหาด้วยความวิบัติแห่งศีลอันไม่มีมูล ผู้ขอสติวินัย ด้วยญัตติจตุตถกรรม, เมื่อนั้น อธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยสติวินัย. อนึ่ง เมื่อให้สติวินัยแล้ว การกล่าวโทษบุคคลนั้นของใครๆ ย่อมไม่ขึ้นอีก. เมื่อใด ภิกษุผู้เป็นบ้า ถูกภิกษุทั้งหลายโจทว่า "ท่านระลึกอาบัติเห็นปานนี้ได้หรือ" ในอัชฌาจารอันไม่สมควรแก่สมณะที่ทำไปโดยความเป็นบ้า, แม้กล่าวว่า "อาวุโส, สิ่งนี้อันข้าพเจ้าทำไปโดยความเป็นบ้า, ข้าพเจ้าจำไม่ได้" ก็ยังถูกภิกษุทั้งหลายโจทอยู่นั่นเอง, จึงขออมูฬหวินัยเพื่อไม่ให้ถูกโจทอีก, และสงฆ์ก็ให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุนั้นด้วยญัตติจตุตถกรรม. เมื่อนั้น อธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยอมูฬหวินัย. อนึ่ง เมื่อให้อมูฬหวินัยแล้ว การกล่าวโทษบุคคลนั้นของใครๆ เพราะเหตุนั้น ย่อมไม่ขึ้นอีก. อนึ่ง เมื่อใด สงฆ์เห็นว่า "หากภิกษุนี้ยังมีรากไม่ขาด, ก็จักประพฤติชอบแล้วได้การกลับเข้าหมู่. หากมีรากขาดแล้ว, การทำกรรมนี้แหละจักเป็นนาสนะของภิกษุนั้น" จึงทำตัสสปาปิยสิกาด้วยญัตติจตุตถกรรมแก่บุคคลผู้เลวทราม ผู้ถูกโจทด้วยอาบัติปาราชิก หรืออาบัติใกล้เคียงปาราชิก ผู้กลบเกลื่อนด้วยเรื่องอื่น เพราะความที่บาปทับถมแล้ว, เมื่อนั้น อธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยตัสสปาปิยสิกา. อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ 4 อย่างนี้. ආපත්තාධිකරණං තීහි සමථෙහි සම්මති සම්මුඛාවිනයෙන ච පටිඤ්ඤාතකරණෙන ච තිණවත්ථාරකෙන ච. තස්ස සම්මුඛාවිනයෙනෙව වූපසමො නත්ථි. යදා පන එකස්ස වා භික්ඛුනො සන්තිකෙ සඞ්ඝගණමජ්ඣෙසු වා භික්ඛු ලහුකං ආපත්තිං දෙසෙති, තදා ආපත්තාධිකරණං සම්මුඛාවිනයෙන ච පටිඤ්ඤාතකරණෙන ච වූපසම්මති. තත්ථ සම්මුඛාවිනයෙ තාව යො ච දෙසෙති, යස්ස ච දෙසෙති, තෙසං සම්මුඛීභාවො පුග්ගලසම්මුඛතො. සෙසං වුත්තනයමෙව. อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ 3 อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย ด้วยปฏิญญาตกรณะ และด้วยติณวัตถารกะ. การระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียวไม่มีในอาปัตตาธิกรณ์นั้น. อนึ่ง เมื่อใด ภิกษุแสดงอาบัติเบาในสำนักของภิกษุรูปเดียว หรือในท่ามกลางสงฆ์หรือคณะ, เมื่อนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยปฏิญญาตกรณะ. ในสัมมุขาวินัยนั้น ความพร้อมหน้าของบุคคลทั้งสอง คือ ผู้แสดง และผู้รับแสดง, เป็นความพร้อมหน้าบุคคล. ส่วนที่เหลือมีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. පුග්ගලස්ස ච ගණස්ස ච දෙසනාකාලෙ සඞ්ඝසම්මුඛතො පරිහායති. යං පනෙත්ථ ‘‘අහං, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නො’’ති ච ‘‘පස්සසී’’ති ච ‘‘ආම, පස්සාමී’’ති ච පටිඤ්ඤාතාය ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී’’ති කරණං, තං පටිඤ්ඤාතකරණං නාම. සඞ්ඝාදිසෙසෙ පරිවාසාදියාචනා පටිඤ්ඤා, පරිවාසාදීනං දානං පටිඤ්ඤාතකරණං නාම. ในเวลาแสดงอาบัติของบุคคลและของคณะ ความพร้อมหน้าสงฆ์ย่อมไม่มี. อนึ่ง การที่ภิกษุปฏิญญาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ, ข้าพเจ้าต้องอาบัติชื่อนี้" และ "ท่านเห็นหรือ" และ "ขอรับ, ข้าพเจ้าเห็น" แล้วมีการทำกรรมว่า "ท่านพึงสำรวมต่อไปในภายหน้า" ใด, นั้นชื่อว่า ปฏิญญาตกรณะ. ในสังฆาทิเสส การขอปริวาสเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิญญา, การให้ปริวาสเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิญญาตกรณะ. ද්වෙපක්ඛජාතා පන භණ්ඩනකාරකා භික්ඛූ බහුං අස්සාමණකං අජ්ඣාචාරං චරිත්වා පුන ලජ්ජිධම්මෙ උප්පන්නෙ ‘‘සචෙ මයං ඉමාහි ආපත්තීහි අඤ්ඤමඤ්ඤං කාරෙස්සාම, සියාපි තං අධිකරණං කක්ඛළත්තාය වාළත්තාය සංවත්තෙය්‍යා’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං ආපත්තියා කාරාපනෙ දොසං දිස්වා යදා භික්ඛූ තිණවත්ථාරකකම්මං කරොන්ති, තදා ආපත්තාධිකරණං සම්මුඛාවිනයෙන ච තිණවත්ථාරකෙන ච සම්මති. තත්‍ර හි යත්තකා හත්ථපාසූපගතා ‘‘න මෙතං ඛමතී’’ති එවං දිට්ඨාවිකම්මං අකත්වා ‘‘දුක්කටං කම්මං පුන කාතබ්බං කම්ම’’න්ති [Pg.202] න උක්කොටෙන්ති, නිද්දම්පි ඔක්කන්තා හොන්ති, සබ්බෙසං ඨපෙත්වා ථුල්ලවජ්ජඤ්ච ගිහිපටිසංයුත්තඤ්ච සබ්බාපත්තියො වුට්ඨහන්ති. එවං ආපත්තාධිකරණං තීහි සමථෙහි සම්මති. ส่วนภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาทซึ่งเกิดเป็นสองฝ่าย ประพฤติล่วงละเมิดอันไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมากแล้ว เมื่อความละอายเกิดขึ้นอีก เห็นโทษในการให้ปรับอาบัติกันและกันว่า "ถ้าพวกเราจะให้ปรับอาบัติกันและกันด้วยอาบัติเหล่านี้ อธิกรณ์นั้นก็อาจจะถึงความกระด้าง ความหยาบคายได้" เมื่อภิกษุทั้งหลายทำติณวัตถารกกรรม เมื่อนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและติณวัตถารกะ. ด้วยว่าในกรรมนั้น ภิกษุทั้งหลายเท่าใดที่อยู่ในหัตถบาส ไม่ได้ทำทิฏฐาวิกัมมะว่า "สิ่งนี้ไม่เป็นที่พอใจแก่เรา" และไม่คัดค้านว่า "กรรมที่ทำไม่ดีแล้ว ควรทำอีก" แม้หลับไปแล้วก็ตาม อาบัติทั้งปวงของภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด เว้นแต่ถุลลวัชชะและอาบัติที่เกี่ยวเนื่องกับคฤหัสถ์ ย่อมเป็นอันออกจากอาบัติได้. อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ 3 อย่างนี้. කිච්චාධිකරණං එකෙන සමථෙන සම්මති සම්මුඛාවිනයෙනෙව. ඉති ඉමානි චත්තාරි අධිකරණානි යථානුරූපං ඉමෙහි සත්තහි සමථෙහි සම්මන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘උප්පන්නුප්පන්නානං අධිකරණානං සමථාය වූපසමාය සම්මුඛාවිනයො දාතබ්බො…පෙ… තිණවත්ථාරකො’’ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. กิจจาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะอย่างเดียว คือด้วยสัมมุขาวินัยเท่านั้น. อธิกรณ์ 4 เหล่านี้ ย่อมระงับด้วยสมถะ 7 อย่างเหล่านี้ ตามสมควร. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า "สัมมุขาวินัยพึงให้เพื่อระงับ เพื่อสงบอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ... (ละ)... ติณวัตถารกะ" ดังนี้. ข้อความที่เหลือในที่ทั้งปวงตื้นทั้งนั้น. අධිකරණසමථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอธิกรณสมถสูตร จบแล้ว. විනයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวินยวรรค จบแล้ว. ඉති මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය ด้วยประการฉะนี้ อรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี සත්තකනිපාතවණ්ණනාය අනුත්තානත්ථදීපනා සමත්තා. การแสดงอรรถที่ไม่ตื้น ในอรรถกถาสัตตกนิบาต จบแล้ว.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi