Tipiṭaka Translation

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

Con xin đảnh lễ đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Aṅguttaranikāye

Kinh Tăng Chi Bộ

Pañcakanipāta-ṭīkā

Phụ Chú Giải Kinh Tăng Chi - Phẩm Năm Pháp

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

1. Năm Mươi Kinh Đầu

1. Sekhabalavaggo

1. Phẩm Về Sức Mạnh Của Bậc Hữu Học

1. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

1. Giải Thích Kinh Tóm Tắt

1. Pañcakanipātassa [Pg.1] paṭhame kāmaṃ sampayuttadhammesu thirabhāvopi balaṭṭho eva, paṭipakkhehi pana akampanīyattaṃ sātisayaṃ balaṭṭhoti vuttaṃ – ‘‘assaddhiye na kampatī’’ti.

1. Trong phẩm đầu tiên của chương Năm Pháp, quả thật, trạng thái vững chắc trong các pháp tương ưng cũng chính là ý nghĩa của sức mạnh; tuy nhiên, việc không bị lay chuyển bởi các pháp đối nghịch được gọi là ý nghĩa của sức mạnh một cách vượt trội, như đã nói: ‘Không bị lay chuyển bởi sự vô tín’.

Saṃkhittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích Kinh Tóm Tắt đã chấm dứt.

2-6. Vitthatasuttādivaṇṇanā

2-6. Giải Thích Kinh Chi Tiết, v.v...

2-6. Dutiye hirīyatīti lajjati virajjati. Yasmā hirī pāpajigucchanalakkhaṇā, tasmā ‘‘jigucchatīti attho’’ti vuttaṃ. Ottappatīti utrasati. Pāputrāsalakkhaṇañhi ottappaṃ.

2-6. Trong kinh thứ hai, ‘hirīyati’ có nghĩa là hổ thẹn, ghê tởm. Bởi vì ‘hirī’ (tàm) có đặc tính là ghê tởm điều ác, do đó được nói rằng: ‘có nghĩa là ghê tởm’. ‘Ottappati’ có nghĩa là sợ hãi. Vì quả thật, ‘ottappa’ (quý) có đặc tính là sợ hãi điều ác.

Paggahitavīriyoti [Pg.2] saṅkocaṃ anāpannavīriyo. Tenāha ‘‘anosakkitamānaso’’ti. Pahānatthāyāti samucchinnatthāya. Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadā nāma samadhigamo evāti āha ‘‘paṭilābhatthāyā’’ti.

‘Paggahitavīriyo’ (tinh tấn được khởi lên) có nghĩa là sự tinh tấn không bị co rút. Do đó, ngài nói: ‘với tâm không thối chuyển’. ‘Pahānatthāya’ (với mục đích đoạn trừ) có nghĩa là với mục đích cắt đứt. Sự thành tựu các thiện pháp chính là sự chứng đắc, do đó ngài nói: ‘paṭilābhatthāyā’ (với mục đích thành tựu).

Gatiatthā dhātusaddā buddhiatthā hontīti āha ‘‘udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāyā’’ti. Missakanayenāyaṃ desanā gatāti āha ‘‘vikkhambhanavasena ca samucchedavasena cā’’ti. Tenāha ‘‘vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya cā’’ti. Vipassanāpaññāya vikkhambhanakiriyato sā ca kho padesikāti nippadesikaṃ katvā dassetuṃ ‘‘maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato’’ti vuttaṃ. Dukkhakkhayagāminibhāvepi eseva nayo. Sammāti yāthāvato. Akuppadhammatāya hi maggapaññāya khepitaṃ khepitameva, nāssa puna khepanakiccaṃ atthīti upāyena ñāyena sā pavattatīti āha ‘‘hetunā nayenā’’ti. Tatiyādīsu natthi vattabbaṃ.

Các từ gốc có nghĩa là ‘đi đến’ cũng có nghĩa là ‘trí tuệ’, do đó ngài nói: ‘có khả năng thâm nhập vào sự sinh và diệt’. Bài pháp này được trình bày theo phương pháp hỗn hợp, do đó ngài nói: ‘bằng cách đè nén và bằng cách cắt đứt’. Vì vậy, ngài nói: ‘bằng tuệ quán và bằng đạo tuệ’. Bởi vì tuệ quán thực hiện hành động đè nén, và điều đó chỉ là một phần, để chỉ ra rằng nó được thực hiện một cách trọn vẹn, nên đã nói: ‘vì nó dẫn đến sự thành tựu đạo tuệ’. Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp dẫn đến sự đoạn diệt khổ đau. ‘Sammā’ (chánh) có nghĩa là như thật. Bởi vì những gì đã được đoạn trừ bởi đạo tuệ, vốn có bản chất không lay chuyển, thì đã được đoạn trừ hoàn toàn, không còn phận sự đoạn trừ nào nữa, nên nó diễn tiến bằng phương tiện, bằng phương pháp; do đó ngài nói: ‘bằng nguyên nhân, bằng phương pháp’. Trong các kinh thứ ba trở đi, không có gì cần phải nói.

Vitthatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích Kinh Chi Tiết, v.v... đã chấm dứt.

7. Kāmasuttavaṇṇanā

7. Giải Thích Kinh Về Dục

7. Sattame asanti lūnanti tenāti asitaṃ, dāttaṃ. Vividhā ābhañjanti bhāraṃ olambenti tenāti byābhaṅgī, vidhaṃ. Kulaputtoti ettha duvidho kulaputto jātikulaputto, ācārakulaputto ca. Tattha ‘‘tena kho pana samayena raṭṭhapālo nāma kulaputto tasmiṃyeva thullakoṭṭhike aggakulikassa putto’’ti (ma. ni. 2.294) evaṃ āgato uccakulappasuto jātikulaputto nāma. ‘‘Ye te kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’’ti (ma. ni. 1.34) evaṃ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārasampannā ācārakulaputto nāma. Idha pana ācārakulaputto adhippeto. Tenāha ‘‘kulaputtoti ācārakulaputto’’ti. Yuttanti anucchavikaṃ, evaṃ vattabbataṃ arahatīti attho. Sesamettha uttānameva.

7. Trong kinh thứ bảy, ‘asitaṃ’ là vật dùng để gặt, tức là cái liềm. ‘Byābhaṅgī’ là vật dùng để mang vác các gánh nặng khác nhau, tức là cái đòn gánh. Ở đây, ‘kulaputta’ (thiện gia nam tử) có hai loại: thiện gia nam tử do dòng dõi và thiện gia nam tử do phẩm hạnh. Trong đó, trường hợp được đề cập như sau: ‘Vào lúc bấy giờ, có một thiện gia nam tử tên là Raṭṭhapāla, là con trai của một gia đình hàng đầu ở Thullakoṭṭhika’ (ma. ni. 2.294), người sinh ra trong một gia đình cao quý, được gọi là thiện gia nam tử do dòng dõi. Còn trường hợp được đề cập như sau: ‘Những thiện gia nam tử nào có đức tin, từ bỏ gia đình, sống không gia đình’ (ma. ni. 1.34), dù sinh ra trong bất kỳ gia đình nào nhưng có phẩm hạnh tốt đẹp, được gọi là thiện gia nam tử do phẩm hạnh. Tuy nhiên, ở đây, thiện gia nam tử do phẩm hạnh được nói đến. Do đó, ngài nói: ‘kulaputta có nghĩa là thiện gia nam tử do phẩm hạnh’. ‘Yuttaṃ’ (thích hợp) có nghĩa là phù hợp, xứng đáng được nói như vậy. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng.

Kāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích Kinh Về Dục đã chấm dứt.

8. Cavanasuttavaṇṇanā

8. Giải Thích Kinh Về Sự Sa Sút

8. Aṭṭhame [Pg.3] saddhāyāti iminā adhigamasaddhā dassitā. Catubbidhā hi saddhā – āgamanīyasaddhā, adhigamasaddhā, pasādasaddhā, okappanasaddhāti. Tattha āgamanīyasaddhā sabbaññubodhisattānaṃ pavattā hoti. Āgamanīyappaṭipadāya āgatā hi saddhā sātisayā mahābodhisattānaṃ paropadesena vinā saddheyyavatthuṃ aviparītato gahetvā adhimuccanato. Saccappaṭivedhato āgatasaddhā adhigamasaddhā suppabuddhādīnaṃ viya. ‘‘Sammāsambuddho bhagavā’’tiādinā buddhādīsu uppajjanakappasādo pasādasaddhā mahākappinarājādīnaṃ viya. ‘‘Evameta’’nti okkanditvā pakkhanditvā saddahanavasena kappanaṃ okappanaṃ, tadeva saddhāti okappanasaddhā. Tattha pasādasaddhā paraneyyarūpā hoti, savanamattenapi pasīdanato. Okappanasaddhā saddheyyaṃ vatthuṃ ogāhitvā anupavisitvā ‘‘evameta’’nti paccakkhaṃ karontī viya pavattati.

8. Trong kinh thứ tám, qua từ ‘saddhāya’ (bởi đức tin), đức tin do chứng ngộ được chỉ ra. Đức tin có bốn loại: đức tin do truyền thống (āgamanīyasaddhā), đức tin do chứng ngộ (adhigamasaddhā), đức tin do tịnh tín (pasādasaddhā), và đức tin do xác tín (okappanasaddhā). Trong đó, đức tin do truyền thống có nơi các vị Toàn Giác Bồ Tát. Đức tin này đến từ con đường truyền thống, là đức tin vượt trội của các vị Đại Bồ Tát, do việc nắm bắt đối tượng đáng tin một cách không sai lạc và quyết tín mà không cần sự chỉ dạy của người khác. Đức tin đến từ sự thâm nhập chân lý là đức tin do chứng ngộ, giống như của vua Suppabuddha và những vị khác. Sự tin tưởng trong sáng phát sinh đối với Đức Phật, v.v..., bắt đầu bằng câu ‘Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác’, là đức tin do tịnh tín, giống như của vua Mahākappina và những vị khác. Sự xác tín qua việc tin tưởng bằng cách dấn thân và nhập vào với ý nghĩ ‘việc này là như vậy’ chính là đức tin do xác tín. Trong đó, đức tin do tịnh tín có dạng dễ bị dẫn dắt bởi người khác, vì nó phát sinh chỉ qua việc nghe. Đức tin do xác tín vận hành như thể đang trực nhận đối tượng đáng tin bằng cách đi sâu và thâm nhập vào đó với ý nghĩ ‘việc này là như vậy’.

Cavanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích Kinh Về Sự Sa Sút đã chấm dứt.

9. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā

9. Giải Thích Kinh Thứ Nhất Về Sự Bất Kính

9. Navame appatissayoti appatissavo va-kārassa ya-kāraṃ katvā niddeso. Garunā kismiñci vutto gāravavasena patissavanaṃ, patissavo, patissavabhūtaṃ, taṃsabhāvañca yaṃ kiñci gāravaṃ. Natthi etasmiṃ patissavoti appatissavo, gāravavirahito. Tenāha ‘‘ajeṭṭhako anīcavuttī’’ti.

9. Trong kinh thứ chín, ‘appatissayo’ là cách chỉ định của ‘appatissavo’ bằng cách đổi ‘va-kāra’ thành ‘ya-kāra’. Khi được bậc thầy nói điều gì, sự vâng lời một cách kính trọng là ‘patissavanaṃ’, ‘patissavo’, là thái độ vâng lời, và bản chất của nó là bất kỳ sự kính trọng nào. ‘Appatissavo’ có nghĩa là người không có sự vâng lời đó, là người không có sự kính trọng. Do đó, ngài nói: ‘không xem ai là bậc trưởng thượng, không có hạnh khiêm hạ’.

Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích Kinh Thứ Nhất Về Sự Bất Kính đã chấm dứt.

10. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā

10. Giải Thích Kinh Thứ Hai Về Sự Bất Kính

10. Dasame vuddhintiādīsu sīlena vuddhiṃ, maggena viruḷhiṃ, nibbānena vepullaṃ. Sīlasamādhīhi vā vuddhiṃ, vipassanāmaggehi viruḷhiṃ, phalanibbānehi vepullaṃ. Ettha ca yassa catubbidhaṃ sīlaṃ akhaṇḍādibhāvappavattiyā suparisuddhaṃ visesabhāgiyattā appakasireneva maggaphalāvahaṃ saṅgharakkhitattherassa viya, so tādisena sīlena imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ [Pg.4] āpajjissati. Tena vuttaṃ – ‘‘sīlena vuddhi’’nti. Yassa pana ariyamaggo uppanno, so virūḷhamūlo viya pādapo suppatiṭṭhitattā sāsane virūḷhiṃ āpanno nāma hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘maggena virūḷhi’’nti. Yo sabbakilesanibbānappatto, so arahā sīlādidhammakkhandhapāripūriyā sati vepullappatto hoti. Tena vuttaṃ ‘‘nibbānena vepulla’’nti. Dutiyavikappe attho vuttanayānusārena veditabbo.

10. Trong kinh thứ mười, trong các từ ‘vuddhiṃ’ (sự tăng trưởng), v.v..., (có nghĩa là) sự tăng trưởng nhờ giới, sự phát triển nhờ đạo, sự viên mãn nhờ Niết-bàn. Hoặc là sự tăng trưởng nhờ giới và định, sự phát triển nhờ tuệ quán và các đạo, sự viên mãn nhờ các quả và Niết-bàn. Ở đây, người nào có bốn loại giới thanh tịnh, được duy trì trong trạng thái không bị sứt mẻ, v.v..., do có phần đặc biệt nên dễ dàng mang lại đạo và quả, giống như trường hợp của trưởng lão Saṅgharakkhita, người đó sẽ đạt được sự tăng trưởng trong Giáo pháp và Luật này nhờ vào giới như vậy. Do đó, đã nói: ‘tăng trưởng nhờ giới’. Còn người nào đã phát sinh Thánh đạo, người đó được gọi là đã đạt được sự phát triển trong giáo pháp, vì đã được thiết lập vững chắc như cây đã mọc rễ. Do đó, đã nói: ‘phát triển nhờ đạo’. Người nào đã đạt đến sự tịch diệt tất cả các phiền não, vị A-la-hán đó, khi các uẩn như giới, v.v... được viên mãn, sẽ đạt đến sự viên mãn. Do đó, đã nói: ‘viên mãn nhờ Niết-bàn’. Ý nghĩa trong phương án thứ hai nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày.

Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích Kinh Thứ Hai Về Sự Bất Kính đã chấm dứt.

Sekhabalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải về phẩm Hữu học lực.

2. Balavaggo

2. Phẩm Lực

1. Ananussutasuttavaṇṇanā

1. Giải kinh Ananussuta

11. Dutiyassa paṭhame abhijānitvāti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitvā. Aṭṭhahi kāraṇehi tathāgatassāti ‘‘tathā āgatoti tathāgato. Tathā gatoti tathāgato. Tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato. Tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato. Tathadassitāya tathāgato. Tathāvāditāya tathāgato. Tathākāritāya tathāgato. Abhibhavanaṭṭhena tathāgato’’ti evaṃ vuttehi aṭṭhahi kāraṇehi. Usabhassa idanti āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhāna’’nti. Parato dassitabalayogena ‘‘dasabaloha’’nti abhītanādaṃ nadati. Brahmacakkanti ettha seṭṭhapariyāyo. Brahmasaddoti āha ‘‘seṭṭhacakka’’nti. Cakkañcetaṃ dhammacakkaṃ adhippetaṃ.

11. Trong bài kinh thứ nhất của phẩm thứ hai, (cụm từ) abhijānitvā có nghĩa là đã biết với trí tuệ thù thắng đặc biệt. (Cụm từ) tathāgatassa có nghĩa là của bậc Như Lai do tám lý do, như đã được nói rằng: ‘Đến như vậy là Như Lai. Đi như vậy là Như Lai. Đã đến tướng chân thật là Như Lai. Đã giác ngộ các pháp chân thật như chúng thực sự là, là Như Lai. Do thấy biết chân thật là Như Lai. Do nói lời chân thật là Như Lai. Do làm việc chân thật là Như Lai. Với ý nghĩa chinh phục là Như Lai.’ Với tám lý do được nói như vậy. (Cụm từ) usabhassa idaṃ là āsabhaṃ, vị trí tối thắng. Do đó, ngài nói: ‘āsabhaṃ ṭhānaṃ là vị trí tối thắng.’ Do sự kết hợp với các lực được trình bày sau đó, ngài rống lên tiếng rống không sợ hãi rằng: ‘Ta là bậc có mười lực.’ Ở đây, (từ) brahmacakkaṃ là từ đồng nghĩa với tối thắng. (Từ) brahmasaddo, ngài nói là ‘bánh xe tối thắng.’ Và bánh xe này được hiểu là Pháp luân.

Ananussutasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải kinh Ananussuta.

3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

3. Giải kinh Saṃkhitta

13. Tatiye kāmaṃ sampayuttadhammesu thirabhāvopi balaṭṭho eva, paṭipakkhehi pana akampanīyattaṃ sātisayaṃ balaṭṭhoti vuttaṃ ‘‘muṭṭhassacce na kampatī’’ti.

13. Trong bài kinh thứ ba, quả thực, trạng thái vững chắc trong các pháp tương ưng cũng chính là ý nghĩa của lực; tuy nhiên, trạng thái không bị lay chuyển bởi các pháp đối nghịch là ý nghĩa của lực một cách vượt trội, như đã được nói: ‘Không bị lay chuyển bởi sự thất niệm.’

Saṃkhittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải kinh Saṃkhitta.

4. Vitthatasuttavaṇṇanā

4. Giải kinh Vitthata

14. Catutthe [Pg.5] satinepakkenāti satiyā nepakkena, tikkhavisadasūrabhāvenāti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana nepakkaṃ nāma paññāti adhippāyena ‘‘nepakkaṃ vuccati paññā’’ti vuttaṃ. Evaṃ sati añño niddiṭṭho nāma hoti. Satimāti ca iminā savisesā sati gahitāti paratopi ‘‘cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā’’ti satikiccameva niddiṭṭhaṃ, na paññākiccaṃ, tasmā satinepakkenāti satiyā nepakkabhāvenāti sakkā viññātuṃ labbhateva. Paccayavisesavasena aññadhammanirapekkho satiyā balavabhāvo. Tathā hi ñāṇavippayuttacittenapi sajjhāyanasammasanāni sambhavanti.

14. Trong bài kinh thứ tư, (cụm từ) satinepakkena có nghĩa là với sự thận trọng của niệm, nghĩa là với trạng thái sắc bén, trong sáng, và dũng mãnh. Tuy nhiên, trong Chú giải, với ý niệm rằng thận trọng (nepakkaṃ) là trí tuệ, nên đã nói: ‘Thận trọng được gọi là trí tuệ.’ Nếu như vậy, thì một (pháp) khác đã được chỉ ra. Và với (từ) satimā này, niệm có đặc tính riêng biệt đã được nắm giữ, vì sau đó, (cụm từ) ‘người nhớ, người tùy niệm việc đã làm từ lâu, việc đã nói từ lâu’ chỉ ra phận sự của niệm, không phải phận sự của trí tuệ. Do đó, (cụm từ) satinepakkena có thể được hiểu là ‘với trạng thái thận trọng của niệm.’ Trạng thái mạnh mẽ của niệm, không phụ thuộc vào các pháp khác, là do sự đặc biệt của các duyên. Thật vậy, việc tụng đọc và thẩm xét cũng có thể xảy ra ngay cả với tâm không tương ưng với trí.

Cirakatampīti attanā vā parena vā kāyena cirakataṃ cetiyaṅgaṇavattādimahāvattappaṭipattipūraṇaṃ. Cirabhāsitampīti attanā vā parena vā vācāya cirabhāsitaṃ sakkaccaṃ uddisanauddisāpanadhammāsāraṇadhammadesanāupanisinnakaparikathāanumodanīyādivasena pavattitaṃ vacīkammaṃ. Saritā anussaritāti tasmiṃ kāyena cirakate kāyo nāma kāyaviññatti, cirabhāsite vācā nāma vacīviññatti, tadubhayampi rūpaṃ, taṃsamuṭṭhāpakā cittacetasikā arūpaṃ. Iti ime rūpārūpadhammā evaṃ uppajjitvā evaṃ niruddhāti sarati ceva anussarati ca, satisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetīti attho. Bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā hi sati idha adhippetā. Tāya satiyā esa sakiṃ saraṇena saritā, punappunaṃ saraṇena anussaritāti veditabbā.

(Cụm từ) việc đã làm từ lâu (cirakatampi) là việc hoàn thành các bổn phận lớn như bổn phận ở sân bảo tháp, v.v... đã được làm từ lâu bằng thân bởi chính mình hoặc bởi người khác. (Cụm từ) việc đã nói từ lâu (cirabhāsitampi) là nghiệp lời nói được thực hiện bằng lời nói bởi chính mình hoặc bởi người khác một cách kính cẩn, dưới các hình thức như học thuộc lòng, dạy học thuộc lòng, nhắc lại pháp, thuyết pháp, thảo luận khi ngồi gần, tán thán, v.v... (Cụm từ) người nhớ, người tùy niệm (saritā anussaritā) có nghĩa là: trong việc đã làm từ lâu bằng thân, thân là thân biểu tri; trong việc đã nói từ lâu, lời nói là khẩu biểu tri; cả hai đều là sắc; tâm và tâm sở làm phát sinh chúng là danh. Như vậy, vị ấy nhớ và tùy niệm rằng: ‘Các pháp danh và sắc này đã sinh lên như thế này và đã diệt đi như thế này,’ nghĩa là vị ấy làm phát sinh niệm giác chi. Thật vậy, niệm làm phát sinh giác chi được hiểu ở đây. Nên biết rằng, với niệm ấy, vị này là người nhớ (saritā) do nhớ một lần, là người tùy niệm (anussaritā) do nhớ đi nhớ lại.

Vitthatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải kinh Vitthata.

5-10. Daṭṭhabbasuttādivaṇṇanā

5-10. Giải các kinh Daṭṭhabba, v.v...

15-20. Pañcame savisayasmiṃyevāti attano attano visaye eva. Lokiyalokuttaradhamme kathetunti lokiyadhamme lokuttaradhamme ca tena tena pavattivisesena kathetuṃ. Catūsu sotāpattiyaṅgesūti sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammappaṭipattīti imesu catūsu sotāpattimaggakāraṇesu. Kāmañca tesu satiādayopi dhammā icchitabbāva tehi vinā tesaṃ asambhavato[Pg.6], tathāpi cettha saddhā visesato kiccakārīti veditabbā. Saddho eva hi sappurise payirupāsati, saddhammaṃ suṇāti, yoniso ca aniccādito manasi karoti, ariyamaggassa ca anudhammaṃ paṭipajjati, tasmā vuttaṃ ‘‘ettha saddhābalaṃ daṭṭhabba’’nti. Iminā nayena sesabalesupi attho daṭṭhabbo.

15-20. Trong bài kinh thứ năm, (cụm từ) savisayasmiṃyeva có nghĩa là chỉ trong đối tượng của chính mình. (Cụm từ) lokiyalokuttaradhamme kathetuṃ có nghĩa là để nói về các pháp thế gian và siêu thế với các cách thức diễn tiến khác nhau. (Cụm từ) catūsu sotāpattiyaṅgesu có nghĩa là trong bốn nguyên nhân của đạo Tu-đà-hoàn này, tức là: thân cận bậc chân nhân, nghe diệu pháp, như lý tác ý, và thực hành pháp tùy pháp. Quả thực, trong chúng, các pháp như niệm, v.v... cũng cần được mong muốn, vì không có chúng thì những điều kia không thể xảy ra; tuy nhiên, nên biết rằng ở đây tín đặc biệt thực hiện phận sự. Thật vậy, chính người có tín mới thân cận bậc chân nhân, nghe diệu pháp, tác ý như lý về vô thường, v.v..., và thực hành pháp tùy theo Thánh đạo. Do đó, đã được nói: ‘Ở đây, tín lực cần được thấy.’ Theo phương pháp này, ý nghĩa cũng cần được thấy trong các lực còn lại.

Catūsu sammappadhānesūti catubbidhasammappadhānabhāvanāya. Catūsu satipaṭṭhānesūtiādīsupi eseva nayo. Ettha ca sotāpattiaṅgesu saddhā viya, sammappadhānabhāvanāya vīriyaṃ viya ca satipaṭṭhānabhāvanāya yasmā ‘‘vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106) vacanato pubbabhāge kiccato sati adhikā icchitabbā, evaṃ samādhikammikassa samādhi, ‘‘ariyasaccabhāvanā paññābhāvanā’’ti katvā tattha paññā pubbabhāge adhikā icchitabbāti pākaṭoyamattho. Adhigamakkhaṇe pana samādhipaññānaṃ viya sabbesampi balānaṃ saddhādīnaṃ samatāva icchitabbā. Tathā hi ‘‘ettha saddhābala’’ntiādinā tattha tattha etthaggahaṇaṃ kataṃ.

(Cụm từ) trong bốn chánh cần (catūsu sammappadhānesu) có nghĩa là do sự tu tập bốn loại chánh cần. Trong (các cụm từ) ‘trong bốn niệm xứ,’ v.v... cũng theo phương pháp này. Và ở đây, giống như tín trong các chi phần Tu-đà-hoàn, và giống như tấn trong sự tu tập chánh cần, trong sự tu tập niệm xứ, vì theo câu ‘nhiếp phục tham ưu ở đời,’ niệm được mong muốn là vượt trội về phận sự trong giai đoạn đầu; tương tự, định đối với người thực hành định; và vì ‘sự tu tập Thánh đế là sự tu tập trí tuệ,’ nên ở đó trí tuệ được mong muốn là vượt trội trong giai đoạn đầu, ý nghĩa này là rõ ràng. Tuy nhiên, vào khoảnh khắc chứng đắc, sự quân bình của tất cả các lực, tín, v.v..., giống như định và tuệ, là điều được mong muốn. Thật vậy, bằng (các cụm từ) ‘ở đây là tín lực,’ v.v..., việc dùng từ ‘ở đây’ đã được thực hiện ở mỗi nơi.

Idāni saddhādīnaṃ tattha tattha atirekakiccataṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tatridaṃ upamā saṃsandanaṃ – rājapañcamasahāyā viya vimuttiparipācakāni pañca balāni. Nesaṃ kīḷanatthaṃ ekajjhaṃ vīthiotaraṇaṃ viya balānaṃ ekajjhaṃ vipassanāvīthiotaraṇaṃ, sahāyesu paṭhamādīnaṃ yathāsakaṃ geheva vicāraṇā viya saddhādīnaṃ sotāpattiaṅgādīni patvā pubbaṅgamatā. Sahāyesu itaresaṃ tattha tattha tuṇhībhāvo viya sesabalānaṃ tattha tattha tadanvayatā, tassa pubbaṅgamassa balassa kiccānugatā. Na hi tadā tesaṃ sasambhārapathavīādīsu āpādīnaṃ viya kiccaṃ pākaṭaṃ hoti, saddhādīnaṃyeva pana kiccaṃ vibhūtaṃ hutvā tiṭṭhati puretaraṃ tathāpaccayehi cittasantānassa abhisaṅkhatattā. Ettha ca vipassanākammikassa bhāvanā visesato paññuttarāti dassanatthaṃ rājānaṃ nidassanaṃ katvā paññindriyaṃ vuttaṃ. Chaṭṭhādīni suviññeyyāni.

Bây giờ, để làm sáng tỏ vai trò vượt trội của tín, v.v... ở trong mỗi trường hợp bằng ví dụ, câu “yathā hi” (ví như) đã được nói đến. Ở đây, sự so sánh của ví dụ là như vầy: Năm lực làm cho sự giải thoát được thuần thục giống như vị vua cùng với bốn người bạn đồng hành. Việc cùng nhau đi xuống đường để vui chơi của họ giống như việc các lực cùng nhau đi vào lộ trình của tuệ quán; việc xem xét trong nhà riêng của mỗi người, bắt đầu với người bạn thứ nhất, giống như vai trò đi đầu của tín, v.v... khi đạt đến các chi phần của Dự lưu, v.v... Việc giữ im lặng ở mỗi nơi của những người bạn còn lại giống như sự tùy thuộc của các lực còn lại ở mỗi nơi, là sự đi theo phận sự của lực đi đầu ấy. Thật vậy, vào lúc ấy, phận sự của chúng không được hiện rõ, giống như phận sự của thủy đại, v.v... ở trong địa đại cùng với các thành phần của nó; nhưng chỉ có phận sự của tín, v.v... trở nên nổi bật và đứng ở hàng đầu do dòng tâm đã được tác thành bởi các duyên như thế. Và ở đây, để chỉ ra rằng sự tu tập của hành giả tu tập tuệ quán đặc biệt có trí tuệ là vượt trội, tuệ quyền đã được nói đến bằng cách lấy vị vua làm ví dụ. Các kinh thứ sáu, v.v... là dễ hiểu.

Daṭṭhabbasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Daṭṭhabba, v.v... đã kết thúc.

Balavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về phẩm Lực đã kết thúc.

3. Pañcaṅgikavaggo

3. Phẩm Năm Chi Phần

1-2. Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā

1-2. Phần giải thích về kinh Agārava thứ nhất, v.v...

21-22. Tatiyassa [Pg.7] paṭhame ābhisamācārikanti abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘vattavasena paññattasīla’’nti. Sesaṃ suviññeyyameva. Dutiye natthi vattabbaṃ.

21-22. Ở kinh thứ nhất của (cặp) thứ ba, (thuật ngữ) ābhisamācārikaṃ có nghĩa là thuộc về sự thực hành tốt đẹp, thuộc về sự thực hành cao thượng. Nhưng điều ấy là gì? Vị ấy nói: “Giới được chế định theo phận sự.” Phần còn lại là dễ hiểu. Ở kinh thứ hai, không có gì cần phải nói.

Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Agārava thứ nhất, v.v... đã kết thúc.

3-4. Upakkilesasuttādivaṇṇanā

3-4. Phần giải thích về kinh Upakkilesa, v.v...

23-24. Tatiye na ca pabhāvantanti na ca pabhāsampannaṃ. Pabhijjanasabhāvanti tāpetvā tāḷakajjanapabhaṅguraṃ. Avasesaṃ lohanti vuttāvasesaṃ sajātilohaṃ, vijātilohaṃ, pisācalohaṃ, kittimalohanti evaṃpabhedaṃ sabbampi lohaṃ. Uppajjituṃ appadānenāti ettha nanu lokiyakusalacittassapi suvisuddhassapi uppajjituṃ appadāneneva upakkilesatāti? Saccametaṃ, yasmiṃ pana santāne nīvaraṇāni laddhappatiṭṭhāni, tattha mahaggatakusalassapi asambhavo, pageva lokuttarakusalassa. Parittakusalaṃ pana yathāpaccayaṃ uppajjamānaṃ nīvaraṇehi upahate santāne uppattiyā aparisuddhaṃ hontaṃ upakkiliṭṭhaṃ nāma hoti aparisuddhadīpakapallikavaṭṭitelādisannissayo padīpo viya. Apica nippariyāyato uppajjituṃ appadāneneva tesaṃ upakkilesatāti dassento ‘‘yadaggena hī’’tiādimāha. Ārammaṇe vikkhittappavattivasena cuṇṇavicuṇṇatā veditabbā. Catutthe natthi vattabbaṃ.

23-24. Ở kinh thứ ba, (thuật ngữ) na ca pabhāvantaṃ có nghĩa là không có sự quang đãng. (Thuật ngữ) pabhijjanasabhāvaṃ có nghĩa là có bản chất dễ vỡ khi được nung nóng và đập vào. (Thuật ngữ) avasesaṃ lohaṃ (kim loại còn lại) có nghĩa là tất cả các loại kim loại còn lại đã được nói đến, có các loại như là kim loại cùng loại, kim loại khác loại, kim loại ma quỷ, kim loại nhân tạo. Liên quan đến câu “do không cho cơ hội sanh khởi,” ở đây, có phải rằng ngay cả tâm thiện thuộc về thế gian rất trong sạch cũng bị ô nhiễm chỉ do không cho cơ hội sanh khởi không? Điều này là đúng. Tuy nhiên, ở trong dòng tâm nào mà các triền cái đã có được chỗ đứng vững chắc, thì ở đó, ngay cả thiện tâm thuộc về đáo đại cũng không thể có được, huống hồ là thiện tâm siêu thế. Trái lại, thiện tâm thuộc về Dục giới, khi sanh khởi tùy theo duyên ở trong dòng tâm bị các triền cái làm tổn hại, do sự sanh khởi không trong sạch nên được gọi là bị ô nhiễm, giống như ngọn đèn có chỗ nương tựa là đĩa đèn, tim đèn, dầu, v.v... không trong sạch. Hơn nữa, để chỉ ra rằng sự ô nhiễm của chúng một cách không phân biệt chỉ là do không cho cơ hội sanh khởi, vị ấy đã nói câu “yadaggena hi,” v.v... Sự nghiền nát thành bột nên được hiểu là do sự vận hành một cách phân tán trên đối tượng. Ở kinh thứ tư, không có gì cần phải nói.

Upakkilesasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Upakkilesa, v.v... đã kết thúc.

5. Anuggahitasuttavaṇṇanā

5. Phần giải thích kinh Anuggahita

25. Pañcame sammādiṭṭhīti vipassanāsammādiṭṭhītiādinā aṅguttarabhāṇakānaṃ matena ayaṃ atthavaṇṇanā āraddhā, majjhimabhāṇakā panettha aññathā atthaṃ vadanti. Vuttañhetaṃ majjhimaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.452) –

25. Ở kinh thứ năm, phần giải thích ý nghĩa này được bắt đầu theo quan điểm của các vị tụng đọc Tăng Chi Bộ với câu “chánh kiến có nghĩa là chánh kiến của tuệ quán,” v.v... Tuy nhiên, các vị tụng đọc Trung Bộ giải thích ý nghĩa ở đây theo cách khác. Điều này đã được nói đến trong Chú giải Trung Bộ (ma. ni. aṭṭha. 1.452) như sau:

‘‘Anuggahitā’’ti [Pg.8] laddhūpakārā. Sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi. Phalakkhaṇe nibbattā cetovimutti phalaṃ assāti cetovimuttiphalā. Tadeva cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso assāti cetovimuttiphalānisaṃsā. Dutiyapadepi eseva nayo. Ettha catutthaphalapaññā paññāvimutti nāma, avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā. ‘‘Sīlānuggahitā’’tiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Sutanti sappāyadhammassavanaṃ. Sākacchāti kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanakathā. Samathoti vipassanāpādikā aṭṭha samāpattiyo. Vipassanāti sattavidhā anupassanā. Catupārisuddhisīlañhi pūrentassa, sappāyadhammassavanaṃ suṇantassa, kammaṭṭhāne khalanapakkhalanaṃ chindantassa vipassanāpādikāsu aṭṭhasu samāpattīsu kammaṃ karontassa, sattavidhaṃ anupassanaṃ bhāventassa arahattamaggo uppajjitvā phalaṃ deti.

(Thuật ngữ) anuggahitā có nghĩa là đã nhận được sự hỗ trợ. (Thuật ngữ) sammādiṭṭhi có nghĩa là chánh kiến của đạo A-la-hán. (Thuật ngữ) cetovimuttiphalā (có quả là tâm giải thoát) có nghĩa là: Tâm giải thoát được sanh khởi vào sát-na của quả là quả của pháp ấy. (Thuật ngữ) cetovimuttiphalānisaṃsā (có quả và lợi ích là tâm giải thoát) có nghĩa là: Chính quả ấy được gọi là tâm giải thoát là lợi ích của pháp ấy. Ở thuật ngữ thứ hai, phương pháp cũng tương tự. Ở đây, trí tuệ của quả thứ tư được gọi là tuệ giải thoát, các pháp còn lại nên được hiểu là tâm giải thoát. Ở trong các câu “được hỗ trợ bởi giới,” v.v..., giới có nghĩa là bốn loại giới thanh tịnh. Văn có nghĩa là sự nghe Pháp thích hợp. Thảo luận có nghĩa là sự nói chuyện về việc loại bỏ, tẩy sạch, và cắt đứt những vấp ngã trong đề mục thiền. Chỉ có nghĩa là tám định chứng làm nền tảng cho tuệ quán. Quán có nghĩa là bảy loại tùy quán. Thật vậy, đối với người đang làm tròn đủ bốn loại giới thanh tịnh, đang lắng nghe Pháp thích hợp, đang cắt đứt những vấp ngã trong đề mục thiền, đang thực hành trong tám định chứng làm nền tảng cho tuệ quán, đang tu tập bảy loại tùy quán, thì đạo A-la-hán sanh khởi và mang lại quả vị.

‘‘Yathā hi madhuraṃ ambapakkaṃ paribhuñjitukāmo ambapotakassa samantā udakakoṭṭhakaṃ thiraṃ katvā bandhati, ghaṭaṃ gahetvā kālena kālaṃ udakaṃ āsiñcati, udakassa anikkhamanatthaṃ mariyādaṃ thiraṃ karoti. Yā hoti samīpe valli vā sukkhadaṇḍako vā kipillikapuṭo vā makkaṭakajālaṃ vā, taṃ apaneti, khaṇittiṃ gahetvā kālena kālaṃ mūlāni parikhaṇati, evamassa appamattassa imāni pañca kāraṇāni karoto so ambo vaḍḍhitvā phalaṃ deti, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Rukkhassa samantato koṭṭhakabandhanaṃ viya hi sīlaṃ daṭṭhabbaṃ, kālena kālaṃ udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ, mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho, samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ, kālena kālaṃ khaṇittiṃ gahetvā mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā, tehi pañcahi kāraṇehi anuggahitassa ambarukkhassa madhuraphaladānakālo viya imassa bhikkhuno imehi pañcahi dhammehi anuggahitāya sammādiṭṭhiyā arahattaphaladānaṃ veditabba’’nti.

Ví như người muốn ăn quả xoài chín ngọt, sau khi làm cho vững chắc đã xây bồn nước xung quanh cây xoài con, lấy lu đựng nước tưới theo thời gian, làm cho bờ bồn vững chắc để nước không chảy ra ngoài. Có dây leo, hoặc cành cây khô, hoặc tổ kiến, hoặc mạng nhện nào ở gần bên, vị ấy dẹp bỏ điều ấy, lấy cuốc xới gốc theo thời gian. Do vị ấy không dể duôi thực hiện năm nhân duyên này như vậy, cây xoài ấy tăng trưởng và cho ra quả, sự thành tựu này cần được hiểu như vậy. Ví như việc xây bồn xung quanh cây, thật vậy, nên được xem là giới. Ví như việc tưới nước theo thời gian là việc nghe pháp. Ví như việc làm cho bờ bồn được vững chắc là sự vắng lặng. Ví như việc dẹp bỏ các thứ dây leo v.v... ở gần bên là sự cắt đứt sự vấp ngã và trơn trợt trong đề mục thiền. Ví như việc lấy cuốc xới gốc theo thời gian là sự tu tiến bảy pháp tùy quán. Ví như thời điểm cho ra quả ngọt của cây xoài được hỗ trợ bởi năm nhân duyên ấy, việc cho ra quả A-la-hán của chánh kiến được hỗ trợ bởi năm pháp này của vị tỳ khưu này cần được hiểu như vậy.

Ettha ca laddhūpakārāti yathārahaṃ nissayādivasena laddhapaccayā. Vipassanāsammādiṭṭhiyā anuggahitabhāvena gahitattā maggasammādiṭṭhīsu ca arahattamaggasammādiṭṭhi[Pg.9]. Anantarassa hi vidhi paṭisedho vā, aggaphalasamādhimhi tapparikkhāradhammesuyeva ca kevalo cetopariyāyo niruḷhoti sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi. Phalakkhaṇeti anantaraṃ kālantare cāti duvidhepi phalakkhaṇe. Paṭippassaddhivasena sabbasaṃkilesehi cetovimuccati etāyāti cetovimutti, aggaphalapaññaṃ ṭhapetvā avasesā phaladhammā. Tenāha ‘‘cetovimutti phalaṃ assāti, cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso’’ti. Sabbakilesehi cetaso vimuccanasaṅkhātaṃ paṭippassambhanasaññitaṃ pahānaṃ phalaṃ ānisaṃso cāti yojanā. Idha cetovimuttisaddena pahānamattaṃ gahitaṃ, pubbe pahāyakadhammā. Aññathā phaladhammā eva ānisaṃsoti gayhamāne punavacanaṃ niratthakaṃ siyā. Paññāvimuttiphalānisaṃsāti etthāpi evameva attho veditabbo. Sammāvācākammantājīvā sīlasabhāvattā visesato samādhissa upakārā, tathā sammāsaṅkappo jhānasabhāvattā. Tathā hi so ‘‘appanā’’ti niddiṭṭho. Sammāsatisammāvāyāmā pana samādhipakkhiyā evāti āha ‘‘avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā’’ti.

Và ở đây, (cụm từ) ‘đã nhận được sự hỗ trợ’ là đã nhận được các duyên bằng cách nương tựa v.v... một cách thích đáng. Do được tiếp nhận bằng trạng thái được hỗ trợ bởi chánh kiến tuệ quán, và trong các chánh kiến của đạo thì (đây) là chánh kiến của A-la-hán đạo. Thật vậy, có sự quy định hoặc sự ngăn cấm đối với (pháp) kế liền sau. Và chỉ ở trong định của thánh quả cao nhất và trong các pháp là vật tùy tùng của định ấy, tha tâm thông mới được xác lập. Do đó, (cụm từ) ‘chánh kiến’ là chánh kiến của A-la-hán đạo. (Cụm từ) ‘vào lúc có quả’ là vào lúc có quả trong cả hai (trường hợp): kế liền sau và vào lúc khác. Do sự lắng dịu, tâm được giải thoát khỏi tất cả phiền não bởi pháp này, vì vậy (gọi là) tâm giải thoát, là các pháp của quả còn lại ngoại trừ trí tuệ của thánh quả cao nhất. Do đó, Ngài đã nói: ‘Tâm giải thoát là quả của pháp ấy, quả được gọi là tâm giải thoát là quả báu.’ Sự liên kết là: sự đoạn trừ được gọi là sự lắng dịu, được gọi là sự giải thoát của tâm khỏi tất cả phiền não, là quả và là quả báu. Ở đây, từ ngữ ‘tâm giải thoát’ được hiểu là chỉ sự đoạn trừ, trước đó là các pháp đoạn trừ. Nếu không, khi được hiểu là ‘chính các pháp của quả là quả báu’ thì sự nói lặp lại sẽ trở nên vô nghĩa. Ở đây, trong (cụm từ) ‘tuệ giải thoát là quả và quả báu’ cũng vậy, ý nghĩa cần được hiểu đúng như thế. Chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, do có bản thể là giới, đặc biệt là sự hỗ trợ cho định. Tương tự, chánh tư duy do có bản thể là thiền. Thật vậy, pháp ấy được chỉ định là ‘sự an chỉ.’ Còn chánh niệm và chánh tinh tấn chính là thuộc về định. Vì thế, Ngài đã nói: ‘Các pháp còn lại cần được biết là tâm giải thoát.’

Catupārisuddhisīlanti ariyamaggādhigamassa padaṭṭhānabhūtaṃ catupārisuddhisīlaṃ. Sutādīsupi eseva nayo. Attano cittappavattiārocanavasena saha kathanaṃ saṃkathā, saṃkathāva sākacchā. Idha pana kammaṭṭhānappaṭibaddhāti āha ‘‘kammaṭṭhāne…pe… kathā’’ti. Tassa kammaṭṭhānassa ekavāraṃ vidhiyā appaṭipajjanaṃ khalanaṃ, anekavāraṃ pakkhalanaṃ, tadubhayassa vicchedanī apanayanī kathā khalanapakkhalanacchedanakathā. Pūrentassāti vivaṭṭasannissitaṃ katvā pālentassa brūhentassa ca. Suṇantassāti ‘‘yathāuggahitakammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti evaṃ suṇantassa. Teneva hi ‘‘sappāyadhammassavana’’nti vuttaṃ. Kammaṃ karontassāti bhāvanānuyogakammaṃ karontassa. Pañcasupi ṭhānesu anta-saddo hetuatthajotano daṭṭhabbo. Evañhi ‘‘yathā hī’’tiādinā vuccamānā ambūpamā yujjeyya.

(Cụm từ) ‘bốn loại giới thanh tịnh’ là bốn loại giới thanh tịnh là nền tảng cho sự chứng ngộ thánh đạo. Ở (các cụm từ) ‘việc nghe’ v.v... cũng có phương pháp tương tự. Sự nói chuyện cùng nhau bằng cách trình bày về diễn biến của tâm mình là sự luận đàm, sự luận đàm chính là sự đàm luận. Nhưng ở đây, (sự luận đàm) có liên quan đến đề mục thiền, vì thế Ngài đã nói: ‘cuộc nói chuyện... (v.v)... trong đề mục thiền.’ Sự không thực hành theo phương pháp một lần đối với đề mục thiền ấy là sự vấp ngã, (sự không thực hành) nhiều lần là sự trơn trợt, cuộc nói chuyện cắt đứt và loại bỏ cả hai điều ấy là cuộc nói chuyện cắt đứt sự vấp ngã và trơn trợt. (Cụm từ) ‘đối với người thực hành trọn vẹn’ là đối với người bảo vệ và làm cho tăng trưởng sau khi đã thực hiện (giới) có liên quan đến sự thoát khỏi vòng luân hồi. (Cụm từ) ‘đối với người lắng nghe’ là đối với người lắng nghe như vầy: ‘Đề mục thiền đã được tiếp nhận sẽ đi đến sự phát triển.’ Thật vậy, chính do đó (việc nghe pháp) được gọi là ‘việc nghe pháp thích hợp.’ (Cụm từ) ‘đối với người thực hiện công việc’ là đối với người thực hiện công việc chuyên tâm tu tiến. Trong cả năm trường hợp, từ ngữ ‘anta’ cần được xem là biểu thị ý nghĩa về nhân duyên. Thật vậy, như vậy thì ví dụ về cây xoài được nói đến bắt đầu bằng (cụm từ) ‘ví như’ mới được thích hợp.

Udakakoṭṭhakanti jalāvāṭaṃ. Thiraṃ katvā bandhatīti asithilaṃ daḷhaṃ nātimahantaṃ nātikhuddakaṃ katvā yojeti. Thiraṃ karotīti udakasiñcanakāle tato tato pavattitvā udakassa anikkhamanatthaṃ jalāvāṭapāḷiṃ thirataraṃ karoti. Sukkhadaṇḍakoti tasseva ambagacchassa sukkhako sākhāsīsako[Pg.10]. Kipillikapuṭoti tambakipillikapuṭo. Khaṇittinti kudālaṃ. Koṭṭhakabandhanaṃ viya sīlaṃ sammādiṭṭhiyā vaḍḍhanūpāyassa mūlabhāvato. Udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ bhāvanāya paribrūhanato. Mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho yathāvuttāya bhāvanādhiṭṭhānāya sīlamariyādāya daḷhībhāvāpādanato. Samāhitassa hi sīlaṃ thirataraṃ hoti. Samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ icchitabbabhāvanāya vibandhanāpanayanato. Mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā tassā vibandhassa mūlabhūtānaṃ taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ palikhaṇanato. Ettha ca yasmā suparisuddhasīlassa kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantassa sappāyadhammassavanaṃ icchitabbaṃ, tato yathāsute atthe sākacchāsamāpajjanaṃ, tato kammaṭṭhānavisodhanena samathanibbatti, tato samāhitassa āraddhavipassakassa vipassanāpāripūri, paripuṇṇā vipassanā maggasammādiṭṭhiṃ brūhetīti evametesaṃ aṅgānaṃ paramparāya sammukhā anuggaṇhanato ayamānupubbī kathitāti veditabbaṃ.

Udakakoṭṭhakaṃ có nghĩa là hố nước. Thiraṃ katvā bandhati (làm cho vững chắc rồi cột lại) có nghĩa là làm cho không lỏng lẻo, làm cho chắc chắn, không quá lớn, không quá nhỏ rồi gắn vào. Thiraṃ karoti (làm cho vững chắc) có nghĩa là vào lúc tưới nước, để cho nước không chảy ra từ chỗ này chỗ kia, người ấy làm cho bờ của hố nước được vững chắc hơn. Sukkhadaṇḍako (cành khô) là ngọn cành khô của chính cây xoài ấy. Kipillikapuṭo (tổ kiến) là tổ kiến lửa. Khaṇitti (cái mai) là cái cuốc. Việc làm bờ bao giống như giới, vì là nền tảng của phương tiện làm tăng trưởng chánh kiến. Việc tưới nước giống như việc nghe Pháp, vì làm cho sự tu tập được viên mãn. Việc làm cho bờ bao được vững chắc giống như chỉ tịnh (samatha), vì làm cho giới hạn của giới, vốn là nền tảng cho sự tu tập đã được nói đến, trở nên vững chắc. Thật vậy, giới của người có tâm định tĩnh thì vững chắc hơn. Việc dọn dẹp dây leo v.v... ở gần giống như việc vấp ngã, trượt chân, và cắt đứt trong đề mục thiền, vì loại bỏ chướng ngại cho sự tu tập mong muốn. Việc đào gốc rễ giống như sự tu tập bảy loại tuệ quán (anupassanā), vì đào xới lên ái, mạn, và tà kiến, vốn là gốc rễ của chướng ngại ấy. Và ở đây, cần phải hiểu rằng thứ tự này được nói đến như vậy là vì: đối với người có giới trong sạch hoàn toàn đang thực hành đề mục thiền, việc nghe Pháp thích hợp là điều mong muốn; sau đó là việc thảo luận về ý nghĩa đã được nghe; sau đó là sự thành tựu chỉ tịnh (samatha) nhờ việc thanh lọc đề mục thiền; sau đó, đối với người có tâm định tĩnh đã khởi sự tu tập minh sát (vipassanā), là sự viên mãn của minh sát; minh sát viên mãn làm tăng trưởng chánh kiến của đạo. Do đó, vì các yếu tố này hỗ trợ lẫn nhau một cách tuần tự và trực tiếp, nên thứ tự này được nói đến.

Anuggahitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Anuggahita đã kết thúc.

6. Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā

6. Giải thích kinh Vimuttāyatana

26. Chaṭṭhe vimuttiyā vaṭṭadukkhato vimuccanassa āyatanāni kāraṇāni vimuttāyatanānīti āha – ‘‘vimuccanakāraṇānī’’ti. Pāḷiatthaṃ jānantassāti ‘‘idha sīlaṃ āgataṃ, idha samādhi, idha paññā’’tiādinā taṃtaṃpāḷiatthaṃ yāthāvato jānantassa. Pāḷiṃ jānantassāti tadatthabodhiniṃ pāḷiṃ yāthāvato upadhārentassa. Taruṇapītīti sañjātamattā mudukā pīti jāyati. Kathaṃ jāyati? Yathādesitaṃ dhammaṃ upadhārentassa tadanucchavikameva attano kāyavācāmanosamācāraṃ pariggaṇhantassa somanassaṃ pattassa pamodalakkhaṇaṃ pāmojjaṃ jāyati. Tuṭṭhākārabhūtā balavapītīti purimuppannāya pītiyā vasena laddhāsevanattā ativiya tuṭṭhākārabhūtā kāyacittadarathassa passambhanasamatthatāya passaddhiyā paccayo bhavituṃ samatthā balappattā pīti jāyati. Yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddho eva hoti, tasmā ‘‘nāmakāyo passambhati’’cceva vuttaṃ.

26. Trong bài kinh thứ sáu, các nền tảng (āyatanāni) của sự giải thoát, tức là các nguyên nhân (kāraṇāni) của sự giải thoát khỏi khổ luân hồi (vaṭṭadukkha), được gọi là vimuttāyatanāni, nên đã nói: “các nguyên nhân của sự giải thoát”. Pāḷiatthaṃ jānantassa (người biết ý nghĩa Pāli) có nghĩa là người biết một cách như thật ý nghĩa của các đoạn Pāli tương ứng, bằng cách (nhận biết) rằng: “ở đây là giới, ở đây là định, ở đây là tuệ” v.v... Pāḷiṃ jānantassa (người biết Pāli) có nghĩa là người xem xét một cách như thật bản văn Pāli vốn làm tỏ rõ ý nghĩa của nó. Taruṇapīti (hỷ non) là hỷ mềm mại vừa mới sanh khởi. Sanh khởi như thế nào? Đối với người đang xem xét Pháp như đã được thuyết giảng, đang nắm bắt được cách hành xử của thân, khẩu, ý của mình hoàn toàn tương ứng với Pháp ấy, đã đạt được sự hoan hỷ, thì sự hân hoan (pāmojja) có đặc tính vui mừng sanh khởi. Tuṭṭhākārabhūtā balavapīti (hỷ mạnh mẽ đã trở thành trạng thái mãn nguyện) là hỷ mạnh mẽ sanh khởi, do năng lực của hỷ đã sanh trước được tu tập, đã trở thành trạng thái vô cùng mãn nguyện, có khả năng làm cho sự phiền muộn của thân và tâm được lắng dịu, có khả năng trở thành duyên cho sự khinh an (passaddhi). Bởi vì khi danh thân (nāmakāya) được khinh an thì sắc thân (rūpakāya) cũng khinh an, do đó chỉ nói rằng “danh thân được lắng dịu”.

Sukhaṃ [Pg.11] paṭilabhatīti vakkhamānassa cittasamādhānassa paccayo bhavituṃ samatthaṃ cetasikaṃ nirāmisasukhaṃ paṭilabhati vindati. Samādhiyatīti ettha pana na yo koci samādhi adhippeto, atha kho anuttarasamādhīti dassento ‘‘arahatta…pe… samādhiyatī’’ti āha. ‘‘Ayaṃ hī’’tiādi tassaṃ desanāyaṃ tādisassa puggalassa yathāvuttasamādhipaṭilābhassa kāraṇabhāvavibhāvanaṃ, yaṃ tathā vimuttāyatanabhāvo. Osakkitunti dassituṃ. Samādhiyeva samādhinimittanti kammaṭṭhānapāḷiyā āruḷho samādhi eva parato uppajjanakabhāvanāsamādhissa kāraṇabhāvato samādhinimittaṃ. Tenāha ‘‘ācariyassa santike’’tiādi.

Sukhaṃ paṭilabhati (đạt được lạc) có nghĩa là đạt được, cảm nhận được lạc thuộc về tâm, lạc phi vật chất, có khả năng trở thành duyên cho sự định tĩnh của tâm sẽ được nói đến. Samādhiyati (được định tĩnh), ở đây không có ý nói đến bất kỳ loại định nào, mà là định vô thượng; để chỉ rõ điều này, ngài đã nói: “A-la-hán quả… được định tĩnh”. Đoạn bắt đầu bằng “Ayaṃ hī” (Thật vậy, đây là…) là sự giải thích về tính chất nguyên nhân của việc một người như vậy đạt được định đã nói trong bài thuyết giảng ấy, điều mà do đó là trạng thái nền tảng cho sự giải thoát. (Nói) để chỉ ra Osakkitun (sự rút lui). Samādhiyeva samādhinimittaṃ (chính định là tướng của định) có nghĩa là chính định đã được thiết lập trong bản văn Pāli về đề mục thiền là tướng của định, vì nó là nguyên nhân cho định tu tập (bhāvanāsamādhi) sẽ sanh khởi sau đó. Do đó, ngài đã nói: “ở nơi vị thầy” v.v...

Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Vimuttāyatana đã kết thúc.

7. Samādhisuttavaṇṇanā

7. Giải thích kinh Samādhi

27. Sattame sabbaso kilesadukkhadarathapariḷāhānaṃ vigatattā sātisayamettha sukhanti vuttaṃ ‘‘appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho’’ti. Purimassa purimassa vasena pacchimaṃ pacchimaṃ laddhāsevanatāya santapaṇītatarabhāvappattaṃ hotīti āha ‘‘purimo…pe… sukhavipāko’’ti. Kilesappaṭippassaddhiyāti kilesānaṃ paṭippassambhanena laddhattā. ‘‘Kilesappaṭippassaddhibhāvanti kilesānaṃ paṭippassambhanabhāvaṃ. Laddhattā pattattā tabbhāvaṃ upagatattā. Lokiyasamādhissa paccanīkāni nīvaraṇapaṭhamajjhānanikantiādīni niggahetabbāni, aññe kilesā vāretabbā. Imassa pana arahattasamādhissa paṭippassaddhasabbakilesattā na niggahetabbaṃ vāretabbañca atthīti maggānantaraṃ samāpattikkhaṇe ca appayogena adhigatattā appitattā ca aparihānivasena vā appitattā na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Sativepullappattattāti etena appavattamānāyapi satiyā satibahulatāya sato eva nāmāti dasseti. Yathāparicchinnakālavasenāti etena paricchinnassatiyā satoti dasseti. Sesesūti ñāṇesu.

27. Trong bài kinh thứ bảy, vì tất cả phiền não, khổ đau, phiền muộn, và nhiệt não đã hoàn toàn chấm dứt, nên ở đây có lạc thù thắng. Do đó, đã nói: “có lạc trong hiện tại vì có lạc trong từng khoảnh khắc an chỉ”. Do năng lực của cái trước mà cái sau, nhờ được tu tập, đạt đến trạng thái ngày càng an tịnh và vi diệu hơn, nên đã nói: “cái trước… quả là lạc”. Kilesappaṭippassaddhiyā (do sự lắng dịu của phiền não) có nghĩa là vì được thành tựu nhờ sự lắng dịu của các phiền não. “Kilesappaṭippassaddhibhāvan” (trạng thái lắng dịu của phiền não). Laddhattā (vì đã đạt được), pattattā (vì đã chứng được), tabbhāvaṃ upagatattā (vì đã đi đến trạng thái ấy). Đối với định thế gian, các pháp đối nghịch như các triền cái, các thiền chi của sơ thiền v.v... cần phải được đè nén; các phiền não khác cần phải được ngăn trừ. Nhưng đối với định của bậc A-la-hán này, vì tất cả phiền não đã được lắng dịu, nên không có gì cần phải đè nén hay ngăn trừ. Ngay sau đạo và trong khoảnh khắc chứng đắc, vì được thành tựu không cần nỗ lực, và vì đã được an chỉ, hoặc vì được an chỉ theo nghĩa không bị suy thoái, nên nó không đi kèm với sự cố gắng, đè nén, và ngăn trừ. Sativepullappattattā (vì đã đạt đến sự sung mãn của niệm), qua đó chỉ ra rằng ngay cả khi niệm không hoạt động, do sự dồi dào của niệm, người ấy vẫn được gọi là có niệm. Yathāparicchinnakālavasena (tùy theo thời gian đã được giới hạn), qua đó chỉ ra rằng người ấy có niệm với niệm đã được giới hạn. Sesesu (trong các pháp còn lại) có nghĩa là trong các trí tuệ còn lại.

Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Samādhi đã kết thúc.

8-9. Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā

8-9. Giải thích kinh Pañcaṅgika v.v...

28-29. Aṭṭhame [Pg.12] karo vuccati pupphasambhavaṃ ‘‘gabbhāsaye kirīyatī’’ti katvā. Karato jāto kāyo karajakāyo, tadupanissayo catusantatirūpasamudāyo. Kāmaṃ nāmakāyopi vivekajena pītisukhena tathāladdhūpakāro, ‘‘abhisandetī’’tiādivacanato pana rūpakāyo idha adhippetoti āha ‘‘imaṃ karajakāya’’nti. Abhisandetīti abhisandanaṃ karoti. Taṃ pana abhisandanaṃ jhānamayena pītisukhena karajakāyassa tintabhāvāpādanaṃ sabbatthakameva lūkhabhāvāpanayananti āha ‘‘temetī’’tiādi. Tayidaṃ abhisandanaṃ atthato yathāvuttapītisukhasamuṭṭhānehi paṇītarūpehi kāyassa parippharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Parisandetītiādīsupi eseva nayo. Sabbaṃ etassa atthīti sabbāvā, tassa sabbāvato. Avayavāvayavisambandhe avayavini sāmivacananti avayavavisayo sabba-saddo, tasmā vuttaṃ ‘‘sabbakoṭṭhāsavato’’ti. Aphuṭaṃ nāma na hoti yattha yattha kammajarūpaṃ, tattha tattha cittajarūpassa abhibyāpanato. Tenāha ‘‘upādinnakasantatī’’tiādi.

28-29. Trong trường hợp thứ tám, karo được gọi là nguồn gốc của hoa, do bởi câu “được tạo ra trong tử cung”. Thân được sinh ra từ kara là karajakāya (thân sinh từ hành động), nền tảng của nó là tập hợp sắc pháp của bốn dòng tương tục. Mặc dù danh thân cũng nhận được sự hỗ trợ như vậy từ hỷ lạc do ly dục sanh, nhưng từ các từ như “thấm nhuần”, sắc thân được ngụ ý ở đây, do đó ngài nói “thân sinh từ hành động này”. Thấm nhuần (abhisandeti) có nghĩa là làm cho thấm nhuần. Sự thấm nhuần đó, bằng hỷ lạc của thiền, là việc tạo ra trạng thái ẩm ướt cho thân sinh từ hành động, chính là việc loại bỏ sự khô khan ở khắp mọi nơi, do đó ngài nói “làm cho ướt” v.v. Sự thấm nhuần này, về mặt ý nghĩa, cần được hiểu là sự lan tỏa khắp thân thể bởi các sắc pháp vi tế được sanh khởi từ hỷ lạc đã nói ở trên. Trong các từ như “làm cho đẫm” v.v., phương pháp cũng tương tự. “Tất cả” (sabbaṃ) hiện hữu đối với nó, do đó là sabbāvā, từ đó có sabbāvato. Trong mối quan hệ giữa bộ phận và toàn thể, sở hữu cách được dùng cho toàn thể, nên từ sabba- chỉ đối tượng là toàn thể. Do đó, đã được nói là “của vật có tất cả các phần”. Không có chỗ nào không được chạm đến, bởi vì bất cứ nơi nào có sắc do nghiệp sanh, nơi đó có sự lan tỏa của sắc do tâm sanh. Do đó, ngài nói “dòng tương tục của sắc được chấp thủ” v.v.

Chekoti kusalo. Taṃ panassa kosallaṃ nahānīyacuṇṇānaṃ karaṇe piṇḍikaraṇe ca samatthatāvasena veditabbanti āha ‘‘paṭibalo’’tiādi. Kaṃsa-saddo ‘‘mahatiyā kaṃsapātiyā’’tiādīsu (ma. ni. 1.61) suvaṇṇe āgato.‘‘Kaṃso upahato yathā’’tiādīsu (dha. pa. 134) kittimalohe. Katthaci paṇṇattimatte ‘‘upakaṃso nāma rājāsi, mahākaṃsassa atrajo’’tiādi (jā. aṭṭha. 4.10.164 ghaṭapaṇḍitajātakavaṇṇanā). Idha pana yattha katthaci loheti āha ‘‘yena kenaci lohena katabhājane’’ti. Snehānugatāti udakasinehena anuppavisanavasena gatā upagatā. Snehaparetāti udakasinehena parito gatā samantato phuṭā. Tato eva santarabāhirā phuṭā snehena. Etena sabbaso udakena temitabhāvamāha. Na ca pagghariṇīti etena tintassapi tassa ghanathaddhabhāvaṃ vadati. Tenāha ‘‘na bindubindū’’tiādi.

Cheko có nghĩa là khéo léo. Sự khéo léo của người ấy cần được hiểu là khả năng trong việc chuẩn bị bột tắm và vo nó thành viên, do đó ngài nói “có khả năng” v.v. Từ kaṃsa- trong các câu như “trong một cái bát bằng vàng lớn” (ma. ni. 1.61) có nghĩa là vàng. Trong các câu như “như chiếc cồng đồng bị hỏng” (dha. pa. 134) có nghĩa là hợp kim. Đôi khi chỉ là một danh từ riêng như “có một vị vua tên là Upakaṃsa, con trai của Mahākaṃsa” v.v. (jā. aṭṭha. 4.10.164 ghaṭapaṇḍitajātakavaṇṇanā). Tuy nhiên, ở đây nó có nghĩa là bất kỳ kim loại nào, do đó ngài nói “trong một vật chứa làm bằng bất kỳ kim loại nào”. Thấm đượm hơi ẩm (snehānugatā) có nghĩa là đã đi vào, đã thấm vào do sự xâm nhập của hơi ẩm của nước. Bao bọc bởi hơi ẩm (snehaparetā) có nghĩa là đã đi xung quanh, đã được chạm vào khắp nơi bởi hơi ẩm của nước. Do đó, nó được chạm vào bên trong và bên ngoài bởi hơi ẩm. Bằng điều này, ngài chỉ ra trạng thái được làm ẩm hoàn toàn bởi nước. Và không nhỏ giọt (na ca pagghariṇī), bằng câu này, ngài nói về trạng thái đặc và chắc của nó mặc dù đã ẩm. Do đó, ngài nói “không từng giọt từng giọt” v.v.

Tāhi tāhi udakasirāhi ubbhijjatīti ubbhidaṃ, ubbhidaṃ udakaṃ etassāti ubbhidodako. Ubbhinnaudakoti nadītīre khatakūpako viya ubbhijjanakaudako. Uggacchanaudakoti dhārāvasena uṭṭhahanaudako. Kasmā panettha ubbhidodakova [Pg.13] rahado gahito, na itaroti āha ‘‘heṭṭhā uggacchanaudakañhī’’tiādi. Dhārānipātabubbuḷakehīti dhārānipātehi ca udakabubbuḷehi ca. ‘‘Pheṇapaṭalehi cā’’ti vattabbaṃ, sannisinnameva aparikkhobhatāya niccalameva, suppasannamevāti adhippāyo. Sesanti ‘‘abhisandetī’’tiādikaṃ.

Nó phun lên từ các mạch nước này kia, nên gọi là ubbhidaṃ (phun lên). Hồ này có nước phun lên, nên gọi là ubbhidodako (hồ nước phun). Ubbhinnaudako có nghĩa là có nước phun lên, giống như một cái giếng được đào bên bờ sông. Uggacchanaudako có nghĩa là có nước dâng lên thành dòng. Tại sao ở đây chỉ lấy hồ nước phun lên mà không phải loại khác? Ngài nói “bởi vì nước dâng lên từ bên dưới” v.v. Bởi các dòng chảy và bọt nước (dhārānipātabubbuḷakehi) có nghĩa là bởi các dòng chảy và bởi các bọt nước. Cũng nên nói “và bởi các lớp bọt”. Ý nghĩa là nó đã lắng xuống, do không bị khuấy động nên nó tĩnh lặng, nó rất trong. Phần còn lại là “thấm nhuần” v.v.

Uppalānīti uppalagacchāni. Setarattanīlesūti uppalesu, setuppalarattuppalanīluppalesūti attho. Yaṃ kiñci uppalaṃ uppalameva sāmaññaggahaṇato. Satapattanti ettha sata-saddo bahupariyāyo ‘‘satagghī’’tiādīsu viya. Tena anekasatapattassapi saṅgaho siddho hoti. Loke pana rattaṃ padumaṃ, setaṃ puṇḍarīkanti vuccati. Yāva aggā yāva ca mūlā udakena abhisandanādisambhavadassanatthaṃ udakānuggataggahaṇaṃ. Idha uppalādīni viya karajakāyo, udakaṃ viya tatiyajjhānasukhaṃ.

Uppalāni (những bông sen) có nghĩa là những cây sen. Trong các màu trắng, đỏ, và xanh (setarattanīlesu) có nghĩa là trong các loài sen, ý là sen trắng, sen đỏ, và sen xanh. Bất kỳ loại sen nào cũng chỉ là sen, do cách dùng chung. Trong từ satapatta (trăm cánh), từ sata có nghĩa là “nhiều”, giống như trong “trị giá một trăm” v.v. Do đó, việc bao gồm cả loại có nhiều trăm cánh cũng được xác lập. Tuy nhiên, trên đời, loại màu đỏ được gọi là paduma, loại màu trắng được gọi là puṇḍarīka. Việc đề cập đến “chưa vươn khỏi mặt nước” là để cho thấy khả năng thấm nhuần v.v. bởi nước cho đến ngọn và cho đến rễ. Ở đây, thân sinh từ hành động giống như các loài sen v.v., và lạc của thiền thứ ba giống như nước.

Yasmā parisuddhena cetasāti catutthajjhānacittamāha, tañca rāgādiupakkilesamalāpagamato nirupakkilesaṃ nimmalaṃ, tasmā āha ‘‘nirupakkilesaṭṭhena parisuddha’’nti. Yasmā pana pārisuddhiyā eva paccayavisesena pavattiviseso pariyodātatā sudhantasuvaṇṇassa nighaṃsanena pabhassaratā viya, tasmā āha ‘‘pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabba’’nti. Idanti odātavacanaṃ. Utupharaṇatthanti utuno pharaṇadassanatthaṃ. Utupharaṇaṃ na hoti sesanti adhippāyo. Tenāha ‘‘taṅkhaṇa …pe… balavaṃ hotī’’ti. Vatthaṃ viya karajakāyoti yogino karajakāyo vatthaṃ viya daṭṭhabbo utupharaṇasadisena catutthajjhānasukhena pharitabbattā. Purisassa sarīraṃ viya catutthajjhānaṃ daṭṭhabbaṃ utupharaṇaṭṭhāniyassa sukhassa nissayabhāvato. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Tattha ca ‘‘parisuddhena cetasā’’ti cetogahaṇena jhānasukhaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukha’’nti. Nanu ca catutthajjhāne sukhameva natthīti? Saccaṃ natthi, sātalakkhaṇasantasabhāvattā panettha upekkhā ‘‘sukha’’nti adhippetā. Tena vuttaṃ sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 232) ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti.

Bởi vì “với tâm thanh tịnh” chỉ cho tâm thiền thứ tư, và tâm ấy không có phiền não, không tỳ vết, do sự loại bỏ vết nhơ của các phiền não như tham v.v., do đó ngài nói “thanh tịnh theo nghĩa không có phiền não”. Và bởi vì sự trong sáng là một trạng thái diễn tiến đặc biệt do một điều kiện đặc biệt của chính sự thanh tịnh, giống như sự rực rỡ của vàng đã được luyện kỹ do được đánh bóng, do đó ngài nói “trong sáng cần được hiểu theo nghĩa rạng rỡ”. Điều này có nghĩa là từ “trắng”. “Vì mục đích lan tỏa hơi ấm” có nghĩa là để cho thấy sự lan tỏa của hơi ấm. Ý nghĩa là sự lan tỏa của hơi ấm không xảy ra cách khác. Do đó, ngài nói “vào khoảnh khắc đó... trở nên mạnh mẽ”. Thân sinh từ hành động giống như tấm vải: thân sinh từ hành động của hành giả cần được xem như tấm vải, vì nó được lan tỏa bởi lạc của thiền thứ tư, vốn giống như sự lan tỏa của hơi ấm. Thiền thứ tư cần được xem như thân thể của người đàn ông, vì nó là nền tảng cho lạc, vốn ở vị trí của sự lan tỏa hơi ấm. Do đó, ngài nói “vì vậy” v.v. Và ở đó, qua việc dùng từ “tâm” trong câu “với tâm thanh tịnh”, lạc của thiền đã được nói đến, điều này cần được hiểu như vậy. Do đó, ngài nói “lạc của thiền thứ tư giống như sự lan tỏa của hơi ấm”. Nhưng chẳng phải trong thiền thứ tư hoàn toàn không có lạc sao? Đúng là không có. Ở đây, xả được ngụ ý là “lạc” vì đặc tính của nó là dễ chịu và bản chất của nó là an tịnh. Do đó, đã được nói trong Sammohavinodanī (vibha. aṭṭha. 232): “Xả, vì an tịnh, được gọi là lạc”.

Tassa [Pg.14] tassa samādhissa sarūpadassanassa paccayattā paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ. Samabharitoti samapuṇṇo.

Bởi vì nó là điều kiện để thấy được tự tánh của định này hay định khác, nên trí tuệ quán xét (paccavekkhaṇañāṇaṃ) là tướng để quán xét (paccavekkhaṇanimittaṃ). Samabharito có nghĩa là được làm cho đầy một cách đồng đều.

Maṇḍabhūmīti papāvaṇṇabhūmi. Yattha salilasiñcanena vināva sassāni ṭhitāni sampajjanti. Yuge yojetabbāni yoggāni, tesaṃ ācariyo yoggācariyo. Tesaṃ sikkhāpanato hatthiādayopi ‘‘yoggā’’ti vuccantīti āha pāḷiyaṃ ‘‘assadammasārathī’’ti. Yena yenāti catūsu maggesu yena yena maggena. Yaṃ yaṃ gatinti javasamajavādibhedāsu gatīsu yaṃ yaṃ gatiṃ. Navame natthi vattabbaṃ.

Maṇḍabhūmi có nghĩa là vùng đất có màu sắc như váng sữa. Nơi ấy, các loại hoa màu sinh trưởng và phát triển tốt mà không cần phải tưới nước. Yoggāni là những con vật được mang vào ách, yoggācariyo là vị thầy của chúng. Do việc huấn luyện chúng nên voi v.v... cũng được gọi là ‘yoggā’, điều này được nói đến trong Pāli là ‘assadammasārathī’ (người điều ngự ngựa). Yena yena có nghĩa là bằng con đường nào trong bốn con đường. Yaṃ yaṃ gatiṃ có nghĩa là cách đi nào trong các cách đi có sự phân biệt như nhanh, đều v.v... Ở kinh thứ chín, không có gì để nói.

Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Pañcaṅgika v.v... đã hoàn tất.

10. Nāgitasuttavaṇṇanā

10. Giải thích kinh Nāgita

30. Dasame uccāsaddamahāsaddāti uddhaṃ uggatattā ucco patthaṭo mahanto vinibbhijjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyo saddo etesanti uccāsaddamahāsaddā. Vacīghosopi hi bahūhi ekajjhaṃ pavattito atthato saddato ca duravabodho kevalaṃ mahānigghoso eva hutvā sotapathamāgacchati. Macchavilopeti macchānaṃ vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā vilumpane. Kevaṭṭānañhi macchapacchiṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehī’’ti, ‘‘etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ karonti. Macchaggahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Asucisukhanti kāyāsucisannissitattā kilesāsucisannissitattā ca asucisannissitasukhaṃ. Nekkhammasukhassāti kāmato nikkhamantassa sukhassa. Pavivekasukhassāti gaṇasaṅgaṇikato kilesasaṅgaṇikato ca vigatassa sukhassa. Upasamasukhassāti rāgādivūpasamāvahassa sukhassa. Sambodhasukhanti maggasaṅkhātassa sambodhassa niṭṭhappattatthāya sukhaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

30. Trong kinh thứ mười, uccāsaddamahāsaddā có nghĩa là những người có âm thanh lớn, âm thanh to. Do đi lên cao nên là lớn (ucco), do lan rộng nên là to (mahanto), là âm thanh không thể nắm bắt được bằng cách phân tích. Tiếng nói ồn ào (vacīghoso) cũng vậy, do nhiều người cùng phát ra nên khó hiểu cả về nghĩa lẫn âm thanh, chỉ đến tai như một tiếng gầm lớn. Macchavilope có nghĩa là việc bắt cá giống như cướp bóc, hoặc là sự cướp bóc cá. Thật vậy, tại nơi những người đánh cá đặt giỏ cá, đám đông tụ tập lại và tạo ra tiếng ồn ào, la hét lớn: ‘Cho tôi một con cá khác ở đây, cho tôi một miếng cá’, ‘Con to đã đưa cho người kia, của tôi thì nhỏ’ v.v... Khi lưới được quăng để bắt cá, tại nơi đó, những người đánh cá và những người khác cũng la lớn: ‘Vào rồi, bắt được rồi’. Điều này được nói đến để chỉ điều đó. Asucisukhaṃ có nghĩa là lạc thú liên quan đến sự bất tịnh, do liên quan đến sự bất tịnh của thân và sự bất tịnh của phiền não. Nekkhammasukhassa có nghĩa là hạnh phúc của người xuất ly khỏi dục lạc. Pavivekasukhassa có nghĩa là hạnh phúc của người đã thoát khỏi sự giao du với hội chúng và sự giao du với phiền não. Upasamasukhassa có nghĩa là hạnh phúc mang lại sự lắng dịu của tham ái v.v... Sambodhasukhaṃ có nghĩa là hạnh phúc nhằm mục đích đạt đến sự giác ngộ, được gọi là con đường. Phần còn lại dễ hiểu.

Nāgitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Nāgita đã hoàn tất.

Pañcaṅgikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích phẩm Pañcaṅgika đã hoàn tất.

4. Sumanavaggo

4. Phẩm Sumana

1. Sumanasuttavaṇṇanā

1. Giải thích kinh Sumana

31. Catutthassa [Pg.15] paṭhame satakkakūti satasikharo, anekakūṭoti attho. Idaṃ tassa mahāmeghabhāvadassanaṃ. So hi mahāvassaṃ vassati. Tenevāha – ‘‘ito cito ca uṭṭhitena valāhakakūṭasatena samannāgatoti attho’’ti. Dassanasampannoti ettha dassanaṃ nāma sotāpattimaggo. So hi paṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘dassana’’nti vuccati. Yadipi taṃ gotrabhu paṭhamataraṃ passati, disvā pana kattabbakiccassa kilesappahānassa akaraṇato na taṃ ‘‘dassana’’nti vuccati. Āvajjanaṭṭhāniyañhi taṃ ñāṇaṃ. Maggassa nibbānārammaṇatāsāmaññena cetaṃ vuttaṃ, na nibbānappaṭivijjhanena, tasmā dhammacakkhuṃ punappunaṃ nibbattanena bhāvanaṃ appattaṃ dassanaṃ, dhammacakkhuñca pariññādikiccakaraṇena catusaccadhammadassanaṃ tadabhisamayoti natthettha gotrabhussa dassanabhāvāpatti. Sesamettha suviññeyyameva.

31. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ tư, satakkakū có nghĩa là có trăm đỉnh, nghĩa là có nhiều đỉnh. Điều này cho thấy bản chất của nó là một đám mây lớn. Vì nó tạo ra một trận mưa lớn. Do đó, có nói rằng: ‘có nghĩa là được trang bị với hàng trăm đỉnh mây nổi lên từ đây đó’. Trong câu ‘dassanasampanno’, dassana ở đây có nghĩa là đạo Tu-đà-hoàn. Vì lần đầu tiên thấy được Niết-bàn nên được gọi là ‘dassana’ (kiến). Mặc dù trí chuyển tộc (gotrabhu) thấy trước, nhưng sau khi thấy, do không thực hiện được phận sự cần làm là đoạn trừ phiền não, nên nó không được gọi là ‘dassana’. Vì trí tuệ đó chỉ ở vị trí hướng tâm. Điều này được nói do sự tương đồng về việc đạo lấy Niết-bàn làm đối tượng, chứ không phải do sự chứng ngộ Niết-bàn. Do đó, pháp nhãn do sự phát sinh lặp đi lặp lại mà chưa đạt đến sự tu tập là kiến (dassana), và pháp nhãn do thực hiện phận sự liễu tri v.v... mà thấy được pháp Tứ đế, đó là sự chứng ngộ. Vì vậy, ở đây không có trường hợp trí chuyển tộc có bản chất là kiến. Phần còn lại ở đây dễ hiểu.

Sumanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Sumana đã hoàn tất.

2. Cundīsuttavaṇṇanā

2. Giải thích kinh Cundī

32. Dutiye ‘‘ariyakantehi sīlehi samannāgato’’tiādīsu (a. ni. 5.179) ariyakantānīti pañcasīlāni āgatāni. Ariyakantāni hi pañcasīlāni ariyānaṃ kantāni piyāni, bhavantaragatāpi ariyā tāni na vijahanti. Idha pana ‘‘yāvatā, cunda, sīlāni ariyakantāni sīlāni, tesaṃ aggamakkhāyati…pe… agge te paripūrakārino’’ti vuttattā maggaphalāni sīlāni adhippetānīti āha ‘‘ariyakantāni sīlānīti maggaphalasampayuttāni sīlānī’’ti.

32. Trong kinh thứ hai, ở câu ‘ariyakantehi sīlehi samannāgato’ v.v... (A. ni. 5.179), ariyakantāni được hiểu là năm giới. Năm giới là ariyakantāni vì chúng đáng yêu, đáng quý đối với các bậc Thánh; dù đã đi đến một kiếp sống khác, các bậc Thánh cũng không từ bỏ chúng. Tuy nhiên, ở đây, do có nói rằng: ‘Này Cunda, trong tất cả các giới, giới được các bậc Thánh yêu mến được xem là cao nhất... họ là những người thực hành viên mãn điều cao nhất’, nên giới của đạo và quả được ám chỉ. Do đó, có nói rằng: ‘Giới được các bậc Thánh yêu mến có nghĩa là các giới tương ưng với đạo và quả’.

Cundīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Cundī đã hoàn tất.

3. Uggahasuttavaṇṇanā

3. Giải thích kinh Uggaha

33. Tatiye [Pg.16] sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlāti rattiyā vibhāyanavelāya sāmike parijane seyyāya avuṭṭhite sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā. Sāmikaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva vuṭṭhahantīti vā pubbuṭṭhāyiniyo. Kiṃkāranti kiṃkaraṇīyaṃ, kiṃkaraṇabhāvena pucchitvā kātabbaveyyāvaccanti attho. Taṃ paṭissuṇantā vicarantīti kiṃkārappaṭissāviniyo. Manāpaṃyeva kiriyaṃ karonti sīlenāti manāpacāriniyo. Piyameva vadanti sīlenāti piyavādiniyo.

33. Trong kinh thứ ba, sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā có nghĩa là người có thói quen thức dậy trước nhất. Vào lúc đêm sắp tàn, khi người chồng và gia nhân chưa thức dậy, người ấy có thói quen thức dậy trước nhất. Hoặc pubbuṭṭhāyiniyo (người dậy trước) có nghĩa là khi thấy chồng, người ấy liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi trước tiên, như thể bị lửa đốt. Kiṃkāra có nghĩa là việc gì cần làm, nghĩa là công việc hầu hạ cần được thực hiện sau khi hỏi ‘việc gì cần làm?’. Kiṃkārappaṭissāviniyo có nghĩa là những người vâng lời và thực hiện công việc đó. Manāpacāriniyo có nghĩa là những người có thói quen làm những việc vừa ý. Piyavādiniyo có nghĩa là những người có thói quen nói những lời khả ái.

Tatrupāyāyāti tatra kamme sādhetabbaupāyabhūtāya vīmaṃsāya. Tenāha ‘‘tasmiṃ uṇṇākappāsasaṃvidhāne’’tiādi. Alaṃ kātunti kātuṃ samatthā. Alaṃ saṃvidhātunti vicāretuṃ samatthā. Tenāha ‘‘alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātunti attanā kātumpi parehi kārāpetumpī’’tiādi. Sesamettha suviññeyyameva.

Tatrupāyāya có nghĩa là bằng sự xem xét, là phương tiện để hoàn thành công việc ở đó. Do đó, có nói rằng: ‘trong việc sắp xếp len và bông gòn đó’ v.v... Alaṃ kātuṃ có nghĩa là có khả năng làm. Alaṃ saṃvidhātuṃ có nghĩa là có khả năng sắp xếp. Do đó, có nói rằng: ‘có khả năng làm, có khả năng sắp xếp có nghĩa là tự mình có thể làm và cũng có thể khiến người khác làm’ v.v... Phần còn lại ở đây dễ hiểu.

Uggahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Uggaha đã hoàn tất.

4-5. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā

4-5. Giải thích kinh Sīhasenāpati v.v...

34-35. Catutthe sandiṭṭhikanti asamparāyikatāya sāmaṃ daṭṭhabbaṃ. Sayaṃ anubhavitabbaṃ attapaccakkhaṃ diṭṭhadhammikanti attho. Na saddhāmattakeneva tiṭṭhatīti ‘‘dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ, buddhādīhi paṇḍitehi pasattha’’nti evaṃ saddhāmattakeneva na tiṭṭhati. Yaṃ dānaṃ detīti yaṃ deyyadhammaṃ parassa deti. Tassa pati hutvāti tabbisayaṃ lobhaṃ suṭṭhu abhibhavanto tassa adhipati hutvā deti. Tena anadhibhavanīyattā na dāso na sahāyoti. Tattha tadubhayaṃ anvayato byatirekato ca dassetuṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Dāso hutvā deti taṇhādāsabyassa upagatattā. Sahāyo hutvā deti tassa piyabhāvāvissajjanato. Sāmī hutvā deti tattha taṇhādāsabyato attānaṃ mocetvā abhibhuyya pavattanato. Atha vā yo dānasīlatāya dāyako puggalo, so dāne pavattibhedena dānadāso, dānasahāyo, dānapatīti tippakāro hoti. Tadassa tippakārataṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Dātabbaṭṭhena dānaṃ, annapānādi.

34-35. Trong câu thứ tư, (cụm từ) sandiṭṭhikaṃ (thiết thực hiện tại) có nghĩa là có thể được tự mình thấy, không phải ở đời sau. Có nghĩa là được tự mình kinh nghiệm, tự mình chứng nghiệm trong hiện tại. Na saddhāmattakeneva tiṭṭhati (không chỉ đứng vững bằng đức tin) có nghĩa là không chỉ đứng vững bằng đức tin đơn thuần rằng: “Sự bố thí là tốt đẹp, là thiện lành, được các bậc hiền trí như đức Phật tán thán.” Yaṃ dānaṃ deti (vật thí nào được cho đi) có nghĩa là vật đáng cho nào được người ấy cho đi đến người khác. Tassa pati hutvā (trở thành chủ nhân của vật ấy) có nghĩa là người ấy cho đi sau khi đã chế ngự hoàn toàn lòng tham đối với vật ấy, trở thành chủ nhân của vật ấy. Do không bị vật ấy chế ngự nên (người ấy) không phải là người nô lệ, không phải là người bạn. Ở đây, để trình bày cả hai phương diện thuận và nghịch, câu bắt đầu bằng “yo hi” đã được nói đến. (Người ấy) cho đi như một người nô lệ là do đã trở thành nô lệ của ái dục. (Người ấy) cho đi như một người bạn là do không từ bỏ được sự yêu thích đối với vật ấy. (Người ấy) cho đi như một người chủ là do đã giải thoát mình khỏi sự nô lệ của ái dục và hành động với sự chế ngự. Hoặc là, người thí chủ có bản tánh bố thí, tùy theo sự khác biệt trong cách thực hành bố thí, có ba loại: người nô lệ của vật thí, người bạn của vật thí, và người chủ của vật thí. Để phân biệt ba loại này, câu bắt đầu bằng “yo hi” đã được nói đến. Bố thí, theo nghĩa là vật được cho đi, là vật thực, thức uống, v.v.

Tattha [Pg.17] yaṃ attanā paribhuñjati, taṇhādhipannatāya tassa vasena vattanato dāso viya hoti. Yaṃ paresaṃ dīyati, tatthāpi annapānasāmaññena idaṃ vuttaṃ ‘‘dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā’’ti. Sahāyo hutvā deti attanā paribhuñjitabbassa paresaṃ dātabbassa ca samasamaṃ ṭhapanato. Pati hutvā deti sayaṃ deyyadhammassa vase avattitvā tassa attano vase vattāpanato. Aparo nayo – yo attanā paṇītaṃ paribhuñjitvā paresaṃ nihīnaṃ deti, so dānadāso nāma tannimittanihīnabhāvāpattito. Yo yādisaṃ attanā paribhuñjati, tādisameva paresaṃ deti, so dānasahāyo nāma tannimittahīnādhikabhāvavivajjanena sadisabhāvāpattito. Yo attanā nihīnaṃ paribhuñjitvā paresaṃ paṇītaṃ deti, so dānapati nāma tannimittaseṭṭhabhāvāpattito.

Trong đó, vật nào được tự mình tiêu dùng, do bị ái dục chi phối, do hành động dưới sự ảnh hưởng của nó, nên (người ấy) giống như một người nô lệ. Vật nào được cho đến người khác, ở đây cũng vậy, theo nghĩa chung về vật thực và thức uống, điều này được nói là “trở thành người nô lệ của vật đáng cho được gọi là vật thí.” (Người ấy) cho đi như một người bạn là do đặt vật mình tiêu dùng và vật cho người khác ngang bằng nhau. (Người ấy) cho đi như một người chủ là do tự mình không hành động dưới sự chi phối của vật đáng cho mà làm cho vật ấy phải hành động dưới sự chi phối của mình. Một cách giải thích khác – người nào tự mình dùng vật thượng hạng rồi cho người khác vật hạ tiện, người ấy được gọi là người nô lệ của vật thí, vì do nhân ấy mà đạt đến trạng thái thấp hèn. Người nào tự mình dùng vật như thế nào thì cho người khác vật đúng như thế ấy, người ấy được gọi là người bạn của vật thí, vì do nhân ấy mà đạt đến trạng thái tương đương, tránh được sự thấp kém hay hơn hẳn. Người nào tự mình dùng vật hạ tiện rồi cho người khác vật thượng hạng, người ấy được gọi là người chủ của vật thí, vì do nhân ấy mà đạt đến trạng thái cao thượng.

Nittejabhūto tejahānippattiyā. Saha byati gacchatīti sahabyo, sahapavattanako, tassa bhāvo sahabyatā, sahapavattīti āha ‘‘sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā’’ti. Asitassāti vā abandhassa, taṇhābandhanena abandhassāti attho. Pañcamaṃ uttānameva.

Nittejabhūto (trở nên không còn uy lực) là do đã đạt đến sự mất mát uy lực. Sahabyo (người đồng hành) là người cùng đi, người cùng tiến hành; trạng thái của người ấy là sahabyatā (sự đồng hành), sự cùng tiến hành, nên nói là “sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā” (đã đi đến trạng thái cùng tồn tại, trạng thái hợp nhất). Asitassa (của người không bị trói buộc) hoặc là abandhassa (của người không bị ràng buộc), có nghĩa là của người không bị trói buộc bởi sự ràng buộc của ái dục. Câu thứ năm thì ý nghĩa đã rõ ràng.

Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Sīhasenāpati, v.v... đã hoàn tất.

6-7. Kāladānasuttādivaṇṇanā

6-7. Phần giải thích về kinh Bố Thí Đúng Thời, v.v...

36-37. Chaṭṭhe ārāmatoti phalārāmato. Paṭhamuppannānīti sabbapaṭhamaṃ sujātāni. Bhāsitaññūti bhikkhū gharadvāre ṭhitā kiñcāpi tuṇhī honti, atthato pana ‘‘bhikkhaṃ dethā’’ti vadanti nāma ariyāya yācanāya. Vuttañhetaṃ ‘‘uddhissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyānaṃ yācanā’’ti. Tatra ye ‘‘mayaṃ pacāma, ime na pacanti, pacamāne patvā alabhantā kuhiṃ labhissantī’’ti deyyadhammaṃ saṃvibhajanti, te bhāsitaññū nāma ñatvā kattabbassa karaṇato. Yuttappattakāleti dātuṃ yuttappattakāle. Appaṭivānacittoti anivattanacitto. Sattamaṃ uttānameva.

36-37. Trong câu thứ sáu, ārāmato (từ khu vườn) có nghĩa là từ khu vườn cây ăn trái. Paṭhamuppannāni (những thứ được sinh ra đầu tiên) có nghĩa là những thứ được sinh trưởng tốt đẹp trước hết. Bhāsitaññū (người hiểu lời nói) có nghĩa là: các vị tỳ khưu đứng ở cửa nhà, mặc dù im lặng, nhưng về mặt ý nghĩa, các vị ấy quả thật đang nói “xin hãy cho vật thực” bằng cách xin cao thượng. Điều này đã được nói: “Các bậc Thánh đứng với mục đích, đó là cách xin của các bậc Thánh.” Trong đó, những người chia sớt vật đáng cho, nghĩ rằng: “Chúng ta nấu nướng, còn các vị này thì không. Nếu không nhận được từ những người nấu nướng, các vị ấy sẽ nhận được ở đâu?”, họ được gọi là bhāsitaññū (người hiểu lời nói) vì biết và làm điều cần phải làm. Yuttappattakāle (vào thời điểm thích hợp) có nghĩa là vào thời điểm thích hợp để cho. Appaṭivānacitto (với tâm không thối chuyển) có nghĩa là với tâm không lùi bước. Câu thứ bảy thì ý nghĩa đã rõ ràng.

Kāladānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Bố Thí Đúng Thời, v.v... đã hoàn tất.

8. Saddhasuttavaṇṇanā

8. Phần giải thích kinh Saddha (Tín).

38. Aṭṭhame [Pg.18] anukampantīti ‘‘sabbe sattā sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti evaṃ hitapharaṇena anuggaṇhanti. Apica upaṭṭhākānaṃ gehaṃ aññe sīlavante sabrahmacārino gahetvā pavisantāpi anuggaṇhanti nāma. Nīcavuttinti paṇipātasīlaṃ. Kodhamānathaddhatāya rahitanti kodhamānavasena uppanno yo thaddhabhāvo cittassa uddhumātalakkhaṇo, tena virahitanti attho. Soraccenāti ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo, idaṃ vuccati soraccaṃ. Sabbopi sīlasaṃvaro soracca’’nti evamāgatena sīlasaṃvarasaṅkhātena soratabhāvena. Sakhilanti ‘‘tattha katamaṃ sākhalyaṃ? Yā sā vācā thaddhakā kakkasā pharusā kaṭukā abhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṃvattanikā, tathārūpiṃ vācaṃ pahāya yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Yā tattha saṇhavācatā sakhilavācatā apharusavācatā, idaṃ vuccati sākhalya’’nti (dha. sa. 1350) evaṃ vuttena sammodakamudubhāvena samannāgataṃ. Tenāha ‘‘sakhilanti sammodaka’’nti.

38. Trong câu thứ tám, anukampanti (họ có lòng bi mẫn) có nghĩa là họ giúp đỡ bằng cách lan tỏa tâm lợi ích như: “Mong cho tất cả chúng sanh được an lạc, không oan trái, không phiền não.” Hơn nữa, họ cũng được gọi là giúp đỡ khi dẫn các vị đồng phạm hạnh có giới đức khác vào nhà của các thí chủ. Nīcavuttiṃ (cách cư xử khiêm tốn) có nghĩa là giới hạnh cung kính. Kodhamānathaddhatāya rahitaṃ (không có sự cứng nhắc do sân và mạn) có nghĩa là không có trạng thái cứng nhắc của tâm, có đặc tính là sự phồng lên, vốn sanh khởi do sân và mạn. Soraccena (với sự nhu hòa) có nghĩa là với trạng thái nhu thuận được gọi là sự thu thúc giới hạnh, như đã được nói đến: “Ở đây, thế nào là sự nhu hòa? Sự không vi phạm về thân, sự không vi phạm về lời, sự không vi phạm về thân và lời, đây được gọi là sự nhu hòa. Tất cả sự thu thúc trong giới cũng là sự nhu hòa.” Sakhilaṃ (lời nói thân thiện) có nghĩa là được phú bẩm trạng thái hòa nhã và mềm mỏng, như đã được nói trong (Dhammasaṅgaṇī 1350): “Ở đây, thế nào là sự thân ái? Vị ấy từ bỏ lời nói cứng cỏi, thô lỗ, ác độc, cay nghiệt, xúc phạm, gần với sân hận, dẫn đến không định tâm, và nói những lời không lỗi, êm tai, đáng yêu, đi vào lòng người, lịch sự, được nhiều người ưa thích, được nhiều người quý mến. Ở đây, sự nói năng nhẹ nhàng, nói năng thân ái, nói năng không thô lỗ, đây được gọi là sự thân ái.” Do đó, (chú giải) nói: “sakhilanti sammodakaṃ” (thân thiện có nghĩa là hòa nhã).

Saddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Saddha (Tín) đã hoàn tất.

9-10. Puttasuttādivaṇṇanā

9-10. Phần giải thích về kinh Putta (Con Trai), v.v...

39-40. Navame bhatoti posito. Taṃ pana bharaṇaṃ jātakālato paṭṭhāya sukhapaccayūpaharaṇena dukkhapaccayāpaharaṇena ca pavattitanti dassetuṃ ‘‘amhehī’’tiādi vuttaṃ. Hatthapādavaḍḍhanādīhīti ādi-saddena mukhena siṅghānikāpanayananahāpanamaṇḍanādiñca saṅgaṇhāti. Mātāpitūnaṃ santakaṃ khettādiṃ avināsetvā rakkhitaṃ tesaṃ paramparāya ṭhitiyā kāraṇaṃ hotīti āha ‘‘amhākaṃ santakaṃ…pe… kulavaṃso ciraṃ ṭhassatī’’ti. Salākabhattādīni anupacchinditvāti salākabhattādīni avicchinditvā. Yasmā dāyajjappaṭilābhassa yogyabhāvena vattamānoyeva dāyassa paṭipajjissati, na itaroti āha ‘‘kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā’’tiādi[Pg.19]. Attanā dāyajjārahaṃ karontoti attānaṃ dāyajjārahaṃ karonto. Mātāpitaro hi attano ovāde avattamāne micchāpaṭipanne dārake vinicchayaṃ gantvā aputte karonti, te dāyajjārahā na honti. Ovāde vattamāne pana kulasantakassa sāmike karonti. Tatiyadivasato paṭṭhāyāti matadivasato tatiyadivasato paṭṭhāya. Sesaṃ suviññeyyameva. Dasamaṃ uttānameva.

39-40. Trong điều thứ chín, bhatoti có nghĩa là posito (được nuôi nấng). Để trình bày rằng sự nuôi dưỡng ấy đã được thực hiện kể từ lúc sinh ra bằng việc cung cấp các duyên tạo sự an lạc và loại trừ các duyên gây đau khổ, nên câu bắt đầu bằng ‘‘amhehī’’ (bởi chúng ta) đã được nói đến. Trong câu hatthapādavaḍḍhanādīhīti (sự phát triển tay chân, v.v.), từ ādi (v.v.) cũng bao gồm cả việc lau nước mũi, tắm rửa, trang điểm, v.v. Việc bảo vệ tài sản như ruộng vườn của cha mẹ, không phá hoại, là nguyên nhân cho sự tồn tại lâu dài của dòng dõi, nên đã nói rằng: ‘‘amhākaṃ santakaṃ…pe… kulavaṃso ciraṃ ṭhassatī’’ (tài sản của chúng ta... dòng dõi sẽ tồn tại lâu dài). Salākabhattādīni anupacchinditvāti có nghĩa là không làm gián đoạn các vật thực theo thẻ thăm, v.v. Bởi vì chỉ người nào đang có tư cách xứng đáng nhận tài sản thừa kế mới có thể thừa hưởng, chứ không phải người khác, nên đã nói rằng: ‘‘kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā’’ (với sự thực hành phù hợp với dòng dõi), v.v. Attanā dāyajjārahaṃ karontoti có nghĩa là người làm cho mình xứng đáng với tài sản thừa kế. Thật vậy, cha mẹ sau khi xem xét có thể từ bỏ những đứa con không vâng lời, thực hành sai trái, và chúng không còn xứng đáng với tài sản thừa kế. Nhưng đối với những người con vâng lời, cha mẹ sẽ cho làm chủ tài sản của dòng tộc. Tatiyadivasato paṭṭhāyāti có nghĩa là kể từ ngày thứ ba tính từ ngày qua đời. Phần còn lại thì dễ hiểu. Điều thứ mười thì rõ ràng.

Puttasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Con Trai, v.v... đã hoàn tất.

Sumanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải phẩm Sumana đã hoàn tất.

5. Muṇḍarājavaggo

5. Phẩm Vua Muṇḍa

1-2. Ādiyasuttādivaṇṇanā

1-2. Chú giải kinh Ādiya, v.v...

41-42. Pañcamassa paṭhame uṭṭhānavīriyādhigatehīti vā uṭṭhānena ca vīriyena ca adhigatehi. Tattha uṭṭhānanti kāyikaṃ vīriyaṃ. Vīriyanti cetasikanti vadanti. Uṭṭhānanti vā bhoguppādane yuttappayuttatā. Vīriyaṃ tajjo ussāho. Pīṇitanti dhātaṃ sutittaṃ. Tathābhūto pana yasmā thūlasarīro hoti, tasmā ‘‘thūlaṃ karotī’’ti vuttaṃ. Dutiyaṃ uttānameva.

41-42. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ năm, uṭṭhānavīriyādhigatehīti có nghĩa là có được nhờ sự nỗ lực và tinh tấn. Trong đó, uṭṭhāna là sự tinh tấn về thân. Người ta nói vīriya là sự tinh tấn về tâm. Hoặc uṭṭhāna là sự chuyên cần thích hợp trong việc tạo ra của cải. Vīriya là sự hăng hái phát sinh từ đó. Pīṇitanti có nghĩa là được nuôi dưỡng, được thỏa mãn. Lại nữa, bởi vì người như vậy có thân thể to lớn, cho nên đã nói là ‘‘thūlaṃ karotī’’ (làm cho to lớn). Kinh thứ hai thì rõ ràng.

Ādiyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Ādiya, v.v... đã hoàn tất.

3. Iṭṭhasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Iṭṭha (Điều Đáng Ưa Thích)

43. Tatiye appamādaṃ pasaṃsantīti ‘‘etāni āyuādīni patthayantena appamādo kātabbo’’ti appamādameva pasaṃsanti paṇḍitā. Yasmā vā puññakiriyāsu paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti, tasmā āyuādīni patthayantena appamādova kātabboti attho. Purimasmiṃ atthavikappe ‘‘puññakiriyāsū’’ti padassa ‘‘appamatto’’ti iminā sambandho. Yasmā paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti, yasmā ca puññakiriyāsu appamatto ubho atthe adhigato hoti, tasmā āyuādīni patthayantena appamādova [Pg.20] kātabbo. Dutiyasmiṃ atthavikappe paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti. Katthāti? Puññakiriyāsu. Kasmāti ce? Yasmā appamatto ubho atthe adhiggaṇhāti paṇḍito, tasmāti attho. Atthappaṭilābhenāti diṭṭhadhammikādihitappaṭilābhena.

43. Trong kinh thứ ba, câu appamādaṃ pasaṃsanti (họ tán thán sự không dể duôi) có nghĩa là các bậc hiền trí chỉ tán thán sự không dể duôi, rằng: ‘‘Người mong cầu tuổi thọ, v.v., nên thực hành không dể duôi’’. Hoặc, bởi vì các bậc hiền trí tán thán sự không dể duôi trong các việc phước thiện, cho nên ý nghĩa là người mong cầu tuổi thọ, v.v., chỉ nên thực hành không dể duôi. Trong cách giải thích thứ nhất, từ ‘‘puññakiriyāsū’’ (trong các việc phước thiện) có liên hệ với từ ‘‘appamatto’’ (người không dể duôi). Bởi vì các bậc hiền trí tán thán sự không dể duôi, và bởi vì người không dể duôi trong các việc phước thiện sẽ đạt được cả hai lợi ích, cho nên người mong cầu tuổi thọ, v.v., chỉ nên thực hành không dể duôi. Trong cách giải thích thứ hai, các bậc hiền trí tán thán sự không dể duôi. Ở đâu? Trong các việc phước thiện. Nếu hỏi tại sao? Bởi vì người hiền trí không dể duôi sẽ đạt được cả hai lợi ích, đó là ý nghĩa. Atthappaṭilābhenāti có nghĩa là bằng việc đạt được lợi ích trong hiện tại, v.v.

Iṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Iṭṭha đã hoàn tất.

4. Manāpadāyīsuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Manāpadāyī (Người Cho Vật Vừa Ý)

44. Catutthe jhānamanena nibbattaṃ manomayanti āha ‘‘suddhāvāsesu ekaṃ jhānamanena nibbattaṃ devakāya’’nti. Satipi hi sabbasattānaṃ abhisaṅkhāramanasā nibbattabhāve bāhirapaccayehi vinā manasāva nibbattattā ‘‘manomayā’’ti vuccanti rūpāvacarasattā. Yadi evaṃ kāmabhave opapātikasattānampi manomayabhāvo āpajjatīti ce? Na, tattha bāhirapaccayehi nibbattetabbatāsaṅkāya eva abhāvato ‘‘manasāva nibbattā’’ti avadhāraṇāsambhavato. Niruḷho vāyaṃ loke manomayavohāro rūpāvacarasattesu. Tathā hi ‘‘annamayo, pāṇamayo, manomayo, ānandamayo, viññāṇamayo’’ti pañcadhā attānaṃ vedavādinopi vadanti. Ucchedavādinopi vadanti ‘‘dibbo rūpī manomayo’’ti (dī. ni. 1.87). Tīsu vā kulasampattīsūti brāhmaṇakhattiyavessasaṅkhātesu sampannakulesu. Chasu vā kāmasaggesūti chasu kāmāvacaradevesu.

44. Trong kinh thứ tư, manomaya (do tâm tạo) có nghĩa là thiền được tạo ra bởi tâm này, nên đã nói: ‘‘suddhāvāsesu ekaṃ jhānamanena nibbattaṃ devakāya’’ (một thân chư thiên được tạo ra bởi thiền này trong các cõi Tịnh Cư). Mặc dù tất cả chúng sanh đều được tạo ra bởi tâm hành, nhưng các chúng sanh ở cõi sắc được gọi là ‘‘manomayā’’ (do tâm tạo) vì họ được tạo ra chỉ bằng tâm, không cần các duyên bên ngoài. Nếu vậy, phải chăng tình trạng do tâm tạo cũng xảy ra đối với các chúng sanh hóa sanh trong cõi dục? Không phải vậy, vì ở đó không có nghi ngờ về việc phải được tạo ra bởi các duyên bên ngoài, nên không thể xác quyết rằng ‘‘chỉ được tạo ra bởi tâm’’. Thuật ngữ manomaya này đã được xác lập trong thế gian để chỉ các chúng sanh ở cõi sắc. Thật vậy, ngay cả những người theo Vệ-đà cũng nói về tự ngã theo năm cách: ‘‘annamayo (do vật thực tạo), pāṇamayo (do hơi thở tạo), manomayo (do tâm tạo), ānandamayo (do hỷ lạc tạo), viññāṇamayo (do thức tạo)’’. Ngay cả những người theo thuyết đoạn diệt cũng nói: ‘‘dibbo rūpī manomayo’’ (thân trời, có sắc, do tâm tạo) (dī. ni. 1.87). Tīsu vā kulasampattīsūti có nghĩa là trong ba dòng dõi thành tựu được gọi là Bà-la-môn, Sát-đế-lỵ, và Tỳ-xá. Chasu vā kāmasaggesūti có nghĩa là trong sáu cõi trời dục giới.

Manāpadāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Manāpadāyī đã hoàn tất.

5-6. Puññābhisandasuttādivaṇṇanā

5-6. Chú giải kinh Dòng Phước Thiện, v.v...

45-46. Pañcame asaṅkheyyoti āḷhakagaṇanāya asaṅkheyyo. Yojanavasena panassa saṅkhā atthi heṭṭhā mahāpathaviyā upari ākāsena parisamantato cakkavāḷapabbatena majjhe tattha tattha ṭhitakehi dīpapabbatapariyantehi paricchinnattā jānantena yojanato saṅkhātuṃ sakkāti katvā. Mahāsarīramacchakumbhīlayakkharakkhasamahānāgadānavādīnaṃ saviññāṇakānaṃ balavāmukhapātālādīnaṃ aviññāṇakānaṃ bheravārammaṇānaṃ vasena bahubheravaṃ[Pg.21]. Puthūti bahū. Savantīti sandamānā. Upayantīti upagacchanti. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

45-46. Trong kinh thứ năm, asaṅkheyyo (không thể đếm được) có nghĩa là không thể đếm được bằng cách đong bằng đấu āḷhaka. Tuy nhiên, có thể tính được số lượng của nó theo do-tuần, bởi vì nó được giới hạn ở dưới bởi đại địa, ở trên bởi hư không, xung quanh bởi dãy núi Thiết Vi, và ở giữa bởi các châu lục và núi non nằm rải rác, nên người có hiểu biết có thể tính được bằng do-tuần. Bahubheravaṃ (nhiều điều kinh sợ) là do các đối tượng đáng sợ, bao gồm cả những loài có thức tánh như cá thân lớn, cá sấu, dạ-xoa, la-sát, đại long, đà-na-bà, v.v., và những vật vô tri như vực thẳm Balavāmukha, v.v. Puthūti có nghĩa là nhiều. Savantīti có nghĩa là đang chảy. Upayantīti có nghĩa là chúng đi đến. Kinh thứ sáu thì rõ ràng.

Puññābhisandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Dòng Phước Thiện, v.v... đã hoàn tất.

7-8. Dhanasuttādivaṇṇanā

7-8. Chú giải kinh Tài Sản, v.v...

47-48. Sattame saddhāti maggenāgatā saddhā. Sīlañca yassa kalyāṇanti kalyāṇasīlaṃ nāma ariyasāvakassa ariyakantaṃ sīlaṃ vuccati. Tattha kiñcāpi ariyasāvakassa ekasīlampi akantaṃ nāma natthi, imasmiṃ panatthe bhavantarepi appahīnaṃ pañcasīlaṃ adhippetaṃ. Aṭṭhamaṃ uttānameva.

47-48. Trong kinh thứ bảy, saddhāti (đức tin) là đức tin đã đến cùng với đạo. Sīlañca yassa kalyāṇanti (và giới đức tốt đẹp của người nào), giới đức tốt đẹp ở đây được gọi là giới được bậc Thánh ưa thích của vị Thánh đệ tử. Trong đó, mặc dù đối với vị Thánh đệ tử không có một giới nào là không được ưa thích, nhưng trong ý nghĩa này, năm giới không bị từ bỏ ngay cả trong kiếp sống khác được nói đến. Kinh thứ tám thì rõ ràng.

Dhanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Tài Sản, v.v... đã hoàn tất.

9. Kosalasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Kosala

49. Navame patitakkhandhoti sammukhā kiñci oloketuṃ asamatthatāya adhomukho. Nippaṭibhānoti sahadhammikaṃ kiñci vattuṃ avisahanato nippaṭibhāno paṭibhānarahito.

49. Trong câu thứ chín, patitakkhandho (vai rũ xuống) có nghĩa là cúi mặt xuống do không có khả năng nhìn thẳng bất cứ điều gì ở phía trước. Nippaṭibhāno (không đối đáp được) có nghĩa là không đối đáp được, không có tài ứng đối, do không thể nói được điều gì với người đồng phạm hạnh.

Kosalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Kosala đã hoàn tất.

10. Nāradasuttavaṇṇanā

10. Giải thích kinh Nārada

50. Dasame ajjhomucchitoti adhimattāya taṇhāmucchāya mucchito, mucchaṃ mohaṃ pamādaṃ āpanno. Tenāha ‘‘gilitvā…pe… atirekamucchāya taṇhāya samannāgato’’ti. Mahaccāti mahatiyā. Liṅgavipallāsena cetaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘mahatā rājānubhāvenā’’ti.

50. Trong câu thứ mười, ajjhomucchito (say đắm) có nghĩa là bị mê hoặc bởi sự say đắm của ái dục quá mức, đã rơi vào sự mê muội, si mê, và phóng dật. Do đó, có lời nói rằng: ‘bị nuốt chửng... cho đến... được phú cho sự say đắm của ái dục quá mức.’ Mahaccā có nghĩa là mahatiyā (lớn lao). Điều này được nói với sự thay đổi về giống (ngữ pháp). Do đó, có lời nói rằng: ‘với uy lực vương giả lớn lao.’

Nāradasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Nārada đã hoàn tất.

Muṇḍarājavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích phẩm Muṇḍarāja đã hoàn tất.

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

Năm mươi kinh đầu tiên đã hoàn tất.

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

2. Năm mươi kinh thứ hai

(6) 1. Nīvaraṇavaggo

(6) 1. Phẩm Triền Cái

1-2. Āvaraṇasuttādivaṇṇanā

1-2. Giải thích kinh Āvaraṇa và các kinh khác

51-52. Dutiyassa [Pg.22] paṭhame āvarantīti āvaraṇā, nīvārayantīti nīvaraṇā. Ettha ca āvarantīti kusaladhammuppattiṃ ādito parivārenti. Nīvārayantīti niravasesato vārayantīti attho, tasmā āvaraṇavasenāti ādito kusaluppattivāraṇavasena. Nīvaraṇavasenāti niravasesato vāraṇavasenāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yasmā pañca nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti, uppannāpi aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññā upacchinditvā pātenti, tasmā ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuccanti. Upacchindanaṃ pātanañcettha tāsaṃ paññānaṃ anuppannānaṃ uppajjituṃ appadānameva. Iti mahaggatānuttarapaññānaṃ ekaccāya ca parittapaññāya anuppattihetubhūtā nīvaraṇadhammā itarāsaṃ samatthataṃ vihanantiyevāti paññāya dubbalīkaraṇā vuttā. Bhāvanāmanasikārena vinā pakatiyā manussehi nibbattetabbo dhammoti manussadhammo, manussattabhāvāvaho vā dhammo manussadhammo, anuḷāraṃ parittakusalaṃ. Yaṃ asatipi buddhuppāde vattati, yañca sandhāyāha ‘‘hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjatī’’ti (jā. 1.8.75). Alaṃ ariyāya ariyabhāvāyāti alamariyo, ariyabhāvāya samatthoti vuttaṃ hoti. Ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso, alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso.

51-52. Trong kinh đầu tiên của phần thứ hai, āvaraṇā (chướng ngại) là vì chúng che lấp, nīvaraṇā (triền cái) là vì chúng ngăn che. Ở đây, ‘chúng che lấp’ có nghĩa là chúng bao vây sự phát sinh của các thiện pháp ngay từ đầu. ‘Chúng ngăn che’ có nghĩa là chúng ngăn cản một cách không còn sót lại. Do đó, ‘do tính chất chướng ngại’ có nghĩa là do tính chất ngăn cản sự phát sinh của thiện pháp ngay từ đầu. ‘Do tính chất triền cái’ có nghĩa là do tính chất ngăn cản một cách không còn sót lại; ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Bởi vì năm triền cái khi phát sinh không cho phép trí tuệ hiệp thế và siêu thế chưa phát sinh được phát sinh; và chúng cắt đứt và làm rơi rụng tám thiền chứng hoặc năm thắng trí đã phát sinh, do đó chúng được gọi là ‘những pháp làm suy yếu trí tuệ’. Ở đây, việc cắt đứt và làm rơi rụng chính là việc không cho phép các trí tuệ ấy, vốn chưa phát sinh, được phát sinh. Như vậy, các pháp triền cái là nguyên nhân cho sự không phát sinh của trí tuệ đáo đại và vô thượng, và của một số trí tuệ nhỏ, và chúng hủy hoại khả năng của các trí tuệ khác, do đó chúng được gọi là những pháp làm suy yếu trí tuệ. Manussadhammo (pháp của con người) là pháp mà con người có thể tạo ra một cách tự nhiên không cần đến sự tu tập hay tác ý; hoặc pháp dẫn đến trạng thái tồn tại của con người, tức là thiện pháp nhỏ bé, không cao thượng. Pháp này tồn tại ngay cả khi không có Đức Phật xuất hiện, và liên quan đến điều này, có lời nói rằng: ‘với phạm hạnh thấp kém, người ấy tái sanh vào dòng Sát-đế-lỵ’ (jā. 1.8.75). Alaṃ ariyāya ariyabhāvāyāti alamariyo (đủ để thành bậc Thánh), có nghĩa là đủ cho trạng thái Thánh, tức là có khả năng đạt đến trạng thái Thánh. Ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso, alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso (tri kiến đặc biệt đủ để thành bậc Thánh).

Ñāṇadassananti ca dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati. ‘‘Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī’’ti (ma. ni. 1.311) hi ettha dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti (dī. ni. 1.234) ettha vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Abhabbā te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāyā’’ti (a. ni. 4.196) ettha maggo. ‘‘Ayamañño [Pg.23] uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) ettha phalaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; paṭi. ma. 2.30) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi ‘sattāhakālakato āḷāro kālāmo’’’ti (ma. ni. 1.284; 2.340) ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Idha pana lokuttaradhammo adhippeto. Ettha ca rūpāyatanaṃ jānāti cakkhuviññāṇaṃ viya passati cāti ñāṇadassanaṃ, dibbacakkhu. Sammasanūpacāre ca dhammalakkhaṇattayañca tathā jānāti passati cāti ñāṇadassanaṃ, vipassanā. Nibbānaṃ cattāri vā saccāni asammohappaṭivedhato jānāti passati cāti ñāṇadassanaṃ, maggo. Phalaṃ pana nibbānavaseneva yojetabbaṃ. Paccavekkhaṇā maggādhigatassa atthassa sabbaso jotanaṭṭhena ñāṇadassanaṃ. Sabbaññutā anāvaraṇatāya samantacakkhutāya ca ñāṇadassanaṃ. Byādiṇṇakāloti pariyādinnakālo. Dutiyaṃ uttānameva.

Và ñāṇadassanaṃ (tri kiến) được gọi là thiên nhãn, cũng là tuệ quán, cũng là đạo, cũng là quả, cũng là phản khán trí, cũng là nhất thiết chủng trí. Trong câu ‘Người không phóng dật, đạt được tri kiến’ (ma. ni. 1.311), ở đây thiên nhãn được gọi là tri kiến. Trong câu ‘Vị ấy hướng tâm, xuôi tâm đến tri kiến’ (dī. ni. 1.234), ở đây là tuệ quán. Trong câu ‘Họ không có khả năng đạt được trí, được kiến, được giác ngộ vô thượng’ (a. ni. 4.196), ở đây là đạo. Trong câu ‘Đây là một pháp thượng nhân khác, một tri kiến đặc biệt xứng bậc Thánh đã được chứng đắc, một sự an trú thoải mái’ (ma. ni. 1.328), ở đây là quả. Trong câu ‘Tri và kiến đã khởi lên nơi ta: Giải thoát của ta là bất động, đây là đời sống cuối cùng, nay không còn tái sanh nữa’ (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; paṭi. ma. 2.30), ở đây là phản khán trí. Trong câu ‘Tri và kiến đã khởi lên nơi ta: ‘Āḷāra Kālāma đã mệnh chung bảy ngày trước’’ (ma. ni. 1.284; 2.340), ở đây là nhất thiết chủng trí. Tuy nhiên, ở đây, pháp siêu thế được ám chỉ. Và ở đây, tri kiến là thiên nhãn, vì nó biết và thấy sắc xứ giống như nhãn thức. Và trong phương pháp tư duy, tri kiến là tuệ quán, vì nó biết và thấy ba tướng của các pháp như vậy. Tri kiến là đạo, vì nó biết và thấy Niết-bàn hoặc Tứ đế qua sự thâm nhập không si mê. Còn quả thì nên được kết hợp theo phương diện Niết-bàn. Phản khán là tri kiến theo nghĩa làm sáng tỏ hoàn toàn ý nghĩa đã đạt được bởi đạo. Nhất thiết chủng trí là tri kiến do tính không bị che chướng và do là con mắt toàn diện. Byādiṇṇakālo có nghĩa là pariyādinnakālo (thời gian đã bị chiếm đoạt). Câu thứ hai thì tự nó đã rõ ràng.

Āvaraṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Āvaraṇa và các kinh khác đã hoàn tất.

3-4. Padhāniyaṅgasuttādivaṇṇanā

3-4. Giải thích kinh Padhāniyaṅga và các kinh khác

53-54. Tatiye padahatīti padahano, bhāvanamanuyutto yogī, tassa bhāvo bhāvanānuyogo padahanabhāvo. Padhānamassa atthīti padhāniko, ka-kārassa ya-kāraṃ katvā ‘‘padhāniyo’’ti vuttaṃ. ‘‘Abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā’’ti vuttattā paccekabodhisattasāvakabodhisattānampi paṇidhānato pabhuti āgatasaddhā āgamanasaddā eva, ukkaṭṭhaniddesena pana ‘‘sabbaññubodhisattāna’’nti vuttaṃ. Adhigamato samudāgatattā aggamaggaphalasampayuttā cāpi adhigamasaddhā nāma, yā sotāpannassa aṅgabhāvena vuttā. Acalabhāvenāti paṭipakkhena anadhibhavanīyattā niccalabhāvena. Okappananti okkanditvā adhimuccanaṃ, pasāduppattiyā pasādanīyavatthusmiṃ pasīdanameva. Suppaṭividdhanti suṭṭhu paṭividdhaṃ. Yathā tena paṭividdhena sabbaññutaññāṇaṃ hatthagataṃ ahosi, tathā paṭividdhaṃ. Yassa buddhasubuddhatāya saddhā acalā asampavedhi, tassa dhammasudhammatāya saṅghasuppaṭipannatāya [Pg.24] tena paṭivedhena saddhā na tathāti aṭṭhānametaṃ anavakāso. Tenāha bhagavā – ‘‘yo, bhikkhave, buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno’’tiādi. Padhānavīriyaṃ ijjhati ‘‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī’’ti sakkaccaṃ padahanato.

53-54. Trong câu thứ ba, padahatīti padahano (nỗ lực nên là người nỗ lực), là vị hành giả chuyên tâm tu tập, trạng thái của vị ấy là bhāvanānuyogo padahanabhāvo (sự chuyên tâm tu tập, trạng thái nỗ lực). Padhānamassa atthīti padhāniko (vị ấy có sự nỗ lực nên là người nỗ lực), do biến đổi phụ âm ka thành ya nên được nói là ‘padhāniyo’. Do được nói là ‘āgatattā abhinīhārato paṭṭhāya’ (do đã đến từ sự phát nguyện), nên đức tin của các vị Độc Giác Bồ Tát và Thinh Văn Bồ Tát đã phát sanh từ lời nguyện cũng chính là āgamanasaddhā (đức tin do đến). Tuy nhiên, với sự chỉ định cao tột, nên được nói là ‘sabbaññubodhisattānaṃ’ (của các vị Toàn Giác Bồ Tát). Do đã phát sanh từ sự chứng đắc, nên đức tin tương ưng với thánh đạo và thánh quả cũng được gọi là adhigamasaddhā (đức tin do chứng đắc), là đức tin đã được nói đến như là một chi phần của bậc Nhập Lưu. Acalabhāvena (do trạng thái không lay động) có nghĩa là do trạng thái vững chắc vì không thể bị đối nghịch chinh phục. Okappanaṃ (sự tin tưởng) là sự quyết đoán sau khi hướng đến, chính là sự hoan hỷ đối với đối tượng đáng hoan hỷ do sự phát sanh của niềm tịnh tín. Suppaṭividdhaṃ (được thâm nhập tốt đẹp) có nghĩa là được thâm nhập một cách thấu đáo. Được thâm nhập theo cách mà nhờ sự thâm nhập ấy, trí tuệ toàn giác đã nằm trong tay vị ấy. Đối với người nào mà đức tin vào sự giác ngộ toàn hảo của Đức Phật là không lay động, không rung chuyển, thì đối với người ấy, đức tin vào chánh pháp của Giáo Pháp và sự khéo hành trì của Tăng đoàn, nhờ sự chứng ngộ ấy, không thể khác được — điều này là không thể, không có cơ hội. Do đó, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này các Tỳ khưu, người nào tịnh tín nơi Đức Phật, tịnh tín nơi Giáo Pháp, tịnh tín nơi Tăng đoàn’ v.v... Padhānavīriyaṃ (tinh tấn nỗ lực) được thành tựu là do sự nỗ lực một cách nghiêm túc với ý nghĩ rằng: ‘Chắc chắn, bằng con đường thực hành này, ta sẽ thoát khỏi già và chết’.

Appa-saddo abhāvattho ‘‘appasaddassa…pe… kho panā’’tiādīsu viyāti āha ‘‘arogo’’ti. Samavepākiniyāti yathābhuttamāhāraṃ samākāreneva pacanasīlāya. Daḷhaṃ katvā pacantī hi gahaṇī ghorabhāvena pittavikārādivasena rogaṃ janeti, sithilaṃ katvā pacantī mandabhāvena vātavikārādivasena tenāha ‘‘nātisītāya nāccuṇhāyā’’ti. Gahaṇitejassa mandapaṭutāvasena sattānaṃ yathākkamaṃ sītuṇhasahatāti āha ‘‘atisītalaggahaṇiko’’tiādi. Yāthāvato accayadesanā attano āvikaraṇaṃ nāmāti āha ‘‘yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā’’ti. Udayatthagāminiyāti saṅkhārānaṃ udayañca vayañca paṭivijjhantiyāti ayamettha atthoti āha ‘‘udayañcā’’tiādi. Parisuddhāyāti nirupakkilesāya. Nibbijjhituṃ samatthāyāti tadaṅgavasena savisesaṃ pajahituṃ samatthāya. Tassa dukkhassa khayagāminiyāti yaṃ dukkhaṃ imasmiṃ ñāṇe anadhigate pavattirahaṃ, adhigate na pavatti, taṃ sandhāya vadati. Tathāhesa yogāvacaro ‘‘cūḷasotāpanno’’ti vuccati. Catutthaṃ uttānameva.

Từ ‘appa’ có nghĩa là không có, giống như trong các câu ‘appassa… v.v… kho panā’, do đó nói là ‘arogo’ (không bệnh). Samavepākiniyā (tiêu hóa quân bình) có nghĩa là có tính chất tiêu hóa thức ăn đã dùng một cách quân bình. Thật vậy, vị tràng khi tiêu hóa mạnh mẽ sẽ sanh bệnh do tính chất dữ dội, qua các chứng rối loạn mật v.v...; khi tiêu hóa yếu ớt, do tính chất chậm chạp, qua các chứng rối loạn phong v.v..., do đó nói là ‘nātisītāya nāccuṇhāyā’ (không quá lạnh, không quá nóng). Tùy theo sự yếu hay mạnh của hỏa tiêu hóa mà các chúng sanh có thể chịu đựng lạnh và nóng tương ứng, do đó nói là ‘atisītalaggahaṇiko’ (người có vị tràng quá lạnh) v.v... Yāthāvato accayadesanā (sự sám hối lỗi lầm đúng như thật) được gọi là sự bộc lộ bản thân, do đó nói là ‘yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā’ (người trình bày khuyết điểm của mình đúng như thật). Udayatthagāminiyā (đưa đến sự sanh và diệt) có nghĩa là trí tuệ thâm nhập sự sanh và diệt của các pháp hữu vi, đây là ý nghĩa ở đây, do đó nói là ‘udayañcā’ (sự sanh và...) v.v... Parisuddhāya (thanh tịnh) có nghĩa là không có phiền não. Nibbijjhituṃ samatthāya (có khả năng thâm nhập) có nghĩa là có khả năng đoạn trừ một cách đặc biệt nhờ vào chi phần ấy. Tassa dukkhassa khayagāminiyā (đưa đến sự đoạn diệt của khổ ấy) là nói đến cái khổ vốn có khả năng khởi sanh khi trí tuệ này chưa được chứng đắc, và không khởi sanh khi đã được chứng đắc. Do đó, vị hành giả này được gọi là ‘cūḷasotāpanno’ (bậc tiểu Nhập Lưu). Điều thứ tư thì rõ ràng.

Padhāniyaṅgasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Kinh Các Chi Phần Nỗ Lực v.v... đã hoàn tất.

5. Mātāputtasuttavaṇṇanā

5. Giải Thích Kinh Mẹ và Con

55. Pañcame vissāsoti visacchāyasantāno bhāvo. Otāroti tattha cittassa anuppaveso. Gahetvāti attano eva okāsaṃ gahetvā. Khepetvāti kusalavāraṃ khepetvā.

55. Trong câu thứ năm, vissāso (sự thân mật) là trạng thái liên tục như bóng không rời hình. Otāro (cơ hội) là sự thâm nhập của tâm vào trong đó. Gahetvā (sau khi nắm lấy) có nghĩa là sau khi nắm lấy cơ hội của chính mình. Khepetvā (sau khi làm hao tổn) có nghĩa là sau khi làm hao tổn phần thiện.

Ghaṭṭeyyāti akkamanādivasena bādheyya. Tīhi pariññāhīti ñātatīraṇappahānasaṅkhātāhi tīhi pariññāhi. Natthi etesaṃ kutoci bhayanti akutobhayā, nibbhayāti attho. Catunnaṃ oghānaṃ, saṃsāramahoghasseva vā pāraṃ pariyantaṃ gatā. Tenāha ‘‘pāraṃ vuccati nibbāna’’ntiādi.

Ghaṭṭeyyā (có thể va chạm) có nghĩa là có thể gây tổn hại bằng cách tấn công v.v... Tīhi pariññāhi (bởi ba sự liễu tri) có nghĩa là bởi ba sự liễu tri được gọi là liễu tri như cái đã biết, liễu tri như sự thẩm sát, và liễu tri như sự đoạn tận. Natthi etesaṃ kutoci bhayaṃ ti akutobhayā (họ không có sự sợ hãi từ bất cứ đâu, nên là những người vô úy), có nghĩa là không sợ hãi. Họ đã đi đến bờ kia, đến chỗ tận cùng của bốn dòng bộc lưu, hay của dòng bộc lưu vĩ đại là luân hồi. Do đó, có lời dạy rằng: ‘Bờ kia được gọi là Niết Bàn’ v.v...

Mātāputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích Kinh Mẹ và Con đã hoàn tất.

6. Upajjhāyasuttavaṇṇanā

6. Giải Thích Kinh Thầy Tế Độ

56. Chaṭṭhe [Pg.25] madhurakabhāvo nāma sarīrassa thambhitattaṃ, taṃ pana garubhāvapubbakanti āha ‘‘sañjātagarubhāvo’’ti. Na pakkhāyantīti nappakāsenti, nānākāraṇato na upaṭṭhahanti. Tenāha ‘‘catasso disā ca anudisā ca mayhaṃ na upaṭṭhahantī’’ti. Sesamettha uttānameva.

56. Trong câu thứ sáu, madhurakabhāvo (trạng thái tê cứng) là sự cứng đờ của thân thể, và điều đó lại được đi trước bởi trạng thái nặng nề, do đó nói là ‘sañjātagarubhāvo’ (đã trở nên nặng nề). Na pakkhāyanti (chúng không xuất hiện) có nghĩa là chúng không tỏ rõ, chúng không hiện khởi do nhiều nguyên nhân khác nhau. Do đó, có lời nói rằng: ‘Bốn phương và các phương phụ không hiện khởi đối với tôi’. Phần còn lại ở đây thì rõ ràng.

Upajjhāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích Kinh Thầy Tế Độ đã hoàn tất.

7. Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhānasuttavaṇṇanā

7. Giải Thích Kinh Về Các Đề Mục Cần Thường Xuyên Quán Xét

57. Sattame jarādhammoti dhamma-saddo ‘‘asammosadhammo nibbāna’’ntiādīsu (su. ni. 763) viya pakatipariyāyo, tasmā jarāpakatiko jiṇṇasabhāvoti attho. Tenāha ‘‘jarāsabhāvo’’tiādi. Sesapadesupi eseva nayo. Kammunā dātabbaṃ ādiyatīti kammadāyādo, attanā yathūpacitakammaphalabhāgīti attho. Taṃ pana dāyajjaṃ kāraṇūpacārena vadanto ‘‘kammaṃ mayhaṃ dāyajjaṃ santakanti attho’’ti āha yathā ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu, evamidaṃ puññaṃ vaḍḍhatī’’ti (dī. ni. 3.80). Yonīhi phalaṃ sabhāvato bhinnampi abhinnaṃ viya missitaṃ hoti. Tenāha ‘‘kammaṃ mayhaṃ yoni kāraṇa’’nti. Mamattavasena bajjhantīti bandhū, ñāti sālohito ca, kammaṃ pana ekantasambandhavāti āha ‘‘kammaṃ mayhaṃ bandhū’’ti. Patiṭṭhāti avassayo. Kammasadiso hi sattānaṃ avassayo natthi.

57. Trong câu thứ bảy, jarādhammo (có pháp già), từ dhamma là từ đồng nghĩa với pakati (bản chất), giống như trong các câu ‘asammosadhammo nibbānaṃ’ (Niết Bàn, pháp không mê mờ) v.v... (Sutta Nipāta 763), do đó, ý nghĩa là jarāpakatiko (có bản chất già), jiṇṇasabhāvo (có tự tánh già yếu). Do đó, có lời nói là ‘jarāsabhāvo’ (có tự tánh già) v.v... Trong các câu còn lại, phương pháp này cũng tương tự. Kammunā dātabbaṃ ādiyatīti kammadāyādo (người nhận lấy những gì được cho bởi nghiệp nên là người thừa tự của nghiệp), có nghĩa là người thừa hưởng quả của nghiệp do chính mình đã tích lũy. Lại nữa, khi nói về sự thừa tự (dāyajjaṃ) ấy bằng cách dùng ẩn dụ về nguyên nhân, ngài nói rằng: ‘“Nghiệp là tài sản thừa tự của ta, là sở hữu của ta” là ý nghĩa’, giống như trong câu: ‘Này các Tỳ khưu, do nhân thọ trì các thiện pháp, phước này tăng trưởng như vậy’ (Trường Bộ Kinh 3.80). Từ nơi sanh (yoni), quả dù khác biệt về bản chất nhưng lại hòa trộn như thể không khác biệt. Do đó, ngài nói: ‘“Nghiệp là nơi sanh của ta, là nguyên nhân của ta”’. Mamattavasena bajjhantīti bandhū (những người bị ràng buộc bởi ngã sở nên là quyến thuộc), là thân tộc và huyết thống, nhưng nghiệp lại là mối liên hệ tuyệt đối, do đó ngài nói: ‘“Nghiệp là quyến thuộc của ta”’. Patiṭṭhā (nơi nương tựa) là nơi trú ẩn. Thật vậy, đối với các chúng sanh, không có nơi trú ẩn nào giống như nghiệp.

Yobbanaṃ ārabbha uppannamadoti ‘‘mahallakakāle puññaṃ karissāma, daharamha tāvā’’ti yobbanaṃ apassāya mānakaraṇaṃ. ‘‘Ahaṃ nirogo saṭṭhi vā sattati vā vassāni atikkantāni, na me harītakakhaṇḍampi khāditabbaṃ, ime panaññe ‘asukaṃ no ṭhānaṃ rujjati, bhesajjaṃ khādāmā’ti vicaranti, ko añño mayā sadiso nirogo nāmā’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ ārogyamado. Sabbesampi jīvitaṃ nāma pabhaṅguraṃ dukkhānubandhañca, tadubhayaṃ anoloketvā pabandhaṭṭhitiṃ paccayasulabhatañca nissāya ‘‘ciraṃ jīviṃ, ciraṃ jīvāmi, ciraṃ jīvissāmi, sukhaṃ jīviṃ, sukhaṃ jīvāmi, sukhaṃ jīvissāmī’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ jīvitamado.

Sự say sưa sanh khởi liên quan đến tuổi trẻ là sự kiêu mạn nương vào tuổi trẻ (nghĩ rằng): “Khi về già chúng ta sẽ làm phước, bây giờ chúng ta còn trẻ.” Sự kiêu mạn như vầy: “Ta không có bệnh, sáu mươi hay bảy mươi năm đã trôi qua, ta không phải ăn dù chỉ là một miếng kha tử, còn những người khác này đi tới đi lui (nói rằng): ‘Chỗ kia của chúng tôi bị đau, chúng tôi dùng thuốc,’ có ai khác không bệnh tật tên là giống như ta?” là sự say sưa về không bệnh tật. Đối với tất cả, mạng sống vốn mong manh và bị khổ đau đeo đuổi, do không nhìn thấy cả hai điều ấy và do nương vào sự tồn tại liên tục và sự dễ dàng có được các vật dụng, sự kiêu mạn như vầy: “Ta đã sống lâu, ta đang sống lâu, ta sẽ sống lâu; ta đã sống an lạc, ta đang sống an lạc, ta sẽ sống an lạc” là sự say sưa về mạng sống.

Upadhirahitanti [Pg.26] kāmūpadhirahitaṃ. Cattāro hi upadhī – kāmūpadhi, khandhūpadhi, kilesūpadhi, abhisaṅkhārūpadhīti. Kāmāpi ‘‘yaṃ pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.166) evaṃ vuttassa sukhassa adhiṭṭhānabhāvato ‘‘upadhiyati ettha sukha’’nti iminā vacanatthena ‘‘upadhī’’ti vuccati, khandhāpi khandhamūlakassa dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, abhisaṅkhārāpi bhavadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato. Sesaṃ suviññeyyameva.

Không có sanh y là không có sanh y là dục. Quả vậy, có bốn sanh y là: sanh y là dục, sanh y là uẩn, sanh y là phiền não, và sanh y là hành. Các dục cũng được gọi là “sanh y” theo ý nghĩa của câu nói này: “Lạc được đặt ở đây” do là nền tảng của sự an lạc đã được nói đến như vầy: “Sự lạc, sự hỷ nào sanh khởi do duyên năm dục trưởng dưỡng, đây là vị ngọt của các dục” (ma. ni. 1.166), các uẩn cũng (được gọi là sanh y) do là nền tảng của sự khổ đau có các uẩn là gốc rễ, các phiền não cũng (được gọi là sanh y) do là nền tảng của sự khổ đau ở cõi dữ, các hành cũng (được gọi là sanh y) do là nền tảng của sự khổ đau trong sự hiện hữu. Phần còn lại là dễ hiểu.

Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về kinh Các Trường Hợp Cần Thường Xuyên Quán Xét đã chấm dứt.

8-10. Licchavikumārakasuttādivaṇṇanā

8-10. Giải về kinh Thiếu Niên Licchavi, v.v…

58-60. Aṭṭhame sāpateyyanti ettha saṃ vuccati dhanaṃ, tassa patīti sapati, dhanasāmiko. Tassa hitāvahattā sāpateyyaṃ, drabyaṃ, dhananti attho. Attano rucivasena gāmakiccaṃ netīti gāmaniyo, gāmaniyoyeva gāmaṇiko.

58-60. Ở kinh thứ tám, trong câu sāpateyyaṃ, saṃ được gọi là tài sản, pati của nó là sapati, là người chủ của tài sản. Do mang lại lợi ích cho người ấy nên là sāpateyyaṃ, có nghĩa là của cải, là tài sản. Người điều hành công việc của làng theo ý thích của mình là gāmaniyo, gāmaniyo chính là gāmaṇiko.

Anvāya upanissāya jīvanasīlā anujīvinoti āha ‘‘ye ca etaṃ upanissāya jīvantī’’ti. Ekaṃ mahākulaṃ nissāya paṇṇāsampi saṭṭhipi kulāni jīvanti, te manusse sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. Navamādīni uttānatthāneva.

Những người có bản chất sống nương nhờ, sống tùy thuộc là những người sống phụ thuộc, (vị ấy) đã nói: “Và những ai sống nương nhờ vào người ấy.” Nương nhờ vào một đại gia tộc, năm mươi hay sáu mươi gia tộc cũng sinh sống, điều này được nói đến để ám chỉ những người ấy. Phần còn lại là dễ hiểu. Các kinh thứ chín, v.v… có ý nghĩa rõ ràng.

Licchavikumārakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về kinh Thiếu Niên Licchavi, v.v… đã chấm dứt.

Nīvaraṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về phẩm Triền Cái đã chấm dứt.

(7) 2. Saññāvaggo

(7) 2. Phẩm Tưởng

1-5. Saññāsuttādivaṇṇanā

1-5. Giải về kinh Tưởng, v.v…

61-65. Dutiyassa paṭhame ‘‘mahapphalā mahānisaṃsā’’ti ubhayampetaṃ atthato ekaṃ, byañjanameva nānanti āha ‘‘mahapphalā’’tiādi. ‘‘Pañcime gahapatayo ānisaṃsā’’tiādīsu (udā. 76) ānisaṃsa-saddo phalapariyāyopi hoti[Pg.27]. Mahato lokuttarassa sukhassa paccayā hontīti mahānisaṃsā. Amatogadhāti amatabbhantarā amataṃ anuppaviṭṭhā nibbānadiṭṭhattā, tato paraṃ na gacchanti. Tena vuttaṃ ‘‘amatapariyosānā’’ti. Amataṃ pariyosānaṃ avasānaṃ etāsanti amatapariyosānā. Maraṇasaññāti maraṇānupassanāñāṇena saññā. Āhāre paṭikūlasaññāti āhāraṃ gamanādivasena paṭikūlato pariggaṇhantassa uppannasaññā. Ukkaṇṭhitassāti nibbindantassa katthacipi asajjantassa. Dutiyādīni uttānatthāneva.

61-65. Ở kinh thứ nhất của phẩm thứ hai, (về câu) “có quả lớn, có lợi ích lớn,” cả hai từ này là một về ý nghĩa, chỉ có văn tự là khác nhau, (vị ấy) đã nói: “có quả lớn,” v.v… Trong các câu: “Này các gia chủ, có năm lợi ích này,” v.v… (udā. 76) từ ānisaṃsa cũng là từ đồng nghĩa với quả. Là các duyên cho sự an lạc siêu thế to lớn nên là các lợi ích lớn. Amatogadhā là ở bên trong bất tử, đã đi vào bất tử do đã thấy được Nibbāna, từ đó về sau không đi (đến nơi khác). Do đó, đã được nói là “amatapariyosānā.” Bất tử là pariyosānaṃ, là sự kết thúc của các (pháp) ấy nên là amatapariyosānā. Maraṇasaññā là tưởng với trí tuệ quán xét về sự chết. Āhāre paṭikūlasaññā là tưởng sanh khởi ở người đang nắm bắt vật thực là đáng ghê tởm theo cách thức đi đến, v.v… Ukkaṇṭhitassa là của người đang nhàm chán, của người không luyến ái vào bất cứ đâu. Các kinh thứ hai, v.v… có ý nghĩa rõ ràng.

Saññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về kinh Tưởng, v.v… đã chấm dứt.

6-10. Sājīvasuttādivaṇṇanā

6-10. Giải về kinh Sājīva, v.v…

66-70. Chaṭṭhe saha ājīvanti etthāti sājīvo, pañhassa pucchanaṃ vissajjanañca. Tenāha ‘‘sājīvoti pañhapucchanañceva pañhavissajjanañcā’’tiādi. Abhisaṅkhatanti citaṃ. Sattamādīni uttānatthāneva.

66-70. Ở kinh thứ sáu, cùng nhau sống ở đây là sājīvo, là việc hỏi và việc trả lời câu hỏi. Do đó, (vị ấy) đã nói: “Sājīvo là việc hỏi câu hỏi và việc trả lời câu hỏi,” v.v… Abhisaṅkhataṃ là được tích lũy. Các kinh thứ bảy, v.v… có ý nghĩa rõ ràng.

Sājīvasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về kinh Sājīva, v.v… đã chấm dứt.

Saññāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về phẩm Tưởng đã chấm dứt.

(8) 3. Yodhājīvavaggo

(8) 3. Phẩm Người Chiến Sĩ

1-2. Paṭhamacetovimuttiphalasuttādivaṇṇanā

1-2. Giải về kinh Quả của Tâm Giải Thoát thứ nhất, v.v…

71-72. Tatiyassa paṭhame avijjāpalighanti ettha avijjāti vaṭṭamūlikā avijjā, ayaṃ pacurajanehi ukkhipituṃ asakkuṇeyyabhāvato dukkhipanaṭṭhena nibbānadvārappavesavibandhanena ca ‘‘paligho viyāti paligho’’ti vuccati. Tenesa tassā ukkhittattā ‘‘ukkhittapaligho’’ti vutto. Punabbhavassa karaṇasīlo, punabbhavaṃ vā phalaṃ arahatīti ponobhavikā, punabbhavadāyikāti attho. Jātisaṃsāroti jāyanavasena ceva saṃsaraṇavasena ca evaṃladdhanāmānaṃ punabbhavakkhandhānaṃ paccayo kammābhisaṅkhāro. Jātisaṃsāroti hi phalūpacārena kāraṇaṃ vuttaṃ. Tañhi punappunaṃ uppattikāraṇavasena parikkhipitvā ṭhitattā ‘‘parikhā’’ti vuccati santānassa [Pg.28] parikkhipanato. Tenesa tassa saṃkiṇṇattā vikiṇṇattā sabbaso khittattā vināsitattā ‘‘saṃkiṇṇaparikho’’ti vutto.

71-72. Ở kinh thứ nhất của phẩm thứ ba, trong câu avijjāpalighaṃ, avijjā ở đây là vô minh là gốc rễ của vòng luân hồi, vô minh này được gọi là “paligho” (then cài) giống như là then cài do là không thể được nhấc lên bởi nhiều người, theo ý nghĩa là khó nhấc lên, và do là sự ngăn trở việc đi vào cánh cửa Nibbāna. Do then cài ấy đã được nhấc lên bởi vị ấy nên được gọi là “ukkhittapaligho” (người đã nhấc then cài). Có bản chất tạo ra sự tái sanh, hoặc xứng đáng với quả là sự tái sanh nên là ponobhavikā, có nghĩa là vật mang lại sự tái sanh. Jātisaṃsāro là hành nghiệp là duyên của các uẩn trong sự tái sanh có được tên gọi như vậy do bởi sự sanh và do bởi sự luân chuyển. Quả vậy, jātisaṃsāro là nguyên nhân được nói đến bằng cách nói ẩn dụ về kết quả. Điều ấy được gọi là “parikhā” (hào nước) do đã đứng bao quanh theo cách là nguyên nhân của sự sanh khởi lại nhiều lần, do sự bao quanh dòng tương tục. Do hào nước ấy đã được làm cho phân tán, đã được làm cho vung vãi, đã được vất bỏ, đã được hủy hoại hoàn toàn bởi vị ấy nên được gọi là “saṃkiṇṇaparikho” (người đã lấp hào nước).

Taṇhāsaṅkhātanti ettha taṇhāti vaṭṭamūlikā taṇhā. Ayañhi gambhīrānugataṭṭhena ‘‘esikā’’ti vuccati. Luñcitvā uddharitvā. Orambhāgiyānīti orambhāgajanakāni kāmabhave upapattipaccayāni kāmarāgasaṃyojanādīni. Etāni hi kavāṭaṃ viya nagaradvāraṃ cittaṃ pidahitvā ṭhitattā ‘‘aggaḷā’’ti vuccanti. Tenesa tesaṃ niggatattā bhinnattā ‘‘niraggaḷo’’ti vuttoti. Aggamaggena panno apacito mānaddhajo etassāti pannaddhajo. Pannabhāroti khandhabhārakilesabhāraabhisaṅkhārabhārā oropitā assāti pannabhāro. Visaṃyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi ca visaṃyutto. Asmimānoti rūpe asmīti māno, vedanāya, saññāya, saṅkhāresu, viññāṇe asmimāno. Ettha hi pañcapi khandhe avisesato ‘‘asmī’’ti gahetvā pavattamāno asmimānoti adhippeto.

Trong câu ‘được gọi là ái,’ ở đây ái là ái làm gốc rễ của luân hồi. Thật vậy, ái này được gọi là ‘cột trụ’ (esikā) vì ý nghĩa đi theo chiều sâu. (Nghĩa là) sau khi đã nhổ lên, đã bứng lên. ‘Hạ phần kiết sử’ (orambhāgiyāni) là những pháp sanh ra cõi hạ, là những duyên tái sanh trong cõi Dục, tức là dục ái kiết sử v.v... Thật vậy, những pháp này được gọi là ‘then cài’ (aggaḷā) vì chúng đứng che lấp tâm giống như cánh cửa (che lấp) cổng thành. Do đó, vị ấy được gọi là ‘không có then cài’ (niraggaḷo) vì đã thoát khỏi và đã phá vỡ chúng. ‘Người đã hạ cờ’ (pannaddhajo) là người có ngọn cờ ngã mạn đã rơi rụng, đã được loại bỏ bởi Thánh đạo cao tột. ‘Người đã đặt gánh nặng xuống’ (pannabhāro) là người đã đặt xuống các gánh nặng là uẩn, gánh nặng là phiền não, và gánh nặng là hành. ‘Người đã thoát ly’ (visaṃyutto) là người đã thoát ly khỏi bốn loại ách phược và tất cả phiền não. ‘Ngã mạn’ (asmimāno) là sự ngã mạn ‘tôi là’ trong sắc, trong thọ, trong tưởng, trong các hành, trong thức. Ở đây, ngã mạn được hiểu là sự ngã mạn khởi lên do chấp thủ năm uẩn một cách không phân biệt rằng ‘tôi là’.

Nagaradvārassa parissayapaṭibāhanatthañceva sodhanatthañca ubhosu passesu esikāthambhe nikhaṇitvā ṭhapetīti āha ‘‘nagaradvāre ussāpite esikāthambhe’’ti. Pākāraviddhaṃsaneneva parikhābhūmisamakaraṇaṃ hotīti āha ‘‘pākāraṃ bhinditvā parikhaṃ vikiritvā’’ti. ‘‘Eva’’ntiādi upamāsaṃsandanaṃ. Santo saṃvijjamāno kāyo dhammasamūhoti sakkāyo, upādānakkhandhapañcakaṃ. Dvattiṃsakammakāraṇā dukkhakkhandhe āgatadukkhāni. Akkhirogasīsarogādayo. Aṭṭhanavuti rogā, rājabhayādīni pañcavīsatimahābhayāni. Dutiyaṃ uttānameva.

Để ngăn ngừa nguy hiểm và để làm sạch cổng thành, người ta chôn và dựng các cột trụ ở cả hai bên, do đó nói rằng ‘các cột trụ được dựng lên ở cổng thành.’ Chỉ bằng việc phá hủy thành lũy mà việc san lấp hào thành mới xảy ra, do đó nói rằng ‘sau khi phá vỡ thành lũy, san lấp hào thành.’ Câu bắt đầu bằng ‘Cũng vậy’ là sự kết nối với ví dụ. ‘Thân kiến’ (sakkāyo) là thân đang có, đang hiện hữu, là tập hợp của các pháp, tức là năm thủ uẩn. Những khổ đau đến trong khối khổ này do ba mươi hai nghiệp làm nhân. (Ví dụ như) bệnh mắt, bệnh đầu, v.v... Chín mươi tám loại bệnh, hai mươi lăm nỗi sợ hãi lớn như sợ hãi từ vua chúa, v.v... Phần thứ hai thì rõ ràng.

Paṭhamacetovimuttiphalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải về kinh Tâm Giải Thoát Quả thứ nhất, v.v... đã kết thúc.

3-4. Paṭhamadhammavihārīsuttādivaṇṇanā

3-4. Chú giải về kinh Người Sống Với Pháp thứ nhất, v.v...

73-74. Tatiye niyakajjhatteti attano santāne. Mettāya upasaṃharaṇavasena hitaṃ esantena. Karuṇāya vasena anukampamānena. Pariggahetvāti parito gahetvā, pharitvāti attho. Pariccāti parito katvā, samantato pharitvā icceva attho. ‘‘Paṭiccā’’tipi [Pg.29] pāṭho. Mā pamajjitthāti ‘‘jhāyathā’’ti vuttasamathavipassanānaṃ ananuyuñjanena aññena vā kenaci pamādakāraṇena mā pamādaṃ āpajjittha. Niyyānikasāsane akattabbakaraṇaṃ viya kattabbākaraṇampi pamādoti. Vipattikāleti sattaasappāyādivipattiyutte kāle. Sabbepi sāsane guṇā idheva saṅgahaṃ gacchantīti āha ‘‘jhāyatha mā pamādattha…pe… anusāsanī’’ti. Catutthe natthi vattabbaṃ.

73-74. Trong kinh thứ ba, ‘trong tự thân của mình’ (niyakajjhatte) có nghĩa là trong tự thân của mình. Bằng cách hướng đến tâm từ, tìm kiếm điều lợi ích. Bằng năng lực của tâm bi, với lòng thương xót. ‘Sau khi bao trùm’ (pariggahetvā) có nghĩa là sau khi nắm giữ xung quanh, tức là sau khi biến mãn. ‘Xung quanh’ (pariccā) có nghĩa là sau khi làm cho xung quanh, tức là sau khi biến mãn khắp nơi. Cũng có bản đọc là ‘paṭiccā’. ‘Chớ có dễ duôi’ (mā pamajjittha) có nghĩa là chớ có rơi vào sự dễ duôi do không thực hành thiền chỉ và thiền quán đã được nói đến trong câu ‘hãy thiền định,’ hoặc do bất kỳ nguyên nhân dễ duôi nào khác. Trong giáo pháp đưa đến giải thoát, không làm điều nên làm cũng là dễ duôi, giống như làm điều không nên làm. ‘Trong thời nghịch cảnh’ (vipattikāle) là trong thời gian gặp nghịch cảnh như trú xứ không thích hợp, v.v... Tất cả các phẩm chất trong giáo pháp đều được bao gồm ở đây, do đó nói rằng ‘hãy thiền định, chớ có dễ duôi... (cho đến)... lời giáo huấn.’ Trong kinh thứ tư, không có gì để nói.

Paṭhamadhammavihārīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải về kinh Người Sống Với Pháp thứ nhất, v.v... đã kết thúc.

5. Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Người Lính Chiến thứ nhất

75. Pañcame yujjhanaṃ yodho, so ājīvo etesanti yodhājīvā. Tenāha ‘‘yuddhūpajīvino’’ti. Santhambhitvā ṭhātuṃ na sakkotīti baddho dhitisampanno ṭhātuṃ na sakkoti. Samāgateti sampatte. Byāpajjatīti vikāramāpajjati. Tenāha ‘‘pakatibhāvaṃ jahatī’’ti.

75. Trong kinh thứ năm, ‘người chiến đấu’ (yodho) là người chiến đấu, ‘những người lính chiến’ (yodhājīvā) là những người có nghề sống đó. Do đó nói rằng ‘những người sống bằng nghề chiến đấu.’ Không thể đứng vững, bị trói buộc, không thể đứng vững một cách kiên định. ‘Khi đã gặp phải’ (samāgate) có nghĩa là khi đã đến. ‘Bị hư hoại’ (byāpajjati) có nghĩa là bị biến đổi. Do đó nói rằng ‘từ bỏ trạng thái bình thường.’

Rajaggasminti paccatte bhummavacananti āha ‘‘kiṃ tassa puggalassa rajaggaṃ nāmā’’ti. Vinibbeṭhetvāti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetvā. Mocetvāti sarīrato apanetvā.

Trong từ ‘rajaggasmiṃ,’ đây là cách dùng vị trí cách trong ý nghĩa của sở thuộc cách, do đó nói rằng ‘bụi bặm của người đó là gì?’. ‘Sau khi gỡ ra’ (vinibbeṭhetvā) có nghĩa là sau khi làm cho buông bỏ sự nắm giữ đã được nắm giữ. ‘Sau khi giải thoát’ (mocetvā) có nghĩa là sau khi loại bỏ khỏi thân thể.

Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Người Lính Chiến thứ nhất đã kết thúc.

6. Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Người Lính Chiến thứ hai

76. Chaṭṭhe cammanti iminā cammamayaṃ cammamiti sibbitaṃ, aññaṃ vā keṭakaphalakādiṃ saṅgaṇhāti. Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuñceva tūṇirañca sannayhitvā sajjetvā. Dhanudaṇḍassa jiyāyattabhāvakaraṇādipi hi dhanuno sannayhanaṃ. Tenevāha ‘‘dhanuñca sarakalāpañca sannayhitvā’’ti. Yuddhasannivesena ṭhitanti dvinnaṃ senānaṃ byūhanasaṃvidhānanayena kato yo sanniveso, tassa vasena ṭhitaṃ, senābyūhasaṃvidhānavasena sanniviṭṭhanti vuttaṃ hoti. Ussāhañca vāyāmañca karotīti yujjhanavasena ussāhaṃ vāyāmañca karoti. Pariyāpādentīti maraṇapariyantikaṃ aparaṃ pāpenti. Tenāha ‘‘pariyāpādayantī’’ti, jīvitaṃ pariyāpādayanti maraṇaṃ paṭipajjāpentīti vuttaṃ hoti.

76. Trong kinh thứ sáu, với từ ‘cái khiên’ (cammaṃ), nó bao gồm cái khiên làm bằng da được khâu lại, hoặc cái khiên khác như tấm mộc, v.v... ‘Sau khi trang bị cung tên’ (dhanukalāpaṃ sannayhitvā) có nghĩa là sau khi trang bị và chuẩn bị cả cung và ống tên. Thật vậy, việc làm cho cánh cung phụ thuộc vào dây cung (tức là giương cung) cũng là sự trang bị cung. Do đó nói rằng ‘sau khi trang bị cung và ống tên.’ ‘Đứng trong đội hình chiến đấu’ (yuddhasannivesena ṭhitaṃ) có nghĩa là đứng theo đội hình được tạo ra theo cách bố trí trận địa của hai đội quân, tức là được nói là đã dàn trận theo cách bố trí quân đội. ‘Nỗ lực và cố gắng’ (ussāhañca vāyāmañca karoti) có nghĩa là nỗ lực và cố gắng trong việc chiến đấu. ‘Họ tiêu diệt’ (pariyāpādenti) có nghĩa là họ đưa người khác đến chỗ kết thúc là cái chết. Do đó nói rằng ‘pariyāpādayanti,’ có nghĩa là họ tiêu diệt mạng sống, họ làm cho (người khác) đi đến cái chết.

Arakkhiteneva [Pg.30] kāyenātiādīsu hatthapāde kīḷāpento gīvaṃ viparivattento kāyaṃ na rakkhati nāma. Nānappakāraṃ duṭṭhullaṃ karonto vācaṃ na rakkhati nāma. Kāmavitakkādayo vitakkento cittaṃ na rakkhati nāma. Anupaṭṭhitāya satiyāti kāyagatāya satiyā anupaṭṭhitāya. Rāgena anugatoti rāgena anupahato. Rāgaparetoti vā rāgena phuṭṭho phuṭṭhavisena viya sappena.

Trong câu bắt đầu bằng ‘với thân không được phòng hộ,’ người vung vẩy tay chân, ngoảnh cổ qua lại được gọi là không phòng hộ thân. Người nói những lời thô ác khác nhau được gọi là không phòng hộ khẩu. Người suy tầm các tầm về dục, v.v... được gọi là không phòng hộ ý. ‘Với niệm không được an trú’ (anupaṭṭhitāya satiyā) có nghĩa là với niệm về thân không được an trú. ‘Bị tham ái theo sau’ (rāgena anugato) có nghĩa là bị tham ái xâm chiếm. Hoặc ‘bị tham ái chi phối’ (rāgapareto) có nghĩa là bị tham ái xúc chạm, giống như bị con rắn có nọc độc xúc chạm.

Anudahanaṭṭhenāti anupāyappaṭipattiyā. Sampati āyatiñca mahābhitāpaṭṭhena. Anavatthitasabhāvatāya ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena. Muhuttaramaṇīyatāya tāvakālikaṭṭhena. Byattehi abhibhavanīyatāya sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena. Chedanabhedanādiadhikaraṇabhāvena ugghaṭṭanasadisatāya adhikuṭṭanaṭṭhena. Avaṇe vaṇaṃ uppādetvā anto anupavisanasabhāvatāya vinivijjhanaṭṭhena. Diṭṭhadhammikasamparāyika anatthanimittatāya sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena.

‘Với ý nghĩa thiêu đốt theo’ là do sự thực hành phương pháp sai lầm. Với ý nghĩa gây ra sự thiêu đốt lớn lao trong hiện tại và tương lai. Với ý nghĩa có sự hiện khởi ngắn ngủi do bản chất không bền vững. Với ý nghĩa chỉ là tạm thời do sự thích thú trong chốc lát. Với ý nghĩa làm gãy nát tất cả các chi lớn nhỏ do có thể bị những người khôn khéo chế ngự. Với ý nghĩa đập nát thêm do giống như sự cọ xát, vì là nền tảng cho sự cắt, đâm, v.v... Với ý nghĩa xuyên thấu do bản chất xâm nhập vào bên trong sau khi tạo ra vết thương nơi không có vết thương. Với ý nghĩa đáng ngờ và đáng sợ do là dấu hiệu của sự bất hạnh trong hiện tại và tương lai.

Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Người Lính Chiến thứ hai đã kết thúc.

7-8. Paṭhamaanāgatabhayasuttādivaṇṇanā

7-8. Chú giải về kinh Nỗi Sợ Hãi Vị Lai thứ nhất, v.v...

77-78. Sattame visesassa pattiyā visesassa pāpuṇanatthaṃ. Vīriyanti padhānavīriyaṃ. Taṃ pana caṅkamanavasena karaṇe ‘‘kāyika’’ntipi vattabbataṃ labhatīti āha – ‘‘duvidhampī’’ti. Satthakavātāti sandhibandhanāni kattariyā chindantā viya pavattavātā. Tenāha – ‘‘satthaṃ viyā’’tiādi. Katakammehīti katacorakammehi. Te kira katakammā yaṃ nesaṃ devataṃ āyācitvā kammaṃ nipphannaṃ, tassa upakāratthāya manusse māretvā galalohitāni gaṇhanti. Te ‘‘aññesu manussesu māriyamānesu kolāhalaṃ uppajjissati, pabbajitaṃ pariyesanto nāma natthī’’ti maññamānā bhikkhū gahetvā mārenti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Akatakammehīti aṭavito gāmaṃ āgamanakāle kammanipphattatthaṃ puretaraṃ balikammaṃ kātukāmehi. Tenevāha – ‘‘corikaṃ katvā nikkhantā katakammā nāmā’’tiādi. Aṭṭhame natthi vattabbaṃ.

77-78. Ở điều thứ bảy, (cụm từ) visesassa pattiyā có nghĩa là để chứng đắc pháp thù thắng. Vīriyaṃ (tinh tấn) là chánh tinh tấn. Và điều ấy, khi được thực hiện bằng cách kinh hành, cũng có thể được gọi là “thuộc về thân,” do đó ngài nói – “cả hai loại.” Satthakavātā (những cơn gió như dao cắt) là những cơn gió thổi qua như thể cắt đứt các khớp xương bằng kéo. Do đó, ngài nói – “giống như con dao” v.v… Katakammehi (bởi những kẻ đã hành động) có nghĩa là bởi những kẻ đã làm việc trộm cắp. Tương truyền, những kẻ đã hành động ấy, sau khi đã cầu khẩn vị trời của chúng để công việc được thành tựu, để đền ơn vị trời ấy, chúng giết người và lấy máu ở cổ. Chúng nghĩ rằng: “Khi những người khác bị giết, sẽ có náo động xảy ra, nhưng sẽ không có ai đi tìm một vị xuất gia,” nên chúng bắt và giết các vị tỳ khưu. Điều này được nói ra là nhắm đến trường hợp ấy. Akatakammehi (bởi những kẻ chưa hành động) có nghĩa là bởi những kẻ, khi từ trong rừng đi vào làng, muốn thực hiện một lễ vật cúng tế trước để công việc được thành tựu. Chính vì thế, ngài nói – “những kẻ đã thực hiện việc trộm cắp rồi rời đi được gọi là katakammā” v.v… Ở điều thứ tám, không có gì cần phải nói.

Paṭhamaanāgatabhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải thích về Kinh Các Mối Nguy Hiểm Tương Lai thứ nhất v.v...

9. Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

9. Giải thích Kinh Các Mối Nguy Hiểm Tương Lai thứ ba.

79. Navame [Pg.31] pāḷigambhīrāti (saṃ. ni. ṭī. 2.2.229) pāḷivasena gambhīrā agādhā dukkhogāhā sallasuttasadisā. Sallasuttañhi (su. ni. 579) ‘‘animittamanaññāta’’ntiādinā pāḷivasena gambhīraṃ, na atthagambhīraṃ. Tathā hi tattha tā tā gāthā duviññeyyarūpā tiṭṭhanti. Duviññeyyañhi ñāṇena dukkhogāhanti katvā ‘‘gambhīra’’nti vuccati. Pubbāparaṃpettha kāsañci gāthānaṃ duviññeyyatāya dukkhogāhameva, tasmā pāḷivasena gambhīraṃ. Atthagambhīrāti atthavasena gambhīrā mahāvedallasuttasadisā, mahāvedallasuttassa (ma. ni. 1.449 ādayo) atthavasena gambhīratā pākaṭāyeva. Lokaṃ uttaratīti lokuttaro, so atthabhūto etesaṃ atthīti lokuttarā. Tenāha – ‘‘lokuttaradhammadīpakā’’ti. Suññatāpaṭisaṃyuttāti sattasuññadhammappakāsakā. Tenāha ‘‘khandhadhātuāyatanapaccayākārappaṭisaṃyuttā’’ti. Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbanti ca liṅgavacanavipallāsena vuttanti āha ‘‘uggahetabbe ceva vaḷañjetabbe cā’’ti. Kavino kammaṃ kavitā. Yassa pana yaṃ kammaṃ, taṃ tena katanti vuccatīti āha ‘‘kavitāti kavīhi katā’’ti. Kāveyyanti kabyaṃ, kabyanti ca kavinā vuttanti attho. Tenāha ‘‘tasseva vevacana’’nti. Cittakkharāti citrākāraakkharā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Sāsanato bahiddhā ṭhitāti na sāsanāvacarā. Bāhirakasāvakehīti ‘‘buddhā’’ti appaññātānaṃ yesaṃ kesañci sāvakehi. Sussūsissantīti akkharacittatāya ceva sarasampattiyā ca attamanā hutvā sāmaṇeradaharabhikkhumātugāmamahāgahapatikādayo ‘‘esa dhammakathiko’’ti sannipatitvā sotukāmā bhavissanti.

79. Ở điều thứ chín, pāḷigambhīrā (sâu sắc về văn cú) có nghĩa là sâu sắc, thâm sâu, khó lĩnh hội về phương diện văn bản Pāli, tương tự như kinh Sallasutta (Kinh Mũi Tên). Quả vậy, kinh Sallasutta với các câu bắt đầu bằng “animittamanaññātaṃ” (không có dấu hiệu, không thể biết) v.v... là sâu sắc về văn cú, chứ không sâu sắc về ý nghĩa. Thật vậy, ở đó, các câu kệ ấy tồn tại dưới hình thức khó hiểu. Vì điều khó hiểu là khó lĩnh hội bằng trí tuệ, nên được gọi là “sâu sắc.” Ở đây, mạch văn trước sau của một số câu kệ cũng khó lĩnh hội do tính chất khó hiểu của chúng, do đó (kinh ấy) sâu sắc về văn cú. Atthagambhīrā (sâu sắc về ý nghĩa) có nghĩa là sâu sắc về phương diện ý nghĩa, tương tự như kinh Mahāvedallasutta (Đại Kinh Xóm Ngựa), tính chất sâu sắc về ý nghĩa của kinh Mahāvedallasutta quả thật đã rõ ràng. Vượt qua thế gian nên gọi là siêu thế (lokuttaro); những kinh này có ý nghĩa ấy nên gọi là lokuttarā (siêu thế). Do đó, ngài nói – “lokuttaradhammadīpakā” (làm sáng tỏ các pháp siêu thế). Suññatāpaṭisaṃyuttā (tương ưng với tánh không) có nghĩa là làm sáng tỏ bảy pháp không. Do đó, ngài nói “khandhadhātuāyatanapaccayākārappaṭisaṃyuttā” (tương ưng với uẩn, giới, xứ, và duyên khởi). (Các từ) uggahetabbaṃ (cần phải học) và pariyāpuṇitabbaṃ (cần phải thông thạo) được nói với sự thay đổi về giống và số, nên ngài nói “uggahetabbe ceva vaḷañjetabbe ca” (trong điều cần phải học và trong điều cần phải thực hành). Việc làm của thi sĩ là thi ca (kavitā). Và việc làm của ai thì được gọi là do người ấy làm, nên ngài nói “kavitā có nghĩa là do các thi sĩ làm ra.” Kāveyyaṃ là thi phẩm (kabyaṃ), và thi phẩm có nghĩa là điều được thi sĩ nói ra. Do đó, ngài nói “đó là một từ đồng nghĩa của từ ấy.” Cittakkharā là những chữ có hình thức đẹp đẽ. Từ còn lại là một từ đồng nghĩa của từ ấy. Sāsanato bahiddhā ṭhitā (đứng ngoài giáo pháp) có nghĩa là không phải là người thực hành theo giáo pháp. Bāhirakasāvakehi (bởi các đệ tử ngoại đạo) có nghĩa là bởi các đệ tử của một số người nào đó không được biết đến như là “chư Phật.” Sussūsissanti (họ sẽ muốn nghe) có nghĩa là do hoan hỷ với vẻ đẹp của con chữ và sự hoàn hảo của âm thanh, các vị sa di, tỳ khưu trẻ, nữ nhân, đại gia chủ, v.v... sẽ tụ tập lại, nghĩ rằng “đây là một vị pháp sư,” và sẽ có ý muốn lắng nghe.

Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải thích Kinh Các Mối Nguy Hiểm Tương Lai thứ ba.

10. Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

10. Giải thích Kinh Các Mối Nguy Hiểm Tương Lai thứ tư.

80. Dasame pañcavidhena saṃsaggenāti ‘‘savanasaṃsaggo, dassanasaṃsaggo, samullāpasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggo’’ti evaṃ vuttena pañcavidhena saṃsaggena. Saṃsajjati etenāti saṃsaggo, rāgo. Savanahetuko, savanavasena vā pavatto saṃsaggo savanasaṃsaggo. Esa nayo [Pg.32] sesesupi. Kāyasaṃsaggo pana kāyaparāmāso. Tesu parehi vā kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā sitalapitagītasaddaṃ suṇantassa sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma. Visabhāgarūpaṃ olokentassa pana cakkhuviññāṇavīthivasena uppanno rāgo dassanasaṃsaggo nāma. Aññamaññaālāpasallāpavasena uppannarāgo samullāpasaṃsaggo nāma. Bhikkhuno bhikkhuniyā santakaṃ, bhikkhuniyā bhikkhussa santakaṃ gahetvā paribhogakaraṇavasena uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma. Hatthaggāhādivasena uppanno rāgo kāyasaṃsaggo nāma.

80. Ở điều thứ mười, pañcavidhena saṃsaggena (bởi năm loại giao tiếp) có nghĩa là bởi năm loại giao tiếp được nói đến như sau: “giao tiếp qua sự nghe, giao tiếp qua sự thấy, giao tiếp qua sự trò chuyện, giao tiếp qua sự thụ hưởng, giao tiếp qua thân thể.” Người ta dính mắc bởi điều này, nên gọi là saṃsaggo (sự giao tiếp), tức là tham ái. Sự giao tiếp có nhân từ sự nghe, hoặc diễn ra thông qua sự nghe, là savanasaṃsaggo (giao tiếp qua sự nghe). Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Còn kāyasaṃsaggo (giao tiếp qua thân thể) là sự chạm xúc thân thể. Trong số đó, tham ái sanh khởi qua lộ trình nhĩ thức của người nghe người khác mô tả về sự toàn hảo của sắc v.v..., hoặc tự mình nghe tiếng cười, tiếng nói, tiếng hát, được gọi là savanasaṃsaggo. Còn tham ái sanh khởi qua lộ trình nhãn thức của người nhìn ngắm một sắc tướng khác phái, được gọi là dassanasaṃsaggo (giao tiếp qua sự thấy). Tham ái sanh khởi qua việc nói chuyện và trò chuyện với nhau, được gọi là samullāpasaṃsaggo (giao tiếp qua sự trò chuyện). Tham ái sanh khởi qua việc một vị tỳ khưu lấy và sử dụng vật sở hữu của một vị tỳ khưu ni, hoặc một vị tỳ khưu ni lấy và sử dụng vật sở hữu của một vị tỳ khưu, được gọi là sambhogasaṃsaggo (giao tiếp qua sự thụ hưởng). Tham ái sanh khởi qua việc nắm tay v.v..., được gọi là kāyasaṃsaggo (giao tiếp qua thân thể).

Anekavihitanti annasannidhipānasannidhivatthasannidhiyānasannidhisayanasannidhigandhasannidhi- āmisasannidhivasena anekappakāraṃ. Sannidhikatassāti etena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti (dha. sa. tikamātikā 10) ettha kāra-saddassa kammatthataṃ dasseti. Yathā vā ‘‘ācayaṃ gāmino’’ti vattabbe anunāsikalopena ‘‘ācayagāmino’’ti niddeso kato, evaṃ ‘‘sannidhikāraṃ paribhoga’’nti vattabbe anunāsikalopena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti vuttaṃ, sannidhiṃ katvā paribhoganti attho.

Anekavihitaṃ (nhiều loại) có nghĩa là nhiều thể loại, qua việc tích trữ đồ ăn, tích trữ đồ uống, tích trữ y phục, tích trữ xe cộ, tích trữ giường nằm, tích trữ hương liệu, tích trữ vật chất. Bằng từ sannidhikatassa (của vật được tích trữ), ở đây trong cụm từ “sannidhikāraparibhoga” (sự thụ hưởng vật tích trữ), ngài chỉ ra rằng từ kāra có nghĩa là đối tượng của hành động (kammattha). Hoặc giống như khi lẽ ra phải nói là “ācayaṃ gāmino” thì lại được chỉ định là “ācayagāmino” do lược bỏ âm mũi, cũng vậy, khi lẽ ra phải nói là “sannidhikāraṃ paribhogaṃ” thì lại được nói là “sannidhikāraparibhoga” do lược bỏ âm mũi; ý nghĩa là: sau khi đã tích trữ rồi thụ hưởng.

‘‘Sannidhikatassa paribhoga’’nti ettha (dī. ni. aṭṭha. 1.12) pana duvidhā kathā vinayavasena sallekhavasena ca. Vinayavasena tāva yaṃ kiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikāraṃ hoti, tassa paribhoge pācittiyaṃ. Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā tehi laddhaṃ vā pāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati, sallekho pana na hoti. Pānasannidhimhipi eseva nayo. Vatthasannidhimhi anadhiṭṭhitāvikappitaṃ sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. Ayaṃ nippariyāyakathā. Pariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ, catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ. Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti, yassa pana dātukāmo hoti, so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato, āgatamatte dātabbaṃ, adātuṃ na vaṭṭati. Cīvare pana appahonte, satiyā vā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhe tatopi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati ‘‘imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

Ở đây, về câu “việc thọ dụng vật đã được cất giữ” (dī. ni. aṭṭha. 1.12) có hai cách luận giải: theo phương diện luật và theo phương diện khổ hạnh. Trước hết, theo phương diện luật, bất cứ vật thực nào đã nhận hôm nay, qua ngày hôm sau trở thành vật cất giữ, việc thọ dụng vật ấy phạm tội ưng đối trị. Tuy nhiên, vật mình đã nhận, sau khi cho các vị sa-di, rồi nhận lại từ họ hoặc khiến họ dâng lên, thì được phép dùng vào ngày thứ hai, nhưng không phải là khổ hạnh. Đối với việc cất giữ đồ uống cũng theo phương cách này. Đối với việc cất giữ vật dụng, vật chưa được chú nguyện và chưa được xả thì vừa là cất giữ, vừa làm tổn hại đến khổ hạnh. Đây là cách nói trực tiếp. Còn theo cách nói gián tiếp, nên biết đủ với ba y, khi nhận được cái thứ tư, nên cho người khác. Nếu không thể cho bất cứ ai, nhưng có người mà mình muốn cho, vị ấy đã đi để học thuộc lòng hoặc để hỏi đạo, ngay khi vị ấy trở về, nên cho, không được phép không cho. Tuy nhiên, khi y không đủ, có thể giữ lại trong thời gian được phép với hy vọng. Khi không có kim, chỉ, và người may y, sau khi làm yết-ma theo luật về việc ấy, cũng được phép giữ lại. Tuy nhiên, không được phép giữ lại với ý nghĩ “khi cái này cũ, làm sao ta có được cái tương tự”, (làm vậy) vừa là cất giữ, vừa làm tổn hại đến khổ hạnh.

Yānasannidhimhi [Pg.33] yānaṃ nāma vayhaṃ ratho sakaṭaṃ sandamānikā pāṭaṅkīti. Na panetaṃ pabbajitassa yānaṃ, upāhanaṃ pana yānaṃ. Ekabhikkhussa hi eko araññavāsatthāya, eko dhotapādakatthāyāti ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭakā vaṭṭanti, tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī’’ti ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. Sayanasannidhimhi sayananti mañco. Ekassa bhikkhuno eko sayanagabbhe, eko divāṭṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti. Tato uttariṃ labhitvā aññassa bhikkhuno, gaṇassa vā dātabbo, adātuṃ na vaṭṭati, sannidhi ceva hoti, sallekho ca kuppati. Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe sati gandhā vaṭṭanti. Gandhatthikena gandhañca āharāpetvā tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbaṃ, dvāre pañcaṅguligharadhūpanādīsu vā upanetabbaṃ. ‘‘Puna roge sati bhavissatī’’ti ṭhapetuṃ na vaṭṭati, gandhasannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

Đối với việc cất giữ phương tiện đi lại, phương tiện đi lại là kiệu, xe ngựa, xe bò, võng, cáng. Nhưng đây không phải là phương tiện đi lại của bậc xuất gia, mà giày dép mới là phương tiện đi lại (của họ). Đối với một vị tỳ-khưu, một đôi để ở trong rừng, một đôi để (mang) sau khi rửa chân, như vậy tối đa được phép có hai đôi giày dép. Khi nhận được đôi thứ ba, nên cho người khác. Không được phép giữ lại với ý nghĩ “khi đôi này cũ, làm sao ta có được đôi khác”, (làm vậy) vừa là cất giữ, vừa làm tổn hại đến khổ hạnh. Đối với việc cất giữ giường nằm, giường nằm là giường. Đối với một vị tỳ-khưu, một cái trong phòng ngủ, một cái ở nơi nghỉ ban ngày, như vậy tối đa được phép có hai cái giường. Khi nhận được nhiều hơn thế, nên cho vị tỳ-khưu khác hoặc cho tăng chúng, không được phép không cho, (làm vậy) vừa là cất giữ, vừa làm tổn hại đến khổ hạnh. Đối với việc cất giữ hương liệu, khi vị tỳ-khưu có bệnh như ngứa, ghẻ, bệnh ngoài da, v.v., thì được phép dùng hương liệu. Người cần hương liệu, sau khi cho mang hương liệu đến, khi bệnh ấy đã thuyên giảm, nên cho các bệnh nhân khác, hoặc nên dùng để xông hương ở cửa, nhà có dấu năm ngón tay, v.v. Không được phép giữ lại với ý nghĩ “khi bệnh tái phát sẽ có dùng”, (làm vậy) vừa là cất giữ hương liệu, vừa làm tổn hại đến khổ hạnh.

Āmisanti vuttāvasesaṃ daṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco bhikkhu ‘‘tathārūpe kāle upakārāya bhavissantī’’ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchasappitelakulālabhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti. So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā paribhuñjitvā ‘‘sāmaṇera udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ, gaccha asukakulaṃ gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi, asukakulato dadhiādīni āharā’’ti peseti. Bhikkhūhi ‘‘kiṃ, bhante, gāmaṃ pavisissāmā’’ti vuttepi ‘‘duppaveso, āvuso, idāni gāmo’’ti vadati. Te ‘‘hotu, bhante, acchatha tumhe, mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā’’ti gacchanti. Atha sāmaṇero dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti, taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti, tatopi manāpamanāpaṃ bhuñjati. Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti, tatopi manāpamanāpaṃ bhuñjatiyeva. Evaṃ catumāsampi vītināmeti. Ayaṃ vuccati bhikkhu muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati, na samaṇajīvikanti. Evarūpo āmisasannidhi nāma hoti. Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi eko guḷapiṇḍo [Pg.34] kuḍuvamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati akāle sampattacorānaṃ atthāya. Te hi ettakaṃ āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā jīvitā voropeyyuṃ, tasmā sace hi ettakaṃ natthi, āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ, taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassapi sannidhi nāma natthi.

Về vật thực, nên hiểu là những thứ còn lại chưa được nói đến. Ví như, ở đây có vị tỳ-khưu cho mang đến và cất giữ mè, gạo, đậu xanh, đậu đen, dừa, muối, cá, bơ, dầu, đồ gốm, v.v. với ý nghĩ “chúng sẽ hữu ích trong những lúc như thế”. Vị ấy trong mùa mưa, vào buổi sáng sớm, cho các sa-di nấu cháo rồi thọ dụng, và sai đi: “Này sa-di, đi vào làng trong lúc nước và bùn lầy thật khó khăn, hãy đi đến gia đình kia, báo cho họ biết ta đang ngồi trong tu viện, và mang sữa đông, v.v. từ gia đình nọ về đây”. Ngay cả khi các tỳ-khưu hỏi: “Bạch ngài, chúng con có nên vào làng không?”, vị ấy cũng nói: “Này chư hiền, bây giờ khó vào làng lắm”. Họ nói: “Thôi được, bạch ngài, ngài cứ ở lại, chúng con sẽ đi tìm vật thực khất thực rồi mang về” và họ ra đi. Khi ấy, vị sa-di mang sữa đông, v.v. về, chuẩn bị cơm và thức ăn rồi dâng lên. Ngay khi vị ấy đang ăn, các thí chủ cũng gửi cơm đến, vị ấy cũng ăn những món ngon dở từ đó. Rồi các tỳ-khưu mang vật thực khất thực về, vị ấy cũng vẫn ăn những món ngon dở từ đó. Cứ như thế, vị ấy trải qua cả bốn tháng. Vị tỳ-khưu này được gọi là sống đời sống của một gia chủ trọc đầu, không phải đời sống của một sa-môn. Việc làm như vậy được gọi là cất giữ vật thực. Tuy nhiên, tại nơi ở của tỳ-khưu, được phép cất giữ chừng này: một nāḷi gạo, một viên đường mật, một kuḍuva bơ, vì lợi ích của những tên trộm đến vào lúc phi thời. Vì rằng nếu không nhận được sự tiếp đãi bằng vật thực chừng ấy, chúng có thể tước đoạt mạng sống. Do đó, nếu không có chừng ấy, cũng được phép cho mang đến và cất giữ. Và vào lúc không thuận tiện, những gì hợp lệ trong số đó, tự mình cũng được phép thọ dụng. Tuy nhiên, đối với người cất giữ nhiều trong tịnh khố thì không gọi là cất giữ.

Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải thích kinh thứ tư về những hiểm họa trong tương lai.

Yodhājīvavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải thích phẩm Yodhājīva (phẩm Chiến Sĩ).

(9) 4. Theravaggo

(9) 4. Phẩm Trưởng Lão

1-2. Rajanīyasuttādivaṇṇanā

1-2. Giải thích kinh Rajanīya, v.v.

81-82. Catutthassa paṭhamaṃ suviññeyyameva. Dutiye guṇamakkhanāya pavattopi attano kārakaṃ gūthena paharantaṃ gūtho viya paṭhamataraṃ makkhetīti makkho, so etassa atthīti makkhī. Paḷāsatīti paḷāso, parassa guṇe ḍaṃsitvā viya apanetīti attho. So etassa atthīti paḷāsī. Paḷāsī puggalo hi dutiyassa dhuraṃ na deti, sampasāretvā tiṭṭhati. Tenāha ‘‘yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato’’ti.

81-82. Phần đầu của kinh thứ tư rất dễ hiểu. Trong phần thứ hai, makkha (sự gièm pha) là (hành động) dù được thực hiện để che lấp đức hạnh (của người khác), nhưng nó làm vấy bẩn người thực hiện trước tiên, giống như phân làm bẩn người ném phân. Người có tính đó là makkhī (người hay gièm pha). Paḷāsa (sự cạnh tranh) là paḷāsati, có nghĩa là loại bỏ đức hạnh của người khác như thể bằng cách cắn xé. Người có tính đó là paḷāsī (người hay cạnh tranh). Thật vậy, người hay cạnh tranh không nhường gánh nặng cho người thứ hai, mà đứng dang ra. Vì thế, có nói rằng “người có tính cạnh tranh với đặc điểm là giành lấy đầu đòn gánh”.

Rajanīyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải thích kinh Rajanīya, v.v.

3. Kuhakasuttavaṇṇanā

3. Giải thích kinh Kuhaka

83. Tatiye tīhi kuhanavatthūhīti sāmantajappanairiyāpathasannissitapaccayappaṭisevanabhedato tippabhedehi kuhanavatthūhi. Tividhena kuhanavatthunā lokaṃ kuhayati vimhāpayati ‘‘aho acchariyapuriso’’ti attani paresaṃ vimhayaṃ uppādetīti kuhako. Lābhasakkāratthiko hutvā lapati attānaṃ dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti, evaṃ ukkācetvā kathetīti lapako. Nimittaṃ sīlaṃ tassāti nemittiko, nimittena vā carati, nimittaṃ vā karotīti nemittiko. Nimittanti ca paresaṃ paccayadānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ vuccati[Pg.35]. Nippeso sīlamassāti nippesiko. Nippisatīti vā nippeso, nippesoyeva nippesiko. Nippesoti ca saṭhapuriso viya lābhasakkāratthaṃ akkosanuppaṇḍanaparapiṭṭhimaṃsikatādi.

83. Ở đoạn thứ ba, (được gọi là) do ba sự việc lừa dối, tức là do ba loại sự việc lừa dối theo sự phân loại là sự nói lẩm bẩm xung quanh, sự liên quan đến oai nghi, và sự thọ dụng các vật dụng. Vị ấy lừa dối, làm cho thế gian kinh ngạc bằng ba loại sự việc lừa dối, làm phát sanh sự kinh ngạc của người khác về bản thân mình rằng: ‘Ồ, người phi thường!’ nên được gọi là kẻ lừa dối (kuhako). Sau khi có ý muốn về lợi lộc và danh vọng, vị ấy nói huyên thuyên, hoặc tán dương bản thân hoặc người thí chủ để người ấy dâng cúng vật gì đó, sau khi đã ca tụng như vậy rồi mới nói, nên được gọi là kẻ ba hoa (lapako). Người có thói quen ra dấu hiệu được gọi là người hay ra dấu hiệu (nemittiko), hoặc người ấy hành động bằng dấu hiệu, hoặc làm ra dấu hiệu nên được gọi là người hay ra dấu hiệu. Và dấu hiệu (nimittaṃ) được gọi là hành động của thân và lời nói làm phát sanh ý niệm dâng cúng vật dụng cho người khác. Người có thói quen chèn ép được gọi là người hay chèn ép (nippesiko). Hoặc người ấy chèn ép nên là người chèn ép, chính người chèn ép là người hay chèn ép. Và sự chèn ép (nippeso) là việc mắng nhiếc, chê bai, nói xấu sau lưng, v.v... vì lợi lộc và danh vọng, giống như người xảo trá.

Kuhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về bài kinh Kẻ Lừa Dối đã hoàn tất.

6-7. Paṭisambhidāppattasuttādivaṇṇanā

6-7. Phần giải về bài kinh Người Đạt Được Tuệ Phân Tích, v.v...

86-87. Chaṭṭhe paṭisambhidāsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Uccāvacānīti uccanīcāni. Tenāha ‘‘mahantakhuddakānī’’ti. Kiṃkaraṇīyānīti ‘‘kiṃ karomī’’ti evaṃ vatvā kattabbakammāni. Tattha uccakammāni nāma cīvarassa karaṇaṃ, rajanaṃ, cetiye sudhākammaṃ, uposathāgāracetiyagharabodhigharesu kattabbakammanti evamādi. Avacakammaṃ nāma pādadhovanamakkhanādi khuddakakammaṃ. Tatrupāyāsāti tatrupagamaniyā, tatra tatra mahante khuddake ca kamme sādhanavasena upagacchantiyāti attho. Tassa tassa kammassa nipphādane samatthāyāti vuttaṃ hoti. Tatrupāyāyāti vā tatra tatra kamme sādhetabbe upāyabhūtāya. Alaṃ kātunti kātuṃ samattho hoti. Alaṃ saṃvidhātunti vicāretuṃ samattho. Sattamaṃ uttānameva.

86-87. Ở đoạn thứ sáu, điều gì cần phải nói về các tuệ phân tích thì điều ấy đã được nói ở dưới. Uccāvacāni có nghĩa là cao và thấp. Do đó, ngài đã nói ‘lớn và nhỏ.’ Kiṃkaraṇīyāni là những công việc phải làm sau khi nói rằng: ‘Tôi phải làm gì?’ Trong ấy, các công việc cao thượng là việc làm y, nhuộm y, việc tô vôi ở bảo tháp, các công việc phải làm ở nhà Bố-tát, nhà thờ tháp, nhà cội Bồ-đề, v.v... Các công việc thấp kém là các công việc nhỏ nhặt như rửa chân, xoa bóp, v.v... Tatrupāyāsā là có thể tiếp cận được điều ấy. Nghĩa là, trí tuệ tiếp cận các công việc lớn và nhỏ ở nơi này nơi kia bằng cách hoàn thành. Được nói là có khả năng trong việc hoàn thành các công việc này kia. Hoặc tatrupāyāya là trí tuệ trở thành phương tiện trong các công việc cần được thực hiện ở nơi này nơi kia. Alaṃ kātuṃ là có khả năng làm. Alaṃ saṃvidhātuṃ là có khả năng sắp xếp. Đoạn thứ bảy thì ý nghĩa rõ ràng.

Paṭisambhidāppattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về bài kinh Người Đạt Được Tuệ Phân Tích, v.v... đã hoàn tất.

8. Therasuttavaṇṇanā

8. Phần giải về bài kinh Trưởng Lão

88. Aṭṭhame thirabhāvappattoti sāsane thirabhāvaṃ anivattibhāvaṃ pattho. Pabbajito hutvā bahū rattiyo jānātīti rattaññū. Tenāha ‘‘pabbajitadivasato paṭṭhāyā’’tiādi. Pākaṭoti ayathābhūtaguṇehi ceva yathābhūtaguṇehi ca samuggato. Yaso etassa atthīti yasassī, yasaṃ sito nissito vā yasassī. Tenāha ‘‘yasanissito’’ti. Asataṃ asādhūnaṃ dhammā asaddhammā, asantā vā asundarā gārayhā lāmakā dhammāti asaddhammā. Vipariyāyena saddhammā veditabbā.

88. Ở đoạn thứ tám, thirabhāvappatto là đã đạt đến trạng thái vững chắc, trạng thái không còn thối chuyển trong giáo pháp. Sau khi đã xuất gia, vị ấy biết được nhiều đêm nên là người biết nhiều đêm (rattaññū). Do đó, ngài đã nói: ‘Kể từ ngày xuất gia,’ v.v... Pākaṭo là người nổi bật cả về những phẩm chất không thật có lẫn những phẩm chất thật có. Yaso etassa atthīti yasassī (người này có danh tiếng nên là người có danh tiếng), hoặc yasaṃ sito nissito vā yasassī (người nương tựa, y cứ vào danh tiếng là người có danh tiếng). Do đó, ngài đã nói ‘người nương tựa vào danh tiếng.’ Asataṃ asādhūnaṃ dhammā asaddhammā, hoặc là các pháp không hiện hữu, không tốt đẹp, đáng chê trách, thấp kém nên là phi diệu pháp. Diệu pháp (saddhammā) nên được hiểu theo nghĩa ngược lại.

Therasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về bài kinh Trưởng Lão đã hoàn tất.

9. Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā

9. Phần giải về bài kinh Hữu Học thứ nhất

89. Navame [Pg.36] āramitabbaṭṭhena kammaṃ ārāmo etassāti kammārāmo, tassa bhāvo kammārāmatā. Tattha kammanti itikattabbaṃ kammaṃ vuccati. Seyyathidaṃ – cīvaravicāraṇaṃ cīvarakammakaraṇaṃ upatthambhanaṃ pattatthavikaaṃsabaddhakakāyabandhanadhammakaraṇaādhārakapādakathalikasammajjaniādīnaṃ karaṇanti. Ekacco hi etāni karonto sakaladivasaṃ etāneva karoti, taṃ sandhāyesa paṭikkhepo. Yo pana etesaṃ karaṇavelāyameva tāni karoti, uddesavelāya uddesaṃ gaṇhāti, sajjhāyavelāya sajjhāyati, cetiyaṅgaṇavattavelāya cetiyaṅgaṇavattaṃ karoti, manasikāravelāya manasikāraṃ karoti, na so kammārāmo nāma. Bhassārāmatāti ettha yo itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena ālāpasallāpaṃ karontoyeva divasañca rattiñca vītināmeti, evarūpo bhasse pariyantakārī na hoti, ayaṃ bhassārāmo nāma. Yo pana rattimpi divasampi dhammaṃ katheti, pañhaṃ vissajjeti, ayaṃ appabhasso bhasse pariyantakārīyeva. Kasmā? ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī vā kathā, ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti (ma. ni. 1.273; udā. 12, 28, 29) vuttattā.

89. Ở đoạn thứ chín, kammārāmo là người có công việc (kammaṃ) là trú xứ (ārāmo) theo ý nghĩa là điều cần phải bắt đầu, trạng thái của người ấy là sự ưa thích công việc (kammārāmatā). Ở đây, công việc (kammaṃ) được gọi là công việc nên được làm như thế này. Ví như: Việc quản lý y, việc làm công việc về y, việc vá y, việc làm túi đựng bát, dây đeo vai, dây lưng, đồ lọc nước, giá đỡ, tấm lau chân, chổi, v.v... Có người trong khi làm những việc này đã làm chúng suốt cả ngày, sự bác bỏ này là nhắm đến người ấy. Còn người nào chỉ làm những việc ấy vào thời điểm làm chúng, tiếp nhận đề mục vào thời điểm học thuộc lòng, trùng tụng vào thời điểm trùng tụng, làm phận sự ở sân bảo tháp vào thời điểm làm phận sự ở sân bảo tháp, tác ý vào thời điểm tác ý, người ấy không được gọi là người ưa thích công việc. Ở đây, về sự ưa thích nói chuyện (bhassārāmatā), người nào trải qua ngày và đêm chỉ bằng việc chuyện trò, bàn luận về vẻ đẹp của phụ nữ, vẻ đẹp của nam giới, v.v..., người như vậy không phải là người có giới hạn trong lời nói, người này được gọi là người ưa thích nói chuyện. Còn người nào nói Pháp, giải đáp vấn đề cả đêm lẫn ngày, người này là người ít nói, chính là người có giới hạn trong lời nói. Tại sao? Vì đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, khi đã hội họp, có hai việc các con phải làm: hoặc là pháp thoại, hoặc là sự im lặng của bậc Thánh.’”

Niddārāmatāti ettha yo gacchantopi nisinnopi nipannopi thinamiddhābhibhūto niddāyatiyeva, ayaṃ niddārāmo nāma. Yassa pana karajakāye gelaññena cittaṃ bhavaṅge otarati, nāyaṃ niddārāmo. Tenevāha – ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ, aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññāpetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387). Saṅgaṇikārāmatāti ettha yo ekassa dutiyo, dvinnaṃ tatiyo, tiṇṇaṃ catutthoti evaṃ saṃsaṭṭhova viharati, ekako assādaṃ na labhati, ayaṃ saṅgaṇikārāmo. Yo pana catūsu iriyāpathesu ekakova assādaṃ labhati, nāyaṃ saṅgaṇikārāmo veditabbo. Sekhānaṃ paṭiladdhaguṇassa parihānāsambhavato ‘‘upariguṇehī’’tiādi vuttaṃ.

Ở đây, về sự ưa thích ngủ nghỉ (niddārāmatā), người nào dù đang đi, đang ngồi, hay đang nằm, bị hôn trầm và thụy miên xâm chiếm, chỉ ngủ mà thôi, người này được gọi là người ưa thích ngủ nghỉ. Còn người nào do thân thể mệt mỏi, do bệnh hoạn mà tâm chìm vào trạng thái hữu phần, người này không phải là người ưa thích ngủ nghỉ. Do đó, ngài đã nói: ‘Này Aggivessana, Ta còn nhớ rõ, vào tháng cuối của mùa nóng, sau bữa ăn, sau khi đi khất thực về, Ta đã trải tăng-già-lê gấp tư, nằm xuống nghiêng về bên phải, chánh niệm tỉnh giác, đi vào giấc ngủ.’ Ở đây, về sự ưa thích hội chúng (saṅgaṇikārāmatā), người nào sống luôn luôn giao du, là người thứ hai của một người, là người thứ ba của hai người, là người thứ tư của ba người, không tìm thấy sự thích thú khi ở một mình, người này là người ưa thích hội chúng. Còn người nào tìm thấy sự thích thú khi ở một mình trong bốn oai nghi, người này không nên được xem là người ưa thích hội chúng. Do sự không thể có việc suy giảm phẩm chất đã đạt được của các bậc hữu học, nên đã được nói là ‘do các phẩm chất cao hơn,’ v.v...

Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về bài kinh Hữu Học thứ nhất đã hoàn tất.

10. Dutiyasekhasuttavaṇṇanā

10. Phần giải về bài kinh Hữu Học thứ hai

90. Dasame [Pg.37] atipātovāti sabbarattiṃ niddāyitvā balavapaccūse koṭisammuñjaniyā thokaṃ sammajjitvā mukhaṃ dhovitvā yāgubhikkhatthāya pātova pavisati. Taṃ atikkamitvāti gihisaṃsaggavasena kālaṃ vītināmento majjhanhikasamayaṃ atikkamitvā pakkamati. Pātoyeva hi gāmaṃ pavisitvā yāguṃ ādāya āsanasālaṃ gantvā pivitvā ekasmiṃ ṭhāne nipanno niddāyitvā manussānaṃ bhojanavelāya ‘‘paṇītabhikkhaṃ labhissāmī’’ti upakaṭṭhe majjhanhike uṭṭhāya dhammakaraṇena udakaṃ gahetvā akkhīni puñchitvā piṇḍāya caritvā yāvadatthaṃ bhuñjitvā gihisaṃsaṭṭho kālaṃ vītināmetvā majjhanhe vītivatte paṭikkamati.

90. Ở trường hợp thứ mười, (vượt) quá sớm là: sau khi ngủ suốt đêm, vào lúc rạng đông đã rõ, dùng đầu chổi quét sơ sài, rửa mặt rồi đi vào (làng) từ sáng sớm để khất thực cháo. Vượt qua thời gian ấy là: trong khi trải qua thời gian bằng cách giao du với hàng tại gia, vị ấy ra đi sau khi đã vượt qua thời điểm giữa trưa. Thật vậy, sau khi đi vào làng từ sáng sớm, lấy cháo, đi đến nhà nghỉ, uống xong, nằm ngủ ở một nơi, vào giờ ăn của mọi người, với ý nghĩ “ta sẽ nhận được vật thực ngon”, vị ấy thức dậy vào lúc gần giữa trưa, dùng bình lọc nước lấy nước, rửa mắt, đi khất thực, ăn thỏa thích, sống giao du với hàng tại gia, trải qua thời gian, rồi trở về khi giữa trưa đã trôi qua.

Appicchakathāti, ‘‘āvuso, atricchatā pāpicchatāti ime dhammā pahātabbā’’ti tesu ādīnavaṃ dassetvā ‘‘evarūpaṃ appicchataṃ samādāya vattitabba’’ntiādinayappavattā kathā. Tīhi vivekehīti kāyaviveko, cittaviveko, upadhivivekoti imehi tīhi vivekehi. Tattha eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, eko viharatīti ayaṃ kāyaviveko nāma. Aṭṭha samāpattiyo pana cittaviveko nāma. Nibbānaṃ upadhiviveko nāma. Vuttampi hetaṃ – ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 57). Duvidhaṃ vīriyanti kāyikaṃ, cetasikañca vīriyaṃ. Sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Samādhinti vipassanāpādakā aṭṭha samāpattiyo. Vimuttikathāti vā ariyaphalaṃ ārabbha pavattā kathā. Sesaṃ uttānameva.

Câu chuyện về sự ít ham muốn là: câu chuyện được tiến hành theo phương thức v.v… là “cần phải thực hành bằng cách chấp nhận sự ít ham muốn như thế này,” sau khi đã chỉ ra sự nguy hại trong các pháp ấy rằng: “Này chư hiền, sự ham muốn quá độ, sự ham muốn xấu xa, các pháp này cần phải được từ bỏ.” Bởi ba sự độc cư là: bởi ba sự độc cư này là thân độc cư, tâm độc cư, và sanh y độc cư. Trong ấy, đi một mình, đứng một mình, ngồi một mình, nằm một mình, đi vào làng khất thực một mình, trở về một mình, quyết tâm kinh hành một mình, đi lại một mình, trú một mình, đây được gọi là thân độc cư. Còn tám bậc thiền chứng được gọi là tâm độc cư. Niết Bàn được gọi là sanh y độc cư. Điều này cũng đã được nói: “Thân độc cư dành cho những vị có thân độc cư, ưa thích sự xuất ly; tâm độc cư dành cho những vị có tâm thanh tịnh, đã đạt đến sự trong sạch tối thượng; và sanh y độc cư dành cho những bậc vô sanh y, đã đi đến vô hành.” (Mahāni. 57). Hai loại tinh tấn là: tinh tấn thuộc về thân và tinh tấn thuộc về tâm. Giới là: bốn loại giới thanh tịnh. Định là: tám bậc thiền chứng làm nền tảng cho tuệ quán. Hay câu chuyện về sự giải thoát là: câu chuyện được tiến hành liên quan đến Thánh quả. Phần còn lại thì đã rõ ràng.

Dutiyasekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Hữu Học thứ nhì đã chấm dứt.

Theravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích phẩm Trưởng Lão đã chấm dứt.

(10) 5. Kakudhavaggo

(10) 5. Phẩm Kakudha

1-10. Paṭhamasampadāsuttādivaṇṇanā

1-10. Phần giải thích kinh Sự Thành Tựu thứ nhất, v.v…

91-100. Pañcamassa [Pg.38] paṭhame dutiye ca natthi vattabbaṃ. Tatiye ājānanato aññā, uparimaggapaññā heṭṭhimamaggena ñātapariññāya eva jānanato. Tassā pana phalabhāvato maggaphalapaññā taṃsahagatā sammāsaṅkappādayo ca idha ‘‘aññā’’ti vuttā. Aññāya byākaraṇāni aññābyākaraṇāni. Tenevāha ‘‘aññābyākaraṇānīti arahattabyākaraṇānī’’ti. Adhigatamānenāti appatte pattasaññī, anadhigate adhigatasaññī hutvā adhigataṃ mayāti mānena. Catutthādīni uttānatthāneva.

91-100. Ở kinh thứ nhất và thứ nhì của phẩm thứ năm, không có gì cần phải nói. Ở kinh thứ ba, chánh trí (aññā) là do sự biết rõ; bởi vì tuệ của đạo lộ cao hơn biết được nhờ vào tuệ liễu tri đã được biết bởi đạo lộ thấp hơn. Hơn nữa, do trạng thái quả của tuệ ấy, tuệ đạo và tuệ quả cùng với chánh tư duy v.v… đi kèm ở đây được gọi là “chánh trí.” Những lời tuyên bố về chánh trí là aññābyākaraṇāni. Do đó, ngài đã nói: “aññābyākaraṇāni là những lời tuyên bố về quả A-la-hán.” Do sự ngã mạn về sở đắc là: do sự ngã mạn rằng “ta đã đắc,” sau khi đã có tưởng là đắc đối với điều chưa đắc, có tưởng là chứng ngộ đối với điều chưa chứng ngộ. Các kinh thứ tư trở đi có ý nghĩa rõ ràng.

Paṭhamasampadāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Sự Thành Tựu thứ nhất, v.v… đã chấm dứt.

Kakudhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích phẩm Kakudha đã chấm dứt.

Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

Năm mươi kinh thứ nhì đã chấm dứt.

3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ

3. Năm mươi kinh thứ ba

(11) 1. Phāsuvihāravaggo

(11) 1. Phẩm An Lạc Trú

1-4. Sārajjasuttādivaṇṇanā

1-4. Phần giải thích kinh Rụt Rè, v.v…

101-4. Tatiyassa [Pg.39] paṭhame natthi vattabbaṃ. Dutiye piṇḍapātādiatthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānaṃ gocaro, vesiyā gocaro assāti vesiyāgocaro, mittasanthavavasena upasaṅkamitabbaṭṭhānanti attho. Vesiyā nāma rūpūpajīviniyo, tā mittasanthavavasena na upasaṅkamitabbā samaṇabhāvassa antarāyakarattā, parisuddhāsayassapi garahāhetuto, tasmā dakkhiṇādānavasena satiṃ upaṭṭhapetvā upasaṅkamitabbaṃ. Vidhavā vuccanti matapatikā, pavutthapatikā vā. Thullakumāriyoti mahallikā anividdhā kumāriyo. Paṇḍakāti napuṃsakā. Te hi ussannakilesā avūpasantapariḷāhā lokāmisanissitakathābahulā, tasmā na upasaṅkamitabbā. Bhikkhuniyo nāma ussannabrahmacariyā. Tathā bhikkhūpi. Aññamaññaṃ visabhāgavatthubhāvato santhavavasena upasaṅkamane katipāheneva brahmacariyantarāyo siyā, tasmā na upasaṅkamitabbā, gilānapucchanādivasena upasaṅkamane satokārinā bhavitabbaṃ. Tatiyacatutthāni uttānatthāneva.

101-4. Ở kinh thứ nhất của phẩm thứ ba, không có gì cần phải nói. Ở kinh thứ nhì, hành xứ (gocaro) là nơi thích hợp để đi đến vì mục đích khất thực v.v… Hành xứ của kỹ nữ (vesiyāgocaro) là nơi có kỹ nữ làm hành xứ, có nghĩa là nơi cần phải đi đến bằng cách thân mật như bạn bè. Kỹ nữ là những người sống bằng sắc đẹp; họ không nên được đi đến bằng cách thân mật như bạn bè vì điều đó gây nguy hiểm cho tư cách của vị sa-môn, và là nguyên nhân bị khiển trách ngay cả đối với người có ý hướng trong sạch; do đó, cần phải đi đến sau khi đã an trú niệm, bằng cách dâng cúng vật thực. Góa phụ được gọi là người có chồng đã chết, hoặc có chồng đi xa. Thiếu nữ quá lứa (thullakumāriyo) là những thiếu nữ lớn tuổi chưa kết hôn. Người ái nam ái nữ (paṇḍakā) là những người không có giới tính rõ ràng. Họ có phiền não mãnh liệt, có sự thiêu đốt chưa được lắng dịu, có nhiều câu chuyện dựa vào vật chất thế gian; do đó, không nên đi đến. Tỳ-khưu-ni là những vị có phạm hạnh mạnh mẽ. Tỳ-khưu cũng vậy. Do bản chất là đối tượng không tương đồng với nhau, khi đi đến bằng cách thân mật, chỉ trong vài ngày có thể có sự nguy hiểm cho phạm hạnh; do đó, không nên đi đến; khi đi đến vì lý do như hỏi thăm bệnh tật, cần phải là người hành động có chánh niệm. Các kinh thứ ba và thứ tư có ý nghĩa rõ ràng.

Sārajjasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Rụt Rè, v.v… đã chấm dứt.

5. Phāsuvihārasuttavaṇṇanā

5. Phần giải thích kinh An Lạc Trú

105. Pañcame mettā etassa atthīti mettaṃ, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ mettaṃ kāyakammaṃ. Esa nayo sesadvayepi. Āvīti pakāsanaṃ. Pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha ‘‘sammukhā’’ti. Rahoti appakāsaṃ. Appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa apaccakkhabhāvatoti āha ‘‘parammukhā’’ti. Imāni mettakāyakammādīni bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato, gihīsupi labbhantiyeva. Bhikkhūnañhi mettacittena ābhisamācārikapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma[Pg.40]. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhe bhikkhū disvā paccuggamanaṃ pattappaṭiggahaṇaṃ āsanapaññāpanaṃ anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Bhikkhūnaṃ mettacittena ācārapaññattisikkhāpanaṃ kammaṭṭhānakathanaṃ dhammadesanā tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘cetiyavandanāya gacchāma, bodhivandanāya gacchāma, dhammassavanaṃ karissāma, dīpamālaṃ pupphapūjaṃ karissāma, tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma, salākabhattādīni dassāma, vassāvāsikaṃ dassāma, ajja saṅghassa cattāro paccaye dassāma, saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha, āsanāni paññapetha, pānīyaṃ upaṭṭhapetha, saṅghaṃ paccuggantvā ānetha, paññattāsane nisīdāpetha, chandajātā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothā’’tiādikathanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrappaṭijagganaṃ katvā cetiyaṅgaṇaṃ gantvā vattādīni katvā vivittasenāsane nisīditvā ‘‘imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma, gihīnaṃ ‘‘ayyā sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma.

105. Trong câu thứ năm, ‘mettā etassa atthīti mettaṃ’ (có tâm từ đối với vị này nên gọi là từ), thân nghiệp được khởi sanh từ tâm ấy là thân nghiệp từ. Phương pháp này cũng tương tự trong hai trường hợp còn lại. ‘Āvi’ là sự biểu lộ. Ở đây, trạng thái biểu lộ là sự có mặt trước người mà thân nghiệp ấy được thực hiện hướng đến, vì thế được nói là ‘sammukhā’ (trước mặt). ‘Raho’ là không biểu lộ. Và sự không biểu lộ là sự không có mặt trước người mà thân nghiệp ấy được thực hiện hướng đến, vì thế được nói là ‘parammukhā’ (sau lưng). Những thân nghiệp từ v.v... này được đề cập theo phương diện của các vị tỳ khưu vì các vị ấy là hội chúng cao thượng, nhưng chúng cũng được tìm thấy ở hàng tại gia. Đối với các vị tỳ khưu, việc hoàn thành các phận sự thuộc về giới hạnh nhỏ nhặt với tâm từ được gọi là thân nghiệp từ. Đối với hàng tại gia, việc đi đến để đảnh lễ bảo tháp, đảnh lễ cây bồ đề, thỉnh mời chư Tăng; khi thấy các vị tỳ khưu đã vào làng để khất thực thì đi ra đón rước, nhận lấy bát, sửa soạn chỗ ngồi, đi theo tiễn đưa, v.v... những việc như vậy được gọi là thân nghiệp từ. Đối với các vị tỳ khưu, việc dạy bảo về các điều học trong giới bổn, việc nói về đề mục thiền, việc thuyết pháp, và cả Tam Tạng lời Phật dạy với tâm từ được gọi là khẩu nghiệp từ. Đối với hàng tại gia, vào lúc nói những lời như: “Chúng ta hãy đi đảnh lễ bảo tháp, chúng ta hãy đi đảnh lễ cây bồ đề, chúng ta sẽ nghe pháp, chúng ta sẽ cúng dường đèn và hoa, chúng ta sẽ thọ trì và thực hành ba thiện hạnh, chúng ta sẽ dâng cúng các vật thực theo phiếu v.v..., chúng ta sẽ dâng cúng y an cư mùa mưa, hôm nay chúng ta sẽ dâng cúng bốn món vật dụng đến chư Tăng, hãy thỉnh mời chư Tăng rồi sắp đặt các món ăn v.v..., hãy sửa soạn chỗ ngồi, hãy dâng nước uống, hãy đi ra đón rước chư Tăng và đưa về, hãy mời các vị an tọa trên chỗ ngồi đã soạn sẵn, hãy hoan hỷ và nhiệt tâm làm các công việc phục vụ,” thì đó được gọi là khẩu nghiệp từ. Đối với các vị tỳ khưu, sau khi thức dậy vào buổi sáng, chăm sóc thân thể, đi đến sân bảo tháp, làm các phận sự v.v..., rồi ngồi ở một nơi trú ngụ thanh vắng và suy niệm rằng: “Mong rằng các vị tỳ khưu trong tu viện này được an lạc, không oan trái, không phiền não,” thì đó được gọi là ý nghiệp từ. Đối với hàng tại gia, việc suy niệm rằng: “Mong rằng các bậc tôn quý được an lạc, không oan trái, không phiền não,” thì đó được gọi là ý nghiệp từ.

Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma, therānaṃ pana pādadhovanasiñcanabījanadānādibhedampi sabbaṃ sāmīcikammaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma, ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. ‘‘Devatthero tissatthero’’ti vuttaṃ evaṃ paggayhavacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma, vihāre asantaṃ pana paṭipucchantassa ‘‘kuhiṃ amhākaṃ devatthero, kuhiṃ amhākaṃ tissatthero, kadā nu kho āgamissatī’’ti evaṃ piyavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā pasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma, ‘‘devatthero tissatthero arogo hotu abyāpajjo’’ti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma. Kāmañcettha mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanaṃ, pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva. Yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā, mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’ti. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni.

Trong đó, việc đi đến giúp đỡ các vị tỳ khưu mới trong công việc làm y v.v... được gọi là thân nghiệp (từ) trước mặt. Còn đối với các vị trưởng lão, tất cả các công việc phục vụ như rửa chân, tưới nước, dâng quạt v.v... cũng được gọi là thân nghiệp (từ) trước mặt. Việc cả hai hạng người (tỳ khưu mới và trưởng lão) cất dọn lại các đồ vật bằng gỗ v.v... đã được đặt để không ngay ngắn, không tỏ ra khinh thường chúng mà như thể chính mình đã đặt để không ngay ngắn, được gọi là thân nghiệp từ sau lưng. Lời nói tán dương như: “Trưởng lão Deva, trưởng lão Tissa” được gọi là khẩu nghiệp từ trước mặt. Còn khi có người hỏi về vị trưởng lão không có mặt trong tu viện, lời nói thân ái như: “Trưởng lão Deva của chúng ta ở đâu, trưởng lão Tissa của chúng ta ở đâu, không biết khi nào ngài sẽ trở về?” được gọi là khẩu nghiệp từ sau lưng. Việc mở mắt nhìn với ánh mắt hiền hòa, đầy tình thương mến và với gương mặt trong sáng được gọi là ý nghiệp từ trước mặt. Việc tác ý rằng: “Mong trưởng lão Deva, trưởng lão Tissa được không bệnh, không phiền não” được gọi là ý nghiệp từ sau lưng. Và ở đây, thật ra việc mở mắt với ánh mắt hiền hòa, đầy tình thương mến và việc nhìn với gương mặt trong sáng chính là thân nghiệp từ. Tuy nhiên, do nhờ vào tâm mà ánh mắt trở nên hiền hòa, đầy tình thương mến và gương mặt trở nên trong sáng, nên liên quan đến tâm ấy mà được nói là “ý nghiệp từ.” ‘Samādhisaṃvattanikāni’ là những pháp có mục đích đưa đến định.

Samānasīlataṃ [Pg.41] gatoti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānasīlataṃ gato. Yāyanti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā. Diṭṭhīti sammādiṭṭhi. Ariyāti niddosā. Niyyātīti vaṭṭadukkhato nissarati niggacchati. Sayaṃ niyyantīyeva hi taṃsamaṅgipuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetīti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti takkaro, tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjakassāti attho. Dukkhakkhayāyāti sabbadukkhakkhayatthaṃ. Diṭṭhisāmaññagatoti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagato.

‘Samānasīlataṃ gato’ (đạt đến sự đồng đẳng về giới) nghĩa là đã đạt đến sự đồng đẳng về giới với các vị tỳ khưu đang trú ở các phương hướng khác nhau. ‘Yāyanti’ (này) là cái này, cái đã trở nên rõ ràng đối với cả tôi và các bạn. ‘Diṭṭhi’ (kiến) là chánh kiến. ‘Ariyā’ (thánh) là không có lỗi lầm. ‘Niyyāti’ (hướng đến sự xuất ly) là thoát ra, đi ra khỏi khổ đau của vòng luân hồi. Vì rằng tự nó hướng đến sự xuất ly, nó được gọi là làm cho người sở hữu nó thoát ra khỏi khổ đau của vòng luân hồi. ‘Takkaro’ (người thực hành theo lời dạy ấy) là người làm theo lời giáo huấn của bậc Đạo Sư; ‘tassa’ (của người ấy) có nghĩa là của người thực hành đúng theo lời giáo huấn. ‘Dukkhakkhayāya’ (để đoạn tận khổ đau) là nhằm mục đích đoạn tận tất cả khổ đau. ‘Diṭṭhisāmaññagato’ (đạt đến sự đồng đẳng về kiến) là đã đạt đến trạng thái có cùng quan điểm.

Phāsuvihārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần chú giải kinh Phāsuvihāra.

6-10. Ānandasuttādivaṇṇanā

6-10. Chú giải kinh Ānanda và các kinh khác

106-110. Chaṭṭhe adhisīleti nimittatthe bhummaṃ, sīlanimittaṃ na upavadati na nindatīti attho. Attani kamme ca anu anu pekkhati sīlenāti attānupekkhī. Sattamādīni uttānatthāneva.

106-110. Trong kinh thứ sáu, ‘adhisīle’ là sở thuộc cách với ý nghĩa là mục đích, có nghĩa là không khiển trách, không chỉ trích về giới. ‘Attānupekkhī’ là người thường xuyên quán xét về bản thân và về nghiệp của mình bằng giới. Các kinh từ thứ bảy trở đi có ý nghĩa rõ ràng.

Ānandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần chú giải kinh Ānanda và các kinh khác.

Phāsuvihāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần chú giải phẩm Phāsuvihāra.

(12) 2. Andhakavindavaggo

(12) 2. Phẩm Andhakavinda

1-4. Kulūpakasuttādivaṇṇanā

1-4. Chú giải kinh Kulūpaka và các kinh khác

111-114. Dutiyassa paṭhame asanthavesu kulesu vissāso etassāti asanthavavissāsī. Anissaro hutvā vikappeti saṃvidahati sīlenāti anissaravikappī. Vissaṭṭhāni visuṃ khittāni bhedena avatthitāni kulāni ghaṭanatthāya upasevati sīlenāti vissaṭṭhupasevī. Dutiyādīni uttānatthāneva.

111-114. Trong kinh đầu tiên của phần thứ hai, ‘asanthavavissāsī’ là người có sự thân mật trong các gia đình không quen biết. ‘Anissaravikappī’ là người có thói quen sắp đặt, thu xếp mà không có quyền hành. ‘Vissaṭṭhupasevī’ là người có thói quen lui tới nhằm mục đích hàn gắn các gia đình đã bị chia rẽ, phân tán, ly tán. Các kinh từ thứ hai trở đi có ý nghĩa rõ ràng.

Kulūpakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần chú giải kinh Kulūpaka và các kinh khác.

5-13. Maccharinīsuttādivaṇṇanā

5-13. Chú giải kinh Maccharinī và các kinh khác

115-123. Pañcame [Pg.42] āvāsamacchariyādīni pañca idha bhikkhuniyā vasena āgatāni, bhikkhussa vasenapi tāni veditabbāni. Āvāsamacchariyena hi samannāgato bhikkhu āgantukaṃ disvā ‘‘ettha cetiyassa vā saṅghassa vā parikkhāro ṭhapito’’tiādīni vatvā saṅghikaāvāsaṃ na deti. Kulamacchariyena samannāgato bhikkhu tehi tehi kāraṇehi ādīnavaṃ dassetvā attano upaṭṭhāke kule aññesaṃ pavesampi nivāreti. Lābhamacchariyena samannāgato saṅghikampi lābhaṃ maccharāyanto yathā aññe na labhanti, evaṃ karoti attanā visamanissitatāya balavanissitatāya ca. Vaṇṇamacchariyena samannāgato attano vaṇṇaṃ vaṇṇeti, paresaṃ vaṇṇe ‘‘kiṃ vaṇṇo eso’’ti taṃ taṃ dosaṃ vadati. Vaṇṇoti cettha sarīravaṇṇopi, guṇavaṇṇopi veditabbo.

115-123. Trong kinh thứ năm, năm loại bỏn xẻn bắt đầu với sự bỏn xẻn trú xứ được trình bày ở đây theo trường hợp của vị tỳ-khưu-ni, và chúng cũng nên được hiểu theo trường hợp của vị tỳ-khưu. Thật vậy, vị tỳ-khưu có tính bỏn xẻn trú xứ, khi thấy vị khách đến, đã nói những điều như: “Vật dụng của tháp thờ hoặc của Tăng chúng được đặt ở đây,” rồi không cho trú xứ thuộc về Tăng chúng. Vị tỳ-khưu có tính bỏn xẻn gia đình, do chỉ ra sự nguy hại vì những lý do này kia, đã ngăn cản cả sự đi vào của những người khác trong các gia đình hộ độ của mình. Vị tỳ-khưu có tính bỏn xẻn lợi lộc, do keo kiệt cả lợi lộc thuộc về Tăng chúng, đã hành động để những người khác không nhận được, vì bản thân nương tựa vào sự bất công và nương tựa vào quyền thế. Vị tỳ-khưu có tính bỏn xẻn về danh tiếng, đã tán dương danh tiếng của mình, và về danh tiếng của người khác, đã nói lên lỗi lầm này kia rằng: “Danh tiếng ấy là gì chứ?” Ở đây, danh tiếng (vaṇṇa) nên được hiểu là cả sắc đẹp của thân thể và danh tiếng về đức hạnh.

Dhammamacchariyena samannāgato – ‘‘imaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā eso maṃ abhibhavissatī’’ti aññassa na deti. Yo pana – ‘‘ayaṃ imaṃ dhammaṃ uggahetvā aññathā atthaṃ viparivattetvā nāsessatī’’ti dhammanuggahena vā – ‘‘ayaṃ imaṃ dhammaṃ uggahetvā uddhato unnaḷo avūpasantacitto apuññaṃ pasavissatī’’ti puggalānuggahena vā na deti, na taṃ macchariyaṃ. Dhammoti cettha pariyattidhammo adhippeto. Paṭivedhadhammo hi ariyānaṃyeva hoti, te ca naṃ na maccharāyanti macchariyassa sabbaso pahīnattāti tassa asambhavo eva. Tattha āvāsamacchariyena lohagehe paccati, yakkho vā peto vā hutvā tasseva āvāsassa saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvā carati. Kulamacchariyena appabhogo hoti. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati, saṅghassa vā gaṇassa vā lābhaṃ maccharāyitvā puggalikaparibhogena vā paribhuñjitvā yakkho vā peto vā mahāajagaro vā hutvā nibbattati. Vaṇṇamacchariyena bhavesu nibbattassa vaṇṇo nāma na hoti. Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye nibbattati. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.

Vị có tính bỏn xẻn Pháp, do nghĩ rằng: “Sau khi học được Pháp này, người này sẽ vượt qua ta,” nên không trao truyền cho người khác. Tuy nhiên, người nào không trao truyền vì lòng quan tâm đến Pháp, nghĩ rằng: “Người này sau khi học được Pháp này sẽ xuyên tạc ý nghĩa và làm cho nó bị hủy hoại,” hoặc vì lòng quan tâm đến cá nhân, nghĩ rằng: “Người này sau khi học được Pháp này sẽ trở nên kiêu căng, ngạo mạn, tâm không an tịnh, và sẽ tạo ra điều bất thiện,” thì đó không phải là bỏn xẻn. Ở đây, Pháp (Dhamma) được hiểu là Pháp học (pariyattidhamma). Vì Pháp chứng ngộ (paṭivedhadhamma) chỉ thuộc về các bậc Thánh, và các vị ấy không bỏn xẻn về nó vì đã đoạn trừ hoàn toàn sự bỏn xẻn, nên điều đó không thể xảy ra. Trong các loại ấy, do bỏn xẻn trú xứ, người ấy bị nấu trong nhà đồng. Hoặc sau khi trở thành dạ-xoa hay ngạ quỷ, người ấy đi lang thang, đội rác của chính trú xứ ấy trên đầu. Do bỏn xẻn gia đình, người ấy có ít tài sản. Do bỏn xẻn lợi lộc, người ấy tái sanh vào địa ngục phân. Hoặc do bỏn xẻn lợi lộc của Tăng chúng hay của một nhóm, hoặc đã sử dụng cho cá nhân, người ấy tái sanh làm dạ-xoa, ngạ quỷ, hay mãng xà lớn. Do bỏn xẻn danh tiếng, người tái sanh trong các cõi hữu không có sắc đẹp. Do bỏn xẻn Pháp, người ấy tái sanh vào địa ngục than hồng. Các điều thứ sáu trở đi có ý nghĩa rõ ràng.

Maccharinīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Người Bỏn Xẻn v.v... đã hoàn tất.

Andhakavindavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về phẩm Andhakavinda đã hoàn tất.

(13) 3. Gilānavaggo

(13) 3. Phẩm Bệnh Nhân (Gilānavaggo)

124-130. Tatiyo [Pg.43] vaggo uttānatthoyeva.

124-130. Phẩm thứ ba có ý nghĩa rõ ràng.

(14) 4. Rājavaggo

(14) 4. Phẩm Vua Chúa (Rājavaggo)

1. Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā

1. Giải Thích Kinh Chuyển Bánh Xe (Thứ Nhất)

131. Catutthassa paṭhame atthaññūti hitaññū. Hitapariyāyo hettha attha-saddo ‘‘attattho parattho’’tiādīsu (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; paṭi. ma. 3.5) viya. Yasmā cesa paresaṃ hitaṃ jānanto te attani rañjeti, tasmā vuttaṃ ‘‘rañjituṃ jānātī’’ti. Daṇḍeti aparādhānurūpe daṇḍane. Balamhīti balakāye. Pañca attheti attattho, parattho, ubhayattho, diṭṭhadhammiko attho, samparāyiko atthoti evaṃ pañcappabhede atthe. Cattāro dhammeti catusaccadhamme, kāmarūpārūpalokuttarabhede vā cattāro dhamme. Paṭiggahaṇaparibhogamattaññutāya eva pariyesanavissajjanamattaññutāpi bodhitā hontīti ‘‘paṭiggahaṇaparibhogamattaṃ jānāti’’icceva vuttaṃ.

131. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ tư, ‘người biết ý nghĩa’ (atthaññū) là người biết điều lợi ích (hitaññū). Ở đây, từ ‘ý nghĩa’ (attha) là một từ đồng nghĩa với ‘lợi ích’ (hita), giống như trong các câu “lợi ích cho mình, lợi ích cho người khác” v.v... (Mahāni. 69; Cūḷani. Mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; Paṭi. Ma. 3.5). Và bởi vì vị ấy, do biết điều lợi ích cho người khác, làm cho họ quý mến mình, do đó được nói là “biết cách làm cho hài lòng.” ‘Trừng phạt’ (daṇḍeti) là trong việc trừng phạt tương xứng với tội lỗi. ‘Trong quân đội’ (balamhi) là trong đoàn quân. ‘Trong năm ý nghĩa’ (pañca atthe) là trong năm loại ý nghĩa như sau: lợi ích cho mình, lợi ích cho người khác, lợi ích cho cả hai, lợi ích trong hiện tại, và lợi ích trong tương lai. ‘Trong bốn Pháp’ (cattāro dhamme) là trong Pháp Tứ Diệu Đế, hoặc bốn Pháp được phân chia thành dục giới, sắc giới, vô sắc giới, và siêu thế. Bởi vì chỉ với việc biết chừng mực trong việc nhận và sử dụng, việc biết chừng mực trong việc tìm kiếm và từ bỏ cũng được bao hàm, nên chỉ được nói là “biết chừng mực trong việc nhận và sử dụng.”

Uttarati atikkamati, abhibhavatīti vā uttaraṃ, natthi ettha uttaranti anuttaraṃ. Anatisayaṃ, appaṭibhāgaṃ vā anekāsu devamanussaparisāsu anekasatakkhattuṃ tesaṃ ariyasaccappaṭivedhasampādanavasena pavattā bhagavato dhammadesanā dhammacakkaṃ. Apica sabbapaṭhamaṃ aññātakoṇḍaññappamukhāya aṭṭhārasaparisagaṇāya brahmakoṭiyā catusaccassa paṭivedhavidhāyinī yā dhammadesanā, tassā sātisayā dhammacakkasamaññā. Tattha satipaṭṭhānātidhammo eva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Cakkanti vā āṇā dhammato anapetattā, dhammañca taṃ cakkañcāti dhammacakkaṃ. Dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Yathāha ‘‘dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattetīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2.40-41). Appaṭivattiyanti dhammissarassa bhagavato sammāsambuddhassa dhammacakkassa anuttarabhāvato appaṭisedhanīyaṃ. Kehi pana appaṭivattiyanti āha – ‘‘samaṇena vā’’tiādi. Tattha samaṇenāti pabbajjaṃ upagatena. Brāhmaṇenāti jātibrāhmaṇena. Sāsanaparamatthasamaṇabrāhmaṇānañhi paṭilomacittaṃyeva natthi. Devenāti kāmāvacaradevena. Kenacīti yena [Pg.44] kenaci avasiṭṭhapārisajjena. Ettāvatā aṭṭhannampi parisānaṃ anavasesapariyādānaṃ daṭṭhabbaṃ. Lokasminti sattaloke.

‘Vượt trội’ (uttara) có nghĩa là nó vượt qua, nó chinh phục. ‘Vô thượng’ (anuttaraṃ) có nghĩa là không có gì vượt trội hơn nó. Không thể sánh bằng, hoặc không có gì tương đương. Bài thuyết Pháp của Đức Thế Tôn, được chuyển vận hàng trăm lần trong nhiều hội chúng chư thiên và loài người vì mục đích mang lại sự chứng ngộ Tứ Thánh Đế cho họ, chính là Bánh Xe Pháp (dhammacakkaṃ). Hơn nữa, bài thuyết Pháp mà trước hết đã mang lại sự chứng ngộ Tứ Diệu Đế cho mười tám ức Phạm thiên do ngài A-nhã Kiều-trần-như dẫn đầu, có danh hiệu ưu việt là ‘Bánh Xe Pháp.’ Trong đó, Pháp về Tứ Niệm Xứ v.v... chính là ‘bánh xe’ (cakka) theo nghĩa là chuyển vận; do đó là ‘Bánh Xe Pháp’ (dhammacakkaṃ). Hoặc ‘bánh xe’ có nghĩa là mệnh lệnh, vì nó không tách rời khỏi Pháp. Nó vừa là Pháp vừa là bánh xe, do đó là ‘Bánh Xe Pháp.’ Nó là bánh xe nhờ vào Pháp, nhờ vào phương pháp đúng đắn, nên cũng là ‘Bánh Xe Pháp.’ Như có câu nói: “Chuyển vận Pháp và bánh xe, nên là Bánh Xe Pháp; chuyển vận bánh xe và Pháp, nên là Bánh Xe Pháp; chuyển vận bằng Pháp, nên là Bánh Xe Pháp” v.v... (Paṭi. Ma. 2.40-41). ‘Không thể bị quay ngược lại’ (appaṭivattiyan) có nghĩa là không thể bị ngăn chặn, do bản chất vô thượng của Bánh Xe Pháp của Đức Thế Tôn, bậc Pháp Vương, bậc Chánh Đẳng Giác. Nhưng không thể bị quay ngược lại bởi ai? Ngài nói: “bởi một sa-môn” v.v... Trong đó, ‘bởi một sa-môn’ có nghĩa là bởi người đã xuất gia. ‘Bởi một bà-la-môn’ có nghĩa là bởi một bà-la-môn do sanh. Vì các vị sa-môn và bà-la-môn theo nghĩa tối hậu của giáo pháp thì không hề có tâm chống đối. ‘Bởi một vị trời’ có nghĩa là bởi một vị trời ở cõi Dục. ‘Bởi bất cứ ai’ có nghĩa là bởi bất kỳ thành viên còn lại nào của hội chúng. Qua đó, cần phải hiểu là đã bao gồm trọn vẹn cả tám hội chúng. ‘Trong thế gian’ có nghĩa là trong thế gian của chúng sanh.

Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Kinh Chuyển Bánh Xe (Thứ Nhất) đã hoàn tất.

2. Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā

2. Giải Thích Kinh Chuyển Bánh Xe (Thứ Hai)

132. Dutiye cakkavattivattanti dasavidhaṃ, dvādasavidhaṃ vā cakkavattibhāvāvahaṃ vattaṃ. Tattha antojanasmiṃ balakāye dhammikāyeva rakkhāvaraṇaguttiyā saṃvidhānaṃ, khattiyesu, anuyantesu, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu, adhammikapaṭikkhepo, adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ, samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchananti idaṃ dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ. Idameva ca gahapatike pakkhijāte ca visuṃ katvā gahaṇavasena dvādasavidhaṃ. Pitarā pavattitameva anuppavattetīti dasavidhaṃ vā dvādasavidhaṃ vā cakkavattivattaṃ pūretvā nisinnassa puttassa aññaṃ pātubhavati, so taṃ pavatteti. Ratanamayattā pana sadisaṭṭhena tadevetanti katvā ‘‘pitarā pavattita’’nti vuttaṃ. Yasmā vā so ‘‘appossukko, tvaṃ deva, hohi, ahamanusāsissāmī’’ti āha. Tasmā pitarā pavattitaṃ āṇācakkaṃ anuppavatteti nāmāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yañhi attano puññānubhāvasiddhaṃ cakkaratanaṃ, taṃ nippariyāyato tena pavattitaṃ nāma, netaranti paṭhamanayo vutto. Yasmā pavattitasseva anuvattanaṃ, paṭhamanayo ca taṃsadise tabbohāravasena vuttoti taṃ anādiyitvā dutiyanayo vutto.

132. Trong câu thứ hai, cakkavattivatta (bổn phận của Chuyển Luân Vương) là bổn phận có mười loại, hoặc mười hai loại, mang lại địa vị Chuyển Luân Vương. Trong đó, mười loại bổn phận của Chuyển Luân Vương là: sắp đặt sự bảo vệ, che chở, hộ trì đúng theo Chánh pháp cho nội tộc và quân đội; cho các vị Sát-đế-lỵ; cho các vị tùy tùng; cho các vị Bà-la-môn và gia chủ; cho dân chúng thị thành và thôn quê; cho các vị Sa-môn, Bà-la-môn; cho các loài thú và chim; ngăn chặn điều phi pháp; cấp phát tài sản cho người nghèo; và đến gần các vị Sa-môn, Bà-la-môn để hỏi han. Chính điều này, khi tách riêng các gia chủ và các loài chim, trở thành mười hai loại. Câu “tiếp tục vận hành những gì đã được phụ vương khởi sự” có nghĩa là người con trai, sau khi đã hoàn thành mười hoặc mười hai loại bổn phận của Chuyển Luân Vương và đang ngồi, một điều khác xuất hiện, và vị ấy vận hành điều đó. Tuy nhiên, vì nó được làm bằng báu vật, có ý nghĩa tương tự, nên được gọi là “được phụ vương khởi sự”. Hoặc vì vị ấy nói: “Thưa thiên tử, xin ngài đừng bận tâm, thần sẽ cai trị,” do đó, nên hiểu ý nghĩa ở đây là vị ấy tiếp tục vận hành quyền lực đã được phụ vương khởi sự. Thật vậy, bánh xe báu (cakkaratana) thành tựu nhờ oai lực phước báu của chính mình, điều đó được gọi là do vị ấy vận hành một cách không thay đổi, chứ không phải điều khác; đây là cách giải thích thứ nhất. Vì đó là sự tiếp nối của những gì đã được vận hành, và cách giải thích thứ nhất được nói theo cách dùng từ tương tự, nên không chấp nhận điều đó, cách giải thích thứ hai được nêu ra.

Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải Kinh Thứ Hai về Sự Vận Hành Bánh Xe đã kết thúc.

4. Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā

4. Chú giải Kinh Về Phương Hướng Nào

134. Catutthe ‘‘ubhato sujāto’’ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā paññāpeyya, sujāta-saddo ca ‘‘sujāto cārudassano’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553; theragā. 818) ārohasampattipariyāyoti jātivasena [Pg.45] sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mātito ca pitito cā’’ti vuttaṃ. Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati, idha pana sā orasaputtavasena icchitāti dassetuṃ ‘‘saṃsuddhaggahaṇiko’’ti vuttaṃ. Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī, gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso. Tenāha ‘‘saṃsuddhāya mātukucchiyā samannāgato’’ti. Yathābhuttassa āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato gahaṇī, tejodhātu. Pitā ca mātā ca pitaro. Pitūnaṃ pitaro pitāmahā. Tesaṃ yugo pitāmahayugo, tasmā yāva sattamā pitāmahayugā, pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo. Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahitoti so aṭṭhakathāyaṃ visuṃ na uddhato. Yuga-saddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘yugo ca yugo ca yugo’’ti. Evañhi tattha tattha dvinnaṃ gahitameva hoti. Tenāha ‘‘tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā’’ti. Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Evañhi ‘‘mātito’’ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti.

134. Trong câu thứ tư, khi nói “sanh ra tốt đẹp từ cả hai phía” (ubhato sujāto), sự sanh ra tốt đẹp có thể được hiểu theo hai phương diện bất kỳ. Và từ “sanh tốt” (sujāta) trong các câu như “sanh tốt, dáng đẹp” (sujāto cārudassano) là một từ đồng nghĩa với sự hoàn hảo về vóc dáng, để làm rõ sự sanh tốt về mặt dòng dõi, câu “từ phía mẹ và từ phía cha” (mātito ca pitito cā) đã được nói đến. Trong đời, danh xưng cha mẹ cũng được thấy đối với con nuôi, nhưng ở đây, để chỉ rằng điều đó được mong muốn theo nghĩa con ruột, câu “có sự thọ thai trong sạch” (saṃsuddhaggahaṇiko) đã được nói đến. “Gahaṇī” là nơi nhận và mang thai, là vùng bụng mẹ được gọi là dạ con. Do đó, có câu “sở hữu dạ con trong sạch”. “Gahaṇī” cũng là hỏa đại, vì nó nhận và không thải ra thức ăn đã ăn vào để tiêu hóa. Cha và mẹ là “pitaro” (cha mẹ). Cha của cha mẹ là “pitāmahā” (ông bà). Thế hệ của họ là “pitāmahayugo” (thế hệ ông bà). Do đó, nên hiểu ý nghĩa ở đây là “cho đến bảy đời tổ phụ”, tức là cặp ông bà nội. Như vậy, khi nói đến ông nội (pitāmaha), ông ngoại (mātāmaha) cũng được bao hàm, vì vậy trong chú giải, ông ngoại không được đề cập riêng. Từ “yuga” (thế hệ, cặp) ở đây nên được hiểu theo quy tắc tỉnh lược (ekasesanaya) là “thế hệ và thế hệ là thế hệ”. Như vậy, ở mỗi nơi, cả hai đều được bao hàm. Do đó, có câu “từ đó trở lên, tất cả các tổ tiên đều được bao hàm bởi việc đề cập đến ông nội”. Và nên hiểu rằng việc đề cập đến “nam nhân” (purisa) ở đây được thực hiện theo cách chỉ định ưu việt. Như vậy, câu Pāḷi “từ phía mẹ” (mātito) được chứng minh là hợp lý.

Akkhittoti appattakkhepo. Anavakkhittoti sampattavivādādīsu na avakkhitto na chaḍḍito. Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘kena kāraṇenā’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ubhato…pe… pitāmahayugā’’ti etena khattiyassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhaggahaṇikabhāvakittanato. ‘‘Akkhitto’’ti iminā kiriyāparādhābhāvo. Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti. ‘‘Anupakkuṭṭho’’ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo. Ayuttasaṃsaggañhi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti.

Akkhitto có nghĩa là không bị chê bai. Anavakkhitto có nghĩa là trong các cuộc tranh cãi,... đã xảy ra, không bị khinh miệt, không bị loại bỏ. Để chỉ rằng câu jātivādena (vì lý do dòng dõi) là một công cụ cách (karaṇavacana) mang ý nghĩa nguyên nhân, câu “vì lý do gì” (kena kāraṇena) đã được nói đến. Ở đây, qua câu “từ cả hai phía... cho đến bảy đời tổ phụ”, sự không có lỗi lầm về nguồn gốc của một vị Sát-đế-lỵ được chỉ ra, bằng cách tán dương tình trạng thọ thai trong sạch. Qua từ “không bị chê bai” (akkhitto), sự không có lỗi lầm về hành động được chỉ ra. Thật vậy, chúng sanh bị chê bai do lỗi lầm trong hành động. Qua từ “không bị chỉ trích” (anupakkuṭṭho), sự không có sự giao du không thích hợp được chỉ ra. Thật vậy, chúng sanh bị mắng nhiếc do giao du không thích hợp.

Aḍḍhatā nāma vibhavasampannatā, sā taṃ taṃ upādāyupādāya vuccatīti āha ‘‘yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hotī’’ti. Tathā mahaddhanatāpīti taṃ ukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘mahatā aparimāṇasaṅkhena dhanena samannāgato’’ti vuttaṃ. Bhuñjitabbato paribhuñjitabbato visesato kāmā bhogā nāmāti āha ‘‘pañcakāmaguṇavasenā’’ti. Koṭṭhaṃ vuccati dhaññassa āvasanaṭṭhānaṃ, koṭṭhabhūtaṃ agāraṃ koṭṭhāgāraṃ. Tenāha ‘‘dhaññena ca paripuṇṇakoṭṭhāgāro’’ti. Evaṃ sāragabbhaṃ koso, dhaññapariṭṭhapanaṭṭhānañca koṭṭhāgāranti dassetvā idāni tato aññathā taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā asino tikkhabhāvaparihārako [Pg.46] paṭicchado ‘‘koso’’ti vuccati. Evaṃ rañño tikkhabhāvaparihāraṃ katvā caturaṅginī senā kosoti āha ‘‘catubbidho koso hatthī assā rathā pattī’’ti. Vatthakoṭṭhāgāraggahaṇeneva sabbassapi bhaṇḍaṭṭhapanaṭṭhānassa gahitattā ‘‘tividhaṃ koṭṭhāgāra’’nti vuttaṃ.

Sự giàu có (aḍḍhatā) là sự sung túc về tài sản; điều đó được nói đến tùy theo từng trường hợp, do đó có câu “bất cứ ai giàu có với tài sản của mình”. Tương tự, để chỉ sự có tài sản lớn (mahaddhanatā) ở mức độ cao nhất, câu “sở hữu tài sản lớn lao, vô lượng” đã được nói đến. Vì chúng được hưởng thụ, tiêu dùng, nên các dục lạc đặc biệt được gọi là của cải (bhogā), do đó có câu “theo nghĩa năm loại dục lạc”. Nơi chứa ngũ cốc được gọi là “koṭṭha”, ngôi nhà làm kho là “koṭṭhāgāra”. Do đó, có câu “và có kho lẫm đầy ngũ cốc”. Sau khi chỉ ra rằng “koso” (kho tàng) là nơi chứa đựng những thứ quý giá và “koṭṭhāgāra” (kho lẫm) là nơi chứa ngũ cốc, bây giờ để chỉ ra một ý nghĩa khác, câu “hoặc là” (atha vā) được nói đến. Ở đó, giống như vỏ bao của thanh kiếm, giúp tránh sự sắc bén, được gọi là “koso” (vỏ bao). Tương tự, bốn binh chủng của nhà vua, giúp tránh sự khắc nghiệt, được gọi là “koso” (kho tàng), do đó có câu “bốn loại kho tàng là voi, ngựa, xe, và bộ binh”. Vì việc đề cập đến kho chứa vật dụng đã bao hàm tất cả các nơi chứa hàng hóa, nên câu “ba loại kho lẫm” đã được nói đến.

Yassā paññāya vasena puriso ‘‘paṇḍito’’ti vuccati, taṃ paṇḍiccanti āha ‘‘paṇḍiccena samannāgato’’ti. Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo veyyattiyaṃ. Sammohaṃ hiṃsati vidhamatīti medhā, sā etassa atthīti medhāvī. Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti ṭhānuppatti, ṭhānaso uppajjanapaññā. Vaḍḍhiattheti vaḍḍhisaṅkhāte atthe.

Trí tuệ mà nhờ đó một người được gọi là “bậc trí tuệ” (paṇḍito), đó là sự thông thái (paṇḍicca), do đó có câu “sở hữu sự thông thái”. Sự khéo léo, sự thành thạo trong các việc cần làm này kia là veyyattiyaṃ. Trí tuệ (medhā) là thứ phá hủy, xua tan si mê; người có trí tuệ đó là medhāvī (người có trí tuệ). Trí tuệ có sự phát sinh ở từng nơi từng lúc là ṭhānuppatti, tức là trí tuệ phát sinh tùy theo hoàn cảnh. “Trong ý nghĩa của sự tăng trưởng” (vaḍḍhiatthe) có nghĩa là trong ý nghĩa được gọi là sự tăng trưởng.

Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải Kinh Về Phương Hướng Nào đã kết thúc.

5-9. Patthanāsuttādivaṇṇanā

5-9. Chú giải Kinh Nguyện Vọng và các kinh khác

135-9. Pañcame hatthisminti hatthisippe. Hatthīti hi hatthivisayattā hatthisannissitattā ca hatthisippaṃ gahitaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Vayatīti vayo, sobhanesu katthaci apakkhalanto avitthāyanto tāni sandhāretuṃ sakkotīti attho. Na vayo avayo, tāni atthato saddato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Avayo na hotīti anavayo. Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti āha ‘‘anavayoti samattho’’ti. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.

135-9. Ở trường hợp thứ năm, (cụm từ) hatthismiṃ có nghĩa là về kỹ thuật huấn luyện voi. Thật vậy, hatthī được hiểu là kỹ thuật huấn luyện voi vì đó là lĩnh vực liên quan đến voi và dựa vào voi. Phương pháp này cũng tương tự đối với các cụm từ còn lại. Vayatīti vayo, có nghĩa là có khả năng ghi nhớ những điều đó mà không vấp váp, không lúng túng ở bất cứ đâu trong những điều tốt đẹp. Na vayo là avayo, (nghĩa là) không có khả năng ghi nhớ những điều đó cả về ý nghĩa lẫn từ ngữ. Avayo na hoti là anavayo. Do hai lần phủ định trở về nghĩa khẳng định nên đã nói rằng: “anavayo có nghĩa là người có khả năng.” Các trường hợp thứ sáu trở đi đều có ý nghĩa rõ ràng.

Patthanāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Patthanā và các kinh khác đã hoàn tất.

10. Sotasuttavaṇṇanā

10. Giải thích kinh Sota

140. Dasame tibbānanti tikkhānaṃ. Kharānanti kakkasānaṃ. Kaṭukānanti dāruṇānaṃ. Asātānanti nasātānaṃ appiyānaṃ. Na tāsu mano appeti, na tā manaṃ appāyanti vaḍḍhentīti amanāpā.

140. Trong bài kinh thứ mười, tibbānaṃ có nghĩa là mãnh liệt. Kharānaṃ có nghĩa là thô bạo. Kaṭukānaṃ có nghĩa là tàn khốc. Asātānaṃ có nghĩa là không dễ chịu, không đáng ưa. Amanāpā là (những cảm thọ) mà tâm không hướng đến, chúng không làm cho tâm hài lòng hay tăng trưởng.

Sotasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Sota đã hoàn tất.

Rājavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích phẩm Vua đã hoàn tất.

(15) 5. Tikaṇḍakīvaggo

(15) 5. Phẩm Tikaṇḍakī

1. Avajānātisuttavaṇṇanā

1. Giải thích kinh Avajānāti

141. Pañcamassa [Pg.47] paṭhame datvā avajānātīti ettha eko bhikkhu mahāpuñño catupaccayalābhī hoti, so cīvarādīni labhitvā aññaṃ appapuññaṃ āpucchati. Sopi tasmiṃ punappunaṃ āpucchantepi gaṇhātiyeva. Athassa itaro thokaṃ kupito hutvā maṅkubhāvaṃ uppādetukāmo vadati ‘‘ayaṃ attano dhammatāya cīvarādīni na labhati, amhe nissāya labhatī’’ti. Evampi datvā avajānāti nāma. Eko pana ekena saddhiṃ dve tīṇi vassāni vasanto pubbe taṃ puggalaṃ garuṃ katvā gacchante gacchante kāle cittīkāraṃ na karoti, āsananisinnaṭṭhānampi na gacchati. Ayampi puggalo saṃvāsena avajānāti nāma. Ādheyyamukhoti ādito dheyyamukho, paṭhamavacanasmiṃyeva ṭhapitamukhoti attho. Tatthāyaṃ nayo – eko puggalo sāruppaṃyeva bhikkhuṃ ‘‘asāruppo eso’’ti katheti. Taṃ sutvā esa niṭṭhaṃ gacchati, puna aññena sabhāgena bhikkhunā ‘‘sāruppo aya’’nti vuttepi tassa vacanaṃ na gaṇhāti. Asukena nāma ‘‘asāruppo aya’’nti amhākaṃ kathitanti purimabhikkhunova kathaṃ gaṇhāti. Aparopissa dussīlaṃ ‘‘sīlavā’’ti katheti. Tassa vacanaṃ saddahitvā puna aññena ‘‘asāruppo eso bhikkhu, nāyaṃ tumhākaṃ santikaṃ upasaṅkamituṃ yutto’’ti vuttepi tassa vacanaṃ aggahetvā purimaṃyeva kathaṃ gaṇhāti. Aparo vaṇṇampi kathitaṃ gaṇhāti, avaṇṇampi kathitaṃ gaṇhātiyeva. Ayampi ādheyyamukhoyeva nāma ādhātabbamukho, yaṃ yaṃ suṇāti, tattha tattha ṭhapitamukhoti attho.

141. Trong câu đầu của bài kinh thứ năm, về câu ‘cho rồi khinh miệt,’ ở đây có một vị tỳ khưu có phước lớn, nhận được bốn món vật dụng. Vị ấy sau khi nhận được y phục v.v... liền hỏi một vị khác ít phước hơn (để chia sẻ). Vị kia cũng nhận lấy dù vị này hỏi đi hỏi lại nhiều lần. Khi ấy, vị tỳ khưu kia hơi tức giận, muốn làm cho vị nọ bối rối nên nói rằng: ‘Vị này không tự mình nhận được y phục v.v... do bản chất của mình, mà nhận được là nhờ chúng ta.’ Như vậy cũng gọi là cho rồi khinh miệt. Lại nữa, có người sống chung với một người khác hai ba năm, lúc đầu tôn trọng người ấy, nhưng theo thời gian trôi qua lại không còn kính trọng, cũng không đến chỗ ngồi của vị ấy. Người này cũng gọi là khinh miệt do sống chung. Ādheyyamukho có nghĩa là ādito dheyyamukho, nghĩa là người có tâm trí bị đặt định ngay từ lời nói đầu tiên. Phương pháp ở đây là như vầy: một người nói về một vị tỳ khưu vốn thích hợp rằng: ‘Vị này không thích hợp.’ Nghe vậy, người kia đi đến kết luận (như thế), và sau đó dù được một vị tỳ khưu đồng bạn khác nói rằng: ‘Vị này thích hợp,’ người ấy cũng không chấp nhận lời nói đó. Người ấy chỉ chấp nhận lời của vị tỳ khưu đầu tiên, (nghĩ rằng) ‘Vị tỳ khưu tên là... đã nói với chúng ta rằng vị này không thích hợp.’ Một trường hợp khác, có người nói về một người vô giới rằng: ‘Vị ấy có giới.’ Người kia tin lời nói đó, và sau đó dù được người khác nói rằng: ‘Vị tỳ khưu này không thích hợp, không đáng để ngài đến gần,’ người ấy cũng không chấp nhận lời nói đó mà chỉ chấp nhận lời nói trước. Lại có người nghe lời tán thán cũng chấp nhận, mà nghe lời chê bai cũng chấp nhận. Người này cũng được gọi là ādheyyamukho, nghĩa là ādhātabbamukho, người có tâm trí được đặt định vào bất cứ điều gì nghe được.

Loloti saddhādīnaṃ ittarakālappatitattā assaddhiyādīhi lulitabhāvena lolo. Ittarabhattītiādīsu punappunaṃ bhajanena saddhāva bhattipemaṃ. Saddhāpemampi gehassitapemampi vaṭṭati, pasādo saddhāpasādo. Evaṃ puggalo lolo hotīti evaṃ ittarasaddhāditāya puggalo lolo nāma hoti. Haliddirāgo viya, thusarāsimhi koṭṭitakhānuko viya, assapiṭṭhiyaṃ ṭhapitakumbhaṇḍaṃ viya ca anibaddhaṭṭhāne muhuttena kuppati. Mando momūhoti aññāṇabhāvena mando, avisayatāya momūho, mahāmūḷhoti attho.

Lolo (dao động) là do có đức tin v.v... chỉ trong một thời gian ngắn, và do bị khuấy động bởi sự thiếu đức tin v.v... Trong các cụm từ như ittarabhatti (lòng sùng mộ nhất thời), bhatti (lòng sùng mộ) và pema (lòng thương mến) chính là đức tin có được qua sự giao du lặp đi lặp lại. Cả lòng thương mến do đức tin và lòng thương mến của người tại gia đều được áp dụng. Pasādo (sự trong sạch) là sự trong sạch của đức tin. Như vậy, ‘người ấy là kẻ dao động’ có nghĩa là người ấy được gọi là kẻ dao động do có đức tin nhất thời v.v... Giống như màu nghệ, giống như cọc đóng vào đống trấu, và giống như quả bầu đặt trên lưng ngựa, người ấy nổi giận trong chốc lát một cách vô cớ. Mando momūho (đần độn, si mê) có nghĩa là đần độn do vô minh, si mê do không có lĩnh vực (hiểu biết), nghĩa là người đại si mê.

Avajānātisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Avajānāti đã hoàn tất.

2-3. Ārabhatisuttādivaṇṇanā

2-3. Giải thích kinh Ārabhati và các kinh khác

142-3. Dutiye [Pg.48] ārabhatīti ettha ārambha-saddo kammakiriyahiṃsanavīriyakopanāpattivītikkamesu vattati. Tathā hesa ‘‘yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā’’ti (su. ni. 749) kamme āgato. ‘‘Mahārambhā mahāyaññā, na te honti mahapphalā’’ti (saṃ. ni. 1.120; a. ni. 4.39) kiriyāya. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārabhantī’’ti (ma. ni. 2.51) hiṃsane. ‘‘Ārambhatha nikkhamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185; netti. 29; peṭako. 38; mi. pa. 5.1.4) vīriye. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10, 195; ma. ni. 1.293) kopane. ‘‘Ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142; pu. pa. 191) ayaṃ pana āpattivītikkame āgato, tasmā āpattivītikkamavasena ārabhati ceva, tappaccayā ca vippaṭisārī hotīti ayamettha attho. Yathābhūtaṃ nappajānātīti anadhigatattā yathāsabhāvato na jānāti. Yatthassāti yasmiṃ assa, yaṃ ṭhānaṃ patvā etassa puggalassa uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantīti attho. Kiṃ pana patvā te nirujjhantīti? Arahattamaggaṃ, phalappattassa pana niruddhā nāma honti. Evaṃ santepi idha maggakiccavasena pana phalameva vuttanti veditabbaṃ.

142-3. Trong bài kinh thứ hai, về từ ārabhati, từ ārambha được dùng với các nghĩa: hành động (kamma), hoạt động (kiriyā), sát hại (hiṃsana), tinh tấn (vīriya), phá hoại (kopana), và sự vi phạm giới luật (āpattivītikkama). Thật vậy, từ này xuất hiện với nghĩa ‘hành động’ trong câu: “Bất cứ khổ nào sanh khởi, tất cả đều do duyên hành động (ārambha)” (Sn. 749). Với nghĩa ‘hoạt động’ trong câu: “Những hoạt động lớn, những lễ tế lớn, chúng không mang lại quả lớn” (S.i.75; A.ii.42). Với nghĩa ‘sát hại’ trong câu: “Họ sát hại sinh linh vì Sa-môn Gotama” (M.i.369). Với nghĩa ‘tinh tấn’ trong câu: “Hãy tinh tấn, hãy xuất ly, hãy chuyên tâm vào giáo pháp của Đức Phật” (S.i.157). Với nghĩa ‘phá hoại’ trong câu: “Vị ấy từ bỏ việc phá hoại các loại hạt giống và cây cối” (D.i.5). Còn trong câu: “Vị ấy vi phạm và hối hận” (A.iii.163), từ này xuất hiện với nghĩa ‘sự vi phạm giới luật.’ Do đó, ý nghĩa ở đây là: vị ấy vi phạm giới luật, và do duyên đó mà hối hận. Yathābhūtaṃ nappajānāti (không biết như thật) có nghĩa là không biết theo đúng bản chất của nó vì chưa chứng đắc. Yatthassa có nghĩa là yasmiṃ assa, nghĩa là: khi đạt đến trạng thái nào thì các pháp ác, bất thiện đã sanh khởi nơi người này sẽ được diệt tận không còn dư sót. Vậy, đạt đến trạng thái nào thì chúng được diệt tận? (Đó là) đạo quả A-la-hán. Đối với người đã chứng đắc quả vị, chúng được gọi là đã diệt tận. Mặc dù vậy, ở đây cần hiểu rằng, tuy là phận sự của đạo nhưng chính quả vị mới được nói đến.

Ārabhatī na vippaṭisārī hotīti āpattiṃ āpajjati, taṃ panesa desetuṃ sabhāgapuggalaṃ pariyesati, tasmā na vippaṭisārī hoti. Na ārabhati vippaṭisārī hotīti āpattiṃ na āpajjati, vinayapaññattiyaṃ pana akovidattā anāpattiyā āpattisaññī hutvā vippaṭisārī hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. ‘‘Na ārabhati na vippaṭisārī hotī’’ti yo vutto, kataro so puggalo? Ossaṭṭhavīriyapuggalo. So hi ‘‘kiṃ me imasmiṃ kāle parinibbānena, anāgate metteyyasammāsambuddhakāle parinibbāyissāmī’’ti visuddhasīlopi paṭipattiṃ na pūreti. So hi ‘‘kimatthaṃ āyasmā pamatto viharati, puthujjanassa nāma gati anibaddhā, tasmā hi metteyyasammāsambuddhassa sammukhībhāvaṃ labheyyāsi, arahattatthāya vipassanaṃ bhāvehī’’ti ovaditabbova.

“Bắt đầu (nỗ lực) và không hối hận” có nghĩa là: vị ấy phạm tội, nhưng vị ấy tìm kiếm một người thích hợp để sám hối, do đó vị ấy không hối hận. “Không bắt đầu (nỗ lực) và hối hận” có nghĩa là: vị ấy không phạm tội, nhưng do không thông thạo về giới luật, vị ấy có tưởng là tội trong khi không phải là tội, rồi trở nên hối hận. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Vị được nói là “không bắt đầu (nỗ lực) và không hối hận”, người ấy là ai? Là người đã buông bỏ tinh tấn. Vị ấy, dù có giới trong sạch, cũng không hoàn thành sự thực hành, (nghĩ rằng): “Ta cần gì Niết-bàn trong thời điểm này, trong tương lai, vào thời của Đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Metteyya, ta sẽ nhập Niết-bàn”. Vị ấy nên được khuyên dạy rằng: “Vì sao hiền giả sống dễ duôi? Cảnh giới của phàm phu là không chắc chắn. Do đó, hiền giả có thể không được diện kiến Đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Metteyya, hãy tu tập thiền minh sát vì mục đích A-la-hán”.

Sādhūti [Pg.49] āyācanatthe nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva aparaddhaṃ vata āyasmatā, evaṃ santepi mayaṃ āyasmantaṃ yācāma, desetabbayuttakassa desanāya, vuṭṭhātabbayuttakassa vuṭṭhānena, āvikātabbayuttakassa āvikiriyāya ārambhaje āsave pahāya suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā nīharitvā vipassanācittañceva vipassanāpaññañca vaḍḍhetūti. Amunā pañcamena puggalenāti etena pañcamena khīṇāsavapuggalena. Samasamo bhavissatīti lokuttaraguṇehi samabhāveneva samo bhavissatīti evaṃ khīṇāsavena ovaditabboti attho. Tatiyaṃ uttānameva.

Từ “Sādhu” là một tiểu từ có nghĩa là thỉnh cầu. Điều này được nói ra: “Thật vậy, hiền giả đã lầm lỗi biết bao! Dù vậy, chúng tôi vẫn thỉnh cầu hiền giả, bằng cách sám hối điều đáng được sám hối, bằng cách ra khỏi điều đáng được ra khỏi, bằng cách hiển lộ điều đáng được hiển lộ, hãy từ bỏ các lậu hoặc sinh ra từ sự bắt đầu (nỗ lực), và bằng cách quán xét trạng thái đã đứng vững trong sự thanh tịnh, hãy xua tan và loại bỏ các lậu hoặc sinh ra từ sự hối hận, và hãy phát triển tâm minh sát và tuệ minh sát”. “Với người thứ năm kia” có nghĩa là với người lậu tận thứ năm này. “Sẽ trở nên ngang bằng” có nghĩa là sẽ trở nên ngang bằng do trạng thái ngang bằng về các pháp siêu thế. Ý nghĩa là, nên được vị lậu tận khuyên dạy như vậy. Trường hợp thứ ba thì rõ ràng.

Ārabhatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Ārabhati, v.v... đã kết thúc.

4-6. Tikaṇḍakīsuttādivaṇṇanā

4-6. Chú giải kinh Tikaṇḍakī, v.v...

144-6. Catutthe paṭikūleti amanuññe aniṭṭhe. Appaṭikūlasaññīti iṭṭhākāreneva pavattacitto. Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharati upaneti pavatteti. Aniṭṭhasmiṃ vatthusminti aniṭṭhe sattasaññite ārammaṇe. Mettāya vā pharatīti mettaṃ hitesitaṃ upasaṃharanto sabbatthakameva vā tattha pharati. Dhātuto vā upasaṃharatīti dhammasabhāvacintanena dhātuto paccavekkhaṇāya dhātumanasikāraṃ vā tattha pavatteti. Tadubhayaṃ abhinivajjetvāti sabhāvato ānubhāvato ca upatiṭṭhantaṃ ārammaṇe paṭikūlabhāvaṃ appaṭikūlabhāvañcāti taṃ ubhayaṃ pahāya aggahetvā, sabbasmiṃ pana tasmiṃ majjhatto hutvāti vuttaṃ hoti. Majjhatto hutvā viharitukāmo pana kiṃ karotīti? Iṭṭhāniṭṭhesu āpāthaṃ gatesu neva somanassito hoti, na domanassito hoti. Upekkhako vihareyyāti iṭṭhe arajjanto aniṭṭhe adussanto yathā aññe asamapekkhanena mohaṃ uppādenti, evaṃ anuppādento chasu ārammaṇesu chaḷaṅgupekkhāya upekkhako vihareyya. Tenevāha ‘‘chaḷaṅgupekkhāvasena pañcamo’’ti. Iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanalakkhaṇāya chasu dvāresu pavattanato ‘‘chaḷaṅgupekkhā’’ti laddhanāmāya tatramajjhattupekkhāya vasena pañcamo vāro vuttoti attho. Pañcamaṃ chaṭṭhañca uttānameva.

144-6. Trong trường hợp thứ tư, “đáng ghê tởm” (paṭikūle) có nghĩa là không vừa ý, không khả ái. “Có tưởng không đáng ghê tởm” (Appaṭikūlasaññī) là tâm vận hành theo cách thức khả ái. Trong đối tượng khả ái, vị ấy biến mãn với (tưởng) bất tịnh, hoặc hướng đến, dẫn đến, vận hành (tâm) theo (tưởng) vô thường. “Trong đối tượng không khả ái” có nghĩa là trong đối tượng không khả ái được gọi là chúng sanh. “Biến mãn với tâm từ” có nghĩa là hướng đến tâm từ, sự mong cầu lợi ích, hoặc biến mãn khắp nơi ở đó. “Hướng đến theo các giới” có nghĩa là bằng cách suy tư về tự tánh của các pháp, vị ấy vận hành tác ý về các giới để quán xét theo các giới ở đó. “Tránh xa cả hai điều ấy” có nghĩa là từ bỏ, không nắm giữ cả hai điều ấy, tức là trạng thái đáng ghê tởm và không đáng ghê tởm trong đối tượng đang hiện khởi về tự tánh và về năng lực; được nói là trở nên trung lập trong tất cả những điều đó. Nhưng người muốn sống trung lập thì làm gì? Khi các đối tượng khả ái và không khả ái đi vào tầm nhận thức, vị ấy không hoan hỷ, cũng không ưu phiền. “Nên sống xả” có nghĩa là không tham đắm trong đối tượng khả ái, không sân hận trong đối tượng không khả ái, không làm phát sinh si mê như những người khác do không quán xét, vị ấy nên sống xả với sáu chi xả trong sáu đối tượng. Do đó, đã nói: “trường hợp thứ năm là do sáu chi xả”. Ý nghĩa là: trường hợp thứ năm được nói là do tâm xả trung lập, được gọi tên là “sáu chi xả” vì nó vận hành ở sáu cửa với đặc tính không từ bỏ trạng thái tự nhiên thanh tịnh khi sáu đối tượng khả ái và không khả ái đi vào tầm nhận thức. Trường hợp thứ năm và thứ sáu thì rõ ràng.

Tikaṇḍakīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Tikaṇḍakī, v.v... đã kết thúc.

7-10. Asappurisadānasuttādivaṇṇanā

7-10. Chú giải kinh Bố Thí Của Người Xấu, v.v...

147-150. Sattame [Pg.50] asakkaccanti anādaraṃ katvā. Deyyadhammassa asakkaccakaraṇaṃ nāma asampannaṃ karotīti āha ‘‘na sakkaritvā suciṃ katvā detī’’ti, uttaṇḍulādidosavirahitaṃ sucisampannaṃ katvā na detīti attho. Acittīkatvāti na citte katvā, na pūjetvāti attho. Pūjento hi pūjetabbavatthuṃ citte ṭhapeti, na tato bahi karoti. Cittaṃ vā acchariyaṃ katvā paṭipattivikaraṇaṃ sambhāvanakiriyā, tappaṭikkhepato acittīkaraṇaṃ asambhāvanakiriyā. Agāravena detīti puggale agaruṃ karonto nisīdanaṭṭhāne asammajjitvā yattha vā tattha vā nisīdāpetvā yaṃ vā taṃ vā ādhārakaṃ ṭhapetvā dānaṃ deti. Asahatthāti na attano hatthena deti, dāsakammakarodīhi dāpeti. Apaviddhaṃ detīti antarā apaviddhaṃ vicchedaṃ katvā deti. Tenāha ‘‘na nirantaraṃ detī’’ti. Atha vā apaviddhaṃ detīti ucchiṭṭhādichaḍḍanīyadhammaṃ viya avakkhittakaṃ katvā deti. Tenāha ‘‘chaḍḍetukāmo viya detī’’ti. ‘‘Addhā imassa dānassa phalameva āgacchatī’’ti evaṃ yassa kammassakatādiṭṭhi atthi, so āgamanadiṭṭhiko, ayaṃ pana na tādisoti anāgamanadiṭṭhiko. Tenāha ‘‘katassa nāma phalaṃ āgamissatī’’tiādi. Aṭṭhamādīsu natthi vattabbaṃ.

147-150. Trong trường hợp thứ bảy, “không cung kính” (asakkaccaṃ) có nghĩa là làm với sự không tôn trọng. Việc làm không cung kính đối với vật thí có nghĩa là làm cho nó không hoàn hảo, (chú giải) nói: “không làm cho nó trong sạch một cách tôn trọng rồi mới cho”, ý nghĩa là không làm cho nó trong sạch, hoàn hảo, không có các lỗi như gạo bị mốc, v.v... rồi mới cho. “Không chú tâm” (Acittīkatvā) có nghĩa là không đặt trong tâm, không tôn kính. Vì người tôn kính thì đặt đối tượng đáng tôn kính vào trong tâm, không đặt ra ngoài. Hoặc, làm cho tâm kinh ngạc, sự thay đổi trong cách đối xử là hành động tôn trọng; sự phủ định điều đó, “không chú tâm”, là hành động không tôn trọng. “Cho với sự không kính trọng” (Agāravena deti) có nghĩa là không tôn trọng người nhận, không quét dọn chỗ ngồi, cho ngồi ở bất cứ đâu, đặt vật cúng dường vào bất cứ vật chứa nào rồi cho. “Không tự tay” (Asahatthā) có nghĩa là không cho bằng tay của mình, mà sai người hầu, kẻ làm công cho. “Cho vật bỏ đi” (Apaviddhaṃ deti) có nghĩa là cho một cách gián đoạn, có sự cắt quãng ở giữa. Do đó, nói: “không cho liên tục”. Hoặc, “cho vật bỏ đi” có nghĩa là cho như thể vứt bỏ, giống như vật đáng vứt bỏ như đồ ăn thừa. Do đó, nói: “cho như thể muốn vứt đi”. Người nào có chánh kiến về nghiệp và quả của nghiệp, nghĩ rằng: “Chắc chắn quả của việc bố thí này sẽ đến”, người đó là người có kiến chấp về sự (quả) đến. Nhưng người này không như vậy, nên là người có kiến chấp về sự không (quả) đến. Do đó, nói: “Làm sao mà quả của việc đã làm lại có thể đến được?”, v.v... Trong các trường hợp thứ tám trở đi, không có gì để nói.

Asappurisadānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Bố Thí Của Người Xấu, v.v... đã kết thúc.

Tikaṇḍakīvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải phẩm Tikaṇḍakī đã kết thúc.

Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

Năm mươi kinh thứ ba đã kết thúc.

4. Catutthapaṇṇāsakaṃ

4. Năm mươi kinh thứ tư.

(16) 1. Saddhammavaggo

(16) 1. Phẩm Chánh Pháp.

151-160. Paṭhamo vaggo uttānatthoyeva.

151-160. Phẩm thứ nhất có ý nghĩa rõ ràng.

(17) 2. Āghātavaggo

(17) 2. Phẩm Sân Hận.

1-5. Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā

1-5. Chú giải kinh thứ nhất về sự chế ngự sân hận, v.v...

161-165. Dutiyassa [Pg.51] paṭhame natthi vattabbaṃ. Dutiye āghāto paṭivinayati ettha, etehīti vā āghātapaṭivinayā. Tenāha ‘‘āghāto etehi paṭivinetabbo’’tiādi.

161-165. Về kinh thứ hai, phần đầu không có gì cần nói. Trong phần thứ hai, (pháp) đoạn trừ sân hận (āghātapaṭivinayā) là (pháp) mà ở đó sân hận được đoạn trừ, hoặc (pháp) đoạn trừ sân hận bởi những điều này. Do đó, ngài đã nói: ‘Sân hận cần được đoạn trừ bởi những điều này,’ v.v...

Nantakanti anantakaṃ, antavirahitaṃ vatthakhaṇḍaṃ. Yadi hi tassa anto bhaveyya, ‘‘pilotikā’’ti saṅkhaṃ na gaccheyya.

Nantakaṃ có nghĩa là anantakaṃ, mảnh vải không có biên mép. Vì nếu nó có biên mép, nó sẽ không được gọi là ‘pilotikā’ (vải vụn).

Sevālenāti bījakaṇṇikakesarādibhedena sevālena. Udakapappaṭakenāti nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena udakapiṭṭhiṃ chādetvā nibbattena udakapiṭṭhikena. Ghammena anugatoti ghammena phuṭṭho abhibhūto. Cittuppādanti paṭighasampayuttacittuppādaṃ.

Bởi rong rêu (sevālena) có nghĩa là bởi loại rong rêu được phân biệt qua các loại như hạt, tua, nhụy, v.v... Bởi váng nước (udakapappaṭakena) có nghĩa là bởi lớp váng trên mặt nước được hình thành do bao phủ mặt nước, có màu sắc như lưng con ếch xanh. Bị hơi nóng tác động (ghammena anugato) có nghĩa là bị hơi nóng chạm đến, chi phối. Sự khởi sinh của tâm (cittuppādaṃ) có nghĩa là sự khởi sinh của tâm tương ưng với sân hận.

Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva iriyāpathapavattinivāraṇena chindanto ābādhati pīḷetīti ābādho, so assa atthīti ābādhiko. Taṃsamuṭṭhānena dukkhito sañjātadukkho. Bāḷhagilānoti adhimattagilāno. Gāmantanāyakassāti gāmantasampāpakassa.

Bệnh tật (ābādho) là vì nó gây đau đớn, bức bách, cắt đứt sự duy trì các oai nghi giống như cái cưa, do sự khởi sinh của cảm thọ không tương hợp. Người có bệnh tật ấy gọi là người bệnh (ābādhiko). Đau khổ (dukkhito) do nguyên nhân ấy khởi lên là người có sự đau khổ đã sanh khởi. Bệnh nặng (bāḷhagilāno) có nghĩa là bệnh quá mức. Của người dẫn đến bìa làng (gāmantanāyakassa) có nghĩa là của người đưa đến bìa làng.

Pasannabhāvena udakassa acchabhāvo veditabboti āha ‘‘acchodakāti pasannodakā’’ti. Sādurasatāya sātatāti āha ‘‘madhurodakā’’ti. Tanukameva salilaṃ visesato sītalaṃ, na bahalāti āha ‘‘tanusītasalilā’’ti. Setakāti nikkaddamā. Sacikkhallādivasena hi udakassa vivaṇṇatā. Sabhāvato pana taṃ setavaṇṇameva. Tatiyādīni uttānatthāneva.

Do trạng thái trong lắng, tính chất trong sạch của nước cần được hiểu, nên ngài nói: ‘Nước trong (acchodakā) là nước trong lắng (pasannodakā).’ Do vị ngọt ngào, nên là nước ngon, ngài nói: ‘Nước ngọt (madhurodakā).’ Chỉ có nước loãng mới đặc biệt mát lạnh, không phải nước đặc, nên ngài nói: ‘Nước loãng và mát (tanusītasalilā).’ Nước trắng (setakā) có nghĩa là không có bùn. Vì sự biến màu của nước là do bùn lầy v.v... Nhưng về tự tánh, nó vốn có màu trắng. Các câu thứ ba v.v... có ý nghĩa rõ ràng.

Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Kinh Đoạn Trừ Sân Hận thứ nhất, v.v... đã chấm dứt.

6. Nirodhasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Nirodha (Diệt)

166. Chaṭṭhe [Pg.52] amarisanattheti asahanatthe. Anāgatavacanaṃ katanti anāgatasaddappayogo kato, attho pana vattamānakālikova. Akkharacintakā (pāṇini. 3.3.145-146) hi īdisesu ṭhānesu anokappanāmarisanatthavasena atthisadde upapade vattamānakālepi anāgatavacanaṃ karonti.

166. Trong kinh thứ sáu, với ý nghĩa không kham nhẫn (amarisanatthe) là với ý nghĩa không chịu đựng (asahanatthe). Cách nói ở thì tương lai đã được thực hiện (anāgatavacanaṃ kataṃ) có nghĩa là từ ngữ ở thì tương lai đã được sử dụng, nhưng ý nghĩa lại là ở thời hiện tại. Vì các nhà ngữ pháp học (Pāṇini. 3.3.145-146) ở những trường hợp như vậy, khi có từ ‘atthi’ đi kèm, họ dùng cách nói ở thì tương lai ngay cả trong thời hiện tại theo ý nghĩa không thể có và không kham nhẫn.

Nirodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Kinh Nirodha (Diệt) đã chấm dứt.

7-9. Codanāsuttādivaṇṇanā

7-9. Chú giải kinh Codanā (Khiển Trách), v.v...

167-9. Sattame vatthusandassanāti yasmiṃ vatthusmiṃ āpatti, tassa sarūpato dassanaṃ. Āpattisandassanāti yaṃ āpattiṃ so āpanno, tassā dassanaṃ. Saṃvāsappaṭikkhepoti uposathappavāraṇādisaṃvāsassa paṭikkhipanaṃ akaraṇaṃ. Sāmīcippaṭikkhepoti abhivādanādisāmīcikiriyāya akaraṇaṃ. Codayamānenāti codentena. Cuditakassa kāloti cuditakassa codetabbakālo. Puggalanti codetabbapuggalaṃ. Upaparikkhitvāti ‘‘ayaṃ cuditakalakkhaṇe tiṭṭhati, na tiṭṭhatī’’ti vīmaṃsitvā. Ayasaṃ āropetīti ‘‘ime maṃ abhūtena abbhācikkhantā ayasaṃ byasanaṃ uppādentī’’ti bhikkhūnaṃ ayasaṃ uppādeti. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva.

167-9. Trong kinh thứ bảy, trình bày sự việc (vatthusandassanā) có nghĩa là trình bày về bản chất của sự việc mà trong đó có tội phạm. Trình bày tội phạm (āpattisandassanā) có nghĩa là trình bày về tội mà vị ấy đã phạm. Từ chối cộng trú (saṃvāsappaṭikkhepo) có nghĩa là từ chối, không thực hiện việc cộng trú như lễ Bố-tát, Tự tứ, v.v... Từ chối hành vi hợp lễ (sāmīcippaṭikkhepo) có nghĩa là không thực hiện các hành vi hợp lễ như đảnh lễ, v.v... Bởi người đang khiển trách (codayamānena) có nghĩa là bởi người khiển trách. Thời điểm của người bị khiển trách (cuditakassa kālo) có nghĩa là thời điểm nên khiển trách người bị khiển trách. Người (puggalaṃ) có nghĩa là người nên bị khiển trách. Sau khi xem xét (upaparikkhitvā) có nghĩa là sau khi thẩm xét rằng: ‘Vị này có hội đủ các đặc điểm của người bị khiển trách hay không?’ Gán cho sự tai tiếng (ayasaṃ āropeti) có nghĩa là vị ấy gây ra tai tiếng cho các vị tỳ khưu (với ý nghĩ): ‘Những vị này vu khống ta điều không thật, đang gây ra tai tiếng và tai họa cho ta.’ Các kinh thứ tám và thứ chín có ý nghĩa rõ ràng.

Codanāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Kinh Codanā (Khiển Trách), v.v... đã chấm dứt.

10. Bhaddajisuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Bhaddaji

170. Dasame abhibhavitvā ṭhito ime satteti adhippāyo. Yasmā pana so ‘‘pāsaṃsabhāvena uttamabhāvena ca te satte abhibhavitvā ṭhito’’ti attānaṃ maññati, tasmā vuttaṃ ‘‘jeṭṭhako’’ti. Aññadatthu dasoti dassane antarāyābhāvavacanena ñeyyavisesapariggāhikabhāvena [Pg.53] ca anāvaraṇadassāvitaṃ paṭijānātīti āha ‘‘sabbaṃ passatīti adhippāyo’’ti.

170. Trong kinh thứ mười, ý nghĩa là: ‘Vị ấy tồn tại sau khi đã chế ngự các chúng sanh này.’ Hơn nữa, vì vị ấy tự cho rằng: ‘Ta tồn tại sau khi đã chế ngự các chúng sanh ấy bằng bản tánh đáng tán thán và bản tánh tối thượng,’ do đó được gọi là ‘bậc tối trưởng (jeṭṭhako).’ Aññadatthu daso, bằng cách nói lên sự không có chướng ngại trong cái thấy và bằng bản tánh thấu triệt các đối tượng cần biết một cách đặc biệt, vị ấy tuyên bố có cái thấy không bị che lấp, nên ngài nói: ‘Ý nghĩa là thấy được tất cả.’

Bhaddajisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Kinh Bhaddaji đã chấm dứt.

Āghātavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Phẩm Sân Hận đã chấm dứt.

(18) 3. Upāsakavaggo

(18) 3. Phẩm Cư Sĩ

1-6. Sārajjasuttādivaṇṇanā

1-6. Chú giải kinh Sārajja (Bối Rối), v.v...

171-176. Tatiyassa paṭhamadutiyatatiyacatutthe natthi vattabbaṃ. Pañcame upāsakapacchimakoti upāsakanihīno. ‘‘Iminā diṭṭhādinā idaṃ nāma maṅgalaṃ bhavissatī’’ti evaṃ bālajanaparikappitakotūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena samannāgato kotūhalamaṅgaliko. Tenāha ‘‘iminā idaṃ bhavissatī’’tiādi. Maṅgalaṃ paccetīti diṭṭhamaṅgalādibhedaṃ maṅgalameva patthiyāyati. No kammanti kammassakataṃ no patthiyāyati. Imamhā sāsanāti ito sabbaññubuddhasāsanato. Bahiddhāti bāhirakasamaye. Dakkhiṇeyyaṃ pariyesatīti ‘‘duppaṭipannā dakkhiṇeyyā’’ti saññī gavesati. Ettha dakkhiṇapariyesanapubbakāre ekaṃ katvā pañca dhammā veditabbā. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

171-176. Về phẩm thứ ba, trong các kinh thứ nhất, thứ hai, thứ ba, và thứ tư, không có gì cần nói. Trong kinh thứ năm, người cư sĩ thấp kém nhất (upāsakapacchimako) có nghĩa là người cư sĩ hèn hạ. Người tin vào điềm triệu may rủi (kotūhalamaṅgaliko) là người tin theo các điềm lành được thấy, nghe, hay biết, vốn được xem là những điều hiếu kỳ do kẻ phàm phu tưởng tượng ra, (nghĩ rằng): ‘Do điều được thấy này, v.v... sẽ có điềm lành tên là thế này.’ Do đó, ngài nói: ‘Do cái này, cái này sẽ xảy ra,’ v.v... Tin vào điềm triệu (maṅgalaṃ pacceti) có nghĩa là chỉ mong cầu vào điềm triệu, được phân loại như điềm lành được thấy, v.v... Không tin vào nghiệp (no kammaṃ) có nghĩa là không mong cầu vào quyền sở hữu của nghiệp. Từ giáo pháp này (imamhā sāsanā) có nghĩa là từ giáo pháp của Đức Phật Toàn Giác này. Ở bên ngoài (bahiddhā) có nghĩa là trong tôn giáo bên ngoài. Tìm kiếm người đáng cúng dường (dakkhiṇeyyaṃ pariyesati) có nghĩa là tìm kiếm với nhận thức rằng ‘những người thực hành sai lạc là đáng được cúng dường.’ Ở đây, năm pháp cần được hiểu, gộp hành động tìm kiếm người đáng cúng dường trước tiên làm một. Kinh thứ sáu có ý nghĩa rõ ràng.

Sārajjasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Kinh Sārajja (Bối Rối), v.v... đã chấm dứt.

7-8. Vaṇijjāsuttādivaṇṇanā

7-8. Chú giải kinh Vaṇijjā (Buôn Bán), v.v...

177-8. Sattame satthavaṇijjāti āvudhabhaṇḍaṃ katvā vā kāretvā vā kataṃ vā paṭilabhitvā tassa vikkayo. Āvudhabhaṇḍaṃ kāretvā tassa vikkayoti idaṃ pana nidassanamattaṃ. Sūkaramigādayo posetvā tesaṃ vikkayoti sūkaramigādayo posetvā tesaṃ maṃsaṃ sampādetvā vikkayo. Ettha ca satthavaṇijjā paroparādhanimittatāya akaraṇīyā vuttā, sattavaṇijjā abhujissabhāvakaraṇato, maṃsavisavaṇijjā vadhahetuto, majjavaṇijjā pamādaṭṭhānato. Aṭṭhamaṃ uttānameva.

177-8. Trong kinh thứ bảy, buôn bán vũ khí (satthavaṇijjā) là việc bán các loại vũ khí sau khi đã tự làm, hoặc sai người làm, hoặc đã nhận được món đồ đã làm sẵn. Việc ‘sai người làm vũ khí rồi bán đi’ này chỉ là một sự chỉ dẫn. ‘Nuôi heo, nai, v.v... rồi bán chúng’ có nghĩa là nuôi heo, nai, v.v... rồi chuẩn bị thịt của chúng và bán đi. Ở đây, việc buôn bán vũ khí được nói là không nên làm vì là nguyên nhân gây tổn hại cho người khác; buôn bán chúng sanh là vì làm cho (chúng) trở thành không tự do; buôn bán thịt và thuốc độc là vì là nguyên nhân của sự giết chóc; buôn bán rượu là vì là nền tảng của sự dể duôi. Kinh thứ tám có ý nghĩa rõ ràng.

Vaṇijjāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Kinh Vaṇijjā (Buôn Bán), v.v... đã chấm dứt.

9. Gihisuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Gihi (Cư Sĩ)

179. Navame [Pg.54] ābhicetasikānanti abhicetoti abhikkantaṃ visuddhacittaṃ vuccati adhicittaṃ vā, abhicetasi jātāni ābhicetasikāni, abhiceto sannissitānīti vā ābhicetasikāni. Tenevāha ‘‘uttamacittanissitāna’’nti. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti diṭṭhadhamme sukhavihārānaṃ. Diṭṭhadhammoti paccakkho attabhāvo vuccati, tattha sukhavihārānanti attho. Rūpāvacarajjhānānametaṃ adhivacanaṃ. Tāni hi appetvā nisinnā jhāyino imasmiṃyeva attabhāve asaṃkiliṭṭhaṃ nekkhammasukhaṃ vindanti, tasmā ‘‘diṭṭhadhammasukhavihārānī’’ti vuccanti.

179. Trong câu thứ chín, (cụm từ) ‘ābhicetasikānaṃ’ (thuộc về tâm cao thượng) có nghĩa là: ‘abhiceto’ được gọi là tâm thanh tịnh, siêu việt, hoặc là tăng thượng tâm. Những (pháp) sanh khởi trong tâm cao thượng là ‘ābhicetasikāni’, hoặc những (pháp) nương tựa vào tâm cao thượng là ‘ābhicetasikāni’. Do đó, ngài đã nói: ‘uttamacittanissitānaṃ’ (nương tựa vào tâm tối thượng). (Cụm từ) ‘diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ’ có nghĩa là của những sự an trú lạc trong hiện tại. ‘Diṭṭhadhammo’ được gọi là tự thân hiện hữu rõ ràng, ở đây có nghĩa là sự an trú lạc. Đây là danh xưng của các thiền sắc giới. Thật vậy, các thiền giả sau khi đạt được chúng, trong chính tự thân này, cảm nhận được lạc xuất ly không ô nhiễm. Do đó, chúng được gọi là ‘diṭṭhadhammasukhavihārāni’ (những sự an trú lạc trong hiện tại).

Catubbidhamerayanti pupphāsavo, phalāsavo, guḷāsavo, madhvāsavoti evaṃ catuppabhedaṃ merayaṃ. Pañcavidhañca suranti pūvasurā, piṭṭhasurā, odanasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttāti evaṃ pañcappabhedaṃ suraṃ. Puññaṃ attho etassāti puññattho. Yasmā panesa puññena atthiko nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘puññena atthikassā’’ti. Sesamettha uttānameva.

(Cụm từ) ‘catubbidhaṃ merayaṃ’ (bốn loại rượu men) có nghĩa là rượu men có bốn loại như sau: rượu ngâm từ hoa, rượu ngâm từ trái cây, rượu ngâm từ đường mật, và rượu ngâm từ mật ong. Và (cụm từ) ‘pañcavidhaṃ suraṃ’ (năm loại rượu nấu) có nghĩa là rượu nấu có năm loại như sau: rượu từ bánh, rượu từ bột, rượu từ cơm, rượu có pha men, và rượu có pha trộn các nguyên liệu. ‘Puññattho’ là người có mục đích là phước báu. Bởi vì người này được gọi là người cần đến phước báu, do đó được nói là ‘puññena atthikassa’ (của người cần phước báu). Phần còn lại ở đây đã rõ ràng.

Gihisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Gihisutta đã kết thúc.

10. Gavesīsuttavaṇṇanā

10. Giải thích kinh Gavesī

180. Dasame sukāraṇanti bodhiparipācanassa ekantikaṃ sundaraṃ kāraṇaṃ. Mandahasitanti īsakaṃ hasitaṃ. Kahaṃ kahanti hāsasaddassa anukaraṇametaṃ. Haṭṭhappahaṭṭhākāramattanti haṭṭhassa pahaṭṭhākāramattaṃ. Yathā gahitasaṅketā ‘‘pahaṭṭho bhagavā’’ti sañjānanti, evaṃ ākāranidassanamattaṃ.

180. Trong câu thứ mười, (cụm từ) ‘sukāraṇaṃ’ (nguyên nhân tốt đẹp) có nghĩa là nguyên nhân tốt đẹp, chắc chắn cho sự chín muồi của Bồ đề. (Cụm từ) ‘mandahasitaṃ’ (nụ cười mỉm) có nghĩa là nụ cười nhẹ. (Âm thanh) ‘kahaṃ kahaṃ’ là sự bắt chước tiếng cười. (Cụm từ) ‘haṭṭhappahaṭṭhākāramattaṃ’ có nghĩa là chỉ là vẻ hoan hỷ, vui mừng. Giống như những người đã nhận được dấu hiệu nhận biết rằng: “Đức Thế Tôn đang hoan hỷ,” như vậy, đó chỉ là sự biểu thị về thái độ.

Idāni iminā pasaṅgena hāsasamuṭṭhānaṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘hasitañca nāmeta’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ajjhupekkhanavasenapi hāso na sambhavati, pageva domanassavasenāti āha ‘‘terasahi somanassasahagatacittehī’’ti. Nanu ca keci kodhavasenapi hasantīti? Na, te sampiyanti kodhavatthuṃ tattha ‘‘mayaṃ dāni yathākāmakāritaṃ āpajjissāmā’’ti duviññeyyantarena somanassacitteneva hāsassa uppajjanato. Tesūti [Pg.55] pañcasu somanassasahagatakiriyacittesu. Balavārammaṇeti uḷāratame ārammaṇe yamakapāṭihāriyasadise. Dubbalārammaṇeti anuḷāraārammaṇe.

Bây giờ, nhân dịp này, để trình bày chi tiết về sự khởi sanh của nụ cười, (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘hasitañca nāma’ (cái gọi là nụ cười) đã được bắt đầu. Trong đó, nụ cười không thể sanh khởi do xả, huống hồ là do ưu, nên đã nói ‘terasahi somanassasahagatacittehī’ (bởi mười ba tâm câu hữu với hỷ). Chẳng phải có một số người cười do sân hay sao? Không phải vậy, vì họ ưa thích đối tượng của sân, (nghĩ rằng) “bây giờ chúng ta sẽ có thể hành động theo ý muốn,” do đó nụ cười sanh khởi từ tâm câu hữu với hỷ thông qua một (tiến trình) khó nhận biết khác. ‘Tesū’ (trong số chúng) có nghĩa là trong năm tâm duy tác câu hữu với hỷ. ‘Balavārammaṇe’ (trên đối tượng mạnh) có nghĩa là trên đối tượng cao thượng nhất, tương tự như song thông. ‘Dubbalārammaṇe’ (trên đối tượng yếu) có nghĩa là trên đối tượng không cao thượng.

‘‘Imasmiṃ pana ṭhāne…pe… uppādetī’’ti idaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ tathā āgatattā vuttaṃ, na sahetukasomanassasahagatacittehi bhagavato sitaṃ na hotīti dassanattaṃ. Abhidhammaṭīkāyaṃ (dha. sa. mūlaṭī. 968) pana ‘‘atītaṃsādīsu appaṭihataṃ ñāṇaṃ vatvā ‘imehi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī’tiādivacanato (mahāni. 156; paṭi. ma. 3.5) ‘bhagavato idaṃ cittaṃ uppajjatī’ti vuttavacanaṃ vicāretabba’’nti vuttaṃ. Tattha iminā hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho. Tathā hi abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 568) ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañcetaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā āvajjanacittassapi bhagavato tathārūpe kāle na yujjeyya. Tassapi hi viññattisamuṭṭhāpakabhāvassa nicchitattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘evañca katvā manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakattaṃ upapannaṃ hotī’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 1 kāyakammadvārakathāvaṇṇanā) na ca viññattisamuṭṭhāpakatte taṃsamuṭṭhānakāyaviññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āpajjanabhāvo vissajjatīti.

(Câu) “Tuy nhiên, trong trường hợp này…v.v… Ngài làm khởi sanh” được nói như vậy vì nó đã được truyền lại như thế trong Chú giải xưa, chứ không phải để chỉ ra rằng nụ cười của Đức Thế Tôn không xảy ra với các tâm câu hữu với hỷ có nhân. Tuy nhiên, trong Phụ chú giải Vi Diệu Pháp (Dhammasaṅgaṇī Mūlaṭīkā, 968) có nói rằng: “Sau khi nói về trí tuệ không bị ngăn ngại trong quá khứ v.v…, do lời dạy rằng ‘tất cả thân nghiệp của Đức Phật, Đức Thế Tôn, người đã thành tựu các pháp này, đều do trí dẫn đầu, tùy hành theo trí’ (Mahāniddesa 156; Paṭisambhidāmagga 3.5), nên lời nói ‘tâm này khởi sanh nơi Đức Thế Tôn’ cần phải được xem xét.” Về điều này, mặc dù hành động mỉm cười của Đức Thế Tôn được diễn ra bởi tâm làm sanh khởi nụ cười này, nhưng vì nó tùy hành theo các trí như Túc Mạng Minh, Vị Lai Minh, và Nhất Thiết Chủng Trí, nên nó vẫn là tùy hành theo trí. Khi có sự tùy hành theo trí như vậy, thì không có mâu thuẫn nào giữa Pāli và Chú giải. Thật vậy, trong Chú giải Vi Diệu Pháp (Dhammasaṅgaṇī Aṭṭhakathā, 568) có nói: “Sau khi các trí ấy đã thuần thục, tâm này khởi sanh.” Điều này chắc chắn phải được chấp nhận như vậy, nếu không thì ngay cả tâm hướng môn của Đức Thế Tôn vào những lúc như thế cũng sẽ không hợp lý. Bởi vì trạng thái làm sanh khởi biểu tri của tâm ấy cũng đã được xác định. Thật vậy, có nói rằng: “Làm như vậy, trạng thái làm sanh khởi biểu tri của tâm hướng ý môn cũng trở nên hợp lý” (Dhammasaṅgaṇī Mūlaṭīkā 1, giải thích về chương Thân Nghiệp Môn), và khi có trạng thái làm sanh khởi biểu tri, thì không thể bác bỏ được việc thân biểu tri do nó làm sanh khởi sẽ trở thành thân nghiệp v.v…

Hasitanti sitameva sandhāya vadati. Tenāha ‘‘evaṃ appamattakampī’’ti. Samosaritā vijjulatā. Sā hi itaravijjulatā viya khaṇaṭṭhitiyā sīghanirodhā ca na hoti, apica kho dandhanirodhā, na ca sabbakālikā. Dīdhiti pāvakamahāmeghato vā cātuddīpikamahāmeghato vā niccharati. Tenāha ‘‘cātuddīpikamahāmeghamukhato’’ti. Ayaṃ kira tāsaṃ rasmīnaṃ dhammatā, yadidaṃ tikkhattuṃ sīsaṃ padakkhiṇaṃ katvā dāṭhaggesuyeva antaradhānaṃ. Sesamettha suviññeyyameva.

(Cụm từ) ‘hasitaṃ’ (nụ cười) được nói với ý chỉ chính nụ cười mỉm (sita). Do đó, ngài đã nói: “dù chỉ là một sự rung động nhỏ như vậy.” (Đó là) tia chớp hội tụ. Thật vậy, nó không giống như tia chớp khác, có thời gian tồn tại trong khoảnh khắc và diệt đi nhanh chóng, mà trái lại, nó diệt đi một cách chậm rãi, và không phải lúc nào cũng có. Ánh sáng phát ra từ đám mây lửa lớn hoặc từ đám mây lớn bao trùm bốn châu. Do đó, ngài đã nói: “từ miệng của đám mây lớn bao trùm bốn châu.” Đây dường như là bản chất của những tia sáng ấy, đó là sau khi đi vòng quanh đầu theo chiều kim đồng hồ ba lần, chúng biến mất ngay tại đầu các răng nanh. Phần còn lại ở đây rất dễ hiểu.

Gavesīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Gavesī đã kết thúc.

Upāsakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích phẩm Cư Sĩ đã kết thúc.

(19) 4. Araññavaggo

(19) 4. Phẩm Rừng Núi

1. Āraññikasuttavaṇṇanā

1. Giải thích kinh Vị Sống ở Rừng

181. Catutthassa [Pg.56] paṭhame appīcchataṃyeva nissāyātiādīsu ‘‘iti appiccho bhavissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ appicchatāya saṃvattissati, ‘‘iti santuṭṭho bhavissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ santuṭṭhiyā saṃvattissati, ‘‘iti kilese sallikhissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ kilesasallikhanatthāya saṃvattissatīti āraññiko hoti. Aggoti jeṭṭhako. Sesāni tasseva vevacanāni.

181. Trong câu đầu tiên của kinh thứ tư, ở các cụm từ như ‘appīcchataṃyeva nissāya’ (nương vào sự ít ham muốn), (vị ấy) trở thành người sống ở rừng với (suy nghĩ) rằng: “Như vậy, ta sẽ là người ít ham muốn,” hạnh sống ở rừng này của ta sẽ đưa đến sự ít ham muốn; “Như vậy, ta sẽ là người biết đủ,” hạnh sống ở rừng này của ta sẽ đưa đến sự biết đủ; “Như vậy, ta sẽ gọt giũa các phiền não,” hạnh sống ở rừng này của ta sẽ đưa đến mục đích gọt giũa các phiền não. ‘Aggo’ (tối thượng) có nghĩa là bậc trưởng thượng. Các từ còn lại là đồng nghĩa của từ ấy.

Gavā khīranti gāvito khīraṃ nāma hoti, na gāviyā dadhi. Khīramhā dadhītiādīsupi eseva nayo. Evamevanti yathā etesu pañcasu gorasesu sappimaṇḍo aggo, evamevaṃ imesu pañcasu āraññikesu yo ayaṃ appicchatādīni nissāya āraññiko hoti, ayaṃ aggo ceva seṭṭho ca mokkho ca pavaro ca. Imesu āraññikesu jātiāraññikā veditabbā, na āraññikanāmamattena āraññikāti veditabbā. Paṃsukūlikādīsupi eseva nayo.

Sữa được vắt từ bò, từ bò cái có sữa, chứ không phải sữa chua từ bò cái. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp như ‘từ sữa có sữa chua’ v.v... Cũng vậy, cũng như trong năm loại sản phẩm từ sữa này, bơ tinh là cao quý nhất, cũng vậy, trong năm hạng người sống trong rừng này, vị nào sống trong rừng nương vào sự ít ham muốn v.v..., vị ấy là cao quý nhất, ưu việt nhất, chủ yếu nhất, và xuất sắc nhất. Trong những người sống trong rừng này, cần hiểu là những người sống trong rừng thực sự, không nên hiểu là người sống trong rừng chỉ vì danh xưng là người sống trong rừng. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp như người mặc y phấn tảo v.v...

Āraññikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Āraññika đã hoàn tất.

Araññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích phẩm Rừng đã hoàn tất.

(20) 5. Brāhmaṇavaggo

(20) 5. Phẩm Bà-la-môn

1. Soṇasuttavaṇṇanā

1. Giải thích kinh Soṇa

191. Pañcamassa paṭhame sampiyenevāti aññamaññapemeneva kāyena ca cittena ca missībhūtā saṅghaṭṭitā saṃsaṭṭhā hutvā saṃvāsaṃ vattenti, na appiyena niggahena vāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘piya’’ntiādi. Udaraṃ avadihati upacinoti pūretīti udarāvadehakaṃ. Bhāvanapuṃsakañcetaṃ, udarāvadehakaṃ katvā udaraṃ pūretvāti attho. Tenāha ‘‘udaraṃ avadihitvā’’tiādi.

191. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ năm, (cụm từ) ‘sampiyeneva’ có nghĩa là họ sống chung với nhau, hòa hợp, gắn kết, và trộn lẫn cả thân và tâm, chỉ bằng tình thương yêu lẫn nhau; điều được nói là không phải bằng sự đàn áp không thân thiện. Do đó, Ngài nói ‘piyaṃ’ v.v... ‘Udarāvadehakaṃ’ có nghĩa là làm đầy bụng, tích trữ, lấp đầy. Đây là một danh từ trung tính chỉ hành động, có nghĩa là ‘sau khi làm cho bụng đầy, lấp đầy bụng’. Do đó, Ngài nói ‘udaraṃ avadihitvā’ v.v...

Soṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Soṇa đã hoàn tất.

2. Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

2. Giải thích kinh Bà-la-môn Doṇa

192. Dutiye [Pg.57] pavattāroti (dī. ni. ṭī. 1.285) pāvacanabhāvena vattāro. Yasmā te tesaṃ mantānaṃ pavattanakā, tasmā āha ‘‘pavattayitāro’’ti. Sudde bahi katvā rahobhāsitabbaṭṭhena mantā eva taṃtaṃatthappaṭipattihetutāya mantapadaṃ. Anupanītāsādhāraṇatāya rahassabhāvena vattabbakiriyāya adhigamūpāyaṃ. Sajjhāyitanti gāyanavasena sajjhāyitaṃ. Taṃ pana udattānudattādīnaṃ sarānaṃ sampadāvaseneva icchitanti āha ‘‘sarasampattivasenā’’ti. Aññesaṃ vuttanti pāvacanabhāvena aññesaṃ vuttaṃ. Samupabyūḷhanti saṅgahetvā uparūpari saññūḷhaṃ. Rāsikatanti iruvedayajuvedasāmavedādivasena, tatthāpi paccekaṃ mantabrahmādivasena, ajjhāyānuvākādivasena ca rāsikataṃ. Tesanti mantānaṃ kattūnaṃ. Dibbena cakkhunā oloketvāti dibbacakkhuparibhaṇḍena yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakatādiṃ, paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisena pubbenivāsañāṇena atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvā. Pāvacanena saha saṃsandetvāti kassapasammāsambuddhassa yaṃ vacanaṃ vaṭṭasannissitaṃ, tena saha aviruddhaṃ katvā. Na hi tesaṃ vivaṭṭasannissito attho paccakkho hoti. Aparāpareti aṭṭhakādīhi aparāpare pacchimā okkākarājakālādīsu uppannā. Pakkhipitvāti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesu kilesasannissitapadānaṃ tattha tattha pade pakkhipanaṃ katvā. Viruddhe akaṃsūti brāhmaṇadhammikasuttādīsu (su. ni. brāhmaṇadhammikasuttaṃ 286 ādayo) āgatanayena saṃkilesatthadīpanato paccanīkabhūte akaṃsu.

192. Trong kinh thứ hai, ‘pavattāro’ (những người khởi xướng) (dī. ni. ṭī. 1.285) có nghĩa là những người nói ra với tư cách là người truyền dạy giáo pháp. Bởi vì họ là những người khởi xướng các câu thần chú ấy, nên nói là ‘pavattayitāro’ (những người làm cho lưu hành). Vì ý nghĩa cần được nói ở nơi kín đáo, loại trừ hạng Súd-đà, nên chính các câu thần chú là những lời thần chú vì là nguyên nhân để thực hành các ý nghĩa tương ứng. (Đó là) phương tiện để đạt được hành động cần được nói ra một cách bí mật, vì nó không phổ biến cho những người chưa được thọ giáo. ‘Sajjhāyitaṃ’ (được tụng đọc) có nghĩa là được tụng đọc theo cách hát. Điều đó được mong muốn chỉ qua sự hoàn hảo của các âm điệu như âm cao, âm thấp v.v..., nên nói là ‘sarasampattivasenā’ (qua sự hoàn hảo của âm điệu). ‘Aññesaṃ vuttaṃ’ (được nói cho người khác) có nghĩa là được nói cho người khác với tư cách là giáo pháp. ‘Samupabyūḷhaṃ’ (được sắp xếp) có nghĩa là được thu thập và chất chồng lên nhau. ‘Rāsikataṃ’ (được chất thành đống) có nghĩa là được chất thành đống theo Rig Veda, Yajur Veda, Sāma Veda v.v..., và trong đó cũng được chất thành đống riêng theo từng phần như Mantra, Brāhmaṇa v.v..., và theo từng chương, đoạn v.v... ‘Tesaṃ’ (của họ) có nghĩa là của những người tạo ra các câu thần chú. ‘Oloketvā dibbena cakkhunā’ (sau khi nhìn bằng thiên nhãn) có nghĩa là sau khi nhìn bằng tuệ tùy nghiệp, là công cụ của thiên nhãn, về nghiệp riêng của chúng sinh v.v..., và bằng túc mạng minh, tương tự như thiên nhãn vì thấy trực tiếp, về phương pháp học thần chú của các Bà-la-môn trong kiếp quá khứ. ‘Saṃsandetvā saha pāvacanena’ (sau khi đối chiếu với giáo pháp) có nghĩa là làm cho không mâu thuẫn với lời dạy của Đức Phật Chánh Đẳng Giác Kassapa, lời dạy nương vào vòng luân hồi. Vì ý nghĩa nương vào sự thoát khỏi luân hồi không phải là điều trực tiếp đối với họ. ‘Aparāpare’ (những người sau này) có nghĩa là những người sau này, những người cuối cùng sau Aṭṭhaka v.v..., sinh ra vào thời vua Okkāka v.v... ‘Pakkhipitvā’ (sau khi thêm vào) có nghĩa là sau khi thêm vào các từ ngữ nương vào phiền não ở chỗ này chỗ kia trong các câu thần chú do Aṭṭhaka v.v... sáng tác. ‘Viruddhe akaṃsu’ (họ đã làm cho mâu thuẫn) có nghĩa là họ đã làm cho trở nên đối nghịch bằng cách trình bày ý nghĩa ô nhiễm, theo phương pháp đã được nêu trong kinh Brāhmaṇadhammika v.v... (Sutta Nipāta, kinh Brāhmaṇadhammika 286 v.v...).

Usūnaṃ asanakammaṃ issatthaṃ, dhanusippena jīvikā. Idha pana issatthaṃ viyāti issatthaṃ, sabbaāvudhajīvikāti āha ‘‘yodhājīvakammenā’’ti, āvudhaṃ gahetvā upaṭṭhānakammenāti attho. Rājaporisaṃ nāma vinā āvudhena poroheccāmaccakammādirājakammaṃ katvā rājupaṭṭhānaṃ. Sippaññatarenāti gahitāvasesena hatthiassasippādinā. Kumārabhāvato pabhuti caraṇena komārabrahmacariyaṃ.

‘Issatthaṃ’ là hành động bắn tên, là sinh kế bằng nghề cung tên. Nhưng ở đây, ‘issatthaṃ’ giống như ‘issatthaṃ’, có nghĩa là sinh kế bằng mọi loại vũ khí, nên nói là ‘yodhājīvakammenā’ (bằng nghề sống của chiến binh), nghĩa là bằng công việc hầu hạ sau khi cầm lấy vũ khí. ‘Rājaporisaṃ’ (việc của người phục vụ vua) là việc hầu hạ vua bằng cách làm các công việc của vua như công việc của quốc sư, đại thần v.v... mà không có vũ khí. ‘Sippaññatarena’ (bằng một nghề nào khác) có nghĩa là bằng các nghề còn lại đã được đề cập như nghề huấn luyện voi, ngựa v.v... ‘Komārabrahmacariyaṃ’ (phạm hạnh của thanh niên) là sự thực hành (phạm hạnh) kể từ khi còn là một chàng trai trẻ.

Udakaṃ pātetvā dentīti dvāre ṭhitasseva brāhmaṇassa hatthe udakaṃ āsiñcantā ‘‘idaṃ te, brāhmaṇa, bhariyaṃ posāpanatthāya demā’’ti vatvā [Pg.58] denti. Kasmā pana te evaṃ brahmacariyaṃ caritvāpi dāraṃ pariyesanti, na yāvajīvaṃ brahmacārino hontīti? Micchādiṭṭhivasena. Tesañhī evaṃ diṭṭhi hoti ‘‘yo puttaṃ na uppādeti, so kulavaṃsacchedakaro hoti, tato niraye paccatī’’ti. Cattāro kira abhāyitabbaṃ bhāyanti gaṇḍuppādako, kikī, kontinī, brāhmaṇoti. Gaṇḍuppādā kira mahāpathaviyā khayanabhayena mattabhojanā honti, na bahuṃ mattikaṃ khādanti. Kikī sakuṇikā ākāsapatanabhayena aṇḍassa upari uttānā seti. Kontinī sakuṇī pathavīkampanabhayena pādehi bhūmiṃ na suṭṭhu akkamati. Brāhmaṇā kulavaṃsūpacchedabhayena dāraṃ pariyesanti. Āhu cettha –

‘Họ cho bằng cách rót nước’ có nghĩa là họ rưới nước vào tay của vị Bà-la-môn đang đứng ở cửa và nói: “Này Bà-la-môn, chúng tôi cho ông cái này để nuôi vợ” rồi cho. Nhưng tại sao họ, dù đã sống đời phạm hạnh như vậy, vẫn tìm vợ, mà không sống độc thân trọn đời? Do tà kiến. Vì họ có quan điểm rằng: “Người nào không sinh con trai, người đó là kẻ cắt đứt dòng dõi, do đó sẽ bị đọa trong địa ngục.” Nghe nói có bốn loại sợ hãi điều không đáng sợ: con giun đất, chim kiki, chim kontinī, và Bà-la-môn. Nghe nói giun đất ăn có chừng mực vì sợ làm cạn kiệt quả đất lớn, chúng không ăn nhiều đất. Con chim kiki nằm ngửa trên trứng vì sợ trời sập. Con chim kontinī không đặt chân vững trên mặt đất vì sợ đất rung chuyển. Các Bà-la-môn tìm vợ vì sợ dòng dõi bị tuyệt tự. Về điều này, có lời nói rằng –

‘‘Gaṇḍuppādo kikī ceva, kontī brāhmaṇadhammiko;

Ete abhayaṃ bhāyanti, sammūḷhā caturo janā’’ti. (su. ni. aṭṭha. 2.293);

“Con giun đất, và chim kiki, chim kontī, và Bà-la-môn theo pháp của mình; Bốn hạng chúng sinh si mê này sợ hãi điều không đáng sợ.” (su. ni. aṭṭha. 2.293);

Sesamettha uttānameva.

Phần còn lại ở đây đã rõ ràng.

Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Bà-la-môn Doṇa đã hoàn tất.

3. Saṅgāravasuttavaṇṇanā

3. Giải thích kinh Saṅgārava

193. Tatiye (saṃ. ni. ṭī. 2.5.236) paṭhamaññevāti puretaraṃyeva, asajjhāyakatānaṃ mantānaṃ appaṭibhānaṃ pageva paṭhamaṃyeva siddhaṃ, tattha vattabbameva natthīti adhippāyo. Pariyuṭṭhānaṃ nāma abhibhavo gahaṇanti āha ‘‘kāmarāgapariyuṭṭhitenāti kāmarāgaggahitenā’’ti. Vikkhambheti apanetīti vikkhambhanaṃ, paṭipakkhato nissarati etenāti nissaraṇaṃ. Vikkhambhanañca taṃ nissaraṇañcāti vikkhambhananissaraṇaṃ. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Sesapadadvayepi eseva nayo. Attanā araṇīyo pattabbo attho attattho. Tathā parattho veditabbo.

193. Trong câu thứ ba (saṃ. ni. ṭī. 2.5.236), (cụm từ) ‘paṭhamaññeva’ có nghĩa là ‘puretaraṃyeva’ (trước tiên). Đối với những người không trì tụng, việc các câu thần chú không hiển hiện là điều đã được xác định ngay từ đầu, ý muốn nói rằng không có gì cần phải bàn cãi ở đây. (Từ) ‘pariyuṭṭhānaṃ’ có nghĩa là sự áp đảo, sự chiếm giữ, nên đã nói rằng: “‘kāmarāgapariyuṭṭhitena’ có nghĩa là ‘kāmarāgaggahitenā’ (bị tham ái chiếm đoạt).” ‘Vikkhambhanaṃ’ (sự trấn áp) là vì nó dẹp bỏ (apaneti). ‘Nissaraṇaṃ’ (sự xuất ly) là vì nhờ nó mà thoát ra khỏi (nissarati) đối lực. ‘Vikkhambhananissaraṇaṃ’ (sự xuất ly bằng cách trấn áp) là vừa trấn áp vừa xuất ly. Do đó, đã nói: “tatthā” v.v... Đối với hai cụm từ còn lại, phương pháp cũng tương tự. ‘Attattho’ (tự lợi) là lợi ích cần phải đạt được, cần phải thành tựu cho bản thân. ‘Parattho’ (lợi tha) cũng nên được hiểu tương tự.

‘‘Aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.52) byāpādādīnaṃ anāgatattā byāpādavāre tadaṅganissaraṇaṃ na gahitaṃ. Kiñcāpi na gahitaṃ, paṭisaṅkhānavasena tassa vinodetabbatāya tadaṅganissaraṇampi labbhatevāti sakkā viññātuṃ. Ālokasaññā upacārappattā vā appanāppattā [Pg.59] vā. Yo koci kasiṇajjhānādibhedo samatho. Dhammavavatthānaṃ upacārappanāppattavasena gahetabbaṃ.

Trong các câu như: “Vị ấy quán xét là vô thường nên từ bỏ thường tưởng” (paṭi. ma. 1.52), v.v... vì sân hận v.v... không được đề cập đến, nên trong phần về sân hận, sự xuất ly nhất thời (tadaṅganissaraṇaṃ) đã không được nêu ra. Mặc dù không được nêu ra, nhưng có thể hiểu rằng sự xuất ly nhất thời cũng có thể đạt được vì sân hận cần được loại bỏ bằng cách thẩm sát (paṭisaṅkhāna). ‘Ālokasaññā’ (quang tưởng) là đã đạt đến cận định hoặc an chỉ định. ‘Samatho’ (chỉ) là bất kỳ loại thiền nào như thiền biến xứ (kasiṇajjhāna). ‘Dhammavavatthānaṃ’ (sự xác định các pháp) nên được hiểu theo nghĩa đã đạt đến cận định hoặc an chỉ định.

Kudhitoti tatto. Ussūrakajātoti tasseva kudhitabhāvassa ussūrakaṃ accuṇhataṃ patto. Tenāha ‘‘usumakajāto’’ti. Tilabījakādibhedenāti tilabījakaṇṇikakesarādibhedena sevālena. Paṇakenāti udakapicchillena. Appasanno ākulatāya. Asannisinno kalaluppattiyā. Anālokaṭṭhāneti ālokarahite ṭhāne.

‘Kudhito’ (sôi sục) có nghĩa là ‘tatto’ (nóng). ‘Ussūrakajāto’ (trở nên bốc hơi) có nghĩa là đã đạt đến trạng thái cực nóng, trạng thái sôi sục của chính sự nóng lên đó. Do đó, đã nói: “‘usumakajāto’ (bốc hơi).” ‘Tilabījakādibhedena’ (với các loại như hạt mè) có nghĩa là với các loại rong rêu khác nhau như hạt mè, vỏ quả, nhị hoa, v.v... ‘Paṇakena’ (với rong rêu) có nghĩa là với chất nhờn trong nước. ‘Appasanno’ (không trong) là do bị vẩn đục. ‘Asannisinno’ (không lắng đọng) là do bùn nổi lên. ‘Anālokaṭṭhāne’ (ở nơi không có ánh sáng) có nghĩa là ở nơi không có ánh sáng.

Saṅgāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Saṅgārava đã hoàn tất.

4. Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā

4. Giải thích kinh Kāraṇapālī

194. Catutthe paṇḍito maññeti ettha maññeti idaṃ ‘‘maññatī’’ti iminā samānatthaṃ nipātapadaṃ. Tassa iti-saddaṃ ānetvā atthaṃ dassento ‘‘paṇḍitoti maññatī’’ti āha. Anumatipucchāvasena cetaṃ vuttaṃ. Tenevāha ‘‘udāhu no’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññati bhavaṃ piṅgiyānī samaṇassa gotamassa paññāveyyattiya’’nti vuttamevatthaṃ puna gaṇhanto ‘‘paṇḍito maññe’’ti āha, tasmā vuttaṃ ‘‘bhavaṃ piṅgiyānī samaṇaṃ gotamaṃ paṇḍitoti maññati udāhu no’’ti, yathā te khameyya, tathā naṃ kathehīti adhippāyo. Ahaṃ ko nāma, mama avisayo esoti dasseti. Ko cāti hetunissakke paccattavacananti āha ‘‘kuto cā’’ti. Tathā cāha ‘‘kena kāraṇena jānissāmī’’ti, yena kāraṇena samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyyaṃ, taṃ kāraṇaṃ mayi natthīti adhippāyo. Buddhoyeva bhaveyya abuddhassa sabbathā buddhañāṇānubhāvaṃ jānituṃ asakkuṇeyyattāti. Vuttañhetaṃ – ‘‘appamattakaṃ panetaṃ, bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattakaṃ, yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya (dī. ni. 1.7). Atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamāno vadeyyā’’ti (dī. ni. 1.28) ca. Etthāti ‘‘sopi nūnassa tādiso’’ti etasmiṃ pade.

194. Trong câu thứ tư, ở cụm từ ‘paṇḍito maññe’, từ ‘maññe’ này là một bất biến từ có cùng nghĩa với ‘maññati’ (nghĩ rằng). Để giải thích ý nghĩa của nó, ngài đã thêm từ ‘iti’ và nói: “‘paṇḍito’ti maññati” (nghĩ rằng là bậc trí tuệ). Điều này được nói theo cách hỏi ý kiến đồng thuận. Do đó, ngài đã nói: “‘udāhu no’ (hay là không?).” Lặp lại ý đã được nói trong câu: “Ngài Piṅgiyānī nghĩ thế nào về sự thông thái của Sa-môn Gotama?”, vị ấy đã nói: “‘paṇḍito maññe’ (tôi nghĩ là bậc trí tuệ).” Vì vậy, đã nói rằng: “Ngài Piṅgiyānī nghĩ Sa-môn Gotama là bậc trí tuệ, hay là không?”, với ý định là: “Ngài hãy nói theo như ngài thấy phù hợp.” Vị ấy cho thấy rằng: “Tôi là ai chứ, đây không phải là lĩnh vực của tôi.” Cụm từ ‘ko ca’ là lời nói cá nhân trong trường hợp chỉ nguyên nhân, nên đã nói là “‘kuto cā’ (từ đâu mà?).” Tương tự, vị ấy đã nói: “‘kena kāraṇena jānissāmī’ (do nguyên nhân nào mà tôi có thể biết được?),” với ý định là: “Nguyên nhân mà nhờ đó tôi có thể biết được sự thông thái của Sa-môn Gotama, nguyên nhân đó không có nơi tôi.” Bởi vì chỉ có một vị Phật mới có thể biết được; một người không phải là Phật thì hoàn toàn không thể biết được năng lực trí tuệ của một vị Phật. Và điều này đã được nói: “Này các Tỳ khưu, đây chỉ là điều nhỏ nhặt, tầm thường, chỉ là vấn đề giới hạnh, mà một phàm nhân khi tán thán Như Lai có thể nói đến (dī. ni. 1.7). Này các Tỳ khưu, có những pháp khác sâu sắc, khó thấy, khó hiểu... mà nhờ đó, một người khi tán thán Như Lai một cách chân chính, đúng như thật, có thể nói đến” (dī. ni. 1.28). ‘Ettha’ (ở đây) là trong cụm từ “‘sopi nūnassa tādiso’ (vị ấy chắc hẳn cũng như vậy).”

Pasatthappasatthoti [Pg.60] pasatthehi pāsaṃsehi attano guṇeheva so pasattho, na tassa kittinā, pasaṃsāsabhāveneva pāsaṃsoti attho. Tenāha ‘‘sabbaguṇāna’’ntiādi. Maṇiratananti cakkavattino maṇiratanaṃ.

‘Pasatthappasattho’ (được tán thán bởi những người đáng tán thán) có nghĩa là: vị ấy được tán thán bởi chính những đức hạnh đáng tán thán của mình, chứ không phải bởi danh tiếng; ý nghĩa là vị ấy đáng được tán thán do bản chất đáng tán thán. Do đó, đã nói: “‘sabbaguṇānaṃ’ (của tất cả các đức hạnh),” v.v... ‘Maṇiratanaṃ’ (ngọc báu) có nghĩa là ngọc báu của một vị Chuyển luân vương.

Sadevake pāsaṃsānampi pāsaṃsoti dassetuṃ ‘‘pasatthehi vā’’ti dutiyavikappo gahito. Araṇīyato attho, so eva vasatīti vasoti atthavaso. Tassa tassa payogassa ānisaṃsabhūtaṃ phalanti āha ‘‘atthavasanti atthānisaṃsa’’nti. Attho vā phalaṃ tadadhīnavuttitāya vaso etassāti atthavaso, kāraṇaṃ.

Để cho thấy rằng ngài được tán thán ngay cả bởi những người được tán thán trong thế giới cùng với chư thiên, phương án thứ hai “‘pasatthehi vā’ (hoặc bởi những người đáng tán thán)” đã được chọn. ‘Atthavaso’ là: ‘attho’ (lợi ích) vì nó cần được đạt đến (araṇīyato), ‘vaso’ (quyền lực) vì chính nó chi phối (vasati). (Từ) ‘atthavasaṃ’ có nghĩa là quả, là lợi ích của mỗi nỗ lực, nên đã nói: “‘atthavasaṃ’ có nghĩa là ‘atthānisaṃsaṃ’ (kết quả lợi ích).” Hoặc, ‘attho’ là quả; ‘vaso’ là vì sự tồn tại của nó phụ thuộc vào điều đó; do đó ‘atthavaso’ có nghĩa là nguyên nhân (kāraṇaṃ).

Khuddakamadhūti khuddakamakkhikāhi katadaṇḍakamadhu. Aneḷakanti niddosaṃ apagatamakkhikaṇḍakaṃ.

‘Khuddakamadhu’ (mật ong nhỏ) là mật ong trên cành cây do loài ong nhỏ làm ra. ‘Aneḷakaṃ’ (không tì vết) có nghĩa là không có lỗi, đã được loại bỏ nhộng ong.

Udāharīyati ubbegapītivasenāti udānaṃ, tathā vā udāharaṇaṃ udānaṃ. Tenāha ‘‘udāhāraṃ udāharī’’ti. Yathā pana taṃ vacanaṃ udānanti vuccati, taṃ dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

‘Udānaṃ’ (lời cảm hứng) là vì nó được thốt lên (udāharīyati) do hỷ lạc mãnh liệt. Hoặc, lời nói (udāharaṇaṃ) được gọi là ‘udānaṃ’. Do đó, đã nói: “‘udāhāraṃ udāhari’ (thốt lên lời cảm hứng).” Để cho thấy tại sao lời nói đó được gọi là ‘udānaṃ’, đã có lời nói bắt đầu bằng “‘yathā hi’ (ví như),” v.v... Phần còn lại rất dễ hiểu.

Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Kāraṇapālī đã hoàn tất.

5. Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā

5. Giải thích kinh Piṅgiyānī

195. Pañcame sabbasaṅgāhikanti sarīragatassa ceva vatthālaṅkāragatassa cāti sabbassa nīlabhāvassa saṅgāhakavacanaṃ. Tassevāti nīlādisabbasaṅgāhikavasena vuttaatthasseva. Vibhāgadassananti pabhedadassanaṃ. Yathā te licchavirājāno apītādivaṇṇā eva keci keci vilepanavasena pītādivaṇṇā khāyiṃsu, evaṃ anīlādivaṇṇā eva keci vilepanavasena nīlādivaṇṇā khāyiṃsu. Te kira suvaṇṇavicittehi maṇiobhāsehi ekanīlā viya khāyanti.

195. Trong câu thứ năm, ‘sabbasaṅgāhikaṃ’ (bao gồm tất cả) là lời nói bao hàm tất cả màu xanh, cả màu xanh thuộc về thân thể và màu xanh thuộc về y phục và trang sức. ‘Tasseva’ (của chính điều đó) là của chính ý nghĩa đã được nói theo cách bao gồm tất cả các màu xanh, v.v... ‘Vibhāgadassanaṃ’ (chỉ ra sự phân chia) có nghĩa là chỉ ra sự khác biệt. Giống như một số vị hoàng tử Licchavi, dù không có màu vàng v.v..., nhưng lại hiện ra có màu vàng v.v... do việc thoa thuốc thơm, cũng vậy, một số vị dù không có màu xanh v.v..., nhưng lại hiện ra có màu xanh v.v... do việc thoa thuốc thơm. Tương truyền rằng, họ hiện ra như thể đồng một màu xanh do sự đa dạng của vàng và ánh sáng của ngọc báu.

Kokanadanti vā padumavisesanaṃ yathā ‘‘kokāsaka’’nti. Taṃ kira bahupattaṃ vaṇṇasampannaṃ ativiya sugandhañca hoti. Ayañhettha attho – yathā [Pg.61] kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ pāto sūriyuggamanavelāya phullaṃ vikasitaṃ avītagandhaṃ siyā virocamānaṃ, evaṃ sarīragandhena guṇagandhena ca sugandhaṃ, saradakāle antalikkhe ādiccamiva attano tejasā tapantaṃ, aṅgehi niccharantajutitāya aṅgīrasaṃ sambuddhaṃ passāti.

Hay ‘kokanada’ là tính từ đặc biệt của hoa sen, giống như ‘kokāsaka’. Được biết, loài hoa ấy có nhiều cánh, màu sắc mỹ miều, và hương thơm ngào ngạt. Ý nghĩa ở đây là: Giống như hoa sen được gọi là kokanada vào buổi sáng, lúc mặt trời mọc, nở rộ, khoe sắc, hương thơm không phai, tỏa sáng rực rỡ; cũng vậy, hãy xem bậc Chánh Đẳng Giác, thơm ngát hương thân và hương đức, tỏa sáng bằng chính uy lực của Ngài như mặt trời trên bầu trời mùa thu, là bậc Aṅgīrasa (Tỏa Sáng) do ánh quang minh phát ra từ các chi phần của Ngài.

Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Piṅgiyānī đã hoàn tất.

6. Mahāsupinasuttavaṇṇanā

6. Phần giải thích kinh Đại Mộng

196. Chaṭṭhe dhātukkhobhakaraṇapaccayo nāma visabhāgabhesajjasenāsanāhārādipaccayo. Atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vāti pasannā atthakāmatāya, kuddhā anatthakāmatāya. Atthāya vā anatthāya vāti sabhāvato bhavitabbāya atthāya vā anatthāya vā. Upasaṃharantīti attano devānubhāvena upanenti. Bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimittanti tadā kira pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhādivibhūtisampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā bodhisattamātā sattame divase pātova uṭṭhāya gandhodakena nahāyitvā sabbālaṅkārabhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirigabbhaṃ pavisitvā sirisayane nipannā niddaṃ okkamamānā imaṃ supinaṃ addasa – cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā anotattadahaṃ netvā nahāpetvā dibbavatthaṃ nivāsetvā dibbagandhehi vilimpetvā dibbapupphāni piḷandhetvā tato avidūre rajatapabbato, tassa anto kanakavimānaṃ atthi, tasmiṃ pācīnato sīsaṃ katvā nipajjāpesuṃ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato, tattha caritvā tato oruyha rajatapabbataṃ āruhitvā kanakavimānaṃ pavisitvā mātaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosi. Imaṃ supinaṃ sandhāya etaṃ vuttaṃ ‘‘bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimitta’’nti.

196. Trong trường hợp thứ sáu, nguyên nhân gây ra sự xáo trộn của các đại là duyên từ thuốc men, chỗ ở, thức ăn không phù hợp, v.v. ‘Do mong muốn điều lợi ích hay không lợi ích’ có nghĩa là: những người có thiện cảm thì (dâng cúng) với mong muốn điều lợi ích, những người tức giận thì (dâng cúng) với mong muốn điều không lợi ích. ‘Vì lợi ích hay không lợi ích’ có nghĩa là: vì lợi ích hay không lợi ích vốn sẽ xảy ra theo tự nhiên. ‘Họ dâng lên’ có nghĩa là họ mang đến bằng thiên lực của mình. ‘Giống như thân mẫu của Bồ-tát, điềm báo sanh được con trai’ có nghĩa là: Tương truyền, vào thời điểm ấy, bắt đầu từ ngày thứ bảy trước ngày rằm, thân mẫu của Bồ-tát, sau khi từ bỏ rượu chè, tận hưởng lễ hội tinh tú với đầy đủ vòng hoa, hương liệu và các trang sức, vào ngày thứ bảy, bà đã thức dậy sớm, tắm bằng nước thơm, trang điểm với tất cả đồ trang sức, dùng bữa ăn thượng hạng, thọ trì các giới Bố-tát, rồi vào cung điện lộng lẫy, nằm trên giường báu. Khi đang chìm vào giấc ngủ, bà đã thấy giấc mộng này: Tương truyền, bốn vị Đại vương đã cùng với giường báu nhấc bà lên, đưa đến hồ Anotatta, tắm cho bà, cho mặc y phục chư thiên, thoa hương liệu chư thiên, trang điểm bằng hoa chư thiên. Không xa nơi đó có một ngọn núi bạc, bên trong có một điện vàng. Tại đó, họ đặt bà nằm đầu hướng về phía đông. Bấy giờ, Bồ-tát hóa thành một con voi trắng tuyệt vời, ở trên một ngọn núi vàng không xa đó. Sau khi đi dạo ở đó, ngài từ đó đi xuống, leo lên ngọn núi bạc, đi vào điện vàng, đi nhiễu quanh thân mẫu ba vòng, rồi như thể rạch hông bên phải và đi vào trong bụng mẹ. Liên quan đến giấc mộng này, câu nói ‘giống như thân mẫu của Bồ-tát, điềm báo sanh được con trai’ đã được nói đến.

Kosalarājā [Pg.62] viya soḷasa supineti –

Giống như vua nước Kosala (thấy) mười sáu giấc mộng –

‘‘Usabhā rukkhā gāviyo gavā ca,Asso kaṃso siṅgālī ca kumbho;

Pokkharaṇī ca apākacandanaṃ,Lābūni sīdanti silāplavanti.

Bò đực, cây cối, bò cái và bò tơ, ngựa, bát vàng, chó rừng cái và bình nước; hồ sen và gỗ chiên-đàn chưa chín, quả bầu chìm và đá nổi.

‘‘Maṇḍūkiyo kaṇhasappe gilanti,Kākaṃ suvaṇṇā parivārayanti;

Tasā vakā eḷakānaṃ bhayā hī’’ti. (jā. 1.1.77) –

Ếch cái nuốt rắn hổ mang đen, quạ được thiên nga vàng hầu hạ; sói run sợ vì sợ dê. (jā. 1.1.77) –

Ime soḷasa supine passanto kosalarājā viya.

Giống như vua nước Kosala đã thấy mười sáu giấc mộng này.

1. Ekadivasaṃ kira kosalamahārājā rattiṃ niddūpagato pacchimayāme soḷasa mahāsupine passi (jā. aṭṭha. 1.1.76 mahāsupinajātakavaṇṇanā). Tattha cattāro añjanavaṇṇā kāḷausabhā ‘‘yujjhissāmā’’ti catūhi disāhi rājaṅgaṇaṃ āgantvā ‘‘usabhayuddhaṃ passissāmā’’ti mahājane sannipatite yujjhanākāraṃ dassetvā naditvā gajjitvā ayujjhitvāva paṭikkantā. Imaṃ paṭhamaṃ supinaṃ addasa.

1. Tương truyền, vào một ngày nọ, đại vương nước Kosala, khi đang ngủ vào canh cuối ban đêm, đã thấy mười sáu giấc đại mộng (jā. aṭṭha. 1.1.76, giải thích Mahāsupinajātakavaṇṇanā). Trong đó, (giấc mộng thứ nhất là) bốn con bò đực đen màu thuốc vẽ mắt, từ bốn phương tiến vào sân vua với ý định ‘chúng ta sẽ đấu nhau’. Khi dân chúng tụ tập đông đảo để ‘xem bò đấu’, chúng chỉ làm ra vẻ sắp đấu, rống lên, gầm thét, rồi không đấu mà bỏ đi. Ngài đã thấy giấc mộng đầu tiên này.

2. Khuddakā rukkhā ceva gacchā ca pathaviṃ bhinditvā vidatthimattampi ratanamattampi anuggantvāva pupphanti ceva phalanti ca. Imaṃ dutiyaṃ addasa.

2. Những cây nhỏ và bụi cây, vừa nứt đất chui lên, chưa cao được một gang tay hay một khuỷu tay, đã ra hoa và kết trái. Ngài đã thấy giấc mộng thứ hai này.

3. Gāviyo tadahujātānaṃ vacchānaṃ khīraṃ pivantiyo addasa. Ayaṃ tatiyo supino.

3. Ngài thấy những con bò mẹ uống sữa của chính những con bê con mới sinh trong ngày. Đây là giấc mộng thứ ba.

4. Dhuravāhe ārohapariṇāhasampanne mahāgoṇe yugaparamparāya ayojetvā taruṇe godamme dhure yojente addasa. Te dhuraṃ vahituṃ asakkontā chaḍḍetvā aṭṭhaṃsu, sakaṭāni nappavattiṃsu. Ayaṃ catuttho supino.

4. Ngài thấy người ta không dùng những con bò đực kéo xe to lớn, khỏe mạnh, cao ráo để đóng vào ách, mà lại dùng những con bò tơ non nớt. Chúng không thể kéo nổi ách, đã quăng bỏ và đứng yên, xe cộ không di chuyển được. Đây là giấc mộng thứ tư.

5. Ekaṃ ubhatomukhaṃ assaṃ addasa. Tassa ubhosu passesu yavasaṃ denti, so dvīhipi mukhehi khādati. Ayaṃ pañcamo supino.

5. Ngài thấy một con ngựa có hai miệng. Người ta cho nó ăn cỏ ở cả hai bên, và nó ăn bằng cả hai miệng. Đây là giấc mộng thứ năm.

6. Mahājano [Pg.63] satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ sammajjitvā ‘‘idha passāvaṃ karohī’’ti ekassa jarasiṅgālassa upanāmesi. Taṃ tattha passāvaṃ karontaṃ addasa. Ayaṃ chaṭṭho supino.

6. Dân chúng lau chùi một cái bát bằng vàng trị giá một trăm ngàn, rồi đưa đến cho một con chó rừng già và nói: ‘Hãy đi tiểu vào đây’. Ngài thấy nó đi tiểu vào đó. Đây là giấc mộng thứ sáu.

7. Eko puriso rajjuṃ vaṭṭetvā pādamūle nikkhipati. Tena nisinnapīṭhassa heṭṭhā sayitā chātasiṅgālī tassa ajānantasseva taṃ khādati. Imaṃ sattamaṃ supinaṃ addasa.

7. Một người đàn ông bện một sợi dây thừng và đặt nó dưới chân mình. Một con chó rừng cái đói nằm dưới ghế người ấy ngồi, đã ăn sợi dây thừng mà người ấy không hề hay biết. Ngài đã thấy giấc mộng thứ bảy này.

8. Rājadvāre bahūhi tucchakumbhehi parivāretvā ṭhapitaṃ ekaṃ mahantaṃ pūritakumbhaṃ addasa. Cattāropi pana vaṇṇā catūhi disāhi catūhi anudisāhi ca ghaṭehi udakaṃ ānetvā pūritakumbhameva pūrenti, pūritaṃ pūritaṃ udakaṃ uttaritvā palāyati. Tepi punappunaṃ tattheva udakaṃ āsiñcanti, tucchakumbhe olokentāpi natthi. Ayaṃ aṭṭhamo supino.

8. Ngài thấy ở cổng hoàng cung có một cái chum lớn đầy nước được đặt giữa nhiều cái chum rỗng. Người thuộc cả bốn giai cấp từ bốn phương chính và bốn phương phụ mang nước trong các bình đến và chỉ đổ vào cái chum đã đầy. Nước từ cái chum đã đầy cứ thế tràn ra ngoài. Họ cứ lặp đi lặp lại việc đổ nước vào đó, mà không ai thèm ngó ngàng đến những cái chum rỗng. Đây là giấc mộng thứ tám.

9. Ekaṃ pañcapadumasañchannaṃ gambhīraṃ sabbatotitthaṃ pokkharaṇiṃ addasa. Samantato dvipadacatuppadā otaritvā tattha pānīyaṃ pivanti. Tassa majjhe gambhīraṭṭhāne udakaṃ āvilaṃ, tīrappadese dvipadacatuppadānaṃ akkamanaṭṭhāne acchaṃ vippasannamanāvilaṃ. Ayaṃ navamo supino.

9. Ngài thấy một hồ sen sâu, có bến nước ở khắp nơi, được bao phủ bởi năm loại hoa sen. Từ khắp nơi, các loài hai chân và bốn chân đi xuống đó uống nước. Nước ở giữa hồ, nơi sâu, thì đục ngầu; còn nước ở ven bờ, nơi các loài hai chân và bốn chân đi lại, thì lại trong, rất tinh khiết và không vẩn đục. Đây là giấc mộng thứ chín.

10. Ekissāyeva kumbhiyā paccamānaṃ odanaṃ apākaṃ addasa. ‘‘Apāka’’nti vicāretvā vibhajitvā ṭhapitaṃ viya tīhākārehi paccamānaṃ ekasmiṃ passe atikilinno hoti, ekasmiṃ uttaṇḍulo, ekasmiṃ supakkoti. Ayaṃ dasamo supino.

10. Nhà vua thấy cơm được nấu trong cùng một nồi mà không chín đều. Cơm ấy dường như được chia ra và nấu theo ba cách: một bên thì quá nhão, một bên thì sống sượng, và một bên thì chín ngon. Đây là điềm mộng thứ mười.

11. Satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇante addasa. Ayaṃ ekādasamo supino.

11. Nhà vua thấy người ta đem lõi gỗ chiên-đàn trị giá trăm ngàn mà bán đổi lấy sữa chua bị hư. Đây là điềm mộng thứ mười một.

12. Tucchalābūni udake sīdantāni addasa. Ayaṃ dvādasamo supino.

12. Nhà vua thấy những quả bầu rỗng chìm xuống nước. Đây là điềm mộng thứ mười hai.

13. Mahantamahantā kūṭāgārappamāṇā ghanasilā nāvā viya udake plavamānā addasa. Ayaṃ terasamo supino.

13. Nhà vua thấy những tảng đá đặc, to lớn như những ngôi nhà có nóc, lại nổi trên mặt nước như những chiếc thuyền. Đây là điềm mộng thứ mười ba.

14. Khuddakamadhukapupphappamāṇā maṇḍūkiyo mahante kaṇhasappe vegena anubandhitvā uppalanāḷe viya chinditvā maṃsaṃ khāditvā gilantiyo addasa. Ayaṃ cuddasamo supino.

14. Nhà vua thấy những con nhái cái, chỉ nhỏ bằng bông madhuka, rượt đuổi những con rắn hổ mang to lớn, cắn đứt chúng ra từng khúc như cắn cọng sen, rồi ăn thịt và nuốt chửng. Đây là điềm mộng thứ mười bốn.

15. Dasahi [Pg.64] asaddhammehi samannāgataṃ gāmagocaraṃ kākaṃ kañcanavaṇṇavaṇṇatāya ‘‘suvaṇṇā’’ti laddhanāme suvaṇṇarājahaṃse parivārente addasa. Ayaṃ pannarasamo supino.

15. Nhà vua thấy một con quạ sống nơi làng xóm, có đủ mười tính xấu, lại được những con ngỗng chúa sắc vàng, vốn được gọi là 'ngỗng vàng' vì bộ lông màu vàng óng, vây quanh hầu hạ. Đây là điềm mộng thứ mười lăm.

16. Pubbe dīpino eḷake khādanti. Te pana eḷake dīpino anubandhitvā muramurāti khādante addasa. Athaññe tasā vakā eḷake dūratova disvā tasitā tāsappattā hutvā eḷakānaṃ bhayā palāyitvā gumbagahanāni pavisitvā nilīyiṃsu. Ayaṃ soḷasamo supino.

16. Trước kia, báo ăn thịt dê. Nhưng nhà vua lại thấy dê rượt đuổi báo và ăn thịt chúng kêu răng rắc. Rồi những loài thú nhút nhát khác như chó sói, từ xa trông thấy dê liền kinh hãi, khiếp sợ, vì sợ dê nên chúng bỏ chạy, chui vào bụi rậm lùm cây mà ẩn náu. Đây là điềm mộng thứ mười sáu.

1. Tattha adhammikānaṃ rājūnaṃ, adhammikānañca manussānaṃ kāle loke viparivattamāne kusale osanne akusale ussanne lokassa parihānakāle devo na sammā vasissati, meghapādā pacchijjissanti, sassāni milāyissanti, dubbhikkhaṃ bhavissati, vassitukāmā viya catūhi disāhi meghā uṭṭhahitvā itthikāhi ātape patthaṭānaṃ vīhiādīnaṃ temanabhayena antopavesitakāle purisesu kudālapiṭake ādāya āḷibandhanatthāya nikkhantesu vassanākāraṃ dassetvā gajjitvā vijjulatā nicchāretvā usabhā viya ayujjhitvā avassitvāva palāyissanti. Ayaṃ paṭhamassa vipāko.

1. Về điềm mộng ấy, vào thời của các vua chúa bất chính và những người bất chính, khi thế gian biến đổi, khi điều thiện suy giảm, điều ác gia tăng, trong thời kỳ suy vong của thế gian, trời sẽ không mưa thuận gió hòa, mưa rào sẽ bị cắt đứt, mùa màng sẽ khô héo, nạn đói sẽ xảy ra. Mây sẽ kéo lên từ bốn phương như thể muốn mưa. Vào lúc những người phụ nữ vì sợ ướt mà đem lúa thóc đang phơi ngoài nắng vào nhà, và những người đàn ông mang cuốc và giỏ đi ra ngoài để đắp bờ, thì mây sẽ làm ra vẻ sắp mưa, gầm thét, phóng ra tia chớp, quần thảo với nhau như những con bò mộng, rồi sẽ tan đi mà không mưa một giọt nào. Đây là quả báo của điềm mộng thứ nhất.

2. Lokassa parihīnakāle manussānaṃ parittāyukakāle sattā tibbarāgā bhavissanti, asampattavayāva kumāriyo purisantaraṃ gantvā utuniyo ceva gabbhiniyo ca hutvā puttadhītāhi vaḍḍhissanti. Khuddakarukkhānaṃ pupphaṃ viya hi tāsaṃ utunibhāvo, phalaṃ viya ca puttadhītaro bhavissanti. Ayaṃ dutiyassa vipāko.

2. Vào thời kỳ suy vong của thế gian, khi con người có tuổi thọ ngắn ngủi, chúng sanh sẽ có lòng tham dục mãnh liệt. Các thiếu nữ chưa đến tuổi trưởng thành đã đi theo đàn ông, có kinh nguyệt và mang thai, rồi sinh con đẻ cái. Việc có kinh nguyệt của họ sẽ giống như hoa của cây non, và con cái của họ sẽ giống như quả của cây non. Đây là quả báo của điềm mộng thứ hai.

3. Manussānaṃ jeṭṭhāpacāyikakammassa naṭṭhakāle sattā mātāpitūsu vā sassusasuresu vā lajjaṃ anupaṭṭhapetvā sayameva kuṭumbaṃ saṃvidahantāva ghāsacchādanamattampi mahallakānaṃ dātukāmā dassanti, adātukāmā na dassanti. Mahallakā anāthā hutvā asayaṃvasī dārake ārādhetvā jīvissanti tadahujātānaṃ vacchakānaṃ khīraṃ pivantiyo mahāgāviyo viya. Ayaṃ tatiyassa vipāko.

3. Vào thời kỳ khi con người không còn biết kính trọng người lớn tuổi, chúng sanh sẽ không còn biết hổ thẹn với cha mẹ hay cha mẹ chồng/vợ, mà sẽ tự mình quản lý gia đình. Nếu muốn cho người lớn tuổi chút cơm ăn áo mặc thì họ cho, không muốn thì họ không cho. Những người lớn tuổi, trở nên bơ vơ, không tự lo liệu được, sẽ phải sống bằng cách làm hài lòng con cháu, giống như những con bò mẹ phải uống sữa của chính những con bê con mới sinh ra trong ngày. Đây là quả báo của điềm mộng thứ ba.

4. Adhammikarājūnaṃ [Pg.65] kāle adhammikarājāno paṇḍitānaṃ paveṇikusalānaṃ kammanittharaṇasamatthānaṃ mahāmattānaṃ yasaṃ na dassanti, dhammasabhāyaṃ vinicchayaṭṭhānepi paṇḍite vohārakusale mahallake amacce na ṭhapessanti, tabbiparītānaṃ pana taruṇataruṇānaṃ yasaṃ dassanti, tathārūpe eva ca vinicchayaṭṭhāne ṭhapessanti. Te rājakammāni ceva yuttāyuttañca ajānantā neva taṃ yasaṃ ukkhipituṃ sakkhissanti, na rājakammāni nittharituṃ. Te asakkontā kammadhuraṃ chaḍḍessanti, mahallakāpi paṇḍitāmaccā yasaṃ alabhantā kiccāni nittharituṃ samatthāpi ‘‘kiṃ amhākaṃ etehi, mayaṃ bāhirakā jātā, abbhantarikā taruṇadārakā jānissantī’’ti uppannāni kammāni na karissanti. Evaṃ sabbathāpi tesaṃ rājūnaṃ hāniyeva bhavissati, dhuraṃ vahituṃ asamatthānaṃ vacchadammānaṃ dhure yojitakālo viya dūravāhānañca mahāgoṇānaṃ yugaparamparāya ayojitakālo viya bhavissati. Ayaṃ catutthassa vipāko.

4. Vào thời của các vua chúa bất chính, những vị vua này sẽ không ban danh vọng cho các đại thần hiền trí, thông thạo truyền thống và có khả năng hoàn thành công việc. Tại công đường, ở nơi xét xử, họ cũng sẽ không bổ nhiệm các vị quan lớn tuổi, khôn ngoan, am tường luật lệ. Trái lại, họ sẽ ban danh vọng cho những kẻ rất trẻ tuổi, và bổ nhiệm những người như vậy vào vị trí xét xử. Những người này, không biết việc vua cũng không biết lẽ đúng sai, sẽ không thể nào gánh vác được vinh dự đó, cũng không thể hoàn thành được công vụ. Vì không có khả năng, họ sẽ từ bỏ ách trách nhiệm. Cả những vị quan lớn tuổi, hiền trí, dù có khả năng hoàn thành công việc, nhưng vì không được trọng dụng, sẽ không làm những việc phát sinh, và nghĩ rằng: 'Mấy việc này có liên quan gì đến chúng ta? Chúng ta đã thành người ngoài rồi, bọn trẻ ở trong sẽ biết'. Như vậy, về mọi mặt, các vị vua đó sẽ chỉ có suy vong, giống như thời người ta đem những con bò tơ không đủ sức mang ách ra đóng vào cày, và không dùng đến những con bò đực to lớn, có thể kéo được đường dài. Đây là quả báo của điềm mộng thứ tư.

5. Adhammikarājakāleyeva adhammikabālarājāno adhammike lolamanusse vinicchaye ṭhapessanti, te pāpapuññesu anādarā bālā sabhāyaṃ nisīditvā vinicchayaṃ dentā ubhinnampi atthapaccatthikānaṃ hatthato lañjaṃ gahetvā khādissanti asso viya dvīhi mukhehi yavasaṃ. Ayaṃ pañcamassa vipāko.

5. Cũng trong thời của các vua chúa bất chính, những vị vua bất chính và ngu dốt sẽ bổ nhiệm những kẻ bất chính, tham lam vào việc xét xử. Những kẻ này, ngu dốt và không coi trọng tội phước, khi ngồi ở công đường để xét xử, sẽ nhận và nuốt của đút lót từ tay của cả hai bên nguyên cáo và bị cáo, giống như con ngựa ăn lúa mạch bằng cả hai miệng. Đây là quả báo của điềm mộng thứ năm.

6. Adhammikāyeva vijātirājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ āsaṅkāya yasaṃ na dassanti, akulīnānaṃyeva dassanti. Evaṃ mahākulāni duggatāni bhavissanti, lāmakakulāni issarāni. Te ca kulīnapurisā jīvituṃ asakkontā ‘‘ime nissāya jīvissāmā’’ti akulīnānaṃ dhītaro dassanti, iti tāsaṃ kuladhītānaṃ akulīnehi saddhiṃ saṃvāso jarasiṅgālassa suvaṇṇapātiyaṃ passāvakaraṇasadiso bhavissati. Ayaṃ chaṭṭhassa vipāko.

6. Cũng những vị vua bất chính, xuất thân hèn kém, vì lòng nghi kỵ, sẽ không ban danh vọng cho con cháu các nhà quyền quý, dòng dõi cao sang, mà chỉ ban cho những kẻ xuất thân thấp hèn. Như vậy, các gia tộc lớn sẽ trở nên nghèo túng, còn các gia tộc thấp kém sẽ trở nên quyền thế. Và những người thuộc dòng dõi cao quý, vì không thể sinh sống, sẽ gả con gái của mình cho những kẻ thấp hèn và nghĩ rằng: 'Chúng ta sẽ nương tựa vào những người này để sống'. Do đó, việc chung sống của những tiểu thư khuê các với những kẻ thấp hèn sẽ giống như việc một con chó rừng già tiểu tiện vào một cái bát bằng vàng. Đây là quả báo của điềm mộng thứ sáu.

7. Gacchante gacchante kāle itthiyo purisalolā surālolā alaṅkāralolā visikhālolā āmisalolā bhavissanti dussīlā durācārā. Tā sāmikehi kasigorakkhādīni kammāni katvā kicchena [Pg.66] kasirena sambhataṃ dhanaṃ jārehi saddhiṃ suraṃ pivantiyo mālāgandhavilepanaṃ dhārayamānā antogehe accāyikampi kiccaṃ anoloketvā gehaparikkhepassa uparibhāgenapi chiddaṭṭhānehipi jāre upadhārayamānā sve vapitabbayuttakaṃ bījampi koṭṭetvā yāgubhattakhajjakāni pacitvā khādamānā vilumpissanti heṭṭhāpīṭhake nipannachātasiṅgālī viya vaṭṭetvā vaṭṭetvā pādamūle nikkhittarajjuṃ. Ayaṃ sattamassa vipāko.

7. Theo dòng thời gian, phụ nữ sẽ trở nên ham muốn đàn ông, ham muốn rượu chè, ham muốn trang sức, ham muốn đi lang thang, ham muốn vật thực, trở nên vô giới hạnh, có ác hạnh. Họ sẽ phung phí tài sản mà chồng của họ đã kiếm được một cách khó khăn, vất vả bằng các công việc như nông nghiệp, chăn nuôi; họ cùng với nhân tình uống rượu, mang vòng hoa, thoa hương liệu và phấn sáp, không quan tâm đến cả những công việc khẩn cấp trong nhà, đưa nhân tình vào nhà qua cả phần trên của hàng rào và qua những chỗ thủng, giã cả hạt giống đáng lẽ phải gieo vào ngày mai để nấu cháo, cơm, và các món ăn vặt rồi ăn, giống như con chó rừng đói nằm dưới gầm giường cứ lật qua lật lại sợi dây thừng đặt ở chân. Đây là quả báo thứ bảy.

8. Gacchante gacchante kāle loko parihāyissati, raṭṭhaṃ nirojaṃ bhavissati, rājāno duggatā kapaṇā bhavissanti. Yo issaro bhavissati, tassa bhaṇḍāgāre satasahassamattā bhavissanti. Te evaṃduggatā sabbe jānapade attanova kammaṃ kāressanti, upaddutā manussā sake kammante chaḍḍetvā rājūnaṃyeva atthāya pubbaṇṇāparaṇṇāni vapantā rakkhantā lāyantā maddantā pavesentā ucchukkhettāni karontā yantāni vāhentā phāṇitādīni pacantā pupphārāme phalārāme ca karontā tattha tattha nipphannāni pubbaṇṇādīni āharitvā rañño koṭṭhāgārameva pūressanti. Attano gehesu tucchakoṭṭhe olokentāpi na bhavissanti, tucchakumbhe anoloketvā pūritakumbhapūraṇasadisameva bhavissati. Ayaṃ aṭṭhamassa vipāko.

8. Theo dòng thời gian, thế gian sẽ suy tàn, quốc độ sẽ mất đi sinh lực, các vị vua sẽ trở nên nghèo túng, khốn khổ. Vị vua nào là người cai trị, trong kho tàng của vị ấy sẽ chỉ còn khoảng một trăm ngàn. Những vị vua nghèo túng như vậy sẽ bắt tất cả dân chúng trong xứ làm công việc của chính mình. Người dân bị áp bức sẽ từ bỏ công việc của mình và chỉ vì lợi ích của các vị vua mà gieo trồng, chăm sóc, gặt hái, đập lúa, và mang vào kho các loại ngũ cốc và đậu; làm các ruộng mía, vận hành các máy ép, nấu mật đường; làm các vườn hoa và vườn cây ăn trái. Họ sẽ mang các sản phẩm như ngũ cốc được làm ra từ nơi này nơi khác và chỉ làm đầy kho lẫm của nhà vua. Họ sẽ không có cả thời gian để nhìn vào những kho trống rỗng trong nhà của mình; việc này sẽ giống như việc làm đầy một cái bình đã đầy mà không nhìn đến cái bình rỗng. Đây là quả báo thứ tám.

9. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti, chandādivasena agatiṃ gacchantā rajjaṃ kāressanti, dhammena vinicchayaṃ nāma na dassanti lañjavittakā bhavissanti dhanalolā, raṭṭhavāsikesu tesaṃ khantimettānuddayā nāma na bhavissanti, kakkhaḷā pharusā ucchuyante ucchubhaṇḍikā viya manusse pīḷentā nānappakāraṃ baliṃ uppādetvā dhanaṃ gaṇhissanti. Manussā balipīḷitā kiñci dātuṃ asakkontā gāmanigamādayo chaḍḍetvā paccantaṃ gantvā vāsaṃ kappessanti. Majjhimajanapado suñño bhavissati, paccanto ghanavāso seyyathāpi pokkharaṇiyā majjhe udakaṃ āvilaṃ pariyante vippasannaṃ. Ayaṃ navamassa vipāko.

9. Theo dòng thời gian, các vị vua sẽ trở nên phi pháp. Họ sẽ cai trị vương quốc bằng cách đi vào thiên kiến do tham muốn, sân hận, si mê, và sợ hãi. Họ sẽ không đưa ra phán quyết theo đúng Pháp, sẽ là những người nhận hối lộ, tham lam của cải. Đối với dân chúng trong nước, họ sẽ không có nhẫn nại, từ ái, và lòng thương xót; họ sẽ thô bạo, tàn nhẫn, áp bức người dân như những bó mía trong máy ép, và sẽ thu lấy của cải bằng cách đặt ra nhiều loại thuế má. Người dân bị thuế má áp bức, không thể nộp được gì, sẽ từ bỏ làng mạc, thị trấn, đi đến vùng biên địa và sinh sống ở đó. Vùng trung tâm sẽ trở nên trống rỗng, vùng biên địa sẽ đông dân cư, giống như trong một cái ao, nước ở giữa thì đục, còn ở ven bờ thì trong. Đây là quả báo thứ chín.

10. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti, tesu adhammikesu rājayuttāpi brāhmaṇagahapatikāpi negamajānapadāpīti samaṇabrāhmaṇe [Pg.67] upādāya sabbe manussā adhammikā bhavissanti. Tato tesaṃ ārakkhadevatā, balipaṭiggāhikadevatā, rukkhadevatā, ākāsaṭṭhadevatāti evaṃ devatāpi adhammikā bhavissanti. Adhammikarājūnaṃ rajje vātā visamā kharā vāyissanti, te ākāsaṭṭhakavimānāni kampessanti. Tesu kampitesu devatā kupitā devaṃ vassituṃ na dassanti. Vassamānopi sakalaraṭṭhe ekappahāreneva na vassissati, vassamānopi sabbattha kasikammassa vā vappakammassa vā upakāro hutvā na vassissati. Yathā ca raṭṭhe, evaṃ janapadepi gāmepi ekataḷākasarepi ekappahārena na vassissati, taḷākassa uparibhāge vassanto heṭṭhābhāge na vassissati, heṭṭhā vassanto upari na vassissati. Ekasmiṃ bhāge sassaṃ ativassena nassissati, ekasmiṃ avassanena milāyissati, ekasmiṃ sammā vassamāno sampādessati. Evaṃ ekassa rañño rajje vuttasassā vipāko. Tippakārā bhavissanti ekakumbhiyā odano viya. Ayaṃ dasamassa vipāko.

10. Theo dòng thời gian, các vị vua sẽ trở nên phi pháp. Khi các vị vua phi pháp, các quan chức hoàng gia, các vị Bà-la-môn và gia chủ, dân thành thị và dân nông thôn, cho đến cả các vị Sa-môn và Bà-la-môn, tất cả mọi người sẽ trở nên phi pháp. Do đó, các vị chư thiên hộ trì, chư thiên nhận vật cúng tế, thọ thần, chư thiên ở hư không, các vị chư thiên như vậy cũng sẽ trở nên phi pháp. Trong vương quốc của các vị vua phi pháp, gió sẽ thổi bất thường và dữ dội, làm rung chuyển các lâu đài của chư thiên ở hư không. Khi các lâu đài ấy bị rung chuyển, chư thiên nổi giận sẽ không cho mưa rơi xuống. Dù có mưa, mưa cũng sẽ không rơi đồng loạt trên toàn quốc, cũng sẽ không rơi khắp nơi để hỗ trợ cho việc cày cấy hay gieo trồng. Giống như trong quốc độ, mưa cũng sẽ không rơi đồng loạt trong một xứ, một làng, hay trên một hồ nước. Mưa rơi ở phần trên của hồ thì sẽ không rơi ở phần dưới, mưa rơi ở phần dưới thì sẽ không rơi ở phần trên. Ở một vùng, mùa màng sẽ bị hủy hoại do mưa quá nhiều; ở một vùng khác, sẽ bị khô héo do không có mưa; ở một vùng khác, sẽ thành tựu do mưa vừa phải. Như vậy, trong vương quốc của một vị vua, kết quả của mùa màng được gieo trồng sẽ có ba loại, giống như cơm trong một nồi. Đây là quả báo thứ mười.

11. Gacchante gacchanteyeva kāle sāsane parihāyante paccayalolā alajjikā bahū bhikkhū bhavissanti. Te bhagavatā paccayaloluppaṃ nimmathetvā kathitadhammadesanaṃ cīvarādicatupaccayahetu paresaṃ desessanti. Paccayehi mucchitvā nittharaṇapakkhe ṭhitā nibbānābhimukhaṃ katvā desetuṃ na sakkhissanti. Kevalaṃ ‘‘padabyañjanasampattiñceva madhurasaddañca sutvā mahagghāni cīvarādīni dassanti’’iccevaṃ desessanti. Apare antaravīthicatukkarājadvārādīsu nisīditvā kahāpaṇaaḍḍhakahāpaṇapādamāsakarūpādīnipi nissāya desessanti. Iti bhagavatā nibbānagghanakaṃ katvā desitaṃ dhammaṃ catupaccayatthāya ceva kahāpaṇādiatthāya ca vikkiṇitvā desentā satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇantā viya bhavissanti. Ayaṃ ekādasamassa vipāko.

11. Theo dòng thời gian, khi giáo pháp suy tàn, sẽ có nhiều vị Tỳ-khưu tham lam vật dụng, không biết hổ thẹn. Họ sẽ thuyết giảng cho người khác bài pháp mà Đức Thế Tôn đã thuyết để chế ngự sự tham đắm vật dụng, nhưng lại vì mục đích bốn món vật dụng như y phục. Họ sẽ không thể thuyết giảng hướng đến Niết-bàn, đứng trên lập trường giải thoát, thoát khỏi sự tham đắm vật dụng. Họ sẽ chỉ thuyết giảng với ý nghĩ rằng: 'Khi nghe những câu chữ hoàn hảo và âm thanh ngọt ngào, người ta sẽ cúng dường những vật dụng quý giá như y phục.' Những người khác, ngồi ở trong các con hẻm, ngã tư, cổng thành, sẽ thuyết pháp vì những đồng tiền kahāpaṇa, nửa kahāpaṇa, một phần tư, một māsaka. Như vậy, họ thuyết giảng bằng cách bán đi giáo pháp được Đức Thế Tôn thuyết giảng, lấy Niết-bàn làm giá trị, vì lợi ích của bốn món vật dụng và vì lợi ích của tiền bạc; họ sẽ giống như những người bán lõi gỗ chiên-đàn trị giá một trăm ngàn để đổi lấy sữa chua bị hỏng. Đây là quả báo thứ mười một.

12. Adhammikarājakāle loke viparivattanteyeva rājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ yasaṃ na dassanti, akulīnānaññeva dassanti. Te issarā bhavissanti, itarā daliddā. Rājasammukhepi rājadvārepi amaccasammukhepi vinicchayaṭṭhānepi tucchalābusadisānaṃ akulīnānaṃyeva kathā osīditvā ṭhitā viya niccalā suppatiṭṭhitā bhavissati. Saṅghasannipātepi saṅghakammagaṇakammaṭṭhānesu [Pg.68] ceva pattacīvarapariveṇādivinicchayaṭṭhānesu ca dussīlānaṃ pāpapuggalānaṃyeva kathā niyyānikā bhavissati, na lajjibhikkhūnanti evaṃ sabbatthāpi tucchalābūnaṃ sīdanakālo viya bhavissati. Ayaṃ dvādasamassa vipāko.

12. Vào thời các vua bất chính, khi thế gian đang biến động, các vua sẽ không ban cho danh vọng cho các thiện nam tử thuộc dòng dõi cao quý, mà chỉ ban cho những người thuộc dòng dõi thấp hèn. Họ sẽ trở nên quyền thế, còn những người kia thì nghèo khổ. Ngay cả trước mặt vua, tại cổng hoàng cung, trước mặt các quan đại thần, và tại các nơi xử án, lời nói của những kẻ thấp hèn, giống như những quả bầu rỗng, sẽ được xem là vững chắc, bất động, và được thiết lập vững vàng như thể đã chìm xuống. Ngay cả trong các cuộc hội họp của Tăng chúng, tại những nơi thực hiện Tăng sự và các công việc của nhóm, và tại những nơi phân xử về y bát, tịnh xá v.v..., lời nói của những kẻ ác đức, phá giới sẽ có tính quyết định, chứ không phải của các vị tỳ khưu có liêm sỉ. Như vậy, khắp mọi nơi sẽ giống như thời kỳ mà những quả bầu rỗng lại chìm. Đây là kết quả của (giấc mộng) thứ mười hai.

13. Tādiseyeva kāle adhammikarājāno akulīnānaṃ yasaṃ dassanti. Te issarā bhavissanti, kulīnā duggatā. Tesu na keci gāravaṃ karissanti, itaresuyeva karissanti. Rājasammukhe vā amaccasammukhe vā vinicchayaṭṭhāne vā vinicchayakusalānaṃ ghanasilāsadisānaṃ kulaputtānaṃ kathā na ogāhitvā patiṭṭhahissati. Tesu kathentesu ‘‘kiṃ ime kathentī’’ti itare parihāsameva karissanti. Bhikkhusannipātepi vuttappakāresu ṭhānesu neva pesale bhikkhū garukātabbe maññissanti, nāpi nesaṃ kathā pariyogāhitvā patiṭṭhahissati, silānaṃ plavanakālo viya bhavissati. Ayaṃ terasamassa vipāko.

13. Vào thời kỳ như thế, các vua bất chính sẽ ban danh vọng cho những người thuộc dòng dõi thấp hèn. Họ sẽ trở nên quyền thế, còn những người thuộc dòng dõi cao quý thì khốn cùng. Sẽ không có ai tôn trọng những người (dòng dõi cao quý), mà chỉ tôn trọng những người kia (dòng dõi thấp hèn). Dù là trước mặt vua, trước mặt các quan đại thần, hay tại nơi xử án, lời nói của các thiện nam tử thuộc dòng dõi cao quý, những người tài giỏi trong việc xét xử và vững chắc như những tảng đá đặc, sẽ không được lắng nghe và công nhận. Khi họ nói, những người khác sẽ chỉ chế nhạo rằng: ‘Những người này đang nói gì vậy?’ Ngay cả trong các cuộc hội họp của chư Tăng, tại những nơi đã được đề cập, họ cũng sẽ không xem các vị tỳ khưu đức hạnh là đáng kính trọng, lời nói của các vị ấy cũng sẽ không được tiếp thu và công nhận. Sẽ giống như thời kỳ mà những tảng đá lại nổi. Đây là kết quả của (giấc mộng) thứ mười ba.

14. Loke parihāyanteyeva manussā tibbarāgādijātikā kilesānuvattakā hutvā taruṇānaṃ attano bhariyānaṃ vase vattissanti. Gehe dāsakammakārādayopi gomahiṃsādayopi hiraññasuvaṇṇampi sabbaṃ tāsaṃyeva āyattaṃ bhavissati. ‘‘Asukaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ vā paricchadādijātaṃ vā kaha’’nti vutte ‘‘yattha vā tattha vā hotu, kiṃ tuyhiminā byāpārena, tvaṃ mayhaṃ ghare santaṃ vā asantaṃ vā jānitukāmo jāto’’ti vatvā nānappakārehi akkositvā mukhasattīhi koṭṭetvā dāsaceṭake viya vase katvā attano issariyaṃ pavattessanti. Evaṃ madhukapupphappamāṇānaṃ maṇḍūkīnaṃ āsivise kaṇhasappe gilanakālo viya bhavissati. Ayaṃ cuddasamassa vipāko.

14. Khi thế gian suy tàn, con người với bản chất tham ái mãnh liệt, v.v..., đi theo phiền não, sẽ bị các bà vợ trẻ của mình kiểm soát. Trong nhà, tôi tớ, người làm công, v.v..., bò, trâu, v.v..., vàng bạc, tất cả mọi thứ sẽ thuộc quyền kiểm soát của họ. Khi được hỏi: ‘Vàng bạc hay các vật dụng kia ở đâu?’, họ sẽ đáp: ‘Nó ở đâu thì mặc nó, can gì đến ông? Ông muốn biết trong nhà tôi có gì hay không có gì sao?’, rồi mắng nhiếc bằng nhiều cách, dùng lời lẽ sắc bén như dao đâm, và sẽ thực thi quyền hành của mình, bắt chồng phải phục tùng như tôi nam tớ nữ. Như vậy, sẽ giống như thời kỳ mà những con nhái cái, chỉ lớn bằng bông madhuka, lại nuốt những con rắn hổ mang đen kịch độc. Đây là kết quả của (giấc mộng) thứ mười bốn.

15. Dubbalarājakāle pana rājāno hatthisippādīsu akusalā yuddhesu avisāradā bhavissanti. Te attano rājādhipaccaṃ āsaṅkamānā samānajātikānaṃ kulaputtānaṃ issariyaṃ adatvā attano pādamūlikanahāpanakappakādīnaṃ dassanti. Jātigottasampannā kulaputtā rājakule patiṭṭhaṃ alabhamānā jīvikaṃ kappetuṃ asamatthā hutvā issariye ṭhite jātigottahīne akulīne upaṭṭhahantā vicarissanti, suvaṇṇarājahaṃsehi kākassa parivāritakālo viya bhavissati. Ayaṃ pannarasamassa vipāko.

15. Vào thời các vua yếu kém, các vua sẽ không tài giỏi về thuật huấn luyện voi, v.v..., và không có kinh nghiệm chiến trận. Do lo sợ cho vương quyền của mình, họ sẽ không trao quyền bính cho các thiện nam tử thuộc dòng dõi tương xứng, mà sẽ ban cho những kẻ hầu hạ, người hầu tắm, thợ cạo, v.v... của mình. Các thiện nam tử, những người có dòng dõi và gia tộc cao quý, vì không tìm được chỗ đứng trong hoàng tộc, không thể tự mưu sinh, sẽ phải đi lại hầu hạ những kẻ thấp hèn, không có dòng dõi gia tộc nhưng lại có địa vị quyền thế. Sẽ giống như thời kỳ mà một con quạ lại được những con thiên nga hoàng gia vàng óng hầu hạ. Đây là kết quả của (giấc mộng) thứ mười lăm.

16. Adhammikarājakāleyeva [Pg.69] ca akulīnāva rājavallabhā issarā bhavissanti, kulīnā apaññātā duggatā. Te rājānaṃ attano kathaṃ gāhāpetvā vinicchayaṭṭhānādīsu balavanto hutvā dubbalānaṃ paveṇiāgatāni khettavatthādīni ‘‘amhākaṃ santakānī’’ti abhiyuñjitvā te ‘‘na tumhākaṃ, amhāka’’nti āgantvā vinicchayaṭṭhānādīsu vivadante vettalatādīhi paharāpetvā gīvāyaṃ gahetvā apakaḍḍhāpetvā ‘‘attano pamāṇaṃ na jānātha, amhehi saddhiṃ vivadatha, idāni vo paharāpetvā rañño kathetvā hatthapādacchedādīni kāressāmā’’ti santajjessanti. Te tesaṃ bhayena attano santakāni vatthūni ‘‘tumhākaṃyeva tāni, gaṇhathā’’ti niyyātetvā attano gehāni pavisitvā bhītā nipajjissanti. Pāpabhikkhūpi pesale bhikkhū yathāruci viheṭhessanti. Pesalā bhikkhū paṭisaraṇaṃ alabhamānā araññaṃ pavisitvā gahanaṭṭhānesu nilīyissanti. Evaṃ hīnajaccehi ceva pāpabhikkhūhi ca upaddutānaṃ jātimantakulaputtānañceva pesalabhikkhūnañca eḷakānaṃ bhayena tasavakānaṃ palāyanakālo viya bhavissati. Ayaṃ soḷasamassa vipāko. Evaṃ tassa tassa anatthassa pubbanimittabhūte soḷasa mahāsupine passi. Tena vuttaṃ ‘‘kosalarājā viya soḷasa supine’’ti. Ettha ca pubbanimittato attano atthānatthanimittaṃ supinaṃ passanto attano kammānubhāvena passati. Kosalarājā viya lokassa atthānatthanimittaṃ supinaṃ passanto pana sabbasattasādhāraṇakammānubhāvena passatīti veditabbaṃ.

16. Và vào thời các vua bất chính, chỉ những kẻ thấp hèn mới là những người được vua yêu mến và có quyền thế; còn những người dòng dõi cao quý thì vô danh và khốn cùng. Họ sẽ khiến vua chấp nhận lời nói của mình, trở nên có thế lực tại các nơi xử án, v.v..., rồi chiếm đoạt ruộng đất, tài sản, v.v... do tổ tiên để lại của những người yếu thế, nói rằng: ‘Chúng là của chúng tôi.’ Khi những người kia đến và tranh cãi tại các nơi xử án, v.v..., nói rằng: ‘Chúng không phải của các ông, mà là của chúng tôi,’ họ sẽ sai người dùng gậy mây, v.v... đánh đập, nắm cổ lôi đi, và sẽ đe dọa rằng: ‘Các ngươi không biết thân biết phận, lại dám tranh cãi với chúng ta! Bây giờ chúng ta sẽ cho đánh các ngươi rồi tâu với vua để cho chặt tay chân, v.v...’ Do sợ hãi họ, những người kia sẽ giao nộp tài sản của mình, nói rằng: ‘Chúng là của các ông, xin hãy nhận lấy,’ rồi trở về nhà mình, nằm xuống trong sợ hãi. Các tỳ khưu ác đức cũng sẽ quấy nhiễu các tỳ khưu đức hạnh theo ý muốn. Các tỳ khưu đức hạnh, không tìm được nơi nương tựa, sẽ vào rừng và ẩn náu trong những nơi rậm rạp. Như vậy, đối với các thiện nam tử thuộc dòng dõi cao quý và các tỳ khưu đức hạnh bị những kẻ thấp hèn và các tỳ khưu ác đức áp bức, sẽ giống như thời kỳ mà những con chó rừng phải chạy trốn vì sợ những con dê. Đây là kết quả của (giấc mộng) thứ mười sáu. Như vậy, ngài đã thấy mười sáu điềm chiêm bao lớn là những điềm báo trước cho tai họa này hay tai họa khác. Do đó có lời nói rằng: ‘như vua nước Kosala, mười sáu giấc mộng.’ Và ở đây, người thấy một giấc mộng báo điềm lành hay điềm dữ cho chính mình là thấy do năng lực nghiệp của chính mình. Nhưng cần phải hiểu rằng, người thấy một giấc mộng báo điềm lành hay điềm dữ cho thế gian, như vua nước Kosala, là thấy do năng lực nghiệp chung của tất cả chúng sanh.

Kuddhā hi devatāti mahānāgavihāre mahātherassa kuddhā devatā viya. Rohaṇe kira mahānāgavihāre mahāthero bhikkhusaṅghaṃ anapaloketvāva ekaṃ nāgarukkhaṃ chindāpesi. Rukkhe adhivatthā devatā therassa kuddhā paṭhamameva naṃ saccasupinena palobhetvā pacchā ‘‘ito te sattadivasamatthake upaṭṭhāko rājā marissatī’’ti supine ārocesi. Thero taṃ kathaṃ āharitvā rājorodhānaṃ ācikkhi. Tā ekappahāreneva mahāviravaṃ viraviṃsu. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchi. Tā ‘‘evaṃ therena vutta’’nti ārocayiṃsu. Rājā divasaṃ gaṇāpetvā sattāhe vītivatte therassa hatthapāde chindāpesi. Ekantaṃ saccameva hotīti phalassa saccabhāvato vuttaṃ, dassanaṃ [Pg.70] pana vipallatthameva. Teneva pahīnavipallāsā pubbanimittabhūtampi supinaṃ na passanti. Dvīhi tīhipi kāraṇehi kadāci supinaṃ passatīti āha ‘‘saṃsaggabhedato’’ti. ‘‘Asekhā na passanti pahīnavipallāsattā’’ti vacanato catunnampi kāraṇānaṃ vipallāsā eva mūlakāraṇanti daṭṭhabbaṃ.

“Vị thiên nữ nổi giận” là giống như vị thiên nữ đã nổi giận với vị đại trưởng lão ở tu viện Mahānāga. Tương truyền, ở tu viện Mahānāga tại Rohaṇa, một vị đại trưởng lão đã cho đốn một cây nāga mà không hỏi ý kiến Tăng chúng. Vị thiên nữ trú ngụ trên cây đã nổi giận với vị trưởng lão, trước tiên đã dụ dỗ ngài bằng một giấc mộng có vẻ thật, sau đó báo trong mộng rằng: “Kể từ nay, sau bảy ngày, vị vua hộ độ của ngài sẽ băng hà.” Vị trưởng lão đã đem câu chuyện ấy kể lại cho các cung phi của nhà vua. Họ đồng loạt cất tiếng than khóc lớn. Nhà vua hỏi: “Việc gì thế?” Họ tâu rằng: “Trưởng lão đã nói như vậy.” Nhà vua cho đếm ngày, và khi bảy ngày đã trôi qua, ngài đã cho chặt tay chân của vị trưởng lão. (Giấc mộng) được gọi là “hoàn toàn có thật” là do kết quả của nó có thật, nhưng cái thấy (trong mộng) thì lại là sai lệch. Chính vì thế, những vị đã đoạn trừ các tưởng điên đảo không thấy cả những giấc mộng là điềm báo trước. (Kinh) nói rằng “do sự khác biệt trong giao tiếp” là để chỉ rằng đôi khi người ta thấy mộng do hai hoặc ba nguyên nhân. Theo câu “Các bậc Vô học không thấy mộng vì đã đoạn trừ các tưởng điên đảo”, nên hiểu rằng chính các tưởng điên đảo là nguyên nhân gốc rễ của cả bốn nguyên nhân (gây ra mộng).

Tanti supinakāle pavattaṃ bhavaṅgacittaṃ. Rūpanimittādiārammaṇanti kammakammanimittagatinimittato aññaṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ na hoti. Īdisānīti paccakkhato anubhūtapubbaparikappitarūpādiārammaṇāni ceva rāgādisampayuttāni ca. Sabbohārikacittenāti pakaticittena.

“Nó” là tâm hữu phần khởi lên trong lúc chiêm bao. “Đối tượng là tướng sắc v.v...” có nghĩa là không có đối tượng là tướng sắc v.v... nào khác ngoài nghiệp, nghiệp tướng và thú tướng. “Những thứ như vậy” là những đối tượng như sắc v.v... đã từng được kinh nghiệm trực tiếp, đã được tưởng tượng ra trước đây, và những thứ tương ưng với tham v.v... “Bằng tâm thông thường” có nghĩa là bằng tâm tự nhiên.

Dvīhi antehi muttoti kusalākusalasaṅkhātehi dvīhi antehi mutto. Āvajjanatadārammaṇakkhaṇeti idaṃ yāva tadārammaṇuppatti, tāva pavattacittavāraṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Supineneva diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya meti kathanakāle pana abyākatoyeva āvajjanamattasseva uppajjanato’’ti vadanti. Evaṃ vadantehi pañcadvāre dutiyamoghavāre viya manodvārepi āvajjanaṃ dvattikkhattuṃ uppajjitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā bhavaṅgaṃ otaratīti adhippetanti daṭṭhabbaṃ ekacittakkhaṇikassa āvajjanassa uppattiyaṃ ‘‘diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya me’’ti kappanāya asambhavato. Ettha ca ‘‘supinantepi tadārammaṇavacanato paccuppannavasena atītavasena vā sabhāvadhammā supinante ārammaṇaṃ hontī’’ti vadanti. ‘‘Yadipi supinante vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhite rūpādivatthumhi tadārammaṇaṃ vuttaṃ, tathāpi supinante upaṭṭhitanimittassa parikappavasena gahetabbatāya dubbalabhāvato dubbalavatthukattāti vutta’’nti vadanti. Keci pana ‘‘karajakāyassa nirussāhasantabhāvappattito tannissitahadayavatthu na suppasannaṃ hoti, tato tannissitāpi cittappavatti na suppasannā asuppasannavaṭṭinissitadīpappabhā viya, tasmā dubbalavatthukattāti ettha dubbalahadayavatthukattā’’ti atthaṃ vadanti. Vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ.

“Thoát khỏi hai cực đoan” có nghĩa là thoát khỏi hai cực đoan được gọi là thiện và bất thiện. “Trong khoảnh khắc hướng tâm và na-cảnh” được nói đến để chỉ lộ trình tâm diễn ra cho đến khi na-cảnh khởi sinh. Người ta nói rằng: “Tuy nhiên, vào lúc nói ‘dường như tôi đã thấy trong mộng, dường như tôi đã nghe trong mộng’, chỉ có tâm hướng vô ký khởi sinh.” Nên hiểu rằng những người nói như vậy có ý rằng, giống như trong lộ trình vô hiệu thứ hai ở ngũ môn, ở ý môn cũng vậy, tâm hướng khởi sinh hai hoặc ba lần, đứng ở vị trí của tốc hành tâm rồi chìm vào hữu phần, bởi vì không thể có sự tưởng tượng “dường như tôi đã thấy, dường như tôi đã nghe” trong sự khởi sinh của một tâm hướng chỉ có một sát-na tâm. Ở đây, người ta nói rằng: “Vì có nói đến na-cảnh ngay cả trong giấc mộng, nên các pháp tự tánh, hoặc là hiện tại hoặc là quá khứ, trở thành đối tượng trong giấc mộng.” Người ta nói rằng: “Mặc dù na-cảnh được nói đến khi đối tượng sắc v.v... xuất hiện rõ ràng trong giấc mộng, tuy nhiên, vì tướng xuất hiện trong giấc mộng phải được nắm bắt như là một sự tưởng tượng, nên nó yếu ớt; do đó, nó được gọi là ‘có đối tượng yếu ớt’.” Tuy nhiên, một số người giải thích rằng: “Vì thân do nghiệp tạo đã đạt đến trạng thái không nỗ lực và yên tĩnh, nên ý vật nương vào đó không được trong sáng. Do đó, dòng tâm nương vào đó cũng không trong sáng, giống như ánh sáng của ngọn đèn dựa vào một tim đèn không trong sạch. Vì vậy, ở đây ‘có đối tượng yếu ớt’ có nghĩa là ‘có ý vật yếu ớt’.” Nên xem xét và chọn lấy điều hợp lý hơn.

Supinantacetanāti manodvārikajavanavasena pavattā supinantacetanā. Supinañhi passanto manodvārikeneva javanena passati, na pañcadvārikena. Paṭibujjhanto ca manodvārikeneva paṭibujjhati, na pañcadvārikena. Niddāyantassa hi mahāvaṭṭiṃ jāletvā dīpe cakkhusamīpaṃ upanīte paṭhamaṃ cakkhudvārikaṃ āvajjanaṃ bhavaṅgaṃ na āvaṭṭeti, manodvārikameva āvaṭṭeti. Atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati. Dutiyavāre cakkhudvārikaāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti[Pg.71], tato cakkhuviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ pavattati. Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati. Tena cittena ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne āloko’’ti jānāti. Tathā niddāyantassa kaṇṇasamīpe tūriyesu paggahitesu, ghānasamīpe sugandhesu vā duggandhesu vā pupphesu upanītesu, mukhe sappimhi vā phāṇite vā pakkhitte, piṭṭhiyaṃ pāṇinā pahāre dinne paṭhamaṃ sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ na āvaṭṭenti, manodvārikameva āvaṭṭeti, atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati. Dutiyavāre sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ āvaṭṭenti, tato sotaghānajivhākāyaviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ vattati. Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati, tena cittena ñatvā ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne saddo, saṅkhasaddo bherisaddo’’ti vā ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne gandho, mūlagandho’’ti vā ‘‘kiṃ idaṃ mayhaṃ mukhaṃ pakkhittaṃ, sappīti vā phāṇita’’nti vā ‘‘kenamhi piṭṭhiyaṃ pahaṭo, atibaddho me pahāro’’ti vā vattā hoti. Evaṃ manodvārikajavaneneva paṭibujjhati, na pañcadvārikena. Supinampi teneva passati, na pañcadvārikena. Sesamettha suviññeyyameva.

“Tư trong giấc mộng” là tư trong giấc mộng diễn ra dưới dạng tốc hành tâm ở ý môn. Thật vậy, người thấy mộng thấy bằng tốc hành tâm ở ý môn, không phải bằng (tốc hành tâm) ở ngũ môn. Và người thức dậy cũng thức dậy bằng (tốc hành tâm) ở ý môn, không phải bằng (tốc hành tâm) ở ngũ môn. Thật vậy, khi một người đang ngủ, nếu một ngọn đèn với tim đèn lớn được thắp lên và đưa đến gần mắt, thì lúc đầu tâm hướng nhãn môn không làm lay động hữu phần, mà chính tâm hướng ý môn làm lay động. Sau đó, tốc hành tâm khởi lên rồi chìm vào hữu phần. Lần thứ hai, tâm hướng nhãn môn làm lay động hữu phần, sau đó nhãn thức v.v... cho đến cuối tốc hành tâm diễn ra, tiếp theo đó hữu phần khởi lên. Lần thứ ba, khi hữu phần bị lay động bởi tâm hướng ý môn, tốc hành tâm ý môn khởi lên. Bằng tâm ấy, người đó biết: “Ánh sáng gì ở nơi này vậy?” Tương tự, khi một người đang ngủ, nếu nhạc cụ được tấu lên gần tai, hoặc hoa thơm hay hoa hôi được đưa đến gần mũi, hoặc bơ lỏng hay đường phèn được bỏ vào miệng, hoặc một cú đánh bằng tay được giáng vào lưng, thì lúc đầu các tâm hướng nhĩ môn v.v... không làm lay động hữu phần, mà chính tâm hướng ý môn làm lay động, sau đó tốc hành tâm khởi lên rồi chìm vào hữu phần. Lần thứ hai, các tâm hướng nhĩ môn v.v... làm lay động hữu phần, sau đó nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức v.v... cho đến cuối tốc hành tâm diễn ra, tiếp theo đó hữu phần khởi lên. Lần thứ ba, khi hữu phần bị lay động bởi tâm hướng ý môn, tốc hành tâm ý môn khởi lên, và bằng tâm ấy, người đó biết và có thể nói: “Tiếng gì ở nơi này vậy, tiếng ốc tù và hay tiếng trống trận?”, hoặc “Mùi gì ở nơi này vậy, mùi rễ cây?”, hoặc “Cái gì được bỏ vào miệng ta đây, bơ lỏng hay đường phèn?”, hoặc “Ai đã đánh vào lưng ta, cú đánh của ta thật mạnh?”. Như vậy, người ta thức dậy bằng tốc hành tâm ý môn, không phải bằng (tốc hành tâm) ở ngũ môn. Người ta cũng thấy mộng bằng chính tâm ấy, không phải bằng (tốc hành tâm) ở ngũ môn. Phần còn lại ở đây nên được hiểu một cách dễ dàng.

Mahāsupinasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Kinh Đại Mộng đã kết thúc.

7. Vassasuttavaṇṇanā

7. Phần giải về Kinh Mưa.

197. Sattame utusamuṭṭhānanti vassike cattāro māse uppannaṃ. Akālepīti cittavesākhamāsesupi. Vassavalāhakadevaputtānañhi attano ratiyā kīḷitukāmatācitte uppanne akālepi devo vassati. Tatridaṃ vatthu – eko kira vassavalāhakadevaputto vākarakuṭakavāsikhīṇāsavattherassa santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi. Thero ‘‘kosi tva’’nti pucchi. Ahaṃ, bhante, vassavalāhakadevaputtoti. Tumhākaṃ kira cittena devo vassatīti. Āma, bhanteti. Passitukāmā mayanti. Temissatha, bhanteti. Meghasīsaṃ vā gajjitaṃ vā na paññāyati, kathaṃ temissāmāti. Bhante, amhākaṃ cittena devo vassati, tumhe paṇṇasālaṃ pavisathāti. ‘‘Sādhu, devaputtā’’ti pāde dhovitvā paṇṇasālaṃ [Pg.72] pāvisi. Devaputto tasmiṃ pavisanteyeva ekaṃ gītaṃ gāyitvā hatthaṃ ukkhipi, samantā tiyojanaṭṭhānaṃ ekameghaṃ ahosi. Thero addhatinto paṇṇasālaṃ paviṭṭhoti.

197. Trong câu thứ bảy, (mưa) do thời tiết sanh khởi có nghĩa là (mưa) đã sanh khởi trong bốn tháng của mùa mưa. (Mưa) trái mùa có nghĩa là (mưa) ngay cả trong các tháng Chitta và Vesākha. Quả vậy, khi tâm muốn vui đùa theo sở thích của mình sanh khởi nơi các vị thiên tử mây mưa, trời cũng mưa trái mùa. Về việc ấy, có câu chuyện này: Tương truyền, có một vị thiên tử mây mưa đã đi đến gần vị Trưởng lão lậu tận trú ở Vākarakuṭaka, sau khi đảnh lễ đã đứng lại. Vị Trưởng lão hỏi: “Ngươi là ai?” (Vị ấy đáp): “Bạch ngài, con là thiên tử mây mưa.” (Trưởng lão hỏi): “Nghe nói rằng trời mưa là do tâm của các ngươi phải không?” (Vị ấy đáp): “Vâng, bạch ngài.” (Trưởng lão nói): “Ta muốn xem.” (Vị ấy nói): “Bạch ngài, ngài sẽ bị ướt.” (Trưởng lão nói): “Đầu mây hay tiếng sấm cũng không thấy, làm sao ta bị ướt được?” (Vị ấy nói): “Bạch ngài, trời mưa là do tâm của chúng con, xin ngài hãy đi vào cốc lá.” (Vị Trưởng lão) nói: “Lành thay, thiên tử,” rồi rửa chân và đi vào cốc lá. Ngay khi vị ấy đang đi vào, vị thiên tử hát một bài ca và giơ tay lên, khu vực ba do-tuần xung quanh đã trở thành một đám mây duy nhất. Vị Trưởng lão đã đi vào cốc lá trong tình trạng ướt một nửa.

Vassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Mưa (Vassasutta) đã hoàn tất.

8-9. Vācāsuttādivaṇṇanā

8-9. Phần giải thích kinh Lời Nói (Vācāsutta) v.v...

198-9. Aṭṭhame aṅgehīti kāraṇehi. Aṅgīyanti hetubhāvena ñāyantīti aṅgāni, kāraṇāni. Kāraṇatthe ca aṅga-saddo. Pañcahīti hetumhi nissakkavacanaṃ. Samannāgatāti samanuāgatā pavattā yuttā ca. Vācāti samullapana-vācā. Yā ‘‘vācā girā byappatho’’ti (dha. sa. 636) ca, ‘‘nelā kaṇṇasukhā’’ti (dī. ni. 1.9) ca āgacchati. Yā pana ‘‘vācāya ce kataṃ kamma’’nti (dha. sa. aṭṭha. 1 kāyakammadvāra) evaṃ viññatti ca, ‘‘yā catūhi vacīduccaritehi ārati…pe… ayaṃ vuccati sammāvācā’’ti (dha. sa. 299) evaṃ virati ca, ‘‘pharusavācā, bhikkhave, āsevitā bhāvitā bahulīkatā nirayasaṃvattanikā hotī’’ti (a. ni. 8.40) evaṃ cetanā ca vācāti āgatā, na sā idha adhippetā. Kasmā? Abhāsitabbato. ‘‘Subhāsitā hoti, no dubbhāsitā’’ti hi vuttaṃ. Subhāsitāti suṭṭhu bhāsitā. Tenassā atthāvahataṃ dīpeti. Anavajjāti rāgādiavajjarahitā. Imināssa kāraṇasuddhiṃ agatigamanādippavattadosābhāvañca dīpeti. Rāgadosādivimuttañhi yaṃ bhāsato anurodhavivajjanato agatigamanaṃ durasamussitamevāti. Ananuvajjāti anuvādavimuttā. Imināssā sabbākārasampattiṃ dīpeti. Sati hi sabbākārasampattiyaṃ ananuvajjatāti. Viññūnanti paṇḍitānaṃ. Tena nindāpasaṃsāsu bālā appamāṇāti dīpeti.

198-9. Trong câu thứ tám, ‘bởi các chi phần’ có nghĩa là bởi các nguyên nhân. Chúng được gọi là ‘chi phần’ (aṅgāni) vì chúng được biết đến với tính cách là nhân; (chúng là) các nguyên nhân (kāraṇāni). Và từ ‘aṅga’ (chi phần) có nghĩa là nguyên nhân. ‘Bởi năm’ là cách nói xuất xứ cách (nissakkavacanaṃ) theo nghĩa nguyên nhân. ‘Thành tựu’ có nghĩa là đi kèm theo, diễn tiến, và tương ứng. ‘Lời nói’ là lời nói chuyện trò. Lời nói ấy được đề cập là “lời nói, lời phát biểu, cách diễn đạt” (Dhs. 636) và “không lỗi, dễ nghe” (DN. 1.9). Tuy nhiên, lời nói được đề cập đến như là sự biểu lộ (viññatti) trong câu “nghiệp được tạo ra bởi lời nói” (DhsA. 1, kāyakammadvāra); hoặc như là sự chế ngự (virati) trong câu “sự từ bỏ bốn loại lời nói ác hạnh… này được gọi là chánh ngữ” (Dhs. 299); hoặc như là tác ý (cetanā) trong câu “này các Tỳ khưu, lời nói thô ác, khi được thực hành, được tu tập, được làm cho sung mãn, sẽ dẫn đến địa ngục” (AN. 8.40) — thì lời nói ấy không được ám chỉ ở đây. Tại sao? Vì nó không phải là điều được nói ra. Quả vậy, đã được nói rằng: “Là lời nói thiện, không phải lời nói ác.” ‘Lời nói thiện’ là lời được nói một cách tốt đẹp. Qua đó, nó cho thấy sự mang lại lợi ích. ‘Không có lỗi’ là không có lỗi lầm về tham ái v.v... Qua điều này, nó cho thấy sự trong sạch của nguyên nhân và sự không có các lỗi lầm phát sanh từ việc đi vào đường tà v.v... Quả vậy, khi một người nói lời giải thoát khỏi tham, sân, v.v., tránh sự thiên vị, thì việc đi vào đường tà được hoàn toàn loại bỏ. ‘Không bị chỉ trích’ là không bị khiển trách. Qua điều này, nó cho thấy sự hoàn hảo về mọi phương diện. Quả vậy, khi có sự hoàn hảo về mọi phương diện thì không bị chỉ trích. ‘Bởi người trí’ có nghĩa là bởi các bậc hiền trí. Qua đó, nó cho thấy rằng trong việc chê bai và tán thán, kẻ ngu không phải là thước đo.

Imehi khotiādīni tāni aṅgāni paccakkhato dassento taṃ vācaṃ nigameti. Yañca aññe paṭiññādīhi avayavehi, nāmādīhi padehi, liṅgavacanavibhattikālakārakasampattīhi ca samannāgataṃ musāvādādivācampi subhāsitanti maññanti, taṃ paṭisedheti. Avayavādisamannāgatāpi hi tathārūpī [Pg.73] vācā dubbhāsitāva hoti attano ca paresañca anatthāvahattā. Imehi pana pañcahaṅgehi samannāgatā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannāpi hoti, tathāpi subhāsitāva lokiyalokuttarahitasukhāvahattā. Tathā hi maggapasse sassaṃ rakkhantiyā sīhaḷaceṭikāya sīhaḷakeneva jātijarāmaraṇayuttaṃ gītikaṃ gāyantiyā saddaṃ sutvā maggaṃ gacchantā saṭṭhimattā vipassakabhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu.

Bằng câu ‘Quả vậy, bởi những điều này...’, ngài kết luận về lời nói ấy bằng cách chỉ ra các chi phần đó một cách trực tiếp. Và ngài bác bỏ điều mà những người khác cho là lời nói thiện, ngay cả lời nói dối v.v..., vốn được trang bị các thành phần như mệnh đề v.v..., các từ như danh từ v.v..., và sự hoàn hảo về giống, số, cách, thời, và cú pháp. Quả vậy, dù được trang bị các thành phần v.v..., lời nói như vậy thực sự là lời nói ác vì nó mang lại điều bất lợi cho mình và cho người khác. Nhưng nếu lời nói được thành tựu năm chi phần này, dù cho nó thuộc về ngôn ngữ của người man di hay thuộc về bài hát của một cô tớ gái mang nồi, nó vẫn là lời nói thiện vì nó mang lại lợi ích và hạnh phúc thế gian và siêu thế. Ví như, sau khi nghe âm thanh của một cô tớ gái người Tích Lan đang giữ lúa bên vệ đường hát một bài ca bằng tiếng Tích Lan về sanh, lão, và tử, khoảng sáu mươi vị Tỳ khưu tu thiền quán đang đi trên đường đã chứng đắc A-la-hán quả.

Tathā tisso nāma āraddhavipassako bhikkhu padumassarasamīpena gacchanto padumassare padumāni bhañjitvā –

Tương tự, một vị Tỳ khưu tên là Tissa, một người đã nỗ lực tu thiền quán, trong khi đi gần một hồ sen, (đã nghe một cô tớ gái) đang bẻ hoa sen trong hồ sen –

‘‘Pātova phullitakokanadaṃ,Sūriyālokena bhijjiyate;

Evaṃ manussattaṃ gatā sattā,Jarābhivegena maddīyantī’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.213;

su. ni. aṭṭha. 2.452 subhāsitasuttavaṇṇanā) –

‘Hoa súng đỏ nở vào buổi sáng, bị ánh sáng mặt trời làm cho tàn úa; cũng vậy, chúng sanh đã được thân người, bị sức mạnh của tuổi già giày vò.’ (SA. 1.1.213; SnA. 2.452, Subhāsitasuttavaṇṇanā) –

Imaṃ gītiṃ gāyantiyā ceṭikāya sutvā arahattaṃ patto.

Sau khi nghe bài ca này do cô tớ gái hát, vị ấy đã chứng đắc A-la-hán quả.

Buddhantarepi aññataro puriso sattahi puttehi saddhiṃ aṭavito āgamma aññatarāya itthiyā musalena taṇḍule koṭṭentiyā –

Cũng vậy, trong một thời kỳ không có Đức Phật, một người đàn ông nọ, cùng với bảy người con trai từ trong rừng trở về, (đã nghe) một người phụ nữ nọ đang dùng chày giã gạo –

‘‘Jarāya parimadditaṃ etaṃ, milātacammanissitaṃ;

Maraṇena bhijjati etaṃ, maccussa ghāsamāmisaṃ.

‘Thân này bị tuổi già giày vò, được bao bọc bởi lớp da nhăn nheo; thân này bị cái chết phá vỡ, là thức ăn, là miếng mồi của thần chết.

‘‘Kimīnaṃ ālayaṃ etaṃ, nānākuṇapena pūritaṃ;

Asucibhājanaṃ etaṃ, tadalikkhandhasamaṃ ida’’nti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.213;

su. ni. aṭṭha. 2.452 subhāsitasuttavaṇṇanā) –

‘Thân này là nơi ở của giòi bọ, chứa đầy các loại tử thi; thân này là đồ chứa vật bất tịnh, nó giống như một đống ô uế.’ (SA. 1.1.213; SnA. 2.452, Subhāsitasuttavaṇṇanā) –

Imaṃ gītaṃ sutvā paccavekkhanto saha puttehi paccekabodhiṃ patto. Evaṃ imehi pañcahi aṅgehi samannāgatā vācā sacepi milakkhubhāsāya pariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannā vācā hoti, tathāpi subhāsitāti veditabbā. Subhāsitā eva anavajjā ananuvajjā ca viññūnaṃ atthatthikānaṃ kulaputtānaṃ atthappaṭisaraṇānaṃ, no byañjanappaṭisaraṇānanti. Navamaṃ uttānameva.

Sau khi nghe bài ca này, trong khi quán xét, ông cùng với các con trai đã chứng đắc giác ngộ của bậc Độc Giác Phật. Như vậy, lời nói thành tựu năm chi phần này, dù cho nó thuộc về ngôn ngữ của người man di hay thuộc về bài hát của một cô tớ gái mang nồi, cũng nên được biết là lời nói thiện. Chỉ có lời nói thiện mới không có lỗi và không bị chỉ trích đối với người trí, đối với các thiện gia nam tử tìm cầu ý nghĩa, những người nương tựa vào ý nghĩa, chứ không phải những người nương tựa vào văn tự. Câu thứ chín thì rõ ràng.

Vācāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Lời Nói (Vācāsutta) v.v... đã hoàn tất.

10. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā

10. Phần giải thích kinh Xuất Ly (Nissāraṇīyasutta)

200. Dasame [Pg.74] nissarantīti nissaraṇīyāti vattabbe dīghaṃ katvā niddeso. Kattari hesa anīya-saddo yathā ‘‘niyyāniyā’’ti. Tenāha ‘‘nissaṭā’’ti. Kuto pana nissaṭā? Yathāsakaṃ paṭipakkhato. Nijjīvaṭṭhena dhātuyoti āha ‘‘attasuññasabhāvā’’ti. Atthato pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuviseso. Tādisassa bhikkhuno kilesavasena kāmesu manasikāro natthīti āha ‘‘vīmaṃsanattha’’nti, ‘‘nekkhammaniyataṃ idāni me cittaṃ, kiṃ nu kho kāmavitakkopi uppajjissatī’’ti vīmaṃsantassāti attho. Pakkhandanaṃ nāma anuppaveso. So pana tattha natthīti āha ‘‘nappavisatī’’ti. Pasīdanaṃ nāma abhiruci. Santiṭṭhanaṃ patiṭṭhānaṃ. Vimuccanaṃ adhimuccananti. Taṃ sabbaṃ paṭikkhipanto vadati ‘‘pasādaṃ nāpajjatī’’tiādi. Evaṃbhūtaṃ panassa cittaṃ tassa kathaṃ tiṭṭhatīti āha ‘‘yathā’’tiādi.

200. Trong câu thứ mười, đáng lẽ phải nói là nissaraṇīyā (có khả năng xuất ly) thì lại được giải thích bằng cách kéo dài âm thành nissarantīti (xuất ly). Ở đây, tiếp vị ngữ anīya có nghĩa là chủ động cách, giống như trong câu ‘niyyāniyā’ (có khả năng đưa ra). Do đó, ngài nói là ‘nissaṭā’ (đã thoát ra). Nhưng thoát ra khỏi cái gì? Khỏi các pháp đối nghịch tương ứng. Do có ý nghĩa là vô ngã, nên gọi là giới (dhātu), ngài nói là ‘attasuññasabhāvā’ (có bản chất không tự ngã). Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, đó là một loại đặc biệt của pháp giới và ý thức giới. Đối với vị tỳ khưu như vậy, không có sự tác ý đến các dục theo khuynh hướng của phiền não, nên ngài nói là ‘vīmaṃsanattha’ (với mục đích thẩm sát), có nghĩa là đối với người đang thẩm sát rằng: ‘Bây giờ tâm của ta đã quyết hướng về sự xuất ly, liệu có còn tư duy về dục nào khởi lên không?’. Pakkhandanaṃ có nghĩa là sự thâm nhập. Nhưng điều đó không có ở đây, nên ngài nói là ‘nappavisatī’ (không đi vào). Pasīdanaṃ có nghĩa là sự ưa thích. Santiṭṭhanaṃ là sự an trú. Vimuccanaṃ là sự quyết đoán. Bác bỏ tất cả những điều đó, ngài nói là ‘pasādaṃ nāpajjatī’ (không phát sinh sự trong sạch), v.v. Tâm của vị ấy đã trở nên như vậy, làm thế nào nó an trú được? Ngài nói là ‘yathā’ (giống như), v.v.

Tanti paṭhamajjhānaṃ. Assāti bhikkhuno. Cittaṃ pakkhandatīti parikammacittena saddhiṃ jhānacittaṃ ekattavasena ekajjhaṃ katvā vadati. Gocare gatattāti attano ārammaṇe eva pavattattā. Ahānabhāgiyattāti ṭhitibhāgiyattā. Suṭṭhu vimuttanti vikkhambhanavimuttiyā sammadeva vimuttaṃ. Cittassa ca kāyassa ca vihananato vighāto. Dukkhaṃ paridahanato pariḷāho. Kāmavedanaṃ na vediyati anuppajjanato. Nissaranti tatoti nissaraṇaṃ. Ke nissaranti? Kāmā. Evañca kāmānanti kattusāmivacanaṃ suṭṭhu yujjati. Yadaggena kāmā tato nissaṭāti vuccanti, tadaggena jhānampi kāmato nissaṭanti vattabbataṃ labhatīti vuttaṃ ‘‘kāmehi nissaṭattā’’ti. Evaṃ vikkhambhanavasena kāmanissaraṇaṃ vatvā idāni samucchedavasena accantato nissaraṇaṃ dassetuṃ ‘‘yo panā’’tiādi vuttaṃ. Sesapadesūti sesakoṭṭhāsesu.

Tanti (ấy) là sơ thiền. Assā (của vị ấy) là của vị tỳ khưu. Cittaṃ pakkhandati (tâm đi vào) là nói về việc hợp nhất tâm chuẩn bị cùng với tâm thiền thành một thể duy nhất. Gocare gatattā (do đã đi vào cảnh giới) là do đã diễn tiến trong đối tượng của chính nó. Ahānabhāgiyattā (do không thuộc phần suy thoái) là do thuộc phần an trú. Suṭṭhu vimuttaṃ (được giải thoát tốt đẹp) là được giải thoát một cách chân chánh bằng sự giải thoát do đè nén. Vighāto (sự phiền não) là do sự não hại của tâm và thân. Pariḷāho (sự thiêu đốt) là do sự thiêu đốt của khổ. Kāmavedanaṃ na vediyati (không cảm thọ dục thọ) là do nó không khởi lên. Nissaranti tato (chúng thoát ra khỏi đó) nên gọi là nissaraṇaṃ (sự thoát ly). Ai thoát ra? Các dục. Và như vậy, từ kāmānaṃ rất phù hợp với nghĩa sở hữu chủ cách (kattusāmivacanaṃ). Bằng đỉnh điểm nào mà các dục được gọi là đã thoát ra khỏi đó, thì bằng đỉnh điểm ấy, thiền cũng đạt được trạng thái được gọi là đã thoát ra khỏi các dục, nên được nói là ‘kāmehi nissaṭattā’ (do đã thoát khỏi các dục). Sau khi nói về sự thoát khỏi các dục bằng cách đè nén như vậy, bây giờ để chỉ ra sự thoát ly hoàn toàn bằng cách đoạn trừ, ngài đã nói ‘yo panā’ (còn người nào), v.v. Sesapadesu (trong các câu còn lại) là trong các phần còn lại.

Ayaṃ pana visesoti visesaṃ vadantena taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvātiādiko avisesoti katvā dutiyatatiyavāresu sabbaso anāmaṭṭho, catutthavāre pana ayampi visesoti dassetuṃ ‘‘accantanissaraṇañcettha arahattaphalaṃ yojetabba’’nti vuttaṃ. Yasmā arūpajjhānaṃ [Pg.75] pādakaṃ katvā aggamaggaṃ adhigantvā arahatte ṭhitassa cittaṃ sabbaso rūpehi nissaṭaṃ nāma hoti. Tassa hi phalasamāpattito vuṭṭhāya vīmaṃsanatthaṃ rūpābhimukhaṃ cittaṃ pesentassa. Idamakkhātanti samathayānikānaṃ vasena heṭṭhā cattāro vārā gahitā. Idaṃ pana sukkhavipassakassa vasenāti āha ‘‘suddhasaṅkhāre’’tiādi. ‘‘Puna sakkāyo natthī’’ti uppannanti ‘‘idāni me sakkāyappabandho natthī’’ti vīmaṃsantassa uppannaṃ.

‘Ayaṃ pana viseso’ (đây là sự khác biệt), người nói về sự khác biệt, do xem rằng ‘lấy thiền ấy làm nền tảng’ v.v. không phải là sự khác biệt, nên đã hoàn toàn không đề cập đến trong trường hợp thứ hai và thứ ba. Nhưng trong trường hợp thứ tư, để chỉ ra rằng đây cũng là một sự khác biệt, ngài đã nói: ‘accantanissaraṇañcettha arahattaphalaṃ yojetabba’ (và ở đây, sự thoát ly hoàn toàn nên được liên kết với A-la-hán quả). Bởi vì đối với người đã lấy thiền vô sắc làm nền tảng, chứng đắc thánh đạo cao nhất, và an trú trong A-la-hán quả, tâm của vị ấy được gọi là đã hoàn toàn thoát khỏi các sắc. Quả vậy, đối với vị ấy, sau khi xuất khỏi quả định, khi hướng tâm đến sắc với mục đích thẩm sát... ‘Idamakkhātaṃ’ (điều này đã được giải thích), bốn trường hợp dưới đây được trình bày theo phương thức của người tu tập theo xa-ma-tha (samathayānika). Còn điều này là theo phương thức của người tu thuần quán (sukkhavipassaka), nên ngài nói là ‘suddhasaṅkhāre’ (các hành thuần túy), v.v. ‘Puna sakkāyo natthī’ti uppannaṃ (thân kiến không còn nữa đã khởi lên) có nghĩa là đã khởi lên cho người đang thẩm sát rằng: ‘Bây giờ, sự tiếp nối của thân kiến không còn đối với ta nữa’.

Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Xuất Ly đã chấm dứt.

Brāhmaṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích phẩm Bà La Môn đã chấm dứt.

Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

Phần năm mươi thứ tư đã chấm dứt.

5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ

5. Phần năm mươi thứ năm

(21) 1. Kimilavaggo

(21) 1. Phẩm Kimila

1-4. Kimilasuttādivaṇṇanā

1-4. Giải thích kinh Kimila, v.v.

201-4. Pañcamassa [Pg.76] paṭhamadutiyāni uttānatthāneva. Tatiye adhivāsanaṃ khamanaṃ, paresaṃ dukkaṭaṃ duruttañca paṭivirodhākaraṇena attano upari āropetvā vāsanaṃ adhivāsanaṃ, tadeva khantīti adhivāsanakkhanti. Subhe ratoti sūrato, suṭṭhu vā pāpato orato virato sorato, tassa bhāvo soraccaṃ. Tenāha ‘‘soraccenāti sucisīlatāyā’’ti. Sā hi sobhanakammaratatā, suṭṭhu vā pāpato oratabhāvo viratatā. Catutthe natthi vattabbaṃ.

201-4. Kinh thứ nhất và thứ hai của phẩm thứ năm có ý nghĩa rõ ràng. Trong kinh thứ ba, adhivāsanaṃ là sự kham nhẫn. Adhivāsanaṃ là sự chịu đựng, bằng cách không chống đối mà gánh lấy về phần mình những hành vi sai trái và lời nói ác độc của người khác, chính điều đó là sự nhẫn nại, nên gọi là adhivāsanakkhanti (sự kham nhẫn). Subhe rato (người ưa thích điều thiện) là sūrato (người hiền thiện). Hoặc, suṭṭhu orato virato pāpato (người khéo léo chế ngự, từ bỏ điều ác) là sorato (người nhu hòa). Trạng thái của người ấy là soraccaṃ (sự nhu hòa). Do đó, ngài nói: ‘soraccenā’ti sucisīlatāyā’ (bằng sự nhu hòa, nghĩa là bằng giới hạnh trong sạch). Vì đó chính là sự ưa thích hành động tốt đẹp, hoặc là trạng thái khéo léo chế ngự, từ bỏ điều ác. Trong kinh thứ tư, không có gì để nói.

Kimilasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Kimila, v.v. đã chấm dứt.

5. Cetokhilasuttavaṇṇanā

5. Giải thích kinh Tâm Hoang Vu

205. Pañcame cetokhilā nāma atthato vicikicchā kodho ca. Te pana yasmiṃ santāne uppajjanti, tassa kharabhāvo kakkhaḷabhāvo hutvā upatiṭṭhanti, pageva attanā sampayuttacittassāti āha ‘‘cittassa thaddhabhāvā’’ti. Yathā lakkhaṇapāripūriyā gahitāya sabbā satthu rūpakāyasirī gahitā eva nāma hoti evaṃ sabbaññutāya sabbadhammakāyasirī gahitā eva nāma hotīti tadubhayavatthukameva kaṅkhaṃ dassento ‘‘sarīre kaṅkhamāno’’tiādimāha. Vicinantoti dhammasabhāvaṃ vīmaṃsanto. Kicchatīti kilamati. Vinicchetuṃ na sakkotīti sanniṭṭhātuṃ na sakkoti. Ātapati kileseti ātappaṃ, sammāvāyāmoti āha ‘‘ātappāyāti kilesasantāpanavīriyakaraṇatthāyā’’ti. Punappunaṃ yogāyāti bhāvanaṃ punappunaṃ yuñjanāya. Satatakiriyāyāti bhāvanāya nirantarappayogāya.

205. Trong kinh thứ năm, cetokhilā (tâm hoang vu) về mặt ý nghĩa là sự hoài nghi và sân hận. Khi chúng khởi lên trong dòng tâm thức của người nào, chúng hiện khởi thành trạng thái thô cứng, chai sạn của người ấy, huống hồ là đối với tâm tương ưng với chúng, nên ngài nói là ‘cittassa thaddhabhāvā’ (trạng thái cứng nhắc của tâm). Giống như khi sự viên mãn của các tướng được nắm bắt thì toàn bộ vẻ huy hoàng của sắc thân của bậc Đạo Sư cũng được nắm bắt, cũng vậy, khi trí toàn giác được nắm bắt thì toàn bộ vẻ huy hoàng của pháp thân cũng được nắm bắt. Để chỉ ra sự hoài nghi dựa trên cả hai nền tảng đó, ngài đã nói ‘sarīre kaṅkhamāno’ (hoài nghi về thân thể), v.v. Vicinanto (tìm tòi) là thẩm sát bản chất của các pháp. Kicchati (phiền muộn) là mệt mỏi. Vinicchetuṃ na sakkoti (không thể quyết định) là không thể đi đến kết luận. Ātappaṃ (sự nhiệt tâm) là đốt cháy phiền não, đó là chánh tinh tấn, nên ngài nói: ‘ātappāyā’ti kilesasantāpanavīriyakaraṇatthāyā’ (để nhiệt tâm, nghĩa là để thực hiện sự tinh tấn đốt cháy phiền não). Punappunaṃ yogāya (để chuyên tâm lặp đi lặp lại) là để thực hành thiền định lặp đi lặp lại. Satatakiriyāya (để hành động liên tục) là để áp dụng thiền định không gián đoạn.

Paṭivedhadhamme kaṅkhamānoti ettha kathaṃ lokuttaradhamme kaṅkhā pavattīti? Na ārammaṇakaraṇavasena, anussutākāraparivitakkaladdhe parikappitarūpe kaṅkhā [Pg.77] pavattatīti dassento āha ‘‘vipassanā…pe… vadanti, taṃ atthi nu kho natthīti kaṅkhatī’’ti. Sikkhāti cettha pubbabhāgasikkhā veditabbā. Kāmañcettha visesuppattiyā mahāsāvajjatāya ceva saṃvāsanimittaṃ ghaṭanāhetu abhiṇhuppattikatāya ca sabrahmacārīsūti kopassa visayo visesetvā vutto, aññatthāpi kopo na cetokhiloti na sakkā viññātunti keci. Yadi evaṃ vicikicchāyapi ayaṃ nayo āpajjati, tasmā yathārutavasena gahetabbaṃ.

Ở đây, câu “nghi ngờ về pháp cần được chứng ngộ,” sự nghi ngờ về pháp siêu thế khởi lên như thế nào? Không phải theo cách lấy làm đối tượng, để chỉ ra rằng sự nghi ngờ khởi lên trong hình thức được tưởng định, được lãnh hội do sự suy xét theo cách thức đã được nghe theo, ngài đã nói: “Tuệ quán…v.v… họ nói rằng, người ấy nghi ngờ rằng ‘điều ấy có hay không có.’” Và ở đây, nên hiểu “học pháp” là học pháp ở giai đoạn đầu. Mặc dù ở đây, đối tượng của sự tức giận được nói một cách đặc biệt là “đối với các vị đồng phạm hạnh” là do sự phát sanh đặc biệt, do có lỗi lầm lớn, là dấu hiệu của sự chung sống, là nguyên nhân của sự tranh chấp, và do sự phát sanh thường xuyên, nhưng một số người cho rằng: “Không thể biết được rằng sự tức giận ở trường hợp khác không phải là sự hoang vu của tâm.” Nếu vậy, phương pháp này cũng sẽ áp dụng cho cả sự do dự. Do đó, nên hiểu theo như đã được trình bày.

Cetokhilasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Cetokhila (Tâm Hoang Vu) đã chấm dứt.

6-8. Vinibandhasuttādivaṇṇanā

6-8. Giải thích về kinh Vinibandha (Trói Buộc), v.v…

206-8. Chaṭṭhe pavattituṃ appadānavasena kusalacittaṃ vinibandhantīti cetasovinibandhā. Taṃ pana vinibandhantā muṭṭhiggāhaṃ gaṇhantā viya hontīti āha ‘‘cittaṃ vinibandhitvā’’tiādi. Kāmagiddho puggalo vatthukāmepi kilesakāmepi assādeti abhinandatīti vuttaṃ ‘‘vatthukāmepi kilesakāmepī’’ti. Attano kāyeti attano nāmakāye, attabhāve vā. Bahiddhārūpeti paresaṃ kāye anindriyabaddharūpe ca. Udaraṃ avadihati upacinoti pūretīti udarāvadehakaṃ. Seyyasukhanti seyyāya sayanavasena uppajjanakasukhaṃ. Samparivattakanti samparivattitvā. Paṇidhāyāti taṇhāvaseneva paṇidahitvā. Iti pañcavidhopi lobhaviseso eva ‘‘cetovinibandho’’ti vuttoti veditabbo. Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ.

206-8. Trong kinh thứ sáu, chúng được gọi là những trói buộc của tâm (cetosovinibandhā) vì chúng trói buộc tâm thiện bằng cách không cho nó tiến hành. Và khi trói buộc như vậy, chúng giống như việc nắm chặt tay, nên ngài đã nói: “sau khi đã trói buộc tâm,” v.v… Người tham ái dục lạc thì thưởng thức và vui thích cả dục đối tượng lẫn dục phiền não, nên được nói là “cả dục đối tượng lẫn dục phiền não.” “Trong thân của mình” có nghĩa là trong danh thân của mình, hoặc trong tự thể. “Trong các sắc ở bên ngoài” có nghĩa là trong thân của người khác và trong các sắc không liên quan đến các căn. “Sự ham ăn” là người cạo vét, tích trữ, làm đầy bụng. “Lạc do nằm” là sự sung sướng phát sanh do việc nằm ngủ. “Trằn trọc” là sau khi đã lăn qua lộn lại. “Sau khi đã mong cầu” là sau khi đã mong cầu do ái dục. Như vậy, cần phải hiểu rằng năm loại tham đặc biệt này được gọi là “sự trói buộc của tâm.” Không có gì để nói về kinh thứ bảy và thứ tám.

Vinibandhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Vinibandha (Trói Buộc), v.v… đã chấm dứt.

9-10. Gītassarasuttādivaṇṇanā

9-10. Giải thích về kinh Gītassara (Giọng Hát), v.v…

209-210. Navame āyatako nāma gītassaro taṃ taṃ vattaṃ bhinditvā akkharāni vināsetvā pavattoti āha ‘‘āyatakenā’’tiādi. Dhammehi suttavattaṃ nāma atthi, gāthāvattaṃ nāma atthi, taṃ vināsetvā atidīghaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Dhammañhi bhāsantena caturassena vattena parimaṇḍalāni [Pg.78] padabyañjanāni dassetabbāni. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, sarabhañña’’nti (cūḷava. 249) ca vacanato sarena dhammaṃ bhaṇituṃ vaṭṭati. Sarabhaññe kira taraṅgavattadhotakavattabhāgaggahakavattādīni dvattiṃsa vattāni atthi. Tesu yaṃ icchati, taṃ kātuṃ labhatīti. Dasame natthi vattabbaṃ.

209-210. Trong kinh thứ chín, giọng hát được gọi là kéo dài (āyatako) vì nó diễn ra bằng cách phá vỡ quy tắc này kia và làm hỏng các mẫu tự, nên ngài đã nói: “với giọng kéo dài,” v.v… Trong các pháp, có quy tắc văn xuôi, có quy tắc thi kệ; không được phép làm cho quá dài bằng cách phá hỏng chúng. Thật vậy, người nói Pháp nên trình bày các từ và âm tiết tròn trịa theo một quy tắc cân đối. Và theo câu “Này các Tỳ khưu, Ta cho phép tụng đọc có âm điệu (sarabhañña),” thì được phép tụng đọc Pháp với âm điệu. Tương truyền, trong việc tụng đọc có âm điệu, có ba mươi hai quy tắc như quy tắc gợn sóng, quy tắc thanh tẩy, quy tắc phân đoạn, v.v… Trong số đó, vị ấy được phép thực hiện quy tắc nào mình muốn. Không có gì để nói về kinh thứ mười.

Gītassarasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Gītassara (Giọng Hát), v.v… đã chấm dứt.

Kimilavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về phẩm Kimila đã chấm dứt.

(22) 2. Akkosakavaggo

(22) 2. Phẩm Akkosaka (Mắng Nhiếc).

1-2. Akkosakasuttādivaṇṇanā

1-2. Giải thích về kinh Akkosaka (Mắng Nhiếc), v.v…

211-2. Dutiyassa paṭhame dasahi akkosavatthūhi akkosakoti ‘‘bālosi, mūḷhosi, oṭṭhosi, goṇosi, gadrabhosī’’tiādinā dasahi akkosavatthūhi akkosako. ‘‘Hotu, muṇḍakasamaṇa, adaṇḍo ahanti karosi, idāni te rājakulaṃ gantvā daṇḍaṃ āropessāmī’’tiādīni vadanto paribhāsako nāmāti āha ‘‘bhayadassanena paribhāsako’’ti. Lokuttaradhammā apāyamaggassa paripanthabhāvato paripantho nāmāti āha ‘‘lokuttaraparipanthassa chinnattā’’ti, lokuttarasaṅkhātassa apāyamaggaparipanthassa chinnattāti attho. Dutiye natthi vattabbaṃ.

211-2. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, người mắng nhiếc (akkosako) là người mắng nhiếc với mười sự việc để mắng nhiếc, như: “Ngươi là kẻ ngu, ngươi là kẻ si, ngươi là con lạc đà, ngươi là con bò, ngươi là con lừa.” Người hăm dọa (paribhāsako) là người nói những lời như: “Này sa-môn trọc đầu, cứ cho là ngươi làm như ta không có hình phạt, bây giờ ta sẽ đến hoàng cung và bắt ngươi chịu phạt,” nên được nói là “người hăm dọa bằng cách cho thấy sự sợ hãi.” Các pháp siêu thế được gọi là chướng ngại vì chúng là chướng ngại đối với con đường đến cõi khổ, nên ngài đã nói: “do chướng ngại siêu thế đã được đoạn trừ,” có nghĩa là do chướng ngại đối với con đường đến cõi khổ, được gọi là siêu thế, đã được đoạn trừ. Không có gì để nói về kinh thứ hai.

Akkosakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Akkosaka (Mắng Nhiếc), v.v… đã chấm dứt.

3-10. Sīlasuttādivaṇṇanā

3-10. Giải thích về kinh Sīla (Giới), v.v…

213-220. Tatiye (dī. ni. ṭī. 2.149) dussīloti ettha du-saddo abhāvattho ‘‘duppañño’’tiādīsu (ma. ni. 1.449) viya, na garahaṇatthoti āha ‘‘asīlo nissīlo’’ti. Bhinnasaṃvaroti ettha samādinnasīlo kenaci kāraṇena sīlabhedaṃ patto, so tāva bhinnasaṃvaro hotu. Yo pana sabbena sabbaṃ asamādinnasīlo ācārahīno, so kathaṃ bhinnasaṃvaro nāma hotīti[Pg.79]? Sopi sādhusamācārassa pariharaṇīyassa bheditattā bhinnasaṃvaro eva nāma. Vinaṭṭhasaṃvaro saṃvararahitoti hi vuttaṃ hoti. Taṃ taṃ sippaṭṭhānaṃ. Māghātakāleti ‘‘mā ghātetha pāṇīna’’nti evaṃ māghātaghosanaṃ ghositadivase. Abbhuggacchati pāpako kittisaddo. Ajjhāsayena maṅku hotiyeva vippaṭisāribhāvato.

213-220. Trong kinh thứ ba, ở từ “dussīlo” (người ác giới), tiếp đầu ngữ “du-” có nghĩa là không có, giống như trong các từ “duppañño” (người không có trí tuệ), v.v…, chứ không có nghĩa là khiển trách, nên ngài đã nói: “người không có giới, người vô giới.” Ở đây, “người có sự phòng hộ bị phá vỡ” (bhinnasaṃvaro), người đã thọ giới nhưng vì một lý do nào đó đã đạt đến sự phá vỡ giới, người ấy trước hết là người có sự phòng hộ bị phá vỡ. Nhưng người hoàn toàn không thọ giới, thiếu hạnh kiểm, làm sao có thể được gọi là người có sự phòng hộ bị phá vỡ? Người ấy cũng được gọi là người có sự phòng hộ bị phá vỡ vì đã phá vỡ hạnh kiểm tốt đẹp cần phải tuân theo. Thật vậy, điều này có nghĩa là người có sự phòng hộ bị hủy hoại, không có sự phòng hộ. “Lĩnh vực nghề nghiệp này kia.” “Vào thời điểm không sát sanh” là vào ngày công bố lời tuyên bố không sát sanh rằng: “chớ có giết hại các chúng sanh.” “Tiếng tăm xấu xa lan truyền.” “Do khuynh hướng, người ấy trở nên bối rối” chính là do trạng thái hối hận.

Tassāti dussīlassa. Samādāya vattitaṭṭhānanti uṭṭhāya samuṭṭhāya katakāraṇaṃ. Āpāthaṃ āgacchatīti taṃ manaso upaṭṭhāti. Ummīletvā idhalokanti ummīlanakāle attano puttadārādivasena idhalokaṃ passati. Nimīletvā paralokanti nimīlanakāle gatinimittupaṭṭhānavasena paralokaṃ passati. Tenāha ‘‘cattāro apāyā’’tiādi. Pañcamapadanti ‘‘kāyassa bhedā’’tiādinā vutto pañcamo ādīnavakoṭṭhāso. Vuttavipariyāyenāti vuttatthāya ādīnavakathāya vipariyāyena ‘‘appamatto taṃ taṃ kasivaṇijjādiṃ yathākālaṃ sampādetuṃ sakkotī’’tiādinā. Pāsaṃsaṃ sīlamassa atthīti sīlavā. Sīlasampannoti sīlena samannāgato sampannasīloti evamādikaṃ pana atthavacanaṃ sukaranti anāmaṭṭhaṃ. Catutthādīni uttānatthāneva.

“Của người ấy” có nghĩa là của người ác giới. “Nơi đã thực hành sau khi đã thọ trì” là nguyên nhân đã được thực hiện, đã phát sanh, đã khởi lên. “Đi vào tầm nhận thức” có nghĩa là điều ấy hiện ra trong tâm. “Mở mắt ra là thế giới này” có nghĩa là vào lúc mở mắt, người ấy thấy thế giới này qua hình ảnh vợ con của mình, v.v… “Nhắm mắt lại là thế giới bên kia” có nghĩa là vào lúc nhắm mắt, người ấy thấy thế giới bên kia qua sự xuất hiện của tướng điềm báo về cảnh giới (gatinimitta). Do đó, ngài đã nói: “bốn cõi khổ,” v.v… “Phần thứ năm” là phần thứ năm về sự nguy hại được nói đến qua câu “sau khi thân hoại,” v.v… “Theo cách ngược lại với điều đã được nói” có nghĩa là ngược lại với lời nói về sự nguy hại đã được trình bày, như là: “người không dể duôi có thể hoàn thành việc này việc kia như canh tác, buôn bán, v.v… đúng thời,” v.v… “Người có giới” (sīlavā) là người có giới đáng tán thán. Còn việc giải thích ý nghĩa của các từ như “người có giới đầy đủ” (sīlasampanno) là “người được trang bị giới hạnh, người có giới hoàn hảo” thì dễ hiểu nên không được đề cập đến. Các kinh từ thứ tư trở đi đều có ý nghĩa rõ ràng.

Sīlasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Sīla (Giới), v.v… đã chấm dứt.

Akkosakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về phẩm Akkosaka (Mắng Nhiếc) đã chấm dứt.

(23) 3. Dīghacārikavaggo

(23) 3. Phẩm Dīghacārika (Đi Kinh Hành Dài).

1-10. Paṭhamadīghacārikasuttādivaṇṇanā

1-10. Chú giải về các kinh bắt đầu bằng kinh Đi Kinh Hành Dài Thứ Nhất.

221-230. Tatiyassa paṭhamādīni suviññeyyāni. Pañcame raho nisajjāya āpajjatīti ‘‘yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya, pācittiya’’nti imasmiṃ sikkhāpade (pāci. 290) vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Paṭicchanne āsane āpajjatīti ‘‘yo pana bhikkhu mātugāmena raho paṭicchanne āsane nisajjaṃ kappeyya, pācittiya’’nti imasmiṃ vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Mātugāmassa uttari chappañcavācāhi dhammaṃ desento [Pg.80] āpajjatīti ‘yo pana bhikkhu mātugāmassa uttari chappañcavācāhi dhammaṃ deseyya aññatra viññunā purisaviggahenā’’ti (pāci. 63) evaṃ vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Tenāha ‘‘tesaṃ tesaṃ sikkhāpadānaṃ vasena veditabbānī’’ti. Chaṭṭhādīni uttānatthāni.

221-230. Các kinh bắt đầu bằng kinh thứ nhất của phẩm thứ ba là dễ hiểu. Ở kinh thứ năm, câu ‘phạm tội do ngồi một mình ở nơi kín đáo’ có nghĩa là vị ấy phạm tội đã được nói đến trong học giới này (pācittiya 290): ‘Vị tỳ khưu nào cùng với người nữ, một mình với một mình, ngồi ở nơi kín đáo, thì phạm tội pācittiya.’ Câu ‘phạm tội do ngồi ở chỗ ngồi che khuất’ có nghĩa là vị ấy phạm tội đã được nói đến trong học giới này: ‘Vị tỳ khưu nào cùng với người nữ ngồi ở nơi kín đáo, ở chỗ ngồi che khuất, thì phạm tội pācittiya.’ Câu ‘phạm tội do thuyết pháp cho người nữ quá năm sáu lời’ có nghĩa là vị ấy phạm tội đã được nói đến như vầy (pācittiya 63): ‘Vị tỳ khưu nào thuyết pháp cho người nữ quá năm sáu lời, ngoại trừ có người nam hiểu biết ở cùng.’ Vì thế, đã được nói rằng: ‘Nên được hiểu theo các học giới tương ứng ấy.’ Các kinh bắt đầu từ kinh thứ sáu có ý nghĩa rõ ràng.

Paṭhamadīghacārikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần chú giải về các kinh bắt đầu bằng kinh Đi Kinh Hành Dài Thứ Nhất.

Dīghacārikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần chú giải phẩm Đi Kinh Hành Dài.

231-302. Catutthavaggādīni uttānatthāni.

231-302. Các phẩm bắt đầu từ phẩm thứ tư có ý nghĩa rõ ràng.

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

Như thế, trong bộ Manorathapūraṇī, Chú giải Tăng Chi Bộ Kinh,

Pañcakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

Phần giải thích các ý nghĩa không rõ ràng trong Chú giải Chương Năm Pháp đã hoàn tất.

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác.

Aṅguttaranikāye

Trong Tăng Chi Bộ Kinh

Chakkanipāta-ṭīkā

Phụ chú giải Chương Sáu Pháp

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

1. Năm Mươi Kinh Đầu Tiên

1. Āhuneyyavaggo

1. Phẩm Đáng Cung Kính

1. Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Đáng Cung Kính Thứ Nhất

1. Chakkanipātassa [Pg.81] paṭhame cakkhunā rūpaṃ disvāti nissayavohārena vuttaṃ. Sasambhārakaniddesoyaṃ yathā ‘‘dhanunā vijjhatī’’ti, tasmā nissayasīsena nissitassa gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāyamattho ‘‘cakkhudvāre rūpārammaṇe āpāthagate taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇena disvā’’ti. Neva sumano hotīti javanakkhaṇe iṭṭhe ārammaṇe rāgaṃ anuppādento neva sumano hoti gehassitapemavasenapi maggena sabbaso rāgassa samucchinnattā. Na dummanoti aniṭṭhe adussanto na dummano. Pasādaññathattavasenapi iṭṭhepi aniṭṭhepi majjhattepi ārammaṇe na samaṃ sammā ayoniso gahaṇaṃ asamapekkhanaṃ. Ayañcassa paṭipatti sativepullappattiyā paññāvepullappattiyā cāti āha ‘‘sato sampajāno hutvā’’ti. Satiyā yuttattā sato. Sampajaññena yuttattā sampajāno. Ñāṇuppattipaccayarahitakālepi pavattibhedanato ‘‘satatavihāro kathito’’ti vuttaṃ. Satatavihāroti khīṇāsavassa niccavihāro sabbadā pavattanakavihāro. Ṭhapetvā hi samāpattivelaṃ bhavaṅgavelañca khīṇāsavā imināva chaḷaṅgupekkhāvihārena viharanti.

1. Trong kinh đầu tiên của Chương Sáu Pháp, câu ‘sau khi thấy sắc bằng mắt’ được nói theo cách diễn đạt về phương tiện. Đây là sự chỉ dẫn bao gồm cả các yếu tố phụ thuộc, giống như câu ‘bắn bằng cung.’ Do đó, cần phải hiểu rằng đối tượng phụ thuộc được nắm bắt thông qua phương tiện chính. Vì thế, ý nghĩa của câu này là: ‘khi đối tượng sắc đi vào tầm của nhãn môn, sau khi thấy sắc ấy bằng nhãn thức.’ Câu ‘vị ấy không hoan hỷ’ có nghĩa là trong khoảnh khắc tốc hành tâm, vị ấy không sinh khởi tham ái đối với đối tượng khả ái, nên không hoan hỷ; cũng do ái luyến tại gia đã được đoạn trừ hoàn toàn bởi đạo. Câu ‘không ưu phiền’ có nghĩa là vị ấy không sân hận đối với đối tượng không khả ái, nên không ưu phiền. Cũng do sự thay đổi của tịnh sắc, đối với đối tượng khả ái, không khả ái, hay trung tính, không có sự nắm bắt không đồng đều, không đúng đắn, không như lý tác ý. Và sự thực hành này của vị ấy là do đã đạt đến sự sung mãn của niệm và sự sung mãn của tuệ, nên đã nói rằng: ‘có chánh niệm, có tỉnh giác.’ Do hợp với niệm nên là ‘có chánh niệm.’ Do hợp với tỉnh giác nên là ‘có tỉnh giác.’ Ngay cả trong thời gian không có duyên sinh khởi trí tuệ, do sự khác biệt trong diễn tiến, nên được gọi là ‘sự an trú thường xuyên.’ ‘Sự an trú thường xuyên’ là sự an trú thường hằng, sự an trú luôn luôn diễn tiến của bậc lậu tận. Bởi vì, ngoại trừ thời gian nhập định và thời gian trong trạng thái hữu phần, các bậc lậu tận an trú bằng chính sự an trú xả trong sáu căn này.

Ettha ca ‘‘chasu dvāresupi upekkhako viharatī’’ti iminā chaḷaṅgupekkhā kathitā. ‘‘Sampajāno’’ti vacanato pana cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti tehi vinā sampajānatāya asambhavato. Satatavihārabhāvato aṭṭha mahākiriyacittāni labbhanti. ‘‘Neva sumano na dummano’’ti vacanato aṭṭha mahākiriyacittāni, hasituppādo, voṭṭhabbanañcāti dasa cittāni labbhanti. Rāgadosasahajātānaṃ somanassadomanassānaṃ abhāvo tesampi sādhāraṇoti chaḷaṅgupekkhāvasena āgatānaṃ imesaṃ satatavihārānaṃ somanassaṃ kathaṃ labbhatīti ce? Āsevanato. Kiñcāpi [Pg.82] khīṇāsavo iṭṭhāniṭṭhepi ārammaṇe majjhatto viya bahulaṃ upekkhako viharati attano parisuddhapakatibhāvāvijahanato, kadāci pana tathā cetobhisaṅkhārābhāve yaṃ taṃ sabhāvato iṭṭhaṃ ārammaṇaṃ, tassa yāthāvasabhāvaggahaṇavasenapi arahato cittaṃ pubbāsevanavasena somanassasahagataṃ hutvā pavattateva.

Ở đây, qua câu ‘vị ấy an trú với tâm xả ở cả sáu môn,’ trạng thái xả trong sáu căn đã được nói đến. Hơn nữa, qua từ ‘có tỉnh giác,’ bốn tâm tương ưng với trí được hiểu, vì không có chúng thì không thể có tỉnh giác. Do là trạng thái an trú thường xuyên, tám đại duy tác tâm được hiểu. Qua câu ‘không hoan hỷ, không ưu phiền,’ tám đại duy tác tâm, tâm sinh tiếu, và tâm hướng môn, tức là mười tâm được hiểu. Nếu hỏi rằng: ‘Vì sự vắng mặt của hỷ và ưu đồng sinh với tham và sân cũng là chung cho các tâm ấy, làm thế nào hỷ có thể có được trong những trạng thái an trú thường xuyên này, vốn đến từ trạng thái xả trong sáu căn?’ Do sự thuần thục. Mặc dù bậc lậu tận phần lớn an trú với tâm xả, giống như người trung lập, đối với các đối tượng khả ái và không khả ái, do không từ bỏ bản chất thanh tịnh của mình; tuy nhiên, đôi khi, khi không có tâm hành như vậy, đối với đối tượng vốn tự bản chất là khả ái, do nắm bắt được bản chất như thật của nó, tâm của bậc A-la-hán, do sự thuần thục từ trước, vẫn diễn tiến cùng với hỷ.

Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần chú giải kinh Đáng Cung Kính Thứ Nhất.

2-7. Dutiyaāhuneyyasuttādivaṇṇanā

2-7. Chú giải về các kinh bắt đầu bằng kinh Đáng Cung Kính Thứ Hai.

2-7. Dutiye (visuddhi. 2.380) anekavihitanti anekavidhaṃ nānappakāraṃ. Iddhividhanti iddhikoṭṭhāsaṃ. Paccanubhotīti paccanubhavati, phusati sacchikaroti pāpuṇātīti attho. Idānissa anekavihitabhāvaṃ dassento ‘‘ekopi hutvā’’tiādimāha. Tattha ‘‘ekopi hutvā’’ti iminā karaṇato pubbeva pakatiyā ekopi hutvā. Bahudhā hotīti bahūnaṃ santike caṅkamitukāmo vā sajjhāyaṃ kātukāmo vā pañhaṃ pucchitukāmo vā hutvā satampi sahassampi hoti. Āvibhāvaṃ tirobhāvanti ettha āvibhāvaṃ karoti, tirobhāvaṃ karotīti ayamattho. Idameva hi sandhāya paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.11) vuttaṃ – ‘‘āvibhāvanti kenaci anāvuṭaṃ hoti appaṭicchannaṃ vivaṭaṃ, tirobhāvanti kenaci āvuṭaṃ hoti paṭicchannaṃ pihitaṃ paṭikujjita’’nti. Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāseti ettha tirokuṭṭanti parakuṭṭaṃ, kuṭṭassa parabhāganti vuttaṃ hoti. Esa nayo itaresu. Kuṭṭoti ca gehabhittiyā etaṃ adhivacanaṃ. Pākāroti gehavihāragāmādīnaṃ parikkhepapākāro. Pabbatoti paṃsupabbato vā pāsāṇapabbato vā. Asajjamānoti alaggamāno seyyathāpi ākāse viya.

2-7. Trong kinh thứ hai (Visuddhimagga 2.380), ‘nhiều loại’ có nghĩa là nhiều thể loại, nhiều hình thức. ‘Thần thông’ có nghĩa là phần thần thông. ‘Trải nghiệm’ có nghĩa là kinh nghiệm, tiếp xúc, chứng ngộ, đạt đến. Bây giờ, để chỉ ra tính chất nhiều loại của nó, ngài nói ‘dù là một...’ và các câu tiếp theo. Trong đó, qua câu ‘dù là một,’ có nghĩa là dù tự nhiên chỉ là một người trước khi thực hiện thần thông. ‘Trở thành nhiều người’ có nghĩa là khi muốn đi kinh hành, hoặc muốn tụng đọc, hoặc muốn hỏi đạo gần nhiều người, vị ấy trở thành một trăm hay một ngàn người. Ở đây, ‘hiện ra, biến đi’ có nghĩa là làm cho hiện ra, làm cho biến đi. Chính nhắm đến điều này mà trong bộ Paṭisambhidāmagga (Paṭi. ma. 3.11) đã nói: ‘Hiện ra có nghĩa là không bị che đậy bởi bất cứ thứ gì, không bị che khuất, được mở ra. Biến đi có nghĩa là bị che đậy bởi một thứ gì đó, bị che khuất, bị đóng lại, bị úp lại.’ Trong câu ‘đi xuyên qua tường, qua thành, qua núi không bị trở ngại, như đi trong hư không,’ ở đây ‘xuyên qua tường’ có nghĩa là phía bên kia của bức tường, được nói là phần bên kia của bức tường. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Và ‘kuṭṭa’ là tên gọi cho bức tường nhà. ‘Pākāra’ là tường rào bao quanh nhà, tu viện, làng mạc, v.v. ‘Pabbata’ là núi đất hoặc núi đá. ‘Không bị trở ngại’ có nghĩa là không bị vướng mắc, giống như ở trong hư không.

Ummujjanimujjanti ettha ummujjanti uṭṭhānaṃ vuccati. Nimujjanti saṃsīdanaṃ. Ummujjañca nimujjañca ummujjanimujjaṃ. Udakepi abhijjamāneti ettha yaṃ udakaṃ akkamitvā saṃsīdati, taṃ bhijjamānanti vuccati, viparītaṃ abhijjamānaṃ. Pallaṅkena gacchati. Pakkhī [Pg.83] sakuṇoti pakkhehi yuttasakuṇo. Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasatīti ettha candimasūriyānaṃ dvācattālīsayojanasahassassa upari caraṇena mahiddhikatā, tīsu dīpesu ekakkhaṇe ālokakaraṇena mahānubhāvatā veditabbā. Evaṃ uparicaraṇaālokakaraṇehi mahiddhike mahānubhāve. Parāmasatīti gaṇhāti, ekadese vā chupati. Parimajjatīti samantato ādāsatalā viya parimajjati. Yāva brahmalokāpīti brahmalokampi paricchedaṃ katvā. Kāyena vasaṃ vattetīti tatra brahmaloke kāyena attano vasaṃ vatteti.

Ở đây, ‘trồi lên và lặn xuống’ (ummujjanimujjanti), ‘trồi lên’ (ummujjanti) được gọi là nổi lên. ‘Lặn xuống’ (nimujjanti) là chìm xuống. Trồi lên và lặn xuống là ‘trồi lên lặn xuống’ (ummujjanimujjaṃ). Ở đây, trong câu ‘trong nước không bị vỡ’ (udakepi abhijjamāne), nước nào mà khi bước lên bị chìm xuống, nước ấy được gọi là ‘bị vỡ’ (bhijjamāna); ngược lại là ‘không bị vỡ’ (abhijjamāna). ‘Đi bằng thế ngồi kiết-già’ (pallaṅkena gacchati). ‘Chim có cánh’ (pakkhī sakuṇo) là con chim có những cái cánh. Ở đây, trong câu ‘sờ và chạm mặt trăng mặt trời có đại thần lực, có đại oai lực như vậy bằng tay’ (imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasati), nên hiểu rằng đại thần lực của mặt trăng mặt trời là do di chuyển ở bên trên bốn mươi hai ngàn do-tuần, và đại oai lực là do chiếu sáng ba châu trong cùng một khoảnh khắc. Như vậy, có đại thần lực, có đại oai lực do di chuyển bên trên và chiếu sáng. ‘Sờ và chạm’ (parāmasati) là nắm lấy, hoặc là chạm vào một phần. ‘Lau chùi’ (parimajjati) là lau chùi khắp xung quanh giống như bề mặt gương. ‘Cho đến cõi Phạm thiên’ (yāva brahmalokāpi) là làm cho cõi Phạm thiên thành giới hạn. ‘Làm cho quyền lực được tác động bằng thân’ (kāyena vasaṃ vatteti) là làm cho quyền lực của mình được tác động bằng thân ở tại cõi Phạm thiên ấy.

Dibbāya sotadhātuyāti ettha dibbasadisattā dibbā. Devatānañhi sucaritakammanibbattā pittasemharuhirādīhi apalibuddhā upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthā dibbā pasādasotadhātu hoti. Ayañcāpi imassa bhikkhuno vīriyabhāvanābalena nibbattā ñāṇasotadhātu tādisāyevāti dibbasadisattā dibbā. Apica dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbā. Savanaṭṭhena nijjīvaṭṭhena ca sotadhātu. Sotadhātukiccakaraṇena sotadhātu viyātipi sotadhātu. Tāya sotadhātuyā. Visuddhāyāti suddhāya nirupakkilesāya. Atikkantamānusikāyāti manussūpacāraṃ atikkamitvā saddasavane mānusikaṃ maṃsasotadhātuṃ atikkantāya vītivattetvā ṭhitāya. Ubho sadde suṇātīti dve sadde suṇāti. Katame dve? Dibbe ca mānuse ca, devānañca manussānañca saddeti vuttaṃ hoti. Etena padesapariyādānaṃ veditabbaṃ. Ye dūre santike cāti ye saddā dūre paracakkavāḷepi, ye ca santike antamaso sadehasannissitapāṇakasaddāpi, te suṇātīti vuttaṃ hoti. Etena nippadesapariyādānaṃ veditabbaṃ.

Ở đây, trong câu ‘với thiên nhĩ giới’ (dibbāya sotadhātuyā), ‘thiên’ (dibbā) là vì giống như của chư thiên. Quả vậy, nhĩ giới thanh tịnh của chư thiên, được sanh ra do nghiệp thiện, không bị trở ngại bởi đàm, mật, máu, v.v., có khả năng tiếp nhận đối tượng ở xa do đã thoát khỏi các phiền não, nên là (nhĩ giới) của chư thiên. Và nhĩ giới trí tuệ này của vị tỳ khưu này, được sanh ra do sức mạnh của sự tinh tấn tu tập, cũng giống như vậy, nên là (nhĩ giới) của chư thiên vì giống như của chư thiên. Hơn nữa, nó là (nhĩ giới) của chư thiên vì được chứng đắc do trú vào cảnh giới của chư thiên và vì tự thân nó nương vào cảnh giới của chư thiên. Là ‘nhĩ giới’ (sotadhātu) vì có ý nghĩa là nghe và vì có ý nghĩa là vô tri. Cũng là ‘nhĩ giới’ vì giống như nhĩ giới do làm phận sự của nhĩ giới. ‘Với nhĩ giới ấy’ (tāya sotadhātuyā). ‘Thanh tịnh’ (visuddhāya) là trong sạch, không phiền não. ‘Siêu nhân’ (atikkantamānusikāya) là đã vượt qua phạm vi của con người, đã vượt qua và đứng vững trên nhĩ giới bằng thịt của con người trong việc nghe âm thanh. ‘Nghe cả hai loại âm thanh’ (ubho sadde suṇāti) là nghe hai loại âm thanh. Hai loại nào? Của chư thiên và của loài người. Điều được nói là: âm thanh của chư thiên và của loài người. Nên hiểu rằng đây là sự bao hàm một phần. ‘Những âm thanh ở xa và ở gần’ (ye dūre santike ca) có nghĩa là: những âm thanh ở xa, ngay cả ở thế giới khác, và những âm thanh ở gần, cho đến cả tiếng của sinh vật nương trong thân mình, vị ấy đều nghe được. Nên hiểu rằng đây là sự bao hàm không còn sót lại.

Parasattānanti attānaṃ ṭhapetvā sesasattānaṃ. Parapuggalānanti idampi iminā ekatthameva. Veneyyavasena pana desanāvilāsena ca byañjananānattaṃ kataṃ. Cetasā cetoti attano cittena tesaṃ cittaṃ. Pariccāti paricchinditvā. Pajānātīti sarāgādivasena nānappakārato jānāti. Sarāgaṃ vā cittantiādīsu pana aṭṭhalobhasahagatacittaṃ sarāgaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ cātubhūmakaṃ kusalābyākatacittaṃ vītarāgaṃ. Dve [Pg.84] domanassacittāni, dve vicikicchuddhaccacittānīti imāni pana cattāri cittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. Duvidhaṃ pana domanassacittaṃ sadosaṃ cittaṃ nāma. Sabbampi cātubhūmakaṃ kusalābyākatacittaṃ vītadosaṃ. Sesāni dasa akusalacittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. Samohaṃ vītamohanti ettha pana pāṭipuggalikanayena vicikicchuddhaccasahagatadvayameva samohaṃ. Mohassa pana sabbākusalesu sambhavato dvādasavidhampi akusalacittaṃ samohaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ vītamohaṃ. Thinamiddhānugataṃ pana saṃkhittaṃ, uddhaccānugataṃ vikkhittaṃ. Rūpāvacarārūpāvacaraṃ mahaggataṃ, avasesaṃ amahaggataṃ. Sabbampi tebhūmakaṃ sauttaraṃ, lokuttaraṃ anuttaraṃ. Upacārappattaṃ appanāppattañca samāhitaṃ, ubhayamappattaṃ asamāhitaṃ. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭippassaddhinissaraṇavimuttiṃ pattaṃ pañcavidhampi etaṃ vimuttaṃ, vimuttimappattaṃ vā avimuttanti veditabbaṃ.

‘Của các chúng sanh khác’ (parasattānaṃ) là của các chúng sanh còn lại, trừ bản thân ra. ‘Của các cá nhân khác’ (parapuggalānaṃ) cũng có cùng ý nghĩa với từ này. Tuy nhiên, sự khác biệt về văn tự được tạo ra tùy theo đối tượng giáo hóa và vẻ đẹp của bài thuyết giảng. ‘Tâm với tâm’ (cetasā ceto) là (biết) tâm của họ bằng tâm của mình. ‘Sau khi đã bao trùm’ (paricca) là sau khi đã phân định. ‘Biết rõ’ (pajānāti) là biết theo nhiều cách khác nhau, tùy theo tâm có tham, v.v. Tuy nhiên, trong các câu như ‘tâm có tham’ (sarāgaṃ vā cittaṃ), nên hiểu rằng tám tâm tương ưng với tham là tâm có tham. Các tâm thiện và vô ký thuộc bốn cõi còn lại là tâm không có tham. Tuy nhiên, hai tâm sân, hai tâm hoài nghi và phóng dật, bốn tâm này không được bao gồm trong cặp đôi này. Nhưng một số trưởng lão cũng bao gồm chúng. Hai loại tâm sân được gọi là tâm có sân. Tất cả các tâm thiện và vô ký thuộc bốn cõi là tâm không có sân. Mười tâm bất thiện còn lại không được bao gồm trong cặp đôi này. Nhưng một số trưởng lão cũng bao gồm chúng. Ở đây, trong cặp ‘tâm có si và tâm không có si’ (samohaṃ vītamohaṃ), theo cách giải thích riêng biệt, chỉ có hai tâm tương ưng với hoài nghi và phóng dật là có si. Tuy nhiên, vì si có mặt trong tất cả các tâm bất thiện, nên hiểu rằng cả mười hai loại tâm bất thiện đều là tâm có si. Các tâm còn lại là tâm không có si. Tâm bị hôn trầm thụy miên chi phối là tâm co rút, tâm bị phóng dật chi phối là tâm tán loạn. Tâm sắc giới và vô sắc giới là tâm quảng đại, các tâm còn lại là tâm không quảng đại. Tất cả tâm thuộc ba cõi là tâm hữu thượng, tâm siêu thế là tâm vô thượng. Tâm đã đạt đến cận định và an chỉ định là tâm có định, tâm chưa đạt đến cả hai là tâm không có định. Tâm đã đạt đến năm loại giải thoát là chi phần giải thoát, trấn phục giải thoát, đoạn tuyệt giải thoát, an tịnh giải thoát, và xuất ly giải thoát, tất cả năm loại này là tâm đã giải thoát; hoặc tâm chưa đạt đến giải thoát là tâm chưa giải thoát, nên hiểu như vậy.

Anekavihitanti (pārā. aṭṭha. 1.12) anekavidhaṃ, anekehi vā pakārehi pavattitaṃ saṃvaṇṇitanti attho. Pubbenivāsanti samanantarātītabhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ. Anussaratīti khandhapaṭipāṭivasena, cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā sarati. Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ…pe… pubbenivāsaṃ anussaratīti. Tattha ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsupi. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti veditabbo. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti taṃmūlakattā, vivaṭṭena vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati yāni tāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī’’ti (a. ni. 4.156) vuttāni, tāni pariggahitāni honti.

‘Nhiều loại’ (anekavihitaṃ) có nghĩa là nhiều loại, hoặc được tiến hành, được mô tả theo nhiều cách. ‘Tiền kiếp’ (pubbenivāsaṃ) là dòng tương tục của những nơi đã từng sống ở chỗ này chỗ kia, bắt đầu từ kiếp sống ngay trước kiếp này. ‘Nhớ lại’ (anussarati) là nhớ lại bằng cách truy tìm theo thứ tự của các uẩn, hoặc theo thứ tự của tử và sanh. Ví như – ‘nhớ lại một kiếp… cho đến… các tiền kiếp’. Ở đây, ‘một kiếp’ (ekampi jātiṃ) là dòng tương tục của các uẩn thuộc về một kiếp sống, có sự tái sanh làm khởi đầu và cái chết làm kết thúc. Phương pháp này cũng áp dụng cho các câu như ‘hai kiếp’. Tuy nhiên, trong các câu như ‘nhiều kiếp hoại’, nên hiểu rằng kiếp đang suy hoại là kiếp hoại, kiếp đang tăng trưởng là kiếp thành. Ở đây, do kiếp hoại mà kiếp hoại trụ được bao hàm vì nó là gốc, do kiếp thành mà kiếp thành trụ được bao hàm. Quả vậy, khi như thế, những điều đã được nói rằng: “Này các Tỳ khưu, có bốn a-tăng-kỳ kiếp này. Bốn điều nào? Kiếp hoại, kiếp hoại trụ, kiếp thành, kiếp thành trụ” (A. Ni. 4.156), những điều ấy được bao hàm.

Amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gahiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti gotamo vā kaccāyano vā kassapo vā. Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ. Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattilūkhapaṇītajīvikabhāvaṃ [Pg.85] sukhadukkhabahulataṃ appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo hoti, tampi anussaratiyeva. Tenāha ‘‘evaṃvaṇṇo…pe… evamāyupariyanto’’ti. Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti anena pakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparimāṇāyupariyanto vā caturāsītikappasahassāyupariyanto vā. So tato cuto amutra udapādinti so ahaṃ tato bhavato yonito gahito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto punaamukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sakkanikāye vā udapādiṃ. Tatrāpāsinti tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. Evaṃnāmotiādi vuttanayameva.

‘Ta đã ở nơi kia’ có nghĩa là: ‘Trong kiếp hoại kia, ta đã ở trong cảnh giới kia, hoặc trong thai sanh kia, hoặc trong sanh thú kia, hoặc trong thức trú kia, hoặc trong chúng sanh cư kia, hoặc trong chúng sanh loại kia.’ ‘Tên như vậy’ là Tisso hoặc Phusso. ‘Dòng họ như vậy’ là Gotamo, hoặc Kaccāyano, hoặc Kassapo. Điều này được nói theo cách nhớ lại tên và dòng họ của mình trong kiếp quá khứ. Hơn nữa, nếu vào lúc ấy, vị ấy muốn nhớ lại tình trạng dung sắc của mình, cách sinh sống thô sơ hay cao sang, sự nhiều khổ hay nhiều lạc, tuổi thọ ngắn hay dài, vị ấy cũng nhớ lại được điều đó. Do đó, có nói rằng: ‘dung sắc như vậy... (vân vân)... tuổi thọ giới hạn như vậy.’ Trong đó, ‘dung sắc như vậy’ là trắng hoặc ngăm đen. ‘Thức ăn như vậy’ là thức ăn gồm cơm gạo sāli và thịt, hoặc là người ăn trái cây có sẵn. ‘Cảm thọ khổ lạc như vậy’ là đã cảm thọ các khổ lạc thuộc thân và tâm, có các loại khác nhau như hữu nhiễm, vô nhiễm, v.v... theo cách này. ‘Tuổi thọ giới hạn như vậy’ là có tuổi thọ giới hạn khoảng một trăm năm, hoặc có tuổi thọ giới hạn tám mươi bốn ngàn kiếp. ‘Sau khi chết từ nơi ấy, ta đã sanh ra ở nơi kia’ có nghĩa là: ‘Ta, sau khi chết từ cảnh giới ấy, hoặc từ thai sanh ấy, hoặc từ sanh thú ấy, hoặc từ thức trú ấy, hoặc từ chúng sanh cư ấy, hoặc từ chúng sanh loại ấy, đã lại sanh ra trong cảnh giới, hoặc thai sanh, hoặc sanh thú, hoặc thức trú, hoặc chúng sanh cư, hoặc chúng sanh loại tên là như thế kia.’ ‘Ta đã ở tại nơi ấy’ có nghĩa là: ‘Ta cũng đã lại ở trong cảnh giới, hoặc thai sanh, hoặc sanh thú, hoặc thức trú, hoặc chúng sanh cư, hoặc chúng sanh loại ấy.’ ‘Tên như vậy’, v.v... cũng theo phương pháp đã nói.

Apica amutrāsinti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ. So tatoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ, tasmā ‘‘idhūpapanno’’ti imissā idhūpapattiyā anantarameva uppattiṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘amutra udapādi’’nti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpāsinti evamādi panassa tatrāpi imissā upapattiyā antare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantaruppattiṭṭhānato cuto idha amukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattoti. Itīti evaṃ. Sākāraṃ sauddesanti nāmagottavasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottena hi satto ‘‘tisso kassapo’’ti uddisīyati, vaṇṇādīhi ‘‘sāmo odāto’’ti nānattato paññāyati, tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārā.

Hơn nữa, câu ‘ta đã ở nơi kia’ này là sự nhớ lại tùy theo ý muốn của người đi ngược dòng theo thứ tự. Câu ‘sau khi chết từ nơi ấy’ là sự quán xét của người quay trở lại. Do đó, nên hiểu rằng câu ‘đã sanh ra ở nơi kia’ này được nói liên quan đến nơi sanh ngay trước sự sanh khởi này là ‘đã sanh ra ở đây’. Còn câu ‘ta đã ở tại nơi ấy’ v.v... được nói để trình bày sự nhớ lại tên, dòng họ, v.v... của vị ấy tại nơi sanh ở giữa, tức là nơi sanh trước sự sanh khởi này. ‘Sau khi chết từ nơi ấy, ta đã sanh ra ở đây’ có nghĩa là: ‘Ta, sau khi chết từ nơi sanh ngay trước đó, đã sanh ra ở đây trong dòng dõi Sát-đế-lỵ hoặc Bà-la-môn tên là như thế này.’ ‘Như vậy’ có nghĩa là thế này. ‘Với các dạng và các chi tiết’ có nghĩa là: với các chi tiết qua tên và dòng họ, với các dạng qua dung sắc, v.v... Thật vậy, chúng sanh được chỉ định bằng tên và dòng họ là ‘Tisso Kassapo’. Bằng dung sắc, v.v..., chúng sanh được nhận biết qua các đặc điểm khác nhau là ‘ngăm đen’ hay ‘trắng’. Do đó, tên và dòng họ là chi tiết, các thứ còn lại là các dạng.

Dibbenātiādīsu dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalena nibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ. Dibbavihāravasena paṭiladdhattā attano ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ. Ālokapariggahena mahājutikattāpi [Pg.86] dibbaṃ. Tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhu. Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu. Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ. Yo hi cutimeva passati, na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātameva passati, na cutiṃ, so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati, tasmā taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti. Ubhayampi cetaṃ buddhaputtā passanti. Tena vuttaṃ ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti. Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, mānusaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakanti veditabbaṃ. Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena.

Trong các từ ‘với thiên nhãn’ v.v..., (nhãn) được gọi là ‘thiên’ vì nó giống như của chư thiên. Thật vậy, chư thiên có tịnh sắc nhãn thuộc về trời, được sanh ra do nghiệp thiện, không bị ô nhiễm bởi mật, đàm, máu, v.v..., và có khả năng tiếp nhận đối tượng ở xa do đã thoát khỏi các phiền não phụ. Trí tuệ nhãn này cũng vậy, được sanh ra do sức mạnh của tinh tấn và sự tu tập, cũng giống như thế; do đó, nó được gọi là ‘thiên’ vì giống như của chư thiên. Nó cũng được gọi là ‘thiên’ vì được chứng đắc nhờ vào thiên trú và vì tự nó nương vào thiên trú. Nó cũng được gọi là ‘thiên’ vì có ánh sáng lớn do sự nắm bắt ánh sáng. Nó cũng được gọi là ‘thiên’ vì có phạm vi rộng lớn do thấy được các sắc đã đi qua tường vách, v.v... Tất cả những điều đó nên được hiểu theo kinh Saddasattha. Là ‘nhãn’ vì có nghĩa là thấy. Cũng là ‘nhãn’ vì nó giống như con mắt do thực hiện chức năng của con mắt. Là ‘thanh tịnh’ vì là nhân cho kiến thanh tịnh do thấy được sự chết và sự sanh. Thật vậy, người nào chỉ thấy sự chết mà không thấy sự sanh, người đó chấp đoạn kiến. Người nào chỉ thấy sự sanh mà không thấy sự chết, người đó chấp tà kiến về sự xuất hiện của chúng sanh mới. Còn người nào thấy cả hai, vì người đó vượt qua cả hai loại tà kiến ấy, nên cái thấy đó là nhân cho kiến thanh tịnh. Các vị Phật tử thấy được cả hai điều này. Do đó, có nói rằng: ‘thanh tịnh vì là nhân cho kiến thanh tịnh do thấy được sự chết và sự sanh’. Là ‘siêu nhân’ do thấy được các sắc vượt ngoài phạm vi của con người; hoặc nên hiểu là ‘siêu nhân’ vì đã vượt qua nhục nhãn của con người. Với thiên nhãn ấy, thanh tịnh, siêu nhân.

Satte passatīti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi. Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe vā upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā. Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti, te cavamānāti, ye ca gahitappaṭisandhikā sampatinibbattā ca, te upapajjamānāti adhippetā. Te evarūpe cavamāne upapajjamāne ca passatīti dasseti. Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite uññāte. Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte, virūpavirūpetipi attho. Sugateti sugatigate, alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti duggatigate, lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne.

‘Thấy các chúng sanh’ có nghĩa là nhìn các chúng sanh như bằng nhục nhãn của con người. Trong câu ‘đang chết, đang sanh’, không thể thấy bằng thiên nhãn vào sát-na chết hoặc sát-na sanh. Nhưng những chúng sanh nào gần chết, sắp sửa chết, những chúng sanh ấy được hiểu là ‘đang chết’; và những chúng sanh nào đã thọ sanh và đã được sanh ra hoàn toàn, những chúng sanh ấy được hiểu là ‘đang sanh’. Câu này cho thấy rằng vị ấy thấy những chúng sanh như vậy đang chết và đang sanh. ‘Hèn hạ’ là những chúng sanh bị khinh chê, miệt thị về phương diện dòng dõi, gia tộc, tài sản, v.v... thấp kém, do có kết quả từ si. ‘Cao sang’ là những chúng sanh ngược lại, do có kết quả từ vô si. ‘Dung sắc tốt đẹp’ là những chúng sanh có dung sắc đáng ưa, đáng thích, đáng hài lòng, do có kết quả từ vô sân. ‘Dung sắc xấu xí’ là những chúng sanh có dung sắc không đáng ưa, không đáng thích, không đáng hài lòng, do có kết quả từ sân; cũng có nghĩa là rất xấu xí. ‘Thiện thú’ là những chúng sanh đi đến thiện thú; hoặc là những chúng sanh giàu có, nhiều của cải, do có kết quả từ vô tham. ‘Ác thú’ là những chúng sanh đi đến ác thú; hoặc là những chúng sanh nghèo khổ, ít thức ăn thức uống, do có kết quả từ tham.

Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate. Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ. Itaresupi eseva nayo. Samannāgatāti samaṅgibhūtā. Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā, akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti. Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā[Pg.87]. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā, yepi micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādāpenti.

Yathākammūpaga có nghĩa là đi đến theo nghiệp của mình, nghiệp nào đã được tích lũy thì đi đến theo nghiệp ấy. Trong các từ như là kāyaduccaritena (thân ác hạnh), v.v... duccaritaṃ (ác hạnh) là hành vi xấu xa, do sự thối nát của phiền não. Kāyaduccaritaṃ (thân ác hạnh) là ác hạnh được làm bằng thân, hoặc ác hạnh sanh từ thân. Đối với các trường hợp khác cũng theo phương cách này. Samannāgatā là đã thành tựu. Ariyānaṃ upavādakā (những người phỉ báng các bậc Thánh) có nghĩa là những người phỉ báng, mắng nhiếc, khiển trách các bậc Thánh là các đức Phật, các đức Phật Độc Giác, các vị Thinh Văn, cho đến cả những vị tại gia đã nhập lưu, do mong muốn điều bất lợi, bằng cách (dùng) sự việc cuối cùng (phạm giới) hoặc bằng cách hủy hoại đức hạnh. Micchādiṭṭhikā là có cái thấy sai lạc. Micchādiṭṭhikammasamādānā là những người đã chấp trì nhiều loại nghiệp khác nhau theo tà kiến, và cũng là những người xúi giục người khác trong các thân nghiệp, v.v... có tà kiến làm gốc rễ.

Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇā. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassūpacchedā. Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ. Apāyanti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dosabahulatāya vā duṭṭhena kammena nibbattā gatīti duggati. Vivasā nipatanti tattha dukkaṭṭakārinoti vinipāto, vinassantā vā ettha patanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgāti vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo.

Kāyassa bhedā là do sự từ bỏ các uẩn đã được chấp thủ. Paraṃ maraṇā là do sự nắm giữ các uẩn tái sanh ngay sau đó. Hoặc là, kāyassa bhedā là do sự đoạn tuyệt của mạng quyền. Paraṃ maraṇā là sau khi tâm tử. Các từ như apāya (cõi khổ), v.v... tất cả đều là đồng nghĩa của địa ngục. Thật vậy, địa ngục là apāya (cõi khổ) vì nó xa lìa aya (phước) được xem là nhân của cõi trời và giải thoát, hoặc vì không có āya (sự sanh khởi) của các lạc. Duggati (ác thú) là cảnh giới, nơi nương tựa của khổ; hoặc duggati là cảnh giới được tạo ra bởi nghiệp xấu ác, do có nhiều sân hận. Vinipāta (đọa xứ) là nơi những người làm điều ác rơi vào một cách không tự chủ; hoặc vinipāta là nơi họ rơi vào trong khi bị hủy hoại, với các chi và phần thân thể bị tan rã. Nirayo (địa ngục) là nơi không có aya (sự lợi ích) được gọi là vị ngọt.

Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti. Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā, na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayañca. So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā, na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ. So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi vinipatitattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādikamanekappakāraṃ nirayamevāti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – tattha sugatiggahaṇena manussāgatipi saṅgayhati, saggaggahaṇena devagatiyeva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanappalujjanaṭṭhena lokoti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sabbākārena visuddhimaggasaṃvaṇṇanāto gahetabbo. Tatiyādīni uttānatthāni.

Hoặc là, bằng cách dùng từ apāya, ngài chỉ đến loài bàng sanh. Loài bàng sanh là apāya vì xa lìa thiện thú, không phải là duggati vì có sự hiện hữu của các long vương, v.v... có đại thần lực. Bằng cách dùng từ duggati, (ngài chỉ đến) cảnh giới ngạ quỷ. Cảnh giới ấy vừa là apāya vừa là duggati vì xa lìa thiện thú và là cảnh giới của khổ, nhưng không phải là vinipāta vì không bị rơi rớt như loài a-tu-la. Bằng cách dùng từ vinipāta, (ngài chỉ đến) loài a-tu-la. Loài ấy, theo ý nghĩa đã nói, vừa là apāya vừa là duggati, và được gọi là vinipāta vì bị rơi rớt khỏi tất cả các sự hưng thịnh. Bằng cách dùng từ niraya, (ngài chỉ đến) chính địa ngục có nhiều loại như Vô Gián, v.v... Upapannā là đã đi đến, ý nói là đã tái sanh ở đó. Phần thiện nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã nói. Tuy nhiên, có sự khác biệt này: ở đây, bằng cách dùng từ sugati, cảnh giới loài người cũng được bao gồm; bằng cách dùng từ sagga, chỉ có cảnh giới chư thiên. Trong đó, sugati là cảnh giới tốt đẹp. Sagga là tối thượng một cách tốt đẹp về các đối tượng như sắc, v.v... Tất cả những cảnh giới ấy được gọi là loka (thế gian) theo ý nghĩa bị hoại diệt và tan rã. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết nên được lấy từ phần giải thích của Thanh Tịnh Đạo về tất cả các phương diện. Các (kinh) thứ ba, v.v... có ý nghĩa rõ ràng.

Dutiyaāhuneyyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh thứ hai Āhuneyya, v.v... đã kết thúc.

8. Anuttariyasuttavaṇṇanā

8. Phần giải thích kinh Anuttariya (Vô Thượng).

8. Aṭṭhame [Pg.88] natthi etesaṃ uttarāni visiṭṭhānīti anuttarāni, anuttarāni eva anuttariyāni yathā ‘‘anantameva anantariya’’nti āha ‘‘niruttarānī’’ti. Dassanānuttariyaṃ nāma phalavisesāvahattā. Esa nayo sesesupi. Sattavidhaariyadhanalābhoti sattavidhasaddhādilokuttaradhanalābho. Sikkhāttayassa pūraṇanti adhisīlasikkhādīnaṃ tissannaṃ sikkhānaṃ pūraṇaṃ. Tattha pūraṇaṃ nippariyāyato asekkhānaṃ vasena veditabbaṃ. Kalyāṇaputhujjanato paṭṭhāya hi satta sekhā tisso sikkhā pūrenti nāma, arahā paripuṇṇasikkhoti. Iti imāni anuttariyāni lokiyalokuttarāni kathitāni.

8. Trong kinh thứ tám, anuttarāni (vô thượng) là không có gì cao hơn, đặc biệt hơn những điều này. Chính những điều vô thượng (anuttarāni) là anuttariyāni (những pháp vô thượng), giống như 'vô gián chính là anantariya'. Ngài nói niruttarānī (không có gì vượt qua). Dassanānuttariya (kiến vô thượng) được gọi như vậy vì nó mang lại quả vị đặc biệt. Phương cách này cũng (áp dụng) cho các phần còn lại. Sattavidhaariyadhanalābho (sự chứng đắc bảy loại Thánh tài) là sự chứng đắc bảy loại tài sản siêu thế như tín, v.v... Sikkhāttayassa pūraṇaṃ (sự viên mãn tam học) là sự viên mãn ba học xứ là tăng thượng giới học, v.v... Trong đó, sự viên mãn một cách tuyệt đối nên được hiểu theo phương diện của các bậc Vô học. Thật vậy, kể từ bậc thiện phàm phu, bảy bậc Hữu học được gọi là làm viên mãn ba học xứ, còn bậc A-la-hán là người có học xứ đã viên mãn. Như vậy, những pháp vô thượng này, thuộc hiệp thế và siêu thế, đã được nói đến.

Anuttariyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Anuttariya đã kết thúc.

9. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā

9. Phần giải thích kinh Anussatiṭṭhāna (Xứ Tùy Niệm).

9. Navame anussatiyo eva diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ kāraṇabhāvato ṭhānānīti anussatiṭṭhānāni. Buddhaguṇārammaṇā satīti yathā buddhānussati visesādhigamassa ṭhānaṃ hoti, evaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā buddhaguṇe ārabbhe uppannā sati. Evaṃ anussarato hi pīti uppajjati, so taṃ pītiṃ khayato vayato paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Upacārakammaṭṭhānaṃ nāmetaṃ gihīnampi labbhati. Upacārakammaṭṭhānanti ca paccakkhato upacārajjhānāvahaṃ kammaṭṭhānaparamparāya sammasanaṃ yāva arahattā lokiyalokuttaravisesāvahaṃ. Esa nayo sabbattha.

9. Trong kinh thứ chín, anussatiṭṭhānāni (các xứ tùy niệm) là chính các pháp tùy niệm là nền tảng, vì là nguyên nhân của hạnh phúc và lợi ích trong hiện tại, tương lai, v.v... Buddhaguṇārammaṇā sati (niệm có ân đức Phật làm đối tượng) là niệm sanh khởi khi lấy các ân đức của Phật làm đối tượng, bắt đầu bằng 'Itipi so bhagavā...', giống như niệm Phật là nền tảng cho sự chứng đắc đặc biệt. Thật vậy, khi tùy niệm như vậy, hỷ sanh khởi. Vị ấy, sau khi thiết lập hỷ đó trên sự tiêu hoại và biến mất, có thể đạt đến A-la-hán quả. Đề mục này được gọi là đề mục cận định, cũng được ban cho cả hàng tại gia. Và upacārakammaṭṭhāna (đề mục cận định) là đề mục mang lại cận định một cách trực tiếp, và qua sự quán xét tuần tự của đề mục, nó mang lại sự chứng đắc đặc biệt thuộc hiệp thế và siêu thế cho đến A-la-hán quả. Phương cách này (áp dụng) cho tất cả mọi nơi.

Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Anussatiṭṭhāna đã kết thúc.

10. Mahānāmasuttavaṇṇanā

10. Phần giải thích kinh Mahānāma.

10. Dasame tasmiṃ samayeti buddhāguṇānussaraṇasamaye. Rāgapariyuṭṭhitanti rāgena pariyuṭṭhitaṃ. Pariyuṭṭhānappattipi, rāgena vā saṃhitaṃ cittaṃ [Pg.89] araññamiva corehi tena pariyuṭṭhitanti vuttaṃ, tassa pariyuṭṭhānaṭṭhānabhāvatopi pariyuṭṭhitarāganti attho. Byañjanaṃ pana anādiyitvā atthamattaṃ dassento ‘‘uppajjamānena rāgena uṭṭhahitvā gahita’’nti āha. Ujukamevāti pageva kāyavaṅkādīnaṃ apanītattā cittassa ca anujubhāvakarānaṃ mānādīnaṃ abhāvato, rāgādipariyuṭṭhānābhāvena vā oṇatiuṇṇativirahato ujubhāvameva gataṃ. Atha vā ujukamevāti kammaṭṭhānassa thinaṃ middhaṃ otiṇṇatāya līnuddhaccavigamato majjhimasamathanimittappaṭipattiyā ujubhāvameva gataṃ. Aṭṭhakathaṃ nissāyāti bhavajātiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ nissāya. Atthavedanti vā hetuphalaṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhimāha. Dhammavedanti hetuṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhiṃ. ‘‘Ārakattā araha’’nti anussarantassa hi yadidaṃ bhagavato kilesehi ārakattaṃ, so hetu. Ñāpako cettha hetu adhippeto, na kārako sampāpako. Tatonena ñāyamāno arahattattho phalaṃ. Iminā nayena sesapadesupi hetuso phalavipāko veditabbo. Dhammānussatiādīsupi hi ādimajjhapariyosānakalyāṇatādayo suppaṭipattiādayo ca tattha tattha hetubhāvena niddiṭṭhāyeva. Dhammūpasaṃhitanti yathāvuttahetuphalasaṅkhātaguṇūpasaṃhitaṃ.

10. Trong câu thứ mười, (cụm từ) vào lúc ấy có nghĩa là vào lúc tùy niệm các ân đức của đức Phật. (Cụm từ) bị tham ái xâm chiếm có nghĩa là bị xâm chiếm bởi tham ái. Mặc dù đã đạt đến (trạng thái) bị xâm chiếm, hoặc tâm đã được liên kết với tham ái, giống như khu rừng (bị xâm chiếm) bởi bọn cướp, do đó được nói là bị xâm chiếm. Hoặc do là nơi chốn của sự xâm chiếm nên có nghĩa là tham ái đã xâm chiếm. Tuy nhiên, không lấy văn tự mà chỉ trình bày ý nghĩa, ngài (chú giải) đã nói: “Bị nắm giữ sau khi tham ái đang sanh khởi đã trỗi dậy.” (Cụm từ) trở nên ngay thẳng có nghĩa là đã trở nên ngay thẳng do đã loại trừ các sự cong vẹo của thân từ trước, và do không có các pháp như mạn v.v... là những pháp làm cho tâm không ngay thẳng, hoặc do không có sự xâm chiếm của tham ái v.v... nên không có sự hạ thấp và sự nâng cao. Hoặc (cụm từ) trở nên ngay thẳng có nghĩa là đã trở nên ngay thẳng do sự thực hành tướng chỉ tịnh trung bình, do sự đoạn trừ hôn trầm và thụy miên đã xâm nhập vào đề mục thiền, và do sự từ bỏ trạo cử. (Cụm từ) dựa vào Chú Giải có nghĩa là dựa vào ý nghĩa của các từ như là hữu, sanh, v.v... Hoặc (cụm từ) cảm thọ ý nghĩa nói đến sự hoan hỷ sanh khởi do duyên nhân và quả. (Cụm từ) cảm thọ pháp (nói đến) sự hoan hỷ sanh khởi do duyên nhân. Thật vậy, đối với người đang tùy niệm rằng: “Ngài là A-la-hán do sự xa lìa,” sự xa lìa các phiền não này của đức Thế Tôn chính là nhân. Ở đây, nhân được chủ trương là nhân làm cho biết, không phải là nhân tác thành hay nhân thành tựu. Do đó, ý nghĩa A-la-hán được biết đến bởi nhân này là quả. Theo phương pháp này, sự chín muồi của quả do nhân cũng nên được hiểu ở các câu còn lại. Thật vậy, trong các pháp tùy niệm Pháp v.v..., các (pháp) như là sự tốt đẹp ở đoạn đầu, đoạn giữa, và đoạn cuối, và các (pháp) như là sự thực hành tốt đẹp v.v... đã được chỉ ra là nhân ở các nơi tương ứng. (Cụm từ) liên hệ đến pháp có nghĩa là liên hệ đến các phẩm chất được gọi là nhân và quả đã được nói đến.

Mahānāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Kinh Mahānāma đã chấm dứt.

Āhuneyyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Phẩm Đáng Cúng Dường đã chấm dứt.

2. Sāraṇīyavaggo

2. Phẩm Pháp Đáng Ghi Nhớ

1. Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā

1. Chú Giải Kinh Pháp Đáng Ghi Nhớ Thứ Nhất

11. Dutiyassa paṭhame saritabbayuttakāti anussaraṇārahā. Mijjati siniyhati etāyāti mettā, mittabhāvo. Mettā etassa atthīti mettaṃ, kāyakammaṃ. Taṃ pana yasmā mettāsahagatacittasamuṭṭhānaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘mettena cittena kātabbaṃ kāyakamma’’nti. Esa nayo sesadvayepi. Imānīti mettakāyakammādīni. Bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato. Yathā pana bhikkhunīsupi labbhanti, evaṃ gihīsupi labbhanti catuparisasādhāraṇattāti taṃ dassento ‘‘bhikkhūnañhī’’tiādimāha. Bhikkhuno [Pg.90] sabbampi anavajjakāyakammaṃ ābhisamācārikakammantogadhamevāti āha ‘‘mettena cittena…pe… kāyakammaṃ nāmā’’ti. Bhattivasena pavattiyamānā cetiyabodhīnaṃ vandanā mettāsiddhāti katvā tadatthāya gamanaṃ ‘‘mettaṃ kāyakamma’’nti vuttaṃ. Ādi-saddena cetiyabodhibhikkhūsu vuttāvasesāpacāyanādivasena pavattamettāvasena pavattaṃ kāyikaṃ kiriyaṃ saṅgaṇhāti.

11. Trong câu thứ nhất của kinh thứ hai, (cụm từ) đáng được ghi nhớ có nghĩa là đáng được tùy niệm. Do pháp này mà người ta yêu mến, thương mến, nên (pháp ấy) là mettā (tâm từ), là trạng thái thân hữu. Hành động của thân này có tâm từ, nên là mettaṃ kāyakammaṃ (thân hành từ ái). Tuy nhiên, vì hành động ấy có tâm từ đồng hành làm nhân sanh, do đó được nói là: “Thân hành nên được thực hiện với tâm từ.” Phương pháp này cũng (áp dụng) cho hai (hành động) còn lại. (Cụm từ) những điều này có nghĩa là thân hành từ ái, v.v... (Các pháp này) được đề cập theo các vị tỳ khưu vì các vị ấy là hội chúng cao quý nhất. Tuy nhiên, để trình bày rằng giống như các pháp này được tìm thấy ở các vị tỳ khưu ni, cũng vậy, chúng được tìm thấy ở các hàng tại gia vì chúng là chung cho bốn hội chúng, ngài (chú giải) đã nói: “Thật vậy, đối với các vị tỳ khưu,” v.v... Để nói rằng tất cả thân hành không đáng chê trách của vị tỳ khưu đều được bao gồm trong hành vi thuộc về giới hạnh cao thượng, ngài (chú giải) đã nói: “Với tâm từ... gọi là thân hành.” Việc đảnh lễ các bảo tháp và cây bồ đề được thực hiện với lòng kính trọng được thành tựu bởi tâm từ, do đó việc đi đến vì mục đích ấy được gọi là “thân hành từ ái.” Với từ ādi (v.v...), ngài (chú giải) bao gồm hành động thuộc về thân được thực hiện với tâm từ, được tiến hành qua sự tôn kính v.v... còn lại đã được nói đến đối với các bảo tháp, cây bồ đề, và các vị tỳ khưu.

Tepiṭakampi buddhavacanaṃ kathiyamānanti adhippāyo. Tepiṭakampi buddhavacanaṃ paripucchanaatthakathanavasena pavattiyamānameva mettaṃ vacīkammaṃ nāma hitajjhāsayena pavattitabbato. Tīṇi sucaritānīti kāyavacīmanosucaritāni. Cintananti evaṃ cintanamattampi manokammaṃ, pageva paṭipannā bhāvanāti dasseti.

Ý định là: “Ngay cả Tam Tạng, lời dạy của đức Phật, đang được thuyết giảng.” Ngay cả Tam Tạng, lời dạy của đức Phật, khi được tiến hành qua việc hỏi và giải thích ý nghĩa, cũng được gọi là khẩu hành từ ái, vì nó nên được thực hiện với ý hướng mưu cầu lợi ích. (Cụm từ) ba thiện hành có nghĩa là thân thiện hành, khẩu thiện hành, và ý thiện hành. (Cụm từ) suy tư (cho thấy rằng) ngay cả việc suy tư như vậy cũng là ý hành, huống chi là sự tu tập đã được thực hành, ngài (chú giải) trình bày như vậy.

Āvīti pakāsaṃ. Pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha ‘‘sammukhā’’ti. Rahoti appakāsaṃ. Appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa apaccakkhabhāvatoti āha ‘‘parammukhā’’ti. Sahāyabhāvagamanaṃ tesaṃ purato. Tesu karontesuyeva hi sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma hoti. Ubhayehīti navakehi therehi ca. Paggayhāti paggaṇhitvā uddhaṃ katvā kevalaṃ ‘‘devo’’ti avatvā guṇehi thirabhāvajotanaṃ ‘‘devatthero’’ti vacanaṃ paggayha vacanaṃ. Mamattabodhanaṃ vacanaṃ mamāyanavacanaṃ. Ekantaparammukhassa manokammassa sammukhatā nāma viññattisamuṭṭhāpanavasena hoti, tañca kho loke kāyakammanti pākaṭaṃ paññātaṃ. Hatthavikārādīni anāmasitvā eva dassento ‘‘nayanāni ummīletvā’’tiādimāha. Kāmaṃ mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanā pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva, yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’ti.

(Cụm từ) công khai có nghĩa là một cách tỏ tường. Ở đây, trạng thái tỏ tường là sự hiện diện của người mà thân hành ấy được thực hiện nhắm đến, do đó ngài (chú giải) nói: “trước mặt.” (Cụm từ) kín đáo có nghĩa là không tỏ tường. Và sự không tỏ tường là sự không có mặt của người mà thân hành ấy được thực hiện nhắm đến, do đó ngài (chú giải) nói: “sau lưng.” Việc trở thành người đồng hành là ở trước mặt họ. Thật vậy, chỉ khi họ đang làm việc thì việc trở thành người đồng hành mới được gọi là thân hành trước mặt. (Cụm từ) bởi cả hai có nghĩa là bởi các vị tân tỳ khưu và các vị trưởng lão. (Cụm từ) tán dương có nghĩa là lời nói tán dương, sau khi đã nâng lên và đề cao, không chỉ đơn thuần nói “vị trời” mà là sự làm sáng tỏ trạng thái vững chắc bằng các phẩm chất, (như) lời nói “vị trưởng lão như trời.” Lời nói làm cho biết về sự sở hữu của mình là lời nói về sự chấp thủ của tôi. Sự hiện diện của ý hành, vốn hoàn toàn vắng mặt, được gọi là (hiện diện) qua việc làm phát sanh biểu tri, và điều đó được biết đến một cách rõ ràng trong thế gian là thân hành. Không đề cập đến các cử chỉ của tay v.v..., ngài (chú giải) đã nói: “sau khi mở mắt,” v.v... để trình bày (ý nghĩa). Chắc chắn rằng, việc mở những con mắt dịu dàng với tình thương và lòng trìu mến, và việc nhìn với khuôn mặt hoan hỷ chính là thân hành từ ái. Tuy nhiên, do tâm nào mà có sự dịu dàng với tình thương và lòng trìu mến của đôi mắt và sự hoan hỷ của khuôn mặt, nhắm đến tâm ấy mà được nói là: “gọi là ý hành từ ái.”

Lābha-saddo kammasādhano ‘‘lābhā vata, bho, laddho’’tiādīsu viya. So cettha ‘‘dhammaladdhā’’ti vacanato atītakālikoti āha ‘‘cīvarādayo laddhapaccayā’’ti. Dhammato āgatāti dhammikā, parisuddhagamanā paccayā. Tenāha ‘‘dhammaladdhā’’ti. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘kuhanādī’’tiādi [Pg.91] vuttaṃ. Na sammā gayhamānā hi dhammaladdhā nāma na hontīti tappaṭisedhanatthaṃ pāḷiyaṃ ‘‘dhammaladdhā’’ti vuttaṃ. Deyyaṃ dakkhiṇeyyañca appaṭivibhattaṃ katvā bhuñjatīti appaṭivibhattabhogī nāma hoti. Tenāha ‘‘dve paṭivibhattāni nāmā’’tiādi. Cittena vibhajananti etena cittuppādamattenapi vibhajanaṃ paṭivibhattaṃ nāma, pageva payogatoti dasseti. Cittena vibhajanapubbakaṃ vā kāyena vibhajananti mūlameva dassetuṃ ‘‘evaṃ cittena vibhajana’’nti vuttaṃ. Tena cittuppādamattena paṭivibhāgo kātabboti dasseti. Appaṭivibhattanti bhāvanapuṃsakaniddeso, appaṭivibhattaṃ lābhaṃ bhuñjatīti kammaniddeso vā. Taṃ neva gihīnaṃ deti attano ājīvasodhanatthaṃ. Na attanā paribhuñjati ‘‘mayhaṃ asādhāraṇabhogitā mā hotū’’ti. Paṭiggaṇhanto ca…pe… passatīti iminā āgamanato paṭṭhāya sādhāraṇabuddhiṃ upaṭṭhāpeti. Evaṃ hissa sādhāraṇabhogitā sukarā, sāraṇīyadhammo cassa pūro hoti.

Từ ‘lābha’ (lợi lộc) là từ được tạo thành theo nghĩa hành động (kammasādhano), giống như trong các câu như: ‘Lợi lộc, thưa ngài, đã được nhận lãnh’. Ở đây, do câu ‘dhammaladdhā’ (được nhận một cách hợp pháp), nó mang ý nghĩa quá khứ, nên ngài nói: ‘Các vật dụng như y phục v.v... là những vật dụng đã được nhận’. ‘Dhammikā’ (hợp pháp) có nghĩa là đến từ chánh pháp, là những vật dụng có được một cách trong sạch. Do đó, ngài nói ‘dhammaladdhā’. Chính để chỉ rõ ý nghĩa này mà câu ‘kuhanādī’ (do lừa phỉnh v.v...) đã được nói đến. Bởi vì những gì không được nhận một cách đúng đắn thì không được gọi là ‘dhammaladdhā’, nên để phủ định điều đó, trong Pāli đã nói là ‘dhammaladdhā’. Người nào thọ dụng vật cúng dường và vật đáng cúng dường mà không phân chia thì được gọi là ‘appaṭivibhattabhogī’ (người thọ dụng không phân chia). Do đó, ngài nói: ‘Có hai sự phân chia...’ v.v... ‘Phân chia bằng tâm’ – qua câu này, ngài chỉ ra rằng chỉ cần sự khởi lên của tâm phân chia cũng đã được gọi là phân chia, huống chi là hành động. Hoặc để chỉ rõ nguồn gốc, ngài nói: ‘Như vậy, sự phân chia bằng tâm’ có nghĩa là sự phân chia bằng thân có sự phân chia bằng tâm đi trước. Qua đó, ngài chỉ ra rằng sự phân chia phải được thực hiện chỉ bằng sự khởi lên của tâm. ‘Appaṭivibhattaṃ’ là cách dùng trung tính theo nghĩa trạng thái (bhāvanapuṃsakaniddeso), hoặc là cách dùng đối cách (kammaniddeso) có nghĩa là ‘thọ dụng lợi lộc không phân chia’. Vị ấy không cho người thế tục để thanh lọc sinh kế của mình. Vị ấy cũng không tự mình thọ dụng với ý nghĩ: ‘Mong rằng ta không phải là người thọ dụng vật không chung’. ‘Khi đang nhận... cho đến... thấy rằng’ – qua câu này, vị ấy thiết lập ý thức chung (sādhāraṇabuddhi) ngay từ khi nhận được. Như vậy, việc thọ dụng chung của vị ấy trở nên dễ dàng, và pháp đáng ghi nhớ (sāraṇīyadhamma) của vị ấy được viên mãn.

Atha vā paṭiggaṇhanto ca…pe… passatīti iminā tassa lābhassa tīsu kālesu sādhāraṇato ṭhapanaṃ dassitaṃ. Paṭiggaṇhanto ca saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti iminā paṭiggahaṇakālo dassito. Gahetvā…pe… passatīti iminā paṭiggahitakālo. Tadubhayaṃ pana tādisena pubbabhāgena vinā na hotīti atthasiddho purimakālo. Tayidaṃ paṭiggahaṇato pubbevassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhissāmī’’ti, paṭiggaṇhantassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhāmī’’ti, paṭiggahetvā hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti hi paṭiggahitaṃ mayā’’ti. Evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ katvā laddhaṃ lābhaṃ osāraṇalakkhaṇaṃ avikopetvā paribhuñjanto sādhāraṇabhogī appaṭivibhattabhogī ca hoti.

Hoặc là, qua câu ‘khi đang nhận... cho đến... thấy rằng’, sự thiết lập tính chung của lợi lộc ấy trong ba thời điểm đã được chỉ ra. ‘Khi đang nhận, (nghĩ rằng) mong rằng vật này là của chung Tăng chúng’ – qua câu này, thời điểm nhận đã được chỉ ra. ‘Sau khi đã nhận... cho đến... thấy rằng’ – qua câu này, thời điểm sau khi nhận đã được chỉ ra. Tuy nhiên, cả hai điều này không thể có được nếu không có giai đoạn trước đó tương tự, do đó thời điểm trước đó được mặc nhiên công nhận. Điều này xảy ra trước khi nhận: ‘Ta sẽ nhận vật này với ý nghĩ mong rằng nó là của chung Tăng chúng’; xảy ra trong khi nhận: ‘Ta đang nhận vật này với ý nghĩ mong rằng nó là của chung Tăng chúng’; và xảy ra sau khi đã nhận: ‘Ta đã nhận vật này chính là với ý nghĩ mong rằng nó là của chung Tăng chúng’. Như vậy, người nào thọ dụng lợi lộc đã nhận được, sau khi đã làm cho nó đầy đủ ba đặc điểm này và không làm tổn hại đến đặc tính hồi hướng, thì người ấy là người thọ dụng chung và người thọ dụng không phân chia.

Imaṃ pana sāraṇīyadhammanti imaṃ catutthaṃ saritabbayuttadhamaṃ. Na hi…pe… gaṇhanti, tasmā sādhāraṇabhogitā dussīlassa natthīti ārambhopi tāva na sambhavati, kuto pūraṇanti adhippāyo. Parisuddhasīloti iminā lābhassa dhammikabhāvaṃ dasseti. Vattaṃ akhaṇḍentoti iminā appaṭivibhattabhogitaṃ sādhāraṇabhogitañca dasseti. Sati pana tadubhaye sāraṇīyadhammo pūrito eva hotīti āha ‘‘pūretī’’ti. Odissakaṃ katvāti etena anodissakaṃ katvā pituno, ācariyupajjhāyādīnaṃ vā [Pg.92] therāsanato paṭṭhāya dentassa sāraṇīyadhammoyeva hotīti dasseti. Dātabbanti avassaṃ dātabbaṃ. Sāraṇīyadhammo panassa na hoti paṭijaggaṭṭhāne odissakaṃ katvā dinnattā. Tenāha ‘‘palibodhajagganaṃ nāma hotī’’ti. Muttapalibodhassa vaṭṭati amuttapalibodhassa pūretuṃ asakkuṇeyyattā. Yadi evaṃ sabbena sabbaṃ sāraṇīyadhammaṃ pūrentassa odissakadānaṃ vaṭṭati, na vaṭṭatīti? No na vaṭṭati yuttaṭṭhāneti dassento ‘‘tena panā’’tiādimāha. Iminā odissakadānaṃ panassa na sabbattha vāritanti dasseti. Gilānādīnañhi odissakaṃ katvā dānaṃ appaṭivibhāgapakkhikaṃ ‘‘asukassa na dassāmī’’ti paṭikkhepassa abhāvato. Byatirekappadhāno hi paṭibhāgo. Tenāha ‘‘avasesa’’ntiādi. Adātumpīti pi-saddena dātumpi vaṭṭatīti dasseti. Tañca kho karuṇāyanavasena, na vattaparipūraṇavasena, tasmā dussīlassapi atthikassa sati sambhave dātabbaṃ. Dānañhi nāma na kassaci nivāritaṃ.

‘Pháp đáng ghi nhớ này’ có nghĩa là pháp thứ tư này, pháp đáng được ghi nhớ. ‘Bởi vì... không nhận’, do đó, người ác giới không có sự thọ dụng chung, nên ngay cả việc bắt đầu cũng không thể có, huống chi là sự viên mãn – đó là ý nghĩa. Qua từ ‘parisuddhasīlo’ (người có giới trong sạch), ngài chỉ ra tính hợp pháp của lợi lộc. Qua từ ‘vattaṃ akhaṇḍento’ (người không làm sứt mẻ phận sự), ngài chỉ ra sự thọ dụng không phân chia và sự thọ dụng chung. Khi có cả hai điều đó, pháp đáng ghi nhớ chắc chắn được viên mãn, nên ngài nói ‘pūreti’ (làm cho viên mãn). ‘Sau khi đã chỉ định’ – qua câu này, ngài chỉ ra rằng việc cúng dường không chỉ định cho cha, thầy tế độ, thầy giáo v.v... bắt đầu từ chỗ ngồi của vị trưởng lão chính là pháp đáng ghi nhớ. ‘Dātabbaṃ’ (phải cho) có nghĩa là nhất định phải cho. Nhưng đó không phải là pháp đáng ghi nhớ của vị ấy, vì đã cho một cách chỉ định đến nơi cần chăm sóc. Do đó, ngài nói: ‘Đó được gọi là sự chăm sóc trách nhiệm’. Điều này được phép đối với người đã thoát khỏi trách nhiệm, vì người chưa thoát khỏi trách nhiệm không thể làm viên mãn được. Nếu vậy, đối với người đang làm viên mãn hoàn toàn pháp đáng ghi nhớ, việc cúng dường chỉ định có được phép hay không? Để chỉ ra rằng không phải là không được phép ở những nơi thích hợp, ngài nói: ‘Tuy nhiên, do đó...’ v.v... Qua đó, ngài chỉ ra rằng việc cúng dường chỉ định không phải bị cấm ở mọi nơi. Bởi vì việc cúng dường chỉ định cho người bệnh v.v... thuộc về phía không phân chia, do không có sự từ chối rằng ‘tôi sẽ không cho người này’. Vì sự phân chia chủ yếu là sự loại trừ. Do đó, ngài nói: ‘phần còn lại...’ v.v... ‘Adātumpīti’ (cũng không cho) – qua từ ‘pi’, ngài chỉ ra rằng cũng được phép cho. Và điều đó là do lòng bi mẫn, không phải do việc hoàn thành phận sự. Do đó, nếu có khả năng, cũng nên cho người ác giới đang có nhu cầu. Vì việc bố thí không bị ngăn cấm đối với bất kỳ ai.

Susikkhitāyāti sāraṇīyapūraṇavidhimhi susikkhitāya, sukusalāyāti attho. Idāni tassa kosallaṃ dassetuṃ ‘‘susikkhitāya hī’’tiādi vuttaṃ. Dvādasahi vassehi pūrehi, na tato oranti iminā tassa duppūrataṃ dasseti. Tathā hi so mahapphalo mahānisaṃso diṭṭhadhammikehipi tāvagarutarehi phalānisaṃsehi anugatoti taṃsamaṅgī ca puggalo visesalābhī ariyapuggalo viya loke acchariyabbhutadhammasamannāgato hoti. Tathā hi so duppajahadānamayassa sīlamayassa puññassa paṭipakkhadhammaṃ sudūre vikkhambhitaṃ katvā visuddhena cetasā loke pākaṭo paññāto hutvā viharati. Tassimamatthaṃ byatirekato anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva.

‘Susikkhitāya’ có nghĩa là được huấn luyện kỹ lưỡng, tức là rất thiện xảo, trong phương pháp làm viên mãn pháp đáng ghi nhớ. Bây giờ, để chỉ ra sự thiện xảo ấy, câu ‘susikkhitāya hī’ (bởi vì được huấn luyện kỹ lưỡng) v.v... đã được nói đến. ‘Với mười hai năm trọn vẹn, không ít hơn thế’ – qua câu này, ngài chỉ ra sự khó viên mãn của pháp ấy. Thật vậy, pháp ấy có quả lớn, lợi ích lớn, được đi kèm bởi những quả và lợi ích còn quan trọng hơn ngay trong hiện tại. Và người sở hữu pháp ấy là người có được lợi lộc đặc biệt, giống như một bậc Thánh, là người có được những pháp kỳ diệu, phi thường trên đời. Thật vậy, người ấy, sau khi đã trấn áp xa lánh các pháp đối nghịch với phước báu thuộc về bố thí (vốn khó từ bỏ) và thuộc về giới, sống với tâm thanh tịnh, trở nên nổi bật và được biết đến trên đời. Để làm sáng tỏ ý nghĩa này theo cả phương pháp khẳng định và phủ định, câu ‘sace hī’ (nếu thật vậy) v.v... đã được nói đến. Điều đó rất dễ hiểu.

Idānissa samparāyike diṭṭhadhammike ca ānisaṃse dassetuṃ ‘‘evaṃ pūritasāraṇīyadhammassā’’tiādi vuttaṃ. Neva issā na macchariyaṃ hoti cirakālabhāvanāya vidhutabhāvato. Manussānaṃ piyo hoti pariccāgasīlatāya vissutattā. Tenāha ‘‘dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū’’tiādi (a. ni. 5.34). Sulabhapaccayo hoti dānavasena uḷārajjhāsayānaṃ paccayalābhassa idhānisaṃsasabhāvato dānassa. Pattagatamassa diyyamānaṃ [Pg.93] na khīyati pattagatasseva dvādasavassikassa mahāvattassa avicchedena pūritattā. Aggabhaṇḍaṃ labhati devasikaṃ dakkhiṇeyyānaṃ aggato paṭṭhāya dānassa dinnattā. Bhaye vā…pe… āpajjanti deyyappaṭiggāhakavikappaṃ akatvā attani nirapekkhacittena cirakālaṃ dānassa pūritatāya pasāritacittattā.

Bây giờ, để chỉ ra những quả báo trong đời sau và trong hiện tại của vị ấy, câu bắt đầu bằng “evaṃ pūritasāraṇīyadhammassā” (vị đã viên mãn pháp đáng ghi nhớ như vậy) đã được nói đến. Không có ganh tỵ, cũng không có keo kiệt do đã được loại trừ bởi sự tu tập trong thời gian dài. Vị ấy được loài người yêu mến do tính hay bố thí và do đã nổi danh. Do đó, có lời dạy rằng: “dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū” (người cho đi được yêu mến, nhiều người thân cận với vị ấy), v.v... (A. Ni. 5.34). Vị ấy dễ dàng có được các vật dụng, do nhờ sự bố thí, vì việc có được các vật dụng là bản chất quả báo trong hiện tại của sự bố thí đối với những người có chí nguyện cao thượng. Vật được cho vào bát của vị ấy không bị cạn kiệt, giống như bát của vị trưởng lão đã được trận mưa lớn kéo dài mười hai năm làm cho đầy không gián đoạn. Vị ấy nhận được vật phẩm thượng hạng do sự bố thí đã được thực hiện hằng ngày, bắt đầu từ những bậc đáng cúng dường hàng đầu. Hoặc trong lúc sợ hãi... (v.v.)... không gặp phải, do tâm đã rộng mở vì đã viên mãn sự bố thí trong thời gian dài với tâm không luyến tiếc nơi bản thân, không phân biệt vật nên cho và người nhận.

Tatrāti tesu ānisaṃsesu vibhāvetabbesu. Imāni phalāni vatthūni kāraṇāni. Mahāgirigāmo nāma nāgadīpapasse eko gāmova. Alabhantāpīti appapuññatāya alābhino samānāpi. Bhikkhācāramaggasabhāganti sabhāgaṃ tabbhāgiyaṃ bhikkhācāramaggaṃ jānanti. Anuttarimanussadhammattā therānaṃ saṃsayavinodanatthañca ‘‘sāraṇīyadhammo me, bhante, pūrito’’ti āha. Tathā hi dutiyavatthusmimpi therena attā pakāsito. Daharakāle evaṃ kira sāraṇīyadhammapūrako ahosi. Manussānaṃ piyatāya sulabhapaccayatāyapi idaṃ vatthumeva. Pattagatākhīyanassa pana visesaṃ vibhāvanato ‘‘idaṃ tāva…pe… ettha vatthū’’ti vuttaṃ.

Tatrā có nghĩa là: trong những quả báo ấy cần được làm sáng tỏ. Những câu chuyện này là kết quả, là nguyên nhân. Mahāgirigāma là tên một ngôi làng bên cạnh Nāgadīpa. Alabhantāpi có nghĩa là: dù là những người không nhận được do ít phước. Bhikkhācāramaggasabhāgaṃ có nghĩa là: họ biết con đường khất thực tương ứng, phù hợp với nơi ấy. Do pháp siêu nhân của các vị trưởng lão và để xua tan sự nghi ngờ của họ, vị ấy đã nói: “Thưa ngài, pháp đáng ghi nhớ của con đã được viên mãn.” Thật vậy, trong câu chuyện thứ hai, vị trưởng lão đã tự bộc lộ. Nghe nói, khi còn trẻ, vị ấy đã là người viên mãn pháp đáng ghi nhớ như vậy. Về việc được loài người yêu mến và dễ dàng có được vật dụng, đây cũng chính là câu chuyện. Tuy nhiên, do làm sáng tỏ điểm đặc biệt về việc vật trong bát không cạn kiệt, nên đã nói rằng: “Trước hết, đây... (v.v.)... là câu chuyện ở đây.”

Giribhaṇḍamahāpūjāyāti cetiyagirimhi sakalalaṅkādīpe yojanappamāṇe samudde ca nāvāsaṅghāṭādike ṭhapetvā dīpapupphagandhādīhi kariyamānāya mahāpūjāya. Tassā ca paṭipattiyā avañjhabhāvavibhāvanatthaṃ ‘‘ete mayhaṃ pāpuṇissantī’’ti āha. Pariyāyenapi lesenapi. Anucchavikanti ‘‘sāraṇīyadhammapūrako’’ti yathābhūtapavedanaṃ tumhākaṃ anucchavikanti attho.

Giribhaṇḍamahāpūjāya có nghĩa là: trong đại lễ cúng dường được thực hiện bằng đèn, hoa, hương, v.v... tại núi Cetiya, sau khi đã đặt các bè thuyền, v.v... trên khắp đảo Laṅkā và trên biển trong phạm vi một do-tuần. Và để làm sáng tỏ tính không vô ích của sự thực hành ấy, vị ấy đã nói: “Những thứ này sẽ đến được với tôi.” Dù bằng cách nói vòng hay bằng cách nói ẩn ý. Anucchavikaṃ có nghĩa là: việc trình bày đúng sự thật rằng “(con là) người viên mãn pháp đáng ghi nhớ” là thích hợp với các ngài.

Anārocetvāva palāyiṃsu corabhayena. ‘‘Attano dujjīvikāyā’’tipi vadanti. Ahaṃ sāraṇīyadhammapūrikā, mama pattapariyāpannenapi sabbāpimā bhikkhuniyo yāpessantīti āha ‘‘mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayitthā’’ti. Vaṭṭissatīti kappissati. Therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi, therassa pana sīlatejeneva devatā ussukkaṃ āpajji.

Họ đã bỏ trốn vì sợ trộm cướp mà không báo trước. Cũng có người nói: “do đời sống khó khăn của họ.” Bà đã nói: “Các vị đừng suy nghĩ về việc họ đã ra đi,” với ý rằng: “Ta là người viên mãn pháp đáng ghi nhớ, tất cả các vị tỳ-khưu-ni này sẽ sống được chỉ bằng những gì có trong bát của ta.” Vaṭṭissatī có nghĩa là sẽ đủ dùng. Vị trưởng lão ni là người viên mãn pháp đáng ghi nhớ, còn đối với vị trưởng lão tăng, chính nhờ oai lực giới hạnh của ngài mà chư thiên đã nhiệt tâm.

Natthi etesaṃ khaṇḍanti akhaṇḍāni. Taṃ pana nesaṃ khaṇḍaṃ dassetuṃ ‘‘yassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha upasampannasīlānaṃ uddesakkamena ādiantā veditabbā. Tenāha ‘‘sattasū’’tiādi. Na hi añño koci āpattikkhandhānaṃ [Pg.94] anukkamo atthi, anupasampannasīlānaṃ samādānakkamenapi ādiantā labbhanti. Pariyante chinnasāṭako viyāti tatrante dasante vā chinnavatthaṃ viya. Visadisudāharaṇañcetaṃ ‘‘akhaṇḍānī’’ti imassa adhikatattā. Evaṃ sesānampi udāharaṇāni. Khaṇḍikatā bhinnatā khaṇḍaṃ, taṃ etassa atthīti khaṇḍaṃ, sīlaṃ. Chiddantiādīsupi eseva nayo. Vemajjhe bhinnaṃ vinivijjhanavasena. Visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho. Visabhāgavaṇṇena upaḍḍhaṃ tatiyabhāgagataṃ sambhinnavaṇṇaṃ sabalaṃ, visabhāgavaṇṇeheva bindūhi antarantarāhi vimissaṃ kammāsaṃ. Ayaṃ imesaṃ viseso. Sabalarahitāni asabalāni, tathā akammāsāni. Sīlassa taṇhādāsabyato mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ, tasmā taṇhādāsabyato mocanavacanena tesaṃ sīlānaṃ vivaṭṭūpanissayatamāha. Bhujissabhāvakaraṇatoti iminā bhujissakarāni bhujissānīti uttarapadalopenāyaṃ niddesoti dasseti. Yasmā vā taṃsamaṅgipuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti, tasmāpi bhujissāni. Aviññūnaṃ appamāṇatāya ‘‘viññuppasatthānī’’ti vuttaṃ. Suparisuddhabhāvena vā sampannattā viññūhi pasatthānīti viññuppasatthāni.

Không bị sứt mẻ (khaṇḍa) đối với chúng, nên là không sứt mẻ (akhaṇḍāni). Tuy nhiên, để chỉ ra sự sứt mẻ của chúng, câu bắt đầu bằng “yassā” đã được nói đến. Trong đó, đối với giới của bậc đã thọ cụ túc, phần đầu và phần cuối nên được hiểu theo thứ tự của việc đề cập. Do đó, có lời dạy bắt đầu bằng “sattasū” (trong bảy). Vì không có thứ tự nào khác của các uẩn tội. Đối với giới của người chưa thọ cụ túc, phần đầu và phần cuối cũng có thể được nhận biết theo thứ tự của việc thọ trì. Giống như tấm y bị rách ở mép có nghĩa là giống như tấm vải bị rách ở cuối hoặc ở biên. Và đây là ví dụ không tương đồng, vì ý nghĩa của “akhaṇḍāni” (không sứt mẻ) là cao hơn. Các ví dụ còn lại cũng tương tự như vậy. Sự bị sứt mẻ, sự bị bể vỡ là khaṇḍaṃ. Điều đó có ở giới này, nên là khaṇḍaṃ, sīlaṃ (giới bị sứt mẻ). Trong các từ bắt đầu bằng chiddaṃ (lủng), phương pháp cũng tương tự. Bị bể vỡ ở giữa theo cách bị xuyên thủng. Nên liên kết với (câu) “giống như con bò có màu sắc không đồng nhất.” Sabalaṃ là có màu pha trộn, một nửa hoặc một phần ba có màu khác. Kammāsaṃ là có lốm đốm, xen kẽ với các chấm có màu khác. Đây là sự khác biệt của chúng. Không có màu pha trộn là asabalāni, tương tự là akammāsāni. Việc giải thoát giới khỏi sự nô lệ cho ái dục là việc tạo ra trạng thái làm nền tảng cho sự thoát khỏi luân hồi. Do đó, bằng lời nói giải thoát khỏi sự nô lệ cho ái dục, ngài đã nói lên tính chất làm nền tảng cho sự thoát khỏi luân hồi của các giới ấy. Bằng câu “làm cho có trạng thái tự do,” ngài chỉ ra rằng sự trình bày này là do lược bỏ từ cuối: bhujissakarāni (làm cho tự do) là bhujissāni. Hoặc vì người sở hữu giới ấy được gọi là bhujissa, người tự tại, người tự chủ, nên (các giới ấy) cũng là bhujissāni. Do người vô trí không thể đo lường được, nên đã nói là “viññuppasatthāni” (được bậc trí tán thán). Hoặc vì đã thành tựu do trạng thái hoàn toàn trong sạch, nên được các bậc trí tán thán, gọi là viññuppasatthāni.

Taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattāti ‘‘imināhaṃ sīlena devo vā bhavissāmi devaññataro vā’’ti taṇhāparāmāsena, ‘‘imināhaṃ sīlena devo hutvā tattha nicco dhuvo sassato bhavissāmī’’ti diṭṭhiparāmāsena ca aparāmaṭṭhattā. Parāmaṭṭhunti ‘‘ayaṃ te sīlesu doso’’ti catūsu vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena parāmaṭṭhuṃ, anuddhaṃsetuṃ codetunti attho. Sīlaṃ nāma avippaṭisārādipārampariyena yāvadeva samādhisampādanatthanti āha ‘‘samādhisaṃvattanikānī’’ti. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni.

Do không bị ái và tà kiến chấp thủ có nghĩa là: do không bị chấp thủ bởi sự chấp thủ của ái dục rằng “với giới này, ta sẽ trở thành một vị trời hay một vị trời nào đó,” và bởi sự chấp thủ của tà kiến rằng “với giới này, sau khi trở thành một vị trời, ta sẽ thường hằng, bền vững, vĩnh cửu ở đó.” Parāmaṭṭhuṃ có nghĩa là: để khiển trách, để chỉ trích, để sách tấn bằng cách chỉ ra bất kỳ sự hư hỏng nào trong bốn sự hư hỏng rằng “đây là lỗi trong giới của ông.” Giới, qua trình tự bắt đầu bằng sự không hối tiếc, chỉ nhằm mục đích thành tựu định, nên ngài đã nói “samādhisaṃvattanikāni” (đưa đến định). Có mục đích đưa đến định là samādhisaṃvattanikāni.

Samānabhāvo sāmaññaṃ, paripuṇṇacatupārisuddhibhāvena majjhe bhinnasuvaṇṇassa viya bhedābhāvato sīlena sāmaññaṃ sīlasāmaññaṃ, taṃ gato upagatoti sīlasāmaññagato. Tenāha ‘‘samānabhāvūpagatasīlo’’ti, sīlasampattiyā samānabhāvaṃ upagatasīlo sabhāgavuttikoti attho. Kāmaṃ puthujjanānampi catupārisuddhisīle nānattaṃ na siyā, taṃ pana na ekantikaṃ, idaṃ ekantikaṃ niyatabhāvatoti āha ‘‘natthi [Pg.95] maggasīle nānatta’’nti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttanti maggasīlaṃ sandhāya taṃ ‘‘yāni tāni sīlānī’’tiādi vuttaṃ.

Trạng thái tương đồng là sự tương đồng (sāmañña). Do không có sự khác biệt bởi giới hạnh, giống như vàng đã được nung chảy ở giữa không có sự khác biệt do trạng thái bốn sự thanh tịnh viên mãn, nên sự tương đồng bởi giới hạnh là sīlasāmañña (giới tương đồng). Người đã đi đến, đã đạt đến điều ấy là sīlasāmaññagato. Do đó, Ngài nói: “Người có giới đã đạt đến trạng thái tương đồng.” Nghĩa là người có giới đã đạt đến trạng thái tương đồng do sự thành tựu giới hạnh, có cách hành xử tương tự. Dù rằng đối với các phàm nhân cũng không có sự khác biệt trong bốn giới thanh tịnh, nhưng điều đó không phải là tuyệt đối. Điều này là tuyệt đối do có bản chất chắc chắn, nên Ngài nói: “Không có sự khác biệt trong đạo giới.” Nhắm đến điều đó mà điều này được nói, tức là nhắm đến đạo giới mà câu “Những giới hạnh nào ấy” v.v... đã được nói.

Yāyanti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā. Diṭṭhīti maggasammādiṭṭhi. Niddosāti niddhutadosā, samucchinnarāgādipāpadhammāti attho. Niyyātīti vaṭṭadukkhato nissarati niggacchati. Sayaṃ niyyantīyeva hi taṃsamaṅgipuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetīti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti takkaro, tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjantassāti attho. Samānadiṭṭhibhāvanti sadisadiṭṭhibhāvaṃ saccasampaṭivedhena abhinnadiṭṭhibhāvaṃ.

(Tri kiến) nào, tức là tri kiến này đã được chứng thực đối với cả ta và các ngươi. Tri kiến là đạo chánh kiến. Không có lỗi lầm nghĩa là đã rũ bỏ các lỗi lầm, nghĩa là đã đoạn tận các ác pháp như tham v.v... Đưa đến sự thoát ly nghĩa là thoát ra, đi ra khỏi khổ luân hồi. Quả vậy, chính nó trong khi đưa đến sự thoát ly, được gọi là làm cho người thành tựu nó thoát ra khỏi khổ luân hồi. Lời giáo huấn nào của bậc Đạo Sư, người thực hành điều đó là takkaro (người làm theo điều đó); của người ấy, nghĩa là của người thực hành theo như đã được giáo huấn. Trạng thái tri kiến tương đồng là trạng thái tri kiến giống nhau, trạng thái tri kiến không khác biệt do sự thâm nhập chân lý.

Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Sāraṇīya thứ nhất đã kết thúc.

2. Dutiyasāraṇīyasuttavaṇṇanā

2. Phần giải thích kinh Sāraṇīya thứ hai

12. Dutiye sabrahmacārīnanti sahadhammikānaṃ. Piyaṃ piyāyitabbakaṃ karontīti piyakaraṇā. Garuṃ garuṭṭhāniyaṃ karontīti garukaraṇā. Saṅgaṇhanatthāyāti saṅgahavatthuvisesabhāvato sabrahmacārīnaṃ saṅgahaṇāya saṃvattantīti sambandho. Avivadanatthāyāti saṅgahavatthubhāvato eva na vivadanatthāya. Sati ca avivadanahetubhūtasaṅgahakatte tesaṃ vasena sabrahmacārīnaṃ samaggabhāvo bhedābhāvo siddhoyevāti āha ‘‘sāmaggiyā’’tiādi.

12. Trong kinh thứ hai, (của) các vị đồng phạm hạnh nghĩa là của các vị đồng pháp. Làm cho đáng được yêu mến, đáng được quý mến là piyakaraṇā (làm cho đáng yêu). Làm cho đáng được tôn trọng, đáng được kính trọng là garukaraṇā (làm cho đáng kính). “Vì mục đích nhiếp phục” có liên hệ là: do là một loại nhiếp sự đặc biệt, chúng đưa đến sự nhiếp phục các vị đồng phạm hạnh. “Vì mục đích không tranh cãi” là do chính bản chất là nhiếp sự nên không vì mục đích tranh cãi. Và khi có sự nhiếp phục là nguyên nhân của việc không tranh cãi, do nhờ chúng mà trạng thái hòa hợp, không chia rẽ của các vị đồng phạm hạnh được thành tựu, nên Ngài nói: “Vì sự hòa hợp” v.v...

Dutiyasāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Sāraṇīya thứ hai đã kết thúc.

3. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā

3. Phần giải thích kinh Nissāraṇīya

13. Tatiye vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. Yuttayānasadisā katāti yathā yuttamājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathāruci pavattirahaṃ gahitā. Vatthukatāti vā adhiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā, sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisesatāya pavattiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katāti vuttaṃ hoti. Adhiṭṭhitāti paṭipakkhadūrībhāvato [Pg.96] subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā. Samantato citāti sabbabhāgena bhāvanūpacayaṃ gamitā. Tenāha ‘‘upacitā’ti. Suṭṭhu samāraddhāti iddhibhāvanāsikhāppattiyā sammadeva sambhāvitā. Abhūtabyākaraṇaṃ byākarotīti ‘‘mettā hi kho me cetovimutti bhāvitā’’tiādinā attani avijjamānaguṇābhibyāhāraṃ byāharati. Cetovimuttisaddaṃ apekkhitvā ‘‘nissaṭā’’ti vuttaṃ. Puna byāpādo natthīti idāni mama byāpādo nāma sabbaso natthīti ñatvā.

13. Trong kinh thứ ba, được làm cho tăng trưởng nghĩa là được làm cho sung mãn do sự viên mãn của việc tu tập. Được làm đi làm lại nghĩa là được thực hành liên tục do sự thực hành nhiều lần việc tu tập. Được làm cho giống như cỗ xe đã được thắng yên nghĩa là: giống như cỗ xe ngựa thuần chủng đã được thắng yên, được điều khiển bởi người đánh xe khéo léo, vận hành theo ý muốn, cũng vậy, nó được nắm giữ để có thể vận hành theo ý muốn. Hoặc được làm thành nền tảng nghĩa là được làm giống như nền tảng theo nghĩa là nơi trú ngụ; được nói là được làm giống như nền tảng đã được thanh lọc kỹ lưỡng khỏi các nguy hiểm, do là nơi trú để vận hành của thần thông đặc biệt nhờ sự thanh lọc hoàn toàn các phiền não. Được quyết định nghĩa là được thiết lập trong sự thích hợp với từng quyết định ấy do đã được tu tập tốt đẹp, do sự xa lìa các pháp đối nghịch. Được tích lũy khắp nơi nghĩa là được làm cho tích lũy sự tu tập về mọi phương diện. Do đó, Ngài nói: “Được tích lũy.” Được khéo khởi sự nghĩa là được thực hiện một cách đúng đắn do đã đạt đến đỉnh cao của việc tu tập thần thông. Tuyên bố điều không có thật nghĩa là tuyên bố về phẩm chất không có nơi mình bằng câu “Tâm giải thoát do từ ái quả thật đã được tôi tu tập” v.v... Tùy thuộc vào từ “tâm giải thoát” mà từ “đã thoát ly” được nói. Sân hận không còn nữa nghĩa là sau khi biết rằng: “Bây giờ, sân hận đối với ta hoàn toàn không còn nữa.”

Balavavipassanāti bhayatupaṭṭhāne ñāṇaṃ, ādīnavānupassane ñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ, bhaṅgañāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Yesaṃ nimittānaṃ abhāvena arahattaphalasamāpattiyā animittatā, taṃ dassetuṃ ‘‘sā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha rāgassa nimittaṃ, rāgo eva vā nimittaṃ rāganimittaṃ. Ādi-saddena dosanimittādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Rūpavedanādisaṅkhāranimittaṃ rūpanimittādi. Tesaṃyeva niccādivasena upaṭṭhānaṃ niccanimittādi. Tayidaṃ nimittaṃ yasmā sabbena sabbaṃ arahattaphale natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘sā hi…pe… animittā’’ti. Nimittaṃ anussarati anugacchati ārabbha pavattati sīlenāti nimittānusārī. Tenāha ‘‘vuttappabhedaṃ nimittaṃ anusaraṇasabhāva’’nti.

Minh sát có năng lực là tên gọi của bốn loại trí: trí về sự hiện khởi của điều đáng sợ, trí về sự quán xét sự nguy hại, trí về sự muốn giải thoát, và hoại trí. Để chỉ ra rằng sự nhập A-la-hán quả định là vô tướng do sự vắng mặt của các tướng nào, câu “Quả vậy, nó” v.v... đã được nói. Trong đó, tướng của tham, hoặc chính tham là tướng, là tham tướng. Cần phải hiểu rằng từ “v.v...” bao gồm cả sân tướng v.v... Tướng của các hành như sắc, thọ v.v... là sắc tướng v.v... Sự hiện khởi của chính chúng theo cách thường hằng v.v... là thường tướng v.v... Bởi vì tướng này hoàn toàn không có trong A-la-hán quả, do đó đã được nói: “Quả vậy, nó... là vô tướng.” Người tùy hành theo tướng là người có bản chất tùy niệm, đi theo, khởi sự, vận hành theo tướng. Do đó, Ngài nói: “Có bản chất tùy hành theo tướng đã được nói đến các loại.”

Asmimānoti ‘‘asmī’’ti pavatto attavisayo māno. Ayaṃ nāma ahamasmīti rūpalakkhaṇo vedanādīsu vā aññataralakkhaṇo ayaṃ nāma attā ahaṃ asmīti. Asmimāno samugghātīyati etenāti asmimānasamugghāto, arahattamaggo. Puna asmimāno natthīti tassa anuppattidhammatāpādanaṃ kittento samugghātattameva vibhāveti.

Ngã mạn là sự ngã mạn liên quan đến tự ngã, khởi lên rằng: “Tôi là.” “Tôi là người có tên này” là đặc tính của sắc, hoặc một trong các đặc tính của thọ v.v...; “tự ngã có tên này là tôi.” Ngã mạn được nhổ bật gốc bởi cái này, nên gọi là sự nhổ bật gốc ngã mạn, đó là A-la-hán đạo. “Ngã mạn không còn nữa” – khi tuyên bố việc làm cho nó có trạng thái không sanh khởi lại, Ngài làm rõ chính bản chất của sự nhổ bật gốc.

Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Nissāraṇīya đã kết thúc.

4-5. Bhaddakasuttādivaṇṇanā

4-5. Phần giải thích kinh Bhaddaka v.v...

14-15. Catutthe āramitabbaṭṭhena vā kammaṃ ārāmo etassāti kammārāmo. Kamme rato na ganthadhure vipassanādhure vāti kammarato. Punappunaṃ yuttoti tapparabhāvena anu anu yutto pasuto. Ālāpasallāpoti itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena punappunaṃ lapanaṃ. Pañcame natthi vattabbaṃ.

14-15. Trong kinh thứ tư, người thích công việc là người có công việc là khu vườn theo nghĩa là điều cần phải bắt đầu. Người ưa thích công việc là người ưa thích công việc, không ưa thích phận sự học pháp hay phận sự hành thiền minh sát. Chuyên tâm liên tục nghĩa là chuyên tâm, miệt mài theo sau do có bản chất chuyên chú vào việc đó. Trò chuyện, đàm luận là việc nói đi nói lại về vẻ đẹp của phụ nữ, vẻ đẹp của đàn ông v.v... Trong kinh thứ năm, không có gì để nói.

Bhaddakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Bhaddaka v.v... đã kết thúc.

6. Nakulapitusuttavaṇṇanā

6. Phần giải thích kinh Nakulapitu

16. Chaṭṭhe [Pg.97] visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catuiriyāpathaṃ chindanto ābādhayatīti ābādho, so yassa atthīti ābādhiko. Taṃsamuṭṭhānadukkhena dukkhito. Adhimattagilānoti dhātusaṅkhayena parikkhīṇasarīro.

16. Trong kinh thứ sáu, bệnh tật là cái làm cho đau đớn, cắt đứt bốn oai nghi giống như cái cưa do sự sanh khởi của cảm thọ không tương hợp. Người có cái đó là người có bệnh. Bị đau khổ là bị đau khổ bởi cái khổ sanh khởi từ đó. Bệnh nặng là người có thân thể kiệt quệ do sự suy giảm của các yếu tố.

Sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca vicikicchā tiṇṇā imāyāti tiṇṇavicikicchā. Vigatā samucchinnā pavattiādīsu ‘‘evaṃ nu kho na nu kho’’ti evaṃ pavattikā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkathā. Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā rāgavikkhepesu sīlādiguṇesu ca tiṭṭhakattā vesārajjaṃ, visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ pattāti vesārajjappattā. Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na paraṃ pacceti, nassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayā.

Sự hoài nghi có mười sáu vấn đề và tám vấn đề, tương tự như vùng hoang địa có sự nguy hiểm, đã được vượt qua bởi vị này, do đó là tiṇṇavicikicchā (người đã vượt qua hoài nghi). Sự phân vân (kathaṃkathā) khởi lên rằng: “Có phải như vậy chăng, hay không phải như vậy chăng?” ở trong các sự hiện hành v.v… đã được loại bỏ, đã được đoạn trừ ở vị này, do đó là vigatakathaṃkathā (người đã thoát khỏi sự phân vân). Do đã đoạn trừ các ác pháp tạo ra sự rụt rè, và do có sự đứng vững ở trong các đức hạnh như là giới v.v… và ở trong các sự phân tán của tham ái nên (đạt được) sự tự tin (vesārajjaṃ), đã đạt đến trạng thái thành thạo, sự lão luyện, do đó là vesārajjappattā (người đã đạt đến sự tự tin). Do đã được thấy một cách trực tiếp bởi chính mình nên không tin theo người khác, không có người khác cần phải tin theo, do đó là aparappaccayā (người không do duyên người khác).

Gilānā vuṭṭhitoti gilānabhāvato vuṭṭhāya ṭhito. Bhāvappadhāno hi ayaṃ niddeso. Gilāno hutvā vuṭṭhitoti idaṃ pana atthamattanidassanaṃ.

Gilānā vuṭṭhito (đã khỏi bệnh) là đã đứng dậy sau khi ra khỏi tình trạng bị bệnh. Thật vậy, lời giải thích này có trạng thái là chính. Còn điều này: “Sau khi bị bệnh, đã bình phục” chỉ là sự trình bày về ý nghĩa.

Nakulapitusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Nakulapitu đã chấm dứt.

7. Soppasuttavaṇṇanā

7. Giải thích kinh Soppa

17. Sattame paṭisallānā vuṭṭhitoti ettha paṭisallānanti tehi tehi saddhivihārikaantevāsikaupāsakādisattehi ceva rūpārammaṇādisaṅkhārehi ca paṭinivattitvā apasakkitvā nilīyanaṃ vivecanaṃ. Kāyacittehi tato vivitto ekībhāvo pavivekoti āha ‘‘ekībhāvāyā’’tiādi. Ekībhāvatoti ca iminā kāyavivekato vuṭṭhānamāha. Dhammanijjhānakkhantitotiādinā cittavivekato. Vuṭṭhitoti tato duvidhavivekato bhavaṅguppattiyā sabrahmacārīhi samāgamena upeto.

17. Ở kinh thứ bảy, trong câu paṭisallānā vuṭṭhito (ra khỏi nơi độc cư), ở đây paṭisallānaṃ (sự độc cư) là sự ẩn mình, sự tách biệt sau khi đã quay về, đã lui ra khỏi các chúng sanh là các vị sống chung, các đệ tử, các cận sự nam v.v… và khỏi các pháp hữu vi là đối tượng sắc v.v… Trạng thái đơn độc, tách biệt khỏi các điều ấy bằng thân và tâm là sự thanh vắng (paviveko), (do đó) đã nói: “ekībhāvāya (vì trạng thái đơn độc)” v.v… Và với từ ekībhāvato (từ trạng thái đơn độc) này, ngài nói đến sự đứng dậy khỏi thân viễn ly. Với các từ dhammanijjhānakkhantito (do kham nhẫn trong sự quán sát các pháp) v.v…, (ngài nói đến sự đứng dậy) khỏi tâm viễn ly. Vuṭṭhito (đã ra khỏi) là được hợp thành bởi sự hội họp với các vị đồng phạm hạnh do sự sanh khởi của hữu phần từ hai loại viễn ly ấy.

Soppasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Soppa đã chấm dứt.

8. Macchabandhasuttavaṇṇanā

8. Giải thích kinh Macchabandha

18. Aṭṭhame [Pg.98] macchaghātakanti macchabandhaṃ kevaṭṭaṃ. Orabbhikādīsu urabbhā vuccanti eḷakā, urabbhe hantīti orabbhiko. Sūkarikādīsupi eseva nayo.

18. Ở kinh thứ tám, macchaghātakaṃ (người giết cá) là người đánh cá, người chài lưới. Trong các từ orabbhika (người giết cừu) v.v…, cừu được gọi là urabbhā, người giết cừu là orabbhiko. Ở các từ sūkarika (người giết heo) v.v… cũng có phương pháp tương tự.

Macchabandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Macchabandha đã chấm dứt.

9. Paṭhamamaraṇassatisuttavaṇṇanā

9. Giải thích kinh Niệm Sự Chết thứ nhất

19. Navame evaṃnāmake gāmeti nātikānāmakaṃ gāmaṃ nissāya. Dvinnaṃ cūḷapitimahāpitiputtānaṃ dve gāmā, tesu ekasmiṃ gāme. Ñātīnañhi nivāsaṭṭhānabhūto gāmo ñātiko, ñātikoyeva nātiko ña-kārassa na-kārādeso ‘‘animittā na nāyare’’tiādīsu (visuddhi. 1.174; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.20; jā. aṭṭha. 2.2.34) viya. So kira gāmo yesaṃ tadā tesaṃ pubbapurisena attano ñātīnaṃ sādhāraṇabhāvena nivasito, tena ñātikoti paññāyittha. Atha pacchā dvīhi dāyādehi dvidhā vibhajitvā paribhutto. Giñjakā vuccati iṭṭhakā, giñjakāhiyeva kato āvasathoti giñjakāvasatho. So hi āvāso yathā sudhāparikammena payojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā kato. Tasmiṃ kira padese mattikā sakkharamarumpavālukādīhi asammissā kathinā saṇhasukhumā, tāya katāni kulālabhājanānipi silāmayāni viya daḷhāni. Tasmā te upāsakā tāya mattikāya dīghaputhū iṭṭhakā kāretvā ṭhapetvā ṭhapetvā dvāravātapānakavāṭatulāyo sabbaṃ dabbasambhārena vinā tāhi iṭṭhakāhiyeva pāsādaṃ kāresuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘iṭṭhakāmaye pāsāde’’ti.

19. Ở kinh thứ chín, evaṃnāmake gāme (ở ngôi làng có tên như vậy) là nương vào ngôi làng tên là Nātika. Có hai ngôi làng của hai người con trai của Cūḷapiti và Mahāpiti, (đây là) ở trong một ngôi làng trong số ấy. Ngôi làng là nơi cư ngụ của các thân quyến là ñātiko, chính ñātiko là nātiko, mẫu tự ña được đổi thành mẫu tự na, giống như ở trong các câu: “animittā na nāyare” v.v… Tương truyền, ngôi làng ấy vào lúc bấy giờ đã được một người đàn ông đi trước của họ lập nên cho các thân quyến của mình (cư ngụ) theo cách chung, do đó đã được biết đến là Ñātika. Rồi về sau, đã được phân chia làm hai và được sử dụng bởi hai người thừa kế. Giñjakā được gọi là gạch, trú xá được làm bằng chính gạch là giñjakāvasatho. Thật vậy, trú xá ấy đã được xây và lợp bằng chính gạch theo cách mà không có sự cần thiết với công việc tô vữa. Tương truyền, ở trong vùng ấy đất sét cứng, mịn, và nhuyễn, không bị pha trộn với sỏi, đá vụn, cát v.v… các đồ gốm được làm bằng đất sét ấy cũng cứng chắc giống như được làm bằng đá. Vì thế, các cận sự nam ấy đã cho làm các viên gạch dài và rộng bằng đất sét ấy, rồi đã cho xây dựng tòa lâu đài bằng chính các viên gạch ấy, không có các vật liệu bằng gỗ cho các cửa ra vào, cửa sổ, cửa chớp, và đòn tay. Do đó, đã được nói là: “iṭṭhakāmaye pāsāde (trong tòa lâu đài bằng gạch).”

Rattindivanti ekarattidivaṃ. Bhagavato sāsananti ariyamaggappaṭivedhāvahaṃ satthu ovādaṃ. Bahu vata me kataṃ assāti bahu vata mayā attahitaṃ pabbajitakiccaṃ kataṃ bhaveyya.

Rattindivan là một đêm và một ngày. Bhagavato sāsanaṃ (lời giáo huấn của đức Thế Tôn) là lời khuyên dạy của đức Đạo Sư, điều mang lại sự chứng ngộ Thánh đạo. Bahu vata me kataṃ assā (chắc chắn nhiều việc sẽ được ta làm) là chắc chắn nhiều phận sự của người xuất gia, lợi ích cho bản thân, sẽ được ta thực hiện.

Tadantaranti tattakaṃ velaṃ. Ekapiṇḍapātanti ekaṃ divasaṃ yāpanappahonakaṃ piṇḍapātaṃ. Yāva anto paviṭṭhavāto bahi nikkhamati, bahi nikkhantavāto [Pg.99] vā anto pavisatīti ekasseva pavesanikkhamo viya vuttaṃ, taṃ nāsikāvātabhāvasāmaññenāti daṭṭhabbaṃ.

Tadantaraṃ là khoảng thời gian chừng ấy. Ekapiṇḍapātaṃ (một vật thực khất thực) là vật thực khất thực đủ để duy trì trong một ngày. Câu: “Cho đến khi hơi thở đã đi vào đi ra bên ngoài, hoặc hơi thở đã đi ra bên ngoài đi vào bên trong” đã được nói giống như là sự đi vào và đi ra của một (hơi thở), điều ấy cần được hiểu là do sự tương đồng về trạng thái của hơi thở ở mũi.

Paṭhamamaraṇassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Niệm Sự Chết thứ nhất đã chấm dứt.

10. Dutiyamaraṇassatisuttavaṇṇanā

10. Giải thích kinh Niệm Sự Chết thứ nhì

20. Dasame nikkhanteti vītivatte. Patigatāyāti paccāgatāya, sampattāyāti attho. Tenāha ‘‘paṭipannāyā’’ti. So mamassa antarāyoti yathāvuttā na kevalaṃ kālakiriyāva, mama atidullabhaṃ khaṇaṃ labhitvā tassa satthusāsanamanasikārassa ceva jīvitassa ca saggamokkhānañca antarāyo assa, bhaveyyāti attho. Tenāha ‘‘tividho antarāyo’’tiādi. Vipajjeyyāti vipattiṃ gaccheyya. Satthakena viya aṅgapaccaṅgānaṃ kantanakārakā kāye sandhibandhanacchedakavātā satthakavātā. Kattukamyatāchandoti niyyānāvaho kattukamyatākusalacchando. Payogavīriyanti bhāvanānuyogavīriyaṃ. Na paṭivāti na paṭinivattatīti appaṭivānī, antarā vosānānāpajjanavīriyaṃ. Tenāha ‘‘anukkaṇṭhanā appaṭisaṅgharaṇā’’ti.

20. Ở kinh thứ mười, nikkhante là đã trôi qua. Patigatāya là đã trở lại, có nghĩa là đã đến. Do đó, ngài đã nói: “paṭipannāya.” So mamassa antarāyo (điều ấy là sự nguy hiểm cho ta) có nghĩa là: “Sau khi đã có được khoảnh khắc vô cùng khó được, không chỉ sự mệnh chung như đã được nói, mà điều ấy sẽ là, có thể là sự nguy hiểm cho sự tác ý đến lời giáo huấn của đức Đạo Sư, cho mạng sống, và cho các cõi trời và sự giải thoát của ta.” Do đó, ngài đã nói: “tividho antarāyo (ba loại nguy hiểm)” v.v… Vipajjeyya là có thể gặp phải sự tai hại. Các luồng gió cắt đứt các mối nối và dây chằng ở trong thân, là tác nhân cắt lìa các bộ phận lớn nhỏ giống như con dao nhỏ là satthakavātā (các luồng gió như dao). Kattukamyatāchando (dục muốn làm) là thiện dục muốn làm, điều dẫn đến sự xuất ly. Payogavīriyaṃ (tinh tấn trong sự nỗ lực) là tinh tấn trong sự chuyên tâm tu tập. Na paṭivāti (không thối lui), na paṭinivattati (không quay về) là appaṭivānī (không thối chuyển), là tinh tấn không đi đến sự chấm dứt ở khoảng giữa. Do đó, ngài đã nói: “anukkaṇṭhanā appaṭisaṅgharaṇā (không co rút, không thu mình).”

Dutiyamaraṇassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Niệm Sự Chết thứ nhì đã chấm dứt.

Sāraṇīyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về phẩm Sāraṇīya đã chấm dứt.

3. Anuttariyavaggo

3. Phẩm Anuttariya

1-2. Sāmakasuttādivaṇṇanā

1-2. Giải thích kinh Sāmaka v.v…

21-22. Tatiyassa paṭhame kevalakappanti ettha kevala-saddo anavasesattho, kappa-saddo samantabhāvattho. Tasmā kevalakappaṃ pokkharaṇiyanti evamattho daṭṭhabbo. Anavasesaṃ pharituṃ samatthassapi obhāsassa kenaci kāraṇena ekadesapharaṇampi siyā, ayaṃ pana sabbasova pharatīti dassetuṃ samantattho kappa-saddo gahito. Attano obhāsena pharitvāti vatthālaṅkārasarīrasamuṭṭhitena obhāsena pharitvā, candimā [Pg.100] viya ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho. Samanuññoti sammadeva katamanuñño. Tenāha ‘‘samānacitto’’ti, samānajjhāsayoti attho. Dukkhaṃ vaco etasminti dubbaco, tassa kammaṃ dovacassaṃ, tassa puggalassa anādariyavasena pavattā cetanā, tassa bhāvo atthitā dovacassatā. Atha vā dovacassameva dovacassatā. Sā atthato saṅkhārakkhandho hoti. Cetanāpadhāno hi saṅkhārakkhandho. Catunnaṃ vā khandhānaṃ apadakkhiṇaggāhitākārena pavattānaṃ etaṃ adhivacananti vadanti. Pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto, tassa bhāvo pāpamittatā. Sāpi atthato dovacassatā viya daṭṭhabbā. Yāya hi cetanāya puggalo pāpamitto pāpasampavaṅko nāma hoti, sā cetanā pāpamittatā. Cattāropi vā arūpino khandhā tadākārappavattā pāpamittatā. Dutiyaṃ uttānameva.

21-22. Trong câu đầu tiên của bài kinh thứ ba, ở đây từ kevala có nghĩa là không còn sót lại, từ kappa có nghĩa là toàn khắp. Do đó, kevalakappaṃ pokkharaṇiṃ (toàn bộ hồ sen) nên được hiểu theo ý nghĩa như vậy. Ngay cả ánh sáng có khả năng chiếu soi không sót lại cũng có thể do một nguyên nhân nào đó mà chỉ chiếu soi một phần, nhưng để chỉ rằng vị này chiếu soi khắp tất cả, từ kappa có nghĩa là toàn khắp đã được dùng. Attano obhāsena pharitvā (sau khi tỏa khắp với hào quang của mình) có nghĩa là sau khi tỏa khắp với hào quang phát ra từ y phục, đồ trang sức, và thân thể; có nghĩa là làm cho thành một vùng sáng, một vùng rực rỡ như mặt trăng. Samanuñño (đồng thuận) là người có sự đồng thuận được thực hiện một cách đúng đắn. Do đó, ngài nói “samānacitto” (đồng tâm), có nghĩa là đồng ý hướng. Dukkhaṃ vaco etasminti dubbaco (người khó nói), hành động của người ấy là dovacassaṃ (sự khó dạy), đó là tác ý diễn tiến theo cách không tôn trọng của người ấy, trạng thái hay sự hiện hữu của điều đó là dovacassatā (tánh khó dạy). Hoặc dovacassaṃ chính là dovacassatā. Về mặt ý nghĩa, nó là hành uẩn. Vì hành uẩn lấy tác ý làm chủ đạo. Hoặc họ nói rằng đây là tên gọi cho bốn uẩn diễn tiến theo cách nắm bắt sai lệch. Pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto (người có bạn bè là những kẻ ác như người không có đức tin), trạng thái của người ấy là pāpamittatā (tánh kết giao bạn ác). Điều này cũng nên được hiểu về mặt ý nghĩa giống như tánh khó dạy. Tác ý nào mà do đó một người trở thành bạn ác, có mối liên hệ với điều ác, tác ý đó là pāpamittatā. Hoặc cả bốn vô sắc uẩn diễn tiến theo cách thức đó là pāpamittatā. Phần thứ hai thì rõ ràng.

Sāmakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Sāmaka và các kinh khác đã kết thúc.

3. Bhayasuttavaṇṇanā

3. Giải thích kinh Bhaya (Sợ Hãi).

23. Tatiye sambhavati jātimaraṇaṃ etenāti sambhavo, upādānanti āha ‘‘jātiyā ca maraṇassa ca sambhave paccayabhūte’’ti. Anupādāti anupādāya. Tenāha ‘‘anupādiyitvā’’ti. Jātimaraṇāni sammā khīyanti etthāti jātimaraṇasaṅkhayo, nibbānanti āha ‘‘jātimaraṇānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne’’ti. Sabbadukkhaṃ upaccagunti sakalampi vaṭṭadukkhaṃ atikkantā carimacittanirodhena vaṭṭadukkhalesassapi asambhavato.

23. Trong bài kinh thứ ba, sambhavo (sự phát sinh) là cái do đó sanh và tử phát sinh, tức là thủ (upādāna), nên ngài nói: “jātiyā ca maraṇassa ca sambhave paccayabhūte” (là điều kiện cho sự phát sinh của sanh và tử). Anupādā có nghĩa là anupādāya (không chấp thủ). Do đó, ngài nói: “anupādiyitvā” (sau khi không chấp thủ). Jātimaraṇasaṅkhayo (sự đoạn tận sanh tử) là nơi mà sanh và tử được đoạn tận một cách chân chánh, tức là Nibbāna, nên ngài nói: “jātimaraṇānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne” (trong Nibbāna, được gọi là sự đoạn tận của sanh và tử). Sabbadukkhaṃ upaccaguṃ (đã vượt qua mọi khổ đau) có nghĩa là đã vượt qua toàn bộ khổ đau của vòng luân hồi, bởi vì với sự diệt của tâm cuối cùng, ngay cả một chút khổ đau của vòng luân hồi cũng không thể phát sinh.

Bhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Bhaya đã kết thúc.

4. Himavantasuttavaṇṇanā

4. Giải thích kinh Himavanta.

24. Catutthe samāpattikusalo hotīti samāpajjanakusalo hoti. Tenāha ‘‘samāpajjituṃ kusalo’’ti. Tattha antogatahetuattho ṭhiti-saddo, tasmā ṭhapanakusaloti atthoti āha ‘‘samādhiṃ ṭhapetuṃ sakkotīti attho’’ti. Tattha ṭhapetuṃ sakkotīti sattaṭṭhaaccharāmattaṃ [Pg.101] khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ sakkoti adhiṭṭhānavasibhāvassa nipphāditattā. Yathāparicchedenāti yathāparicchinnakālena. Vuṭṭhātuṃ sakkoti vuṭṭhānavasibhāvassa nipphāditattā. Kallaṃ sañjātaṃ assāti kallitaṃ, tasmiṃ kallite kallitabhāve kusalo kallitakusalo. Hāsetuṃ tosetuṃ sampahaṃsetuṃ. Kallaṃ kātunti samādhānassa paṭipakkhadhammānaṃ dūrīkaraṇena sahakārīkāraṇānañca samappadhānena samāpajjane cittaṃ samatthaṃ kātuṃ. Samādhissa gocarakusaloti samādhismiṃ nipphādetabbe tassa gocare kammaṭṭhānasaññite pavattiṭṭhāne bhikkhācāragocare satisampajaññayogato kusalo cheko. Tenāha ‘‘samādhissa asappāye anupakārake dhamme vajjetvā’’tiādi. Paṭhamajjhānādisamādhiṃ abhinīharitunti paṭhamajjhānādisamādhiṃ visesabhāgiyatāya abhinīharituṃ upanetuṃ.

24. Trong bài kinh thứ tư, samāpattikusalo hoti (thiện xảo về nhập định) có nghĩa là thiện xảo về việc nhập. Do đó, ngài nói: “samāpajjituṃ kusalo” (thiện xảo trong việc nhập). Ở đây, từ ṭhiti (trụ) có ý nghĩa là nguyên nhân tiềm ẩn, do đó có nghĩa là thiện xảo về việc thiết lập, nên ngài nói: “samādhiṃ ṭhapetuṃ sakkotīti attho” (có nghĩa là có thể thiết lập định). Ở đây, có thể thiết lập có nghĩa là có thể thiết lập thiền trong một khoảnh khắc bằng bảy tám cái búng ngón tay, vì đã thành tựu được năng lực tự tại về quyết định (adhiṭṭhānavasī). Yathāparicchedena (theo thời gian đã định) có nghĩa là theo thời gian đã được xác định. Vuṭṭhātuṃ sakkoti (có thể xuất) là vì đã thành tựu được năng lực tự tại về xuất thiền (vuṭṭhānavasī). Kallaṃ sañjātaṃ assāti kallitaṃ (cái đã trở nên sẵn sàng), người thiện xảo trong trạng thái sẵn sàng đó là kallitakusalo. Hāsetuṃ tosetuṃ sampahaṃsetuṃ (làm cho hoan hỷ, làm cho hài lòng, làm cho phấn khởi). Kallaṃ kātuṃ (làm cho sẵn sàng) là làm cho tâm có khả năng nhập định bằng cách loại bỏ các pháp đối nghịch với sự định tĩnh và bằng cách quân bình các yếu tố hỗ trợ. Samādhissa gocarakusalo (thiện xảo về đối tượng của định) có nghĩa là khi định cần được phát triển, vị ấy thiện xảo, khéo léo trong đối tượng của định, tức là đề mục thiền, trong phạm vi hành xứ khất thực, nhờ vào sự kết hợp giữa chánh niệm và tỉnh giác. Do đó, ngài nói: “samādhissa asappāye anupakārake dhamme vajjetvā” (sau khi tránh né các pháp không thích hợp, không hữu ích cho định) và các câu tương tự. Paṭhamajjhānādisamādhiṃ abhinīharitunti (hướng đến định của sơ thiền v.v...) có nghĩa là hướng dẫn, đưa định của sơ thiền v.v... đến trạng thái thù thắng.

Himavantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Himavanta đã kết thúc.

5. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā

5. Giải thích kinh Anussatiṭṭhāna (Các Nền Tảng Tùy Niệm).

25. Pañcame anussatikāraṇānīti anussatiyo eva diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ hetubhāvato kāraṇāni. Nikkhantanti nissaṭaṃ. Muttanti vissaṭṭhaṃ. Vuṭṭhitanti apetaṃ. Sabbametaṃ vikkhambhanameva sandhāya vadati. Gedhamhāti pañcakāmaguṇato. Idampīti buddhānussativasena laddhaṃ upacārajjhānamāha. Ārammaṇaṃ karitvāti paccayaṃ karitvā, pādakaṃ katvāti attho.

25. Trong bài kinh thứ năm, anussatikāraṇāni (các nguyên nhân của tùy niệm) chính là các pháp tùy niệm, là các nguyên nhân vì chúng là lý do cho sự lợi ích và an lạc trong hiện tại, tương lai, v.v... Nikkhantaṃ (thoát ly) có nghĩa là đã rời khỏi. Muttaṃ (giải thoát) có nghĩa là đã được buông bỏ. Vuṭṭhitaṃ (vượt thoát) có nghĩa là đã lìa xa. Tất cả những điều này được nói đến với ý nghĩa là sự đè nén (vikkhambhana). Gedhamhā (từ tham ái) có nghĩa là từ năm loại dục trưởng dưỡng. Idampi (cả điều này) là nói đến cận hành thiền (upacārajjhāna) đạt được nhờ vào niệm Phật. Ārammaṇaṃ karitvā (sau khi lấy làm đối tượng) có nghĩa là sau khi lấy làm điều kiện, có nghĩa là sau khi lấy làm nền tảng.

Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Anussatiṭṭhāna đã kết thúc.

6. Mahākaccānasuttavaṇṇanā

6. Giải thích kinh Mahākaccāna.

26. Chaṭṭhe sambādheti vā taṇhāsaṃkilesādīnaṃ sampīḷe saṅkare gharāvāse. Okāsā vuccantīti maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato okāsāti vuccanti. Okāsādhigamoti lokuttaradhammassa adhigamāya adhigantabbaokāso. Visujjhanatthāyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi [Pg.102] ca upakkiliṭṭhacittānaṃ visuddhatthāya. Sā panāyaṃ cittassa visuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anupādāya saṃvattati, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādi. Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antotāpo antonijjhānaṃ soko, ñātibyasanādinimittameva socikatā. ‘‘Kahaṃ ekaputtakā’’tiādinā (ma. ni. 2.353-354; saṃ. ni. 2.63) paridevanavasena lapanaṃ paridevo. Samatikkamanatthāyāti pahānāya. Āyatiṃ anuppajjanañhi idha samatikkamo. Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho. Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhati etenāti ñāyo, ariyamaggo. Idha pana saha pubbabhāgena ariyamaggo gahitoti āha ‘‘sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāyā’’ti. Apaccayaparinibbānassāti anupādisesanibbānaṃ sandhāya vadati. Paccayavasena anuppannaṃ asaṅkhataṃ amatadhātumeva. Sesamettha uttānameva.

26. Ở câu thứ sáu, (đời sống tại gia) chật hẹp (sambādheti) hoặc trong đời sống tại gia là nơi hỗn tạp, bị dồn ép bởi các phiền não tham ái v.v... Được gọi là cơ hội (okāsā vuccanti) là vì có bản chất là cơ hội để chứng đắc hạnh phúc của đạo và quả, nên được gọi là cơ hội. Sự chứng đắc cơ hội (okāsādhigamo) là cơ hội cần được chứng đắc để thành tựu pháp siêu thế. Với mục đích thanh lọc (visujjhanatthāya) là với mục đích thanh lọc tâm của những chúng sanh bị ô nhiễm bởi các cấu uế như tham v.v... và bởi tham lam bất chính v.v... Và sự thanh lọc tâm ấy, khi được thành tựu, vì đưa đến việc không còn sầu muộn v.v... nên được nói là: “nhằm vượt qua sầu bi” v.v... Trong ấy, sầu (soko) là sự phiền muộn của tâm, sự nóng nảy bên trong, sự thiêu đốt bên trong do duyên cớ mất người thân v.v...; sự sầu muộn chính là do duyên cớ mất người thân v.v... Bi (paridevo) là sự than khóc dưới hình thức kể lể như: “Đứa con độc nhất của tôi ở đâu?” v.v... Nhằm vượt qua (samatikkamanatthāya) là nhằm đoạn trừ. Sự không sanh khởi trong tương lai chính là sự vượt qua ở đây. Nhằm chấm dứt khổ và ưu (dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya) là nhằm chấm dứt hai điều này: khổ về thân và ưu về tâm, nghĩa là nhằm diệt tận. Phương pháp (ñāyo) là Thánh đạo; (gọi là ñāyo vì) đi đến (kamati) Niết-bàn một cách chắc chắn (nicchayena), hoặc do nhờ nó mà biết được (ñāyati), thâm nhập được (paṭivijjhati). Nhưng ở đây, Thánh đạo được hiểu cùng với giai đoạn chuẩn bị, nên nói rằng: “nhằm chứng đắc đạo cùng với minh sát.” Nhằm đạt đến Niết-bàn vô duyên (apaccayaparinibbānassa) là nói đến Vô dư y Niết-bàn. Chính là giới bất tử, vô vi, không sanh khởi do duyên. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng.

Mahākaccānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Mahākaccāna đã hoàn tất.

7. Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā

7. Giải thích kinh Thời Điểm Thứ Nhất (Paṭhamasamaya).

27. Sattame vaḍḍhetīti manaso vivaṭṭanissitaṃ vaḍḍhiṃ āvahati. Manobhāvanīyoti vā manasā bhāvito sambhāvito. Yañca āvajjato manasi karoto cittaṃ vinīvaraṇaṃ hoti. Imasmiṃ pakkhe kammasādhano sambhāvanattho bhāvanīya-saddo. ‘‘Thinamiddhavinodanakammaṭṭhāna’’nti vatvā tadeva vibhāvento ‘‘ālokasaññaṃ vā’’tiādimāha. Vīriyārambhavatthuādīnaṃ vāti ettha ādi-saddena idha avuttānaṃ atibhojane nimittaggāhādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti atibhojane nimittaggāho, iriyāpathasamparivattanatā, ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā, sappāyakathā’’ti (itivu. aṭṭha. 111). Antarāyasaddapariyāyo idha antarā-saddoti āha ‘‘anantarāyenā’’ti.

27. Ở câu thứ bảy, làm cho tăng trưởng (vaḍḍheti) có nghĩa là mang lại sự tăng trưởng liên quan đến sự xoay chuyển khỏi (luân hồi). Hoặc được tâm tu tập (manobhāvanīyo) là được tâm tu tập, được tâm tôn trọng. Và khi hướng tâm, tác ý, tâm trở nên không còn triền cái. Trong trường hợp này, từ ‘bhāvanīya’ có nghĩa là tôn trọng, là một danh từ chỉ tác nghiệp (kammasādhano). Sau khi nói “đề mục thiền định để loại trừ hôn trầm thụy miên,” để giải thích rõ điều ấy, ngài đã nói: “hoặc tưởng về ánh sáng” v.v... Trong câu “hoặc các nền tảng để khởi sự tinh tấn v.v...”, ở đây, từ ‘v.v...’ (ādi) nên được hiểu là bao gồm những điều không được nói ở đây như ăn quá nhiều, nắm giữ tướng v.v... Điều này đã được nói: “Sáu pháp đưa đến sự đoạn trừ hôn trầm thụy miên: ăn quá nhiều, nắm giữ tướng, thay đổi oai nghi, tác ý đến tưởng về ánh sáng, sống ngoài trời, bạn lành, và lời nói thích hợp.” Từ ‘antarā’ ở đây là từ đồng nghĩa với ‘antarāya’ (chướng ngại), nên nói là “không có chướng ngại” (anantarāyena).

Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Thời Điểm Thứ Nhất đã hoàn tất.

8. Dutiyasamayasuttavaṇṇanā

8. Giải thích kinh Thời Điểm Thứ Hai (Dutiyasamaya).

28. Aṭṭhame [Pg.103] maṇḍalasaṇṭhānamāḷasaṅkhepena katā bhojanasālā maṇḍalamāḷāti adhippetāti āha ‘‘bhojanasālāyā’’ti. Sesamettha suviññeyyameva.

28. Ở câu thứ tám, phòng ăn được làm theo hình tròn, gọi tắt là sảnh đường tròn (maṇḍalamāḷa), đó là ý muốn nói, nên ngài nói: “của phòng ăn.” Phần còn lại ở đây rất dễ hiểu.

Dutiyasamayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Thời Điểm Thứ Hai đã hoàn tất.

9. Udāyīsuttavaṇṇanā

9. Giải thích kinh Udāyī.

29. Navame diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvoti āha ‘‘imasmiṃyeva attabhāve’’ti. Sukhavihāratthāyāti nikkilesatāya nirāmisena sukhena vihāratthāya. Ālokasaññaṃ manasi karotīti sūriyacandapajjotamaṇiukkāvijjuādīnaṃ āloko divā rattiñca upaladdho, yathāladdhavaseneva ālokaṃ manasi karoti, citte ṭhapeti. Tathā ca naṃ manasi karoti, yathāssa subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yathicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati. Yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeti, divāriva vigatathinamiddho hoti. Tenāha ‘‘yathā divā tathā ratti’’nti. Divāti saññaṃ ṭhapetīti vuttanayena manasi katvā divāriva saññaṃ uppādeti. Yathānena divā…pe… tatheva taṃ manasi karotīti yathānena divā upaladdho sūriyāloko, evaṃ rattimpi divā diṭṭhākāreneva taṃ ālokaṃ manasi karoti. Yathā canena rattiṃ…pe… manasi karotīti yathā rattiyaṃ candāloko upaladdho, evaṃ divāpi rattiṃ diṭṭhākāreneva taṃ ālokaṃ manasi karoti, citte ṭhapeti. Vivaṭenāti thinamiddhena apihitattā vivaṭena. Anonaddhenāti asañchāditena. Sahobhāsakanti saññāṇobhāsaṃ. Dibbacakkhuñāṇaṃ rūpagatassa dibbassa itarassa ca dassanaṭṭhena idha ñāṇadassananti adhippetanti āha ‘‘dibbacakkhusaṅkhātassā’’tiādi.

29. Ở câu thứ chín, pháp hiện tại (diṭṭhadhammo) được gọi là sự hiện hữu trực tiếp, nên nói là: “ngay trong chính sự hiện hữu này.” Với mục đích an trú lạc (sukhavihāratthāya) là với mục đích an trú trong hạnh phúc vô nhiễm, hạnh phúc phi vật chất. Tác ý đến tưởng về ánh sáng (ālokasaññaṃ manasi karoti) là ánh sáng của mặt trời, mặt trăng, đèn, ngọc, đuốc, tia chớp v.v... được nhận biết vào ban ngày và ban đêm; vị ấy tác ý đến ánh sáng, đặt nó vào trong tâm, theo cách đã nhận biết. Và vị ấy tác ý đến nó theo cách mà, giống như người đã tu tập thuần thục biến xứ ánh sáng (āloka-kasiṇa), ánh sáng của biến xứ ấy hiện khởi vào ban đêm theo ý muốn và trong thời gian mong muốn. Nhờ đó, vị ấy thiết lập tưởng về ban ngày, trở nên không còn hôn trầm thụy miên như thể đang là ban ngày. Do đó, có nói rằng: “như ban ngày, như thế nào thì ban đêm cũng như thế ấy.” Thiết lập tưởng rằng ‘đây là ban ngày’ là sau khi tác ý theo cách đã nói, vị ấy làm sanh khởi tưởng như thể đang là ban ngày. Như vị ấy (nhận biết) vào ban ngày... cũng vậy, vị ấy tác ý đến nó là như vị ấy đã nhận biết ánh sáng mặt trời vào ban ngày, cũng vậy vào ban đêm, vị ấy tác ý đến ánh sáng ấy theo cách đã thấy vào ban ngày. Và như vị ấy (nhận biết) vào ban đêm... tác ý đến nó là như vị ấy đã nhận biết ánh sáng mặt trăng vào ban đêm, cũng vậy vào ban ngày, vị ấy tác ý đến ánh sáng ấy theo cách đã thấy vào ban đêm, đặt nó vào trong tâm. Với (tâm) rộng mở (vivaṭena) là với (tâm) rộng mở vì không bị hôn trầm thụy miên che lấp. Với (tâm) không bị bao phủ (anonaddhena) là không bị che đậy. Cùng với sự sáng chói (sahobhāsakaṃ) là sự sáng chói của tưởng và trí. Ở đây, tri kiến (ñāṇadassana) được hiểu là thiên nhãn trí, với ý nghĩa thấy được các sắc thuộc cõi trời và các cõi khác, nên nói là: “của cái được gọi là thiên nhãn” v.v...

Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. Samuggatenāti uṭṭhitena. Dhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā[Pg.104]. Setarattehi viparibhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ, vinīlameva vinīlakanti ka-kārena padavaḍḍhanamāha anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti. Paṭikūlattāti jigucchanīyattā. Kucchitaṃ vinīlaṃ vinīlakanti kucchanattho vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213). Paribhinnaṭṭhānehi kākadhaṅkādīhi. Vissandamānaṃ pubbanti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho. Tathābhāvanti vissandamānapubbataṃ.

Sau khi mạng chung (uddhaṃ jīvitapariyādānā) là sau khi mạng sống chấm dứt, sau khi chết. Bị trương phồng lên (samuggatena) là đã nổi lên. Do bị sình lên (dhumātattā) là do bị sình lên, trương phồng lên trên. Màu xanh bầm (vinīlaṃ) là màu xanh trộn lẫn với màu trắng và đỏ, hoặc màu xanh là sự biến đổi của màu sắc trước đó. ‘Vinīlakaṃ’ chính là ‘vinīlaṃ’, hậu tố ‘ka’ được thêm vào để bổ sung cho từ ngữ mà không có ý nghĩa khác, giống như ‘pītakaṃ’ (màu vàng vàng) và ‘lohitakaṃ’ (màu đỏ đỏ). Do tính chất đáng ghê tởm (paṭikūlattā) là do tính chất đáng kinh tởm. Hoặc hậu tố ‘ka’ này có ý nghĩa khinh miệt, để chỉ rằng ‘vinīlakaṃ’ là màu xanh bầm đáng khinh, điều này được nói để cho thấy giống như câu: “tiếng tăm xấu xa (pāpako kittisaddo) được lan truyền.” Từ những chỗ bị rách nát là (bị rách nát) bởi quạ, diều hâu v.v... Mủ đang chảy ra (vissandamānaṃ pubbaṃ) là mủ đang rỉ ra, nghĩa là mủ đang nhỏ giọt đây đó. Trạng thái ấy (tathābhāvaṃ) là trạng thái mủ đang chảy ra.

So bhikkhūti yo ‘‘passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍita’’nti vutto, so bhikkhu. Upasaṃharati sadisataṃ. Ayampi khotiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ. Arūpajīvitindriyaṃ panettha viññāṇagatikameva. Usmāti kammajatejo. Evaṃpūtikasabhāvoti evaṃ ativiya pūtisabhāvo āyuādivigame viyāti adhippāyo. Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti āha ‘‘evamevaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī’’ti.

So bhikkhūti yo ‘‘passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍita’’nti vutto, so bhikkhu (vị tỳ khưu ấy là vị đã được nói đến: ‘nên quán thấy thân bị quăng bỏ trong nghĩa địa’). Upasaṃharati sadisataṃ (so sánh sự tương đồng). Ayampi khotiādi (câu ‘thân này cũng vậy v.v...’) là sự chỉ ra cách thức so sánh. Āyūti (mạng) là sắc mạng quyền. Arūpajīvitindriyaṃ panettha (danh mạng quyền ở đây) chỉ là sự vận hành của thức. Usmāti (hơi ấm) là hỏa giới do nghiệp sanh. Evaṃpūtikasabhāvoti (có bản chất hôi thối như vậy) có nghĩa là: có bản chất vô cùng hôi thối như thế khi mạng v.v... đã chấm dứt. Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti (sẽ trở thành như thế này, có trạng thái như vậy), nên đã nói: ‘‘evamevaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī’’ti (cũng sẽ như vậy, sẽ có các loại khác nhau như trương phồng lên v.v...).

Luñcitvā luñcitvāti uppāṭetvā uppāṭetvā. Sesāvasesamaṃsalohitayuttanti sabbaso akkhāditattā tahaṃ tahaṃ sesena appāvasesena maṃsalohitena yuttaṃ. Aññena hatthaṭṭhikanti avisesena hatthaṭṭhikānaṃ vippakiṇṇatā jotitāti anavasesato tesaṃ vippakiṇṇataṃ dassento ‘‘catusaṭṭhibhedampī’’tiādimāha. Terovassikānīti tirovassagatāni. Tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti āha ‘‘atikkantasaṃvaccharānī’’ti. Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvo. So yathā hoti, taṃ dassento ‘‘abbhokāse’’tiādimāha. Anekadhātūnanti cakkhudhātuādīnaṃ, kāmadhātuādīnaṃ vā. Satiyā ca ñāṇassa ca atthāyāti ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.214; 2.376; ma. ni. 1.109) vuttāya sattaṭṭhānikāya satiyā ceva taṃsampayuttañāṇassa ca atthāya.

Luñcitvā luñcitvāti (rỉa mổ, rỉa mổ) là nhổ ra, nhổ ra. Sesāvasesamaṃsalohitayuttanti (còn dính thịt và máu sót lại) là do không bị ăn hết hoàn toàn, nên chỗ này chỗ kia còn dính thịt và máu sót lại một ít. Aññena hatthaṭṭhikanti (khúc xương tay ở một nơi khác), sự phân tán của các khúc xương tay được làm sáng tỏ một cách không phân biệt, để chỉ ra sự phân tán không sót lại của chúng, ngài đã nói: ‘‘catusaṭṭhibhedampī’’tiādi (cũng có sáu mươi bốn loại khác nhau v.v...). Terovassikānīti (hơn một năm) là đã trải qua một năm. Tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti (nhưng chúng là những thứ đã trôi qua một năm), nên đã nói: ‘‘atikkantasaṃvaccharānī’’ti (đã quá một năm). Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvo (ở đây, sự mục nát là sự tan thành bột do cũ kỹ, do mất đi trạng thái đặc). Để chỉ ra điều đó xảy ra như thế nào, ngài đã nói: ‘‘abbhokāse’’tiādi (ở ngoài trời v.v...). Anekadhātūnanti (của nhiều giới) là của nhãn giới v.v..., hoặc của dục giới v.v... Satiyā ca ñāṇassa ca atthāyāti (vì lợi ích của niệm và trí) là vì lợi ích của niệm ở bảy nơi và trí tương ưng với nó, đã được nói đến qua câu: ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādinā (khi đi tới, đi lui, vị ấy là người có tỉnh giác v.v...).

Udāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải kinh Udāyī đã chấm dứt.

10. Anuttariyasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Anuttariya (Vô Thượng)

30. Dasame [Pg.105] nihīnanti lāmakaṃ, kiliṭṭhaṃ vā. Gāmavāsikānanti bālānaṃ. Puthujjanānaṃ idanti pothujjanikaṃ. Tenāha ‘‘puthujjanānaṃ santaka’’nti, puthujjanehi sevitabbattā tesaṃ santakanti vuttaṃ hoti. Anariyanti na niddosaṃ. Niddosaṭṭho hi ariyaṭṭho. Tenāha ‘‘na uttamaṃ na parisuddha’’nti. Ariyehi vā na sevitabbanti anariyaṃ. Anatthasaṃhitanti diṭṭhadhammikasamparāyikādivividhavipulānatthasahitaṃ. Tādisañca atthasannissitaṃ na hotīti āha ‘‘na atthasannissita’’nti. Na vaṭṭe nibbindanatthāyāti catusaccakammaṭṭhānābhāvato. Asati pana vaṭṭe nibbidāya virāgādīnaṃ asambhavoyevāti āha ‘‘na virāgāyā’’tiādi.

30. Trong kinh thứ mười, nihīnanti (hèn hạ) là thấp kém, hoặc ô uế. Gāmavāsikānanti (của dân làng) là của những kẻ ngu. Puthujjanānaṃ idanti pothujjanikaṃ (của phàm phu, là thuộc về phàm phu). Do đó, đã nói: ‘‘puthujjanānaṃ santaka’’nti (thuộc sở hữu của phàm phu); được nói là thuộc sở hữu của họ vì được phàm phu thực hành. Anariyanti (không phải của bậc Thánh) là không vô tội. Vì nghĩa của Thánh là nghĩa vô tội. Do đó, đã nói: ‘‘na uttamaṃ na parisuddha’’nti (không cao thượng, không trong sạch). Hoặc anariyaṃ (không phải của bậc Thánh) vì không được các bậc Thánh thực hành. Anatthasaṃhitanti (liên hệ đến vô ích) là đi kèm với nhiều sự vô ích rộng lớn khác nhau như trong hiện tại, trong tương lai v.v... Và vì không nương tựa vào lợi ích như vậy, nên đã nói: ‘‘na atthasannissita’’nti (không nương tựa vào lợi ích). Na vaṭṭe nibbindanatthāyāti (không nhằm mục đích nhàm chán trong vòng luân hồi) là do không có đề mục thiền về Tứ Thánh Đế. Hơn nữa, khi không có sự nhàm chán trong vòng luân hồi, thì sự ly tham v.v... chắc chắn không thể có được, nên đã nói: ‘‘na virāgāyā’’tiādi (không đưa đến ly tham v.v...).

Anuttamaṃ anuttariyanti āha ‘‘etaṃ anuttara’’nti. Hatthisminti nimittatthe bhummanti āha ‘‘hatthinimittaṃ sikkhitabba’’nti. Hatthivisayattā hatthisannissitattā ca hatthisippaṃ ‘‘hatthī’’ti gahetvā ‘‘hatthismimpi sikkhatī’’ti vuttaṃ. Tasmā hatthisippe sikkhatīti evamettha attho daṭṭhabbo. Sesapadesupi eseva nayo.

Anuttamaṃ anuttariyanti (vô thượng là điều không có gì hơn), nên đã nói: ‘‘etaṃ anuttara’’nti (đây là vô thượng). Hatthisminti (trong từ ‘hatthismiṃ’), biến cách thứ bảy có nghĩa là mục tiêu, nên đã nói: ‘‘hatthinimittaṃ sikkhitabba’’nti (nên học về dấu hiệu của voi). Do là đối tượng về voi và do nương tựa vào voi, nên nghề huấn luyện voi được gọi là ‘‘hatthī’’ti (voi), và đã nói: ‘‘hatthismimpi sikkhatī’’ti (học về voi). Do đó, ở đây nên hiểu nghĩa là: học nghề huấn luyện voi. Trong các câu khác cũng theo phương pháp này.

Liṅgabyattayena vibhattibyattayena pāricariyeti vuttanti āha ‘‘pāricariyāya paccupaṭṭhitā’’ti. Sesamettha suviññeyyameva.

Do sự thay đổi về giống và thay đổi về biến cách, từ pāricariyā đã được nói đến, nên đã nói: ‘‘pāricariyāya paccupaṭṭhitā’’ti (được phục vụ bằng sự hầu hạ). Phần còn lại ở đây nên được hiểu rõ.

Anuttariyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải kinh Anuttariya đã chấm dứt.

Anuttariyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải phẩm Anuttariya (Vô Thượng) đã chấm dứt.

4. Devatāvaggo

4. Phẩm Devatā (Chư Thiên)

1-4. Sekhasuttādivaṇṇanā

1-4. Chú giải kinh Sekha (Hữu Học) v.v...

31-34. Catutthassa paṭhame sekhānaṃ paṭiladdhaguṇassa parihāni nāma natthīti āha ‘‘uparūpariguṇaparihānāyā’’ti, uparūpariladdhabbānaṃ maggaphalānaṃ parihānāya anuppādāyāti attho. Tatiyādīni uttānatthāneva.

31-34. Trong kinh đầu tiên của phần thứ tư, không có sự suy giảm phẩm chất đã đạt được của các bậc hữu học, nên đã nói: ‘‘uparūpariguṇaparihānāyā’’ti (vì sự suy giảm phẩm chất cao hơn); nghĩa là, vì sự suy giảm, vì sự không sanh khởi của các đạo và quả cao hơn cần được chứng đắc. Các kinh thứ ba v.v... có nghĩa rõ ràng.

Sekhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải kinh Sekha v.v... đã chấm dứt.

5. Vijjābhāgiyasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Vijjābhāgiya (Thuộc Về Minh)

35. Pañcame [Pg.106] sampayogavasena vijjaṃ bhajanti, sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayavasena tāya saha ekībhāvaṃ gacchantīti vijjābhāgiyā. Atha vā vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattanti vijjāsabhāgatāya tadekadese vijjākoṭṭhāse pavattantīti vijjābhāgiyā. Tattha vipassanāñāṇaṃ, manomayiddhi, cha abhiññāti aṭṭha vijjā. Purimena atthena tāhi sampayuttadhammā vijjābhāgiyā. Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekāva vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyā. Evaṃ vijjāpi vijjāya sampayuttadhammāpi ‘‘vijjābhāgiyā’’tveva veditabbā. Idha pana vipassanāñāṇasampayuttā saññāva vijjābhāgiyāti āgatā, saññāsīsena sesasampayuttadhammāpi vuttā evāti daṭṭhabbaṃ. Aniccānupassanāñāṇeti aniccānupassanāñāṇe nissayapaccayabhūte uppannasaññā, tena sahagatāti attho. Sesesupi eseva nayo.

35. Trong kinh thứ năm, vijjābhāgiyā (thuộc về minh) là những pháp tham gia vào minh theo cách tương ưng, chúng trở nên đồng nhất với minh theo cách của các duyên như câu sanh, hỗ tương, y chỉ, tương ưng, hiện hữu, bất ly v.v... Hoặc, vijjābhāgiyā (thuộc về minh) là những pháp diễn tiến trong phần của minh, trong bộ phận của minh; do có bản chất chung với minh, chúng diễn tiến trong một phần của minh, trong bộ phận của minh. Ở đây, có tám loại minh: tuệ quán, thần thông do ý sanh, và sáu thắng trí. Theo nghĩa trước, các pháp tương ưng với chúng là vijjābhāgiyā (thuộc về minh). Theo nghĩa sau, trong số đó, bất kỳ một minh nào là minh, các pháp còn lại là vijjābhāgiyā (thuộc về minh). Như vậy, cả minh và các pháp tương ưng với minh đều nên được hiểu là ‘‘vijjābhāgiyā’’tveva (thuộc về minh). Tuy nhiên, ở đây, chỉ có tưởng tương ưng với tuệ quán được đề cập là vijjābhāgiyā (thuộc về minh), nhưng nên hiểu rằng các pháp tương ưng còn lại cũng đã được nói đến qua tưởng là pháp đứng đầu. Aniccānupassanāñāṇeti (trong tuệ quán vô thường) có nghĩa là tưởng sanh lên trong tuệ quán vô thường, vốn là duyên y chỉ, và đi cùng với nó. Trong các trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này.

Vijjābhāgiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải kinh Vijjābhāgiya đã chấm dứt.

6. Vivādamūlasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Vivādamūla (Căn Nguyên Tranh Cãi)

36. Chaṭṭhe kodhanoti kujjhanasīlo. Yasmā so appahīnakodhatāya adhigatakodho nāma hoti, tasmā ‘‘kodhena samannāgato’’ti āha. Upanāho etassa atthīti upanāhī, upanayhanasīloti vā upanāhī. Vivādo nāma uppajjamāno yebhuyyena paṭhamaṃ dvinnaṃ vasena uppajjatīti vuttaṃ ‘‘dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo’’ti. So pana yathā bahūnaṃ anatthāvaho hoti, taṃ nidassanamukhena nidassento ‘‘katha’’ntiādimāha. Abbhantaraparisāyāti parisabbhantare.

36. Trong kinh thứ sáu, kodhanoti (người hay phẫn nộ) là người có tính hay tức giận. Vì người ấy, do chưa từ bỏ sân hận, được gọi là người bị sân hận chi phối, do đó đã nói: ‘‘kodhena samannāgato’’ti (người có sân hận). Upanāhī (người có hiềm hận) là người có sự hiềm hận, hoặc upanāhī (người có hiềm hận) là người có tính hay oán hận. Sự tranh cãi khi sanh khởi, phần lớn trước tiên sanh khởi giữa hai người, nên đã nói: ‘‘dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo’’ti (sự tranh cãi của hai vị tỳ khưu). Nhưng để chỉ ra rằng nó mang lại tai họa cho nhiều người như thế nào, ngài đã dùng câu hỏi để minh họa, nói rằng: ‘‘katha’’ntiādi (như thế nào? v.v...). Abbhantaraparisāyāti (trong nội bộ hội chúng) là ở bên trong hội chúng.

Guṇamakkhanāya pavattopi attano kārakaṃ gūthena paharantiṃ gūtho viya paṭhamataraṃ makkhetīti makkho, so etassa atthīti makkhī. Paḷāsatīti paḷāso, parassa guṇe ḍaṃsitvā viya apanetīti attho. So etassa atthīti paḷāsī. Paḷāsī puggalo hi dutiyassa dhuraṃ na deti, samaṃ haritvā ativadati. Tenāha ‘‘yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato’’ti. Issatīti issukī. Maccharāyatīti maccharaṃ, taṃ etassa atthīti [Pg.107] maccharī. Saṭhayati na sammā bhāsatīti saṭho aññathā santaṃ attānaṃ aññathā pavedanato. Māyā etassa atthī māyāvī. Micchā pāpikā viññugarahitā etassa diṭṭhīti micchādiṭṭhi, kammapathapariyāpannāya ‘‘natthi dinna’’ntiādivatthukāya micchattapariyāpannāya aniyyānikāya diṭṭhiyā samannāgatoti attho. Tenāha ‘‘natthikavādī’’tiādi.

Makkho là sự gièm pha, bởi vì nó được khởi lên để bôi nhọ đức hạnh, giống như phân bôi nhọ người thực hiện hành vi của mình bằng cách ném phân, trước tiên nó bôi nhọ (chính người ấy). Người có tật ấy là makkhī. Paḷāso là sự ganh đua, có nghĩa là loại bỏ đức hạnh của người khác như thể bằng cách cắn xé. Người có tật ấy là paḷāsī. Thật vậy, người ganh đua không nhường gánh nặng cho người thứ hai, mang ngang bằng nhưng lại nói quá lời. Do đó, đã nói rằng: “Thành tựu với sự ganh đua có đặc tính là giành lấy ách”. Issukī là người tật đố. Maccharaṃ là sự bỏn xẻn, người có tật ấy là maccharī. Saṭho là người xảo trá vì lừa dối, không nói đúng, do việc thể hiện bản thân khác với thực tế. Māyāvī là người có māyā (sự lừa dối). Micchādiṭṭhi là tà kiến của người ấy, (tà kiến) sai lầm, xấu xa, bị người trí chê trách, có nghĩa là thành tựu với tà kiến không đưa đến giải thoát, thuộc về sự sai lầm, có đối tượng là “không có (quả của) sự bố thí” v.v…, được bao gồm trong con đường của nghiệp. Do đó, đã nói rằng: “Là người theo thuyết hư vô” v.v…

Saṃ attano diṭṭhiṃ, sayaṃ vā attanā yathāgahitaṃ parāmasati, sabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasatīti sandiṭṭhīparāmāsī. Ādhānaṃ daḷhaṃ gaṇhātīti ādhānaggāhī, daḷhaggāhī, ‘‘idameva sacca’’nti thiraggāhīti attho. Yuttaṃ kāraṇaṃ disvāva laddhiṃ paṭinissajjatīti paṭinissaggī, dukkhena kicchena kasirena bahumpi kāraṇaṃ dassetvā na sakkā paṭinissaggaṃ kātunti duppaṭinissaggī. Yo attano uppannadiṭṭhiṃ ‘‘idameva sacca’’nti daḷhaṃ gaṇhitvā api buddhādīhi kāraṇaṃ dassetvā vuccamāno na paṭinissajjati. Tassetaṃ adhivacanaṃ. Tādiso hi puggalo yaṃ yadeva dhammaṃ vā adhammaṃ vā suṇāti, taṃ sabbaṃ ‘‘evaṃ amhākaṃ ācariyehi kathitaṃ, evaṃ amhehi suta’’nti kummova aṅgāni sake kapāle antoyeva samodahati. Yathā hi kacchapo attano hatthapādādike aṅge kenaci ghaṭite sabbāni aṅgāni attano kapāleyeva samodahati, na bahi nīharati, evamayampi ‘‘na sundaro tava gāho, chaḍḍehi na’’nti vutto taṃ na vissajjati, antoyeva attano hadaye eva ṭhapetvā vicarati, kumbhīlaggāhaṃ gaṇhāti. Yathā susumārā gahitaṃ na paṭinissajjanti, evaṃ gaṇhāti.

Sandiṭṭhīparāmāsī là người cố chấp vào tà kiến của mình, hoặc tự mình chấp thủ theo cách đã nắm giữ, là người sờ mó một cách sai lệch sau khi đã vượt qua bản chất. Ādhānaggāhī là người nắm giữ một cách kiên cố, là người nắm giữ chắc chắn, có nghĩa là người nắm giữ vững chắc rằng: “Chỉ điều này là sự thật”. Paṭinissaggī là người từ bỏ chủ thuyết sau khi đã thấy được lý do hợp lý. Duppaṭinissaggī là người khó từ bỏ, vì không thể làm cho từ bỏ được dù đã chỉ ra nhiều lý do một cách khó khăn, mệt nhọc, vất vả. Người nào sau khi đã nắm giữ một cách kiên cố tà kiến đã sanh khởi của mình rằng: “Chỉ điều này là sự thật”, dù được các vị Phật v.v… chỉ ra lý do và nói đến, vẫn không từ bỏ. Đây là tên gọi của người ấy. Thật vậy, một người như thế, bất cứ khi nào nghe được pháp hay phi pháp nào, người ấy đều thu rút tất cả vào bên trong mai của mình giống như con rùa, (nghĩ rằng): “Như vậy đã được vị thầy của chúng ta nói, như vậy đã được chúng ta nghe”. Giống như con rùa, khi các bộ phận tay chân v.v… của nó bị ai đó đụng chạm, nó thu rút tất cả các bộ phận vào trong mai của chính nó, không đưa ra ngoài. Cũng vậy, người này khi được nói rằng: “Sự nắm giữ của ngươi không tốt đẹp, hãy từ bỏ nó đi”, người ấy không buông bỏ điều đó, mà chỉ giữ nó trong lòng mình và đi lại, nắm giữ như cá sấu nắm mồi. Giống như cá sấu không từ bỏ những gì đã bắt được, người ấy cũng nắm giữ như vậy.

Vivādamūlasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Nguồn Gốc Tranh Chấp đã kết thúc.

7. Chaḷaṅgadānasuttavaṇṇanā

7. Giải thích kinh Bố Thí Sáu Yếu Tố

37. Sattame dakkhanti vaḍḍhanti etāyāti dakkhiṇā, pariccāgamayaṃ puññaṃ, tassūpakaraṇabhūto deyyadhammo ca. Idha pana deyyadhammo adhippeto. Tenevāha ‘‘dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpetī’’ti. Ito uṭṭhitenāti ito khettato uppannena. Rāgo vinayati etenāti rāgavinayo, rāgassa samucchedikā paṭipadā. Tenāha ‘‘rāgavinayapaṭipadaṃ paṭipannā’’ti.

37. Trong bài kinh thứ bảy, dakkhiṇā là (vật) mà nhờ đó họ thấy và tăng trưởng, là phước báu bao gồm sự xả thí, và cũng là vật nên thí làm phương tiện cho phước báu ấy. Tuy nhiên, ở đây vật nên thí được chủ ý. Chính vì thế, đã nói rằng: “Thiết lập sự cúng dường”. Ito uṭṭhitena có nghĩa là được sanh ra từ ruộng phước này. Rāgavinayo là (pháp) mà nhờ đó tham ái được nhiếp phục, là con đường thực hành đoạn trừ tham ái. Do đó, đã nói rằng: “Đã thực hành con đường nhiếp phục tham ái”.

‘‘Pubbeva dānā sumano’’tiādigāthāya pubbeva dānā muñcacetanāya pubbe dānūpakaraṇasambharaṇato paṭṭhāya sumano ‘‘sampattīnaṃ nidānaṃ anugāmikadānaṃ [Pg.108] dassāmī’’ti somanassito bhaveyya. Dadaṃ cittaṃ pasādayeti dadanto deyyadhammaṃ dakkhiṇeyyahatthe patiṭṭhāpento ‘‘asārato dhanato sārādānaṃ karomī’’ti attano cittaṃ pasādeyya. Datvā attamano hotīti dakkhiṇeyyānaṃ deyyadhammaṃ pariccajitvā ‘‘paṇḍitapaññattaṃ nāma mayā anuṭṭhitaṃ, aho sādhu suṭṭhū’’ti attamano pamudito pītisomanassajāto hoti. Esāti yā ayaṃ pubbacetanā muñcacetanā aparacetanāti imāsaṃ kammaphalānaṃ saddhānugatānaṃ somanassapariggahitānaṃ tividhānaṃ cetanānaṃ pāripūrī, esā.

Với câu kệ “Pubbeva dānā sumano” v.v…, trước khi bố thí, với tác ý trước khi cho, kể từ lúc chuẩn bị các vật dụng cúng dường, người ấy nên có ý vui mừng, hoan hỷ rằng: “Ta sẽ thực hiện việc bố thí, là nhân của các thành tựu, là sự bố thí đi theo (người cho)”. Dadaṃ cittaṃ pasādaye có nghĩa là trong khi đang cho, trong khi đang đặt vật nên thí vào tay của người xứng đáng được cúng dường, người ấy nên làm cho tâm của mình trong sạch, (nghĩ rằng): “Ta đang thực hiện việc lấy đi phần tinh túy từ của cải không có tinh túy”. Datvā attamano hoti có nghĩa là sau khi đã từ bỏ vật nên thí cho những người xứng đáng được cúng dường, người ấy có tâm hài lòng, vui mừng, sanh khởi hỷ và ưu, (nghĩ rằng): “Việc được bậc hiền trí quy định đã được ta thực hành, ôi, tốt thay, rất tốt thay!”. Esā có nghĩa là sự viên mãn của ba loại tác ý này, tức là tiền tác ý, trung tác ý, và hậu tác ý, là những (tác ý) đi cùng với đức tin, được bao trùm bởi sự hoan hỷ, là nghiệp và quả của nghiệp, chính là điều này.

Sīlasaññamenāti kāyikavācasikasaṃvarena. Hatthapādeti dakkhiṇeyyānaṃ hatthapāde. Mukhaṃ vikkhāletvāti tesaṃyeva mukhaṃ vikkhāletvā, attanāva mukhodakaṃ datvāti adhippāyo.

Sīlasaññamena có nghĩa là bằng sự thu thúc về thân và khẩu. Hatthapāde có nghĩa là tay và chân của những người xứng đáng được cúng dường. Mukhaṃ vikkhāletvā có nghĩa là sau khi đã rửa mặt cho chính họ, ý nói là tự mình dâng nước rửa mặt.

Chaḷaṅgadānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Bố Thí Sáu Yếu Tố đã kết thúc.

8-11. Attakārīsuttādivaṇṇanā

8-11. Giải thích các kinh Attakārī v.v…

38-41. Aṭṭhame kusalakiriyāya ādiārambhabhāvena pavattavīriyaṃ ṭhitasabhāvatāya sabhāvadhāraṇaṭṭhena dhātūti vuttanti āha – ‘‘ārambhadhātūti ārabhanavasena pavattavīriya’’nti. Laddhāsevanaṃ vīriyaṃ balappattaṃ hutvā paṭipakkhe vidhamatīti āha ‘‘nikkamadhātūti kosajjato nikkhamanasabhāvaṃ vīriya’’nti. Parakkamanasabhāvoti adhimattatarānaṃ paṭipakkhadhammānaṃ vidhamanasamatthatāya paṭupaṭutarabhāvena paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanasabhāvo. Navamādīsu natthi vattabbaṃ.

38-41. Trong bài kinh thứ tám, vì là trạng thái đứng vững, với ý nghĩa là mang giữ bản chất, nên sự tinh tấn khởi lên với trạng thái là sự bắt đầu khởi sự của thiện nghiệp được gọi là dhātu (giới), nên đã nói rằng: “Ārambhadhātūti ārabhanavasena pavattavīriyaṃ – Giới khởi sự là sự tinh tấn khởi lên theo cách bắt đầu”. Vì sự tinh tấn đã được tu tập, trở nên có năng lực, và loại bỏ các pháp đối nghịch, nên đã nói rằng: “Nikkamadhātūti kosajjato nikkhamanasabhāvaṃ vīriyaṃ – Giới xuất ly là sự tinh tấn có bản chất thoát ra khỏi sự lười biếng”. Parakkamanasabhāvo là bản chất tiến lên đến các trạng thái cao hơn và cao hơn nữa với trạng thái ngày càng thiện xảo hơn, do có khả năng loại bỏ các pháp đối nghịch mạnh mẽ hơn. Trong các bài kinh thứ chín v.v…, không có gì cần phải nói.

Attakārīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích các kinh Attakārī v.v… đã kết thúc.

12. Nāgitasuttavaṇṇanā

12. Giải thích kinh Nāgita

42. Dvādasame māhaṃ nāgita yasena samāgamanti mā ahaṃ yasena samāgamanaṃ patthemi. Mā ca mayā yasoti yaso ca mayā mā samāgacchatūti [Pg.109] attho. Iminā attano lābhasakkārena anatthikataṃ vibhāveti. Pañcahi vimuttīhīti tadaṅgavimuttiādīhi pañcahi vimuttīhi. Sesamettha uttānameva.

42. Trong bài kinh thứ mười hai, māhaṃ nāgita yasena samāgamaṃ có nghĩa là mong rằng tôi không mong muốn sự hội hợp với danh tiếng. Mā ca mayā yaso có nghĩa là và mong rằng danh tiếng không đến với tôi. Bằng câu này, ngài làm rõ việc mình không có nhu cầu về lợi lộc và cung kính. Pañcahi vimuttīhi có nghĩa là bằng năm loại giải thoát, bắt đầu với sự giải thoát bằng cách thay thế các pháp đối nghịch. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng.

Nāgitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Nāgita đã kết thúc.

Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích phẩm Chư Thiên đã kết thúc.

5. Dhammikavaggo

5. Phẩm Dhammika

1. Nāgasuttavaṇṇanā

1. Giải thích kinh Con Voi

43. Pañcamassa paṭhame parisiñcitunti (ma. ni. aṭṭha. 1.272) yo cuṇṇamattikādīhi gattāni ubbaṭṭento mallakamuṭṭhādīhi vā ghaṃsanto nahāyati, so ‘‘nahāyatī’’ti vuccati. Yo tathā akatvā pakatiyāva nahāyati, so ‘‘parisiñcatī’’ti vuccati. Bhagavato ca sarīre tathā haritabbaṃ rajojallaṃ nāma nupalimpati acchachavibhāvato, utuggahaṇatthaṃ pana bhagavā kevalaṃ udake otarati. Tenāha ‘‘gattāni parisiñcitu’’nti.

43. Trong câu chuyện thứ nhất của phẩm thứ năm, (cụm từ) ‘tắm gội’ (parisiñcituṃ) (được giải thích như sau): Vị nào trong lúc tắm chà xát thân thể bằng bột thơm, đất sét, v.v… hoặc bằng dụng cụ kỳ cọ, vị ấy được gọi là ‘nahāyati’ (tắm kỳ cọ). Vị nào không làm như vậy mà chỉ tắm theo cách thông thường, vị ấy được gọi là ‘parisiñcati’ (tắm gội, xối nước). Trên thân của đức Thế Tôn, bụi bặm và cáu bẩn đáng bị loại trừ như vậy không hề bám dính do Ngài có làn da trong sáng. Tuy nhiên, đức Thế Tôn chỉ xuống nước nhằm mục đích điều hòa (thân nhiệt). Do đó, (kinh) nói là ‘để tắm gội thân thể’ (gattāni parisiñcituṃ).

Pubbakoṭṭhakoti pācīnakoṭṭhako. Sāvatthiyaṃ kira jetavanavihāro kadāci mahā, kadāci khuddako. Tathā hi so vipassissa bhagavato kāle yojaniko ahosi, sikhissa tigāvuto, vessabhussa aḍḍhayojaniko, kakusandhassa gāvutappamāṇo, koṇāgamanassa aḍḍhagāvutappamāṇo, kassapassa vīsatiusabhappamāṇo, amhākaṃ bhagavato kāle aṭṭhakarīsappamāṇo jāto. Tampi nagaraṃ tassa vihārassa kadāci pācīnato hoti, kadāci dakkhiṇato, kadāci pacchimato, kadāci uttarato. Jetavanagandhakuṭiyaṃ pana catunnaṃ mañcapādānaṃ patiṭṭhitaṭṭhānaṃ acalameva. Cattāri hi acalacetiyaṭṭhānāni nāma mahābodhipallaṅkaṭṭhānaṃ, isipatane dhammacakkappavattanaṭṭhānaṃ, saṅkassanagare devorohanakāle sopānassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ, mañcapādaṭṭhānanti. Ayaṃ pana pubbakoṭṭhako kassapadasabalassa vīsatiusabhavihārakāle pācīnadvārakoṭṭhako ahosi. So idāni ‘‘pubbakoṭṭhako’’tveva paññāyati.

Pubbakoṭṭhaka có nghĩa là cổng thành phía đông. Tương truyền, tịnh xá Jetavana ở Sāvatthī có lúc rộng lớn, có lúc nhỏ hẹp. Thật vậy, vào thời đức Thế Tôn Vipassī, tịnh xá ấy rộng một do-tuần; thời đức Phật Sikhī, rộng ba gāvuta; thời đức Phật Vessabhū, rộng nửa do-tuần; thời đức Phật Kakusandha, rộng một gāvuta; thời đức Phật Koṇāgamana, rộng nửa gāvuta; thời đức Phật Kassapa, rộng hai mươi usabha; và vào thời đức Thế Tôn của chúng ta, tịnh xá ấy rộng tám karīsa. Thành phố ấy cũng có lúc ở về phía đông, có lúc ở về phía nam, có lúc ở về phía tây, có lúc ở về phía bắc của tịnh xá ấy. Tuy nhiên, địa điểm đặt bốn chân giường trong Hương Thất ở Jetavana thì bất động. Có bốn địa điểm bảo tháp bất động là: địa điểm của tòa Bồ-đề, địa điểm chuyển Pháp luân ở Isipatana, địa điểm đặt chân thang vào lúc đức Phật từ cõi trời xuống ở thành Saṅkassa, và địa điểm của các chân giường. Cổng thành phía đông này đã là cổng thành phía đông vào thời của đức Phật Kassapa, bậc Thập Lực, khi tịnh xá rộng hai mươi usabha. Nay nó được biết đến chính là ‘Pubbakoṭṭhaka’ (Cổng thành phía đông).

Kassapadasabalassa [Pg.110] kāle aciravatī nagaraṃ parikkhipitvā sandamānā pubbakoṭṭhakaṃ patvā udakena bhinditvā mahantaṃ udakarahadaṃ māpesi samatittikaṃ anupubbagambhīraṃ. Tattha ekaṃ rañño nhānatitthaṃ, ekaṃ nāgarānaṃ, ekaṃ bhikkhusaṅghassa, ekaṃ buddhānanti evaṃ pāṭiekkāni nhānatitthāni honti ramaṇīyānivippakiṇṇarajatapaṭṭasadisavālukāni. Iti bhagavatā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena ayaṃ evarūpo pubbakoṭṭhako, tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṃ. Athāyasmā ānando udakasāṭikaṃ upanāmesi. Bhagavā surattadupaṭṭaṃ apanetvā udakasāṭikaṃ nivāsesi. Thero dupaṭṭena saddhiṃ mahācīvaraṃ attano hatthagataṃ akāsi. Bhagavā udakaṃ otari, sahotaraṇenevassa udake macchakacchapā sabbe suvaṇṇavaṇṇā ahesuṃ, yantanāḷikāhi suvaṇṇarasadhārāni siñcanakālo viya suvaṇṇapaṭappasāraṇakālo viya ca ahosi. Atha bhagavato nahānavattaṃ dassetvā paccuttiṇṇassa thero surattadupaṭṭaṃ upanāmesi. Bhagavā taṃ nivāsetvā vijjullatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā mahācīvaraṃ antantena saṃharitvā padumagabbhasadisaṃ katvā upanītaṃ dvīsu kaṇṇesu gahetvā aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘pubbakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā ekacīvaro aṭṭhāsī’’ti.

Vào thời của đức Phật Kassapa, bậc Thập Lực, sông Aciravatī chảy quanh thành phố, đến Pubbakoṭṭhaka, nước sông phá vỡ (bờ) tạo thành một hồ nước lớn, có bến bằng phẳng và sâu dần. Ở đó có các bến tắm riêng biệt, khả ái, với cát mịn như những tấm bạc được rải ra: một bến cho vua, một cho dân chúng, một cho Tăng đoàn, và một cho các đức Phật. Vì vậy, đức Thế Tôn cùng với trưởng lão Ānanda đã đi đến Pubbakoṭṭhaka như vậy để tắm gội. Bấy giờ, trưởng lão Ānanda dâng lên y tắm. Đức Thế Tôn cởi tấm hạ y màu đỏ thắm và mặc vào y tắm. Vị trưởng lão cầm lấy tấm hạ y cùng với đại y. Đức Thế Tôn bước xuống nước. Ngay khi Ngài vừa bước xuống, tất cả cá và rùa trong nước đều biến thành màu vàng. Cảnh tượng giống như lúc những dòng vàng lỏng được tưới ra từ các ống nước của máy móc, và giống như lúc một tấm vải vàng được trải ra. Sau đó, sau khi đã thực hiện xong việc tắm gội của một đức Phật và bước lên bờ, vị trưởng lão dâng lên tấm hạ y màu đỏ thắm. Đức Thế Tôn mặc y vào, thắt dây lưng giống như một tia chớp, xếp đại y từ đầu này đến đầu kia, làm cho nó giống như một đài sen, rồi cầm lấy hai góc của tấm y được dâng lên và đứng lại. Do đó, có lời nói rằng: ‘Sau khi tắm gội tại Pubbakoṭṭhaka, Ngài đứng đó với một y duy nhất.’”

Evaṃ ṭhitassa pana bhagavato sarīraṃ vikasitapadumapupphasadisaṃ sabbapāliphullaṃ pāricchattakaṃ, tārāmarīcivikasitañca gaganatalaṃ siriyā avahasamānaṃ viya virocittha, byāmappabhāparikkhepavilāsinī cassa dvattiṃsavaralakkhaṇamālā ganthitvā ṭhapitā dvattiṃsa candimā viya, dvattiṃsa sūriyā viya, paṭipāṭiyā ṭhapitadvattiṃsacakkavattidvattiṃsadevarājadvattiṃsamahābrahmāno viya ca ativiya virocittha. Yasmā ca bhagavato sarīraṃ sudhantacāmīkarasamānavaṇṇaṃ, suparisodhitapavāḷaruciratoraṇaṃ, suvisuddhanīlaratanāvalisadisakesatanuruhaṃ, tasmā tahaṃ tahaṃ viniggatasujātajātihiṅgulakarasūpasobhitaṃ upari satamegharatanāvalisucchāditaṃ jaṅgamamiva kanakagirisikharaṃ virocittha. Tasmiñca samaye dasabalassa sarīrato nikkhamitvā chabbaṇṇarasmiyo samantato asītihatthappamāṇe padese ādhāvantī vidhāvantī ratanāvaliratanadāmaratanacuṇṇavippakiṇṇaṃ viya pasāritaratanacittakañcanapaṭṭamiva āsiñcamānalākhārasadhārācittamiva ukkāsatanipātasamākulamiva nirantaravippakiṇṇakaṇikārakiṅkiṇikapupphamiva vāyuvegasamuddhatacinapiṭṭhacuṇṇarañjitamiva [Pg.111] indadhanuvijjullatāvitānasanthatamiva ca gaganatalaṃ, taṃ ṭhānaṃ pavanañca sammā pharanti. Vaṇṇabhūmi nāmesā. Evarūpesu ṭhānesu buddhānaṃ sarīravaṇṇaṃ vā guṇavaṇṇaṃ vā cuṇṇiyapadehi vā gāthāhi vā atthañca upamāyo ca kāraṇāni ca āharitvā paṭibalena dhammakathikena pūretvā kathetuṃ vaṭṭati. Evarūpesu hi ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo. Pubbasadisāni kurumānoti nirudakāni kurumāno, sukkhāpayamānoti attho. Sodake gatte cīvaraṃ pārupantassa hi cīvare kaṇṇikāni uṭṭhahanti, parikkhārabhaṇḍaṃ dussati, buddhānaṃ pana sarīre rajojallaṃ na upalimpati, padumapatte ukkhittaudakabindu viya udakaṃ vinivaṭṭetvā gacchati. Evaṃ santepi sikkhāgāravatāya bhagavā ‘‘pabbajitavattaṃ nāmeta’’nti mahācīvaraṃ ubhosu kaṇṇesu gahetvā purato kāyaṃ paṭicchādetvā aṭṭhāsi.

Lại nữa, thân của đức Thế Tôn đang đứng như thế đã tỏa sáng rực rỡ, giống như đóa hoa sen nở, như cây Pāricchattaka trổ hoa khắp cành, dường như chế nhạo vẻ huy hoàng của bầu trời nở rộ với những tia sáng của các vì sao. Và vòng hào quang một sải của ngài, cùng với chuỗi ba mươi hai tướng tốt được kết lại, đã tỏa sáng vô cùng, giống như ba mươi hai mặt trăng, như ba mươi hai mặt trời, như ba mươi hai vị Chuyển Luân Vương, ba mươi hai vị Thiên chủ, và ba mươi hai vị Đại Phạm Thiên được sắp đặt theo thứ tự. Và bởi vì thân của đức Thế Tôn có màu sắc giống như vàng ròng đã được luyện kỹ, có cổng chào rực rỡ bằng san hô đã được thanh lọc kỹ lưỡng, có lông tóc và lông mình giống như một chuỗi ngọc bích trong suốt, do đó, thân ngài đã tỏa sáng như một đỉnh núi vàng di động, được trang điểm bởi những tia sáng của chu sa rực rỡ phát ra từ nơi này nơi kia, và được che phủ bên trên bởi một chuỗi ngọc mây báu. Và vào lúc ấy, sáu luồng hào quang nhiều màu sắc phát ra từ thân của bậc Thập Lực, lan tỏa và di chuyển trong một khu vực khoảng tám mươi khuỷu tay xung quanh, làm cho bầu trời, nơi ấy, và cả khu rừng đều được thấm nhuần hoàn toàn, giống như được rải đầy chuỗi ngọc, vòng hoa ngọc, và bột ngọc; như một tấm lụa vàng được trang trí bằng những viên ngọc được trải ra; như được tô điểm bởi những dòng sơn cánh kiến đang chảy; như đầy dẫy những tia lửa bay lên; như những đóa hoa kaṇikāra và kiṅkiṇika được rải khắp không ngừng; như được nhuộm bởi bột gạo mịn từ Trung Hoa bị gió cuốn đi; như được bao phủ bởi một tấm màn cầu vồng và tia chớp. Đây được gọi là Vaṇṇabhūmi (Đề Mục Tán Thán). Ở những nơi như vậy, một vị pháp sư có tài năng nên thuyết giảng, làm cho trọn vẹn, bằng cách trình bày về vẻ đẹp thân thể hoặc vẻ đẹp phẩm hạnh của các đức Phật, bằng văn xuôi hoặc kệ ngôn, cùng với ý nghĩa, các ví dụ, và các lý do. Quả thật, ở những nơi như vậy, năng lực của vị pháp sư cần được biết đến. ‘Làm cho giống như trước’ có nghĩa là làm cho không còn nước, tức là làm cho khô ráo. Thật vậy, đối với người đắp y khi thân mình còn ướt, những giọt nước sẽ đọng lại trên y, và các vật dụng sẽ bị hư hỏng. Tuy nhiên, trên thân của các đức Phật, bụi bẩn không bám vào; nước trôi đi như giọt nước được đặt trên lá sen. Mặc dù vậy, do lòng tôn kính đối với học giới, đức Thế Tôn đã đứng, lấy hai góc của đại y, che thân mình phía trước và nghĩ rằng: ‘Đây là phận sự của người xuất gia.’

Tāḷitañca vāditañca tāḷitavāditaṃ, tūriyānaṃ tāḷitavāditaṃ tūriyatāḷitavāditaṃ. Mahantañca taṃ tūriyatāḷitavāditañcāti mahātūriyatāḷitavāditaṃ. Tenāha ‘‘mahantenā’’tiādi. Atha vā bherimudiṅgapaṇavāditūriyānaṃ tāḷitaṃ vīṇāveḷugomukhiādīnaṃ vāditañca tūriyatāḷitavāditanti vā evamettha attho daṭṭhabbo.

‘Tāḷitañca vāditañca’ là tāḷitavāditaṃ (được đánh và được thổi). ‘Tūriyānaṃ tāḷitavāditaṃ’ là tūriyatāḷitavāditaṃ (sự đánh và thổi các nhạc cụ). ‘Mahantañca taṃ tūriyatāḷitavāditañca’ là mahātūriyatāḷitavāditaṃ (sự đánh và thổi các nhạc cụ một cách to lớn). Do đó, ngài đã nói ‘mahantena’ v.v... Hoặc, ở đây nên hiểu ý nghĩa như sau: sự đánh các nhạc cụ như trống lớn (bheri), trống cơm (mudiṅga), trống nhỏ (paṇava), v.v... và sự thổi các nhạc cụ như đàn tỳ bà (vīṇā), sáo (veḷu), kèn sừng bò (gomukhi), v.v... được gọi là tūriyatāḷitavāditaṃ.

Abhiññāpāraṃ gatoti abhiññāpāragū. Evaṃ sesesupi. So hi bhagavā sabbadhamme abhijānanto gatoti abhiññāpāragū. Tesu pañcupādānakkhandhe parijānanto gatoti pariññāpāragū. Sabbakilese pajahanto gatoti pahānapāragū. Cattāro magge bhāvento gatoti bhāvanāpāragū. Nirodhaṃ sacchikaronto gatoti sacchikiriyāpāragū. Sabbasamāpattiṃ samāpajjanto gatoti samāpattipāragū. Subrahmadevaputtādayoti ettha so kira devaputto accharāsaṅghaparivuto nandanakīḷitaṃ katvā pāricchattakamūle paññattāsane nisīdi. Taṃ pañcasatā parivāretvā nisinnā, pañcasatā rukkhaṃ abhiruhitvā madhurassarena gāyitvā pupphāni pātenti. Tāni gahetvā itarā ekatovaṇṭikamālāva ganthenti. Atha rukkhaṃ abhiruḷhā upacchedakavasena ekappahāreneva kālaṃ katvā avīcimhi nibbattā mahādukkhaṃ anubhavanti. Atha kāle gacchante devaputto ‘‘imāsaṃ neva saddo suyyati[Pg.112], na pupphāni pātenti, kahaṃ nu kho gatā’’ti āvajjento niraye nibbattabhāvaṃ disvā piyavatthukasokena ruppamāno cintesi – ‘‘etā tāva yathākammena gatā, mayhaṃ āyusaṅkhāro kittako’’ti. So ‘‘sattame divase mayāpi avasesāhi pañcasatāhi saddhiṃ kālaṃ katvā tattheva nibbattitabba’’nti disvā balavatarena sokena samappito. ‘‘Imaṃ mayhaṃ sokaṃ sadevake loke aññatra tathāgatā nibbāpetuṃ samattho natthī’’ti cintetvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito –

‘Người đã đến bờ kia của thắng trí’ là abhiññāpāragū. Tương tự đối với các trường hợp còn lại. Quả thật, đức Thế Tôn ấy, vì đã đi đến bằng cách thắng tri tất cả các pháp, nên là abhiññāpāragū (bậc toàn tri). Vì đã đi đến bằng cách liễu tri năm thủ uẩn trong các pháp ấy, nên là pariññāpāragū (bậc liễu tri). Vì đã đi đến bằng cách đoạn tận tất cả các phiền não, nên là pahānapāragū (bậc đoạn tận). Vì đã đi đến bằng cách tu tập bốn đạo, nên là bhāvanāpāragū (bậc tu tập). Vì đã đi đến bằng cách chứng ngộ Niết-bàn, nên là sacchikiriyāpāragū (bậc chứng ngộ). Vì đã đi đến bằng cách nhập tất cả các định, nên là samāpattipāragū (bậc nhập định). Về ‘vị thiên tử Subrahma, v.v...’, ở đây, được biết vị thiên tử ấy, được đoàn thiên nữ hầu hạ, sau khi vui chơi trong vườn Nandana, đã ngồi trên một chiếc ghế được chuẩn bị sẵn dưới gốc cây Pāricchattaka. Năm trăm vị (thiên nữ) ngồi vây quanh vị ấy, năm trăm vị khác leo lên cây, hát với giọng ngọt ngào và làm cho hoa rơi xuống. Những vị khác nhặt những bông hoa ấy và kết thành những vòng hoa có cùng một cuống. Bấy giờ, những vị đã leo lên cây, do mạng sống bị cắt đứt, đã mệnh chung trong cùng một lúc và tái sanh vào địa ngục Avīci, phải chịu đựng khổ đau to lớn. Sau một thời gian, vị thiên tử suy ngẫm: ‘Không nghe thấy tiếng của các nàng này, cũng không thấy họ làm hoa rơi xuống, không biết họ đã đi đâu?’ Khi hướng tâm quán xét, vị ấy thấy họ đã tái sanh trong địa ngục và bị dằn vặt bởi nỗi sầu muộn do mất người thân yêu, liền suy nghĩ: ‘Các nàng ấy đã ra đi theo nghiệp của mình, còn thọ mạng của ta là bao nhiêu?’ Vị ấy thấy rằng: ‘Vào ngày thứ bảy, ta cùng với năm trăm vị còn lại cũng sẽ mệnh chung và phải tái sanh ở chính nơi đó,’ và bị một nỗi sầu muộn mãnh liệt xâm chiếm. Suy nghĩ rằng: ‘Trong thế giới này cùng với chư thiên, không có ai ngoài đức Như Lai có khả năng dập tắt nỗi sầu muộn này của ta,’ vị ấy đã đi đến gần đức Bổn Sư, đảnh lễ và đứng một bên –

‘‘Niccaṃ utrastamidaṃ cittaṃ, niccaṃ ubbiggamidaṃ mano;

Anuppannesu kicchesu, atho uppatitesu ca;

Sace atthi anutrastaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. (saṃ. ni. 1.98) –

‘Tâm này luôn kinh hãi, ý này luôn lo âu; trước những khổ nạn chưa sanh, và cả những điều đã khởi; nếu có trạng thái không kinh hãi, xin ngài, người được hỏi, hãy nói cho con biết điều ấy.’ (saṃ. ni. 1.98) –

Imaṃ gāthamabhāsi. Bhagavāpissa –

đã nói lên kệ ngôn này. Và đức Thế Tôn đã đáp lại vị ấy –

‘‘Nāññatra bojjhā tapasā, nāññatrindriyasaṃvarā;

Nāññatra sabbanissaggā, sotthiṃ passāmi pāṇina’’nti. (saṃ. ni. 1.98) –

‘Ngoài giác ngộ, khổ hạnh, ngoài sự thu thúc các căn; ngoài sự từ bỏ tất cả, Ta không thấy sự an ổn cho chúng sanh.’ (saṃ. ni. 1.98) –

Dhammaṃ desesi. So desanāpariyosāne vigatasoko pañcahi accharāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāya bhagavantaṃ namassamāno aṭṭhāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘dukkhappattā subrahmadevaputtādayo’’ti. Ādi-saddena candasūriyadevaputtādayo saṅgaṇhāti. Catūhi kāraṇehīti ārakattā, arīnaṃ arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi catūhi kāraṇehi.

(Ngài) đã thuyết Pháp. Vị ấy, vào lúc cuối bài thuyết pháp, đã hết sầu muộn, cùng với năm trăm thiên nữ đã an trú trong quả Dự Lưu, và đã đứng đảnh lễ Đức Thế Tôn. Nhắm đến điều ấy, điều này đã được nói: “Các vị như thiên tử Subrahma đã gặp phải khổ đau.” Bằng từ “ādi” (v.v...), bao gồm các vị như thiên tử Canda và Sūriya. Do bốn nguyên nhân là: do ở xa (phiền não), do đã diệt trừ các kẻ thù (phiền não) và các căm xe (của bánh xe luân hồi), do xứng đáng với các vật dụng v.v..., và do không có sự lén lút trong việc làm điều ác.

Dasavidhasaṃyojanānīti orambhāgiyuddhambhāgiyabhedato dasavidhasaṃyojanāni. Sabbe accarucīti sabbasatte atikkamitvā pavattaruci. Aṭṭhamakanti sotāpattimaggaṭṭhaṃ sandhāya vadati. Sotāpannoti phalaṭṭho gahito.

Mười loại kiết sử: là mười loại kiết sử do sự phân biệt thành hạ phần kiết sử và thượng phần kiết sử. ‘Sabbe accaruci’ (Tất cả đều có sự ưa thích vượt trội) nghĩa là sự ưa thích diễn tiến vượt qua tất cả chúng sanh. ‘Người thứ tám’ là nói nhắm đến người đang ở trong đạo Dự Lưu. ‘Bậc Dự Lưu’ được hiểu là người đang ở trong quả.

Soraccanti ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo, idaṃ vuccati soraccaṃ, sabbāpi sīlasaṃvaro soracca’’nti (dha. sa. 1349) vacanato sucisīlaṃ ‘‘soracca’’nti vuttaṃ. Karūṇāti karuṇābrahmavihāramāha. Karuṇāpubbabhāgoti tassa pubbabhāgaṃ upacārajjhānaṃ vadati.

Sự nhu hòa: theo như (đoạn kinh): “Ở đây, thế nào là sự nhu hòa? Sự không vi phạm về thân, sự không vi phạm về lời nói, sự không vi phạm về thân và lời nói, điều này được gọi là sự nhu hòa; tất cả sự thu thúc trong giới cũng là sự nhu hòa” (Dhs. 1349), giới trong sạch được gọi là “sự nhu hòa”. Lòng bi: nói đến bi phạm trú. Phần đầu của lòng bi: nói đến cận hành thiền là phần đầu của nó.

Duvidhena [Pg.113] jhānenāti ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇūpanijjhānabhedato duvidhena jhānamanena. Pañcavidhamicchājīvavasenāti kuhanālapanānemittikatānippesikatālābhenalābhaṃnijigīsanatāsaṅkhāta- pañcavidhamicchājīvavasena. Na lippatīti na allīyati anusayato ārammaṇakaraṇato vā taṇhādiṭṭhiabhinivesābhāvato. Sesamettha uttānameva.

Bằng hai loại thiền: là bằng hai loại thiền do sự phân biệt thành sự quán xét đối tượng và sự quán xét đặc tính. Do năm loại tà mạng: là do năm loại tà mạng được gọi là sự giả dối, sự lân la, sự ra dấu, sự mạt sát, và sự tìm lợi bằng lợi. ‘Không bị dính mắc’ nghĩa là không bị bám víu do tùy miên hoặc do việc lấy làm đối tượng, vì không có sự chấp thủ về tham ái và tà kiến. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng.

Nāgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải kinh Nāga đã kết thúc.

2. Migasālāsuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Migasālā

44. Dutiye samasamagatiyāti ka-kārassa ya-kāravasena niddesoti āha ‘‘samabhāveneva samagatikā’’ti. Bhavissantīti atītatthe anāgatavacanaṃ katanti āha ‘‘bhavissantīti jātā’’ti. Purāṇassa hi isidattassa ca samagatikaṃ sandhāya sā evamāha.

44. Trong bài kinh thứ hai, về từ ‘samasamagatiyā’, (chú giải) nói rằng đây là sự chỉ định bằng cách dùng chữ ‘ya’ thay cho chữ ‘ka’, (nghĩa là) “có cùng một xu hướng do trạng thái tương đồng”. Về từ ‘bhavissanti’ (sẽ là), (chú giải) nói rằng lời ở thì tương lai được dùng với nghĩa quá khứ, (nghĩa là) “‘sẽ là’ nghĩa là ‘đã sanh’”. Thật vậy, bà ấy đã nói như vậy nhắm đến xu hướng tương đồng của Purāṇa và Isidatta.

Ammakāti mātugāmo. Upacāravacanañhetaṃ. Itthīsu yadidaṃ ammakā mātugāmo jananī janikāti. Tenāha ‘‘itthī hutvā itthisaññāya eva samannāgatā’’ti.

‘Ammakā’ nghĩa là người nữ. Đây là một cách nói theo quy ước. Đối với phụ nữ, có những từ này: ammakā, mātugāmo, jananī, janikā. Do đó, (ngài) nói: “là người nữ và có đầy đủ tưởng của người nữ”.

Diṭṭhiyā paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hotīti atthato kāraṇato ca paññāya paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hoti, nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā yāthāvato aviditaṃ hoti. Samaye samaye kilesehi vimuccanakaṃ pītipāmojjaṃ idha sāmāyikaṃ ma-kāre akārassa dīghaṃ katvā. Tenāha – ‘‘sāmāyikampi vimuttiṃ na labhatīti kālānukālaṃ dhammassavanaṃ nissāya pītipāmojjaṃ na labhatī’’ti. Pamiṇantīti ettha ārambhattho pa-saddoti āha ‘‘tuletuṃ ārabhantī’’ti. Paṇītoti visiṭṭho.

‘Điều cần được thâm nhập bằng chánh kiến đã không được thâm nhập’ nghĩa là điều cần được thâm nhập bằng trí tuệ về phương diện ý nghĩa và nguyên nhân đã không được thâm nhập, đã không được biết đến như thật sau khi làm cho nó không còn rối rắm, không còn bụi rậm. Ở đây, ‘sāmāyikaṃ’ (tùy thời), bằng cách kéo dài nguyên âm ‘a’ trong chữ ‘ma’, là hỷ và duyệt vốn giải thoát khỏi các phiền não trong từng thời điểm. Do đó, (ngài) nói: “‘cũng không đạt được sự giải thoát tùy thời’ nghĩa là không đạt được hỷ và duyệt nhờ vào việc nghe pháp theo từng thời kỳ”. Về từ ‘pamiṇanti’ (họ đo lường), ở đây (chú giải) nói rằng tiếp đầu ngữ ‘pa’ có nghĩa là bắt đầu, (tức là) “họ bắt đầu so sánh”. ‘Paṇīto’ (cao thượng) nghĩa là đặc thù.

Tadantaranti vacanavipallāsena upayogatthe sāmivacanaṃ katanti āha ‘‘taṃ antaraṃ taṃ kāraṇa’’nti. Lobhassa aparāparuppattiyā bahuvacanavasena ‘‘lobhadhammā’’ti vuttā. Sīlena visesī ahosi methunadhammaviratiyā samannāgatattā.

Về từ ‘tadantaraṃ’, (chú giải) nói rằng sở hữu cách được dùng với nghĩa của công cụ cách do sự thay đổi cách, (nghĩa là) “do sự khác biệt đó, do nguyên nhân đó”. Do sự sanh khởi liên tiếp của lòng tham, nên được nói ở số nhiều là “các pháp tham”. Đã đặc biệt về giới do đã có sự kiêng cữ pháp dâm dục.

Migasālāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải kinh Migasālā đã kết thúc.

3-6. Iṇasuttādivaṇṇanā

3-6. Chú giải các kinh Iṇa v.v...

45-48. Tatiye [Pg.114] daliddo nāma duggato, tassa bhāvo dāliddiyaṃ. Na etassa sakaṃ sāpateyyanti assako, asāpateyyo. Tenāha ‘‘attano santakena rahito’’ti. ‘‘Buddho dhammo saṅgho’’ti vutte ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti kenaci akampiyabhāvena okappanaṃ ratanattayaguṇe ogāhetvā kappanaṃ okappanasaddhā nāma. ‘‘Idaṃ akusalaṃ kammaṃ no sakaṃ, idaṃ pana kammaṃ saka’’nti evaṃ byatirekato anvayato ca kammassakatajānanapaññā kammassakatapaññā. Tividhañhi duccaritaṃ attanā katampi sakakammaṃ nāma na hoti atthabhañjanato. Sucaritaṃ sakakammaṃ nāma atthajananato. Iṇādānasminti paccattavacanatthe etaṃ bhummanti āha ‘‘iṇaggahaṇaṃ vadāmī’’ti.

45-48. Trong bài kinh thứ ba, người nghèo khó tên là người khốn khổ, tình trạng của người ấy là sự nghèo khó. ‘Người này không có tài sản riêng’ nên là người không có của, không có tài sản. Do đó, (ngài) nói: “không có sở hữu của riêng mình”. Khi được nói “Phật, Pháp, Tăng”, sự tin tưởng một cách không lay chuyển rằng “Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác, Pháp đã được khéo thuyết, Tăng chúng là bậc thiện hạnh”, sự tin tưởng sau khi đã thâm nhập vào các ân đức của Tam Bảo được gọi là niềm tin xác quyết. Trí tuệ biết nghiệp là của riêng mình, cả về phương diện phủ định (“Nghiệp bất thiện này không phải của ta”) lẫn khẳng định (“còn nghiệp này là của ta”), là trí tuệ về nghiệp sở hữu. Thật vậy, ba loại ác hạnh dù do chính mình làm cũng không được gọi là nghiệp của mình vì nó phá hoại lợi ích. Thiện hạnh được gọi là nghiệp của mình vì nó sanh ra lợi ích. Về từ ‘iṇādānasmiṃ’, (chú giải) nói rằng vị trí cách này có nghĩa của chủ cách, (tức là) “ta nói việc vay nợ”.

Kaṭaggāhoti kataṃ sabbaso siddhameva katvā gahaṇaṃ. So pana vijayalābho hotīti āha ‘‘jayaggāho’’ti. Hirimano etassāti hirimanoti āha ‘‘hirisampayuttacitto’’ti, pāpajigucchanalakkhaṇāya hiriyā sampayuttacittoti attho. Ottappati ubbijjati bhāyati sīlenāti ottappī, ottappena samannāgato. Nirāmisaṃ sukhanti tatiyajjhānasukhaṃ dūrasamussāritakāmāmisattā. Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ, na yaṃ kiñci upekkhāvedananti āha ‘‘catutthajjhānupekkha’’nti. Āraddhavīriyoti paggahitaparipuṇṇakāyikacetasikavīriyoti attho. Yo gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā catūsu iriyāpathesu aṭṭhaārambhavatthuvasena ekako hoti, tassa kāyikaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Cittasaṅgaṇikaṃ vinodetvā aṭṭhasamāpattivasena ekako hoti. Gamane uppannakilesassa ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti, ṭhāne uppannakilesassa nisajjaṃ, nisajjāya uppannakilesassa sayanaṃ pāpuṇituṃ na deti, uppannaṭṭhāneyeva kilese niggaṇhāti. Ayaṃ cetasikaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Paṭipakkhadūrībhāvena seṭṭhaṭṭhena ca eko udetīti ekodi, ekaggatā. Tassa yogato ekaggacitto idha ekodi. Paṭipakkhato attānaṃ nipāti, taṃ vā nipayati visosetīti nipako. Aññataraṃ kāyādibhedaṃ ārammaṇaṃ sātisayāya satiyā saratīti sato. Tenāha ‘‘ekaggacitto’’tiādi.

Kaṭaggāho là sự nắm giữ việc đã được làm như là đã hoàn tất một cách trọn vẹn. Lại nữa, do sự thành tựu ấy là sự chiến thắng nên đã nói ‘jayaggāho (sự nắm giữ chiến thắng).’ Hirimano là người có tâm tàm, nên đã nói ‘hirisampayuttacitto (tâm tương ưng với tàm),’ có nghĩa là tâm tương ưng với tàm có đặc tính ghê tởm điều ác. Ottappī là người ghê sợ, kinh hãi, lo sợ điều ác, là người có tâm quý. Nirāmisaṃ sukhaṃ (lạc vô nhiễm) là lạc của tầng thiền thứ ba, vì các dục nhiễm đã được loại bỏ xa. Upekkhaṃ (xả) là xả của tầng thiền thứ tư, không phải là bất cứ thọ xả nào, nên đã nói ‘catutthajjhānupekkha (xả của tầng thiền thứ tư).’ Āraddhavīriyo (tinh tấn đã được khởi sự) có nghĩa là người có tinh tấn về thân và về tâm đã được đảm nhận và viên mãn. Vị nào sau khi loại bỏ sự giao du với hội chúng, trở nên đơn độc trong bốn oai nghi theo tám cơ sở khởi sự, tinh tấn về thân của vị ấy được gọi là đã được khởi sự. Vị nào sau khi loại bỏ sự giao du trong tâm, trở nên đơn độc theo tám bậc thiền chứng. Vị ấy không để cho phiền não sanh khởi lúc đi đạt đến trạng thái đứng, không để cho phiền não sanh khởi lúc đứng đạt đến trạng thái ngồi, không để cho phiền não sanh khởi lúc ngồi đạt đến trạng thái nằm, vị ấy chế ngự các phiền não ngay tại nơi chúng sanh khởi. Đây được gọi là tinh tấn về tâm đã được khởi sự. Ekodi là người sanh khởi một mình do sự xa lìa đối nghịch và do ý nghĩa cao tột, (nghĩa là) nhất tâm. Do sự tương ưng ấy, người có tâm nhất điểm ở đây là ekodi. Nipako là người bảo vệ mình khỏi đối nghịch, hoặc làm cho nó khô cạn, tiêu tan. Sato là người ghi nhớ một đối tượng nào đó trong các loại như thân v.v... với niệm vượt trội. Do đó, đã nói ‘ekaggacitto (tâm nhất điểm)’ v.v...

Akuppā me vimuttīti mayhaṃ arahattaphalavimutti akuppatāya akuppārammaṇatāya ca akuppā. Sā hi rāgādīhi na kuppatīti akuppatāyapi akuppā[Pg.115]. Akuppaṃ nibbānamassā ārammaṇanti akuppārammaṇatāyapi akuppā. Tenevāha ‘‘akuppārammaṇattā’’tiādi. Bhavasaṃyojanānanti kāmarāgapaṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariya- avijjāsaṅkhātānaṃ dasannaṃ saṃyojanānaṃ. Imāni hi satte bhavesu saṃyojenti upanibandhanti bhavābhavena saṃyojenti, tasmā bhavasaṃyojanānīti vuccanti. Khīṇāsavo uttamaaṇaṇo kilesaiṇānaṃ abhāvato. Aññe hi sattā yāva na kilesā pahīyanti, tāva saiṇā nāma aserivihārabhāvato. Catutthādīni uttānatthāni.

Akuppā me vimutti (sự giải thoát của ta là bất động) có nghĩa là sự giải thoát A-la-hán quả của ta là bất động do bởi tính chất bất động và do bởi có đối tượng bất động. Thật vậy, sự giải thoát ấy không bị lay động bởi tham ái v.v... nên cũng là bất động do bởi tính chất bất động. Đối tượng của sự giải thoát ấy là Níp-bàn bất động, nên cũng là bất động do bởi có đối tượng bất động. Chính vì thế, đã nói ‘akuppārammaṇattā (do có đối tượng bất động)’ v.v... Bhavasaṃyojanānaṃ (của các kiết sử hữu) là của mười kiết sử được gọi là: dục ái, sân, mạn, tà kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, hữu ái, tật đố, xan tham, và vô minh. Thật vậy, những pháp này trói buộc, ràng buộc chúng sanh trong các cõi hữu, nối kết từ cõi hữu này đến cõi hữu khác, vì thế chúng được gọi là các kiết sử hữu. Vị lậu tận là người vô nợ tối thượng do vì không có các món nợ phiền não. Thật vậy, các chúng sanh khác, ngày nào các phiền não chưa được đoạn trừ, ngày ấy vẫn còn được gọi là người mắc nợ do vì không có sự an trú tự tại. Các câu thứ tư v.v... có ý nghĩa rõ ràng.

Iṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Món Nợ v.v... đã chấm dứt.

7. Khemasuttavaṇṇanā

7. Giải Thích Kinh An Ổn

49. Sattame vutthabrahmacariyavāsoti nivutthabrahmacariyavāso. Katakaraṇīyoti ettha karaṇīyanti pariññāpahānabhāvanāsacchikiriyamāha. Taṃ pana yasmā catūhi maggehi paccekaṃ catūsu saccesu kattabbattā soḷasavidhaṃ veditabbaṃ. Tenāha ‘‘catūhi maggehi kattabba’’nti. Khandhakilesaabhisaṅkhārasaṅkhātā tayo osīdāpanaṭṭhena bhārā viyāti bhārā. Te ohitā oropitā nikkhittā pātitā etenāti ohitabhāro. Tenāha ‘‘khandhabhāraṃ…pe… otāretvā ṭhito’’ti. Anuppatto sadatthanti anuppattasadattho. Sadatthoti ca sakatthamāha ka-kārassa da-kāraṃ katvā. Ettha hi arahattaṃ attano yonisomanasikārāyattattā attūpanibandhaṭṭhena sasantānapariyāpannattā attānaṃ avijahanaṭṭhena attano uttamatthena ca attano atthattā ‘‘sakattho’’ti vuccati. Tenāha ‘‘sadattho vuccati arahatta’’nti. Sammadaññā vimuttoti sammā aññāya vimutto, acchinnabhūtāya maggapaññāya sammā yathābhūtaṃ dukkhādīsu yo yathā jānitabbo, tathā jānitvā vimuttoti attho. Tenāha ‘‘sammā hetunā’’tiādi. Vimuttoti ca dve vimuttiyo sabbassa cittasaṃkilesassa maggo nibbānādhimutti ca. Nibbāne adhimuccanaṃ tattha ninnapoṇapabbhāratāya. Arahā sabbakilesehi vimuttacittattā cittavimuttiyā vimutto. Nibbānaṃ adhimuttattā nibbāne vimutto. Sesamettha uttānameva.

49. Trong câu thứ bảy, vutthabrahmacariyavāso là nivutthabrahmacariyavāso (người đã sống đời sống phạm hạnh). Trong câu katakaraṇīyo (việc cần làm đã làm xong), karaṇīyaṃ (việc cần làm) được nói đến là sự liễu tri, đoạn tận, tu tập, và chứng ngộ. Lại nữa, điều ấy cần được biết là có mười sáu phương diện, do vì cần phải được thực hiện bởi bốn đạo đối với mỗi một trong bốn đế. Do đó, đã nói ‘catūhi maggehi kattabbaṃ (cần được thực hiện bởi bốn đạo).’ Ba pháp được gọi là uẩn, phiền não, và hành giống như gánh nặng theo ý nghĩa là đè nặng, nên là bhārā (các gánh nặng). Người đã đặt xuống, hạ xuống, để xuống, buông xuống các gánh nặng ấy là ohitabhāro (người đã đặt gánh nặng xuống). Do đó, đã nói ‘khandhabhāraṃ… (gánh nặng uẩn)… otāretvā ṭhito (đã hạ xuống và đứng vững).’ Anuppatto sadattho là anuppattasadattho (người đã đạt được mục đích của mình). Và sadattho được nói là sakattho (mục đích của mình) do đã đổi ka-kāra thành da-kāra. Ở đây, thật vậy, A-la-hán quả được gọi là ‘sakattho (mục đích của mình)’ do vì tùy thuộc vào sự tác ý như lý của chính mình, theo ý nghĩa là liên hệ đến tự thân, do vì được bao gồm trong dòng tương tục của chính mình, theo ý nghĩa là không từ bỏ tự thân, và do vì là mục đích tối thượng của chính mình. Do đó, đã nói ‘sadattho vuccati arahattaṃ (sadattho được gọi là A-la-hán quả).’ Sammadaññā vimutto là sammā aññāya vimutto (người giải thoát nhờ chánh trí), có nghĩa là người giải thoát do đã biết một cách chân chánh, đúng như thật, điều gì cần được biết về khổ v.v... bằng tuệ đạo không bị gián đoạn. Do đó, đã nói ‘sammā hetunā (do nhân duyên chân chánh)’ v.v... Và vimutto (người giải thoát) có hai sự giải thoát: đạo đối với tất cả sự ô nhiễm của tâm và sự tin chắc vào Níp-bàn. Sự tin chắc vào Níp-bàn là sự hướng về, xuôi theo, nghiêng về nơi ấy. Vị A-la-hán được giải thoát bởi tâm giải thoát do vì tâm của vị ấy đã được giải thoát khỏi tất cả phiền não. Vị ấy được giải thoát trong Níp-bàn do vì đã tin chắc vào Níp-bàn. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng.

Khemasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh An Ổn đã chấm dứt.

8. Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā

8. Giải Thích Kinh Hộ Trì Các Căn

50. Aṭṭhame [Pg.116] upanisīdati phalaṃ etthāti kāraṇaṃ upanisā. Yathābhūtañāṇadassananti yathāsabhāvajānanasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Etena taruṇavipassanaṃ dasseti. Taruṇavipassanā hi balavavipassanāya paccayo hoti. Taruṇavipassanāti nāmarūpapariggahe ñāṇaṃ, paccayapariggahe ñāṇaṃ, sammasane ñāṇaṃ, maggāmagge vavatthapetvā ṭhitañāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Nibbindati etāyāti nibbidā. Balavavipassanāti bhayatupaṭṭhāne ñāṇaṃ ādīnavānupassane ñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Paṭisaṅkhānupassanā pana muccitukamyatāpakkhikā eva. ‘‘Yāva maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, tāva taruṇavipassanā’’ti hi vacanato upakkilesavimuttaudayabbayañāṇato balavavipassanā. Virajjati ariyo saṅkhārato etenāti virāgo, ariyamaggo. Arahattaphalanti ukkaṭṭhaniddesato vuttaṃ. Indriyasaṃvarassa sīlarakkhaṇahetuttā vuttaṃ ‘‘sīlānurakkhaṇaindriyasaṃvaro kathito’’ti.

50. Trong câu thứ tám, upanisā là nguyên nhân, do vì ‘quả an trú gần nơi ấy.’ Yathābhūtañāṇadassanaṃ (tri kiến như thật) là cái thấy được gọi là sự biết đúng theo tự tánh. Bằng từ ngữ này, ngài chỉ cho thấy tuệ quán non trẻ. Thật vậy, tuệ quán non trẻ là duyên cho tuệ quán mạnh mẽ. Tuệ quán non trẻ là tên gọi của bốn loại trí: trí phân biệt danh sắc, trí phân biệt duyên, trí thẩm sát, và trí được xác lập sau khi phân định đạo và phi đạo. Nibbidā (sự nhàm chán) là ‘nhàm chán bởi tuệ ấy.’ Tuệ quán mạnh mẽ là tên gọi của bốn loại trí: trí về sự hiện khởi như là điều đáng sợ, trí trong sự quán xét về sự nguy hiểm, trí về sự muốn giải thoát, và trí về sự xả đối với các hành. Lại nữa, quán xét thẩm tường chỉ thuộc về phần muốn giải thoát. Thật vậy, theo như câu nói: ‘Cho đến khi nào là đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh, cho đến khi ấy là tuệ quán non trẻ,’ tuệ quán mạnh mẽ (bắt đầu) từ trí sanh diệt đã thoát khỏi các tùy phiền não. Virāgo (sự ly tham) là ‘bậc thánh ly tham các hành bởi tuệ ấy,’ (nghĩa là) thánh đạo. Arahattaphalaṃ (A-la-hán quả) được nói đến theo sự chỉ dẫn ở mức độ cao nhất. Sự hộ trì các căn được nói đến là do vì là nhân bảo vệ giới, nên đã nói ‘sīlānurakkhaṇaindriyasaṃvaro kathito (sự hộ trì các căn được nói đến là để bảo vệ giới).’

Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Thu Thúc Các Căn đã hoàn tất.

9. Ānandasuttavaṇṇanā

9. Giải thích kinh Ānanda

51. Navame therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamātiādipāḷipadesu imināva nayena attho daṭṭhabbo – sīlādiguṇānaṃ thirabhāvappattiyā therā. Suttageyyādi bahu sutaṃ etesanti bahussutā. Vācuggatadhāraṇena sammadeva garūnaṃ santike āgamitabhāvena āgato pariyattidhammasaṅkhāto āgamo etesanti āgatāgamā. Suttātidhammasaṅkhātassa dhammassa dhāraṇena dhammadharā. Vinayadhāraṇena vinayadharā. Tesaṃyeva dhammavinayānaṃ mātikāya dhāraṇena mātikādharā. Tattha tattha dhammaparipucchāya paripucchati. Taṃ atthaparipucchāya paripañhati vīmaṃsati vicāreti. Idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa kvatthoti paripucchanapañhanākāradassanaṃ. Āvivaṭañceva pāḷiyā atthaṃ padesantarapāḷidassanena āgamato vivaranti. Anuttānīkatañca yuttivibhāvanena uttānīkaronti. Kaṅkhāṭṭhāniyesu dhammesu saṃsayuppattiyā [Pg.117] hetuyā gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu pāḷipadesu yāthāvato vinicchayadānena kaṅkhaṃ paṭivinodenti.

51. Trong kinh thứ chín, ở các đoạn Pāli như ‘các vị tỳ khưu trưởng lão, bậc đa văn, thông suốt Thánh điển đang trú ngụ,’ ý nghĩa nên được hiểu theo phương cách này: Là trưởng lão do đã đạt đến trạng thái vững chắc về các phẩm hạnh như giới, v.v. Là bậc đa văn vì các vị ấy đã nghe nhiều về Kinh, Kệ, v.v. Là bậc thông suốt Thánh điển vì các vị ấy có Thánh điển, tức là giáo pháp học, đã được tiếp thu một cách đúng đắn từ nơi các bậc thầy qua việc ghi nhớ thuộc lòng. Là bậc thông thuộc Pháp do ghi nhớ Pháp, tức là Kinh và A-tỳ-đàm. Là bậc thông thuộc Luật do ghi nhớ Luật. Là bậc thông thuộc Đề mục do ghi nhớ đề mục của chính Pháp và Luật ấy. Ở chỗ này chỗ kia, vị ấy hỏi bằng cách hỏi về Pháp. Vị ấy chất vấn, thẩm xét, và xem xét điều ấy bằng cách hỏi về ý nghĩa. Việc trình bày cách thức hỏi và chất vấn là: ‘Bạch ngài, điều này là thế nào? Ý nghĩa của điều này ở đâu?’ Các vị ấy làm sáng tỏ ý nghĩa của Pāli chưa được làm sáng tỏ bằng cách dựa vào Thánh điển qua việc trình bày các đoạn Pāli ở những chỗ khác. Và các vị ấy làm cho rõ ràng điều chưa được làm cho rõ ràng bằng cách phân tích hợp lý. Các vị ấy loại trừ sự nghi ngờ bằng cách đưa ra sự quyết đoán đúng như thật về các đoạn Pāli là nơi có những khúc mắc, là nguyên nhân cho sự sanh khởi của hoài nghi trong các pháp là đối tượng của sự nghi ngờ.

Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Ānanda đã hoàn tất.

10. Khattiyasuttavaṇṇanā

10. Giải thích kinh Khattiya

52. Dasame bhoge adhippāyo etesanti bhogādhippāyā. Paññatthāya etesaṃ mano upavicaratīti paññūpavicārā. Pathaviyā dāyatthāya vā cittaṃ abhiniveso etesanti pathavībhinivesā. Mantā adhiṭṭhānaṃ patiṭṭhā etesanti mantādhiṭṭhānā. Iminā nayena sesapadānipi veditabbāni. Sesaṃ uttānameva.

52. Trong kinh thứ mười, ‘những người có chủ ý về tài sản’ (bhogādhippāyā) là vì họ có chủ ý về tài sản. ‘Những người có trí tuệ làm nơi thẩm sát’ (paññūpavicārā) là vì tâm của họ thẩm sát vì mục đích trí tuệ. ‘Những người có sự chấp thủ vào đất đai’ (pathavībhinivesā) là vì họ có sự chấp thủ trong tâm về quyền thừa kế đất đai. ‘Những người có mưu lược làm nền tảng’ (mantādhiṭṭhānā) là vì họ có mưu lược làm sự quyết định, làm chỗ nương tựa. Các từ còn lại cũng nên được hiểu theo phương cách này. Phần còn lại thì đã rõ ràng.

Khattiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Khattiya đã hoàn tất.

11. Appamādasuttavaṇṇanā

11. Giải thích kinh Appamāda

53. Ekādasame jaṅgalānanti ettha yo nipicchalo na anūpo nirudakatāya thaddhalūkho bhūmippadeso, so ‘‘jaṅgalo’’ti vuccati. Tabbahulatāya pana idha sabbo bhūmippadeso jaṅgalo. Tasmiṃ jaṅgale jātā bhavāti vā jaṅgalā, tesaṃ jaṅgalānaṃ. Evañhi nadicarānampi hatthīnaṃ saṅgaho kato hoti samodhātabbānaṃ viya samodhāyakānampi idha jaṅgalaggahaṇena gahetabbato. Pathavītalacārīnanti iminā jalacārino ca nivatteti adissamānapādattā. ‘‘Pāṇāna’’nti sādhāraṇavacanampi ‘‘padajātānī’’ti saddantarasannidhānena visesaniviṭṭhameva hotīti āha ‘‘sapādakapāṇāna’’nti. ‘‘Muttagata’’ntiādīsu (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) gata-saddo viya idha jāta-saddo anatthantaroti āha ‘‘padajātānīti padānī’’ti. Samodhānanti samavarodhaṃ, antogadhaṃ vā. Tenāha ‘‘odhānaṃ upanikkhepaṃ gacchantī’’ti. Kūṭaṅgamāti pārimantena kūṭaṃ upagacchanti. Kūṭaninnāti kūṭacchiddamagge pavisanavasena kūṭe ninnā. Kūṭasamosaraṇāti chidde anupavisanavasena ca āhacca avatthānena ca kūṭe samodahitvā ṭhitā. Vaṇṭe [Pg.118] patamāne sabbāni bhūmiyaṃ patantīti āha ‘‘vaṇṭānuvattakāni bhavantī’’ti.

53. Trong kinh thứ mười một, về từ ‘jaṅgalānaṃ,’ ở đây vùng đất nào không trơn trượt, không phải là vùng trũng ngập nước, khô cứng và thô ráp do không có nước, vùng đất ấy được gọi là ‘jaṅgala (rừng).’ Tuy nhiên, ở đây toàn bộ vùng đất là rừng do sự phổ biến của loại đất ấy. Hoặc là, chúng được gọi là ‘jaṅgalā (các loài sống trong rừng)’ vì chúng được sanh ra hoặc tồn tại trong khu rừng ấy; ‘jaṅgalānaṃ’ là của các loài sống trong rừng ấy. Như vậy, cả những con voi sống ở sông cũng được bao gồm, bởi vì ở đây, qua việc dùng từ ‘rừng,’ cả những đối tượng được hợp nhất cũng như những yếu tố hợp nhất đều được kể đến. Với từ ‘pathavītalacārīnaṃ (của các loài đi trên mặt đất),’ ngài loại trừ các loài sống dưới nước và các loài không thấy được chân. Mặc dù từ ‘pāṇānaṃ (của các chúng sanh)’ là một từ chung, nhưng do sự gần gũi của từ khác là ‘padajātāni (những dấu chân),’ nó đã được xác định một cách đặc biệt, vì thế ngài nói ‘sapādakapāṇānaṃ (của các chúng sanh có chân).’ Giống như từ ‘gata’ trong các đoạn như ‘muttagata,’ ở đây từ ‘jāta’ không có ý nghĩa khác, vì thế ngài nói ‘padajātāni có nghĩa là padāni (các dấu chân).’ ‘Samodhānaṃ (sự hợp nhất)’ có nghĩa là sự đi xuống cùng nhau, hoặc sự bao gồm bên trong. Do đó, ngài nói ‘chúng đi đến sự bao gồm, sự đặt vào.’ ‘Kūṭaṅgamā (đi đến nóc nhà)’ có nghĩa là chúng đi đến nóc nhà bằng phần rìa. ‘Kūṭaninnā (hướng về nóc nhà)’ có nghĩa là chúng hướng về nóc nhà bằng cách đi vào qua con đường là lỗ hổng trên nóc nhà. ‘Kūṭasamosaraṇā (tụ hội tại nóc nhà)’ có nghĩa là chúng tụ hội và đứng ở nóc nhà bằng cách đi vào qua lỗ hổng và bằng cách đứng lại sau khi đã đến. Khi cuống rơi xuống, tất cả đều rơi xuống đất, vì thế ngài nói ‘chúng đi theo cuống.’

Appamādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Appamāda đã hoàn tất.

12. Dhammikasuttavaṇṇanā

12. Giải thích kinh Dhammika

54. Dvādasame jātibhūmiyanti ettha jananaṃ jāti, jātiyā bhūmi jātibhūmi, jātaṭṭhānaṃ. Taṃ kho panetaṃ neva kosalamahārājādīnaṃ, na caṅkibrāhmaṇādīnaṃ, na sakkasuyāmasantusitādīnaṃ, na asītimahāsāvakānaṃ, na aññesaṃ sattānaṃ ‘‘jātibhūmī’’ti vuccati. Yassa pana jātadivase dasasahassī lokadhātu ekaddhajamālāvippakiṇṇakusumavāsacuṇṇagaṇasugandhā sabbapāliphullamiva nandanavanaṃ virocamānā paduminipaṇṇe udakabindu viya akampittha, jaccandhādīnañca rūpadassanādīni anekāni pāṭihāriyāni pavattiṃsu. Tassa sabbaññubodhisattassa jātaṭṭhānaṃ, sātisayassa pana janakakapilavatthusannissayo ‘‘jātibhūmī’’ti vuccati. Jātibhūmakā upāsakāti jātibhūmivāsino upāsakā. Santanetvā sabbaso tanetvā pattharitvā ṭhitamūlāni mūlasantānakāni. Tāni pana atthato mūlāniyevāti āha ‘‘mūlasantānakānanti mūlāna’’nti.

54. Trong kinh thứ mười hai, về từ ‘jātibhūmiyaṃ,’ ở đây sự sanh ra là ‘jāti,’ vùng đất của sự sanh ra là ‘jātibhūmi,’ tức là nơi sanh. Tuy nhiên, nơi ấy không được gọi là ‘jātibhūmi’ đối với vua chúa Kosala, v.v., đối với Bà-la-môn Caṅki, v.v., đối với các vị trời Sakka, Suyāma, Santusita, v.v., đối với tám mươi vị đại thinh văn, hay đối với các chúng sanh khác. Nhưng vào ngày sanh của vị nào mà mười ngàn thế giới đã rung chuyển như giọt nước trên lá sen, tỏa sáng như vườn Nandana nở rộ tất cả các loài hoa san hô, với hương thơm của vô số hương hoa và bột thơm được tung vãi như một tràng cờ hoa duy nhất, và nhiều phép lạ như người mù từ lúc sanh thấy được hình sắc, v.v., đã xảy ra, nơi sanh của vị Bồ-tát Toàn Giác ấy, nơi nương tựa là thành Kapilavatthu của người cha, một nơi phi thường, được gọi là ‘jātibhūmi.’ ‘Jātibhūmakā upāsakā (các nam cư sĩ ở nơi sanh trưởng)’ có nghĩa là các nam cư sĩ cư ngụ ở nơi sanh trưởng. ‘Mūlasantānakāni (những rễ nối tiếp)’ là những rễ đã đứng vững sau khi đã giăng ra, trải ra, và lan rộng khắp nơi. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, chúng chính là những cái rễ, vì thế ngài nói ‘mūlasantānakāni có nghĩa là mūlāni (những cái rễ).’

Jātadivase āvudhānaṃ jotitattā, rañño aparimitassa ca sattakāyassa anatthato paripālanasamatthatāya ca ‘‘jotipālo’’ti laddhanāmattā vuttaṃ ‘‘nāmena jotipālo’’ti. Govindoti govindiyābhisekena abhisitto, govindassa ṭhāne ṭhapanābhisekena abhisittoti attho. Taṃ kira tassa brāhmaṇassa kulaparamparāgataṃ ṭhānantaraṃ. Tenāha ‘‘ṭhānena mahāgovindo’’ti. Gavaṃ paññañca vindati paṭilabhatīti govindo, mahanto govindoti mahāgovindo. Goti hi paññāyetaṃ adhivacanaṃ ‘‘gacchati atthe bujjhatī’’ti katvā. Mahāgovindo ca amhākaṃ bodhisattoyeva. So kira disampatissa nāma rañño purohitassa govindabrāhmaṇassa putto hutvā attano pitussa ca rañño ca accayena tassa putto reṇu, sahāyā [Pg.119] cassa sattabhū, brahmadatto, vessabhū, bharato, dve dhataraṭṭhāti ime satta rājāno yathā aññamaññaṃ na vivadanti. Evaṃ rajje patiṭṭhāpetvā tesaṃ atthadhamme anusāsante jambudīpatale sabbesaṃ rājāva raññaṃ, brahmāva brāhmaṇānaṃ, devova gahapatikānaṃ sakkato garukato mānito pūjito apacito uttamagāravaṭṭhānaṃ ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘reṇuādīnaṃ sattannaṃ rājūnaṃ purohito’’ti. Imeva satta bhāradhārā mahārājāno. Vuttañhetaṃ –

Vào ngày sanh ra, do các binh khí được phát sáng, và do có khả năng bảo vệ khỏi điều bất lợi cho đức vua và cho vô lượng chúng sanh nên đã được đặt tên là ‘Jotipāla,’ do đó được nói là ‘tên là Jotipāla.’ Govinda là được làm lễ quán đảnh với lễ quán đảnh govindiya, có nghĩa là được làm lễ quán đảnh bằng việc thiết lập ở địa vị của govinda. Được biết, đó là địa vị cao quý được kế thừa theo dòng dõi gia tộc của vị Bà-la-môn ấy. Do đó, ngài đã nói: ‘về địa vị là Mahāgovinda.’ Vị tìm thấy, đạt được gia súc và trí tuệ là govinda, vị govinda vĩ đại là Mahāgovinda. Thật vậy, go là từ đồng nghĩa với trí tuệ này, do bởi (hàm nghĩa) ‘đi đến, thông hiểu ý nghĩa.’ Và Mahāgovinda chính là vị Bồ Tát của chúng ta. Được biết, vị ấy là con trai của Bà-la-môn Govinda, là vị tế tự của đức vua tên là Disampati. Sau khi phụ thân và đức vua mệnh chung, vị ấy đã an lập con trai của đức vua ấy là Reṇu và các bạn hữu của vị này là bảy vị vua: Sattabhū, Brahmadatta, Vessabhū, Bharata, và hai vị Dhataraṭṭha vào vương vị theo cách mà các vị ấy không tranh chấp lẫn nhau. Sau khi đã an lập ở vương quốc như thế và trong khi giáo huấn các vị ấy về ý nghĩa và Chánh Pháp, ở cõi Diêm-phù-đề, vị ấy đã trở thành người được tất cả các vị vua xem như là vua, các vị Bà-la-môn xem như là Phạm Thiên, các vị gia chủ xem như là chư thiên, đã được tôn trọng, kính nể, quý mến, cúng dường, sùng kính, là nơi tôn kính tối thượng. Do đó, đã được nói là: ‘vị tế tự của bảy vị vua là Reṇu và các vị khác.’ Chính bảy vị đại vương này là những người gánh vác trọng trách. Và điều này đã được nói rằng:

‘‘Sattabhū brahmadatto ca, vessabhū bharato saha;

Reṇu dve ca dhataraṭṭhā, tadāsuṃ satta bhāradhā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.308);

‘Sattabhū và Brahmadatta, cùng với Vessabhū, Bharata, Reṇu và hai vị Dhataraṭṭha, khi ấy là bảy vị gánh vác trọng trách.’ (dī. ni. aṭṭha. 2.308);

Rañño diṭṭhadhammikasamparāyikatthānaṃ puro vidhānato pure saṃvidhānato purohito. Kodhāmagandhenāti kodhasaṅkhātena pūtigandhena. Karuṇā assa atthīti karuṇanti sapubbabhāgakaruṇajjhānaṃ vuttanti āha ‘‘karuṇāya ca karuṇāpubbabhāge ca ṭhitā’’ti. Yakāro sandhivasena āgatoti āha ‘‘yeteti ete’’ti. Arahattato paṭṭhāya sattamoti sakadāgāmī. Sakadāgāmiṃ upādāyāti sakadāgāmibhāvaṃ paṭicca. Sakadāgāmissa hi pañcindriyāni sakadāgāmibhāvaṃ paṭicca mudūni nāma honti. Sesamettha suviññeyyameva.

Vị sắp đặt trước, chuẩn bị trước về các lợi ích trong hiện tại và trong tương lai cho đức vua là vị tế tự (purohito). Kodhāmagandhena có nghĩa là với mùi hôi thối được gọi là sự sân hận. Có lòng bi mẫn là người có lòng bi mẫn, ở đây thiền bi mẫn cùng với phần chuẩn bị của nó đã được nói đến, ngài đã nói: ‘an trú ở lòng bi mẫn và ở phần chuẩn bị của lòng bi mẫn.’ Phụ âm ‘ya’ đã xuất hiện do bởi sự liên âm, ngài đã nói: ‘yete là ete.’ Vị thứ bảy, kể từ bậc A-la-hán trở xuống, là bậc Nhất Lai. Upādāya sakadāgāmiṃ có nghĩa là tùy thuộc vào trạng thái của bậc Nhất Lai. Thật vậy, năm quyền của bậc Nhất Lai được gọi là mềm yếu là tùy thuộc vào trạng thái của bậc Nhất Lai. Phần còn lại ở đây là điều dễ hiểu.

Dhammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về kinh Dhammika đã chấm dứt.

Dhammikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về phẩm Dhammika đã chấm dứt.

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

Năm mươi kinh đầu tiên đã chấm dứt.

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

2. Năm mươi kinh thứ nhì

6. Mahāvaggo

6. Phẩm Lớn

1. Soṇasuttavaṇṇanā

1. Phần giải về kinh Soṇa

55. Chaṭṭhassa [Pg.120] paṭhame nisīdi bhagavā paññatte āsaneti ettha kiṃ taṃ āsanaṃ paṭhamameva paññattaṃ, udāhu bhagavantaṃ disvā paññattanti ce? Bhagavato dharamānakāle padhānikabhikkhūnaṃ vattametaṃ, yadidaṃ attano vasanaṭṭhāne buddhāsanaṃ paññapetvāva nisīdananti dassento āha ‘‘padhānikabhikkhū’’tiādi. Buddhakāle kira yattha yattha ekopi bhikkhu viharati, sabbattha buddhāsanaṃ paññattameva hoti. Kasmā? Bhagavā hi attano santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā phāsukaṭṭhāne viharante manasi karoti – ‘‘asuko mayhaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā gato, asakkhi nu kho visesaṃ nibbattetuṃ, no’’ti. Atha naṃ passati kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā akusalavitakkaṃ vitakkayamānaṃ, tato ‘‘kathañhi nāma mādisassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantaṃ imaṃ kulaputtaṃ akusalavitakkā adhibhavitvā anamatagge vaṭṭadukkhe saṃsāressantī’’ti tassa anuggahatthaṃ tattheva attānaṃ dassetvā taṃ kulaputtaṃ ovaditvā ākāsaṃ uppatitvā puna attano vasanaṭṭhānameva gacchati. Athevaṃ ovadiyamānā te bhikkhū cintayiṃsu ‘‘satthā amhākaṃ manaṃ jānitvā āgantvā amhākaṃ samīpe ṭhitaṃyeva attānaṃ dasseti. Tasmiṃ khaṇe, ‘bhante, idha nisīdatha nisīdathā’ti āsanapariyesanaṃ nāma bhāro’’ti. Te āsanaṃ paññapetvāva viharanti. Yassa pīṭhaṃ atthi, so taṃ paññapeti. Yassa natthi, so mañcaṃ vā phalakaṃ vā pāsāṇaṃ vā vālikāpuñjaṃ vā paññapeti. Taṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi saṃkaḍḍhitvā tattha paṃsukūlaṃ pattharitvā ṭhapenti.

55. Ở câu đầu tiên của kinh thứ sáu: nisīdi bhagavā paññatte āsane (đức Thế Tôn đã ngồi trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn), ở đây nếu có câu hỏi rằng: ‘Chỗ ngồi ấy đã được soạn sẵn ngay từ đầu, hay đã được soạn sẵn sau khi nhìn thấy đức Thế Tôn?’ Để chỉ ra rằng: ‘Vào lúc đức Thế Tôn còn tại thế, đây là phận sự của các vị tỳ khưu tinh cần, tức là việc ngồi xuống sau khi đã cho soạn sẵn chỗ ngồi dành cho đức Phật ở trú xứ của mình,’ ngài đã nói: ‘các vị tỳ khưu tinh cần’ và các từ khác. Được biết, vào thời đức Phật, bất cứ nơi nào dù chỉ có một vị tỳ khưu trú ngụ, ở khắp nơi ấy chỗ ngồi dành cho đức Phật đều đã được soạn sẵn. Tại sao? Bởi vì đức Thế Tôn hướng tâm đến các vị đang trú ngụ ở nơi thoải mái sau khi đã nhận đề mục thiền định từ nơi ngài rằng: ‘Vị này đã đi sau khi nhận đề mục thiền định từ nơi ta, vị ấy đã có thể làm phát sanh được sự chứng đắc đặc biệt hay chưa?’ Bấy giờ, ngài nhìn thấy vị ấy đã từ bỏ đề mục thiền định, đang suy tư các tầm bất thiện. Sau đó, vì lòng bi mẫn đối với vị ấy, ngài đã tự mình hiện thân ngay tại nơi ấy, đã giáo huấn thiện nam tử ấy, đã bay lên không trung, rồi lại đi về trú xứ của chính ngài, (với ý nghĩ rằng): ‘Làm thế nào mà các tầm bất thiện lại có thể chế ngự và làm cho thiện nam tử này, người đang trú ngụ sau khi đã nhận đề mục thiền định từ nơi bậc Đạo Sư như ta, phải trôi lăn trong khổ đau của vòng luân hồi vô thủy vô chung chứ?’ Bấy giờ, các vị tỳ khưu ấy, trong khi được giáo huấn như vậy, đã suy nghĩ rằng: ‘Bậc Đạo Sư, sau khi biết được tâm của chúng ta, đã đến và tự mình hiện thân đang đứng gần chúng ta. Vào khoảnh khắc ấy, việc tìm kiếm chỗ ngồi (với lời thỉnh mời): “Bạch ngài, xin hãy ngồi ở đây, xin hãy ngồi ở đây” quả là gánh nặng.’ Các vị ấy trú ngụ sau khi đã cho soạn sẵn chỗ ngồi. Vị nào có ghế đẩu, vị ấy soạn sẵn vật ấy. Vị nào không có, vị ấy soạn sẵn giường hoặc tấm ván hoặc tảng đá hoặc đống cát. Các vị không có được vật ấy cũng lượm lặt các lá cây cũ, trải tấm y phấn tảo lên trên đó, rồi đặt để.

Satta sarāti – chajjo, usabho, gandhāro, majjhimo, pañcamo, dhevato, nisādoti ete satta sarā. Tayo gāmāti – chajjagāmo, majjhimagāmo, sādhāraṇagāmoti tayo gāmā, samūhāti attho. Manussaloke vīṇāvādanā ekekassa sarassa vasena tayo tayo mucchanāti katvā ekavīsati mucchanā. Devaloke vīṇāvādanā pana samapaññāsa mucchanāti vadanti. Tattha hi ekekassa sarassa vasena satta [Pg.121] satta mucchanā, antarassa sarassa ca ekāti samapaññāsa mucchanā. Teneva sakkapañhasuttasaṃvaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.345) ‘‘samapaññāsa mucchanā mucchetvā’’ti pañcasikhassa vīṇāvādanaṃ dassentena vuttaṃ. Ṭhānā ekūnapaññāsāti ekekasseva sarassa satta satta ṭhānabhedā, yato sarassa maṇḍalatāvavatthānaṃ hoti. Ekūnapaññāsaṭṭhānaviseso tisso duve catasso catasso tisso duve catassoti dvāvīsati sutibhedā ca icchitā.

Satta sarā là bảy nốt nhạc này: chajja, usabha, gandhāra, majjhima, pañcama, dhevata, và nisāda. Tayo gāmā là ba gam, có nghĩa là các nhóm: chajjagāma, majjhimagāma, và sādhāraṇagāma. Ở cõi người, về việc gảy đàn tỳ-bà, do bởi mỗi một nốt nhạc có ba sự biến đổi âm điệu nên có hai mươi mốt sự biến đổi âm điệu. Còn về việc gảy đàn tỳ-bà ở cõi trời, các vị ấy nói rằng có năm mươi sự biến đổi âm điệu. Thật vậy, ở đó do bởi mỗi một nốt nhạc có bảy sự biến đổi âm điệu, và một của nốt nhạc trung gian nên có năm mươi sự biến đổi âm điệu. Chính do đó, trong phần giải về kinh Sakka-pañha (dī. ni. aṭṭha. 2.345), trong khi chỉ ra việc gảy đàn tỳ-bà của Pañcasikha, điều này đã được nói: ‘sau khi đã tạo ra năm mươi sự biến đổi âm điệu.’ Ṭhānā ekūnapaññāsa là bốn mươi chín sự khác biệt về vị trí của mỗi một nốt nhạc, do đó có sự xác định về tính trọn vẹn của nốt nhạc. Sự đặc biệt của bốn mươi chín vị trí cũng được mong muốn là hai mươi hai sự khác biệt về âm nhỏ: ba, hai, bốn, bốn, ba, hai, bốn.

Atigāḷhaṃ āraddhanti thinamiddhachambhitattānaṃ vūpasamatthaṃ ativiya āraddhaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā. Sabbena vā līnuddhaccapakkhiyena atthetabbā sabbatthikā. Samathoyeva samathanimittaṃ. Evaṃ sesesupi. Khayā rāgassa vītarāgattāti ettha yasmā bāhirako kāmesu vītarāgo na khayā rāgassa vītarāgo sabbaso avippahīnarāgattā. Vikkhambhitarāgo hi so. Arahā pana khayā eva, tasmā vuttaṃ ‘‘khayā rāgassa vītarāgattā’’ti. Esa nayo dosamohesupi.

Atigāḷhaṃ āraddhanti có nghĩa là tinh tấn quá mức, (tức là) tinh tấn quá độ để làm lắng dịu trạng thái bị hôn trầm thụy miên và kinh hãi xâm chiếm. Sabbattha niyuttā sabbatthikā: Sabbatthikā là những người chuyên chú vào tất cả. Hoặc sabbatthikā là những người cần được tìm cầu bởi tất cả những gì thuộc về phe của thụ động và trạo cử. Samathoyeva samathanimittaṃ: Tướng của định chính là định. Tương tự đối với các trường hợp còn lại. Trong câu khayā rāgassa vītarāgattā (ly tham do đoạn tận tham ái), vì người ngoại đạo ly tham trong các dục không phải là ly tham do đoạn tận tham ái, bởi tham ái chưa được từ bỏ hoàn toàn. Vì rằng tham ái của vị ấy (chỉ được) đè nén. Còn bậc A-la-hán thì (ly tham) chính là do đoạn tận, vì thế được nói là “ly tham do đoạn tận tham ái”. Phương pháp này cũng áp dụng cho sân và si.

Lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamānoti ettha labbhati pāpuṇīyatīti lābho, catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ. Sakkaccaṃ kātabboti sakkāro. Paccayā eva hi paṇītapaṇītā sundarasundarā abhisaṅkharitvā katā ‘‘sakkāro’’ti vuccati, yā ca parehi attano gāravakiriyā, pupphādīhi vā pūjā. Silokoti vaṇṇabhaṇanaṃ. Taṃ lābhañca, sakkārañca, silokañca, nikāmayamāno, pavattayamānoti attho. Tenevāha ‘‘catupaccayalābhañca…pe… patthayamāno’’ti.

Trong câu lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamāno (mong cầu lợi lộc, cung kính, và danh tiếng), lābho (lợi lộc) là cái được nhận, được đạt đến; đây là danh từ chỉ cho bốn món vật dụng. Sakkāro (cung kính) là điều cần được thực hiện một cách tôn trọng. Chính các vật dụng được làm cho tinh tế, tốt đẹp, được chuẩn bị kỹ lưỡng được gọi là “sự cung kính”, và cũng là hành động tôn trọng của người khác đối với mình, hoặc sự cúng dường bằng hoa v.v. Siloko (danh tiếng) là sự tán dương phẩm hạnh. Mong cầu lợi lộc, cung kính, và danh tiếng ấy có nghĩa là làm cho chúng phát sinh. Chính vì thế, ngài đã nói: catupaccayalābhañca…pe… patthayamāno (mong cầu lợi lộc là bốn món vật dụng...v.v...).

Thūṇanti pasūnaṃ bandhanatthāya nikhātatthambhasaṅkhātaṃ thūṇaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

Thūṇaṃ (cột trụ) là cột trụ được gọi là cây cột được chôn xuống để buộc gia súc. Phần còn lại thì dễ hiểu.

Soṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Soṇa đã hoàn tất.

2. Phaggunasuttavaṇṇanā

2. Giải thích kinh Phagguna.

56. Dutiye samadhosīti samantato adhosi. Sabbabhāgena pariphandanacalanākārena apacitiṃ dasseti. Vattaṃ kiretaṃ bāḷhagilānenapi vuḍḍhataraṃ [Pg.122] disvā uṭṭhitākārena apaciti dassetabbā. Tena pana ‘‘mā cali mā calī’’ti vattabbo, taṃ pana calanaṃ uṭṭhānākāradassanaṃ hotīti āha ‘‘uṭṭhānākāraṃ dassetī’’ti. Santimāni āsanānīti paṭhamameva paññatthāsanaṃ sandhāya vadati. Buddhakālasmiñhi ekassapi bhikkhuno vasanaṭṭhāne – ‘‘sace satthā āgacchissati, āsanaṃ paññattameva hotū’’ti antamaso phalakamattampi paṇṇasanthāramattampi paññattameva. Khamanīyaṃ yāpanīyanti kacci dukkhaṃ khamituṃ, iriyāpathaṃ vā yāpetuṃ sakkāti pucchati. Sīsavedanāti kutoci nikkhamituṃ alabhamānehi vātehi samuṭṭhāpitā balavatiyo sīsavedanā honti.

56. Trong đoạn thứ hai, samadhosi có nghĩa là rung động khắp nơi. (Vị ấy) biểu lộ sự tôn kính bằng cách rung động và cử động toàn thân. Tương truyền rằng, đây là phận sự, ngay cả người bệnh nặng khi thấy vị trưởng lão hơn cũng phải biểu lộ sự tôn kính bằng cách làm điệu bộ đứng dậy. Tuy nhiên, vị ấy đã được nói rằng: “Đừng cử động, đừng cử động”, nhưng sự cử động ấy là sự biểu lộ điệu bộ đứng dậy, nên ngài nói: uṭṭhānākāraṃ dasseti (biểu lộ điệu bộ đứng dậy). Santimāni āsanāni (có những chỗ ngồi này) là nói đến chỗ ngồi đã được soạn sẵn ngay từ đầu. Vào thời Đức Phật, tại nơi ở của dù chỉ một vị tỳ khưu, một chỗ ngồi – tối thiểu cũng là một tấm ván hay một tấm lót bằng lá – luôn được soạn sẵn với ý nghĩ: “Nếu bậc Đạo Sư đến, mong rằng đã có chỗ ngồi được soạn sẵn”. Khamanīyaṃ yāpanīyaṃ (có kham nhẫn được không, có duy trì được không) là hỏi rằng: “Có thể chịu đựng được sự đau đớn, hoặc có thể duy trì được oai nghi không?”. Sīsavedanā (những cảm thọ nhói buốt) là những cảm thọ đau đớn mãnh liệt, nhói buốt được phát sinh do những cơn gió không tìm được lối thoát ra.

Phaggunasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Phagguna đã hoàn tất.

2. Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā

2. Giải thích kinh Chaḷabhijāti (Sáu Hạng Người).

57. Tatiye abhijātiyoti ettha abhi-saddo upasaggamattaṃ, na atthavisesajotakoti āha ‘‘cha jātiyo’’ti. Abhijāyatīti etthāpi eseva nayo.

57. Trong đoạn thứ ba, ở từ abhijātiyo, tiếp đầu ngữ abhi- chỉ là một tiếp đầu ngữ đơn thuần, không có ý nghĩa đặc biệt, nên ngài nói là cha jātiyo (sáu hạng người). Trong từ abhijāyati (được sinh ra trong hạng), phương pháp này cũng tương tự.

Urabbhe hanantīti orabbhikā. Evaṃ sūkarikādayo veditabbā. Rodenti kururakammantatāya sappaṭibaddhe satte assūni mocentīti ruddā, te eva luddā ra-kārassa la-kāraṃ katvā. Iminā aññepi ye keci māgavikā nesādā vuttā, te pāpakammappasutatāya ‘‘kaṇhābhijātī’’ti vadati.

Orabbhikā là những người giết cừu. Tương tự, cần hiểu về những người giết heo v.v. Ruddā là những người làm cho các chúng sanh liên quan đến công việc tàn ác của họ phải khóc lóc, rơi lệ. Chính họ là luddā (người tàn bạo), do chữ ra được đổi thành chữ la. Bằng cách này, bất cứ những người nào khác như thợ săn hươu, thợ săn chim được đề cập, do họ chuyên tâm vào các hành vi tội lỗi, nên ngài gọi họ là kaṇhābhijāti (hạng người đen tối).

Bhikkhūti ca buddhasāsane bhikkhū. Te kira sacchandarāgena paribhuñjantīti adhippāyena catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantīti ‘‘kaṇṭakavuttikā’’ti vadati. Kasmāti ce? Yasmā te paṇīte paccaye paṭisevantīti tassa micchāgāho. Ñāyaladdhepi paccaye bhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomaggāhitāya paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti nāmāti vadatīti. Atha vā kaṇṭakavuttikā evaṃnāmakā eke pabbajitā, ye savisesaṃ attakilamathānuyogaṃ anuyuttā. Tathā hi te kaṇṭake vattantā viya hontīti ‘‘kaṇṭakavuttikā’’ti vuttā. Imameva ca atthavikappaṃ sandhāyāha ‘‘kaṇṭakavuttikāti samaṇā nāmete’’ti.

Bhikkhū ở đây là các tỳ khưu trong giáo pháp của Đức Phật. Tương truyền, với ý rằng họ thọ dụng (vật dụng) với lòng tham muốn, ngài nói họ là kaṇṭakavuttikā (người sống bằng gai góc), (ví như) những người bỏ gai vào trong bốn món vật dụng rồi ăn. Nếu hỏi tại sao? Bởi vì tà kiến của người ấy cho rằng họ đang sử dụng những vật dụng cao sang. Ngay cả khi họ thọ dụng các vật dụng có được một cách hợp pháp, do sự chấp thủ sai lầm của giáo phái Ājīvaka, người ta nói rằng họ ăn bằng cách bỏ gai vào trong các vật dụng. Hoặc là, kaṇṭakavuttikā là tên của một số nhà xuất gia, những người đặc biệt chuyên tâm thực hành khổ hạnh ép xác. Thật vậy, họ được gọi là kaṇṭakavuttikā vì họ sống như thể đang ở trên gai góc. Và chính nhắm đến sự phân loại ý nghĩa này mà ngài nói: kaṇṭakavuttikāti samaṇā nāmete (những người sống bằng gai góc là tên của các vị sa-môn này).

Lohitābhijāti [Pg.123] nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vuttā. Te kira ṭhatvā bhuñjananahānappaṭikkhepādivatasamāyogena purimehi dvīhi paṇḍaratarā.

Lohitābhijāti (hạng người màu đỏ) được gọi là các Nigantha (Ni-kiền-tử) mặc một tấm y. Tương truyền, do việc tuân thủ các giới cấm như ăn trong tư thế đứng, không tắm rửa v.v., họ được xem là trong sạch hơn hai hạng người trước.

Acelakasāvakāti ājīvakasāvake vadati. Te kira ājīvakaladdhiyā suvisuddhacittatāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā. Evañca katvā attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karoti.

Acelakasāvakā (đệ tử của các vị lõa thể) là nói đến các đệ tử của phái Ājīvaka (Lõa Thể). Tương truyền, do tâm của họ rất trong sạch theo giáo lý của phái Ājīvaka, họ được xem là trong sạch hơn cả các Nigantha. Và làm như vậy, họ làm cho những người thí chủ của mình trở nên cao quý hơn cả (thí chủ của) các Nigantha.

Ājīvakā ājīvakiniyo ‘‘sukkābhijātī’’ti vuttā. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Nandādayo hi tathārūpaṃ ājīvakappaṭipattiṃ ukkaṃsaṃ pāpetvā ṭhitā, tasmā nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarāti ‘‘paramasukkābhijātī’’ti vuttā.

Các nam và nữ tu sĩ phái Ājīvaka được gọi là sukkābhijāti (hạng người trắng). Tương truyền, họ trong sạch hơn bốn hạng người trước. Vì rằng các vị như Nanda v.v. đã đưa pháp hành của phái Ājīvaka đến đỉnh cao, do đó họ trong sạch hơn các Nigantha và các đệ tử Ājīvaka, nên được gọi là paramasukkābhijāti (hạng người trắng tối thượng).

Bilaṃ olaggeyyunti maṃsabhāgaṃ nhārunā vā kenaci vā ganthitvā purisassa hatthe vā kese vā olambanavasena bandheyyuṃ. Iminā satthadhammaṃ nāma dasseti. Satthavāho kira mahākantāraṃ paṭipanno antarāmagge goṇe mate maṃsaṃ gahetvā sabbesaṃ satthikānaṃ ‘‘idaṃ khāditvā ettakaṃ mūlaṃ dātabba’’nti koṭṭhāsaṃ olambati. Goṇamaṃsaṃ nāma khādantāpi atthi, akhādantāpi atthi, khādantāpi mūlaṃ dātuṃ sakkontāpi asakkontāpi. Satthavāho yena mūlena goṇo gahito, taṃ mūlaṃ satthikehi dhāraṇatthaṃ sabbesaṃ balakkārena koṭṭhāsaṃ datvā mūlaṃ gaṇhāti. Ayaṃ satthadhammo.

Bilaṃ olaggeyyuṃ (họ sẽ treo phần thịt lên) có nghĩa là họ sẽ lấy một phần thịt, dùng gân hoặc vật gì đó buộc lại rồi treo lên tay hoặc tóc của một người đàn ông. Bằng cách này, ngài chỉ ra cái gọi là “luật của đoàn thương buôn”. Tương truyền, một người trưởng đoàn thương buôn đi vào một vùng hoang dã rộng lớn, giữa đường có con bò bị chết, ông ta lấy thịt của nó và treo các phần thịt cho tất cả những người trong đoàn và nói: “Sau khi ăn phần này, phải trả từng này tiền”. Có những người ăn thịt bò, cũng có những người không ăn. Trong số những người ăn, có người có thể trả tiền, có người không thể. Người trưởng đoàn, để thu lại số tiền mà ông đã mua con bò từ những người trong đoàn, đã ép buộc chia phần cho tất cả mọi người rồi thu tiền. Đây là “luật của đoàn thương buôn”.

Kaṇhābhijātiyo samānoti kaṇhe nīcakule jāto hutvā. Kaṇhadhammanti paccatte upayogavacananti āha ‘‘kaṇhasabhāvo hutvā abhijāyatī’’ti, taṃ antogadhahetuatthaṃ padaṃ, uppādetīti attho. Tasmā kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatīti kāḷakaṃ dasadussīlyadhammaṃ uppādeti. Sukkaṃ dhammaṃ abhijāyatīti etthāpi iminā nayena attho veditabbo. So hi ‘‘ahaṃ pubbepi puññānaṃ akatattā nīcakule nibbatto, idāni puññaṃ karissāmī’’ti puññasaṅkhātaṃ paṇḍaradhammaṃ karoti.

Kaṇhābhijātiyo samāno (có sanh loại hắc ám) có nghĩa là: đã sanh vào dòng dõi thấp hèn, đen tối. Về câu Kaṇhadhammanti (pháp hắc ám), đây là cách nói về công dụng trong bản chất của nó, nên đã nói: ‘kaṇhasabhāvo hutvā abhijāyatī’ti (trở thành người có bản chất đen tối rồi sanh ra). Từ ấy là từ có ý nghĩa về nhân được hàm chứa bên trong, có nghĩa là uppādeti (làm sanh khởi). Do đó, kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati (sanh ra pháp hắc ám) có nghĩa là làm sanh khởi mười pháp ác giới đen tối. Trong câu Sukkaṃ dhammaṃ abhijāyati (sanh ra pháp bạch tịnh), ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương cách này. Vị ấy quả vậy, (nghĩ rằng): “Trước kia, do ta không làm các phước thiện nên đã tái sanh vào dòng dõi thấp hèn, bây giờ ta sẽ làm phước thiện,” rồi thực hành pháp trong sạch được gọi là phước thiện.

Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānanti sace kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya yathā dasavidhaṃ dussīlyadhammaṃ. Sace sukkaṃ, sukkavipākaṃ dadeyya yathā dānasīlādikusalakammaṃ. Dvinnampi appadānato ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Nibbānañca nāma imasmiṃ atthe arahattaṃ adhippetaṃ ‘‘abhijāyatī’’ti vacanato[Pg.124]. Tañhi kilesanibbānante jātattā nibbānaṃ nāma yathā ‘‘rāgādīnaṃ khayante jātattā rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo’’ti. Paṭippassambhanavasena vā kilesānaṃ nibbāpanato nibbānaṃ. Taṃ esa abhijāyati pasavati. Idhāpi hi antogadhahetu atthaṃ ‘‘jāyatī’’ti padaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘jāyatī’’ti imassa pāpuṇātīhi atthaṃ gahetvāva ‘‘nibbānaṃ pāpuṇātī’’ti vuttaṃ. Sukkābhijātiyo samānoti sukke uccakule jāto hutvā. Sesamettha suviññeyyameva.

Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ (Niết-bàn không đen, không trắng) có nghĩa là: Nếu là đen, nó sẽ cho quả đen, giống như mười loại pháp ác giới. Nếu là trắng, nó sẽ cho quả trắng, giống như nghiệp thiện về bố thí, giữ giới, v.v. Do không cho cả hai (quả ấy) nên được gọi là “không đen, không trắng.” Và trong ý nghĩa này, Niết-bàn được chủ trương là A-la-hán quả, theo như từ abhijāyati (sanh ra). Quả vậy, nó được gọi là Niết-bàn vì được sanh ra vào lúc cuối cùng của sự dập tắt phiền não, giống như (các từ) rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo (sự đoạn tận tham, sân, si) được gọi như vậy vì được sanh ra vào lúc cuối cùng của sự đoạn tận tham, v.v. Hoặc là Niết-bàn do sự dập tắt các phiền não bằng cách làm cho an tịnh. Vị này sanh ra, tạo ra điều ấy. Ở đây cũng vậy, từ jāyati (sanh ra) có ý nghĩa về nhân được hàm chứa bên trong. Tuy nhiên, trong Chú giải, sau khi đã lấy ý nghĩa của từ jāyati là pāpuṇāti (đạt đến), đã nói là nibbānaṃ pāpuṇāti (đạt đến Niết-bàn). Sukkābhijātiyo samāno (có sanh loại bạch tịnh) có nghĩa là: đã sanh vào dòng dõi cao quý, trong sạch. Phần còn lại ở đây nên được hiểu một cách dễ dàng.

Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Kinh Sáu Sanh Loại đã kết thúc.

4. Āsavasuttavaṇṇanā

4. Giải thích Kinh Lậu Hoặc

58. Catutthe saṃvarenāti saṃvarena hetubhūtena vā. Idhāti ayaṃ idha-saddo sabbākārato indiyasaṃvarasaṃvutassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano, aññassa tathābhāvappaṭisedhano vāti vuttaṃ ‘‘idhāti idhasmiṃ sāsane’’ti. Paṭisaṅkhāti paṭisaṅkhāya. Saṅkhā-saddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanādīsu dissati ‘‘saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.168) hi ñāṇe dissati. ‘‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.202, 204) koṭṭhāse. ‘‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’tiādīsu (dha. sa. 1313-1315) paññattiyaṃ. ‘‘Na sukaraṃ saṅkhātu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.128) gaṇanāya. Idha pana ñāṇe daṭṭhabbo. Tenevāha ‘‘paṭisañjānitvā paccavekkhitvāti attho’’ti. Ādīnavapaccavekkhaṇā ādīnavapaṭisaṅkhāti yojanā. Sampalimaṭṭhanti ghaṃsitaṃ. Anubyañjanasoti hatthapādasitaālokitavilokitādippakārabhāgaso. Tañhi ayonisomanasikaroto kilesānaṃ anubyañjanato ‘‘anubyañjana’’nti vuccati. Nimittaggāhoti itthipurisanimittassa subhanimittādikassa vā kilesavatthubhūtassa nimittassa gāho. Ādittapariyāyenāti ādittapariyāye (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) āgatanayena veditabbo.

58. Trong bài kinh thứ tư, saṃvarena (bằng sự phòng hộ) có nghĩa là bằng sự phòng hộ với vai trò là nhân. Về từ Idha (ở đây), từ idha này có tác dụng làm sáng tỏ giáo pháp, là nơi nương tựa cho người đã được phòng hộ bằng sự thu thúc các căn về mọi phương diện, hoặc có tác dụng phủ nhận tình trạng như vậy đối với người khác. Do đó, đã được nói rằng: “‘ở đây’ có nghĩa là ‘ở trong giáo pháp này’.” Paṭisaṅkhā có nghĩa là paṭisaṅkhāya (do suy xét). Từ saṅkhā được thấy trong các ý nghĩa như là trí tuệ, phần, chế định, sự đếm, v.v. Quả vậy, trong câu ‘saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’ti (vị ấy sử dụng một cách có suy xét), v.v... (Ma. ni. 2.168), từ ấy được thấy với ý nghĩa là trí tuệ. Trong câu ‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’ti (các phần tưởng về hý luận khởi lên), v.v... (Ma. ni. 1.202, 204), từ ấy có ý nghĩa là phần. Trong câu ‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’ti (sự tính đếm, danh xưng của các pháp này, các pháp kia), v.v... (Dha. sa. 1313-1315), từ ấy có ý nghĩa là chế định. Trong câu ‘Na sukaraṃ saṅkhātu’nti (không dễ gì đếm được), v.v... (Saṃ. ni. 2.128), từ ấy có ý nghĩa là sự đếm. Tuy nhiên, ở đây nên được hiểu là trí tuệ. Chính vì thế, ngài đã nói: “có nghĩa là ‘sau khi đã nhận biết, sau khi đã quán xét’.” Sự quán xét về hiểm họa là ādīnavapaṭisaṅkhā (sự suy xét về hiểm họa), đây là cách nối kết. Sampalimaṭṭhaṃ có nghĩa là ghaṃsitaṃ (được chà xát). Anubyañjanaso có nghĩa là theo từng phần chi tiết như tay, chân, nụ cười, cái liếc nhìn, cái ngó quanh, v.v. Quả vậy, do nó biểu lộ các phiền não của người không tác ý như lý, nên được gọi là anubyañjana (tướng phụ). Nimittaggāho là sự nắm bắt tướng, là tướng làm nền tảng cho phiền não, hoặc là tướng nam, tướng nữ, hoặc là tịnh tướng, v.v. Ādittapariyāyena nên được hiểu theo phương cách đã được trình bày trong bài kinh Ādittapariyāya (Kinh Lửa Cháy) (Saṃ. ni. 4.28; Mahāva. 54).

Yathā itthiyā indriyaṃ itthindriyaṃ, na evamidaṃ, idaṃ pana cakkhumeva indriyanti cakkhundriyaṃ. Tenāha ‘‘cakkhumeva indriya’’nti. Yathā āvāṭe niyataṭṭhitiko kacchapo ‘‘āvāṭakacchapo’’ti vuccati, evaṃ tappaṭibaddhavuttitāya taṃ ṭhāno [Pg.125] saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro. Tenāha ‘‘cakkhundriye saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro’’ti. Nanu ca cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati. Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ, tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ, tato vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ javanaṃ javati. Tatthāpi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye ca saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi. Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Tasmiṃ pana sīlādīsu uppannesu saṃvaro hoti, tasmā ‘‘cakkhundriye saṃvaro’’ti kasmā vuttanti āha ‘‘javane uppajjamānopi hesa…pe… cakkhundriyasaṃvaroti vuccatī’’ti.

Không giống như itthindriyaṃ (nữ căn) là itthiyā indriyaṃ (căn của người nữ), trường hợp này không phải như vậy. Nhưng ở đây, cakkhundriyaṃ (nhãn căn) có nghĩa là cakkhumeva indriyaṃ (chính con mắt là căn). Do đó, ngài đã nói: “chính con mắt là căn.” Giống như con rùa có chỗ ở cố định trong hang được gọi là āvāṭakacchapo (rùa hang), cũng vậy, do có sự vận hành liên quan đến nơi ấy, sự phòng hộ ở nơi ấy là cakkhundriyasaṃvaro (sự thu thúc nhãn căn). Do đó, ngài đã nói: “sự phòng hộ ở nhãn căn là sự thu thúc nhãn căn.” Nhưng há không phải rằng ở nhãn căn không có sự phòng hộ hay không phòng hộ sao? Quả vậy, niệm hay thất niệm không sanh khởi do nương vào thần kinh nhãn. Hơn nữa, khi sắc trần đi vào tầm hoạt động của mắt, bấy giờ sau khi tâm hộ kiếp đã sanh khởi và diệt đi hai lần, ý giới duy tác sanh lên rồi diệt đi, thực hiện phận sự hướng tâm. Sau đó, nhãn thức (thực hiện) phận sự thấy. Sau đó, ý giới quả (thực hiện) phận sự tiếp thọ. Sau đó, ý thức giới quả (thực hiện) phận sự suy đạc. Sau đó, ý thức giới duy tác hữu nhân sanh lên rồi diệt đi, thực hiện phận sự đoán định. Ngay sau đó, tâm tốc hành chạy. Ngay cả ở đó, sự phòng hộ hay không phòng hộ cũng không có vào lúc tâm hộ kiếp, cũng không có vào lúc nào đó trong các giai đoạn hướng tâm, v.v. Tuy nhiên, vào sát-na tốc hành, nếu ác giới, hoặc thất niệm, hoặc vô minh, hoặc không kham nhẫn, hoặc biếng nhác sanh khởi, thì có sự không phòng hộ. Nhưng khi giới, v.v... sanh khởi trong sát-na ấy, thì có sự phòng hộ. Do đó, về câu hỏi tại sao lại nói là “sự phòng hộ ở nhãn căn,” ngài đã nói: “mặc dù sanh khởi ở giai đoạn tốc hành, điều này... được gọi là sự thu thúc nhãn căn.”

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchakaṃ kareyyuṃ, evamevaṃ javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā pana nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti. Nagaradvāresu hi pihitesu corānaṃ paveso natthi, evamevaṃ javane sīlādīsu uppannesu dvārampi suguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi, tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriyasaṃvaroti vuttoti.

Điều này được nói đến như sau: Giống như trong một thành phố, khi bốn cổng thành không được đóng, mặc dù các cửa nhà, cổng nhà, phòng ốc bên trong được đóng kỹ, tuy nhiên tất cả tài sản bên trong thành phố đều không được bảo vệ, không được che chở. Vì rằng, bọn trộm cướp sau khi đi vào bằng cổng thành có thể làm bất cứ điều gì chúng muốn. Tương tự như vậy, khi các pháp bất thiện như ác giới sanh khởi trong các tâm tốc hành (javana), do sự không phòng hộ ấy, các căn môn cũng không được bảo vệ, tâm hữu phần (bhavaṅga) và các tâm lộ trình (vīthicitta) như tâm hướng môn (āvajjanā) cũng vậy. Lại nữa, giống như khi các cổng thành được đóng, mặc dù các cửa nhà bên trong không được đóng, tuy nhiên tất cả tài sản bên trong thành phố đều được bảo vệ tốt, được che chở tốt. Vì rằng, khi các cổng thành đã được đóng lại thì không có sự đi vào của bọn trộm cướp. Tương tự như vậy, khi các pháp thiện như giới sanh khởi trong các tâm tốc hành, các căn môn cũng được bảo vệ tốt, tâm hữu phần và các tâm lộ trình như tâm hướng môn cũng vậy. Do đó, sự phòng hộ nhãn căn được nói là sanh khởi ngay cả trong sát-na của tâm tốc hành.

Saṃvarena samannāgato puggalo saṃvutoti āha ‘‘upeto’’ti. Ayamevettha attho sundarataroti upari pāḷiyaṃ sandissanato vuttaṃ. Tenāha ‘‘tathā hī’’tiādi.

Vị ấy nói “upeto” (thành tựu) với ý nghĩa người đã thành tựu sự phòng hộ được gọi là “saṃvuto” (người có phòng hộ). Điều này được nói ra vì ý nghĩa này ở đây là tốt đẹp hơn, do được thấy trong đoạn Pāḷi ở trên. Do đó, vị ấy nói “tathā hi” (thật vậy) và các từ tiếp theo.

Yanti ādesoti iminā liṅgavipallāsena saddhiṃ vacanavipallāso katoti dasseti, nipātapadaṃ vā etaṃ puthuvacanatthaṃ. Vighātakarāti cittavighātakarā[Pg.126], kāyacittadukkhanibbattakā vā. Yathāvuttakilesahetukā dāhānubandhā vipākā eva vipākapariḷāhā. Yathā panettha āsavā aññe ca vighātakarā kilesapariḷāhā sambhavanti, taṃ dassetuṃ ‘‘cakkhudvārasmiñhī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Ettha ca saṃvaraṇūpāyo, saṃvaritabbaṃ, saṃvaro, yato so saṃvaro, yattha saṃvaro, yathā saṃvaro, yañca saṃvaraphalanti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Kathaṃ? ‘‘Paṭisaṅkhā yoniso’’ti hi saṃvaraṇūpāyo. Cakkhundriyaṃ saṃvaritabbaṃ. Saṃvaraggahaṇena gahitā sati saṃvaro. ‘‘Asaṃvutassā’’ti saṃvaraṇāvadhi. Asaṃvarato hi saṃvaraṇaṃ. Saṃvaritabbaggahaṇasiddho idha saṃvaravisayo. Cakkhundriyañhi saṃvaraṇaṃ ñāṇaṃ rūpārammaṇe saṃvarayatīti avuttasiddhoyamattho. Āsavatannimittakilesapariḷāhābhāvo phalaṃ. Evaṃ sotadvārādīsu yojetabbaṃ. Sabbatthevāti manodvāre pañcadvāre cāti sabbasmiṃ dvāre.

Bằng câu “yanti ādeso” (chúng đi đến là sự chỉ dạy), vị ấy chỉ ra rằng sự thay đổi về số (vacanavipallāso) đã được thực hiện cùng với sự thay đổi về tính (liṅgavipallāsena), hoặc đây là một bất biến từ (nipātapadaṃ) có ý nghĩa số nhiều. “Vighātakarā” (những điều gây tổn hại) là những điều gây tổn hại cho tâm, hoặc những điều tạo ra khổ thân và khổ tâm. Các quả (vipākā) đi kèm với sự thiêu đốt (dāhānubandhā), có các phiền não đã được đề cập làm nhân, chính là “vipākapariḷāhā” (sự thiêu đốt của quả). Để chỉ ra rằng các lậu hoặc (āsavā) và các phiền não thiêu đốt (kilesapariḷāhā) khác gây tổn hại có thể sanh khởi ở đây như thế nào, câu “cakkhudvārasmiñhi” (vì ở nhãn môn) và các câu tiếp theo đã được nói đến. Điều đó rất dễ hiểu. Và ở đây, sự phân chia này cần được hiểu: phương pháp phòng hộ (saṃvaraṇūpāyo), đối tượng cần được phòng hộ (saṃvaritabbaṃ), sự phòng hộ (saṃvaro), nguồn gốc của sự phòng hộ (yato so saṃvaro), nơi phòng hộ (yatthi saṃvaro), cách thức phòng hộ (yathā saṃvaro), và quả của sự phòng hộ (saṃvaraphalaṃ). Như thế nào? “Paṭisaṅkhā yoniso” (sự thẩm sát như lý) chính là phương pháp phòng hộ. Nhãn căn (cakkhundriyaṃ) là đối tượng cần được phòng hộ. Niệm (sati), được nắm giữ bởi sự nắm giữ phòng hộ, là sự phòng hộ. “Asaṃvutassa” (của người không phòng hộ) là giới hạn của sự phòng hộ. Vì sự phòng hộ là từ sự không phòng hộ. Ở đây, đối tượng của sự phòng hộ được xác định bằng việc nắm giữ đối tượng cần được phòng hộ. Ý nghĩa này, mặc dù không được nói ra, vẫn được xác định: trí tuệ phòng hộ nhãn căn đối với sắc trần. Sự không có mặt của các lậu hoặc và sự thiêu đốt của phiền não do chúng gây ra là quả. Tương tự, điều này nên được áp dụng cho nhĩ môn và các môn khác. “Sabbattha eva” (ở tất cả các nơi) có nghĩa là ở tất cả các môn, tức là ở ý môn và ngũ môn.

Paṭisaṅkhā yoniso cīvarantiādīsu ‘‘sītassa paṭighātāyā’’tiādinā paccavekkhaṇameva yoniso paṭisaṅkhā. Īdisanti evarūpaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. Bhavapatthanāya assādayatoti bhavapatthanāmukhena bhāvitaṃ ārammaṇaṃ assādentassa. Cīvaranti nivāsanādi yaṃ kiñcicīvaraṃ. Paṭisevatīti nivāsanādivasena paribhuñjati. Yāvadevāti payojanaparimāṇaniyamanaṃ. Sītappaṭighātādiyeva hi yogino cīvarappaṭisevanappayojanaṃ. Sītassāti sītadhātukkhobhato vā utupariṇāmato vā uppannassa sītassa. Paṭighātāyāti paṭighātanatthaṃ tappaccayassa vikārassa vinodanatthaṃ. Uṇhassāti aggisantāpato uppannassa uṇhassa. Ḍaṃsādayo pākaṭāyeva. Puna yāvadevāti niyatappayojanaparimāṇaniyamanaṃ. Niyatañhi payojanaṃ cīvaraṃ paṭisevantassa hirikopīnappaṭicchādanaṃ, itaraṃ kadāci. Hirikopīnanti sambādhaṭṭhānaṃ. Yasmiñhi aṅge vivaṭe hirī kuppati vinassati, taṃ hiriyā kopanato hirikopīnaṃ, taṃpaṭicchādanatthaṃ cīvaraṃ paṭisevati.

Trong câu “paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ” (vị ấy thẩm sát như lý về y phục) và các câu tương tự, sự quán xét (paccavekkhaṇaṃ) bằng các câu như “sītassa paṭighātāya” (để ngăn ngừa cái lạnh) chính là “yoniso paṭisaṅkhā” (sự thẩm sát như lý). “Īdisaṃ” (như thế này) có nghĩa là đối tượng khả ái (iṭṭhārammaṇaṃ) có hình thức như vậy. “Bhavapatthanāya assādayato” (của người thưởng thức với sự mong cầu hữu) có nghĩa là của người thưởng thức đối tượng được phát triển theo cách mong cầu hữu. “Cīvaraṃ” (y phục) là bất kỳ loại y phục nào như y nội, v.v. “Paṭisevati” (thọ dụng) có nghĩa là sử dụng theo cách mặc, v.v. “Yāvadeva” (chỉ để) là sự xác định giới hạn của mục đích. Vì mục đích của hành giả trong việc thọ dụng y phục chỉ là để ngăn ngừa cái lạnh, v.v. “Sītassa” (của cái lạnh) là của cái lạnh sanh khởi do sự xáo trộn của hàn đại hoặc do sự thay đổi của thời tiết. “Paṭighātāya” (để ngăn ngừa) có nghĩa là để ngăn ngừa, để xua tan sự biến đổi do nguyên nhân đó. “Uṇhassa” (của cái nóng) là của cái nóng sanh khởi từ sức nóng của lửa. “Ḍaṃsa” (ruồi) và các từ khác là rõ ràng. Lại nữa, “yāvadeva” (chỉ để) là sự xác định giới hạn của mục đích đã định. Vì mục đích đã định của người thọ dụng y phục là để che đậy “hirikopīnaṃ” (phần đáng xấu hổ), mục đích khác chỉ là thỉnh thoảng. “Hirikopīnaṃ” là nơi chật hẹp (sambādhaṭṭhānaṃ). Vì khi bộ phận nào trên cơ thể bị hở ra mà lòng tàm (hirī) bị khuấy động, bị hủy hoại, thì bộ phận đó được gọi là “hirikopīnaṃ” do làm khuấy động lòng tàm. Vị ấy thọ dụng y phục để che đậy bộ phận đó.

Piṇḍapātanti yaṃ kiñci āhāraṃ. So hi piṇḍolyena bhikkhuno patte patanato, tattha tattha laddhabhikkhāpiṇḍānaṃ pāto sannipātoti vā ‘‘piṇḍapāto’’ti vuccati. Neva davāyāti na kīḷanāya. Na madāyāti na balamadamānamadapurisamadatthaṃ. Na maṇḍanāyāti na aṅgapaccaṅgānaṃ pīṇanabhāvatthaṃ. Na vibhūsanāyāti na tesaṃyeva sobhatthaṃ, chavisampattiatthanti attho[Pg.127]. Imāni yathākkamaṃ mohadosasaṇṭhānavaṇṇarāgūpanissayappahānatthāni veditabbāni. Purimaṃ vā dvayaṃ attano saṃkilesuppattinisedhanatthaṃ, itaraṃ parassapi. Cattāripi kāmasukhallikānuyogassa pahānatthaṃ vuttānīti veditabbāni. Kāyassāti rūpakāyassa. Ṭhitiyā yāpanāyāti pabandhaṭṭhitatthañceva pavattiyā avicchedanatthañca, cirakālaṭṭhitatthaṃ jīvitindriyassa pavattāpanatthaṃ. Vihiṃsūparatiyāti jighacchādukkhassa uparamatthaṃ. Brahmacariyānuggahāyāti sāsanamaggabrahmacariyānaṃ anuggaṇhanatthaṃ. Itīti evaṃ iminā upāyena. Purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmīti purāṇaṃ abhuttapaccayā uppajjanakavedanaṃ paṭihanissāmi. Navañca vedanaṃ na uppādessāmīti navaṃ bhuttapaccayā uppajjanakavedanaṃ na uppādessāmi. Tassā hi anuppajjanatthameva āhāraṃ paribhuñjati. Ettha abhuttapaccayā uppajjanakavedanā nāma yathāvuttajighacchānimittā vedanā. Sā hi abhuñjantassa bhiyyo bhiyyopavaḍḍhanavasena uppajjati, bhuttapaccayā anuppajjanakavedanāpi khudānimittāva aṅgadāhasūlādivedanā appavattā. Sā hi bhuttapaccayā anuppannāva na uppajjissati. Vihiṃsānimittatā cetāsaṃ vihiṃsāya viseso.

Piṇḍapātaṃ (vật thực khất thực) là bất cứ loại vật thực nào. Do vì được bỏ vào bát của vị tỳ khưu bằng muỗng múc cơm nên, hoặc do vì là sự tụ hội của các phần vật thực khất thực đã được nhận ở nơi này nơi kia nên được gọi là ‘piṇḍapāta.’ Neva davāya (không phải để vui đùa) là không phải để nô đùa. Na madāya (không phải để say sưa) là không phải vì mục đích kiêu hãnh về sức mạnh, kiêu hãnh về dòng dõi, kiêu hãnh về sự nam tính. Na maṇḍanāya (không phải để trang điểm) là không phải vì mục đích làm cho các bộ phận lớn nhỏ được mập mạp. Na vibhūsanāya (không phải để trang sức) là không phải vì mục đích làm cho các bộ phận ấy được xinh đẹp, có nghĩa là vì mục đích thành tựu vẻ đẹp của làn da. Nên biết rằng những điều này theo thứ tự là vì mục đích đoạn trừ các cận y của si, sân, hình thể, và sắc tham. Hoặc hai điều đầu là vì mục đích ngăn chận sự sanh khởi các phiền não của tự thân, điều còn lại là của người khác. Nên biết rằng cả bốn điều được nói đến là vì mục đích đoạn trừ sự đam mê trong các dục lạc. Kāyassa (của thân) là của sắc thân. Ṭhitiyā yāpanāya (để duy trì và bảo dưỡng) là vì mục đích duy trì sự tiếp nối và vì mục đích không gián đoạn sự diễn tiến, vì mục đích tồn tại lâu dài, vì mục đích làm cho mạng quyền được diễn tiến. Vihiṃsūparatiyā (để chấm dứt sự khổ não) là vì mục đích chấm dứt sự đau khổ do đói khát. Brahmacariyānuggahāya (để hỗ trợ cho phạm hạnh) là vì mục đích nâng đỡ cho giáo pháp phạm hạnh và đạo phạm hạnh. Iti (như vậy) là bằng phương cách như vậy. Purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi (ta sẽ trừ diệt cảm thọ cũ) là ta sẽ chống đỡ cảm thọ cũ sanh khởi do duyên không được ăn. Navañca vedanaṃ na uppādessāmi (và sẽ không cho sanh khởi cảm thọ mới) là ta sẽ không làm cho sanh khởi cảm thọ mới do duyên được ăn. Vị ấy thọ dụng vật thực chính là vì mục đích không làm cho cảm thọ ấy sanh khởi. Ở đây, cảm thọ sanh khởi do duyên không được ăn là cảm thọ có sự đói khát đã được nói đến là tướng trạng. Vì rằng cảm thọ ấy sanh khởi đối với người không ăn bằng cách gia tăng càng lúc càng nhiều, còn cảm thọ không sanh khởi do duyên được ăn cũng là sự đau đớn, sự nóng nảy trong các chi phần, v.v... có sự đói là tướng trạng, không diễn tiến. Vì rằng cảm thọ ấy đã không sanh khởi do duyên được ăn thì sẽ không sanh khởi. Và sự có khổ não là tướng trạng của các cảm thọ này là sự đặc biệt của khổ não.

Yātrā ca me bhavissatīti yāpanā ca me catunnaṃ iriyāpathānaṃ bhavissati. ‘‘Yāpanāyā’’ti iminā jīvitindriyayāpanā vuttā, idha catunnaṃ iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanāti ayametāsaṃ viseso. Anavajjatā ca phāsuvihāro cāti ayuttapariyesanappaṭiggahaṇaparibhogaparivajjanena anavajjatā, parimitaparibhogena phāsuvihāro. Asappāyāparimitabhojanapaccayā aratitandīvijambhitāviññugarahādidosābhāvena vā anavajjatā. Sappāyaparimitabhojanapaccayā kāyabalasambhavena phāsuvihāro. Yāvadatthaṃ udarāvadehakabhojanaparivajjanena vā seyyasukhapassasukhamiddhasukhādīnaṃ abhāvato anavajjatā. Catupañcālopamattaūnabhojanena catuiriyāpathayogyatāpādanato phāsuvihāro. Vuttañhetaṃ –

Yātrā ca me bhavissati (và sự bảo dưỡng sẽ có đến cho ta) là sự bảo dưỡng bốn oai nghi sẽ có đến cho ta. Do câu ‘yāpanāya’ này, sự bảo dưỡng mạng quyền đã được nói đến; ở đây, sự bảo dưỡng được gọi là sự không gián đoạn của bốn oai nghi. Đây là sự đặc biệt của các từ này. Anavajjatā ca phāsuvihāro ca (sự không có tội lỗi và sự an trú thoải mái) là sự không có tội lỗi do việc từ bỏ sự tìm kiếm, sự thọ nhận, sự thọ dụng không hợp lẽ; sự an trú thoải mái do sự thọ dụng có chừng mực. Hoặc sự không có tội lỗi do vì không có các tội lỗi là sự không hoan hỷ, sự lười biếng, sự ngáp vặt, sự chê trách của bậc hiền trí, v.v... do duyên thọ dụng vật thực không thích hợp và không có chừng mực. Sự an trú thoải mái do vì có được sức mạnh của thân do duyên thọ dụng vật thực thích hợp và có chừng mực. Hoặc sự không có tội lỗi do vì không có các sự an lạc trong việc nằm, sự an lạc trong việc nghiêng mình, sự an lạc trong sự dã dượi, v.v... do việc từ bỏ sự thọ dụng vật thực đầy đến bụng. Sự an trú thoải mái do việc tạo ra sự thích hợp cho bốn oai nghi bằng việc thọ dụng thiếu đi khoảng bốn hoặc năm miếng ăn. Và điều này đã được nói đến:

‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983;

mi. pa. 6.5.10);

“Chừa lại bốn hoặc năm miếng không ăn, rồi nên uống nước; (chừng ấy) là đủ cho sự an trú thoải mái của vị tỳ khưu có tâm đã được hướng đến.”

Ettāvatā [Pg.128] ca payojanapariggaho, majjhimā ca paṭipadā dīpitā hoti. Yātrā ca me bhavissatīti payojanapariggahadīpanā. Yātrā hi naṃ āhārūpayogaṃ payojeti. Dhammikasukhāpariccāgahetuko phāsuvihāro majjhimā paṭipadā antadvayaparivajjanato.

Và chừng ấy là sự nắm bắt mục đích, và trung đạo được trình bày. Câu ‘yātrā ca me bhavissati’ là sự trình bày về việc nắm bắt mục đích. Vì rằng sự bảo dưỡng thúc đẩy vị ấy trong việc sử dụng vật thực. Sự an trú thoải mái có nhân là không từ bỏ sự an lạc hợp pháp là trung đạo do vì từ bỏ hai cực đoan.

Senāsananti senañca āsanañca. Yattha vihārādike seti nipajjati āsati nisīdati, taṃ senāsanaṃ. Utuparissayavinodanappaṭisallānārāmatthanti utuyeva parisahanaṭṭhena parissayo sarīrābādhacittavikkhepakaro, tassa vinodanatthaṃ, anuppannassa anuppādanatthaṃ, uppannassa vūpasamanatthañcāti attho. Atha vā yathāvutto utu ca sīhabyagghādipākaṭaparissayo ca rāgadosādipaṭicchannaparissayo ca utuparissayo, tassa vinodanatthañceva ekībhāvaphāsukatthañca. Cīvarappaṭisevane hirīkopīnappaṭicchādanaṃ viya taṃ niyatapayojananti puna ‘‘yāvadevā’’ti vuttaṃ.

Senāsanaṃ (sàng tọa) là chỗ nằm và chỗ ngồi. Nơi nào, ở trong tịnh xá, v.v... vị ấy nằm, vị ấy ngả lưng, vị ấy ngồi, vị ấy ngồi xuống, nơi ấy là sàng tọa. Utuparissayavinodanappaṭisallānārāmatthaṃ (vì mục đích loại trừ các hiểm nguy thời tiết và để ưa thích sự độc cư) là thời tiết chính là hiểm nguy theo ý nghĩa quấy nhiễu, là tác nhân gây ra bệnh hoạn cho thân và sự phân tán của tâm; vì mục đích loại trừ hiểm nguy ấy, có nghĩa là vì mục đích không làm sanh khởi điều chưa sanh khởi và vì mục đích làm cho lắng dịu điều đã sanh khởi. Hoặc, thời tiết đã được nói đến, và hiểm nguy rõ ràng là sư tử, cọp, v.v..., và hiểm nguy che giấu là tham, sân, v.v... là hiểm nguy thời tiết; vì mục đích loại trừ hiểm nguy ấy và vì mục đích an trú thoải mái trong sự độc cư. Giống như việc che đậy phần thân đáng hổ thẹn trong sự thọ dụng y, vì mục đích đã được quy định ấy nên lại được nói là ‘yāvadeva.’

Gilānapaccayabhesajjaparikkhāranti rogassa paccanīkappavattiyā gilānapaccayo, tato eva bhisakkassa anuññātavatthutāya bhesajjaṃ, jīvitassa parivārasambhārabhāvehi parikkhāro cāti gilānapaccayabhesajjaparikkhāro, taṃ. Veyyābādhikānanti veyyābādhato dhātukkhobhato ca taṃnibbattakuṭṭhagaṇḍapīḷakādirogato uppannānaṃ. Vedanānanti dukkhavedanānaṃ. Abyābajjhaparamatāyāti niddukkhaparamabhāvāya. Yāva taṃ dukkhaṃ sabbaṃ pahīnaṃ hoti, tāva paṭisevāmīti yojanā. Evamettha saṅkhepeneva pāḷivaṇṇanā veditabbā. Navavedanuppādatopīti na kevalaṃ āyatiṃ eva vipākapariḷāhā, atha kho atibhojanapaccayā alaṃsāṭakādīnaṃ viya navavedanuppādatopi veditabbā.

Gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ (dược phẩm và vật dụng trị bệnh) là duyên cho người bệnh do sự diễn tiến đối nghịch với bệnh tật; do đó, là thuốc men do là vật đã được vị thầy thuốc cho phép; và là vật dụng do là các món tùy tùng và các thứ cần thiết cho sự sống. Đó là dược phẩm và vật dụng trị bệnh. Veyyābādhikānaṃ (do bệnh tật) là (các cảm thọ) đã sanh khởi từ sự đau đớn, từ sự xáo trộn của các yếu tố, và từ các chứng bệnh là cùi, ung nhọt, mụn, v.v... được sanh ra từ đó. Vedanānaṃ (các cảm thọ) là các khổ thọ. Abyābajjhaparamatāya (với mục đích cao nhất là không bị phiền não) là vì trạng thái cao nhất là không có đau khổ. Nên liên kết rằng: ‘Ta thọ dụng cho đến khi nào sự đau khổ ấy được đoạn trừ tất cả.’ Như vậy, ở đây nên biết sự giải thích Pāḷi chỉ là tóm tắt. Navavedanuppādatopi (do sự sanh khởi của cảm thọ mới) là nên biết rằng không chỉ có sự thiêu đốt của quả trong tương lai mà còn do sự sanh khởi của cảm thọ mới do duyên ăn quá nhiều giống như trường hợp của Alaṃsāṭaka, v.v...

Kammaṭṭhānikassa calanaṃ nāma kammaṭṭhānapariccāgoti āha ‘‘calati kampati kammaṭṭhānaṃ vijahatī’’ti. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti ettha ca lomasanāgattherassa vatthu kathetabbaṃ. Thero kira cetiyapabbate piyaṅguguhāya padhānaghare viharanto antaraṭṭhake himapātasamaye lokantarikanirayaṃ paccavekkhitvā kammaṭṭhānaṃ avijahantova abbhokāse vītināmesi. Gimhasamaye ca pacchābhattaṃ bahicaṅkame kammaṭṭhānaṃ manasikaroto sedāpissa kacchehi muccanti. Atha naṃ antevāsiko āha – ‘‘idha, bhante, nisīdatha, sītalo okāso’’ti. Thero ‘‘uṇhabhayenevamhi, āvuso, idha nisinno’’ti avīcimahānirayaṃ paccavekkhitvā [Pg.129] nisīdiyeva. Uṇhanti cettha aggisantāpova veditabbo sūriyasantāpassa parato vuccamānattā. Sūriyasantāpavasena panetaṃ vatthu vuttaṃ.

Sự dao động của người hành thiền có nghĩa là sự từ bỏ đề mục thiền, (chú giải) nói: ‘dao động, rung động, từ bỏ đề mục thiền’. Về câu ‘có thể chịu đựng được lạnh và nóng’, ở đây nên kể câu chuyện về trưởng lão Lomasanāga. Nghe nói, vị trưởng lão ấy, trong khi đang trú tại tinh xá trong hang Piyaṅgu ở núi Cetiyapabbata, vào thời điểm tuyết rơi giữa mùa đông, đã quán tưởng đến địa ngục Lokantarika và trải qua thời gian ở ngoài trời mà không từ bỏ đề mục thiền. Và vào mùa hè, sau bữa ăn, trong khi đang tác ý đến đề mục thiền ở nơi kinh hành bên ngoài, mồ hôi của vị ấy tuôn ra từ nách. Khi ấy, vị đệ tử nói với ngài: ‘Thưa ngài, xin hãy ngồi ở đây, nơi này mát mẻ’. Vị trưởng lão, sau khi quán tưởng đến đại địa ngục Avīci, đã ngồi xuống và nói: ‘Này hiền giả, chính vì sợ nóng mà ta ngồi ở đây’. Ở đây, ‘nóng’ nên được hiểu là sức nóng của lửa, vì sức nóng của mặt trời sẽ được nói đến sau. Tuy nhiên, câu chuyện này được kể liên quan đến sức nóng của mặt trời.

Yo ca dve tayo vāre bhattaṃ vā pānīyaṃ vā alabhamānopi anamatagge saṃsāre attano pettivisayūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva. Ḍaṃsamakasavātātapasamphassehi phuṭṭho cepi tiracchānūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva. Sarīsapasamphassena phuṭṭho cāpi anamatagge saṃsāre sīhabyagghādimukhesu anekavāraṃ parivattitapubbabhāvaṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva padhāniyatthero viya, ayaṃ ‘‘khamo jighacchāya…pe… sarīsapasamphassāna’’nti veditabbo. Theraṃ kira khaṇḍacelavihāre kaṇikārapadhāniyaghare ariyavaṃsadhammaṃ suṇantaññeva ghoraviso sappo ḍaṃsi. Thero jānitvāpi pasannacitto nisinno dhammaṃyeva suṇāti, visavego thaddho ahosi. Thero upasampadamāḷaṃ ādiṃ katvā sīlaṃ paccavekkhitvā ‘‘visuddhasīlomhī’’ti pītiṃ uppādesi, saha pītuppādā visaṃ nivattitvā pathaviṃ pāvisi. Thero tattheva cittekaggataṃ labhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi.

Và vị nào, dù không nhận được thức ăn hay nước uống hai hoặc ba lần, quán tưởng đến sự tái sanh của mình vào cảnh giới ngạ quỷ trong vòng luân hồi vô thủy, không dao động, và không từ bỏ đề mục thiền. Dù bị xúc chạm bởi ruồi, muỗi, gió, và nắng, vị ấy quán tưởng đến sự tái sanh vào loài bàng sanh, không dao động, và không từ bỏ đề mục thiền. Và dù bị xúc chạm bởi các loài bò sát, vị ấy quán tưởng đến tiền kiếp đã nhiều lần bị quay cuồng trong miệng của sư tử, cọp, v.v. trong vòng luân hồi vô thủy, không dao động, và không từ bỏ đề mục thiền, giống như vị trưởng lão Padhāniya, vị ấy nên được hiểu là người ‘có thể chịu đựng được đói... (vân vân)... sự xúc chạm của các loài bò sát’. Nghe nói, khi vị trưởng lão đang nghe pháp về Thánh chủng tại tinh xá Kaṇikārapadhāniya ở tu viện Khaṇḍacela, một con rắn có nọc độc kinh khủng đã cắn ngài. Vị trưởng lão, dù biết vậy, vẫn ngồi với tâm hoan hỷ và tiếp tục nghe pháp, sức mạnh của nọc độc đã bị chặn đứng. Vị trưởng lão, bắt đầu từ giới đàn cụ túc, đã quán xét giới hạnh của mình và làm phát sanh hỷ lạc (nghĩ rằng) ‘giới của ta trong sạch’. Cùng với sự phát sanh của hỷ lạc, nọc độc đã rút lui và đi vào lòng đất. Ngay tại đó, vị trưởng lão đã đạt được nhất tâm, phát triển tuệ quán và chứng đắc A-la-hán quả.

Yo pana akkosavasena durutte duruttattāyeva ca durāgate api antimavatthusaññite vacanapathe sutvā khantiguṇaṃyeva paccavekkhitvā na vedhati dīghabhāṇakaabhayatthero viya, ayaṃ ‘‘khamo duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathāna’’nti veditabbo. Thero kira paccayasantosabhāvanārāmatāya mahāariyavaṃsappaṭipadaṃ kathesi, sabbo mahāgāmo āgacchati, therassa mahāsakkāro uppajji. Taṃ aññataro mahāthero adhivāsetuṃ asakkonto ‘‘dīghabhāṇako ‘ariyavaṃsaṃ kathemī’ti sabbarattiṃ kolāhalaṃ karotī’’tiādīhi akkosi. Ubhopi ca attano attano vihāraṃ gacchantā gāvutamattaṃ ekapathena agamaṃsu. Sakalagāvutampi so taṃ akkosiyeva. Tato yattha dvinnaṃ vihārānaṃ maggo bhijjati, tattha ṭhatvā dīghabhāṇakatthero taṃ vanditvā ‘‘eso, bhante, tumhākaṃ maggo’’ti āha. So assuṇanto [Pg.130] viya agamāsi. Theropi vihāraṃ gantvā pāde pakkhāletvā nisīdi. Tamenaṃ antevāsiko ‘‘kiṃ, bhante, sakalagāvutaṃ paribhāsantaṃ na kiñci avocutthā’’ti āha. Thero ‘‘khantiyevāvuso, mayhaṃ bhāro, na akkhanti, ekapaduddhārepi kammaṭṭhānaviyogaṃ na passāmī’’ti āha.

Còn vị nào, khi nghe những lời nói khó nghe, những lời nói đến một cách tồi tệ, và cả những lời nói được xem là vấn đề cuối cùng do sự mắng nhiếc, chỉ quán xét đến đức tính nhẫn nại và không dao động, giống như trưởng lão Dīghabhāṇaka Abhaya, vị ấy nên được hiểu là người ‘có thể chịu đựng được những lời nói khó nghe, những lời nói đến một cách tồi tệ’. Nghe nói, vị trưởng lão ấy, do ưa thích sự tu tập về tri túc đối với các vật dụng, đã thuyết về đại Thánh chủng thực hành. Toàn bộ ngôi làng lớn đều đến, và sự cúng dường lớn lao đã phát sanh đến vị trưởng lão. Một vị đại trưởng lão khác, không thể chịu đựng được điều đó, đã mắng nhiếc ngài bằng những lời như: ‘Vị Dīghabhāṇaka này nói rằng ‘tôi thuyết về Thánh chủng’ mà làm ồn ào suốt cả đêm’. Và cả hai vị, trong khi đi về tu viện của mình, đã đi chung một con đường dài khoảng một gāvuta. Suốt cả quãng đường một gāvuta ấy, vị kia vẫn cứ mắng nhiếc ngài. Sau đó, tại nơi con đường rẽ ra hai tu viện, trưởng lão Dīghabhāṇaka đứng lại, đảnh lễ vị kia và nói: ‘Thưa ngài, đây là con đường của ngài’. Vị kia đi mất như thể không nghe thấy. Vị trưởng lão cũng đi về tu viện, rửa chân rồi ngồi xuống. Vị đệ tử của ngài hỏi: ‘Thưa ngài, tại sao ngài không nói gì khi bị mắng nhiếc suốt cả một gāvuta?’. Vị trưởng lão nói: ‘Này hiền giả, phận sự của ta là nhẫn nại, không phải là không nhẫn nại. Ta không thấy có sự rời xa đề mục thiền dù chỉ trong một bước chân’.

Vacanameva tadatthaṃ ñāpetukāmānañca patho upāyoti āha ‘‘vacanameva vacanapatho’’ti. Asukhaṭṭhena vā tibbā. Yañhi na sukhaṃ, taṃ aniṭṭhaṃ tibbanti vuccati. Adhivāsakajātiko hotīti yathāvuttavedanānaṃ adhivāsakasabhāvo hoti. Cittalapabbate padhāniyattherassa kira rattiṃ padhānena vītināmetvā ṭhitassa udaravāto uppajjati. So taṃ adhivāsetuṃ asakkonto āvattati parivattati. Tamenaṃ caṅkamanapasse ṭhito piṇḍapātiyatthero āha – ‘‘āvuso, pabbajito nāma adhivāsanasīlo hotī’’ti. So ‘‘sādhu, bhante’’ti adhivāsetvā niccalo sayi. Vāto nābhito yāva hadayaṃ phālesi. Thero vedanaṃ vikkhambhetvā vipassanto muhuttena anāgāmī hutvā parinibbāyi. Evaṃ sabbatthāti ‘‘uṇhena phuṭṭhassa sītaṃ patthayato’’tiādinā sabbattha uṇhādinimittaṃ kāmāsavuppatti veditabbā. Natthi sugatibhave sītaṃ vā uṇhaṃ vāti aniṭṭhaṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthīti adhippāyo. Attaggāhe sati attaniyaggāhoti āha ‘‘mayhaṃ sītaṃ uṇhanti gāho diṭṭhāsavo’’ti.

Chính lời nói là con đường, là phương tiện cho những ai muốn làm cho người khác biết ý nghĩa đó, (chú giải) nói: ‘chính lời nói là con đường của lời nói’. Hoặc (chúng) mãnh liệt theo nghĩa là không dễ chịu. Vì cái gì không dễ chịu, cái đó được gọi là không mong muốn, là mãnh liệt. ‘Trở thành người có bản chất chịu đựng’ có nghĩa là có bản chất chịu đựng những cảm thọ đã được nói đến. Nghe nói, tại núi Cittalapabbata, một cơn đau bụng do gió đã khởi lên nơi vị trưởng lão Padhāniya, người đã trải qua đêm trong sự tinh tấn. Vị ấy, không thể chịu đựng được, đã lăn qua lộn lại. Vị trưởng lão Piṇḍapātiya, đang đứng bên cạnh nơi kinh hành, nói với ngài: ‘Này hiền giả, người xuất gia phải có đức tính chịu đựng’. Vị ấy nói ‘Lành thay, thưa ngài’, rồi chịu đựng và nằm im bất động. Cơn gió đau đã xé rách (cơ thể) từ rốn cho đến tim. Vị trưởng lão, chế ngự cảm thọ và thực hành tuệ quán, trong chốc lát đã trở thành bậc Bất Lai và nhập Vô Dư Niết Bàn. Tương tự ở mọi nơi, (câu) ‘đối với người bị nóng xúc chạm mà mong muốn sự mát mẻ’ v.v... nên được hiểu rằng ở mọi nơi, đối tượng nóng v.v... là sự phát sanh của dục lậu. Ý nghĩa là: ‘Trong cõi thiện thú, không có lạnh hay nóng’, (tức là) không có lạnh hay nóng không mong muốn. Khi có sự chấp thủ về tự ngã, thì có sự chấp thủ về cái thuộc về ngã, (chú giải) nói: ‘Sự chấp thủ rằng ‘cái lạnh của ta, cái nóng của ta’ là kiến lậu’.

Ahaṃ samaṇoti ‘‘ahaṃ samaṇo, kiṃ mama jīvitena vā maraṇena vā’’ti evaṃ cintetvāti adhippāyo. Paccavekkhitvāti gāmappavesappayojanādiñca paccavekkhitvā. Paṭikkamatīti hatthiādīnaṃ samīpagamanato apakkamati. Ṭhāyanti etthāti ṭhānaṃ, kaṇṭakānaṃ ṭhānaṃ kaṇṭakaṭṭhānaṃ, yattha kaṇṭakāni santi, taṃ okāsanti vuttaṃ hoti. Amanussaduṭṭhānīti amanussasañcārena dūsitāni, saparissayānīti attho. Aniyatavatthubhūtanti aniyatasikkhāpadassa kāraṇabhūtaṃ. Vesiyādibhedatoti vesiyāvidhavāthullakumārikāpaṇḍakapānāgārabhikkhunibhedato. Samānanti samaṃ, avisamanti attho. Akāsi vāti tādisaṃ anācāraṃ akāsi vā. Sīlasaṃvarasaṅkhātenāti kathaṃ parivajjanaṃ sīlaṃ? Anāsanaparivajjanena hi [Pg.131] anācāraparivajjanaṃ vuttaṃ. Anācārāgocaraparivajjanaṃ cārittasīlatāya sīlasaṃvaro. Tathā hi bhagavatā ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī’’ti (vibha. 508) sīlasaṃvaravibhajane ācāragocarasampattiṃ dassentena ‘‘atthi anācāro, atthi agocaro’’tiādinā (vibha. 513-514) ācāragocarā vibhajitvā dassitā. ‘‘Caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetī’’ti vacanato hatthiādiparivajjanampi bhagavato vacanānuṭṭhānanti katvā ācārasīlamevāti veditabbaṃ.

“Ta là sa-môn” có nghĩa là: “Ta là sa-môn, sự sống hay cái chết của ta có là gì?” - ý nghĩa là đã suy tư như vậy. “Sau khi quán xét” là sau khi quán xét mục đích của việc đi vào làng, v.v. “Lui lại” là lui ra khỏi việc đến gần voi, v.v. Nơi chúng đứng là chỗ đứng. Chỗ đứng của gai là nơi có gai. Nơi có gai, được gọi là nơi chốn. “Những nơi bị phi nhân làm ô uế” có nghĩa là những nơi bị ô nhiễm do sự đi lại của phi nhân, nghĩa là có hiểm nguy. “Trở thành nền tảng cho điều bất định” là trở thành nguyên nhân cho học giới bất định. “Do sự phân biệt kỹ nữ, v.v.” là do sự phân biệt kỹ nữ, góa phụ, thiếu nữ quá lứa, người ái nam ái nữ, quán rượu, tỳ-khưu-ni. “Bằng phẳng” có nghĩa là bằng nhau, không gồ ghề. “Hoặc đã làm” là hoặc đã làm một hành vi không đúng đắn như vậy. “Được gọi là sự thu thúc trong giới” - làm sao việc tránh né là giới? Quả vậy, việc tránh né hành vi không đúng đắn được nói đến qua việc tránh né chỗ ngồi (không thích hợp). Việc tránh né hành vi không đúng đắn và nơi không thích hợp là sự thu thúc trong giới do là tác phong giới. Thật vậy, Đức Thế Tôn, khi trình bày về sự thành tựu trong tác phong và hành xứ trong phần phân tích về sự thu thúc trong giới qua câu “vị ấy sống được thu thúc trong sự thu thúc của Pātimokkha” (Vibh. 508), đã trình bày bằng cách phân tích tác phong và hành xứ qua câu “có hành vi không đúng đắn, có nơi không thích hợp,” v.v. (Vibh. 513-514). Theo câu “nên tránh con voi hung dữ,” việc tránh né voi, v.v. cũng là sự thực hành lời dạy của Đức Thế Tôn, do đó cần được hiểu chính là tác phong giới.

Itipīti imināpi kāraṇena ayonisomanasikārasamuṭṭhitattāpi, lobhādisahagatattāpi, kusalappaṭipakkhatopītiādīhi kāraṇehi ayaṃ vitakko akusaloti attho. Iminā nayena sāvajjotiādīsupi attho veditabbo. Ettha ca akusalotiādinā diṭṭhadhammikaṃ kāmavitakkassa ādīnavaṃ dasseti, dukkhavipākoti iminā samparāyikaṃ. Attabyābādhāya saṃvattatītiādīsupi imināva nayena ādīnavavibhāvanā veditabbā. Uppannassa kāmavitakkassa anadhivāsanaṃ nāma puna tādisassa anuppādanaṃ. Taṃ panassa pahānaṃ vinodanaṃ byantikaraṇaṃ anabhāvagamananti ca vattuṃ vaṭṭatīti pāḷiyaṃ – ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti vatvā ‘‘pajahatī’’tiādi vuttanti tamatthaṃ dassento ‘‘anadhivāsento kiṃ karotī’’tiādimāha. Pahānañcettha vikkhambhanameva, na samucchedoti dassetuṃ ‘‘vinodetī’’tiādi vuttanti vikkhambhanavaseneva attho dassito. Uppannuppanneti tesaṃ pāpavitakkānaṃ uppādāvatthāgahaṇaṃ vā kataṃ siyā anavasesaggahaṇaṃ vā. Tesu paṭhamaṃ sandhāyāha ‘‘uppannamatte’’ti, sampatijāteti attho. Anavasesaggahaṇaṃ byāpanicchāyaṃ hotīti dassetuṃ ‘‘satakkhattumpi uppannuppanne’’ti vuttaṃ.

“Cũng vậy” - cũng do nguyên nhân này, cũng do được khởi lên từ sự không như lý tác ý, cũng do đi kèm với tham, v.v., cũng do đối nghịch với điều thiện, v.v. - do những nguyên nhân này, tầm này là bất thiện, đó là ý nghĩa. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong các câu “có tội lỗi,” v.v. cũng cần được hiểu. Và ở đây, qua câu “bất thiện,” v.v., Ngài trình bày sự nguy hại trong hiện tại của dục tầm; qua câu “có quả khổ,” Ngài trình bày (sự nguy hại) trong tương lai. Trong các câu “dẫn đến sự tự làm hại mình,” v.v., việc giải thích sự nguy hại cũng cần được hiểu theo phương pháp này. Việc không dung chứa dục tầm đã khởi lên có tên là không làm cho một tầm như vậy khởi lên lại. Và việc từ bỏ, loại trừ, chấm dứt, làm cho không hiện hữu của nó cũng có thể được nói đến. Do đó, trong Pāli, sau khi nói “không dung chứa dục tầm đã khởi lên,” Ngài đã nói “từ bỏ,” v.v. Để trình bày ý nghĩa đó, Ngài đã nói “không dung chứa thì làm gì?” v.v. Và ở đây, sự từ bỏ chỉ là sự trấn áp, không phải là sự đoạn tuyệt. Để trình bày điều này, Ngài đã nói “loại trừ,” v.v. Do đó, ý nghĩa được trình bày theo cách trấn áp. “Khi chúng khởi lên và khởi lên” - có thể là việc nắm bắt trạng thái khởi lên của các ác tầm ấy, hoặc là việc nắm bắt không sót lại. Trong số đó, nhắm đến trường hợp đầu, Ngài nói “ngay khi vừa khởi lên,” có nghĩa là vừa mới sinh ra. Để trình bày rằng việc nắm bắt không sót lại là do sự quyết định, Ngài đã nói “dù khởi lên và khởi lên cả trăm lần.”

Ñātivitakkoti ‘‘amhākaṃ ñātayo sukhajīvino sampattiyuttā’’tiādinā gehassitapemavasena ñātake ārabbha uppannavitakko. Janapadavitakkoti ‘‘amhākaṃ janapado subhikkho sampannasasso ramaṇīyo’’tiādinā gehassitapemavasena janapadaṃ ārabbha uppannavitakko. Ukkuṭikappadhānādīhi dukkhe nijjiṇṇe samparāye sattā sukhī honti amarāti dukkarakārikāya paṭisaṃyutto amaratthāya vitakko. Taṃ vā ārabbha amarāvikkhepadiṭṭhisahagato amaro ca so vitakko cāti [Pg.132] amarāvitakko. Parānuddayatāpaṭisaṃyuttoti paresu upaṭṭhākādīsu sahananditādivasena pavatto anuddayatāpatirūpako gehassitapemappaṭisaṃyutto vitakko. Lābhasakkārasilokappaṭisaṃyuttoti cīvarādilābhena ca sakkārena ca kittisaddena ca ārammaṇakaraṇavasena paṭisaṃyutto. Anavaññattippaṭisaṃyuttoti ‘‘aho vata maṃ pare na avajāneyyuṃ, na heṭṭhā katvā maññeyyuṃ, pāsāṇacchattaṃ viya garuṃ kareyyu’’nti uppannavitakko.

“Thân tộc tầm” là tầm khởi lên liên quan đến quyến thuộc do lòng ái luyến tại gia qua các câu như “mong rằng quyến thuộc của chúng ta sống an lạc, có tài sản.” “Quốc độ tầm” là tầm khởi lên liên quan đến quốc độ do lòng ái luyến tại gia qua các câu như “mong rằng quốc độ của chúng ta được sung túc, mùa màng bội thu, đáng vui thích.” Tầm liên quan đến sự bất tử, đi cùng với khổ hạnh, rằng “sau khi đã chán ngán khổ đau qua sự tinh tấn ngồi chồm hổm, v.v., chúng sanh sẽ được an lạc, bất tử trong đời sau.” Hoặc liên quan đến điều đó, tầm đi cùng với tà kiến ngụy biện bất tử, vừa là bất tử vừa là tầm ấy, nên gọi là bất tử tầm. “Tầm liên quan đến lòng thương người khác” là tầm khởi lên do lòng ái luyến tại gia, có hình thức tương tự lòng thương, diễn ra qua việc cùng hoan hỷ, v.v. đối với người khác như người hầu cận. “Tầm liên quan đến lợi lộc, cung kính, danh tiếng” là tầm liên quan qua việc lấy lợi lộc như y phục, v.v., sự cung kính, và tiếng tăm làm đối tượng. “Tầm liên quan đến việc không bị khinh miệt” là tầm khởi lên rằng “mong sao người khác không khinh miệt ta, không coi thường ta, mà hãy tôn trọng ta như một chiếc lọng bằng đá.”

Kāmavitakko kāmasaṅkappanasabhāvato kāmāsavappattiyā sātisayattā ca kāmanākāroti āha ‘‘kāmavitakko panettha kāmāsavo’’ti. Tabbisesoti kāmāsavaviseso bhavasabhāvattāti adhippāyo. Kāmavitakkādike vinodeti attano santānato nīharati etenāti vinodanaṃ, vīriyanti āha ‘‘vīriyasaṃvarasaṅkhātena vinodanenā’’ti.

Dục tầm, do bản chất là sự suy tư về dục, và do sự vượt trội trong việc đạt đến dục lậu, nên có hình thức là dục. Do đó, Ngài nói: “Ở đây, dục tầm là dục lậu.” “Sự đặc biệt của nó” - ý nghĩa là sự đặc biệt của dục lậu do có bản chất là hữu. “Loại trừ dục tầm, v.v.” - loại bỏ khỏi dòng tương tục của mình. Cái mà nhờ đó loại trừ, đó là sự loại trừ, tức là tinh tấn. Do đó, Ngài nói: “bằng sự loại trừ được gọi là sự thu thúc bằng tinh tấn.”

‘‘Satta bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiyo paripūrentī’’ti vacanato vijjāvimuttīnaṃ anadhigamo tato ca sakalavaṭṭadukkhānativatti abhāvanāya ādīnavo. Vuttavipariyāyena bhagavato orasaputtabhāvādivasena ca bhāvanāya ānisaṃso veditabbo. Thomentoti āsavapahānassa dukkarattā tāya eva dukkarakiriyāya taṃ abhitthavanto. Saṃvareneva pahīnāti saṃvarena pahīnā eva. Tena vuttaṃ ‘‘na appahīnesuyeva pahīnasaññī’’ti.

Theo câu “Bảy giác chi được tu tập, được làm cho sung mãn, sẽ làm viên mãn minh và giải thoát,” việc không chứng đắc minh và giải thoát, và do đó không vượt qua toàn bộ khổ đau của vòng luân hồi, là sự nguy hại của việc không tu tập. Theo cách ngược lại với điều đã nói, và qua việc trở thành con ruột của Đức Thế Tôn, v.v., cần hiểu quả báu của việc tu tập. “Tán thán” là tán dương điều đó chính bằng hành động khó làm ấy, do sự khó khăn của việc đoạn trừ các lậu hoặc. “Được đoạn trừ chính bằng sự thu thúc” là đã được đoạn trừ bằng sự thu thúc. Do đó, đã được nói rằng: “không có tưởng là đã đoạn trừ đối với những gì chưa được đoạn trừ.”

Āsavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích Kinh Lậu Hoặc đã kết thúc.

5. Dārukammikasuttavaṇṇanā

5. Phần giải thích Kinh Người Thợ Mộc

59. Pañcame puttasambādhasayananti puttehi sambādhasayanaṃ. Ettha puttasīsena dārapariggahaṃ puttadāresu uppilo viya. Tena tesaṃ rogādihetu sokābhibhavena ca cittassa saṃkiliṭṭhataṃ dasseti. Kāmabhogināti iminā pana rāgābhibhavanti. Ubhayenapi vikkhittacittataṃ dasseti. Kāsikacandananti ujjalacandanaṃ. Taṃ kira vaṇṇavisesasamujjalaṃ hoti pabhassaraṃ, tadatthameva naṃ saṇhataraṃ karonti. Tenevāha ‘‘saṇhacandana’’nti[Pg.133], kāsikavatthañca candanañcāti attho. Mālāgandhavilepananti vaṇṇasobhatthañceva sugandhabhāvatthañca mālaṃ, sugandhabhāvatthāya gandhaṃ, chavirāgakaraṇatthañceva subhatthañca vilepanaṃ dhārentena. Jātarūparajatanti suvaṇṇañceva avasiṭṭhadhanañca sādiyantena. Sabbenapi kāmesu abhigiddhabhāvameva pakāseti.

59. Trong câu thứ năm, ‘nơi ngủ nghỉ chật chội vì con cái’ có nghĩa là nơi ngủ nghỉ chật chội bởi con cái. Ở đây, với con cái làm đầu, (ngụ ý) sự chấp giữ vợ con, giống như bị dính mắc vào vợ con. Qua đó, chỉ ra sự ô nhiễm của tâm do bị sầu muộn xâm chiếm vì nguyên nhân bệnh tật v.v... của họ. Còn với câu ‘người hưởng thụ các dục,’ (ý nói) bị tham ái xâm chiếm. Bằng cả hai cách, chỉ ra tâm bị phân tán. ‘Gỗ chiên đàn xứ Kāsi’ là loại chiên đàn sáng chói. Nghe nói rằng nó có màu sắc đặc biệt rực rỡ, sáng ngời, và chính vì mục đích đó người ta làm cho nó mịn hơn. Do đó, nói là ‘chiên đàn mịn,’ có nghĩa là vải xứ Kāsi và gỗ chiên đàn. ‘Tràng hoa, hương liệu, và vật thoa’ (có nghĩa là) người mang tràng hoa để làm đẹp sắc và để có hương thơm, (mang) hương liệu để có mùi thơm, (mang) vật thoa để làm cho màu da hấp dẫn và để làm đẹp. ‘Vàng và bạc’ (có nghĩa là) người chấp nhận vàng và cả tài sản còn lại. Bằng tất cả những điều này, chỉ biểu thị trạng thái tham đắm trong các dục.

Dārukammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải kinh Người Thợ Mộc đã chấm dứt.

6. Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Hatthisāriputta (Con Trai của Người Nài Voi)

60. Chaṭṭhe hatthiṃ sāretīti hatthisārī, tassa puttoti hatthisāriputto. So kira sāvatthiyaṃ hatthiācariyassa putto bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā sukhumesu khandhadhātuāyatanādīsu atthantaresu kusalo ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘therānaṃ bhikkhūnaṃ abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opātetī’’ti. Tattha antarantarā kathaṃ opātetīti therehi vuccamānassa kathāpabandhassa antare antare attano kathaṃ pavesetīti attho. Pañcahi saṃsaggehīti savanasaṃsaggo, dassanasaṃsaggo, samullāpasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggoti imehi pañcahi saṃsaggehi. Kiṭṭhakhādakoti kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassañhi kiṭṭhanti vuttaṃ kāraṇūpacārena. Sippiyo suttiyo. Sambukāti saṅkhamāha.

60. Trong kinh thứ sáu, ‘người nài voi’ (hatthisārī) là người huấn luyện voi, ‘con trai của người ấy’ là Hatthisāriputta. Nghe nói rằng vị ấy là con trai của một vị thầy dạy voi ở Sāvatthī, đã xuất gia nơi Đức Thế Tôn, học thuộc ba tạng, và trở nên thiện xảo trong các ý nghĩa khác nhau về những vấn đề vi tế như uẩn, giới, xứ, v.v... Do đó, có lời nói rằng: “Khi các vị trưởng lão tỳ khưu đang thuyết giảng Abhidhamma, vị ấy đã xen vào cuộc nói chuyện.” Ở đây, ‘xen vào cuộc nói chuyện’ có nghĩa là chen lời nói của mình vào giữa dòng pháp thoại đang được các vị trưởng lão thuyết giảng. ‘Bởi năm sự giao thiệp’ là năm sự giao thiệp này: giao thiệp qua việc nghe, giao thiệp qua việc thấy, giao thiệp qua việc trò chuyện, giao thiệp qua việc chung hưởng, và giao thiệp qua thân thể. ‘Kẻ ăn lúa mọc lại’ (kiṭṭhakhādaka) (có nghĩa là) lúa mọc ở nơi đã gặt được gọi là ‘kiṭṭha’ theo cách nói hoán dụ về nguyên nhân. Sippi là vỏ hến. Sambuka được gọi là vỏ ốc.

Gihibhāve vaṇṇaṃ kathesīti (dī. ni. aṭṭha. 1.422) kassapasammāsambuddhassa kira sāsane dve sahāyakā ahesuṃ, aññamaññaṃ samaggā ekatova sajjhāyanti. Tesu eko anabhirato gihibhāve cittaṃ uppādetvā itarassa ārocesi. So gihibhāve ādīnavaṃ, pabbajjāya ānisaṃsaṃ dassetvā ovadi. So taṃ sutvā abhiramitvā puna ekadivasaṃ tādise citte uppanne taṃ etadavoca – ‘‘mayhaṃ, āvuso, evarūpaṃ cittaṃ uppajjati, imāhaṃ pattacīvaraṃ tuyhaṃ dassāmī’’ti. So pattacīvaralobhena tassa gihibhāve ānisaṃsaṃ dassetvā pabbajjāya ādīnavaṃ kathesi. Tassa taṃ sutvāva gihibhāvato cittaṃ nivattetvā pabbajjāyameva abhirami. Evamesa tadā sīlavantassa bhikkhuno gihibhāve [Pg.134] ānisaṃsakathāya kathitattā idāni cha vāre vibbhamitvā sattamavāre pabbajitvā mahāmoggallānassa mahākoṭṭhikattherassa ca abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opātesi. Atha naṃ mahākoṭṭhikatthero apasādesi. So mahāsāvakassa kathite patiṭṭhātuṃ asakkonto vibbhamitvā gihi jāto. Poṭṭhapādassa panāyaṃ gihisahāyako ahosi, tasmā vibbhamitvā dvīhatīhaccayena poṭṭhapādassa santikaṃ gato. Atha naṃ so disvā – ‘‘samma, kiṃ tayā kataṃ, evarūpassa nāma satthu sāsanā apasakkantosi, ehi pabbajituṃ dāni te vaṭṭatī’’ti taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tasmiṃ ṭhāne pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ ‘‘sattame vāre pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇī’’ti.

Về câu ‘đã nói lên lời tán thán về đời sống tại gia,’ (chuyện kể rằng) nghe nói trong giáo pháp của Đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Kassapa, có hai người bạn thân, hòa hợp với nhau, cùng nhau tụng đọc. Trong hai người, một người không hoan hỷ (trong đời sống xuất gia) đã khởi tâm về đời sống tại gia và báo cho người kia biết. Người kia đã chỉ ra sự nguy hại của đời sống tại gia và lợi ích của đời sống xuất gia để khuyên răn. Người ấy nghe xong liền hoan hỷ, nhưng một ngày khác, khi tâm tương tự khởi lên, đã nói với người bạn rằng: “Này hiền hữu, tâm như vậy đang khởi lên trong tôi, tôi sẽ trao y bát này cho hiền hữu.” Người bạn kia vì tham y bát nên đã chỉ ra lợi ích của đời sống tại gia và nói về sự nguy hại của đời sống xuất gia cho người ấy. Ngay khi nghe điều đó, tâm của người ấy đã từ bỏ đời sống tại gia và lại hoan hỷ trong đời sống xuất gia. Như vậy, vì khi ấy đã nói lời tán thán lợi ích của đời sống tại gia cho một vị tỳ khưu có giới, nên bây giờ (vị ấy) đã hoàn tục sáu lần, và sau khi xuất gia lần thứ bảy, đã xen vào cuộc nói chuyện khi Đại đức Mahā Moggallāna và Đại đức Mahā Koṭṭhika đang thuyết giảng Abhidhamma. Khi ấy, Đại đức Mahā Koṭṭhika đã khiển trách vị ấy. Vị ấy không thể đứng vững trong lời dạy của vị Đại Thinh văn nên đã hoàn tục và trở thành người tại gia. Vị này lại là bạn tại gia của Poṭṭhapāda, do đó sau khi hoàn tục, hai ba ngày sau đã đến gặp Poṭṭhapāda. Khi ấy, Poṭṭhapāda thấy vị ấy và nói: “Này bạn, bạn đã làm gì vậy? Bạn đã rời bỏ giáo pháp của một vị Đạo sư như thế này sao? Hãy đến đây, bây giờ bạn nên xuất gia,” rồi dẫn vị ấy đến gặp Đức Thế Tôn. Xuất gia tại nơi đó, vị ấy đã chứng đắc A-la-hán quả. Do đó, có lời nói rằng: “Xuất gia lần thứ bảy, vị ấy đã chứng đắc A-la-hán quả.”

Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải kinh Hatthisāriputta đã chấm dứt.

7. Majjhesuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Trung Tâm (Majjhe)

61. Sattame mantāti ya-kāralopena niddeso, karaṇatthe vā etaṃ paccattavacanaṃ. Tenāha ‘‘tāya ubho ante viditvā’’ti. Phassavasena nibbattattāti dvayadvayasamāpattiyaṃ aññamaññaṃ samphassavasena nibbattattā, ‘‘phassapaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jātī’’ti iminā cānukkamena phassasamuṭṭhānattā imassa kāyassa phassavasena nibbattattāti vuttaṃ. Eko antoti ettha ayaṃ anta-saddo antaabbhantaramariyādalāmakaabhāvakoṭṭhāsapadapūraṇasamīpādīsu dissati. ‘‘Antapūro udarapūro’’tiādīsu (su. ni. 197) hi ante antasaddo. ‘‘Caranti loke parivārachannā anto asuddhā, bahi sobhamānā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.122) abbhantare. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava. 278) sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.304) mariyādāyaṃ. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.80; itivu. 91) lāmake. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (ma. ni. 3.393; saṃ. ni. 2.51) abhāve. Sabbapaccayasaṅkhayo hi dukkhassa abhāvo [Pg.135] koṭītipi vuccati. ‘‘Tayo antā’’tiādīsu (dī. ni. 3.305) koṭṭhāse. ‘‘Iṅgha tāva suttantaṃ vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu, suttante okāsaṃ kārāpetvā’’ti (pāci. 442) ca ādīsu padapūraṇe. ‘‘Gāmantaṃ vā osaṭo (pārā. 409-410; cūḷava. 343) gāmantasenāsana’’ntiādīsu (pārā. aṭṭha. 2.410) samīpe. Svāyamidha koṭṭhāse vattatīti ayameko koṭṭhāsoti.

61. Trong câu kệ thứ bảy, (câu) mantā là sự chỉ định do sự lược bỏ mẫu tự ‘ya’, hoặc đây là sở dụng cách trong ý nghĩa của tác nhân cách. Do đó, ngài đã nói: “tāya ubho ante viditvā – do trí tuệ ấy biết được cả hai cực đoan.” Phassavasena nibbattattā (do duyên xúc mà được sanh khởi) là do được sanh khởi bởi sự tiếp xúc lẫn nhau trong sự thành tựu của từng cặp đôi, và do sự sanh khởi từ xúc theo thứ tự này: “phassapaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jātī – do duyên xúc nên có ái, do duyên ái nên có thủ, do duyên thủ nên có hữu, do duyên hữu nên có sanh,” nên được nói là thân này được sanh khởi do duyên xúc. Ở đây, trong câu eko anto (một cực đoan), từ anta này được thấy trong các ý nghĩa là: bên trong (anta), nội phần (abbhantara), ranh giới (mariyāda), thấp hèn (lāmaka), sự không có (abhāva), phần (koṭṭhāsa), từ đệm (padapūraṇa), và gần (samīpa), v.v... Thật vậy, trong các câu như: “Antapūro udarapūro – đầy bên trong, đầy bụng,” từ anta có nghĩa là bên trong. Trong các câu như: “Caranti loke parivārachannā anto asuddhā, bahi sobhamānā – được tùy tùng bao quanh đi trong thế gian, bên trong không trong sạch, bên ngoài tỏ ra đẹp đẽ,” (từ anta) có nghĩa là nội phần. Trong các câu như: “Kāyabandhanassa anto jīrati – bị mòn bên trong dây thắt lưng,” “sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā – vị ấy đến ranh giới của thảm cỏ xanh hoặc ranh giới của con đường hoặc ranh giới của tảng đá hoặc ranh giới của mé nước,” (từ anta) có nghĩa là ranh giới. Trong các câu như: “Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ – này các Tỳ khưu, đây là nghề sinh sống thấp hèn,” (từ anta) có nghĩa là thấp hèn. Trong các câu như: “Esevanto dukkhassā – đây là sự chấm dứt của khổ,” (từ anta) có nghĩa là sự không có. Thật vậy, sự tổng hợp của tất cả các duyên là sự không có của khổ, cũng được gọi là điểm tận cùng (koṭi). Trong các câu như: “Tayo antā – ba phần,” (từ anta) có nghĩa là phần. Và trong các câu như: “Iṅgha tāva suttantaṃ vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu, suttante okāsaṃ kārāpetvā – nào, trước tiên ngươi hãy học thuộc lòng kinh, kệ, hoặc Vi Diệu Pháp, sau khi đã xin phép về các kinh,” (từ anta) có nghĩa là từ đệm. Trong các câu như: “Gāmantaṃ vā osaṭo – đã đi xuống gần làng,” “gāmantasenāsanaṃ – chỗ ở gần làng,” (từ anta) có nghĩa là gần. Từ này ở đây được dùng trong ý nghĩa là phần. Do đó, đây là một phần.

Santo paramatthato vijjamāno dhammasamūhoti sakkāyo, pañcupādānakkhandhā. Tenāha ‘‘tebhūmakavaṭṭa’’nti. Sesamettha suviññeyyameva.

Tự thân (sakkāya) là tập hợp các pháp đang hiện hữu theo nghĩa chân đế, (chính là) năm thủ uẩn. Do đó, ngài đã nói: “tebhūmakavaṭṭaṃ – vòng luân hồi trong ba cõi.” Phần còn lại ở đây là dễ hiểu.

Majjhesuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về kinh Majjhe đã kết thúc.

8. Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā

8. Phần giải về kinh Purisindriyañāṇa (Trí về các căn của người).

62. Aṭṭhame nibbattivasena apāyasaṃvattaniyena vā kammunā apāyesu niyuttoti āpāyiko nerayikoti etthāpi eseva nayo. Avīcimhi uppajjitvā tattha āyukappasaññitaṃ antarakappaṃ tiṭṭhatīti kappaṭṭho. Nirayūpapattipariharaṇavasena tikicchituṃ asakkuṇeyyoti atekiccho. Akhaṇḍānīti ekadesenapi akhaṇḍitāni. Bhinnakālato paṭṭhāya bījaṃ bījatthāya na upakappati. Apūtīnīti udakatemanena apūtikāni. Pūtikañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. Avātātapahatānīti vātena ca ātapena ca na hatāni nirojataṃ na pāpitāni. Nirojañhi kasaṭaṃ bījaṃ bījatthāya na upakappati. ‘‘Sārādānī’’ti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ katvā pāḷiyaṃ ‘‘sāradānī’’ti vuttanti āha ‘‘sārādānī’’ti. Taṇḍulasārassa ādānato sārādāni, gahitasārāni patiṭṭhitasārāni. Nissarañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. Sukhasayitānīti cattāro māse koṭṭhe pakkhittaniyāmeneva sukhasayitāni suṭṭhu sannicitāni. Maṇḍakhetteti ūsakhārādidosehi aviddhaste sārakkhette. Abhidoti abhi-saddena samānatthanipātapadanti āha ‘‘abhiaḍḍharatta’’nti. Natthi etassa bhidāti vā abhido. ‘‘Abhidaṃ aḍḍharatta’’nti vattabbe upayogatthe paccattavacanaṃ. Aḍḍharattanti [Pg.136] ca accantasaṃyogavacanaṃ, bhummatthe vā. Tasmā abhido aḍḍharattanti abhinne aḍḍharattasamayeti attho. Puṇṇamāsiyañhi gaganamajjhassa purato vā pacchato vā cande ṭhite aḍḍharattasamayo bhinno nāma hoti, majjhe eva pana ṭhite abhinno nāma.

62. Trong câu kệ thứ tám, āpāyiko nerayiko (người thuộc cảnh khổ, người thuộc địa ngục) là người bị ràng buộc trong các cảnh khổ do nghiệp dẫn đến tái sanh hoặc do sự sanh khởi. Ở đây, cũng là phương pháp tương tự. Kappaṭṭho (tồn tại một kiếp) là người sau khi sanh vào địa ngục Avīci, tồn tại ở đó một antarakappa (trung kiếp) được gọi là āyukappa (kiếp tuổi thọ). Atekiccho (không thể cứu chữa) là người không thể được cứu chữa bằng cách ngăn ngừa sự tái sanh vào địa ngục. Akhaṇḍāni (không bị bể) là không bị bể dù chỉ một phần. Hạt giống kể từ lúc bị bể thì không thích hợp cho mục đích gieo trồng. Apūtīni (không bị thối) là không bị thối do ngấm nước. Hạt giống bị thối thì không thích hợp cho mục đích gieo trồng. Avātātapahatāni (không bị hư hại do gió và nắng) là không bị hư hại, không bị làm cho mất nhựa sống do gió và nắng. Hạt giống bị hư, mất nhựa sống thì không thích hợp cho mục đích gieo trồng. Ngài nói “sārādāni” để giải thích rằng trong Pāli, từ “sāradāni” được nói sau khi đã làm cho mẫu tự ‘ā’ thành âm ngắn, trong khi đáng lẽ phải là “sārādāni”. Sārādāni là do sự hấp thụ tinh chất của hạt gạo, đã hấp thụ tinh chất, đã có tinh chất được thiết lập. Hạt giống không có tinh chất thì không thích hợp cho mục đích gieo trồng. Sukhasayitāni (được cất giữ tốt) là được cất giữ tốt, được tích trữ kỹ lưỡng theo cách được cho vào kho trong bốn tháng. Maṇḍakhette (trong thửa ruộng tốt) là trong thửa ruộng màu mỡ, không bị hư hại bởi các khiếm khuyết như mặn, phèn, v.v... Abhidoti (không bị phân chia) là một bất biến từ có cùng ý nghĩa với tiếp đầu ngữ abhi-. Ngài nói “abhiaḍḍharattaṃ” (đúng nửa đêm). Hoặc abhido là do không có sự phân chia của nó. Trong khi đáng lẽ phải là “abhidaṃ aḍḍharattaṃ”, đây là sở dụng cách trong ý nghĩa của sự sử dụng. Và aḍḍharattaṃ là ý nghĩa của sự liên tục tuyệt đối, hoặc trong ý nghĩa của địa điểm cách. Do đó, abhido aḍḍharattanti có nghĩa là vào thời điểm nửa đêm không bị phân chia. Thật vậy, vào ngày rằm, khi mặt trăng ở phía trước hoặc phía sau thiên đỉnh, thời điểm nửa đêm được gọi là bị phân chia, nhưng khi nó ở ngay giữa thì được gọi là không bị phân chia.

Suppabuddhasunakkhattādayoti ettha (dha. pa. aṭṭha. 2.127 suppabuddhasakyavatthu) suppabuddho kira sākiyo ‘‘mama dhītaraṃ chaḍḍetvā nikkhanto, mama puttaṃ pabbājetvā tassa veriṭṭhāne ṭhito cā’’ti imehi dvīhi kāraṇehi satthari āghātaṃ bandhitvā ekadivasaṃ ‘‘na dāni nimantitaṭṭhānaṃ gantvā bhuñjituṃ dassāmī’’ti gamanamaggaṃ pidahitvā antaravīthiyaṃ suraṃ pivanto nisīdi. Athassa satthari bhikkhusaṅghaparivute taṃ ṭhānaṃ āgate ‘‘satthā āgato’’ti ārocesuṃ. So āha – ‘‘purato gacchāti tassa vadetha, nāyaṃ mayā mahallakataro, nāssa maggaṃ dassāmī’’ti. Punappunaṃ vuccamānopi tatheva nisīdi. Satthā mātulassa santikā maggaṃ alabhitvā tatova nivatti. Sopi carapurisaṃ pesesi – ‘‘gaccha tassa kathaṃ sutvā ehī’’ti. Satthāpi nivattanto sitaṃ katvā ānandattherena – ‘‘ko nu kho, bhante, sitapātukamme paccayo’’ti puṭṭho āha – ‘‘passasi, ānanda, suppabuddha’’nti. Passāmi, bhante. Bhāriyaṃ tena kammaṃ kataṃ mādisassa buddhassa maggaṃ adentena, ito sattame divase heṭṭhāpāsāde pāsādamūle pathaviyā pavisissatī’’ti ācikkhi.

Ở đây, trong câu Suppabuddhasunakkhattādayo (Suppabuddha, Sunakkhatta, v.v...), nghe nói rằng người dòng Sākya tên là Suppabuddha đã ôm lòng oán hận đối với đức Thế Tôn vì hai lý do này: “Vị ấy đã ra đi sau khi ruồng bỏ con gái của ta, và đã cho con trai của ta xuất gia rồi đứng ở vị trí kẻ thù của nó.” Một hôm, với ý nghĩ: “Bây giờ, ta sẽ không cho phép đi đến nơi đã được thỉnh mời để dùng bữa,” ông ta đã chặn đường đi và ngồi uống rượu ở giữa đường. Bấy giờ, khi đức Thế Tôn được hội chúng Tỳ khưu vây quanh đi đến nơi ấy, người ta đã báo cho ông ta rằng: “Đức Thế Tôn đã đến.” Ông ta nói: “Hãy nói với vị ấy là hãy đi về phía trước. Vị này không lớn tuổi hơn ta, ta sẽ không nhường đường cho vị ấy.” Dù được nói đi nói lại nhiều lần, ông ta vẫn ngồi y như thế. Đức Thế Tôn, không nhận được sự nhường đường từ người cậu, đã quay trở lại từ nơi đó. Ông ta cũng đã sai một gián điệp đi: “Hãy đi nghe lời nói của vị ấy rồi trở lại.” Đức Thế Tôn trong khi quay trở lại đã mỉm cười. Khi được trưởng lão Ānanda hỏi: “Bạch ngài, đâu là nhân duyên của việc mỉm cười?” Ngài đã nói: “Này Ānanda, ngươi có thấy Suppabuddha không?” “Bạch ngài, con có thấy.” “Nghiệp nặng đã được ông ta tạo ra do việc không nhường đường cho một vị Phật như ta. Vào ngày thứ bảy kể từ hôm nay, ở tầng dưới của cung điện, tại chân cung điện, ông ta sẽ bị đất rút.”

Sunakkhattopi (ma. ni. aṭṭha. 1.147) pubbe bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ pucchi. Athassa bhagavā kathesi. So dibbacakkhuṃ nibbattetvā ālokaṃ vaḍḍhetvā olokento devaloke nandanavanacittalatāvanaphārusakavanamissakavanesu dibbasampattiṃ anubhavamāne devaputte ca devadhītaro ca disvā – ‘‘etesaṃ evarūpāya attabhāvasampattiyā ṭhitānaṃ kira madhuro nu kho saddo bhavissatī’’ti saddaṃ sotukāmo hutvā dasabalaṃ upasaṅkamitvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchi. Bhagavā panassa – ‘‘dibbasotadhātussa upanissayo natthī’’ti ñatvā parikammaṃ na kathesi. Na hi buddhā yaṃ na bhavissati, tassa parikammaṃ kathenti. So bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi – ‘‘ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ paṭhamaṃ dibbacakkhuparikammaṃ pucchiṃ, so mayhaṃ ‘sampajjatu vā mā vā sampajjatū’ti kathesi. Ahaṃ pana paccattapurisakārena taṃ nibbattetvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchiṃ, taṃ me na kathesi. Addhā evaṃ [Pg.137] hoti ‘ayaṃ rājapabbajito dibbacakkhuñāṇaṃ nibbattetvā, dibbasotañāṇaṃ nibbattetvā, cetopariyakammañāṇaṃ nibbattetvā, āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ nibbattetvā, mayā samasamo bhavissatī’ti issāmacchariyavasena mayhaṃ na kathetī’’ti bhiyyoso āghātaṃ bandhitvā kāsāyāni chaḍḍetvā gihibhāvaṃ patvāpi na tuṇhībhūto vihāsi. Dasabalaṃ pana asatā tucchena abbhācikkhitvā apāyūpago ahosi. Tampi bhagavā byākāsi. Vuttañhetaṃ – ‘‘evampi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto mayā vuccamāno apakkameva imasmā dhammavinayā, yathā taṃ āpāyiko’’ti (dī. ni. 3.6). Tena vuttaṃ ‘‘aparepi suppabuddhasunakkhattādayo bhagavatā ñātāvā’’ti. Ādi-saddena kokālikādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

Sunakkhatta (ma. ni. aṭṭha. 1.147) trước kia đã đến hầu đức Thế Tôn và hỏi về pháp thực hành thiên nhãn. Khi ấy, đức Thế Tôn đã thuyết giảng cho vị ấy. Vị ấy đã làm phát sanh thiên nhãn, đã khuếch đại ánh sáng và khi nhìn vào cõi trời, đã thấy các thiên tử và thiên nữ đang hưởng thụ thiên sản ở các khu vườn Nandana, Cittalatā, Phārusaka, và Missaka. (Vị ấy nghĩ rằng:) “Đối với những vị đang có được sự thành tựu về thân thể như thế này, chắc hẳn âm thanh phải ngọt ngào lắm thay.” Do muốn được nghe âm thanh, vị ấy đã đến hầu đức Thập Lực và hỏi về pháp thực hành thiên nhĩ thông. Tuy nhiên, đức Thế Tôn do biết rằng: “Vị này không có duyên trợ thành cho thiên nhĩ thông,” nên đã không thuyết giảng về pháp thực hành. Thật vậy, các đức Phật không thuyết giảng về pháp thực hành đối với điều sẽ không xảy ra. Vị ấy đã ôm lòng oán hận đối với đức Thế Tôn và đã suy nghĩ rằng: “Trước tiên, ta đã hỏi sa-môn Gotama về pháp thực hành thiên nhãn, vị ấy đã thuyết giảng cho ta, (nghĩ rằng) ‘Nó có thành tựu hay không thành tựu cũng được.’ Tuy nhiên, ta đã tự mình nỗ lực làm cho nó phát sanh và đã hỏi về pháp thực hành thiên nhĩ thông, vị ấy đã không thuyết giảng cho ta. Chắc chắn là như vầy: ‘Vị này là người xuất gia từ dòng dõi vương tộc, sau khi làm phát sanh thiên nhãn thông, làm phát sanh thiên nhĩ thông, làm phát sanh tha tâm thông, làm phát sanh lậu tận thông, sẽ trở nên ngang bằng với ta.’ Do ganh tỵ và bỏn xẻn, vị ấy đã không thuyết giảng cho ta.” Do ôm lòng oán hận hơn nữa, vị ấy đã vứt bỏ y ca-sa, trở về đời sống tại gia mà cũng không sống trong im lặng. Vị ấy đã phỉ báng đức Thập Lực bằng điều không thật, trống rỗng và đã trở thành người sanh vào đường ác. Đức Thế Tôn cũng đã thọ ký về điều ấy. Điều này đã được nói đến: “Này Bhaggava, cũng vậy, Sunakkhatta con trai của dòng Licchavi, khi được Như Lai nói đến, đã rời khỏi Pháp và Luật này, giống như người sẽ sanh vào đường ác vậy.” (dī. ni. 3.6). Do đó, đã được nói rằng: “Những người khác như Suppabuddha, Sunakkhatta, v.v... đã được đức Thế Tôn biết đến.” Cần phải hiểu rằng từ “v.v...” (ādi) bao gồm cả Kokālika và những người khác.

Susīmo paribbājakoti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.70) evaṃnāmako vedaṅgesu kusalo paṇḍito paribbājako. Aññatitthiyā hi parihīnalābhasakkārasilokā ‘‘samaṇo gotamo na jātigottādīni ārabbha lābhaggappatto jāto, kaviseṭṭho panesa uttamakavitāya sāvakānaṃ bandhaṃ bandhitvā deti. Te taṃ uggaṇhitvā upaṭṭhākānaṃ upanisinnakathampi anumodanampi sarabhaññampīti evamādīni kathenti. Te tesaṃ pasannānaṃ lābhaṃ upasaṃharanti. Sace mayaṃ yaṃ samaṇo gotamā jānāti, tato thokaṃ jāneyyāma, attano samayaṃ tattha pakkhipitvā mayampi upaṭṭhākānaṃ katheyyāma. Tato etehi lābhitarā bhaveyyāma. Ko nu kho samaṇassa gotamassa santike pabbajitvā khippameva uggaṇhituṃ sakkhissatī’’ti evaṃ cintetvā ‘‘susimo paṭibalo’’ti disvā upasaṅkamitvā evamāhaṃsu ‘‘ehi tvaṃ, āvuso susīma, samaṇe gotame brahmacariyaṃ cara, tvaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā amhe vāceyyāsi, taṃ mayaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā gihīnaṃ bhāsissāma, evaṃ mayampi sakkatā bhavissāma garukatā mānitā pūjitā lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti (saṃ. ni. 2.70).

Du sĩ Susīma (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.70) là một du sĩ có tên như vậy, là bậc hiền trí, thông thạo các kinh Vệ-đà. Thật vậy, các du sĩ ngoại đạo khác bị suy giảm về lợi lộc, danh vọng, và tiếng tăm (đã nghĩ rằng): “Sa-môn Gotama không phải đạt được đỉnh cao lợi lộc do dựa vào dòng dõi, gia tộc, v.v... nhưng vị này là thi sĩ bậc nhất, đã sáng tác những bài kệ tuyệt vời cho các đệ tử. Họ học thuộc lòng những bài kệ ấy rồi thuyết giảng cho các thí chủ, nào là pháp thoại khi ngồi gần, nào là lời tùy hỷ, nào là việc đọc tụng, v.v... Họ nhận được lợi lộc từ những người có đức tin ấy. Nếu chúng ta biết được một chút về những gì sa-môn Gotama biết, chúng ta sẽ thêm vào đó giáo lý của mình rồi cũng sẽ thuyết giảng cho các thí chủ. Khi ấy, chúng ta sẽ có được nhiều lợi lộc hơn những vị này. Ai có thể xuất gia nơi sa-môn Gotama và nhanh chóng học thuộc lòng (giáo pháp)?” Sau khi suy nghĩ như vậy và thấy rằng “Susīma có khả năng,” họ đã đến gần và nói như sau: “Này hiền giả Susīma, hãy đến, hãy thực hành phạm hạnh nơi sa-môn Gotama. Sau khi hiền giả học thuộc lòng giáo pháp, hãy dạy lại cho chúng tôi. Sau khi chúng tôi học thuộc lòng giáo pháp ấy, chúng tôi sẽ thuyết giảng cho các hàng tại gia. Như vậy, chúng tôi cũng sẽ được tôn trọng, kính nể, quý mến, tôn sùng, và sẽ nhận được y phục, vật thực khất thực, chỗ ở, và dược phẩm trị bệnh.” (saṃ. ni. 2.70).

Atha susīmo paribbājako tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā yenānando tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Thero ca taṃ ādāya bhagavantaṃ [Pg.138] upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocesi. Bhagavā pana cintesi ‘‘ayaṃ paribbājako titthiyasamaye ‘ahaṃ pāṭiekko satthā’ti paṭijānamāno carati, ‘idheva maggabrahmacariyaṃ carituṃ icchāmī’ti kira vadati, kiṃ nu kho mayi pasanno, udāhu mayhaṃ vā mama sāvakānaṃ dhammakathāya pasanno’’ti. Athassa ekaṭṭhānepi pasādābhāvaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ mama sāsane ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, itissa āgamanaṃ aparisuddhaṃ, nipphatti nu kho kīdisā’’ti olokento ‘‘kiñcāpi ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, katipāheneva pana ghaṭetvā arahattaṃ gaṇhissatī’’ti ñatvā ‘‘tenahānanda, susīmaṃ pabbājethā’’ti āha. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘evaṃ bhagavatā ko ñāto? Susīmo paribbājako’’ti.

Khi ấy, du sĩ Susīma sau khi chấp nhận lời của họ đã đi đến nơi trưởng lão Ānanda, sau khi đến gần đã xin xuất gia. Và vị trưởng lão đã dẫn vị ấy đến hầu đức Thế Tôn và trình báo sự việc ấy. Tuy nhiên, đức Thế Tôn đã suy nghĩ rằng: “Vị du sĩ này, trong giáo lý ngoại đạo, đã đi đây đó và tự nhận rằng ‘Ta là một vị đạo sư riêng biệt.’ Nghe nói vị ấy nói rằng ‘Tôi muốn thực hành phạm hạnh trong giáo pháp này.’ Liệu vị ấy có đức tin nơi ta, hay có đức tin nơi pháp thoại của ta hoặc của các đệ tử ta chăng?” Khi ấy, do biết được rằng vị ấy không có đức tin ở bất cứ điểm nào, (Ngài suy nghĩ:) “Vị này xuất gia trong giáo pháp của ta với ý định ‘Ta sẽ trộm pháp.’ Như vậy, sự đến của vị này là không trong sạch. Nhưng kết quả sẽ như thế nào?” Khi quán xét, Ngài biết rằng: “Mặc dù vị này xuất gia với ý định ‘Ta sẽ trộm pháp,’ nhưng chỉ trong vài ngày, sau khi nỗ lực, vị ấy sẽ chứng đắc A-la-hán quả.” (Vì thế,) Ngài đã nói: “Này Ānanda, vậy thì hãy cho Susīma xuất gia.” Liên quan đến điều ấy, đã được nói rằng: “Như vậy, ai đã được đức Thế Tôn biết đến? Du sĩ Susīma.”

Santatimahāmattoti (dha. pa. aṭṭha. 2.141 santatimahāmattavatthu) so kira ekasmiṃ kāle rañño pasenadissa paccantaṃ kupitaṃ vūpasametvā āgato. Athassa rājā tuṭṭho satta divasāni rajjaṃ datvā ekaṃ naccagītakusalaṃ itthiṃ adāsi. So satta divasāni surāmadamatto hutvā sattame divase sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito hatthikkhandhavaragato nahānatitthaṃ gacchanto satthāraṃ piṇḍāya pavisantaṃ dvārantare disvā hatthikkhandhavaragatova sīsaṃ cāletvā vandi. Satthā sitaṃ katvā ‘‘ko nu kho, bhante, sitapātukaraṇe hetū’’ti ānandattherena puṭṭho sitakāraṇaṃ ācikkhanto āha – ‘‘passasi, ānanda, santatimahāmattaṃ, ajjeva sabbābharaṇappaṭimaṇḍito mama santikaṃ āgantvā cātuppadikagāthāvasāne arahattaṃ patvā parinibbāyissatī’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ ko ñāto bhagavatāti? Santatimahāmatto’’ti.

Santatimahāmattoti (vị đại thần Santati) (dha. pa. aṭṭha. 2.141 santatimahāmattavatthu - câu chuyện về vị đại thần Santati). Tương truyền, vào một thời nọ, vị ấy đã đi dẹp yên vùng biên địa bị nhiễu loạn của đức vua Pasenadi rồi trở về. Khi ấy, đức vua hài lòng đã ban cho vị ấy vương quyền trong bảy ngày và một người phụ nữ giỏi ca múa. Vị ấy đã say sưa rượu mạnh trong bảy ngày, vào ngày thứ bảy, trong lúc được trang hoàng với tất cả đồ trang sức, ngự trên lưng con voi quý, đi đến bến tắm, đã nhìn thấy đức Thế Tôn đang đi vào ở khoảng cổng thành để khất thực, và trong khi đang ngự trên lưng con voi quý, vị ấy đã cúi đầu đảnh lễ. Đức Thế Tôn đã mỉm cười. Khi được trưởng lão Ānanda hỏi: “Bạch ngài, đâu là nhân duyên của việc mỉm cười?”, trong khi giải thích lý do mỉm cười, ngài đã nói rằng: “Này Ānanda, ngươi có thấy vị đại thần Santati không? Chính hôm nay, trong khi được trang hoàng với tất cả đồ trang sức, vị ấy sẽ đi đến gần ta, vào lúc kết thúc bài kệ bốn câu, sẽ đắc quả A-la-hán và sẽ tịch diệt.” Do đó, điều này được nói đến: “Như vậy, ai là người đã được đức Thế Tôn biết đến? Chính là vị đại thần Santati.”

Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Purisindriyañāṇa (Tri về Căn của Người) đã kết thúc.

9. Nibbedhikasuttavaṇṇanā

9. Phần giải thích kinh Nibbedhika (Xuyên Thấu).

63. Navame parihāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattati, tassa vā kāraṇabhāvaṃ upagacchatīti pariyāyoti idha kāraṇaṃ vuttanti āha ‘‘nibbijjhanakāraṇa’’nti.

63. Ở trường hợp thứ chín, (từ) parihāyati có nghĩa là đang vận hành sau khi đã nắm giữ quả của chính nó, hoặc (từ ấy) có nghĩa là trở thành nguyên nhân cho điều ấy. Do đó, ở đây pariyāyo được nói là nguyên nhân. Vì thế, ngài đã nói là “nibbijjhanakāraṇan”ti (nguyên nhân của sự xuyên thấu).

‘‘Anujānāmi[Pg.139], bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti (saṃ. ni. 1.4) ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; khu. pā. 3.dvattiṃsākāro), kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi esova adhippetoti āha ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Kāmarāgassa saṃyojanassa paccayabhāvena vatthukāmesupi bandhanaṭṭho rāsaṭṭho vā guṇaṭṭho daṭṭhabbo. Cakkhuviññeyyāti vā cakkhuviññāṇataṃdvārikaviññāṇehi jānitabbā. Sotaviññeyyātiādīsupi eseva nayo. Iṭṭhārammaṇabhūtāti sabhāveneva iṭṭhārammaṇajātikā, iṭṭhārammaṇabhāvaṃ vā pattā. Kamanīyāti kāmetabbā. Manavaḍḍhanakāti manoharā. Etena parikappanatopi iṭṭhārammaṇabhāvaṃ saṅgaṇhāti. Piyajātikāti piyāyitabbasabhāvā. Kāmūpasañhitāti kāmarāgena upecca sambandhanīyā sambandhā kātabbā. Tenāha ‘‘ārammaṇaṃ katvā’’tiādi. Saṅkapparāgoti vā subhādivasena saṅkappitavutthamhi uppannarāgo. Evamettha vatthukāmaṃ paṭikkhipitvā kilesakāmo vutto tasseva vasena tesampi kāmabhāvasiddhito, kilesakāmassapi iṭṭhavedanā diṭṭhādisampayogabhedena pavattiākārabhedena ca atthi vicittakāti tato visesetuṃ ‘‘citravicitrārammaṇānī’’ti āha, nānappakārāni rūpādiārammaṇānīti attho.

Trong câu: “Này các tỳ khưu, ta cho phép y tăng-già-lê hai lớp đối với các loại vải mới,” ở đây, guṇa có nghĩa là lớp. Trong câu: “Thời gian trôi qua, đêm ngày lướt tới, các giai đoạn của tuổi tác tuần tự từ bỏ (chúng sanh)” (saṃ. ni. 1.4), ở đây, guṇa có nghĩa là giai đoạn. Trong câu: “Vật cúng dường được mong đợi (quả) gấp trăm lần” (ma. ni. 3.379), ở đây, (guṇa) có nghĩa là quả báu. Trong các câu: “Antaṃ antaguṇaṃ (ruột và màng ruột) (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; khu. pā. 3.dvattiṃsākāro), kayirā mālāguṇe bahū (người ta có thể kết nhiều vòng hoa)” (dha. pa. 53), ở đây, guṇa có nghĩa là sự trói buộc. Ở đây cũng vậy, chính ý nghĩa này được chủ trương. Vì thế, ngài đã nói: “guṇā (các dục) do bởi ý nghĩa là sự trói buộc.” Do bởi là điều kiện cho kiết sử tham ái dục, nên ngay cả trong các dục trưởng dưỡng, guṇa cần được hiểu là có ý nghĩa trói buộc hoặc ý nghĩa là giai đoạn. Cakkhuviññeyyāti (được nhận biết bởi nhãn) hoặc là được biết bởi nhãn thức và các thức tương ưng với môn ấy. Ở các câu sotaviññeyyāti (được nhận biết bởi nhĩ), v.v… cũng có phương pháp tương tự. Iṭṭhārammaṇabhūtāti (là đối tượng đáng hài lòng) là có bản chất là đối tượng đáng hài lòng tự bản chất, hoặc đã đạt đến trạng thái là đối tượng đáng hài lòng. Kamanīyāti (đáng khao khát) là nên được khao khát. Manavaḍḍhanakāti (làm tăng trưởng ý) là làm vui thích tâm. Do đó, (từ này) bao gồm cả trạng thái là đối tượng đáng hài lòng do bởi sự tưởng tượng. Piyajātikāti (có bản chất đáng yêu) là có tự tánh nên được yêu mến. Kāmūpasañhitāti (liên hệ đến dục) là nên được liên kết, nên được tạo sự liên kết một cách gần gũi với tham ái dục. Do đó, ngài đã nói: “sau khi đã lấy làm đối tượng,” v.v… Hoặc saṅkapparāgo (tham ái trong sự suy tầm) là lòng tham đã sanh khởi ở trong đối tượng được suy tầm theo các phương diện là tịnh, v.v… Như vậy, ở đây, sau khi đã loại bỏ dục trưởng dưỡng, dục phiền não được nói đến do bởi sự thành tựu về trạng thái dục của các pháp ấy chính là do năng lực của dục phiền não ấy. Và do bởi dục phiền não cũng có sự đa dạng do bởi sự khác biệt về sự tương ưng với thọ khả ý, với tà kiến, v.v… và do bởi sự khác biệt về cách thức diễn tiến, nên để phân biệt với điều ấy, ngài đã nói: “citravicitrārammaṇānī (các đối tượng đa dạng và khác nhau),” có nghĩa là các đối tượng thuộc các loại khác nhau là sắc, v.v…

Athettha dhīrā vinayanti chandanti atha etesu ārammaṇesu dhitisampannā paṇḍitā chandarāgaṃ vinayanti.

Athettha dhīrā vinayanti chandanti (kế đó, ở đây, các bậc trí dẹp bỏ lòng tham muốn) có nghĩa là: Kế đó, đối với các đối tượng này, các bậc hiền trí có đầy đủ sự kiên trì dẹp bỏ lòng tham ái dục.

Tajjātikanti taṃsabhāvaṃ, atthato pana tassa kāmassa anurūpanti vuttaṃ hoti. Puññassa bhāgo puññabhāgo, puññakoṭṭhāso. Tena nibbatto, tattha vā bhavoti puññabhāgiyo. Apuññabhāgiyoti etthāpi eseva nayo. Vipākoyeva vepakkanti āha ‘‘vohāravipāka’’nti.

Tajjātikanti (thuộc loại ấy) có nghĩa là có tự tánh ấy. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, điều được nói là: “Tương xứng với dục ấy.” Puññassa bhāgo (phần của phước) là puññabhāgo (phần phước), là thành phần phước. Do điều ấy tạo ra, hoặc hiện hữu ở trong ấy nên là puññabhāgiyo (thuộc phần phước). Ở câu apuññabhāgiyoti (thuộc phần phi phước) cũng có phương pháp tương tự. Vepakkanti (quả dị thục) chính là quả. Vì thế, ngài đã nói: “vohāravipākan”ti (quả dị thục theo quy ước).

Sabbasaṅgāhikāti kusalākusalasādhāraṇā. Saṃvidahanacetanāti sampayuttadhammesu saṃvidahanalakkhaṇā cetanā. Urattāḷinti uraṃ tāḷetvā[Pg.140]. Ekapadanti ekapadacitaṃ mantaṃ. Tenāha ‘‘ekapadamantaṃ vā’’tiādi.

Sabbasaṅgāhikāti (bao gồm tất cả) là thông thường cho thiện và bất thiện. Saṃvidahanacetanāti (tư sắp đặt) là tác ý có trạng thái sắp đặt ở trong các pháp tương ưng. Urattāḷinti (đập ngực) là sau khi đã đập ngực. Ekapadanti (một từ) là câu thần chú được cấu thành bởi một từ. Do đó, ngài đã nói: “hoặc là câu thần chú một từ,” v.v…

Nibbedhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Nibbedhika (Xuyên Thấu) đã kết thúc.

10. Sīhanādasuttavaṇṇanā

10. Phần giải thích kinh Sīhanāda (Tiếng Rống Sư Tử).

64. Dasame tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Nanu cetāni sāvakānampi ekaccāni uppajjantīti? Kāmaṃ uppajjanti, yādisāni pana buddhānaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇādīni, na tādisāni tadaññesaṃ kadāci uppajjantīti aññehi asādhāraṇāni. Imameva hi yathāvuttaṃ lesaṃ apekkhitvā sādhāraṇabhāvato āsayānusayañāṇādīsu eva asādhāraṇasamaññā niruḷhā. Yathā pubbabuddhānaṃ balāni puññassa sampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānīti vā tathāgatabalāni. Usabhassa idaṃ āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ. Pamukhanādanti seṭṭhanādaṃ. Paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañcāti ettha paññāya pabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ. Karuṇāya pabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkarato paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññātakoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaññeva orasañāṇaṃ.

64. Trong phần thứ mười, tathāgatabalāni (các năng lực của Như Lai) là các năng lực chỉ riêng của Như Lai, không chung với những người khác. Chẳng phải một số năng lực này cũng sanh khởi nơi các vị Thinh văn hay sao? Dù chúng có sanh khởi, nhưng các trí như trí về xứ và phi xứ của các đức Phật thì không bao giờ sanh khởi tương tự như vậy nơi những người khác, do đó chúng là không chung với những người khác. Thật vậy, chính vì xem xét đến lý do đã được nói đến này, do tính chất chung, mà danh xưng 'không chung' đã được xác lập chỉ đối với các trí như trí về khuynh hướng và tùy miên. Hoặc, như các năng lực của các đức Phật trong quá khứ đã đến do sự thành tựu của phước báu, cũng vậy, các năng lực đã đến như vậy (tathā āgatabalāni) nên gọi là các năng lực của Như Lai (tathāgatabalāni). Đây là āsabhaṃ (vị trí của bậc Ngưu vương), là vị trí tối thượng. Pamukhanādaṃ (tiếng rống của bậc lãnh đạo) là tiếng rống tối thượng. Về paṭivedhañāṇa (trí thâm nhập) và desanāñāṇa (trí thuyết pháp), ở đây, trí thâm nhập được tuệ tạo ra, mang lại thánh quả cho chính mình. Trí thuyết pháp được lòng bi tạo ra, mang lại thánh quả cho các vị Thinh văn. Trong đó, trí thâm nhập có hai loại: đang sanh khởi và đã sanh khởi. Thật vậy, nó được gọi là đang sanh khởi từ lúc xuất gia cho đến đạo A-la-hán, và được gọi là đã sanh khởi vào khoảnh khắc của quả. Nó được gọi là đang sanh khởi từ cõi trời Đâu-suất cho đến đạo A-la-hán tại Bồ-đề tòa, và được gọi là đã sanh khởi vào khoảnh khắc của quả. Nó được gọi là đang sanh khởi từ thời đức Phật Nhiên Đăng cho đến đạo A-la-hán, và được gọi là đã sanh khởi vào khoảnh khắc của quả. Trí thuyết pháp cũng có hai loại: đang diễn tiến và đã diễn tiến. Thật vậy, nó được gọi là đang diễn tiến cho đến đạo Nhập lưu của ngài Aññāta Koṇḍañña, và được gọi là đã diễn tiến vào khoảnh khắc của quả. Trong hai trí ấy, trí thâm nhập là siêu thế, trí thuyết pháp là hiệp thế. Cả hai trí này đều không chung với những người khác, là trí tuệ đích thực của riêng các đức Phật.

Ṭhānañca ṭhānato pajānātīti kāraṇañca kāraṇato pajānāti. Yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Bhagavā ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ, ye ye dhammā yeyaṃ yeyaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhāna’’nti pajānanto ṭhānato aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti.

Câu 'Ngài biết xứ là xứ' có nghĩa là Ngài biết nguyên nhân là nguyên nhân. Bởi vì quả tồn tại ở đó, sanh khởi và diễn tiến tùy thuộc vào đó, nên nó được gọi là 'xứ' (ṭhāna). Đức Thế Tôn, khi biết rằng: 'Những pháp nào là nhân, là duyên cho sự sanh khởi của những pháp nào, đó là xứ. Những pháp nào không phải là nhân, không phải là duyên cho sự sanh khởi của những pháp nào, đó là phi xứ,' Ngài biết như thật xứ là xứ và phi xứ là phi xứ.

Samādiyantīti [Pg.141] samādānāni, tāni pana samādiyitvā katāni hontīti āha ‘‘samādiyitvā katāna’’nti. Kammameva vā kammasamādānanti etena ‘‘samādāna’’nti saddassa apubbatthābhāvaṃ dasseti muttagatasadde gatasaddassa viya. Gatīti nirayādigatiyo. Upadhīti attabhāvo. Kāloti kammassa vipaccanārahakālo. Payogoti vipākuppattiyā paccayabhūtā kiriyā.

Samādānāni (các sự thọ trì) là vì chúng được thọ trì (samādiyanti). Nhưng vì chúng được thực hiện sau khi đã thọ trì, nên nói là 'của những gì được làm sau khi đã thọ trì' (samādiyitvā katānaṃ). Hoặc, chính nghiệp là sự thọ trì nghiệp (kammasamādāna). Bằng cách này, ngài chỉ ra rằng từ 'samādāna' không có ý nghĩa mới, giống như từ 'gata' trong từ 'muttagata'. Gati (thú) là các cõi như địa ngục, v.v. Upadhi (sanh y) là sự hiện hữu của tự thân. Kālo (thời) là thời gian thích hợp để nghiệp trổ quả. Payogo (sự cố gắng) là hành động làm duyên cho sự sanh khởi của quả dị thục.

Catunnaṃ jhānānanti paccanīkajjhāpanaṭṭhena ārammaṇūpanijjhānaṭṭhena ca catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ. Catukkanayena hetaṃ vuttaṃ. Aṭṭhannaṃ vimokkhānanti ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ (ma. ni. 2.248; 3.312; dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209) aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ. Tiṇṇaṃ samādhīnanti savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ. Navannaṃ anupubbasamāpattīnanti paṭhamajjhānasamāpattiādīnaṃ navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Ettha ca paṭipāṭiyā aṭṭhannaṃ samādhītipi nāmaṃ, samāpattītipi cittekaggatāsabbhāvato, nirodhasamāpattiyā tadabhāvato na samādhīti nāmaṃ. Hānabhāgiyaṃ dhammanti appaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādipakkhandanaṃ. Visesabhāgiyaṃ dhammanti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādipakkhandanaṃ. Iti saññāmanasikārānaṃ kāmādidutiyajjhānādipakkhandanāni hānabhāgiyavisesabhāgiyadhammāti dassitāni. Tehi pana jhānānaṃ taṃsabhāvatā dhammasaddena vuttā. Tasmāti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati. Vodānanti paguṇatāsaṅkhātaṃ vodānaṃ. Tañhi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādīnaṃ adhigamassa paccayattā ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Ye pana ‘‘nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhānanti pāḷi natthī’’ti vadanti. Te ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti imāya pāḷiyaṃ (paṭṭhā. 1.1.417) paṭisedhetabbā.

Catunnaṃ jhānānanti (của bốn thiền) là của bốn thiền sắc giới, với ý nghĩa thiêu đốt các pháp đối nghịch và với ý nghĩa chuyên chú vào đề mục. Điều này được nói theo hệ thống bốn thiền. Aṭṭhannaṃ vimokkhānanti (của tám giải thoát) là của tám giải thoát bắt đầu bằng 'có sắc, thấy các sắc'. Tiṇṇaṃ samādhīnanti (của ba định) là của ba định bắt đầu bằng định có tầm có tứ. Navannaṃ anupubbasamāpattīnanti (của chín thiền chứng tuần tự) là của chín thiền chứng tuần tự bắt đầu bằng sự chứng đắc sơ thiền. Ở đây, theo thứ tự, tám thiền chứng cũng có tên là định (samādhi) và cũng có tên là thiền chứng (samāpatti) do có sự nhất tâm. Diệt thọ tưởng định (nirodhasamāpatti) không có tên là định do không có sự nhất tâm. Hānabhāgiyaṃ dhammaṃ (pháp thuộc phần thối thất) là sự hướng đến dục lạc, v.v., của tưởng và tác ý của người đã xuất khỏi sơ thiền, v.v., với các năng lực yếu kém. Visesabhāgiyaṃ dhammaṃ (pháp thuộc phần thắng tấn) là sự hướng đến nhị thiền, v.v., của tưởng và tác ý của người đã xuất khỏi sơ thiền, v.v., với các năng lực thuần thục. Như vậy, sự hướng đến dục lạc, v.v., và nhị thiền, v.v., của tưởng và tác ý được chỉ ra là các pháp thuộc phần thối thất và thắng tấn. Và bản chất của các thiền liên quan đến chúng được nói bằng từ 'pháp' (dhamma). Tasmā (do đó) là xem xét lại vấn đề vừa nói với tư cách là nguyên nhân. Vodānaṃ (sự trong sạch) là sự trong sạch được gọi là sự thuần thục. Nó được gọi là 'vuṭṭhāna' (sự xuất khởi) vì nó là duyên để chứng đắc nhị thiền, v.v., sau khi đã xuất khỏi sơ thiền, v.v. Những ai nói rằng: 'Không có kinh văn Pāli về sự xuất khỏi Diệt định để vào Quả định,' họ nên bị bác bỏ bằng đoạn kinh văn Pāli này: 'Đối với người xuất khỏi Diệt định, phi tưởng phi phi tưởng xứ là duyên cho Quả định bằng vô gián duyên.'

Sīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Sīhanāda đã chấm dứt.

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải Đại Phẩm đã chấm dứt.

7. Devatāvaggo

7. Phẩm Thiên Nhân

1-3. Anāgāmiphalasuttādivaṇṇanā

1-3. Chú giải kinh Anāgāmiphala, v.v.

65-67. Sattamassa [Pg.142] paṭhamādīni uttānatthāni. Tatiye abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ ābhisamācārikaṃ, vattappaṭipattivattaṃ. Tenāha ‘‘uttamasamācārabhūta’’ntiādi. Sekhapaṇṇattisīlanti sekhiyavasena paññattasīlaṃ.

65-67. Các kinh đầu tiên, v.v., của phần thứ bảy có ý nghĩa rõ ràng. Trong kinh thứ ba, abhisamācāre (trong sự hành xử cao thượng), ābhisamācārikaṃ (thuộc về sự hành xử cao thượng) là những gì thuộc về sự hành xử tối thượng, là bổn phận thực hành và hành xử. Do đó, ngài nói 'là sự hành xử tối thượng,' v.v. Sekhapaṇṇattisīlaṃ (giới được chế định cho bậc hữu học) là giới được chế định theo các học giới (sekhiya).

Anāgāmiphalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Anāgāmiphala, v.v., đã chấm dứt.

4-5. Saṅgaṇikārāmasuttādivaṇṇanā

4-5. Chú giải kinh Saṅgaṇikārāma, v.v.

68-69. Catutthe gaṇena saṅgaṇaṃ samodhānaṃ gaṇasaṅgaṇikā, sā āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti gaṇasaṅgaṇikārāmo. Saṅgaṇikāti vā sakaparisasamodhānaṃ. Gaṇoti nānājanasamodhānaṃ. Sesamettha suviññeyyameva. Pañcamaṃ uttānatthameva.

68-69. Trong kinh thứ tư, gaṇasaṅgaṇikā là sự tụ họp (samodhānaṃ), sự giao du (saṅgaṇaṃ) với hội chúng (gaṇena). Vị nào có sự ưa thích (ārāmo) trong đó với ý nghĩa là đáng để ưa thích (āramitabbaṭṭhena), vị ấy là gaṇasaṅgaṇikārāmo (người ưa thích giao du với hội chúng). Hoặc, saṅgaṇikā là sự tụ họp của đồ chúng của mình. Gaṇa là sự tụ họp của nhiều người khác nhau. Phần còn lại ở đây rất dễ hiểu. Kinh thứ năm có ý nghĩa rõ ràng.

Saṅgaṇikārāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Saṅgaṇikārāma, v.v., đã chấm dứt.

6. Samādhisuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Samādhi

70. Chaṭṭhe paṭippassambhanaṃ paṭippassaddhīti atthato ekanti āha ‘‘na paṭippassaddhiladdhenāti kilesappaṭippassaddhiyā aladdhenā’’ti. Sukkapakkhe santenātiādīsu aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya sabbakilesasantatāya ca santena, atappaniyaṭṭhena paṇītena, kilesappaṭippassaddhiyā laddhattā, kilesappaṭippassaddhibhāvaṃ vā laddhattā paṭippassaddhiladdhena, passaddhikilesena vā arahatā laddhattā paṭippassaddhiladdhena, ekodibhāvena adhigatattā ekodibhāvādhigatenāti evamattho daṭṭhabbo.

70. Ở trường hợp thứ sáu, (chú giải) nói rằng: ‘sự lắng dịu’ (paṭippassambhanaṃ) và ‘sự an tịnh’ (paṭippassaddhī) là một về mặt ý nghĩa, (như trong câu) ‘na paṭippassaddhiladdhenāti’ có nghĩa là ‘chưa chứng đắc được sự an tịnh của các phiền não.’ Trong phần thiện (sukkapakkha), về các từ ‘santena’ v.v..., nên hiểu ý nghĩa như sau: ‘santena’ (bằng sự an tịnh) là do sự an tịnh của các chi thiền, do sự an tịnh của đối tượng, và do sự an tịnh của tất cả phiền não; ‘paṇītena’ (vi diệu) là theo nghĩa không gây ra sự khổ não; ‘paṭippassaddhiladdhena’ (được chứng đắc do sự an tịnh) là vì được chứng đắc do sự an tịnh của các phiền não, hoặc vì đã chứng đắc được trạng thái an tịnh của các phiền não, hoặc vì đã được bậc A-la-hán có phiền não đã được an tịnh chứng đắc; ‘ekodibhāvādhigatena’ (được chứng ngộ do nhất tâm) là vì đã được chứng ngộ do trạng thái nhất tâm.

Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần chú giải kinh Định.

7-10. Sakkhibhabbasuttādivaṇṇanā

7-10. Chú giải kinh Sakkhibhabba (Có Khả Năng Chứng Ngộ) và các kinh khác.

71-74. Sattame [Pg.143] tasmiṃ tasmiṃ viseseti tasmiṃ tasmiṃ sacchikātabbe visese. Sakkhibhāvāya paccakkhakāritāya bhabbo sakkhibhabbo, tassa bhāvo sakkhibhabbatā. Taṃ sakkhibhabbataṃ. Sati satiāyataneti sati satikāraṇe. Kiñcettha kāraṇaṃ? Abhiññā vā abhiññāpādakajjhānaṃ vā, avasāne pana chaṭṭhābhiññāya arahattaṃ vā kāraṇaṃ, arahattassa vipassanā vāti veditabbaṃ. Yañhi taṃ tatra tatra sakkhibhabbatāsaṅkhātaṃ iddhividhapaccanubhavanādi, tassa abhiññā kāraṇaṃ. Atha iddhividhapaccanubhavanādi abhiññā, evaṃ sati abhiññāpādakajjhānaṃ kāraṇaṃ. Arahattampi ‘‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmī’’ti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhapetvā chaṭṭhābhiññaṃ nibbattentassa kāraṇaṃ. Idañca sabbasādhāraṇaṃ na hoti, sādhāraṇavasena pana arahattassa vipassanā kāraṇaṃ. Atha vā sati āyataneti tassa tassa visesādhigamassa upanissayasaṅkhāte kāraṇe satīti evamettha attho daṭṭhabbo.

71-74. Trong kinh thứ bảy, (cụm từ) ‘tasmiṃ tasmiṃ visese’ (trong pháp đặc biệt này hay kia) có nghĩa là trong pháp đặc biệt này hay kia cần được chứng ngộ. ‘Sakkhibhabbo’ (có khả năng chứng ngộ) là người có khả năng (bhabbo) để chứng ngộ (sakkhibhāvāya), tức là để thực chứng (paccakkhakāritāya); trạng thái của người ấy là ‘sakkhibhabbatā’ (khả năng chứng ngộ). (Kinh đề cập đến) ‘taṃ sakkhibhabbataṃ’ (khả năng chứng ngộ ấy). (Cụm từ) ‘sati āyatane’ (khi có cơ sở) có nghĩa là khi có nguyên nhân (sati kāraṇe). Nguyên nhân ở đây là gì? Là thắng trí (abhiññā) hoặc thiền làm nền tảng cho thắng trí (abhiññāpādakajjhānaṃ). Tuy nhiên, ở cuối cùng, đối với thắng trí thứ sáu thì A-la-hán quả là nguyên nhân, và cần biết rằng đối với A-la-hán quả thì tuệ quán (vipassanā) là nguyên nhân. Thật vậy, đối với điều được gọi là khả năng chứng ngộ ở các trường hợp khác nhau, như là việc thể nghiệm các loại thần thông, thì thắng trí là nguyên nhân. Hơn nữa, nếu việc thể nghiệm các loại thần thông v.v... là thắng trí, trong trường hợp đó, thiền làm nền tảng cho thắng trí là nguyên nhân. A-la-hán quả cũng là nguyên nhân cho người phát sinh thắng trí thứ sáu sau khi đã khởi lên ước muốn đối với các pháp giải thoát vô thượng rằng: “Khi nào ta sẽ chứng đạt và an trú trong cảnh giới ấy?”. Và điều này không phải là chung cho tất cả. Tuy nhiên, theo nghĩa thông thường, tuệ quán là nguyên nhân của A-la-hán quả. Hoặc, ở đây nên hiểu ý nghĩa của ‘sati āyatane’ là: “khi có nguyên nhân, được gọi là duyên y chỉ (upanissaya) cho việc chứng đắc pháp đặc biệt này hay kia”.

Hānabhāgiyādīsu ‘‘paṭhamajjhānassa lābhiṃ kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, hānabhāgiyo samādhi. Tadanudhammatā sati santiṭṭhati, ṭhitibhāgiyo samādhi. Avitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, visesabhāgiyo samādhi. Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasaṃhitā, nibbedhabhāgiyo samādhī’’ti (vibha. 799) iminā nayena sabbasamāpattiyo vitthāretvā hānabhāgiyādiattho veditabbo. Tattha paṭhamajjhānassa lābhinti yvāyaṃ appaguṇassa paṭhamassa jhānassa lābhī, taṃ. Kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācarantīti tato vuṭṭhitaṃ ārammaṇavasena kāmasahagatā hutvā saññāmanasikārā samudācaranti tudanti, tassa kāmānatītassa kāmānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena so paṭhamajjhānasamādhi hāyati parihāyati, tasmā hānabhāgiyo vutto. Tadanudhammatāti tadanurūpasabhāvo. Sati santiṭṭhatīti idaṃ micchāsatiṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa hi paṭhamajjhānānurūpasabhāvā paṭhamajjhānaṃ santato paṇītato disvā assādayamānā abhinandamānā nikanti hoti, tassa nikantivasena so paṭhamajjhānasamādhi neva hāyati na vaḍḍhati, ṭhitikoṭṭhāsiko hoti. Tena vuttaṃ [Pg.144] ‘‘ṭhitibhāgiyo samādhī’’ti. Avitakkasahagatāti avitakkaṃ dutiyajjhānaṃ santato paṇītato manasikaroto ārammaṇavasena avitakkasahagatā. Saññāmanasikārā samudācarantīti paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhitaṃ dutiyajjhānādhigamatthāya codenti tudanti. Tassa upari dutiyajjhānānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena so paṭhamajjhānasamādhi visesabhūtassa dutiyajjhānassa uppattipadaṭṭhānatāya ‘‘visesabhāgiyo’’ti vutto.

Về các pháp như là phần dẫn đến thối thất (hānabhāgiya), ý nghĩa của chúng cần được hiểu bằng cách triển khai tất cả các tầng thiền chứng theo phương pháp này: “Đối với người đã chứng đắc sơ thiền, các tưởng và tác ý đi kèm với dục khởi lên, đó là định thuộc phần thối thất. Khi niệm tương ứng với trạng thái ấy được thiết lập, đó là định thuộc phần an trú. Khi các tưởng và tác ý đi kèm với vô tầm khởi lên, đó là định thuộc phần thăng tiến. Khi các tưởng và tác ý đi kèm với sự nhàm chán, liên hệ đến sự ly tham khởi lên, đó là định thuộc phần thể nhập.” (Vibha. 799). Ở đây, ‘paṭhamajjhānassa lābhin’ti (đối với người đã chứng đắc sơ thiền) có nghĩa là người đã chứng đắc sơ thiền chưa thuần thục. ‘Kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti’ (các tưởng và tác ý đi kèm với dục khởi lên) có nghĩa là, đối với người đã xuất khỏi thiền ấy, các tưởng và tác ý khởi lên, thúc bách, trở thành đi kèm với dục về phương diện đối tượng. Đối với người đã vượt qua các dục ấy, do các tưởng và tác ý xâm nhập vào các dục, định sơ thiền ấy bị suy giảm, bị thối thất, do đó được gọi là ‘hānabhāgiya’ (thuộc phần thối thất). ‘Tadanudhammatā’ (tương ứng với trạng thái ấy) có nghĩa là có bản chất tương ứng với thiền ấy. ‘Sati santiṭṭhati’ (khi niệm được thiết lập) được nói đến với ý chỉ tà niệm. Thật vậy, đối với người nào có sự ái luyến, thưởng thức và vui thích sau khi thấy sơ thiền là an tịnh và vi diệu, do bản chất tương ứng với sơ thiền, thì do sự ái luyến ấy, định sơ thiền đó không suy giảm cũng không tăng trưởng, mà trở thành thuộc phần an trú. Do đó, được gọi là ‘ṭhitibhāgiyo samādhi’ (định thuộc phần an trú). ‘Avitakkasahagatā’ (đi kèm với vô tầm) có nghĩa là đi kèm với vô tầm về phương diện đối tượng đối với người đang tác ý đến nhị thiền vô tầm là an tịnh và vi diệu. ‘Saññāmanasikārā samudācaranti’ (các tưởng và tác ý khởi lên) có nghĩa là chúng thúc giục, thúc bách người đã xuất khỏi sơ thiền thuần thục để chứng đắc nhị thiền. Đối với người ấy, do các tưởng và tác ý hướng đến nhị thiền ở bậc cao hơn, định sơ thiền đó được gọi là ‘visesabhāgiya’ (thuộc phần thăng tiến) vì nó là nền tảng cho sự phát sinh của nhị thiền, một trạng thái thù thắng.

Nibbidāsahagatāti tameva paṭhamajjhānalābhiṃ jhānato vuṭṭhitaṃ nibbidāsaṅkhātena vipassanāñāṇena sahagatā. Vipassanāñāṇañhi jhānaṅgesu pabhedena upaṭṭhahantesu nibbindati ukkaṇṭhati, tasmā ‘‘nibbidā’’ti vuccati. Samudācarantīti nibbānasacchikiriyatthāya codenti tudanti. Virāgūpasaṃhitāti virāgasaṅkhātena nibbānena upasaṃhitā. Vipassanāñāṇañhi sakkā iminā maggena virāgaṃ nibbānaṃ sacchikātunti pavattito ‘‘virāgūpasaṃhita’’nti vuccati. Taṃsampayuttā saññāmanasikārā virāgūpasaṃhitā eva nāma. Tassa tesaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena paṭhamajjhānasamādhi ariyamaggappaṭivedhassa padaṭṭhānatāya ‘‘nibbedhabhāgiyo’’ti vutto. Hānaṃ bhajantīti hānabhāgiyā, hānabhāgo vā etesaṃ atthīti hānabhāgiyā, parihānakoṭṭhāsikāti attho. Iminā nayena ṭhitibhāgiyo veditabbo. Aṭṭhamādīni uttānatthāneva.

‘Nibbidāsahagatā’ (đi kèm với sự nhàm chán) có nghĩa là đi kèm với tuệ quán (vipassanāñāṇa), được gọi là sự nhàm chán (nibbidā), đối với chính người đã chứng đắc sơ thiền và đã xuất khỏi thiền ấy. Thật vậy, khi các chi thiền hiện khởi một cách riêng biệt, tuệ quán trở nên nhàm chán, chán ngán, do đó được gọi là ‘nibbidā’. ‘Samudācaranti’ (khởi lên) có nghĩa là chúng thúc giục, thúc bách vì mục đích chứng ngộ Niết-bàn. ‘Virāgūpasaṃhitā’ (liên hệ đến sự ly tham) có nghĩa là liên hệ với Niết-bàn, được gọi là sự ly tham (virāga). Thật vậy, tuệ quán được gọi là ‘virāgūpasaṃhita’ vì nó vận hành với ý nghĩ: “Có thể bằng con đường này để chứng ngộ sự ly tham, tức Niết-bàn.” Các tưởng và tác ý tương ưng với tuệ quán ấy quả thực được gọi là ‘virāgūpasaṃhitā’. Đối với người ấy, do các tưởng và tác ý đó, định sơ thiền được gọi là ‘nibbedhabhāgiyo’ (thuộc phần thể nhập) vì nó là nền tảng cho sự thể nhập Thánh đạo. ‘Hānabhāgiyā’ là vì chúng tham dự vào sự thối thất (hānaṃ bhajanti); hoặc chúng có phần thối thất (hānabhāgo etesaṃ atthi), có nghĩa là thuộc về phần suy giảm. Theo phương pháp này, ‘ṭhitibhāgiya’ (thuộc phần an trú) cần được hiểu. Các kinh thứ tám v.v... có ý nghĩa rõ ràng.

Sakkhibhabbasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần chú giải kinh Sakkhibhabba và các kinh khác.

Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần chú giải phẩm Thiên Nhân.

8. Arahattavaggo

8. Phẩm A-la-hán.

1-3. Dukkhasuttādivaṇṇanā

1-3. Chú giải kinh Khổ và các kinh khác.

75-77. Aṭṭhamassa paṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. Tatiye tividhaṃ kuhanavatthunti paccayappaṭisevanasāmantajappanairiyāpathappavattanasaṅkhātaṃ tividhaṃ kuhanavatthuṃ. Ukkhipitvāti ‘‘mahākuṭumbiko mahānāviko mahādānapatī’’tiādinā paggaṇhitvā lapanaṃ. Avakkhipitvāti ‘‘kiṃ imassa jīvitaṃ, bījabhojano nāmāya’’nti hīḷetvā lapanaṃ.

75-77. Ở các kinh đầu tiên của phẩm thứ tám, không có gì cần phải nói. Ở kinh thứ ba, ba sự việc lừa dối (tividhaṃ kuhanavatthuṃ) là ba sự việc lừa dối được gọi là sự gợi ý liên quan đến việc thọ dụng các vật dụng và sự thể hiện các oai nghi. Ukkhipitvāti (sau khi tán dương) là lời nói tán dương rằng: ‘(Vị ấy là) người gia chủ lớn, người chủ tàu lớn, người thí chủ lớn,’ v.v… Avakkhipitvāti (sau khi chê bai) là lời nói khinh miệt rằng: ‘Đời sống của người này là gì? Người này được gọi là kẻ ăn hạt giống.’

Dukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Khổ, v.v… đã hoàn tất.

4. Sukhasomanassasuttavaṇṇanā

4. Giải thích kinh Lạc và Hỷ

78. Catutthe [Pg.145] yathāvuttadhammādīsu tassa kilesanimittaṃ dukkhaṃ anavassananti ‘‘sukhasomanassabahulo viharatī’’ti vuttaṃ. Kāyikasukhañceva cetasikasomanassañca bahulaṃ assāti sukhasomanassabahulo. Yavati tena phalaṃ missitaṃ viya hotīti yoni, ekantikaṃ kāraṇaṃ. Assāti yathāvuttassa bhikkhuno. Paripuṇṇanti avikalaṃ anavasesaṃ.

78. Ở kinh thứ tư, vì đối với vị ấy, trong các pháp đã được nói đến v.v…, tướng phiền não là sự khổ không tuôn chảy vào nên được nói rằng: ‘vị ấy trú ngụ với nhiều lạc và hỷ.’ Sukhasomanassabahulo (nhiều lạc và hỷ) là người có nhiều lạc thuộc thân và hỷ thuộc tâm. Yoni là do nhờ đó quả dường như được hòa trộn, là nguyên nhân dứt khoát. Assa (của vị ấy) là của vị tỳ khưu đã được nói đến. Paripuṇṇaṃ (viên mãn) là không thiếu sót, không còn sót lại.

Sukhasomanassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Lạc và Hỷ đã hoàn tất.

5. Adhigamasuttavaṇṇanā

5. Giải thích kinh Chứng Đạt

79. Pañcame āgacchanti etena kusalā vā akusalā vāti āgamanaṃ, kusalākusalānaṃ uppattikāraṇaṃ. Tattha kusaloti āgamanakusalo. Evaṃ dhamme manasikaroto kusalā vā akusalā vā dhammā abhivaḍḍhantīti evaṃ jānanto. Apagacchanti kusalā vā akusalā vā etenāti apagamanaṃ. Tesaṃ eva anuppattikāraṇaṃ, tattha kusaloti apagamanakusalo. Evaṃ dhamme manasikaroto kusalā vā akusalā vā dhammā nābhivaḍḍhantīti evaṃ jānanto. Upāyakusaloti ṭhānuppattikapaññāsamannāgato. Idañca accāyikakicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ ṭhānuppattiyā kāraṇajānanavasena veditabbaṃ.

79. Ở kinh thứ năm, āgamanaṃ (sự đi đến) là do nhờ đó các pháp thiện hoặc bất thiện đi đến, là nguyên nhân sanh khởi của các pháp thiện và bất thiện. Ở đây, kusalo (thiện xảo) là thiện xảo về sự đi đến. Vị ấy biết như vầy: ‘Khi tác ý các pháp theo cách này, các pháp thiện hoặc bất thiện được tăng trưởng.’ Apagamanaṃ (sự ra đi) là do nhờ đó các pháp thiện hoặc bất thiện ra đi. Chính là nguyên nhân không sanh khởi của chúng. Ở đây, kusalo (thiện xảo) là thiện xảo về sự ra đi. Vị ấy biết như vầy: ‘Khi tác ý các pháp theo cách này, các pháp thiện hoặc bất thiện không được tăng trưởng.’ Upāyakusalo (thiện xảo về phương tiện) là người có trí tuệ ứng đối. Và điều này nên được hiểu theo cách biết được nguyên nhân của sự ứng đối nhằm mục đích chữa trị điều ấy khi có phận sự khẩn cấp hoặc sự sợ hãi đã sanh lên.

Adhigamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Chứng Đạt đã hoàn tất.

6-7. Mahantattasuttādivaṇṇanā

6-7. Giải thích kinh Trạng Thái Vĩ Đại, v.v…

80-81. Chaṭṭhe sampatteti kilese sampatte. Sattamaṃ uttānameva.

80-81. Ở kinh thứ sáu, sampatte là đã đạt đến các phiền não. Kinh thứ bảy có ý nghĩa rõ ràng.

Mahantattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Trạng Thái Vĩ Đại, v.v… đã hoàn tất.

8-10. Dutiyanirayasuttādivaṇṇanā

8-10. Giải thích kinh Địa Ngục thứ hai, v.v…

82-84. Aṭṭhame [Pg.146] kāyapāgabbhiyādīhīti ādi-saddena vacīpāgabbhiyaṃ manopāgabbhiyañca saṅgaṇhāti. Navamādīni uttānatthāneva.

82-84. Ở kinh thứ tám, trong câu kāyapāgabbhiyādīhi, từ ādi (v.v…) bao gồm sự táo bạo về lời nói và sự táo bạo về ý. Các kinh thứ chín, v.v… có ý nghĩa rõ ràng.

Dutiyanirayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Địa Ngục thứ hai, v.v… đã hoàn tất.

Arahattavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích phẩm A-la-hán đã hoàn tất.

9. Sītivaggo

9. Phẩm Trở Nên Mát Mẻ

1. Sītibhāvasuttavaṇṇanā

1. Giải thích kinh Trạng Thái Mát Mẻ

85. Navamassa paṭhame sītibhāvanti nibbānaṃ, kilesavūpasamaṃ vā. Niggaṇhātīti accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ uddhaccapakkhato rakkhaṇavasena niggaṇhāti. Paggaṇhātīti atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ kosajjapātato rakkhaṇavasena paggaṇhāti. Sampahaṃsetīti samappavattacittaṃ tathāpavattiyaṃ paññāya toseti uttejeti vā. Yadā vā paññāpayogamandatāya upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ cittaṃ bhāvanāya na pakkhandati, tadā jātiādīni saṃvegavatthūni paccavekkhitvā sampahaṃseti samuttejeti. Ajjhupekkhatīti yadā pana cittaṃ alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ sammadeva bhāvanāvītiṃ otiṇṇaṃ hoti, tadā paggahaniggahasampahaṃsanesu kiñci byāpāraṃ akatvā samappavattesu assesu sārathī viya ajjhupekkhati, upekkhakova hoti. Paṇītādhimuttikoti paṇīte uttame maggaphale adhimutto ninnapoṇapabbhāro.

85. Ở kinh đầu tiên của phẩm thứ chín, sītibhāvaṃ (trạng thái mát mẻ) là Niết-bàn, hoặc là sự lắng dịu của phiền não. Niggaṇhāti (chế ngự) là vị ấy chế ngự tâm bị trạo cử do sự tinh tấn quá mức, v.v… bằng cách bảo vệ khỏi phương diện trạo cử. Paggaṇhāti (sách tấn) là vị ấy sách tấn tâm bị thụ động do sự tinh tấn quá lơi lỏng, v.v… bằng cách bảo vệ khỏi sự rơi vào biếng nhác. Sampahaṃseti (làm cho phấn khởi) là vị ấy làm cho hài lòng hoặc khích lệ tâm đang tiến hành quân bình trong sự tiến hành như vậy bằng trí tuệ. Hoặc khi tâm trở nên vô vị do sự yếu kém trong việc áp dụng trí tuệ hoặc do không chứng đạt được sự an lạc của định tĩnh, không tiến hành trong sự tu tập, khi ấy, sau khi quán xét các sự việc gây xúc động như là sự sanh, v.v…, vị ấy làm cho phấn khởi, làm cho hăng hái. Ajjhupekkhati (xả đối với) là nhưng khi tâm không thụ động, không trạo cử, không vô vị, tiến hành quân bình trong đối tượng, đã đi vào con đường tu tập một cách đúng đắn, khi ấy, không thực hiện bất cứ nỗ lực nào trong việc sách tấn, chế ngự, và làm cho phấn khởi, vị ấy xả đối với tâm giống như người đánh xe đối với các con ngựa đang chạy đều; vị ấy là người có trạng thái xả. Paṇītādhimuttiko (người có xu hướng hướng về sự cao thượng) là người có xu hướng, thiên về, nghiêng về, hướng về đạo và quả cao thượng, tối thượng.

Sītibhāvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Trạng Thái Mát Mẻ đã hoàn tất.

2-11. Āvaraṇasuttādivaṇṇanā

2-11. Giải thích kinh Triền Cái, v.v…

86-95. Dutiye acchandikoti kattukamyatākusalacchandarahito. Uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā. Duppaññoti bhavaṅgapaññāya parihīno[Pg.147]. Bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa paccayo na hoti, sopi duppañño eva nāma. Abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ okkamituṃ adhigantuṃ abhabbo. Na kammāvaraṇatāyātiādīsu abhabbavipariyāyena attho veditabbo. Catutthādīni uttānatthāni.

86-95. Ở kinh thứ hai, acchandiko (người không có ước muốn) là người không có thiện dục muốn làm. Con người ở cõi Uttarakuru đã đi vào trạng thái không có ước muốn. Duppañño (người có trí tuệ thấp kém) là người bị thiếu sót trí tuệ của dòng hữu phần. Nhưng cho dù có đầy đủ trí tuệ của dòng hữu phần, người nào mà dòng hữu phần không là duyên cho siêu thế, người ấy cũng vẫn được gọi là người có trí tuệ thấp kém. Abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ (không có khả năng đi vào sự xác định đúng đắn trong các thiện pháp) là không có khả năng đi vào, chứng đạt Thánh đạo được gọi là sự xác định đúng đắn trong các thiện pháp. Trong các câu na kammāvaraṇatāya, v.v…, ý nghĩa nên được hiểu theo cách đối nghịch với ‘không có khả năng.’ Các kinh thứ tư, v.v… có ý nghĩa rõ ràng.

Āvaraṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Triền Cái, v.v… đã hoàn tất.

Sītivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích phẩm Trở Nên Mát Mẻ đã hoàn tất.

10. Ānisaṃsavaggo

10. Phẩm Quả Báu

1-11. Pātubhāvasuttādivaṇṇanā

1-11. Giải thích kinh Sự Xuất Hiện, v.v…

96-106. Dasamassa paṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. Aṭṭhame mettā etassa atthīti mettāvā, tassa bhāvo mettāvatā, mettāpaṭipatti, tāya. Sā pana mettāvatā mettāvasena pāricariyāti āha ‘‘mettāyuttāya pāricariyāyā’’ti. Paricaranti vippakatabrahmacariyattā. Pariciṇṇasatthukena sāvakena nāma satthuno yāva dhammena kātabbā pāricariyā, tāya sammadeva sampāditattā. Navamādīni uttānatthāni.

96-106. Ở các kinh đầu tiên của phẩm thứ mười, không có gì cần phải nói. Ở kinh thứ tám, mettāvā là người có tâm từ này. Trạng thái của người ấy là mettāvatā, là sự thực hành tâm từ; do sự thực hành ấy. Nhưng mettāvatā ấy là sự phục vụ bằng phương cách của tâm từ, nên ngài đã nói: ‘mettāyuttāya pāricariyāya’ (bởi sự phục vụ hợp thành với tâm từ). Các vị ấy phục vụ do phạm hạnh bị gián đoạn. Do bởi sự phục vụ cần phải được thực hiện đối với bậc Đạo Sư đúng theo Chánh Pháp bởi người đệ tử đã từng phục vụ bậc Đạo Sư, đã được thành tựu một cách đúng đắn bởi sự thực hành ấy. Các kinh thứ chín, v.v… có ý nghĩa rõ ràng.

Pātubhāvasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Sự Xuất Hiện, v.v… đã hoàn tất.

Ānisaṃsavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích phẩm Quả Báu đã hoàn tất.

107-116. Ekādasamavaggo uttānatthoyeva.

107-116. Phẩm thứ mười một có ý nghĩa rõ ràng.

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

Như vậy, trong bộ Manorathapūraṇī, là bộ Chú giải về Tăng Chi Bộ Kinh

Chakkanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

Phần giải thích các ý nghĩa chưa rõ ràng trong Chú giải Sáu Pháp đã hoàn tất.

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Aṅguttaranikāye

Kinh Tăng Chi Bộ

Sattakanipāta-ṭīkā

Phụ Chú giải Chương Bảy Pháp

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

1. Năm Mươi Kinh Đầu Tiên

1. Dhanavaggavaṇṇanā

1. Chú giải Phẩm Tài Sản

1-10. Sattakanipātassa paṭhamo vaggo uttānattho.

1-10. Phẩm đầu tiên của Chương Bảy Pháp có ý nghĩa rõ ràng.

2. Anusayavaggo

2. Phẩm Tùy Miên

4.Puggalasuttavaṇṇanā

4. Chú giải Kinh về Hạng Người

14. Dutiyassa [Pg.149] catutthe ubhato ubhayathā, ubhato ubhohi bhāgehi vimuttoti ubhatobhāgavimutto ekadesasarūpekasesanayena. Dvīhi bhāgehīti karaṇe nissakke cetaṃ bahuvacanaṃ. Āvuttiādivasena ayaṃ niyamo veditabboti āha ‘‘arūpasamāpattiyā’’tiādi. Etena ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhena vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷanāgattheravādo, ‘‘nāmakāyato rūpakāyato ca vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakamahārakkhitattheravādo, ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ, maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷābhayattheravādo cāti imesaṃ tiṇṇampi theravādānaṃ ekajjhaṃ saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca paṭhamavāde dvīhi bhāgehi vimutto ubhatobhāgavimutto vutto, dutiyavāde ubhato bhāgato vimuttoti ubhatobhāgavimutto, tatiyavāde dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ayametesaṃ visesoti. Vimuttoti kilesehi vimutto, kilesavikkhambhanasamucchedanehi vā kāyato vimuttohi attho.

14. Trong kinh thứ tư của phẩm thứ hai, (cụm từ) ubhato (cả hai) có nghĩa là ubhayathā (theo hai cách). Ubhatobhāgavimutto (vị giải thoát cả hai phần) là vị giải thoát khỏi cả hai phần (ubhohi bhāgehi vimutto), theo phương pháp ekadesasarūpekasesanayena. Cụm từ dvīhi bhāgehi (bởi hai phần) là số nhiều ở cách công cụ và cách xuất xứ. Để cho thấy quy tắc này cần được hiểu theo cách lặp lại v.v..., ngài đã nói ‘arūpasamāpattiyā’ (bởi sự chứng đắc vô sắc) v.v... Qua đó, cần phải hiểu rằng sự tổng hợp của cả ba quan điểm của các vị trưởng lão này đã được thực hiện, đó là: quan điểm của trưởng lão Tipiṭakacūḷanāga, người cho rằng ‘vị ấy là ubhatobhāgavimutto vì đã giải thoát bằng sự giải thoát do chế ngự (vikkhambhanavimokkha) thông qua sự chứng đắc (samāpatti) và bằng sự giải thoát do cắt đứt (samucchedavimokkha) thông qua đạo’; quan điểm của trưởng lão Tipiṭakamahārakkhita, người cho rằng ‘vị ấy là ubhatobhāgavimutto vì đã giải thoát khỏi danh thân (nāmakāya) và sắc thân (rūpakāya)’; và quan điểm của trưởng lão Tipiṭakacūḷābhaya, người cho rằng ‘vị ấy là ubhatobhāgavimutto vì đã giải thoát một lần bằng sự giải thoát do chế ngự thông qua sự chứng đắc và một lần bằng sự giải thoát do cắt đứt thông qua đạo’. Ở đây, trong quan điểm thứ nhất, ubhatobhāgavimutto được nói là người giải thoát bởi hai phần; trong quan điểm thứ hai, ubhatobhāgavimutto là người giải thoát từ cả hai phần; trong quan điểm thứ ba, đó là người giải thoát bởi hai phần trong hai lần – đây là sự khác biệt giữa các quan điểm này. Vimutto (giải thoát) có nghĩa là giải thoát khỏi các phiền não, hoặc giải thoát khỏi thân bằng cách chế ngự và cắt đứt các phiền não.

Soti ubhatobhāgavimutto. Kāmañcettha rūpāvacaracatutthajjhānampi arūpāvacarajjhānaṃ viya duvaṅgikaṃ āneñjappattanti vuccati. Taṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti rūpakāyato [Pg.150] avimuttattā. Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ, na rūpakāyato, tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto na hotīti āha ‘‘catunnaṃ arūpa…pe… pañcavidho hotī’’ti. Arūpasamāpattīnanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Arahattaṃ pattaanāgāminoti bhūtapubbagatiyā vuttaṃ. Na hi arahattaṃ patto anāgāmī nāma hoti. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādike nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā –

Vị ấy là ubhatobhāgavimutto (vị giải thoát cả hai phần). Mặc dù ở đây, thiền thứ tư của cõi sắc (rūpāvacaracatutthajjhāna), giống như thiền vô sắc (arūpāvacarajjhāna), cũng có hai chi và được gọi là đã đạt đến trạng thái bất động (āneñjappatta). Nhưng người đã lấy đó làm nền tảng (padaṭṭhāna) và đạt được A-la-hán quả thì không được gọi là ubhatobhāgavimutto, vì chưa giải thoát khỏi sắc thân (rūpakāya). Vị ấy thực sự chỉ giải thoát khỏi thân phiền não (kilesakāya), chứ không phải khỏi sắc thân. Do đó, người xuất khỏi thiền ấy và đạt được A-la-hán quả thì không phải là ubhatobhāgavimutto, nên ngài đã nói ‘trong bốn thiền vô sắc... v.v... có năm loại’. Cụm từ arūpasamāpattīnaṃ là sở hữu cách trong ý nghĩa chỉ định. Cụm từ arahattaṃ pattaanāgāmī (vị Bất Lai đã đạt A-la-hán quả) được nói theo cách diễn đạt về trạng thái quá khứ (bhūtapubbagati). Vì người đã đạt A-la-hán quả thì không còn được gọi là Bất Lai nữa. Sau khi nói về tám giải thoát (aṭṭha vimokkha) bắt đầu bằng ‘người có sắc thấy các sắc’ (rūpī rūpāni passati) và kết thúc bằng sự chứng đắc Diệt tận định (nirodhasamāpatti) –

‘‘Yato ca kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, ānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto’’ti –

‘Này Ānanda, khi nào vị Tỳ khưu sống, sau khi đã tiếp xúc với tám giải thoát này bằng thân, và các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận do thấy bằng trí tuệ. Này Ānanda, vị Tỳ khưu này được gọi là ubhatobhāgavimutto (vị giải thoát cả hai phần)’ –

Yadipi mahānidāne (dī. ni. 2.130) vuttaṃ, taṃ pana ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttanti, idha pana sabbaubhatobhāgavimutte saṅgahaṇatthaṃ ‘‘pañcavidho hotī’’ti vatvā ‘‘pāḷi panettha…pe… aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā’’ti āha. Majjhimanikāye pana kīṭāgirisutte (ma. ni. 2.182) –

Mặc dù điều này đã được nói trong kinh Mahānidāna (Trường Bộ 2.130), nhưng nó được nói theo nghĩa về vị ubhatobhāgavimutto cao tột nhất. Tuy nhiên, ở đây, để bao gồm tất cả các vị ubhatobhāgavimutto, sau khi nói ‘có năm loại’, ngài đã nói ‘đoạn kinh văn ở đây... v.v... được trình bày theo phương diện của người đã chứng đắc tám giải thoát’. Còn trong kinh Kīṭāgiri thuộc Trung Bộ (Trung Bộ 2.182) thì –

‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā, te kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto’’ti –

‘Và này các Tỳ khưu, thế nào là hạng người ubhatobhāgavimutto (giải thoát cả hai phần)? Ở đây, này các Tỳ khưu, có hạng người sống, sau khi đã tiếp xúc bằng thân với những giải thoát thanh tịnh, tức là các thiền vô sắc, vượt qua các sắc, và các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận do thấy bằng trí tuệ. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là hạng người ubhatobhāgavimutto’ –

Arūpasamāpattivasena cattāro ubhatobhāgavimuttā, seṭṭho ca vutto vuttalakkhaṇūpapattito. Yathāvuttesu hi pañcasu purimā cattāro samāpattisīsaṃ nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma. Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma.

Theo phương diện chứng đắc thiền vô sắc, có bốn loại ubhatobhāgavimutto, và loại cao tột nhất cũng được đề cập do sự hiện hữu của các đặc tính đã được nói đến. Thật vậy, trong năm loại đã được đề cập, bốn loại đầu tiên không chứng đắc Diệt tận định, vốn là đỉnh cao của các sự chứng đắc, nên được gọi là ubhatobhāgavimutto một cách gián tiếp (pariyāyena). Vị Bất Lai đã chứng đắc tám thiền định, sau khi nhập định ấy rồi xuất ra, phát triển tuệ quán và đạt đến A-la-hán quả, được gọi là ubhatobhāgavimutto cao tột nhất một cách trực tiếp (nippariyāyena).

Katamo ca puggalotiādi puggalapaññattipāḷi. Tattha katamoti pucchāvacanaṃ. Puggaloti asādhāraṇato pucchitabbavacanaṃ. Idhāti idhasmiṃ sāsane. Ekaccoti eko. Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatīti [Pg.151] aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā nāmakāyato paṭilabhitvā viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā parikkhīṇā honti. Disvāti dassanahetu. Na hi āsave paññāya passanti, dassanakāraṇā pana parikkhīṇā disvā parikkhīṇāti vuttā dassanāyattaparikkhayattā. Evañhi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyābhāvena vuttaṃ.

Đoạn ‘Katamo ca puggalo’ (Thế nào là hạng người) v.v... là kinh văn trong Puggala-paññatti. Trong đó, katamo là từ dùng để hỏi. Puggalo là từ được hỏi một cách không chung chung. Idha có nghĩa là trong giáo pháp này. Ekacco có nghĩa là một người. Cụm từ ‘sống, sau khi đã tiếp xúc với tám giải thoát bằng thân’ có nghĩa là sống, sau khi đã chứng đắc tám thiền định và đã lãnh hội được từ danh thân. Cụm từ ‘các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận do thấy bằng trí tuệ’ có nghĩa là sau khi thấy được các pháp hữu vi bằng tuệ quán, thấy được bốn chân lý bằng tuệ đạo, thì cả bốn lậu hoặc đều được đoạn tận. Disvā (do thấy) là nguyên nhân của sự thấy. Người ta không thực sự thấy các lậu hoặc bằng trí tuệ, nhưng vì chúng được đoạn tận do nguyên nhân là sự thấy, nên được nói là ‘đoạn tận do thấy’, vì sự đoạn tận của chúng phụ thuộc vào sự thấy. Như vậy, sự thấy được nói đến như là hành động đi trước của sự đoạn tận các lậu hoặc.

Paññāvimuttoti visesato paññāya eva vimutto, na tassa adhiṭṭhānabhūtena aṭṭhavimokkhasaṅkhātena sātisayena samādhināti paññāvimutto. Yo ariyo anadhigataaṭṭhavimokkho sabbaso āsavehi vimutto, tassetaṃ adhivacanaṃ. Adhigatepi hi rūpajjhānavimokkhe na so sātisayasamādhinissitoti na tassa vasena ubhatobhāgavimuttatā hotīti vuttovāyamattho. Arūpajjhānesu pana ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti. Tena hi aṭṭhavimokkhekadesena taṃnāmadānasamatthena aṭṭhavimokkhalābhītveva vuccati. Samudāye hi pavatto vohāro avayavepi dissati yathā taṃ ‘‘sattisayo’’ti anavasesato āsavānaṃ parikkhīṇattā. Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva na ekadesabhūtarūpajjhānappaṭikkhepavasena. Evañhi arūpajjhānekadesābhāvepi aṭṭhavimokkhapaṭikkhepo na hotīti siddhaṃ hoti. Arūpāvacarajjhānesu hi ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti.

Tuệ giải thoát (Paññāvimutto) có nghĩa là được giải thoát đặc biệt chỉ bằng tuệ, không phải bằng định siêu việt được gọi là tám giải thoát vốn là nền tảng của vị ấy, nên gọi là tuệ giải thoát. Đây là danh xưng của bậc Thánh đã giải thoát khỏi các lậu hoặc một cách hoàn toàn mà không chứng đắc tám giải thoát. Thật vậy, dù đã chứng đắc các giải thoát sắc thiền, vị ấy không nương tựa vào định siêu việt, do đó không có sự câu phần giải thoát nhờ vào điều ấy; ý nghĩa này đã được nói đến. Nhưng khi có dù chỉ một trong các thiền vô sắc, vị ấy được gọi là câu phần giải thoát. Do đó, chỉ với một phần của tám giải thoát, với khả năng đặt tên như vậy, vị ấy được gọi là người chứng đắc tám giải thoát. Thật vậy, cách dùng từ áp dụng cho toàn thể cũng được thấy áp dụng cho một phần, giống như trường hợp ‘sattisayo,’ vì đã đoạn tận các lậu hoặc không còn dư sót. (Sự phân biệt này) chỉ do sự loại trừ tám giải thoát, không phải do sự loại trừ sắc thiền vốn là một phần. Như vậy, được xác định rằng ngay cả khi không có một phần của thiền vô sắc, sự loại trừ tám giải thoát vẫn không xảy ra. Thật vậy, khi có dù chỉ một trong các thiền vô sắc, vị ấy được gọi là câu phần giải thoát.

Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto, phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Taṃ phuṭṭhānantarakālameva sacchikātabbaṃ sacchikato sacchikaraṇūpāyenāti vuttaṃ hoti, bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’tiādīsu viya. Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na pana kāyena sacchikato. Nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti, tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchi karotīti ‘‘kāyasakkhī’’ti vuccati, na [Pg.152] tu ‘‘vimutto’’ti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā. Tenāha ‘‘jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotī’’ti. Ayaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā kāyasakkhibhāvaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya aggamaggappattaanāgāmino ca vasena ubhatobhāgavimutto viya pañcavidho nāma hotīti vuttaṃ abhidhammaṭīkāyaṃ (pu. pa. mūlaṭī. 24) ‘‘kāyasakkhimhipi eseva nayo’’ti. Ekacce āsavāti heṭṭhimamaggavajjhā āsavā.

‘Đã chứng ngộ đến tận cùng sự tiếp xúc’ (Phuṭṭhantaṃ sacchikato) có nghĩa là: phuṭṭhanto là cuối cùng của những gì được tiếp xúc; ý nghĩa là thời điểm ngay sau các thiền vô sắc được tiếp xúc. Đây là cách nói chỉ sự liên tục tuyệt đối. Điều này có nghĩa là: đã chứng ngộ điều cần được chứng ngộ ngay trong thời điểm sau khi tiếp xúc, bằng phương tiện chứng ngộ; hoặc đây là một trạng từ, giống như trong các trường hợp ‘ngồi xuống một bên.’ Thật vậy, vị nào được giải thoát khỏi sắc thân và một phần của danh thân bằng sự giải thoát do chế ngự thông qua thiền vô sắc, đối với vị ấy, sự giải thoát được gọi là diệt giống như được thấy rõ, được hiển bày, nhưng chưa được chứng ngộ bằng thân. Nhưng khi lấy Diệt làm đối tượng, sau khi một số lậu hoặc đã được đoạn trừ, thì Diệt được vị ấy chứng ngộ. Do đó, vị ấy chứng ngộ bằng danh thân sự Diệt cần được chứng ngộ, như đã được thấy rõ, nên được gọi là ‘thân chứng’ (kāyasakkhī), chứ không phải là ‘giải thoát,’ vì một số lậu hoặc chưa được đoạn tận. Do đó, có nói rằng: ‘trước tiên tiếp xúc với sự xúc chạm của thiền, sau đó chứng ngộ Diệt, tức Niết-bàn.’ Vị này, giống như vị câu phần giải thoát, được gọi là có năm loại: bốn vị đạt đến trạng thái thân chứng sau khi xuất khỏi từng thiền trong bốn thiền chứng vô sắc và quán xét các hành, và vị Bất lai đã đạt đến thánh đạo cao nhất sau khi xuất khỏi Diệt định. Điều này đã được nói trong Abhidhammaṭīkā: ‘Đối với thân chứng cũng theo phương pháp này.’ ‘Một số lậu hoặc’ là các lậu hoặc bị loại trừ bởi các đạo thấp hơn.

Diṭṭhantaṃ pattoti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti. ‘‘Diṭṭhattā patto’’tipi pāṭho. Etena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti. Tenāha ‘‘dukkhā saṅkhārā’’tiādi. Tattha paññāyāti maggapaññāya. Paṭhamaphalaṭṭhato paṭṭhāya yāva aggamaggaṭṭhā diṭṭhippatto. Tenāha ‘‘sopi kāyasakkhī viya chabbidho hotī’’ti. Yathā pana paññāvimutto, evaṃ ayampi sukkhavipassako catūhi arūpajjhānehi vuṭṭhāya diṭṭhippattabhāvappattā cattāro cāti pañcavidho hotīti veditabbo. Saddhāvimuttepi eseva nayo. Idaṃ dukkhanti ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkhanti. Yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhasaccanti yāthāvato pajānāti. Yasmā pana taṇhā dukkhaṃ janeti nibbatteti, tato taṃ dukkhaṃ samudeti, tasmā naṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Yasmā pana idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhati, appavattiṃ gacchati, tasmā na ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati, tena taṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ettāvatā nānākkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ. Idāni taṃ ekakkhaṇe dassetuṃ ‘‘tathāgatappaveditā’’tiādi vuttaṃ. Tathāgatappaveditāti tathāgatena bodhimaṇḍe paṭividdhā viditā pākaṭā katā. Dhammāti catusaccadhammā. Vodiṭṭhā hontīti sudiṭṭhā. Vocaritāti sucaritā, paññāya suṭṭhu carāpitāti attho. Ayanti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhippattoti.

‘Đã đạt đến tận cùng của kiến’ (Diṭṭhantaṃ patto) có nghĩa là đã đạt đến ngay sau tuệ đạo Dự lưu được gọi là sự thấy. Cũng có bản đọc là ‘đã đạt đến do đã thấy’ (Diṭṭhattā patto). Bằng điều này, nó chỉ ra sự đạt đến Diệt bằng tri kiến được gọi là sự thấy bốn sự thật. Do đó, có nói rằng ‘các hành là khổ’ v.v. Ở đây, ‘bằng tuệ’ có nghĩa là bằng tuệ đạo. Vị kiến đáo là người từ lúc đứng ở quả thứ nhất cho đến lúc đứng ở đạo cao nhất. Do đó, có nói rằng ‘vị ấy cũng có sáu loại giống như vị thân chứng.’ Tuy nhiên, giống như vị tuệ giải thoát, vị này cũng cần được hiểu là có năm loại: vị thuần quán và bốn vị đạt đến trạng thái kiến đáo sau khi xuất khỏi bốn thiền vô sắc. Đối với vị tín giải thoát cũng theo phương pháp này. ‘Đây là khổ’ có nghĩa là chừng ấy là khổ, không có khổ nào vượt ngoài cái này. ‘Tuệ tri như thật’ có nghĩa là tuệ tri một cách chân thực rằng năm thủ uẩn, ngoại trừ ái, là khổ đế. Bởi vì ái sinh ra, tạo ra khổ, từ đó khổ khởi lên, do đó, vị ấy tuệ tri như thật rằng ‘đây là khổ tập.’ Bởi vì khổ và tập này, khi đạt đến Niết-bàn, sẽ diệt, đi đến chỗ không còn tiếp diễn, do đó, vị ấy tuệ tri như thật rằng ‘đây là khổ diệt.’ Và Thánh đạo tám ngành đi đến sự diệt khổ ấy, do đó, vị ấy tuệ tri như thật rằng ‘đây là con đường đưa đến khổ diệt.’ Đến đây, sự xác định các sự thật trong các sát-na khác nhau đã được trình bày. Bây giờ, để trình bày điều đó trong một sát-na, câu ‘được Như Lai tuyên thuyết’ v.v. đã được nói đến. ‘Được Như Lai tuyên thuyết’ có nghĩa là được Như Lai thâm nhập, biết rõ, làm cho hiển lộ tại cội Bồ-đề. ‘Các pháp’ là bốn pháp sự thật. ‘Được thấy rõ’ (vodiṭṭhā) là được thấy một cách khéo léo (sudiṭṭhā). ‘Được thực hành’ (vocaritā) là được thực hành một cách khéo léo (sucaritā), có nghĩa là được tuệ làm cho vận hành tốt đẹp. ‘Vị này’ có nghĩa là hạng người như vậy là vị kiến đáo.

Saddhāya vimuttoti saddahanavasena vimutto. Etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvaṃ dasseti. Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttoti [Pg.153] attho. Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti? Natthi. Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti? Āgamanīyanānattena. Diṭṭhippatto hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena akasirena akilamantova sakkoti vikkhambhituṃ, saddhāvimutto pana dukkhena kasirena kilamanto sakkoti vikkhambhituṃ, tasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti. Tenāha ‘‘etassa hī’’tiādi. Saddahantassāti ‘‘ekaṃsato ayaṃ paṭipadā kilesakkhayaṃ āvahati sammāsambuddhena bhāsitattā’’ti evaṃ saddahantassa. Yasmā panassa aniccānupassanādīhi niccasaññāpahānavasena bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ passato tattha tattha paccakkhatāpi atthi, tasmā vuttaṃ ‘‘saddahantassa viyā’’ti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Ettha ca pubbabhāgamaggabhāvanāti vacanena āgamanīyanānattena diṭṭhippattasaddhāvimuttānaṃ paññānānattaṃ hotīti dassitaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyampi (pu. pa. aṭṭha. 28) ‘‘nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ natthi, paññāya nānattaṃ atthiyevā’’ti vatvā ‘‘āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ kata’’nti vuttaṃ.

Saddhāya vimutto có nghĩa là được giải thoát do nhờ sự tin tưởng. Bằng từ ngữ này, ngài chỉ ra trạng thái được giải thoát chỉ bằng đức tin của người dù chưa được giải thoát hoàn toàn. Hoặc saddhāvimutto có nghĩa là được giải thoát nhờ đức tin. Nhưng phải chăng có sự khác biệt trong việc đoạn trừ phiền não của các vị ấy? Không có. Vậy tại sao vị Tín giải thoát không thể đạt đến (cảnh giới của) vị Kiến đáo? Do sự khác biệt về sự thực hành (sơ khởi). Vị Kiến đáo trong khi thực hành (sơ khởi), trong lúc chế ngự các phiền não, có thể chế ngự được mà không có sự khó khăn, không có sự vất vả, và không có sự mệt nhọc. Còn vị Tín giải thoát thì có thể chế ngự được với sự khó khăn, với sự vất vả, và với sự mệt nhọc. Do đó, vị Tín giải thoát không thể đạt đến (cảnh giới của) vị Kiến đáo. Vì thế, ngài đã nói: “etassa hī” v.v… Saddahantassa có nghĩa là người tin tưởng như vầy: “Con đường thực hành này chắc chắn sẽ mang đến sự tận diệt các phiền não, vì đã được đức Chánh Đẳng Giác thuyết giảng.” Hơn nữa, vì đối với vị ấy cũng có sự chứng thực ở nơi này nơi kia trong khi thấy được sự đặc biệt từ trước đến sau bằng sự tu tập theo cách đoạn trừ thường tưởng bằng pháp quán vô thường v.v…, do đó đã được nói là “saddahantassa viyā (tựa như người có lòng tin).” Hai từ còn lại là đồng nghĩa của từ ấy. Và ở đây, bằng lời nói “pubbabhāgamaggabhāvanā (sự tu tập đạo phần trước),” đã được chỉ ra rằng có sự khác biệt về trí tuệ của vị Kiến đáo và vị Tín giải thoát là do sự khác biệt về sự thực hành (sơ khởi). Trong Chú giải Abhidhamma (Pu. Pa. Aṭṭha. 28) cũng đã được nói rằng: “Không có sự khác biệt trong việc đoạn trừ phiền não của các vị ấy, nhưng chắc chắn có sự khác biệt về trí tuệ,” sau khi nói vậy, đã được nói rằng: “kết luận đã được đưa ra rằng vị Tín giải thoát không thể đạt đến (cảnh giới của) vị Kiến đáo chính là do sự khác biệt về sự thực hành (sơ khởi).”

Ārammaṇaṃ yāthāvato dhāreti avadhāretīti dhammo, paññā. Taṃ paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ adhimattatāya pubbaṅgamaṃ hutvā pavattaṃ anussaratīti dhammānusārī. Tenāha ‘‘dhammo’’tiādi. Paññāpubbaṅgamanti paññāpadhānaṃ. ‘‘Saddhaṃ anussarati, saddhāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetī’’ti imamatthaṃ eseva nayoti atidisati. Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī, paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho. Tenāha ‘‘paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetī’’ti. Paññā vā puggalaṃ vāheti nibbānābhimukhaṃ gametīti paññāvāhī. Saddhāvāhīti etthāpi iminā nayeneva attho veditabbo. Ubhatobhāgavimuttādikathāti ubhatobhāgavimuttādīsu āgamanato paṭṭhāya vattabbakathā. Tasmāti visuddhimagge (visuddhi. 2.773, 889) vuttattā. Tato eva visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 2.773) vuttanayeneva cettha attho veditabbo.

Dhamma là trí tuệ, vì nó nắm giữ, xác định đối tượng theo thực tính. Vị Tùy Pháp hành là người đi theo pháp được gọi là trí tuệ ấy, (trí tuệ) đã khởi lên và trở thành đi trước do có mức độ cao. Vì thế, ngài đã nói: “dhammo” v.v… Paññāpubbaṅgamaṃ có nghĩa là lấy trí tuệ làm chính. Ngài áp dụng rằng: “Đây chính là phương pháp cho ý nghĩa này: ‘vị ấy đi theo đức tin, tu tập đạo lấy đức tin làm đi trước.’” Paññāvāhī là người mang theo trí tuệ, có nghĩa là người làm cho trí tuệ khởi lên một cách vượt trội. Vì thế, ngài đã nói: “vị ấy tu tập Thánh đạo lấy trí tuệ làm đi trước.” Hoặc paññāvāhī là người được trí tuệ mang đi, (trí tuệ) làm cho cá nhân hướng đến và đi đến Nibbāna. Ở đây, trong từ saddhāvāhī cũng nên được hiểu ý nghĩa theo phương pháp này. Ubhatobhāgavimuttādikathā là lời nói nên được nói bắt đầu từ sự thực hành (sơ khởi) ở trong các (hạng người) như là vị Câu phần giải thoát v.v… Tasmā (do đó) là vì đã được nói trong Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo) (Visuddhi. 2.773, 889). Chính từ đó, ý nghĩa ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Visuddhimaggasaṃvaṇṇanā (Phụ chú giải Thanh Tịnh Đạo) (Visuddhi. Mahāṭī. 2.773).

Puggalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải kinh Người đã chấm dứt.

5. Udakūpamāsuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Ví Dụ Nước

15. Pañcame [Pg.154] ekantakāḷakehīti natthikavādaahetukavādaakiriyavādasaṅkhātehi niyatamicchādiṭṭhidhammehi. Tenāha ‘‘niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vutta’’nti. Evaṃ puggaloti iminā kāraṇena ekavāraṃ nimuggo nimuggoyeva so hoti. Etassa hi puna bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthīti vadanti makkhaligosālādayo viya. Heṭṭhā heṭṭhā narakaggīnaṃyeva āhāro. Sādhu saddhā kusalesūti kusaladhammesu saddhā nāma sāhu laddhakāti ummujjati, so tāvattakeneva kusalena ummujjati nāma. Sādhu hirītiādīsupi eseva nayo. Caṅkavāreti rajakānaṃ khāraparissāvane, surāparissāvane vā. Evaṃ puggaloti ‘‘evaṃ sādhu saddhā’’ti imesaṃ saddhādīnaṃ vasena ekavāraṃ ummujjitvā tesaṃ parihāniyā puna nimujjatiyeva devadattādayo viya. Devadatto hi aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattetvāpi puna buddhānaṃ paṭipakkhatāya tehi guṇehi parihīno ruhiruppādakammaṃ saṅghabhedakammañca katvā kāyassa bhedā dutiyacittavārena cuticittamanantarā niraye nibbatto. Kokāliko dve aggasāvake upavaditvā padumaniraye nibbatto.

15. Trong câu thứ năm, ekantakāḷakehi có nghĩa là bằng các pháp tà kiến cố định được gọi là đoạn kiến, vô nhân kiến, và vô hành kiến. Vì thế, ngài đã nói: “đã được nói đến với ý chỉ về tà kiến cố định.” Evaṃ puggalo (người như vậy) là do nguyên nhân này, người đã chìm một lần thì người ấy chỉ có chìm mà thôi. Thật vậy, các vị như là Makkhaligosāla nói rằng: “Không có cái gọi là sự trồi lên trở lại từ sự hiện hữu đối với người này.” (Người ấy) chỉ là vật thực cho các ngọn lửa địa ngục ở bên dưới, bên dưới. Sādhu saddhā kusalesu (lành thay, đức tin trong các pháp thiện) có nghĩa là đức tin trong các pháp thiện là được thành tựu tốt đẹp, nên trồi lên; người ấy được gọi là trồi lên chỉ với chừng ấy điều thiện. Trong các câu sādhu hirī (lành thay, lòng tàm) v.v… cũng có cùng phương pháp này. Caṅkavāre là ở trong cái lọc tro của thợ giặt, hoặc trong cái lọc rượu. Evaṃ puggalo (người như vậy) là người đã trồi lên một lần do nhờ các pháp tín v.v… này (với câu) “evaṃ sādhu saddhā (lành thay, đức tin như vậy),” rồi lại chìm xuống do sự suy thoái của các pháp ấy, giống như các vị Devadatta v.v… Thật vậy, Devadatta dù đã làm phát sanh tám bậc thiền chứng và năm pháp thắng trí, nhưng sau đó đã bị suy thoái khỏi các phẩm chất ấy do sự đối nghịch với các đức Phật, đã tạo nghiệp làm chảy máu (đức Phật) và nghiệp chia rẽ Tăng chúng, sau khi thân hoại mạng chung, liền sau tử tâm bằng sát-na tâm thứ hai, đã tái sanh vào địa ngục. Kokālika đã tái sanh vào địa ngục Paduma do đã phỉ báng hai vị Thượng thủ Thinh văn.

Neva hāyati no vaḍḍhatīti appahonakakālepi na hāyati, pahonakakālepi na vaḍḍhati. Ubhayampi panetaṃ agārikenapi anagārikenapi dīpetabbaṃ. Ekacco hi agāriko appahonakakāle pakkhikabhattaṃ vassikaṃ vā upanibandhāpesi, so pacchā pahonakakālepi pakkhikabhattādimattameva pavatteti. Anagārikopi ādimhi appahonakakāle uddesaṃ dhutaṅgaṃ vā gaṇhāti, medhāvī balavīriyasampattiyā pahonakakāle tato uttariṃ na karoti. Evaṃ puggaloti evaṃ imāya saddhādīnaṃ ṭhitiyā puggalo ummujjitvā ṭhito nāma hoti. Ummujjitvā pataratīti sakadāgāmipuggalo kilesatanutāya uṭṭhahitvā gantabbadisābhimukho tarati nāma.

Neva hāyati no vaḍḍhatīti (không suy thoái cũng không tăng trưởng) có nghĩa là không suy thoái cả trong thời không thuận lợi, và không tăng trưởng cả trong thời thuận lợi. Hơn nữa, cả hai điều này nên được làm sáng tỏ bằng (ví dụ về) người tại gia và người xuất gia. Thật vậy, có người tại gia trong thời không thuận lợi đã sắp xếp bữa ăn nửa tháng hoặc (bữa ăn) mùa mưa, sau đó người ấy ngay cả trong thời thuận lợi cũng chỉ duy trì chừng ấy bữa ăn nửa tháng v.v… Người xuất gia cũng vậy, lúc đầu trong thời không thuận lợi, vị ấy thọ nhận sự học thuộc lòng hoặc pháp đầu đà, (dù) là người có trí tuệ, có đầy đủ sức mạnh và tinh tấn, trong thời thuận lợi vị ấy cũng không làm gì hơn thế nữa. Evaṃ puggalo (người như vậy) là người được gọi là đã trồi lên và đứng yên do sự vững chắc của các pháp tín v.v… này. Ummujjitvā patarati (trồi lên và bơi qua) là hạng người Nhất lai, do sự làm mỏng nhẹ các phiền não, đã đứng dậy và được gọi là bơi qua hướng về phía cần phải đi đến.

Paṭigādhappatto hotīti anāgāmipuggalaṃ sandhāya vadati. Ime pana satta puggalā udakopamena dīpitā. Satta kira jaṅghavāṇijā addhānamaggappaṭipannā antarāmagge ekaṃ puṇṇanadiṃ pāpuṇiṃsu. Tesu paṭhamaṃ otiṇṇo udakabhīruko puriso otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjitvā puna saṇṭhātuṃ nāsakkhi, avassaṃva macchakacchapabhattaṃ jāto. Dutiyo otiṇṇaṭṭhāne nimujjitvā [Pg.155] sakiṃ uṭṭhahitvā puna nimuggo uṭṭhātuṃ nāsakkhi, antoyeva macchakacchapabhattaṃ jāto. Tatiyo nimujjitvā uṭṭhito majjhe nadiyā ṭhatvā neva orato āgantuṃ, na pāraṃ gantuṃ asakkhi. Catuttho uṭṭhāya ṭhito uttaraṇatitthaṃ olokesi. Pañcamo uttaraṇatitthaṃ oloketvā patarati. Chaṭṭho taṃ disvā pārimatīraṃ gantvā kaṭippamāṇe udake ṭhito. Sattamo pārimatīraṃ gantvā gandhacuṇṇādīhi nhatvā varavatthādīni nivāsetvā surabhivilepanaṃ vilimpitvā nīluppalamālādīni pilandhitvā nānālaṅkārappaṭimaṇḍito mahānagaraṃ pavisitvā pāsādamāruhitvā uttamabhojanaṃ bhuñjati.

Câu ‘đạt đến chỗ đứng vững chắc’ là nói về hạng người Bất Lai. Bảy hạng người này được trình bày qua ví dụ về nước. Tương truyền, có bảy người buôn đi bộ đang trên đường trường, giữa đường đã đến một con sông đầy nước. Trong số họ, người đầu tiên lội xuống là người sợ nước, đã bị chìm ngay tại chỗ lội xuống và không thể đứng dậy lại được, chắc chắn đã trở thành thức ăn cho cá và rùa. Người thứ hai, bị chìm tại chỗ lội xuống, trồi lên được một lần rồi lại chìm xuống, không thể trồi lên lại được, đã trở thành thức ăn cho cá và rùa ngay trong nước. Người thứ ba, sau khi chìm rồi trồi lên, đứng giữa dòng sông, không thể đi vào bờ bên này, cũng không thể đi sang bờ bên kia. Người thứ tư, sau khi trồi lên và đứng vững, nhìn về bến vượt sang. Người thứ năm, sau khi nhìn bến vượt sang, bèn bơi qua. Người thứ sáu, thấy vậy, đi đến bờ bên kia và đứng trong nước sâu đến thắt lưng. Người thứ bảy, đi đến bờ bên kia, tắm gội bằng bột thơm v.v..., mặc y phục tốt đẹp v.v..., thoa vật thơm ngát, đeo vòng hoa sen xanh v.v..., trang điểm với nhiều đồ trang sức, đi vào thành phố lớn, lên lầu đài và thưởng thức bữa ăn thượng hạng.

Tattha jaṅghavāṇijā viya ime satta puggalā, nadī viya vaṭṭaṃ, paṭhamassa udakabhīrukassa purisassa otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjanaṃ viya micchādiṭṭhikassa vaṭṭe nimujjanaṃ, ummujjitvā nimujjanapuriso viya saddhādīnaṃ uppattimatthakena ummujjitvā tāsaṃ hāniyā nimuggapuggalo, majjhe nadiyā ṭhatvā viya saddhādīnaṃ ṭhitiyā ṭhitipuggalo, uttaraṇatitthaṃ olokento viya sotāpanno, patarantapuriso viya kilesakāmāvaṭṭatāya pataranto sakadāgāmī, taritvā kaṭimatte udake ṭhitapuriso viya anāvaṭṭadhammattā anāgāmī, nhatvā pārimatīraṃ uttaritvā thale ṭhitapuriso viya cattāro oghe atikkamitvā nibbānathale ṭhito khīṇāsavabrāhmaṇo, thale ṭhitapurisassa nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha uttamabhojanabhuñjanaṃ viya khīṇāsavassa nibbānārammaṇasamāpattiṃ appetvā vītināmanaṃ veditabbaṃ.

Ở đây, bảy hạng người này ví như những người buôn đi bộ, vòng luân hồi ví như con sông. Việc người sợ nước đầu tiên chìm ngay tại chỗ lội xuống ví như người có tà kiến chìm trong vòng luân hồi. Người trồi lên rồi chìm xuống ví như hạng người trồi lên nhờ sự phát sanh ở mức cao nhất của tín v.v... rồi lại chìm xuống do sự suy giảm của chúng. Việc đứng giữa dòng sông ví như hạng người đứng vững nhờ sự tồn tại của tín v.v... Người nhìn về bến vượt sang ví như vị Dự Lưu. Người đang bơi qua ví như vị Nhất Lai đang bơi qua vòng luân hồi của phiền não và dục vọng. Người đã bơi qua và đứng trong nước ngang thắt lưng ví như vị Bất Lai do có pháp không trở lại. Người đã tắm gội, vượt qua bờ bên kia và đứng trên đất liền ví như vị Bà-la-môn lậu tận, đã vượt qua bốn bộc lưu và đứng trên đất Niết-bàn. Việc người đứng trên đất liền đi vào thành phố, lên lầu đài và thưởng thức bữa ăn thượng hạng nên được hiểu ví như việc vị lậu tận sống an trú trong định với đối tượng Niết-bàn.

Udakūpamāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về kinh Ví Dụ Nước đã kết thúc.

6-9. Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā

6-9. Phần giải về các kinh như kinh Quán Vô Thường

16-19. Chaṭṭhe ‘‘idha samasīsī kathito’’ti vatvā evaṃ samasīsitaṃ vibhajitvā idhādhippetaṃ dassetuṃ ‘‘so catubbidho hotī’’tiādimāha. Rogavasena samasīsī rogasamasīsī. Esa nayo sesesupi. Ekappahārenevāti ekavelāyameva. Yo cakkhurogādīsu aññatarasmiṃ sati ‘‘ito anuṭṭhito arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi, athassa arahattañca rogato vuṭṭhānañca ekakālameva hoti[Pg.156], ayaṃ rogasamasīsī nāma. Iriyāpathassa pariyosānanti iriyāpathantarasamāyogo. Yo ṭhānādīsu iriyāpathesu aññataraṃ adhiṭṭhāya ‘‘avikopetvāva arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi. Athassa arahattappatti ca iriyāpathavikopanañca ekappahāreneva hoti, ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Jīvitasamasīsī nāmāti ettha ‘‘palibodhasīsaṃ māno, parāmāsasīsaṃ diṭṭhi, vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ, kilesasīsaṃ avijjā, adhimokkhasīsaṃ saddhā, paggahasīsaṃ vīriyaṃ, upaṭṭhānasīsaṃ sati, avikkhepasīsaṃ samādhi, dassanasīsaṃ paññā, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ, cutisīsaṃ vimokkho, saṅkhārasīsaṃ nirodho’’ti paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.33) vuttesu sattarasasu sīsesu pavattasīsaṃ kilesasīsanti dve sīsāni idhādhippetāni – ‘‘apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā’’ti vacanato. Tesu kilesasīsaṃ arahattamaggo pariyādiyati, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati. Tattha avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, jīvitindriyapariyādāyakaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Aññaṃ avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ, aññaṃ jīvitandriyapariyādāyakaṃ. Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati, so jīvitasamasīsī nāma.

16-19. Trong kinh thứ sáu, sau khi nói ‘ở đây, người đồng thời được nói đến,’ để phân tích sự đồng thời như vậy và để chỉ ra ý nghĩa ở đây, ngài đã nói ‘vị ấy có bốn loại’ v.v... Người đồng thời do bệnh là người đồng thời về bệnh. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. ‘Ekappahāreneva’ nghĩa là chỉ trong một lúc. Vị nào, khi đang bị một trong các bệnh về mắt v.v..., đã thiết lập thiền quán với ý nghĩ ‘không đứng dậy khỏi đây, ta sẽ đạt được A-la-hán quả,’ rồi sự chứng đắc A-la-hán quả và sự khỏi bệnh của vị ấy xảy ra đồng thời, vị này được gọi là người đồng thời về bệnh. ‘Sự kết thúc của oai nghi’ nghĩa là sự chuyển sang một oai nghi khác. Vị nào, sau khi quyết tâm giữ một trong các oai nghi đi, đứng v.v..., đã thiết lập thiền quán với ý nghĩ ‘không thay đổi (oai nghi), ta sẽ đạt được A-la-hán quả.’ Rồi sự chứng đắc A-la-hán quả và sự thay đổi oai nghi của vị ấy xảy ra đồng thời, vị này được gọi là người đồng thời về oai nghi. Về người đồng thời về mạng sống, ở đây, trong số mười bảy cái đầu được nói trong bộ Vô Ngại Giải Đạo (Paṭisambhidāmagga): ‘cái đầu của chướng ngại là mạn, cái đầu của chấp thủ là tà kiến, cái đầu của tán loạn là trạo cử, cái đầu của phiền não là vô minh, cái đầu của thắng giải là tín, cái đầu của sách tấn là tinh tấn, cái đầu của an trú là niệm, cái đầu của không tán loạn là định, cái đầu của thấy biết là tuệ, cái đầu của sự diễn tiến là mạng quyền, cái đầu của sự chết là giải thoát, cái đầu của các hành là sự diệt,’ hai cái đầu là ‘cái đầu của sự diễn tiến’ và ‘cái đầu của phiền não’ được ngụ ý ở đây – theo như câu nói ‘sự chấm dứt các lậu hoặc và sự chấm dứt mạng sống xảy ra không trước không sau.’ Trong đó, cái đầu của phiền não được đạo A-la-hán chấm dứt, cái đầu của sự diễn tiến là mạng quyền được tâm tử chấm dứt. Ở đây, tâm chấm dứt vô minh không thể chấm dứt mạng quyền, và (tâm) chấm dứt mạng quyền không thể chấm dứt vô minh. Tâm chấm dứt vô minh là khác, (tâm) chấm dứt mạng quyền là khác. Vị nào mà hai cái đầu này đi đến sự chấm dứt đồng thời, vị đó được gọi là người đồng thời về mạng sống.

Kathaṃ panidaṃ samaṃ hotīti? Vārasamatāya. Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni, sakadāgāmimagge pañca, anāgāmimagge pañca, arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyato imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hotīti imāya vārasamatāya. Vārasamavuttidāyakena hi maggacittena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahati. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.78; saṃ. ni. 3.12, 14) vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ sampāpitaṃ nāma hotīti imāya vāravuttiyā samatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ samatā veditabbā. Tenevāha ‘‘yasmā panassa…pe... tasmā evaṃ vutta’’nti.

Nhưng làm thế nào điều này lại đồng thời? Do sự đồng đều về phiên. Thật vậy, trong phiên nào có sự xuất khởi từ đạo, sau khi an trú trong trí quán xét thứ mười chín, gồm có năm sự quán xét trong Tu-đà-hoàn đạo, năm trong Tư-đà-hàm đạo, năm trong A-na-hàm đạo, và bốn trong A-la-hán đạo, rồi đi vào hữu phần và bát-niết-bàn, thì do sự đồng đều về phiên này, sự chấm dứt của cả hai phương diện này cũng được đồng thời. Thật vậy, tâm đạo, là yếu tố tạo ra sự diễn tiến đồng đều của phiên, đã tạo ra các phiên quán xét ngay sau chính nó, và các phiên này đáng được gọi là phiên của sự chấm dứt phiền não. Theo câu ‘Đối với người đã giải thoát, có trí tuệ khởi lên rằng: “Đã giải thoát”’, việc chấm dứt phiền não được gọi là đã thành tựu nhờ sự hoàn tất của việc quán xét. Do sự đồng đều trong diễn tiến của phiên này, sự đồng đều của việc chấm dứt phiền não và việc chấm dứt mạng sống cần được hiểu như vậy. Do đó, đã nói rằng: ‘Bởi vì đối với vị ấy…v.v… cho nên đã được nói như vậy.’

Āyuno vemajjhaṃ anatikkamitvā antarāva kilesaparinibbānena parinibbāyatīti antarāparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo pañcasu suddhāvāsesū’’tiādi[Pg.157]. Vemajjheti avihādīsu yattha uppanno, tattha āyuno vemajjhe. Āyuvemajjhaṃ upahacca atikkamitvā tattha parinibbāyatīti upahaccaparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo tatthevā’’tiādi. Asaṅkhārena appayogena anussāhena akilamanto tikkhindriyatāya sukheneva parinibbāyatīti asaṅkhāraparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo tesaṃyevā’’tiādi. Tesaṃyeva puggalānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Appayogenāti adhimattappayogena vinā appakasirena. Sasaṅkhārena sappayogena kilamanto dukkhena parinibbāyatīti sasaṅkhāraparinibbāyī. Uddhaṃvāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotañcāti, uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃbhoto. Paṭisandhivasena akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī.

Vị Bát-niết-bàn trong khoảng giữa (antarāparinibbāyī) là vị bát-niết-bàn bằng sự tịch diệt phiền não ở khoảng giữa, không vượt qua nửa tuổi thọ. Do đó, đã nói: ‘Vị nào trong năm Tịnh Cư Thiên’ v.v… ‘Ở giữa’ có nghĩa là ở giữa tuổi thọ tại nơi đã sanh, như cõi Vô Phiền v.v… Vị Bát-niết-bàn khi giảm thiểu (upahaccaparinibbāyī) là vị bát-niết-bàn tại nơi ấy sau khi đã giảm thiểu và vượt qua nửa tuổi thọ. Do đó, đã nói: ‘Vị nào ngay tại nơi ấy’ v.v… Vị Bát-niết-bàn vô hành (asaṅkhāraparinibbāyī) là vị bát-niết-bàn một cách dễ dàng, không mệt nhọc, không cố gắng, không nỗ lực, không cần gia công, do có các căn sắc bén. Do đó, đã nói: ‘Vị nào trong chính các hạng người ấy’ v.v… ‘Trong chính các hạng người ấy’ là sở thuộc cách trong ý nghĩa chỉ định. ‘Không cần gia công’ nghĩa là không có sự gia công quá mức, với ít sự khó nhọc. Vị Bát-niết-bàn hữu hành (sasaṅkhāraparinibbāyī) là vị bát-niết-bàn một cách khó khăn, mệt nhọc, có sự gia công, có nỗ lực. Vị thượng lưu (uddhaṃsoto) là vị có dòng ái và dòng luân hồi hướng lên trên do bản chất đi ngược dòng; hoặc là vị có dòng đạo hướng lên trên vì phải đi ngược dòng mới chứng đắc được. Vị đến cõi Sắc Cứu Cánh (akaniṭṭhagāmī) là vị đi đến cõi Sắc Cứu Cánh do sự tái sanh.

Ettha pana catukkaṃ veditabbaṃ. Yo hi avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Ayañhi avihesu kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati, tatrāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati, tatrāpi cattāri kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati, tatrāpi aṭṭha kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati, tattha vasanto aggamaggaṃ adhigacchati. Tattha yo avihato paṭṭhāya dutiyaṃ vā catutthaṃ vā devalokaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo kāmabhavato cavitvā akaniṭṭhesu parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva nibbattitvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmīti.

Ở đây, cần phải hiểu về bốn trường hợp. Vị nào bắt đầu từ cõi Vô Phiền, sau khi thanh lọc bốn cõi trời rồi đi đến cõi Sắc Cứu Cánh và bát-niết-bàn, vị này được gọi là vị thượng lưu đến cõi Sắc Cứu Cánh. Vị này, sau khi sống một ngàn kiếp ở cõi Vô Phiền mà không thể chứng đắc A-la-hán, liền đi đến cõi Vô Nhiệt; ở đó cũng sống hai ngàn kiếp mà không thể chứng đắc A-la-hán, liền đi đến cõi Thiện Kiến; ở đó cũng sống bốn ngàn kiếp mà không thể chứng đắc A-la-hán, liền đi đến cõi Thiện Hiện; ở đó cũng sống tám ngàn kiếp mà không thể chứng đắc A-la-hán, liền đi đến cõi Sắc Cứu Cánh; và trong khi sống ở đó, vị ấy chứng ngộ đạo quả tối thượng. Trong đó, vị nào bắt đầu từ cõi Vô Phiền, đi đến cõi trời thứ hai hoặc thứ tư rồi bát-niết-bàn, vị này được gọi là vị thượng lưu nhưng không đến cõi Sắc Cứu Cánh. Vị nào từ cõi Dục mệnh chung rồi bát-niết-bàn ở cõi Sắc Cứu Cánh, vị này được gọi là vị không phải thượng lưu nhưng đến cõi Sắc Cứu Cánh. Vị nào sanh ra và bát-niết-bàn ngay tại mỗi nơi trong bốn cõi trời bên dưới, vị này được gọi là vị không phải thượng lưu và cũng không đến cõi Sắc Cứu Cánh.

Ete pana avihesu uppannasamanantaraāyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyanavasena tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī, eko uddhaṃsototi pañcavidho, asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena dasa honti, tathā atappasudassasudassīsūti cattāro dasakāti cattārīsaṃ. Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi, tayo antarāparinibbāyino, eko [Pg.158] upahaccaparinibbāyīti cattāro, asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena aṭṭhāti aṭṭhacattārīsaṃ anāgāmino. Sattamādīsu natthi vattabbaṃ.

Những vị này, ở cõi Vô Phiền, có ba loại Bát-niết-bàn trong khoảng giữa, tùy theo việc bát-niết-bàn ngay sau khi sanh mà chưa đến nửa tuổi thọ; một loại Bát-niết-bàn khi giảm thiểu; một loại thượng lưu, như vậy là có năm loại. Do sự phân chia thành Bát-niết-bàn vô hành và hữu hành, nên có mười loại. Tương tự như vậy ở các cõi Vô Nhiệt, Thiện Kiến, và Thiện Hiện, nên có bốn nhóm mười, tức là bốn mươi. Còn ở cõi Sắc Cứu Cánh, không có vị thượng lưu; có ba loại Bát-niết-bàn trong khoảng giữa, một loại Bát-niết-bàn khi giảm thiểu, như vậy là có bốn loại. Do sự phân chia thành Bát-niết-bàn vô hành và hữu hành, nên có tám loại. Như vậy, có bốn mươi tám vị Bất Lai. Về hạng thứ bảy trở đi, không có gì cần phải nói.

Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Quán Vô Thường v.v… đã hoàn tất.

10. Niddasavatthusuttavaṇṇanā

10. Giải Thích Kinh Về Các Nền Tảng Của Vô Dục

20. Dasame niddasavatthūnīti ādisaddalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘niddasādivatthūnī’’ti. Natthi idāni imassa dasāti niddaso. Pañhoti ñātuṃ icchito attho. Puna dasavasso na hotīti tesaṃ matimattametanti dassetuṃ ‘‘so kirā’’ti kirasaddaggahaṇaṃ. Niddasoti cetaṃ vacanamattaṃ. Tassa nibbīsādibhāvassa viya ninnavādibhāvassa ca icchitattāti dassetuṃ ‘‘na kevalañcā’’tiādi vuttaṃ. Gāme vicarantoti gāme piṇḍāya caranto. Na idaṃ titthiyānaṃ adhivacanaṃ tesu tannimittassa abhāvā, sāsanepi sekhassapi na idaṃ adhivacanaṃ, kimaṅgaṃ pana puthujjanassa. Yassa panetaṃ adhivacanaṃ yena ca kāraṇena, taṃ dassetuṃ ‘‘khīṇāsavasseta’’ntiādi vuttaṃ. Appaṭisandhikabhāvo hissa paccakkhato kāraṇaṃ. Paramparāya itarāni yāni pāḷiyaṃ āgatāniṃ.

20. Trong phần thứ mười, câu ‘niddasavatthūni’ (các nền tảng của vô dục) là sự trình bày có sự lược bỏ của từ ‘ādi’ (v.v…), do đó ngài nói ‘niddasādivatthūnī’ (các nền tảng của vô dục v.v…). ‘Niddaso’ (vô dục) có nghĩa là ‘vị này bây giờ không còn dasa (mười)’. Ý nghĩa mong muốn được biết là ‘pañho’ (câu hỏi). Để chỉ ra rằng ý kiến của họ cho rằng ‘vị ấy không còn là mười tuổi nữa’ chỉ là quan điểm riêng, từ ‘kirā’ (nghe nói) đã được sử dụng. Và ‘niddaso’ này chỉ là một cách nói. Để chỉ ra rằng nó được dùng với ý nghĩa là trạng thái không có hai mươi v.v… và cũng là trạng thái có khuynh hướng (hướng về Niết-bàn), nên đã nói ‘không chỉ… v.v…’. ‘Đi trong làng’ có nghĩa là đi khất thực trong làng. Đây không phải là danh xưng cho các người ngoại đạo, vì ở họ không có dấu hiệu ấy; trong giáo pháp, đây cũng không phải là danh xưng cho bậc hữu học, huống chi là phàm phu. Để chỉ ra đây là danh xưng của ai và vì lý do gì, đã nói rằng ‘đây là của bậc lậu tận… v.v…’. Thật vậy, trạng thái không còn tái sanh là lý do trực tiếp của vị ấy. Những lý do khác được đề cập trong kinh điển Pāli là lý do gián tiếp.

Sikkhāya sammadeva ādānaṃ sikkhāsamādānaṃ. Taṃ panassā pāripūriyā veditabbanti āha ‘‘sikkhāttayapūraṇe’’ti. Sikkhāya vā sammadeva ādito paṭṭhāya rakkhaṇaṃ sikkhāsamādānaṃ. Tañca atthato pūraṇena paricchinnaṃ arakkhaṇe sabbena sabbaṃ abhāvato, rakkhaṇe ca paripūraṇato. Balavacchandoti daḷhacchando. Āyatinti anantarānāgatadivasādikālo adhippeto, na anāgatabhavoti āha ‘‘anāgate punadivasādīsupī’’ti. Sikkhaṃ paripūrentassa tattha nibaddhabhattitā avigatapematā. Tebhūmakadhammānaṃ aniccādivasena sammadeva nijjhānaṃ dhammanisāmanāti āha ‘‘vipassanāyetaṃ adhivacana’’nti. Taṇhāvinayeti bhaṅgānupassanāñāṇānubhāvasiddhe taṇhāvikkhambhane. Ekībhāveti gaṇasaṅgaṇikākilesasaṅgaṇikāvigamasiddhe vivekavāse. Vīriyārambheti sammappadhānassa paggaṇhane[Pg.159]. Taṃ pana sabbaso vīriyassa paribrūhanaṃ hotīti āha ‘‘kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe’’ti. Satiyañceva nipakabhāve cāti satokāritāya ceva sampajānakāritāya ca. Satisampajaññabaleneva hi vīriyārambho ijjhati. Diṭṭhipaṭivedheti maggasammādiṭṭhiyā paṭivijjhane. Tenāha ‘‘maggadassane’’ti.

Sự chánh thọ trì học pháp là sikkhāsamādānaṃ (sự thọ trì học pháp). Và điều ấy nên được hiểu là sự viên mãn, nên ngài nói ‘sikkhāttayapūraṇe’ (trong sự viên mãn tam học). Hoặc, sự hộ trì học pháp một cách chân chánh ngay từ đầu là sikkhāsamādānaṃ. Và điều ấy được xác định về mặt ý nghĩa bởi sự viên mãn, vì khi không hộ trì thì hoàn toàn không có, và khi hộ trì thì có sự viên mãn. Balavacchando (dục mạnh mẽ) là daḷhacchando (ý muốn kiên cố). Āyatiṃ (trong tương lai) được ngụ ý là thời gian như là ngày kế tiếp trong tương lai, không phải là kiếp vị lai, nên ngài nói ‘anāgate punadivasādīsupi’ (cũng trong những ngày kế tiếp ở tương lai). Đối với người đang làm viên mãn học pháp, có sự tận tâm gắn bó, sự yêu mến không rời xa ở nơi ấy. Sự quán xét chân chánh các pháp tam giới theo phương diện vô thường v.v... là dhammanisāmanā (sự quán xét pháp), nên ngài nói ‘vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ’ (đây là tên gọi của pháp quán). Taṇhāvinaye (trong sự nhiếp phục ái dục) là trong sự chế ngự ái dục được thành tựu nhờ oai lực của hoại tùy quán trí. Ekībhāve (trong sự độc cư) là trong sự sống độc cư được thành tựu nhờ sự chấm dứt việc giao du với hội chúng và giao du với phiền não. Vīriyārambhe (trong sự khởi đầu tinh tấn) là trong sự nỗ lực của chánh cần. Và điều ấy là sự phát triển toàn diện của tinh tấn, nên ngài nói ‘kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe’ (trong sự viên mãn tinh tấn thuộc thân và thuộc tâm). Satiyañceva nipakabhāve ca (trong chánh niệm và trong sự thận trọng) là do hành động có chánh niệm và do hành động có tỉnh giác. Quả vậy, sự khởi đầu tinh tấn thành tựu chính nhờ sức mạnh của chánh niệm và tỉnh giác. Diṭṭhipaṭivedhe (trong sự thông đạt chánh kiến) là trong sự thông đạt chánh kiến của đạo. Do đó, ngài nói ‘maggadassane’ (trong sự thấy đạo).

Niddasavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Niddasavatthu đã kết thúc.

Anusayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích phẩm Tùy Miên đã kết thúc.

3. Vajjisattakavaggo

3. Phẩm Bảy Pháp của người Vajjī

1. Sārandadasuttavaṇṇanā

1. Phần giải thích kinh Sārandada

21. Tatiyassa paṭhame devāyatanabhāvena cittattā lokassa cittīkāraṭṭhānatāya ca cetiyaṃ ahosi. Yāvakīvanti (dī. ni. ṭī. 2.134) ekamevetaṃ padaṃ aniyamato parimāṇavācī. Kālo cettha adhippetoti āha ‘‘yattakaṃ kāla’’nti. Abhiṇhaṃ sannipātāti niccasannipātā. Taṃ pana niccasannipātataṃ dassetuṃ ‘‘divasassā’’tiādi vuttaṃ. Sannipātabahulāti pacurasannipātā. Vosānanti saṅkocaṃ. ‘‘Vuddhiyevā’’tiādinā vuttamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘abhiṇhaṃ asannipatantā hī’’tiādi vuttaṃ. Ākulāti khubhitā na pasannā. Bhijjitvāti vaggabandhato vibhajja visuṃ visuṃ hutvā.

21. Trong câu đầu tiên của phần thứ ba, (nơi ấy) đã là một ngôi đền do là nơi ở của chư thiên, do sự đa dạng, và do là nơi tôn kính của thế gian. (Từ) Yāvakīvaṃ là một từ duy nhất, chỉ số lượng không xác định. Ở đây, thời gian được ngụ ý, nên ngài nói ‘yattakaṃ kālaṃ’ (chừng nào thời gian). Abhiṇhaṃ sannipātā (thường xuyên hội họp) là niccasannipātā (luôn luôn hội họp). Để chỉ ra sự luôn luôn hội họp ấy, (câu) bắt đầu bằng ‘divasassa’ đã được nói đến. Sannipātabahulā (nhiều cuộc hội họp) là pacurasannipātā (đông đảo cuộc hội họp). Vosānaṃ (sự kết thúc) là saṅkocaṃ (sự suy giảm). Để chỉ ra ý nghĩa đã được nói đến bắt đầu bằng ‘vuddhiyeva’ theo cách phủ định, (câu) bắt đầu bằng ‘abhiṇhaṃ asannipatantā hi’ đã được nói đến. Ākulā (bị xáo trộn) là khubhitā na pasannā (bị khuấy động, không trong sáng). Bhijjitvā (sau khi bị chia rẽ) là sau khi phân chia khỏi sự ràng buộc phe nhóm, trở nên riêng rẽ.

Sannipātabheriyāti sannipātārocanabheriyā. Addhabhuttā vāti sāmibhuttā vā. Osīdamāneti hāyamāne.

Sannipātabheriyā (trống hội họp) là trống báo hiệu hội họp. Addhabhuttā vā (hoặc đang ăn dở) là sāmibhuttā vā (hoặc đã ăn một nửa). Osīdamāne (khi đang suy giảm) là hāyamāne (khi đang suy tàn).

Suṅkanti bhaṇḍaṃ gahetvā gacchantehi pabbatakhaṇḍanādititthagāmadvārādīsu rājapurisānaṃ dātabbabhāgaṃ. Balinti nipphannasassādito chabhāgaṃ sattabhāgantiādinā laddhabbakaraṃ. Daṇḍanti dasavīsatikahāpaṇādikaṃ aparādhānurūpaṃ gahetabbadhanadaṇḍaṃ. Vajjidhammanti vajjirājadhammaṃ. Idāni apaññattapaññāpanādīsu tappaṭikkhepe ca ādīnavānisaṃse ca vitthārato dassetuṃ ‘‘tesa’’ntiādi [Pg.160] vuttaṃ. Pāricariyakkhamāti upaṭṭhānakkhamā. Porāṇaṃ vajjidhammanti ettha pubbe kira vajjirājāno ‘‘ayaṃ coro’’ti ānetvā dassite ‘‘gaṇhatha naṃ cora’’nti avatvā vinicchayamahāmattānaṃ denti. Te vinicchinitvā sace acoro hoti, vissajjenti. Sace coro, attanā kiñci akatvā vohārikānaṃ denti, tepi vinicchinitvā acoro ce, vissajjenti. Coro ce, suttadharānaṃ denti. Tepi vinicchinitvā acoro ce, vissajjenti. Coro ce, aṭṭakulikānaṃ denti, tepi tatheva katvā senāpatissa, senāpati uparājassa, uparājā rañño. Rājā vinicchinitvā sace acoro hoti, vissajjeti. Sace pana coro hoti, paveṇipaṇṇakaṃ vācāpeti. Tattha ‘‘yena idaṃ nāma kataṃ, tassa ayaṃ nāmadaṇḍo’’ti likhitaṃ. Rājā tassa kiriyaṃ tena samānetvā tadanucchavikaṃ daṇḍaṃ karoti. Iti etaṃ porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya vattantānaṃ manussā na ujjhāyanti. Paramparāgatesu aṭṭakulesu jātā agatigamanaviratā aṭṭamahallakapurisā aṭṭakulikā.

Suṅkaṃ (thuế quan) là phần phải nộp cho các quan chức của vua ở những nơi như đèo núi, bến đò, cổng làng v.v... bởi những người mang hàng hóa đi qua. Baliṃ (thuế cống) là thuế phải thu như một phần sáu, một phần bảy v.v... từ hoa màu đã thu hoạch. Daṇḍaṃ (tiền phạt) là tiền phạt phải thu như mười, hai mươi kahāpaṇa v.v... tương ứng với tội lỗi. Vajjidhammaṃ (luật của người Vajjī) là vajjirājadhammaṃ (luật của các vua Vajjī). Bây giờ, để chỉ ra một cách chi tiết về sự nguy hại trong việc chế định điều chưa được chế định v.v... và về lợi ích trong việc bác bỏ điều đó, (câu) bắt đầu bằng ‘tesaṃ’ đã được nói đến. Pāricariyakkhamā (có thể phục vụ) là upaṭṭhānakkhamā (có thể hầu hạ). Về câu ‘porāṇaṃ vajjidhammaṃ’ (luật lệ cổ xưa của người Vajjī), nghe nói rằng trước đây, khi một người được đưa đến và trình diện với lời nói ‘đây là kẻ trộm,’ các vua Vajjī không nói ‘hãy bắt tên trộm này’ mà giao cho các đại thần xét xử. Sau khi xem xét, nếu người đó không phải là kẻ trộm, họ sẽ thả ra. Nếu là kẻ trộm, họ không tự mình làm gì cả mà giao cho các luật gia. Các vị này cũng sau khi xem xét, nếu không phải là kẻ trộm thì thả ra. Nếu là kẻ trộm, họ giao cho những người giữ luật. Các vị này cũng sau khi xem xét, nếu không phải là kẻ trộm thì thả ra. Nếu là kẻ trộm, họ giao cho tám gia tộc. Các vị này cũng làm như vậy rồi giao cho tổng tư lệnh, tổng tư lệnh giao cho phó vương, phó vương giao cho vua. Vua sau khi xem xét, nếu không phải là kẻ trộm thì thả ra. Nhưng nếu là kẻ trộm, vua cho đọc sách luật lệ gia truyền. Trong đó có ghi rằng: ‘Đối với người đã làm việc này, hình phạt là thế này.’ Vua đối chiếu hành vi của người đó với luật lệ và áp dụng hình phạt tương xứng. Do đó, đối với những người tuân thủ và hành xử theo luật lệ cổ xưa của người Vajjī này, dân chúng không phàn nàn. Aṭṭakulikā là tám người đàn ông lớn tuổi, sinh ra trong tám gia tộc kế thừa, những người tránh đi vào con đường sai trái.

Sakkāranti upakāraṃ. Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvāti ‘‘ime amhākaṃ garuno’’ti tattha garubhāvaṃ paṭi paṭi upaṭṭhapetvā. Mānessantīti sammānessanti. Taṃ pana sammānanaṃ tesu nesaṃ attamanatāpubbakanti āha ‘‘manena piyāyissantī’’ti. Nipaccakāraṃ paṇipātaṃ. Dassentīti garucittabhāraṃ dassenti. Sandhānetunti sambandhaṃ avicchinnaṃ katvā ghaṭetuṃ.

Sakkāraṃ (sự tôn trọng) là upakāraṃ (sự hỗ trợ). Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvā (sau khi thiết lập sự kính trọng) là sau khi lần lượt thiết lập sự kính trọng ở nơi ấy rằng ‘đây là những bậc đáng kính của chúng ta.’ Mānessanti (sẽ tôn kính) là sammānessanti (sẽ tôn trọng). Sự tôn trọng ấy đối với họ có sự hoan hỷ của những người này đi trước, nên ngài nói ‘manena piyāyissanti’ (họ sẽ làm hài lòng bằng tâm ý). Nipaccakāraṃ (sự khiêm hạ) là paṇipātaṃ (sự đảnh lễ). Dassenti (họ thể hiện) là họ thể hiện gánh nặng của tâm tôn kính. Sandhānetuṃ (để nối kết) là để làm cho mối liên hệ không bị gián đoạn và kết nối lại.

Pasayhakārassāti balakkārassa. Kāmaṃ vuddhiyā pūjanīyatāya ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ, attho pana vuttānukkameneva yojetabbo. Pāḷiyaṃ vā yasmā ‘‘vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti vuttaṃ, tasmā tadanukkamena ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ.

Pasayhakārassa (của việc dùng vũ lực) là balakkārassa (của sự cưỡng bức). Mặc dù do sự đáng quý của sự thịnh vượng mà (từ) ‘vuddhihāniyo’ (thịnh và suy) được nói đến, nhưng ý nghĩa nên được kết hợp theo thứ tự đã nói. Hoặc là, trong Chánh tạng, vì đã nói rằng ‘chỉ có sự thịnh vượng được mong đợi, không có sự suy tàn,’ do đó, theo thứ tự đó, (từ) ‘vuddhihāniyo’ đã được nói đến.

Vipaccituṃ aladdhokāse pāpakamme, tassa kammassa vipāke vā anavasarova devasopasaggo. Tasmiṃ pana laddhokāse siyā devatopasaggassa avasaroti āha ‘‘anuppannaṃ…pe… vaḍḍhentī’’ti. Eteneva anuppannaṃ sukhanti etthāpi attho veditabbo. Balakāyassa diguṇatiguṇatādassanaṃ paṭibhayabhāvadassananti evamādinā devatānaṃ saṅgāmasīse sahāyatā veditabbā.

Khi ác nghiệp chưa có cơ hội trổ quả, hoặc trong quả của nghiệp ấy, tai họa từ chư thiên chắc chắn không có cơ hội. Nhưng khi (ác nghiệp) ấy có cơ hội, tai họa từ chư thiên có thể có cơ hội, nên ngài nói ‘anuppannaṃ…pe… vaḍḍhenti’ (họ làm tăng trưởng... điều chưa sanh khởi). Bằng cách này, ý nghĩa ở đây về ‘anuppannaṃ sukhaṃ’ (hạnh phúc chưa sanh khởi) cũng nên được hiểu. Sự trợ giúp của chư thiên ở mặt trận nên được hiểu qua việc thấy quân đội (đối phương) đông gấp đôi, gấp ba, thấy cảnh tượng đáng sợ, v.v...

Anicchitanti [Pg.161] aniṭṭhaṃ. Āvaraṇatoti nisedhanato. Dhammato anapetā dhammiyāti idha ‘‘dhammikā’’ti vuttā. Migasūkarādighātāya sunakhādīnaṃ kaḍḍhitvā vanacaraṇaṃ vājo, tattha niyuttā, te vā vājentīti vājikā, migavadhacārino.

Anicchitaṃ có nghĩa là không mong muốn. Āvaraṇato có nghĩa là do ngăn cản. Dhammato anapetā là dhammiyā, ở đây được gọi là “dhammikā.” Vājo là việc đi vào rừng sau khi dắt theo chó và các loài tương tự để giết hại nai, heo, v.v. Những người tham gia vào việc ấy, hoặc những người sai khiến chúng, được gọi là vājikā, tức là những người đi săn nai.

Sārandadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Sārandada đã kết thúc.

2. Vassakārasuttavaṇṇanā

2. Phần giải thích kinh Vassakāra

22. Dutiye abhiyātukāmoti ettha abhi-saddo abhibhavanattho ‘‘anabhividitu’’ntiādīsu viyāti āha ‘‘abhibhavanatthāya yātukāmo’’ti. Vajjirājānoti ‘‘vajjetabbā ime’’ti ādito pavattaṃ vacanaṃ upādāya vajjīti laddhanāmā rājāno, vajjiraṭṭhassa vā rājāno vajjirājāno. Raṭṭhassa pana vajjisamaññā tannivāsirājakumāravasena veditabbā. Rājiddhiyāti rājabhāvānugatena pabhāvena. So pana pabhāvo nesaṃ gaṇarājānaṃ mitho sāmaggiyā loke pākaṭo. Ciraṭṭhāyī ca ahosīti ‘‘samaggabhāvaṃ kathetī’’ti vuttaṃ. Anu anu taṃsamaṅgino bhāveti vaḍḍhetīti anubhāvo, anubhāvo eva ānubhāvo, patāpo. So pana nesaṃ patāpo hatthiassādivāhanasampattiyā tattha ca subhikkhitabhāvena loke pākaṭo jātoti ‘‘etena…pe… kathetī’’ti vuttaṃ. Tāḷacchiggaḷenāti kuñcikāchiddena. Asananti saraṃ. Atipātayissantīti atikkāmenti. Poṅkhānupoṅkhanti poṅkhassa anupoṅkhaṃ, purimasarassa poṅkhapadānugatapoṅkhaṃ itaraṃ saraṃ katvāti attho. Avirādhitanti avirajjhitaṃ. Ucchindissāmīti ummūlanavasena kulasantatiṃ chindissāmi. Ayanaṃ vaḍḍhanaṃ ayo, tappaṭipakkhena anayoti āha ‘‘avaḍḍhi’’nti. Ñātīnaṃ byasanaṃ vināso ñātibyasanaṃ.

22. Trong bài kinh thứ hai, về từ abhiyātukāmo, ở đây tiếp đầu ngữ abhi- có nghĩa là chinh phục, giống như trong các từ “anabhividituṃ,” v.v. nên được nói là “mong muốn đi đến với mục đích chinh phục.” Vajjirājāno có nghĩa là các vị vua có tên là Vajjī, dựa trên câu nói bắt nguồn từ ban đầu rằng “những người này cần được tránh xa,” hoặc các vị vua của xứ Vajjī là Vajjirājāno. Còn tên gọi Vajjī của xứ sở ấy nên được hiểu là do các vương tử sống ở đó. Rājiddhiyā có nghĩa là bằng uy lực đi kèm với địa vị vương giả. Và uy lực ấy của các vị vua thuộc thể chế cộng hòa này đã nổi danh trên thế gian là nhờ vào sự hòa hợp với nhau. Và nó đã tồn tồn tại lâu dài, do đó được nói là “ngài nói về tình trạng hòa hợp.” Anubhāvo là cái làm cho những người sở hữu nó phát triển, tăng trưởng luôn luôn; anubhāvo cũng chính là ānubhāvo, tức là oai lực. Và oai lực ấy của họ đã trở nên nổi danh trên thế gian là nhờ vào sự sung túc về các phương tiện di chuyển như voi, ngựa, và sự thịnh vượng ở nơi đó, do đó được nói là “bằng điều này… ngài nói.” Tāḷacchiggaḷena có nghĩa là qua lỗ khóa. Asanaṃ là mũi tên. Atipātayissanti có nghĩa là họ làm cho vượt qua. Poṅkhānupoṅkhaṃ có nghĩa là đuôi tên nối tiếp đuôi tên, tức là làm cho mũi tên sau nối tiếp vào phần đuôi của mũi tên trước. Avirādhitaṃ có nghĩa là không bắn trượt. Ucchindissāmi có nghĩa là ta sẽ cắt đứt dòng dõi gia tộc bằng cách nhổ tận gốc. Ayo là sự đi lên, sự tăng trưởng; trái ngược với nó là anayo, do đó được nói là “sự suy vong.” Ñātibyasanaṃ là tai họa, sự hủy diệt của bà con quyến thuộc.

Gaṅgāyāti gaṅgāsamīpe. Paṭṭanagāmanti sakaṭapaṭṭanagāmaṃ. Tatrāti tasmiṃ paṭṭane. Balavāghātajātoti uppannabalavakodho. Meti mayhaṃ. Gatenāti gamanena. Sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi tāya velāya. Abhimukhaṃ yuddhenāti abhimukhaṃ ujukameva saṅgāmakaraṇena. Upalāpanaṃ sāmaṃ dānañcāti dassetuṃ ‘‘ala’’ntiādi vuttaṃ. Bhedopi idha upāyo evāti [Pg.162] vuttaṃ ‘‘aññatra mithubhedā’’ti. Yuddhassa pana anupāyatā pageva pakāsitā. Idanti ‘‘aññatra upalāpanāya aññatra mithubhedā’’ti idaṃ vacanaṃ. Kathāya nayaṃ labhitvāti ‘‘yāvakīvañca …pe… parihānī’’ti imāya bhagavato kathāya upāyaṃ labhitvā. Anukampāyāti vajjirājesu anuggahena.

Gaṅgāya có nghĩa là gần sông Hằng. Paṭṭanagāmaṃ có nghĩa là ngôi làng thương cảng. Tatra có nghĩa là ở tại thương cảng ấy. Balavāghātajāto có nghĩa là người có cơn giận dữ mãnh liệt đã khởi lên. Me có nghĩa là của tôi. Gatena có nghĩa là bằng việc đi. Vào lúc ấy không có lạnh cũng không có nóng. Abhimukhaṃ yuddhena có nghĩa là bằng việc giao chiến trực diện, đối mặt. Để chỉ ra rằng upalāpanaṃ là sự hòa giải và ban tặng, các từ như “alaṃ” đã được nói đến. Rằng sự chia rẽ ở đây cũng chính là một phương tiện, điều này được nói qua câu “ngoại trừ sự chia rẽ lẫn nhau.” Còn việc chiến tranh không phải là phương tiện thì đã được tuyên bố từ trước. Idaṃ là câu nói này: “ngoại trừ bằng sự dụ dỗ, ngoại trừ bằng sự chia rẽ lẫn nhau.” Kathāya nayaṃ labhitvā có nghĩa là sau khi nhận được phương pháp từ lời dạy, tức là từ lời dạy này của Đức Thế Tôn: “Hễ khi nào… sự suy vong.” Anukampāya có nghĩa là do lòng thương xót, do sự giúp đỡ đối với các vị vua Vajjī.

Rājāpi tameva pesetvā sabbe…pe… pāpesīti rājā taṃ attano santikaṃ āgataṃ ‘‘kiṃ, ācariya, bhagavā avacā’’ti pucchi. So ‘‘yathā bho samaṇassa gotamassa vacanaṃ na sakkā vajjī kenaci gahetuṃ, apica upalāpanāya vā mithubhedena vā sakkā’’ti āha. Tato naṃ rājā ‘‘upalāpanāya amhākaṃ hatthiassādayo nassissanti, bhedeneva te gahessāmi, kiṃ karomā’’ti pucchi. Tena hi, mahārāja, tumhe vajjī ārabbha parisati kathaṃ samuṭṭhāpetha, tato ahaṃ ‘‘kiṃ te, mahārāja, tehi, attano santakena kasivaṇijjādīni katvā jīvantu ete rājāno’’ti vatvā pakkamissāmi. Tato tumhe ‘‘kiṃ nu, bho, esa brāhmaṇo vajjī ārabbha pavattaṃ kathaṃ paṭibāhatī’’ti vadeyyātha. Divasabhāge cāhaṃ tesaṃ paṇṇākāraṃ pesessāmi, tampi gāhāpetvā tumhepi mama dosaṃ āropetvā bandhanatāḷanādīni akatvāva kevalaṃ khuramuṇḍaṃ maṃ katvā nagarā nīharāpetha, athāhaṃ ‘‘mayā te nagare pākāro parikhā ca kāritā, ahaṃ thiradubbalaṭṭhānañca uttānagambhīraṭṭhānañca jānāmi, na cirassaṃ dāni taṃ ujuṃ karissāmī’’ti vakkhāmi. Taṃ sutvā tumhe ‘‘gacchatū’’ti vadeyyāthāti. Rājā sabbaṃ akāsi.

Nhà vua cũng đã phái vị ấy đi và đã khiến cho tất cả… đến nơi. Nhà vua hỏi vị ấy, người đã đến trước mặt mình: “Thưa đạo sư, Đức Thế Tôn đã nói gì?” Vị ấy thưa: “Theo lời của Sa-môn Gotama, không ai có thể chiếm được xứ Vajjī. Tuy nhiên, có thể chiếm được bằng cách dụ dỗ hoặc bằng cách gây chia rẽ lẫn nhau.” Bấy giờ, nhà vua hỏi vị ấy: “Nếu dùng cách dụ dỗ, voi ngựa của chúng ta sẽ bị tổn thất. Ta sẽ chiếm lấy họ chỉ bằng cách gây chia rẽ. Chúng ta nên làm gì?” “Vậy thì, tâu đại vương, ngài hãy khởi xướng một cuộc thảo luận trong triều đình về người Vajjī. Sau đó, thần sẽ nói: ‘Tâu đại vương, họ có là gì đối với ngài? Cứ để cho các vị vua ấy sống bằng cách tự mình làm nông, buôn bán, v.v.’ rồi thần sẽ bỏ đi.” “Sau đó, ngài nên nói: ‘Tại sao vị Bà-la-môn này lại cản trở cuộc thảo luận đang diễn ra về người Vajjī?’” “Và vào ban ngày, thần sẽ gửi tặng phẩm cho họ. Sau khi cho người bắt giữ tặng phẩm ấy, ngài cũng hãy vu cho thần một tội lỗi, và không cần trói buộc hay đánh đập, chỉ cần cho cạo trọc đầu thần rồi trục xuất ra khỏi thành. Bấy giờ, thần sẽ nói: ‘Thành quách và hào lũy trong thành này là do ta xây dựng. Ta biết rõ những nơi vững chắc và yếu kém, những chỗ nông và sâu. Chẳng bao lâu nữa, ta sẽ san bằng nó.’” “Nghe vậy, ngài nên nói: ‘Cứ để cho hắn đi.’” Nhà vua đã làm tất cả mọi việc.

Licchavī tassa nikkhamanaṃ sutvā ‘‘saṭho brāhmaṇo, mā tassa gaṅgaṃ uttāretuṃ adatthā’’ti āhaṃsu. Tatra ekaccehi ‘‘amhe ārabbha kathitattā kira so evaṃ karotī’’ti vutte ‘‘tena hi bhaṇe etū’’ti vadiṃsu. So gantvā licchavī disvā ‘‘kimāgatatthā’’ti pucchito taṃ pavattiṃ ārocesi. Licchavino ‘‘appamattakena nāma evaṃ garuṃ daṇḍaṃ kātuṃ na yutta’’nti vatvā ‘‘kiṃ te tatra ṭhānantara’’nti pucchiṃsu. Vinicchayamahāmaccohamasmīti. Tadeva te ṭhānantaraṃ hotūti. So suṭṭhutaraṃ vinicchayaṃ karoti. Rājakumārā tassa santike sippaṃ uggaṇhanti. So patiṭṭhitaguṇo hutvā ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ gahetvā ekamantaṃ gantvā ‘‘dārakā [Pg.163] kasantī’’ti pucchi. Āma, kasanti. Dve goṇe yojetvāti. Āma, dve goṇe yojetvāti. Ettakaṃ vatvā nivatto. Tato tamañño ‘‘kiṃ ācariyo āhā’’ti pucchitvā tena vuttaṃ – asaddahanto ‘‘na meso yathābhūtaṃ kathetī’’ti tena saddhiṃ bhijji.

Những người Licchavī nghe tin ông ta bị trục xuất, liền nói: “Gã Bà-la-môn này xảo quyệt, đừng cho hắn qua sông Hằng.” Khi một số người trong họ nói: “Hình như ông ta bị như vậy là vì đã nói về chúng ta,” họ liền bảo: “Vậy thì, thưa các ngài, cứ để ông ta đến.” Ông ta đến, gặp những người Licchavī, và khi được hỏi: “Ông đến đây có việc gì?” ông ta đã kể lại sự việc. Những người Licchavī nói: “Thật không đáng phải chịu một hình phạt nặng nề như vậy chỉ vì một chuyện nhỏ nhặt,” rồi hỏi: “Chức vụ của ông ở đó là gì?” “Tôi là vị đại thần xét xử.” “Vậy hãy để đó là chức vụ của ông ở đây.” Ông ta thực thi công lý một cách rất tốt đẹp. Các vương tử học nghệ thuật nơi ông. Sau khi đã tạo được uy tín, một hôm, ông ta dẫn một người Licchavī đến một nơi vắng vẻ và hỏi: “Các cậu bé có đang cày ruộng không?” “Thưa vâng, chúng đang cày.” “Thắng hai con bò phải không?” “Thưa vâng, thắng hai con bò.” Nói chừng ấy xong, ông ta quay về. Sau đó, một người khác hỏi người kia: “Thầy đã nói gì?” và người ấy đã kể lại những gì được nói. Người kia không tin, nghĩ rằng: “Người này không nói sự thật,” và đã bất hòa với người ấy.

Brāhmaṇo aparampi ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā ‘‘kena byañjanena bhuttosī’’ti pucchitvā nivatto. Tampi añño pucchitvā asaddahanto tatheva bhijji. Brāhmaṇo aparampi divasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā ‘‘atiduggatosi kirā’’ti pucchi. Ko evamāhāti. Asuko nāma licchavīti. Aparampi ekamantaṃ netvā ‘‘tvaṃ kira bhīrujātiko’’ti pucchi. Ko evamāhāti? Asuko nāma licchavīti. Evaṃ aññena akathitameva aññassa kathento tīhi saṃvaccharehi te rājāno aññamaññaṃ bhinditvā yathā dve ekamaggena na gacchanti, tathā katvā sannipātabheriṃ carāpesi. Licchavino ‘‘issarā sannipatantu, sūrā sannipatantū’’ti vatvā na sannipatiṃsu. Brāhmaṇo ‘‘ayaṃ dāni kālo, sīghaṃ āgacchatū’’ti rañño sāsanaṃ peseti. Rājā sutvāva balabheriṃ carāpetvā nikkhami. Vesālikā sutvā ‘‘rañño gaṅgaṃ uttarituṃ na dassāmā’’ti bheriṃ carāpesuṃ. Te sutvā ‘‘gacchantu sūrarājāno’’tiādīni vatvā na sannipatiṃsu. ‘‘Nagarappavesanaṃ na dassāma, dvārāni pidahissāmā’’ti bheriṃ carāpesuṃ. Ekopi na sannipati. Yathāvivaṭehi dvārehi pavisitvā sabbe anayabyasanaṃ pāpetvā gato. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘rājāpi tameva pesetvā sabbepi bhinditvā gantvā anayabyasanaṃ pāpesī’’ti.

Vị Bà-la-môn vào một ngày khác nữa, lại dẫn một vị Licchavi đến nơi vắng vẻ, hỏi rằng: “Ngài đã dùng món ăn nào?” rồi quay về. Một người khác cũng hỏi vị ấy, do không tin tưởng nên cũng đã bị chia rẽ như thế. Vị Bà-la-môn vào một ngày khác nữa, lại dẫn một vị Licchavi đến nơi vắng vẻ, hỏi rằng: “Nghe nói ngài rất nghèo khổ phải không?” – “Ai đã nói như vậy?” – “Vị Licchavi tên là...”. Lại dẫn một người khác đến nơi vắng vẻ, hỏi rằng: “Nghe nói ngài là người nhút nhát phải không?” – “Ai đã nói như vậy?” – “Vị Licchavi tên là...”. Cứ như thế, vị ấy đã nói với người này điều mà người kia thật sự không nói. Trong vòng ba năm, vị ấy đã chia rẽ các vị vua ấy với nhau, làm cho đến mức độ hai người không đi chung một con đường, rồi cho đánh trống hội họp. Các vị Licchavi nói rằng: “Các bậc quyền thế hãy hội họp, các bậc anh hùng hãy hội họp,” rồi đã không hội họp. Vị Bà-la-môn gửi tin cho đức vua rằng: “Bây giờ là thời điểm, xin hãy mau đến.” Đức vua vừa nghe xong liền cho đánh trống trận rồi xuất quân. Dân chúng thành Vesālī nghe tin, cho đánh trống và nói rằng: “Chúng ta sẽ không cho đức vua vượt sông Gaṅgā.” Họ nghe xong, nói những lời như: “Các vị vua anh hùng hãy đi,” rồi đã không hội họp. Họ cho đánh trống và nói rằng: “Chúng ta sẽ không cho vào thành, chúng ta sẽ đóng các cổng lại.” Không một ai hội họp. (Đức vua) đã đi vào qua các cổng được mở sẵn, khiến tất cả gặp phải tai họa và bất hạnh, rồi ra đi. Liên quan đến việc ấy, điều này đã được nói: “Đức vua cũng đã phái vị ấy đi, sau khi chia rẽ tất cả, đã đến và khiến họ gặp phải tai họa và bất hạnh.”

Vassakārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Vassakāra đã kết thúc.

2. Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā

2. Giải thích về kinh đầu tiên trong phẩm Bảy Pháp

23. Tatiye aparihānāya hitāti aparihāniyā (dī. ni. ṭī. 2.136), na parihāyanti etehīti vā aparihāniyā. Evaṃ saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘idhāpi cā’’tiādimāha. Tattha tatotiādi disāsu āgatasāsane vuttavacanaṃ vuttakathanaṃ. Vihārasīmā ākulā yasmā[Pg.164], tasmā uposathapavāraṇā ṭhitā. Olīyamānakoti pāḷito atthato ca vinassamānako. Ukkhipāpentāti paguṇabhāvakaraṇena atthasaṃvaṇṇanāvasena ca paggaṇhantā.

23. Ở điểm thứ ba, (cụm từ) ‘aparihānāya hitā’ có nghĩa là ‘aparihāniyā’ (hữu ích cho việc không suy thoái) (dī. ni. ṭī. 2.136), hoặc ‘aparihāniyā’ có nghĩa là ‘họ không suy thoái bởi những điều này.’ Để trình bày chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt như vậy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘idhāpi cā’ (và ở đây cũng vậy). Trong đó, (cụm từ) bắt đầu bằng ‘tato’ (từ đó) là lời nói, là câu chuyện được nói trong thông điệp đến từ các phương. Bởi vì ranh giới của tu viện bị xáo trộn, cho nên lễ Uposatha và Pavāraṇā bị đình chỉ. (Từ) ‘olīyamānako’ có nghĩa là đang bị hủy hoại cả về mặt văn bản Pāli lẫn về mặt ý nghĩa. (Từ) ‘ukkhipāpenti’ có nghĩa là họ đề cao bằng cách làm cho thành thạo và bằng cách giải thích ý nghĩa.

Sāvatthiyaṃ bhikkhū viya (pārā. 565) pācittiyaṃ desāpetabboti paññāpentā. Vajjiputtakā viya (cūḷava. 446) dasavatthudīpanena. Tathā akarontāti navaṃ katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā amaddantā dhammavinayato sāsanaṃ dīpentā khuddakampi ca sikkhāpadaṃ asamūhanantā. Āyasmā mahākassapo viya cāti ‘‘suṇātu me, āvuso, saṅgho, santāmhākaṃ sikkhāpadāni gihigatāni. Gihinopi jānanti ‘idaṃ vo samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ kappati, idaṃ vo na kappatī’ti. Sacepi hi mayaṃ khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanissāma, bhavissanti vattāro ‘dhūmakālikaṃ samaṇena gotamena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, yāvimesaṃ satthā aṭṭhāsi, tāvime sikkhāpadesu sikkhiṃsu. Yato imesaṃ satthā parinibbuto, na dānime sikkhāpadesu sikkhantī’ti. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho apaññattaṃ na paññapeyya, paññattaṃ na samucchindeyya, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vatteyyā’’ti imaṃ (cūḷava. 442) tantiṃ ṭhapento āyasmā mahākassapo viya ca.

Giống như các vị tỳ khưu ở Sāvatthī (pārā. 565), họ quy định rằng tội pācittiya cần phải được sám hối. Giống như các vị Vajjiputtaka (cūḷava. 446) qua việc làm sáng tỏ mười điều. (Cụm từ) ‘không làm như vậy’ có nghĩa là không chà đạp lên một quy ước mới hay một học giới, làm sáng tỏ giáo pháp từ Pháp và Luật, và không hủy bỏ ngay cả một học giới nhỏ nhặt. Và cũng giống như trưởng lão Mahākassapa, người đã thiết lập nguyên tắc này (cūḷava. 442): “Thưa chư hiền, mong Tăng chúng hãy lắng nghe tôi. Có những học giới của chúng ta liên quan đến hàng tại gia. Ngay cả hàng tại gia cũng biết rằng: ‘Điều này được phép đối với các vị Sa-môn Thích tử, điều này không được phép đối với các vị.’ Nếu chúng ta hủy bỏ các học giới nhỏ nhặt và phụ thuộc, sẽ có những người nói rằng: ‘Học giới đã được Sa-môn Gotama chế định cho các đệ tử chỉ trong một thời gian ngắn ngủi; chừng nào bậc Đạo sư của họ còn tại thế, chừng đó họ còn tu tập trong các học giới. Kể từ khi bậc Đạo sư của họ đã viên tịch, bây giờ họ không còn tu tập trong các học giới nữa.’ Nếu Tăng chúng xét thấy thích hợp, Tăng chúng không nên chế định điều chưa được chế định, không nên hủy bỏ điều đã được chế định, và nên hành trì theo các học giới đã được chế định.”

Thirabhāvappattāti sāsane thirabhāvaṃ anivattitabhāvaṃ upagatā. Therakārakehīti therabhāvasādhakehi sīlādiguṇehi asekkhadhammehi. Bahū rattiyoti pabbajitā hutvā bahū rattiyo jānanti. Sīlādiguṇesu patiṭṭhāpanameva sāsane pariṇāyakatāti āha ‘‘tīsu sikkhāsu pavattentī’’ti. Ovādaṃ na denti abhājanabhāvato. Paveṇikathanti ācariyaparamparābhataṃ sammāpaṭipattidīpanaṃ dhammakathaṃ. Sārabhūtaṃ dhammapariyāyanti samathavipassanāmaggaphalasampāpanena sāsane sārabhūtaṃ bojjhaṅgakosallaanuttarasītibhāva- (a. ni. 6.85) adhicittasuttādidhammatantiṃ. Ādikaṃ ovādanti ādi-saddena ‘‘evaṃ te āloketabbaṃ, evaṃ te viloketabbaṃ, evaṃ te samiñjitabbaṃ, evaṃ te pasāretabbaṃ, evaṃ te saṅghāṭipattacīvaraṃ dhāretabba’’nti ovādaṃ saṅgaṇhāti.

(Cụm từ) ‘thirabhāvappattā’ có nghĩa là họ đã đạt đến trạng thái vững chắc, trạng thái không thoái chuyển trong giáo pháp. (Cụm từ) ‘therakārakehi’ có nghĩa là bởi những phẩm chất tạo nên bậc trưởng lão như giới đức, v.v., bởi những pháp của bậc vô học. (Cụm từ) ‘bahū rattiyo’ có nghĩa là sau khi đã xuất gia, họ biết nhiều đêm (tức là có hạ lạp cao). Việc thiết lập (người khác) trong các phẩm chất như giới đức, v.v., chính là vai trò lãnh đạo trong giáo pháp; do đó, ngài đã nói: “họ khiến (họ) tiến hành trong ba môn học.” Họ không đưa ra lời khuyên dạy do (người kia) không phải là pháp khí. (Từ) ‘paveṇikathaṃ’ có nghĩa là bài pháp thoại làm sáng tỏ chánh hạnh, được truyền thừa qua dòng dõi các vị thầy. (Cụm từ) ‘sārabhūtaṃ dhammapariyāyaṃ’ có nghĩa là hệ thống kinh điển như kinh Adhicittasutta, v.v., là tinh túy trong giáo pháp vì đưa đến sự thành tựu về thiền chỉ, thiền quán, đạo và quả, và sự thiện xảo về các giác chi, trạng thái tịch tịnh vô thượng (a. ni. 6.85). (Cụm từ) ‘ādikaṃ ovādaṃ’ (lời giáo huấn ban đầu): qua từ ‘ādi’ (ban đầu), nó bao gồm lời giáo huấn rằng: “con nên nhìn tới như thế này, con nên nhìn ngang như thế này, con nên co lại như thế này, con nên duỗi ra như thế này, con nên mang y Tăng-già-lê, bát và y như thế này.”

Punabbhavadānaṃ punabbhavo uttarapadalopena. Itareti ye na paccayavasikā na āmisacakkhukā, te na gacchanti taṇhāya vasaṃ.

(Từ) ‘punabbhavadānaṃ’ là ‘punabbhavo’ (sự tái sanh) do sự lược bỏ của hậu tố. (Từ) ‘itare’ (những người khác) có nghĩa là những vị không bị vật dụng chi phối, không có con mắt tham đắm vật chất; họ không đi vào sự kiểm soát của ái dục.

Āraññakesūti [Pg.165] araññabhāgesu araññapariyāpannesu. Nanu yattha katthacipi taṇhā sāvajjā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘gāmantasenāsanesu hī’’tiādi. Tena ‘‘anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato’’ti ettha vuttapihādayo piya āraññakasenāsanesu sālayatā sevitabbapakkhikā evāti dasseti.

(Từ) ‘āraññakesu’ có nghĩa là ở những khu vực rừng, thuộc về rừng. Liên quan đến sự chất vấn: “Chẳng phải ái dục là có lỗi ở bất cứ nơi đâu hay sao?”, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘gāmantasenāsanesu hī’ (bởi vì ở những trú xứ gần làng). Qua đó, ngài chỉ ra rằng sự khao khát, v.v., được nói đến ở đây trong cụm từ “của người thiết lập sự khao khát đối với các giải thoát vô thượng” thực sự là những điều thuộc về phía cần được thực hành bởi người ưa thích các trú xứ trong rừng.

Attanāvāti sayameva. Tena parehi anussāhitānaṃ saraseneva anāgatānaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanaṃ, āgatānañca phāsuvihāraṃ paccāsīsantīti dasseti. Imināva nīhārenāti imāya paṭipattiyā. Aggahitadhammaggahaṇanti aggahitassa pariyattidhammassa uggahaṇaṃ. Gahitasajjhāyakaraṇanti uggahitassa suṭṭhu atthacintanaṃ. Cintarattho hi ayaṃ sajjhāyasaddo. Entīti upagacchanti. Nisīdanti āsanapaññāpanādinā.

Attanāvā có nghĩa là tự mình thông báo. Bằng điều ấy, (ngài) chỉ ra rằng (họ) mong đợi sự quang lâm của các vị tỳ khưu khả ái, những vị chưa đến do tự mình nhớ đến chứ không phải do người khác khuyến khích, và (mong đợi) sự an trú thoải mái cho những vị đã đến. Imināva nīhārena có nghĩa là bằng sự thực hành này. Aggahitadhammaggahaṇaṃ là sự học hỏi giáo pháp (pariyattidhamma) chưa được học hỏi. Gahitasajjhāyakaraṇaṃ là sự suy ngẫm kỹ lưỡng về ý nghĩa của (giáo pháp) đã được học hỏi. Vì từ sajjhāya (trùng tụng) này có ý nghĩa là suy ngẫm. Enti có nghĩa là họ đến gần. Nisīdanti (họ ngồi) bằng cách sửa soạn chỗ ngồi v.v...

Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Đã chấm dứt phần giải thích kinh Bảy Pháp Thứ Nhất.

4-6. Dutiyasattakasuttādivaṇṇanā

4-6. Giải thích kinh Bảy Pháp Thứ Hai v.v...

24-26. Catutthe karontoyevāti yathāvuttaṃ tiracchānakathaṃ kathentoyeva. Atiracchānakathābhāvepi tassa tattha tapparabhāvadassanatthaṃ avadhāraṇavacanaṃ. Pariyantakārīti sapariyantaṃ katvā vattā. ‘‘Pariyantavatiṃ vācaṃ bhāsitā’’ti (dī. ni. 1.9, 194) hi vuttaṃ. Appabhassovāti parimitakathoyeva ekantena kathetabbasseva kathanato. Samāpattisamāpajjanaṃ ariyo tuṇhībhāvo. Niddāyatiyevāti niddokkamane anādīnavadassī niddāyatiyeva, iriyāpathaparivattanādinā na naṃ vinodeti. Evaṃ saṃsaṭṭhovāti vuttanayena gaṇasaṅgaṇikāya saṃsaṭṭho eva viharati. Dussīlā pāpicchā nāmāti sayaṃ nissīlā asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgatattā pāpā lāmakā icchā etesanti pāpicchā. Pāpapuggalehi mittikaraṇato pāpamittā. Tehi sadā sahapavattanena pāpasahāyā. Tattha ninnatādinā tadadhimuttatāya pāpasampavaṅkā. Pañcamādīni uttānatthāniyeva.

24-26. Trong kinh thứ tư, karontoyeva có nghĩa là đang nói câu chuyện bàng sanh như đã được nói. Ngay cả khi không có câu chuyện bàng sanh, từ nhấn mạnh này là để chỉ ra trạng thái chuyên tâm vào việc đó của vị ấy. Pariyantakārī là người nói sau khi đã làm cho có giới hạn. Vì đã được nói rằng: “Nói lời nói có giới hạn” (Trường Bộ Kinh 1.9, 194). Appabhasso là người có lời nói giới hạn, do chỉ nói những điều chắc chắn phải nói. Sự nhập định là sự im lặng của bậc Thánh. Niddāyatiyeva có nghĩa là người không thấy sự nguy hại trong việc buồn ngủ thì cứ ngủ, không xua tan nó bằng cách thay đổi oai nghi v.v... Evaṃ saṃsaṭṭho có nghĩa là sống giao du với hội chúng theo cách đã nói. Dussīlā pāpicchā được gọi là những người ác giới, có ước muốn xấu xa, vì tự mình không có giới hạnh, lại có ước muốn được xem là có những phẩm chất không có, nên họ có những ước muốn xấu xa, thấp hèn. Do kết bạn với những người xấu ác nên là bạn xấu. Do thường xuyên giao du với họ nên là bạn đồng hành xấu. Do thiên về, hướng về, nghiêng về điều đó nên là người có khuynh hướng xấu. Các kinh thứ năm v.v... có ý nghĩa rõ ràng.

Dutiyasattakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Đã chấm dứt phần giải thích kinh Bảy Pháp Thứ Hai v.v...

7-11. Saññāsuttādivaṇṇanā

7-11. Giải thích kinh Tưởng v.v...

27-31. Sattame [Pg.166] aniccāti anupassati etāyāti aniccānupassanā. Tathāpavattavipassanā pana yasmā attanā sahagatasaññāya bhāvitāya bhāvitā eva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘aniccānupassanādīhi sahagatasaññā’’ti. Imā satta lokiyavipassanāpi honti ‘‘anicca’’ntiādinā pavattanato. ‘‘Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho’’ti āgatavasena panettha dve lokuttarā hontīti veditabbā. ‘‘Virāgo nirodho’’ti hi tattha nibbānaṃ vuttanti idha virāgasaññā, tā vuttasaññā nibbānārammaṇāpi siyuṃ. Sesamettha suviññeyyameva. Aṭṭhamādīni uttānatthāneva.

27-31. Trong kinh thứ bảy, aniccānupassanā là (pháp) mà nhờ đó người ta quán thấy là vô thường. Hơn nữa, vì tuệ quán (vipassanā) diễn tiến như vậy chỉ được tu tập khi tưởng tương ưng với nó được tu tập, do đó đã được nói là “tưởng tương ưng với vô thường tùy quán v.v...”. Bảy pháp này cũng là tuệ quán thế gian, vì chúng diễn tiến với (sự quán xét) “vô thường” v.v... Theo như câu đã đến “Đây là tịch tịnh, đây là vi diệu, tức là sự an tịnh tất cả các hành”, nên hiểu rằng ở đây có hai pháp siêu thế. Vì ở đó Niết-bàn được gọi là “ly tham, là đoạn diệt”, nên ở đây (có) tưởng ly tham, các tưởng được nói đến ấy cũng có thể lấy Niết-bàn làm đối tượng. Phần còn lại ở đây dễ hiểu. Các kinh thứ tám v.v... có ý nghĩa rõ ràng.

Saññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Đã chấm dứt phần giải thích kinh Tưởng v.v...

Vajjisattakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Đã chấm dứt phần giải thích phẩm Bảy Pháp Vajji.

4. Devatāvaggo

4. Phẩm Chư Thiên

5. Paṭhamamittasuttavaṇṇanā

5. Giải thích kinh Người Bạn Thứ Nhất

36. Catutthassa pañcame attano guyhaṃ tassa āvikarotīti attano guyhaṃ nigguhituṃ yuttakathaṃ aññassa akathetvā tasseva ācikkhati. Tassa guyhaṃ aññesaṃ nācikkhatīti tena kathitaguyhaṃ yathā aññe na jānanti, evaṃ anāvikaronto chādeti.

36. Trong pháp thứ năm của kinh thứ tư, attano guyhaṃ tassa āvikaroti (tiết lộ bí mật của mình cho người ấy) có nghĩa là không nói cho người khác mà chỉ nói cho người ấy điều đáng được giữ kín, bí mật của mình. Tassa guyhaṃ aññesaṃ nācikkhati (không nói bí mật của người ấy cho người khác) có nghĩa là che giấu, không tiết lộ bí mật do người ấy nói ra để người khác không biết.

Paṭhamamittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Đã chấm dứt phần giải thích kinh Người Bạn Thứ Nhất.

6-11. Dutiyamittasuttādivaṇṇanā

6-11. Giải thích kinh Người Bạn Thứ Hai v.v...

37-42. Chaṭṭhe piyo ca hoti manāpo cāti kalyāṇamittalakkhaṇaṃ dassitaṃ. Kalyāṇamitto hi saddhāsampanno ca hoti sīlasampanno sutasampanno cāgasampanno vīriyasampanno satisampanno samādhisampanno paññāsampanno. Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa sambodhiṃ kammañca kammaphalañca, tena sambodhiyā hetubhūtaṃ sattesu hitasukhaṃ na pariccajati[Pg.167]. Sīlasampattiyā sattānaṃ piyo hoti garu bhāvanīyo codako pāpagarahī vattā vacanakkhamo. Sutasampattiyā saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttānaṃ gambhīrānaṃ kathānaṃ kattā hoti. Cāgasampattiyā appiccho hoti santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho. Vīriyasampattiyā āraddhavīriyo hoti attahitaparahitapaṭipattiyaṃ. Satisampattiyā upaṭṭhitassatī hoti. Samādhisampattiyā avikkhitto hoti samāhitacito. Paññāsampattiyā aviparītaṃ pajānāti. So satiyā kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesamāno paññāya sattānaṃ hitāhitaṃ yathābhūtaṃ jānitvā samādhinā tattha ekaggacitto hutvā vīriyena satte ahite nisedhetvā hite niyojeti. Tena vuttaṃ ‘‘piyo…pe… niyojetī’’ti. Sattamādīni uttānatthāni.

37-42. Trong kinh thứ sáu, đặc tính của người bạn tốt được chỉ ra là piyo ca hoti manāpo ca (là người đáng mến và khả ái). Vì người bạn tốt là người có đầy đủ tín, giới, văn, thí, tấn, niệm, định, tuệ. Trong đó, do có đầy đủ tín, vị ấy tin vào sự giác ngộ của Như Lai, tin vào nghiệp và quả của nghiệp; do đó, vị ấy không từ bỏ lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh, là nhân của sự giác ngộ. Do có đầy đủ giới, vị ấy được chúng sanh yêu mến, được tôn trọng, được tu tập theo, là người nhắc nhở, khiển trách điều ác, là người nói và kham nhẫn lời nói. Do có đầy đủ văn, vị ấy là người có thể nói những bài pháp sâu sắc liên quan đến chân lý, duyên khởi v.v... Do có đầy đủ thí, vị ấy ít ham muốn, biết đủ, sống độc cư, không giao du. Do có đầy đủ tấn, vị ấy tinh cần trong việc thực hành lợi ích cho mình và cho người. Do có đầy đủ niệm, vị ấy có niệm được thiết lập. Do có đầy đủ định, vị ấy không bị phân tán, có tâm định tĩnh. Do có đầy đủ tuệ, vị ấy biết rõ không sai lệch. Vị ấy, với niệm, tìm hiểu các xu hướng của các pháp thiện và bất thiện; với tuệ, biết đúng như thật điều lợi và không lợi cho chúng sanh; với định, có tâm nhất điểm ở đó; với tấn, ngăn chúng sanh khỏi điều không lợi và hướng họ vào điều lợi. Do đó đã được nói: “là người đáng mến... cho đến... hướng họ vào (điều lợi)”. Các kinh thứ bảy v.v... có ý nghĩa rõ ràng.

Dutiyamittasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Đã chấm dứt phần giải thích kinh Người Bạn Thứ Hai v.v...

Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Đã chấm dứt phần giải thích phẩm Chư Thiên.

5. Mahāyaññavaggo

5. Phẩm Đại Tế Đàn

1. Sattaviññāṇaṭṭhitisuttavaṇṇanā

1. Giải thích kinh Bảy Thức Trụ

44. Pañcamassa paṭhame yasmā nidassanatthe nipāto (dī. ni. ṭī. 2.127) tasmā seyyathāpi manussāti yathā manussāti vuttaṃ hoti. Viseso hotiyeva satipi bāhirassa kāraṇassa abhede ajjhattikassa bhinnattā. Nānattaṃ kāye etesaṃ, nānatto vā kāyo etesanti nānattakāyā. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Nesanti manussānaṃ. Nānattā saññā etesaṃ atthīti nānattasaññino. Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikā satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato. Apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti vinipātikā. Tenāha ‘‘catuapāyavinimuttā’’ti. Piyaṅkaramātādīnaṃ viyāti piyaṅkaramātā kira yakkhinī paccūsasamaye anuruddhattherassa dhammaṃ sajjhāyato sutvā –

44. Ở trường hợp thứ nhất của câu thứ năm, vì tiểu từ có ý nghĩa ví dụ (dī. ni. ṭī. 2.127), do đó câu ‘seyyathāpi manussā’ có nghĩa là ‘yathā manussā’ (như loài người). Sự khác biệt chắc chắn có, mặc dù nguyên nhân bên ngoài không khác nhau, nhưng do (nguyên nhân) bên trong khác nhau. ‘Thân của chúng khác nhau’, hoặc ‘thân khác nhau của chúng’, nên gọi là ‘nānattakāyā’ (thân dị). Theo phương pháp này, ý nghĩa ở các câu còn lại cũng nên được hiểu. ‘Nesaṃ’ có nghĩa là ‘của loài người’. ‘Tưởng khác nhau có nơi chúng’, nên gọi là ‘nānattasaññino’ (tưởng dị). ‘Sự rơi rớt khỏi sự tích tập của hạnh phúc có nơi chúng’, nên gọi là ‘vinipātikā’ (loài đọa lạc), mặc dù ở trong cảnh giới chư thiên nhưng do không có tài sản của chư thiên. Hoặc, ‘sự rơi rớt vào các cõi khổ không có nơi chúng’, nên gọi là ‘vinipātikā’. Do đó, ngài nói ‘thoát khỏi bốn đường ác’. ‘Như trường hợp của mẹ của Piyaṅkara v.v...’. Tương truyền, mẹ của Piyaṅkara là một nữ dạ-xoa, vào lúc rạng đông, sau khi nghe trưởng lão Anuruddha đang tụng đọc Pháp –

‘‘Mā [Pg.168] saddamakarī piyaṅkara, bhikkhu dhammapadāni bhāsati;

Api dhammapadaṃ vijāniya, paṭipajjema hitāya no siyā.

‘Này Piyaṅkara, đừng làm ồn, vị tỳ-khưu đang nói những câu Pháp; nếu chúng ta biết được một câu Pháp, chúng ta thực hành, điều đó sẽ là lợi ích cho chúng ta.

‘‘Pāṇesu ca saṃyamāmase, sampajānamusā na bhaṇāmase;

Sikkhema susīlyamattano, api muccema pisācayoniyā’’ti. (saṃ. ni. 1.240) –

‘Chúng ta hãy tự chế đối với các chúng sanh, chúng ta không nói dối một cách cố ý; chúng ta hãy học tập giới hạnh tốt đẹp của mình, nhờ đó chúng ta có thể thoát khỏi loài ma quỷ.’ (saṃ. ni. 1.240) –

Evaṃ puttakaṃ saññāpetvā taṃ divasaṃ sotāpattiphalaṃ pattā. Uttaramātā pana bhagavato dhammaṃ sutvāva sotāpannā jātā.

Sau khi khuyên bảo đứa con nhỏ như vậy, vào ngày hôm đó, bà đã đắc quả Dự Lưu. Còn mẹ của Uttara, sau khi nghe Pháp từ Đức Thế Tôn, đã trở thành bậc Dự Lưu.

Brahmakāye paṭhamajjhānanibbatte brahmasamūhe, brahmanikāye vā bhavāti brahmakāyikā. Mahābrahmuno parisāya bhavāti brahmapārisajjā tassa paricārakaṭṭhāne ṭhitattā. Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti brahmapurohitā. Āyuvaṇṇādīhi mahantā brahmānoti mahābrahmāno. Satipi tesaṃ tividhānampi paṭhamena jhānena gantvā nibbattabhāve jhānassa pana pavattibhedena ayaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘brahmapārisajjā panā’’tiādi vuttaṃ. Parittenāti hīnena. Sā cassa hīnatā chandādīnaṃ hīnatāya veditabbā. Paṭiladdhamattaṃ vā hīnaṃ. Kappassāti asaṅkhyeyyakappassa. Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā majjhimaṃ. Sā cassa majjhimatā chandādīnaṃ majjhimatāya veditabbā. Paṭilabhitvā nātisubhāvitaṃ vā majjhimaṃ. Upaḍḍhakappoti asaṅkhyeyyakappassa upaḍḍhakappo. Vipphārikataroti brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro sabhāvato uḷārataro ca hoti. Sabhāvenapi hi uḷāratamova. Taṃ panettha appamāṇaṃ. Tassa hi parittābhādīnaṃ parittasubhādīnañca kāye satipi sabhāvavematte ekattavaseneva vavatthapīyatīti ‘‘ekattakāyā’’tveva te vuccanti. Paṇītenāti ukkaṭṭhena. Sā cassa ukkaṭṭhatā chandādīnaṃ ukkaṭṭhatāya veditabbā. Subhāvitaṃ vā, sammadeva, vasibhāvaṃ pāpitaṃ paṇītaṃ ‘‘padhānabhāvaṃ nīta’’nti katvā. Idhāpi kappo asaṅkhyeyyakappavaseneva veditabbo paripuṇṇamahākappassa asambhavato. Itīti evaṃ vuttappakārena. Teti ‘‘brahmakāyikā’’ti vuttā tividhāpi brahmāno. Saññāya ekattāti tihetukabhāvena ekasabhāvattā. Na hi tassā sampayuttadhammavasena aññopi koci bhedo atthi. Evanti iminā nānattakāyā ekattasaññino gahitāti dasseti.

Chúng sanh sinh ra trong chúng Phạm thiên, hoặc trong bộ chúng Phạm thiên, được tái sanh bởi thiền thứ nhất, nên gọi là ‘brahmakāyikā’ (Phạm chúng thiên). Chúng sanh sinh ra trong hội chúng của Đại Phạm thiên, nên gọi là ‘brahmapārisajjā’ (Phạm phụ thiên), vì họ ở địa vị tùy tùng của vị ấy. Chúng sanh ở địa vị tư tế của Đại Phạm thiên, nên gọi là ‘brahmapurohitā’ (Phạm tư tế thiên). Các Phạm thiên vĩ đại về tuổi thọ, dung sắc, v.v..., nên gọi là ‘mahābrahmāno’ (Đại Phạm thiên). Để chỉ ra rằng, mặc dù cả ba loại chúng sanh ấy đều đi đến và tái sanh nhờ thiền thứ nhất, nhưng sự khác biệt này là do sự khác biệt trong sự vận hành của thiền, nên câu ‘còn Phạm phụ thiên...’ đã được nói. ‘Parittena’ (bởi sự hạ liệt) có nghĩa là ‘bởi sự thấp kém’. Và sự thấp kém ấy của thiền này nên được hiểu là do sự thấp kém của dục v.v... Hoặc, (thiền) chỉ vừa mới đạt được là thấp kém. ‘Kappassa’ (của một kiếp) có nghĩa là ‘của một a-tăng-kỳ kiếp’. Vì ở giữa sự thấp kém và cao thượng, nên gọi là ‘majjhimaṃ’ (trung bình). Và sự trung bình ấy của thiền này nên được hiểu là do sự trung bình của dục v.v... Hoặc, (thiền) sau khi đạt được mà không được tu tập nhiều là trung bình. ‘Upaḍḍhakappo’ (nửa kiếp) là nửa của một a-tăng-kỳ kiếp. ‘Vipphārikataro’ (lan rộng hơn) có nghĩa là rộng lớn hơn về phạm vi và cao thượng hơn về bản chất so với các Phạm phụ thiên. Thật vậy, về bản chất cũng là cao thượng nhất. Ở đây, điều đó là vô lượng. Bởi vì, mặc dù có sự khác biệt về bản chất trong thân của các vị ấy, tức là các vị Thiểu Quang thiên v.v... và các vị Thiểu Tịnh thiên v.v..., nhưng chúng được xác định theo phương diện đồng nhất, nên họ được gọi là ‘ekattakāyā’ (thân đồng nhất). ‘Paṇītena’ (bởi sự cao thượng) có nghĩa là ‘bởi sự ưu việt’. Và sự ưu việt ấy của thiền này nên được hiểu là do sự ưu việt của dục v.v... Hoặc, (thiền) được tu tập tốt, được tu tập đúng đắn, được đưa đến trạng thái thuần thục, được gọi là ‘paṇītaṃ’ (cao thượng), vì được xem là ‘được đưa đến trạng thái chủ yếu’. Ở đây, kiếp cũng nên được hiểu theo phương diện a-tăng-kỳ kiếp, vì một đại kiếp trọn vẹn là không thể có. ‘Iti’ có nghĩa là ‘theo cách đã được nói như vậy’. ‘Te’ (những vị ấy) là cả ba loại Phạm thiên được gọi là ‘brahmakāyikā’ (Phạm chúng thiên). ‘Saññāya ekattā’ (do tưởng đồng nhất) là do có cùng một bản chất theo phương diện tam nhân. Thật vậy, không có bất kỳ sự khác biệt nào khác của tưởng ấy theo phương diện các pháp tương ưng. ‘Evaṃ’ (như vậy) chỉ ra rằng, bằng cách này, các chúng sanh ‘thân dị, tưởng đồng nhất’ đã được đề cập.

Daṇḍaukkāyāti [Pg.169] daṇḍadīpikāya. Sarati dhāvati, vissarati vippakiṇṇā viya dhāvati. Dve kappāti dve mahākappā. Ito paresupi eseva nayo. Idhāti imasmiṃ sutte. Ukkaṭṭhaparicchedavasena ābhassaraggahaṇeneva sabbepi te parittābhāappamāṇābhāpi gahitā.

‘Daṇḍaukkāya’ có nghĩa là ‘bằng ngọn đuốc có cán’. ‘Sarati’ là chạy, ‘vissarati’ là chạy như thể bị phân tán. ‘Dve kappā’ (hai kiếp) là hai đại kiếp. Sau đây, phương pháp cũng tương tự. ‘Idha’ (ở đây) là ‘trong kinh này’. Theo phương diện giới hạn tối thượng, chỉ bằng việc đề cập đến cõi Quang Âm, tất cả các vị ấy, tức là cả Thiểu Quang thiên và Vô Lượng Quang thiên, cũng đã được bao gồm.

Sundarā pabhā subhā, tāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe. Bhā-saddassa rassattaṃ antima-ṇa-kārassa ha-kārañca katvā ‘‘subhakiṇhā’’ti vuttā. Aṭṭhakathāyaṃ pana niccalāya ekagghanāya pabhāya subhoti pariyāyavacananti ‘‘subhena okiṇṇā vikiṇṇā’’ti attho vutto. Etthāpi antima-ṇa-kārassa ha-kārakaraṇaṃ icchitabbameva. Na chijjitvā pabhā gacchati ekagghanattā. Catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti kāyassa saññāya ca ekarūpattā. Vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalattā vehapphalā. Etthāti viññāṇaṭṭhitiyaṃ.

Ánh sáng đẹp là ‘subhā’ (tịnh quang), chúng sanh tràn ngập bởi ánh sáng ấy, nên được gọi là ‘subhākiṇṇā’ (Biến Tịnh thiên). Sau khi rút ngắn âm ‘bhā’ và biến đổi chữ ‘ṇa’ cuối cùng thành chữ ‘ha’, nên được gọi là ‘subhakiṇhā’. Tuy nhiên, trong Chú giải, vì ‘subha’ là từ đồng nghĩa với ánh sáng bất động, cô đọng, nên ý nghĩa được nói là ‘tràn ngập, lan tỏa bởi tịnh quang’. Ở đây, việc biến đổi chữ ‘ṇa’ cuối cùng thành chữ ‘ha’ cũng là điều được mong muốn. Ánh sáng không đi đến một cách gián đoạn, vì nó cô đọng. Họ thuộc về thức trú thứ tư, vì thân và tưởng có cùng một dạng. Vì có quả là sự an lạc, tuổi thọ, dung sắc v.v... rộng lớn và thanh tịnh, nên gọi là ‘vehapphalā’ (Quảng Quả thiên). ‘Ettha’ (ở đây) là ‘trong thức trú’.

Vivaṭṭapakkhe ṭhitā apunarāvattanato. ‘‘Na sabbakālikā’’ti vatvā tameva asabbakālikattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kappasatasahassampī’’tiādi vuttaṃ. Soḷasakappasahassaccayena uppannānaṃ suddhāvāsabrahmānaṃ parinibbāyanato aññesañca tattha anuppajjanato buddhasuññe loke suññaṃ taṃ ṭhānaṃ hoti, tasmā suddhāvāsā na sabbakālikā. Khandhāvāraṭṭhānasadisā honti suddhāvāsabhūmiyo. Iminā suttena suddhāvāsānaṃ sattāvāsabhāvadīpaneneva viññāṇaṭṭhitibhāvopi dīpito hoti, tasmā suddhāvāsāpi sattasu viññāṇaṭṭhitīsu catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ, navasu sattāvāsesu catutthasattāvāsañca bhajanti.

Họ ở trong giai đoạn thành kiếp, vì không quay trở lại. Sau khi nói ‘không phải lúc nào cũng có’, để làm rõ chính tính chất không phải lúc nào cũng có ấy, câu ‘dù một trăm ngàn kiếp’ v.v... đã được nói. Do các vị Phạm thiên Tịnh Cư đã sanh lên sau khi mười sáu ngàn kiếp trôi qua sẽ Bát-niết-bàn, và do không có vị nào khác sanh lên ở đó, nên trong thế giới không có Phật, nơi ấy trở nên trống rỗng. Vì vậy, các cõi Tịnh Cư không phải lúc nào cũng có. Các cõi Tịnh Cư giống như nơi đóng quân. Chỉ bằng việc chỉ ra rằng các cõi Tịnh Cư là một trong các chúng sanh trú qua kinh này, tình trạng là một thức trú cũng được chỉ ra. Do đó, các cõi Tịnh Cư cũng thuộc về thức trú thứ tư trong bảy thức trú, và thuộc về chúng sanh trú thứ tư trong chín chúng sanh trú.

Sukhumattāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā. Paribyattaviññāṇakiccābhāvato neva viññāṇaṃ, na sabbaso aviññāṇaṃ hotīti nāviññāṇaṃ, tasmā paripphutaviññāṇakiccavantīsu viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ.

‘Sukhumattā’ (vì sự vi tế) là do đã đạt đến trạng thái vi tế của các hành còn lại. Do không có phận sự của thức đã được bao trùm, nên không phải là thức, và cũng không hoàn toàn là không phải thức, nên là ‘nāviññāṇaṃ’ (không phải thức). Do đó, nó không được nói đến trong các thức trú, nơi có phận sự của thức lan tỏa.

Sattaviññāṇaṭṭhitisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Bảy Thức Trụ đã hoàn tất.

2. Samādhiparikkhārasuttavaṇṇanā

2. Giải thích kinh Các Yếu Tố Hỗ Trợ Thiền Định

45. Dutiye samādhiparikkhārāti ettha tayo parikkhārā. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti (saṃ. ni. 5.4) hi ettha alaṅkāro parikkhāro [Pg.170] nāma. ‘‘Sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hotī’’ti (a. ni. 7.67) ettha parivāro parikkhāro nāma. ‘‘Gilānapaccaya…pe… jīvitaparikkhārā’’ti (ma. ni. 1.191-192) ettha sambhāro parikkhāro nāma. So idha adhippetoti āha ‘‘maggasamādhissa sambhārā’’ti. Parivāraparikkhāropi vaṭṭatiyeva. Parivāro hi sammādiṭṭhādayo maggadhammā sammāsamādhissa sahajātādipaccayabhāvena parikaraṇato abhisaṅkharaṇato. Parikkhatāti parivāritā. Ayaṃ vuccati ariyo sammāsamādhīti ayaṃ sattahi ratanehi parivuto cakkavattī viya sattahi aṅgehi parivuto ariyo sammāsamādhīti vuccati. Upecca nissīyatīti upanisā, saha upanisāyāti saupaniso, saupanissayo attho, saparivāroyevāti vuttaṃ hoti. Sahakārikāraṇabhūto hi dhammasamūho idha ‘‘upaniso’’ti adhippeto.

45. Trong bài kinh thứ hai, về cụm từ ‘các yếu tố hỗ trợ thiền định,’ ở đây có ba loại yếu tố hỗ trợ (parikkhāra). Thật vậy, trong câu: ‘Chiếc xe có giới là vật trang bị, có thiền là trục xe, có tinh tấn là bánh xe,’ ở đây ‘yếu tố hỗ trợ’ (parikkhāra) có nghĩa là sự trang hoàng (alaṅkāra). Trong câu: ‘Được trang bị kỹ lưỡng với bảy vật dụng của thành phố,’ ở đây ‘yếu tố hỗ trợ’ (parikkhāra) có nghĩa là đoàn tùy tùng (parivāra). Trong câu: ‘Dược phẩm trị bệnh... các vật dụng cho đời sống,’ ở đây ‘yếu tố hỗ trợ’ (parikkhāra) có nghĩa là các thành phần (sambhāra). Ý nghĩa này được ngụ ý ở đây, vì vậy đã nói: ‘các thành phần của chánh định thuộc về đạo.’ Yếu tố hỗ trợ theo nghĩa đoàn tùy tùng cũng thích hợp. Vì đoàn tùy tùng là các pháp thuộc về đạo như chánh kiến v.v..., đối với chánh định, chúng là sự chuẩn bị, sự tạo tác do bản chất là các duyên đồng sanh v.v... ‘Được trang bị’ (parikkhata) có nghĩa là được bao quanh (parivāritā). Câu ‘Đây được gọi là Thánh chánh định’ có nghĩa là: giống như vị vua chuyển luân được bao quanh bởi bảy báu vật, Thánh chánh định này được bao quanh bởi bảy chi phần và được gọi như vậy. ‘Upanisā’ là ‘đến gần và nương tựa.’ ‘Saupaniso’ là ‘cùng với upanisā,’ có nghĩa là ‘có nhân duyên gần,’ tức là ‘có đoàn tùy tùng.’ Vì ở đây, ‘upanisā’ được hiểu là nhóm các pháp làm nhân duyên hỗ trợ.

Samādhiparikkhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Các Yếu Tố Hỗ Trợ Thiền Định đã hoàn tất.

3. Paṭhamaaggisuttavaṇṇanā

3. Giải thích kinh Ngọn Lửa thứ nhất

46. Tatiye anuḍahanaṭṭhenāti kāmaṃ āhuneyyaggiādayo tayo aggī brāhmaṇehipi icchitā santi. Te pana tehi icchitamattāva, na sattānaṃ tādisā atthasādhakā. Ye pana sattānaṃ atthasādhakā, te dassetuṃ ‘‘āhunaṃ vuccatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ānetvā hunanaṃ pūjanaṃ ‘‘āhuna’’nti vuttaṃ, taṃ āhunaṃ arahantī mātāpitaro. Tenāha bhagavā – ‘‘āhuneyyāti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacana’’nti (itivu. 106). Yadaggena ca te puttānaṃ bahūpakāratāya āhuneyyāti, tesu sammāpaṭipatti nesaṃ hitasukhāvahā, tadaggena tesu micchāpaṭipatti ahitadukkhāvahāti āha ‘‘tesu…pe… nibbattantī’’ti.

46. Trong bài kinh thứ ba, với ý nghĩa thiêu đốt. Quả thật, ba ngọn lửa như ngọn lửa đáng được cúng dường (āhuneyyaggi) v.v... cũng được các vị Bà-la-môn ưa chuộng. Nhưng chúng chỉ đơn thuần được họ ưa chuộng, chứ không mang lại lợi ích như vậy cho chúng sanh. Để chỉ ra những ngọn lửa mang lại lợi ích cho chúng sanh, câu ‘sự cúng dường được gọi là’ v.v... đã được nói đến. Trong đó, việc mang đến và dâng cúng, sự tôn thờ được gọi là ‘āhuna.’ Cha mẹ là những người xứng đáng nhận ‘āhuna’ đó. Do đó, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này các Tỳ khưu, ‘đáng được cúng dường’ (āhuneyya) là một danh từ chỉ cho cha mẹ.’ Và cũng như họ là những người ‘đáng được cúng dường’ vì đã giúp đỡ con cái rất nhiều, thì sự đối xử đúng đắn đối với họ sẽ mang lại lợi ích và hạnh phúc cho con cái, và tương tự, sự đối xử sai trái đối với họ sẽ mang lại bất hạnh và đau khổ. Do đó, đã nói rằng: ‘đối với họ... khởi sanh.’

Svāyamattho (dī. ni. aṭṭha. 3.305) mittavindakavatthunā veditabbo. Mittavindako hi mātarā, ‘‘tāta, ajja uposathiko hutvā vihāre sabbarattiṃ dhammassavanaṃ suṇohi, sahassaṃ te dassāmī’’ti vutto dhanalobhena uposathaṃ samādāya vihāraṃ gantvā ‘‘idaṃ ṭhānaṃ akutobhaya’’nti sallakkhetvā dhammāsanassa heṭṭhā nipanno sabbarattiṃ niddāyitvā gharaṃ [Pg.171] agamāsi. Mātā pātova yāguṃ pacitvā upanāmesi. So sahassaṃ gahetvāva pivi. Athassa etadahosi ‘‘dhanaṃ saṃharissāmī’’ti. So nāvāya samuddaṃ pakkhanditukāmo ahosi. Atha naṃ mātā, ‘‘tāta, imasmiṃ kule cattālīsakoṭidhanaṃ atthi, alaṃ gamanenā’’ti nivāreti. So tassā vacanaṃ anādiyitvā gacchati eva. Sā purato aṭṭhāsi. Atha naṃ kujjhitvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ purato tiṭṭhatī’’ti pādena paharitvā patitaṃ antaraṃ katvā agamāsi.

Ý nghĩa này nên được hiểu qua câu chuyện về Mittavindaka. Mittavindaka được mẹ bảo rằng: ‘Này con, hôm nay con hãy thọ trì Bát quan trai giới, đến tu viện nghe pháp suốt đêm, mẹ sẽ cho con một ngàn.’ Do tham tiền, anh ta đã thọ giới, đi đến tu viện, và suy nghĩ ‘nơi này không có gì nguy hiểm,’ rồi nằm xuống dưới pháp tọa, ngủ suốt đêm và trở về nhà. Sáng sớm, mẹ anh ta nấu cháo và dọn ra. Anh ta chỉ uống sau khi đã nhận được một ngàn. Sau đó, anh ta nảy ra ý nghĩ: ‘Ta sẽ tích lũy của cải.’ Anh ta muốn đi thuyền ra biển. Mẹ anh ta ngăn cản: ‘Này con, trong gia đình này có tài sản bốn trăm triệu, đừng đi nữa.’ Anh ta không nghe lời mẹ mà vẫn cứ đi. Bà đứng chặn trước mặt. Tức giận vì ‘bà này dám đứng trước mặt ta,’ anh ta dùng chân đá, làm bà ngã xuống rồi bỏ đi.

Mātā uṭṭhahitvā ‘‘mādisāya mātari evarūpaṃ kammaṃ katvā gatassa te gataṭṭhāne sukhaṃ bhavissatīti evaṃsaññī nāma tvaṃ puttā’’ti āha. Tassa nāvaṃ āruyha gacchato sattame divase nāvā aṭṭhāsi. Atha te manussā ‘‘addhā ettha pāpapuggalo atthi, salākaṃ dethā’’ti āhaṃsu. Salākā dīyamānā tasseva tikkhattuṃ pāpuṇi. Te tassa uḷumpaṃ datvā taṃ samudde pakkhipiṃsu. So ekaṃ dīpaṃ gantvā vimānapetīhi saddhiṃ sampattiṃ anubhavanto tāhi ‘‘purato purato mā agamāsī’’ti vuccamānopi taddiguṇaṃ taddiguṇaṃ sampattiṃ passanto anupubbena khuracakkadharaṃ ekaṃ addasa. Taṃ cakkaṃ padumapupphaṃ viya upaṭṭhāsi. So taṃ āha, ‘‘ambho, idaṃ tayā piḷandhitaṃ padumaṃ mayhaṃ dehī’’ti. Na idaṃ, sāmi, padumaṃ, khuracakkaṃ etanti. So ‘‘vañcesi maṃ tvaṃ, kiṃ mayā padumaṃ na diṭṭhapubba’’nti vatvā ‘‘tvaṃ lohitacandanaṃ vilimpitvā piḷandhanaṃ padumapupphaṃ mayhaṃ na dātukāmo’’ti āha. So cintesi ‘‘ayampi mayā katasadisaṃ kammaṃ katvā tassa phalaṃ anubhavitukāmo’’ti. Atha naṃ ‘‘gaṇha, re’’ti vatvā tassa matthake cakkaṃ khipi. Tena vuttaṃ –

Người mẹ đứng dậy và nói: ‘Này con trai, con đã làm một việc như vậy với một người mẹ như ta, mà lại nghĩ rằng con sẽ có được hạnh phúc ở nơi con đến sao?’ Khi anh ta lên thuyền ra đi, vào ngày thứ bảy, con thuyền dừng lại. Những người trên thuyền nói: ‘Chắc chắn có một kẻ bất hạnh ở đây, chúng ta hãy rút thăm.’ Khi rút thăm, lá thăm trúng vào anh ta ba lần. Họ đưa cho anh ta một chiếc bè rồi ném anh ta xuống biển. Anh ta đến một hòn đảo, hưởng thụ sự giàu sang cùng với các ngạ quỷ có lâu đài (vimānapetī), và dù được họ bảo ‘đừng đi xa hơn nữa,’ anh ta vẫn thấy sự giàu sang gấp đôi, gấp đôi nữa, và dần dần thấy một người đang đội một bánh xe sắc bén. Bánh xe đó hiện ra như một đóa hoa sen. Anh ta nói với người đó: ‘Này bạn, hãy cho tôi đóa sen mà bạn đang đội.’ ‘Thưa ngài, đây không phải là hoa sen, đây là một bánh xe sắc bén.’ Anh ta nói: ‘Ngươi lừa ta, chẳng lẽ ta chưa từng thấy hoa sen sao?’ và ‘Ngươi đã bôi gỗ đàn hương đỏ lên rồi không muốn cho ta đóa sen trang sức này.’ Người kia nghĩ: ‘Kẻ này cũng đã làm một việc giống như ta và muốn nếm trải quả báo của nó.’ Rồi nói: ‘Cầm lấy này!,’ và ném bánh xe lên đầu anh ta. Do đó, có câu nói rằng –

‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhi pica soḷasa;

Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado;

Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.1.104;

1.5.103);

‘Từ bốn, y đến được tám, rồi từ tám đến mười sáu; Từ mười sáu đến ba mươi hai, do quá tham lam, y đã gặp bánh xe; Bánh xe quay tròn trên đầu, của kẻ bị lòng tham chi phối.’

Soti gehasāmiko bhattā. Purimanayenevāti anuḍahanassa paccayatāya. Tatridaṃ vatthu – kassapabuddhakāle sotāpannassa upāsakassa bhariyā aticāraṃ carati. So taṃ paccakkhato disvā ‘‘kasmā evaṃ karosī’’ti āha. Sā ‘‘sacāhaṃ evarūpaṃ karomi, ayaṃ me sunakho viluppamāno [Pg.172] khādatū’’ti vatvā kālakatā kaṇṇamuṇḍakadahe vemānikapetī hutvā nibbattā divā sampattiṃ anubhavati, rattiṃ dukkhaṃ. Tadā bārāṇasirājā migavaṃ caranto araññaṃ pavisitvā anupubbena kaṇṇamuṇḍakadahaṃ sampatto tāya saddhiṃ sampattiṃ anubhavati. Sā taṃ vañcetvā rattiṃ dukkhaṃ anubhavati. So ñatvā ‘‘kattha nu kho gacchatī’’ti piṭṭhito piṭṭhito gantvā avidūre ṭhito kaṇṇamuṇḍakadahato nikkhamitvā taṃ ‘‘paṭapaṭa’’nti khādamānaṃ ekaṃ sunakhaṃ disvā asinā dvidhā chindi, dve ahesuṃ. Puna chinne cattāro, puna chinne aṭṭha, puna chinne soḷasa ahesuṃ. Sā ‘‘kiṃ karosi, sāmī’’ti āha. So ‘‘kiṃ ida’’nti āha. Sā ‘‘evaṃ akatvā kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsāhī’’ti āha. So tathā akāsi. Sunakhā antaradhāyiṃsu. Muṭṭhiyogo kirāyaṃ tassa sunakhantaradhānassa, yadidaṃ kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsanaṃ, taṃ divasaṃ tassā kammaṃ khīṇaṃ. Rājā vippaṭisārī hutvā gantuṃ āraddho. Sā ‘‘mayhaṃ, sāmi, kammaṃ khīṇaṃ, mā agamāsī’’ti āha. Rājā assutvāva gato.

Người chồng là chủ nhà. Theo cách thức trước đây, (điều này được nói) do là duyên cho sự thiêu đốt. Câu chuyện ở đây là – vào thời đức Phật Kassapa, vợ của một vị cận sự nam đã nhập lưu có hành vi ngoại tình. Vị ấy sau khi tận mắt trông thấy đã hỏi rằng: “Tại sao nàng lại làm như vậy?” Người vợ ấy nói rằng: “Nếu tôi có làm việc như thế, mong rằng con chó này sẽ cắn xé và ăn thịt tôi,” rồi mệnh chung, được sanh làm ngạ quỷ có thiên cung ở hồ Kaṇṇamuṇḍaka, ban ngày hưởng thụ tài sản, ban đêm chịu đau khổ. Khi ấy, vua xứ Bārāṇasī đi săn, đã đi vào khu rừng và tuần tự đi đến hồ Kaṇṇamuṇḍaka, cùng với người nữ ấy hưởng thụ tài sản. Người nữ ấy đã lừa dối vị vua và ban đêm chịu đau khổ. Vị vua ấy sau khi biết được, đã nghĩ rằng: “Nàng ta đi đâu nhỉ?” rồi đi theo sau, đứng ở nơi không xa, đã trông thấy một con chó đi ra từ hồ Kaṇṇamuṇḍaka đang ăn thịt người nữ ấy kêu “paṭapaṭa,” (vua) đã dùng gươm chém đứt làm hai, (con chó) đã thành hai con. Khi chém lần nữa, đã thành bốn con, khi chém lần nữa, đã thành tám con, khi chém lần nữa, đã thành mười sáu con. Người nữ ấy hỏi rằng: “Tâu đại vương, ngài đang làm gì vậy?” Vị vua ấy hỏi rằng: “Đây là việc gì?” Người nữ ấy nói rằng: “Xin ngài đừng làm như vậy, hãy nhổ một cục đàm xuống đất rồi dùng chân chà đi.” Vị vua ấy đã làm như thế. Những con chó đã biến mất. Việc nhổ một cục đàm xuống đất rồi dùng chân chà đi này được cho là phương pháp bí truyền để làm cho con chó ấy biến mất. Vào ngày hôm ấy, nghiệp của người nữ ấy đã hết. Vua sanh lòng hối hận, đã bắt đầu ra đi. Người nữ ấy nói rằng: “Tâu đại vương, nghiệp của thiếp đã hết, xin ngài đừng đi.” Vua đã không nghe và cứ ra đi.

Dakkhiṇāti cattāro paccayā dīyamānā dakkhanti etehi hitasukhānīti, taṃ dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo, bhikkhusaṅgho.

Vật cúng dường (dakkhiṇā) là: Bốn món vật dụng khi được dâng cúng, người ta thấy được sự lợi ích và an lạc nhờ vào những vật này. Vị xứng đáng thọ nhận vật cúng dường ấy được gọi là bậc đáng cúng dường (dakkhiṇeyyo), đó là Tăng chúng tỳ khưu.

Paṭhamaaggisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Lửa thứ nhất đã kết thúc.

4-5. Dutiyaaggisuttādivaṇṇanā

4-5. Giải thích kinh Lửa thứ hai và các kinh tiếp theo

47-48. Catutthe yaññavāṭaṃ sampādetvā mahāyaññaṃ uddissa saviññāṇakāni aviññāṇakāni ca yaññūpakaraṇāni sajjitānīti āha pāḷiyaṃ ‘‘mahāyañño upakkhaṭo’’ti. Taṃ upakaraṇaṃ tesaṃ tathāsajjananti āha ‘‘upakkhaṭoti paccupaṭṭhito’’ti. Vacchatarasatānīti yuvabhāvappattāni nātibalavavacchasatāni. Te pana vacchā eva honti, na dammā, balībaddā vā. Urabbhāti taruṇameṇḍakā vuccanti. Upanītānīti ṭhapanatthāya upanītāni. Vihiṃsaṭṭhenāti hiṃsanaṭṭhena. Upavāyatūti upagantvā sarīradarathaṃ nibbāpento saṇhasītalā vāto vāyatu. Sesaṃ suviññeyyameva. Pañcame natthi vattabbaṃ.

47-48. Trong kinh thứ tư, câu Pāḷi “cuộc đại tế đàn đã được chuẩn bị” (mahāyañño upakkhaṭo) được nói ra với ý nghĩa là: sau khi chuẩn bị nơi tế đàn, các vật dụng cho tế đàn, cả vật có thức và vật không có thức, đã được sửa soạn nhằm mục đích thực hiện cuộc đại tế đàn. Việc sửa soạn các vật dụng ấy như vậy được nói là: “được chuẩn bị (upakkhaṭo) có nghĩa là đã được dọn sẵn (paccupaṭṭhito).” Trăm con bò đực tơ (vacchatarasatāni) là trăm con bò đực đã đến tuổi trưởng thành, chưa quá mạnh. Hơn nữa, chúng chỉ là bò đực tơ, không phải là bò đã được thuần phục hay bò kéo xe. Chiên đực (urabbhā) được gọi là những con cừu non. Đã được dẫn đến (upanītāni) là đã được dẫn đến với mục đích cột lại. Với mục đích sát hại (vihiṃsaṭṭhena) là với mục đích giết hại. Mong gió thổi đến (upavāyatu) là mong cơn gió nhẹ và mát thổi đến, làm dịu đi sự nóng bức của cơ thể. Phần còn lại nên được hiểu một cách dễ dàng. Trong kinh thứ năm, không có gì cần phải nói.

Dutiyaaggisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Lửa thứ hai và các kinh tiếp theo đã kết thúc.

6. Dutiyasaññāsuttavaṇṇanā

6. Giải thích kinh Tưởng thứ hai

49. Chaṭṭhe [Pg.173] nhāruvilekhananti cammaṃ likhantānaṃ cammaṃ likhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. ‘‘Esohamasmī’’tiādinā ahaṃkaraṇaṃ ahaṅkāro. ‘‘Etaṃ mamā’’ti mamaṃkaraṇaṃ mamaṅkāro. Tenāha ‘‘ahaṅkāradiṭṭhito’’tiādi. Tisso vidhāti seyyasadisahīnavasena tayo mānā. ‘‘Ekavidhena rūpasaṅgaho’’tiādīsu (dha. sa. 584) koṭṭhāso ‘‘vidhā’’ti vutto. ‘‘Kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) pakāro. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vidhā. Katamā tisso? Seyyohamasmīti vidhā’’ti (vibha. 920) ettha māno ‘‘vidhā’’ti vutto. Idhāpi mānova adhippeto. Māno hi vidahanato hīnādivasena tividhā. Tenākārena dahanato upadahanato ‘‘vidhā’’ti vuccati.

49. Trong kinh thứ sáu, sự cạo gân (nhāruvilekhanaṃ) là phần rác bỏ đi sau khi cạo da của những người cạo da. Bằng câu “Đây là tôi” v.v..., sự làm ra cái ‘tôi’ là ngã chấp (ahaṅkāra). Bằng câu “Cái này là của tôi,” sự làm ra cái ‘của tôi’ là ngã sở chấp (mamaṅkāra). Do đó, có nói rằng: “từ tà kiến ngã chấp” v.v... Ba loại (tisso vidhā) là ba thứ mạn theo nghĩa hơn, bằng, và thua. Trong các câu như “sự gom thâu sắc theo một loại” (Ekavidhena rūpasaṅgaho) (Dhs. 584), phần (koṭṭhāso) được gọi là “loại” (vidhā). Trong các câu như “Họ nói người có giới là loại nào, họ nói người có tuệ là loại nào?” (S.i.95), cách thức (pakāro) (được gọi là loại). Trong câu “Này các Tỳ khưu, có ba loại này. Ba loại nào? Loại ‘tôi hơn’” (Vbh. 920), ở đây mạn (māno) được gọi là “loại” (vidhā). Ở đây, mạn cũng được chủ ý đến. Vì mạn, do sự thiêu đốt (vidahanato), có ba loại theo nghĩa thua v.v... Theo cách thức ấy, do sự thiêu đốt (dahanato), sự thiêu đốt mãnh liệt (upadahanato), nó được gọi là “loại” (vidhā).

Dutiyasaññāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Tưởng thứ hai đã kết thúc.

7-8. Methunasuttādivaṇṇanā

7-8. Giải thích kinh Dâm Dục và các kinh tiếp theo

50-51. Sattame idhāti imasmiṃ loke. Ekaccoti eko. Samaṇo vā brāhmaṇo vāti pabbajjāmattena samaṇo vā, jātimattena brāhmaṇo vā. Dvayaṃdvayasamāpattinti dvīhi dvīhi samāpajjitabbaṃ, methunanti attho. Na heva kho samāpajjatīti sambandho. Ucchādanaṃ ubbaṭṭanaṃ. Sambāhanaṃ parimaddanaṃ. Sādiyatīti adhivāseti. Tadassādetīti ucchādanādiṃ abhiramati. Nikāmetīti icchati. Vittinti tuṭṭhiṃ. Idampi khoti ettha idanti yathāvuttaṃ sādiyanādiṃ khaṇḍādibhāvavasena ekaṃ katvā vuttaṃ. Pi-saddo vakkhamānaṃ upādāya samuccayattho, kho-saddo avadhāraṇattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadetaṃ brahmacāripaṭiññassa asatipi dvayaṃdvayasamāpattiyaṃ mātugāmassa ucchādananahāpanasambāhanasādiyanādi. Idampi ekaṃsena tassa brahmacariyassa khaṇḍādibhāvāpādanato khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampīti. Evaṃ pana khaṇḍādibhāvāpattiyā so aparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, na parisuddhaṃ, saṃyutto methunasaṃyogena, na [Pg.174] visaṃyutto. Tato cassa na jātiādīhi parimuttīti dassento ‘‘ayaṃ vuccatī’’tiādimāha.

50-51. Trong kinh thứ bảy, ở đây (idhā) là ở trong thế gian này. Một số (ekacco) là một người. Sa-môn hay Bà-la-môn (samaṇo vā brāhmaṇo vā) là vị Sa-môn chỉ do sự xuất gia, hay vị Bà-la-môn chỉ do dòng dõi. Sự giao hợp cặp đôi (dvayaṃdvayasamāpatti) là việc cần được thực hiện bởi hai người, có nghĩa là sự dâm dục. Cần liên kết với câu “vị ấy quả thật không giao hợp” (na heva kho samāpajjatī). Sự xoa bóp (ucchādanaṃ) là sự thoa dầu. Sự đấm bóp (sambāhanaṃ) là sự xoa nắn. Chấp nhận (sādiyati) là chịu đựng. Vị ấy thưởng thức điều đó (tadassādeti) là vị ấy ưa thích việc xoa bóp v.v... Vị ấy khao khát (nikāmeti) là vị ấy mong muốn. Sự hài lòng (vittiṃ) là sự mãn nguyện. Trong câu “cả điều này nữa” (idampi kho), ở đây, điều này (idaṃ) được nói gộp lại thành một theo nghĩa bị bể vỡ v.v... đối với việc chấp nhận v.v... đã được nói đến. Từ pi có nghĩa là liên kết, chỉ đến điều sẽ được nói. Từ kho có nghĩa là nhấn mạnh. Điều này được nói là: đối với người tự nhận là sống phạm hạnh, dù không có sự giao hợp cặp đôi, việc chấp nhận cho người nữ xoa bóp, tắm rửa, đấm bóp v.v... Cả điều này nữa, do chắc chắn làm cho phạm hạnh của vị ấy bị bể vỡ v.v..., nên (phạm hạnh ấy) cũng bị bể vỡ (khaṇḍampi), cũng bị thủng (chiddampi), cũng bị lốm đốm (sabalampi), cũng bị lang lổ (kammāsampi). Hơn nữa, do rơi vào tình trạng bị bể vỡ v.v... như vậy, vị ấy thực hành phạm hạnh không trong sạch, không phải trong sạch, bị trói buộc bởi ách dâm dục, không phải không bị trói buộc. Do đó, để chỉ ra rằng vị ấy không được giải thoát khỏi sanh v.v..., ngài đã nói câu “vị này được gọi là” v.v...

Sañjagghatīti kilesavasena mahāhasitaṃ hasati. Saṃkīḷatīti kāyasaṃsaggavasena kīḷati. Saṃkelāyatīti sabbaso mātugāmaṃ kelāyanto viharati. Cakkhunāti attano cakkhunā. Cakkhunti mātugāmassa cakkhuṃ. Upanijjhāyatīti upecca nijjhāyati oloketi. Tirokuṭṭanti kuṭṭassa parato. Tathā tiropākāraṃ, ‘‘mattikāmayā bhitti kuṭṭaṃ, iṭṭhakāmayā pākāro’’ti vadanti. Yā kāci vā bhitti porisakā diyaḍḍharatanappamāṇā kuṭṭaṃ, tato adhiko pākāro. Assāti brahmacāripaṭiññassa. Pubbeti vatasamādānato pubbe. Kāmaguṇehīti kāmakoṭṭhāsehi. Samappitanti suṭṭhu appitaṃ sahitaṃ. Samaṅgibhūtanti samannāgataṃ. Paricārayamānanti kīḷantaṃ, upaṭṭhahiyamānaṃ vā. Paṇidhāyāti patthetvā. Sīlenātiādīsu yamaniyamādisamādānavasena sīlaṃ, avītikkamavasena vataṃ. Ubhayampi vā sīlaṃ, dukkaracariyavasena pavattitaṃ vataṃ. Taṃtaṃakiccasammatato vā nivattilakkhaṇaṃ sīlaṃ, taṃtaṃsamādānavato vesabhojanakiccakaraṇādivisesappaṭipatti vataṃ. Sabbathāpi dukkaracariyā tapo. Methunā virati brahmacariyanti evampettha pāḷivaṇṇanā veditabbā. Aṭṭhamaṃ uttānameva.

Sañjagghati có nghĩa là cười lớn do bởi phiền não. Saṃkīḷati có nghĩa là vui đùa do sự tiếp xúc thân thể. Saṃkelāyati có nghĩa là sống vui đùa với người nữ bằng mọi cách. Cakkhunā là bằng con mắt của mình. Cakkhuṃ là con mắt của người nữ. Upanijjhāyati có nghĩa là đến gần, nhìn chăm chú, ngắm nhìn. Tirokuṭṭaṃ là bên kia bức tường. Tương tự là tiropākāraṃ. Người ta nói: “Bức tường bằng đất sét là kuṭṭaṃ, hàng rào bằng gạch là pākāro”. Bất cứ bức tường nào cao bằng một người đàn ông, khoảng một rưỡi ratana, là kuṭṭaṃ; cao hơn thế là pākāro. Assā là của người đã tự nhận là người sống đời phạm hạnh. Pubbe là trước khi thọ trì giới nguyện. Kāmaguṇehi là với các phần của dục. Samappitaṃ là được áp đặt, được gắn kết tốt đẹp. Samaṅgibhūtaṃ là được hội đủ, được trang bị. Paricārayamānaṃ là đang vui đùa, hoặc đang được hầu hạ. Paṇidhāya là sau khi mong ước. Trong các câu bắt đầu bằng sīlena, sīla (giới) là do sự thọ trì các điều chế ngự và tự chủ, vata (nguyện) là do sự không vi phạm. Hoặc cả hai đều là sīla, còn vata là điều được thực hành theo cách khổ hạnh. Hoặc sīla có đặc tính là từ bỏ những điều được xem là không nên làm, còn vata là sự thực hành đặc biệt như việc ăn một bữa, làm các phận sự, v.v., do sự thọ trì các điều ấy. Trong mọi trường hợp, khổ hạnh là tapo (sự tu khổ hạnh). Sự từ bỏ dâm dục là brahmacariya (phạm hạnh). Nên hiểu lời giải thích Pāli ở đây là như vậy. Điều thứ tám thì rõ ràng rồi.

Methunasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải về kinh Methuna, v.v., đã kết thúc.

9. Dānamahapphalasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Bố Thí Quả Báu Lớn

52. Navame ‘‘sāhu dāna’’nti dānaṃ detīti ‘‘dānaṃ nāma sādhu sundara’’nti dānaṃ detīti attho. Dānañhi datvā taṃ paccavekkhantassa pāmojjapītisomanassādayo uppajjanti, lobhadosaissāmaccherādayo vidūrībhavanti. Idāni dānaṃ anukūladhammaparibrūhanena paccanīkadhammavidūrīkaraṇena ca bhāvanācittassa upasobhanāya ca parikkhārāya ca hotīti ‘‘alaṅkārabhūtañceva parivārabhūtañca detī’’ti vuttaṃ. Jhānānāgāmī nāma hoti jhānaṃ nibbattetvā [Pg.175] brahmalokūpapannānaṃ ariyānaṃ heṭṭhā anuppajjanato. Imaṃ pecca paribhuñjissāmīti sāpekkhassa dānaṃ paralokaphalāsāya sātisayāya ca pubbācāravasena uppajjamānāya anubhavattā taṇhuttaraṃ nāma hotīti āha ‘‘paṭhamaṃ taṇhuttariyadāna’’nti. Dānaṃ nāma buddhādīhi pasatthanti garuṃ cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā dātabbattā ‘‘dutiyaṃ cittīkāradāna’’nti vuttaṃ. Pubbakehi pitupitāmahehi dinnapubbaṃ katapubbaṃ jahāpetuṃ nāma nānucchavikanti attabhāvasabhāgavasena hirottappaṃ paccupaṭṭhapetvā dātabbato ‘‘tatiyaṃ hirottappadāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Ahaṃ pacāmi, na ime pacanti, nārahāmi pacanto apacantānaṃ dānaṃ adātu’’nti evaṃsaññī hutvā dento niravasesaṃ katvā detīti āha ‘‘catutthaṃ niravasesadāna’’nti. ‘‘Yathā tesaṃ pubbakānaṃ isīnaṃ tāni mahāyaññakāni ahesuṃ, evaṃ me ayaṃ dānaparibhogo bhavissatī’’ti evaṃsaññino dānaṃ dakkhiṇaṃ arahesu dātabbato ‘‘pañcamaṃ dakkhiṇeyyadāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Imaṃ me dānaṃ dadato cittaṃ pasīdatī’’tiādinā pītisomanassaṃ uppādetvā dentassa dānaṃ somanassabāhullappattiyā somanassupacāraṃ nāma hotīti āha ‘‘chaṭṭhaṃ somanassupavicāradāna’’nti vuttaṃ.

52. Trong kinh thứ chín, cụm từ ‘sāhu dānaṃ’ có nghĩa là người ấy bố thí, và ý nghĩa là người ấy bố thí với suy nghĩ ‘việc bố thí quả là tốt đẹp, là thiện lành’. Thật vậy, sau khi bố thí, khi quán xét lại điều đó, hân hoan, hoan hỷ, và ý mừng v.v. khởi lên; tham, sân, ganh tỵ, và keo kiệt v.v. được loại trừ. Bây giờ, vì việc bố thí giúp tăng trưởng các pháp thuận lợi, loại trừ các pháp đối nghịch, và là sự trang nghiêm cũng như vật trợ cho tâm tu tập, nên được nói rằng: ‘người ấy cho vật trang nghiêm và vật tùy tùng’. Vị ấy được gọi là bậc Bất Lai nhờ thiền, vì sau khi chứng đắc thiền, vị ấy không tái sanh bên dưới các bậc Thánh đã sanh về cõi Phạm thiên. Việc bố thí của người có quyến luyến, với suy nghĩ ‘sau khi chết, ta sẽ hưởng thụ điều này’, được gọi là bố thí vượt trội do ái dục, vì nó phát sinh do mong cầu quả báo ở đời sau và do thói quen từ trước với sự hưởng thụ vượt trội. Do đó, ngài nói: ‘Thứ nhất là bố thí vượt trội do ái dục’. Vì việc bố thí được thực hiện sau khi đã thiết lập sự tôn trọng và kính trọng rằng ‘việc bố thí được các vị Phật v.v. tán thán’, nên được gọi là ‘thứ hai là bố thí do sự kính trọng’. Vì việc bố thí được thực hiện sau khi đã thiết lập tàm và quý, tương ứng với bản chất của mình, với suy nghĩ ‘việc từ bỏ điều đã được cha ông ta cho trước đây, làm trước đây, là không thích hợp’, nên được gọi là ‘thứ ba là bố thí do tàm quý’. Người ấy cho sau khi có suy nghĩ rằng: ‘Ta nấu ăn, còn họ thì không. Ta đang nấu ăn không thể không cho những người không nấu ăn’, và cho một cách không còn sót lại. Do đó, ngài nói: ‘thứ tư là bố thí không còn sót lại’. Việc bố thí của người có suy nghĩ rằng: ‘Như các vị tiên nhân xưa kia đã có những đại lễ tế tự, mong rằng sự hưởng thụ bố thí này của ta cũng sẽ như vậy’, được gọi là ‘thứ năm là bố thí đến bậc đáng cúng dường’, vì nó được dâng đến những bậc xứng đáng. Việc bố thí của người cho sau khi làm phát sinh hoan hỷ và ý mừng với suy nghĩ ‘khi ta thực hiện việc bố thí này, tâm ta trở nên trong sáng’, v.v., được gọi là bố thí có sự xem xét của ý mừng, do đạt được nhiều ý mừng. Do đó, ngài nói: ‘thứ sáu là bố thí có sự xem xét của ý mừng’.

Dānamahapphalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải kinh Bố Thí Quả Báu Lớn đã kết thúc.

10. Nandamātāsuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Nandamātā

53. Dasame ‘‘vutthavasso pavāretvā…pe… nikkhamī’’ti aṅguttarabhāṇakānaṃ matenetaṃ vuttaṃ. Majjhimabhāṇakā pana vadanti ‘‘bhagavā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya jetavanato bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ nikkhami. Teneva ca akāle nikkhantattā kosalarājādayo vāretuṃ ārabhiṃsu. Pavāretvā hi caraṇaṃ buddhāciṇṇa’’nti. Puṇṇāya sammāpaṭipattiṃ paccāsīsanto bhagavā ‘‘mama nivattanapaccayā tvaṃ kiṃ karissasī’’ti āha. Puṇṇāpi…pe… pabbajīti ettha seṭṭhi ‘‘puṇṇāya bhagavā nivattito’’ti sutvā taṃ bhujissaṃ katvā dhītuṭṭhāne ṭhapesi. Sā pabbajjaṃ yācitvā pabbaji, pabbajitvā vipassanaṃ ārabhi. Athassā satthā āraddhavipassakabhāvaṃ ñatvā imaṃ obhāsagāthaṃ vissajjesi –

53. Trong kinh thứ mười, câu ‘sau khi đã an cư mùa mưa, đã làm lễ pavāranā… ngài ra đi’ được nói theo quan điểm của các vị tụng đọc Tăng Chi Bộ. Còn các vị tụng đọc Trung Bộ thì nói rằng: ‘Đức Thế Tôn, khi mùa an cư mưa sắp đến, đã cùng Tăng đoàn Tỳ khưu rời khỏi Jetavana để du hành. Chính vì ngài ra đi không đúng thời nên vua Kosala và những người khác đã bắt đầu ngăn cản. Vì việc du hành sau lễ pavāranā là thông lệ của các vị Phật’. Đức Thế Tôn, mong đợi sự thực hành đúng đắn của Puṇṇā, đã hỏi: ‘Do duyên ta quay trở lại, con sẽ làm gì?’. Ở đây, đoạn ‘Puṇṇā… đã xuất gia’, vị trưởng giả nghe tin ‘Đức Thế Tôn đã quay trở lại vì Puṇṇā’, đã giải thoát cô khỏi thân phận nô lệ và đặt cô vào vị trí của một người con gái. Cô ấy xin xuất gia và đã xuất gia. Sau khi xuất gia, cô bắt đầu thực hành thiền minh sát. Bấy giờ, bậc Đạo Sư, biết được rằng cô đã bắt đầu thực hành minh sát, đã phóng quang và nói lên bài kệ này:

‘‘Puṇṇe [Pg.176] pūrassu saddhammaṃ, cando pannaraso yathā;

Paripuṇṇāya paññāya, dukkhassantaṃ karissasī’’ti. (therīgā. 3);

“Này Puṇṇā, hãy làm cho viên mãn Chánh pháp, như mặt trăng vào ngày rằm; với trí tuệ viên mãn, con sẽ chấm dứt khổ đau.” (Trưởng Lão Ni Kệ 3);

Sā gāthāpariyosāne arahattaṃ patvā abhiññātā sāvikā ahosi. Sesamettha suviññeyyameva.

Cô ấy, vào cuối bài kệ, đã đắc quả A-la-hán và trở thành một nữ thinh văn nổi tiếng. Phần còn lại ở đây nên được hiểu một cách dễ dàng.

Nandamātāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải kinh Nandamātā đã kết thúc.

Mahāyaññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải phẩm Đại Tế Tự đã kết thúc.

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

Năm mươi kinh đầu tiên đã kết thúc.

6. Abyākatavaggo

6. Phẩm Vô Ký

1-2. Abyākatasuttādivaṇṇanā

1-2. Chú giải kinh Vô Ký, v.v.

54-55. Chaṭṭhavaggassa paṭhamaṃ suviññeyyameva. Dutiye atīte attabhāve nibbattakaṃ kammanti ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavo’’ti evamāgataṃ saparikkhāraṃ pañcavidhaṃ kammavaṭṭamāha. Etarahi me attabhāvo na siyāti viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanāsahitaṃ paccuppannaṃ pañcavidhaṃ vipākavaṭṭamāha. Yaṃ atthikanti yaṃ paramatthato vijjamānakaṃ. Tenāha ‘‘bhūta’’nti. Tañhi paccayanibbattatāya ‘‘bhūta’’nti vuccati. Taṃ pajahāmīti tappaṭibaddhacchandarāgappahānena tato eva āyatiṃ anuppattidhammatāpādanavasena pajahāmi pariccajāmi. Haritantanti (ma. ni. aṭṭha. 1.303) haritameva. Anta-saddena padavaḍḍhanaṃ kataṃ yathā ‘‘vanantaṃ suttanta’’nti, allatiṇādīni āgamma nibbāyatīti attho. Pathantanti mahāmaggaṃ. Selantanti pabbataṃ. Udakantanti udakaṃ. Ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāganti tiṇagumbādirahitaṃ vivittaṃ abbhokāsabhūmibhāgaṃ. Anāhārāti apaccayā nirupādānā. Sesamettha uttānameva.

54-55. Kinh đầu tiên của phẩm thứ sáu thì dễ hiểu. Trong kinh thứ nhì, nghiệp tạo ra thân mạng trong quá khứ là: “Trong hữu nghiệp quá khứ, si là vô minh, sự cố gắng là các hành, sự ưa thích là ái, sự chấp nhận là thủ, tư tâm là hữu,” như vậy đã nói về năm loại luân hồi nghiệp cùng với các chi phần phụ thuộc. “Mong rằng hiện tại không có thân mạng cho ta” là nói về năm loại luân hồi quả ở hiện tại, bao gồm thức, danh sắc, sáu xứ, xúc, và thọ. “Cái gì hiện hữu” là cái gì hiện hữu theo nghĩa chân đế. Do đó, nói là “bhūta” (đã thành). Vì được tạo ra bởi duyên nên được gọi là “bhūta.” “Ta từ bỏ nó” có nghĩa là ta từ bỏ, ta xả ly nó bằng cách đoạn trừ dục tham liên quan đến nó, qua đó khiến nó trở thành pháp không sanh khởi trong tương lai. “Haritantaṃ” (ma. ni. aṭṭha. 1.303) chính là harita (cây cỏ xanh tươi). Từ “anta” được thêm vào để mở rộng từ, giống như trong “vanantaṃ” (rừng) và “suttantaṃ” (kinh), có nghĩa là nó được dập tắt khi gặp cỏ ướt v.v... “Pathantaṃ” là con đường lớn. “Selantaṃ” là ngọn núi. “Udakantaṃ” là nước. “Hay một vùng đất khả ái” là một vùng đất trống trải, vắng vẻ, không có cỏ, bụi rậm v.v... “Anāhārā” là không có duyên, không có chất liệu nuôi dưỡng. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng.

Abyākatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Vô Ký v.v... đã hoàn tất.

3. Tissabrahmāsuttavaṇṇanā

3. Giải Thích Kinh Tissabrahmā

56. Tatiye [Pg.177] vivittāni tādisāni pana pariyantāni atidūrāni hontīti āha ‘‘antimapariyantimānī’’ti. Ante bhavāni antimāni, antimāniyeva pariyantimāni. Ubhayenapi atidūrataṃ dasseti. Samannāhāre ṭhapayamānoti indriyaṃ samākārena vattento indriyasamataṃ paṭipādento nāma hoti. Vipassanācittasampayutto samādhi, satipi saṅkhāranimittāvirahe niccanimittādivirahato ‘‘animitto’’ti vuccatīti āha ‘‘animittanti balavavipassanāsamādhi’’nti.

56. Trong kinh thứ ba, vì những nơi vắng vẻ và xa xôi như vậy ở rất xa, nên nói là “antimapariyantimāni” (ở nơi tận cùng, nơi biên địa). “Antimāni” là những gì ở cuối cùng. “Pariyantimāni” cũng chính là “antimāni.” Cả hai từ đều chỉ sự rất xa xôi. “An vị sự chú tâm” có nghĩa là làm cho các căn hoạt động một cách quân bình, tức là thiết lập sự quân bình của các căn. Định liên kết với tâm tuệ quán, mặc dù không vắng mặt tướng của các hành, nhưng được gọi là “vô tướng” vì vắng mặt tướng thường hằng v.v... Do đó, nói rằng: “‘Vô tướng’ là định của tuệ quán mạnh mẽ.”

Tissabrahmāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Tissabrahmā đã hoàn tất.

4-7. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā

4-7. Giải Thích Kinh Sīhasenāpati v.v...

57-60. Catutthe kucchito ariyo kadariyo. Thaddhamacchariyasadisaṃ hi kucchitaṃ sabbanihīnaṃ natthi sabbakusalānaṃ ādibhūtassa nisedhanato. Sesamettha pañcamādīni ca uttānatthāneva.

57-60. Trong kinh thứ tư, “kadariyo” là bậc Thánh đáng chê trách. Thật vậy, không có gì đáng chê trách và thấp hèn như sự bỏn xẻn cứng rắn, vì nó ngăn cản điều là khởi đầu của tất cả các pháp thiện. Phần còn lại ở đây, kinh thứ năm v.v..., có ý nghĩa rõ ràng.

Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Sīhasenāpati v.v... đã hoàn tất.

8. Pacalāyamānasuttavaṇṇanā

8. Giải Thích Kinh Pacalāyamāna

61. Aṭṭhame ālokasaññaṃ manasi kareyyāsīti divā vā rattiṃ vā sūriyapajjotacandamaṇiādīnaṃ ālokaṃ ‘‘āloko’’ti manasi kareyyāsi. Idaṃ vuttaṃ hoti – sūriyacandālokādiṃ divā rattiñca upaladdhaṃ yathāladdhavaseneva manasi kareyyāsi, citte ṭhapeyyāsi. Yathā te subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yadicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati, yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeyyāsi, divā viya vigatathinamiddhova bhaveyyāsīti. Tenāha ‘‘yathā divā tathā ratti’’nti. Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena thinamiddhapidhānena apihitattā. Apariyonaddhenāti samantato anonaddhena asañchāditena. Sahobhāsanti sañāṇobhāsaṃ. Thinamiddhavinodanaālokopi vā hotu kasiṇālokopi [Pg.178] vā parikammālokopi vā, upakkilesāloko viya sabboyaṃ āloko ñāṇasamuṭṭhānovāti. Yesaṃ akaraṇe puggalo mahājāniyo hoti, tāni avassaṃ kātabbāni. Yāni akātumpi vaṭṭanti, sati samavāye kātabbato tāni karaṇīyānīti āha ‘‘itarāni karaṇīyānī’’ti. Atha vā kattabbāni kammāni karaṇaṃ arahantīti karaṇīyāni. Itarāni kiccānītipi vadanti.

61. Trong kinh thứ tám, “ngươi nên tác ý đến tưởng về ánh sáng” có nghĩa là ngươi nên tác ý đến ánh sáng của mặt trời, ngọn đèn, mặt trăng, ngọc ma-ni v.v... vào ban ngày hay ban đêm, với ý nghĩ “ánh sáng.” Điều này có nghĩa là: ngươi nên tác ý, nên ghi nhớ trong tâm ánh sáng của mặt trời, mặt trăng v.v... đã nhận biết được vào ban ngày và ban đêm, đúng như cách đã nhận biết. Giống như người đã tu tập tốt đề mục biến xứ ánh sáng, ánh sáng của biến xứ ấy sẽ hiện khởi vào ban đêm theo ý muốn và trong thời gian mong muốn, nhờ đó ngươi có thể thiết lập tưởng về ban ngày ở đó, và ngươi sẽ thoát khỏi hôn trầm thụy miên như thể đang là ban ngày. Do đó, nói rằng: “như ban ngày, thế nào ban đêm cũng thế ấy.” “Như vậy với tâm không bị che đậy” là với tâm không bị che lấp, không bị che lấp bởi sự che đậy của hôn trầm thụy miên. “Không bị bao trùm” là không bị bao bọc, không bị che phủ khắp xung quanh. “Sáng chói” là sáng chói cùng với trí tuệ. Dù là ánh sáng để loại trừ hôn trầm thụy miên, hay ánh sáng của biến xứ, hay ánh sáng của sự chuẩn bị, giống như ánh sáng của các phiền não của tuệ, tất cả ánh sáng này đều do trí tuệ sanh khởi. Những việc mà nếu không làm, người ấy sẽ bị tổn thất lớn, thì những việc ấy nhất định phải làm. Những việc mà có thể không làm cũng được, nhưng nên làm khi có cơ hội, thì được gọi là “karaṇīyāni” (những việc nên làm). Do đó, nói rằng: “những việc khác là những việc nên làm.” Hoặc, những hành động đáng được làm là “karaṇīyāni.” Người khác cũng nói những việc khác là “kiccāni” (nhiệm vụ).

Ādinayappavattā viggāhikakathāti ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, purevacanīyaṃ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi. Cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti (dī. ni. 1.18; ma. ni. 3.41) evaṃpavattā kathā. Tattha sahitaṃ meti (dī. ni. aṭṭha. 1.18) mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ, atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. Sahitanti vā pubbāparāviruddhaṃ. Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jānāsīti attho. Āropito te vādoti mayā tava vāde doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara vicara, tattha tattha gantvā sikkhāti attho. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi, idāni eva nibbeṭhehīti attho.

“Câu chuyện tranh luận” là câu chuyện diễn ra theo cách thức ban đầu như sau: “Ngươi không biết Pháp và Luật này, ta biết Pháp và Luật này. Làm sao ngươi có thể biết Pháp và Luật này? Ngươi đã thực hành sai, ta đã thực hành đúng. Lời của ta mạch lạc, lời của ngươi không mạch lạc. Điều đáng nói trước, ngươi lại nói sau; điều đáng nói sau, ngươi lại nói trước. Điều ngươi đã suy ngẫm kỹ lưỡng đã bị đảo lộn. Luận điểm của ngươi đã bị bác bỏ, ngươi đã bị đánh bại. Hãy đi để giải thoát cho luận điểm của mình, hoặc hãy gỡ rối nếu ngươi có thể” (dī. ni. 1.18; ma. ni. 3.41). Trong đó, “lời của ta mạch lạc” (dī. ni. aṭṭha. 1.18) có nghĩa là lời nói của ta mạch lạc, chặt chẽ, có ý nghĩa, có lý do. Hoặc “mạch lạc” là không mâu thuẫn trước sau. “Lời của ngươi không mạch lạc” là lời nói của ngươi không mạch lạc, không chặt chẽ. “Điều ngươi đã suy ngẫm kỹ lưỡng đã bị đảo lộn” có nghĩa là điều mà ngươi đã thực hành lâu ngày và trở nên thuần thục, đã bị đảo lộn, bị xoay chuyển chỉ bằng một lời nói của ta, có nghĩa là ngươi không biết gì cả. “Luận điểm của ngươi đã bị bác bỏ” là lỗi lầm trong luận điểm của ngươi đã bị ta chỉ ra. “Hãy đi để giải thoát cho luận điểm của mình” có nghĩa là hãy đi đây đi đó để giải thoát cho luận điểm, tức là hãy đi đến những nơi khác nhau để học hỏi. “Hoặc hãy gỡ rối nếu ngươi có thể” có nghĩa là nếu tự mình có thể, thì hãy gỡ rối ngay bây giờ.

Taṇhā sabbaso khīyanti etthāti taṇhāsaṅkhayo, tasmiṃ. Taṇhāsaṅkhayeti ca idaṃ visaye bhummanti āha ‘‘taṃ ārammaṇaṃ katvā’’ti. Vimuttacittatāyāti sabbasaṃkilesehi vippayuttacittatāya. Aparabhāge paṭipadā nāma ariyasaccābhisamayo. Sā sāsanacārigocarā paccattaṃ veditabbatoti āha ‘‘pubbabhāgappaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchatī’’ti. Akuppadhammatāya khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā, so eva aparihāyanasabhāvattā accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭhā. Tenāha ‘‘ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho’’ti. Na hi paṭividdhassa [Pg.179] lokuttaradhammassa dassannaṃ kuppannaṃ nāma atthi. Accantameva catūhi yogehi khemo etassa atthīti accantayogakkhemī. Maggabrahmacariyassa vusitattā tassa ca aparihāyanasabhāvattā accantaṃ brahmacārīti accantabrahmacārī. Tenāha ‘‘niccabrahmacārīti attho’’ti. Pariyosānanti maggabrahmacariyapariyapariyosānaṃ vaṭṭadukkhapariyosānañca.

Nơi đây ái diệt tận hoàn toàn, nên gọi là sự diệt tận ái, trong ấy. Và (cụm từ) taṇhāsaṅkhaye này là chỉ định cách ở đối tượng, nên ngài nói: ‘lấy đó làm đối tượng’. Vimuttacittatāya nghĩa là do tâm đã giải thoát khỏi tất cả các phiền não. Ở phần sau, con đường thực hành chính là sự chứng ngộ các Thánh đế. Điều ấy là đối tượng của người thực hành giáo pháp, cần được tự mình biết rõ, nên ngài nói: ‘hỏi rằng: xin hãy thuyết giảng vắn tắt về con đường thực hành ở giai đoạn đầu’. Do có trạng thái bất động, đã vượt qua cái cuối cùng được gọi là sự hủy diệt và tiêu vong, nên gọi là accantā (tuyệt đối). Chính điều đó, do có bản chất không thoái chuyển, là sự kết thúc tuyệt đối, nên gọi là accantaniṭṭhā (sự kết thúc tuyệt đối). Do đó, ngài nói: ‘nghĩa là sự kết thúc dứt khoát, sự kết thúc thường hằng’. Vì rằng, sự thấy pháp siêu thế đã được chứng ngộ thì không có cái gọi là bị dao động. Sự an ổn khỏi bốn ách縛 tuyệt đối có nơi vị này, nên gọi là accantayogakkhemī (người an ổn tuyệt đối khỏi các ách縛). Do đã sống xong phạm hạnh của đạo lộ, và do bản chất không thoái chuyển của nó, nên là người sống phạm hạnh tuyệt đối, gọi là accantabrahmacārī (người sống phạm hạnh tuyệt đối). Do đó, ngài nói: ‘nghĩa là người sống phạm hạnh thường hằng’. Pariyosānaṃ (sự kết thúc) là sự kết thúc của phạm hạnh đạo lộ và sự kết thúc của khổ luân hồi.

Pañcakkhandhāti pañcupādānakkhandhā. Sakkāyasabbañhi sandhāya idha ‘‘sabbe dhammā’’ti vuttaṃ vipassanāvisayassa adhippetattā. Tasmā āyatanadhātuyopi taggatikā eva daṭṭhabbā. Tenāha bhagavā ‘‘nālaṃ abhinivesāyā’’ti. Na yuttā abhinivesāya ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’ti ajjhosānāya. ‘‘Alameva nibbindituṃ alaṃ virajjitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 128, 134, 143) viya alaṃ-saddo yuttatthopi hotīti āha ‘‘na yuttā’’ti. Sampajjantīti bhavanti. Yadipi ‘‘tatiyā catutthī’’ti idaṃ visuddhidvayaṃ abhiññāpaññā, tassa pana sapaccayanāmarūpadassanabhāvato sati ca paccayapariggahe sapaccayattā aniccanti, nāmarūpassa aniccatāya dukkhaṃ, dukkhañca anattāti atthato lakkhaṇattayaṃ supākaṭameva hotīti āha ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānātī’’ti. Tatheva tīraṇapariññāyāti iminā aniccādibhāvena nālaṃ abhinivesāyāti nāmarūpassa upasaṃharati, na abhiññāpaññānaṃ sambhāradhammānaṃ. Purimāya hi atthato āpannaṃ lakkhaṇattayaṃ gaṇhāti salakkhaṇasallakkhaṇaparattā tassā. Dutiyāya sarūpato tassā lakkhaṇattayāropanavasena sammasanabhāvato. Ekacittakkhaṇikatāya abhinipātamattatāya ca appamattakampi. Rūpapariggahassa oḷārikabhāvato arūpapariggahaṃ dasseti. Dassento ca vedanāya āsannabhāvato, visesato sukhasārāgitāya, bhavassādagadhitamānasatāya ca therassa vedanāvasena nibbattetvā dasseti.

Năm uẩn là năm thủ uẩn. Ở đây, câu ‘tất cả các pháp’ được nói ra là nhắm đến toàn bộ thân kiến, vì đối tượng của minh sát được chủ ý đến. Do đó, các xứ và giới cũng cần được hiểu là có cùng bản chất. Vì thế, Đức Thế Tôn đã nói: ‘không đáng để chấp thủ’. Không thích hợp để chấp thủ, để bám víu rằng ‘cái này là của tôi, đây là tự ngã của tôi’. Giống như trong các câu ‘đáng để nhàm chán, đáng để ly tham’ v.v..., từ alaṃ cũng có nghĩa là thích hợp, nên ngài nói ‘không thích hợp’. Sampajjanti nghĩa là trở thành, hiện hữu. Mặc dù hai thanh tịnh này, ‘thứ ba và thứ tư’, là tuệ thắng trí, nhưng do trạng thái thấy danh sắc cùng với các duyên của nó, và khi có sự nắm bắt các duyên, do có duyên nên là vô thường; do sự vô thường của danh sắc nên là khổ, và cái khổ là vô ngã. Như vậy, về mặt ý nghĩa, ba tướng trở nên rất rõ ràng, nên ngài nói: ‘vị ấy thắng tri bằng biến tri liễu tri rằng vô thường, khổ, vô ngã’. Cũng vậy, bằng biến tri thẩm sát, ngài kết luận về danh sắc rằng ‘không đáng để chấp thủ’ với trạng thái vô thường v.v..., chứ không phải về các pháp thành phần của tuệ thắng trí. Vì rằng, (tuệ) thứ nhất nắm bắt ba tướng đã đạt được về mặt ý nghĩa, do nó chuyên chú vào việc ghi nhận các tướng riêng. (Tuệ) thứ hai (nắm bắt) về mặt tự thể, do nó có trạng thái quán xét bằng cách áp đặt ba tướng. Dù chỉ một chút, do tính chất chỉ tồn tại trong một sát-na tâm và chỉ là sự phát sinh. Do sự nắm bắt sắc là thô thiển, ngài chỉ ra sự nắm bắt vô sắc. Và khi chỉ ra, do thọ gần gũi, đặc biệt do sự tham đắm vào lạc làm cốt lõi, và do tâm trí bị níu giữ bởi vị ngọt của hữu, ngài đã trình bày và chỉ ra cho vị trưởng lão thông qua thọ.

Khayavirāgoti khayasaṅkhāto virāgo saṅkhārānaṃ palujjanā. Yaṃ āgamma sabbaso saṅkhārehi virajjanā hoti, taṃ nibbānaṃ accantavirāgo. Nirodhānupassimhipīti nirodhānupassipadepi. Eseva nayoti atidisitvā taṃ [Pg.180] ekadesena vivaranto ‘‘nirodhopi hi…pe… duvidhoyevā’’ti āha. Khandhānaṃ pariccajanaṃ tappaṭibaddhakilesappahānavasenāti yenākārena vipassanā kilese pajahati, tenākārena taṃnimittakkhandhe ca pajahatīti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘sā hi…pe… vossajjatī’’ti. Ārammaṇatoti kiccasādhanavasena ārammaṇakaraṇato. Evañhi maggato aññesaṃ nibbānārammaṇānaṃ pakkhandanavossaggābhāvo siddhova hoti. Pariccajanena pakkhandanena cāti dvīhipi vā kāraṇehi. Soti maggo. Sabbesaṃ khandhānaṃ vossajjanaṃ tappaṭibaddhasaṃkilesappahānena daṭṭhabbaṃ. Yasmā vā vipassanācittaṃ pakkhandatīti maggasampayuttacittaṃ sandhāyāha. Maggo ca samucchedavasena kilese khandhe ca pariccajati, tasmā yathākkamaṃ vipassanāmaggānañca vasena pakkhandanapariccāgavossaggāpi veditabbā. Tadubhayasamaṅgīti vipassanāsamaṅgī maggasamaṅgī ca. ‘‘Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī’’tiādivacanato (paṭi. ma. 1.52) hi yathā vipassanāya kilesānaṃ pariccāgappaṭinissaggo labbhati, evaṃ āyatiṃ tehi kilesehi uppādetabbakkhandhānampi pariccāgapaṭinissaggo vattabbo. Pakkhandanapaṭinissaggo pana magge labbhamānāya ekantakāraṇabhūtāya vuṭṭhānagāminivipassanāya vasena veditabbo. Magge pana tadubhayampi ñāyāgatameva nippariyāyatova labbhamānattā. Tenāha ‘‘tadubhayasamaṅgīpuggalo’’tiādi. Pucchantassa ajjhāsayavasena ‘‘na kiñci loke upādiyatī’’ti ettha kāmupādānavasena upādiyanaṃ paṭikkhipatīti āha ‘‘taṇhāvasena na upādiyatī’’ti. Taṇhāvasena vā asati upādiyane diṭṭhivasena upādiyanaṃ anavakāsamevāti ‘‘taṇhāvasena’’icceva vuttaṃ. Na parāmasatīti nādiyati. Diṭṭhiparāmāsavasena vā ‘‘nicca’’ntiādinā na parāmasati. Saṃkhitteneva kathesīti tassa ajjhāsayavasena papañcaṃ akatvā kathesi.

Khayavirāgoti có nghĩa là sự ly tham được gọi là sự đoạn tận, là sự tan rã của các pháp hữu vi. Do nương vào điều ấy nên có sự hoàn toàn nhàm chán đối với các pháp hữu vi, Niết Bàn ấy là sự ly tham tuyệt đối. Nirodhānupassimhipīti có nghĩa là trong pháp tùy quán sự diệt. Eseva nayoti có nghĩa là sau khi đã chỉ rộng như thế, trong khi giải thích một phần về điều ấy, ngài đã nói: “nirodhopi hi…pe… duvidhoyevā’ti – Vì sự diệt cũng có hai loại.” Khandhānaṃ pariccajanaṃ tappaṭibaddhakilesappahānavasenāti có nghĩa là do phương cách mà tuệ quán từ bỏ các phiền não, do phương cách ấy tuệ quán cũng từ bỏ các uẩn có nhân duyên ấy, vì có thể được nói đến như vậy nên ngài đã nói: “sā hi…pe… vossajjatī’ti – Vì rằng tuệ ấy… từ bỏ.” Ārammaṇatoti có nghĩa là do việc thực hiện đối tượng theo cách hoàn thành phận sự. Vì như vậy, sự không có việc lao vào và sự từ bỏ đối với các đối tượng Niết Bàn khác ngoài Đạo quả thật đã được thành tựu. Hoặc do cả hai lý do là pariccajanena pakkhandanena cāti – do sự từ bỏ và do sự lao vào. Soti có nghĩa là Đạo. Sự từ bỏ tất cả các uẩn nên được hiểu là do sự đoạn trừ các cấu uế có liên quan đến các uẩn ấy. Hoặc vì rằng tâm tuệ quán lao vào, nên ngài nói đến tâm tương ưng với Đạo. Và Đạo từ bỏ các phiền não và các uẩn theo cách đoạn tuyệt, do đó sự lao vào, sự từ bỏ, và sự xả ly cũng nên được biết đến theo cách tuần tự của tuệ quán và của Đạo. Tadubhayasamaṅgīti có nghĩa là người thành tựu tuệ quán và người thành tựu Đạo. Vì từ lời dạy: “Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī’tiādivacanato – Do sự tùy quán vô thường, vị ấy từ bỏ thường tưởng,” (Paṭi Ma 1.52) như sự từ bỏ và sự xả ly các phiền não được thành tựu do tuệ quán, cũng vậy sự từ bỏ và sự xả ly các uẩn sẽ được sanh khởi do các phiền não ấy trong tương lai nên được nói đến. Còn sự xả ly bằng cách lao vào nên được hiểu là do tuệ quán xuất khởi, là nhân duyên dứt khoát, được thành tựu trong Đạo. Còn trong Đạo, cả hai điều ấy đã đến theo phương pháp, vì được thành tựu một cách không gián tiếp. Do đó, ngài đã nói: “tadubhayasamaṅgīpuggalo’tiādi – Người thành tựu cả hai điều ấy.” Do khuynh hướng của người hỏi, ở đây trong câu: “na kiñci loke upādiyatī’ti – Vị ấy không chấp thủ bất cứ điều gì ở đời,” ngài đã nói: “taṇhāvasena na upādiyatī’ti – Vị ấy không chấp thủ do ái dục,” để bác bỏ sự chấp thủ theo cách của dục thủ. Hoặc vì khi không có sự chấp thủ do ái dục, sự chấp thủ do tà kiến quả thật không có cơ hội, nên chỉ được nói là: “taṇhāvasena – Do ái dục.” Na parāmasatīti có nghĩa là không nắm giữ. Hoặc do sự chấp thủ tà kiến, vị ấy không nắm giữ bằng cách cho là: “nicca’ntiādinā – Thường còn.” Saṃkhitteneva kathesīti có nghĩa là ngài đã thuyết một cách vắn tắt, không trình bày chi tiết do khuynh hướng của vị ấy.

Pacalāyamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Kinh Pacalāyamāna Đã Chấm Dứt.

9. Mettasuttavaṇṇanā

9. Chú Giải Kinh Metta

62. Navame mā, bhikkhave, puññānanti (itivu. aṭṭha. 62) ettha māti paṭisedhe nipāto. Puñña-saddo ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu [Pg.181] (dī. ni. 3.80) puññaphale āgato. ‘‘Avijjāgatoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) kāmarūpāvacarasucaritesu. ‘‘Puññūpagaṃ hoti viññāṇa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.51) sugativisesabhūte upapattibhave. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūni dānamayaṃ puññakiriyavatthu, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthū’’tiādīsu (itivu. 60; dī. ni. 3.305; a. ni. 8.36) kusalacetanāyaṃ. Idha pana tebhūmakakusaladhamme veditabbo. Bhāyitthāti ettha duvidhaṃ bhayaṃ ñāṇabhayaṃ, sārajjabhayanti. Tattha ‘‘yepi te, bhikkhave, devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā, tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (a. ni. 4.33) āgataṃ ñāṇabhayaṃ. ‘‘Ahudeva bhayaṃ, ahu chambhitattaṃ, ahu lomahaṃso’’tiādīsu (dī. ni. 2.318) āgataṃ sārajjabhayaṃ. Idhāpi sārajjabhayameva. Ayañhettha attho – bhikkhave, dīgharattaṃ kāyavacīsaṃyamo vattappaṭivattapūraṇaṃ ekāsanaṃ ekaseyyaṃ indriyadamo dhutadhammehi cittassa niggaho satisampajaññaṃ kammaṭṭhānānuyogavasena vīriyārambhoti evamādīni yāni bhikkhunā nirantaraṃ pavattetabbāni puññāni, tehi mā bhāyittha, mā bhayaṃ santāsaṃ āpajjittha. Ekaccassa diṭṭhadhammasukhassa uparodhabhayena samparāyikanibbānasukhadāyakehi puññehi mā bhāyitthāti. Nissakke idaṃ sāmivacanaṃ.

62. Trong câu thứ chín: “Mā, bhikkhave, puññānanti – Này các Tỳ khưu, các ông chớ có sợ hãi các phước thiện,” (Itivu Aṭṭha 62) ở đây māti là tiểu từ có nghĩa phủ định. Từ puñña-saddo đã được dùng với nghĩa là quả của phước thiện trong các câu như: “Kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’tiādīsu – Này các Tỳ khưu, do nhân thọ trì các pháp thiện, phước thiện này tăng trưởng như vậy,” (Dī Ni 3.80). (Từ ấy) đã được dùng với nghĩa là các thiện hạnh thuộc Dục giới và Sắc giới trong các câu như: “Avijjāgatoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’tiādīsu – Này các Tỳ khưu, người nam nhân này bị vô minh bao trùm, nếu tạo tác phước hành,” (Saṃ Ni 2.51). (Từ ấy) đã được dùng với nghĩa là sự tái sanh hiện hữu là cảnh giới đặc biệt tốt đẹp trong các câu như: “Puññūpagaṃ hoti viññāṇa’ntiādīsu – Thức đi đến nơi phước thiện,” (Saṃ Ni 2.51). (Từ ấy) đã được dùng với nghĩa là thiện tư trong các câu như: “Tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūni dānamayaṃ puññakiriyavatthu, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthū’tiādīsu – Này các Tỳ khưu, có ba phước sự này: phước sự được thành tựu do bố thí, phước sự được thành tựu do giữ giới, phước sự được thành tựu do tu tiến,” (Itivu 60; Dī Ni 3.305; A Ni 8.36). Tuy nhiên, ở đây nên được hiểu là các pháp thiện thuộc ba cõi. Bhāyitthāti, ở đây có hai loại sợ hãi là ñāṇabhayaṃ – sự sợ hãi (do) trí tuệ và sārajjabhayanti – sự sợ hãi (do) rụt rè. Trong đó, sự sợ hãi (do) trí tuệ đã được đề cập trong câu: “Yepi te, bhikkhave, devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā, tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’ti – Này các Tỳ khưu, cả những vị chư thiên nào sống lâu, có dung sắc, nhiều an lạc, trú ngụ lâu dài trong các cung điện cao sang, sau khi nghe Pháp thoại của Như Lai, các vị ấy phần nhiều đi đến sự sợ hãi, sự chấn động, sự kinh hãi,” (A Ni 4.33). Sự sợ hãi (do) rụt rè đã được đề cập trong các câu như: “Ahudeva bhayaṃ, ahu chambhitattaṃ, ahu lomahaṃso’tiādīsu – Đã có sự sợ hãi, đã có sự sững sờ, đã có sự rởn tóc gáy,” (Dī Ni 2.318). Ở đây cũng chính là sự sợ hãi (do) rụt rè. Đây là ý nghĩa ở đây: Này các Tỳ khưu, các ông chớ có sợ hãi, chớ có đi đến sự sợ hãi, sự kinh hãi đối với các phước thiện mà vị Tỳ khưu phải liên tục thực hành như là: sự thu thúc thân và khẩu trong thời gian dài, sự làm tròn các phận sự lớn nhỏ, việc ngồi một mình, việc nằm một mình, sự chế ngự các căn, sự nhiếp phục tâm ý bằng các pháp đầu đà, chánh niệm và tỉnh giác, sự khởi sự tinh tấn theo cách thực hành đề mục thiền định, và các điều tương tự. Các ông chớ có sợ hãi các phước thiện là những điều mang lại an lạc của đời sau và của Niết Bàn, do sự sợ hãi về việc cản trở sự an lạc trong hiện tại của một người nào đó. Đây là lời nói của bậc Chủ nhân trong trường hợp không có khả năng.

Idāni tato abhāyitabbabhāve kāraṇaṃ dassento ‘‘sukhasseta’’ntiādimāha. Tattha sukha-saddo ‘‘sukho buddhānamuppādo, sukhā virāgatā loke’’tiādīsu (dha. pa. 194) sukhamūle āgato. ‘‘Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.60) sukhārammaṇe. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’tiādīsu (ma. ni. 3.255) sukhapaccayaṭṭhāne. ‘‘Sukho puññassa uccayo’’tiādīsu (dha. pa. 118) sukhahetumhi. ‘‘Diṭṭhadhammasukhavihārā ete dhammā’’tiādīsu (ma. ni. 1.82) abyāpajje. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’ntiādīsu (ma. ni. 2.215; dha. pa. 203, 204) nibbāne. ‘‘Sukhassa ca pahānā’’tiādīsu (dī. ni. 1.232; ma. ni. 1.271; saṃ. ni. 2.152) sukhavedanāyaṃ. ‘‘Adukkhamasukhaṃ santaṃ, sukhamicceva bhāsita’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.253; itivu. 53) upekkhāvedanāyaṃ. ‘‘Dvepi [Pg.182] mayā, ānanda, vedanā vuttā pariyāyena sukhā vedanā dukkhā vedanā’’tiādīsu (ma. ni. 2.89) iṭṭhasukhesu. ‘‘Sukho vipāko puññāna’’ntiādīsu (peṭako. 23) iṭṭhavipāke. Idhāpi iṭṭhavipāke eva daṭṭhabbo. Iṭṭhassātiādīsu icchitabbato ceva aniṭṭhappaṭipakkhato ca iṭṭhassa. Kamanīyato manasmiñca kamanato pavisanato kantassa. Piyāyitabbato santappanato ca piyassa. Mananīyato manassa vaḍḍhanato ca manāpassāti attho veditabbo. Yadidaṃ puññānīti puññānīti yadidaṃ vacanaṃ, etaṃ sukhassa iṭṭhassa vipākassa adhivacanaṃ nāmaṃ. Sukhassetaṃ yadidaṃ puññānīti phalena kāraṇassa abhedopacāraṃ vadati. Tena katūpacitānaṃ puññānaṃ avassaṃbhāviphalaṃ sutvā appamattena sakkaccaṃ puññāni kattabbānīti puññakiriyāyaṃ niyojeti, ādarañca nesaṃ tattha uppādeti.

Bây giờ, để chỉ ra lý do về việc không nên sợ hãi điều ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘sukhassetaṃ.’ Ở đây, từ ‘sukha’ (hạnh phúc) được dùng với nghĩa là căn bản của hạnh phúc trong các câu như ‘Sự xuất hiện của chư Phật là hạnh phúc, sự ly tham ở đời là hạnh phúc’ (DhP. 194). Với nghĩa là đối tượng hạnh phúc trong các câu như ‘Này Mahāli, vì rằng sắc là hạnh phúc, đi theo hạnh phúc, thấm nhuần hạnh phúc’ (S iii. 68). Với nghĩa là nơi nương tựa của hạnh phúc trong các câu như ‘Này các Tỳ khưu, cho đến như vậy, không dễ gì dùng lời nói để diễn tả được các cõi trời là hạnh phúc đến mức nào’ (M iii. 179). Với nghĩa là nguyên nhân của hạnh phúc trong các câu như ‘Sự tích lũy phước thiện là hạnh phúc’ (DhP. 118). Với nghĩa là vô sân trong các câu như ‘Các pháp này là sự an trú hạnh phúc trong hiện tại’ (M i. 37). Với nghĩa là Niết Bàn trong các câu như ‘Niết Bàn là hạnh phúc tối thượng’ (M i. 508; DhP. 203, 204). Với nghĩa là lạc thọ trong các câu như ‘Và do sự từ bỏ lạc’ (D i. 75; M i. 174; S ii. 102). Với nghĩa là xả thọ trong các câu như ‘Trạng thái không khổ không lạc, an tịnh, được gọi là hạnh phúc’ (S iv. 228; It 53). Với nghĩa là các lạc thú khả ái trong các câu như ‘Này Ānanda, Ta đã nói đến hai loại thọ một cách gián tiếp: lạc thọ và khổ thọ’ (M i. 398). Với nghĩa là quả báo khả ái trong các câu như ‘Quả của phước là hạnh phúc’ (Peṭ 23). Ở đây cũng nên hiểu là quả báo khả ái. Trong các câu bắt đầu bằng ‘iṭṭhassa,’ (của điều khả ái) có nghĩa là của điều đáng mong muốn và đối nghịch với điều không mong muốn. ‘Kantassa’ (của điều đáng yêu) có nghĩa là đáng yêu và đi vào, thâm nhập vào tâm. ‘Piyassa’ (của điều thân ái) có nghĩa là đáng được yêu mến và làm cho hài lòng. ‘Manāpassa’ (của điều đẹp ý) có nghĩa là đáng suy niệm và làm cho tâm tăng trưởng. Câu ‘yadidaṃ puññāni’ (tức là các phước thiện), lời nói ‘yadidaṃ puññāni’ này là tên gọi, là từ đồng nghĩa với quả báo khả ái của hạnh phúc. Câu ‘Sukhassetaṃ yadidaṃ puññāni’ (Hạnh phúc này, tức là các phước thiện) nói lên sự ẩn dụ không phân biệt giữa nhân và quả. Qua đó, khi nghe về quả báo tất yếu của các phước thiện đã được làm và tích lũy, ngài khuyến khích việc làm phước rằng các phước thiện nên được thực hiện một cách không lơ là, cẩn trọng, và ngài cũng làm phát sinh lòng tôn trọng của họ đối với việc ấy.

Idāni attanā sunettakāle katena puññakammena dīgharattaṃ paccanubhūtaṃ bhavantarappaṭicchannaṃ uḷārataraṃ puññavipākaṃ udāharitvā tamatthaṃ pākaṭataraṃ karonto ‘‘abhijānāmi kho panāha’’ntiādimāha. Tattha abhijānāmīti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāmi, paccakkhato bujjhāmi. Dīgharattanti cirakālaṃ. Puññānanti dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ. Satta vassānīti satta saṃvaccharāni. Mettacittanti mijjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte bhavā, mittassa vā esā pavattītipi mettā. Lakkhaṇādito pana hitākārappavattilakkhaṇā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. Mettacittaṃ bhāvetvāti mettāsahagataṃ cittaṃ, cittasīsena samādhi vuttoti mettāsamādhiṃ metābrahmavihāraṃ uppādetvā ceva vaḍḍhetvā ca.

Bây giờ, để làm cho ý nghĩa ấy được rõ ràng hơn bằng cách nêu lên ví dụ về quả báo to lớn hơn của phước thiện đã được che khuất bởi các kiếp sống khác mà chính ngài đã trải nghiệm trong một thời gian dài do nghiệp phước đã tạo vào thời Sunetta, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘abhijānāmi kho panāha.’ Ở đó, ‘abhijānāmi’ có nghĩa là ta biết với trí tuệ ưu việt, ta liễu tri một cách trực tiếp. ‘Dīgharattaṃ’ là trong một thời gian dài. ‘Puññānaṃ’ là của các thiện pháp như bố thí v.v... ‘Satta vassāni’ là bảy năm. ‘Mettacittaṃ’ (tâm từ): ‘mettā’ là vì làm cho êm dịu (mijjati), có nghĩa là thương mến (siniyhati). ‘Mettā’ cũng có nghĩa là có ở nơi người bạn (mitte bhavā), hoặc là cách hành xử của người bạn (mittassa pavattī). Tuy nhiên, xét về đặc tính v.v..., tâm từ có trạng thái là diễn tiến theo cách thức mang lại lợi ích, có phận sự là đem lại lợi ích, có sự biểu hiện là dẹp tan oán hận, có nhân cần thiết là thấy được khía cạnh đáng mến của chúng sanh. Sự lắng dịu của sân hận là thành tựu của tâm từ, sự phát sinh của tình ái là thất bại của nó. ‘Mettacittaṃ bhāvetvā’ (sau khi đã tu tập tâm từ) có nghĩa là tâm tương ưng với từ; do định được nói đến với từ ‘tâm’ làm đầu, nên có nghĩa là sau khi đã làm phát sinh và phát triển định tâm từ, tức là từ phạm trú.

Satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti satta mahākappe. Saṃvaṭṭavivaṭṭaggahaṇeneva hi saṃvaṭṭaṭṭhāyivivaṭṭaṭṭhāyinopi gahitā. Imaṃ lokanti kāmalokaṃ. Saṃvaṭṭamāne sudanti saṃvaṭṭamāne, sudanti nipātamattaṃ, vipajjamāneti attho. ‘‘Varasaṃvattaṭṭhāne suda’’ntipi paṭhanti. Kappeti kāle. Kappasīsena hi kālo vutto, kāle khīyamāne sabbopi khīyateva. Yathāha – ‘‘kālo [Pg.183] ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā’’ti (jā. 1.2.190). ‘‘Ābhassarūpago homī’’ti vuttattā tejosaṃvaṭṭavasenettha kappavuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Ābhassarūpagoti tattha paṭisandhiggahaṇavasena ābhassarabrahmalokaṃ upagacchāmīti ābhassarūpago homi. Vivaṭṭamāneti saṇṭhahamāneti attho. Suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmīti kassaci sattassa tattha nibbattassa abhāvato suññaṃ yaṃ paṭhamajjhānabhūmisaṅkhātaṃ brahmavimānaṃ ādito nibbattati, taṃ paṭisandhiggahaṇavasena upapajjāmi upemi.

‘Satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe’ là bảy đại kiếp. Do việc dùng từ ‘saṃvaṭṭavivaṭṭa’ (hoại-thành) nên các kiếp hoại-trụ và thành-trụ cũng được bao gồm. ‘Imaṃ lokaṃ’ (thế gian này) là cõi Dục. ‘Saṃvaṭṭamāne suda’ là khi đang hoại diệt; ‘suda’ chỉ là một tiểu từ, có nghĩa là đang bị hủy hoại. Cũng có bản đọc là ‘varasaṃvattaṭṭhāne suda.’ ‘Kappe’ là trong thời kiếp. Thời gian được nói đến qua từ ‘kiếp.’ Khi thời gian bị tiêu hủy thì tất cả cũng bị tiêu hủy. Như có lời nói: ‘Thời gian nuốt chửng các chúng sanh, tất cả cùng với chính nó’ (Ja i. 214). Do có lời nói ‘Ābhassarūpago homi’ (ta sanh về cõi Quang Âm), nên ở đây sự hoại diệt của kiếp cần được hiểu là do lửa. ‘Ābhassarūpago’ có nghĩa là ta đi đến cõi Phạm thiên Quang Âm theo cách thức nhận lấy sự tái sanh ở đó, nên ta là người sanh về cõi Quang Âm. ‘Vivaṭṭamāne’ có nghĩa là khi đang hình thành. ‘Suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmi’ (ta hóa sanh vào cung điện Phạm thiên trống không) có nghĩa là cung điện Phạm thiên được gọi là cõi Sơ thiền, vốn khởi sanh trước tiên và trống không do chưa có chúng sanh nào sanh ở đó, ta hóa sanh, ta đi đến đó theo cách thức nhận lấy sự tái sanh.

Brahmāti kāmāvacarasattehi visiṭṭhaṭṭhena tathā tathā brūhitaguṇatāya brahmavihārato nibbattanaṭṭhena ca brahmā. Brahmapārisajjabrahmapurohitehi mahanto brahmāti mahābrahmā, tato eva te abhibhavitvā ṭhitattā abhibhū. Tehi na kenacipi guṇena abhibhūtoti anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanato daso, atītānāgatapaccuppannānaṃ dassanasamattho abhiññāñāṇena passitabbaṃ passāmīti attho. Sesabrahmānaṃ iddhipādabhāvanābalena attano cittañca mama vase vattemīti vasavattī homīti yojetabbaṃ. Tadā kira bodhisatto aṭṭhasamāpattilābhīpi samāno tathā sattahitaṃ attano pāramipūraṇañca olokento tāsu eva dvīsu jhānabhūmīsu nikanti uppādetvā mettābrahmavihāravasena aparāparaṃ saṃsari. Tena vuttaṃ ‘‘satta vassāni…pe… vasavattī’’ti.

‘Brahmā’ (Phạm thiên): là Phạm thiên vì có ý nghĩa là bậc ưu việt hơn các chúng sanh ở cõi Dục, vì có các phẩm chất được tăng trưởng như thế như thế, và vì có ý nghĩa là được sanh ra từ phạm trú. ‘Mahābrahmā’ (Đại Phạm thiên): là Đại Phạm thiên vì vĩ đại hơn các Phạm Chúng thiên và Phạm Phụ thiên. ‘Abhibhū’ (bậc chinh phục): vì vị ấy tồn tại sau khi đã chinh phục họ. ‘Anabhibhūto’ (bậc không bị chinh phục): vì không bị họ chinh phục bởi bất cứ phẩm chất nào. ‘Aññadatthu’ là một tiểu từ có nghĩa là chắc chắn. ‘Daso’ (bậc thấy rõ): do từ ‘dassana’ (sự thấy); có nghĩa là: ta có khả năng thấy được quá khứ, tương lai, và hiện tại; ta thấy điều cần được thấy bằng thắng trí. ‘Vasavattī’ (bậc tự tại): nên được liên kết như sau: ‘Bằng năng lực của việc tu tập thần túc, ta khiến cho tâm của chính ta và của các Phạm thiên còn lại phải tuân theo sự điều khiển của ta.’ Tương truyền, vào lúc ấy, dù là bậc đã chứng đắc tám thiền chứng, Bồ-tát vẫn quán xét đến lợi ích của chúng sanh và sự viên mãn các pháp ba-la-mật của chính mình, ngài đã khởi lên sự ưa thích chỉ ở trong hai cõi thiền ấy và đã luân hồi mãi trong sanh tử bằng phương tiện là từ phạm trú. Do đó, có lời nói: ‘Trong bảy năm ... cho đến ... là bậc tự tại.’

Evaṃ bhagavā rūpāvacarapuññassa vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni kāmāvacarapuññassapi vipākaṃ dassento ‘‘chattiṃsakkhattu’’ntiādimāha. Tattha sakko ahosinti chattiṃsakkhattuṃ chattiṃsavāre aññattha anupapajjitvā nirantaraṃ sakko devānamindo tāvatiṃsadevarājā ahosiṃ. Rājā ahosintiādīsu catūhi acchariyadhammehi catūhi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjetīti rājā. Cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. ‘‘Rājā’’ti cettha sāmaññaṃ, ‘‘cakkavattī’’ti visesaṃ. Dhammena caratīti dhammiko, ñāyena samena vattatīti attho. Dhammeneva rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā, dasavidhe kusaladhamme agarahite ca rājadhamme niyuttoti dhammiko. Tena ca dhammena sakalaṃ [Pg.184] lokaṃ rañjetīti dhammarājā. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko, attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Yasmā cakkavattī dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati, na adhammena, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammena laddharajjattā dhammarājā’’ti.

Như vậy, sau khi đã công bố sự vĩ đại của quả phước cõi Sắc giới, bây giờ để chỉ ra quả phước của cõi Dục giới, đức Thế Tôn đã nói câu bắt đầu bằng “ba mươi sáu lần”. Trong ấy, câu “ta đã là vị trời Đế Thích” có nghĩa là: ba mươi sáu lần, trong ba mươi sáu phen, không sanh khởi ở nơi nào khác, ta đã liên tục là trời Đế Thích, là vua của chư thiên, là thiên vương cõi trời Ba Mươi Ba. Trong các câu bắt đầu bằng “ta đã là vị vua”, vị nào làm cho thế gian vui thích bằng bốn pháp kỳ diệu và bốn pháp nhiếp phục, vị ấy là vua (rājā). Vị nào vận chuyển bánh xe báu, vận hành bằng bốn bánh xe thành tựu, và nhờ chúng mà làm cho người khác vận hành, và ở vị ấy có sự vận chuyển các bánh xe oai nghi vì lợi ích của người khác, vị ấy là Chuyển Luân Vương (cakkavattī). Ở đây, “vua” là từ chung, “Chuyển Luân Vương” là từ riêng. Vị nào hành xử theo Chánh pháp là người đúng pháp (dhammiko), nghĩa là hành xử theo lẽ phải, theo sự công bằng. Vị vua nào có được vương quốc chỉ nhờ Chánh pháp, vị ấy là vua Chánh pháp (dhammarājā). Vị nào chuyên tâm vào mười thiện pháp và các vương pháp không đáng chê trách là người đúng pháp (dhammiko). Và vị nào làm cho toàn thể thế gian vui thích bằng Chánh pháp ấy, vị ấy là vua Chánh pháp (dhammarājā). Hoặc, là người đúng pháp do thực hành pháp vì lợi ích người khác, là vua Chánh pháp do thực hành pháp vì lợi ích bản thân. Bởi vì Chuyển Luân Vương đạt được vương quốc bằng Chánh pháp, bằng lẽ phải, không phải bằng phi pháp, do đó có lời nói rằng: “là vua Chánh pháp do đã có được vương quốc bằng Chánh pháp”.

Catūsu disāsu samuddapariyosānatāya cāturantā nāma tattha tattha dīpe mahāpathavīti āha ‘‘puratthima…pe… issaro’’ti. Vijitāvīti vijetabbassa vijitavā, kāmakodhādikassa abbhantarassa paṭirājabhūtassa bāhirassa ca arigaṇassa vijayī vijinitvā ṭhitoti attho. Kāmaṃ cakkavattino kenaci yuddhaṃ nāma natthi, yuddhena pana sādhetabbassa vijayassa siddhiyā ‘‘vijitasaṅgāmo’’ti vuttaṃ. Janapado vā catubbidhaacchariyadhammena samannāgato asmiṃ rājini thāvariyaṃ kenaci asaṃhāriyaṃ daḷhabhattibhāvaṃ patto, janapade vā attano dhammikāya paṭipattiyā thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto. Caṇḍassa hi rañño balidaṇḍādīhi lokaṃ pīḷayato manussā majjhimajanapadaṃ chaḍḍetvā pabbatasamuddatīrakandarādīni nissāya paccante vāsaṃ kappenti. Atimudukassa rañño corehi sāhasikadhanavilopapīḷitā manussā paccantaṃ pahāya janapadamajjhe vāsaṃ kappenti. Iti evarūpe rājini janapado thirabhāvaṃ na pāpuṇāti.

Đại địa ở các châu này châu kia được gọi là bốn phương (cāturantā) vì có biển cả làm giới hạn ở bốn hướng, nên ngài đã nói: “phía đông… vân vân… là bậc chúa tể”. Người chinh phục (vijitāvī) là người đã chiến thắng những gì cần phải chiến thắng, nghĩa là người đã chiến thắng và đứng vững, đã chinh phục được tập đoàn kẻ thù bên trong là tham dục, sân hận v.v… và tập đoàn kẻ thù bên ngoài là các vị vua đối nghịch. Thực ra, Chuyển Luân Vương không có cuộc chiến tranh nào với bất cứ ai, nhưng câu “người chiến thắng trận mạc” (vijitasaṅgāmo) được nói đến là do sự thành tựu của cuộc chinh phục vốn phải được thực hiện bằng chiến tranh. Quốc độ hoặc là được phú bẩm bốn pháp kỳ diệu đã đạt đến trạng thái trung thành vững chắc, không ai lay chuyển được đối với vị vua này; hoặc là, vị ấy đã đạt được sự ổn định (thāvariyaṃ) trong quốc độ nhờ vào sự thực hành đúng pháp của mình, nên gọi là người đạt được sự ổn định của quốc độ (janapadatthāvariyappatto). Thật vậy, đối với vị vua tàn bạo, áp bức thế gian bằng thuế má, hình phạt v.v…, dân chúng rời bỏ miền trung tâm, nương náu nơi núi non, bờ biển, hang động v.v… và sinh sống ở vùng biên địa. Đối với vị vua quá nhu nhược, dân chúng bị bọn trộm cướp, những kẻ cướp của hung bạo áp bức, họ rời bỏ vùng biên địa và sinh sống ở giữa quốc độ. Như vậy, dưới một vị vua như thế, quốc độ không đạt được sự ổn định.

Sattaratanasamannāgatoti cakkaratanādīhi sattahi ratanehi samupeto. Tesu hi rājā cakkavattī cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite sukheneva anuvicarati, pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati, avasesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, pacchimena mantasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo suparipuṇṇo hoti. Itthimaṇiratanehi upabhogasukhamanubhavati, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti.

Người phú bẩm bảy báu vật (sattaratanasamannāgato) là người được trang bị bảy báu vật bắt đầu bằng bánh xe báu. Trong số đó, vua Chuyển Luân dùng bánh xe báu để chinh phục những gì chưa được chinh phục, dùng voi báu và ngựa báu để đi lại dễ dàng trong vùng đã chinh phục, dùng quan đại thần báu để bảo vệ vùng đã chinh phục, và dùng những báu vật còn lại để hưởng thụ lạc thú. Với báu vật đầu tiên, vị ấy có được năng lực của sự tinh tấn; với báu vật cuối cùng, vị ấy có được năng lực của sự mưu lược; với voi báu, ngựa báu và gia chủ báu, năng lực của quyền uy của vị ấy trở nên hoàn toàn viên mãn. Với ngọc nữ báu và ma ni báu, vị ấy hưởng thụ lạc thú; với các báu vật khác, vị ấy hưởng thụ lạc thú của quyền lực. Đặc biệt, ba báu vật đầu tiên của vị ấy thành tựu nhờ năng lực của nghiệp sanh từ thiện căn vô sân; các báu vật ở giữa thành tựu nhờ năng lực của nghiệp sanh từ thiện căn vô tham; và báu vật cuối cùng thành tựu nhờ năng lực của nghiệp sanh từ thiện căn vô si.

Sūrāti sattivanto, nibbhayāti atthoti āha ‘‘abhīruno’’ti. Aṅganti kāraṇaṃ. Yena kāraṇena ‘‘vīrā’’ti vucceyyuṃ, taṃ vīraṅgaṃ. Tenāha ‘‘vīriyassetaṃ nāma’’nti. Yāva cakkavāḷapabbatā cakkassa vattanato ‘‘cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyanta’’nti vuttaṃ. Adaṇḍenāti iminā dhanadaṇḍassa sarīradaṇḍassa ca akaraṇaṃ vuttaṃ. Asatthenāti iminā [Pg.185] pana senāya yujjhanassāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘na daṇḍenā’’tiādi vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ye katāparādhe satte satampi sahassampi gaṇhanti, te dhanadaṇḍena rajjaṃ kārenti. Ye chejjabhejjaṃ anusāsanti, te satthadaṇḍena. Ahaṃ pana duvidhampi daṇḍaṃ pahāya adaṇḍena ajjhāvasiṃ. Ye ekatodhārādinā satthena paraṃ viheṭhenti, te satthena rajjaṃ kārenti nāma. Ahaṃ pana satthena khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ kassaci anuppādetvā dhammeneva ‘‘ehi kho, mahārājā’’ti evaṃ paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano vuttappakāraṃ pathaviṃ abhijinitvā ajjhāvasiṃ, abhivijinitvā sāmī hutvā vasinti.

Dũng cảm (sūrā) có nghĩa là có năng lực, không sợ hãi, nên nói là “không khiếp sợ” (abhīruno). Yếu tố (aṅgaṃ) có nghĩa là nguyên nhân. Nguyên nhân mà do đó họ được gọi là “những người anh hùng” (vīrā), đó là phẩm chất anh hùng (vīraṅgaṃ). Do đó, có lời nói rằng: “đây là tên gọi của sự tinh tấn”. Do bánh xe lăn cho đến núi Thiết Vi, nên được nói là “có núi Thiết Vi làm ranh giới, tận cùng là biển cả”. Bằng câu “không dùng hình phạt” (adaṇḍena), sự không sử dụng hình phạt bằng tiền bạc và hình phạt thân thể được nói đến. Còn bằng câu “không dùng khí giới” (asatthena), sự không chiến đấu bằng quân đội được nói đến. Để chỉ cả hai điều này, câu bắt đầu bằng “không bằng hình phạt” đã được nói. Điều này có nghĩa là: những ai bắt giữ hàng trăm hay hàng ngàn chúng sanh đã phạm tội, họ cai trị vương quốc bằng hình phạt tiền bạc. Những ai ra lệnh chém giết, họ cai trị bằng hình phạt khí giới. Còn ta, đã từ bỏ cả hai loại hình phạt, đã cai trị mà không dùng hình phạt. Những ai làm hại người khác bằng gươm đao một lưỡi v.v…, họ được gọi là cai trị vương quốc bằng khí giới. Còn ta, không dùng khí giới làm cho bất cứ ai phải đổ một giọt máu nào dù chỉ bằng một con ruồi nhỏ có thể uống, đã cai trị chỉ bằng Chánh pháp, được các vị vua đối nghịch đón nhận sự quang lâm bằng lời nói rằng: “Xin mời đến, thưa Đại vương”. Sau khi đã chinh phục trái đất theo cách đã nói, ta đã an trú; sau khi đã hoàn toàn chinh phục, ta đã sống làm chủ.

Iti bhagavā attānaṃ kāyasakkhiṃ katvā puññānaṃ vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni tamevatthaṃ gāthābandhanena dassento ‘‘passa, puññānaṃ vipāka’’ntiādimāha. Sukhesinoti ālapanavacanametaṃ, tena sukhapariyesake satte āmanteti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘passathā’’ti vattabbe ‘‘passā’’ti vacanabyattayo katoti daṭṭhabbo. Manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitadhanaharaṇādinā vā sāhasakāritāya sāhasikā, tesaṃ kammaṃ sāhasikakammaṃ. Pathaviyā issaro pathabyoti āha ‘‘puthavisāmiko’’ti.

Như vậy, sau khi đã tự mình làm chứng nhân, đức Thế Tôn đã công bố sự vĩ đại của quả phước. Bây giờ, để chỉ ra ý nghĩa ấy bằng thể kệ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “hãy xem quả của các phước”. “Hỡi những người tìm cầu hạnh phúc” (sukhesino) là một từ ở hô cách, qua đó ngài gọi những chúng sanh đang tìm kiếm hạnh phúc. Tuy nhiên, trong văn Pāli, cần phải hiểu rằng có sự thay đổi về ngữ pháp, thay vì nói “passathā” (các ngươi hãy xem), lại nói là “passa” (ngươi hãy xem). Những kẻ hung bạo (sāhasikā) là do hành động bạo lực của họ, như đặt vũ khí lên ngực người khác và cướp đoạt tài sản mong muốn. Hành động của họ là hành động bạo lực (sāhasikakammaṃ). Bậc chúa tể của trái đất (pathaviyā issaro) là chủ nhân của trái đất (puthavisāmiko), nên ngài đã nói “chủ nhân của trái đất”.

Mettasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Từ Bi đã kết thúc.

10. Bhariyāsuttavaṇṇanā

10. Giải thích kinh Người Vợ

63. Dasame uccāsaddā mahāsaddā uddhaṃ uggatattā uccaṃ patthaṭattā mahantaṃ avinibbhogaṃ vinibhuñjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyaṃ saddaṃ karontā vadanti. Vacīghosopi hi bahūhi ekajjhaṃ pavattito atthato ca saddato ca duravabodho kevalaṃ mahānigghoso eva hutvā sotapathamāgacchati. Macchavilopeti macche vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā vilumpane. Kevaṭṭānañhi macchapacchiṭṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehi, etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddamahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘kevaṭṭānaṃ macchapacchiṃ otāretvā ṭhitaṭṭhāne’’ti. Macchaggahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho na paviṭṭho[Pg.186], gahito na gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘jāle vā…pe… mahāsaddo hotī’’ti. Kattabbavattanti pādaparikammādikattabbakiccaṃ. Kharāti cittena vācāya ca kakkhaḷā. Sesamettha uttānameva.

63. Trong bài kinh thứ mười, (các vị ấy) nói trong khi tạo ra ‘tiếng động lớn, tiếng động ồn ào’ (uccāsaddā mahāsaddā), là âm thanh không thể nắm bắt được bằng cách phân tích từng phần riêng lẻ, do vươn lên cao nên gọi là ‘lớn’ (uccaṃ), do lan rộng ra nên gọi là ‘ồn ào’ (mahantaṃ). Bởi vì âm thanh của lời nói cũng vậy, khi được nhiều người phát ra cùng lúc, thì khó hiểu cả về nghĩa lẫn về âm, chỉ trở thành một tiếng vang lớn đi vào đường tai. Trong câu ‘macchavilope’, (có nghĩa là) trong việc bắt cá như thể cướp giật, hoặc trong việc cướp giật cá. Thật vậy, ở nơi những người đánh cá đặt giỏ cá xuống, đám đông tụ tập lại và làm ra tiếng động lớn, tiếng động ồn ào như vầy: ‘Hãy cho tôi một con cá khác ở đây, hãy cho một miếng cá, con lớn này đã được đưa cho ông kia, của tôi thì nhỏ’. Nhắm đến điều ấy, câu này đã được nói: ‘ở nơi những người đánh cá sau khi đã hạ giỏ cá xuống’. Ngay cả khi lưới được quăng xuống để bắt cá, ở nơi ấy những người đánh cá và những người khác cũng làm ra tiếng động lớn: ‘Vào rồi, chưa vào, bắt được rồi, chưa bắt được’. Nhắm đến điều ấy, câu này đã được nói: ‘hoặc khi lưới... cho đến... có tiếng động lớn’. ‘Kattabbavattaṃ’ (việc cần phải làm) là phận sự cần phải làm như việc chăm sóc chân, v.v. ‘Kharā’ (thô lỗ) là thô lỗ về tâm và lời nói. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng.

Bhariyāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Người Vợ đã kết thúc.

11. Kodhanasuttavaṇṇanā

11. Giải thích kinh Người Hay Phẫn Nộ

64. Ekādasame sapattakaraṇāti vā sapattehi kātabbā. Kodhananti kujjhanasīlaṃ. Kodhanoyanti kujjhano ayaṃ. Ayanti ca nipātamattaṃ. Kodhaparetoti kodhena anugato, parābhibhūto vā. Dubbaṇṇova hotīti pakatiyā vaṇṇavāpi alaṅkatappaṭiyattopi mukhavikārādivasena virūpo eva hoti. Etarahi āyatiñcāti kodhābhibhūtassa ekantamidaṃ phalanti dīpetuṃ ‘‘dubbaṇṇovā’’ti avadhāraṇaṃ katvā puna ‘‘kodhābhibhūto’’ti vuttaṃ.

64. Trong bài kinh thứ mười một, ‘sapattakaraṇā’ (làm cho có kẻ thù) hoặc là (việc) được thực hiện bởi những kẻ thù. ‘Kodhana’ (người hay phẫn nộ) là người có tính hay nổi giận. ‘Kodhanoyaṃ’ là ‘kujjhano ayaṃ’ (người này hay nổi giận). Và ‘ayaṃ’ chỉ là một tiểu từ. ‘Kodhapareto’ (bị phẫn nộ chi phối) là bị phẫn nộ theo sau, hoặc bị chinh phục. Câu ‘dubbaṇṇova hoti’ (trở nên xấu xí) có nghĩa là: dù tự nhiên có dung sắc đẹp, dù đã trang điểm sửa soạn, người ấy vẫn trở nên xấu xí do sự biến dạng của nét mặt, v.v. Để chỉ ra rằng đây là kết quả chắc chắn cho người bị phẫn nộ chi phối, cả hiện tại lẫn tương lai, sau khi đã nhấn mạnh bằng từ ‘dubbaṇṇovā’ (chắc chắn xấu xí), từ ‘kodhābhibhūto’ (bị phẫn nộ chinh phục) lại được nói đến.

Ayasabhāvanti akittimabhāvaṃ. Attano paresañca anatthaṃ janetīti anatthajanano. Antaratoti abbhantarato, cittato vā. Taṃ jano nāvabujjhatīti kodhasaṅkhātaṃ antarato abbhantare attano citteyeva jātaṃ anatthajananacittappakopanādibhayaṃ bhayahetuṃ ayaṃ bālamahājano na jānāti. Yanti yattha. Bhummatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Yasmiṃ kāle kodho sahate naraṃ, andhatamaṃ tadā hotīti sambandho. Yanti vā kāraṇavacanaṃ, yasmā kodho uppajjamāno naraṃ sahate abhibhavati, tasmā andhatamaṃ tadā hoti, yadā kuddhoti attho yaṃ-taṃ-saddānaṃ ekantasambandhabhāvato. Atha vā yanti kiriyāparāmasanaṃ. Sahateti yadetaṃ kodhassa sahanaṃ abhibhavanaṃ, etaṃ andhatamaṃ bhavananti attho. Atha vā yaṃ naraṃ kodho sahate abhibhavati, tassa andhatamaṃ tadā hoti. Tato ca kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passatīti.

‘Ayasabhāvaṃ’ (bản chất của sắt) có nghĩa là bản chất không giả tạo. ‘Anatthajanano’ (sinh ra điều bất lợi) là vì nó sinh ra điều bất lợi cho mình và cho người khác. ‘Antarato’ (từ bên trong) là từ nội tâm, hoặc từ tâm. Câu ‘taṃ jano nāvabujjhati’ (người đời không hiểu điều đó) có nghĩa là: đám đông phàm phu này không biết đến sự nguy hiểm, nguyên nhân của sự sợ hãi, như là sự khuấy động tâm sinh ra điều bất lợi, được gọi là sân hận, vốn sinh ra từ bên trong, trong chính tâm của mình. ‘Yaṃ’ có nghĩa là ‘yattha’ (ở đâu, khi nào). Đây là cách dùng đối cách theo nghĩa của định sở cách. Mối liên hệ là: ‘Vào lúc nào sân hận chế ngự con người, khi ấy có bóng tối mịt mù’. Hoặc ‘yaṃ’ là từ chỉ nguyên nhân. Bởi vì sân hận khi khởi lên chế ngự, chinh phục con người, do đó khi ấy có bóng tối mịt mù, nghĩa là khi người ấy nổi giận, do mối liên hệ chắc chắn giữa các từ ‘yaṃ’ và ‘taṃ’. Hoặc ‘yaṃ’ là sự quy chiếu đến hành động. Nghĩa là: ‘Sự chế ngự, sự chinh phục này của sân hận, chính điều đó trở thành bóng tối mịt mù’. Hoặc: ‘Người nào bị sân hận chế ngự, chinh phục, đối với người ấy khi đó có bóng tối mịt mù’. Và do đó, người phẫn nộ không biết lợi ích, người phẫn nộ không thấy Chánh pháp.

Bhūnaṃ vuccati vuddhi, tassa hananaṃ ghāto etesanti bhūnahaccāni. Tenāha ‘‘hatavuddhīnī’’ti. Dama-saddena vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ paññāvīriyena [Pg.187] diṭṭhiyāti vuttanti dassento ‘‘katarena damenā’’tiādimāha. Anekattho hi dama-saddo. ‘‘Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti (saṃ. ni. 1.195; su. ni. 467) ettha hi indriyasaṃvaro damoti vutto ‘‘manacchaṭṭhāni indriyāni dametī’’ti katvā. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 191) ettha paññā damo ‘‘saṃkilesaṃ dameti pajahatī’’ti katvā. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’’ti (saṃ. ni. 4.365) ettha uposathakammaṃ damo ‘‘upavasanavasena kāyakammādīni dametī’’ti katvā. ‘‘Sakkhissasi kho tvaṃ, puṇṇa, iminā damūpasamena samannāgato sunāparantasmiṃ janapadantare viharitu’’nti (ma. ni. 3.396; saṃ. ni. 4.88) ettha adhivāsanakkhanti damo ‘‘kodhūpanāhamakkhādike dameti vinodetī’’ti katvā. ‘‘Na mānakāmassa damo idhatthi, na monamatthi asamāhitassā’’ti (saṃ. ni. 1.9) ettha abhisambojjhaṅgādiko samādhipakkhiko dhammo damo ‘‘dammati cittaṃ etenā’’ti katvā. Idhāpi ‘‘taṃ damena samucchinde, paññāvīriyena diṭṭhiyā’’ti vacanato dama-saddena paññāvīriyadiṭṭhiyo vuttā.

‘Bhūnaṃ’ được gọi là sự tăng trưởng, sự hủy hoại, sự giết hại của nó có ở những điều này, (nên gọi là) ‘bhūnahaccāni’ (những kẻ giết hại sự tăng trưởng). Do đó, ngài nói ‘hatavuddhīni’ (những kẻ đã hủy hoại sự tăng trưởng). Để làm rõ ý nghĩa đã được nói đến bằng từ ‘dama’, và để chỉ ra rằng (các pháp) được nói đến là ‘bằng trí tuệ, tinh tấn, và chánh kiến’, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘bằng sự chế ngự nào?’. Thật vậy, từ ‘dama’ có nhiều nghĩa. Trong câu ‘Được chế ngự bởi sự thật, được phú bẩm sự điều phục, bậc thông suốt Vệ-đà, đã sống đời phạm hạnh’, ở đây sự thu thúc các căn được gọi là ‘dama’, vì ‘chế ngự các căn có ý là thứ sáu’. Trong câu ‘Nếu có sự thật, sự điều phục, sự xả ly, sự nhẫn nại nào vượt trội hơn ở đây’, ở đây trí tuệ là ‘dama’, vì ‘chế ngự, từ bỏ phiền não’. Trong câu ‘Do bố thí, do điều phục, do tự chế, do lời nói chân thật, có phước báu, có sự tích lũy phước báu’, ở đây việc thực hành Uposatha là ‘dama’, vì ‘chế ngự các hành động của thân, v.v. bằng cách sống trong ngày trai giới’. Trong câu ‘Này Puṇṇa, được phú bẩm sự điều phục và an tịnh này, ông sẽ có thể sống ở xứ Sunāparanta’, ở đây sự kham nhẫn là ‘dama’, vì ‘chế ngự, loại bỏ sân hận, oán hận, gièm pha, v.v.’. Trong câu ‘Không có sự điều phục ở đây cho người ham muốn kiêu mạn, không có sự tĩnh lặng cho người không định tâm’, ở đây pháp thuộc về phần định như các giác chi là ‘dama’, vì ‘tâm được chế ngự bởi pháp này’. Ở đây cũng vậy, theo câu ‘hãy đoạn trừ nó bằng sự điều phục, bằng trí tuệ, tinh tấn, và chánh kiến’, các pháp trí tuệ, tinh tấn, và chánh kiến được nói đến bằng từ ‘dama’.

Kodhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kinh Người Hay Phẫn Nộ đã kết thúc.

Abyākatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Phẩm Vô Ký đã kết thúc.

7. Mahāvaggo

7. Đại Phẩm

1-2. Hiriottappasuttādivaṇṇanā

1-2. Giải thích kinh Tàm Quý, v.v.

65-66. Sattamassa paṭhamaṃ uttānameva. Dutiye tayo saṃvaṭṭāti āposaṃvaṭṭo, tejosaṃvaṭṭo, vāyosaṃvaṭṭoti tayo saṃvaṭṭā. Tisso saṃvaṭṭasīmāti ābhassarā, subhakiṇhā, vehapphalāti tisso saṃvaṭṭasīmā. Yadā hi kappo tejena saṃvaṭṭati vinassati, tadā ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā āpena saṃvaṭṭati, tadā subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vāyunā saṃvaṭṭati, tadā vehapphalato heṭṭhā vāyunā viddhaṃsati. Vitthārato pana sadāpi ekaṃ buddhakkhettaṃ vinassati. Buddhakkhettaṃ nāma tividhaṃ hoti jātikkhettaṃ āṇākkhettaṃ [Pg.188] visayakkhettanti. Tattha jātikkhettaṃ nāma dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti, yaṃ tathāgatassa paṭisandhigahaṇādīsu kampati. Āṇākkhettaṃ koṭisahassacakkavāḷapariyantaṃ, yattha ratanasuttaṃ (khu. pā. 6.1 ādayo; su. ni. 224 ādayo) khandhaparittaṃ (a. ni. 4.67; cūḷava. 251) dhajaggaparittaṃ (saṃ. ni. 1.249). Āṭānāṭiyaparittaṃ (dī. ni. 3.275 ādayo), moraparittanti (jā. 1.2.17-18) imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo vattati. Visayakkhettaṃ anantamaparimāṇaṃ, yaṃ ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti vuttaṃ. Evametesu tīsu buddhakkhettesu ekaṃ āṇākkhettaṃ vinassati. Tasmiṃ pana vinassante jātikkhettaṃ vinaṭṭhameva hoti. Vinassantañca ekatova vinassati, saṇṭhahantampi ekatova saṇṭhahati.

65-66. Phần đầu của đoạn thứ bảy đã rõ ràng. Trong phần thứ hai, ba sự hoại kiếp là: hoại do nước, hoại do lửa, hoại do gió, đó là ba sự hoại kiếp. Ba giới hạn của sự hoại kiếp là: cõi Quang Âm, cõi Biến Tịnh, cõi Quảng Quả, đó là ba giới hạn của sự hoại kiếp. Khi kiếp hoại diệt bởi lửa, thì (thế giới) bên dưới cõi Quang Âm bị lửa thiêu đốt. Khi hoại diệt bởi nước, thì (thế giới) bên dưới cõi Biến Tịnh bị nước làm tan rã. Khi hoại diệt bởi gió, thì (thế giới) bên dưới cõi Quảng Quả bị gió phá tan. Hơn nữa, về chi tiết, luôn luôn có một Phật độ bị hoại diệt. Phật độ có ba loại là: sanh độ, quyền độ, và cảnh độ. Trong đó, sanh độ có giới hạn là mười ngàn thế giới chuyển luân, nơi rung chuyển khi đức Như Lai thọ sanh, v.v. Quyền độ có giới hạn là một trăm ngàn ức thế giới chuyển luân, nơi mà oai lực của các bài kinh hộ trì này có hiệu lực: kinh Bảo Tạng, kinh Hộ Trì Uẩn, kinh Hộ Trì Đầu Phướn, kinh Hộ Trì Āṭānāṭiya, kinh Hộ Trì Chim Công. Cảnh độ thì vô biên, vô lượng, như đã được nói: “cho đến nơi nào mà ngài mong muốn”. Như vậy, trong ba Phật độ này, một quyền độ bị hoại diệt. Hơn nữa, khi quyền độ ấy hoại diệt, sanh độ cũng bị hoại diệt. Và khi hoại diệt thì hoại diệt cùng một lúc, khi thành lập cũng thành lập cùng một lúc.

Tīṇi saṃvaṭṭamūlānīti rāgadosamohasaṅkhātāni tīṇi saṃvaṭṭakāraṇāni. Rāgādīsu hi akusalamūlesu ussannesu loko vinassati. Tathā hi rāge ussannatare agginā vinassati, dose ussannatare udakena, mohe ussannatare vātena. Keci pana ‘‘dose ussannatare agginā, rāge udakenā’’ti vadanti.

Ba cội rễ của sự hoại kiếp là ba nguyên nhân của sự hoại kiếp được gọi là tham, sân, si. Vì khi các bất thiện căn như tham, v.v. trở nên mạnh mẽ, thế giới bị hoại diệt. Thật vậy, khi tham trở nên mạnh hơn, (thế giới) bị hoại diệt bởi lửa; khi sân trở nên mạnh hơn, bởi nước; khi si trở nên mạnh hơn, bởi gió. Tuy nhiên, một số người nói rằng: “khi sân trở nên mạnh hơn, (thế giới bị hoại diệt) bởi lửa; khi tham, bởi nước”.

Tīṇi kolāhalānīti kappakolāhalaṃ, buddhakolāhalaṃ, cakkavattikolāhalanti tīṇi kolāhalāni. Tattha ‘‘vassasatasahassamatthake kappuṭṭhānaṃ nāma bhavissatī’’tiādinā devatāhi ugghositasaddo kappakolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasatasahassamatthake loko vinassissati, mettaṃ, mārisā, bhāvetha karuṇaṃ muditaṃ upekkha’’nti manussapathe devatā ghosantiyo caranti. ‘‘Vassasahassamatthake buddho uppajjissatī’’ti buddhakolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasahassamatthake buddho uppajjitvā dhammānudhammappaṭipanno saṅgharatanena parivārito dhammaṃ desento vicarissatī’’ti devatā ugghosanti. ‘‘Vassasatamatthake pana cakkavattī uppajjissatī’’ti cakkavattikolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasatamatthake sattaratanasampanno cātuddīpissaro sahassaparivāro vehāsaṅgamo cakkavattī rājā uppajjissatī’’ti devatā ugghosanti.

Ba sự loan báo là: loan báo về kiếp, loan báo về Phật, và loan báo về Chuyển Luân Vương, đó là ba sự loan báo. Trong đó, tiếng loan báo được chư thiên công bố rằng: “Sau một trăm ngàn năm nữa, sự thành kiếp sẽ xảy ra,” v.v. được gọi là sự loan báo về kiếp. Chư thiên đi khắp cõi người loan báo rằng: “Kể từ đây, sau một trăm ngàn năm nữa, thế giới sẽ hoại diệt. Này các hiền hữu, hãy tu tập tâm từ, bi, hỷ, xả”. “Sau một ngàn năm nữa, một vị Phật sẽ xuất hiện,” đó được gọi là sự loan báo về Phật. Chư thiên công bố rằng: “Kể từ đây, sau một ngàn năm nữa, một vị Phật sẽ xuất hiện, thực hành pháp và tùy pháp, được Tăng bảo vây quanh, sẽ đi thuyết pháp”. “Sau một trăm năm nữa, một vị Chuyển Luân Vương sẽ xuất hiện,” đó được gọi là sự loan báo về Chuyển Luân Vương. Chư thiên công bố rằng: “Kể từ đây, sau một trăm năm nữa, một vị vua Chuyển Luân Vương, đầy đủ bảy báu, là chúa tể của bốn châu, có một ngàn người tùy tùng, đi lại trong hư không, sẽ xuất hiện”.

Aciraṭṭhena na dhuvāti udakabubbuḷādayo viya na ciraṭṭhāyitāya dhuvabhāvarahitā. Assāsarahitāti supinake pītapānīyaṃ viya anulittacandanaṃ viya ca assāsavirahitā.

(Nói rằng) không thường còn vì ý nghĩa không tồn tại lâu dài, giống như bọt nước, v.v., không có tính chất thường còn do không tồn tại lâu. (Nói rằng) không có sự an ủi, giống như nước uống trong giấc mơ hay như gỗ chiên-đàn đã được thoa, không có sự an ủi.

Upakappanameghoti [Pg.189] kappavināsakameghaṃ sandhāya vadati. Yasmiñhi samaye kappo agginā nassati, āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvā koṭisatasahassacakkavāḷe ekamahāvassaṃ vassati. Manussā tuṭṭhahaṭṭhā sabbabījāni nīharitvā vapanti. Sassesu pana gokhāyitakamattesu jātesu gadrabharavaṃ ravanto ekabindumpi na vassati, tadā pacchinnaṃ pacchinnameva vassaṃ hoti. Tenāha ‘‘tadā nikkhantabījaṃ..pe… ekabindumpi devo na vassatī’’ti. ‘‘Vassasatasahassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissatī’’tiādinā devatāhi vuttavacanaṃ sutvā yebhuyyena manussā ca bhummadevatā ca saṃvegajātā aññamaññaṃ muducittā hutvā mettādīni puññānī katvā devaloke nibbattanti, avīcito paṭṭhāya tuccho hotīti.

(Cụm từ) “đám mây cận kiếp” được nói để chỉ đám mây hủy diệt kiếp. Vì vào thời điểm kiếp bị hủy diệt bởi lửa, ngay từ đầu, một đám mây lớn hủy diệt kiếp nổi lên và trút một trận mưa lớn xuống một trăm ngàn ức thế giới chuyển luân. Loài người vui mừng hân hoan đem tất cả hạt giống ra gieo trồng. Nhưng khi lúa mạ mọc lên cao bằng tầm bò có thể ăn được, (đám mây) gầm lên như tiếng lừa kêu nhưng không mưa một giọt nào, khi đó mưa đã dứt hẳn. Do đó, có nói rằng: “khi ấy hạt giống đã được gieo... (v.v.)... trời không mưa một giọt nào”. Sau khi nghe lời chư thiên nói rằng: “Sau một trăm ngàn năm, sự thành kiếp sẽ xảy ra,” v.v., phần lớn loài người và các vị địa thần sanh lòng chấn động, có tâm hòa nhã với nhau, làm các phước thiện như từ tâm, v.v., và tái sanh vào cõi trời, (các cõi dưới) kể từ địa ngục Vô Gián trở đi đều trống không.

Pañca bījajātānīti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañca bījāni jātāni. Tattha mūlabījanti vacā, vacattaṃ, haliddaṃ, siṅgiveranti evamādi. Khandhabījanti assattho, nigrodhoti evamādi. Phaḷubījanti ucchu, veḷu, naḷoti evamādi. Aggabījanti ajjukaṃ, phaṇijjakanti evamādi. Bījabījanti vīhiādi pubbaṇṇañceva muggamāsādiaparaṇṇañca. Paccayantarasamavāye visadisuppattiyā visesakāraṇabhāvato ruhanasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘bījabīja’’nti ‘‘rūparūpaṃ (visuddhi. 2.449) dukkhadukkha’’nti (saṃ. ni. 4.327) yathā. Yathā phalapākapariyantā osadhirukkhā veḷukadaliādayo.

Năm loại hạt giống là: hạt giống từ rễ, hạt giống từ thân, hạt giống từ đốt, hạt giống từ ngọn, và hạt giống từ hạt, đó là năm loại hạt giống. Trong đó, hạt giống từ rễ là: cây xương bồ, cây thủy xương bồ, nghệ, gừng, v.v. Hạt giống từ thân là: cây bồ đề, cây đa, v.v. Hạt giống từ đốt là: mía, tre, sậy, v.v. Hạt giống từ ngọn là: cây húng quế, cây kinh giới, v.v. Hạt giống từ hạt là các loại ngũ cốc như lúa, v.v. và các loại đậu như đậu xanh, đậu đen, v.v. Do sự kết hợp của các duyên khác, vì là nguyên nhân đặc biệt cho sự sanh khởi không đồng loại, từ “hạt giống” (bīja) được dùng theo nghĩa đen cho quả có lõi có khả năng nảy mầm; để đạt được ý nghĩa đó, nó cũng được áp dụng cho một số loại như rễ, v.v. Để phân biệt với các loại như rễ, v.v., nó được nói một cách đặc biệt bằng một từ “hạt giống” (bīja) là “hạt giống từ hạt” (bījabīja), giống như “sắc của sắc” hay “khổ của khổ”. Giống như các loại cây thảo dược có quả chín là hết đời, như tre, chuối, v.v.

Yaṃ kadācītiādīsu yanti nipātamattaṃ. Kadācīti kismiñci kāle. Karahacīti tasseva vevacanaṃ. Dīghassa addhunoti dīghassa kālassa. Accayenāti atikkamena. Sesamettha uttānameva.

Trong các cụm từ như “yaṃ kadāci”, “yaṃ” chỉ là một bất biến từ. “Kadāci” có nghĩa là “vào một thời điểm nào đó”. “Karahaci” là một từ đồng nghĩa của nó. “Dīghassa addhuno” có nghĩa là “của một thời gian dài”. “Accayena” có nghĩa là “sau khi trải qua”. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng.

Hiriottappasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Tàm Quý, v.v... đã hoàn tất.

3. Nagaropamasuttavaṇṇanā

3. Phần chú giải kinh Ví Dụ Thành Trì.

67. Tatiye paccante bhavaṃ paccantimaṃ. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) viya alaṅkāravacano parikkhārasaddoti āha ‘‘nagarālaṅkārehi alaṅkata’’nti. Parivāravacanopi vaṭṭatiyeva ‘‘satta samādhiparikkhārā’’tiādīsu [Pg.190] (dī. ni. 3.330) viya. Nemaṃ vuccati thambhādīhi anupatabhūmippadesoti āha ‘‘gambhīraāvāṭā’’ti, gambhīraṃ bhūmiṃ anuppaviṭṭhāti attho. Suṭṭhu sannisīdāpitāti bhūmiṃ nikhanitvā sammadeva ṭhapitā.

67. Trong câu thứ ba, (từ) paccantimaṃ có nghĩa là ‘thuộc về vùng biên địa.’ Giống như trong (câu) ‘Cỗ xe có giới là vật trang bị, có thiền là trục xe, có tinh tấn là bánh xe,’ v.v... (S.v.4), từ parikkhāra có nghĩa là vật trang trí, nên đã nói là ‘được trang hoàng bằng những vật trang trí của thành trì.’ Nghĩa là vật tùy thuộc cũng thích hợp, giống như trong (câu) ‘bảy vật tùy thuộc của định,’ v.v... (D.iii.330). Nema được gọi là khu vực đất lún xuống bởi các cột trụ, v.v... nên đã nói là ‘hào sâu.’ Nghĩa là đã đi sâu vào lòng đất. Suṭṭhu sannisīdāpitā (được thiết lập vững chắc) có nghĩa là sau khi đào đất, chúng được đặt xuống một cách ngay ngắn.

Anupariyāyeti etenāti anupariyāyo, soyeva pathoti anupariyāyapatho, parito pākārassa anuyāyamaggo.

Anupariyāya là (phương tiện) mà người ta đi vòng quanh theo đó. Chính nó là con đường nên (gọi là) anupariyāyapatha (con đường tuần tra), tức là con đường đi dọc theo tường thành bao quanh.

Hatthiṃ ārohanti ārohāpayanti cāti hatthārohā (dī. ni. ṭī. 1.163). Yena hi payogena puriso hatthino ārohanayoggo hoti, hatthissa taṃ payogaṃ vidhāyantānaṃ sabbesampetesaṃ gahaṇaṃ. Tenāha ‘‘sabbepī’’tiādi. Tattha hatthācariyā nāma ye hatthino hatthārohakānañca sikkhāpakā. Hatthivejjā nāma hatthibhisakkā. Hatthibandhā nāma hatthīnaṃ pādarakkhakā. Ādi-saddena hatthīnaṃ yavapadāyakādike saṅgaṇhāti. Assārohā rathikāti etthāpi eseva nayo. Rathe niyuttā rathikā. Ratharakkhā nāma rathassa āṇirakkhakā. Dhanuṃ gaṇhanti gaṇhāpenti cāti dhanuggahā, issāsā dhanusippassa sikkhāpakā ca. Tenāha ‘‘dhanuācariyā issāsā’’ti. Celena celapaṭākāya yuddhe akanti gacchantīti celakāti āha – ‘‘ye yuddhe jayaddhajaṃ gahetvā purato gacchantī’’ti. Yathā tathā ṭhite senike brūhakaraṇavasena tato tato calayanti uccālentīti calakā. Sakuṇagghiādayo viya maṃsapiṇḍaṃ parasenāsamūhaṃ sāhasikamahāyodhatāya chetvā chetvā dayanti uppatitvā gacchantīti piṇḍadāyakā. Dutiyavikappe piṇḍe dayanti janasammadde uppatantā viya gacchantīti piṇḍadāyakāti attho veditabbo. Uggatuggatāti thāmajavaparakkamādivasena ativiya uggatā, udaggāti attho. Pakkhandantīti attano vīrasūrabhāvena asajjamānā parasenaṃ anupavisantīti attho. Thāmajavabalaparakkamādisampattiyā mahānāgā viya mahānāgā. Ekasūrāti ekākisūrā attano sūrabhāveneva ekākino hutvā yujjhanakā. Sajālikāti savammikā. Saraparittāṇanti cammaparisibbitaṃ kheṭakaṃ, cammamayaṃ vā phalakaṃ. Gharadāsayodhāti attano dāsayodhā.

Hatthārohā (người cỡi voi) là những người cỡi voi hoặc khiến người khác cỡi voi (D.N.Ṭ. i. 163). Điều này bao gồm tất cả những người áp dụng phương pháp huấn luyện để một người trở nên thích hợp cho việc cỡi voi. Do đó, đã nói là ‘tất cả,’ v.v... Trong số đó, hatthācariyā là những người huấn luyện voi và người cỡi voi. Hatthivejjā là các thầy thuốc chữa bệnh cho voi. Hatthibandhā là những người chăm sóc chân voi. Bằng từ ādi (v.v...), nó bao gồm những người cho voi ăn lúa mạch, v.v... Đối với assārohā (người cỡi ngựa) và rathikā (người đánh xe) cũng theo phương pháp tương tự. Những người được sử dụng trên xe gọi là rathikā. Ratharakkhā là những người bảo vệ chốt trục xe. Dhanuggahā (cung thủ) là những người cầm cung hoặc khiến người khác cầm cung; issāsā là các cung thủ và cũng là người dạy thuật bắn cung. Do đó, đã nói là ‘các bậc thầy về cung và các cung thủ.’ Celakā là những người đi vào trận chiến với cờ vải, nên đã nói: ‘những người cầm cờ chiến thắng đi phía trước trong trận chiến.’ Calakā là những người di chuyển và khiến các binh sĩ đang đứng đây đó di chuyển để sắp thành hàng ngũ. Piṇḍadāyakā (người cho vật thực) là những người, giống như chim ưng v.v..., với phẩm chất của những đại dũng sĩ táo bạo, chặt tan khối quân địch như một khối thịt, rồi bay đi, tức là di chuyển nhanh chóng. Theo cách giải thích thứ hai, ý nghĩa của piṇḍadāyakā nên được hiểu là những người ‘bay’ qua các khối (người), tức là di chuyển như thể bay qua đám đông. Uggatuggatā có nghĩa là cực kỳ nổi bật về sức mạnh, tốc độ, và lòng dũng cảm; nghĩa là ‘xuất chúng.’ Pakkhandantī có nghĩa là họ thâm nhập vào quân địch không do dự nhờ vào sự anh hùng và dũng cảm của chính mình. Mahānāgā (đại long tượng) giống như những con rắn lớn hoặc voi lớn do sở hữu sức mạnh, tốc độ, năng lực, và lòng dũng cảm. Ekasūrā là những anh hùng đơn độc, những người chiến đấu một mình nhờ vào lòng dũng cảm của chính họ. Sajālikā có nghĩa là ‘có áo giáp.’ Saraparittāṇa (vật chống tên) là cái khiên được bọc da, hoặc một tấm ván bằng da. Gharadāsayodhā là những chiến binh nô lệ của chính mình.

Sampakkhandanalakkhaṇāti saddheyyavatthuno evametanti sampakkhandanalakkhaṇā. Sampasādanalakkhaṇāti pasīditabbe vatthusmiṃ pasīdanalakkhaṇā. Okappanasaddhāti [Pg.191] okkantitvā pakkhanditvā adhimuccanaṃ. Pasādanīye vatthusmiṃ pasīdanaṃ pasādasaddhā. Ayaṃ anudhammoti ayaṃ navannaṃ lokuttaradhammānaṃ anulomadhammo. Nibbidābahuloti ukkaṇṭhanābahulo. Saddhā bandhati pātheyyanti saddhā nāmāyaṃ sattassa maraṇavasena mahāpathaṃ saṃvajato mahākantāraṃ paṭipajjato mahāviduggaṃ pakkhandato pātheyyapuṭaṃ bandhati, sambalaṃ vissajjetīti attho. Saddhañhi uppādetvā dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati, uposathakammaṃ karoti. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘saddhā bandhati pātheyya’’nti. Sirīti issariyaṃ. Issariye hi abhimukhībhūte thalatopi jalatopi bhogā āgacchantiyeva. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘sirī bhogānamāsayo’’ti. Saddhā dutiyā purisassa hotīti purisassa devaloke, manussaloke ceva nibbānañca gacchantassa saddhā dutiyā hoti, sahāyakiccaṃ sādheti. Bhattapuṭādīti ādi-saddena dutiyikādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Anekasarasatāti anekasabhāvatā, anekakiccatā vā. Sesaṃ suviññeyyameva.

‘Trạng thái lao tới’ có nghĩa là trạng thái lao tới đối tượng đáng tin với ý nghĩ ‘việc ấy là như vậy.’ ‘Trạng thái làm cho trong sạch’ có nghĩa là trạng thái trở nên trong sạch đối với đối tượng đáng được tịnh tín. Okappanasaddhā (đức tin xác tín) là sự tin chắc sau khi đã đi vào và dấn thân. Pasādasaddhā (đức tin trong sạch) là sự trong sạch đối với đối tượng đáng tịnh tín. ‘Đây là pháp tùy thuận’ có nghĩa là đây là pháp thuận theo chín pháp siêu thế. ‘Nhiều sự nhàm chán’ có nghĩa là nhiều sự chán ngán. ‘Đức tin gói ghém hành trang’ có nghĩa là: đối với chúng sinh đang đi trên con đường lớn, đang dấn thân vào hoang mạc lớn, đang lao vào nơi hiểm trở lớn bằng con đường của cái chết, cái gọi là đức tin này sẽ gói ghém túi hành trang, nghĩa là nó cung cấp lương thực. Bởi vì, sau khi phát sinh đức tin, người ta mới bố thí, giữ giới, thực hành lễ uposatha. Do đó, điều này đã được nói: ‘đức tin gói ghém hành trang.’ Sirī là sự thịnh vượng. Vì khi sự thịnh vượng hiện diện, của cải sẽ đến từ cả trên cạn lẫn dưới nước. Do đó, điều này đã được nói: ‘sự thịnh vượng là nền tảng của của cải.’ ‘Đức tin là người bạn đồng hành của con người’ có nghĩa là: đối với người đang đi đến cõi trời, cõi người, và cả Niết Bàn, đức tin là người bạn đồng hành, nó hoàn thành nhiệm vụ của một người bạn. Trong từ bhattapuṭādi (túi lương thực, v.v...), bằng từ ādi (v.v...), cần hiểu là bao gồm cả người bạn đồng hành, v.v... Anekasarasatā có nghĩa là có nhiều bản chất khác nhau, hoặc nhiều chức năng khác nhau. Phần còn lại thì dễ hiểu.

Nagaropamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Ví Dụ Thành Trì đã hoàn tất.

4. Dhammaññūsuttavaṇṇanā

4. Phần chú giải kinh Người Biết Pháp.

68. Catutthe suttageyyādidhammaṃ jānātīti dhammaññū. Tassa tasseva suttageyyādinā bhāsitassa tadaññassa suttapadatthassa bodhakassa saddassa atthakusalatāvasena atthaṃ jānātīti atthaññū. ‘‘Ettakomhi sīlena samādhinā paññāyā’’ti evaṃ yathā attano pamāṇajānanavasena attānaṃ jānātīti attaññū. Paṭiggahaṇaparibhogapariyesanavissajjanesu mattaṃ jānātīti mattaññū. Niddese pana paṭiggahaṇamattaññutāya eva paribhogādimattaññutā pabodhitā hotīti paṭiggahaṇamattaññutāva dassitā. ‘‘Ayaṃ kālo uddesassa, ayaṃ kālo paripucchāya, ayaṃ kālo yogassa adhigamāyā’’ti evaṃ kālaṃ jānātīti kālaññū. Tattha pañca vassāni uddesassa kālo, dasa paripucchāya, idaṃ atisambādhaṃ, atikkhapaññassa tāvatā kālena tīretuṃ asakkuṇeyyattā dasa vassāni uddesassa kālo, vīsati paripucchāya, tato paraṃ yoge kammaṃ kātabbaṃ. Khattiyaparisādikaṃ [Pg.192] aṭṭhavidhaṃ parisaṃ jānātīti parisaññū. Bhikkhuparisādikaṃ catubbidhaṃ, khattiyaparisādikaṃ manussaparisaṃyeva puna catubbidhaṃ gahetvā aṭṭhavidhaṃ vadanti apare. Niddese panassa khattiyaparisādicatubbidhaparisaggahaṇaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Imaṃ me sevantassa akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, tasmā ayaṃ puggalo sevitabbo, vipariyāyato añño asevitabbo’’ti sevitabbāsevitabbapuggalaṃ jānātīti puggalaparoparaññū. Evañhi tesaṃ puggalānaṃ paroparaṃ ukkaṭṭhanihīnataṃ jānāti nāma. Niddesepissa sevitabbāsevitabbapuggale vibhāvanameva samaṇakathākatanti daṭṭhabbaṃ.

68. Ở câu thứ tư, vị biết được pháp như là kinh, ứng tụng, v.v... là người biết pháp (dhammaññū). Vị biết được ý nghĩa (attha) của lời nói có khả năng làm cho giác ngộ về ý nghĩa của các câu kinh, v.v... đã được thuyết giảng trong các kinh, ứng tụng, v.v... ấy và các câu kinh khác, do bởi sự thiện xảo về ý nghĩa, là người biết nghĩa (atthaññū). Vị biết được tự thân do bởi sự biết được mức độ của chính mình như vầy: “Ta có chừng này về giới, về định, về tuệ” là người biết mình (attaññū). Vị biết được mức độ trong việc thọ nhận, sử dụng, tìm cầu, và từ bỏ là người biết lượng (mattaññū). Tuy nhiên, trong bộ Phân Tích (Niddesa), chỉ có sự biết lượng trong việc thọ nhận được trình bày, bởi vì sự biết lượng trong việc sử dụng, v.v... được làm cho hiểu ngầm qua đó. Vị biết được thời gian như vầy: “Đây là thời gian để học thuộc lòng, đây là thời gian để tra hỏi, đây là thời gian để thực hành nhằm chứng đắc” là người biết thời (kālaññū). Ở đây, năm năm là thời gian để học thuộc lòng, mười năm để tra hỏi; điều này quá eo hẹp, vì người có trí tuệ sắc bén không thể hoàn tất trong khoảng thời gian chừng ấy, nên mười năm là thời gian để học thuộc lòng, hai mươi năm để tra hỏi, sau đó nên thực hành công phu. Vị biết được tám loại hội chúng như là hội chúng Sát-đế-lợi, v.v... là người biết hội chúng (parisaññū). Có bốn loại hội chúng tỳ khưu, v.v...; những người khác nói rằng có tám loại bằng cách lấy bốn loại hội chúng của loài người như là hội chúng Sát-đế-lợi, v.v... một lần nữa. Tuy nhiên, trong bộ Phân Tích, việc đề cập đến bốn loại hội chúng như là hội chúng Sát-đế-lợi, v.v... nên được xem chỉ là một ví dụ. Vị biết được người nên thân cận và không nên thân cận như vầy: “Khi ta thân cận người này, các pháp bất thiện của ta sẽ suy giảm, các pháp thiện sẽ tăng trưởng, do đó nên thân cận người này; ngược lại, người khác không nên thân cận” là người biết sự hơn kém của các hạng người (puggalaparoparaññū). Thật vậy, vị ấy được gọi là người biết sự hơn kém, tức là sự cao thấp, của những người ấy. Trong bộ Phân Tích, nên hiểu rằng việc phân tích về những người nên thân cận và không nên thân cận chỉ là cách nói của sa-môn.

Dhammaññūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Người Biết Pháp đã kết thúc.

5-6. Pāricchattakasuttādivaṇṇanā

5-6. Phần giải thích kinh Pāricchattaka, v.v...

69-70. Pañcame patitapalāsoti patitapatto. Ettha paṭhamaṃ paṇḍupalāsataṃ, dutiyaṃ pannapalāsatañca vatvā tatiyaṃ jālakajātatā, catutthaṃ khārakajātatā ca pāḷiyaṃ vuttā. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana mahāgovindasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.294) imameva pāḷiṃ āharitvā dassentena paṭhamaṃ paṇḍupalāsataṃ, dutiyaṃ pannapalāsatañca vatvā tatiyaṃ khārakajātatā, catutthaṃ jālakajātatā ca dassitā. Evañhi tattha vuttaṃ – ‘‘pāricchattake pupphamāne ekaṃ vassaṃ upaṭṭhānaṃ gacchanti, te tassa paṇḍupalāsabhāvato paṭṭhāya attamanā honti. Yathāha –

69-70. Trong câu thứ năm, (cụm từ) patitapalāso có nghĩa là lá đã rụng. Ở đây, trong bản Pāḷi, sau khi nói đến trạng thái lá úa vàng là thứ nhất, và trạng thái lá rụng là thứ hai, trạng thái trở thành như mạng lưới được nói là thứ ba, và trạng thái trở thành cứng chắc được nói là thứ tư. Tuy nhiên, trong phần giải thích kinh Mahāgovinda thuộc Chú giải Trường Bộ (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.294), khi trích dẫn và trình bày chính đoạn Pāḷi này, sau khi nói đến trạng thái lá úa vàng là thứ nhất, và trạng thái lá rụng là thứ hai, trạng thái trở thành cứng chắc được trình bày là thứ ba, và trạng thái trở thành như mạng lưới là thứ tư. Thật vậy, ở đó đã nói như sau: “Khi cây san hô Pāricchattaka sắp trổ hoa, chư thiên đến chăm sóc trong một năm, họ hoan hỷ bắt đầu từ khi cây có lá úa vàng. Như đã nói rằng –

Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro, paṇḍupalāso hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti ‘paṇḍupalāso dāni pāricchattako, koviḷāro, na cirasseva pannapalāso bhavissatī’ti. Yasmiṃ samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako, koviḷāro, pannapalāso hoti, jālakajāto hoti, khārakajāto hoti, kuṭumalakajāto hoti, korakajāto hoti, attamanā, bhikkhave[Pg.193], devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti ‘korakajāto dāni pāricchattako koviḷāro, na cirasseva sabbapāliphullo bhavissatī’ti.

Này các tỳ khưu, vào lúc cây san hô Pāricchattaka của chư thiên cõi Ba Mươi Ba có lá úa vàng, này các tỳ khưu, vào lúc ấy chư thiên cõi Ba Mươi Ba hoan hỷ (nghĩ rằng): ‘Bây giờ cây san hô Pāricchattaka đã có lá úa vàng, chẳng bao lâu nữa sẽ rụng lá.’ Vào lúc cây san hô Pāricchattaka của chư thiên cõi Ba Mươi Ba rụng lá, trở thành như mạng lưới, trở thành cứng chắc, trở thành có nụ nhỏ, trở thành có nụ hé nở, này các tỳ khưu, vào lúc ấy chư thiên cõi Ba Mươi Ba hoan hỷ (nghĩ rằng): ‘Bây giờ cây san hô Pāricchattaka đã có nụ hé nở, chẳng bao lâu nữa sẽ nở rộ hoàn toàn.’

Līnatthappakāsiniyampi (dī. ni. ṭī. 2.294) ettha evamattho dassito – pannapalāsoti patitapatto. Khārakajātoti jātakhuddakamakuḷo. Ye hi nīlapattakā ativiya khuddakā makuḷā, te ‘‘khārakā’’ti vuccanti. Jālakajātoti tehiyeva khuddakamakuḷehi jātajālako sabbaso jālo viya jāto. Keci pana ‘‘jālakajātoti ekajālo viya jāto’’ti atthaṃ vadanti. Pāricchattako kira khārakaggahaṇakāle sabbatthakameva pallaviko hoti, te cassa pallavā pabhassarapavāḷavaṇṇasamujjalā honti. Tena so sabbaso samujjalanto tiṭṭhati. Kuṭumalajātoti sañjātamahāmakuḷo. Korakajātoti sañjātasūcibhedo sampativikasamānāvattho. Sabbapāliphulloti sabbaso phullitavikasitoti. Ayañca anukkamo dīghabhāṇakānaṃ vaḷañjanānukkamena dassito, na ettha ācariyassa virodho āsaṅkitabbo.

Trong bộ Līnatthappakāsinī (Dī. Ni. Ṭī. 2.294), ý nghĩa ở đây cũng được trình bày như sau: pannapalāso là lá đã rụng. Khārakajāto là đã sinh ra những nụ nhỏ. Thật vậy, những nụ rất nhỏ có lá màu xanh sẫm được gọi là ‘khārakā’. Jālakajāto là đã sinh ra mạng lưới từ chính những nụ nhỏ ấy, đã trở thành giống như một mạng lưới khắp nơi. Tuy nhiên, một số vị nói ý nghĩa là “đã trở thành giống như một mạng lưới duy nhất.” Tương truyền, vào thời điểm có các nụ cứng (khāraka), cây Pāricchattaka có chồi non ở khắp mọi nơi, và những chồi non ấy của nó rực rỡ với màu sắc của san hô sáng chói. Do đó, nó đứng đó tỏa sáng khắp nơi. Kuṭumalajāto là đã sinh ra những nụ lớn. Korakajāto là đã sinh ra sự hé nở như bị kim đâm, là trạng thái đang nở ra. Sabbapāliphullo là đã nở rộ và bung ra khắp nơi. Và thứ tự này được trình bày theo thứ tự sử dụng của các vị tụng đọc Trường Bộ, ở đây không nên nghi ngờ có sự mâu thuẫn với vị A-xà-lê (chú giải).

Kantanakavātoti devānaṃ puññakammapaccayā pupphānaṃ chindanakavāto. Kantatīti chindati. Sampaṭicchanakavātoti chinnānaṃ chinnānaṃ pupphānaṃ sampaṭiggaṇhakavāto. Cinantoti nānāvidhabhattisannivesavasena nicinaṃ karonto. Aññataradevatānanti nāmagottavasena apaññātadevatānaṃ. Reṇuvaṭṭīti reṇusaṅghāto. Kaṇṇikaṃ āhaccāti sudhammāya kūṭaṃ āhantvā.

Kantanakavāto là cơn gió cắt lìa những bông hoa, (phát sinh) do phước nghiệp của chư thiên làm duyên. Kantati có nghĩa là cắt lìa. Sampaṭicchanakavāto là cơn gió đón nhận những bông hoa đã được cắt lìa. Cinanto là đang thu gom, thực hiện việc sắp xếp theo các kiểu mẫu đa dạng. Aññataradevatānaṃ là của các vị thiên nhân nào đó, tức là các vị thiên nhân không được biết đến qua tên họ và dòng dõi. Reṇuvaṭṭīti là một khối phấn hoa. Kaṇṇikaṃ āhaccāti là sau khi đập vào nóc nhọn của (pháp đường) Sudhammā.

Anupharaṇānubhāvoti khīṇāsavassa bhikkhuno kittisaddassa yāva brahmalokā anupharaṇasaṅkhāto ānubhāvo. Pabbajjānissitaṃ hotīti pabbajjāya catupārisuddhisīlampi dassitamevāti adhippāyo. Paṭhamajjhānasannissitantiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Idha pana ubhayato paricchedo heṭṭhā sīlato upari arahattato ca paricchedassa dassitattā. Tenetaṃ vuttanti tena kāraṇena etaṃ ‘‘catupārisuddhisīlaṃ pabbajjānissitaṃ hotī’’tiādivacanaṃ vuttaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

Anupharaṇānubhāvo có nghĩa là oai lực được gọi là sự lan tỏa của danh tiếng của vị tỳ khưu đã đoạn tận các lậu hoặc cho đến cõi Phạm thiên. Pabbajjānissitaṃ hoti có nghĩa là: do sự xuất gia, bốn loại giới thanh tịnh cũng đã được trình bày, đó là chủ ý. Trong các câu như paṭhamajjhānasannissitanti, ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp này. Tuy nhiên, ở đây có sự phân định từ hai phía, vì sự phân định từ giới ở dưới và từ A-la-hán quả ở trên đã được trình bày. Tenetaṃ vuttaṃ có nghĩa là: do nguyên nhân đó, lời nói này “bốn loại giới thanh tịnh nương vào sự xuất gia” v.v... đã được nói đến. Điều thứ sáu thì rõ ràng.

Pāricchattakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Pāricchattaka v.v... đã kết thúc.

7. Bhāvanāsuttavaṇṇanā

7. Giải thích kinh Bhāvanā (Kinh Tu Tập)

71. Sattame [Pg.194] atthassa asādhikā ‘‘bhāvanaṃ ananuyuttassā’’ti vuttattā. Sambhāvanattheti ‘‘api nāma evaṃ siyā’’ti vikappanattho sambhāvanattho. Evañhi loke siliṭṭhavacanaṃ hotīti ekameva saṅkhaṃ avatvā aparāya saṅkhāya saddhiṃ vacanaṃ loke siliṭṭhavacanaṃ hoti yathā ‘‘dve vā tīṇi vā udakaphusitānī’’ti. Sammā adhisayitānīti pādādīhi attanā nesaṃ kiñci upaghātaṃ akarontiyā bahivātādiparissayapariharaṇatthaṃ sammadeva upari sayitāni. Upariattho hettha adhi-saddo. Utuṃ gaṇhāpentiyāti tesaṃ allasinehapariyādānatthaṃ attano kāyusmāvasena utuṃ gaṇhāpentiyā. Tenāha ‘‘usmīkatānī’’ti. Sammā paribhāvitānīti sammadeva sabbaso kukkuṭavāsanāya vāsitāni. Tenāha ‘‘kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānī’’ti. Ettha ca sammāparisedanaṃ kukkuṭagandhaparibhāvanañca sammāadhisayanasammāparisedananipphattiyā ānubhāvanipphāditanti daṭṭhabbaṃ. Sammāadhisayaneneva hi itaradvayaṃ ijjhati. Na hi sammāadhisayanato visuṃ sammāparisedanassa sammāparibhāvanassa ca kāraṇaṃ atthi. Tena pana saddhiṃyeva itaresaṃ dvinnampi ijjhanato vuttaṃ.

71. Trong bài kinh thứ bảy, do đã nói “bhāvanaṃ ananuyuttassā” (đối với người không chuyên tâm tu tập), nên không thành tựu được mục đích. Sambhāvanattheti có nghĩa là ý nghĩa khả năng, tức là ý nghĩa lựa chọn như trong câu “api nāma evaṃ siyā” (mong rằng việc ấy được như vậy). Evañhi loke siliṭṭhavacanaṃ hoti có nghĩa là: trong đời, không nói chỉ một con số mà nói cùng với một con số khác thì đó là cách nói trôi chảy, ví dụ như “hai hoặc ba giọt nước”. Sammā adhisayitāni (được ấp đúng cách) có nghĩa là được ấp đúng cách từ bên trên để tránh các nguy hiểm bên ngoài như gió v.v..., do gà mẹ không gây ra bất kỳ tổn hại nào cho chúng bằng chân v.v... Ở đây, từ adhi có nghĩa là “bên trên”. Utuṃ gaṇhāpentiyā (làm cho chúng nhận hơi ấm) có nghĩa là làm cho chúng nhận hơi ấm nhờ vào sức nóng của thân mình để làm khô chất ẩm ướt của chúng. Do đó, đã nói là “usmīkatāni” (được làm cho ấm). Sammā paribhāvitāni (được tẩm ướp đúng cách) có nghĩa là được tẩm ướp hoàn toàn bằng mùi của gà mái. Do đó, đã nói là “kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānī” (làm cho chúng nhiễm mùi gà). Và ở đây, cần phải hiểu rằng việc sưởi ấm đúng cách và việc tẩm ướp mùi gà được hoàn thành nhờ vào oai lực của sự thành tựu của việc ấp đúng cách và sưởi ấm đúng cách. Quả thật, chỉ nhờ việc ấp đúng cách mà hai việc kia mới thành tựu. Không có nguyên nhân nào cho việc sưởi ấm đúng cách và tẩm ướp đúng cách mà tách rời khỏi việc ấp đúng cách. Nhưng vì hai việc kia được thành tựu cùng với việc ấy, nên đã được nói đến.

Tividhakiriyākaraṇenāti sammāadhisayanāditividhakiriyākaraṇenāti attho. Kiñcāpi ‘‘evaṃ aho vata me’’tiādinā na icchā uppajjeyya kāraṇassa pana sampāditattā, atha kho bhabbāva te abhinibbhijjitunti yojanā. Kasmā bhabbāti āha ‘‘te hi yasmā tāyā’’tiādi. Sayampīti aṇḍāni. Pariṇāmanti paripākaṃ bahinikkhamanayogyataṃ. Yathā kapālassa tanutā ālokassa anto paññāyamānassa kāraṇaṃ, tathā kapālassa tanutāya nakhasikhāmukhatuṇḍakānaṃ kharatāya ca allasinehapariyādānaṃ kāraṇavacananti daṭṭhabbaṃ. Tasmāti ālokassa anto paññāyamānato sayañca paripākagatattā.

Tividhakiriyākaraṇena có nghĩa là: bằng việc thực hiện ba loại hành động bắt đầu bằng việc ấp đúng cách. Mặc dù ý muốn như “mong sao cho ta...” v.v... không khởi lên, nhưng vì nguyên nhân đã được hoàn tất, nên chúng quả thật có khả năng tự phá vỡ (vỏ trứng) mà ra, đây là cách liên kết câu. Tại sao chúng có khả năng? Ngài nói: “te hi yasmā tāyā” (bởi vì chúng, do gà mẹ ấy...) v.v... Sayampi có nghĩa là chính những quả trứng. Pariṇāmaṃ có nghĩa là sự chín muồi, sự thích hợp để thoát ra ngoài. Cần phải hiểu rằng: cũng như sự mỏng của vỏ trứng là nguyên nhân để ánh sáng được nhận thấy bên trong, tương tự như vậy, sự mỏng của vỏ trứng, sự sắc bén của đầu móng và mỏ, và sự khô cạn của chất ẩm ướt là lời nói về nguyên nhân. Tasmā có nghĩa là: vì ánh sáng được nhận thấy bên trong và vì chính chúng đã đạt đến sự chín muồi.

Opammasampaṭipādananti opammatthassa upameyyena sammadeva paṭipādanaṃ. Tanti opammasampaṭipādanaṃ. Evanti idāni vuccamānākārena. Atthenāti upameyyatthena saṃsandetvā saha yojetvā. Sampādanena sampayuttadhammavasena ñāṇassa tikkhabhāvo veditabbo. Ñāṇassa hi sabhāvato satinepakkato ca tikkhabhāvo, samādhivasena kharabhāvo, saddhāvasena vippasannabhāvo. Pariṇāmakāloti balavavipassanākālo. Vaḍḍhikāloti [Pg.195] vuṭṭhānagāminivipassanākālo. Anulomaṭṭhāniyā hi vipassanā gahitagabbhā nāma tadā maggagabbhassa gahitattā. Tajjātikanti tassa vipassanānuyogassa anurūpaṃ. Satthāpi avijjaṇḍakosaṃ paharati, desanāpi vineyyasantānagataṃ avijjaṇḍakosaṃ paharati, yathāṭhāne ṭhātuṃ na deti.

Opammasampaṭipādanaṃ có nghĩa là sự áp dụng đúng đắn ý nghĩa của ví dụ với đối tượng được so sánh. Taṃ có nghĩa là sự áp dụng ví dụ ấy. Evaṃ có nghĩa là theo cách thức đang được nói đến. Atthena có nghĩa là bằng cách so sánh và kết hợp với ý nghĩa của đối tượng được so sánh. Sự sắc bén của trí tuệ cần được hiểu theo các pháp tương ưng thành tựu nên nó. Quả thật, sự sắc bén của trí tuệ đến từ tự tánh của nó và từ niệm và tuệ; sự vững chắc của nó đến từ định; sự trong sáng của nó đến từ tín. Pariṇāmakālo (thời kỳ chín muồi) là thời kỳ của tuệ quán mạnh mẽ. Vaḍḍhikālo (thời kỳ tăng trưởng) là thời kỳ của tuệ quán dẫn đến xuất khởi. Quả thật, tuệ quán ở giai đoạn thuận thứ được gọi là “đã mang thai”, vì khi ấy bào thai của đạo đã được hình thành. Tajjātikaṃ có nghĩa là tương xứng với sự thực hành tuệ quán ấy. Bậc Đạo Sư cũng đập vỡ vỏ trứng vô minh; bài pháp cũng đập vỡ vỏ trứng vô minh trong tâm của người cần được giáo hóa, không cho nó tồn tại ở vị trí của nó.

Olambakasaṅkhātanti olambakasuttasaṅkhātaṃ. ‘‘Pala’’nti hi tassa suttassa nāmaṃ. Cāretvā dāruno heṭṭhā dosajānanatthaṃ ussāpetvā. Gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍoti etena ‘‘palena gaṇḍahāro palagaṇḍoti pacchimapade uttarapadalopena niddeso’’ti dasseti. Gahaṇaṭṭhāneti hatthena gahetabbaṭṭhāne. Sammadeva khipīyanti etena kāyaduccaritādīnīti saṅkhepo, pabbajjāva saṅkhepo pabbajjāsaṅkhepo. Tena vipassanaṃ anuyuñjantassa puggalassa ajānantasseva āsavānaṃ parikkhayo idha vipassanānisaṃsoti adhippeto.

Olambakasaṅkhātaṃ có nghĩa là được gọi là kinh Olambaka. Quả thật, “Pala” là tên của kinh ấy. Cāretvā có nghĩa là sau khi di chuyển, sau khi nâng lên dưới khúc gỗ để biết được khuyết điểm. Gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍo (vật lấy mụn nhọt bằng pala), qua đó, ngài chỉ ra rằng: “vật lấy mụn nhọt bằng pala là palagaṇḍo, đây là sự chỉ định bằng cách lược bỏ từ sau trong từ ghép cuối cùng”. Gahaṇaṭṭhāne có nghĩa là ở chỗ nắm, ở chỗ có thể nắm bằng tay. Sammadeva khipīyanti etena kāyaduccaritādīnīti saṅkhepo (thân ác hạnh v.v... được loại bỏ đúng cách nhờ điều này, nên gọi là sự tóm lược/loại bỏ), sự xuất gia chính là sự tóm lược/loại bỏ, nên gọi là pabbajjāsaṅkhepo. Do đó, đối với người đang thực hành tuệ quán, sự đoạn tận các lậu hoặc ngay cả khi người ấy không biết, ở đây được chủ ý là lợi ích của tuệ quán.

Hemantikena kāraṇabhūtena, bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, hemantiketi attho. Paṭippassambhantīti paṭippassaddhaphalāni honti. Tenāha ‘‘pūtikāni bhavantī’’ti. Mahāsamuddo viya sāsanaṃ agādhagambhīrabhāvato. Nāvā viya yogāvacaro mahoghuttarato. Pariyāyanaṃ viyāti parito aparāparaṃ yāyanaṃ viya. Khajjamānānanti khādantena viya udakena khepiyamānabandhanānaṃ. Tanubhāvoti pariyuṭṭhānapavattiyā asamatthatāya dubbalabhāvo. Vipassanāñāṇapītipāmojjehīti vipassanāñāṇasamuṭṭhitehi pītipāmojjehi. Okkhāyamāneti vipassanākammaṭṭhāne vīthippaṭipāṭiyā okkhāyamāne, paṭisaṅkhānupassanāya vā okkhāyamāne. Saṅkhārupekkhāya pakkhāyamāne. Dubbalatā dīpitā ‘‘appakasireneva saṃyojanāni paṭippassambhanti, pūtikāni bhavantī’’ti vuttattā.

Hemantikena có nghĩa là do mùa đông là nguyên nhân, hoặc cách dùng công cụ này có nghĩa là chỉ nơi chốn, có nghĩa là “trong mùa đông”. Paṭippassambhanti có nghĩa là chúng được lắng dịu, chúng trở thành những quả đã lắng dịu. Do đó, ngài nói “pūtikāni bhavanti” (chúng trở nên mục nát). Giáo pháp giống như biển lớn vì tính chất sâu thẳm không thể dò được. Hành giả giống như con thuyền vì vượt qua được dòng lũ lớn. Pariyāyanaṃ viya có nghĩa là giống như một cuộc hành trình, một sự đi tới đi lui khắp nơi. Khajjamānānaṃ có nghĩa là của những thứ đang bị ăn mòn, tức là của những thứ có dây buộc đang bị nước làm văng đi như thể đang ăn mòn chúng. Tanubhāvo có nghĩa là trạng thái mỏng yếu, là trạng thái yếu ớt do sự bất lực trong việc khởi lên của các phiền não triền miên. Vipassanāñāṇapītipāmojjehi có nghĩa là bởi hỷ và hoan hỷ phát sinh từ tuệ quán. Okkhāyamāne có nghĩa là khi đang được đào xới, tức là khi đang được đào xới trong trình tự của lộ trình trong đề mục tuệ quán, hoặc khi đang được đào xới bởi tuệ quán sát. Saṅkhārupekkhāya pakkhāyamāne có nghĩa là khi đang được làm cho chín muồi bởi tâm xả đối với các hành. Sự yếu ớt được chỉ ra vì đã nói rằng “các kiết sử được lắng dịu không mấy khó khăn, chúng trở nên mục nát”.

Bhāvanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Bhāvanā (Kinh Tu Tập) đã kết thúc.

8-9. Aggikkhandhopamasuttādivaṇṇanā

8-9. Chú giải kinh Ví Dụ Khối Lửa, v.v...

72-73. Aṭṭhame passatha nūti api passatha. Mahantanti vipulaṃ. Aggikkhandhanti aggisamūhaṃ. Ādittanti padittaṃ. Sampajjalitanti samantato pajjalitaṃ accivipphuliṅgāni [Pg.196] muñcantaṃ. Sajotibhūtanti samantato uṭṭhitāhi jālāhi ekappabhāsamudayabhūtaṃ. Taṃ kiṃ maññathāti taṃ idāni mayā vuccamānatthaṃ kiṃ maññathāti anumatiggahaṇatthaṃ pucchati. Yadettha satthā aggikkhandhāliṅganaṃ kaññāliṅganañca ānesi, tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ārocayāmī’’tiādimāha.

72-73. Trong câu thứ tám, (cụm từ) passatha nu có nghĩa là api passatha (các ngươi có thấy chăng). (Cụm từ) mahantaṃ có nghĩa là to lớn. (Cụm từ) aggikkhandhaṃ có nghĩa là khối lửa. (Cụm từ) ādittaṃ có nghĩa là đang cháy. (Cụm từ) sampajjalitaṃ có nghĩa là đang bốc cháy khắp nơi, tung ra những tia lửa. (Cụm từ) sajotibhūtaṃ có nghĩa là trở thành một khối ánh sáng đồng nhất do các ngọn lửa bốc lên từ khắp nơi. (Câu) taṃ kiṃ maññatha (các ngươi nghĩ thế nào về điều ấy) là câu hỏi nhằm mục đích nhận được sự đồng thuận, (có nghĩa là) các ngươi nghĩ thế nào về ý nghĩa đang được ta nói đến đây. Ở đây, vì sao bậc Đạo Sư đã đưa ra việc ôm khối lửa và việc ôm người thiếu nữ, để làm rõ ý nghĩa ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘ārocayāmi’ (Ta tuyên bố).

Dussīlassāti nissīlassa sīlavirahitassa. Pāpadhammassāti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvassa. Asucisaṅkassarasamācārassāti aparisuddhatāya asuci hutvā saṅkāya saritabbasamācārassa. Dussīlo hi kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ asukena kataṃ bhavissatī’’ti paresaṃ āsaṅkā hoti. Kenacideva karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāro. Paṭicchannakammantassāti lajjitabbatāya paṭicchādetabbakammantassa. Assamaṇassāti na samaṇassa. Salākaggahaṇādīsu ‘‘ahampi samaṇo’’ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiññassa. Aseṭṭhacāritāya abrahmacārissa. Uposathādīsu ‘‘ahampi brahmacārī’’ti micchāpaṭiññāya brahmacāripaṭiññassa. Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūtikassa. Chadvārehi rāgādikilesānussavanena tintattā avassutassa. Sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujātassa.

(Cụm từ) dussīlassa có nghĩa là của người không có giới, của người thiếu giới hạnh. (Cụm từ) pāpadhammassa có nghĩa là của người có bản chất thấp hèn, có khuynh hướng xấu xa chính vì sự ác giới. (Cụm từ) asucisaṅkassarasamācārassa có nghĩa là của người có hành vi đáng bị nghi ngờ, vì không trong sạch nên trở thành ô uế. Thật vậy, người ác giới khi thấy một điều gì không thích hợp liền bị người khác nghi ngờ rằng: ‘Việc này hẳn là do người kia làm’. Khi thấy các vị tỳ khưu đang bàn bạc về một công việc nào đó, (người ấy) có hành vi đáng bị chính mình nghi ngờ rằng: ‘Không biết họ có biết việc mình đã làm mà bàn tán không?’. (Cụm từ) paṭicchannakammantassa có nghĩa là của người có hành động cần phải che giấu vì đáng xấu hổ. (Cụm từ) assamaṇassa có nghĩa là không phải sa-môn, của người tự nhận là sa-môn một cách sai lầm rằng ‘ta cũng là sa-môn’ trong các dịp nhận thẻ phiếu, v.v... Của người không sống phạm hạnh do có hạnh kiểm không cao thượng, của người tự nhận là người sống phạm hạnh một cách sai lầm rằng ‘ta cũng là người sống phạm hạnh’ trong các dịp lễ Bố-tát, v.v... (Cụm từ) antopūtikassa (của người thối nát bên trong) là do đã đi vào bên trong sự hư hỏng của giới hạnh bằng nghiệp bất tịnh. (Cụm từ) avassutassa (của người bị lậu hoặc) là do bị ướt đẫm bởi sự rỉ chảy của các phiền não như tham dục, v.v... qua sáu cửa. (Cụm từ) kasambujātassa (của người trở thành rác rưởi) là do đã trở thành rác rưởi bởi tham dục, v.v... đã phát sinh, và do đáng bị những người có giới hạnh vứt bỏ.

Vālarajjuyāti vālehi katarajjuyā. Sā hi kharatarā hoti. Ghaṃseyyāti mathanavasena ghaṃseyya. Teladhotāyāti telena nisitāya. Paccorasminti patiurasmiṃ, abhimukhe uramajjheti adhippāyo. Ayosaṅkunāti saṇḍāsena. Pheṇuddehakanti pheṇaṃ uddehetvā uddehetvā, anekavāraṃ pheṇaṃ uṭṭhāpetvāti attho. Evamettha saṅkhepato pāḷivaṇṇanā veditabbā. Navamaṃ uttānameva.

(Cụm từ) vālarajjuyā có nghĩa là bằng sợi dây làm bằng lông đuôi ngựa. Thật vậy, sợi dây ấy thì thô ráp hơn. (Cụm từ) ghaṃseyya có nghĩa là nên chà xát theo cách khuấy đảo. (Cụm từ) teladhotāya có nghĩa là được mài sắc bằng dầu. (Cụm từ) paccorasmiṃ có nghĩa là patiurasmiṃ (trên ngực), ý muốn nói là ở giữa ngực, đối diện. (Cụm từ) ayosaṅkunā có nghĩa là bằng cái kẹp sắt. (Cụm từ) pheṇuddehakaṃ có nghĩa là làm cho sủi bọt lên, làm cho sủi bọt lên, nghĩa là làm cho bọt nổi lên nhiều lần. Như vậy, ở đây nên hiểu phần chú giải Pāli một cách tóm tắt. Câu thứ chín thì ý nghĩa rõ ràng.

Aggikkhandhopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần chú giải kinh Ví Dụ Khối Lửa, v.v...

10. Arakasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Araka

74. Dasame parittanti ittaraṃ. Tenāha ‘‘appaṃ thoka’’nti. Pabandhānupacchedassa paccayabhāvo idha jīvitassa raso kiccanti adhippetanti āha [Pg.197] ‘‘sarasaparittatāyapī’’ti. Tadadhīnavuttitāyapi hi ‘‘yo, bhikkhave, ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo’’ti vacanato parittaṃ khaṇaparittatāyapi. Paramatthato hi atiparitto sattānaṃ jīvitakkhaṇo ekacittakkhaṇappavattimattoyeva. Yathā nāma rathacakkaṃ pavattamānampi ekeneva nemippadesena pavattati, tiṭṭhamānampi ekeneva tiṭṭhati, evamevaṃ ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitaṃ tasmiṃ citte niruddhamatte satto niruddhoti vuccati. Yathāha ‘‘atīte cittakkhaṇe jīvittha na jīvati na jīvissati. Anāgate cittakkhaṇe na jīvittha na jīvati jīvissati. Paccuppanne cittakkhaṇe na jīvittha jīvati na jīvissati.

74. Trong câu thứ mười, (từ) parittaṃ có nghĩa là ít ỏi. Do đó, ngài nói ‘appaṃ thokaṃ’ (ít ỏi, một chút). Ở đây, việc là điều kiện cho sự không gián đoạn của chuỗi (sinh mạng) được gọi là bản chất của sự sống, với ý nghĩa này, ngài nói ‘sarasaparittatāyapi’ (cũng do bản chất ít ỏi). Thật vậy, cũng do sự tồn tại phụ thuộc vào điều đó, (sự sống) là ít ỏi, và cũng do sự ít ỏi về khoảnh khắc, theo như câu nói: ‘Này các Tỳ khưu, người nào sống lâu, người ấy (sống) một trăm năm, hoặc ít hơn, hoặc nhiều hơn một chút’. Thật vậy, theo nghĩa tối hậu, khoảnh khắc sống của chúng sinh là vô cùng ít ỏi, chỉ bằng sự diễn tiến của một khoảnh khắc tâm. Ví như bánh xe ngựa, khi lăn cũng chỉ lăn trên một điểm của vành xe, khi đứng yên cũng chỉ đứng trên một điểm. Cũng vậy, mạng sống của chúng sinh chỉ kéo dài một khoảnh khắc tâm, và khi tâm ấy diệt, chúng sinh được gọi là đã diệt. Như có lời nói rằng: ‘Trong khoảnh khắc tâm quá khứ, (chúng sinh) đã sống, không đang sống, sẽ không sống. Trong khoảnh khắc tâm vị lai, (chúng sinh) đã không sống, không đang sống, sẽ sống. Trong khoảnh khắc tâm hiện tại, (chúng sinh) đã không sống, đang sống, sẽ không sống.’

‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā;

Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo.

‘Mạng sống và thân thể, cùng với khổ và lạc thuần túy; đều tương ưng với một tâm, khoảnh khắc trôi qua nhanh chóng.

‘‘Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha;

Sabbepi sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā.

‘Các uẩn nào đã diệt, của người đang chết hay đang sống ở đây; tất cả chúng đều như nhau, đã qua đi không còn nối lại.

‘‘Anibbattena na jāto, paccuppannena jīvati;

Cittabhaṅgā mato loko, paññatti paramatthiyā’’ti. (mahāni. 10);

‘(Chúng sinh) không sinh ra bởi cái chưa sinh, sống bằng cái hiện tại; thế gian chết khi tâm hoại, đó là chế định theo nghĩa tối hậu.’ (Mahāni. 10);

Lahusanti lahukaṃ. Tenāha ‘‘lahuṃ uppajjitvā nirujjhanato lahusa’’nti. Parittaṃ lahusanti ubhayaṃ panetaṃ appakassa vevacanaṃ. Yañhi appakaṃ, taṃ parittañceva lahukañca hoti. Idha pana āyuno adhippetattā rassanti vuttaṃ hoti. Mantāyanti karaṇatthe etaṃ bhummavacananti āha ‘‘mantāya boddhabbaṃ, paññāya jānitabbanti attho’’ti. Mantāyanti vā manteyyanti vuttaṃ hoti, mantetabbaṃ mantāya upaparikkhitabbanti attho. Paññāya jānitabbanti jānitabbaṃ jīvitassa parittabhāvo bahudukkhādibhāvo. Jānitvā ca pana sabbapalibodhe chinditvā kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ. Yasmā itthi jātassa amaraṇaṃ, appaṃ vā bhiyyo vassasatato upari appaṃ aññaṃ vassasataṃ appatvā vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā cattālīsaṃ vā paṇṇāsaṃ vā saṭṭhi vā vassāni jīvati, evaṃdīghāyuko pana atidullabho. ‘‘Asuko hi evaṃ ciraṃ jīvatī’’ti tattha tattha gantvā daṭṭhabbo hoti. Tattha visākhā upāsikā vīsasataṃ jīvati, tathā pokkharasātibrāhmaṇo, brahmāyubrāhmaṇo, bāvariyabrāhmaṇo, ānandatthero, mahākassapattheroti[Pg.198]. Anuruddhatthero pana vassasatañceva paṇṇāsañca vassāni. Bākulatthero vassasatañceva saṭṭhi ca vassāni, ayaṃ sabbadīghāyuko, sopi dve vassasatāni na jīvi.

(Từ) lahusaṃ có nghĩa là nhanh chóng. Do đó, ngài nói ‘lahusaṃ (nhanh chóng) là do sinh lên và diệt đi nhanh chóng’. Cả hai từ parittaṃ (ít ỏi) và lahusaṃ (nhanh chóng) này đều là đồng nghĩa của từ appaka (ít). Thật vậy, cái gì ít thì nó vừa ít ỏi vừa nhanh chóng. Tuy nhiên, ở đây, vì ý nói đến tuổi thọ, nên được gọi là rassaṃ (ngắn ngủi). (Từ) mantāya là biến cách thứ bảy (sở thuộc cách) mang ý nghĩa công cụ cách, do đó ngài nói ‘có nghĩa là nên được hiểu bằng trí tuệ, nên được biết bằng trí tuệ’. Hoặc (từ) mantāya được nói là manteyya, có nghĩa là nên được suy xét, nên được quán sát bằng trí tuệ. Nên được biết bằng trí tuệ, tức là nên biết rằng mạng sống là ít ỏi, có nhiều khổ đau, v.v... Và sau khi đã biết, nên cắt đứt mọi chướng ngại, làm điều thiện, thực hành phạm hạnh. Bởi vì đối với người nữ đã sinh ra, không có sự bất tử, (sống) ít hơn hoặc nhiều hơn một trăm năm, (hoặc) sống thêm hai mươi, ba mươi, bốn mươi, năm mươi, hay sáu mươi năm mà không đạt đến một trăm năm nữa. Tuy nhiên, người sống lâu như vậy thì rất hiếm có. Người như vậy phải đi đến nơi này nơi kia để được thấy, (với lời đồn rằng) ‘người kia sống lâu như vậy’. Trong số đó, nữ cư sĩ Visākhā sống một trăm hai mươi năm, cũng vậy là bà-la-môn Pokkharasāti, bà-la-môn Brahmāyu, bà-la-môn Bāvariya, trưởng lão Ānanda, và trưởng lão Mahākassapa. Còn trưởng lão Anuruddha thì (sống) một trăm năm mươi năm. Trưởng lão Bākula thì (sống) một trăm sáu mươi năm, vị này là người sống lâu nhất, nhưng ngài cũng không sống được hai trăm năm.

Arakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần chú giải kinh Araka.

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần chú giải Phẩm Lớn.

8. Vinayavaggo

8. Phẩm Trì Luật

1-8. Paṭhamavinayadharasuttādivaṇṇanā

1-8. Chú giải kinh Trì Luật thứ nhất, v.v...

75-82. Aṭṭhamassa paṭhamaṃ dutiyañca uttānatthameva. Tatiye vinayalakkhaṇe patiṭṭhito lajjibhāvena vinayalakkhaṇe ṭhito hoti. Alajjī (pārā. aṭṭha. 1.45) hi bahussutopi samāno lābhagarukatāya tantiṃ visaṃvādetvā uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ dīpetvā sāsane mahantaṃ upaddavaṃ karoti, saṅghabhedampi saṅgharājimpi uppādeti. Lajjī pana kukkuccako sikkhākāmo jīvitahetupi tantiṃ avisaṃvādetvā dhammameva vinayameva ca dīpeti, satthusāsanaṃ garuṃ katvā ṭhapeti. Evaṃ yo lajjī, so vinayaṃ ajahanto avokkamantova lajjibhāvena vinayalakkhaṇe ṭhito hoti patiṭṭhito.

75-82. Kinh thứ nhất và thứ nhì của phẩm thứ tám có ý nghĩa rõ ràng. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) ‘an trú trong đặc tính của luật’ có nghĩa là vị ấy đứng vững trong đặc tính của luật do bởi có sự tàm quý. Thật vậy, người không có tàm quý, dầu là bậc đa văn, do vì xem trọng lợi lộc nên đã xuyên tạc Thánh điển, đã trình bày phi pháp, phi luật là giáo huấn của bậc Đạo Sư, và đã gây ra tai họa lớn lao ở trong giáo pháp; vị ấy cũng làm phát sanh sự chia rẽ hội chúng và sự phân ly hội chúng. Trái lại, người có tàm quý, có lòng hối cãi, mong muốn học hỏi, dầu là vì mạng sống cũng không xuyên tạc Thánh điển, và chỉ trình bày Chánh pháp và Chánh luật, đã đặt giáo huấn của bậc Đạo Sư vào vị trí tôn trọng. Như vậy, người nào có tàm quý, vị ấy không từ bỏ, không vi phạm giới luật, do bởi có sự tàm quý nên đứng vững, được an trú trong đặc tính của luật.

Asaṃhīroti ettha saṃhīro nāma yo pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāyaṃ vā heṭṭhā vā uparito vā padapaṭipāṭiyā vā pucchiyamāno vitthunati vipphandati, saṇṭhātuṃ na sakkoti, yaṃ yaṃ parena vuccati, taṃ taṃ anujānāti, sakavādaṃ chaḍḍetvā paravādaṃ gaṇhāti. Yo pana pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāyaṃ vā heṭṭhupariyavasena vā padapaṭipāṭiyā vā pucchiyamāno na vitthunati na vipphandati, ekekalomaṃ saṇḍāsena gaṇhanto viya ‘‘evaṃ mayaṃ vadāma, evaṃ no ācariyā vadantī’’ti vissajjeti. Yamhi pāḷi ca pāḷivinicchayo ca suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasā viya parikkhayaṃ pariyādānaṃ agacchanto tiṭṭhati, ayaṃ vuccati asaṃhīro. Yasmā pana evarūpo yaṃ yaṃ parena vuccati, taṃ taṃ nānujānāti, attanā suvinicchinitaṃ katvā gahitaṃ aviparītamatthaṃ na [Pg.199] vissajjeti, tasmā vuttaṃ ‘‘na sakkoti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetu’’nti. Catutthādīni suviññeyyāni.

Ở đây, trong câu ‘asaṃhīroti (không lay chuyển),’ người được gọi là ‘saṃhīro (lay chuyển)’ là người nào khi được hỏi về Pāli tạng hoặc về Chú giải, hoặc từ dưới lên hoặc từ trên xuống, hoặc về thứ tự của các từ, thì bị bối rối, bị dao động, không thể đứng vững, điều gì được người khác nói đến, vị ấy đều chấp thuận điều ấy, từ bỏ quan điểm của mình và chấp nhận quan điểm của người khác. Trái lại, người nào khi được hỏi về Pāli tạng hoặc về Chú giải, hoặc theo cách từ dưới lên trên, hoặc về thứ tự của các từ, thì không bị bối rối, không bị dao động, và đã giải đáp giống như người đang dùng cái nhíp để nhổ từng sợi lông rằng: ‘Chúng tôi nói như vầy, các vị thầy của chúng tôi nói như vầy.’ Vị nào mà Pāli tạng và sự quyết đoán về Pāli tạng được tồn tại không bị hao mòn, không bị cạn kiệt, giống như mỡ sư tử được đựng trong vật chứa bằng vàng, vị này được gọi là ‘asaṃhīro (không lay chuyển).’ Hơn nữa, vì rằng người như vậy, điều gì được người khác nói đến, vị ấy không chấp thuận điều ấy, không từ bỏ ý nghĩa không sai lạc đã được chính mình thẩm xét kỹ lưỡng và đã nắm giữ, do đó có lời dạy rằng: ‘Không thể làm cho từ bỏ sự chấp thủ đã được nắm giữ.’ Các kinh thứ tư, v.v... là dễ hiểu.

Paṭhamavinayadharasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt lời chú giải kinh Trì Luật thứ nhất, v.v...

9. Satthusāsanasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Giáo Huấn Của Bậc Đạo Sư

83. Navame vivekaṭṭhoti vivitto. Tenāha ‘‘dūrībhūto’’ti. Satiavippavāse ṭhitoti kammaṭṭhāne satiṃ avijahitvā ṭhito. Pesitattoti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya nibbānaṃ pesitacitto tanninno tappoṇo tappabbhāro.

83. Trong kinh thứ chín, (cụm từ) ‘vivekaṭṭho (đứng trong sự độc cư)’ có nghĩa là ‘vivitto (vị đã độc cư).’ Do đó, ngài đã nói là ‘dūrībhūto (vị đã rời xa).’ (Cụm từ) ‘satiavippavāse ṭhito (đứng trong sự không vắng mặt của niệm)’ có nghĩa là vị ấy đứng vững, không từ bỏ niệm ở đề mục thiền định. (Cụm từ) ‘pesitatto (người có tự thân được gởi đi)’ có nghĩa là người có tâm được gởi đi đến Niết-bàn do bởi không luyến tiếc ở thân và mạng sống, có tâm hướng về điều ấy, có tâm xuôi theo điều ấy, có tâm nghiêng về điều ấy.

Satthusāsanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt lời chú giải kinh Giáo Huấn Của Bậc Đạo Sư.

10. Adhikaraṇasamathasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Dàn Xếp Các Vụ Tranh Tụng

84. Dasame adhikarīyanti etthāti adhikaraṇāni. Ke adhikarīyanti? Samathā. Kathaṃ adhikarīyanti? Samanavasena. Tasmā te tesaṃ samanavasena pavattantīti āha ‘‘adhikaraṇāni samentī’’tiādi. Uppannānaṃ uppanānanti uṭṭhitānaṃ uṭṭhitānaṃ. Samathatthanti samanatthaṃ. Dīghanikāye saṅgītisuttavaṇṇanāyampi (dī. ni. aṭṭha. 3.331) vitthāratoyevāti etthāyaṃ vitthāranayo – adhikaraṇesu tāva dhammoti vā adhammoti vā aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo, idaṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma. Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ yo anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṃ anuvādādhikaraṇaṃ nāma. Mātikāyaṃ āgatā pañca, vibhaṅge dveti sattapi āpattikkhandhā, idaṃ āpattādhikaraṇaṃ nāma. Yaṃ saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ, idaṃ kiccādhikaraṇaṃ nāma.

84. Trong kinh thứ mười, (các sự việc) được giải quyết ở trong đó, vì thế được gọi là ‘adhikaraṇāni (các vụ tranh tụng).’ Những gì được giải quyết? Các sự dàn xếp. Được giải quyết như thế nào? Theo cách dàn xếp. Do đó, các sự việc ấy được tiến hành theo cách dàn xếp của chúng, vì vậy ngài đã nói là ‘adhikaraṇāni samenti (dàn xếp các vụ tranh tụng),’ v.v... (Cụm từ) ‘uppannānaṃ uppanānaṃ (của các việc đã được sanh khởi)’ có nghĩa là ‘uṭṭhitānaṃ uṭṭhitānaṃ (của các việc đã được phát sanh).’ (Cụm từ) ‘samathatthaṃ (vì mục đích dàn xếp)’ có nghĩa là ‘samanatthaṃ (vì mục đích dàn xếp).’ Ở trong Chú giải kinh Phúng Tụng thuộc Trường Bộ Kinh cũng đã được giải thích chi tiết, ở đây, phương pháp giải thích chi tiết là vầy: – Trước tiên, trong các vụ tranh tụng, sự tranh cãi của các vị tỳ khưu đang tranh luận về mười tám vấn đề là chánh pháp hay phi pháp, đây được gọi là ‘vivādādhikaraṇaṃ (tranh tụng do tranh cãi).’ Sự tố cáo, tức là sự khiển trách và sự buộc tội của các vị đang tố cáo về sự hư hỏng giới hạnh, hoặc về sự hư hỏng hạnh kiểm, tri kiến, hoặc mạng sống, đây được gọi là ‘anuvādādhikaraṇaṃ (tranh tụng do tố cáo).’ Năm nhóm tội được đề cập trong Mātikā, hai nhóm ở trong Phân Tích, tức là bảy nhóm tội, đây được gọi là ‘āpattādhikaraṇaṃ (tranh tụng do phạm tội).’ Việc thực hiện bốn loại phận sự của hội chúng như là apalokana, v.v..., đây được gọi là ‘kiccādhikaraṇaṃ (tranh tụng do phận sự).’

Tattha vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ tasmiṃyeva [Pg.200] vā, aññatra vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā, yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ, tattha saṅghena vā, saṅghe vūpasametuṃ asakkonte tattheva ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati. Evaṃ sammamāne ca panetasmiṃ yā saṅghasammukhato dhammasammukhato vinayasammukhatā puggalasammukhatā, ayaṃ sammukhāvinayo nāma. Tattha ca kārakasaṅghassa saṅghasāmaggivasena sammukhibhāvo saṅghasammukhatā. Sametabbassa vatthuno bhūtattā dhammasammukhatā. Yathā taṃ sametabbaṃ, tathevassa samanaṃ vinayasammukhatā. Yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṃ ubhinnaṃ atthapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Ubbāhikāya vūpasame panettha saṅghasammukhatā parihāyati. Evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati.

Trong các vụ ấy, tranh tụng do tranh cãi được dàn xếp bằng hai cách dàn xếp là ‘sammukhāvinaya (dàn xếp tại phiên họp)’ và ‘yebhuyyasikā (dàn xếp theo đa số).’ Khi được dàn xếp chỉ bằng ‘sammukhāvinaya,’ vụ việc đã được sanh khởi ở trú xứ nào thì được quyết đoán ngay tại trú xứ ấy, hoặc ở khoảng giữa đường của các vị đang đi đến nơi khác để dàn xếp, hoặc đã đi đến nơi nào và đã được giao phó cho hội chúng, thì được quyết đoán ở nơi ấy bởi hội chúng, hoặc khi không thể dàn xếp ở trong hội chúng thì được quyết đoán ngay tại nơi ấy bởi các cá nhân đã được đồng thuận theo cách ủy nhiệm. Hơn nữa, khi vụ việc này được dàn xếp như vậy, sự hiện diện của hội chúng, sự hiện diện của pháp, sự hiện diện của luật, sự hiện diện của cá nhân, đây được gọi là ‘sammukhāvinaya.’ Và ở đây, sự hiện diện của hội chúng hành sự theo cách hòa hợp của hội chúng là ‘saṅghasammukhatā (sự hiện diện của hội chúng).’ Sự việc cần được dàn xếp có thật là ‘dhammasammukhatā (sự hiện diện của pháp).’ Sự việc ấy cần được dàn xếp như thế nào, việc dàn xếp của nó đúng như thế ấy là ‘vinayasammukhatā (sự hiện diện của luật).’ Người tranh cãi và người bị tranh cãi, sự hiện diện của hai người này là nguyên cáo và bị cáo là ‘puggalasammukhatā (sự hiện diện của cá nhân).’ Trong sự dàn xếp theo cách ủy nhiệm ở đây, ‘saṅghasammukhatā (sự hiện diện của hội chúng)’ bị thiếu sót. Trước tiên, vụ việc được dàn xếp như vậy chỉ bằng ‘sammukhāvinaya.’

Sace panevampi na sammati, atha naṃ ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘na mayaṃ sakkoma vūpasametu’’nti saṅghasseva niyyātenti. Tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhāpakaṃ sammannati, tena guḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhakesu aññataravasena salākaṃ gāhāpetvā sannipatitāya parisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti. Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva. Yaṃ pana yebhuyyasikākammassa karaṇaṃ, ayaṃ yebhuyyasikā nāma. Evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati.

Nhưng nếu vụ việc không được dàn xếp ngay cả bằng cách này, khi ấy các vị tỳ khưu đã được đồng thuận theo cách ủy nhiệm đã giao phó lại cho chính hội chúng rằng: ‘Chúng tôi không thể dàn xếp.’ Do đó, hội chúng đã chỉ định vị tỳ khưu hội đủ năm chi phần làm người nhận thẻ biểu quyết. Thông qua vị ấy, sau khi đã cho nhận thẻ biểu quyết theo một trong ba cách nhận thẻ là kín đáo, công khai, và thì thầm vào tai, vụ tranh tụng được lắng dịu theo như các vị nói đúng pháp nói, do bởi sự đông đủ hơn của các vị nói đúng pháp trong hội chúng đã được nhóm họp, và được lắng dịu bằng ‘sammukhāvinaya’ và bằng ‘yebhuyyasikā.’ Ở đây, ‘sammukhāvinaya’ là theo phương pháp đã được nói. Hơn nữa, việc thực hiện phận sự theo đa số, đây được gọi là ‘yebhuyyasikā.’ Như vậy, tranh tụng do tranh cãi được dàn xếp bằng hai cách dàn xếp.

Anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṃ vacanaṃ sutvā sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi ayaṃ nāmettha āpattīti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati. Tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva.

Tránh tụng pháp được dàn xếp bởi bốn cách dập tắt: Sammukhāvinaya (hiện diện luật), Sativinaya (minh bạch luật), Amūḷhavinaya (bất si luật), và Tassapāpiyasikā (xử phạt kẻ ác). Khi được dàn xếp chỉ bằng Sammukhāvinaya, sau khi lắng nghe lời của người tố cáo và người bị tố cáo, nếu không có tội nào, thì cho cả hai xin lỗi nhau; nếu có tội, thì được dàn xếp bằng cách quyết định rằng: “Đây là tội này.” Ở đây, đặc điểm của Sammukhāvinaya đã được trình bày theo cách đã nói.

Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati. Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena kate assāmaṇake ajjhācāre ‘‘saratāyasmā evarūpiṃ āpatti’’nti bhikkhūhi codiyamāno ‘‘ummattakena [Pg.201] me, āvuso, etaṃ kataṃ, nāhaṃ taṃ sarāmī’’ti bhaṇantopi bhikkhūhi codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti. Tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati. Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenaññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa ‘‘sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati. Sace chinnamūlo, ayamevassa nāsanā bhavissatī’’ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṃ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassapāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hotīti. Evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati.

Lại nữa, khi vị tỳ khưu đã tận diệt các lậu hoặc, bị vu khống về một sự hư hỏng giới hạnh không có căn cứ, đang thỉnh cầu Sativinaya, Tăng chúng ban cho Sativinaya bằng một yết ma bạch tứ. Khi ấy, (tránh tụng pháp) được dập tắt bởi Sammukhāvinaya và Sativinaya. Và khi Sativinaya đã được ban, sự tố cáo của bất cứ ai đối với cá nhân ấy không còn phát sinh nữa. Khi vị tỳ khưu bị điên, do điên loạn đã phạm một sự vi phạm không phải là sa-môn hạnh, bị các tỳ khưu chất vấn rằng: “Thưa ngài, ngài có nhớ tội như thế này không?” Dù nói rằng: “Thưa chư hiền, việc ấy tôi đã làm trong lúc bị điên, tôi không nhớ điều đó,” nhưng vẫn bị các tỳ khưu chất vấn, vị ấy lại thỉnh cầu Amūḷhavinaya để không bị chất vấn nữa, và Tăng chúng ban cho vị ấy Amūḷhavinaya bằng một yết ma bạch tứ. Khi ấy, (tránh tụng pháp) được dập tắt bởi Sammukhāvinaya và Amūḷhavinaya. Và khi Amūḷhavinaya đã được ban, sự tố cáo của bất cứ ai đối với cá nhân ấy vì nguyên nhân đó không còn phát sinh nữa. Lại nữa, khi một người có hành vi xấu xa, bị tố cáo về tội pārājika hoặc tương tự pārājika, đã trả lời quanh co, Tăng chúng nghĩ rằng: “Nếu người này không bị cắt đứt gốc rễ, sau khi hành xử đúng đắn sẽ được phục hồi. Nếu đã bị cắt đứt gốc rễ, đây chính là sự hủy hoại của người ấy,” và thực hiện Tassapāpiyasikā bằng một yết ma bạch tứ. Khi ấy, (tránh tụng pháp) được dập tắt bởi Sammukhāvinaya và Tassapāpiyasikā. Như vậy, tránh tụng pháp được dàn xếp bởi bốn cách dập tắt.

Āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca. Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi. Yadā pana ekassa vā bhikkhuno santike saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati. Tattha sammukhāvinaye tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhato. Sesaṃ vuttanayameva.

Tội pháp được dàn xếp bởi ba cách dập tắt: Sammukhāvinaya (hiện diện luật), Paṭiññātakaraṇa (thừa nhận luật), và Tiṇavatthāraka (trải cỏ luật). Việc dập tắt của nó không chỉ bằng Sammukhāvinaya. Lại nữa, khi một vị tỳ khưu sám hối một tội nhẹ trước một vị tỳ khưu hoặc giữa Tăng chúng hay một nhóm, khi ấy tội pháp được dập tắt bởi Sammukhāvinaya và Paṭiññātakaraṇa. Ở đây, trong Sammukhāvinaya, sự hiện diện của người sám hối và người nhận sám hối là sự hiện diện của cá nhân. Phần còn lại đã được trình bày theo cách đã nói.

Puggalassa ca gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhato parihāyati. Yaṃ panettha ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno’’ti ca ‘‘passasī’’ti ca ‘‘āma, passāmī’’ti ca paṭiññātāya ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti karaṇaṃ, taṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Saṅghādisese parivāsādiyācanā paṭiññā, parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma.

Vào lúc sám hối với một cá nhân hay một nhóm, thì thiếu sự hiện diện của Tăng chúng. Ở đây, việc thực hiện bằng cách nói: “Trong tương lai, ngài nên thu thúc,” dựa trên sự thừa nhận: “Bạch ngài, con đã phạm tội tên là như vậy,” và “Ngài có thấy không?” và “Vâng, con thấy,” được gọi là Paṭiññātakaraṇa. Trong trường hợp tội Saṅghādisesa, việc thỉnh cầu biệt trú v.v... là sự thừa nhận; việc ban cho biệt trú v.v... được gọi là Paṭiññātakaraṇa.

Dvepakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācāraṃ caritvā puna lajjidhamme uppanne ‘‘sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ kāressāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷattāya vāḷattāya saṃvatteyyā’’ti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā bhikkhū tiṇavatthārakakammaṃ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati. Tatra hi yattakā hatthapāsūpagatā ‘‘na metaṃ khamatī’’ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā ‘‘dukkaṭaṃ kammaṃ puna kātabbaṃ kamma’’nti [Pg.202] na ukkoṭenti, niddampi okkantā honti, sabbesaṃ ṭhapetvā thullavajjañca gihipaṭisaṃyuttañca sabbāpattiyo vuṭṭhahanti. Evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati.

Lại nữa, các vị tỳ khưu gây gổ, chia thành hai phe, sau khi đã phạm nhiều sự vi phạm không phải là sa-môn hạnh, khi tâm tàm quý lại phát sinh, thấy được lỗi lầm trong việc bắt nhau trị tội, nghĩ rằng: “Nếu chúng ta bắt nhau trị những tội này, có thể sự tranh tụng ấy sẽ dẫn đến sự cứng rắn, sự hung bạo,” khi các vị tỳ khưu thực hiện yết ma trải cỏ, khi ấy tội pháp được dàn xếp bởi Sammukhāvinaya và Tiṇavatthāraka. Bởi vì ở đó, tất cả những ai có mặt trong tầm tay, không thực hiện việc bày tỏ quan điểm rằng: “Điều này không hợp với tôi,” không phản đối rằng: “Yết ma sai, yết ma phải làm lại,” và cả những người đang ngủ, tất cả các tội của tất cả mọi người đều được xá bỏ, ngoại trừ tội trọng và tội liên quan đến người thế tục. Như vậy, tội pháp được dàn xếp bởi ba cách dập tắt.

Kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva. Iti imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti. Tena vuttaṃ – ‘‘uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārako’’ti. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

Việc Tăng sự pháp được dàn xếp bởi một cách dập tắt duy nhất là Sammukhāvinaya. Như vậy, bốn loại tranh tụng này được dàn xếp bởi bảy cách dập tắt này một cách tương ứng. Do đó, đã được nói rằng: “Để dập tắt, để làm lắng dịu các sự tranh tụng đã phát sinh, cần phải áp dụng Sammukhāvinaya… cho đến… Tiṇavatthāraka.” Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng.

Adhikaraṇasamathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Kinh Dập Tắt Tranh Tụng đã hoàn tất.

Vinayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Phẩm Luật đã hoàn tất.

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

Như vậy, trong bộ Manorathapūraṇī, Chú giải Tăng Chi Bộ Kinh,

Sattakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

phần giải thích các ý nghĩa chưa rõ trong Chú giải Phẩm Bảy Pháp đã hoàn tất.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
1 . Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. Con xin đảnh lễ đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác. Aṅguttaranikāye Kinh Tăng Chi Bộ Pañcakanipāta-ṭīkā Phụ Chú Giải Kinh Tăng Chi - Phẩm Năm Pháp 1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ 1. Năm Mươi Kinh Đầu 1. Sekhabalavaggo 1. Phẩm Về Sức Mạnh Của Bậc Hữu Học 1. Saṃkhittasuttavaṇṇanā 1. Giải Thích Kinh Tóm Tắt 1. Pañcakanipātassa [Pg.1] paṭhame kāmaṃ sampayuttadhammesu thirabhāvopi balaṭṭho eva, paṭipakkhehi pana akampanīyattaṃ sātisayaṃ balaṭṭhoti vuttaṃ – ‘‘assaddhiye na kampatī’’ti. 1. Trong phẩm đầu tiên của chương Năm Pháp, quả thật, trạng thái vững chắc trong các pháp tương ưng cũng chính là ý nghĩa của sức mạnh; tuy nhiên, việc không bị lay chuyển bởi các pháp đối nghịch được gọi là ý nghĩa của sức mạnh một cách vượt trội, như đã nói: ‘Không bị lay chuyển bởi sự vô tín’. Saṃkhittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích Kinh Tóm Tắt đã chấm dứt. 2-6. Vitthatasuttādivaṇṇanā 2-6. Giải Thích Kinh Chi Tiết, v.v... 2-6. Dutiye hirīyatīti lajjati virajjati. Yasmā hirī pāpajigucchanalakkhaṇā, tasmā ‘‘jigucchatīti attho’’ti vuttaṃ. Ottappatīti utrasati. Pāputrāsalakkhaṇañhi ottappaṃ. 2-6. Trong kinh thứ hai, ‘hirīyati’ có nghĩa là hổ thẹn, ghê tởm. Bởi vì ‘hirī’ (tàm) có đặc tính là ghê tởm điều ác, do đó được nói rằng: ‘có nghĩa là ghê tởm’. ‘Ottappati’ có nghĩa là sợ hãi. Vì quả thật, ‘ottappa’ (quý) có đặc tính là sợ hãi điều ác. Paggahitavīriyoti [Pg.2] saṅkocaṃ anāpannavīriyo. Tenāha ‘‘anosakkitamānaso’’ti. Pahānatthāyāti samucchinnatthāya. Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadā nāma samadhigamo evāti āha ‘‘paṭilābhatthāyā’’ti. ‘Paggahitavīriyo’ (tinh tấn được khởi lên) có nghĩa là sự tinh tấn không bị co rút. Do đó, ngài nói: ‘với tâm không thối chuyển’. ‘Pahānatthāya’ (với mục đích đoạn trừ) có nghĩa là với mục đích cắt đứt. Sự thành tựu các thiện pháp chính là sự chứng đắc, do đó ngài nói: ‘paṭilābhatthāyā’ (với mục đích thành tựu). Gatiatthā dhātusaddā buddhiatthā hontīti āha ‘‘udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāyā’’ti. Missakanayenāyaṃ desanā gatāti āha ‘‘vikkhambhanavasena ca samucchedavasena cā’’ti. Tenāha ‘‘vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya cā’’ti. Vipassanāpaññāya vikkhambhanakiriyato sā ca kho padesikāti nippadesikaṃ katvā dassetuṃ ‘‘maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato’’ti vuttaṃ. Dukkhakkhayagāminibhāvepi eseva nayo. Sammāti yāthāvato. Akuppadhammatāya hi maggapaññāya khepitaṃ khepitameva, nāssa puna khepanakiccaṃ atthīti upāyena ñāyena sā pavattatīti āha ‘‘hetunā nayenā’’ti. Tatiyādīsu natthi vattabbaṃ. Các từ gốc có nghĩa là ‘đi đến’ cũng có nghĩa là ‘trí tuệ’, do đó ngài nói: ‘có khả năng thâm nhập vào sự sinh và diệt’. Bài pháp này được trình bày theo phương pháp hỗn hợp, do đó ngài nói: ‘bằng cách đè nén và bằng cách cắt đứt’. Vì vậy, ngài nói: ‘bằng tuệ quán và bằng đạo tuệ’. Bởi vì tuệ quán thực hiện hành động đè nén, và điều đó chỉ là một phần, để chỉ ra rằng nó được thực hiện một cách trọn vẹn, nên đã nói: ‘vì nó dẫn đến sự thành tựu đạo tuệ’. Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp dẫn đến sự đoạn diệt khổ đau. ‘Sammā’ (chánh) có nghĩa là như thật. Bởi vì những gì đã được đoạn trừ bởi đạo tuệ, vốn có bản chất không lay chuyển, thì đã được đoạn trừ hoàn toàn, không còn phận sự đoạn trừ nào nữa, nên nó diễn tiến bằng phương tiện, bằng phương pháp; do đó ngài nói: ‘bằng nguyên nhân, bằng phương pháp’. Trong các kinh thứ ba trở đi, không có gì cần phải nói. Vitthatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích Kinh Chi Tiết, v.v... đã chấm dứt. 7. Kāmasuttavaṇṇanā 7. Giải Thích Kinh Về Dục 7. Sattame asanti lūnanti tenāti asitaṃ, dāttaṃ. Vividhā ābhañjanti bhāraṃ olambenti tenāti byābhaṅgī, vidhaṃ. Kulaputtoti ettha duvidho kulaputto jātikulaputto, ācārakulaputto ca. Tattha ‘‘tena kho pana samayena raṭṭhapālo nāma kulaputto tasmiṃyeva thullakoṭṭhike aggakulikassa putto’’ti (ma. ni. 2.294) evaṃ āgato uccakulappasuto jātikulaputto nāma. ‘‘Ye te kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’’ti (ma. ni. 1.34) evaṃ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārasampannā ācārakulaputto nāma. Idha pana ācārakulaputto adhippeto. Tenāha ‘‘kulaputtoti ācārakulaputto’’ti. Yuttanti anucchavikaṃ, evaṃ vattabbataṃ arahatīti attho. Sesamettha uttānameva. 7. Trong kinh thứ bảy, ‘asitaṃ’ là vật dùng để gặt, tức là cái liềm. ‘Byābhaṅgī’ là vật dùng để mang vác các gánh nặng khác nhau, tức là cái đòn gánh. Ở đây, ‘kulaputta’ (thiện gia nam tử) có hai loại: thiện gia nam tử do dòng dõi và thiện gia nam tử do phẩm hạnh. Trong đó, trường hợp được đề cập như sau: ‘Vào lúc bấy giờ, có một thiện gia nam tử tên là Raṭṭhapāla, là con trai của một gia đình hàng đầu ở Thullakoṭṭhika’ (ma. ni. 2.294), người sinh ra trong một gia đình cao quý, được gọi là thiện gia nam tử do dòng dõi. Còn trường hợp được đề cập như sau: ‘Những thiện gia nam tử nào có đức tin, từ bỏ gia đình, sống không gia đình’ (ma. ni. 1.34), dù sinh ra trong bất kỳ gia đình nào nhưng có phẩm hạnh tốt đẹp, được gọi là thiện gia nam tử do phẩm hạnh. Tuy nhiên, ở đây, thiện gia nam tử do phẩm hạnh được nói đến. Do đó, ngài nói: ‘kulaputta có nghĩa là thiện gia nam tử do phẩm hạnh’. ‘Yuttaṃ’ (thích hợp) có nghĩa là phù hợp, xứng đáng được nói như vậy. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng. Kāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích Kinh Về Dục đã chấm dứt. 8. Cavanasuttavaṇṇanā 8. Giải Thích Kinh Về Sự Sa Sút 8. Aṭṭhame [Pg.3] saddhāyāti iminā adhigamasaddhā dassitā. Catubbidhā hi saddhā – āgamanīyasaddhā, adhigamasaddhā, pasādasaddhā, okappanasaddhāti. Tattha āgamanīyasaddhā sabbaññubodhisattānaṃ pavattā hoti. Āgamanīyappaṭipadāya āgatā hi saddhā sātisayā mahābodhisattānaṃ paropadesena vinā saddheyyavatthuṃ aviparītato gahetvā adhimuccanato. Saccappaṭivedhato āgatasaddhā adhigamasaddhā suppabuddhādīnaṃ viya. ‘‘Sammāsambuddho bhagavā’’tiādinā buddhādīsu uppajjanakappasādo pasādasaddhā mahākappinarājādīnaṃ viya. ‘‘Evameta’’nti okkanditvā pakkhanditvā saddahanavasena kappanaṃ okappanaṃ, tadeva saddhāti okappanasaddhā. Tattha pasādasaddhā paraneyyarūpā hoti, savanamattenapi pasīdanato. Okappanasaddhā saddheyyaṃ vatthuṃ ogāhitvā anupavisitvā ‘‘evameta’’nti paccakkhaṃ karontī viya pavattati. 8. Trong kinh thứ tám, qua từ ‘saddhāya’ (bởi đức tin), đức tin do chứng ngộ được chỉ ra. Đức tin có bốn loại: đức tin do truyền thống (āgamanīyasaddhā), đức tin do chứng ngộ (adhigamasaddhā), đức tin do tịnh tín (pasādasaddhā), và đức tin do xác tín (okappanasaddhā). Trong đó, đức tin do truyền thống có nơi các vị Toàn Giác Bồ Tát. Đức tin này đến từ con đường truyền thống, là đức tin vượt trội của các vị Đại Bồ Tát, do việc nắm bắt đối tượng đáng tin một cách không sai lạc và quyết tín mà không cần sự chỉ dạy của người khác. Đức tin đến từ sự thâm nhập chân lý là đức tin do chứng ngộ, giống như của vua Suppabuddha và những vị khác. Sự tin tưởng trong sáng phát sinh đối với Đức Phật, v.v..., bắt đầu bằng câu ‘Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác’, là đức tin do tịnh tín, giống như của vua Mahākappina và những vị khác. Sự xác tín qua việc tin tưởng bằng cách dấn thân và nhập vào với ý nghĩ ‘việc này là như vậy’ chính là đức tin do xác tín. Trong đó, đức tin do tịnh tín có dạng dễ bị dẫn dắt bởi người khác, vì nó phát sinh chỉ qua việc nghe. Đức tin do xác tín vận hành như thể đang trực nhận đối tượng đáng tin bằng cách đi sâu và thâm nhập vào đó với ý nghĩ ‘việc này là như vậy’. Cavanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích Kinh Về Sự Sa Sút đã chấm dứt. 9. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā 9. Giải Thích Kinh Thứ Nhất Về Sự Bất Kính 9. Navame appatissayoti appatissavo va-kārassa ya-kāraṃ katvā niddeso. Garunā kismiñci vutto gāravavasena patissavanaṃ, patissavo, patissavabhūtaṃ, taṃsabhāvañca yaṃ kiñci gāravaṃ. Natthi etasmiṃ patissavoti appatissavo, gāravavirahito. Tenāha ‘‘ajeṭṭhako anīcavuttī’’ti. 9. Trong kinh thứ chín, ‘appatissayo’ là cách chỉ định của ‘appatissavo’ bằng cách đổi ‘va-kāra’ thành ‘ya-kāra’. Khi được bậc thầy nói điều gì, sự vâng lời một cách kính trọng là ‘patissavanaṃ’, ‘patissavo’, là thái độ vâng lời, và bản chất của nó là bất kỳ sự kính trọng nào. ‘Appatissavo’ có nghĩa là người không có sự vâng lời đó, là người không có sự kính trọng. Do đó, ngài nói: ‘không xem ai là bậc trưởng thượng, không có hạnh khiêm hạ’. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích Kinh Thứ Nhất Về Sự Bất Kính đã chấm dứt. 10. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā 10. Giải Thích Kinh Thứ Hai Về Sự Bất Kính 10. Dasame vuddhintiādīsu sīlena vuddhiṃ, maggena viruḷhiṃ, nibbānena vepullaṃ. Sīlasamādhīhi vā vuddhiṃ, vipassanāmaggehi viruḷhiṃ, phalanibbānehi vepullaṃ. Ettha ca yassa catubbidhaṃ sīlaṃ akhaṇḍādibhāvappavattiyā suparisuddhaṃ visesabhāgiyattā appakasireneva maggaphalāvahaṃ saṅgharakkhitattherassa viya, so tādisena sīlena imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ [Pg.4] āpajjissati. Tena vuttaṃ – ‘‘sīlena vuddhi’’nti. Yassa pana ariyamaggo uppanno, so virūḷhamūlo viya pādapo suppatiṭṭhitattā sāsane virūḷhiṃ āpanno nāma hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘maggena virūḷhi’’nti. Yo sabbakilesanibbānappatto, so arahā sīlādidhammakkhandhapāripūriyā sati vepullappatto hoti. Tena vuttaṃ ‘‘nibbānena vepulla’’nti. Dutiyavikappe attho vuttanayānusārena veditabbo. 10. Trong kinh thứ mười, trong các từ ‘vuddhiṃ’ (sự tăng trưởng), v.v..., (có nghĩa là) sự tăng trưởng nhờ giới, sự phát triển nhờ đạo, sự viên mãn nhờ Niết-bàn. Hoặc là sự tăng trưởng nhờ giới và định, sự phát triển nhờ tuệ quán và các đạo, sự viên mãn nhờ các quả và Niết-bàn. Ở đây, người nào có bốn loại giới thanh tịnh, được duy trì trong trạng thái không bị sứt mẻ, v.v..., do có phần đặc biệt nên dễ dàng mang lại đạo và quả, giống như trường hợp của trưởng lão Saṅgharakkhita, người đó sẽ đạt được sự tăng trưởng trong Giáo pháp và Luật này nhờ vào giới như vậy. Do đó, đã nói: ‘tăng trưởng nhờ giới’. Còn người nào đã phát sinh Thánh đạo, người đó được gọi là đã đạt được sự phát triển trong giáo pháp, vì đã được thiết lập vững chắc như cây đã mọc rễ. Do đó, đã nói: ‘phát triển nhờ đạo’. Người nào đã đạt đến sự tịch diệt tất cả các phiền não, vị A-la-hán đó, khi các uẩn như giới, v.v... được viên mãn, sẽ đạt đến sự viên mãn. Do đó, đã nói: ‘viên mãn nhờ Niết-bàn’. Ý nghĩa trong phương án thứ hai nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích Kinh Thứ Hai Về Sự Bất Kính đã chấm dứt. Sekhabalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải về phẩm Hữu học lực. 2. Balavaggo 2. Phẩm Lực 1. Ananussutasuttavaṇṇanā 1. Giải kinh Ananussuta 11. Dutiyassa paṭhame abhijānitvāti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitvā. Aṭṭhahi kāraṇehi tathāgatassāti ‘‘tathā āgatoti tathāgato. Tathā gatoti tathāgato. Tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato. Tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato. Tathadassitāya tathāgato. Tathāvāditāya tathāgato. Tathākāritāya tathāgato. Abhibhavanaṭṭhena tathāgato’’ti evaṃ vuttehi aṭṭhahi kāraṇehi. Usabhassa idanti āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhāna’’nti. Parato dassitabalayogena ‘‘dasabaloha’’nti abhītanādaṃ nadati. Brahmacakkanti ettha seṭṭhapariyāyo. Brahmasaddoti āha ‘‘seṭṭhacakka’’nti. Cakkañcetaṃ dhammacakkaṃ adhippetaṃ. 11. Trong bài kinh thứ nhất của phẩm thứ hai, (cụm từ) abhijānitvā có nghĩa là đã biết với trí tuệ thù thắng đặc biệt. (Cụm từ) tathāgatassa có nghĩa là của bậc Như Lai do tám lý do, như đã được nói rằng: ‘Đến như vậy là Như Lai. Đi như vậy là Như Lai. Đã đến tướng chân thật là Như Lai. Đã giác ngộ các pháp chân thật như chúng thực sự là, là Như Lai. Do thấy biết chân thật là Như Lai. Do nói lời chân thật là Như Lai. Do làm việc chân thật là Như Lai. Với ý nghĩa chinh phục là Như Lai.’ Với tám lý do được nói như vậy. (Cụm từ) usabhassa idaṃ là āsabhaṃ, vị trí tối thắng. Do đó, ngài nói: ‘āsabhaṃ ṭhānaṃ là vị trí tối thắng.’ Do sự kết hợp với các lực được trình bày sau đó, ngài rống lên tiếng rống không sợ hãi rằng: ‘Ta là bậc có mười lực.’ Ở đây, (từ) brahmacakkaṃ là từ đồng nghĩa với tối thắng. (Từ) brahmasaddo, ngài nói là ‘bánh xe tối thắng.’ Và bánh xe này được hiểu là Pháp luân. Ananussutasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải kinh Ananussuta. 3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā 3. Giải kinh Saṃkhitta 13. Tatiye kāmaṃ sampayuttadhammesu thirabhāvopi balaṭṭho eva, paṭipakkhehi pana akampanīyattaṃ sātisayaṃ balaṭṭhoti vuttaṃ ‘‘muṭṭhassacce na kampatī’’ti. 13. Trong bài kinh thứ ba, quả thực, trạng thái vững chắc trong các pháp tương ưng cũng chính là ý nghĩa của lực; tuy nhiên, trạng thái không bị lay chuyển bởi các pháp đối nghịch là ý nghĩa của lực một cách vượt trội, như đã được nói: ‘Không bị lay chuyển bởi sự thất niệm.’ Saṃkhittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải kinh Saṃkhitta. 4. Vitthatasuttavaṇṇanā 4. Giải kinh Vitthata 14. Catutthe [Pg.5] satinepakkenāti satiyā nepakkena, tikkhavisadasūrabhāvenāti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana nepakkaṃ nāma paññāti adhippāyena ‘‘nepakkaṃ vuccati paññā’’ti vuttaṃ. Evaṃ sati añño niddiṭṭho nāma hoti. Satimāti ca iminā savisesā sati gahitāti paratopi ‘‘cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā’’ti satikiccameva niddiṭṭhaṃ, na paññākiccaṃ, tasmā satinepakkenāti satiyā nepakkabhāvenāti sakkā viññātuṃ labbhateva. Paccayavisesavasena aññadhammanirapekkho satiyā balavabhāvo. Tathā hi ñāṇavippayuttacittenapi sajjhāyanasammasanāni sambhavanti. 14. Trong bài kinh thứ tư, (cụm từ) satinepakkena có nghĩa là với sự thận trọng của niệm, nghĩa là với trạng thái sắc bén, trong sáng, và dũng mãnh. Tuy nhiên, trong Chú giải, với ý niệm rằng thận trọng (nepakkaṃ) là trí tuệ, nên đã nói: ‘Thận trọng được gọi là trí tuệ.’ Nếu như vậy, thì một (pháp) khác đã được chỉ ra. Và với (từ) satimā này, niệm có đặc tính riêng biệt đã được nắm giữ, vì sau đó, (cụm từ) ‘người nhớ, người tùy niệm việc đã làm từ lâu, việc đã nói từ lâu’ chỉ ra phận sự của niệm, không phải phận sự của trí tuệ. Do đó, (cụm từ) satinepakkena có thể được hiểu là ‘với trạng thái thận trọng của niệm.’ Trạng thái mạnh mẽ của niệm, không phụ thuộc vào các pháp khác, là do sự đặc biệt của các duyên. Thật vậy, việc tụng đọc và thẩm xét cũng có thể xảy ra ngay cả với tâm không tương ưng với trí. Cirakatampīti attanā vā parena vā kāyena cirakataṃ cetiyaṅgaṇavattādimahāvattappaṭipattipūraṇaṃ. Cirabhāsitampīti attanā vā parena vā vācāya cirabhāsitaṃ sakkaccaṃ uddisanauddisāpanadhammāsāraṇadhammadesanāupanisinnakaparikathāanumodanīyādivasena pavattitaṃ vacīkammaṃ. Saritā anussaritāti tasmiṃ kāyena cirakate kāyo nāma kāyaviññatti, cirabhāsite vācā nāma vacīviññatti, tadubhayampi rūpaṃ, taṃsamuṭṭhāpakā cittacetasikā arūpaṃ. Iti ime rūpārūpadhammā evaṃ uppajjitvā evaṃ niruddhāti sarati ceva anussarati ca, satisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetīti attho. Bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā hi sati idha adhippetā. Tāya satiyā esa sakiṃ saraṇena saritā, punappunaṃ saraṇena anussaritāti veditabbā. (Cụm từ) việc đã làm từ lâu (cirakatampi) là việc hoàn thành các bổn phận lớn như bổn phận ở sân bảo tháp, v.v... đã được làm từ lâu bằng thân bởi chính mình hoặc bởi người khác. (Cụm từ) việc đã nói từ lâu (cirabhāsitampi) là nghiệp lời nói được thực hiện bằng lời nói bởi chính mình hoặc bởi người khác một cách kính cẩn, dưới các hình thức như học thuộc lòng, dạy học thuộc lòng, nhắc lại pháp, thuyết pháp, thảo luận khi ngồi gần, tán thán, v.v... (Cụm từ) người nhớ, người tùy niệm (saritā anussaritā) có nghĩa là: trong việc đã làm từ lâu bằng thân, thân là thân biểu tri; trong việc đã nói từ lâu, lời nói là khẩu biểu tri; cả hai đều là sắc; tâm và tâm sở làm phát sinh chúng là danh. Như vậy, vị ấy nhớ và tùy niệm rằng: ‘Các pháp danh và sắc này đã sinh lên như thế này và đã diệt đi như thế này,’ nghĩa là vị ấy làm phát sinh niệm giác chi. Thật vậy, niệm làm phát sinh giác chi được hiểu ở đây. Nên biết rằng, với niệm ấy, vị này là người nhớ (saritā) do nhớ một lần, là người tùy niệm (anussaritā) do nhớ đi nhớ lại. Vitthatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải kinh Vitthata. 5-10. Daṭṭhabbasuttādivaṇṇanā 5-10. Giải các kinh Daṭṭhabba, v.v... 15-20. Pañcame savisayasmiṃyevāti attano attano visaye eva. Lokiyalokuttaradhamme kathetunti lokiyadhamme lokuttaradhamme ca tena tena pavattivisesena kathetuṃ. Catūsu sotāpattiyaṅgesūti sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammappaṭipattīti imesu catūsu sotāpattimaggakāraṇesu. Kāmañca tesu satiādayopi dhammā icchitabbāva tehi vinā tesaṃ asambhavato[Pg.6], tathāpi cettha saddhā visesato kiccakārīti veditabbā. Saddho eva hi sappurise payirupāsati, saddhammaṃ suṇāti, yoniso ca aniccādito manasi karoti, ariyamaggassa ca anudhammaṃ paṭipajjati, tasmā vuttaṃ ‘‘ettha saddhābalaṃ daṭṭhabba’’nti. Iminā nayena sesabalesupi attho daṭṭhabbo. 15-20. Trong bài kinh thứ năm, (cụm từ) savisayasmiṃyeva có nghĩa là chỉ trong đối tượng của chính mình. (Cụm từ) lokiyalokuttaradhamme kathetuṃ có nghĩa là để nói về các pháp thế gian và siêu thế với các cách thức diễn tiến khác nhau. (Cụm từ) catūsu sotāpattiyaṅgesu có nghĩa là trong bốn nguyên nhân của đạo Tu-đà-hoàn này, tức là: thân cận bậc chân nhân, nghe diệu pháp, như lý tác ý, và thực hành pháp tùy pháp. Quả thực, trong chúng, các pháp như niệm, v.v... cũng cần được mong muốn, vì không có chúng thì những điều kia không thể xảy ra; tuy nhiên, nên biết rằng ở đây tín đặc biệt thực hiện phận sự. Thật vậy, chính người có tín mới thân cận bậc chân nhân, nghe diệu pháp, tác ý như lý về vô thường, v.v..., và thực hành pháp tùy theo Thánh đạo. Do đó, đã được nói: ‘Ở đây, tín lực cần được thấy.’ Theo phương pháp này, ý nghĩa cũng cần được thấy trong các lực còn lại. Catūsu sammappadhānesūti catubbidhasammappadhānabhāvanāya. Catūsu satipaṭṭhānesūtiādīsupi eseva nayo. Ettha ca sotāpattiaṅgesu saddhā viya, sammappadhānabhāvanāya vīriyaṃ viya ca satipaṭṭhānabhāvanāya yasmā ‘‘vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106) vacanato pubbabhāge kiccato sati adhikā icchitabbā, evaṃ samādhikammikassa samādhi, ‘‘ariyasaccabhāvanā paññābhāvanā’’ti katvā tattha paññā pubbabhāge adhikā icchitabbāti pākaṭoyamattho. Adhigamakkhaṇe pana samādhipaññānaṃ viya sabbesampi balānaṃ saddhādīnaṃ samatāva icchitabbā. Tathā hi ‘‘ettha saddhābala’’ntiādinā tattha tattha etthaggahaṇaṃ kataṃ. (Cụm từ) trong bốn chánh cần (catūsu sammappadhānesu) có nghĩa là do sự tu tập bốn loại chánh cần. Trong (các cụm từ) ‘trong bốn niệm xứ,’ v.v... cũng theo phương pháp này. Và ở đây, giống như tín trong các chi phần Tu-đà-hoàn, và giống như tấn trong sự tu tập chánh cần, trong sự tu tập niệm xứ, vì theo câu ‘nhiếp phục tham ưu ở đời,’ niệm được mong muốn là vượt trội về phận sự trong giai đoạn đầu; tương tự, định đối với người thực hành định; và vì ‘sự tu tập Thánh đế là sự tu tập trí tuệ,’ nên ở đó trí tuệ được mong muốn là vượt trội trong giai đoạn đầu, ý nghĩa này là rõ ràng. Tuy nhiên, vào khoảnh khắc chứng đắc, sự quân bình của tất cả các lực, tín, v.v..., giống như định và tuệ, là điều được mong muốn. Thật vậy, bằng (các cụm từ) ‘ở đây là tín lực,’ v.v..., việc dùng từ ‘ở đây’ đã được thực hiện ở mỗi nơi. Idāni saddhādīnaṃ tattha tattha atirekakiccataṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tatridaṃ upamā saṃsandanaṃ – rājapañcamasahāyā viya vimuttiparipācakāni pañca balāni. Nesaṃ kīḷanatthaṃ ekajjhaṃ vīthiotaraṇaṃ viya balānaṃ ekajjhaṃ vipassanāvīthiotaraṇaṃ, sahāyesu paṭhamādīnaṃ yathāsakaṃ geheva vicāraṇā viya saddhādīnaṃ sotāpattiaṅgādīni patvā pubbaṅgamatā. Sahāyesu itaresaṃ tattha tattha tuṇhībhāvo viya sesabalānaṃ tattha tattha tadanvayatā, tassa pubbaṅgamassa balassa kiccānugatā. Na hi tadā tesaṃ sasambhārapathavīādīsu āpādīnaṃ viya kiccaṃ pākaṭaṃ hoti, saddhādīnaṃyeva pana kiccaṃ vibhūtaṃ hutvā tiṭṭhati puretaraṃ tathāpaccayehi cittasantānassa abhisaṅkhatattā. Ettha ca vipassanākammikassa bhāvanā visesato paññuttarāti dassanatthaṃ rājānaṃ nidassanaṃ katvā paññindriyaṃ vuttaṃ. Chaṭṭhādīni suviññeyyāni. Bây giờ, để làm sáng tỏ vai trò vượt trội của tín, v.v... ở trong mỗi trường hợp bằng ví dụ, câu “yathā hi” (ví như) đã được nói đến. Ở đây, sự so sánh của ví dụ là như vầy: Năm lực làm cho sự giải thoát được thuần thục giống như vị vua cùng với bốn người bạn đồng hành. Việc cùng nhau đi xuống đường để vui chơi của họ giống như việc các lực cùng nhau đi vào lộ trình của tuệ quán; việc xem xét trong nhà riêng của mỗi người, bắt đầu với người bạn thứ nhất, giống như vai trò đi đầu của tín, v.v... khi đạt đến các chi phần của Dự lưu, v.v... Việc giữ im lặng ở mỗi nơi của những người bạn còn lại giống như sự tùy thuộc của các lực còn lại ở mỗi nơi, là sự đi theo phận sự của lực đi đầu ấy. Thật vậy, vào lúc ấy, phận sự của chúng không được hiện rõ, giống như phận sự của thủy đại, v.v... ở trong địa đại cùng với các thành phần của nó; nhưng chỉ có phận sự của tín, v.v... trở nên nổi bật và đứng ở hàng đầu do dòng tâm đã được tác thành bởi các duyên như thế. Và ở đây, để chỉ ra rằng sự tu tập của hành giả tu tập tuệ quán đặc biệt có trí tuệ là vượt trội, tuệ quyền đã được nói đến bằng cách lấy vị vua làm ví dụ. Các kinh thứ sáu, v.v... là dễ hiểu. Daṭṭhabbasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Daṭṭhabba, v.v... đã kết thúc. Balavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về phẩm Lực đã kết thúc. 3. Pañcaṅgikavaggo 3. Phẩm Năm Chi Phần 1-2. Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā 1-2. Phần giải thích về kinh Agārava thứ nhất, v.v... 21-22. Tatiyassa [Pg.7] paṭhame ābhisamācārikanti abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘vattavasena paññattasīla’’nti. Sesaṃ suviññeyyameva. Dutiye natthi vattabbaṃ. 21-22. Ở kinh thứ nhất của (cặp) thứ ba, (thuật ngữ) ābhisamācārikaṃ có nghĩa là thuộc về sự thực hành tốt đẹp, thuộc về sự thực hành cao thượng. Nhưng điều ấy là gì? Vị ấy nói: “Giới được chế định theo phận sự.” Phần còn lại là dễ hiểu. Ở kinh thứ hai, không có gì cần phải nói. Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Agārava thứ nhất, v.v... đã kết thúc. 3-4. Upakkilesasuttādivaṇṇanā 3-4. Phần giải thích về kinh Upakkilesa, v.v... 23-24. Tatiye na ca pabhāvantanti na ca pabhāsampannaṃ. Pabhijjanasabhāvanti tāpetvā tāḷakajjanapabhaṅguraṃ. Avasesaṃ lohanti vuttāvasesaṃ sajātilohaṃ, vijātilohaṃ, pisācalohaṃ, kittimalohanti evaṃpabhedaṃ sabbampi lohaṃ. Uppajjituṃ appadānenāti ettha nanu lokiyakusalacittassapi suvisuddhassapi uppajjituṃ appadāneneva upakkilesatāti? Saccametaṃ, yasmiṃ pana santāne nīvaraṇāni laddhappatiṭṭhāni, tattha mahaggatakusalassapi asambhavo, pageva lokuttarakusalassa. Parittakusalaṃ pana yathāpaccayaṃ uppajjamānaṃ nīvaraṇehi upahate santāne uppattiyā aparisuddhaṃ hontaṃ upakkiliṭṭhaṃ nāma hoti aparisuddhadīpakapallikavaṭṭitelādisannissayo padīpo viya. Apica nippariyāyato uppajjituṃ appadāneneva tesaṃ upakkilesatāti dassento ‘‘yadaggena hī’’tiādimāha. Ārammaṇe vikkhittappavattivasena cuṇṇavicuṇṇatā veditabbā. Catutthe natthi vattabbaṃ. 23-24. Ở kinh thứ ba, (thuật ngữ) na ca pabhāvantaṃ có nghĩa là không có sự quang đãng. (Thuật ngữ) pabhijjanasabhāvaṃ có nghĩa là có bản chất dễ vỡ khi được nung nóng và đập vào. (Thuật ngữ) avasesaṃ lohaṃ (kim loại còn lại) có nghĩa là tất cả các loại kim loại còn lại đã được nói đến, có các loại như là kim loại cùng loại, kim loại khác loại, kim loại ma quỷ, kim loại nhân tạo. Liên quan đến câu “do không cho cơ hội sanh khởi,” ở đây, có phải rằng ngay cả tâm thiện thuộc về thế gian rất trong sạch cũng bị ô nhiễm chỉ do không cho cơ hội sanh khởi không? Điều này là đúng. Tuy nhiên, ở trong dòng tâm nào mà các triền cái đã có được chỗ đứng vững chắc, thì ở đó, ngay cả thiện tâm thuộc về đáo đại cũng không thể có được, huống hồ là thiện tâm siêu thế. Trái lại, thiện tâm thuộc về Dục giới, khi sanh khởi tùy theo duyên ở trong dòng tâm bị các triền cái làm tổn hại, do sự sanh khởi không trong sạch nên được gọi là bị ô nhiễm, giống như ngọn đèn có chỗ nương tựa là đĩa đèn, tim đèn, dầu, v.v... không trong sạch. Hơn nữa, để chỉ ra rằng sự ô nhiễm của chúng một cách không phân biệt chỉ là do không cho cơ hội sanh khởi, vị ấy đã nói câu “yadaggena hi,” v.v... Sự nghiền nát thành bột nên được hiểu là do sự vận hành một cách phân tán trên đối tượng. Ở kinh thứ tư, không có gì cần phải nói. Upakkilesasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Upakkilesa, v.v... đã kết thúc. 5. Anuggahitasuttavaṇṇanā 5. Phần giải thích kinh Anuggahita 25. Pañcame sammādiṭṭhīti vipassanāsammādiṭṭhītiādinā aṅguttarabhāṇakānaṃ matena ayaṃ atthavaṇṇanā āraddhā, majjhimabhāṇakā panettha aññathā atthaṃ vadanti. Vuttañhetaṃ majjhimaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.452) – 25. Ở kinh thứ năm, phần giải thích ý nghĩa này được bắt đầu theo quan điểm của các vị tụng đọc Tăng Chi Bộ với câu “chánh kiến có nghĩa là chánh kiến của tuệ quán,” v.v... Tuy nhiên, các vị tụng đọc Trung Bộ giải thích ý nghĩa ở đây theo cách khác. Điều này đã được nói đến trong Chú giải Trung Bộ (ma. ni. aṭṭha. 1.452) như sau: ‘‘Anuggahitā’’ti [Pg.8] laddhūpakārā. Sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi. Phalakkhaṇe nibbattā cetovimutti phalaṃ assāti cetovimuttiphalā. Tadeva cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso assāti cetovimuttiphalānisaṃsā. Dutiyapadepi eseva nayo. Ettha catutthaphalapaññā paññāvimutti nāma, avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā. ‘‘Sīlānuggahitā’’tiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Sutanti sappāyadhammassavanaṃ. Sākacchāti kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanakathā. Samathoti vipassanāpādikā aṭṭha samāpattiyo. Vipassanāti sattavidhā anupassanā. Catupārisuddhisīlañhi pūrentassa, sappāyadhammassavanaṃ suṇantassa, kammaṭṭhāne khalanapakkhalanaṃ chindantassa vipassanāpādikāsu aṭṭhasu samāpattīsu kammaṃ karontassa, sattavidhaṃ anupassanaṃ bhāventassa arahattamaggo uppajjitvā phalaṃ deti. (Thuật ngữ) anuggahitā có nghĩa là đã nhận được sự hỗ trợ. (Thuật ngữ) sammādiṭṭhi có nghĩa là chánh kiến của đạo A-la-hán. (Thuật ngữ) cetovimuttiphalā (có quả là tâm giải thoát) có nghĩa là: Tâm giải thoát được sanh khởi vào sát-na của quả là quả của pháp ấy. (Thuật ngữ) cetovimuttiphalānisaṃsā (có quả và lợi ích là tâm giải thoát) có nghĩa là: Chính quả ấy được gọi là tâm giải thoát là lợi ích của pháp ấy. Ở thuật ngữ thứ hai, phương pháp cũng tương tự. Ở đây, trí tuệ của quả thứ tư được gọi là tuệ giải thoát, các pháp còn lại nên được hiểu là tâm giải thoát. Ở trong các câu “được hỗ trợ bởi giới,” v.v..., giới có nghĩa là bốn loại giới thanh tịnh. Văn có nghĩa là sự nghe Pháp thích hợp. Thảo luận có nghĩa là sự nói chuyện về việc loại bỏ, tẩy sạch, và cắt đứt những vấp ngã trong đề mục thiền. Chỉ có nghĩa là tám định chứng làm nền tảng cho tuệ quán. Quán có nghĩa là bảy loại tùy quán. Thật vậy, đối với người đang làm tròn đủ bốn loại giới thanh tịnh, đang lắng nghe Pháp thích hợp, đang cắt đứt những vấp ngã trong đề mục thiền, đang thực hành trong tám định chứng làm nền tảng cho tuệ quán, đang tu tập bảy loại tùy quán, thì đạo A-la-hán sanh khởi và mang lại quả vị. ‘‘Yathā hi madhuraṃ ambapakkaṃ paribhuñjitukāmo ambapotakassa samantā udakakoṭṭhakaṃ thiraṃ katvā bandhati, ghaṭaṃ gahetvā kālena kālaṃ udakaṃ āsiñcati, udakassa anikkhamanatthaṃ mariyādaṃ thiraṃ karoti. Yā hoti samīpe valli vā sukkhadaṇḍako vā kipillikapuṭo vā makkaṭakajālaṃ vā, taṃ apaneti, khaṇittiṃ gahetvā kālena kālaṃ mūlāni parikhaṇati, evamassa appamattassa imāni pañca kāraṇāni karoto so ambo vaḍḍhitvā phalaṃ deti, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Rukkhassa samantato koṭṭhakabandhanaṃ viya hi sīlaṃ daṭṭhabbaṃ, kālena kālaṃ udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ, mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho, samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ, kālena kālaṃ khaṇittiṃ gahetvā mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā, tehi pañcahi kāraṇehi anuggahitassa ambarukkhassa madhuraphaladānakālo viya imassa bhikkhuno imehi pañcahi dhammehi anuggahitāya sammādiṭṭhiyā arahattaphaladānaṃ veditabba’’nti. Ví như người muốn ăn quả xoài chín ngọt, sau khi làm cho vững chắc đã xây bồn nước xung quanh cây xoài con, lấy lu đựng nước tưới theo thời gian, làm cho bờ bồn vững chắc để nước không chảy ra ngoài. Có dây leo, hoặc cành cây khô, hoặc tổ kiến, hoặc mạng nhện nào ở gần bên, vị ấy dẹp bỏ điều ấy, lấy cuốc xới gốc theo thời gian. Do vị ấy không dể duôi thực hiện năm nhân duyên này như vậy, cây xoài ấy tăng trưởng và cho ra quả, sự thành tựu này cần được hiểu như vậy. Ví như việc xây bồn xung quanh cây, thật vậy, nên được xem là giới. Ví như việc tưới nước theo thời gian là việc nghe pháp. Ví như việc làm cho bờ bồn được vững chắc là sự vắng lặng. Ví như việc dẹp bỏ các thứ dây leo v.v... ở gần bên là sự cắt đứt sự vấp ngã và trơn trợt trong đề mục thiền. Ví như việc lấy cuốc xới gốc theo thời gian là sự tu tiến bảy pháp tùy quán. Ví như thời điểm cho ra quả ngọt của cây xoài được hỗ trợ bởi năm nhân duyên ấy, việc cho ra quả A-la-hán của chánh kiến được hỗ trợ bởi năm pháp này của vị tỳ khưu này cần được hiểu như vậy. Ettha ca laddhūpakārāti yathārahaṃ nissayādivasena laddhapaccayā. Vipassanāsammādiṭṭhiyā anuggahitabhāvena gahitattā maggasammādiṭṭhīsu ca arahattamaggasammādiṭṭhi[Pg.9]. Anantarassa hi vidhi paṭisedho vā, aggaphalasamādhimhi tapparikkhāradhammesuyeva ca kevalo cetopariyāyo niruḷhoti sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi. Phalakkhaṇeti anantaraṃ kālantare cāti duvidhepi phalakkhaṇe. Paṭippassaddhivasena sabbasaṃkilesehi cetovimuccati etāyāti cetovimutti, aggaphalapaññaṃ ṭhapetvā avasesā phaladhammā. Tenāha ‘‘cetovimutti phalaṃ assāti, cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso’’ti. Sabbakilesehi cetaso vimuccanasaṅkhātaṃ paṭippassambhanasaññitaṃ pahānaṃ phalaṃ ānisaṃso cāti yojanā. Idha cetovimuttisaddena pahānamattaṃ gahitaṃ, pubbe pahāyakadhammā. Aññathā phaladhammā eva ānisaṃsoti gayhamāne punavacanaṃ niratthakaṃ siyā. Paññāvimuttiphalānisaṃsāti etthāpi evameva attho veditabbo. Sammāvācākammantājīvā sīlasabhāvattā visesato samādhissa upakārā, tathā sammāsaṅkappo jhānasabhāvattā. Tathā hi so ‘‘appanā’’ti niddiṭṭho. Sammāsatisammāvāyāmā pana samādhipakkhiyā evāti āha ‘‘avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā’’ti. Và ở đây, (cụm từ) ‘đã nhận được sự hỗ trợ’ là đã nhận được các duyên bằng cách nương tựa v.v... một cách thích đáng. Do được tiếp nhận bằng trạng thái được hỗ trợ bởi chánh kiến tuệ quán, và trong các chánh kiến của đạo thì (đây) là chánh kiến của A-la-hán đạo. Thật vậy, có sự quy định hoặc sự ngăn cấm đối với (pháp) kế liền sau. Và chỉ ở trong định của thánh quả cao nhất và trong các pháp là vật tùy tùng của định ấy, tha tâm thông mới được xác lập. Do đó, (cụm từ) ‘chánh kiến’ là chánh kiến của A-la-hán đạo. (Cụm từ) ‘vào lúc có quả’ là vào lúc có quả trong cả hai (trường hợp): kế liền sau và vào lúc khác. Do sự lắng dịu, tâm được giải thoát khỏi tất cả phiền não bởi pháp này, vì vậy (gọi là) tâm giải thoát, là các pháp của quả còn lại ngoại trừ trí tuệ của thánh quả cao nhất. Do đó, Ngài đã nói: ‘Tâm giải thoát là quả của pháp ấy, quả được gọi là tâm giải thoát là quả báu.’ Sự liên kết là: sự đoạn trừ được gọi là sự lắng dịu, được gọi là sự giải thoát của tâm khỏi tất cả phiền não, là quả và là quả báu. Ở đây, từ ngữ ‘tâm giải thoát’ được hiểu là chỉ sự đoạn trừ, trước đó là các pháp đoạn trừ. Nếu không, khi được hiểu là ‘chính các pháp của quả là quả báu’ thì sự nói lặp lại sẽ trở nên vô nghĩa. Ở đây, trong (cụm từ) ‘tuệ giải thoát là quả và quả báu’ cũng vậy, ý nghĩa cần được hiểu đúng như thế. Chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, do có bản thể là giới, đặc biệt là sự hỗ trợ cho định. Tương tự, chánh tư duy do có bản thể là thiền. Thật vậy, pháp ấy được chỉ định là ‘sự an chỉ.’ Còn chánh niệm và chánh tinh tấn chính là thuộc về định. Vì thế, Ngài đã nói: ‘Các pháp còn lại cần được biết là tâm giải thoát.’ Catupārisuddhisīlanti ariyamaggādhigamassa padaṭṭhānabhūtaṃ catupārisuddhisīlaṃ. Sutādīsupi eseva nayo. Attano cittappavattiārocanavasena saha kathanaṃ saṃkathā, saṃkathāva sākacchā. Idha pana kammaṭṭhānappaṭibaddhāti āha ‘‘kammaṭṭhāne…pe… kathā’’ti. Tassa kammaṭṭhānassa ekavāraṃ vidhiyā appaṭipajjanaṃ khalanaṃ, anekavāraṃ pakkhalanaṃ, tadubhayassa vicchedanī apanayanī kathā khalanapakkhalanacchedanakathā. Pūrentassāti vivaṭṭasannissitaṃ katvā pālentassa brūhentassa ca. Suṇantassāti ‘‘yathāuggahitakammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti evaṃ suṇantassa. Teneva hi ‘‘sappāyadhammassavana’’nti vuttaṃ. Kammaṃ karontassāti bhāvanānuyogakammaṃ karontassa. Pañcasupi ṭhānesu anta-saddo hetuatthajotano daṭṭhabbo. Evañhi ‘‘yathā hī’’tiādinā vuccamānā ambūpamā yujjeyya. (Cụm từ) ‘bốn loại giới thanh tịnh’ là bốn loại giới thanh tịnh là nền tảng cho sự chứng ngộ thánh đạo. Ở (các cụm từ) ‘việc nghe’ v.v... cũng có phương pháp tương tự. Sự nói chuyện cùng nhau bằng cách trình bày về diễn biến của tâm mình là sự luận đàm, sự luận đàm chính là sự đàm luận. Nhưng ở đây, (sự luận đàm) có liên quan đến đề mục thiền, vì thế Ngài đã nói: ‘cuộc nói chuyện... (v.v)... trong đề mục thiền.’ Sự không thực hành theo phương pháp một lần đối với đề mục thiền ấy là sự vấp ngã, (sự không thực hành) nhiều lần là sự trơn trợt, cuộc nói chuyện cắt đứt và loại bỏ cả hai điều ấy là cuộc nói chuyện cắt đứt sự vấp ngã và trơn trợt. (Cụm từ) ‘đối với người thực hành trọn vẹn’ là đối với người bảo vệ và làm cho tăng trưởng sau khi đã thực hiện (giới) có liên quan đến sự thoát khỏi vòng luân hồi. (Cụm từ) ‘đối với người lắng nghe’ là đối với người lắng nghe như vầy: ‘Đề mục thiền đã được tiếp nhận sẽ đi đến sự phát triển.’ Thật vậy, chính do đó (việc nghe pháp) được gọi là ‘việc nghe pháp thích hợp.’ (Cụm từ) ‘đối với người thực hiện công việc’ là đối với người thực hiện công việc chuyên tâm tu tiến. Trong cả năm trường hợp, từ ngữ ‘anta’ cần được xem là biểu thị ý nghĩa về nhân duyên. Thật vậy, như vậy thì ví dụ về cây xoài được nói đến bắt đầu bằng (cụm từ) ‘ví như’ mới được thích hợp. Udakakoṭṭhakanti jalāvāṭaṃ. Thiraṃ katvā bandhatīti asithilaṃ daḷhaṃ nātimahantaṃ nātikhuddakaṃ katvā yojeti. Thiraṃ karotīti udakasiñcanakāle tato tato pavattitvā udakassa anikkhamanatthaṃ jalāvāṭapāḷiṃ thirataraṃ karoti. Sukkhadaṇḍakoti tasseva ambagacchassa sukkhako sākhāsīsako[Pg.10]. Kipillikapuṭoti tambakipillikapuṭo. Khaṇittinti kudālaṃ. Koṭṭhakabandhanaṃ viya sīlaṃ sammādiṭṭhiyā vaḍḍhanūpāyassa mūlabhāvato. Udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ bhāvanāya paribrūhanato. Mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho yathāvuttāya bhāvanādhiṭṭhānāya sīlamariyādāya daḷhībhāvāpādanato. Samāhitassa hi sīlaṃ thirataraṃ hoti. Samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ icchitabbabhāvanāya vibandhanāpanayanato. Mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā tassā vibandhassa mūlabhūtānaṃ taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ palikhaṇanato. Ettha ca yasmā suparisuddhasīlassa kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantassa sappāyadhammassavanaṃ icchitabbaṃ, tato yathāsute atthe sākacchāsamāpajjanaṃ, tato kammaṭṭhānavisodhanena samathanibbatti, tato samāhitassa āraddhavipassakassa vipassanāpāripūri, paripuṇṇā vipassanā maggasammādiṭṭhiṃ brūhetīti evametesaṃ aṅgānaṃ paramparāya sammukhā anuggaṇhanato ayamānupubbī kathitāti veditabbaṃ. Udakakoṭṭhakaṃ có nghĩa là hố nước. Thiraṃ katvā bandhati (làm cho vững chắc rồi cột lại) có nghĩa là làm cho không lỏng lẻo, làm cho chắc chắn, không quá lớn, không quá nhỏ rồi gắn vào. Thiraṃ karoti (làm cho vững chắc) có nghĩa là vào lúc tưới nước, để cho nước không chảy ra từ chỗ này chỗ kia, người ấy làm cho bờ của hố nước được vững chắc hơn. Sukkhadaṇḍako (cành khô) là ngọn cành khô của chính cây xoài ấy. Kipillikapuṭo (tổ kiến) là tổ kiến lửa. Khaṇitti (cái mai) là cái cuốc. Việc làm bờ bao giống như giới, vì là nền tảng của phương tiện làm tăng trưởng chánh kiến. Việc tưới nước giống như việc nghe Pháp, vì làm cho sự tu tập được viên mãn. Việc làm cho bờ bao được vững chắc giống như chỉ tịnh (samatha), vì làm cho giới hạn của giới, vốn là nền tảng cho sự tu tập đã được nói đến, trở nên vững chắc. Thật vậy, giới của người có tâm định tĩnh thì vững chắc hơn. Việc dọn dẹp dây leo v.v... ở gần giống như việc vấp ngã, trượt chân, và cắt đứt trong đề mục thiền, vì loại bỏ chướng ngại cho sự tu tập mong muốn. Việc đào gốc rễ giống như sự tu tập bảy loại tuệ quán (anupassanā), vì đào xới lên ái, mạn, và tà kiến, vốn là gốc rễ của chướng ngại ấy. Và ở đây, cần phải hiểu rằng thứ tự này được nói đến như vậy là vì: đối với người có giới trong sạch hoàn toàn đang thực hành đề mục thiền, việc nghe Pháp thích hợp là điều mong muốn; sau đó là việc thảo luận về ý nghĩa đã được nghe; sau đó là sự thành tựu chỉ tịnh (samatha) nhờ việc thanh lọc đề mục thiền; sau đó, đối với người có tâm định tĩnh đã khởi sự tu tập minh sát (vipassanā), là sự viên mãn của minh sát; minh sát viên mãn làm tăng trưởng chánh kiến của đạo. Do đó, vì các yếu tố này hỗ trợ lẫn nhau một cách tuần tự và trực tiếp, nên thứ tự này được nói đến. Anuggahitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Anuggahita đã kết thúc. 6. Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā 6. Giải thích kinh Vimuttāyatana 26. Chaṭṭhe vimuttiyā vaṭṭadukkhato vimuccanassa āyatanāni kāraṇāni vimuttāyatanānīti āha – ‘‘vimuccanakāraṇānī’’ti. Pāḷiatthaṃ jānantassāti ‘‘idha sīlaṃ āgataṃ, idha samādhi, idha paññā’’tiādinā taṃtaṃpāḷiatthaṃ yāthāvato jānantassa. Pāḷiṃ jānantassāti tadatthabodhiniṃ pāḷiṃ yāthāvato upadhārentassa. Taruṇapītīti sañjātamattā mudukā pīti jāyati. Kathaṃ jāyati? Yathādesitaṃ dhammaṃ upadhārentassa tadanucchavikameva attano kāyavācāmanosamācāraṃ pariggaṇhantassa somanassaṃ pattassa pamodalakkhaṇaṃ pāmojjaṃ jāyati. Tuṭṭhākārabhūtā balavapītīti purimuppannāya pītiyā vasena laddhāsevanattā ativiya tuṭṭhākārabhūtā kāyacittadarathassa passambhanasamatthatāya passaddhiyā paccayo bhavituṃ samatthā balappattā pīti jāyati. Yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddho eva hoti, tasmā ‘‘nāmakāyo passambhati’’cceva vuttaṃ. 26. Trong bài kinh thứ sáu, các nền tảng (āyatanāni) của sự giải thoát, tức là các nguyên nhân (kāraṇāni) của sự giải thoát khỏi khổ luân hồi (vaṭṭadukkha), được gọi là vimuttāyatanāni, nên đã nói: “các nguyên nhân của sự giải thoát”. Pāḷiatthaṃ jānantassa (người biết ý nghĩa Pāli) có nghĩa là người biết một cách như thật ý nghĩa của các đoạn Pāli tương ứng, bằng cách (nhận biết) rằng: “ở đây là giới, ở đây là định, ở đây là tuệ” v.v... Pāḷiṃ jānantassa (người biết Pāli) có nghĩa là người xem xét một cách như thật bản văn Pāli vốn làm tỏ rõ ý nghĩa của nó. Taruṇapīti (hỷ non) là hỷ mềm mại vừa mới sanh khởi. Sanh khởi như thế nào? Đối với người đang xem xét Pháp như đã được thuyết giảng, đang nắm bắt được cách hành xử của thân, khẩu, ý của mình hoàn toàn tương ứng với Pháp ấy, đã đạt được sự hoan hỷ, thì sự hân hoan (pāmojja) có đặc tính vui mừng sanh khởi. Tuṭṭhākārabhūtā balavapīti (hỷ mạnh mẽ đã trở thành trạng thái mãn nguyện) là hỷ mạnh mẽ sanh khởi, do năng lực của hỷ đã sanh trước được tu tập, đã trở thành trạng thái vô cùng mãn nguyện, có khả năng làm cho sự phiền muộn của thân và tâm được lắng dịu, có khả năng trở thành duyên cho sự khinh an (passaddhi). Bởi vì khi danh thân (nāmakāya) được khinh an thì sắc thân (rūpakāya) cũng khinh an, do đó chỉ nói rằng “danh thân được lắng dịu”. Sukhaṃ [Pg.11] paṭilabhatīti vakkhamānassa cittasamādhānassa paccayo bhavituṃ samatthaṃ cetasikaṃ nirāmisasukhaṃ paṭilabhati vindati. Samādhiyatīti ettha pana na yo koci samādhi adhippeto, atha kho anuttarasamādhīti dassento ‘‘arahatta…pe… samādhiyatī’’ti āha. ‘‘Ayaṃ hī’’tiādi tassaṃ desanāyaṃ tādisassa puggalassa yathāvuttasamādhipaṭilābhassa kāraṇabhāvavibhāvanaṃ, yaṃ tathā vimuttāyatanabhāvo. Osakkitunti dassituṃ. Samādhiyeva samādhinimittanti kammaṭṭhānapāḷiyā āruḷho samādhi eva parato uppajjanakabhāvanāsamādhissa kāraṇabhāvato samādhinimittaṃ. Tenāha ‘‘ācariyassa santike’’tiādi. Sukhaṃ paṭilabhati (đạt được lạc) có nghĩa là đạt được, cảm nhận được lạc thuộc về tâm, lạc phi vật chất, có khả năng trở thành duyên cho sự định tĩnh của tâm sẽ được nói đến. Samādhiyati (được định tĩnh), ở đây không có ý nói đến bất kỳ loại định nào, mà là định vô thượng; để chỉ rõ điều này, ngài đã nói: “A-la-hán quả… được định tĩnh”. Đoạn bắt đầu bằng “Ayaṃ hī” (Thật vậy, đây là…) là sự giải thích về tính chất nguyên nhân của việc một người như vậy đạt được định đã nói trong bài thuyết giảng ấy, điều mà do đó là trạng thái nền tảng cho sự giải thoát. (Nói) để chỉ ra Osakkitun (sự rút lui). Samādhiyeva samādhinimittaṃ (chính định là tướng của định) có nghĩa là chính định đã được thiết lập trong bản văn Pāli về đề mục thiền là tướng của định, vì nó là nguyên nhân cho định tu tập (bhāvanāsamādhi) sẽ sanh khởi sau đó. Do đó, ngài đã nói: “ở nơi vị thầy” v.v... Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Vimuttāyatana đã kết thúc. 7. Samādhisuttavaṇṇanā 7. Giải thích kinh Samādhi 27. Sattame sabbaso kilesadukkhadarathapariḷāhānaṃ vigatattā sātisayamettha sukhanti vuttaṃ ‘‘appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho’’ti. Purimassa purimassa vasena pacchimaṃ pacchimaṃ laddhāsevanatāya santapaṇītatarabhāvappattaṃ hotīti āha ‘‘purimo…pe… sukhavipāko’’ti. Kilesappaṭippassaddhiyāti kilesānaṃ paṭippassambhanena laddhattā. ‘‘Kilesappaṭippassaddhibhāvanti kilesānaṃ paṭippassambhanabhāvaṃ. Laddhattā pattattā tabbhāvaṃ upagatattā. Lokiyasamādhissa paccanīkāni nīvaraṇapaṭhamajjhānanikantiādīni niggahetabbāni, aññe kilesā vāretabbā. Imassa pana arahattasamādhissa paṭippassaddhasabbakilesattā na niggahetabbaṃ vāretabbañca atthīti maggānantaraṃ samāpattikkhaṇe ca appayogena adhigatattā appitattā ca aparihānivasena vā appitattā na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Sativepullappattattāti etena appavattamānāyapi satiyā satibahulatāya sato eva nāmāti dasseti. Yathāparicchinnakālavasenāti etena paricchinnassatiyā satoti dasseti. Sesesūti ñāṇesu. 27. Trong bài kinh thứ bảy, vì tất cả phiền não, khổ đau, phiền muộn, và nhiệt não đã hoàn toàn chấm dứt, nên ở đây có lạc thù thắng. Do đó, đã nói: “có lạc trong hiện tại vì có lạc trong từng khoảnh khắc an chỉ”. Do năng lực của cái trước mà cái sau, nhờ được tu tập, đạt đến trạng thái ngày càng an tịnh và vi diệu hơn, nên đã nói: “cái trước… quả là lạc”. Kilesappaṭippassaddhiyā (do sự lắng dịu của phiền não) có nghĩa là vì được thành tựu nhờ sự lắng dịu của các phiền não. “Kilesappaṭippassaddhibhāvan” (trạng thái lắng dịu của phiền não). Laddhattā (vì đã đạt được), pattattā (vì đã chứng được), tabbhāvaṃ upagatattā (vì đã đi đến trạng thái ấy). Đối với định thế gian, các pháp đối nghịch như các triền cái, các thiền chi của sơ thiền v.v... cần phải được đè nén; các phiền não khác cần phải được ngăn trừ. Nhưng đối với định của bậc A-la-hán này, vì tất cả phiền não đã được lắng dịu, nên không có gì cần phải đè nén hay ngăn trừ. Ngay sau đạo và trong khoảnh khắc chứng đắc, vì được thành tựu không cần nỗ lực, và vì đã được an chỉ, hoặc vì được an chỉ theo nghĩa không bị suy thoái, nên nó không đi kèm với sự cố gắng, đè nén, và ngăn trừ. Sativepullappattattā (vì đã đạt đến sự sung mãn của niệm), qua đó chỉ ra rằng ngay cả khi niệm không hoạt động, do sự dồi dào của niệm, người ấy vẫn được gọi là có niệm. Yathāparicchinnakālavasena (tùy theo thời gian đã được giới hạn), qua đó chỉ ra rằng người ấy có niệm với niệm đã được giới hạn. Sesesu (trong các pháp còn lại) có nghĩa là trong các trí tuệ còn lại. Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Samādhi đã kết thúc. 8-9. Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā 8-9. Giải thích kinh Pañcaṅgika v.v... 28-29. Aṭṭhame [Pg.12] karo vuccati pupphasambhavaṃ ‘‘gabbhāsaye kirīyatī’’ti katvā. Karato jāto kāyo karajakāyo, tadupanissayo catusantatirūpasamudāyo. Kāmaṃ nāmakāyopi vivekajena pītisukhena tathāladdhūpakāro, ‘‘abhisandetī’’tiādivacanato pana rūpakāyo idha adhippetoti āha ‘‘imaṃ karajakāya’’nti. Abhisandetīti abhisandanaṃ karoti. Taṃ pana abhisandanaṃ jhānamayena pītisukhena karajakāyassa tintabhāvāpādanaṃ sabbatthakameva lūkhabhāvāpanayananti āha ‘‘temetī’’tiādi. Tayidaṃ abhisandanaṃ atthato yathāvuttapītisukhasamuṭṭhānehi paṇītarūpehi kāyassa parippharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Parisandetītiādīsupi eseva nayo. Sabbaṃ etassa atthīti sabbāvā, tassa sabbāvato. Avayavāvayavisambandhe avayavini sāmivacananti avayavavisayo sabba-saddo, tasmā vuttaṃ ‘‘sabbakoṭṭhāsavato’’ti. Aphuṭaṃ nāma na hoti yattha yattha kammajarūpaṃ, tattha tattha cittajarūpassa abhibyāpanato. Tenāha ‘‘upādinnakasantatī’’tiādi. 28-29. Trong trường hợp thứ tám, karo được gọi là nguồn gốc của hoa, do bởi câu “được tạo ra trong tử cung”. Thân được sinh ra từ kara là karajakāya (thân sinh từ hành động), nền tảng của nó là tập hợp sắc pháp của bốn dòng tương tục. Mặc dù danh thân cũng nhận được sự hỗ trợ như vậy từ hỷ lạc do ly dục sanh, nhưng từ các từ như “thấm nhuần”, sắc thân được ngụ ý ở đây, do đó ngài nói “thân sinh từ hành động này”. Thấm nhuần (abhisandeti) có nghĩa là làm cho thấm nhuần. Sự thấm nhuần đó, bằng hỷ lạc của thiền, là việc tạo ra trạng thái ẩm ướt cho thân sinh từ hành động, chính là việc loại bỏ sự khô khan ở khắp mọi nơi, do đó ngài nói “làm cho ướt” v.v. Sự thấm nhuần này, về mặt ý nghĩa, cần được hiểu là sự lan tỏa khắp thân thể bởi các sắc pháp vi tế được sanh khởi từ hỷ lạc đã nói ở trên. Trong các từ như “làm cho đẫm” v.v., phương pháp cũng tương tự. “Tất cả” (sabbaṃ) hiện hữu đối với nó, do đó là sabbāvā, từ đó có sabbāvato. Trong mối quan hệ giữa bộ phận và toàn thể, sở hữu cách được dùng cho toàn thể, nên từ sabba- chỉ đối tượng là toàn thể. Do đó, đã được nói là “của vật có tất cả các phần”. Không có chỗ nào không được chạm đến, bởi vì bất cứ nơi nào có sắc do nghiệp sanh, nơi đó có sự lan tỏa của sắc do tâm sanh. Do đó, ngài nói “dòng tương tục của sắc được chấp thủ” v.v. Chekoti kusalo. Taṃ panassa kosallaṃ nahānīyacuṇṇānaṃ karaṇe piṇḍikaraṇe ca samatthatāvasena veditabbanti āha ‘‘paṭibalo’’tiādi. Kaṃsa-saddo ‘‘mahatiyā kaṃsapātiyā’’tiādīsu (ma. ni. 1.61) suvaṇṇe āgato.‘‘Kaṃso upahato yathā’’tiādīsu (dha. pa. 134) kittimalohe. Katthaci paṇṇattimatte ‘‘upakaṃso nāma rājāsi, mahākaṃsassa atrajo’’tiādi (jā. aṭṭha. 4.10.164 ghaṭapaṇḍitajātakavaṇṇanā). Idha pana yattha katthaci loheti āha ‘‘yena kenaci lohena katabhājane’’ti. Snehānugatāti udakasinehena anuppavisanavasena gatā upagatā. Snehaparetāti udakasinehena parito gatā samantato phuṭā. Tato eva santarabāhirā phuṭā snehena. Etena sabbaso udakena temitabhāvamāha. Na ca pagghariṇīti etena tintassapi tassa ghanathaddhabhāvaṃ vadati. Tenāha ‘‘na bindubindū’’tiādi. Cheko có nghĩa là khéo léo. Sự khéo léo của người ấy cần được hiểu là khả năng trong việc chuẩn bị bột tắm và vo nó thành viên, do đó ngài nói “có khả năng” v.v. Từ kaṃsa- trong các câu như “trong một cái bát bằng vàng lớn” (ma. ni. 1.61) có nghĩa là vàng. Trong các câu như “như chiếc cồng đồng bị hỏng” (dha. pa. 134) có nghĩa là hợp kim. Đôi khi chỉ là một danh từ riêng như “có một vị vua tên là Upakaṃsa, con trai của Mahākaṃsa” v.v. (jā. aṭṭha. 4.10.164 ghaṭapaṇḍitajātakavaṇṇanā). Tuy nhiên, ở đây nó có nghĩa là bất kỳ kim loại nào, do đó ngài nói “trong một vật chứa làm bằng bất kỳ kim loại nào”. Thấm đượm hơi ẩm (snehānugatā) có nghĩa là đã đi vào, đã thấm vào do sự xâm nhập của hơi ẩm của nước. Bao bọc bởi hơi ẩm (snehaparetā) có nghĩa là đã đi xung quanh, đã được chạm vào khắp nơi bởi hơi ẩm của nước. Do đó, nó được chạm vào bên trong và bên ngoài bởi hơi ẩm. Bằng điều này, ngài chỉ ra trạng thái được làm ẩm hoàn toàn bởi nước. Và không nhỏ giọt (na ca pagghariṇī), bằng câu này, ngài nói về trạng thái đặc và chắc của nó mặc dù đã ẩm. Do đó, ngài nói “không từng giọt từng giọt” v.v. Tāhi tāhi udakasirāhi ubbhijjatīti ubbhidaṃ, ubbhidaṃ udakaṃ etassāti ubbhidodako. Ubbhinnaudakoti nadītīre khatakūpako viya ubbhijjanakaudako. Uggacchanaudakoti dhārāvasena uṭṭhahanaudako. Kasmā panettha ubbhidodakova [Pg.13] rahado gahito, na itaroti āha ‘‘heṭṭhā uggacchanaudakañhī’’tiādi. Dhārānipātabubbuḷakehīti dhārānipātehi ca udakabubbuḷehi ca. ‘‘Pheṇapaṭalehi cā’’ti vattabbaṃ, sannisinnameva aparikkhobhatāya niccalameva, suppasannamevāti adhippāyo. Sesanti ‘‘abhisandetī’’tiādikaṃ. Nó phun lên từ các mạch nước này kia, nên gọi là ubbhidaṃ (phun lên). Hồ này có nước phun lên, nên gọi là ubbhidodako (hồ nước phun). Ubbhinnaudako có nghĩa là có nước phun lên, giống như một cái giếng được đào bên bờ sông. Uggacchanaudako có nghĩa là có nước dâng lên thành dòng. Tại sao ở đây chỉ lấy hồ nước phun lên mà không phải loại khác? Ngài nói “bởi vì nước dâng lên từ bên dưới” v.v. Bởi các dòng chảy và bọt nước (dhārānipātabubbuḷakehi) có nghĩa là bởi các dòng chảy và bởi các bọt nước. Cũng nên nói “và bởi các lớp bọt”. Ý nghĩa là nó đã lắng xuống, do không bị khuấy động nên nó tĩnh lặng, nó rất trong. Phần còn lại là “thấm nhuần” v.v. Uppalānīti uppalagacchāni. Setarattanīlesūti uppalesu, setuppalarattuppalanīluppalesūti attho. Yaṃ kiñci uppalaṃ uppalameva sāmaññaggahaṇato. Satapattanti ettha sata-saddo bahupariyāyo ‘‘satagghī’’tiādīsu viya. Tena anekasatapattassapi saṅgaho siddho hoti. Loke pana rattaṃ padumaṃ, setaṃ puṇḍarīkanti vuccati. Yāva aggā yāva ca mūlā udakena abhisandanādisambhavadassanatthaṃ udakānuggataggahaṇaṃ. Idha uppalādīni viya karajakāyo, udakaṃ viya tatiyajjhānasukhaṃ. Uppalāni (những bông sen) có nghĩa là những cây sen. Trong các màu trắng, đỏ, và xanh (setarattanīlesu) có nghĩa là trong các loài sen, ý là sen trắng, sen đỏ, và sen xanh. Bất kỳ loại sen nào cũng chỉ là sen, do cách dùng chung. Trong từ satapatta (trăm cánh), từ sata có nghĩa là “nhiều”, giống như trong “trị giá một trăm” v.v. Do đó, việc bao gồm cả loại có nhiều trăm cánh cũng được xác lập. Tuy nhiên, trên đời, loại màu đỏ được gọi là paduma, loại màu trắng được gọi là puṇḍarīka. Việc đề cập đến “chưa vươn khỏi mặt nước” là để cho thấy khả năng thấm nhuần v.v. bởi nước cho đến ngọn và cho đến rễ. Ở đây, thân sinh từ hành động giống như các loài sen v.v., và lạc của thiền thứ ba giống như nước. Yasmā parisuddhena cetasāti catutthajjhānacittamāha, tañca rāgādiupakkilesamalāpagamato nirupakkilesaṃ nimmalaṃ, tasmā āha ‘‘nirupakkilesaṭṭhena parisuddha’’nti. Yasmā pana pārisuddhiyā eva paccayavisesena pavattiviseso pariyodātatā sudhantasuvaṇṇassa nighaṃsanena pabhassaratā viya, tasmā āha ‘‘pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabba’’nti. Idanti odātavacanaṃ. Utupharaṇatthanti utuno pharaṇadassanatthaṃ. Utupharaṇaṃ na hoti sesanti adhippāyo. Tenāha ‘‘taṅkhaṇa …pe… balavaṃ hotī’’ti. Vatthaṃ viya karajakāyoti yogino karajakāyo vatthaṃ viya daṭṭhabbo utupharaṇasadisena catutthajjhānasukhena pharitabbattā. Purisassa sarīraṃ viya catutthajjhānaṃ daṭṭhabbaṃ utupharaṇaṭṭhāniyassa sukhassa nissayabhāvato. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Tattha ca ‘‘parisuddhena cetasā’’ti cetogahaṇena jhānasukhaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukha’’nti. Nanu ca catutthajjhāne sukhameva natthīti? Saccaṃ natthi, sātalakkhaṇasantasabhāvattā panettha upekkhā ‘‘sukha’’nti adhippetā. Tena vuttaṃ sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 232) ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti. Bởi vì “với tâm thanh tịnh” chỉ cho tâm thiền thứ tư, và tâm ấy không có phiền não, không tỳ vết, do sự loại bỏ vết nhơ của các phiền não như tham v.v., do đó ngài nói “thanh tịnh theo nghĩa không có phiền não”. Và bởi vì sự trong sáng là một trạng thái diễn tiến đặc biệt do một điều kiện đặc biệt của chính sự thanh tịnh, giống như sự rực rỡ của vàng đã được luyện kỹ do được đánh bóng, do đó ngài nói “trong sáng cần được hiểu theo nghĩa rạng rỡ”. Điều này có nghĩa là từ “trắng”. “Vì mục đích lan tỏa hơi ấm” có nghĩa là để cho thấy sự lan tỏa của hơi ấm. Ý nghĩa là sự lan tỏa của hơi ấm không xảy ra cách khác. Do đó, ngài nói “vào khoảnh khắc đó... trở nên mạnh mẽ”. Thân sinh từ hành động giống như tấm vải: thân sinh từ hành động của hành giả cần được xem như tấm vải, vì nó được lan tỏa bởi lạc của thiền thứ tư, vốn giống như sự lan tỏa của hơi ấm. Thiền thứ tư cần được xem như thân thể của người đàn ông, vì nó là nền tảng cho lạc, vốn ở vị trí của sự lan tỏa hơi ấm. Do đó, ngài nói “vì vậy” v.v. Và ở đó, qua việc dùng từ “tâm” trong câu “với tâm thanh tịnh”, lạc của thiền đã được nói đến, điều này cần được hiểu như vậy. Do đó, ngài nói “lạc của thiền thứ tư giống như sự lan tỏa của hơi ấm”. Nhưng chẳng phải trong thiền thứ tư hoàn toàn không có lạc sao? Đúng là không có. Ở đây, xả được ngụ ý là “lạc” vì đặc tính của nó là dễ chịu và bản chất của nó là an tịnh. Do đó, đã được nói trong Sammohavinodanī (vibha. aṭṭha. 232): “Xả, vì an tịnh, được gọi là lạc”. Tassa [Pg.14] tassa samādhissa sarūpadassanassa paccayattā paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ. Samabharitoti samapuṇṇo. Bởi vì nó là điều kiện để thấy được tự tánh của định này hay định khác, nên trí tuệ quán xét (paccavekkhaṇañāṇaṃ) là tướng để quán xét (paccavekkhaṇanimittaṃ). Samabharito có nghĩa là được làm cho đầy một cách đồng đều. Maṇḍabhūmīti papāvaṇṇabhūmi. Yattha salilasiñcanena vināva sassāni ṭhitāni sampajjanti. Yuge yojetabbāni yoggāni, tesaṃ ācariyo yoggācariyo. Tesaṃ sikkhāpanato hatthiādayopi ‘‘yoggā’’ti vuccantīti āha pāḷiyaṃ ‘‘assadammasārathī’’ti. Yena yenāti catūsu maggesu yena yena maggena. Yaṃ yaṃ gatinti javasamajavādibhedāsu gatīsu yaṃ yaṃ gatiṃ. Navame natthi vattabbaṃ. Maṇḍabhūmi có nghĩa là vùng đất có màu sắc như váng sữa. Nơi ấy, các loại hoa màu sinh trưởng và phát triển tốt mà không cần phải tưới nước. Yoggāni là những con vật được mang vào ách, yoggācariyo là vị thầy của chúng. Do việc huấn luyện chúng nên voi v.v... cũng được gọi là ‘yoggā’, điều này được nói đến trong Pāli là ‘assadammasārathī’ (người điều ngự ngựa). Yena yena có nghĩa là bằng con đường nào trong bốn con đường. Yaṃ yaṃ gatiṃ có nghĩa là cách đi nào trong các cách đi có sự phân biệt như nhanh, đều v.v... Ở kinh thứ chín, không có gì để nói. Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Pañcaṅgika v.v... đã hoàn tất. 10. Nāgitasuttavaṇṇanā 10. Giải thích kinh Nāgita 30. Dasame uccāsaddamahāsaddāti uddhaṃ uggatattā ucco patthaṭo mahanto vinibbhijjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyo saddo etesanti uccāsaddamahāsaddā. Vacīghosopi hi bahūhi ekajjhaṃ pavattito atthato saddato ca duravabodho kevalaṃ mahānigghoso eva hutvā sotapathamāgacchati. Macchavilopeti macchānaṃ vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā vilumpane. Kevaṭṭānañhi macchapacchiṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehī’’ti, ‘‘etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ karonti. Macchaggahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Asucisukhanti kāyāsucisannissitattā kilesāsucisannissitattā ca asucisannissitasukhaṃ. Nekkhammasukhassāti kāmato nikkhamantassa sukhassa. Pavivekasukhassāti gaṇasaṅgaṇikato kilesasaṅgaṇikato ca vigatassa sukhassa. Upasamasukhassāti rāgādivūpasamāvahassa sukhassa. Sambodhasukhanti maggasaṅkhātassa sambodhassa niṭṭhappattatthāya sukhaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. 30. Trong kinh thứ mười, uccāsaddamahāsaddā có nghĩa là những người có âm thanh lớn, âm thanh to. Do đi lên cao nên là lớn (ucco), do lan rộng nên là to (mahanto), là âm thanh không thể nắm bắt được bằng cách phân tích. Tiếng nói ồn ào (vacīghoso) cũng vậy, do nhiều người cùng phát ra nên khó hiểu cả về nghĩa lẫn âm thanh, chỉ đến tai như một tiếng gầm lớn. Macchavilope có nghĩa là việc bắt cá giống như cướp bóc, hoặc là sự cướp bóc cá. Thật vậy, tại nơi những người đánh cá đặt giỏ cá, đám đông tụ tập lại và tạo ra tiếng ồn ào, la hét lớn: ‘Cho tôi một con cá khác ở đây, cho tôi một miếng cá’, ‘Con to đã đưa cho người kia, của tôi thì nhỏ’ v.v... Khi lưới được quăng để bắt cá, tại nơi đó, những người đánh cá và những người khác cũng la lớn: ‘Vào rồi, bắt được rồi’. Điều này được nói đến để chỉ điều đó. Asucisukhaṃ có nghĩa là lạc thú liên quan đến sự bất tịnh, do liên quan đến sự bất tịnh của thân và sự bất tịnh của phiền não. Nekkhammasukhassa có nghĩa là hạnh phúc của người xuất ly khỏi dục lạc. Pavivekasukhassa có nghĩa là hạnh phúc của người đã thoát khỏi sự giao du với hội chúng và sự giao du với phiền não. Upasamasukhassa có nghĩa là hạnh phúc mang lại sự lắng dịu của tham ái v.v... Sambodhasukhaṃ có nghĩa là hạnh phúc nhằm mục đích đạt đến sự giác ngộ, được gọi là con đường. Phần còn lại dễ hiểu. Nāgitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Nāgita đã hoàn tất. Pañcaṅgikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích phẩm Pañcaṅgika đã hoàn tất. 4. Sumanavaggo 4. Phẩm Sumana 1. Sumanasuttavaṇṇanā 1. Giải thích kinh Sumana 31. Catutthassa [Pg.15] paṭhame satakkakūti satasikharo, anekakūṭoti attho. Idaṃ tassa mahāmeghabhāvadassanaṃ. So hi mahāvassaṃ vassati. Tenevāha – ‘‘ito cito ca uṭṭhitena valāhakakūṭasatena samannāgatoti attho’’ti. Dassanasampannoti ettha dassanaṃ nāma sotāpattimaggo. So hi paṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘dassana’’nti vuccati. Yadipi taṃ gotrabhu paṭhamataraṃ passati, disvā pana kattabbakiccassa kilesappahānassa akaraṇato na taṃ ‘‘dassana’’nti vuccati. Āvajjanaṭṭhāniyañhi taṃ ñāṇaṃ. Maggassa nibbānārammaṇatāsāmaññena cetaṃ vuttaṃ, na nibbānappaṭivijjhanena, tasmā dhammacakkhuṃ punappunaṃ nibbattanena bhāvanaṃ appattaṃ dassanaṃ, dhammacakkhuñca pariññādikiccakaraṇena catusaccadhammadassanaṃ tadabhisamayoti natthettha gotrabhussa dassanabhāvāpatti. Sesamettha suviññeyyameva. 31. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ tư, satakkakū có nghĩa là có trăm đỉnh, nghĩa là có nhiều đỉnh. Điều này cho thấy bản chất của nó là một đám mây lớn. Vì nó tạo ra một trận mưa lớn. Do đó, có nói rằng: ‘có nghĩa là được trang bị với hàng trăm đỉnh mây nổi lên từ đây đó’. Trong câu ‘dassanasampanno’, dassana ở đây có nghĩa là đạo Tu-đà-hoàn. Vì lần đầu tiên thấy được Niết-bàn nên được gọi là ‘dassana’ (kiến). Mặc dù trí chuyển tộc (gotrabhu) thấy trước, nhưng sau khi thấy, do không thực hiện được phận sự cần làm là đoạn trừ phiền não, nên nó không được gọi là ‘dassana’. Vì trí tuệ đó chỉ ở vị trí hướng tâm. Điều này được nói do sự tương đồng về việc đạo lấy Niết-bàn làm đối tượng, chứ không phải do sự chứng ngộ Niết-bàn. Do đó, pháp nhãn do sự phát sinh lặp đi lặp lại mà chưa đạt đến sự tu tập là kiến (dassana), và pháp nhãn do thực hiện phận sự liễu tri v.v... mà thấy được pháp Tứ đế, đó là sự chứng ngộ. Vì vậy, ở đây không có trường hợp trí chuyển tộc có bản chất là kiến. Phần còn lại ở đây dễ hiểu. Sumanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Sumana đã hoàn tất. 2. Cundīsuttavaṇṇanā 2. Giải thích kinh Cundī 32. Dutiye ‘‘ariyakantehi sīlehi samannāgato’’tiādīsu (a. ni. 5.179) ariyakantānīti pañcasīlāni āgatāni. Ariyakantāni hi pañcasīlāni ariyānaṃ kantāni piyāni, bhavantaragatāpi ariyā tāni na vijahanti. Idha pana ‘‘yāvatā, cunda, sīlāni ariyakantāni sīlāni, tesaṃ aggamakkhāyati…pe… agge te paripūrakārino’’ti vuttattā maggaphalāni sīlāni adhippetānīti āha ‘‘ariyakantāni sīlānīti maggaphalasampayuttāni sīlānī’’ti. 32. Trong kinh thứ hai, ở câu ‘ariyakantehi sīlehi samannāgato’ v.v... (A. ni. 5.179), ariyakantāni được hiểu là năm giới. Năm giới là ariyakantāni vì chúng đáng yêu, đáng quý đối với các bậc Thánh; dù đã đi đến một kiếp sống khác, các bậc Thánh cũng không từ bỏ chúng. Tuy nhiên, ở đây, do có nói rằng: ‘Này Cunda, trong tất cả các giới, giới được các bậc Thánh yêu mến được xem là cao nhất... họ là những người thực hành viên mãn điều cao nhất’, nên giới của đạo và quả được ám chỉ. Do đó, có nói rằng: ‘Giới được các bậc Thánh yêu mến có nghĩa là các giới tương ưng với đạo và quả’. Cundīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Cundī đã hoàn tất. 3. Uggahasuttavaṇṇanā 3. Giải thích kinh Uggaha 33. Tatiye [Pg.16] sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlāti rattiyā vibhāyanavelāya sāmike parijane seyyāya avuṭṭhite sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā. Sāmikaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva vuṭṭhahantīti vā pubbuṭṭhāyiniyo. Kiṃkāranti kiṃkaraṇīyaṃ, kiṃkaraṇabhāvena pucchitvā kātabbaveyyāvaccanti attho. Taṃ paṭissuṇantā vicarantīti kiṃkārappaṭissāviniyo. Manāpaṃyeva kiriyaṃ karonti sīlenāti manāpacāriniyo. Piyameva vadanti sīlenāti piyavādiniyo. 33. Trong kinh thứ ba, sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā có nghĩa là người có thói quen thức dậy trước nhất. Vào lúc đêm sắp tàn, khi người chồng và gia nhân chưa thức dậy, người ấy có thói quen thức dậy trước nhất. Hoặc pubbuṭṭhāyiniyo (người dậy trước) có nghĩa là khi thấy chồng, người ấy liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi trước tiên, như thể bị lửa đốt. Kiṃkāra có nghĩa là việc gì cần làm, nghĩa là công việc hầu hạ cần được thực hiện sau khi hỏi ‘việc gì cần làm?’. Kiṃkārappaṭissāviniyo có nghĩa là những người vâng lời và thực hiện công việc đó. Manāpacāriniyo có nghĩa là những người có thói quen làm những việc vừa ý. Piyavādiniyo có nghĩa là những người có thói quen nói những lời khả ái. Tatrupāyāyāti tatra kamme sādhetabbaupāyabhūtāya vīmaṃsāya. Tenāha ‘‘tasmiṃ uṇṇākappāsasaṃvidhāne’’tiādi. Alaṃ kātunti kātuṃ samatthā. Alaṃ saṃvidhātunti vicāretuṃ samatthā. Tenāha ‘‘alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātunti attanā kātumpi parehi kārāpetumpī’’tiādi. Sesamettha suviññeyyameva. Tatrupāyāya có nghĩa là bằng sự xem xét, là phương tiện để hoàn thành công việc ở đó. Do đó, có nói rằng: ‘trong việc sắp xếp len và bông gòn đó’ v.v... Alaṃ kātuṃ có nghĩa là có khả năng làm. Alaṃ saṃvidhātuṃ có nghĩa là có khả năng sắp xếp. Do đó, có nói rằng: ‘có khả năng làm, có khả năng sắp xếp có nghĩa là tự mình có thể làm và cũng có thể khiến người khác làm’ v.v... Phần còn lại ở đây dễ hiểu. Uggahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Uggaha đã hoàn tất. 4-5. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā 4-5. Giải thích kinh Sīhasenāpati v.v... 34-35. Catutthe sandiṭṭhikanti asamparāyikatāya sāmaṃ daṭṭhabbaṃ. Sayaṃ anubhavitabbaṃ attapaccakkhaṃ diṭṭhadhammikanti attho. Na saddhāmattakeneva tiṭṭhatīti ‘‘dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ, buddhādīhi paṇḍitehi pasattha’’nti evaṃ saddhāmattakeneva na tiṭṭhati. Yaṃ dānaṃ detīti yaṃ deyyadhammaṃ parassa deti. Tassa pati hutvāti tabbisayaṃ lobhaṃ suṭṭhu abhibhavanto tassa adhipati hutvā deti. Tena anadhibhavanīyattā na dāso na sahāyoti. Tattha tadubhayaṃ anvayato byatirekato ca dassetuṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Dāso hutvā deti taṇhādāsabyassa upagatattā. Sahāyo hutvā deti tassa piyabhāvāvissajjanato. Sāmī hutvā deti tattha taṇhādāsabyato attānaṃ mocetvā abhibhuyya pavattanato. Atha vā yo dānasīlatāya dāyako puggalo, so dāne pavattibhedena dānadāso, dānasahāyo, dānapatīti tippakāro hoti. Tadassa tippakārataṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Dātabbaṭṭhena dānaṃ, annapānādi. 34-35. Trong câu thứ tư, (cụm từ) sandiṭṭhikaṃ (thiết thực hiện tại) có nghĩa là có thể được tự mình thấy, không phải ở đời sau. Có nghĩa là được tự mình kinh nghiệm, tự mình chứng nghiệm trong hiện tại. Na saddhāmattakeneva tiṭṭhati (không chỉ đứng vững bằng đức tin) có nghĩa là không chỉ đứng vững bằng đức tin đơn thuần rằng: “Sự bố thí là tốt đẹp, là thiện lành, được các bậc hiền trí như đức Phật tán thán.” Yaṃ dānaṃ deti (vật thí nào được cho đi) có nghĩa là vật đáng cho nào được người ấy cho đi đến người khác. Tassa pati hutvā (trở thành chủ nhân của vật ấy) có nghĩa là người ấy cho đi sau khi đã chế ngự hoàn toàn lòng tham đối với vật ấy, trở thành chủ nhân của vật ấy. Do không bị vật ấy chế ngự nên (người ấy) không phải là người nô lệ, không phải là người bạn. Ở đây, để trình bày cả hai phương diện thuận và nghịch, câu bắt đầu bằng “yo hi” đã được nói đến. (Người ấy) cho đi như một người nô lệ là do đã trở thành nô lệ của ái dục. (Người ấy) cho đi như một người bạn là do không từ bỏ được sự yêu thích đối với vật ấy. (Người ấy) cho đi như một người chủ là do đã giải thoát mình khỏi sự nô lệ của ái dục và hành động với sự chế ngự. Hoặc là, người thí chủ có bản tánh bố thí, tùy theo sự khác biệt trong cách thực hành bố thí, có ba loại: người nô lệ của vật thí, người bạn của vật thí, và người chủ của vật thí. Để phân biệt ba loại này, câu bắt đầu bằng “yo hi” đã được nói đến. Bố thí, theo nghĩa là vật được cho đi, là vật thực, thức uống, v.v. Tattha [Pg.17] yaṃ attanā paribhuñjati, taṇhādhipannatāya tassa vasena vattanato dāso viya hoti. Yaṃ paresaṃ dīyati, tatthāpi annapānasāmaññena idaṃ vuttaṃ ‘‘dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā’’ti. Sahāyo hutvā deti attanā paribhuñjitabbassa paresaṃ dātabbassa ca samasamaṃ ṭhapanato. Pati hutvā deti sayaṃ deyyadhammassa vase avattitvā tassa attano vase vattāpanato. Aparo nayo – yo attanā paṇītaṃ paribhuñjitvā paresaṃ nihīnaṃ deti, so dānadāso nāma tannimittanihīnabhāvāpattito. Yo yādisaṃ attanā paribhuñjati, tādisameva paresaṃ deti, so dānasahāyo nāma tannimittahīnādhikabhāvavivajjanena sadisabhāvāpattito. Yo attanā nihīnaṃ paribhuñjitvā paresaṃ paṇītaṃ deti, so dānapati nāma tannimittaseṭṭhabhāvāpattito. Trong đó, vật nào được tự mình tiêu dùng, do bị ái dục chi phối, do hành động dưới sự ảnh hưởng của nó, nên (người ấy) giống như một người nô lệ. Vật nào được cho đến người khác, ở đây cũng vậy, theo nghĩa chung về vật thực và thức uống, điều này được nói là “trở thành người nô lệ của vật đáng cho được gọi là vật thí.” (Người ấy) cho đi như một người bạn là do đặt vật mình tiêu dùng và vật cho người khác ngang bằng nhau. (Người ấy) cho đi như một người chủ là do tự mình không hành động dưới sự chi phối của vật đáng cho mà làm cho vật ấy phải hành động dưới sự chi phối của mình. Một cách giải thích khác – người nào tự mình dùng vật thượng hạng rồi cho người khác vật hạ tiện, người ấy được gọi là người nô lệ của vật thí, vì do nhân ấy mà đạt đến trạng thái thấp hèn. Người nào tự mình dùng vật như thế nào thì cho người khác vật đúng như thế ấy, người ấy được gọi là người bạn của vật thí, vì do nhân ấy mà đạt đến trạng thái tương đương, tránh được sự thấp kém hay hơn hẳn. Người nào tự mình dùng vật hạ tiện rồi cho người khác vật thượng hạng, người ấy được gọi là người chủ của vật thí, vì do nhân ấy mà đạt đến trạng thái cao thượng. Nittejabhūto tejahānippattiyā. Saha byati gacchatīti sahabyo, sahapavattanako, tassa bhāvo sahabyatā, sahapavattīti āha ‘‘sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā’’ti. Asitassāti vā abandhassa, taṇhābandhanena abandhassāti attho. Pañcamaṃ uttānameva. Nittejabhūto (trở nên không còn uy lực) là do đã đạt đến sự mất mát uy lực. Sahabyo (người đồng hành) là người cùng đi, người cùng tiến hành; trạng thái của người ấy là sahabyatā (sự đồng hành), sự cùng tiến hành, nên nói là “sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā” (đã đi đến trạng thái cùng tồn tại, trạng thái hợp nhất). Asitassa (của người không bị trói buộc) hoặc là abandhassa (của người không bị ràng buộc), có nghĩa là của người không bị trói buộc bởi sự ràng buộc của ái dục. Câu thứ năm thì ý nghĩa đã rõ ràng. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Sīhasenāpati, v.v... đã hoàn tất. 6-7. Kāladānasuttādivaṇṇanā 6-7. Phần giải thích về kinh Bố Thí Đúng Thời, v.v... 36-37. Chaṭṭhe ārāmatoti phalārāmato. Paṭhamuppannānīti sabbapaṭhamaṃ sujātāni. Bhāsitaññūti bhikkhū gharadvāre ṭhitā kiñcāpi tuṇhī honti, atthato pana ‘‘bhikkhaṃ dethā’’ti vadanti nāma ariyāya yācanāya. Vuttañhetaṃ ‘‘uddhissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyānaṃ yācanā’’ti. Tatra ye ‘‘mayaṃ pacāma, ime na pacanti, pacamāne patvā alabhantā kuhiṃ labhissantī’’ti deyyadhammaṃ saṃvibhajanti, te bhāsitaññū nāma ñatvā kattabbassa karaṇato. Yuttappattakāleti dātuṃ yuttappattakāle. Appaṭivānacittoti anivattanacitto. Sattamaṃ uttānameva. 36-37. Trong câu thứ sáu, ārāmato (từ khu vườn) có nghĩa là từ khu vườn cây ăn trái. Paṭhamuppannāni (những thứ được sinh ra đầu tiên) có nghĩa là những thứ được sinh trưởng tốt đẹp trước hết. Bhāsitaññū (người hiểu lời nói) có nghĩa là: các vị tỳ khưu đứng ở cửa nhà, mặc dù im lặng, nhưng về mặt ý nghĩa, các vị ấy quả thật đang nói “xin hãy cho vật thực” bằng cách xin cao thượng. Điều này đã được nói: “Các bậc Thánh đứng với mục đích, đó là cách xin của các bậc Thánh.” Trong đó, những người chia sớt vật đáng cho, nghĩ rằng: “Chúng ta nấu nướng, còn các vị này thì không. Nếu không nhận được từ những người nấu nướng, các vị ấy sẽ nhận được ở đâu?”, họ được gọi là bhāsitaññū (người hiểu lời nói) vì biết và làm điều cần phải làm. Yuttappattakāle (vào thời điểm thích hợp) có nghĩa là vào thời điểm thích hợp để cho. Appaṭivānacitto (với tâm không thối chuyển) có nghĩa là với tâm không lùi bước. Câu thứ bảy thì ý nghĩa đã rõ ràng. Kāladānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Bố Thí Đúng Thời, v.v... đã hoàn tất. 8. Saddhasuttavaṇṇanā 8. Phần giải thích kinh Saddha (Tín). 38. Aṭṭhame [Pg.18] anukampantīti ‘‘sabbe sattā sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti evaṃ hitapharaṇena anuggaṇhanti. Apica upaṭṭhākānaṃ gehaṃ aññe sīlavante sabrahmacārino gahetvā pavisantāpi anuggaṇhanti nāma. Nīcavuttinti paṇipātasīlaṃ. Kodhamānathaddhatāya rahitanti kodhamānavasena uppanno yo thaddhabhāvo cittassa uddhumātalakkhaṇo, tena virahitanti attho. Soraccenāti ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo, idaṃ vuccati soraccaṃ. Sabbopi sīlasaṃvaro soracca’’nti evamāgatena sīlasaṃvarasaṅkhātena soratabhāvena. Sakhilanti ‘‘tattha katamaṃ sākhalyaṃ? Yā sā vācā thaddhakā kakkasā pharusā kaṭukā abhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṃvattanikā, tathārūpiṃ vācaṃ pahāya yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Yā tattha saṇhavācatā sakhilavācatā apharusavācatā, idaṃ vuccati sākhalya’’nti (dha. sa. 1350) evaṃ vuttena sammodakamudubhāvena samannāgataṃ. Tenāha ‘‘sakhilanti sammodaka’’nti. 38. Trong câu thứ tám, anukampanti (họ có lòng bi mẫn) có nghĩa là họ giúp đỡ bằng cách lan tỏa tâm lợi ích như: “Mong cho tất cả chúng sanh được an lạc, không oan trái, không phiền não.” Hơn nữa, họ cũng được gọi là giúp đỡ khi dẫn các vị đồng phạm hạnh có giới đức khác vào nhà của các thí chủ. Nīcavuttiṃ (cách cư xử khiêm tốn) có nghĩa là giới hạnh cung kính. Kodhamānathaddhatāya rahitaṃ (không có sự cứng nhắc do sân và mạn) có nghĩa là không có trạng thái cứng nhắc của tâm, có đặc tính là sự phồng lên, vốn sanh khởi do sân và mạn. Soraccena (với sự nhu hòa) có nghĩa là với trạng thái nhu thuận được gọi là sự thu thúc giới hạnh, như đã được nói đến: “Ở đây, thế nào là sự nhu hòa? Sự không vi phạm về thân, sự không vi phạm về lời, sự không vi phạm về thân và lời, đây được gọi là sự nhu hòa. Tất cả sự thu thúc trong giới cũng là sự nhu hòa.” Sakhilaṃ (lời nói thân thiện) có nghĩa là được phú bẩm trạng thái hòa nhã và mềm mỏng, như đã được nói trong (Dhammasaṅgaṇī 1350): “Ở đây, thế nào là sự thân ái? Vị ấy từ bỏ lời nói cứng cỏi, thô lỗ, ác độc, cay nghiệt, xúc phạm, gần với sân hận, dẫn đến không định tâm, và nói những lời không lỗi, êm tai, đáng yêu, đi vào lòng người, lịch sự, được nhiều người ưa thích, được nhiều người quý mến. Ở đây, sự nói năng nhẹ nhàng, nói năng thân ái, nói năng không thô lỗ, đây được gọi là sự thân ái.” Do đó, (chú giải) nói: “sakhilanti sammodakaṃ” (thân thiện có nghĩa là hòa nhã). Saddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Saddha (Tín) đã hoàn tất. 9-10. Puttasuttādivaṇṇanā 9-10. Phần giải thích về kinh Putta (Con Trai), v.v... 39-40. Navame bhatoti posito. Taṃ pana bharaṇaṃ jātakālato paṭṭhāya sukhapaccayūpaharaṇena dukkhapaccayāpaharaṇena ca pavattitanti dassetuṃ ‘‘amhehī’’tiādi vuttaṃ. Hatthapādavaḍḍhanādīhīti ādi-saddena mukhena siṅghānikāpanayananahāpanamaṇḍanādiñca saṅgaṇhāti. Mātāpitūnaṃ santakaṃ khettādiṃ avināsetvā rakkhitaṃ tesaṃ paramparāya ṭhitiyā kāraṇaṃ hotīti āha ‘‘amhākaṃ santakaṃ…pe… kulavaṃso ciraṃ ṭhassatī’’ti. Salākabhattādīni anupacchinditvāti salākabhattādīni avicchinditvā. Yasmā dāyajjappaṭilābhassa yogyabhāvena vattamānoyeva dāyassa paṭipajjissati, na itaroti āha ‘‘kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā’’tiādi[Pg.19]. Attanā dāyajjārahaṃ karontoti attānaṃ dāyajjārahaṃ karonto. Mātāpitaro hi attano ovāde avattamāne micchāpaṭipanne dārake vinicchayaṃ gantvā aputte karonti, te dāyajjārahā na honti. Ovāde vattamāne pana kulasantakassa sāmike karonti. Tatiyadivasato paṭṭhāyāti matadivasato tatiyadivasato paṭṭhāya. Sesaṃ suviññeyyameva. Dasamaṃ uttānameva. 39-40. Trong điều thứ chín, bhatoti có nghĩa là posito (được nuôi nấng). Để trình bày rằng sự nuôi dưỡng ấy đã được thực hiện kể từ lúc sinh ra bằng việc cung cấp các duyên tạo sự an lạc và loại trừ các duyên gây đau khổ, nên câu bắt đầu bằng ‘‘amhehī’’ (bởi chúng ta) đã được nói đến. Trong câu hatthapādavaḍḍhanādīhīti (sự phát triển tay chân, v.v.), từ ādi (v.v.) cũng bao gồm cả việc lau nước mũi, tắm rửa, trang điểm, v.v. Việc bảo vệ tài sản như ruộng vườn của cha mẹ, không phá hoại, là nguyên nhân cho sự tồn tại lâu dài của dòng dõi, nên đã nói rằng: ‘‘amhākaṃ santakaṃ…pe… kulavaṃso ciraṃ ṭhassatī’’ (tài sản của chúng ta... dòng dõi sẽ tồn tại lâu dài). Salākabhattādīni anupacchinditvāti có nghĩa là không làm gián đoạn các vật thực theo thẻ thăm, v.v. Bởi vì chỉ người nào đang có tư cách xứng đáng nhận tài sản thừa kế mới có thể thừa hưởng, chứ không phải người khác, nên đã nói rằng: ‘‘kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā’’ (với sự thực hành phù hợp với dòng dõi), v.v. Attanā dāyajjārahaṃ karontoti có nghĩa là người làm cho mình xứng đáng với tài sản thừa kế. Thật vậy, cha mẹ sau khi xem xét có thể từ bỏ những đứa con không vâng lời, thực hành sai trái, và chúng không còn xứng đáng với tài sản thừa kế. Nhưng đối với những người con vâng lời, cha mẹ sẽ cho làm chủ tài sản của dòng tộc. Tatiyadivasato paṭṭhāyāti có nghĩa là kể từ ngày thứ ba tính từ ngày qua đời. Phần còn lại thì dễ hiểu. Điều thứ mười thì rõ ràng. Puttasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Con Trai, v.v... đã hoàn tất. Sumanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải phẩm Sumana đã hoàn tất. 5. Muṇḍarājavaggo 5. Phẩm Vua Muṇḍa 1-2. Ādiyasuttādivaṇṇanā 1-2. Chú giải kinh Ādiya, v.v... 41-42. Pañcamassa paṭhame uṭṭhānavīriyādhigatehīti vā uṭṭhānena ca vīriyena ca adhigatehi. Tattha uṭṭhānanti kāyikaṃ vīriyaṃ. Vīriyanti cetasikanti vadanti. Uṭṭhānanti vā bhoguppādane yuttappayuttatā. Vīriyaṃ tajjo ussāho. Pīṇitanti dhātaṃ sutittaṃ. Tathābhūto pana yasmā thūlasarīro hoti, tasmā ‘‘thūlaṃ karotī’’ti vuttaṃ. Dutiyaṃ uttānameva. 41-42. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ năm, uṭṭhānavīriyādhigatehīti có nghĩa là có được nhờ sự nỗ lực và tinh tấn. Trong đó, uṭṭhāna là sự tinh tấn về thân. Người ta nói vīriya là sự tinh tấn về tâm. Hoặc uṭṭhāna là sự chuyên cần thích hợp trong việc tạo ra của cải. Vīriya là sự hăng hái phát sinh từ đó. Pīṇitanti có nghĩa là được nuôi dưỡng, được thỏa mãn. Lại nữa, bởi vì người như vậy có thân thể to lớn, cho nên đã nói là ‘‘thūlaṃ karotī’’ (làm cho to lớn). Kinh thứ hai thì rõ ràng. Ādiyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Ādiya, v.v... đã hoàn tất. 3. Iṭṭhasuttavaṇṇanā 3. Chú giải kinh Iṭṭha (Điều Đáng Ưa Thích) 43. Tatiye appamādaṃ pasaṃsantīti ‘‘etāni āyuādīni patthayantena appamādo kātabbo’’ti appamādameva pasaṃsanti paṇḍitā. Yasmā vā puññakiriyāsu paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti, tasmā āyuādīni patthayantena appamādova kātabboti attho. Purimasmiṃ atthavikappe ‘‘puññakiriyāsū’’ti padassa ‘‘appamatto’’ti iminā sambandho. Yasmā paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti, yasmā ca puññakiriyāsu appamatto ubho atthe adhigato hoti, tasmā āyuādīni patthayantena appamādova [Pg.20] kātabbo. Dutiyasmiṃ atthavikappe paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti. Katthāti? Puññakiriyāsu. Kasmāti ce? Yasmā appamatto ubho atthe adhiggaṇhāti paṇḍito, tasmāti attho. Atthappaṭilābhenāti diṭṭhadhammikādihitappaṭilābhena. 43. Trong kinh thứ ba, câu appamādaṃ pasaṃsanti (họ tán thán sự không dể duôi) có nghĩa là các bậc hiền trí chỉ tán thán sự không dể duôi, rằng: ‘‘Người mong cầu tuổi thọ, v.v., nên thực hành không dể duôi’’. Hoặc, bởi vì các bậc hiền trí tán thán sự không dể duôi trong các việc phước thiện, cho nên ý nghĩa là người mong cầu tuổi thọ, v.v., chỉ nên thực hành không dể duôi. Trong cách giải thích thứ nhất, từ ‘‘puññakiriyāsū’’ (trong các việc phước thiện) có liên hệ với từ ‘‘appamatto’’ (người không dể duôi). Bởi vì các bậc hiền trí tán thán sự không dể duôi, và bởi vì người không dể duôi trong các việc phước thiện sẽ đạt được cả hai lợi ích, cho nên người mong cầu tuổi thọ, v.v., chỉ nên thực hành không dể duôi. Trong cách giải thích thứ hai, các bậc hiền trí tán thán sự không dể duôi. Ở đâu? Trong các việc phước thiện. Nếu hỏi tại sao? Bởi vì người hiền trí không dể duôi sẽ đạt được cả hai lợi ích, đó là ý nghĩa. Atthappaṭilābhenāti có nghĩa là bằng việc đạt được lợi ích trong hiện tại, v.v. Iṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Iṭṭha đã hoàn tất. 4. Manāpadāyīsuttavaṇṇanā 4. Chú giải kinh Manāpadāyī (Người Cho Vật Vừa Ý) 44. Catutthe jhānamanena nibbattaṃ manomayanti āha ‘‘suddhāvāsesu ekaṃ jhānamanena nibbattaṃ devakāya’’nti. Satipi hi sabbasattānaṃ abhisaṅkhāramanasā nibbattabhāve bāhirapaccayehi vinā manasāva nibbattattā ‘‘manomayā’’ti vuccanti rūpāvacarasattā. Yadi evaṃ kāmabhave opapātikasattānampi manomayabhāvo āpajjatīti ce? Na, tattha bāhirapaccayehi nibbattetabbatāsaṅkāya eva abhāvato ‘‘manasāva nibbattā’’ti avadhāraṇāsambhavato. Niruḷho vāyaṃ loke manomayavohāro rūpāvacarasattesu. Tathā hi ‘‘annamayo, pāṇamayo, manomayo, ānandamayo, viññāṇamayo’’ti pañcadhā attānaṃ vedavādinopi vadanti. Ucchedavādinopi vadanti ‘‘dibbo rūpī manomayo’’ti (dī. ni. 1.87). Tīsu vā kulasampattīsūti brāhmaṇakhattiyavessasaṅkhātesu sampannakulesu. Chasu vā kāmasaggesūti chasu kāmāvacaradevesu. 44. Trong kinh thứ tư, manomaya (do tâm tạo) có nghĩa là thiền được tạo ra bởi tâm này, nên đã nói: ‘‘suddhāvāsesu ekaṃ jhānamanena nibbattaṃ devakāya’’ (một thân chư thiên được tạo ra bởi thiền này trong các cõi Tịnh Cư). Mặc dù tất cả chúng sanh đều được tạo ra bởi tâm hành, nhưng các chúng sanh ở cõi sắc được gọi là ‘‘manomayā’’ (do tâm tạo) vì họ được tạo ra chỉ bằng tâm, không cần các duyên bên ngoài. Nếu vậy, phải chăng tình trạng do tâm tạo cũng xảy ra đối với các chúng sanh hóa sanh trong cõi dục? Không phải vậy, vì ở đó không có nghi ngờ về việc phải được tạo ra bởi các duyên bên ngoài, nên không thể xác quyết rằng ‘‘chỉ được tạo ra bởi tâm’’. Thuật ngữ manomaya này đã được xác lập trong thế gian để chỉ các chúng sanh ở cõi sắc. Thật vậy, ngay cả những người theo Vệ-đà cũng nói về tự ngã theo năm cách: ‘‘annamayo (do vật thực tạo), pāṇamayo (do hơi thở tạo), manomayo (do tâm tạo), ānandamayo (do hỷ lạc tạo), viññāṇamayo (do thức tạo)’’. Ngay cả những người theo thuyết đoạn diệt cũng nói: ‘‘dibbo rūpī manomayo’’ (thân trời, có sắc, do tâm tạo) (dī. ni. 1.87). Tīsu vā kulasampattīsūti có nghĩa là trong ba dòng dõi thành tựu được gọi là Bà-la-môn, Sát-đế-lỵ, và Tỳ-xá. Chasu vā kāmasaggesūti có nghĩa là trong sáu cõi trời dục giới. Manāpadāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Manāpadāyī đã hoàn tất. 5-6. Puññābhisandasuttādivaṇṇanā 5-6. Chú giải kinh Dòng Phước Thiện, v.v... 45-46. Pañcame asaṅkheyyoti āḷhakagaṇanāya asaṅkheyyo. Yojanavasena panassa saṅkhā atthi heṭṭhā mahāpathaviyā upari ākāsena parisamantato cakkavāḷapabbatena majjhe tattha tattha ṭhitakehi dīpapabbatapariyantehi paricchinnattā jānantena yojanato saṅkhātuṃ sakkāti katvā. Mahāsarīramacchakumbhīlayakkharakkhasamahānāgadānavādīnaṃ saviññāṇakānaṃ balavāmukhapātālādīnaṃ aviññāṇakānaṃ bheravārammaṇānaṃ vasena bahubheravaṃ[Pg.21]. Puthūti bahū. Savantīti sandamānā. Upayantīti upagacchanti. Chaṭṭhaṃ uttānameva. 45-46. Trong kinh thứ năm, asaṅkheyyo (không thể đếm được) có nghĩa là không thể đếm được bằng cách đong bằng đấu āḷhaka. Tuy nhiên, có thể tính được số lượng của nó theo do-tuần, bởi vì nó được giới hạn ở dưới bởi đại địa, ở trên bởi hư không, xung quanh bởi dãy núi Thiết Vi, và ở giữa bởi các châu lục và núi non nằm rải rác, nên người có hiểu biết có thể tính được bằng do-tuần. Bahubheravaṃ (nhiều điều kinh sợ) là do các đối tượng đáng sợ, bao gồm cả những loài có thức tánh như cá thân lớn, cá sấu, dạ-xoa, la-sát, đại long, đà-na-bà, v.v., và những vật vô tri như vực thẳm Balavāmukha, v.v. Puthūti có nghĩa là nhiều. Savantīti có nghĩa là đang chảy. Upayantīti có nghĩa là chúng đi đến. Kinh thứ sáu thì rõ ràng. Puññābhisandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Dòng Phước Thiện, v.v... đã hoàn tất. 7-8. Dhanasuttādivaṇṇanā 7-8. Chú giải kinh Tài Sản, v.v... 47-48. Sattame saddhāti maggenāgatā saddhā. Sīlañca yassa kalyāṇanti kalyāṇasīlaṃ nāma ariyasāvakassa ariyakantaṃ sīlaṃ vuccati. Tattha kiñcāpi ariyasāvakassa ekasīlampi akantaṃ nāma natthi, imasmiṃ panatthe bhavantarepi appahīnaṃ pañcasīlaṃ adhippetaṃ. Aṭṭhamaṃ uttānameva. 47-48. Trong kinh thứ bảy, saddhāti (đức tin) là đức tin đã đến cùng với đạo. Sīlañca yassa kalyāṇanti (và giới đức tốt đẹp của người nào), giới đức tốt đẹp ở đây được gọi là giới được bậc Thánh ưa thích của vị Thánh đệ tử. Trong đó, mặc dù đối với vị Thánh đệ tử không có một giới nào là không được ưa thích, nhưng trong ý nghĩa này, năm giới không bị từ bỏ ngay cả trong kiếp sống khác được nói đến. Kinh thứ tám thì rõ ràng. Dhanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Tài Sản, v.v... đã hoàn tất. 9. Kosalasuttavaṇṇanā 9. Chú giải kinh Kosala 49. Navame patitakkhandhoti sammukhā kiñci oloketuṃ asamatthatāya adhomukho. Nippaṭibhānoti sahadhammikaṃ kiñci vattuṃ avisahanato nippaṭibhāno paṭibhānarahito. 49. Trong câu thứ chín, patitakkhandho (vai rũ xuống) có nghĩa là cúi mặt xuống do không có khả năng nhìn thẳng bất cứ điều gì ở phía trước. Nippaṭibhāno (không đối đáp được) có nghĩa là không đối đáp được, không có tài ứng đối, do không thể nói được điều gì với người đồng phạm hạnh. Kosalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Kosala đã hoàn tất. 10. Nāradasuttavaṇṇanā 10. Giải thích kinh Nārada 50. Dasame ajjhomucchitoti adhimattāya taṇhāmucchāya mucchito, mucchaṃ mohaṃ pamādaṃ āpanno. Tenāha ‘‘gilitvā…pe… atirekamucchāya taṇhāya samannāgato’’ti. Mahaccāti mahatiyā. Liṅgavipallāsena cetaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘mahatā rājānubhāvenā’’ti. 50. Trong câu thứ mười, ajjhomucchito (say đắm) có nghĩa là bị mê hoặc bởi sự say đắm của ái dục quá mức, đã rơi vào sự mê muội, si mê, và phóng dật. Do đó, có lời nói rằng: ‘bị nuốt chửng... cho đến... được phú cho sự say đắm của ái dục quá mức.’ Mahaccā có nghĩa là mahatiyā (lớn lao). Điều này được nói với sự thay đổi về giống (ngữ pháp). Do đó, có lời nói rằng: ‘với uy lực vương giả lớn lao.’ Nāradasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Nārada đã hoàn tất. Muṇḍarājavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích phẩm Muṇḍarāja đã hoàn tất. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ. Năm mươi kinh đầu tiên đã hoàn tất. 2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ 2. Năm mươi kinh thứ hai (6) 1. Nīvaraṇavaggo (6) 1. Phẩm Triền Cái 1-2. Āvaraṇasuttādivaṇṇanā 1-2. Giải thích kinh Āvaraṇa và các kinh khác 51-52. Dutiyassa [Pg.22] paṭhame āvarantīti āvaraṇā, nīvārayantīti nīvaraṇā. Ettha ca āvarantīti kusaladhammuppattiṃ ādito parivārenti. Nīvārayantīti niravasesato vārayantīti attho, tasmā āvaraṇavasenāti ādito kusaluppattivāraṇavasena. Nīvaraṇavasenāti niravasesato vāraṇavasenāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yasmā pañca nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti, uppannāpi aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññā upacchinditvā pātenti, tasmā ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuccanti. Upacchindanaṃ pātanañcettha tāsaṃ paññānaṃ anuppannānaṃ uppajjituṃ appadānameva. Iti mahaggatānuttarapaññānaṃ ekaccāya ca parittapaññāya anuppattihetubhūtā nīvaraṇadhammā itarāsaṃ samatthataṃ vihanantiyevāti paññāya dubbalīkaraṇā vuttā. Bhāvanāmanasikārena vinā pakatiyā manussehi nibbattetabbo dhammoti manussadhammo, manussattabhāvāvaho vā dhammo manussadhammo, anuḷāraṃ parittakusalaṃ. Yaṃ asatipi buddhuppāde vattati, yañca sandhāyāha ‘‘hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjatī’’ti (jā. 1.8.75). Alaṃ ariyāya ariyabhāvāyāti alamariyo, ariyabhāvāya samatthoti vuttaṃ hoti. Ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso, alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso. 51-52. Trong kinh đầu tiên của phần thứ hai, āvaraṇā (chướng ngại) là vì chúng che lấp, nīvaraṇā (triền cái) là vì chúng ngăn che. Ở đây, ‘chúng che lấp’ có nghĩa là chúng bao vây sự phát sinh của các thiện pháp ngay từ đầu. ‘Chúng ngăn che’ có nghĩa là chúng ngăn cản một cách không còn sót lại. Do đó, ‘do tính chất chướng ngại’ có nghĩa là do tính chất ngăn cản sự phát sinh của thiện pháp ngay từ đầu. ‘Do tính chất triền cái’ có nghĩa là do tính chất ngăn cản một cách không còn sót lại; ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Bởi vì năm triền cái khi phát sinh không cho phép trí tuệ hiệp thế và siêu thế chưa phát sinh được phát sinh; và chúng cắt đứt và làm rơi rụng tám thiền chứng hoặc năm thắng trí đã phát sinh, do đó chúng được gọi là ‘những pháp làm suy yếu trí tuệ’. Ở đây, việc cắt đứt và làm rơi rụng chính là việc không cho phép các trí tuệ ấy, vốn chưa phát sinh, được phát sinh. Như vậy, các pháp triền cái là nguyên nhân cho sự không phát sinh của trí tuệ đáo đại và vô thượng, và của một số trí tuệ nhỏ, và chúng hủy hoại khả năng của các trí tuệ khác, do đó chúng được gọi là những pháp làm suy yếu trí tuệ. Manussadhammo (pháp của con người) là pháp mà con người có thể tạo ra một cách tự nhiên không cần đến sự tu tập hay tác ý; hoặc pháp dẫn đến trạng thái tồn tại của con người, tức là thiện pháp nhỏ bé, không cao thượng. Pháp này tồn tại ngay cả khi không có Đức Phật xuất hiện, và liên quan đến điều này, có lời nói rằng: ‘với phạm hạnh thấp kém, người ấy tái sanh vào dòng Sát-đế-lỵ’ (jā. 1.8.75). Alaṃ ariyāya ariyabhāvāyāti alamariyo (đủ để thành bậc Thánh), có nghĩa là đủ cho trạng thái Thánh, tức là có khả năng đạt đến trạng thái Thánh. Ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso, alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso (tri kiến đặc biệt đủ để thành bậc Thánh). Ñāṇadassananti ca dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati. ‘‘Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī’’ti (ma. ni. 1.311) hi ettha dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti (dī. ni. 1.234) ettha vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Abhabbā te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāyā’’ti (a. ni. 4.196) ettha maggo. ‘‘Ayamañño [Pg.23] uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) ettha phalaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; paṭi. ma. 2.30) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi ‘sattāhakālakato āḷāro kālāmo’’’ti (ma. ni. 1.284; 2.340) ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Idha pana lokuttaradhammo adhippeto. Ettha ca rūpāyatanaṃ jānāti cakkhuviññāṇaṃ viya passati cāti ñāṇadassanaṃ, dibbacakkhu. Sammasanūpacāre ca dhammalakkhaṇattayañca tathā jānāti passati cāti ñāṇadassanaṃ, vipassanā. Nibbānaṃ cattāri vā saccāni asammohappaṭivedhato jānāti passati cāti ñāṇadassanaṃ, maggo. Phalaṃ pana nibbānavaseneva yojetabbaṃ. Paccavekkhaṇā maggādhigatassa atthassa sabbaso jotanaṭṭhena ñāṇadassanaṃ. Sabbaññutā anāvaraṇatāya samantacakkhutāya ca ñāṇadassanaṃ. Byādiṇṇakāloti pariyādinnakālo. Dutiyaṃ uttānameva. Và ñāṇadassanaṃ (tri kiến) được gọi là thiên nhãn, cũng là tuệ quán, cũng là đạo, cũng là quả, cũng là phản khán trí, cũng là nhất thiết chủng trí. Trong câu ‘Người không phóng dật, đạt được tri kiến’ (ma. ni. 1.311), ở đây thiên nhãn được gọi là tri kiến. Trong câu ‘Vị ấy hướng tâm, xuôi tâm đến tri kiến’ (dī. ni. 1.234), ở đây là tuệ quán. Trong câu ‘Họ không có khả năng đạt được trí, được kiến, được giác ngộ vô thượng’ (a. ni. 4.196), ở đây là đạo. Trong câu ‘Đây là một pháp thượng nhân khác, một tri kiến đặc biệt xứng bậc Thánh đã được chứng đắc, một sự an trú thoải mái’ (ma. ni. 1.328), ở đây là quả. Trong câu ‘Tri và kiến đã khởi lên nơi ta: Giải thoát của ta là bất động, đây là đời sống cuối cùng, nay không còn tái sanh nữa’ (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; paṭi. ma. 2.30), ở đây là phản khán trí. Trong câu ‘Tri và kiến đã khởi lên nơi ta: ‘Āḷāra Kālāma đã mệnh chung bảy ngày trước’’ (ma. ni. 1.284; 2.340), ở đây là nhất thiết chủng trí. Tuy nhiên, ở đây, pháp siêu thế được ám chỉ. Và ở đây, tri kiến là thiên nhãn, vì nó biết và thấy sắc xứ giống như nhãn thức. Và trong phương pháp tư duy, tri kiến là tuệ quán, vì nó biết và thấy ba tướng của các pháp như vậy. Tri kiến là đạo, vì nó biết và thấy Niết-bàn hoặc Tứ đế qua sự thâm nhập không si mê. Còn quả thì nên được kết hợp theo phương diện Niết-bàn. Phản khán là tri kiến theo nghĩa làm sáng tỏ hoàn toàn ý nghĩa đã đạt được bởi đạo. Nhất thiết chủng trí là tri kiến do tính không bị che chướng và do là con mắt toàn diện. Byādiṇṇakālo có nghĩa là pariyādinnakālo (thời gian đã bị chiếm đoạt). Câu thứ hai thì tự nó đã rõ ràng. Āvaraṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Āvaraṇa và các kinh khác đã hoàn tất. 3-4. Padhāniyaṅgasuttādivaṇṇanā 3-4. Giải thích kinh Padhāniyaṅga và các kinh khác 53-54. Tatiye padahatīti padahano, bhāvanamanuyutto yogī, tassa bhāvo bhāvanānuyogo padahanabhāvo. Padhānamassa atthīti padhāniko, ka-kārassa ya-kāraṃ katvā ‘‘padhāniyo’’ti vuttaṃ. ‘‘Abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā’’ti vuttattā paccekabodhisattasāvakabodhisattānampi paṇidhānato pabhuti āgatasaddhā āgamanasaddā eva, ukkaṭṭhaniddesena pana ‘‘sabbaññubodhisattāna’’nti vuttaṃ. Adhigamato samudāgatattā aggamaggaphalasampayuttā cāpi adhigamasaddhā nāma, yā sotāpannassa aṅgabhāvena vuttā. Acalabhāvenāti paṭipakkhena anadhibhavanīyattā niccalabhāvena. Okappananti okkanditvā adhimuccanaṃ, pasāduppattiyā pasādanīyavatthusmiṃ pasīdanameva. Suppaṭividdhanti suṭṭhu paṭividdhaṃ. Yathā tena paṭividdhena sabbaññutaññāṇaṃ hatthagataṃ ahosi, tathā paṭividdhaṃ. Yassa buddhasubuddhatāya saddhā acalā asampavedhi, tassa dhammasudhammatāya saṅghasuppaṭipannatāya [Pg.24] tena paṭivedhena saddhā na tathāti aṭṭhānametaṃ anavakāso. Tenāha bhagavā – ‘‘yo, bhikkhave, buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno’’tiādi. Padhānavīriyaṃ ijjhati ‘‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī’’ti sakkaccaṃ padahanato. 53-54. Trong câu thứ ba, padahatīti padahano (nỗ lực nên là người nỗ lực), là vị hành giả chuyên tâm tu tập, trạng thái của vị ấy là bhāvanānuyogo padahanabhāvo (sự chuyên tâm tu tập, trạng thái nỗ lực). Padhānamassa atthīti padhāniko (vị ấy có sự nỗ lực nên là người nỗ lực), do biến đổi phụ âm ka thành ya nên được nói là ‘padhāniyo’. Do được nói là ‘āgatattā abhinīhārato paṭṭhāya’ (do đã đến từ sự phát nguyện), nên đức tin của các vị Độc Giác Bồ Tát và Thinh Văn Bồ Tát đã phát sanh từ lời nguyện cũng chính là āgamanasaddhā (đức tin do đến). Tuy nhiên, với sự chỉ định cao tột, nên được nói là ‘sabbaññubodhisattānaṃ’ (của các vị Toàn Giác Bồ Tát). Do đã phát sanh từ sự chứng đắc, nên đức tin tương ưng với thánh đạo và thánh quả cũng được gọi là adhigamasaddhā (đức tin do chứng đắc), là đức tin đã được nói đến như là một chi phần của bậc Nhập Lưu. Acalabhāvena (do trạng thái không lay động) có nghĩa là do trạng thái vững chắc vì không thể bị đối nghịch chinh phục. Okappanaṃ (sự tin tưởng) là sự quyết đoán sau khi hướng đến, chính là sự hoan hỷ đối với đối tượng đáng hoan hỷ do sự phát sanh của niềm tịnh tín. Suppaṭividdhaṃ (được thâm nhập tốt đẹp) có nghĩa là được thâm nhập một cách thấu đáo. Được thâm nhập theo cách mà nhờ sự thâm nhập ấy, trí tuệ toàn giác đã nằm trong tay vị ấy. Đối với người nào mà đức tin vào sự giác ngộ toàn hảo của Đức Phật là không lay động, không rung chuyển, thì đối với người ấy, đức tin vào chánh pháp của Giáo Pháp và sự khéo hành trì của Tăng đoàn, nhờ sự chứng ngộ ấy, không thể khác được — điều này là không thể, không có cơ hội. Do đó, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này các Tỳ khưu, người nào tịnh tín nơi Đức Phật, tịnh tín nơi Giáo Pháp, tịnh tín nơi Tăng đoàn’ v.v... Padhānavīriyaṃ (tinh tấn nỗ lực) được thành tựu là do sự nỗ lực một cách nghiêm túc với ý nghĩ rằng: ‘Chắc chắn, bằng con đường thực hành này, ta sẽ thoát khỏi già và chết’. Appa-saddo abhāvattho ‘‘appasaddassa…pe… kho panā’’tiādīsu viyāti āha ‘‘arogo’’ti. Samavepākiniyāti yathābhuttamāhāraṃ samākāreneva pacanasīlāya. Daḷhaṃ katvā pacantī hi gahaṇī ghorabhāvena pittavikārādivasena rogaṃ janeti, sithilaṃ katvā pacantī mandabhāvena vātavikārādivasena tenāha ‘‘nātisītāya nāccuṇhāyā’’ti. Gahaṇitejassa mandapaṭutāvasena sattānaṃ yathākkamaṃ sītuṇhasahatāti āha ‘‘atisītalaggahaṇiko’’tiādi. Yāthāvato accayadesanā attano āvikaraṇaṃ nāmāti āha ‘‘yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā’’ti. Udayatthagāminiyāti saṅkhārānaṃ udayañca vayañca paṭivijjhantiyāti ayamettha atthoti āha ‘‘udayañcā’’tiādi. Parisuddhāyāti nirupakkilesāya. Nibbijjhituṃ samatthāyāti tadaṅgavasena savisesaṃ pajahituṃ samatthāya. Tassa dukkhassa khayagāminiyāti yaṃ dukkhaṃ imasmiṃ ñāṇe anadhigate pavattirahaṃ, adhigate na pavatti, taṃ sandhāya vadati. Tathāhesa yogāvacaro ‘‘cūḷasotāpanno’’ti vuccati. Catutthaṃ uttānameva. Từ ‘appa’ có nghĩa là không có, giống như trong các câu ‘appassa… v.v… kho panā’, do đó nói là ‘arogo’ (không bệnh). Samavepākiniyā (tiêu hóa quân bình) có nghĩa là có tính chất tiêu hóa thức ăn đã dùng một cách quân bình. Thật vậy, vị tràng khi tiêu hóa mạnh mẽ sẽ sanh bệnh do tính chất dữ dội, qua các chứng rối loạn mật v.v...; khi tiêu hóa yếu ớt, do tính chất chậm chạp, qua các chứng rối loạn phong v.v..., do đó nói là ‘nātisītāya nāccuṇhāyā’ (không quá lạnh, không quá nóng). Tùy theo sự yếu hay mạnh của hỏa tiêu hóa mà các chúng sanh có thể chịu đựng lạnh và nóng tương ứng, do đó nói là ‘atisītalaggahaṇiko’ (người có vị tràng quá lạnh) v.v... Yāthāvato accayadesanā (sự sám hối lỗi lầm đúng như thật) được gọi là sự bộc lộ bản thân, do đó nói là ‘yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā’ (người trình bày khuyết điểm của mình đúng như thật). Udayatthagāminiyā (đưa đến sự sanh và diệt) có nghĩa là trí tuệ thâm nhập sự sanh và diệt của các pháp hữu vi, đây là ý nghĩa ở đây, do đó nói là ‘udayañcā’ (sự sanh và...) v.v... Parisuddhāya (thanh tịnh) có nghĩa là không có phiền não. Nibbijjhituṃ samatthāya (có khả năng thâm nhập) có nghĩa là có khả năng đoạn trừ một cách đặc biệt nhờ vào chi phần ấy. Tassa dukkhassa khayagāminiyā (đưa đến sự đoạn diệt của khổ ấy) là nói đến cái khổ vốn có khả năng khởi sanh khi trí tuệ này chưa được chứng đắc, và không khởi sanh khi đã được chứng đắc. Do đó, vị hành giả này được gọi là ‘cūḷasotāpanno’ (bậc tiểu Nhập Lưu). Điều thứ tư thì rõ ràng. Padhāniyaṅgasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về Kinh Các Chi Phần Nỗ Lực v.v... đã hoàn tất. 5. Mātāputtasuttavaṇṇanā 5. Giải Thích Kinh Mẹ và Con 55. Pañcame vissāsoti visacchāyasantāno bhāvo. Otāroti tattha cittassa anuppaveso. Gahetvāti attano eva okāsaṃ gahetvā. Khepetvāti kusalavāraṃ khepetvā. 55. Trong câu thứ năm, vissāso (sự thân mật) là trạng thái liên tục như bóng không rời hình. Otāro (cơ hội) là sự thâm nhập của tâm vào trong đó. Gahetvā (sau khi nắm lấy) có nghĩa là sau khi nắm lấy cơ hội của chính mình. Khepetvā (sau khi làm hao tổn) có nghĩa là sau khi làm hao tổn phần thiện. Ghaṭṭeyyāti akkamanādivasena bādheyya. Tīhi pariññāhīti ñātatīraṇappahānasaṅkhātāhi tīhi pariññāhi. Natthi etesaṃ kutoci bhayanti akutobhayā, nibbhayāti attho. Catunnaṃ oghānaṃ, saṃsāramahoghasseva vā pāraṃ pariyantaṃ gatā. Tenāha ‘‘pāraṃ vuccati nibbāna’’ntiādi. Ghaṭṭeyyā (có thể va chạm) có nghĩa là có thể gây tổn hại bằng cách tấn công v.v... Tīhi pariññāhi (bởi ba sự liễu tri) có nghĩa là bởi ba sự liễu tri được gọi là liễu tri như cái đã biết, liễu tri như sự thẩm sát, và liễu tri như sự đoạn tận. Natthi etesaṃ kutoci bhayaṃ ti akutobhayā (họ không có sự sợ hãi từ bất cứ đâu, nên là những người vô úy), có nghĩa là không sợ hãi. Họ đã đi đến bờ kia, đến chỗ tận cùng của bốn dòng bộc lưu, hay của dòng bộc lưu vĩ đại là luân hồi. Do đó, có lời dạy rằng: ‘Bờ kia được gọi là Niết Bàn’ v.v... Mātāputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích Kinh Mẹ và Con đã hoàn tất. 6. Upajjhāyasuttavaṇṇanā 6. Giải Thích Kinh Thầy Tế Độ 56. Chaṭṭhe [Pg.25] madhurakabhāvo nāma sarīrassa thambhitattaṃ, taṃ pana garubhāvapubbakanti āha ‘‘sañjātagarubhāvo’’ti. Na pakkhāyantīti nappakāsenti, nānākāraṇato na upaṭṭhahanti. Tenāha ‘‘catasso disā ca anudisā ca mayhaṃ na upaṭṭhahantī’’ti. Sesamettha uttānameva. 56. Trong câu thứ sáu, madhurakabhāvo (trạng thái tê cứng) là sự cứng đờ của thân thể, và điều đó lại được đi trước bởi trạng thái nặng nề, do đó nói là ‘sañjātagarubhāvo’ (đã trở nên nặng nề). Na pakkhāyanti (chúng không xuất hiện) có nghĩa là chúng không tỏ rõ, chúng không hiện khởi do nhiều nguyên nhân khác nhau. Do đó, có lời nói rằng: ‘Bốn phương và các phương phụ không hiện khởi đối với tôi’. Phần còn lại ở đây thì rõ ràng. Upajjhāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích Kinh Thầy Tế Độ đã hoàn tất. 7. Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhānasuttavaṇṇanā 7. Giải Thích Kinh Về Các Đề Mục Cần Thường Xuyên Quán Xét 57. Sattame jarādhammoti dhamma-saddo ‘‘asammosadhammo nibbāna’’ntiādīsu (su. ni. 763) viya pakatipariyāyo, tasmā jarāpakatiko jiṇṇasabhāvoti attho. Tenāha ‘‘jarāsabhāvo’’tiādi. Sesapadesupi eseva nayo. Kammunā dātabbaṃ ādiyatīti kammadāyādo, attanā yathūpacitakammaphalabhāgīti attho. Taṃ pana dāyajjaṃ kāraṇūpacārena vadanto ‘‘kammaṃ mayhaṃ dāyajjaṃ santakanti attho’’ti āha yathā ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu, evamidaṃ puññaṃ vaḍḍhatī’’ti (dī. ni. 3.80). Yonīhi phalaṃ sabhāvato bhinnampi abhinnaṃ viya missitaṃ hoti. Tenāha ‘‘kammaṃ mayhaṃ yoni kāraṇa’’nti. Mamattavasena bajjhantīti bandhū, ñāti sālohito ca, kammaṃ pana ekantasambandhavāti āha ‘‘kammaṃ mayhaṃ bandhū’’ti. Patiṭṭhāti avassayo. Kammasadiso hi sattānaṃ avassayo natthi. 57. Trong câu thứ bảy, jarādhammo (có pháp già), từ dhamma là từ đồng nghĩa với pakati (bản chất), giống như trong các câu ‘asammosadhammo nibbānaṃ’ (Niết Bàn, pháp không mê mờ) v.v... (Sutta Nipāta 763), do đó, ý nghĩa là jarāpakatiko (có bản chất già), jiṇṇasabhāvo (có tự tánh già yếu). Do đó, có lời nói là ‘jarāsabhāvo’ (có tự tánh già) v.v... Trong các câu còn lại, phương pháp này cũng tương tự. Kammunā dātabbaṃ ādiyatīti kammadāyādo (người nhận lấy những gì được cho bởi nghiệp nên là người thừa tự của nghiệp), có nghĩa là người thừa hưởng quả của nghiệp do chính mình đã tích lũy. Lại nữa, khi nói về sự thừa tự (dāyajjaṃ) ấy bằng cách dùng ẩn dụ về nguyên nhân, ngài nói rằng: ‘“Nghiệp là tài sản thừa tự của ta, là sở hữu của ta” là ý nghĩa’, giống như trong câu: ‘Này các Tỳ khưu, do nhân thọ trì các thiện pháp, phước này tăng trưởng như vậy’ (Trường Bộ Kinh 3.80). Từ nơi sanh (yoni), quả dù khác biệt về bản chất nhưng lại hòa trộn như thể không khác biệt. Do đó, ngài nói: ‘“Nghiệp là nơi sanh của ta, là nguyên nhân của ta”’. Mamattavasena bajjhantīti bandhū (những người bị ràng buộc bởi ngã sở nên là quyến thuộc), là thân tộc và huyết thống, nhưng nghiệp lại là mối liên hệ tuyệt đối, do đó ngài nói: ‘“Nghiệp là quyến thuộc của ta”’. Patiṭṭhā (nơi nương tựa) là nơi trú ẩn. Thật vậy, đối với các chúng sanh, không có nơi trú ẩn nào giống như nghiệp. Yobbanaṃ ārabbha uppannamadoti ‘‘mahallakakāle puññaṃ karissāma, daharamha tāvā’’ti yobbanaṃ apassāya mānakaraṇaṃ. ‘‘Ahaṃ nirogo saṭṭhi vā sattati vā vassāni atikkantāni, na me harītakakhaṇḍampi khāditabbaṃ, ime panaññe ‘asukaṃ no ṭhānaṃ rujjati, bhesajjaṃ khādāmā’ti vicaranti, ko añño mayā sadiso nirogo nāmā’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ ārogyamado. Sabbesampi jīvitaṃ nāma pabhaṅguraṃ dukkhānubandhañca, tadubhayaṃ anoloketvā pabandhaṭṭhitiṃ paccayasulabhatañca nissāya ‘‘ciraṃ jīviṃ, ciraṃ jīvāmi, ciraṃ jīvissāmi, sukhaṃ jīviṃ, sukhaṃ jīvāmi, sukhaṃ jīvissāmī’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ jīvitamado. Sự say sưa sanh khởi liên quan đến tuổi trẻ là sự kiêu mạn nương vào tuổi trẻ (nghĩ rằng): “Khi về già chúng ta sẽ làm phước, bây giờ chúng ta còn trẻ.” Sự kiêu mạn như vầy: “Ta không có bệnh, sáu mươi hay bảy mươi năm đã trôi qua, ta không phải ăn dù chỉ là một miếng kha tử, còn những người khác này đi tới đi lui (nói rằng): ‘Chỗ kia của chúng tôi bị đau, chúng tôi dùng thuốc,’ có ai khác không bệnh tật tên là giống như ta?” là sự say sưa về không bệnh tật. Đối với tất cả, mạng sống vốn mong manh và bị khổ đau đeo đuổi, do không nhìn thấy cả hai điều ấy và do nương vào sự tồn tại liên tục và sự dễ dàng có được các vật dụng, sự kiêu mạn như vầy: “Ta đã sống lâu, ta đang sống lâu, ta sẽ sống lâu; ta đã sống an lạc, ta đang sống an lạc, ta sẽ sống an lạc” là sự say sưa về mạng sống. Upadhirahitanti [Pg.26] kāmūpadhirahitaṃ. Cattāro hi upadhī – kāmūpadhi, khandhūpadhi, kilesūpadhi, abhisaṅkhārūpadhīti. Kāmāpi ‘‘yaṃ pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.166) evaṃ vuttassa sukhassa adhiṭṭhānabhāvato ‘‘upadhiyati ettha sukha’’nti iminā vacanatthena ‘‘upadhī’’ti vuccati, khandhāpi khandhamūlakassa dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, abhisaṅkhārāpi bhavadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato. Sesaṃ suviññeyyameva. Không có sanh y là không có sanh y là dục. Quả vậy, có bốn sanh y là: sanh y là dục, sanh y là uẩn, sanh y là phiền não, và sanh y là hành. Các dục cũng được gọi là “sanh y” theo ý nghĩa của câu nói này: “Lạc được đặt ở đây” do là nền tảng của sự an lạc đã được nói đến như vầy: “Sự lạc, sự hỷ nào sanh khởi do duyên năm dục trưởng dưỡng, đây là vị ngọt của các dục” (ma. ni. 1.166), các uẩn cũng (được gọi là sanh y) do là nền tảng của sự khổ đau có các uẩn là gốc rễ, các phiền não cũng (được gọi là sanh y) do là nền tảng của sự khổ đau ở cõi dữ, các hành cũng (được gọi là sanh y) do là nền tảng của sự khổ đau trong sự hiện hữu. Phần còn lại là dễ hiểu. Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về kinh Các Trường Hợp Cần Thường Xuyên Quán Xét đã chấm dứt. 8-10. Licchavikumārakasuttādivaṇṇanā 8-10. Giải về kinh Thiếu Niên Licchavi, v.v… 58-60. Aṭṭhame sāpateyyanti ettha saṃ vuccati dhanaṃ, tassa patīti sapati, dhanasāmiko. Tassa hitāvahattā sāpateyyaṃ, drabyaṃ, dhananti attho. Attano rucivasena gāmakiccaṃ netīti gāmaniyo, gāmaniyoyeva gāmaṇiko. 58-60. Ở kinh thứ tám, trong câu sāpateyyaṃ, saṃ được gọi là tài sản, pati của nó là sapati, là người chủ của tài sản. Do mang lại lợi ích cho người ấy nên là sāpateyyaṃ, có nghĩa là của cải, là tài sản. Người điều hành công việc của làng theo ý thích của mình là gāmaniyo, gāmaniyo chính là gāmaṇiko. Anvāya upanissāya jīvanasīlā anujīvinoti āha ‘‘ye ca etaṃ upanissāya jīvantī’’ti. Ekaṃ mahākulaṃ nissāya paṇṇāsampi saṭṭhipi kulāni jīvanti, te manusse sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. Navamādīni uttānatthāneva. Những người có bản chất sống nương nhờ, sống tùy thuộc là những người sống phụ thuộc, (vị ấy) đã nói: “Và những ai sống nương nhờ vào người ấy.” Nương nhờ vào một đại gia tộc, năm mươi hay sáu mươi gia tộc cũng sinh sống, điều này được nói đến để ám chỉ những người ấy. Phần còn lại là dễ hiểu. Các kinh thứ chín, v.v… có ý nghĩa rõ ràng. Licchavikumārakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về kinh Thiếu Niên Licchavi, v.v… đã chấm dứt. Nīvaraṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về phẩm Triền Cái đã chấm dứt. (7) 2. Saññāvaggo (7) 2. Phẩm Tưởng 1-5. Saññāsuttādivaṇṇanā 1-5. Giải về kinh Tưởng, v.v… 61-65. Dutiyassa paṭhame ‘‘mahapphalā mahānisaṃsā’’ti ubhayampetaṃ atthato ekaṃ, byañjanameva nānanti āha ‘‘mahapphalā’’tiādi. ‘‘Pañcime gahapatayo ānisaṃsā’’tiādīsu (udā. 76) ānisaṃsa-saddo phalapariyāyopi hoti[Pg.27]. Mahato lokuttarassa sukhassa paccayā hontīti mahānisaṃsā. Amatogadhāti amatabbhantarā amataṃ anuppaviṭṭhā nibbānadiṭṭhattā, tato paraṃ na gacchanti. Tena vuttaṃ ‘‘amatapariyosānā’’ti. Amataṃ pariyosānaṃ avasānaṃ etāsanti amatapariyosānā. Maraṇasaññāti maraṇānupassanāñāṇena saññā. Āhāre paṭikūlasaññāti āhāraṃ gamanādivasena paṭikūlato pariggaṇhantassa uppannasaññā. Ukkaṇṭhitassāti nibbindantassa katthacipi asajjantassa. Dutiyādīni uttānatthāneva. 61-65. Ở kinh thứ nhất của phẩm thứ hai, (về câu) “có quả lớn, có lợi ích lớn,” cả hai từ này là một về ý nghĩa, chỉ có văn tự là khác nhau, (vị ấy) đã nói: “có quả lớn,” v.v… Trong các câu: “Này các gia chủ, có năm lợi ích này,” v.v… (udā. 76) từ ānisaṃsa cũng là từ đồng nghĩa với quả. Là các duyên cho sự an lạc siêu thế to lớn nên là các lợi ích lớn. Amatogadhā là ở bên trong bất tử, đã đi vào bất tử do đã thấy được Nibbāna, từ đó về sau không đi (đến nơi khác). Do đó, đã được nói là “amatapariyosānā.” Bất tử là pariyosānaṃ, là sự kết thúc của các (pháp) ấy nên là amatapariyosānā. Maraṇasaññā là tưởng với trí tuệ quán xét về sự chết. Āhāre paṭikūlasaññā là tưởng sanh khởi ở người đang nắm bắt vật thực là đáng ghê tởm theo cách thức đi đến, v.v… Ukkaṇṭhitassa là của người đang nhàm chán, của người không luyến ái vào bất cứ đâu. Các kinh thứ hai, v.v… có ý nghĩa rõ ràng. Saññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về kinh Tưởng, v.v… đã chấm dứt. 6-10. Sājīvasuttādivaṇṇanā 6-10. Giải về kinh Sājīva, v.v… 66-70. Chaṭṭhe saha ājīvanti etthāti sājīvo, pañhassa pucchanaṃ vissajjanañca. Tenāha ‘‘sājīvoti pañhapucchanañceva pañhavissajjanañcā’’tiādi. Abhisaṅkhatanti citaṃ. Sattamādīni uttānatthāneva. 66-70. Ở kinh thứ sáu, cùng nhau sống ở đây là sājīvo, là việc hỏi và việc trả lời câu hỏi. Do đó, (vị ấy) đã nói: “Sājīvo là việc hỏi câu hỏi và việc trả lời câu hỏi,” v.v… Abhisaṅkhataṃ là được tích lũy. Các kinh thứ bảy, v.v… có ý nghĩa rõ ràng. Sājīvasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về kinh Sājīva, v.v… đã chấm dứt. Saññāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về phẩm Tưởng đã chấm dứt. (8) 3. Yodhājīvavaggo (8) 3. Phẩm Người Chiến Sĩ 1-2. Paṭhamacetovimuttiphalasuttādivaṇṇanā 1-2. Giải về kinh Quả của Tâm Giải Thoát thứ nhất, v.v… 71-72. Tatiyassa paṭhame avijjāpalighanti ettha avijjāti vaṭṭamūlikā avijjā, ayaṃ pacurajanehi ukkhipituṃ asakkuṇeyyabhāvato dukkhipanaṭṭhena nibbānadvārappavesavibandhanena ca ‘‘paligho viyāti paligho’’ti vuccati. Tenesa tassā ukkhittattā ‘‘ukkhittapaligho’’ti vutto. Punabbhavassa karaṇasīlo, punabbhavaṃ vā phalaṃ arahatīti ponobhavikā, punabbhavadāyikāti attho. Jātisaṃsāroti jāyanavasena ceva saṃsaraṇavasena ca evaṃladdhanāmānaṃ punabbhavakkhandhānaṃ paccayo kammābhisaṅkhāro. Jātisaṃsāroti hi phalūpacārena kāraṇaṃ vuttaṃ. Tañhi punappunaṃ uppattikāraṇavasena parikkhipitvā ṭhitattā ‘‘parikhā’’ti vuccati santānassa [Pg.28] parikkhipanato. Tenesa tassa saṃkiṇṇattā vikiṇṇattā sabbaso khittattā vināsitattā ‘‘saṃkiṇṇaparikho’’ti vutto. 71-72. Ở kinh thứ nhất của phẩm thứ ba, trong câu avijjāpalighaṃ, avijjā ở đây là vô minh là gốc rễ của vòng luân hồi, vô minh này được gọi là “paligho” (then cài) giống như là then cài do là không thể được nhấc lên bởi nhiều người, theo ý nghĩa là khó nhấc lên, và do là sự ngăn trở việc đi vào cánh cửa Nibbāna. Do then cài ấy đã được nhấc lên bởi vị ấy nên được gọi là “ukkhittapaligho” (người đã nhấc then cài). Có bản chất tạo ra sự tái sanh, hoặc xứng đáng với quả là sự tái sanh nên là ponobhavikā, có nghĩa là vật mang lại sự tái sanh. Jātisaṃsāro là hành nghiệp là duyên của các uẩn trong sự tái sanh có được tên gọi như vậy do bởi sự sanh và do bởi sự luân chuyển. Quả vậy, jātisaṃsāro là nguyên nhân được nói đến bằng cách nói ẩn dụ về kết quả. Điều ấy được gọi là “parikhā” (hào nước) do đã đứng bao quanh theo cách là nguyên nhân của sự sanh khởi lại nhiều lần, do sự bao quanh dòng tương tục. Do hào nước ấy đã được làm cho phân tán, đã được làm cho vung vãi, đã được vất bỏ, đã được hủy hoại hoàn toàn bởi vị ấy nên được gọi là “saṃkiṇṇaparikho” (người đã lấp hào nước). Taṇhāsaṅkhātanti ettha taṇhāti vaṭṭamūlikā taṇhā. Ayañhi gambhīrānugataṭṭhena ‘‘esikā’’ti vuccati. Luñcitvā uddharitvā. Orambhāgiyānīti orambhāgajanakāni kāmabhave upapattipaccayāni kāmarāgasaṃyojanādīni. Etāni hi kavāṭaṃ viya nagaradvāraṃ cittaṃ pidahitvā ṭhitattā ‘‘aggaḷā’’ti vuccanti. Tenesa tesaṃ niggatattā bhinnattā ‘‘niraggaḷo’’ti vuttoti. Aggamaggena panno apacito mānaddhajo etassāti pannaddhajo. Pannabhāroti khandhabhārakilesabhāraabhisaṅkhārabhārā oropitā assāti pannabhāro. Visaṃyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi ca visaṃyutto. Asmimānoti rūpe asmīti māno, vedanāya, saññāya, saṅkhāresu, viññāṇe asmimāno. Ettha hi pañcapi khandhe avisesato ‘‘asmī’’ti gahetvā pavattamāno asmimānoti adhippeto. Trong câu ‘được gọi là ái,’ ở đây ái là ái làm gốc rễ của luân hồi. Thật vậy, ái này được gọi là ‘cột trụ’ (esikā) vì ý nghĩa đi theo chiều sâu. (Nghĩa là) sau khi đã nhổ lên, đã bứng lên. ‘Hạ phần kiết sử’ (orambhāgiyāni) là những pháp sanh ra cõi hạ, là những duyên tái sanh trong cõi Dục, tức là dục ái kiết sử v.v... Thật vậy, những pháp này được gọi là ‘then cài’ (aggaḷā) vì chúng đứng che lấp tâm giống như cánh cửa (che lấp) cổng thành. Do đó, vị ấy được gọi là ‘không có then cài’ (niraggaḷo) vì đã thoát khỏi và đã phá vỡ chúng. ‘Người đã hạ cờ’ (pannaddhajo) là người có ngọn cờ ngã mạn đã rơi rụng, đã được loại bỏ bởi Thánh đạo cao tột. ‘Người đã đặt gánh nặng xuống’ (pannabhāro) là người đã đặt xuống các gánh nặng là uẩn, gánh nặng là phiền não, và gánh nặng là hành. ‘Người đã thoát ly’ (visaṃyutto) là người đã thoát ly khỏi bốn loại ách phược và tất cả phiền não. ‘Ngã mạn’ (asmimāno) là sự ngã mạn ‘tôi là’ trong sắc, trong thọ, trong tưởng, trong các hành, trong thức. Ở đây, ngã mạn được hiểu là sự ngã mạn khởi lên do chấp thủ năm uẩn một cách không phân biệt rằng ‘tôi là’. Nagaradvārassa parissayapaṭibāhanatthañceva sodhanatthañca ubhosu passesu esikāthambhe nikhaṇitvā ṭhapetīti āha ‘‘nagaradvāre ussāpite esikāthambhe’’ti. Pākāraviddhaṃsaneneva parikhābhūmisamakaraṇaṃ hotīti āha ‘‘pākāraṃ bhinditvā parikhaṃ vikiritvā’’ti. ‘‘Eva’’ntiādi upamāsaṃsandanaṃ. Santo saṃvijjamāno kāyo dhammasamūhoti sakkāyo, upādānakkhandhapañcakaṃ. Dvattiṃsakammakāraṇā dukkhakkhandhe āgatadukkhāni. Akkhirogasīsarogādayo. Aṭṭhanavuti rogā, rājabhayādīni pañcavīsatimahābhayāni. Dutiyaṃ uttānameva. Để ngăn ngừa nguy hiểm và để làm sạch cổng thành, người ta chôn và dựng các cột trụ ở cả hai bên, do đó nói rằng ‘các cột trụ được dựng lên ở cổng thành.’ Chỉ bằng việc phá hủy thành lũy mà việc san lấp hào thành mới xảy ra, do đó nói rằng ‘sau khi phá vỡ thành lũy, san lấp hào thành.’ Câu bắt đầu bằng ‘Cũng vậy’ là sự kết nối với ví dụ. ‘Thân kiến’ (sakkāyo) là thân đang có, đang hiện hữu, là tập hợp của các pháp, tức là năm thủ uẩn. Những khổ đau đến trong khối khổ này do ba mươi hai nghiệp làm nhân. (Ví dụ như) bệnh mắt, bệnh đầu, v.v... Chín mươi tám loại bệnh, hai mươi lăm nỗi sợ hãi lớn như sợ hãi từ vua chúa, v.v... Phần thứ hai thì rõ ràng. Paṭhamacetovimuttiphalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải về kinh Tâm Giải Thoát Quả thứ nhất, v.v... đã kết thúc. 3-4. Paṭhamadhammavihārīsuttādivaṇṇanā 3-4. Chú giải về kinh Người Sống Với Pháp thứ nhất, v.v... 73-74. Tatiye niyakajjhatteti attano santāne. Mettāya upasaṃharaṇavasena hitaṃ esantena. Karuṇāya vasena anukampamānena. Pariggahetvāti parito gahetvā, pharitvāti attho. Pariccāti parito katvā, samantato pharitvā icceva attho. ‘‘Paṭiccā’’tipi [Pg.29] pāṭho. Mā pamajjitthāti ‘‘jhāyathā’’ti vuttasamathavipassanānaṃ ananuyuñjanena aññena vā kenaci pamādakāraṇena mā pamādaṃ āpajjittha. Niyyānikasāsane akattabbakaraṇaṃ viya kattabbākaraṇampi pamādoti. Vipattikāleti sattaasappāyādivipattiyutte kāle. Sabbepi sāsane guṇā idheva saṅgahaṃ gacchantīti āha ‘‘jhāyatha mā pamādattha…pe… anusāsanī’’ti. Catutthe natthi vattabbaṃ. 73-74. Trong kinh thứ ba, ‘trong tự thân của mình’ (niyakajjhatte) có nghĩa là trong tự thân của mình. Bằng cách hướng đến tâm từ, tìm kiếm điều lợi ích. Bằng năng lực của tâm bi, với lòng thương xót. ‘Sau khi bao trùm’ (pariggahetvā) có nghĩa là sau khi nắm giữ xung quanh, tức là sau khi biến mãn. ‘Xung quanh’ (pariccā) có nghĩa là sau khi làm cho xung quanh, tức là sau khi biến mãn khắp nơi. Cũng có bản đọc là ‘paṭiccā’. ‘Chớ có dễ duôi’ (mā pamajjittha) có nghĩa là chớ có rơi vào sự dễ duôi do không thực hành thiền chỉ và thiền quán đã được nói đến trong câu ‘hãy thiền định,’ hoặc do bất kỳ nguyên nhân dễ duôi nào khác. Trong giáo pháp đưa đến giải thoát, không làm điều nên làm cũng là dễ duôi, giống như làm điều không nên làm. ‘Trong thời nghịch cảnh’ (vipattikāle) là trong thời gian gặp nghịch cảnh như trú xứ không thích hợp, v.v... Tất cả các phẩm chất trong giáo pháp đều được bao gồm ở đây, do đó nói rằng ‘hãy thiền định, chớ có dễ duôi... (cho đến)... lời giáo huấn.’ Trong kinh thứ tư, không có gì để nói. Paṭhamadhammavihārīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải về kinh Người Sống Với Pháp thứ nhất, v.v... đã kết thúc. 5. Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Người Lính Chiến thứ nhất 75. Pañcame yujjhanaṃ yodho, so ājīvo etesanti yodhājīvā. Tenāha ‘‘yuddhūpajīvino’’ti. Santhambhitvā ṭhātuṃ na sakkotīti baddho dhitisampanno ṭhātuṃ na sakkoti. Samāgateti sampatte. Byāpajjatīti vikāramāpajjati. Tenāha ‘‘pakatibhāvaṃ jahatī’’ti. 75. Trong kinh thứ năm, ‘người chiến đấu’ (yodho) là người chiến đấu, ‘những người lính chiến’ (yodhājīvā) là những người có nghề sống đó. Do đó nói rằng ‘những người sống bằng nghề chiến đấu.’ Không thể đứng vững, bị trói buộc, không thể đứng vững một cách kiên định. ‘Khi đã gặp phải’ (samāgate) có nghĩa là khi đã đến. ‘Bị hư hoại’ (byāpajjati) có nghĩa là bị biến đổi. Do đó nói rằng ‘từ bỏ trạng thái bình thường.’ Rajaggasminti paccatte bhummavacananti āha ‘‘kiṃ tassa puggalassa rajaggaṃ nāmā’’ti. Vinibbeṭhetvāti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetvā. Mocetvāti sarīrato apanetvā. Trong từ ‘rajaggasmiṃ,’ đây là cách dùng vị trí cách trong ý nghĩa của sở thuộc cách, do đó nói rằng ‘bụi bặm của người đó là gì?’. ‘Sau khi gỡ ra’ (vinibbeṭhetvā) có nghĩa là sau khi làm cho buông bỏ sự nắm giữ đã được nắm giữ. ‘Sau khi giải thoát’ (mocetvā) có nghĩa là sau khi loại bỏ khỏi thân thể. Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Người Lính Chiến thứ nhất đã kết thúc. 6. Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Người Lính Chiến thứ hai 76. Chaṭṭhe cammanti iminā cammamayaṃ cammamiti sibbitaṃ, aññaṃ vā keṭakaphalakādiṃ saṅgaṇhāti. Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuñceva tūṇirañca sannayhitvā sajjetvā. Dhanudaṇḍassa jiyāyattabhāvakaraṇādipi hi dhanuno sannayhanaṃ. Tenevāha ‘‘dhanuñca sarakalāpañca sannayhitvā’’ti. Yuddhasannivesena ṭhitanti dvinnaṃ senānaṃ byūhanasaṃvidhānanayena kato yo sanniveso, tassa vasena ṭhitaṃ, senābyūhasaṃvidhānavasena sanniviṭṭhanti vuttaṃ hoti. Ussāhañca vāyāmañca karotīti yujjhanavasena ussāhaṃ vāyāmañca karoti. Pariyāpādentīti maraṇapariyantikaṃ aparaṃ pāpenti. Tenāha ‘‘pariyāpādayantī’’ti, jīvitaṃ pariyāpādayanti maraṇaṃ paṭipajjāpentīti vuttaṃ hoti. 76. Trong kinh thứ sáu, với từ ‘cái khiên’ (cammaṃ), nó bao gồm cái khiên làm bằng da được khâu lại, hoặc cái khiên khác như tấm mộc, v.v... ‘Sau khi trang bị cung tên’ (dhanukalāpaṃ sannayhitvā) có nghĩa là sau khi trang bị và chuẩn bị cả cung và ống tên. Thật vậy, việc làm cho cánh cung phụ thuộc vào dây cung (tức là giương cung) cũng là sự trang bị cung. Do đó nói rằng ‘sau khi trang bị cung và ống tên.’ ‘Đứng trong đội hình chiến đấu’ (yuddhasannivesena ṭhitaṃ) có nghĩa là đứng theo đội hình được tạo ra theo cách bố trí trận địa của hai đội quân, tức là được nói là đã dàn trận theo cách bố trí quân đội. ‘Nỗ lực và cố gắng’ (ussāhañca vāyāmañca karoti) có nghĩa là nỗ lực và cố gắng trong việc chiến đấu. ‘Họ tiêu diệt’ (pariyāpādenti) có nghĩa là họ đưa người khác đến chỗ kết thúc là cái chết. Do đó nói rằng ‘pariyāpādayanti,’ có nghĩa là họ tiêu diệt mạng sống, họ làm cho (người khác) đi đến cái chết. Arakkhiteneva [Pg.30] kāyenātiādīsu hatthapāde kīḷāpento gīvaṃ viparivattento kāyaṃ na rakkhati nāma. Nānappakāraṃ duṭṭhullaṃ karonto vācaṃ na rakkhati nāma. Kāmavitakkādayo vitakkento cittaṃ na rakkhati nāma. Anupaṭṭhitāya satiyāti kāyagatāya satiyā anupaṭṭhitāya. Rāgena anugatoti rāgena anupahato. Rāgaparetoti vā rāgena phuṭṭho phuṭṭhavisena viya sappena. Trong câu bắt đầu bằng ‘với thân không được phòng hộ,’ người vung vẩy tay chân, ngoảnh cổ qua lại được gọi là không phòng hộ thân. Người nói những lời thô ác khác nhau được gọi là không phòng hộ khẩu. Người suy tầm các tầm về dục, v.v... được gọi là không phòng hộ ý. ‘Với niệm không được an trú’ (anupaṭṭhitāya satiyā) có nghĩa là với niệm về thân không được an trú. ‘Bị tham ái theo sau’ (rāgena anugato) có nghĩa là bị tham ái xâm chiếm. Hoặc ‘bị tham ái chi phối’ (rāgapareto) có nghĩa là bị tham ái xúc chạm, giống như bị con rắn có nọc độc xúc chạm. Anudahanaṭṭhenāti anupāyappaṭipattiyā. Sampati āyatiñca mahābhitāpaṭṭhena. Anavatthitasabhāvatāya ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena. Muhuttaramaṇīyatāya tāvakālikaṭṭhena. Byattehi abhibhavanīyatāya sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena. Chedanabhedanādiadhikaraṇabhāvena ugghaṭṭanasadisatāya adhikuṭṭanaṭṭhena. Avaṇe vaṇaṃ uppādetvā anto anupavisanasabhāvatāya vinivijjhanaṭṭhena. Diṭṭhadhammikasamparāyika anatthanimittatāya sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena. ‘Với ý nghĩa thiêu đốt theo’ là do sự thực hành phương pháp sai lầm. Với ý nghĩa gây ra sự thiêu đốt lớn lao trong hiện tại và tương lai. Với ý nghĩa có sự hiện khởi ngắn ngủi do bản chất không bền vững. Với ý nghĩa chỉ là tạm thời do sự thích thú trong chốc lát. Với ý nghĩa làm gãy nát tất cả các chi lớn nhỏ do có thể bị những người khôn khéo chế ngự. Với ý nghĩa đập nát thêm do giống như sự cọ xát, vì là nền tảng cho sự cắt, đâm, v.v... Với ý nghĩa xuyên thấu do bản chất xâm nhập vào bên trong sau khi tạo ra vết thương nơi không có vết thương. Với ý nghĩa đáng ngờ và đáng sợ do là dấu hiệu của sự bất hạnh trong hiện tại và tương lai. Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Người Lính Chiến thứ hai đã kết thúc. 7-8. Paṭhamaanāgatabhayasuttādivaṇṇanā 7-8. Chú giải về kinh Nỗi Sợ Hãi Vị Lai thứ nhất, v.v... 77-78. Sattame visesassa pattiyā visesassa pāpuṇanatthaṃ. Vīriyanti padhānavīriyaṃ. Taṃ pana caṅkamanavasena karaṇe ‘‘kāyika’’ntipi vattabbataṃ labhatīti āha – ‘‘duvidhampī’’ti. Satthakavātāti sandhibandhanāni kattariyā chindantā viya pavattavātā. Tenāha – ‘‘satthaṃ viyā’’tiādi. Katakammehīti katacorakammehi. Te kira katakammā yaṃ nesaṃ devataṃ āyācitvā kammaṃ nipphannaṃ, tassa upakāratthāya manusse māretvā galalohitāni gaṇhanti. Te ‘‘aññesu manussesu māriyamānesu kolāhalaṃ uppajjissati, pabbajitaṃ pariyesanto nāma natthī’’ti maññamānā bhikkhū gahetvā mārenti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Akatakammehīti aṭavito gāmaṃ āgamanakāle kammanipphattatthaṃ puretaraṃ balikammaṃ kātukāmehi. Tenevāha – ‘‘corikaṃ katvā nikkhantā katakammā nāmā’’tiādi. Aṭṭhame natthi vattabbaṃ. 77-78. Ở điều thứ bảy, (cụm từ) visesassa pattiyā có nghĩa là để chứng đắc pháp thù thắng. Vīriyaṃ (tinh tấn) là chánh tinh tấn. Và điều ấy, khi được thực hiện bằng cách kinh hành, cũng có thể được gọi là “thuộc về thân,” do đó ngài nói – “cả hai loại.” Satthakavātā (những cơn gió như dao cắt) là những cơn gió thổi qua như thể cắt đứt các khớp xương bằng kéo. Do đó, ngài nói – “giống như con dao” v.v… Katakammehi (bởi những kẻ đã hành động) có nghĩa là bởi những kẻ đã làm việc trộm cắp. Tương truyền, những kẻ đã hành động ấy, sau khi đã cầu khẩn vị trời của chúng để công việc được thành tựu, để đền ơn vị trời ấy, chúng giết người và lấy máu ở cổ. Chúng nghĩ rằng: “Khi những người khác bị giết, sẽ có náo động xảy ra, nhưng sẽ không có ai đi tìm một vị xuất gia,” nên chúng bắt và giết các vị tỳ khưu. Điều này được nói ra là nhắm đến trường hợp ấy. Akatakammehi (bởi những kẻ chưa hành động) có nghĩa là bởi những kẻ, khi từ trong rừng đi vào làng, muốn thực hiện một lễ vật cúng tế trước để công việc được thành tựu. Chính vì thế, ngài nói – “những kẻ đã thực hiện việc trộm cắp rồi rời đi được gọi là katakammā” v.v… Ở điều thứ tám, không có gì cần phải nói. Paṭhamaanāgatabhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải thích về Kinh Các Mối Nguy Hiểm Tương Lai thứ nhất v.v... 9. Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā 9. Giải thích Kinh Các Mối Nguy Hiểm Tương Lai thứ ba. 79. Navame [Pg.31] pāḷigambhīrāti (saṃ. ni. ṭī. 2.2.229) pāḷivasena gambhīrā agādhā dukkhogāhā sallasuttasadisā. Sallasuttañhi (su. ni. 579) ‘‘animittamanaññāta’’ntiādinā pāḷivasena gambhīraṃ, na atthagambhīraṃ. Tathā hi tattha tā tā gāthā duviññeyyarūpā tiṭṭhanti. Duviññeyyañhi ñāṇena dukkhogāhanti katvā ‘‘gambhīra’’nti vuccati. Pubbāparaṃpettha kāsañci gāthānaṃ duviññeyyatāya dukkhogāhameva, tasmā pāḷivasena gambhīraṃ. Atthagambhīrāti atthavasena gambhīrā mahāvedallasuttasadisā, mahāvedallasuttassa (ma. ni. 1.449 ādayo) atthavasena gambhīratā pākaṭāyeva. Lokaṃ uttaratīti lokuttaro, so atthabhūto etesaṃ atthīti lokuttarā. Tenāha – ‘‘lokuttaradhammadīpakā’’ti. Suññatāpaṭisaṃyuttāti sattasuññadhammappakāsakā. Tenāha ‘‘khandhadhātuāyatanapaccayākārappaṭisaṃyuttā’’ti. Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbanti ca liṅgavacanavipallāsena vuttanti āha ‘‘uggahetabbe ceva vaḷañjetabbe cā’’ti. Kavino kammaṃ kavitā. Yassa pana yaṃ kammaṃ, taṃ tena katanti vuccatīti āha ‘‘kavitāti kavīhi katā’’ti. Kāveyyanti kabyaṃ, kabyanti ca kavinā vuttanti attho. Tenāha ‘‘tasseva vevacana’’nti. Cittakkharāti citrākāraakkharā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Sāsanato bahiddhā ṭhitāti na sāsanāvacarā. Bāhirakasāvakehīti ‘‘buddhā’’ti appaññātānaṃ yesaṃ kesañci sāvakehi. Sussūsissantīti akkharacittatāya ceva sarasampattiyā ca attamanā hutvā sāmaṇeradaharabhikkhumātugāmamahāgahapatikādayo ‘‘esa dhammakathiko’’ti sannipatitvā sotukāmā bhavissanti. 79. Ở điều thứ chín, pāḷigambhīrā (sâu sắc về văn cú) có nghĩa là sâu sắc, thâm sâu, khó lĩnh hội về phương diện văn bản Pāli, tương tự như kinh Sallasutta (Kinh Mũi Tên). Quả vậy, kinh Sallasutta với các câu bắt đầu bằng “animittamanaññātaṃ” (không có dấu hiệu, không thể biết) v.v... là sâu sắc về văn cú, chứ không sâu sắc về ý nghĩa. Thật vậy, ở đó, các câu kệ ấy tồn tại dưới hình thức khó hiểu. Vì điều khó hiểu là khó lĩnh hội bằng trí tuệ, nên được gọi là “sâu sắc.” Ở đây, mạch văn trước sau của một số câu kệ cũng khó lĩnh hội do tính chất khó hiểu của chúng, do đó (kinh ấy) sâu sắc về văn cú. Atthagambhīrā (sâu sắc về ý nghĩa) có nghĩa là sâu sắc về phương diện ý nghĩa, tương tự như kinh Mahāvedallasutta (Đại Kinh Xóm Ngựa), tính chất sâu sắc về ý nghĩa của kinh Mahāvedallasutta quả thật đã rõ ràng. Vượt qua thế gian nên gọi là siêu thế (lokuttaro); những kinh này có ý nghĩa ấy nên gọi là lokuttarā (siêu thế). Do đó, ngài nói – “lokuttaradhammadīpakā” (làm sáng tỏ các pháp siêu thế). Suññatāpaṭisaṃyuttā (tương ưng với tánh không) có nghĩa là làm sáng tỏ bảy pháp không. Do đó, ngài nói “khandhadhātuāyatanapaccayākārappaṭisaṃyuttā” (tương ưng với uẩn, giới, xứ, và duyên khởi). (Các từ) uggahetabbaṃ (cần phải học) và pariyāpuṇitabbaṃ (cần phải thông thạo) được nói với sự thay đổi về giống và số, nên ngài nói “uggahetabbe ceva vaḷañjetabbe ca” (trong điều cần phải học và trong điều cần phải thực hành). Việc làm của thi sĩ là thi ca (kavitā). Và việc làm của ai thì được gọi là do người ấy làm, nên ngài nói “kavitā có nghĩa là do các thi sĩ làm ra.” Kāveyyaṃ là thi phẩm (kabyaṃ), và thi phẩm có nghĩa là điều được thi sĩ nói ra. Do đó, ngài nói “đó là một từ đồng nghĩa của từ ấy.” Cittakkharā là những chữ có hình thức đẹp đẽ. Từ còn lại là một từ đồng nghĩa của từ ấy. Sāsanato bahiddhā ṭhitā (đứng ngoài giáo pháp) có nghĩa là không phải là người thực hành theo giáo pháp. Bāhirakasāvakehi (bởi các đệ tử ngoại đạo) có nghĩa là bởi các đệ tử của một số người nào đó không được biết đến như là “chư Phật.” Sussūsissanti (họ sẽ muốn nghe) có nghĩa là do hoan hỷ với vẻ đẹp của con chữ và sự hoàn hảo của âm thanh, các vị sa di, tỳ khưu trẻ, nữ nhân, đại gia chủ, v.v... sẽ tụ tập lại, nghĩ rằng “đây là một vị pháp sư,” và sẽ có ý muốn lắng nghe. Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải thích Kinh Các Mối Nguy Hiểm Tương Lai thứ ba. 10. Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā 10. Giải thích Kinh Các Mối Nguy Hiểm Tương Lai thứ tư. 80. Dasame pañcavidhena saṃsaggenāti ‘‘savanasaṃsaggo, dassanasaṃsaggo, samullāpasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggo’’ti evaṃ vuttena pañcavidhena saṃsaggena. Saṃsajjati etenāti saṃsaggo, rāgo. Savanahetuko, savanavasena vā pavatto saṃsaggo savanasaṃsaggo. Esa nayo [Pg.32] sesesupi. Kāyasaṃsaggo pana kāyaparāmāso. Tesu parehi vā kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā sitalapitagītasaddaṃ suṇantassa sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma. Visabhāgarūpaṃ olokentassa pana cakkhuviññāṇavīthivasena uppanno rāgo dassanasaṃsaggo nāma. Aññamaññaālāpasallāpavasena uppannarāgo samullāpasaṃsaggo nāma. Bhikkhuno bhikkhuniyā santakaṃ, bhikkhuniyā bhikkhussa santakaṃ gahetvā paribhogakaraṇavasena uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma. Hatthaggāhādivasena uppanno rāgo kāyasaṃsaggo nāma. 80. Ở điều thứ mười, pañcavidhena saṃsaggena (bởi năm loại giao tiếp) có nghĩa là bởi năm loại giao tiếp được nói đến như sau: “giao tiếp qua sự nghe, giao tiếp qua sự thấy, giao tiếp qua sự trò chuyện, giao tiếp qua sự thụ hưởng, giao tiếp qua thân thể.” Người ta dính mắc bởi điều này, nên gọi là saṃsaggo (sự giao tiếp), tức là tham ái. Sự giao tiếp có nhân từ sự nghe, hoặc diễn ra thông qua sự nghe, là savanasaṃsaggo (giao tiếp qua sự nghe). Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Còn kāyasaṃsaggo (giao tiếp qua thân thể) là sự chạm xúc thân thể. Trong số đó, tham ái sanh khởi qua lộ trình nhĩ thức của người nghe người khác mô tả về sự toàn hảo của sắc v.v..., hoặc tự mình nghe tiếng cười, tiếng nói, tiếng hát, được gọi là savanasaṃsaggo. Còn tham ái sanh khởi qua lộ trình nhãn thức của người nhìn ngắm một sắc tướng khác phái, được gọi là dassanasaṃsaggo (giao tiếp qua sự thấy). Tham ái sanh khởi qua việc nói chuyện và trò chuyện với nhau, được gọi là samullāpasaṃsaggo (giao tiếp qua sự trò chuyện). Tham ái sanh khởi qua việc một vị tỳ khưu lấy và sử dụng vật sở hữu của một vị tỳ khưu ni, hoặc một vị tỳ khưu ni lấy và sử dụng vật sở hữu của một vị tỳ khưu, được gọi là sambhogasaṃsaggo (giao tiếp qua sự thụ hưởng). Tham ái sanh khởi qua việc nắm tay v.v..., được gọi là kāyasaṃsaggo (giao tiếp qua thân thể). Anekavihitanti annasannidhipānasannidhivatthasannidhiyānasannidhisayanasannidhigandhasannidhi- āmisasannidhivasena anekappakāraṃ. Sannidhikatassāti etena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti (dha. sa. tikamātikā 10) ettha kāra-saddassa kammatthataṃ dasseti. Yathā vā ‘‘ācayaṃ gāmino’’ti vattabbe anunāsikalopena ‘‘ācayagāmino’’ti niddeso kato, evaṃ ‘‘sannidhikāraṃ paribhoga’’nti vattabbe anunāsikalopena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti vuttaṃ, sannidhiṃ katvā paribhoganti attho. Anekavihitaṃ (nhiều loại) có nghĩa là nhiều thể loại, qua việc tích trữ đồ ăn, tích trữ đồ uống, tích trữ y phục, tích trữ xe cộ, tích trữ giường nằm, tích trữ hương liệu, tích trữ vật chất. Bằng từ sannidhikatassa (của vật được tích trữ), ở đây trong cụm từ “sannidhikāraparibhoga” (sự thụ hưởng vật tích trữ), ngài chỉ ra rằng từ kāra có nghĩa là đối tượng của hành động (kammattha). Hoặc giống như khi lẽ ra phải nói là “ācayaṃ gāmino” thì lại được chỉ định là “ācayagāmino” do lược bỏ âm mũi, cũng vậy, khi lẽ ra phải nói là “sannidhikāraṃ paribhogaṃ” thì lại được nói là “sannidhikāraparibhoga” do lược bỏ âm mũi; ý nghĩa là: sau khi đã tích trữ rồi thụ hưởng. ‘‘Sannidhikatassa paribhoga’’nti ettha (dī. ni. aṭṭha. 1.12) pana duvidhā kathā vinayavasena sallekhavasena ca. Vinayavasena tāva yaṃ kiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikāraṃ hoti, tassa paribhoge pācittiyaṃ. Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā tehi laddhaṃ vā pāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati, sallekho pana na hoti. Pānasannidhimhipi eseva nayo. Vatthasannidhimhi anadhiṭṭhitāvikappitaṃ sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. Ayaṃ nippariyāyakathā. Pariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ, catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ. Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti, yassa pana dātukāmo hoti, so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato, āgatamatte dātabbaṃ, adātuṃ na vaṭṭati. Cīvare pana appahonte, satiyā vā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhe tatopi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati ‘‘imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. Ở đây, về câu “việc thọ dụng vật đã được cất giữ” (dī. ni. aṭṭha. 1.12) có hai cách luận giải: theo phương diện luật và theo phương diện khổ hạnh. Trước hết, theo phương diện luật, bất cứ vật thực nào đã nhận hôm nay, qua ngày hôm sau trở thành vật cất giữ, việc thọ dụng vật ấy phạm tội ưng đối trị. Tuy nhiên, vật mình đã nhận, sau khi cho các vị sa-di, rồi nhận lại từ họ hoặc khiến họ dâng lên, thì được phép dùng vào ngày thứ hai, nhưng không phải là khổ hạnh. Đối với việc cất giữ đồ uống cũng theo phương cách này. Đối với việc cất giữ vật dụng, vật chưa được chú nguyện và chưa được xả thì vừa là cất giữ, vừa làm tổn hại đến khổ hạnh. Đây là cách nói trực tiếp. Còn theo cách nói gián tiếp, nên biết đủ với ba y, khi nhận được cái thứ tư, nên cho người khác. Nếu không thể cho bất cứ ai, nhưng có người mà mình muốn cho, vị ấy đã đi để học thuộc lòng hoặc để hỏi đạo, ngay khi vị ấy trở về, nên cho, không được phép không cho. Tuy nhiên, khi y không đủ, có thể giữ lại trong thời gian được phép với hy vọng. Khi không có kim, chỉ, và người may y, sau khi làm yết-ma theo luật về việc ấy, cũng được phép giữ lại. Tuy nhiên, không được phép giữ lại với ý nghĩ “khi cái này cũ, làm sao ta có được cái tương tự”, (làm vậy) vừa là cất giữ, vừa làm tổn hại đến khổ hạnh. Yānasannidhimhi [Pg.33] yānaṃ nāma vayhaṃ ratho sakaṭaṃ sandamānikā pāṭaṅkīti. Na panetaṃ pabbajitassa yānaṃ, upāhanaṃ pana yānaṃ. Ekabhikkhussa hi eko araññavāsatthāya, eko dhotapādakatthāyāti ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭakā vaṭṭanti, tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī’’ti ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. Sayanasannidhimhi sayananti mañco. Ekassa bhikkhuno eko sayanagabbhe, eko divāṭṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti. Tato uttariṃ labhitvā aññassa bhikkhuno, gaṇassa vā dātabbo, adātuṃ na vaṭṭati, sannidhi ceva hoti, sallekho ca kuppati. Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe sati gandhā vaṭṭanti. Gandhatthikena gandhañca āharāpetvā tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbaṃ, dvāre pañcaṅguligharadhūpanādīsu vā upanetabbaṃ. ‘‘Puna roge sati bhavissatī’’ti ṭhapetuṃ na vaṭṭati, gandhasannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. Đối với việc cất giữ phương tiện đi lại, phương tiện đi lại là kiệu, xe ngựa, xe bò, võng, cáng. Nhưng đây không phải là phương tiện đi lại của bậc xuất gia, mà giày dép mới là phương tiện đi lại (của họ). Đối với một vị tỳ-khưu, một đôi để ở trong rừng, một đôi để (mang) sau khi rửa chân, như vậy tối đa được phép có hai đôi giày dép. Khi nhận được đôi thứ ba, nên cho người khác. Không được phép giữ lại với ý nghĩ “khi đôi này cũ, làm sao ta có được đôi khác”, (làm vậy) vừa là cất giữ, vừa làm tổn hại đến khổ hạnh. Đối với việc cất giữ giường nằm, giường nằm là giường. Đối với một vị tỳ-khưu, một cái trong phòng ngủ, một cái ở nơi nghỉ ban ngày, như vậy tối đa được phép có hai cái giường. Khi nhận được nhiều hơn thế, nên cho vị tỳ-khưu khác hoặc cho tăng chúng, không được phép không cho, (làm vậy) vừa là cất giữ, vừa làm tổn hại đến khổ hạnh. Đối với việc cất giữ hương liệu, khi vị tỳ-khưu có bệnh như ngứa, ghẻ, bệnh ngoài da, v.v., thì được phép dùng hương liệu. Người cần hương liệu, sau khi cho mang hương liệu đến, khi bệnh ấy đã thuyên giảm, nên cho các bệnh nhân khác, hoặc nên dùng để xông hương ở cửa, nhà có dấu năm ngón tay, v.v. Không được phép giữ lại với ý nghĩ “khi bệnh tái phát sẽ có dùng”, (làm vậy) vừa là cất giữ hương liệu, vừa làm tổn hại đến khổ hạnh. Āmisanti vuttāvasesaṃ daṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco bhikkhu ‘‘tathārūpe kāle upakārāya bhavissantī’’ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchasappitelakulālabhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti. So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā paribhuñjitvā ‘‘sāmaṇera udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ, gaccha asukakulaṃ gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi, asukakulato dadhiādīni āharā’’ti peseti. Bhikkhūhi ‘‘kiṃ, bhante, gāmaṃ pavisissāmā’’ti vuttepi ‘‘duppaveso, āvuso, idāni gāmo’’ti vadati. Te ‘‘hotu, bhante, acchatha tumhe, mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā’’ti gacchanti. Atha sāmaṇero dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti, taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti, tatopi manāpamanāpaṃ bhuñjati. Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti, tatopi manāpamanāpaṃ bhuñjatiyeva. Evaṃ catumāsampi vītināmeti. Ayaṃ vuccati bhikkhu muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati, na samaṇajīvikanti. Evarūpo āmisasannidhi nāma hoti. Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi eko guḷapiṇḍo [Pg.34] kuḍuvamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati akāle sampattacorānaṃ atthāya. Te hi ettakaṃ āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā jīvitā voropeyyuṃ, tasmā sace hi ettakaṃ natthi, āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ, taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassapi sannidhi nāma natthi. Về vật thực, nên hiểu là những thứ còn lại chưa được nói đến. Ví như, ở đây có vị tỳ-khưu cho mang đến và cất giữ mè, gạo, đậu xanh, đậu đen, dừa, muối, cá, bơ, dầu, đồ gốm, v.v. với ý nghĩ “chúng sẽ hữu ích trong những lúc như thế”. Vị ấy trong mùa mưa, vào buổi sáng sớm, cho các sa-di nấu cháo rồi thọ dụng, và sai đi: “Này sa-di, đi vào làng trong lúc nước và bùn lầy thật khó khăn, hãy đi đến gia đình kia, báo cho họ biết ta đang ngồi trong tu viện, và mang sữa đông, v.v. từ gia đình nọ về đây”. Ngay cả khi các tỳ-khưu hỏi: “Bạch ngài, chúng con có nên vào làng không?”, vị ấy cũng nói: “Này chư hiền, bây giờ khó vào làng lắm”. Họ nói: “Thôi được, bạch ngài, ngài cứ ở lại, chúng con sẽ đi tìm vật thực khất thực rồi mang về” và họ ra đi. Khi ấy, vị sa-di mang sữa đông, v.v. về, chuẩn bị cơm và thức ăn rồi dâng lên. Ngay khi vị ấy đang ăn, các thí chủ cũng gửi cơm đến, vị ấy cũng ăn những món ngon dở từ đó. Rồi các tỳ-khưu mang vật thực khất thực về, vị ấy cũng vẫn ăn những món ngon dở từ đó. Cứ như thế, vị ấy trải qua cả bốn tháng. Vị tỳ-khưu này được gọi là sống đời sống của một gia chủ trọc đầu, không phải đời sống của một sa-môn. Việc làm như vậy được gọi là cất giữ vật thực. Tuy nhiên, tại nơi ở của tỳ-khưu, được phép cất giữ chừng này: một nāḷi gạo, một viên đường mật, một kuḍuva bơ, vì lợi ích của những tên trộm đến vào lúc phi thời. Vì rằng nếu không nhận được sự tiếp đãi bằng vật thực chừng ấy, chúng có thể tước đoạt mạng sống. Do đó, nếu không có chừng ấy, cũng được phép cho mang đến và cất giữ. Và vào lúc không thuận tiện, những gì hợp lệ trong số đó, tự mình cũng được phép thọ dụng. Tuy nhiên, đối với người cất giữ nhiều trong tịnh khố thì không gọi là cất giữ. Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải thích kinh thứ tư về những hiểm họa trong tương lai. Yodhājīvavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải thích phẩm Yodhājīva (phẩm Chiến Sĩ). (9) 4. Theravaggo (9) 4. Phẩm Trưởng Lão 1-2. Rajanīyasuttādivaṇṇanā 1-2. Giải thích kinh Rajanīya, v.v. 81-82. Catutthassa paṭhamaṃ suviññeyyameva. Dutiye guṇamakkhanāya pavattopi attano kārakaṃ gūthena paharantaṃ gūtho viya paṭhamataraṃ makkhetīti makkho, so etassa atthīti makkhī. Paḷāsatīti paḷāso, parassa guṇe ḍaṃsitvā viya apanetīti attho. So etassa atthīti paḷāsī. Paḷāsī puggalo hi dutiyassa dhuraṃ na deti, sampasāretvā tiṭṭhati. Tenāha ‘‘yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato’’ti. 81-82. Phần đầu của kinh thứ tư rất dễ hiểu. Trong phần thứ hai, makkha (sự gièm pha) là (hành động) dù được thực hiện để che lấp đức hạnh (của người khác), nhưng nó làm vấy bẩn người thực hiện trước tiên, giống như phân làm bẩn người ném phân. Người có tính đó là makkhī (người hay gièm pha). Paḷāsa (sự cạnh tranh) là paḷāsati, có nghĩa là loại bỏ đức hạnh của người khác như thể bằng cách cắn xé. Người có tính đó là paḷāsī (người hay cạnh tranh). Thật vậy, người hay cạnh tranh không nhường gánh nặng cho người thứ hai, mà đứng dang ra. Vì thế, có nói rằng “người có tính cạnh tranh với đặc điểm là giành lấy đầu đòn gánh”. Rajanīyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải thích kinh Rajanīya, v.v. 3. Kuhakasuttavaṇṇanā 3. Giải thích kinh Kuhaka 83. Tatiye tīhi kuhanavatthūhīti sāmantajappanairiyāpathasannissitapaccayappaṭisevanabhedato tippabhedehi kuhanavatthūhi. Tividhena kuhanavatthunā lokaṃ kuhayati vimhāpayati ‘‘aho acchariyapuriso’’ti attani paresaṃ vimhayaṃ uppādetīti kuhako. Lābhasakkāratthiko hutvā lapati attānaṃ dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti, evaṃ ukkācetvā kathetīti lapako. Nimittaṃ sīlaṃ tassāti nemittiko, nimittena vā carati, nimittaṃ vā karotīti nemittiko. Nimittanti ca paresaṃ paccayadānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ vuccati[Pg.35]. Nippeso sīlamassāti nippesiko. Nippisatīti vā nippeso, nippesoyeva nippesiko. Nippesoti ca saṭhapuriso viya lābhasakkāratthaṃ akkosanuppaṇḍanaparapiṭṭhimaṃsikatādi. 83. Ở đoạn thứ ba, (được gọi là) do ba sự việc lừa dối, tức là do ba loại sự việc lừa dối theo sự phân loại là sự nói lẩm bẩm xung quanh, sự liên quan đến oai nghi, và sự thọ dụng các vật dụng. Vị ấy lừa dối, làm cho thế gian kinh ngạc bằng ba loại sự việc lừa dối, làm phát sanh sự kinh ngạc của người khác về bản thân mình rằng: ‘Ồ, người phi thường!’ nên được gọi là kẻ lừa dối (kuhako). Sau khi có ý muốn về lợi lộc và danh vọng, vị ấy nói huyên thuyên, hoặc tán dương bản thân hoặc người thí chủ để người ấy dâng cúng vật gì đó, sau khi đã ca tụng như vậy rồi mới nói, nên được gọi là kẻ ba hoa (lapako). Người có thói quen ra dấu hiệu được gọi là người hay ra dấu hiệu (nemittiko), hoặc người ấy hành động bằng dấu hiệu, hoặc làm ra dấu hiệu nên được gọi là người hay ra dấu hiệu. Và dấu hiệu (nimittaṃ) được gọi là hành động của thân và lời nói làm phát sanh ý niệm dâng cúng vật dụng cho người khác. Người có thói quen chèn ép được gọi là người hay chèn ép (nippesiko). Hoặc người ấy chèn ép nên là người chèn ép, chính người chèn ép là người hay chèn ép. Và sự chèn ép (nippeso) là việc mắng nhiếc, chê bai, nói xấu sau lưng, v.v... vì lợi lộc và danh vọng, giống như người xảo trá. Kuhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về bài kinh Kẻ Lừa Dối đã hoàn tất. 6-7. Paṭisambhidāppattasuttādivaṇṇanā 6-7. Phần giải về bài kinh Người Đạt Được Tuệ Phân Tích, v.v... 86-87. Chaṭṭhe paṭisambhidāsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Uccāvacānīti uccanīcāni. Tenāha ‘‘mahantakhuddakānī’’ti. Kiṃkaraṇīyānīti ‘‘kiṃ karomī’’ti evaṃ vatvā kattabbakammāni. Tattha uccakammāni nāma cīvarassa karaṇaṃ, rajanaṃ, cetiye sudhākammaṃ, uposathāgāracetiyagharabodhigharesu kattabbakammanti evamādi. Avacakammaṃ nāma pādadhovanamakkhanādi khuddakakammaṃ. Tatrupāyāsāti tatrupagamaniyā, tatra tatra mahante khuddake ca kamme sādhanavasena upagacchantiyāti attho. Tassa tassa kammassa nipphādane samatthāyāti vuttaṃ hoti. Tatrupāyāyāti vā tatra tatra kamme sādhetabbe upāyabhūtāya. Alaṃ kātunti kātuṃ samattho hoti. Alaṃ saṃvidhātunti vicāretuṃ samattho. Sattamaṃ uttānameva. 86-87. Ở đoạn thứ sáu, điều gì cần phải nói về các tuệ phân tích thì điều ấy đã được nói ở dưới. Uccāvacāni có nghĩa là cao và thấp. Do đó, ngài đã nói ‘lớn và nhỏ.’ Kiṃkaraṇīyāni là những công việc phải làm sau khi nói rằng: ‘Tôi phải làm gì?’ Trong ấy, các công việc cao thượng là việc làm y, nhuộm y, việc tô vôi ở bảo tháp, các công việc phải làm ở nhà Bố-tát, nhà thờ tháp, nhà cội Bồ-đề, v.v... Các công việc thấp kém là các công việc nhỏ nhặt như rửa chân, xoa bóp, v.v... Tatrupāyāsā là có thể tiếp cận được điều ấy. Nghĩa là, trí tuệ tiếp cận các công việc lớn và nhỏ ở nơi này nơi kia bằng cách hoàn thành. Được nói là có khả năng trong việc hoàn thành các công việc này kia. Hoặc tatrupāyāya là trí tuệ trở thành phương tiện trong các công việc cần được thực hiện ở nơi này nơi kia. Alaṃ kātuṃ là có khả năng làm. Alaṃ saṃvidhātuṃ là có khả năng sắp xếp. Đoạn thứ bảy thì ý nghĩa rõ ràng. Paṭisambhidāppattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về bài kinh Người Đạt Được Tuệ Phân Tích, v.v... đã hoàn tất. 8. Therasuttavaṇṇanā 8. Phần giải về bài kinh Trưởng Lão 88. Aṭṭhame thirabhāvappattoti sāsane thirabhāvaṃ anivattibhāvaṃ pattho. Pabbajito hutvā bahū rattiyo jānātīti rattaññū. Tenāha ‘‘pabbajitadivasato paṭṭhāyā’’tiādi. Pākaṭoti ayathābhūtaguṇehi ceva yathābhūtaguṇehi ca samuggato. Yaso etassa atthīti yasassī, yasaṃ sito nissito vā yasassī. Tenāha ‘‘yasanissito’’ti. Asataṃ asādhūnaṃ dhammā asaddhammā, asantā vā asundarā gārayhā lāmakā dhammāti asaddhammā. Vipariyāyena saddhammā veditabbā. 88. Ở đoạn thứ tám, thirabhāvappatto là đã đạt đến trạng thái vững chắc, trạng thái không còn thối chuyển trong giáo pháp. Sau khi đã xuất gia, vị ấy biết được nhiều đêm nên là người biết nhiều đêm (rattaññū). Do đó, ngài đã nói: ‘Kể từ ngày xuất gia,’ v.v... Pākaṭo là người nổi bật cả về những phẩm chất không thật có lẫn những phẩm chất thật có. Yaso etassa atthīti yasassī (người này có danh tiếng nên là người có danh tiếng), hoặc yasaṃ sito nissito vā yasassī (người nương tựa, y cứ vào danh tiếng là người có danh tiếng). Do đó, ngài đã nói ‘người nương tựa vào danh tiếng.’ Asataṃ asādhūnaṃ dhammā asaddhammā, hoặc là các pháp không hiện hữu, không tốt đẹp, đáng chê trách, thấp kém nên là phi diệu pháp. Diệu pháp (saddhammā) nên được hiểu theo nghĩa ngược lại. Therasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về bài kinh Trưởng Lão đã hoàn tất. 9. Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā 9. Phần giải về bài kinh Hữu Học thứ nhất 89. Navame [Pg.36] āramitabbaṭṭhena kammaṃ ārāmo etassāti kammārāmo, tassa bhāvo kammārāmatā. Tattha kammanti itikattabbaṃ kammaṃ vuccati. Seyyathidaṃ – cīvaravicāraṇaṃ cīvarakammakaraṇaṃ upatthambhanaṃ pattatthavikaaṃsabaddhakakāyabandhanadhammakaraṇaādhārakapādakathalikasammajjaniādīnaṃ karaṇanti. Ekacco hi etāni karonto sakaladivasaṃ etāneva karoti, taṃ sandhāyesa paṭikkhepo. Yo pana etesaṃ karaṇavelāyameva tāni karoti, uddesavelāya uddesaṃ gaṇhāti, sajjhāyavelāya sajjhāyati, cetiyaṅgaṇavattavelāya cetiyaṅgaṇavattaṃ karoti, manasikāravelāya manasikāraṃ karoti, na so kammārāmo nāma. Bhassārāmatāti ettha yo itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena ālāpasallāpaṃ karontoyeva divasañca rattiñca vītināmeti, evarūpo bhasse pariyantakārī na hoti, ayaṃ bhassārāmo nāma. Yo pana rattimpi divasampi dhammaṃ katheti, pañhaṃ vissajjeti, ayaṃ appabhasso bhasse pariyantakārīyeva. Kasmā? ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī vā kathā, ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti (ma. ni. 1.273; udā. 12, 28, 29) vuttattā. 89. Ở đoạn thứ chín, kammārāmo là người có công việc (kammaṃ) là trú xứ (ārāmo) theo ý nghĩa là điều cần phải bắt đầu, trạng thái của người ấy là sự ưa thích công việc (kammārāmatā). Ở đây, công việc (kammaṃ) được gọi là công việc nên được làm như thế này. Ví như: Việc quản lý y, việc làm công việc về y, việc vá y, việc làm túi đựng bát, dây đeo vai, dây lưng, đồ lọc nước, giá đỡ, tấm lau chân, chổi, v.v... Có người trong khi làm những việc này đã làm chúng suốt cả ngày, sự bác bỏ này là nhắm đến người ấy. Còn người nào chỉ làm những việc ấy vào thời điểm làm chúng, tiếp nhận đề mục vào thời điểm học thuộc lòng, trùng tụng vào thời điểm trùng tụng, làm phận sự ở sân bảo tháp vào thời điểm làm phận sự ở sân bảo tháp, tác ý vào thời điểm tác ý, người ấy không được gọi là người ưa thích công việc. Ở đây, về sự ưa thích nói chuyện (bhassārāmatā), người nào trải qua ngày và đêm chỉ bằng việc chuyện trò, bàn luận về vẻ đẹp của phụ nữ, vẻ đẹp của nam giới, v.v..., người như vậy không phải là người có giới hạn trong lời nói, người này được gọi là người ưa thích nói chuyện. Còn người nào nói Pháp, giải đáp vấn đề cả đêm lẫn ngày, người này là người ít nói, chính là người có giới hạn trong lời nói. Tại sao? Vì đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, khi đã hội họp, có hai việc các con phải làm: hoặc là pháp thoại, hoặc là sự im lặng của bậc Thánh.’” Niddārāmatāti ettha yo gacchantopi nisinnopi nipannopi thinamiddhābhibhūto niddāyatiyeva, ayaṃ niddārāmo nāma. Yassa pana karajakāye gelaññena cittaṃ bhavaṅge otarati, nāyaṃ niddārāmo. Tenevāha – ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ, aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññāpetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387). Saṅgaṇikārāmatāti ettha yo ekassa dutiyo, dvinnaṃ tatiyo, tiṇṇaṃ catutthoti evaṃ saṃsaṭṭhova viharati, ekako assādaṃ na labhati, ayaṃ saṅgaṇikārāmo. Yo pana catūsu iriyāpathesu ekakova assādaṃ labhati, nāyaṃ saṅgaṇikārāmo veditabbo. Sekhānaṃ paṭiladdhaguṇassa parihānāsambhavato ‘‘upariguṇehī’’tiādi vuttaṃ. Ở đây, về sự ưa thích ngủ nghỉ (niddārāmatā), người nào dù đang đi, đang ngồi, hay đang nằm, bị hôn trầm và thụy miên xâm chiếm, chỉ ngủ mà thôi, người này được gọi là người ưa thích ngủ nghỉ. Còn người nào do thân thể mệt mỏi, do bệnh hoạn mà tâm chìm vào trạng thái hữu phần, người này không phải là người ưa thích ngủ nghỉ. Do đó, ngài đã nói: ‘Này Aggivessana, Ta còn nhớ rõ, vào tháng cuối của mùa nóng, sau bữa ăn, sau khi đi khất thực về, Ta đã trải tăng-già-lê gấp tư, nằm xuống nghiêng về bên phải, chánh niệm tỉnh giác, đi vào giấc ngủ.’ Ở đây, về sự ưa thích hội chúng (saṅgaṇikārāmatā), người nào sống luôn luôn giao du, là người thứ hai của một người, là người thứ ba của hai người, là người thứ tư của ba người, không tìm thấy sự thích thú khi ở một mình, người này là người ưa thích hội chúng. Còn người nào tìm thấy sự thích thú khi ở một mình trong bốn oai nghi, người này không nên được xem là người ưa thích hội chúng. Do sự không thể có việc suy giảm phẩm chất đã đạt được của các bậc hữu học, nên đã được nói là ‘do các phẩm chất cao hơn,’ v.v... Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về bài kinh Hữu Học thứ nhất đã hoàn tất. 10. Dutiyasekhasuttavaṇṇanā 10. Phần giải về bài kinh Hữu Học thứ hai 90. Dasame [Pg.37] atipātovāti sabbarattiṃ niddāyitvā balavapaccūse koṭisammuñjaniyā thokaṃ sammajjitvā mukhaṃ dhovitvā yāgubhikkhatthāya pātova pavisati. Taṃ atikkamitvāti gihisaṃsaggavasena kālaṃ vītināmento majjhanhikasamayaṃ atikkamitvā pakkamati. Pātoyeva hi gāmaṃ pavisitvā yāguṃ ādāya āsanasālaṃ gantvā pivitvā ekasmiṃ ṭhāne nipanno niddāyitvā manussānaṃ bhojanavelāya ‘‘paṇītabhikkhaṃ labhissāmī’’ti upakaṭṭhe majjhanhike uṭṭhāya dhammakaraṇena udakaṃ gahetvā akkhīni puñchitvā piṇḍāya caritvā yāvadatthaṃ bhuñjitvā gihisaṃsaṭṭho kālaṃ vītināmetvā majjhanhe vītivatte paṭikkamati. 90. Ở trường hợp thứ mười, (vượt) quá sớm là: sau khi ngủ suốt đêm, vào lúc rạng đông đã rõ, dùng đầu chổi quét sơ sài, rửa mặt rồi đi vào (làng) từ sáng sớm để khất thực cháo. Vượt qua thời gian ấy là: trong khi trải qua thời gian bằng cách giao du với hàng tại gia, vị ấy ra đi sau khi đã vượt qua thời điểm giữa trưa. Thật vậy, sau khi đi vào làng từ sáng sớm, lấy cháo, đi đến nhà nghỉ, uống xong, nằm ngủ ở một nơi, vào giờ ăn của mọi người, với ý nghĩ “ta sẽ nhận được vật thực ngon”, vị ấy thức dậy vào lúc gần giữa trưa, dùng bình lọc nước lấy nước, rửa mắt, đi khất thực, ăn thỏa thích, sống giao du với hàng tại gia, trải qua thời gian, rồi trở về khi giữa trưa đã trôi qua. Appicchakathāti, ‘‘āvuso, atricchatā pāpicchatāti ime dhammā pahātabbā’’ti tesu ādīnavaṃ dassetvā ‘‘evarūpaṃ appicchataṃ samādāya vattitabba’’ntiādinayappavattā kathā. Tīhi vivekehīti kāyaviveko, cittaviveko, upadhivivekoti imehi tīhi vivekehi. Tattha eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, eko viharatīti ayaṃ kāyaviveko nāma. Aṭṭha samāpattiyo pana cittaviveko nāma. Nibbānaṃ upadhiviveko nāma. Vuttampi hetaṃ – ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 57). Duvidhaṃ vīriyanti kāyikaṃ, cetasikañca vīriyaṃ. Sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Samādhinti vipassanāpādakā aṭṭha samāpattiyo. Vimuttikathāti vā ariyaphalaṃ ārabbha pavattā kathā. Sesaṃ uttānameva. Câu chuyện về sự ít ham muốn là: câu chuyện được tiến hành theo phương thức v.v… là “cần phải thực hành bằng cách chấp nhận sự ít ham muốn như thế này,” sau khi đã chỉ ra sự nguy hại trong các pháp ấy rằng: “Này chư hiền, sự ham muốn quá độ, sự ham muốn xấu xa, các pháp này cần phải được từ bỏ.” Bởi ba sự độc cư là: bởi ba sự độc cư này là thân độc cư, tâm độc cư, và sanh y độc cư. Trong ấy, đi một mình, đứng một mình, ngồi một mình, nằm một mình, đi vào làng khất thực một mình, trở về một mình, quyết tâm kinh hành một mình, đi lại một mình, trú một mình, đây được gọi là thân độc cư. Còn tám bậc thiền chứng được gọi là tâm độc cư. Niết Bàn được gọi là sanh y độc cư. Điều này cũng đã được nói: “Thân độc cư dành cho những vị có thân độc cư, ưa thích sự xuất ly; tâm độc cư dành cho những vị có tâm thanh tịnh, đã đạt đến sự trong sạch tối thượng; và sanh y độc cư dành cho những bậc vô sanh y, đã đi đến vô hành.” (Mahāni. 57). Hai loại tinh tấn là: tinh tấn thuộc về thân và tinh tấn thuộc về tâm. Giới là: bốn loại giới thanh tịnh. Định là: tám bậc thiền chứng làm nền tảng cho tuệ quán. Hay câu chuyện về sự giải thoát là: câu chuyện được tiến hành liên quan đến Thánh quả. Phần còn lại thì đã rõ ràng. Dutiyasekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Hữu Học thứ nhì đã chấm dứt. Theravaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích phẩm Trưởng Lão đã chấm dứt. (10) 5. Kakudhavaggo (10) 5. Phẩm Kakudha 1-10. Paṭhamasampadāsuttādivaṇṇanā 1-10. Phần giải thích kinh Sự Thành Tựu thứ nhất, v.v… 91-100. Pañcamassa [Pg.38] paṭhame dutiye ca natthi vattabbaṃ. Tatiye ājānanato aññā, uparimaggapaññā heṭṭhimamaggena ñātapariññāya eva jānanato. Tassā pana phalabhāvato maggaphalapaññā taṃsahagatā sammāsaṅkappādayo ca idha ‘‘aññā’’ti vuttā. Aññāya byākaraṇāni aññābyākaraṇāni. Tenevāha ‘‘aññābyākaraṇānīti arahattabyākaraṇānī’’ti. Adhigatamānenāti appatte pattasaññī, anadhigate adhigatasaññī hutvā adhigataṃ mayāti mānena. Catutthādīni uttānatthāneva. 91-100. Ở kinh thứ nhất và thứ nhì của phẩm thứ năm, không có gì cần phải nói. Ở kinh thứ ba, chánh trí (aññā) là do sự biết rõ; bởi vì tuệ của đạo lộ cao hơn biết được nhờ vào tuệ liễu tri đã được biết bởi đạo lộ thấp hơn. Hơn nữa, do trạng thái quả của tuệ ấy, tuệ đạo và tuệ quả cùng với chánh tư duy v.v… đi kèm ở đây được gọi là “chánh trí.” Những lời tuyên bố về chánh trí là aññābyākaraṇāni. Do đó, ngài đã nói: “aññābyākaraṇāni là những lời tuyên bố về quả A-la-hán.” Do sự ngã mạn về sở đắc là: do sự ngã mạn rằng “ta đã đắc,” sau khi đã có tưởng là đắc đối với điều chưa đắc, có tưởng là chứng ngộ đối với điều chưa chứng ngộ. Các kinh thứ tư trở đi có ý nghĩa rõ ràng. Paṭhamasampadāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Sự Thành Tựu thứ nhất, v.v… đã chấm dứt. Kakudhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích phẩm Kakudha đã chấm dứt. Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ. Năm mươi kinh thứ nhì đã chấm dứt. 3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ 3. Năm mươi kinh thứ ba (11) 1. Phāsuvihāravaggo (11) 1. Phẩm An Lạc Trú 1-4. Sārajjasuttādivaṇṇanā 1-4. Phần giải thích kinh Rụt Rè, v.v… 101-4. Tatiyassa [Pg.39] paṭhame natthi vattabbaṃ. Dutiye piṇḍapātādiatthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānaṃ gocaro, vesiyā gocaro assāti vesiyāgocaro, mittasanthavavasena upasaṅkamitabbaṭṭhānanti attho. Vesiyā nāma rūpūpajīviniyo, tā mittasanthavavasena na upasaṅkamitabbā samaṇabhāvassa antarāyakarattā, parisuddhāsayassapi garahāhetuto, tasmā dakkhiṇādānavasena satiṃ upaṭṭhapetvā upasaṅkamitabbaṃ. Vidhavā vuccanti matapatikā, pavutthapatikā vā. Thullakumāriyoti mahallikā anividdhā kumāriyo. Paṇḍakāti napuṃsakā. Te hi ussannakilesā avūpasantapariḷāhā lokāmisanissitakathābahulā, tasmā na upasaṅkamitabbā. Bhikkhuniyo nāma ussannabrahmacariyā. Tathā bhikkhūpi. Aññamaññaṃ visabhāgavatthubhāvato santhavavasena upasaṅkamane katipāheneva brahmacariyantarāyo siyā, tasmā na upasaṅkamitabbā, gilānapucchanādivasena upasaṅkamane satokārinā bhavitabbaṃ. Tatiyacatutthāni uttānatthāneva. 101-4. Ở kinh thứ nhất của phẩm thứ ba, không có gì cần phải nói. Ở kinh thứ nhì, hành xứ (gocaro) là nơi thích hợp để đi đến vì mục đích khất thực v.v… Hành xứ của kỹ nữ (vesiyāgocaro) là nơi có kỹ nữ làm hành xứ, có nghĩa là nơi cần phải đi đến bằng cách thân mật như bạn bè. Kỹ nữ là những người sống bằng sắc đẹp; họ không nên được đi đến bằng cách thân mật như bạn bè vì điều đó gây nguy hiểm cho tư cách của vị sa-môn, và là nguyên nhân bị khiển trách ngay cả đối với người có ý hướng trong sạch; do đó, cần phải đi đến sau khi đã an trú niệm, bằng cách dâng cúng vật thực. Góa phụ được gọi là người có chồng đã chết, hoặc có chồng đi xa. Thiếu nữ quá lứa (thullakumāriyo) là những thiếu nữ lớn tuổi chưa kết hôn. Người ái nam ái nữ (paṇḍakā) là những người không có giới tính rõ ràng. Họ có phiền não mãnh liệt, có sự thiêu đốt chưa được lắng dịu, có nhiều câu chuyện dựa vào vật chất thế gian; do đó, không nên đi đến. Tỳ-khưu-ni là những vị có phạm hạnh mạnh mẽ. Tỳ-khưu cũng vậy. Do bản chất là đối tượng không tương đồng với nhau, khi đi đến bằng cách thân mật, chỉ trong vài ngày có thể có sự nguy hiểm cho phạm hạnh; do đó, không nên đi đến; khi đi đến vì lý do như hỏi thăm bệnh tật, cần phải là người hành động có chánh niệm. Các kinh thứ ba và thứ tư có ý nghĩa rõ ràng. Sārajjasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Rụt Rè, v.v… đã chấm dứt. 5. Phāsuvihārasuttavaṇṇanā 5. Phần giải thích kinh An Lạc Trú 105. Pañcame mettā etassa atthīti mettaṃ, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ mettaṃ kāyakammaṃ. Esa nayo sesadvayepi. Āvīti pakāsanaṃ. Pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha ‘‘sammukhā’’ti. Rahoti appakāsaṃ. Appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa apaccakkhabhāvatoti āha ‘‘parammukhā’’ti. Imāni mettakāyakammādīni bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato, gihīsupi labbhantiyeva. Bhikkhūnañhi mettacittena ābhisamācārikapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma[Pg.40]. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhe bhikkhū disvā paccuggamanaṃ pattappaṭiggahaṇaṃ āsanapaññāpanaṃ anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Bhikkhūnaṃ mettacittena ācārapaññattisikkhāpanaṃ kammaṭṭhānakathanaṃ dhammadesanā tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘cetiyavandanāya gacchāma, bodhivandanāya gacchāma, dhammassavanaṃ karissāma, dīpamālaṃ pupphapūjaṃ karissāma, tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma, salākabhattādīni dassāma, vassāvāsikaṃ dassāma, ajja saṅghassa cattāro paccaye dassāma, saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha, āsanāni paññapetha, pānīyaṃ upaṭṭhapetha, saṅghaṃ paccuggantvā ānetha, paññattāsane nisīdāpetha, chandajātā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothā’’tiādikathanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrappaṭijagganaṃ katvā cetiyaṅgaṇaṃ gantvā vattādīni katvā vivittasenāsane nisīditvā ‘‘imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma, gihīnaṃ ‘‘ayyā sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma. 105. Trong câu thứ năm, ‘mettā etassa atthīti mettaṃ’ (có tâm từ đối với vị này nên gọi là từ), thân nghiệp được khởi sanh từ tâm ấy là thân nghiệp từ. Phương pháp này cũng tương tự trong hai trường hợp còn lại. ‘Āvi’ là sự biểu lộ. Ở đây, trạng thái biểu lộ là sự có mặt trước người mà thân nghiệp ấy được thực hiện hướng đến, vì thế được nói là ‘sammukhā’ (trước mặt). ‘Raho’ là không biểu lộ. Và sự không biểu lộ là sự không có mặt trước người mà thân nghiệp ấy được thực hiện hướng đến, vì thế được nói là ‘parammukhā’ (sau lưng). Những thân nghiệp từ v.v... này được đề cập theo phương diện của các vị tỳ khưu vì các vị ấy là hội chúng cao thượng, nhưng chúng cũng được tìm thấy ở hàng tại gia. Đối với các vị tỳ khưu, việc hoàn thành các phận sự thuộc về giới hạnh nhỏ nhặt với tâm từ được gọi là thân nghiệp từ. Đối với hàng tại gia, việc đi đến để đảnh lễ bảo tháp, đảnh lễ cây bồ đề, thỉnh mời chư Tăng; khi thấy các vị tỳ khưu đã vào làng để khất thực thì đi ra đón rước, nhận lấy bát, sửa soạn chỗ ngồi, đi theo tiễn đưa, v.v... những việc như vậy được gọi là thân nghiệp từ. Đối với các vị tỳ khưu, việc dạy bảo về các điều học trong giới bổn, việc nói về đề mục thiền, việc thuyết pháp, và cả Tam Tạng lời Phật dạy với tâm từ được gọi là khẩu nghiệp từ. Đối với hàng tại gia, vào lúc nói những lời như: “Chúng ta hãy đi đảnh lễ bảo tháp, chúng ta hãy đi đảnh lễ cây bồ đề, chúng ta sẽ nghe pháp, chúng ta sẽ cúng dường đèn và hoa, chúng ta sẽ thọ trì và thực hành ba thiện hạnh, chúng ta sẽ dâng cúng các vật thực theo phiếu v.v..., chúng ta sẽ dâng cúng y an cư mùa mưa, hôm nay chúng ta sẽ dâng cúng bốn món vật dụng đến chư Tăng, hãy thỉnh mời chư Tăng rồi sắp đặt các món ăn v.v..., hãy sửa soạn chỗ ngồi, hãy dâng nước uống, hãy đi ra đón rước chư Tăng và đưa về, hãy mời các vị an tọa trên chỗ ngồi đã soạn sẵn, hãy hoan hỷ và nhiệt tâm làm các công việc phục vụ,” thì đó được gọi là khẩu nghiệp từ. Đối với các vị tỳ khưu, sau khi thức dậy vào buổi sáng, chăm sóc thân thể, đi đến sân bảo tháp, làm các phận sự v.v..., rồi ngồi ở một nơi trú ngụ thanh vắng và suy niệm rằng: “Mong rằng các vị tỳ khưu trong tu viện này được an lạc, không oan trái, không phiền não,” thì đó được gọi là ý nghiệp từ. Đối với hàng tại gia, việc suy niệm rằng: “Mong rằng các bậc tôn quý được an lạc, không oan trái, không phiền não,” thì đó được gọi là ý nghiệp từ. Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma, therānaṃ pana pādadhovanasiñcanabījanadānādibhedampi sabbaṃ sāmīcikammaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma, ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. ‘‘Devatthero tissatthero’’ti vuttaṃ evaṃ paggayhavacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma, vihāre asantaṃ pana paṭipucchantassa ‘‘kuhiṃ amhākaṃ devatthero, kuhiṃ amhākaṃ tissatthero, kadā nu kho āgamissatī’’ti evaṃ piyavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā pasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma, ‘‘devatthero tissatthero arogo hotu abyāpajjo’’ti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma. Kāmañcettha mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanaṃ, pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva. Yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā, mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’ti. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni. Trong đó, việc đi đến giúp đỡ các vị tỳ khưu mới trong công việc làm y v.v... được gọi là thân nghiệp (từ) trước mặt. Còn đối với các vị trưởng lão, tất cả các công việc phục vụ như rửa chân, tưới nước, dâng quạt v.v... cũng được gọi là thân nghiệp (từ) trước mặt. Việc cả hai hạng người (tỳ khưu mới và trưởng lão) cất dọn lại các đồ vật bằng gỗ v.v... đã được đặt để không ngay ngắn, không tỏ ra khinh thường chúng mà như thể chính mình đã đặt để không ngay ngắn, được gọi là thân nghiệp từ sau lưng. Lời nói tán dương như: “Trưởng lão Deva, trưởng lão Tissa” được gọi là khẩu nghiệp từ trước mặt. Còn khi có người hỏi về vị trưởng lão không có mặt trong tu viện, lời nói thân ái như: “Trưởng lão Deva của chúng ta ở đâu, trưởng lão Tissa của chúng ta ở đâu, không biết khi nào ngài sẽ trở về?” được gọi là khẩu nghiệp từ sau lưng. Việc mở mắt nhìn với ánh mắt hiền hòa, đầy tình thương mến và với gương mặt trong sáng được gọi là ý nghiệp từ trước mặt. Việc tác ý rằng: “Mong trưởng lão Deva, trưởng lão Tissa được không bệnh, không phiền não” được gọi là ý nghiệp từ sau lưng. Và ở đây, thật ra việc mở mắt với ánh mắt hiền hòa, đầy tình thương mến và việc nhìn với gương mặt trong sáng chính là thân nghiệp từ. Tuy nhiên, do nhờ vào tâm mà ánh mắt trở nên hiền hòa, đầy tình thương mến và gương mặt trở nên trong sáng, nên liên quan đến tâm ấy mà được nói là “ý nghiệp từ.” ‘Samādhisaṃvattanikāni’ là những pháp có mục đích đưa đến định. Samānasīlataṃ [Pg.41] gatoti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānasīlataṃ gato. Yāyanti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā. Diṭṭhīti sammādiṭṭhi. Ariyāti niddosā. Niyyātīti vaṭṭadukkhato nissarati niggacchati. Sayaṃ niyyantīyeva hi taṃsamaṅgipuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetīti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti takkaro, tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjakassāti attho. Dukkhakkhayāyāti sabbadukkhakkhayatthaṃ. Diṭṭhisāmaññagatoti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagato. ‘Samānasīlataṃ gato’ (đạt đến sự đồng đẳng về giới) nghĩa là đã đạt đến sự đồng đẳng về giới với các vị tỳ khưu đang trú ở các phương hướng khác nhau. ‘Yāyanti’ (này) là cái này, cái đã trở nên rõ ràng đối với cả tôi và các bạn. ‘Diṭṭhi’ (kiến) là chánh kiến. ‘Ariyā’ (thánh) là không có lỗi lầm. ‘Niyyāti’ (hướng đến sự xuất ly) là thoát ra, đi ra khỏi khổ đau của vòng luân hồi. Vì rằng tự nó hướng đến sự xuất ly, nó được gọi là làm cho người sở hữu nó thoát ra khỏi khổ đau của vòng luân hồi. ‘Takkaro’ (người thực hành theo lời dạy ấy) là người làm theo lời giáo huấn của bậc Đạo Sư; ‘tassa’ (của người ấy) có nghĩa là của người thực hành đúng theo lời giáo huấn. ‘Dukkhakkhayāya’ (để đoạn tận khổ đau) là nhằm mục đích đoạn tận tất cả khổ đau. ‘Diṭṭhisāmaññagato’ (đạt đến sự đồng đẳng về kiến) là đã đạt đến trạng thái có cùng quan điểm. Phāsuvihārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần chú giải kinh Phāsuvihāra. 6-10. Ānandasuttādivaṇṇanā 6-10. Chú giải kinh Ānanda và các kinh khác 106-110. Chaṭṭhe adhisīleti nimittatthe bhummaṃ, sīlanimittaṃ na upavadati na nindatīti attho. Attani kamme ca anu anu pekkhati sīlenāti attānupekkhī. Sattamādīni uttānatthāneva. 106-110. Trong kinh thứ sáu, ‘adhisīle’ là sở thuộc cách với ý nghĩa là mục đích, có nghĩa là không khiển trách, không chỉ trích về giới. ‘Attānupekkhī’ là người thường xuyên quán xét về bản thân và về nghiệp của mình bằng giới. Các kinh từ thứ bảy trở đi có ý nghĩa rõ ràng. Ānandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần chú giải kinh Ānanda và các kinh khác. Phāsuvihāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần chú giải phẩm Phāsuvihāra. (12) 2. Andhakavindavaggo (12) 2. Phẩm Andhakavinda 1-4. Kulūpakasuttādivaṇṇanā 1-4. Chú giải kinh Kulūpaka và các kinh khác 111-114. Dutiyassa paṭhame asanthavesu kulesu vissāso etassāti asanthavavissāsī. Anissaro hutvā vikappeti saṃvidahati sīlenāti anissaravikappī. Vissaṭṭhāni visuṃ khittāni bhedena avatthitāni kulāni ghaṭanatthāya upasevati sīlenāti vissaṭṭhupasevī. Dutiyādīni uttānatthāneva. 111-114. Trong kinh đầu tiên của phần thứ hai, ‘asanthavavissāsī’ là người có sự thân mật trong các gia đình không quen biết. ‘Anissaravikappī’ là người có thói quen sắp đặt, thu xếp mà không có quyền hành. ‘Vissaṭṭhupasevī’ là người có thói quen lui tới nhằm mục đích hàn gắn các gia đình đã bị chia rẽ, phân tán, ly tán. Các kinh từ thứ hai trở đi có ý nghĩa rõ ràng. Kulūpakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần chú giải kinh Kulūpaka và các kinh khác. 5-13. Maccharinīsuttādivaṇṇanā 5-13. Chú giải kinh Maccharinī và các kinh khác 115-123. Pañcame [Pg.42] āvāsamacchariyādīni pañca idha bhikkhuniyā vasena āgatāni, bhikkhussa vasenapi tāni veditabbāni. Āvāsamacchariyena hi samannāgato bhikkhu āgantukaṃ disvā ‘‘ettha cetiyassa vā saṅghassa vā parikkhāro ṭhapito’’tiādīni vatvā saṅghikaāvāsaṃ na deti. Kulamacchariyena samannāgato bhikkhu tehi tehi kāraṇehi ādīnavaṃ dassetvā attano upaṭṭhāke kule aññesaṃ pavesampi nivāreti. Lābhamacchariyena samannāgato saṅghikampi lābhaṃ maccharāyanto yathā aññe na labhanti, evaṃ karoti attanā visamanissitatāya balavanissitatāya ca. Vaṇṇamacchariyena samannāgato attano vaṇṇaṃ vaṇṇeti, paresaṃ vaṇṇe ‘‘kiṃ vaṇṇo eso’’ti taṃ taṃ dosaṃ vadati. Vaṇṇoti cettha sarīravaṇṇopi, guṇavaṇṇopi veditabbo. 115-123. Trong kinh thứ năm, năm loại bỏn xẻn bắt đầu với sự bỏn xẻn trú xứ được trình bày ở đây theo trường hợp của vị tỳ-khưu-ni, và chúng cũng nên được hiểu theo trường hợp của vị tỳ-khưu. Thật vậy, vị tỳ-khưu có tính bỏn xẻn trú xứ, khi thấy vị khách đến, đã nói những điều như: “Vật dụng của tháp thờ hoặc của Tăng chúng được đặt ở đây,” rồi không cho trú xứ thuộc về Tăng chúng. Vị tỳ-khưu có tính bỏn xẻn gia đình, do chỉ ra sự nguy hại vì những lý do này kia, đã ngăn cản cả sự đi vào của những người khác trong các gia đình hộ độ của mình. Vị tỳ-khưu có tính bỏn xẻn lợi lộc, do keo kiệt cả lợi lộc thuộc về Tăng chúng, đã hành động để những người khác không nhận được, vì bản thân nương tựa vào sự bất công và nương tựa vào quyền thế. Vị tỳ-khưu có tính bỏn xẻn về danh tiếng, đã tán dương danh tiếng của mình, và về danh tiếng của người khác, đã nói lên lỗi lầm này kia rằng: “Danh tiếng ấy là gì chứ?” Ở đây, danh tiếng (vaṇṇa) nên được hiểu là cả sắc đẹp của thân thể và danh tiếng về đức hạnh. Dhammamacchariyena samannāgato – ‘‘imaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā eso maṃ abhibhavissatī’’ti aññassa na deti. Yo pana – ‘‘ayaṃ imaṃ dhammaṃ uggahetvā aññathā atthaṃ viparivattetvā nāsessatī’’ti dhammanuggahena vā – ‘‘ayaṃ imaṃ dhammaṃ uggahetvā uddhato unnaḷo avūpasantacitto apuññaṃ pasavissatī’’ti puggalānuggahena vā na deti, na taṃ macchariyaṃ. Dhammoti cettha pariyattidhammo adhippeto. Paṭivedhadhammo hi ariyānaṃyeva hoti, te ca naṃ na maccharāyanti macchariyassa sabbaso pahīnattāti tassa asambhavo eva. Tattha āvāsamacchariyena lohagehe paccati, yakkho vā peto vā hutvā tasseva āvāsassa saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvā carati. Kulamacchariyena appabhogo hoti. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati, saṅghassa vā gaṇassa vā lābhaṃ maccharāyitvā puggalikaparibhogena vā paribhuñjitvā yakkho vā peto vā mahāajagaro vā hutvā nibbattati. Vaṇṇamacchariyena bhavesu nibbattassa vaṇṇo nāma na hoti. Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye nibbattati. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva. Vị có tính bỏn xẻn Pháp, do nghĩ rằng: “Sau khi học được Pháp này, người này sẽ vượt qua ta,” nên không trao truyền cho người khác. Tuy nhiên, người nào không trao truyền vì lòng quan tâm đến Pháp, nghĩ rằng: “Người này sau khi học được Pháp này sẽ xuyên tạc ý nghĩa và làm cho nó bị hủy hoại,” hoặc vì lòng quan tâm đến cá nhân, nghĩ rằng: “Người này sau khi học được Pháp này sẽ trở nên kiêu căng, ngạo mạn, tâm không an tịnh, và sẽ tạo ra điều bất thiện,” thì đó không phải là bỏn xẻn. Ở đây, Pháp (Dhamma) được hiểu là Pháp học (pariyattidhamma). Vì Pháp chứng ngộ (paṭivedhadhamma) chỉ thuộc về các bậc Thánh, và các vị ấy không bỏn xẻn về nó vì đã đoạn trừ hoàn toàn sự bỏn xẻn, nên điều đó không thể xảy ra. Trong các loại ấy, do bỏn xẻn trú xứ, người ấy bị nấu trong nhà đồng. Hoặc sau khi trở thành dạ-xoa hay ngạ quỷ, người ấy đi lang thang, đội rác của chính trú xứ ấy trên đầu. Do bỏn xẻn gia đình, người ấy có ít tài sản. Do bỏn xẻn lợi lộc, người ấy tái sanh vào địa ngục phân. Hoặc do bỏn xẻn lợi lộc của Tăng chúng hay của một nhóm, hoặc đã sử dụng cho cá nhân, người ấy tái sanh làm dạ-xoa, ngạ quỷ, hay mãng xà lớn. Do bỏn xẻn danh tiếng, người tái sanh trong các cõi hữu không có sắc đẹp. Do bỏn xẻn Pháp, người ấy tái sanh vào địa ngục than hồng. Các điều thứ sáu trở đi có ý nghĩa rõ ràng. Maccharinīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Người Bỏn Xẻn v.v... đã hoàn tất. Andhakavindavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về phẩm Andhakavinda đã hoàn tất. (13) 3. Gilānavaggo (13) 3. Phẩm Bệnh Nhân (Gilānavaggo) 124-130. Tatiyo [Pg.43] vaggo uttānatthoyeva. 124-130. Phẩm thứ ba có ý nghĩa rõ ràng. (14) 4. Rājavaggo (14) 4. Phẩm Vua Chúa (Rājavaggo) 1. Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā 1. Giải Thích Kinh Chuyển Bánh Xe (Thứ Nhất) 131. Catutthassa paṭhame atthaññūti hitaññū. Hitapariyāyo hettha attha-saddo ‘‘attattho parattho’’tiādīsu (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; paṭi. ma. 3.5) viya. Yasmā cesa paresaṃ hitaṃ jānanto te attani rañjeti, tasmā vuttaṃ ‘‘rañjituṃ jānātī’’ti. Daṇḍeti aparādhānurūpe daṇḍane. Balamhīti balakāye. Pañca attheti attattho, parattho, ubhayattho, diṭṭhadhammiko attho, samparāyiko atthoti evaṃ pañcappabhede atthe. Cattāro dhammeti catusaccadhamme, kāmarūpārūpalokuttarabhede vā cattāro dhamme. Paṭiggahaṇaparibhogamattaññutāya eva pariyesanavissajjanamattaññutāpi bodhitā hontīti ‘‘paṭiggahaṇaparibhogamattaṃ jānāti’’icceva vuttaṃ. 131. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ tư, ‘người biết ý nghĩa’ (atthaññū) là người biết điều lợi ích (hitaññū). Ở đây, từ ‘ý nghĩa’ (attha) là một từ đồng nghĩa với ‘lợi ích’ (hita), giống như trong các câu “lợi ích cho mình, lợi ích cho người khác” v.v... (Mahāni. 69; Cūḷani. Mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; Paṭi. Ma. 3.5). Và bởi vì vị ấy, do biết điều lợi ích cho người khác, làm cho họ quý mến mình, do đó được nói là “biết cách làm cho hài lòng.” ‘Trừng phạt’ (daṇḍeti) là trong việc trừng phạt tương xứng với tội lỗi. ‘Trong quân đội’ (balamhi) là trong đoàn quân. ‘Trong năm ý nghĩa’ (pañca atthe) là trong năm loại ý nghĩa như sau: lợi ích cho mình, lợi ích cho người khác, lợi ích cho cả hai, lợi ích trong hiện tại, và lợi ích trong tương lai. ‘Trong bốn Pháp’ (cattāro dhamme) là trong Pháp Tứ Diệu Đế, hoặc bốn Pháp được phân chia thành dục giới, sắc giới, vô sắc giới, và siêu thế. Bởi vì chỉ với việc biết chừng mực trong việc nhận và sử dụng, việc biết chừng mực trong việc tìm kiếm và từ bỏ cũng được bao hàm, nên chỉ được nói là “biết chừng mực trong việc nhận và sử dụng.” Uttarati atikkamati, abhibhavatīti vā uttaraṃ, natthi ettha uttaranti anuttaraṃ. Anatisayaṃ, appaṭibhāgaṃ vā anekāsu devamanussaparisāsu anekasatakkhattuṃ tesaṃ ariyasaccappaṭivedhasampādanavasena pavattā bhagavato dhammadesanā dhammacakkaṃ. Apica sabbapaṭhamaṃ aññātakoṇḍaññappamukhāya aṭṭhārasaparisagaṇāya brahmakoṭiyā catusaccassa paṭivedhavidhāyinī yā dhammadesanā, tassā sātisayā dhammacakkasamaññā. Tattha satipaṭṭhānātidhammo eva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Cakkanti vā āṇā dhammato anapetattā, dhammañca taṃ cakkañcāti dhammacakkaṃ. Dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Yathāha ‘‘dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattetīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2.40-41). Appaṭivattiyanti dhammissarassa bhagavato sammāsambuddhassa dhammacakkassa anuttarabhāvato appaṭisedhanīyaṃ. Kehi pana appaṭivattiyanti āha – ‘‘samaṇena vā’’tiādi. Tattha samaṇenāti pabbajjaṃ upagatena. Brāhmaṇenāti jātibrāhmaṇena. Sāsanaparamatthasamaṇabrāhmaṇānañhi paṭilomacittaṃyeva natthi. Devenāti kāmāvacaradevena. Kenacīti yena [Pg.44] kenaci avasiṭṭhapārisajjena. Ettāvatā aṭṭhannampi parisānaṃ anavasesapariyādānaṃ daṭṭhabbaṃ. Lokasminti sattaloke. ‘Vượt trội’ (uttara) có nghĩa là nó vượt qua, nó chinh phục. ‘Vô thượng’ (anuttaraṃ) có nghĩa là không có gì vượt trội hơn nó. Không thể sánh bằng, hoặc không có gì tương đương. Bài thuyết Pháp của Đức Thế Tôn, được chuyển vận hàng trăm lần trong nhiều hội chúng chư thiên và loài người vì mục đích mang lại sự chứng ngộ Tứ Thánh Đế cho họ, chính là Bánh Xe Pháp (dhammacakkaṃ). Hơn nữa, bài thuyết Pháp mà trước hết đã mang lại sự chứng ngộ Tứ Diệu Đế cho mười tám ức Phạm thiên do ngài A-nhã Kiều-trần-như dẫn đầu, có danh hiệu ưu việt là ‘Bánh Xe Pháp.’ Trong đó, Pháp về Tứ Niệm Xứ v.v... chính là ‘bánh xe’ (cakka) theo nghĩa là chuyển vận; do đó là ‘Bánh Xe Pháp’ (dhammacakkaṃ). Hoặc ‘bánh xe’ có nghĩa là mệnh lệnh, vì nó không tách rời khỏi Pháp. Nó vừa là Pháp vừa là bánh xe, do đó là ‘Bánh Xe Pháp.’ Nó là bánh xe nhờ vào Pháp, nhờ vào phương pháp đúng đắn, nên cũng là ‘Bánh Xe Pháp.’ Như có câu nói: “Chuyển vận Pháp và bánh xe, nên là Bánh Xe Pháp; chuyển vận bánh xe và Pháp, nên là Bánh Xe Pháp; chuyển vận bằng Pháp, nên là Bánh Xe Pháp” v.v... (Paṭi. Ma. 2.40-41). ‘Không thể bị quay ngược lại’ (appaṭivattiyan) có nghĩa là không thể bị ngăn chặn, do bản chất vô thượng của Bánh Xe Pháp của Đức Thế Tôn, bậc Pháp Vương, bậc Chánh Đẳng Giác. Nhưng không thể bị quay ngược lại bởi ai? Ngài nói: “bởi một sa-môn” v.v... Trong đó, ‘bởi một sa-môn’ có nghĩa là bởi người đã xuất gia. ‘Bởi một bà-la-môn’ có nghĩa là bởi một bà-la-môn do sanh. Vì các vị sa-môn và bà-la-môn theo nghĩa tối hậu của giáo pháp thì không hề có tâm chống đối. ‘Bởi một vị trời’ có nghĩa là bởi một vị trời ở cõi Dục. ‘Bởi bất cứ ai’ có nghĩa là bởi bất kỳ thành viên còn lại nào của hội chúng. Qua đó, cần phải hiểu là đã bao gồm trọn vẹn cả tám hội chúng. ‘Trong thế gian’ có nghĩa là trong thế gian của chúng sanh. Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về Kinh Chuyển Bánh Xe (Thứ Nhất) đã hoàn tất. 2. Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā 2. Giải Thích Kinh Chuyển Bánh Xe (Thứ Hai) 132. Dutiye cakkavattivattanti dasavidhaṃ, dvādasavidhaṃ vā cakkavattibhāvāvahaṃ vattaṃ. Tattha antojanasmiṃ balakāye dhammikāyeva rakkhāvaraṇaguttiyā saṃvidhānaṃ, khattiyesu, anuyantesu, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu, adhammikapaṭikkhepo, adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ, samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchananti idaṃ dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ. Idameva ca gahapatike pakkhijāte ca visuṃ katvā gahaṇavasena dvādasavidhaṃ. Pitarā pavattitameva anuppavattetīti dasavidhaṃ vā dvādasavidhaṃ vā cakkavattivattaṃ pūretvā nisinnassa puttassa aññaṃ pātubhavati, so taṃ pavatteti. Ratanamayattā pana sadisaṭṭhena tadevetanti katvā ‘‘pitarā pavattita’’nti vuttaṃ. Yasmā vā so ‘‘appossukko, tvaṃ deva, hohi, ahamanusāsissāmī’’ti āha. Tasmā pitarā pavattitaṃ āṇācakkaṃ anuppavatteti nāmāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yañhi attano puññānubhāvasiddhaṃ cakkaratanaṃ, taṃ nippariyāyato tena pavattitaṃ nāma, netaranti paṭhamanayo vutto. Yasmā pavattitasseva anuvattanaṃ, paṭhamanayo ca taṃsadise tabbohāravasena vuttoti taṃ anādiyitvā dutiyanayo vutto. 132. Trong câu thứ hai, cakkavattivatta (bổn phận của Chuyển Luân Vương) là bổn phận có mười loại, hoặc mười hai loại, mang lại địa vị Chuyển Luân Vương. Trong đó, mười loại bổn phận của Chuyển Luân Vương là: sắp đặt sự bảo vệ, che chở, hộ trì đúng theo Chánh pháp cho nội tộc và quân đội; cho các vị Sát-đế-lỵ; cho các vị tùy tùng; cho các vị Bà-la-môn và gia chủ; cho dân chúng thị thành và thôn quê; cho các vị Sa-môn, Bà-la-môn; cho các loài thú và chim; ngăn chặn điều phi pháp; cấp phát tài sản cho người nghèo; và đến gần các vị Sa-môn, Bà-la-môn để hỏi han. Chính điều này, khi tách riêng các gia chủ và các loài chim, trở thành mười hai loại. Câu “tiếp tục vận hành những gì đã được phụ vương khởi sự” có nghĩa là người con trai, sau khi đã hoàn thành mười hoặc mười hai loại bổn phận của Chuyển Luân Vương và đang ngồi, một điều khác xuất hiện, và vị ấy vận hành điều đó. Tuy nhiên, vì nó được làm bằng báu vật, có ý nghĩa tương tự, nên được gọi là “được phụ vương khởi sự”. Hoặc vì vị ấy nói: “Thưa thiên tử, xin ngài đừng bận tâm, thần sẽ cai trị,” do đó, nên hiểu ý nghĩa ở đây là vị ấy tiếp tục vận hành quyền lực đã được phụ vương khởi sự. Thật vậy, bánh xe báu (cakkaratana) thành tựu nhờ oai lực phước báu của chính mình, điều đó được gọi là do vị ấy vận hành một cách không thay đổi, chứ không phải điều khác; đây là cách giải thích thứ nhất. Vì đó là sự tiếp nối của những gì đã được vận hành, và cách giải thích thứ nhất được nói theo cách dùng từ tương tự, nên không chấp nhận điều đó, cách giải thích thứ hai được nêu ra. Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải Kinh Thứ Hai về Sự Vận Hành Bánh Xe đã kết thúc. 4. Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā 4. Chú giải Kinh Về Phương Hướng Nào 134. Catutthe ‘‘ubhato sujāto’’ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā paññāpeyya, sujāta-saddo ca ‘‘sujāto cārudassano’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553; theragā. 818) ārohasampattipariyāyoti jātivasena [Pg.45] sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mātito ca pitito cā’’ti vuttaṃ. Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati, idha pana sā orasaputtavasena icchitāti dassetuṃ ‘‘saṃsuddhaggahaṇiko’’ti vuttaṃ. Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī, gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso. Tenāha ‘‘saṃsuddhāya mātukucchiyā samannāgato’’ti. Yathābhuttassa āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato gahaṇī, tejodhātu. Pitā ca mātā ca pitaro. Pitūnaṃ pitaro pitāmahā. Tesaṃ yugo pitāmahayugo, tasmā yāva sattamā pitāmahayugā, pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo. Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahitoti so aṭṭhakathāyaṃ visuṃ na uddhato. Yuga-saddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘yugo ca yugo ca yugo’’ti. Evañhi tattha tattha dvinnaṃ gahitameva hoti. Tenāha ‘‘tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā’’ti. Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Evañhi ‘‘mātito’’ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti. 134. Trong câu thứ tư, khi nói “sanh ra tốt đẹp từ cả hai phía” (ubhato sujāto), sự sanh ra tốt đẹp có thể được hiểu theo hai phương diện bất kỳ. Và từ “sanh tốt” (sujāta) trong các câu như “sanh tốt, dáng đẹp” (sujāto cārudassano) là một từ đồng nghĩa với sự hoàn hảo về vóc dáng, để làm rõ sự sanh tốt về mặt dòng dõi, câu “từ phía mẹ và từ phía cha” (mātito ca pitito cā) đã được nói đến. Trong đời, danh xưng cha mẹ cũng được thấy đối với con nuôi, nhưng ở đây, để chỉ rằng điều đó được mong muốn theo nghĩa con ruột, câu “có sự thọ thai trong sạch” (saṃsuddhaggahaṇiko) đã được nói đến. “Gahaṇī” là nơi nhận và mang thai, là vùng bụng mẹ được gọi là dạ con. Do đó, có câu “sở hữu dạ con trong sạch”. “Gahaṇī” cũng là hỏa đại, vì nó nhận và không thải ra thức ăn đã ăn vào để tiêu hóa. Cha và mẹ là “pitaro” (cha mẹ). Cha của cha mẹ là “pitāmahā” (ông bà). Thế hệ của họ là “pitāmahayugo” (thế hệ ông bà). Do đó, nên hiểu ý nghĩa ở đây là “cho đến bảy đời tổ phụ”, tức là cặp ông bà nội. Như vậy, khi nói đến ông nội (pitāmaha), ông ngoại (mātāmaha) cũng được bao hàm, vì vậy trong chú giải, ông ngoại không được đề cập riêng. Từ “yuga” (thế hệ, cặp) ở đây nên được hiểu theo quy tắc tỉnh lược (ekasesanaya) là “thế hệ và thế hệ là thế hệ”. Như vậy, ở mỗi nơi, cả hai đều được bao hàm. Do đó, có câu “từ đó trở lên, tất cả các tổ tiên đều được bao hàm bởi việc đề cập đến ông nội”. Và nên hiểu rằng việc đề cập đến “nam nhân” (purisa) ở đây được thực hiện theo cách chỉ định ưu việt. Như vậy, câu Pāḷi “từ phía mẹ” (mātito) được chứng minh là hợp lý. Akkhittoti appattakkhepo. Anavakkhittoti sampattavivādādīsu na avakkhitto na chaḍḍito. Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘kena kāraṇenā’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ubhato…pe… pitāmahayugā’’ti etena khattiyassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhaggahaṇikabhāvakittanato. ‘‘Akkhitto’’ti iminā kiriyāparādhābhāvo. Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti. ‘‘Anupakkuṭṭho’’ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo. Ayuttasaṃsaggañhi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti. Akkhitto có nghĩa là không bị chê bai. Anavakkhitto có nghĩa là trong các cuộc tranh cãi,... đã xảy ra, không bị khinh miệt, không bị loại bỏ. Để chỉ rằng câu jātivādena (vì lý do dòng dõi) là một công cụ cách (karaṇavacana) mang ý nghĩa nguyên nhân, câu “vì lý do gì” (kena kāraṇena) đã được nói đến. Ở đây, qua câu “từ cả hai phía... cho đến bảy đời tổ phụ”, sự không có lỗi lầm về nguồn gốc của một vị Sát-đế-lỵ được chỉ ra, bằng cách tán dương tình trạng thọ thai trong sạch. Qua từ “không bị chê bai” (akkhitto), sự không có lỗi lầm về hành động được chỉ ra. Thật vậy, chúng sanh bị chê bai do lỗi lầm trong hành động. Qua từ “không bị chỉ trích” (anupakkuṭṭho), sự không có sự giao du không thích hợp được chỉ ra. Thật vậy, chúng sanh bị mắng nhiếc do giao du không thích hợp. Aḍḍhatā nāma vibhavasampannatā, sā taṃ taṃ upādāyupādāya vuccatīti āha ‘‘yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hotī’’ti. Tathā mahaddhanatāpīti taṃ ukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘mahatā aparimāṇasaṅkhena dhanena samannāgato’’ti vuttaṃ. Bhuñjitabbato paribhuñjitabbato visesato kāmā bhogā nāmāti āha ‘‘pañcakāmaguṇavasenā’’ti. Koṭṭhaṃ vuccati dhaññassa āvasanaṭṭhānaṃ, koṭṭhabhūtaṃ agāraṃ koṭṭhāgāraṃ. Tenāha ‘‘dhaññena ca paripuṇṇakoṭṭhāgāro’’ti. Evaṃ sāragabbhaṃ koso, dhaññapariṭṭhapanaṭṭhānañca koṭṭhāgāranti dassetvā idāni tato aññathā taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā asino tikkhabhāvaparihārako [Pg.46] paṭicchado ‘‘koso’’ti vuccati. Evaṃ rañño tikkhabhāvaparihāraṃ katvā caturaṅginī senā kosoti āha ‘‘catubbidho koso hatthī assā rathā pattī’’ti. Vatthakoṭṭhāgāraggahaṇeneva sabbassapi bhaṇḍaṭṭhapanaṭṭhānassa gahitattā ‘‘tividhaṃ koṭṭhāgāra’’nti vuttaṃ. Sự giàu có (aḍḍhatā) là sự sung túc về tài sản; điều đó được nói đến tùy theo từng trường hợp, do đó có câu “bất cứ ai giàu có với tài sản của mình”. Tương tự, để chỉ sự có tài sản lớn (mahaddhanatā) ở mức độ cao nhất, câu “sở hữu tài sản lớn lao, vô lượng” đã được nói đến. Vì chúng được hưởng thụ, tiêu dùng, nên các dục lạc đặc biệt được gọi là của cải (bhogā), do đó có câu “theo nghĩa năm loại dục lạc”. Nơi chứa ngũ cốc được gọi là “koṭṭha”, ngôi nhà làm kho là “koṭṭhāgāra”. Do đó, có câu “và có kho lẫm đầy ngũ cốc”. Sau khi chỉ ra rằng “koso” (kho tàng) là nơi chứa đựng những thứ quý giá và “koṭṭhāgāra” (kho lẫm) là nơi chứa ngũ cốc, bây giờ để chỉ ra một ý nghĩa khác, câu “hoặc là” (atha vā) được nói đến. Ở đó, giống như vỏ bao của thanh kiếm, giúp tránh sự sắc bén, được gọi là “koso” (vỏ bao). Tương tự, bốn binh chủng của nhà vua, giúp tránh sự khắc nghiệt, được gọi là “koso” (kho tàng), do đó có câu “bốn loại kho tàng là voi, ngựa, xe, và bộ binh”. Vì việc đề cập đến kho chứa vật dụng đã bao hàm tất cả các nơi chứa hàng hóa, nên câu “ba loại kho lẫm” đã được nói đến. Yassā paññāya vasena puriso ‘‘paṇḍito’’ti vuccati, taṃ paṇḍiccanti āha ‘‘paṇḍiccena samannāgato’’ti. Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo veyyattiyaṃ. Sammohaṃ hiṃsati vidhamatīti medhā, sā etassa atthīti medhāvī. Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti ṭhānuppatti, ṭhānaso uppajjanapaññā. Vaḍḍhiattheti vaḍḍhisaṅkhāte atthe. Trí tuệ mà nhờ đó một người được gọi là “bậc trí tuệ” (paṇḍito), đó là sự thông thái (paṇḍicca), do đó có câu “sở hữu sự thông thái”. Sự khéo léo, sự thành thạo trong các việc cần làm này kia là veyyattiyaṃ. Trí tuệ (medhā) là thứ phá hủy, xua tan si mê; người có trí tuệ đó là medhāvī (người có trí tuệ). Trí tuệ có sự phát sinh ở từng nơi từng lúc là ṭhānuppatti, tức là trí tuệ phát sinh tùy theo hoàn cảnh. “Trong ý nghĩa của sự tăng trưởng” (vaḍḍhiatthe) có nghĩa là trong ý nghĩa được gọi là sự tăng trưởng. Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải Kinh Về Phương Hướng Nào đã kết thúc. 5-9. Patthanāsuttādivaṇṇanā 5-9. Chú giải Kinh Nguyện Vọng và các kinh khác 135-9. Pañcame hatthisminti hatthisippe. Hatthīti hi hatthivisayattā hatthisannissitattā ca hatthisippaṃ gahitaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Vayatīti vayo, sobhanesu katthaci apakkhalanto avitthāyanto tāni sandhāretuṃ sakkotīti attho. Na vayo avayo, tāni atthato saddato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Avayo na hotīti anavayo. Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti āha ‘‘anavayoti samattho’’ti. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva. 135-9. Ở trường hợp thứ năm, (cụm từ) hatthismiṃ có nghĩa là về kỹ thuật huấn luyện voi. Thật vậy, hatthī được hiểu là kỹ thuật huấn luyện voi vì đó là lĩnh vực liên quan đến voi và dựa vào voi. Phương pháp này cũng tương tự đối với các cụm từ còn lại. Vayatīti vayo, có nghĩa là có khả năng ghi nhớ những điều đó mà không vấp váp, không lúng túng ở bất cứ đâu trong những điều tốt đẹp. Na vayo là avayo, (nghĩa là) không có khả năng ghi nhớ những điều đó cả về ý nghĩa lẫn từ ngữ. Avayo na hoti là anavayo. Do hai lần phủ định trở về nghĩa khẳng định nên đã nói rằng: “anavayo có nghĩa là người có khả năng.” Các trường hợp thứ sáu trở đi đều có ý nghĩa rõ ràng. Patthanāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Patthanā và các kinh khác đã hoàn tất. 10. Sotasuttavaṇṇanā 10. Giải thích kinh Sota 140. Dasame tibbānanti tikkhānaṃ. Kharānanti kakkasānaṃ. Kaṭukānanti dāruṇānaṃ. Asātānanti nasātānaṃ appiyānaṃ. Na tāsu mano appeti, na tā manaṃ appāyanti vaḍḍhentīti amanāpā. 140. Trong bài kinh thứ mười, tibbānaṃ có nghĩa là mãnh liệt. Kharānaṃ có nghĩa là thô bạo. Kaṭukānaṃ có nghĩa là tàn khốc. Asātānaṃ có nghĩa là không dễ chịu, không đáng ưa. Amanāpā là (những cảm thọ) mà tâm không hướng đến, chúng không làm cho tâm hài lòng hay tăng trưởng. Sotasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Sota đã hoàn tất. Rājavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích phẩm Vua đã hoàn tất. (15) 5. Tikaṇḍakīvaggo (15) 5. Phẩm Tikaṇḍakī 1. Avajānātisuttavaṇṇanā 1. Giải thích kinh Avajānāti 141. Pañcamassa [Pg.47] paṭhame datvā avajānātīti ettha eko bhikkhu mahāpuñño catupaccayalābhī hoti, so cīvarādīni labhitvā aññaṃ appapuññaṃ āpucchati. Sopi tasmiṃ punappunaṃ āpucchantepi gaṇhātiyeva. Athassa itaro thokaṃ kupito hutvā maṅkubhāvaṃ uppādetukāmo vadati ‘‘ayaṃ attano dhammatāya cīvarādīni na labhati, amhe nissāya labhatī’’ti. Evampi datvā avajānāti nāma. Eko pana ekena saddhiṃ dve tīṇi vassāni vasanto pubbe taṃ puggalaṃ garuṃ katvā gacchante gacchante kāle cittīkāraṃ na karoti, āsananisinnaṭṭhānampi na gacchati. Ayampi puggalo saṃvāsena avajānāti nāma. Ādheyyamukhoti ādito dheyyamukho, paṭhamavacanasmiṃyeva ṭhapitamukhoti attho. Tatthāyaṃ nayo – eko puggalo sāruppaṃyeva bhikkhuṃ ‘‘asāruppo eso’’ti katheti. Taṃ sutvā esa niṭṭhaṃ gacchati, puna aññena sabhāgena bhikkhunā ‘‘sāruppo aya’’nti vuttepi tassa vacanaṃ na gaṇhāti. Asukena nāma ‘‘asāruppo aya’’nti amhākaṃ kathitanti purimabhikkhunova kathaṃ gaṇhāti. Aparopissa dussīlaṃ ‘‘sīlavā’’ti katheti. Tassa vacanaṃ saddahitvā puna aññena ‘‘asāruppo eso bhikkhu, nāyaṃ tumhākaṃ santikaṃ upasaṅkamituṃ yutto’’ti vuttepi tassa vacanaṃ aggahetvā purimaṃyeva kathaṃ gaṇhāti. Aparo vaṇṇampi kathitaṃ gaṇhāti, avaṇṇampi kathitaṃ gaṇhātiyeva. Ayampi ādheyyamukhoyeva nāma ādhātabbamukho, yaṃ yaṃ suṇāti, tattha tattha ṭhapitamukhoti attho. 141. Trong câu đầu của bài kinh thứ năm, về câu ‘cho rồi khinh miệt,’ ở đây có một vị tỳ khưu có phước lớn, nhận được bốn món vật dụng. Vị ấy sau khi nhận được y phục v.v... liền hỏi một vị khác ít phước hơn (để chia sẻ). Vị kia cũng nhận lấy dù vị này hỏi đi hỏi lại nhiều lần. Khi ấy, vị tỳ khưu kia hơi tức giận, muốn làm cho vị nọ bối rối nên nói rằng: ‘Vị này không tự mình nhận được y phục v.v... do bản chất của mình, mà nhận được là nhờ chúng ta.’ Như vậy cũng gọi là cho rồi khinh miệt. Lại nữa, có người sống chung với một người khác hai ba năm, lúc đầu tôn trọng người ấy, nhưng theo thời gian trôi qua lại không còn kính trọng, cũng không đến chỗ ngồi của vị ấy. Người này cũng gọi là khinh miệt do sống chung. Ādheyyamukho có nghĩa là ādito dheyyamukho, nghĩa là người có tâm trí bị đặt định ngay từ lời nói đầu tiên. Phương pháp ở đây là như vầy: một người nói về một vị tỳ khưu vốn thích hợp rằng: ‘Vị này không thích hợp.’ Nghe vậy, người kia đi đến kết luận (như thế), và sau đó dù được một vị tỳ khưu đồng bạn khác nói rằng: ‘Vị này thích hợp,’ người ấy cũng không chấp nhận lời nói đó. Người ấy chỉ chấp nhận lời của vị tỳ khưu đầu tiên, (nghĩ rằng) ‘Vị tỳ khưu tên là... đã nói với chúng ta rằng vị này không thích hợp.’ Một trường hợp khác, có người nói về một người vô giới rằng: ‘Vị ấy có giới.’ Người kia tin lời nói đó, và sau đó dù được người khác nói rằng: ‘Vị tỳ khưu này không thích hợp, không đáng để ngài đến gần,’ người ấy cũng không chấp nhận lời nói đó mà chỉ chấp nhận lời nói trước. Lại có người nghe lời tán thán cũng chấp nhận, mà nghe lời chê bai cũng chấp nhận. Người này cũng được gọi là ādheyyamukho, nghĩa là ādhātabbamukho, người có tâm trí được đặt định vào bất cứ điều gì nghe được. Loloti saddhādīnaṃ ittarakālappatitattā assaddhiyādīhi lulitabhāvena lolo. Ittarabhattītiādīsu punappunaṃ bhajanena saddhāva bhattipemaṃ. Saddhāpemampi gehassitapemampi vaṭṭati, pasādo saddhāpasādo. Evaṃ puggalo lolo hotīti evaṃ ittarasaddhāditāya puggalo lolo nāma hoti. Haliddirāgo viya, thusarāsimhi koṭṭitakhānuko viya, assapiṭṭhiyaṃ ṭhapitakumbhaṇḍaṃ viya ca anibaddhaṭṭhāne muhuttena kuppati. Mando momūhoti aññāṇabhāvena mando, avisayatāya momūho, mahāmūḷhoti attho. Lolo (dao động) là do có đức tin v.v... chỉ trong một thời gian ngắn, và do bị khuấy động bởi sự thiếu đức tin v.v... Trong các cụm từ như ittarabhatti (lòng sùng mộ nhất thời), bhatti (lòng sùng mộ) và pema (lòng thương mến) chính là đức tin có được qua sự giao du lặp đi lặp lại. Cả lòng thương mến do đức tin và lòng thương mến của người tại gia đều được áp dụng. Pasādo (sự trong sạch) là sự trong sạch của đức tin. Như vậy, ‘người ấy là kẻ dao động’ có nghĩa là người ấy được gọi là kẻ dao động do có đức tin nhất thời v.v... Giống như màu nghệ, giống như cọc đóng vào đống trấu, và giống như quả bầu đặt trên lưng ngựa, người ấy nổi giận trong chốc lát một cách vô cớ. Mando momūho (đần độn, si mê) có nghĩa là đần độn do vô minh, si mê do không có lĩnh vực (hiểu biết), nghĩa là người đại si mê. Avajānātisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Avajānāti đã hoàn tất. 2-3. Ārabhatisuttādivaṇṇanā 2-3. Giải thích kinh Ārabhati và các kinh khác 142-3. Dutiye [Pg.48] ārabhatīti ettha ārambha-saddo kammakiriyahiṃsanavīriyakopanāpattivītikkamesu vattati. Tathā hesa ‘‘yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā’’ti (su. ni. 749) kamme āgato. ‘‘Mahārambhā mahāyaññā, na te honti mahapphalā’’ti (saṃ. ni. 1.120; a. ni. 4.39) kiriyāya. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārabhantī’’ti (ma. ni. 2.51) hiṃsane. ‘‘Ārambhatha nikkhamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185; netti. 29; peṭako. 38; mi. pa. 5.1.4) vīriye. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10, 195; ma. ni. 1.293) kopane. ‘‘Ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142; pu. pa. 191) ayaṃ pana āpattivītikkame āgato, tasmā āpattivītikkamavasena ārabhati ceva, tappaccayā ca vippaṭisārī hotīti ayamettha attho. Yathābhūtaṃ nappajānātīti anadhigatattā yathāsabhāvato na jānāti. Yatthassāti yasmiṃ assa, yaṃ ṭhānaṃ patvā etassa puggalassa uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantīti attho. Kiṃ pana patvā te nirujjhantīti? Arahattamaggaṃ, phalappattassa pana niruddhā nāma honti. Evaṃ santepi idha maggakiccavasena pana phalameva vuttanti veditabbaṃ. 142-3. Trong bài kinh thứ hai, về từ ārabhati, từ ārambha được dùng với các nghĩa: hành động (kamma), hoạt động (kiriyā), sát hại (hiṃsana), tinh tấn (vīriya), phá hoại (kopana), và sự vi phạm giới luật (āpattivītikkama). Thật vậy, từ này xuất hiện với nghĩa ‘hành động’ trong câu: “Bất cứ khổ nào sanh khởi, tất cả đều do duyên hành động (ārambha)” (Sn. 749). Với nghĩa ‘hoạt động’ trong câu: “Những hoạt động lớn, những lễ tế lớn, chúng không mang lại quả lớn” (S.i.75; A.ii.42). Với nghĩa ‘sát hại’ trong câu: “Họ sát hại sinh linh vì Sa-môn Gotama” (M.i.369). Với nghĩa ‘tinh tấn’ trong câu: “Hãy tinh tấn, hãy xuất ly, hãy chuyên tâm vào giáo pháp của Đức Phật” (S.i.157). Với nghĩa ‘phá hoại’ trong câu: “Vị ấy từ bỏ việc phá hoại các loại hạt giống và cây cối” (D.i.5). Còn trong câu: “Vị ấy vi phạm và hối hận” (A.iii.163), từ này xuất hiện với nghĩa ‘sự vi phạm giới luật.’ Do đó, ý nghĩa ở đây là: vị ấy vi phạm giới luật, và do duyên đó mà hối hận. Yathābhūtaṃ nappajānāti (không biết như thật) có nghĩa là không biết theo đúng bản chất của nó vì chưa chứng đắc. Yatthassa có nghĩa là yasmiṃ assa, nghĩa là: khi đạt đến trạng thái nào thì các pháp ác, bất thiện đã sanh khởi nơi người này sẽ được diệt tận không còn dư sót. Vậy, đạt đến trạng thái nào thì chúng được diệt tận? (Đó là) đạo quả A-la-hán. Đối với người đã chứng đắc quả vị, chúng được gọi là đã diệt tận. Mặc dù vậy, ở đây cần hiểu rằng, tuy là phận sự của đạo nhưng chính quả vị mới được nói đến. Ārabhatī na vippaṭisārī hotīti āpattiṃ āpajjati, taṃ panesa desetuṃ sabhāgapuggalaṃ pariyesati, tasmā na vippaṭisārī hoti. Na ārabhati vippaṭisārī hotīti āpattiṃ na āpajjati, vinayapaññattiyaṃ pana akovidattā anāpattiyā āpattisaññī hutvā vippaṭisārī hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. ‘‘Na ārabhati na vippaṭisārī hotī’’ti yo vutto, kataro so puggalo? Ossaṭṭhavīriyapuggalo. So hi ‘‘kiṃ me imasmiṃ kāle parinibbānena, anāgate metteyyasammāsambuddhakāle parinibbāyissāmī’’ti visuddhasīlopi paṭipattiṃ na pūreti. So hi ‘‘kimatthaṃ āyasmā pamatto viharati, puthujjanassa nāma gati anibaddhā, tasmā hi metteyyasammāsambuddhassa sammukhībhāvaṃ labheyyāsi, arahattatthāya vipassanaṃ bhāvehī’’ti ovaditabbova. “Bắt đầu (nỗ lực) và không hối hận” có nghĩa là: vị ấy phạm tội, nhưng vị ấy tìm kiếm một người thích hợp để sám hối, do đó vị ấy không hối hận. “Không bắt đầu (nỗ lực) và hối hận” có nghĩa là: vị ấy không phạm tội, nhưng do không thông thạo về giới luật, vị ấy có tưởng là tội trong khi không phải là tội, rồi trở nên hối hận. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Vị được nói là “không bắt đầu (nỗ lực) và không hối hận”, người ấy là ai? Là người đã buông bỏ tinh tấn. Vị ấy, dù có giới trong sạch, cũng không hoàn thành sự thực hành, (nghĩ rằng): “Ta cần gì Niết-bàn trong thời điểm này, trong tương lai, vào thời của Đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Metteyya, ta sẽ nhập Niết-bàn”. Vị ấy nên được khuyên dạy rằng: “Vì sao hiền giả sống dễ duôi? Cảnh giới của phàm phu là không chắc chắn. Do đó, hiền giả có thể không được diện kiến Đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Metteyya, hãy tu tập thiền minh sát vì mục đích A-la-hán”. Sādhūti [Pg.49] āyācanatthe nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva aparaddhaṃ vata āyasmatā, evaṃ santepi mayaṃ āyasmantaṃ yācāma, desetabbayuttakassa desanāya, vuṭṭhātabbayuttakassa vuṭṭhānena, āvikātabbayuttakassa āvikiriyāya ārambhaje āsave pahāya suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā nīharitvā vipassanācittañceva vipassanāpaññañca vaḍḍhetūti. Amunā pañcamena puggalenāti etena pañcamena khīṇāsavapuggalena. Samasamo bhavissatīti lokuttaraguṇehi samabhāveneva samo bhavissatīti evaṃ khīṇāsavena ovaditabboti attho. Tatiyaṃ uttānameva. Từ “Sādhu” là một tiểu từ có nghĩa là thỉnh cầu. Điều này được nói ra: “Thật vậy, hiền giả đã lầm lỗi biết bao! Dù vậy, chúng tôi vẫn thỉnh cầu hiền giả, bằng cách sám hối điều đáng được sám hối, bằng cách ra khỏi điều đáng được ra khỏi, bằng cách hiển lộ điều đáng được hiển lộ, hãy từ bỏ các lậu hoặc sinh ra từ sự bắt đầu (nỗ lực), và bằng cách quán xét trạng thái đã đứng vững trong sự thanh tịnh, hãy xua tan và loại bỏ các lậu hoặc sinh ra từ sự hối hận, và hãy phát triển tâm minh sát và tuệ minh sát”. “Với người thứ năm kia” có nghĩa là với người lậu tận thứ năm này. “Sẽ trở nên ngang bằng” có nghĩa là sẽ trở nên ngang bằng do trạng thái ngang bằng về các pháp siêu thế. Ý nghĩa là, nên được vị lậu tận khuyên dạy như vậy. Trường hợp thứ ba thì rõ ràng. Ārabhatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Ārabhati, v.v... đã kết thúc. 4-6. Tikaṇḍakīsuttādivaṇṇanā 4-6. Chú giải kinh Tikaṇḍakī, v.v... 144-6. Catutthe paṭikūleti amanuññe aniṭṭhe. Appaṭikūlasaññīti iṭṭhākāreneva pavattacitto. Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharati upaneti pavatteti. Aniṭṭhasmiṃ vatthusminti aniṭṭhe sattasaññite ārammaṇe. Mettāya vā pharatīti mettaṃ hitesitaṃ upasaṃharanto sabbatthakameva vā tattha pharati. Dhātuto vā upasaṃharatīti dhammasabhāvacintanena dhātuto paccavekkhaṇāya dhātumanasikāraṃ vā tattha pavatteti. Tadubhayaṃ abhinivajjetvāti sabhāvato ānubhāvato ca upatiṭṭhantaṃ ārammaṇe paṭikūlabhāvaṃ appaṭikūlabhāvañcāti taṃ ubhayaṃ pahāya aggahetvā, sabbasmiṃ pana tasmiṃ majjhatto hutvāti vuttaṃ hoti. Majjhatto hutvā viharitukāmo pana kiṃ karotīti? Iṭṭhāniṭṭhesu āpāthaṃ gatesu neva somanassito hoti, na domanassito hoti. Upekkhako vihareyyāti iṭṭhe arajjanto aniṭṭhe adussanto yathā aññe asamapekkhanena mohaṃ uppādenti, evaṃ anuppādento chasu ārammaṇesu chaḷaṅgupekkhāya upekkhako vihareyya. Tenevāha ‘‘chaḷaṅgupekkhāvasena pañcamo’’ti. Iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanalakkhaṇāya chasu dvāresu pavattanato ‘‘chaḷaṅgupekkhā’’ti laddhanāmāya tatramajjhattupekkhāya vasena pañcamo vāro vuttoti attho. Pañcamaṃ chaṭṭhañca uttānameva. 144-6. Trong trường hợp thứ tư, “đáng ghê tởm” (paṭikūle) có nghĩa là không vừa ý, không khả ái. “Có tưởng không đáng ghê tởm” (Appaṭikūlasaññī) là tâm vận hành theo cách thức khả ái. Trong đối tượng khả ái, vị ấy biến mãn với (tưởng) bất tịnh, hoặc hướng đến, dẫn đến, vận hành (tâm) theo (tưởng) vô thường. “Trong đối tượng không khả ái” có nghĩa là trong đối tượng không khả ái được gọi là chúng sanh. “Biến mãn với tâm từ” có nghĩa là hướng đến tâm từ, sự mong cầu lợi ích, hoặc biến mãn khắp nơi ở đó. “Hướng đến theo các giới” có nghĩa là bằng cách suy tư về tự tánh của các pháp, vị ấy vận hành tác ý về các giới để quán xét theo các giới ở đó. “Tránh xa cả hai điều ấy” có nghĩa là từ bỏ, không nắm giữ cả hai điều ấy, tức là trạng thái đáng ghê tởm và không đáng ghê tởm trong đối tượng đang hiện khởi về tự tánh và về năng lực; được nói là trở nên trung lập trong tất cả những điều đó. Nhưng người muốn sống trung lập thì làm gì? Khi các đối tượng khả ái và không khả ái đi vào tầm nhận thức, vị ấy không hoan hỷ, cũng không ưu phiền. “Nên sống xả” có nghĩa là không tham đắm trong đối tượng khả ái, không sân hận trong đối tượng không khả ái, không làm phát sinh si mê như những người khác do không quán xét, vị ấy nên sống xả với sáu chi xả trong sáu đối tượng. Do đó, đã nói: “trường hợp thứ năm là do sáu chi xả”. Ý nghĩa là: trường hợp thứ năm được nói là do tâm xả trung lập, được gọi tên là “sáu chi xả” vì nó vận hành ở sáu cửa với đặc tính không từ bỏ trạng thái tự nhiên thanh tịnh khi sáu đối tượng khả ái và không khả ái đi vào tầm nhận thức. Trường hợp thứ năm và thứ sáu thì rõ ràng. Tikaṇḍakīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Tikaṇḍakī, v.v... đã kết thúc. 7-10. Asappurisadānasuttādivaṇṇanā 7-10. Chú giải kinh Bố Thí Của Người Xấu, v.v... 147-150. Sattame [Pg.50] asakkaccanti anādaraṃ katvā. Deyyadhammassa asakkaccakaraṇaṃ nāma asampannaṃ karotīti āha ‘‘na sakkaritvā suciṃ katvā detī’’ti, uttaṇḍulādidosavirahitaṃ sucisampannaṃ katvā na detīti attho. Acittīkatvāti na citte katvā, na pūjetvāti attho. Pūjento hi pūjetabbavatthuṃ citte ṭhapeti, na tato bahi karoti. Cittaṃ vā acchariyaṃ katvā paṭipattivikaraṇaṃ sambhāvanakiriyā, tappaṭikkhepato acittīkaraṇaṃ asambhāvanakiriyā. Agāravena detīti puggale agaruṃ karonto nisīdanaṭṭhāne asammajjitvā yattha vā tattha vā nisīdāpetvā yaṃ vā taṃ vā ādhārakaṃ ṭhapetvā dānaṃ deti. Asahatthāti na attano hatthena deti, dāsakammakarodīhi dāpeti. Apaviddhaṃ detīti antarā apaviddhaṃ vicchedaṃ katvā deti. Tenāha ‘‘na nirantaraṃ detī’’ti. Atha vā apaviddhaṃ detīti ucchiṭṭhādichaḍḍanīyadhammaṃ viya avakkhittakaṃ katvā deti. Tenāha ‘‘chaḍḍetukāmo viya detī’’ti. ‘‘Addhā imassa dānassa phalameva āgacchatī’’ti evaṃ yassa kammassakatādiṭṭhi atthi, so āgamanadiṭṭhiko, ayaṃ pana na tādisoti anāgamanadiṭṭhiko. Tenāha ‘‘katassa nāma phalaṃ āgamissatī’’tiādi. Aṭṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. 147-150. Trong trường hợp thứ bảy, “không cung kính” (asakkaccaṃ) có nghĩa là làm với sự không tôn trọng. Việc làm không cung kính đối với vật thí có nghĩa là làm cho nó không hoàn hảo, (chú giải) nói: “không làm cho nó trong sạch một cách tôn trọng rồi mới cho”, ý nghĩa là không làm cho nó trong sạch, hoàn hảo, không có các lỗi như gạo bị mốc, v.v... rồi mới cho. “Không chú tâm” (Acittīkatvā) có nghĩa là không đặt trong tâm, không tôn kính. Vì người tôn kính thì đặt đối tượng đáng tôn kính vào trong tâm, không đặt ra ngoài. Hoặc, làm cho tâm kinh ngạc, sự thay đổi trong cách đối xử là hành động tôn trọng; sự phủ định điều đó, “không chú tâm”, là hành động không tôn trọng. “Cho với sự không kính trọng” (Agāravena deti) có nghĩa là không tôn trọng người nhận, không quét dọn chỗ ngồi, cho ngồi ở bất cứ đâu, đặt vật cúng dường vào bất cứ vật chứa nào rồi cho. “Không tự tay” (Asahatthā) có nghĩa là không cho bằng tay của mình, mà sai người hầu, kẻ làm công cho. “Cho vật bỏ đi” (Apaviddhaṃ deti) có nghĩa là cho một cách gián đoạn, có sự cắt quãng ở giữa. Do đó, nói: “không cho liên tục”. Hoặc, “cho vật bỏ đi” có nghĩa là cho như thể vứt bỏ, giống như vật đáng vứt bỏ như đồ ăn thừa. Do đó, nói: “cho như thể muốn vứt đi”. Người nào có chánh kiến về nghiệp và quả của nghiệp, nghĩ rằng: “Chắc chắn quả của việc bố thí này sẽ đến”, người đó là người có kiến chấp về sự (quả) đến. Nhưng người này không như vậy, nên là người có kiến chấp về sự không (quả) đến. Do đó, nói: “Làm sao mà quả của việc đã làm lại có thể đến được?”, v.v... Trong các trường hợp thứ tám trở đi, không có gì để nói. Asappurisadānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Bố Thí Của Người Xấu, v.v... đã kết thúc. Tikaṇḍakīvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải phẩm Tikaṇḍakī đã kết thúc. Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ. Năm mươi kinh thứ ba đã kết thúc. 4. Catutthapaṇṇāsakaṃ 4. Năm mươi kinh thứ tư. (16) 1. Saddhammavaggo (16) 1. Phẩm Chánh Pháp. 151-160. Paṭhamo vaggo uttānatthoyeva. 151-160. Phẩm thứ nhất có ý nghĩa rõ ràng. (17) 2. Āghātavaggo (17) 2. Phẩm Sân Hận. 1-5. Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā 1-5. Chú giải kinh thứ nhất về sự chế ngự sân hận, v.v... 161-165. Dutiyassa [Pg.51] paṭhame natthi vattabbaṃ. Dutiye āghāto paṭivinayati ettha, etehīti vā āghātapaṭivinayā. Tenāha ‘‘āghāto etehi paṭivinetabbo’’tiādi. 161-165. Về kinh thứ hai, phần đầu không có gì cần nói. Trong phần thứ hai, (pháp) đoạn trừ sân hận (āghātapaṭivinayā) là (pháp) mà ở đó sân hận được đoạn trừ, hoặc (pháp) đoạn trừ sân hận bởi những điều này. Do đó, ngài đã nói: ‘Sân hận cần được đoạn trừ bởi những điều này,’ v.v... Nantakanti anantakaṃ, antavirahitaṃ vatthakhaṇḍaṃ. Yadi hi tassa anto bhaveyya, ‘‘pilotikā’’ti saṅkhaṃ na gaccheyya. Nantakaṃ có nghĩa là anantakaṃ, mảnh vải không có biên mép. Vì nếu nó có biên mép, nó sẽ không được gọi là ‘pilotikā’ (vải vụn). Sevālenāti bījakaṇṇikakesarādibhedena sevālena. Udakapappaṭakenāti nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena udakapiṭṭhiṃ chādetvā nibbattena udakapiṭṭhikena. Ghammena anugatoti ghammena phuṭṭho abhibhūto. Cittuppādanti paṭighasampayuttacittuppādaṃ. Bởi rong rêu (sevālena) có nghĩa là bởi loại rong rêu được phân biệt qua các loại như hạt, tua, nhụy, v.v... Bởi váng nước (udakapappaṭakena) có nghĩa là bởi lớp váng trên mặt nước được hình thành do bao phủ mặt nước, có màu sắc như lưng con ếch xanh. Bị hơi nóng tác động (ghammena anugato) có nghĩa là bị hơi nóng chạm đến, chi phối. Sự khởi sinh của tâm (cittuppādaṃ) có nghĩa là sự khởi sinh của tâm tương ưng với sân hận. Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva iriyāpathapavattinivāraṇena chindanto ābādhati pīḷetīti ābādho, so assa atthīti ābādhiko. Taṃsamuṭṭhānena dukkhito sañjātadukkho. Bāḷhagilānoti adhimattagilāno. Gāmantanāyakassāti gāmantasampāpakassa. Bệnh tật (ābādho) là vì nó gây đau đớn, bức bách, cắt đứt sự duy trì các oai nghi giống như cái cưa, do sự khởi sinh của cảm thọ không tương hợp. Người có bệnh tật ấy gọi là người bệnh (ābādhiko). Đau khổ (dukkhito) do nguyên nhân ấy khởi lên là người có sự đau khổ đã sanh khởi. Bệnh nặng (bāḷhagilāno) có nghĩa là bệnh quá mức. Của người dẫn đến bìa làng (gāmantanāyakassa) có nghĩa là của người đưa đến bìa làng. Pasannabhāvena udakassa acchabhāvo veditabboti āha ‘‘acchodakāti pasannodakā’’ti. Sādurasatāya sātatāti āha ‘‘madhurodakā’’ti. Tanukameva salilaṃ visesato sītalaṃ, na bahalāti āha ‘‘tanusītasalilā’’ti. Setakāti nikkaddamā. Sacikkhallādivasena hi udakassa vivaṇṇatā. Sabhāvato pana taṃ setavaṇṇameva. Tatiyādīni uttānatthāneva. Do trạng thái trong lắng, tính chất trong sạch của nước cần được hiểu, nên ngài nói: ‘Nước trong (acchodakā) là nước trong lắng (pasannodakā).’ Do vị ngọt ngào, nên là nước ngon, ngài nói: ‘Nước ngọt (madhurodakā).’ Chỉ có nước loãng mới đặc biệt mát lạnh, không phải nước đặc, nên ngài nói: ‘Nước loãng và mát (tanusītasalilā).’ Nước trắng (setakā) có nghĩa là không có bùn. Vì sự biến màu của nước là do bùn lầy v.v... Nhưng về tự tánh, nó vốn có màu trắng. Các câu thứ ba v.v... có ý nghĩa rõ ràng. Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú giải về Kinh Đoạn Trừ Sân Hận thứ nhất, v.v... đã chấm dứt. 6. Nirodhasuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Nirodha (Diệt) 166. Chaṭṭhe [Pg.52] amarisanattheti asahanatthe. Anāgatavacanaṃ katanti anāgatasaddappayogo kato, attho pana vattamānakālikova. Akkharacintakā (pāṇini. 3.3.145-146) hi īdisesu ṭhānesu anokappanāmarisanatthavasena atthisadde upapade vattamānakālepi anāgatavacanaṃ karonti. 166. Trong kinh thứ sáu, với ý nghĩa không kham nhẫn (amarisanatthe) là với ý nghĩa không chịu đựng (asahanatthe). Cách nói ở thì tương lai đã được thực hiện (anāgatavacanaṃ kataṃ) có nghĩa là từ ngữ ở thì tương lai đã được sử dụng, nhưng ý nghĩa lại là ở thời hiện tại. Vì các nhà ngữ pháp học (Pāṇini. 3.3.145-146) ở những trường hợp như vậy, khi có từ ‘atthi’ đi kèm, họ dùng cách nói ở thì tương lai ngay cả trong thời hiện tại theo ý nghĩa không thể có và không kham nhẫn. Nirodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú giải về Kinh Nirodha (Diệt) đã chấm dứt. 7-9. Codanāsuttādivaṇṇanā 7-9. Chú giải kinh Codanā (Khiển Trách), v.v... 167-9. Sattame vatthusandassanāti yasmiṃ vatthusmiṃ āpatti, tassa sarūpato dassanaṃ. Āpattisandassanāti yaṃ āpattiṃ so āpanno, tassā dassanaṃ. Saṃvāsappaṭikkhepoti uposathappavāraṇādisaṃvāsassa paṭikkhipanaṃ akaraṇaṃ. Sāmīcippaṭikkhepoti abhivādanādisāmīcikiriyāya akaraṇaṃ. Codayamānenāti codentena. Cuditakassa kāloti cuditakassa codetabbakālo. Puggalanti codetabbapuggalaṃ. Upaparikkhitvāti ‘‘ayaṃ cuditakalakkhaṇe tiṭṭhati, na tiṭṭhatī’’ti vīmaṃsitvā. Ayasaṃ āropetīti ‘‘ime maṃ abhūtena abbhācikkhantā ayasaṃ byasanaṃ uppādentī’’ti bhikkhūnaṃ ayasaṃ uppādeti. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva. 167-9. Trong kinh thứ bảy, trình bày sự việc (vatthusandassanā) có nghĩa là trình bày về bản chất của sự việc mà trong đó có tội phạm. Trình bày tội phạm (āpattisandassanā) có nghĩa là trình bày về tội mà vị ấy đã phạm. Từ chối cộng trú (saṃvāsappaṭikkhepo) có nghĩa là từ chối, không thực hiện việc cộng trú như lễ Bố-tát, Tự tứ, v.v... Từ chối hành vi hợp lễ (sāmīcippaṭikkhepo) có nghĩa là không thực hiện các hành vi hợp lễ như đảnh lễ, v.v... Bởi người đang khiển trách (codayamānena) có nghĩa là bởi người khiển trách. Thời điểm của người bị khiển trách (cuditakassa kālo) có nghĩa là thời điểm nên khiển trách người bị khiển trách. Người (puggalaṃ) có nghĩa là người nên bị khiển trách. Sau khi xem xét (upaparikkhitvā) có nghĩa là sau khi thẩm xét rằng: ‘Vị này có hội đủ các đặc điểm của người bị khiển trách hay không?’ Gán cho sự tai tiếng (ayasaṃ āropeti) có nghĩa là vị ấy gây ra tai tiếng cho các vị tỳ khưu (với ý nghĩ): ‘Những vị này vu khống ta điều không thật, đang gây ra tai tiếng và tai họa cho ta.’ Các kinh thứ tám và thứ chín có ý nghĩa rõ ràng. Codanāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú giải về Kinh Codanā (Khiển Trách), v.v... đã chấm dứt. 10. Bhaddajisuttavaṇṇanā 10. Chú giải kinh Bhaddaji 170. Dasame abhibhavitvā ṭhito ime satteti adhippāyo. Yasmā pana so ‘‘pāsaṃsabhāvena uttamabhāvena ca te satte abhibhavitvā ṭhito’’ti attānaṃ maññati, tasmā vuttaṃ ‘‘jeṭṭhako’’ti. Aññadatthu dasoti dassane antarāyābhāvavacanena ñeyyavisesapariggāhikabhāvena [Pg.53] ca anāvaraṇadassāvitaṃ paṭijānātīti āha ‘‘sabbaṃ passatīti adhippāyo’’ti. 170. Trong kinh thứ mười, ý nghĩa là: ‘Vị ấy tồn tại sau khi đã chế ngự các chúng sanh này.’ Hơn nữa, vì vị ấy tự cho rằng: ‘Ta tồn tại sau khi đã chế ngự các chúng sanh ấy bằng bản tánh đáng tán thán và bản tánh tối thượng,’ do đó được gọi là ‘bậc tối trưởng (jeṭṭhako).’ Aññadatthu daso, bằng cách nói lên sự không có chướng ngại trong cái thấy và bằng bản tánh thấu triệt các đối tượng cần biết một cách đặc biệt, vị ấy tuyên bố có cái thấy không bị che lấp, nên ngài nói: ‘Ý nghĩa là thấy được tất cả.’ Bhaddajisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú giải về Kinh Bhaddaji đã chấm dứt. Āghātavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú giải về Phẩm Sân Hận đã chấm dứt. (18) 3. Upāsakavaggo (18) 3. Phẩm Cư Sĩ 1-6. Sārajjasuttādivaṇṇanā 1-6. Chú giải kinh Sārajja (Bối Rối), v.v... 171-176. Tatiyassa paṭhamadutiyatatiyacatutthe natthi vattabbaṃ. Pañcame upāsakapacchimakoti upāsakanihīno. ‘‘Iminā diṭṭhādinā idaṃ nāma maṅgalaṃ bhavissatī’’ti evaṃ bālajanaparikappitakotūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena samannāgato kotūhalamaṅgaliko. Tenāha ‘‘iminā idaṃ bhavissatī’’tiādi. Maṅgalaṃ paccetīti diṭṭhamaṅgalādibhedaṃ maṅgalameva patthiyāyati. No kammanti kammassakataṃ no patthiyāyati. Imamhā sāsanāti ito sabbaññubuddhasāsanato. Bahiddhāti bāhirakasamaye. Dakkhiṇeyyaṃ pariyesatīti ‘‘duppaṭipannā dakkhiṇeyyā’’ti saññī gavesati. Ettha dakkhiṇapariyesanapubbakāre ekaṃ katvā pañca dhammā veditabbā. Chaṭṭhaṃ uttānameva. 171-176. Về phẩm thứ ba, trong các kinh thứ nhất, thứ hai, thứ ba, và thứ tư, không có gì cần nói. Trong kinh thứ năm, người cư sĩ thấp kém nhất (upāsakapacchimako) có nghĩa là người cư sĩ hèn hạ. Người tin vào điềm triệu may rủi (kotūhalamaṅgaliko) là người tin theo các điềm lành được thấy, nghe, hay biết, vốn được xem là những điều hiếu kỳ do kẻ phàm phu tưởng tượng ra, (nghĩ rằng): ‘Do điều được thấy này, v.v... sẽ có điềm lành tên là thế này.’ Do đó, ngài nói: ‘Do cái này, cái này sẽ xảy ra,’ v.v... Tin vào điềm triệu (maṅgalaṃ pacceti) có nghĩa là chỉ mong cầu vào điềm triệu, được phân loại như điềm lành được thấy, v.v... Không tin vào nghiệp (no kammaṃ) có nghĩa là không mong cầu vào quyền sở hữu của nghiệp. Từ giáo pháp này (imamhā sāsanā) có nghĩa là từ giáo pháp của Đức Phật Toàn Giác này. Ở bên ngoài (bahiddhā) có nghĩa là trong tôn giáo bên ngoài. Tìm kiếm người đáng cúng dường (dakkhiṇeyyaṃ pariyesati) có nghĩa là tìm kiếm với nhận thức rằng ‘những người thực hành sai lạc là đáng được cúng dường.’ Ở đây, năm pháp cần được hiểu, gộp hành động tìm kiếm người đáng cúng dường trước tiên làm một. Kinh thứ sáu có ý nghĩa rõ ràng. Sārajjasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú giải về Kinh Sārajja (Bối Rối), v.v... đã chấm dứt. 7-8. Vaṇijjāsuttādivaṇṇanā 7-8. Chú giải kinh Vaṇijjā (Buôn Bán), v.v... 177-8. Sattame satthavaṇijjāti āvudhabhaṇḍaṃ katvā vā kāretvā vā kataṃ vā paṭilabhitvā tassa vikkayo. Āvudhabhaṇḍaṃ kāretvā tassa vikkayoti idaṃ pana nidassanamattaṃ. Sūkaramigādayo posetvā tesaṃ vikkayoti sūkaramigādayo posetvā tesaṃ maṃsaṃ sampādetvā vikkayo. Ettha ca satthavaṇijjā paroparādhanimittatāya akaraṇīyā vuttā, sattavaṇijjā abhujissabhāvakaraṇato, maṃsavisavaṇijjā vadhahetuto, majjavaṇijjā pamādaṭṭhānato. Aṭṭhamaṃ uttānameva. 177-8. Trong kinh thứ bảy, buôn bán vũ khí (satthavaṇijjā) là việc bán các loại vũ khí sau khi đã tự làm, hoặc sai người làm, hoặc đã nhận được món đồ đã làm sẵn. Việc ‘sai người làm vũ khí rồi bán đi’ này chỉ là một sự chỉ dẫn. ‘Nuôi heo, nai, v.v... rồi bán chúng’ có nghĩa là nuôi heo, nai, v.v... rồi chuẩn bị thịt của chúng và bán đi. Ở đây, việc buôn bán vũ khí được nói là không nên làm vì là nguyên nhân gây tổn hại cho người khác; buôn bán chúng sanh là vì làm cho (chúng) trở thành không tự do; buôn bán thịt và thuốc độc là vì là nguyên nhân của sự giết chóc; buôn bán rượu là vì là nền tảng của sự dể duôi. Kinh thứ tám có ý nghĩa rõ ràng. Vaṇijjāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú giải về Kinh Vaṇijjā (Buôn Bán), v.v... đã chấm dứt. 9. Gihisuttavaṇṇanā 9. Chú giải kinh Gihi (Cư Sĩ) 179. Navame [Pg.54] ābhicetasikānanti abhicetoti abhikkantaṃ visuddhacittaṃ vuccati adhicittaṃ vā, abhicetasi jātāni ābhicetasikāni, abhiceto sannissitānīti vā ābhicetasikāni. Tenevāha ‘‘uttamacittanissitāna’’nti. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti diṭṭhadhamme sukhavihārānaṃ. Diṭṭhadhammoti paccakkho attabhāvo vuccati, tattha sukhavihārānanti attho. Rūpāvacarajjhānānametaṃ adhivacanaṃ. Tāni hi appetvā nisinnā jhāyino imasmiṃyeva attabhāve asaṃkiliṭṭhaṃ nekkhammasukhaṃ vindanti, tasmā ‘‘diṭṭhadhammasukhavihārānī’’ti vuccanti. 179. Trong câu thứ chín, (cụm từ) ‘ābhicetasikānaṃ’ (thuộc về tâm cao thượng) có nghĩa là: ‘abhiceto’ được gọi là tâm thanh tịnh, siêu việt, hoặc là tăng thượng tâm. Những (pháp) sanh khởi trong tâm cao thượng là ‘ābhicetasikāni’, hoặc những (pháp) nương tựa vào tâm cao thượng là ‘ābhicetasikāni’. Do đó, ngài đã nói: ‘uttamacittanissitānaṃ’ (nương tựa vào tâm tối thượng). (Cụm từ) ‘diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ’ có nghĩa là của những sự an trú lạc trong hiện tại. ‘Diṭṭhadhammo’ được gọi là tự thân hiện hữu rõ ràng, ở đây có nghĩa là sự an trú lạc. Đây là danh xưng của các thiền sắc giới. Thật vậy, các thiền giả sau khi đạt được chúng, trong chính tự thân này, cảm nhận được lạc xuất ly không ô nhiễm. Do đó, chúng được gọi là ‘diṭṭhadhammasukhavihārāni’ (những sự an trú lạc trong hiện tại). Catubbidhamerayanti pupphāsavo, phalāsavo, guḷāsavo, madhvāsavoti evaṃ catuppabhedaṃ merayaṃ. Pañcavidhañca suranti pūvasurā, piṭṭhasurā, odanasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttāti evaṃ pañcappabhedaṃ suraṃ. Puññaṃ attho etassāti puññattho. Yasmā panesa puññena atthiko nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘puññena atthikassā’’ti. Sesamettha uttānameva. (Cụm từ) ‘catubbidhaṃ merayaṃ’ (bốn loại rượu men) có nghĩa là rượu men có bốn loại như sau: rượu ngâm từ hoa, rượu ngâm từ trái cây, rượu ngâm từ đường mật, và rượu ngâm từ mật ong. Và (cụm từ) ‘pañcavidhaṃ suraṃ’ (năm loại rượu nấu) có nghĩa là rượu nấu có năm loại như sau: rượu từ bánh, rượu từ bột, rượu từ cơm, rượu có pha men, và rượu có pha trộn các nguyên liệu. ‘Puññattho’ là người có mục đích là phước báu. Bởi vì người này được gọi là người cần đến phước báu, do đó được nói là ‘puññena atthikassa’ (của người cần phước báu). Phần còn lại ở đây đã rõ ràng. Gihisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Gihisutta đã kết thúc. 10. Gavesīsuttavaṇṇanā 10. Giải thích kinh Gavesī 180. Dasame sukāraṇanti bodhiparipācanassa ekantikaṃ sundaraṃ kāraṇaṃ. Mandahasitanti īsakaṃ hasitaṃ. Kahaṃ kahanti hāsasaddassa anukaraṇametaṃ. Haṭṭhappahaṭṭhākāramattanti haṭṭhassa pahaṭṭhākāramattaṃ. Yathā gahitasaṅketā ‘‘pahaṭṭho bhagavā’’ti sañjānanti, evaṃ ākāranidassanamattaṃ. 180. Trong câu thứ mười, (cụm từ) ‘sukāraṇaṃ’ (nguyên nhân tốt đẹp) có nghĩa là nguyên nhân tốt đẹp, chắc chắn cho sự chín muồi của Bồ đề. (Cụm từ) ‘mandahasitaṃ’ (nụ cười mỉm) có nghĩa là nụ cười nhẹ. (Âm thanh) ‘kahaṃ kahaṃ’ là sự bắt chước tiếng cười. (Cụm từ) ‘haṭṭhappahaṭṭhākāramattaṃ’ có nghĩa là chỉ là vẻ hoan hỷ, vui mừng. Giống như những người đã nhận được dấu hiệu nhận biết rằng: “Đức Thế Tôn đang hoan hỷ,” như vậy, đó chỉ là sự biểu thị về thái độ. Idāni iminā pasaṅgena hāsasamuṭṭhānaṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘hasitañca nāmeta’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ajjhupekkhanavasenapi hāso na sambhavati, pageva domanassavasenāti āha ‘‘terasahi somanassasahagatacittehī’’ti. Nanu ca keci kodhavasenapi hasantīti? Na, te sampiyanti kodhavatthuṃ tattha ‘‘mayaṃ dāni yathākāmakāritaṃ āpajjissāmā’’ti duviññeyyantarena somanassacitteneva hāsassa uppajjanato. Tesūti [Pg.55] pañcasu somanassasahagatakiriyacittesu. Balavārammaṇeti uḷāratame ārammaṇe yamakapāṭihāriyasadise. Dubbalārammaṇeti anuḷāraārammaṇe. Bây giờ, nhân dịp này, để trình bày chi tiết về sự khởi sanh của nụ cười, (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘hasitañca nāma’ (cái gọi là nụ cười) đã được bắt đầu. Trong đó, nụ cười không thể sanh khởi do xả, huống hồ là do ưu, nên đã nói ‘terasahi somanassasahagatacittehī’ (bởi mười ba tâm câu hữu với hỷ). Chẳng phải có một số người cười do sân hay sao? Không phải vậy, vì họ ưa thích đối tượng của sân, (nghĩ rằng) “bây giờ chúng ta sẽ có thể hành động theo ý muốn,” do đó nụ cười sanh khởi từ tâm câu hữu với hỷ thông qua một (tiến trình) khó nhận biết khác. ‘Tesū’ (trong số chúng) có nghĩa là trong năm tâm duy tác câu hữu với hỷ. ‘Balavārammaṇe’ (trên đối tượng mạnh) có nghĩa là trên đối tượng cao thượng nhất, tương tự như song thông. ‘Dubbalārammaṇe’ (trên đối tượng yếu) có nghĩa là trên đối tượng không cao thượng. ‘‘Imasmiṃ pana ṭhāne…pe… uppādetī’’ti idaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ tathā āgatattā vuttaṃ, na sahetukasomanassasahagatacittehi bhagavato sitaṃ na hotīti dassanattaṃ. Abhidhammaṭīkāyaṃ (dha. sa. mūlaṭī. 968) pana ‘‘atītaṃsādīsu appaṭihataṃ ñāṇaṃ vatvā ‘imehi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī’tiādivacanato (mahāni. 156; paṭi. ma. 3.5) ‘bhagavato idaṃ cittaṃ uppajjatī’ti vuttavacanaṃ vicāretabba’’nti vuttaṃ. Tattha iminā hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho. Tathā hi abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 568) ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañcetaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā āvajjanacittassapi bhagavato tathārūpe kāle na yujjeyya. Tassapi hi viññattisamuṭṭhāpakabhāvassa nicchitattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘evañca katvā manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakattaṃ upapannaṃ hotī’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 1 kāyakammadvārakathāvaṇṇanā) na ca viññattisamuṭṭhāpakatte taṃsamuṭṭhānakāyaviññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āpajjanabhāvo vissajjatīti. (Câu) “Tuy nhiên, trong trường hợp này…v.v… Ngài làm khởi sanh” được nói như vậy vì nó đã được truyền lại như thế trong Chú giải xưa, chứ không phải để chỉ ra rằng nụ cười của Đức Thế Tôn không xảy ra với các tâm câu hữu với hỷ có nhân. Tuy nhiên, trong Phụ chú giải Vi Diệu Pháp (Dhammasaṅgaṇī Mūlaṭīkā, 968) có nói rằng: “Sau khi nói về trí tuệ không bị ngăn ngại trong quá khứ v.v…, do lời dạy rằng ‘tất cả thân nghiệp của Đức Phật, Đức Thế Tôn, người đã thành tựu các pháp này, đều do trí dẫn đầu, tùy hành theo trí’ (Mahāniddesa 156; Paṭisambhidāmagga 3.5), nên lời nói ‘tâm này khởi sanh nơi Đức Thế Tôn’ cần phải được xem xét.” Về điều này, mặc dù hành động mỉm cười của Đức Thế Tôn được diễn ra bởi tâm làm sanh khởi nụ cười này, nhưng vì nó tùy hành theo các trí như Túc Mạng Minh, Vị Lai Minh, và Nhất Thiết Chủng Trí, nên nó vẫn là tùy hành theo trí. Khi có sự tùy hành theo trí như vậy, thì không có mâu thuẫn nào giữa Pāli và Chú giải. Thật vậy, trong Chú giải Vi Diệu Pháp (Dhammasaṅgaṇī Aṭṭhakathā, 568) có nói: “Sau khi các trí ấy đã thuần thục, tâm này khởi sanh.” Điều này chắc chắn phải được chấp nhận như vậy, nếu không thì ngay cả tâm hướng môn của Đức Thế Tôn vào những lúc như thế cũng sẽ không hợp lý. Bởi vì trạng thái làm sanh khởi biểu tri của tâm ấy cũng đã được xác định. Thật vậy, có nói rằng: “Làm như vậy, trạng thái làm sanh khởi biểu tri của tâm hướng ý môn cũng trở nên hợp lý” (Dhammasaṅgaṇī Mūlaṭīkā 1, giải thích về chương Thân Nghiệp Môn), và khi có trạng thái làm sanh khởi biểu tri, thì không thể bác bỏ được việc thân biểu tri do nó làm sanh khởi sẽ trở thành thân nghiệp v.v… Hasitanti sitameva sandhāya vadati. Tenāha ‘‘evaṃ appamattakampī’’ti. Samosaritā vijjulatā. Sā hi itaravijjulatā viya khaṇaṭṭhitiyā sīghanirodhā ca na hoti, apica kho dandhanirodhā, na ca sabbakālikā. Dīdhiti pāvakamahāmeghato vā cātuddīpikamahāmeghato vā niccharati. Tenāha ‘‘cātuddīpikamahāmeghamukhato’’ti. Ayaṃ kira tāsaṃ rasmīnaṃ dhammatā, yadidaṃ tikkhattuṃ sīsaṃ padakkhiṇaṃ katvā dāṭhaggesuyeva antaradhānaṃ. Sesamettha suviññeyyameva. (Cụm từ) ‘hasitaṃ’ (nụ cười) được nói với ý chỉ chính nụ cười mỉm (sita). Do đó, ngài đã nói: “dù chỉ là một sự rung động nhỏ như vậy.” (Đó là) tia chớp hội tụ. Thật vậy, nó không giống như tia chớp khác, có thời gian tồn tại trong khoảnh khắc và diệt đi nhanh chóng, mà trái lại, nó diệt đi một cách chậm rãi, và không phải lúc nào cũng có. Ánh sáng phát ra từ đám mây lửa lớn hoặc từ đám mây lớn bao trùm bốn châu. Do đó, ngài đã nói: “từ miệng của đám mây lớn bao trùm bốn châu.” Đây dường như là bản chất của những tia sáng ấy, đó là sau khi đi vòng quanh đầu theo chiều kim đồng hồ ba lần, chúng biến mất ngay tại đầu các răng nanh. Phần còn lại ở đây rất dễ hiểu. Gavesīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Gavesī đã kết thúc. Upāsakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích phẩm Cư Sĩ đã kết thúc. (19) 4. Araññavaggo (19) 4. Phẩm Rừng Núi 1. Āraññikasuttavaṇṇanā 1. Giải thích kinh Vị Sống ở Rừng 181. Catutthassa [Pg.56] paṭhame appīcchataṃyeva nissāyātiādīsu ‘‘iti appiccho bhavissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ appicchatāya saṃvattissati, ‘‘iti santuṭṭho bhavissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ santuṭṭhiyā saṃvattissati, ‘‘iti kilese sallikhissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ kilesasallikhanatthāya saṃvattissatīti āraññiko hoti. Aggoti jeṭṭhako. Sesāni tasseva vevacanāni. 181. Trong câu đầu tiên của kinh thứ tư, ở các cụm từ như ‘appīcchataṃyeva nissāya’ (nương vào sự ít ham muốn), (vị ấy) trở thành người sống ở rừng với (suy nghĩ) rằng: “Như vậy, ta sẽ là người ít ham muốn,” hạnh sống ở rừng này của ta sẽ đưa đến sự ít ham muốn; “Như vậy, ta sẽ là người biết đủ,” hạnh sống ở rừng này của ta sẽ đưa đến sự biết đủ; “Như vậy, ta sẽ gọt giũa các phiền não,” hạnh sống ở rừng này của ta sẽ đưa đến mục đích gọt giũa các phiền não. ‘Aggo’ (tối thượng) có nghĩa là bậc trưởng thượng. Các từ còn lại là đồng nghĩa của từ ấy. Gavā khīranti gāvito khīraṃ nāma hoti, na gāviyā dadhi. Khīramhā dadhītiādīsupi eseva nayo. Evamevanti yathā etesu pañcasu gorasesu sappimaṇḍo aggo, evamevaṃ imesu pañcasu āraññikesu yo ayaṃ appicchatādīni nissāya āraññiko hoti, ayaṃ aggo ceva seṭṭho ca mokkho ca pavaro ca. Imesu āraññikesu jātiāraññikā veditabbā, na āraññikanāmamattena āraññikāti veditabbā. Paṃsukūlikādīsupi eseva nayo. Sữa được vắt từ bò, từ bò cái có sữa, chứ không phải sữa chua từ bò cái. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp như ‘từ sữa có sữa chua’ v.v... Cũng vậy, cũng như trong năm loại sản phẩm từ sữa này, bơ tinh là cao quý nhất, cũng vậy, trong năm hạng người sống trong rừng này, vị nào sống trong rừng nương vào sự ít ham muốn v.v..., vị ấy là cao quý nhất, ưu việt nhất, chủ yếu nhất, và xuất sắc nhất. Trong những người sống trong rừng này, cần hiểu là những người sống trong rừng thực sự, không nên hiểu là người sống trong rừng chỉ vì danh xưng là người sống trong rừng. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp như người mặc y phấn tảo v.v... Āraññikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Āraññika đã hoàn tất. Araññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích phẩm Rừng đã hoàn tất. (20) 5. Brāhmaṇavaggo (20) 5. Phẩm Bà-la-môn 1. Soṇasuttavaṇṇanā 1. Giải thích kinh Soṇa 191. Pañcamassa paṭhame sampiyenevāti aññamaññapemeneva kāyena ca cittena ca missībhūtā saṅghaṭṭitā saṃsaṭṭhā hutvā saṃvāsaṃ vattenti, na appiyena niggahena vāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘piya’’ntiādi. Udaraṃ avadihati upacinoti pūretīti udarāvadehakaṃ. Bhāvanapuṃsakañcetaṃ, udarāvadehakaṃ katvā udaraṃ pūretvāti attho. Tenāha ‘‘udaraṃ avadihitvā’’tiādi. 191. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ năm, (cụm từ) ‘sampiyeneva’ có nghĩa là họ sống chung với nhau, hòa hợp, gắn kết, và trộn lẫn cả thân và tâm, chỉ bằng tình thương yêu lẫn nhau; điều được nói là không phải bằng sự đàn áp không thân thiện. Do đó, Ngài nói ‘piyaṃ’ v.v... ‘Udarāvadehakaṃ’ có nghĩa là làm đầy bụng, tích trữ, lấp đầy. Đây là một danh từ trung tính chỉ hành động, có nghĩa là ‘sau khi làm cho bụng đầy, lấp đầy bụng’. Do đó, Ngài nói ‘udaraṃ avadihitvā’ v.v... Soṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Soṇa đã hoàn tất. 2. Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā 2. Giải thích kinh Bà-la-môn Doṇa 192. Dutiye [Pg.57] pavattāroti (dī. ni. ṭī. 1.285) pāvacanabhāvena vattāro. Yasmā te tesaṃ mantānaṃ pavattanakā, tasmā āha ‘‘pavattayitāro’’ti. Sudde bahi katvā rahobhāsitabbaṭṭhena mantā eva taṃtaṃatthappaṭipattihetutāya mantapadaṃ. Anupanītāsādhāraṇatāya rahassabhāvena vattabbakiriyāya adhigamūpāyaṃ. Sajjhāyitanti gāyanavasena sajjhāyitaṃ. Taṃ pana udattānudattādīnaṃ sarānaṃ sampadāvaseneva icchitanti āha ‘‘sarasampattivasenā’’ti. Aññesaṃ vuttanti pāvacanabhāvena aññesaṃ vuttaṃ. Samupabyūḷhanti saṅgahetvā uparūpari saññūḷhaṃ. Rāsikatanti iruvedayajuvedasāmavedādivasena, tatthāpi paccekaṃ mantabrahmādivasena, ajjhāyānuvākādivasena ca rāsikataṃ. Tesanti mantānaṃ kattūnaṃ. Dibbena cakkhunā oloketvāti dibbacakkhuparibhaṇḍena yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakatādiṃ, paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisena pubbenivāsañāṇena atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvā. Pāvacanena saha saṃsandetvāti kassapasammāsambuddhassa yaṃ vacanaṃ vaṭṭasannissitaṃ, tena saha aviruddhaṃ katvā. Na hi tesaṃ vivaṭṭasannissito attho paccakkho hoti. Aparāpareti aṭṭhakādīhi aparāpare pacchimā okkākarājakālādīsu uppannā. Pakkhipitvāti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesu kilesasannissitapadānaṃ tattha tattha pade pakkhipanaṃ katvā. Viruddhe akaṃsūti brāhmaṇadhammikasuttādīsu (su. ni. brāhmaṇadhammikasuttaṃ 286 ādayo) āgatanayena saṃkilesatthadīpanato paccanīkabhūte akaṃsu. 192. Trong kinh thứ hai, ‘pavattāro’ (những người khởi xướng) (dī. ni. ṭī. 1.285) có nghĩa là những người nói ra với tư cách là người truyền dạy giáo pháp. Bởi vì họ là những người khởi xướng các câu thần chú ấy, nên nói là ‘pavattayitāro’ (những người làm cho lưu hành). Vì ý nghĩa cần được nói ở nơi kín đáo, loại trừ hạng Súd-đà, nên chính các câu thần chú là những lời thần chú vì là nguyên nhân để thực hành các ý nghĩa tương ứng. (Đó là) phương tiện để đạt được hành động cần được nói ra một cách bí mật, vì nó không phổ biến cho những người chưa được thọ giáo. ‘Sajjhāyitaṃ’ (được tụng đọc) có nghĩa là được tụng đọc theo cách hát. Điều đó được mong muốn chỉ qua sự hoàn hảo của các âm điệu như âm cao, âm thấp v.v..., nên nói là ‘sarasampattivasenā’ (qua sự hoàn hảo của âm điệu). ‘Aññesaṃ vuttaṃ’ (được nói cho người khác) có nghĩa là được nói cho người khác với tư cách là giáo pháp. ‘Samupabyūḷhaṃ’ (được sắp xếp) có nghĩa là được thu thập và chất chồng lên nhau. ‘Rāsikataṃ’ (được chất thành đống) có nghĩa là được chất thành đống theo Rig Veda, Yajur Veda, Sāma Veda v.v..., và trong đó cũng được chất thành đống riêng theo từng phần như Mantra, Brāhmaṇa v.v..., và theo từng chương, đoạn v.v... ‘Tesaṃ’ (của họ) có nghĩa là của những người tạo ra các câu thần chú. ‘Oloketvā dibbena cakkhunā’ (sau khi nhìn bằng thiên nhãn) có nghĩa là sau khi nhìn bằng tuệ tùy nghiệp, là công cụ của thiên nhãn, về nghiệp riêng của chúng sinh v.v..., và bằng túc mạng minh, tương tự như thiên nhãn vì thấy trực tiếp, về phương pháp học thần chú của các Bà-la-môn trong kiếp quá khứ. ‘Saṃsandetvā saha pāvacanena’ (sau khi đối chiếu với giáo pháp) có nghĩa là làm cho không mâu thuẫn với lời dạy của Đức Phật Chánh Đẳng Giác Kassapa, lời dạy nương vào vòng luân hồi. Vì ý nghĩa nương vào sự thoát khỏi luân hồi không phải là điều trực tiếp đối với họ. ‘Aparāpare’ (những người sau này) có nghĩa là những người sau này, những người cuối cùng sau Aṭṭhaka v.v..., sinh ra vào thời vua Okkāka v.v... ‘Pakkhipitvā’ (sau khi thêm vào) có nghĩa là sau khi thêm vào các từ ngữ nương vào phiền não ở chỗ này chỗ kia trong các câu thần chú do Aṭṭhaka v.v... sáng tác. ‘Viruddhe akaṃsu’ (họ đã làm cho mâu thuẫn) có nghĩa là họ đã làm cho trở nên đối nghịch bằng cách trình bày ý nghĩa ô nhiễm, theo phương pháp đã được nêu trong kinh Brāhmaṇadhammika v.v... (Sutta Nipāta, kinh Brāhmaṇadhammika 286 v.v...). Usūnaṃ asanakammaṃ issatthaṃ, dhanusippena jīvikā. Idha pana issatthaṃ viyāti issatthaṃ, sabbaāvudhajīvikāti āha ‘‘yodhājīvakammenā’’ti, āvudhaṃ gahetvā upaṭṭhānakammenāti attho. Rājaporisaṃ nāma vinā āvudhena poroheccāmaccakammādirājakammaṃ katvā rājupaṭṭhānaṃ. Sippaññatarenāti gahitāvasesena hatthiassasippādinā. Kumārabhāvato pabhuti caraṇena komārabrahmacariyaṃ. ‘Issatthaṃ’ là hành động bắn tên, là sinh kế bằng nghề cung tên. Nhưng ở đây, ‘issatthaṃ’ giống như ‘issatthaṃ’, có nghĩa là sinh kế bằng mọi loại vũ khí, nên nói là ‘yodhājīvakammenā’ (bằng nghề sống của chiến binh), nghĩa là bằng công việc hầu hạ sau khi cầm lấy vũ khí. ‘Rājaporisaṃ’ (việc của người phục vụ vua) là việc hầu hạ vua bằng cách làm các công việc của vua như công việc của quốc sư, đại thần v.v... mà không có vũ khí. ‘Sippaññatarena’ (bằng một nghề nào khác) có nghĩa là bằng các nghề còn lại đã được đề cập như nghề huấn luyện voi, ngựa v.v... ‘Komārabrahmacariyaṃ’ (phạm hạnh của thanh niên) là sự thực hành (phạm hạnh) kể từ khi còn là một chàng trai trẻ. Udakaṃ pātetvā dentīti dvāre ṭhitasseva brāhmaṇassa hatthe udakaṃ āsiñcantā ‘‘idaṃ te, brāhmaṇa, bhariyaṃ posāpanatthāya demā’’ti vatvā [Pg.58] denti. Kasmā pana te evaṃ brahmacariyaṃ caritvāpi dāraṃ pariyesanti, na yāvajīvaṃ brahmacārino hontīti? Micchādiṭṭhivasena. Tesañhī evaṃ diṭṭhi hoti ‘‘yo puttaṃ na uppādeti, so kulavaṃsacchedakaro hoti, tato niraye paccatī’’ti. Cattāro kira abhāyitabbaṃ bhāyanti gaṇḍuppādako, kikī, kontinī, brāhmaṇoti. Gaṇḍuppādā kira mahāpathaviyā khayanabhayena mattabhojanā honti, na bahuṃ mattikaṃ khādanti. Kikī sakuṇikā ākāsapatanabhayena aṇḍassa upari uttānā seti. Kontinī sakuṇī pathavīkampanabhayena pādehi bhūmiṃ na suṭṭhu akkamati. Brāhmaṇā kulavaṃsūpacchedabhayena dāraṃ pariyesanti. Āhu cettha – ‘Họ cho bằng cách rót nước’ có nghĩa là họ rưới nước vào tay của vị Bà-la-môn đang đứng ở cửa và nói: “Này Bà-la-môn, chúng tôi cho ông cái này để nuôi vợ” rồi cho. Nhưng tại sao họ, dù đã sống đời phạm hạnh như vậy, vẫn tìm vợ, mà không sống độc thân trọn đời? Do tà kiến. Vì họ có quan điểm rằng: “Người nào không sinh con trai, người đó là kẻ cắt đứt dòng dõi, do đó sẽ bị đọa trong địa ngục.” Nghe nói có bốn loại sợ hãi điều không đáng sợ: con giun đất, chim kiki, chim kontinī, và Bà-la-môn. Nghe nói giun đất ăn có chừng mực vì sợ làm cạn kiệt quả đất lớn, chúng không ăn nhiều đất. Con chim kiki nằm ngửa trên trứng vì sợ trời sập. Con chim kontinī không đặt chân vững trên mặt đất vì sợ đất rung chuyển. Các Bà-la-môn tìm vợ vì sợ dòng dõi bị tuyệt tự. Về điều này, có lời nói rằng – ‘‘Gaṇḍuppādo kikī ceva, kontī brāhmaṇadhammiko; Ete abhayaṃ bhāyanti, sammūḷhā caturo janā’’ti. (su. ni. aṭṭha. 2.293); “Con giun đất, và chim kiki, chim kontī, và Bà-la-môn theo pháp của mình; Bốn hạng chúng sinh si mê này sợ hãi điều không đáng sợ.” (su. ni. aṭṭha. 2.293); Sesamettha uttānameva. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng. Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Bà-la-môn Doṇa đã hoàn tất. 3. Saṅgāravasuttavaṇṇanā 3. Giải thích kinh Saṅgārava 193. Tatiye (saṃ. ni. ṭī. 2.5.236) paṭhamaññevāti puretaraṃyeva, asajjhāyakatānaṃ mantānaṃ appaṭibhānaṃ pageva paṭhamaṃyeva siddhaṃ, tattha vattabbameva natthīti adhippāyo. Pariyuṭṭhānaṃ nāma abhibhavo gahaṇanti āha ‘‘kāmarāgapariyuṭṭhitenāti kāmarāgaggahitenā’’ti. Vikkhambheti apanetīti vikkhambhanaṃ, paṭipakkhato nissarati etenāti nissaraṇaṃ. Vikkhambhanañca taṃ nissaraṇañcāti vikkhambhananissaraṇaṃ. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Sesapadadvayepi eseva nayo. Attanā araṇīyo pattabbo attho attattho. Tathā parattho veditabbo. 193. Trong câu thứ ba (saṃ. ni. ṭī. 2.5.236), (cụm từ) ‘paṭhamaññeva’ có nghĩa là ‘puretaraṃyeva’ (trước tiên). Đối với những người không trì tụng, việc các câu thần chú không hiển hiện là điều đã được xác định ngay từ đầu, ý muốn nói rằng không có gì cần phải bàn cãi ở đây. (Từ) ‘pariyuṭṭhānaṃ’ có nghĩa là sự áp đảo, sự chiếm giữ, nên đã nói rằng: “‘kāmarāgapariyuṭṭhitena’ có nghĩa là ‘kāmarāgaggahitenā’ (bị tham ái chiếm đoạt).” ‘Vikkhambhanaṃ’ (sự trấn áp) là vì nó dẹp bỏ (apaneti). ‘Nissaraṇaṃ’ (sự xuất ly) là vì nhờ nó mà thoát ra khỏi (nissarati) đối lực. ‘Vikkhambhananissaraṇaṃ’ (sự xuất ly bằng cách trấn áp) là vừa trấn áp vừa xuất ly. Do đó, đã nói: “tatthā” v.v... Đối với hai cụm từ còn lại, phương pháp cũng tương tự. ‘Attattho’ (tự lợi) là lợi ích cần phải đạt được, cần phải thành tựu cho bản thân. ‘Parattho’ (lợi tha) cũng nên được hiểu tương tự. ‘‘Aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.52) byāpādādīnaṃ anāgatattā byāpādavāre tadaṅganissaraṇaṃ na gahitaṃ. Kiñcāpi na gahitaṃ, paṭisaṅkhānavasena tassa vinodetabbatāya tadaṅganissaraṇampi labbhatevāti sakkā viññātuṃ. Ālokasaññā upacārappattā vā appanāppattā [Pg.59] vā. Yo koci kasiṇajjhānādibhedo samatho. Dhammavavatthānaṃ upacārappanāppattavasena gahetabbaṃ. Trong các câu như: “Vị ấy quán xét là vô thường nên từ bỏ thường tưởng” (paṭi. ma. 1.52), v.v... vì sân hận v.v... không được đề cập đến, nên trong phần về sân hận, sự xuất ly nhất thời (tadaṅganissaraṇaṃ) đã không được nêu ra. Mặc dù không được nêu ra, nhưng có thể hiểu rằng sự xuất ly nhất thời cũng có thể đạt được vì sân hận cần được loại bỏ bằng cách thẩm sát (paṭisaṅkhāna). ‘Ālokasaññā’ (quang tưởng) là đã đạt đến cận định hoặc an chỉ định. ‘Samatho’ (chỉ) là bất kỳ loại thiền nào như thiền biến xứ (kasiṇajjhāna). ‘Dhammavavatthānaṃ’ (sự xác định các pháp) nên được hiểu theo nghĩa đã đạt đến cận định hoặc an chỉ định. Kudhitoti tatto. Ussūrakajātoti tasseva kudhitabhāvassa ussūrakaṃ accuṇhataṃ patto. Tenāha ‘‘usumakajāto’’ti. Tilabījakādibhedenāti tilabījakaṇṇikakesarādibhedena sevālena. Paṇakenāti udakapicchillena. Appasanno ākulatāya. Asannisinno kalaluppattiyā. Anālokaṭṭhāneti ālokarahite ṭhāne. ‘Kudhito’ (sôi sục) có nghĩa là ‘tatto’ (nóng). ‘Ussūrakajāto’ (trở nên bốc hơi) có nghĩa là đã đạt đến trạng thái cực nóng, trạng thái sôi sục của chính sự nóng lên đó. Do đó, đã nói: “‘usumakajāto’ (bốc hơi).” ‘Tilabījakādibhedena’ (với các loại như hạt mè) có nghĩa là với các loại rong rêu khác nhau như hạt mè, vỏ quả, nhị hoa, v.v... ‘Paṇakena’ (với rong rêu) có nghĩa là với chất nhờn trong nước. ‘Appasanno’ (không trong) là do bị vẩn đục. ‘Asannisinno’ (không lắng đọng) là do bùn nổi lên. ‘Anālokaṭṭhāne’ (ở nơi không có ánh sáng) có nghĩa là ở nơi không có ánh sáng. Saṅgāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Saṅgārava đã hoàn tất. 4. Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā 4. Giải thích kinh Kāraṇapālī 194. Catutthe paṇḍito maññeti ettha maññeti idaṃ ‘‘maññatī’’ti iminā samānatthaṃ nipātapadaṃ. Tassa iti-saddaṃ ānetvā atthaṃ dassento ‘‘paṇḍitoti maññatī’’ti āha. Anumatipucchāvasena cetaṃ vuttaṃ. Tenevāha ‘‘udāhu no’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññati bhavaṃ piṅgiyānī samaṇassa gotamassa paññāveyyattiya’’nti vuttamevatthaṃ puna gaṇhanto ‘‘paṇḍito maññe’’ti āha, tasmā vuttaṃ ‘‘bhavaṃ piṅgiyānī samaṇaṃ gotamaṃ paṇḍitoti maññati udāhu no’’ti, yathā te khameyya, tathā naṃ kathehīti adhippāyo. Ahaṃ ko nāma, mama avisayo esoti dasseti. Ko cāti hetunissakke paccattavacananti āha ‘‘kuto cā’’ti. Tathā cāha ‘‘kena kāraṇena jānissāmī’’ti, yena kāraṇena samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyyaṃ, taṃ kāraṇaṃ mayi natthīti adhippāyo. Buddhoyeva bhaveyya abuddhassa sabbathā buddhañāṇānubhāvaṃ jānituṃ asakkuṇeyyattāti. Vuttañhetaṃ – ‘‘appamattakaṃ panetaṃ, bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattakaṃ, yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya (dī. ni. 1.7). Atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamāno vadeyyā’’ti (dī. ni. 1.28) ca. Etthāti ‘‘sopi nūnassa tādiso’’ti etasmiṃ pade. 194. Trong câu thứ tư, ở cụm từ ‘paṇḍito maññe’, từ ‘maññe’ này là một bất biến từ có cùng nghĩa với ‘maññati’ (nghĩ rằng). Để giải thích ý nghĩa của nó, ngài đã thêm từ ‘iti’ và nói: “‘paṇḍito’ti maññati” (nghĩ rằng là bậc trí tuệ). Điều này được nói theo cách hỏi ý kiến đồng thuận. Do đó, ngài đã nói: “‘udāhu no’ (hay là không?).” Lặp lại ý đã được nói trong câu: “Ngài Piṅgiyānī nghĩ thế nào về sự thông thái của Sa-môn Gotama?”, vị ấy đã nói: “‘paṇḍito maññe’ (tôi nghĩ là bậc trí tuệ).” Vì vậy, đã nói rằng: “Ngài Piṅgiyānī nghĩ Sa-môn Gotama là bậc trí tuệ, hay là không?”, với ý định là: “Ngài hãy nói theo như ngài thấy phù hợp.” Vị ấy cho thấy rằng: “Tôi là ai chứ, đây không phải là lĩnh vực của tôi.” Cụm từ ‘ko ca’ là lời nói cá nhân trong trường hợp chỉ nguyên nhân, nên đã nói là “‘kuto cā’ (từ đâu mà?).” Tương tự, vị ấy đã nói: “‘kena kāraṇena jānissāmī’ (do nguyên nhân nào mà tôi có thể biết được?),” với ý định là: “Nguyên nhân mà nhờ đó tôi có thể biết được sự thông thái của Sa-môn Gotama, nguyên nhân đó không có nơi tôi.” Bởi vì chỉ có một vị Phật mới có thể biết được; một người không phải là Phật thì hoàn toàn không thể biết được năng lực trí tuệ của một vị Phật. Và điều này đã được nói: “Này các Tỳ khưu, đây chỉ là điều nhỏ nhặt, tầm thường, chỉ là vấn đề giới hạnh, mà một phàm nhân khi tán thán Như Lai có thể nói đến (dī. ni. 1.7). Này các Tỳ khưu, có những pháp khác sâu sắc, khó thấy, khó hiểu... mà nhờ đó, một người khi tán thán Như Lai một cách chân chính, đúng như thật, có thể nói đến” (dī. ni. 1.28). ‘Ettha’ (ở đây) là trong cụm từ “‘sopi nūnassa tādiso’ (vị ấy chắc hẳn cũng như vậy).” Pasatthappasatthoti [Pg.60] pasatthehi pāsaṃsehi attano guṇeheva so pasattho, na tassa kittinā, pasaṃsāsabhāveneva pāsaṃsoti attho. Tenāha ‘‘sabbaguṇāna’’ntiādi. Maṇiratananti cakkavattino maṇiratanaṃ. ‘Pasatthappasattho’ (được tán thán bởi những người đáng tán thán) có nghĩa là: vị ấy được tán thán bởi chính những đức hạnh đáng tán thán của mình, chứ không phải bởi danh tiếng; ý nghĩa là vị ấy đáng được tán thán do bản chất đáng tán thán. Do đó, đã nói: “‘sabbaguṇānaṃ’ (của tất cả các đức hạnh),” v.v... ‘Maṇiratanaṃ’ (ngọc báu) có nghĩa là ngọc báu của một vị Chuyển luân vương. Sadevake pāsaṃsānampi pāsaṃsoti dassetuṃ ‘‘pasatthehi vā’’ti dutiyavikappo gahito. Araṇīyato attho, so eva vasatīti vasoti atthavaso. Tassa tassa payogassa ānisaṃsabhūtaṃ phalanti āha ‘‘atthavasanti atthānisaṃsa’’nti. Attho vā phalaṃ tadadhīnavuttitāya vaso etassāti atthavaso, kāraṇaṃ. Để cho thấy rằng ngài được tán thán ngay cả bởi những người được tán thán trong thế giới cùng với chư thiên, phương án thứ hai “‘pasatthehi vā’ (hoặc bởi những người đáng tán thán)” đã được chọn. ‘Atthavaso’ là: ‘attho’ (lợi ích) vì nó cần được đạt đến (araṇīyato), ‘vaso’ (quyền lực) vì chính nó chi phối (vasati). (Từ) ‘atthavasaṃ’ có nghĩa là quả, là lợi ích của mỗi nỗ lực, nên đã nói: “‘atthavasaṃ’ có nghĩa là ‘atthānisaṃsaṃ’ (kết quả lợi ích).” Hoặc, ‘attho’ là quả; ‘vaso’ là vì sự tồn tại của nó phụ thuộc vào điều đó; do đó ‘atthavaso’ có nghĩa là nguyên nhân (kāraṇaṃ). Khuddakamadhūti khuddakamakkhikāhi katadaṇḍakamadhu. Aneḷakanti niddosaṃ apagatamakkhikaṇḍakaṃ. ‘Khuddakamadhu’ (mật ong nhỏ) là mật ong trên cành cây do loài ong nhỏ làm ra. ‘Aneḷakaṃ’ (không tì vết) có nghĩa là không có lỗi, đã được loại bỏ nhộng ong. Udāharīyati ubbegapītivasenāti udānaṃ, tathā vā udāharaṇaṃ udānaṃ. Tenāha ‘‘udāhāraṃ udāharī’’ti. Yathā pana taṃ vacanaṃ udānanti vuccati, taṃ dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. ‘Udānaṃ’ (lời cảm hứng) là vì nó được thốt lên (udāharīyati) do hỷ lạc mãnh liệt. Hoặc, lời nói (udāharaṇaṃ) được gọi là ‘udānaṃ’. Do đó, đã nói: “‘udāhāraṃ udāhari’ (thốt lên lời cảm hứng).” Để cho thấy tại sao lời nói đó được gọi là ‘udānaṃ’, đã có lời nói bắt đầu bằng “‘yathā hi’ (ví như),” v.v... Phần còn lại rất dễ hiểu. Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Kāraṇapālī đã hoàn tất. 5. Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā 5. Giải thích kinh Piṅgiyānī 195. Pañcame sabbasaṅgāhikanti sarīragatassa ceva vatthālaṅkāragatassa cāti sabbassa nīlabhāvassa saṅgāhakavacanaṃ. Tassevāti nīlādisabbasaṅgāhikavasena vuttaatthasseva. Vibhāgadassananti pabhedadassanaṃ. Yathā te licchavirājāno apītādivaṇṇā eva keci keci vilepanavasena pītādivaṇṇā khāyiṃsu, evaṃ anīlādivaṇṇā eva keci vilepanavasena nīlādivaṇṇā khāyiṃsu. Te kira suvaṇṇavicittehi maṇiobhāsehi ekanīlā viya khāyanti. 195. Trong câu thứ năm, ‘sabbasaṅgāhikaṃ’ (bao gồm tất cả) là lời nói bao hàm tất cả màu xanh, cả màu xanh thuộc về thân thể và màu xanh thuộc về y phục và trang sức. ‘Tasseva’ (của chính điều đó) là của chính ý nghĩa đã được nói theo cách bao gồm tất cả các màu xanh, v.v... ‘Vibhāgadassanaṃ’ (chỉ ra sự phân chia) có nghĩa là chỉ ra sự khác biệt. Giống như một số vị hoàng tử Licchavi, dù không có màu vàng v.v..., nhưng lại hiện ra có màu vàng v.v... do việc thoa thuốc thơm, cũng vậy, một số vị dù không có màu xanh v.v..., nhưng lại hiện ra có màu xanh v.v... do việc thoa thuốc thơm. Tương truyền rằng, họ hiện ra như thể đồng một màu xanh do sự đa dạng của vàng và ánh sáng của ngọc báu. Kokanadanti vā padumavisesanaṃ yathā ‘‘kokāsaka’’nti. Taṃ kira bahupattaṃ vaṇṇasampannaṃ ativiya sugandhañca hoti. Ayañhettha attho – yathā [Pg.61] kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ pāto sūriyuggamanavelāya phullaṃ vikasitaṃ avītagandhaṃ siyā virocamānaṃ, evaṃ sarīragandhena guṇagandhena ca sugandhaṃ, saradakāle antalikkhe ādiccamiva attano tejasā tapantaṃ, aṅgehi niccharantajutitāya aṅgīrasaṃ sambuddhaṃ passāti. Hay ‘kokanada’ là tính từ đặc biệt của hoa sen, giống như ‘kokāsaka’. Được biết, loài hoa ấy có nhiều cánh, màu sắc mỹ miều, và hương thơm ngào ngạt. Ý nghĩa ở đây là: Giống như hoa sen được gọi là kokanada vào buổi sáng, lúc mặt trời mọc, nở rộ, khoe sắc, hương thơm không phai, tỏa sáng rực rỡ; cũng vậy, hãy xem bậc Chánh Đẳng Giác, thơm ngát hương thân và hương đức, tỏa sáng bằng chính uy lực của Ngài như mặt trời trên bầu trời mùa thu, là bậc Aṅgīrasa (Tỏa Sáng) do ánh quang minh phát ra từ các chi phần của Ngài. Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Piṅgiyānī đã hoàn tất. 6. Mahāsupinasuttavaṇṇanā 6. Phần giải thích kinh Đại Mộng 196. Chaṭṭhe dhātukkhobhakaraṇapaccayo nāma visabhāgabhesajjasenāsanāhārādipaccayo. Atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vāti pasannā atthakāmatāya, kuddhā anatthakāmatāya. Atthāya vā anatthāya vāti sabhāvato bhavitabbāya atthāya vā anatthāya vā. Upasaṃharantīti attano devānubhāvena upanenti. Bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimittanti tadā kira pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhādivibhūtisampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā bodhisattamātā sattame divase pātova uṭṭhāya gandhodakena nahāyitvā sabbālaṅkārabhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirigabbhaṃ pavisitvā sirisayane nipannā niddaṃ okkamamānā imaṃ supinaṃ addasa – cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā anotattadahaṃ netvā nahāpetvā dibbavatthaṃ nivāsetvā dibbagandhehi vilimpetvā dibbapupphāni piḷandhetvā tato avidūre rajatapabbato, tassa anto kanakavimānaṃ atthi, tasmiṃ pācīnato sīsaṃ katvā nipajjāpesuṃ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato, tattha caritvā tato oruyha rajatapabbataṃ āruhitvā kanakavimānaṃ pavisitvā mātaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosi. Imaṃ supinaṃ sandhāya etaṃ vuttaṃ ‘‘bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimitta’’nti. 196. Trong trường hợp thứ sáu, nguyên nhân gây ra sự xáo trộn của các đại là duyên từ thuốc men, chỗ ở, thức ăn không phù hợp, v.v. ‘Do mong muốn điều lợi ích hay không lợi ích’ có nghĩa là: những người có thiện cảm thì (dâng cúng) với mong muốn điều lợi ích, những người tức giận thì (dâng cúng) với mong muốn điều không lợi ích. ‘Vì lợi ích hay không lợi ích’ có nghĩa là: vì lợi ích hay không lợi ích vốn sẽ xảy ra theo tự nhiên. ‘Họ dâng lên’ có nghĩa là họ mang đến bằng thiên lực của mình. ‘Giống như thân mẫu của Bồ-tát, điềm báo sanh được con trai’ có nghĩa là: Tương truyền, vào thời điểm ấy, bắt đầu từ ngày thứ bảy trước ngày rằm, thân mẫu của Bồ-tát, sau khi từ bỏ rượu chè, tận hưởng lễ hội tinh tú với đầy đủ vòng hoa, hương liệu và các trang sức, vào ngày thứ bảy, bà đã thức dậy sớm, tắm bằng nước thơm, trang điểm với tất cả đồ trang sức, dùng bữa ăn thượng hạng, thọ trì các giới Bố-tát, rồi vào cung điện lộng lẫy, nằm trên giường báu. Khi đang chìm vào giấc ngủ, bà đã thấy giấc mộng này: Tương truyền, bốn vị Đại vương đã cùng với giường báu nhấc bà lên, đưa đến hồ Anotatta, tắm cho bà, cho mặc y phục chư thiên, thoa hương liệu chư thiên, trang điểm bằng hoa chư thiên. Không xa nơi đó có một ngọn núi bạc, bên trong có một điện vàng. Tại đó, họ đặt bà nằm đầu hướng về phía đông. Bấy giờ, Bồ-tát hóa thành một con voi trắng tuyệt vời, ở trên một ngọn núi vàng không xa đó. Sau khi đi dạo ở đó, ngài từ đó đi xuống, leo lên ngọn núi bạc, đi vào điện vàng, đi nhiễu quanh thân mẫu ba vòng, rồi như thể rạch hông bên phải và đi vào trong bụng mẹ. Liên quan đến giấc mộng này, câu nói ‘giống như thân mẫu của Bồ-tát, điềm báo sanh được con trai’ đã được nói đến. Kosalarājā [Pg.62] viya soḷasa supineti – Giống như vua nước Kosala (thấy) mười sáu giấc mộng – ‘‘Usabhā rukkhā gāviyo gavā ca,Asso kaṃso siṅgālī ca kumbho; Pokkharaṇī ca apākacandanaṃ,Lābūni sīdanti silāplavanti. Bò đực, cây cối, bò cái và bò tơ, ngựa, bát vàng, chó rừng cái và bình nước; hồ sen và gỗ chiên-đàn chưa chín, quả bầu chìm và đá nổi. ‘‘Maṇḍūkiyo kaṇhasappe gilanti,Kākaṃ suvaṇṇā parivārayanti; Tasā vakā eḷakānaṃ bhayā hī’’ti. (jā. 1.1.77) – Ếch cái nuốt rắn hổ mang đen, quạ được thiên nga vàng hầu hạ; sói run sợ vì sợ dê. (jā. 1.1.77) – Ime soḷasa supine passanto kosalarājā viya. Giống như vua nước Kosala đã thấy mười sáu giấc mộng này. 1. Ekadivasaṃ kira kosalamahārājā rattiṃ niddūpagato pacchimayāme soḷasa mahāsupine passi (jā. aṭṭha. 1.1.76 mahāsupinajātakavaṇṇanā). Tattha cattāro añjanavaṇṇā kāḷausabhā ‘‘yujjhissāmā’’ti catūhi disāhi rājaṅgaṇaṃ āgantvā ‘‘usabhayuddhaṃ passissāmā’’ti mahājane sannipatite yujjhanākāraṃ dassetvā naditvā gajjitvā ayujjhitvāva paṭikkantā. Imaṃ paṭhamaṃ supinaṃ addasa. 1. Tương truyền, vào một ngày nọ, đại vương nước Kosala, khi đang ngủ vào canh cuối ban đêm, đã thấy mười sáu giấc đại mộng (jā. aṭṭha. 1.1.76, giải thích Mahāsupinajātakavaṇṇanā). Trong đó, (giấc mộng thứ nhất là) bốn con bò đực đen màu thuốc vẽ mắt, từ bốn phương tiến vào sân vua với ý định ‘chúng ta sẽ đấu nhau’. Khi dân chúng tụ tập đông đảo để ‘xem bò đấu’, chúng chỉ làm ra vẻ sắp đấu, rống lên, gầm thét, rồi không đấu mà bỏ đi. Ngài đã thấy giấc mộng đầu tiên này. 2. Khuddakā rukkhā ceva gacchā ca pathaviṃ bhinditvā vidatthimattampi ratanamattampi anuggantvāva pupphanti ceva phalanti ca. Imaṃ dutiyaṃ addasa. 2. Những cây nhỏ và bụi cây, vừa nứt đất chui lên, chưa cao được một gang tay hay một khuỷu tay, đã ra hoa và kết trái. Ngài đã thấy giấc mộng thứ hai này. 3. Gāviyo tadahujātānaṃ vacchānaṃ khīraṃ pivantiyo addasa. Ayaṃ tatiyo supino. 3. Ngài thấy những con bò mẹ uống sữa của chính những con bê con mới sinh trong ngày. Đây là giấc mộng thứ ba. 4. Dhuravāhe ārohapariṇāhasampanne mahāgoṇe yugaparamparāya ayojetvā taruṇe godamme dhure yojente addasa. Te dhuraṃ vahituṃ asakkontā chaḍḍetvā aṭṭhaṃsu, sakaṭāni nappavattiṃsu. Ayaṃ catuttho supino. 4. Ngài thấy người ta không dùng những con bò đực kéo xe to lớn, khỏe mạnh, cao ráo để đóng vào ách, mà lại dùng những con bò tơ non nớt. Chúng không thể kéo nổi ách, đã quăng bỏ và đứng yên, xe cộ không di chuyển được. Đây là giấc mộng thứ tư. 5. Ekaṃ ubhatomukhaṃ assaṃ addasa. Tassa ubhosu passesu yavasaṃ denti, so dvīhipi mukhehi khādati. Ayaṃ pañcamo supino. 5. Ngài thấy một con ngựa có hai miệng. Người ta cho nó ăn cỏ ở cả hai bên, và nó ăn bằng cả hai miệng. Đây là giấc mộng thứ năm. 6. Mahājano [Pg.63] satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ sammajjitvā ‘‘idha passāvaṃ karohī’’ti ekassa jarasiṅgālassa upanāmesi. Taṃ tattha passāvaṃ karontaṃ addasa. Ayaṃ chaṭṭho supino. 6. Dân chúng lau chùi một cái bát bằng vàng trị giá một trăm ngàn, rồi đưa đến cho một con chó rừng già và nói: ‘Hãy đi tiểu vào đây’. Ngài thấy nó đi tiểu vào đó. Đây là giấc mộng thứ sáu. 7. Eko puriso rajjuṃ vaṭṭetvā pādamūle nikkhipati. Tena nisinnapīṭhassa heṭṭhā sayitā chātasiṅgālī tassa ajānantasseva taṃ khādati. Imaṃ sattamaṃ supinaṃ addasa. 7. Một người đàn ông bện một sợi dây thừng và đặt nó dưới chân mình. Một con chó rừng cái đói nằm dưới ghế người ấy ngồi, đã ăn sợi dây thừng mà người ấy không hề hay biết. Ngài đã thấy giấc mộng thứ bảy này. 8. Rājadvāre bahūhi tucchakumbhehi parivāretvā ṭhapitaṃ ekaṃ mahantaṃ pūritakumbhaṃ addasa. Cattāropi pana vaṇṇā catūhi disāhi catūhi anudisāhi ca ghaṭehi udakaṃ ānetvā pūritakumbhameva pūrenti, pūritaṃ pūritaṃ udakaṃ uttaritvā palāyati. Tepi punappunaṃ tattheva udakaṃ āsiñcanti, tucchakumbhe olokentāpi natthi. Ayaṃ aṭṭhamo supino. 8. Ngài thấy ở cổng hoàng cung có một cái chum lớn đầy nước được đặt giữa nhiều cái chum rỗng. Người thuộc cả bốn giai cấp từ bốn phương chính và bốn phương phụ mang nước trong các bình đến và chỉ đổ vào cái chum đã đầy. Nước từ cái chum đã đầy cứ thế tràn ra ngoài. Họ cứ lặp đi lặp lại việc đổ nước vào đó, mà không ai thèm ngó ngàng đến những cái chum rỗng. Đây là giấc mộng thứ tám. 9. Ekaṃ pañcapadumasañchannaṃ gambhīraṃ sabbatotitthaṃ pokkharaṇiṃ addasa. Samantato dvipadacatuppadā otaritvā tattha pānīyaṃ pivanti. Tassa majjhe gambhīraṭṭhāne udakaṃ āvilaṃ, tīrappadese dvipadacatuppadānaṃ akkamanaṭṭhāne acchaṃ vippasannamanāvilaṃ. Ayaṃ navamo supino. 9. Ngài thấy một hồ sen sâu, có bến nước ở khắp nơi, được bao phủ bởi năm loại hoa sen. Từ khắp nơi, các loài hai chân và bốn chân đi xuống đó uống nước. Nước ở giữa hồ, nơi sâu, thì đục ngầu; còn nước ở ven bờ, nơi các loài hai chân và bốn chân đi lại, thì lại trong, rất tinh khiết và không vẩn đục. Đây là giấc mộng thứ chín. 10. Ekissāyeva kumbhiyā paccamānaṃ odanaṃ apākaṃ addasa. ‘‘Apāka’’nti vicāretvā vibhajitvā ṭhapitaṃ viya tīhākārehi paccamānaṃ ekasmiṃ passe atikilinno hoti, ekasmiṃ uttaṇḍulo, ekasmiṃ supakkoti. Ayaṃ dasamo supino. 10. Nhà vua thấy cơm được nấu trong cùng một nồi mà không chín đều. Cơm ấy dường như được chia ra và nấu theo ba cách: một bên thì quá nhão, một bên thì sống sượng, và một bên thì chín ngon. Đây là điềm mộng thứ mười. 11. Satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇante addasa. Ayaṃ ekādasamo supino. 11. Nhà vua thấy người ta đem lõi gỗ chiên-đàn trị giá trăm ngàn mà bán đổi lấy sữa chua bị hư. Đây là điềm mộng thứ mười một. 12. Tucchalābūni udake sīdantāni addasa. Ayaṃ dvādasamo supino. 12. Nhà vua thấy những quả bầu rỗng chìm xuống nước. Đây là điềm mộng thứ mười hai. 13. Mahantamahantā kūṭāgārappamāṇā ghanasilā nāvā viya udake plavamānā addasa. Ayaṃ terasamo supino. 13. Nhà vua thấy những tảng đá đặc, to lớn như những ngôi nhà có nóc, lại nổi trên mặt nước như những chiếc thuyền. Đây là điềm mộng thứ mười ba. 14. Khuddakamadhukapupphappamāṇā maṇḍūkiyo mahante kaṇhasappe vegena anubandhitvā uppalanāḷe viya chinditvā maṃsaṃ khāditvā gilantiyo addasa. Ayaṃ cuddasamo supino. 14. Nhà vua thấy những con nhái cái, chỉ nhỏ bằng bông madhuka, rượt đuổi những con rắn hổ mang to lớn, cắn đứt chúng ra từng khúc như cắn cọng sen, rồi ăn thịt và nuốt chửng. Đây là điềm mộng thứ mười bốn. 15. Dasahi [Pg.64] asaddhammehi samannāgataṃ gāmagocaraṃ kākaṃ kañcanavaṇṇavaṇṇatāya ‘‘suvaṇṇā’’ti laddhanāme suvaṇṇarājahaṃse parivārente addasa. Ayaṃ pannarasamo supino. 15. Nhà vua thấy một con quạ sống nơi làng xóm, có đủ mười tính xấu, lại được những con ngỗng chúa sắc vàng, vốn được gọi là 'ngỗng vàng' vì bộ lông màu vàng óng, vây quanh hầu hạ. Đây là điềm mộng thứ mười lăm. 16. Pubbe dīpino eḷake khādanti. Te pana eḷake dīpino anubandhitvā muramurāti khādante addasa. Athaññe tasā vakā eḷake dūratova disvā tasitā tāsappattā hutvā eḷakānaṃ bhayā palāyitvā gumbagahanāni pavisitvā nilīyiṃsu. Ayaṃ soḷasamo supino. 16. Trước kia, báo ăn thịt dê. Nhưng nhà vua lại thấy dê rượt đuổi báo và ăn thịt chúng kêu răng rắc. Rồi những loài thú nhút nhát khác như chó sói, từ xa trông thấy dê liền kinh hãi, khiếp sợ, vì sợ dê nên chúng bỏ chạy, chui vào bụi rậm lùm cây mà ẩn náu. Đây là điềm mộng thứ mười sáu. 1. Tattha adhammikānaṃ rājūnaṃ, adhammikānañca manussānaṃ kāle loke viparivattamāne kusale osanne akusale ussanne lokassa parihānakāle devo na sammā vasissati, meghapādā pacchijjissanti, sassāni milāyissanti, dubbhikkhaṃ bhavissati, vassitukāmā viya catūhi disāhi meghā uṭṭhahitvā itthikāhi ātape patthaṭānaṃ vīhiādīnaṃ temanabhayena antopavesitakāle purisesu kudālapiṭake ādāya āḷibandhanatthāya nikkhantesu vassanākāraṃ dassetvā gajjitvā vijjulatā nicchāretvā usabhā viya ayujjhitvā avassitvāva palāyissanti. Ayaṃ paṭhamassa vipāko. 1. Về điềm mộng ấy, vào thời của các vua chúa bất chính và những người bất chính, khi thế gian biến đổi, khi điều thiện suy giảm, điều ác gia tăng, trong thời kỳ suy vong của thế gian, trời sẽ không mưa thuận gió hòa, mưa rào sẽ bị cắt đứt, mùa màng sẽ khô héo, nạn đói sẽ xảy ra. Mây sẽ kéo lên từ bốn phương như thể muốn mưa. Vào lúc những người phụ nữ vì sợ ướt mà đem lúa thóc đang phơi ngoài nắng vào nhà, và những người đàn ông mang cuốc và giỏ đi ra ngoài để đắp bờ, thì mây sẽ làm ra vẻ sắp mưa, gầm thét, phóng ra tia chớp, quần thảo với nhau như những con bò mộng, rồi sẽ tan đi mà không mưa một giọt nào. Đây là quả báo của điềm mộng thứ nhất. 2. Lokassa parihīnakāle manussānaṃ parittāyukakāle sattā tibbarāgā bhavissanti, asampattavayāva kumāriyo purisantaraṃ gantvā utuniyo ceva gabbhiniyo ca hutvā puttadhītāhi vaḍḍhissanti. Khuddakarukkhānaṃ pupphaṃ viya hi tāsaṃ utunibhāvo, phalaṃ viya ca puttadhītaro bhavissanti. Ayaṃ dutiyassa vipāko. 2. Vào thời kỳ suy vong của thế gian, khi con người có tuổi thọ ngắn ngủi, chúng sanh sẽ có lòng tham dục mãnh liệt. Các thiếu nữ chưa đến tuổi trưởng thành đã đi theo đàn ông, có kinh nguyệt và mang thai, rồi sinh con đẻ cái. Việc có kinh nguyệt của họ sẽ giống như hoa của cây non, và con cái của họ sẽ giống như quả của cây non. Đây là quả báo của điềm mộng thứ hai. 3. Manussānaṃ jeṭṭhāpacāyikakammassa naṭṭhakāle sattā mātāpitūsu vā sassusasuresu vā lajjaṃ anupaṭṭhapetvā sayameva kuṭumbaṃ saṃvidahantāva ghāsacchādanamattampi mahallakānaṃ dātukāmā dassanti, adātukāmā na dassanti. Mahallakā anāthā hutvā asayaṃvasī dārake ārādhetvā jīvissanti tadahujātānaṃ vacchakānaṃ khīraṃ pivantiyo mahāgāviyo viya. Ayaṃ tatiyassa vipāko. 3. Vào thời kỳ khi con người không còn biết kính trọng người lớn tuổi, chúng sanh sẽ không còn biết hổ thẹn với cha mẹ hay cha mẹ chồng/vợ, mà sẽ tự mình quản lý gia đình. Nếu muốn cho người lớn tuổi chút cơm ăn áo mặc thì họ cho, không muốn thì họ không cho. Những người lớn tuổi, trở nên bơ vơ, không tự lo liệu được, sẽ phải sống bằng cách làm hài lòng con cháu, giống như những con bò mẹ phải uống sữa của chính những con bê con mới sinh ra trong ngày. Đây là quả báo của điềm mộng thứ ba. 4. Adhammikarājūnaṃ [Pg.65] kāle adhammikarājāno paṇḍitānaṃ paveṇikusalānaṃ kammanittharaṇasamatthānaṃ mahāmattānaṃ yasaṃ na dassanti, dhammasabhāyaṃ vinicchayaṭṭhānepi paṇḍite vohārakusale mahallake amacce na ṭhapessanti, tabbiparītānaṃ pana taruṇataruṇānaṃ yasaṃ dassanti, tathārūpe eva ca vinicchayaṭṭhāne ṭhapessanti. Te rājakammāni ceva yuttāyuttañca ajānantā neva taṃ yasaṃ ukkhipituṃ sakkhissanti, na rājakammāni nittharituṃ. Te asakkontā kammadhuraṃ chaḍḍessanti, mahallakāpi paṇḍitāmaccā yasaṃ alabhantā kiccāni nittharituṃ samatthāpi ‘‘kiṃ amhākaṃ etehi, mayaṃ bāhirakā jātā, abbhantarikā taruṇadārakā jānissantī’’ti uppannāni kammāni na karissanti. Evaṃ sabbathāpi tesaṃ rājūnaṃ hāniyeva bhavissati, dhuraṃ vahituṃ asamatthānaṃ vacchadammānaṃ dhure yojitakālo viya dūravāhānañca mahāgoṇānaṃ yugaparamparāya ayojitakālo viya bhavissati. Ayaṃ catutthassa vipāko. 4. Vào thời của các vua chúa bất chính, những vị vua này sẽ không ban danh vọng cho các đại thần hiền trí, thông thạo truyền thống và có khả năng hoàn thành công việc. Tại công đường, ở nơi xét xử, họ cũng sẽ không bổ nhiệm các vị quan lớn tuổi, khôn ngoan, am tường luật lệ. Trái lại, họ sẽ ban danh vọng cho những kẻ rất trẻ tuổi, và bổ nhiệm những người như vậy vào vị trí xét xử. Những người này, không biết việc vua cũng không biết lẽ đúng sai, sẽ không thể nào gánh vác được vinh dự đó, cũng không thể hoàn thành được công vụ. Vì không có khả năng, họ sẽ từ bỏ ách trách nhiệm. Cả những vị quan lớn tuổi, hiền trí, dù có khả năng hoàn thành công việc, nhưng vì không được trọng dụng, sẽ không làm những việc phát sinh, và nghĩ rằng: 'Mấy việc này có liên quan gì đến chúng ta? Chúng ta đã thành người ngoài rồi, bọn trẻ ở trong sẽ biết'. Như vậy, về mọi mặt, các vị vua đó sẽ chỉ có suy vong, giống như thời người ta đem những con bò tơ không đủ sức mang ách ra đóng vào cày, và không dùng đến những con bò đực to lớn, có thể kéo được đường dài. Đây là quả báo của điềm mộng thứ tư. 5. Adhammikarājakāleyeva adhammikabālarājāno adhammike lolamanusse vinicchaye ṭhapessanti, te pāpapuññesu anādarā bālā sabhāyaṃ nisīditvā vinicchayaṃ dentā ubhinnampi atthapaccatthikānaṃ hatthato lañjaṃ gahetvā khādissanti asso viya dvīhi mukhehi yavasaṃ. Ayaṃ pañcamassa vipāko. 5. Cũng trong thời của các vua chúa bất chính, những vị vua bất chính và ngu dốt sẽ bổ nhiệm những kẻ bất chính, tham lam vào việc xét xử. Những kẻ này, ngu dốt và không coi trọng tội phước, khi ngồi ở công đường để xét xử, sẽ nhận và nuốt của đút lót từ tay của cả hai bên nguyên cáo và bị cáo, giống như con ngựa ăn lúa mạch bằng cả hai miệng. Đây là quả báo của điềm mộng thứ năm. 6. Adhammikāyeva vijātirājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ āsaṅkāya yasaṃ na dassanti, akulīnānaṃyeva dassanti. Evaṃ mahākulāni duggatāni bhavissanti, lāmakakulāni issarāni. Te ca kulīnapurisā jīvituṃ asakkontā ‘‘ime nissāya jīvissāmā’’ti akulīnānaṃ dhītaro dassanti, iti tāsaṃ kuladhītānaṃ akulīnehi saddhiṃ saṃvāso jarasiṅgālassa suvaṇṇapātiyaṃ passāvakaraṇasadiso bhavissati. Ayaṃ chaṭṭhassa vipāko. 6. Cũng những vị vua bất chính, xuất thân hèn kém, vì lòng nghi kỵ, sẽ không ban danh vọng cho con cháu các nhà quyền quý, dòng dõi cao sang, mà chỉ ban cho những kẻ xuất thân thấp hèn. Như vậy, các gia tộc lớn sẽ trở nên nghèo túng, còn các gia tộc thấp kém sẽ trở nên quyền thế. Và những người thuộc dòng dõi cao quý, vì không thể sinh sống, sẽ gả con gái của mình cho những kẻ thấp hèn và nghĩ rằng: 'Chúng ta sẽ nương tựa vào những người này để sống'. Do đó, việc chung sống của những tiểu thư khuê các với những kẻ thấp hèn sẽ giống như việc một con chó rừng già tiểu tiện vào một cái bát bằng vàng. Đây là quả báo của điềm mộng thứ sáu. 7. Gacchante gacchante kāle itthiyo purisalolā surālolā alaṅkāralolā visikhālolā āmisalolā bhavissanti dussīlā durācārā. Tā sāmikehi kasigorakkhādīni kammāni katvā kicchena [Pg.66] kasirena sambhataṃ dhanaṃ jārehi saddhiṃ suraṃ pivantiyo mālāgandhavilepanaṃ dhārayamānā antogehe accāyikampi kiccaṃ anoloketvā gehaparikkhepassa uparibhāgenapi chiddaṭṭhānehipi jāre upadhārayamānā sve vapitabbayuttakaṃ bījampi koṭṭetvā yāgubhattakhajjakāni pacitvā khādamānā vilumpissanti heṭṭhāpīṭhake nipannachātasiṅgālī viya vaṭṭetvā vaṭṭetvā pādamūle nikkhittarajjuṃ. Ayaṃ sattamassa vipāko. 7. Theo dòng thời gian, phụ nữ sẽ trở nên ham muốn đàn ông, ham muốn rượu chè, ham muốn trang sức, ham muốn đi lang thang, ham muốn vật thực, trở nên vô giới hạnh, có ác hạnh. Họ sẽ phung phí tài sản mà chồng của họ đã kiếm được một cách khó khăn, vất vả bằng các công việc như nông nghiệp, chăn nuôi; họ cùng với nhân tình uống rượu, mang vòng hoa, thoa hương liệu và phấn sáp, không quan tâm đến cả những công việc khẩn cấp trong nhà, đưa nhân tình vào nhà qua cả phần trên của hàng rào và qua những chỗ thủng, giã cả hạt giống đáng lẽ phải gieo vào ngày mai để nấu cháo, cơm, và các món ăn vặt rồi ăn, giống như con chó rừng đói nằm dưới gầm giường cứ lật qua lật lại sợi dây thừng đặt ở chân. Đây là quả báo thứ bảy. 8. Gacchante gacchante kāle loko parihāyissati, raṭṭhaṃ nirojaṃ bhavissati, rājāno duggatā kapaṇā bhavissanti. Yo issaro bhavissati, tassa bhaṇḍāgāre satasahassamattā bhavissanti. Te evaṃduggatā sabbe jānapade attanova kammaṃ kāressanti, upaddutā manussā sake kammante chaḍḍetvā rājūnaṃyeva atthāya pubbaṇṇāparaṇṇāni vapantā rakkhantā lāyantā maddantā pavesentā ucchukkhettāni karontā yantāni vāhentā phāṇitādīni pacantā pupphārāme phalārāme ca karontā tattha tattha nipphannāni pubbaṇṇādīni āharitvā rañño koṭṭhāgārameva pūressanti. Attano gehesu tucchakoṭṭhe olokentāpi na bhavissanti, tucchakumbhe anoloketvā pūritakumbhapūraṇasadisameva bhavissati. Ayaṃ aṭṭhamassa vipāko. 8. Theo dòng thời gian, thế gian sẽ suy tàn, quốc độ sẽ mất đi sinh lực, các vị vua sẽ trở nên nghèo túng, khốn khổ. Vị vua nào là người cai trị, trong kho tàng của vị ấy sẽ chỉ còn khoảng một trăm ngàn. Những vị vua nghèo túng như vậy sẽ bắt tất cả dân chúng trong xứ làm công việc của chính mình. Người dân bị áp bức sẽ từ bỏ công việc của mình và chỉ vì lợi ích của các vị vua mà gieo trồng, chăm sóc, gặt hái, đập lúa, và mang vào kho các loại ngũ cốc và đậu; làm các ruộng mía, vận hành các máy ép, nấu mật đường; làm các vườn hoa và vườn cây ăn trái. Họ sẽ mang các sản phẩm như ngũ cốc được làm ra từ nơi này nơi khác và chỉ làm đầy kho lẫm của nhà vua. Họ sẽ không có cả thời gian để nhìn vào những kho trống rỗng trong nhà của mình; việc này sẽ giống như việc làm đầy một cái bình đã đầy mà không nhìn đến cái bình rỗng. Đây là quả báo thứ tám. 9. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti, chandādivasena agatiṃ gacchantā rajjaṃ kāressanti, dhammena vinicchayaṃ nāma na dassanti lañjavittakā bhavissanti dhanalolā, raṭṭhavāsikesu tesaṃ khantimettānuddayā nāma na bhavissanti, kakkhaḷā pharusā ucchuyante ucchubhaṇḍikā viya manusse pīḷentā nānappakāraṃ baliṃ uppādetvā dhanaṃ gaṇhissanti. Manussā balipīḷitā kiñci dātuṃ asakkontā gāmanigamādayo chaḍḍetvā paccantaṃ gantvā vāsaṃ kappessanti. Majjhimajanapado suñño bhavissati, paccanto ghanavāso seyyathāpi pokkharaṇiyā majjhe udakaṃ āvilaṃ pariyante vippasannaṃ. Ayaṃ navamassa vipāko. 9. Theo dòng thời gian, các vị vua sẽ trở nên phi pháp. Họ sẽ cai trị vương quốc bằng cách đi vào thiên kiến do tham muốn, sân hận, si mê, và sợ hãi. Họ sẽ không đưa ra phán quyết theo đúng Pháp, sẽ là những người nhận hối lộ, tham lam của cải. Đối với dân chúng trong nước, họ sẽ không có nhẫn nại, từ ái, và lòng thương xót; họ sẽ thô bạo, tàn nhẫn, áp bức người dân như những bó mía trong máy ép, và sẽ thu lấy của cải bằng cách đặt ra nhiều loại thuế má. Người dân bị thuế má áp bức, không thể nộp được gì, sẽ từ bỏ làng mạc, thị trấn, đi đến vùng biên địa và sinh sống ở đó. Vùng trung tâm sẽ trở nên trống rỗng, vùng biên địa sẽ đông dân cư, giống như trong một cái ao, nước ở giữa thì đục, còn ở ven bờ thì trong. Đây là quả báo thứ chín. 10. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti, tesu adhammikesu rājayuttāpi brāhmaṇagahapatikāpi negamajānapadāpīti samaṇabrāhmaṇe [Pg.67] upādāya sabbe manussā adhammikā bhavissanti. Tato tesaṃ ārakkhadevatā, balipaṭiggāhikadevatā, rukkhadevatā, ākāsaṭṭhadevatāti evaṃ devatāpi adhammikā bhavissanti. Adhammikarājūnaṃ rajje vātā visamā kharā vāyissanti, te ākāsaṭṭhakavimānāni kampessanti. Tesu kampitesu devatā kupitā devaṃ vassituṃ na dassanti. Vassamānopi sakalaraṭṭhe ekappahāreneva na vassissati, vassamānopi sabbattha kasikammassa vā vappakammassa vā upakāro hutvā na vassissati. Yathā ca raṭṭhe, evaṃ janapadepi gāmepi ekataḷākasarepi ekappahārena na vassissati, taḷākassa uparibhāge vassanto heṭṭhābhāge na vassissati, heṭṭhā vassanto upari na vassissati. Ekasmiṃ bhāge sassaṃ ativassena nassissati, ekasmiṃ avassanena milāyissati, ekasmiṃ sammā vassamāno sampādessati. Evaṃ ekassa rañño rajje vuttasassā vipāko. Tippakārā bhavissanti ekakumbhiyā odano viya. Ayaṃ dasamassa vipāko. 10. Theo dòng thời gian, các vị vua sẽ trở nên phi pháp. Khi các vị vua phi pháp, các quan chức hoàng gia, các vị Bà-la-môn và gia chủ, dân thành thị và dân nông thôn, cho đến cả các vị Sa-môn và Bà-la-môn, tất cả mọi người sẽ trở nên phi pháp. Do đó, các vị chư thiên hộ trì, chư thiên nhận vật cúng tế, thọ thần, chư thiên ở hư không, các vị chư thiên như vậy cũng sẽ trở nên phi pháp. Trong vương quốc của các vị vua phi pháp, gió sẽ thổi bất thường và dữ dội, làm rung chuyển các lâu đài của chư thiên ở hư không. Khi các lâu đài ấy bị rung chuyển, chư thiên nổi giận sẽ không cho mưa rơi xuống. Dù có mưa, mưa cũng sẽ không rơi đồng loạt trên toàn quốc, cũng sẽ không rơi khắp nơi để hỗ trợ cho việc cày cấy hay gieo trồng. Giống như trong quốc độ, mưa cũng sẽ không rơi đồng loạt trong một xứ, một làng, hay trên một hồ nước. Mưa rơi ở phần trên của hồ thì sẽ không rơi ở phần dưới, mưa rơi ở phần dưới thì sẽ không rơi ở phần trên. Ở một vùng, mùa màng sẽ bị hủy hoại do mưa quá nhiều; ở một vùng khác, sẽ bị khô héo do không có mưa; ở một vùng khác, sẽ thành tựu do mưa vừa phải. Như vậy, trong vương quốc của một vị vua, kết quả của mùa màng được gieo trồng sẽ có ba loại, giống như cơm trong một nồi. Đây là quả báo thứ mười. 11. Gacchante gacchanteyeva kāle sāsane parihāyante paccayalolā alajjikā bahū bhikkhū bhavissanti. Te bhagavatā paccayaloluppaṃ nimmathetvā kathitadhammadesanaṃ cīvarādicatupaccayahetu paresaṃ desessanti. Paccayehi mucchitvā nittharaṇapakkhe ṭhitā nibbānābhimukhaṃ katvā desetuṃ na sakkhissanti. Kevalaṃ ‘‘padabyañjanasampattiñceva madhurasaddañca sutvā mahagghāni cīvarādīni dassanti’’iccevaṃ desessanti. Apare antaravīthicatukkarājadvārādīsu nisīditvā kahāpaṇaaḍḍhakahāpaṇapādamāsakarūpādīnipi nissāya desessanti. Iti bhagavatā nibbānagghanakaṃ katvā desitaṃ dhammaṃ catupaccayatthāya ceva kahāpaṇādiatthāya ca vikkiṇitvā desentā satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇantā viya bhavissanti. Ayaṃ ekādasamassa vipāko. 11. Theo dòng thời gian, khi giáo pháp suy tàn, sẽ có nhiều vị Tỳ-khưu tham lam vật dụng, không biết hổ thẹn. Họ sẽ thuyết giảng cho người khác bài pháp mà Đức Thế Tôn đã thuyết để chế ngự sự tham đắm vật dụng, nhưng lại vì mục đích bốn món vật dụng như y phục. Họ sẽ không thể thuyết giảng hướng đến Niết-bàn, đứng trên lập trường giải thoát, thoát khỏi sự tham đắm vật dụng. Họ sẽ chỉ thuyết giảng với ý nghĩ rằng: 'Khi nghe những câu chữ hoàn hảo và âm thanh ngọt ngào, người ta sẽ cúng dường những vật dụng quý giá như y phục.' Những người khác, ngồi ở trong các con hẻm, ngã tư, cổng thành, sẽ thuyết pháp vì những đồng tiền kahāpaṇa, nửa kahāpaṇa, một phần tư, một māsaka. Như vậy, họ thuyết giảng bằng cách bán đi giáo pháp được Đức Thế Tôn thuyết giảng, lấy Niết-bàn làm giá trị, vì lợi ích của bốn món vật dụng và vì lợi ích của tiền bạc; họ sẽ giống như những người bán lõi gỗ chiên-đàn trị giá một trăm ngàn để đổi lấy sữa chua bị hỏng. Đây là quả báo thứ mười một. 12. Adhammikarājakāle loke viparivattanteyeva rājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ yasaṃ na dassanti, akulīnānaññeva dassanti. Te issarā bhavissanti, itarā daliddā. Rājasammukhepi rājadvārepi amaccasammukhepi vinicchayaṭṭhānepi tucchalābusadisānaṃ akulīnānaṃyeva kathā osīditvā ṭhitā viya niccalā suppatiṭṭhitā bhavissati. Saṅghasannipātepi saṅghakammagaṇakammaṭṭhānesu [Pg.68] ceva pattacīvarapariveṇādivinicchayaṭṭhānesu ca dussīlānaṃ pāpapuggalānaṃyeva kathā niyyānikā bhavissati, na lajjibhikkhūnanti evaṃ sabbatthāpi tucchalābūnaṃ sīdanakālo viya bhavissati. Ayaṃ dvādasamassa vipāko. 12. Vào thời các vua bất chính, khi thế gian đang biến động, các vua sẽ không ban cho danh vọng cho các thiện nam tử thuộc dòng dõi cao quý, mà chỉ ban cho những người thuộc dòng dõi thấp hèn. Họ sẽ trở nên quyền thế, còn những người kia thì nghèo khổ. Ngay cả trước mặt vua, tại cổng hoàng cung, trước mặt các quan đại thần, và tại các nơi xử án, lời nói của những kẻ thấp hèn, giống như những quả bầu rỗng, sẽ được xem là vững chắc, bất động, và được thiết lập vững vàng như thể đã chìm xuống. Ngay cả trong các cuộc hội họp của Tăng chúng, tại những nơi thực hiện Tăng sự và các công việc của nhóm, và tại những nơi phân xử về y bát, tịnh xá v.v..., lời nói của những kẻ ác đức, phá giới sẽ có tính quyết định, chứ không phải của các vị tỳ khưu có liêm sỉ. Như vậy, khắp mọi nơi sẽ giống như thời kỳ mà những quả bầu rỗng lại chìm. Đây là kết quả của (giấc mộng) thứ mười hai. 13. Tādiseyeva kāle adhammikarājāno akulīnānaṃ yasaṃ dassanti. Te issarā bhavissanti, kulīnā duggatā. Tesu na keci gāravaṃ karissanti, itaresuyeva karissanti. Rājasammukhe vā amaccasammukhe vā vinicchayaṭṭhāne vā vinicchayakusalānaṃ ghanasilāsadisānaṃ kulaputtānaṃ kathā na ogāhitvā patiṭṭhahissati. Tesu kathentesu ‘‘kiṃ ime kathentī’’ti itare parihāsameva karissanti. Bhikkhusannipātepi vuttappakāresu ṭhānesu neva pesale bhikkhū garukātabbe maññissanti, nāpi nesaṃ kathā pariyogāhitvā patiṭṭhahissati, silānaṃ plavanakālo viya bhavissati. Ayaṃ terasamassa vipāko. 13. Vào thời kỳ như thế, các vua bất chính sẽ ban danh vọng cho những người thuộc dòng dõi thấp hèn. Họ sẽ trở nên quyền thế, còn những người thuộc dòng dõi cao quý thì khốn cùng. Sẽ không có ai tôn trọng những người (dòng dõi cao quý), mà chỉ tôn trọng những người kia (dòng dõi thấp hèn). Dù là trước mặt vua, trước mặt các quan đại thần, hay tại nơi xử án, lời nói của các thiện nam tử thuộc dòng dõi cao quý, những người tài giỏi trong việc xét xử và vững chắc như những tảng đá đặc, sẽ không được lắng nghe và công nhận. Khi họ nói, những người khác sẽ chỉ chế nhạo rằng: ‘Những người này đang nói gì vậy?’ Ngay cả trong các cuộc hội họp của chư Tăng, tại những nơi đã được đề cập, họ cũng sẽ không xem các vị tỳ khưu đức hạnh là đáng kính trọng, lời nói của các vị ấy cũng sẽ không được tiếp thu và công nhận. Sẽ giống như thời kỳ mà những tảng đá lại nổi. Đây là kết quả của (giấc mộng) thứ mười ba. 14. Loke parihāyanteyeva manussā tibbarāgādijātikā kilesānuvattakā hutvā taruṇānaṃ attano bhariyānaṃ vase vattissanti. Gehe dāsakammakārādayopi gomahiṃsādayopi hiraññasuvaṇṇampi sabbaṃ tāsaṃyeva āyattaṃ bhavissati. ‘‘Asukaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ vā paricchadādijātaṃ vā kaha’’nti vutte ‘‘yattha vā tattha vā hotu, kiṃ tuyhiminā byāpārena, tvaṃ mayhaṃ ghare santaṃ vā asantaṃ vā jānitukāmo jāto’’ti vatvā nānappakārehi akkositvā mukhasattīhi koṭṭetvā dāsaceṭake viya vase katvā attano issariyaṃ pavattessanti. Evaṃ madhukapupphappamāṇānaṃ maṇḍūkīnaṃ āsivise kaṇhasappe gilanakālo viya bhavissati. Ayaṃ cuddasamassa vipāko. 14. Khi thế gian suy tàn, con người với bản chất tham ái mãnh liệt, v.v..., đi theo phiền não, sẽ bị các bà vợ trẻ của mình kiểm soát. Trong nhà, tôi tớ, người làm công, v.v..., bò, trâu, v.v..., vàng bạc, tất cả mọi thứ sẽ thuộc quyền kiểm soát của họ. Khi được hỏi: ‘Vàng bạc hay các vật dụng kia ở đâu?’, họ sẽ đáp: ‘Nó ở đâu thì mặc nó, can gì đến ông? Ông muốn biết trong nhà tôi có gì hay không có gì sao?’, rồi mắng nhiếc bằng nhiều cách, dùng lời lẽ sắc bén như dao đâm, và sẽ thực thi quyền hành của mình, bắt chồng phải phục tùng như tôi nam tớ nữ. Như vậy, sẽ giống như thời kỳ mà những con nhái cái, chỉ lớn bằng bông madhuka, lại nuốt những con rắn hổ mang đen kịch độc. Đây là kết quả của (giấc mộng) thứ mười bốn. 15. Dubbalarājakāle pana rājāno hatthisippādīsu akusalā yuddhesu avisāradā bhavissanti. Te attano rājādhipaccaṃ āsaṅkamānā samānajātikānaṃ kulaputtānaṃ issariyaṃ adatvā attano pādamūlikanahāpanakappakādīnaṃ dassanti. Jātigottasampannā kulaputtā rājakule patiṭṭhaṃ alabhamānā jīvikaṃ kappetuṃ asamatthā hutvā issariye ṭhite jātigottahīne akulīne upaṭṭhahantā vicarissanti, suvaṇṇarājahaṃsehi kākassa parivāritakālo viya bhavissati. Ayaṃ pannarasamassa vipāko. 15. Vào thời các vua yếu kém, các vua sẽ không tài giỏi về thuật huấn luyện voi, v.v..., và không có kinh nghiệm chiến trận. Do lo sợ cho vương quyền của mình, họ sẽ không trao quyền bính cho các thiện nam tử thuộc dòng dõi tương xứng, mà sẽ ban cho những kẻ hầu hạ, người hầu tắm, thợ cạo, v.v... của mình. Các thiện nam tử, những người có dòng dõi và gia tộc cao quý, vì không tìm được chỗ đứng trong hoàng tộc, không thể tự mưu sinh, sẽ phải đi lại hầu hạ những kẻ thấp hèn, không có dòng dõi gia tộc nhưng lại có địa vị quyền thế. Sẽ giống như thời kỳ mà một con quạ lại được những con thiên nga hoàng gia vàng óng hầu hạ. Đây là kết quả của (giấc mộng) thứ mười lăm. 16. Adhammikarājakāleyeva [Pg.69] ca akulīnāva rājavallabhā issarā bhavissanti, kulīnā apaññātā duggatā. Te rājānaṃ attano kathaṃ gāhāpetvā vinicchayaṭṭhānādīsu balavanto hutvā dubbalānaṃ paveṇiāgatāni khettavatthādīni ‘‘amhākaṃ santakānī’’ti abhiyuñjitvā te ‘‘na tumhākaṃ, amhāka’’nti āgantvā vinicchayaṭṭhānādīsu vivadante vettalatādīhi paharāpetvā gīvāyaṃ gahetvā apakaḍḍhāpetvā ‘‘attano pamāṇaṃ na jānātha, amhehi saddhiṃ vivadatha, idāni vo paharāpetvā rañño kathetvā hatthapādacchedādīni kāressāmā’’ti santajjessanti. Te tesaṃ bhayena attano santakāni vatthūni ‘‘tumhākaṃyeva tāni, gaṇhathā’’ti niyyātetvā attano gehāni pavisitvā bhītā nipajjissanti. Pāpabhikkhūpi pesale bhikkhū yathāruci viheṭhessanti. Pesalā bhikkhū paṭisaraṇaṃ alabhamānā araññaṃ pavisitvā gahanaṭṭhānesu nilīyissanti. Evaṃ hīnajaccehi ceva pāpabhikkhūhi ca upaddutānaṃ jātimantakulaputtānañceva pesalabhikkhūnañca eḷakānaṃ bhayena tasavakānaṃ palāyanakālo viya bhavissati. Ayaṃ soḷasamassa vipāko. Evaṃ tassa tassa anatthassa pubbanimittabhūte soḷasa mahāsupine passi. Tena vuttaṃ ‘‘kosalarājā viya soḷasa supine’’ti. Ettha ca pubbanimittato attano atthānatthanimittaṃ supinaṃ passanto attano kammānubhāvena passati. Kosalarājā viya lokassa atthānatthanimittaṃ supinaṃ passanto pana sabbasattasādhāraṇakammānubhāvena passatīti veditabbaṃ. 16. Và vào thời các vua bất chính, chỉ những kẻ thấp hèn mới là những người được vua yêu mến và có quyền thế; còn những người dòng dõi cao quý thì vô danh và khốn cùng. Họ sẽ khiến vua chấp nhận lời nói của mình, trở nên có thế lực tại các nơi xử án, v.v..., rồi chiếm đoạt ruộng đất, tài sản, v.v... do tổ tiên để lại của những người yếu thế, nói rằng: ‘Chúng là của chúng tôi.’ Khi những người kia đến và tranh cãi tại các nơi xử án, v.v..., nói rằng: ‘Chúng không phải của các ông, mà là của chúng tôi,’ họ sẽ sai người dùng gậy mây, v.v... đánh đập, nắm cổ lôi đi, và sẽ đe dọa rằng: ‘Các ngươi không biết thân biết phận, lại dám tranh cãi với chúng ta! Bây giờ chúng ta sẽ cho đánh các ngươi rồi tâu với vua để cho chặt tay chân, v.v...’ Do sợ hãi họ, những người kia sẽ giao nộp tài sản của mình, nói rằng: ‘Chúng là của các ông, xin hãy nhận lấy,’ rồi trở về nhà mình, nằm xuống trong sợ hãi. Các tỳ khưu ác đức cũng sẽ quấy nhiễu các tỳ khưu đức hạnh theo ý muốn. Các tỳ khưu đức hạnh, không tìm được nơi nương tựa, sẽ vào rừng và ẩn náu trong những nơi rậm rạp. Như vậy, đối với các thiện nam tử thuộc dòng dõi cao quý và các tỳ khưu đức hạnh bị những kẻ thấp hèn và các tỳ khưu ác đức áp bức, sẽ giống như thời kỳ mà những con chó rừng phải chạy trốn vì sợ những con dê. Đây là kết quả của (giấc mộng) thứ mười sáu. Như vậy, ngài đã thấy mười sáu điềm chiêm bao lớn là những điềm báo trước cho tai họa này hay tai họa khác. Do đó có lời nói rằng: ‘như vua nước Kosala, mười sáu giấc mộng.’ Và ở đây, người thấy một giấc mộng báo điềm lành hay điềm dữ cho chính mình là thấy do năng lực nghiệp của chính mình. Nhưng cần phải hiểu rằng, người thấy một giấc mộng báo điềm lành hay điềm dữ cho thế gian, như vua nước Kosala, là thấy do năng lực nghiệp chung của tất cả chúng sanh. Kuddhā hi devatāti mahānāgavihāre mahātherassa kuddhā devatā viya. Rohaṇe kira mahānāgavihāre mahāthero bhikkhusaṅghaṃ anapaloketvāva ekaṃ nāgarukkhaṃ chindāpesi. Rukkhe adhivatthā devatā therassa kuddhā paṭhamameva naṃ saccasupinena palobhetvā pacchā ‘‘ito te sattadivasamatthake upaṭṭhāko rājā marissatī’’ti supine ārocesi. Thero taṃ kathaṃ āharitvā rājorodhānaṃ ācikkhi. Tā ekappahāreneva mahāviravaṃ viraviṃsu. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchi. Tā ‘‘evaṃ therena vutta’’nti ārocayiṃsu. Rājā divasaṃ gaṇāpetvā sattāhe vītivatte therassa hatthapāde chindāpesi. Ekantaṃ saccameva hotīti phalassa saccabhāvato vuttaṃ, dassanaṃ [Pg.70] pana vipallatthameva. Teneva pahīnavipallāsā pubbanimittabhūtampi supinaṃ na passanti. Dvīhi tīhipi kāraṇehi kadāci supinaṃ passatīti āha ‘‘saṃsaggabhedato’’ti. ‘‘Asekhā na passanti pahīnavipallāsattā’’ti vacanato catunnampi kāraṇānaṃ vipallāsā eva mūlakāraṇanti daṭṭhabbaṃ. “Vị thiên nữ nổi giận” là giống như vị thiên nữ đã nổi giận với vị đại trưởng lão ở tu viện Mahānāga. Tương truyền, ở tu viện Mahānāga tại Rohaṇa, một vị đại trưởng lão đã cho đốn một cây nāga mà không hỏi ý kiến Tăng chúng. Vị thiên nữ trú ngụ trên cây đã nổi giận với vị trưởng lão, trước tiên đã dụ dỗ ngài bằng một giấc mộng có vẻ thật, sau đó báo trong mộng rằng: “Kể từ nay, sau bảy ngày, vị vua hộ độ của ngài sẽ băng hà.” Vị trưởng lão đã đem câu chuyện ấy kể lại cho các cung phi của nhà vua. Họ đồng loạt cất tiếng than khóc lớn. Nhà vua hỏi: “Việc gì thế?” Họ tâu rằng: “Trưởng lão đã nói như vậy.” Nhà vua cho đếm ngày, và khi bảy ngày đã trôi qua, ngài đã cho chặt tay chân của vị trưởng lão. (Giấc mộng) được gọi là “hoàn toàn có thật” là do kết quả của nó có thật, nhưng cái thấy (trong mộng) thì lại là sai lệch. Chính vì thế, những vị đã đoạn trừ các tưởng điên đảo không thấy cả những giấc mộng là điềm báo trước. (Kinh) nói rằng “do sự khác biệt trong giao tiếp” là để chỉ rằng đôi khi người ta thấy mộng do hai hoặc ba nguyên nhân. Theo câu “Các bậc Vô học không thấy mộng vì đã đoạn trừ các tưởng điên đảo”, nên hiểu rằng chính các tưởng điên đảo là nguyên nhân gốc rễ của cả bốn nguyên nhân (gây ra mộng). Tanti supinakāle pavattaṃ bhavaṅgacittaṃ. Rūpanimittādiārammaṇanti kammakammanimittagatinimittato aññaṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ na hoti. Īdisānīti paccakkhato anubhūtapubbaparikappitarūpādiārammaṇāni ceva rāgādisampayuttāni ca. Sabbohārikacittenāti pakaticittena. “Nó” là tâm hữu phần khởi lên trong lúc chiêm bao. “Đối tượng là tướng sắc v.v...” có nghĩa là không có đối tượng là tướng sắc v.v... nào khác ngoài nghiệp, nghiệp tướng và thú tướng. “Những thứ như vậy” là những đối tượng như sắc v.v... đã từng được kinh nghiệm trực tiếp, đã được tưởng tượng ra trước đây, và những thứ tương ưng với tham v.v... “Bằng tâm thông thường” có nghĩa là bằng tâm tự nhiên. Dvīhi antehi muttoti kusalākusalasaṅkhātehi dvīhi antehi mutto. Āvajjanatadārammaṇakkhaṇeti idaṃ yāva tadārammaṇuppatti, tāva pavattacittavāraṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Supineneva diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya meti kathanakāle pana abyākatoyeva āvajjanamattasseva uppajjanato’’ti vadanti. Evaṃ vadantehi pañcadvāre dutiyamoghavāre viya manodvārepi āvajjanaṃ dvattikkhattuṃ uppajjitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā bhavaṅgaṃ otaratīti adhippetanti daṭṭhabbaṃ ekacittakkhaṇikassa āvajjanassa uppattiyaṃ ‘‘diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya me’’ti kappanāya asambhavato. Ettha ca ‘‘supinantepi tadārammaṇavacanato paccuppannavasena atītavasena vā sabhāvadhammā supinante ārammaṇaṃ hontī’’ti vadanti. ‘‘Yadipi supinante vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhite rūpādivatthumhi tadārammaṇaṃ vuttaṃ, tathāpi supinante upaṭṭhitanimittassa parikappavasena gahetabbatāya dubbalabhāvato dubbalavatthukattāti vutta’’nti vadanti. Keci pana ‘‘karajakāyassa nirussāhasantabhāvappattito tannissitahadayavatthu na suppasannaṃ hoti, tato tannissitāpi cittappavatti na suppasannā asuppasannavaṭṭinissitadīpappabhā viya, tasmā dubbalavatthukattāti ettha dubbalahadayavatthukattā’’ti atthaṃ vadanti. Vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ. “Thoát khỏi hai cực đoan” có nghĩa là thoát khỏi hai cực đoan được gọi là thiện và bất thiện. “Trong khoảnh khắc hướng tâm và na-cảnh” được nói đến để chỉ lộ trình tâm diễn ra cho đến khi na-cảnh khởi sinh. Người ta nói rằng: “Tuy nhiên, vào lúc nói ‘dường như tôi đã thấy trong mộng, dường như tôi đã nghe trong mộng’, chỉ có tâm hướng vô ký khởi sinh.” Nên hiểu rằng những người nói như vậy có ý rằng, giống như trong lộ trình vô hiệu thứ hai ở ngũ môn, ở ý môn cũng vậy, tâm hướng khởi sinh hai hoặc ba lần, đứng ở vị trí của tốc hành tâm rồi chìm vào hữu phần, bởi vì không thể có sự tưởng tượng “dường như tôi đã thấy, dường như tôi đã nghe” trong sự khởi sinh của một tâm hướng chỉ có một sát-na tâm. Ở đây, người ta nói rằng: “Vì có nói đến na-cảnh ngay cả trong giấc mộng, nên các pháp tự tánh, hoặc là hiện tại hoặc là quá khứ, trở thành đối tượng trong giấc mộng.” Người ta nói rằng: “Mặc dù na-cảnh được nói đến khi đối tượng sắc v.v... xuất hiện rõ ràng trong giấc mộng, tuy nhiên, vì tướng xuất hiện trong giấc mộng phải được nắm bắt như là một sự tưởng tượng, nên nó yếu ớt; do đó, nó được gọi là ‘có đối tượng yếu ớt’.” Tuy nhiên, một số người giải thích rằng: “Vì thân do nghiệp tạo đã đạt đến trạng thái không nỗ lực và yên tĩnh, nên ý vật nương vào đó không được trong sáng. Do đó, dòng tâm nương vào đó cũng không trong sáng, giống như ánh sáng của ngọn đèn dựa vào một tim đèn không trong sạch. Vì vậy, ở đây ‘có đối tượng yếu ớt’ có nghĩa là ‘có ý vật yếu ớt’.” Nên xem xét và chọn lấy điều hợp lý hơn. Supinantacetanāti manodvārikajavanavasena pavattā supinantacetanā. Supinañhi passanto manodvārikeneva javanena passati, na pañcadvārikena. Paṭibujjhanto ca manodvārikeneva paṭibujjhati, na pañcadvārikena. Niddāyantassa hi mahāvaṭṭiṃ jāletvā dīpe cakkhusamīpaṃ upanīte paṭhamaṃ cakkhudvārikaṃ āvajjanaṃ bhavaṅgaṃ na āvaṭṭeti, manodvārikameva āvaṭṭeti. Atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati. Dutiyavāre cakkhudvārikaāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti[Pg.71], tato cakkhuviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ pavattati. Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati. Tena cittena ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne āloko’’ti jānāti. Tathā niddāyantassa kaṇṇasamīpe tūriyesu paggahitesu, ghānasamīpe sugandhesu vā duggandhesu vā pupphesu upanītesu, mukhe sappimhi vā phāṇite vā pakkhitte, piṭṭhiyaṃ pāṇinā pahāre dinne paṭhamaṃ sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ na āvaṭṭenti, manodvārikameva āvaṭṭeti, atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati. Dutiyavāre sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ āvaṭṭenti, tato sotaghānajivhākāyaviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ vattati. Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati, tena cittena ñatvā ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne saddo, saṅkhasaddo bherisaddo’’ti vā ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne gandho, mūlagandho’’ti vā ‘‘kiṃ idaṃ mayhaṃ mukhaṃ pakkhittaṃ, sappīti vā phāṇita’’nti vā ‘‘kenamhi piṭṭhiyaṃ pahaṭo, atibaddho me pahāro’’ti vā vattā hoti. Evaṃ manodvārikajavaneneva paṭibujjhati, na pañcadvārikena. Supinampi teneva passati, na pañcadvārikena. Sesamettha suviññeyyameva. “Tư trong giấc mộng” là tư trong giấc mộng diễn ra dưới dạng tốc hành tâm ở ý môn. Thật vậy, người thấy mộng thấy bằng tốc hành tâm ở ý môn, không phải bằng (tốc hành tâm) ở ngũ môn. Và người thức dậy cũng thức dậy bằng (tốc hành tâm) ở ý môn, không phải bằng (tốc hành tâm) ở ngũ môn. Thật vậy, khi một người đang ngủ, nếu một ngọn đèn với tim đèn lớn được thắp lên và đưa đến gần mắt, thì lúc đầu tâm hướng nhãn môn không làm lay động hữu phần, mà chính tâm hướng ý môn làm lay động. Sau đó, tốc hành tâm khởi lên rồi chìm vào hữu phần. Lần thứ hai, tâm hướng nhãn môn làm lay động hữu phần, sau đó nhãn thức v.v... cho đến cuối tốc hành tâm diễn ra, tiếp theo đó hữu phần khởi lên. Lần thứ ba, khi hữu phần bị lay động bởi tâm hướng ý môn, tốc hành tâm ý môn khởi lên. Bằng tâm ấy, người đó biết: “Ánh sáng gì ở nơi này vậy?” Tương tự, khi một người đang ngủ, nếu nhạc cụ được tấu lên gần tai, hoặc hoa thơm hay hoa hôi được đưa đến gần mũi, hoặc bơ lỏng hay đường phèn được bỏ vào miệng, hoặc một cú đánh bằng tay được giáng vào lưng, thì lúc đầu các tâm hướng nhĩ môn v.v... không làm lay động hữu phần, mà chính tâm hướng ý môn làm lay động, sau đó tốc hành tâm khởi lên rồi chìm vào hữu phần. Lần thứ hai, các tâm hướng nhĩ môn v.v... làm lay động hữu phần, sau đó nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức v.v... cho đến cuối tốc hành tâm diễn ra, tiếp theo đó hữu phần khởi lên. Lần thứ ba, khi hữu phần bị lay động bởi tâm hướng ý môn, tốc hành tâm ý môn khởi lên, và bằng tâm ấy, người đó biết và có thể nói: “Tiếng gì ở nơi này vậy, tiếng ốc tù và hay tiếng trống trận?”, hoặc “Mùi gì ở nơi này vậy, mùi rễ cây?”, hoặc “Cái gì được bỏ vào miệng ta đây, bơ lỏng hay đường phèn?”, hoặc “Ai đã đánh vào lưng ta, cú đánh của ta thật mạnh?”. Như vậy, người ta thức dậy bằng tốc hành tâm ý môn, không phải bằng (tốc hành tâm) ở ngũ môn. Người ta cũng thấy mộng bằng chính tâm ấy, không phải bằng (tốc hành tâm) ở ngũ môn. Phần còn lại ở đây nên được hiểu một cách dễ dàng. Mahāsupinasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về Kinh Đại Mộng đã kết thúc. 7. Vassasuttavaṇṇanā 7. Phần giải về Kinh Mưa. 197. Sattame utusamuṭṭhānanti vassike cattāro māse uppannaṃ. Akālepīti cittavesākhamāsesupi. Vassavalāhakadevaputtānañhi attano ratiyā kīḷitukāmatācitte uppanne akālepi devo vassati. Tatridaṃ vatthu – eko kira vassavalāhakadevaputto vākarakuṭakavāsikhīṇāsavattherassa santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi. Thero ‘‘kosi tva’’nti pucchi. Ahaṃ, bhante, vassavalāhakadevaputtoti. Tumhākaṃ kira cittena devo vassatīti. Āma, bhanteti. Passitukāmā mayanti. Temissatha, bhanteti. Meghasīsaṃ vā gajjitaṃ vā na paññāyati, kathaṃ temissāmāti. Bhante, amhākaṃ cittena devo vassati, tumhe paṇṇasālaṃ pavisathāti. ‘‘Sādhu, devaputtā’’ti pāde dhovitvā paṇṇasālaṃ [Pg.72] pāvisi. Devaputto tasmiṃ pavisanteyeva ekaṃ gītaṃ gāyitvā hatthaṃ ukkhipi, samantā tiyojanaṭṭhānaṃ ekameghaṃ ahosi. Thero addhatinto paṇṇasālaṃ paviṭṭhoti. 197. Trong câu thứ bảy, (mưa) do thời tiết sanh khởi có nghĩa là (mưa) đã sanh khởi trong bốn tháng của mùa mưa. (Mưa) trái mùa có nghĩa là (mưa) ngay cả trong các tháng Chitta và Vesākha. Quả vậy, khi tâm muốn vui đùa theo sở thích của mình sanh khởi nơi các vị thiên tử mây mưa, trời cũng mưa trái mùa. Về việc ấy, có câu chuyện này: Tương truyền, có một vị thiên tử mây mưa đã đi đến gần vị Trưởng lão lậu tận trú ở Vākarakuṭaka, sau khi đảnh lễ đã đứng lại. Vị Trưởng lão hỏi: “Ngươi là ai?” (Vị ấy đáp): “Bạch ngài, con là thiên tử mây mưa.” (Trưởng lão hỏi): “Nghe nói rằng trời mưa là do tâm của các ngươi phải không?” (Vị ấy đáp): “Vâng, bạch ngài.” (Trưởng lão nói): “Ta muốn xem.” (Vị ấy nói): “Bạch ngài, ngài sẽ bị ướt.” (Trưởng lão nói): “Đầu mây hay tiếng sấm cũng không thấy, làm sao ta bị ướt được?” (Vị ấy nói): “Bạch ngài, trời mưa là do tâm của chúng con, xin ngài hãy đi vào cốc lá.” (Vị Trưởng lão) nói: “Lành thay, thiên tử,” rồi rửa chân và đi vào cốc lá. Ngay khi vị ấy đang đi vào, vị thiên tử hát một bài ca và giơ tay lên, khu vực ba do-tuần xung quanh đã trở thành một đám mây duy nhất. Vị Trưởng lão đã đi vào cốc lá trong tình trạng ướt một nửa. Vassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Mưa (Vassasutta) đã hoàn tất. 8-9. Vācāsuttādivaṇṇanā 8-9. Phần giải thích kinh Lời Nói (Vācāsutta) v.v... 198-9. Aṭṭhame aṅgehīti kāraṇehi. Aṅgīyanti hetubhāvena ñāyantīti aṅgāni, kāraṇāni. Kāraṇatthe ca aṅga-saddo. Pañcahīti hetumhi nissakkavacanaṃ. Samannāgatāti samanuāgatā pavattā yuttā ca. Vācāti samullapana-vācā. Yā ‘‘vācā girā byappatho’’ti (dha. sa. 636) ca, ‘‘nelā kaṇṇasukhā’’ti (dī. ni. 1.9) ca āgacchati. Yā pana ‘‘vācāya ce kataṃ kamma’’nti (dha. sa. aṭṭha. 1 kāyakammadvāra) evaṃ viññatti ca, ‘‘yā catūhi vacīduccaritehi ārati…pe… ayaṃ vuccati sammāvācā’’ti (dha. sa. 299) evaṃ virati ca, ‘‘pharusavācā, bhikkhave, āsevitā bhāvitā bahulīkatā nirayasaṃvattanikā hotī’’ti (a. ni. 8.40) evaṃ cetanā ca vācāti āgatā, na sā idha adhippetā. Kasmā? Abhāsitabbato. ‘‘Subhāsitā hoti, no dubbhāsitā’’ti hi vuttaṃ. Subhāsitāti suṭṭhu bhāsitā. Tenassā atthāvahataṃ dīpeti. Anavajjāti rāgādiavajjarahitā. Imināssa kāraṇasuddhiṃ agatigamanādippavattadosābhāvañca dīpeti. Rāgadosādivimuttañhi yaṃ bhāsato anurodhavivajjanato agatigamanaṃ durasamussitamevāti. Ananuvajjāti anuvādavimuttā. Imināssā sabbākārasampattiṃ dīpeti. Sati hi sabbākārasampattiyaṃ ananuvajjatāti. Viññūnanti paṇḍitānaṃ. Tena nindāpasaṃsāsu bālā appamāṇāti dīpeti. 198-9. Trong câu thứ tám, ‘bởi các chi phần’ có nghĩa là bởi các nguyên nhân. Chúng được gọi là ‘chi phần’ (aṅgāni) vì chúng được biết đến với tính cách là nhân; (chúng là) các nguyên nhân (kāraṇāni). Và từ ‘aṅga’ (chi phần) có nghĩa là nguyên nhân. ‘Bởi năm’ là cách nói xuất xứ cách (nissakkavacanaṃ) theo nghĩa nguyên nhân. ‘Thành tựu’ có nghĩa là đi kèm theo, diễn tiến, và tương ứng. ‘Lời nói’ là lời nói chuyện trò. Lời nói ấy được đề cập là “lời nói, lời phát biểu, cách diễn đạt” (Dhs. 636) và “không lỗi, dễ nghe” (DN. 1.9). Tuy nhiên, lời nói được đề cập đến như là sự biểu lộ (viññatti) trong câu “nghiệp được tạo ra bởi lời nói” (DhsA. 1, kāyakammadvāra); hoặc như là sự chế ngự (virati) trong câu “sự từ bỏ bốn loại lời nói ác hạnh… này được gọi là chánh ngữ” (Dhs. 299); hoặc như là tác ý (cetanā) trong câu “này các Tỳ khưu, lời nói thô ác, khi được thực hành, được tu tập, được làm cho sung mãn, sẽ dẫn đến địa ngục” (AN. 8.40) — thì lời nói ấy không được ám chỉ ở đây. Tại sao? Vì nó không phải là điều được nói ra. Quả vậy, đã được nói rằng: “Là lời nói thiện, không phải lời nói ác.” ‘Lời nói thiện’ là lời được nói một cách tốt đẹp. Qua đó, nó cho thấy sự mang lại lợi ích. ‘Không có lỗi’ là không có lỗi lầm về tham ái v.v... Qua điều này, nó cho thấy sự trong sạch của nguyên nhân và sự không có các lỗi lầm phát sanh từ việc đi vào đường tà v.v... Quả vậy, khi một người nói lời giải thoát khỏi tham, sân, v.v., tránh sự thiên vị, thì việc đi vào đường tà được hoàn toàn loại bỏ. ‘Không bị chỉ trích’ là không bị khiển trách. Qua điều này, nó cho thấy sự hoàn hảo về mọi phương diện. Quả vậy, khi có sự hoàn hảo về mọi phương diện thì không bị chỉ trích. ‘Bởi người trí’ có nghĩa là bởi các bậc hiền trí. Qua đó, nó cho thấy rằng trong việc chê bai và tán thán, kẻ ngu không phải là thước đo. Imehi khotiādīni tāni aṅgāni paccakkhato dassento taṃ vācaṃ nigameti. Yañca aññe paṭiññādīhi avayavehi, nāmādīhi padehi, liṅgavacanavibhattikālakārakasampattīhi ca samannāgataṃ musāvādādivācampi subhāsitanti maññanti, taṃ paṭisedheti. Avayavādisamannāgatāpi hi tathārūpī [Pg.73] vācā dubbhāsitāva hoti attano ca paresañca anatthāvahattā. Imehi pana pañcahaṅgehi samannāgatā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannāpi hoti, tathāpi subhāsitāva lokiyalokuttarahitasukhāvahattā. Tathā hi maggapasse sassaṃ rakkhantiyā sīhaḷaceṭikāya sīhaḷakeneva jātijarāmaraṇayuttaṃ gītikaṃ gāyantiyā saddaṃ sutvā maggaṃ gacchantā saṭṭhimattā vipassakabhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Bằng câu ‘Quả vậy, bởi những điều này...’, ngài kết luận về lời nói ấy bằng cách chỉ ra các chi phần đó một cách trực tiếp. Và ngài bác bỏ điều mà những người khác cho là lời nói thiện, ngay cả lời nói dối v.v..., vốn được trang bị các thành phần như mệnh đề v.v..., các từ như danh từ v.v..., và sự hoàn hảo về giống, số, cách, thời, và cú pháp. Quả vậy, dù được trang bị các thành phần v.v..., lời nói như vậy thực sự là lời nói ác vì nó mang lại điều bất lợi cho mình và cho người khác. Nhưng nếu lời nói được thành tựu năm chi phần này, dù cho nó thuộc về ngôn ngữ của người man di hay thuộc về bài hát của một cô tớ gái mang nồi, nó vẫn là lời nói thiện vì nó mang lại lợi ích và hạnh phúc thế gian và siêu thế. Ví như, sau khi nghe âm thanh của một cô tớ gái người Tích Lan đang giữ lúa bên vệ đường hát một bài ca bằng tiếng Tích Lan về sanh, lão, và tử, khoảng sáu mươi vị Tỳ khưu tu thiền quán đang đi trên đường đã chứng đắc A-la-hán quả. Tathā tisso nāma āraddhavipassako bhikkhu padumassarasamīpena gacchanto padumassare padumāni bhañjitvā – Tương tự, một vị Tỳ khưu tên là Tissa, một người đã nỗ lực tu thiền quán, trong khi đi gần một hồ sen, (đã nghe một cô tớ gái) đang bẻ hoa sen trong hồ sen – ‘‘Pātova phullitakokanadaṃ,Sūriyālokena bhijjiyate; Evaṃ manussattaṃ gatā sattā,Jarābhivegena maddīyantī’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.213; su. ni. aṭṭha. 2.452 subhāsitasuttavaṇṇanā) – ‘Hoa súng đỏ nở vào buổi sáng, bị ánh sáng mặt trời làm cho tàn úa; cũng vậy, chúng sanh đã được thân người, bị sức mạnh của tuổi già giày vò.’ (SA. 1.1.213; SnA. 2.452, Subhāsitasuttavaṇṇanā) – Imaṃ gītiṃ gāyantiyā ceṭikāya sutvā arahattaṃ patto. Sau khi nghe bài ca này do cô tớ gái hát, vị ấy đã chứng đắc A-la-hán quả. Buddhantarepi aññataro puriso sattahi puttehi saddhiṃ aṭavito āgamma aññatarāya itthiyā musalena taṇḍule koṭṭentiyā – Cũng vậy, trong một thời kỳ không có Đức Phật, một người đàn ông nọ, cùng với bảy người con trai từ trong rừng trở về, (đã nghe) một người phụ nữ nọ đang dùng chày giã gạo – ‘‘Jarāya parimadditaṃ etaṃ, milātacammanissitaṃ; Maraṇena bhijjati etaṃ, maccussa ghāsamāmisaṃ. ‘Thân này bị tuổi già giày vò, được bao bọc bởi lớp da nhăn nheo; thân này bị cái chết phá vỡ, là thức ăn, là miếng mồi của thần chết. ‘‘Kimīnaṃ ālayaṃ etaṃ, nānākuṇapena pūritaṃ; Asucibhājanaṃ etaṃ, tadalikkhandhasamaṃ ida’’nti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.213; su. ni. aṭṭha. 2.452 subhāsitasuttavaṇṇanā) – ‘Thân này là nơi ở của giòi bọ, chứa đầy các loại tử thi; thân này là đồ chứa vật bất tịnh, nó giống như một đống ô uế.’ (SA. 1.1.213; SnA. 2.452, Subhāsitasuttavaṇṇanā) – Imaṃ gītaṃ sutvā paccavekkhanto saha puttehi paccekabodhiṃ patto. Evaṃ imehi pañcahi aṅgehi samannāgatā vācā sacepi milakkhubhāsāya pariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannā vācā hoti, tathāpi subhāsitāti veditabbā. Subhāsitā eva anavajjā ananuvajjā ca viññūnaṃ atthatthikānaṃ kulaputtānaṃ atthappaṭisaraṇānaṃ, no byañjanappaṭisaraṇānanti. Navamaṃ uttānameva. Sau khi nghe bài ca này, trong khi quán xét, ông cùng với các con trai đã chứng đắc giác ngộ của bậc Độc Giác Phật. Như vậy, lời nói thành tựu năm chi phần này, dù cho nó thuộc về ngôn ngữ của người man di hay thuộc về bài hát của một cô tớ gái mang nồi, cũng nên được biết là lời nói thiện. Chỉ có lời nói thiện mới không có lỗi và không bị chỉ trích đối với người trí, đối với các thiện gia nam tử tìm cầu ý nghĩa, những người nương tựa vào ý nghĩa, chứ không phải những người nương tựa vào văn tự. Câu thứ chín thì rõ ràng. Vācāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Lời Nói (Vācāsutta) v.v... đã hoàn tất. 10. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā 10. Phần giải thích kinh Xuất Ly (Nissāraṇīyasutta) 200. Dasame [Pg.74] nissarantīti nissaraṇīyāti vattabbe dīghaṃ katvā niddeso. Kattari hesa anīya-saddo yathā ‘‘niyyāniyā’’ti. Tenāha ‘‘nissaṭā’’ti. Kuto pana nissaṭā? Yathāsakaṃ paṭipakkhato. Nijjīvaṭṭhena dhātuyoti āha ‘‘attasuññasabhāvā’’ti. Atthato pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuviseso. Tādisassa bhikkhuno kilesavasena kāmesu manasikāro natthīti āha ‘‘vīmaṃsanattha’’nti, ‘‘nekkhammaniyataṃ idāni me cittaṃ, kiṃ nu kho kāmavitakkopi uppajjissatī’’ti vīmaṃsantassāti attho. Pakkhandanaṃ nāma anuppaveso. So pana tattha natthīti āha ‘‘nappavisatī’’ti. Pasīdanaṃ nāma abhiruci. Santiṭṭhanaṃ patiṭṭhānaṃ. Vimuccanaṃ adhimuccananti. Taṃ sabbaṃ paṭikkhipanto vadati ‘‘pasādaṃ nāpajjatī’’tiādi. Evaṃbhūtaṃ panassa cittaṃ tassa kathaṃ tiṭṭhatīti āha ‘‘yathā’’tiādi. 200. Trong câu thứ mười, đáng lẽ phải nói là nissaraṇīyā (có khả năng xuất ly) thì lại được giải thích bằng cách kéo dài âm thành nissarantīti (xuất ly). Ở đây, tiếp vị ngữ anīya có nghĩa là chủ động cách, giống như trong câu ‘niyyāniyā’ (có khả năng đưa ra). Do đó, ngài nói là ‘nissaṭā’ (đã thoát ra). Nhưng thoát ra khỏi cái gì? Khỏi các pháp đối nghịch tương ứng. Do có ý nghĩa là vô ngã, nên gọi là giới (dhātu), ngài nói là ‘attasuññasabhāvā’ (có bản chất không tự ngã). Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, đó là một loại đặc biệt của pháp giới và ý thức giới. Đối với vị tỳ khưu như vậy, không có sự tác ý đến các dục theo khuynh hướng của phiền não, nên ngài nói là ‘vīmaṃsanattha’ (với mục đích thẩm sát), có nghĩa là đối với người đang thẩm sát rằng: ‘Bây giờ tâm của ta đã quyết hướng về sự xuất ly, liệu có còn tư duy về dục nào khởi lên không?’. Pakkhandanaṃ có nghĩa là sự thâm nhập. Nhưng điều đó không có ở đây, nên ngài nói là ‘nappavisatī’ (không đi vào). Pasīdanaṃ có nghĩa là sự ưa thích. Santiṭṭhanaṃ là sự an trú. Vimuccanaṃ là sự quyết đoán. Bác bỏ tất cả những điều đó, ngài nói là ‘pasādaṃ nāpajjatī’ (không phát sinh sự trong sạch), v.v. Tâm của vị ấy đã trở nên như vậy, làm thế nào nó an trú được? Ngài nói là ‘yathā’ (giống như), v.v. Tanti paṭhamajjhānaṃ. Assāti bhikkhuno. Cittaṃ pakkhandatīti parikammacittena saddhiṃ jhānacittaṃ ekattavasena ekajjhaṃ katvā vadati. Gocare gatattāti attano ārammaṇe eva pavattattā. Ahānabhāgiyattāti ṭhitibhāgiyattā. Suṭṭhu vimuttanti vikkhambhanavimuttiyā sammadeva vimuttaṃ. Cittassa ca kāyassa ca vihananato vighāto. Dukkhaṃ paridahanato pariḷāho. Kāmavedanaṃ na vediyati anuppajjanato. Nissaranti tatoti nissaraṇaṃ. Ke nissaranti? Kāmā. Evañca kāmānanti kattusāmivacanaṃ suṭṭhu yujjati. Yadaggena kāmā tato nissaṭāti vuccanti, tadaggena jhānampi kāmato nissaṭanti vattabbataṃ labhatīti vuttaṃ ‘‘kāmehi nissaṭattā’’ti. Evaṃ vikkhambhanavasena kāmanissaraṇaṃ vatvā idāni samucchedavasena accantato nissaraṇaṃ dassetuṃ ‘‘yo panā’’tiādi vuttaṃ. Sesapadesūti sesakoṭṭhāsesu. Tanti (ấy) là sơ thiền. Assā (của vị ấy) là của vị tỳ khưu. Cittaṃ pakkhandati (tâm đi vào) là nói về việc hợp nhất tâm chuẩn bị cùng với tâm thiền thành một thể duy nhất. Gocare gatattā (do đã đi vào cảnh giới) là do đã diễn tiến trong đối tượng của chính nó. Ahānabhāgiyattā (do không thuộc phần suy thoái) là do thuộc phần an trú. Suṭṭhu vimuttaṃ (được giải thoát tốt đẹp) là được giải thoát một cách chân chánh bằng sự giải thoát do đè nén. Vighāto (sự phiền não) là do sự não hại của tâm và thân. Pariḷāho (sự thiêu đốt) là do sự thiêu đốt của khổ. Kāmavedanaṃ na vediyati (không cảm thọ dục thọ) là do nó không khởi lên. Nissaranti tato (chúng thoát ra khỏi đó) nên gọi là nissaraṇaṃ (sự thoát ly). Ai thoát ra? Các dục. Và như vậy, từ kāmānaṃ rất phù hợp với nghĩa sở hữu chủ cách (kattusāmivacanaṃ). Bằng đỉnh điểm nào mà các dục được gọi là đã thoát ra khỏi đó, thì bằng đỉnh điểm ấy, thiền cũng đạt được trạng thái được gọi là đã thoát ra khỏi các dục, nên được nói là ‘kāmehi nissaṭattā’ (do đã thoát khỏi các dục). Sau khi nói về sự thoát khỏi các dục bằng cách đè nén như vậy, bây giờ để chỉ ra sự thoát ly hoàn toàn bằng cách đoạn trừ, ngài đã nói ‘yo panā’ (còn người nào), v.v. Sesapadesu (trong các câu còn lại) là trong các phần còn lại. Ayaṃ pana visesoti visesaṃ vadantena taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvātiādiko avisesoti katvā dutiyatatiyavāresu sabbaso anāmaṭṭho, catutthavāre pana ayampi visesoti dassetuṃ ‘‘accantanissaraṇañcettha arahattaphalaṃ yojetabba’’nti vuttaṃ. Yasmā arūpajjhānaṃ [Pg.75] pādakaṃ katvā aggamaggaṃ adhigantvā arahatte ṭhitassa cittaṃ sabbaso rūpehi nissaṭaṃ nāma hoti. Tassa hi phalasamāpattito vuṭṭhāya vīmaṃsanatthaṃ rūpābhimukhaṃ cittaṃ pesentassa. Idamakkhātanti samathayānikānaṃ vasena heṭṭhā cattāro vārā gahitā. Idaṃ pana sukkhavipassakassa vasenāti āha ‘‘suddhasaṅkhāre’’tiādi. ‘‘Puna sakkāyo natthī’’ti uppannanti ‘‘idāni me sakkāyappabandho natthī’’ti vīmaṃsantassa uppannaṃ. ‘Ayaṃ pana viseso’ (đây là sự khác biệt), người nói về sự khác biệt, do xem rằng ‘lấy thiền ấy làm nền tảng’ v.v. không phải là sự khác biệt, nên đã hoàn toàn không đề cập đến trong trường hợp thứ hai và thứ ba. Nhưng trong trường hợp thứ tư, để chỉ ra rằng đây cũng là một sự khác biệt, ngài đã nói: ‘accantanissaraṇañcettha arahattaphalaṃ yojetabba’ (và ở đây, sự thoát ly hoàn toàn nên được liên kết với A-la-hán quả). Bởi vì đối với người đã lấy thiền vô sắc làm nền tảng, chứng đắc thánh đạo cao nhất, và an trú trong A-la-hán quả, tâm của vị ấy được gọi là đã hoàn toàn thoát khỏi các sắc. Quả vậy, đối với vị ấy, sau khi xuất khỏi quả định, khi hướng tâm đến sắc với mục đích thẩm sát... ‘Idamakkhātaṃ’ (điều này đã được giải thích), bốn trường hợp dưới đây được trình bày theo phương thức của người tu tập theo xa-ma-tha (samathayānika). Còn điều này là theo phương thức của người tu thuần quán (sukkhavipassaka), nên ngài nói là ‘suddhasaṅkhāre’ (các hành thuần túy), v.v. ‘Puna sakkāyo natthī’ti uppannaṃ (thân kiến không còn nữa đã khởi lên) có nghĩa là đã khởi lên cho người đang thẩm sát rằng: ‘Bây giờ, sự tiếp nối của thân kiến không còn đối với ta nữa’. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Xuất Ly đã chấm dứt. Brāhmaṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích phẩm Bà La Môn đã chấm dứt. Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ. Phần năm mươi thứ tư đã chấm dứt. 5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ 5. Phần năm mươi thứ năm (21) 1. Kimilavaggo (21) 1. Phẩm Kimila 1-4. Kimilasuttādivaṇṇanā 1-4. Giải thích kinh Kimila, v.v. 201-4. Pañcamassa [Pg.76] paṭhamadutiyāni uttānatthāneva. Tatiye adhivāsanaṃ khamanaṃ, paresaṃ dukkaṭaṃ duruttañca paṭivirodhākaraṇena attano upari āropetvā vāsanaṃ adhivāsanaṃ, tadeva khantīti adhivāsanakkhanti. Subhe ratoti sūrato, suṭṭhu vā pāpato orato virato sorato, tassa bhāvo soraccaṃ. Tenāha ‘‘soraccenāti sucisīlatāyā’’ti. Sā hi sobhanakammaratatā, suṭṭhu vā pāpato oratabhāvo viratatā. Catutthe natthi vattabbaṃ. 201-4. Kinh thứ nhất và thứ hai của phẩm thứ năm có ý nghĩa rõ ràng. Trong kinh thứ ba, adhivāsanaṃ là sự kham nhẫn. Adhivāsanaṃ là sự chịu đựng, bằng cách không chống đối mà gánh lấy về phần mình những hành vi sai trái và lời nói ác độc của người khác, chính điều đó là sự nhẫn nại, nên gọi là adhivāsanakkhanti (sự kham nhẫn). Subhe rato (người ưa thích điều thiện) là sūrato (người hiền thiện). Hoặc, suṭṭhu orato virato pāpato (người khéo léo chế ngự, từ bỏ điều ác) là sorato (người nhu hòa). Trạng thái của người ấy là soraccaṃ (sự nhu hòa). Do đó, ngài nói: ‘soraccenā’ti sucisīlatāyā’ (bằng sự nhu hòa, nghĩa là bằng giới hạnh trong sạch). Vì đó chính là sự ưa thích hành động tốt đẹp, hoặc là trạng thái khéo léo chế ngự, từ bỏ điều ác. Trong kinh thứ tư, không có gì để nói. Kimilasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Kimila, v.v. đã chấm dứt. 5. Cetokhilasuttavaṇṇanā 5. Giải thích kinh Tâm Hoang Vu 205. Pañcame cetokhilā nāma atthato vicikicchā kodho ca. Te pana yasmiṃ santāne uppajjanti, tassa kharabhāvo kakkhaḷabhāvo hutvā upatiṭṭhanti, pageva attanā sampayuttacittassāti āha ‘‘cittassa thaddhabhāvā’’ti. Yathā lakkhaṇapāripūriyā gahitāya sabbā satthu rūpakāyasirī gahitā eva nāma hoti evaṃ sabbaññutāya sabbadhammakāyasirī gahitā eva nāma hotīti tadubhayavatthukameva kaṅkhaṃ dassento ‘‘sarīre kaṅkhamāno’’tiādimāha. Vicinantoti dhammasabhāvaṃ vīmaṃsanto. Kicchatīti kilamati. Vinicchetuṃ na sakkotīti sanniṭṭhātuṃ na sakkoti. Ātapati kileseti ātappaṃ, sammāvāyāmoti āha ‘‘ātappāyāti kilesasantāpanavīriyakaraṇatthāyā’’ti. Punappunaṃ yogāyāti bhāvanaṃ punappunaṃ yuñjanāya. Satatakiriyāyāti bhāvanāya nirantarappayogāya. 205. Trong kinh thứ năm, cetokhilā (tâm hoang vu) về mặt ý nghĩa là sự hoài nghi và sân hận. Khi chúng khởi lên trong dòng tâm thức của người nào, chúng hiện khởi thành trạng thái thô cứng, chai sạn của người ấy, huống hồ là đối với tâm tương ưng với chúng, nên ngài nói là ‘cittassa thaddhabhāvā’ (trạng thái cứng nhắc của tâm). Giống như khi sự viên mãn của các tướng được nắm bắt thì toàn bộ vẻ huy hoàng của sắc thân của bậc Đạo Sư cũng được nắm bắt, cũng vậy, khi trí toàn giác được nắm bắt thì toàn bộ vẻ huy hoàng của pháp thân cũng được nắm bắt. Để chỉ ra sự hoài nghi dựa trên cả hai nền tảng đó, ngài đã nói ‘sarīre kaṅkhamāno’ (hoài nghi về thân thể), v.v. Vicinanto (tìm tòi) là thẩm sát bản chất của các pháp. Kicchati (phiền muộn) là mệt mỏi. Vinicchetuṃ na sakkoti (không thể quyết định) là không thể đi đến kết luận. Ātappaṃ (sự nhiệt tâm) là đốt cháy phiền não, đó là chánh tinh tấn, nên ngài nói: ‘ātappāyā’ti kilesasantāpanavīriyakaraṇatthāyā’ (để nhiệt tâm, nghĩa là để thực hiện sự tinh tấn đốt cháy phiền não). Punappunaṃ yogāya (để chuyên tâm lặp đi lặp lại) là để thực hành thiền định lặp đi lặp lại. Satatakiriyāya (để hành động liên tục) là để áp dụng thiền định không gián đoạn. Paṭivedhadhamme kaṅkhamānoti ettha kathaṃ lokuttaradhamme kaṅkhā pavattīti? Na ārammaṇakaraṇavasena, anussutākāraparivitakkaladdhe parikappitarūpe kaṅkhā [Pg.77] pavattatīti dassento āha ‘‘vipassanā…pe… vadanti, taṃ atthi nu kho natthīti kaṅkhatī’’ti. Sikkhāti cettha pubbabhāgasikkhā veditabbā. Kāmañcettha visesuppattiyā mahāsāvajjatāya ceva saṃvāsanimittaṃ ghaṭanāhetu abhiṇhuppattikatāya ca sabrahmacārīsūti kopassa visayo visesetvā vutto, aññatthāpi kopo na cetokhiloti na sakkā viññātunti keci. Yadi evaṃ vicikicchāyapi ayaṃ nayo āpajjati, tasmā yathārutavasena gahetabbaṃ. Ở đây, câu “nghi ngờ về pháp cần được chứng ngộ,” sự nghi ngờ về pháp siêu thế khởi lên như thế nào? Không phải theo cách lấy làm đối tượng, để chỉ ra rằng sự nghi ngờ khởi lên trong hình thức được tưởng định, được lãnh hội do sự suy xét theo cách thức đã được nghe theo, ngài đã nói: “Tuệ quán…v.v… họ nói rằng, người ấy nghi ngờ rằng ‘điều ấy có hay không có.’” Và ở đây, nên hiểu “học pháp” là học pháp ở giai đoạn đầu. Mặc dù ở đây, đối tượng của sự tức giận được nói một cách đặc biệt là “đối với các vị đồng phạm hạnh” là do sự phát sanh đặc biệt, do có lỗi lầm lớn, là dấu hiệu của sự chung sống, là nguyên nhân của sự tranh chấp, và do sự phát sanh thường xuyên, nhưng một số người cho rằng: “Không thể biết được rằng sự tức giận ở trường hợp khác không phải là sự hoang vu của tâm.” Nếu vậy, phương pháp này cũng sẽ áp dụng cho cả sự do dự. Do đó, nên hiểu theo như đã được trình bày. Cetokhilasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Cetokhila (Tâm Hoang Vu) đã chấm dứt. 6-8. Vinibandhasuttādivaṇṇanā 6-8. Giải thích về kinh Vinibandha (Trói Buộc), v.v… 206-8. Chaṭṭhe pavattituṃ appadānavasena kusalacittaṃ vinibandhantīti cetasovinibandhā. Taṃ pana vinibandhantā muṭṭhiggāhaṃ gaṇhantā viya hontīti āha ‘‘cittaṃ vinibandhitvā’’tiādi. Kāmagiddho puggalo vatthukāmepi kilesakāmepi assādeti abhinandatīti vuttaṃ ‘‘vatthukāmepi kilesakāmepī’’ti. Attano kāyeti attano nāmakāye, attabhāve vā. Bahiddhārūpeti paresaṃ kāye anindriyabaddharūpe ca. Udaraṃ avadihati upacinoti pūretīti udarāvadehakaṃ. Seyyasukhanti seyyāya sayanavasena uppajjanakasukhaṃ. Samparivattakanti samparivattitvā. Paṇidhāyāti taṇhāvaseneva paṇidahitvā. Iti pañcavidhopi lobhaviseso eva ‘‘cetovinibandho’’ti vuttoti veditabbo. Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ. 206-8. Trong kinh thứ sáu, chúng được gọi là những trói buộc của tâm (cetosovinibandhā) vì chúng trói buộc tâm thiện bằng cách không cho nó tiến hành. Và khi trói buộc như vậy, chúng giống như việc nắm chặt tay, nên ngài đã nói: “sau khi đã trói buộc tâm,” v.v… Người tham ái dục lạc thì thưởng thức và vui thích cả dục đối tượng lẫn dục phiền não, nên được nói là “cả dục đối tượng lẫn dục phiền não.” “Trong thân của mình” có nghĩa là trong danh thân của mình, hoặc trong tự thể. “Trong các sắc ở bên ngoài” có nghĩa là trong thân của người khác và trong các sắc không liên quan đến các căn. “Sự ham ăn” là người cạo vét, tích trữ, làm đầy bụng. “Lạc do nằm” là sự sung sướng phát sanh do việc nằm ngủ. “Trằn trọc” là sau khi đã lăn qua lộn lại. “Sau khi đã mong cầu” là sau khi đã mong cầu do ái dục. Như vậy, cần phải hiểu rằng năm loại tham đặc biệt này được gọi là “sự trói buộc của tâm.” Không có gì để nói về kinh thứ bảy và thứ tám. Vinibandhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Vinibandha (Trói Buộc), v.v… đã chấm dứt. 9-10. Gītassarasuttādivaṇṇanā 9-10. Giải thích về kinh Gītassara (Giọng Hát), v.v… 209-210. Navame āyatako nāma gītassaro taṃ taṃ vattaṃ bhinditvā akkharāni vināsetvā pavattoti āha ‘‘āyatakenā’’tiādi. Dhammehi suttavattaṃ nāma atthi, gāthāvattaṃ nāma atthi, taṃ vināsetvā atidīghaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Dhammañhi bhāsantena caturassena vattena parimaṇḍalāni [Pg.78] padabyañjanāni dassetabbāni. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, sarabhañña’’nti (cūḷava. 249) ca vacanato sarena dhammaṃ bhaṇituṃ vaṭṭati. Sarabhaññe kira taraṅgavattadhotakavattabhāgaggahakavattādīni dvattiṃsa vattāni atthi. Tesu yaṃ icchati, taṃ kātuṃ labhatīti. Dasame natthi vattabbaṃ. 209-210. Trong kinh thứ chín, giọng hát được gọi là kéo dài (āyatako) vì nó diễn ra bằng cách phá vỡ quy tắc này kia và làm hỏng các mẫu tự, nên ngài đã nói: “với giọng kéo dài,” v.v… Trong các pháp, có quy tắc văn xuôi, có quy tắc thi kệ; không được phép làm cho quá dài bằng cách phá hỏng chúng. Thật vậy, người nói Pháp nên trình bày các từ và âm tiết tròn trịa theo một quy tắc cân đối. Và theo câu “Này các Tỳ khưu, Ta cho phép tụng đọc có âm điệu (sarabhañña),” thì được phép tụng đọc Pháp với âm điệu. Tương truyền, trong việc tụng đọc có âm điệu, có ba mươi hai quy tắc như quy tắc gợn sóng, quy tắc thanh tẩy, quy tắc phân đoạn, v.v… Trong số đó, vị ấy được phép thực hiện quy tắc nào mình muốn. Không có gì để nói về kinh thứ mười. Gītassarasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Gītassara (Giọng Hát), v.v… đã chấm dứt. Kimilavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về phẩm Kimila đã chấm dứt. (22) 2. Akkosakavaggo (22) 2. Phẩm Akkosaka (Mắng Nhiếc). 1-2. Akkosakasuttādivaṇṇanā 1-2. Giải thích về kinh Akkosaka (Mắng Nhiếc), v.v… 211-2. Dutiyassa paṭhame dasahi akkosavatthūhi akkosakoti ‘‘bālosi, mūḷhosi, oṭṭhosi, goṇosi, gadrabhosī’’tiādinā dasahi akkosavatthūhi akkosako. ‘‘Hotu, muṇḍakasamaṇa, adaṇḍo ahanti karosi, idāni te rājakulaṃ gantvā daṇḍaṃ āropessāmī’’tiādīni vadanto paribhāsako nāmāti āha ‘‘bhayadassanena paribhāsako’’ti. Lokuttaradhammā apāyamaggassa paripanthabhāvato paripantho nāmāti āha ‘‘lokuttaraparipanthassa chinnattā’’ti, lokuttarasaṅkhātassa apāyamaggaparipanthassa chinnattāti attho. Dutiye natthi vattabbaṃ. 211-2. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, người mắng nhiếc (akkosako) là người mắng nhiếc với mười sự việc để mắng nhiếc, như: “Ngươi là kẻ ngu, ngươi là kẻ si, ngươi là con lạc đà, ngươi là con bò, ngươi là con lừa.” Người hăm dọa (paribhāsako) là người nói những lời như: “Này sa-môn trọc đầu, cứ cho là ngươi làm như ta không có hình phạt, bây giờ ta sẽ đến hoàng cung và bắt ngươi chịu phạt,” nên được nói là “người hăm dọa bằng cách cho thấy sự sợ hãi.” Các pháp siêu thế được gọi là chướng ngại vì chúng là chướng ngại đối với con đường đến cõi khổ, nên ngài đã nói: “do chướng ngại siêu thế đã được đoạn trừ,” có nghĩa là do chướng ngại đối với con đường đến cõi khổ, được gọi là siêu thế, đã được đoạn trừ. Không có gì để nói về kinh thứ hai. Akkosakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Akkosaka (Mắng Nhiếc), v.v… đã chấm dứt. 3-10. Sīlasuttādivaṇṇanā 3-10. Giải thích về kinh Sīla (Giới), v.v… 213-220. Tatiye (dī. ni. ṭī. 2.149) dussīloti ettha du-saddo abhāvattho ‘‘duppañño’’tiādīsu (ma. ni. 1.449) viya, na garahaṇatthoti āha ‘‘asīlo nissīlo’’ti. Bhinnasaṃvaroti ettha samādinnasīlo kenaci kāraṇena sīlabhedaṃ patto, so tāva bhinnasaṃvaro hotu. Yo pana sabbena sabbaṃ asamādinnasīlo ācārahīno, so kathaṃ bhinnasaṃvaro nāma hotīti[Pg.79]? Sopi sādhusamācārassa pariharaṇīyassa bheditattā bhinnasaṃvaro eva nāma. Vinaṭṭhasaṃvaro saṃvararahitoti hi vuttaṃ hoti. Taṃ taṃ sippaṭṭhānaṃ. Māghātakāleti ‘‘mā ghātetha pāṇīna’’nti evaṃ māghātaghosanaṃ ghositadivase. Abbhuggacchati pāpako kittisaddo. Ajjhāsayena maṅku hotiyeva vippaṭisāribhāvato. 213-220. Trong kinh thứ ba, ở từ “dussīlo” (người ác giới), tiếp đầu ngữ “du-” có nghĩa là không có, giống như trong các từ “duppañño” (người không có trí tuệ), v.v…, chứ không có nghĩa là khiển trách, nên ngài đã nói: “người không có giới, người vô giới.” Ở đây, “người có sự phòng hộ bị phá vỡ” (bhinnasaṃvaro), người đã thọ giới nhưng vì một lý do nào đó đã đạt đến sự phá vỡ giới, người ấy trước hết là người có sự phòng hộ bị phá vỡ. Nhưng người hoàn toàn không thọ giới, thiếu hạnh kiểm, làm sao có thể được gọi là người có sự phòng hộ bị phá vỡ? Người ấy cũng được gọi là người có sự phòng hộ bị phá vỡ vì đã phá vỡ hạnh kiểm tốt đẹp cần phải tuân theo. Thật vậy, điều này có nghĩa là người có sự phòng hộ bị hủy hoại, không có sự phòng hộ. “Lĩnh vực nghề nghiệp này kia.” “Vào thời điểm không sát sanh” là vào ngày công bố lời tuyên bố không sát sanh rằng: “chớ có giết hại các chúng sanh.” “Tiếng tăm xấu xa lan truyền.” “Do khuynh hướng, người ấy trở nên bối rối” chính là do trạng thái hối hận. Tassāti dussīlassa. Samādāya vattitaṭṭhānanti uṭṭhāya samuṭṭhāya katakāraṇaṃ. Āpāthaṃ āgacchatīti taṃ manaso upaṭṭhāti. Ummīletvā idhalokanti ummīlanakāle attano puttadārādivasena idhalokaṃ passati. Nimīletvā paralokanti nimīlanakāle gatinimittupaṭṭhānavasena paralokaṃ passati. Tenāha ‘‘cattāro apāyā’’tiādi. Pañcamapadanti ‘‘kāyassa bhedā’’tiādinā vutto pañcamo ādīnavakoṭṭhāso. Vuttavipariyāyenāti vuttatthāya ādīnavakathāya vipariyāyena ‘‘appamatto taṃ taṃ kasivaṇijjādiṃ yathākālaṃ sampādetuṃ sakkotī’’tiādinā. Pāsaṃsaṃ sīlamassa atthīti sīlavā. Sīlasampannoti sīlena samannāgato sampannasīloti evamādikaṃ pana atthavacanaṃ sukaranti anāmaṭṭhaṃ. Catutthādīni uttānatthāneva. “Của người ấy” có nghĩa là của người ác giới. “Nơi đã thực hành sau khi đã thọ trì” là nguyên nhân đã được thực hiện, đã phát sanh, đã khởi lên. “Đi vào tầm nhận thức” có nghĩa là điều ấy hiện ra trong tâm. “Mở mắt ra là thế giới này” có nghĩa là vào lúc mở mắt, người ấy thấy thế giới này qua hình ảnh vợ con của mình, v.v… “Nhắm mắt lại là thế giới bên kia” có nghĩa là vào lúc nhắm mắt, người ấy thấy thế giới bên kia qua sự xuất hiện của tướng điềm báo về cảnh giới (gatinimitta). Do đó, ngài đã nói: “bốn cõi khổ,” v.v… “Phần thứ năm” là phần thứ năm về sự nguy hại được nói đến qua câu “sau khi thân hoại,” v.v… “Theo cách ngược lại với điều đã được nói” có nghĩa là ngược lại với lời nói về sự nguy hại đã được trình bày, như là: “người không dể duôi có thể hoàn thành việc này việc kia như canh tác, buôn bán, v.v… đúng thời,” v.v… “Người có giới” (sīlavā) là người có giới đáng tán thán. Còn việc giải thích ý nghĩa của các từ như “người có giới đầy đủ” (sīlasampanno) là “người được trang bị giới hạnh, người có giới hoàn hảo” thì dễ hiểu nên không được đề cập đến. Các kinh từ thứ tư trở đi đều có ý nghĩa rõ ràng. Sīlasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Sīla (Giới), v.v… đã chấm dứt. Akkosakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về phẩm Akkosaka (Mắng Nhiếc) đã chấm dứt. (23) 3. Dīghacārikavaggo (23) 3. Phẩm Dīghacārika (Đi Kinh Hành Dài). 1-10. Paṭhamadīghacārikasuttādivaṇṇanā 1-10. Chú giải về các kinh bắt đầu bằng kinh Đi Kinh Hành Dài Thứ Nhất. 221-230. Tatiyassa paṭhamādīni suviññeyyāni. Pañcame raho nisajjāya āpajjatīti ‘‘yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya, pācittiya’’nti imasmiṃ sikkhāpade (pāci. 290) vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Paṭicchanne āsane āpajjatīti ‘‘yo pana bhikkhu mātugāmena raho paṭicchanne āsane nisajjaṃ kappeyya, pācittiya’’nti imasmiṃ vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Mātugāmassa uttari chappañcavācāhi dhammaṃ desento [Pg.80] āpajjatīti ‘yo pana bhikkhu mātugāmassa uttari chappañcavācāhi dhammaṃ deseyya aññatra viññunā purisaviggahenā’’ti (pāci. 63) evaṃ vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Tenāha ‘‘tesaṃ tesaṃ sikkhāpadānaṃ vasena veditabbānī’’ti. Chaṭṭhādīni uttānatthāni. 221-230. Các kinh bắt đầu bằng kinh thứ nhất của phẩm thứ ba là dễ hiểu. Ở kinh thứ năm, câu ‘phạm tội do ngồi một mình ở nơi kín đáo’ có nghĩa là vị ấy phạm tội đã được nói đến trong học giới này (pācittiya 290): ‘Vị tỳ khưu nào cùng với người nữ, một mình với một mình, ngồi ở nơi kín đáo, thì phạm tội pācittiya.’ Câu ‘phạm tội do ngồi ở chỗ ngồi che khuất’ có nghĩa là vị ấy phạm tội đã được nói đến trong học giới này: ‘Vị tỳ khưu nào cùng với người nữ ngồi ở nơi kín đáo, ở chỗ ngồi che khuất, thì phạm tội pācittiya.’ Câu ‘phạm tội do thuyết pháp cho người nữ quá năm sáu lời’ có nghĩa là vị ấy phạm tội đã được nói đến như vầy (pācittiya 63): ‘Vị tỳ khưu nào thuyết pháp cho người nữ quá năm sáu lời, ngoại trừ có người nam hiểu biết ở cùng.’ Vì thế, đã được nói rằng: ‘Nên được hiểu theo các học giới tương ứng ấy.’ Các kinh bắt đầu từ kinh thứ sáu có ý nghĩa rõ ràng. Paṭhamadīghacārikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần chú giải về các kinh bắt đầu bằng kinh Đi Kinh Hành Dài Thứ Nhất. Dīghacārikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần chú giải phẩm Đi Kinh Hành Dài. 231-302. Catutthavaggādīni uttānatthāni. 231-302. Các phẩm bắt đầu từ phẩm thứ tư có ý nghĩa rõ ràng. Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya Như thế, trong bộ Manorathapūraṇī, Chú giải Tăng Chi Bộ Kinh, Pañcakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā. Phần giải thích các ý nghĩa không rõ ràng trong Chú giải Chương Năm Pháp đã hoàn tất. . Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác. Aṅguttaranikāye Trong Tăng Chi Bộ Kinh Chakkanipāta-ṭīkā Phụ chú giải Chương Sáu Pháp 1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ 1. Năm Mươi Kinh Đầu Tiên 1. Āhuneyyavaggo 1. Phẩm Đáng Cung Kính 1. Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā 1. Chú giải kinh Đáng Cung Kính Thứ Nhất 1. Chakkanipātassa [Pg.81] paṭhame cakkhunā rūpaṃ disvāti nissayavohārena vuttaṃ. Sasambhārakaniddesoyaṃ yathā ‘‘dhanunā vijjhatī’’ti, tasmā nissayasīsena nissitassa gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāyamattho ‘‘cakkhudvāre rūpārammaṇe āpāthagate taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇena disvā’’ti. Neva sumano hotīti javanakkhaṇe iṭṭhe ārammaṇe rāgaṃ anuppādento neva sumano hoti gehassitapemavasenapi maggena sabbaso rāgassa samucchinnattā. Na dummanoti aniṭṭhe adussanto na dummano. Pasādaññathattavasenapi iṭṭhepi aniṭṭhepi majjhattepi ārammaṇe na samaṃ sammā ayoniso gahaṇaṃ asamapekkhanaṃ. Ayañcassa paṭipatti sativepullappattiyā paññāvepullappattiyā cāti āha ‘‘sato sampajāno hutvā’’ti. Satiyā yuttattā sato. Sampajaññena yuttattā sampajāno. Ñāṇuppattipaccayarahitakālepi pavattibhedanato ‘‘satatavihāro kathito’’ti vuttaṃ. Satatavihāroti khīṇāsavassa niccavihāro sabbadā pavattanakavihāro. Ṭhapetvā hi samāpattivelaṃ bhavaṅgavelañca khīṇāsavā imināva chaḷaṅgupekkhāvihārena viharanti. 1. Trong kinh đầu tiên của Chương Sáu Pháp, câu ‘sau khi thấy sắc bằng mắt’ được nói theo cách diễn đạt về phương tiện. Đây là sự chỉ dẫn bao gồm cả các yếu tố phụ thuộc, giống như câu ‘bắn bằng cung.’ Do đó, cần phải hiểu rằng đối tượng phụ thuộc được nắm bắt thông qua phương tiện chính. Vì thế, ý nghĩa của câu này là: ‘khi đối tượng sắc đi vào tầm của nhãn môn, sau khi thấy sắc ấy bằng nhãn thức.’ Câu ‘vị ấy không hoan hỷ’ có nghĩa là trong khoảnh khắc tốc hành tâm, vị ấy không sinh khởi tham ái đối với đối tượng khả ái, nên không hoan hỷ; cũng do ái luyến tại gia đã được đoạn trừ hoàn toàn bởi đạo. Câu ‘không ưu phiền’ có nghĩa là vị ấy không sân hận đối với đối tượng không khả ái, nên không ưu phiền. Cũng do sự thay đổi của tịnh sắc, đối với đối tượng khả ái, không khả ái, hay trung tính, không có sự nắm bắt không đồng đều, không đúng đắn, không như lý tác ý. Và sự thực hành này của vị ấy là do đã đạt đến sự sung mãn của niệm và sự sung mãn của tuệ, nên đã nói rằng: ‘có chánh niệm, có tỉnh giác.’ Do hợp với niệm nên là ‘có chánh niệm.’ Do hợp với tỉnh giác nên là ‘có tỉnh giác.’ Ngay cả trong thời gian không có duyên sinh khởi trí tuệ, do sự khác biệt trong diễn tiến, nên được gọi là ‘sự an trú thường xuyên.’ ‘Sự an trú thường xuyên’ là sự an trú thường hằng, sự an trú luôn luôn diễn tiến của bậc lậu tận. Bởi vì, ngoại trừ thời gian nhập định và thời gian trong trạng thái hữu phần, các bậc lậu tận an trú bằng chính sự an trú xả trong sáu căn này. Ettha ca ‘‘chasu dvāresupi upekkhako viharatī’’ti iminā chaḷaṅgupekkhā kathitā. ‘‘Sampajāno’’ti vacanato pana cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti tehi vinā sampajānatāya asambhavato. Satatavihārabhāvato aṭṭha mahākiriyacittāni labbhanti. ‘‘Neva sumano na dummano’’ti vacanato aṭṭha mahākiriyacittāni, hasituppādo, voṭṭhabbanañcāti dasa cittāni labbhanti. Rāgadosasahajātānaṃ somanassadomanassānaṃ abhāvo tesampi sādhāraṇoti chaḷaṅgupekkhāvasena āgatānaṃ imesaṃ satatavihārānaṃ somanassaṃ kathaṃ labbhatīti ce? Āsevanato. Kiñcāpi [Pg.82] khīṇāsavo iṭṭhāniṭṭhepi ārammaṇe majjhatto viya bahulaṃ upekkhako viharati attano parisuddhapakatibhāvāvijahanato, kadāci pana tathā cetobhisaṅkhārābhāve yaṃ taṃ sabhāvato iṭṭhaṃ ārammaṇaṃ, tassa yāthāvasabhāvaggahaṇavasenapi arahato cittaṃ pubbāsevanavasena somanassasahagataṃ hutvā pavattateva. Ở đây, qua câu ‘vị ấy an trú với tâm xả ở cả sáu môn,’ trạng thái xả trong sáu căn đã được nói đến. Hơn nữa, qua từ ‘có tỉnh giác,’ bốn tâm tương ưng với trí được hiểu, vì không có chúng thì không thể có tỉnh giác. Do là trạng thái an trú thường xuyên, tám đại duy tác tâm được hiểu. Qua câu ‘không hoan hỷ, không ưu phiền,’ tám đại duy tác tâm, tâm sinh tiếu, và tâm hướng môn, tức là mười tâm được hiểu. Nếu hỏi rằng: ‘Vì sự vắng mặt của hỷ và ưu đồng sinh với tham và sân cũng là chung cho các tâm ấy, làm thế nào hỷ có thể có được trong những trạng thái an trú thường xuyên này, vốn đến từ trạng thái xả trong sáu căn?’ Do sự thuần thục. Mặc dù bậc lậu tận phần lớn an trú với tâm xả, giống như người trung lập, đối với các đối tượng khả ái và không khả ái, do không từ bỏ bản chất thanh tịnh của mình; tuy nhiên, đôi khi, khi không có tâm hành như vậy, đối với đối tượng vốn tự bản chất là khả ái, do nắm bắt được bản chất như thật của nó, tâm của bậc A-la-hán, do sự thuần thục từ trước, vẫn diễn tiến cùng với hỷ. Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần chú giải kinh Đáng Cung Kính Thứ Nhất. 2-7. Dutiyaāhuneyyasuttādivaṇṇanā 2-7. Chú giải về các kinh bắt đầu bằng kinh Đáng Cung Kính Thứ Hai. 2-7. Dutiye (visuddhi. 2.380) anekavihitanti anekavidhaṃ nānappakāraṃ. Iddhividhanti iddhikoṭṭhāsaṃ. Paccanubhotīti paccanubhavati, phusati sacchikaroti pāpuṇātīti attho. Idānissa anekavihitabhāvaṃ dassento ‘‘ekopi hutvā’’tiādimāha. Tattha ‘‘ekopi hutvā’’ti iminā karaṇato pubbeva pakatiyā ekopi hutvā. Bahudhā hotīti bahūnaṃ santike caṅkamitukāmo vā sajjhāyaṃ kātukāmo vā pañhaṃ pucchitukāmo vā hutvā satampi sahassampi hoti. Āvibhāvaṃ tirobhāvanti ettha āvibhāvaṃ karoti, tirobhāvaṃ karotīti ayamattho. Idameva hi sandhāya paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.11) vuttaṃ – ‘‘āvibhāvanti kenaci anāvuṭaṃ hoti appaṭicchannaṃ vivaṭaṃ, tirobhāvanti kenaci āvuṭaṃ hoti paṭicchannaṃ pihitaṃ paṭikujjita’’nti. Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāseti ettha tirokuṭṭanti parakuṭṭaṃ, kuṭṭassa parabhāganti vuttaṃ hoti. Esa nayo itaresu. Kuṭṭoti ca gehabhittiyā etaṃ adhivacanaṃ. Pākāroti gehavihāragāmādīnaṃ parikkhepapākāro. Pabbatoti paṃsupabbato vā pāsāṇapabbato vā. Asajjamānoti alaggamāno seyyathāpi ākāse viya. 2-7. Trong kinh thứ hai (Visuddhimagga 2.380), ‘nhiều loại’ có nghĩa là nhiều thể loại, nhiều hình thức. ‘Thần thông’ có nghĩa là phần thần thông. ‘Trải nghiệm’ có nghĩa là kinh nghiệm, tiếp xúc, chứng ngộ, đạt đến. Bây giờ, để chỉ ra tính chất nhiều loại của nó, ngài nói ‘dù là một...’ và các câu tiếp theo. Trong đó, qua câu ‘dù là một,’ có nghĩa là dù tự nhiên chỉ là một người trước khi thực hiện thần thông. ‘Trở thành nhiều người’ có nghĩa là khi muốn đi kinh hành, hoặc muốn tụng đọc, hoặc muốn hỏi đạo gần nhiều người, vị ấy trở thành một trăm hay một ngàn người. Ở đây, ‘hiện ra, biến đi’ có nghĩa là làm cho hiện ra, làm cho biến đi. Chính nhắm đến điều này mà trong bộ Paṭisambhidāmagga (Paṭi. ma. 3.11) đã nói: ‘Hiện ra có nghĩa là không bị che đậy bởi bất cứ thứ gì, không bị che khuất, được mở ra. Biến đi có nghĩa là bị che đậy bởi một thứ gì đó, bị che khuất, bị đóng lại, bị úp lại.’ Trong câu ‘đi xuyên qua tường, qua thành, qua núi không bị trở ngại, như đi trong hư không,’ ở đây ‘xuyên qua tường’ có nghĩa là phía bên kia của bức tường, được nói là phần bên kia của bức tường. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Và ‘kuṭṭa’ là tên gọi cho bức tường nhà. ‘Pākāra’ là tường rào bao quanh nhà, tu viện, làng mạc, v.v. ‘Pabbata’ là núi đất hoặc núi đá. ‘Không bị trở ngại’ có nghĩa là không bị vướng mắc, giống như ở trong hư không. Ummujjanimujjanti ettha ummujjanti uṭṭhānaṃ vuccati. Nimujjanti saṃsīdanaṃ. Ummujjañca nimujjañca ummujjanimujjaṃ. Udakepi abhijjamāneti ettha yaṃ udakaṃ akkamitvā saṃsīdati, taṃ bhijjamānanti vuccati, viparītaṃ abhijjamānaṃ. Pallaṅkena gacchati. Pakkhī [Pg.83] sakuṇoti pakkhehi yuttasakuṇo. Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasatīti ettha candimasūriyānaṃ dvācattālīsayojanasahassassa upari caraṇena mahiddhikatā, tīsu dīpesu ekakkhaṇe ālokakaraṇena mahānubhāvatā veditabbā. Evaṃ uparicaraṇaālokakaraṇehi mahiddhike mahānubhāve. Parāmasatīti gaṇhāti, ekadese vā chupati. Parimajjatīti samantato ādāsatalā viya parimajjati. Yāva brahmalokāpīti brahmalokampi paricchedaṃ katvā. Kāyena vasaṃ vattetīti tatra brahmaloke kāyena attano vasaṃ vatteti. Ở đây, ‘trồi lên và lặn xuống’ (ummujjanimujjanti), ‘trồi lên’ (ummujjanti) được gọi là nổi lên. ‘Lặn xuống’ (nimujjanti) là chìm xuống. Trồi lên và lặn xuống là ‘trồi lên lặn xuống’ (ummujjanimujjaṃ). Ở đây, trong câu ‘trong nước không bị vỡ’ (udakepi abhijjamāne), nước nào mà khi bước lên bị chìm xuống, nước ấy được gọi là ‘bị vỡ’ (bhijjamāna); ngược lại là ‘không bị vỡ’ (abhijjamāna). ‘Đi bằng thế ngồi kiết-già’ (pallaṅkena gacchati). ‘Chim có cánh’ (pakkhī sakuṇo) là con chim có những cái cánh. Ở đây, trong câu ‘sờ và chạm mặt trăng mặt trời có đại thần lực, có đại oai lực như vậy bằng tay’ (imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasati), nên hiểu rằng đại thần lực của mặt trăng mặt trời là do di chuyển ở bên trên bốn mươi hai ngàn do-tuần, và đại oai lực là do chiếu sáng ba châu trong cùng một khoảnh khắc. Như vậy, có đại thần lực, có đại oai lực do di chuyển bên trên và chiếu sáng. ‘Sờ và chạm’ (parāmasati) là nắm lấy, hoặc là chạm vào một phần. ‘Lau chùi’ (parimajjati) là lau chùi khắp xung quanh giống như bề mặt gương. ‘Cho đến cõi Phạm thiên’ (yāva brahmalokāpi) là làm cho cõi Phạm thiên thành giới hạn. ‘Làm cho quyền lực được tác động bằng thân’ (kāyena vasaṃ vatteti) là làm cho quyền lực của mình được tác động bằng thân ở tại cõi Phạm thiên ấy. Dibbāya sotadhātuyāti ettha dibbasadisattā dibbā. Devatānañhi sucaritakammanibbattā pittasemharuhirādīhi apalibuddhā upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthā dibbā pasādasotadhātu hoti. Ayañcāpi imassa bhikkhuno vīriyabhāvanābalena nibbattā ñāṇasotadhātu tādisāyevāti dibbasadisattā dibbā. Apica dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbā. Savanaṭṭhena nijjīvaṭṭhena ca sotadhātu. Sotadhātukiccakaraṇena sotadhātu viyātipi sotadhātu. Tāya sotadhātuyā. Visuddhāyāti suddhāya nirupakkilesāya. Atikkantamānusikāyāti manussūpacāraṃ atikkamitvā saddasavane mānusikaṃ maṃsasotadhātuṃ atikkantāya vītivattetvā ṭhitāya. Ubho sadde suṇātīti dve sadde suṇāti. Katame dve? Dibbe ca mānuse ca, devānañca manussānañca saddeti vuttaṃ hoti. Etena padesapariyādānaṃ veditabbaṃ. Ye dūre santike cāti ye saddā dūre paracakkavāḷepi, ye ca santike antamaso sadehasannissitapāṇakasaddāpi, te suṇātīti vuttaṃ hoti. Etena nippadesapariyādānaṃ veditabbaṃ. Ở đây, trong câu ‘với thiên nhĩ giới’ (dibbāya sotadhātuyā), ‘thiên’ (dibbā) là vì giống như của chư thiên. Quả vậy, nhĩ giới thanh tịnh của chư thiên, được sanh ra do nghiệp thiện, không bị trở ngại bởi đàm, mật, máu, v.v., có khả năng tiếp nhận đối tượng ở xa do đã thoát khỏi các phiền não, nên là (nhĩ giới) của chư thiên. Và nhĩ giới trí tuệ này của vị tỳ khưu này, được sanh ra do sức mạnh của sự tinh tấn tu tập, cũng giống như vậy, nên là (nhĩ giới) của chư thiên vì giống như của chư thiên. Hơn nữa, nó là (nhĩ giới) của chư thiên vì được chứng đắc do trú vào cảnh giới của chư thiên và vì tự thân nó nương vào cảnh giới của chư thiên. Là ‘nhĩ giới’ (sotadhātu) vì có ý nghĩa là nghe và vì có ý nghĩa là vô tri. Cũng là ‘nhĩ giới’ vì giống như nhĩ giới do làm phận sự của nhĩ giới. ‘Với nhĩ giới ấy’ (tāya sotadhātuyā). ‘Thanh tịnh’ (visuddhāya) là trong sạch, không phiền não. ‘Siêu nhân’ (atikkantamānusikāya) là đã vượt qua phạm vi của con người, đã vượt qua và đứng vững trên nhĩ giới bằng thịt của con người trong việc nghe âm thanh. ‘Nghe cả hai loại âm thanh’ (ubho sadde suṇāti) là nghe hai loại âm thanh. Hai loại nào? Của chư thiên và của loài người. Điều được nói là: âm thanh của chư thiên và của loài người. Nên hiểu rằng đây là sự bao hàm một phần. ‘Những âm thanh ở xa và ở gần’ (ye dūre santike ca) có nghĩa là: những âm thanh ở xa, ngay cả ở thế giới khác, và những âm thanh ở gần, cho đến cả tiếng của sinh vật nương trong thân mình, vị ấy đều nghe được. Nên hiểu rằng đây là sự bao hàm không còn sót lại. Parasattānanti attānaṃ ṭhapetvā sesasattānaṃ. Parapuggalānanti idampi iminā ekatthameva. Veneyyavasena pana desanāvilāsena ca byañjananānattaṃ kataṃ. Cetasā cetoti attano cittena tesaṃ cittaṃ. Pariccāti paricchinditvā. Pajānātīti sarāgādivasena nānappakārato jānāti. Sarāgaṃ vā cittantiādīsu pana aṭṭhalobhasahagatacittaṃ sarāgaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ cātubhūmakaṃ kusalābyākatacittaṃ vītarāgaṃ. Dve [Pg.84] domanassacittāni, dve vicikicchuddhaccacittānīti imāni pana cattāri cittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. Duvidhaṃ pana domanassacittaṃ sadosaṃ cittaṃ nāma. Sabbampi cātubhūmakaṃ kusalābyākatacittaṃ vītadosaṃ. Sesāni dasa akusalacittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. Samohaṃ vītamohanti ettha pana pāṭipuggalikanayena vicikicchuddhaccasahagatadvayameva samohaṃ. Mohassa pana sabbākusalesu sambhavato dvādasavidhampi akusalacittaṃ samohaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ vītamohaṃ. Thinamiddhānugataṃ pana saṃkhittaṃ, uddhaccānugataṃ vikkhittaṃ. Rūpāvacarārūpāvacaraṃ mahaggataṃ, avasesaṃ amahaggataṃ. Sabbampi tebhūmakaṃ sauttaraṃ, lokuttaraṃ anuttaraṃ. Upacārappattaṃ appanāppattañca samāhitaṃ, ubhayamappattaṃ asamāhitaṃ. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭippassaddhinissaraṇavimuttiṃ pattaṃ pañcavidhampi etaṃ vimuttaṃ, vimuttimappattaṃ vā avimuttanti veditabbaṃ. ‘Của các chúng sanh khác’ (parasattānaṃ) là của các chúng sanh còn lại, trừ bản thân ra. ‘Của các cá nhân khác’ (parapuggalānaṃ) cũng có cùng ý nghĩa với từ này. Tuy nhiên, sự khác biệt về văn tự được tạo ra tùy theo đối tượng giáo hóa và vẻ đẹp của bài thuyết giảng. ‘Tâm với tâm’ (cetasā ceto) là (biết) tâm của họ bằng tâm của mình. ‘Sau khi đã bao trùm’ (paricca) là sau khi đã phân định. ‘Biết rõ’ (pajānāti) là biết theo nhiều cách khác nhau, tùy theo tâm có tham, v.v. Tuy nhiên, trong các câu như ‘tâm có tham’ (sarāgaṃ vā cittaṃ), nên hiểu rằng tám tâm tương ưng với tham là tâm có tham. Các tâm thiện và vô ký thuộc bốn cõi còn lại là tâm không có tham. Tuy nhiên, hai tâm sân, hai tâm hoài nghi và phóng dật, bốn tâm này không được bao gồm trong cặp đôi này. Nhưng một số trưởng lão cũng bao gồm chúng. Hai loại tâm sân được gọi là tâm có sân. Tất cả các tâm thiện và vô ký thuộc bốn cõi là tâm không có sân. Mười tâm bất thiện còn lại không được bao gồm trong cặp đôi này. Nhưng một số trưởng lão cũng bao gồm chúng. Ở đây, trong cặp ‘tâm có si và tâm không có si’ (samohaṃ vītamohaṃ), theo cách giải thích riêng biệt, chỉ có hai tâm tương ưng với hoài nghi và phóng dật là có si. Tuy nhiên, vì si có mặt trong tất cả các tâm bất thiện, nên hiểu rằng cả mười hai loại tâm bất thiện đều là tâm có si. Các tâm còn lại là tâm không có si. Tâm bị hôn trầm thụy miên chi phối là tâm co rút, tâm bị phóng dật chi phối là tâm tán loạn. Tâm sắc giới và vô sắc giới là tâm quảng đại, các tâm còn lại là tâm không quảng đại. Tất cả tâm thuộc ba cõi là tâm hữu thượng, tâm siêu thế là tâm vô thượng. Tâm đã đạt đến cận định và an chỉ định là tâm có định, tâm chưa đạt đến cả hai là tâm không có định. Tâm đã đạt đến năm loại giải thoát là chi phần giải thoát, trấn phục giải thoát, đoạn tuyệt giải thoát, an tịnh giải thoát, và xuất ly giải thoát, tất cả năm loại này là tâm đã giải thoát; hoặc tâm chưa đạt đến giải thoát là tâm chưa giải thoát, nên hiểu như vậy. Anekavihitanti (pārā. aṭṭha. 1.12) anekavidhaṃ, anekehi vā pakārehi pavattitaṃ saṃvaṇṇitanti attho. Pubbenivāsanti samanantarātītabhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ. Anussaratīti khandhapaṭipāṭivasena, cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā sarati. Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ…pe… pubbenivāsaṃ anussaratīti. Tattha ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsupi. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti veditabbo. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti taṃmūlakattā, vivaṭṭena vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati yāni tāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī’’ti (a. ni. 4.156) vuttāni, tāni pariggahitāni honti. ‘Nhiều loại’ (anekavihitaṃ) có nghĩa là nhiều loại, hoặc được tiến hành, được mô tả theo nhiều cách. ‘Tiền kiếp’ (pubbenivāsaṃ) là dòng tương tục của những nơi đã từng sống ở chỗ này chỗ kia, bắt đầu từ kiếp sống ngay trước kiếp này. ‘Nhớ lại’ (anussarati) là nhớ lại bằng cách truy tìm theo thứ tự của các uẩn, hoặc theo thứ tự của tử và sanh. Ví như – ‘nhớ lại một kiếp… cho đến… các tiền kiếp’. Ở đây, ‘một kiếp’ (ekampi jātiṃ) là dòng tương tục của các uẩn thuộc về một kiếp sống, có sự tái sanh làm khởi đầu và cái chết làm kết thúc. Phương pháp này cũng áp dụng cho các câu như ‘hai kiếp’. Tuy nhiên, trong các câu như ‘nhiều kiếp hoại’, nên hiểu rằng kiếp đang suy hoại là kiếp hoại, kiếp đang tăng trưởng là kiếp thành. Ở đây, do kiếp hoại mà kiếp hoại trụ được bao hàm vì nó là gốc, do kiếp thành mà kiếp thành trụ được bao hàm. Quả vậy, khi như thế, những điều đã được nói rằng: “Này các Tỳ khưu, có bốn a-tăng-kỳ kiếp này. Bốn điều nào? Kiếp hoại, kiếp hoại trụ, kiếp thành, kiếp thành trụ” (A. Ni. 4.156), những điều ấy được bao hàm. Amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gahiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti gotamo vā kaccāyano vā kassapo vā. Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ. Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattilūkhapaṇītajīvikabhāvaṃ [Pg.85] sukhadukkhabahulataṃ appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo hoti, tampi anussaratiyeva. Tenāha ‘‘evaṃvaṇṇo…pe… evamāyupariyanto’’ti. Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti anena pakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparimāṇāyupariyanto vā caturāsītikappasahassāyupariyanto vā. So tato cuto amutra udapādinti so ahaṃ tato bhavato yonito gahito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto punaamukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sakkanikāye vā udapādiṃ. Tatrāpāsinti tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. Evaṃnāmotiādi vuttanayameva. ‘Ta đã ở nơi kia’ có nghĩa là: ‘Trong kiếp hoại kia, ta đã ở trong cảnh giới kia, hoặc trong thai sanh kia, hoặc trong sanh thú kia, hoặc trong thức trú kia, hoặc trong chúng sanh cư kia, hoặc trong chúng sanh loại kia.’ ‘Tên như vậy’ là Tisso hoặc Phusso. ‘Dòng họ như vậy’ là Gotamo, hoặc Kaccāyano, hoặc Kassapo. Điều này được nói theo cách nhớ lại tên và dòng họ của mình trong kiếp quá khứ. Hơn nữa, nếu vào lúc ấy, vị ấy muốn nhớ lại tình trạng dung sắc của mình, cách sinh sống thô sơ hay cao sang, sự nhiều khổ hay nhiều lạc, tuổi thọ ngắn hay dài, vị ấy cũng nhớ lại được điều đó. Do đó, có nói rằng: ‘dung sắc như vậy... (vân vân)... tuổi thọ giới hạn như vậy.’ Trong đó, ‘dung sắc như vậy’ là trắng hoặc ngăm đen. ‘Thức ăn như vậy’ là thức ăn gồm cơm gạo sāli và thịt, hoặc là người ăn trái cây có sẵn. ‘Cảm thọ khổ lạc như vậy’ là đã cảm thọ các khổ lạc thuộc thân và tâm, có các loại khác nhau như hữu nhiễm, vô nhiễm, v.v... theo cách này. ‘Tuổi thọ giới hạn như vậy’ là có tuổi thọ giới hạn khoảng một trăm năm, hoặc có tuổi thọ giới hạn tám mươi bốn ngàn kiếp. ‘Sau khi chết từ nơi ấy, ta đã sanh ra ở nơi kia’ có nghĩa là: ‘Ta, sau khi chết từ cảnh giới ấy, hoặc từ thai sanh ấy, hoặc từ sanh thú ấy, hoặc từ thức trú ấy, hoặc từ chúng sanh cư ấy, hoặc từ chúng sanh loại ấy, đã lại sanh ra trong cảnh giới, hoặc thai sanh, hoặc sanh thú, hoặc thức trú, hoặc chúng sanh cư, hoặc chúng sanh loại tên là như thế kia.’ ‘Ta đã ở tại nơi ấy’ có nghĩa là: ‘Ta cũng đã lại ở trong cảnh giới, hoặc thai sanh, hoặc sanh thú, hoặc thức trú, hoặc chúng sanh cư, hoặc chúng sanh loại ấy.’ ‘Tên như vậy’, v.v... cũng theo phương pháp đã nói. Apica amutrāsinti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ. So tatoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ, tasmā ‘‘idhūpapanno’’ti imissā idhūpapattiyā anantarameva uppattiṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘amutra udapādi’’nti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpāsinti evamādi panassa tatrāpi imissā upapattiyā antare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantaruppattiṭṭhānato cuto idha amukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattoti. Itīti evaṃ. Sākāraṃ sauddesanti nāmagottavasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottena hi satto ‘‘tisso kassapo’’ti uddisīyati, vaṇṇādīhi ‘‘sāmo odāto’’ti nānattato paññāyati, tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārā. Hơn nữa, câu ‘ta đã ở nơi kia’ này là sự nhớ lại tùy theo ý muốn của người đi ngược dòng theo thứ tự. Câu ‘sau khi chết từ nơi ấy’ là sự quán xét của người quay trở lại. Do đó, nên hiểu rằng câu ‘đã sanh ra ở nơi kia’ này được nói liên quan đến nơi sanh ngay trước sự sanh khởi này là ‘đã sanh ra ở đây’. Còn câu ‘ta đã ở tại nơi ấy’ v.v... được nói để trình bày sự nhớ lại tên, dòng họ, v.v... của vị ấy tại nơi sanh ở giữa, tức là nơi sanh trước sự sanh khởi này. ‘Sau khi chết từ nơi ấy, ta đã sanh ra ở đây’ có nghĩa là: ‘Ta, sau khi chết từ nơi sanh ngay trước đó, đã sanh ra ở đây trong dòng dõi Sát-đế-lỵ hoặc Bà-la-môn tên là như thế này.’ ‘Như vậy’ có nghĩa là thế này. ‘Với các dạng và các chi tiết’ có nghĩa là: với các chi tiết qua tên và dòng họ, với các dạng qua dung sắc, v.v... Thật vậy, chúng sanh được chỉ định bằng tên và dòng họ là ‘Tisso Kassapo’. Bằng dung sắc, v.v..., chúng sanh được nhận biết qua các đặc điểm khác nhau là ‘ngăm đen’ hay ‘trắng’. Do đó, tên và dòng họ là chi tiết, các thứ còn lại là các dạng. Dibbenātiādīsu dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalena nibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ. Dibbavihāravasena paṭiladdhattā attano ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ. Ālokapariggahena mahājutikattāpi [Pg.86] dibbaṃ. Tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhu. Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu. Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ. Yo hi cutimeva passati, na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātameva passati, na cutiṃ, so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati, tasmā taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti. Ubhayampi cetaṃ buddhaputtā passanti. Tena vuttaṃ ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti. Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, mānusaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakanti veditabbaṃ. Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena. Trong các từ ‘với thiên nhãn’ v.v..., (nhãn) được gọi là ‘thiên’ vì nó giống như của chư thiên. Thật vậy, chư thiên có tịnh sắc nhãn thuộc về trời, được sanh ra do nghiệp thiện, không bị ô nhiễm bởi mật, đàm, máu, v.v..., và có khả năng tiếp nhận đối tượng ở xa do đã thoát khỏi các phiền não phụ. Trí tuệ nhãn này cũng vậy, được sanh ra do sức mạnh của tinh tấn và sự tu tập, cũng giống như thế; do đó, nó được gọi là ‘thiên’ vì giống như của chư thiên. Nó cũng được gọi là ‘thiên’ vì được chứng đắc nhờ vào thiên trú và vì tự nó nương vào thiên trú. Nó cũng được gọi là ‘thiên’ vì có ánh sáng lớn do sự nắm bắt ánh sáng. Nó cũng được gọi là ‘thiên’ vì có phạm vi rộng lớn do thấy được các sắc đã đi qua tường vách, v.v... Tất cả những điều đó nên được hiểu theo kinh Saddasattha. Là ‘nhãn’ vì có nghĩa là thấy. Cũng là ‘nhãn’ vì nó giống như con mắt do thực hiện chức năng của con mắt. Là ‘thanh tịnh’ vì là nhân cho kiến thanh tịnh do thấy được sự chết và sự sanh. Thật vậy, người nào chỉ thấy sự chết mà không thấy sự sanh, người đó chấp đoạn kiến. Người nào chỉ thấy sự sanh mà không thấy sự chết, người đó chấp tà kiến về sự xuất hiện của chúng sanh mới. Còn người nào thấy cả hai, vì người đó vượt qua cả hai loại tà kiến ấy, nên cái thấy đó là nhân cho kiến thanh tịnh. Các vị Phật tử thấy được cả hai điều này. Do đó, có nói rằng: ‘thanh tịnh vì là nhân cho kiến thanh tịnh do thấy được sự chết và sự sanh’. Là ‘siêu nhân’ do thấy được các sắc vượt ngoài phạm vi của con người; hoặc nên hiểu là ‘siêu nhân’ vì đã vượt qua nhục nhãn của con người. Với thiên nhãn ấy, thanh tịnh, siêu nhân. Satte passatīti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi. Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe vā upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā. Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti, te cavamānāti, ye ca gahitappaṭisandhikā sampatinibbattā ca, te upapajjamānāti adhippetā. Te evarūpe cavamāne upapajjamāne ca passatīti dasseti. Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite uññāte. Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte, virūpavirūpetipi attho. Sugateti sugatigate, alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti duggatigate, lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne. ‘Thấy các chúng sanh’ có nghĩa là nhìn các chúng sanh như bằng nhục nhãn của con người. Trong câu ‘đang chết, đang sanh’, không thể thấy bằng thiên nhãn vào sát-na chết hoặc sát-na sanh. Nhưng những chúng sanh nào gần chết, sắp sửa chết, những chúng sanh ấy được hiểu là ‘đang chết’; và những chúng sanh nào đã thọ sanh và đã được sanh ra hoàn toàn, những chúng sanh ấy được hiểu là ‘đang sanh’. Câu này cho thấy rằng vị ấy thấy những chúng sanh như vậy đang chết và đang sanh. ‘Hèn hạ’ là những chúng sanh bị khinh chê, miệt thị về phương diện dòng dõi, gia tộc, tài sản, v.v... thấp kém, do có kết quả từ si. ‘Cao sang’ là những chúng sanh ngược lại, do có kết quả từ vô si. ‘Dung sắc tốt đẹp’ là những chúng sanh có dung sắc đáng ưa, đáng thích, đáng hài lòng, do có kết quả từ vô sân. ‘Dung sắc xấu xí’ là những chúng sanh có dung sắc không đáng ưa, không đáng thích, không đáng hài lòng, do có kết quả từ sân; cũng có nghĩa là rất xấu xí. ‘Thiện thú’ là những chúng sanh đi đến thiện thú; hoặc là những chúng sanh giàu có, nhiều của cải, do có kết quả từ vô tham. ‘Ác thú’ là những chúng sanh đi đến ác thú; hoặc là những chúng sanh nghèo khổ, ít thức ăn thức uống, do có kết quả từ tham. Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate. Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ. Itaresupi eseva nayo. Samannāgatāti samaṅgibhūtā. Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā, akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti. Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā[Pg.87]. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā, yepi micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādāpenti. Yathākammūpaga có nghĩa là đi đến theo nghiệp của mình, nghiệp nào đã được tích lũy thì đi đến theo nghiệp ấy. Trong các từ như là kāyaduccaritena (thân ác hạnh), v.v... duccaritaṃ (ác hạnh) là hành vi xấu xa, do sự thối nát của phiền não. Kāyaduccaritaṃ (thân ác hạnh) là ác hạnh được làm bằng thân, hoặc ác hạnh sanh từ thân. Đối với các trường hợp khác cũng theo phương cách này. Samannāgatā là đã thành tựu. Ariyānaṃ upavādakā (những người phỉ báng các bậc Thánh) có nghĩa là những người phỉ báng, mắng nhiếc, khiển trách các bậc Thánh là các đức Phật, các đức Phật Độc Giác, các vị Thinh Văn, cho đến cả những vị tại gia đã nhập lưu, do mong muốn điều bất lợi, bằng cách (dùng) sự việc cuối cùng (phạm giới) hoặc bằng cách hủy hoại đức hạnh. Micchādiṭṭhikā là có cái thấy sai lạc. Micchādiṭṭhikammasamādānā là những người đã chấp trì nhiều loại nghiệp khác nhau theo tà kiến, và cũng là những người xúi giục người khác trong các thân nghiệp, v.v... có tà kiến làm gốc rễ. Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇā. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassūpacchedā. Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ. Apāyanti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dosabahulatāya vā duṭṭhena kammena nibbattā gatīti duggati. Vivasā nipatanti tattha dukkaṭṭakārinoti vinipāto, vinassantā vā ettha patanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgāti vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo. Kāyassa bhedā là do sự từ bỏ các uẩn đã được chấp thủ. Paraṃ maraṇā là do sự nắm giữ các uẩn tái sanh ngay sau đó. Hoặc là, kāyassa bhedā là do sự đoạn tuyệt của mạng quyền. Paraṃ maraṇā là sau khi tâm tử. Các từ như apāya (cõi khổ), v.v... tất cả đều là đồng nghĩa của địa ngục. Thật vậy, địa ngục là apāya (cõi khổ) vì nó xa lìa aya (phước) được xem là nhân của cõi trời và giải thoát, hoặc vì không có āya (sự sanh khởi) của các lạc. Duggati (ác thú) là cảnh giới, nơi nương tựa của khổ; hoặc duggati là cảnh giới được tạo ra bởi nghiệp xấu ác, do có nhiều sân hận. Vinipāta (đọa xứ) là nơi những người làm điều ác rơi vào một cách không tự chủ; hoặc vinipāta là nơi họ rơi vào trong khi bị hủy hoại, với các chi và phần thân thể bị tan rã. Nirayo (địa ngục) là nơi không có aya (sự lợi ích) được gọi là vị ngọt. Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti. Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā, na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayañca. So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā, na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ. So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi vinipatitattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādikamanekappakāraṃ nirayamevāti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – tattha sugatiggahaṇena manussāgatipi saṅgayhati, saggaggahaṇena devagatiyeva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanappalujjanaṭṭhena lokoti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sabbākārena visuddhimaggasaṃvaṇṇanāto gahetabbo. Tatiyādīni uttānatthāni. Hoặc là, bằng cách dùng từ apāya, ngài chỉ đến loài bàng sanh. Loài bàng sanh là apāya vì xa lìa thiện thú, không phải là duggati vì có sự hiện hữu của các long vương, v.v... có đại thần lực. Bằng cách dùng từ duggati, (ngài chỉ đến) cảnh giới ngạ quỷ. Cảnh giới ấy vừa là apāya vừa là duggati vì xa lìa thiện thú và là cảnh giới của khổ, nhưng không phải là vinipāta vì không bị rơi rớt như loài a-tu-la. Bằng cách dùng từ vinipāta, (ngài chỉ đến) loài a-tu-la. Loài ấy, theo ý nghĩa đã nói, vừa là apāya vừa là duggati, và được gọi là vinipāta vì bị rơi rớt khỏi tất cả các sự hưng thịnh. Bằng cách dùng từ niraya, (ngài chỉ đến) chính địa ngục có nhiều loại như Vô Gián, v.v... Upapannā là đã đi đến, ý nói là đã tái sanh ở đó. Phần thiện nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã nói. Tuy nhiên, có sự khác biệt này: ở đây, bằng cách dùng từ sugati, cảnh giới loài người cũng được bao gồm; bằng cách dùng từ sagga, chỉ có cảnh giới chư thiên. Trong đó, sugati là cảnh giới tốt đẹp. Sagga là tối thượng một cách tốt đẹp về các đối tượng như sắc, v.v... Tất cả những cảnh giới ấy được gọi là loka (thế gian) theo ý nghĩa bị hoại diệt và tan rã. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết nên được lấy từ phần giải thích của Thanh Tịnh Đạo về tất cả các phương diện. Các (kinh) thứ ba, v.v... có ý nghĩa rõ ràng. Dutiyaāhuneyyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh thứ hai Āhuneyya, v.v... đã kết thúc. 8. Anuttariyasuttavaṇṇanā 8. Phần giải thích kinh Anuttariya (Vô Thượng). 8. Aṭṭhame [Pg.88] natthi etesaṃ uttarāni visiṭṭhānīti anuttarāni, anuttarāni eva anuttariyāni yathā ‘‘anantameva anantariya’’nti āha ‘‘niruttarānī’’ti. Dassanānuttariyaṃ nāma phalavisesāvahattā. Esa nayo sesesupi. Sattavidhaariyadhanalābhoti sattavidhasaddhādilokuttaradhanalābho. Sikkhāttayassa pūraṇanti adhisīlasikkhādīnaṃ tissannaṃ sikkhānaṃ pūraṇaṃ. Tattha pūraṇaṃ nippariyāyato asekkhānaṃ vasena veditabbaṃ. Kalyāṇaputhujjanato paṭṭhāya hi satta sekhā tisso sikkhā pūrenti nāma, arahā paripuṇṇasikkhoti. Iti imāni anuttariyāni lokiyalokuttarāni kathitāni. 8. Trong kinh thứ tám, anuttarāni (vô thượng) là không có gì cao hơn, đặc biệt hơn những điều này. Chính những điều vô thượng (anuttarāni) là anuttariyāni (những pháp vô thượng), giống như 'vô gián chính là anantariya'. Ngài nói niruttarānī (không có gì vượt qua). Dassanānuttariya (kiến vô thượng) được gọi như vậy vì nó mang lại quả vị đặc biệt. Phương cách này cũng (áp dụng) cho các phần còn lại. Sattavidhaariyadhanalābho (sự chứng đắc bảy loại Thánh tài) là sự chứng đắc bảy loại tài sản siêu thế như tín, v.v... Sikkhāttayassa pūraṇaṃ (sự viên mãn tam học) là sự viên mãn ba học xứ là tăng thượng giới học, v.v... Trong đó, sự viên mãn một cách tuyệt đối nên được hiểu theo phương diện của các bậc Vô học. Thật vậy, kể từ bậc thiện phàm phu, bảy bậc Hữu học được gọi là làm viên mãn ba học xứ, còn bậc A-la-hán là người có học xứ đã viên mãn. Như vậy, những pháp vô thượng này, thuộc hiệp thế và siêu thế, đã được nói đến. Anuttariyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Anuttariya đã kết thúc. 9. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā 9. Phần giải thích kinh Anussatiṭṭhāna (Xứ Tùy Niệm). 9. Navame anussatiyo eva diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ kāraṇabhāvato ṭhānānīti anussatiṭṭhānāni. Buddhaguṇārammaṇā satīti yathā buddhānussati visesādhigamassa ṭhānaṃ hoti, evaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā buddhaguṇe ārabbhe uppannā sati. Evaṃ anussarato hi pīti uppajjati, so taṃ pītiṃ khayato vayato paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Upacārakammaṭṭhānaṃ nāmetaṃ gihīnampi labbhati. Upacārakammaṭṭhānanti ca paccakkhato upacārajjhānāvahaṃ kammaṭṭhānaparamparāya sammasanaṃ yāva arahattā lokiyalokuttaravisesāvahaṃ. Esa nayo sabbattha. 9. Trong kinh thứ chín, anussatiṭṭhānāni (các xứ tùy niệm) là chính các pháp tùy niệm là nền tảng, vì là nguyên nhân của hạnh phúc và lợi ích trong hiện tại, tương lai, v.v... Buddhaguṇārammaṇā sati (niệm có ân đức Phật làm đối tượng) là niệm sanh khởi khi lấy các ân đức của Phật làm đối tượng, bắt đầu bằng 'Itipi so bhagavā...', giống như niệm Phật là nền tảng cho sự chứng đắc đặc biệt. Thật vậy, khi tùy niệm như vậy, hỷ sanh khởi. Vị ấy, sau khi thiết lập hỷ đó trên sự tiêu hoại và biến mất, có thể đạt đến A-la-hán quả. Đề mục này được gọi là đề mục cận định, cũng được ban cho cả hàng tại gia. Và upacārakammaṭṭhāna (đề mục cận định) là đề mục mang lại cận định một cách trực tiếp, và qua sự quán xét tuần tự của đề mục, nó mang lại sự chứng đắc đặc biệt thuộc hiệp thế và siêu thế cho đến A-la-hán quả. Phương cách này (áp dụng) cho tất cả mọi nơi. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Anussatiṭṭhāna đã kết thúc. 10. Mahānāmasuttavaṇṇanā 10. Phần giải thích kinh Mahānāma. 10. Dasame tasmiṃ samayeti buddhāguṇānussaraṇasamaye. Rāgapariyuṭṭhitanti rāgena pariyuṭṭhitaṃ. Pariyuṭṭhānappattipi, rāgena vā saṃhitaṃ cittaṃ [Pg.89] araññamiva corehi tena pariyuṭṭhitanti vuttaṃ, tassa pariyuṭṭhānaṭṭhānabhāvatopi pariyuṭṭhitarāganti attho. Byañjanaṃ pana anādiyitvā atthamattaṃ dassento ‘‘uppajjamānena rāgena uṭṭhahitvā gahita’’nti āha. Ujukamevāti pageva kāyavaṅkādīnaṃ apanītattā cittassa ca anujubhāvakarānaṃ mānādīnaṃ abhāvato, rāgādipariyuṭṭhānābhāvena vā oṇatiuṇṇativirahato ujubhāvameva gataṃ. Atha vā ujukamevāti kammaṭṭhānassa thinaṃ middhaṃ otiṇṇatāya līnuddhaccavigamato majjhimasamathanimittappaṭipattiyā ujubhāvameva gataṃ. Aṭṭhakathaṃ nissāyāti bhavajātiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ nissāya. Atthavedanti vā hetuphalaṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhimāha. Dhammavedanti hetuṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhiṃ. ‘‘Ārakattā araha’’nti anussarantassa hi yadidaṃ bhagavato kilesehi ārakattaṃ, so hetu. Ñāpako cettha hetu adhippeto, na kārako sampāpako. Tatonena ñāyamāno arahattattho phalaṃ. Iminā nayena sesapadesupi hetuso phalavipāko veditabbo. Dhammānussatiādīsupi hi ādimajjhapariyosānakalyāṇatādayo suppaṭipattiādayo ca tattha tattha hetubhāvena niddiṭṭhāyeva. Dhammūpasaṃhitanti yathāvuttahetuphalasaṅkhātaguṇūpasaṃhitaṃ. 10. Trong câu thứ mười, (cụm từ) vào lúc ấy có nghĩa là vào lúc tùy niệm các ân đức của đức Phật. (Cụm từ) bị tham ái xâm chiếm có nghĩa là bị xâm chiếm bởi tham ái. Mặc dù đã đạt đến (trạng thái) bị xâm chiếm, hoặc tâm đã được liên kết với tham ái, giống như khu rừng (bị xâm chiếm) bởi bọn cướp, do đó được nói là bị xâm chiếm. Hoặc do là nơi chốn của sự xâm chiếm nên có nghĩa là tham ái đã xâm chiếm. Tuy nhiên, không lấy văn tự mà chỉ trình bày ý nghĩa, ngài (chú giải) đã nói: “Bị nắm giữ sau khi tham ái đang sanh khởi đã trỗi dậy.” (Cụm từ) trở nên ngay thẳng có nghĩa là đã trở nên ngay thẳng do đã loại trừ các sự cong vẹo của thân từ trước, và do không có các pháp như mạn v.v... là những pháp làm cho tâm không ngay thẳng, hoặc do không có sự xâm chiếm của tham ái v.v... nên không có sự hạ thấp và sự nâng cao. Hoặc (cụm từ) trở nên ngay thẳng có nghĩa là đã trở nên ngay thẳng do sự thực hành tướng chỉ tịnh trung bình, do sự đoạn trừ hôn trầm và thụy miên đã xâm nhập vào đề mục thiền, và do sự từ bỏ trạo cử. (Cụm từ) dựa vào Chú Giải có nghĩa là dựa vào ý nghĩa của các từ như là hữu, sanh, v.v... Hoặc (cụm từ) cảm thọ ý nghĩa nói đến sự hoan hỷ sanh khởi do duyên nhân và quả. (Cụm từ) cảm thọ pháp (nói đến) sự hoan hỷ sanh khởi do duyên nhân. Thật vậy, đối với người đang tùy niệm rằng: “Ngài là A-la-hán do sự xa lìa,” sự xa lìa các phiền não này của đức Thế Tôn chính là nhân. Ở đây, nhân được chủ trương là nhân làm cho biết, không phải là nhân tác thành hay nhân thành tựu. Do đó, ý nghĩa A-la-hán được biết đến bởi nhân này là quả. Theo phương pháp này, sự chín muồi của quả do nhân cũng nên được hiểu ở các câu còn lại. Thật vậy, trong các pháp tùy niệm Pháp v.v..., các (pháp) như là sự tốt đẹp ở đoạn đầu, đoạn giữa, và đoạn cuối, và các (pháp) như là sự thực hành tốt đẹp v.v... đã được chỉ ra là nhân ở các nơi tương ứng. (Cụm từ) liên hệ đến pháp có nghĩa là liên hệ đến các phẩm chất được gọi là nhân và quả đã được nói đến. Mahānāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú Giải Kinh Mahānāma đã chấm dứt. Āhuneyyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú Giải Phẩm Đáng Cúng Dường đã chấm dứt. 2. Sāraṇīyavaggo 2. Phẩm Pháp Đáng Ghi Nhớ 1. Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā 1. Chú Giải Kinh Pháp Đáng Ghi Nhớ Thứ Nhất 11. Dutiyassa paṭhame saritabbayuttakāti anussaraṇārahā. Mijjati siniyhati etāyāti mettā, mittabhāvo. Mettā etassa atthīti mettaṃ, kāyakammaṃ. Taṃ pana yasmā mettāsahagatacittasamuṭṭhānaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘mettena cittena kātabbaṃ kāyakamma’’nti. Esa nayo sesadvayepi. Imānīti mettakāyakammādīni. Bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato. Yathā pana bhikkhunīsupi labbhanti, evaṃ gihīsupi labbhanti catuparisasādhāraṇattāti taṃ dassento ‘‘bhikkhūnañhī’’tiādimāha. Bhikkhuno [Pg.90] sabbampi anavajjakāyakammaṃ ābhisamācārikakammantogadhamevāti āha ‘‘mettena cittena…pe… kāyakammaṃ nāmā’’ti. Bhattivasena pavattiyamānā cetiyabodhīnaṃ vandanā mettāsiddhāti katvā tadatthāya gamanaṃ ‘‘mettaṃ kāyakamma’’nti vuttaṃ. Ādi-saddena cetiyabodhibhikkhūsu vuttāvasesāpacāyanādivasena pavattamettāvasena pavattaṃ kāyikaṃ kiriyaṃ saṅgaṇhāti. 11. Trong câu thứ nhất của kinh thứ hai, (cụm từ) đáng được ghi nhớ có nghĩa là đáng được tùy niệm. Do pháp này mà người ta yêu mến, thương mến, nên (pháp ấy) là mettā (tâm từ), là trạng thái thân hữu. Hành động của thân này có tâm từ, nên là mettaṃ kāyakammaṃ (thân hành từ ái). Tuy nhiên, vì hành động ấy có tâm từ đồng hành làm nhân sanh, do đó được nói là: “Thân hành nên được thực hiện với tâm từ.” Phương pháp này cũng (áp dụng) cho hai (hành động) còn lại. (Cụm từ) những điều này có nghĩa là thân hành từ ái, v.v... (Các pháp này) được đề cập theo các vị tỳ khưu vì các vị ấy là hội chúng cao quý nhất. Tuy nhiên, để trình bày rằng giống như các pháp này được tìm thấy ở các vị tỳ khưu ni, cũng vậy, chúng được tìm thấy ở các hàng tại gia vì chúng là chung cho bốn hội chúng, ngài (chú giải) đã nói: “Thật vậy, đối với các vị tỳ khưu,” v.v... Để nói rằng tất cả thân hành không đáng chê trách của vị tỳ khưu đều được bao gồm trong hành vi thuộc về giới hạnh cao thượng, ngài (chú giải) đã nói: “Với tâm từ... gọi là thân hành.” Việc đảnh lễ các bảo tháp và cây bồ đề được thực hiện với lòng kính trọng được thành tựu bởi tâm từ, do đó việc đi đến vì mục đích ấy được gọi là “thân hành từ ái.” Với từ ādi (v.v...), ngài (chú giải) bao gồm hành động thuộc về thân được thực hiện với tâm từ, được tiến hành qua sự tôn kính v.v... còn lại đã được nói đến đối với các bảo tháp, cây bồ đề, và các vị tỳ khưu. Tepiṭakampi buddhavacanaṃ kathiyamānanti adhippāyo. Tepiṭakampi buddhavacanaṃ paripucchanaatthakathanavasena pavattiyamānameva mettaṃ vacīkammaṃ nāma hitajjhāsayena pavattitabbato. Tīṇi sucaritānīti kāyavacīmanosucaritāni. Cintananti evaṃ cintanamattampi manokammaṃ, pageva paṭipannā bhāvanāti dasseti. Ý định là: “Ngay cả Tam Tạng, lời dạy của đức Phật, đang được thuyết giảng.” Ngay cả Tam Tạng, lời dạy của đức Phật, khi được tiến hành qua việc hỏi và giải thích ý nghĩa, cũng được gọi là khẩu hành từ ái, vì nó nên được thực hiện với ý hướng mưu cầu lợi ích. (Cụm từ) ba thiện hành có nghĩa là thân thiện hành, khẩu thiện hành, và ý thiện hành. (Cụm từ) suy tư (cho thấy rằng) ngay cả việc suy tư như vậy cũng là ý hành, huống chi là sự tu tập đã được thực hành, ngài (chú giải) trình bày như vậy. Āvīti pakāsaṃ. Pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha ‘‘sammukhā’’ti. Rahoti appakāsaṃ. Appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa apaccakkhabhāvatoti āha ‘‘parammukhā’’ti. Sahāyabhāvagamanaṃ tesaṃ purato. Tesu karontesuyeva hi sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma hoti. Ubhayehīti navakehi therehi ca. Paggayhāti paggaṇhitvā uddhaṃ katvā kevalaṃ ‘‘devo’’ti avatvā guṇehi thirabhāvajotanaṃ ‘‘devatthero’’ti vacanaṃ paggayha vacanaṃ. Mamattabodhanaṃ vacanaṃ mamāyanavacanaṃ. Ekantaparammukhassa manokammassa sammukhatā nāma viññattisamuṭṭhāpanavasena hoti, tañca kho loke kāyakammanti pākaṭaṃ paññātaṃ. Hatthavikārādīni anāmasitvā eva dassento ‘‘nayanāni ummīletvā’’tiādimāha. Kāmaṃ mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanā pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva, yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’ti. (Cụm từ) công khai có nghĩa là một cách tỏ tường. Ở đây, trạng thái tỏ tường là sự hiện diện của người mà thân hành ấy được thực hiện nhắm đến, do đó ngài (chú giải) nói: “trước mặt.” (Cụm từ) kín đáo có nghĩa là không tỏ tường. Và sự không tỏ tường là sự không có mặt của người mà thân hành ấy được thực hiện nhắm đến, do đó ngài (chú giải) nói: “sau lưng.” Việc trở thành người đồng hành là ở trước mặt họ. Thật vậy, chỉ khi họ đang làm việc thì việc trở thành người đồng hành mới được gọi là thân hành trước mặt. (Cụm từ) bởi cả hai có nghĩa là bởi các vị tân tỳ khưu và các vị trưởng lão. (Cụm từ) tán dương có nghĩa là lời nói tán dương, sau khi đã nâng lên và đề cao, không chỉ đơn thuần nói “vị trời” mà là sự làm sáng tỏ trạng thái vững chắc bằng các phẩm chất, (như) lời nói “vị trưởng lão như trời.” Lời nói làm cho biết về sự sở hữu của mình là lời nói về sự chấp thủ của tôi. Sự hiện diện của ý hành, vốn hoàn toàn vắng mặt, được gọi là (hiện diện) qua việc làm phát sanh biểu tri, và điều đó được biết đến một cách rõ ràng trong thế gian là thân hành. Không đề cập đến các cử chỉ của tay v.v..., ngài (chú giải) đã nói: “sau khi mở mắt,” v.v... để trình bày (ý nghĩa). Chắc chắn rằng, việc mở những con mắt dịu dàng với tình thương và lòng trìu mến, và việc nhìn với khuôn mặt hoan hỷ chính là thân hành từ ái. Tuy nhiên, do tâm nào mà có sự dịu dàng với tình thương và lòng trìu mến của đôi mắt và sự hoan hỷ của khuôn mặt, nhắm đến tâm ấy mà được nói là: “gọi là ý hành từ ái.” Lābha-saddo kammasādhano ‘‘lābhā vata, bho, laddho’’tiādīsu viya. So cettha ‘‘dhammaladdhā’’ti vacanato atītakālikoti āha ‘‘cīvarādayo laddhapaccayā’’ti. Dhammato āgatāti dhammikā, parisuddhagamanā paccayā. Tenāha ‘‘dhammaladdhā’’ti. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘kuhanādī’’tiādi [Pg.91] vuttaṃ. Na sammā gayhamānā hi dhammaladdhā nāma na hontīti tappaṭisedhanatthaṃ pāḷiyaṃ ‘‘dhammaladdhā’’ti vuttaṃ. Deyyaṃ dakkhiṇeyyañca appaṭivibhattaṃ katvā bhuñjatīti appaṭivibhattabhogī nāma hoti. Tenāha ‘‘dve paṭivibhattāni nāmā’’tiādi. Cittena vibhajananti etena cittuppādamattenapi vibhajanaṃ paṭivibhattaṃ nāma, pageva payogatoti dasseti. Cittena vibhajanapubbakaṃ vā kāyena vibhajananti mūlameva dassetuṃ ‘‘evaṃ cittena vibhajana’’nti vuttaṃ. Tena cittuppādamattena paṭivibhāgo kātabboti dasseti. Appaṭivibhattanti bhāvanapuṃsakaniddeso, appaṭivibhattaṃ lābhaṃ bhuñjatīti kammaniddeso vā. Taṃ neva gihīnaṃ deti attano ājīvasodhanatthaṃ. Na attanā paribhuñjati ‘‘mayhaṃ asādhāraṇabhogitā mā hotū’’ti. Paṭiggaṇhanto ca…pe… passatīti iminā āgamanato paṭṭhāya sādhāraṇabuddhiṃ upaṭṭhāpeti. Evaṃ hissa sādhāraṇabhogitā sukarā, sāraṇīyadhammo cassa pūro hoti. Từ ‘lābha’ (lợi lộc) là từ được tạo thành theo nghĩa hành động (kammasādhano), giống như trong các câu như: ‘Lợi lộc, thưa ngài, đã được nhận lãnh’. Ở đây, do câu ‘dhammaladdhā’ (được nhận một cách hợp pháp), nó mang ý nghĩa quá khứ, nên ngài nói: ‘Các vật dụng như y phục v.v... là những vật dụng đã được nhận’. ‘Dhammikā’ (hợp pháp) có nghĩa là đến từ chánh pháp, là những vật dụng có được một cách trong sạch. Do đó, ngài nói ‘dhammaladdhā’. Chính để chỉ rõ ý nghĩa này mà câu ‘kuhanādī’ (do lừa phỉnh v.v...) đã được nói đến. Bởi vì những gì không được nhận một cách đúng đắn thì không được gọi là ‘dhammaladdhā’, nên để phủ định điều đó, trong Pāli đã nói là ‘dhammaladdhā’. Người nào thọ dụng vật cúng dường và vật đáng cúng dường mà không phân chia thì được gọi là ‘appaṭivibhattabhogī’ (người thọ dụng không phân chia). Do đó, ngài nói: ‘Có hai sự phân chia...’ v.v... ‘Phân chia bằng tâm’ – qua câu này, ngài chỉ ra rằng chỉ cần sự khởi lên của tâm phân chia cũng đã được gọi là phân chia, huống chi là hành động. Hoặc để chỉ rõ nguồn gốc, ngài nói: ‘Như vậy, sự phân chia bằng tâm’ có nghĩa là sự phân chia bằng thân có sự phân chia bằng tâm đi trước. Qua đó, ngài chỉ ra rằng sự phân chia phải được thực hiện chỉ bằng sự khởi lên của tâm. ‘Appaṭivibhattaṃ’ là cách dùng trung tính theo nghĩa trạng thái (bhāvanapuṃsakaniddeso), hoặc là cách dùng đối cách (kammaniddeso) có nghĩa là ‘thọ dụng lợi lộc không phân chia’. Vị ấy không cho người thế tục để thanh lọc sinh kế của mình. Vị ấy cũng không tự mình thọ dụng với ý nghĩ: ‘Mong rằng ta không phải là người thọ dụng vật không chung’. ‘Khi đang nhận... cho đến... thấy rằng’ – qua câu này, vị ấy thiết lập ý thức chung (sādhāraṇabuddhi) ngay từ khi nhận được. Như vậy, việc thọ dụng chung của vị ấy trở nên dễ dàng, và pháp đáng ghi nhớ (sāraṇīyadhamma) của vị ấy được viên mãn. Atha vā paṭiggaṇhanto ca…pe… passatīti iminā tassa lābhassa tīsu kālesu sādhāraṇato ṭhapanaṃ dassitaṃ. Paṭiggaṇhanto ca saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti iminā paṭiggahaṇakālo dassito. Gahetvā…pe… passatīti iminā paṭiggahitakālo. Tadubhayaṃ pana tādisena pubbabhāgena vinā na hotīti atthasiddho purimakālo. Tayidaṃ paṭiggahaṇato pubbevassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhissāmī’’ti, paṭiggaṇhantassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhāmī’’ti, paṭiggahetvā hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti hi paṭiggahitaṃ mayā’’ti. Evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ katvā laddhaṃ lābhaṃ osāraṇalakkhaṇaṃ avikopetvā paribhuñjanto sādhāraṇabhogī appaṭivibhattabhogī ca hoti. Hoặc là, qua câu ‘khi đang nhận... cho đến... thấy rằng’, sự thiết lập tính chung của lợi lộc ấy trong ba thời điểm đã được chỉ ra. ‘Khi đang nhận, (nghĩ rằng) mong rằng vật này là của chung Tăng chúng’ – qua câu này, thời điểm nhận đã được chỉ ra. ‘Sau khi đã nhận... cho đến... thấy rằng’ – qua câu này, thời điểm sau khi nhận đã được chỉ ra. Tuy nhiên, cả hai điều này không thể có được nếu không có giai đoạn trước đó tương tự, do đó thời điểm trước đó được mặc nhiên công nhận. Điều này xảy ra trước khi nhận: ‘Ta sẽ nhận vật này với ý nghĩ mong rằng nó là của chung Tăng chúng’; xảy ra trong khi nhận: ‘Ta đang nhận vật này với ý nghĩ mong rằng nó là của chung Tăng chúng’; và xảy ra sau khi đã nhận: ‘Ta đã nhận vật này chính là với ý nghĩ mong rằng nó là của chung Tăng chúng’. Như vậy, người nào thọ dụng lợi lộc đã nhận được, sau khi đã làm cho nó đầy đủ ba đặc điểm này và không làm tổn hại đến đặc tính hồi hướng, thì người ấy là người thọ dụng chung và người thọ dụng không phân chia. Imaṃ pana sāraṇīyadhammanti imaṃ catutthaṃ saritabbayuttadhamaṃ. Na hi…pe… gaṇhanti, tasmā sādhāraṇabhogitā dussīlassa natthīti ārambhopi tāva na sambhavati, kuto pūraṇanti adhippāyo. Parisuddhasīloti iminā lābhassa dhammikabhāvaṃ dasseti. Vattaṃ akhaṇḍentoti iminā appaṭivibhattabhogitaṃ sādhāraṇabhogitañca dasseti. Sati pana tadubhaye sāraṇīyadhammo pūrito eva hotīti āha ‘‘pūretī’’ti. Odissakaṃ katvāti etena anodissakaṃ katvā pituno, ācariyupajjhāyādīnaṃ vā [Pg.92] therāsanato paṭṭhāya dentassa sāraṇīyadhammoyeva hotīti dasseti. Dātabbanti avassaṃ dātabbaṃ. Sāraṇīyadhammo panassa na hoti paṭijaggaṭṭhāne odissakaṃ katvā dinnattā. Tenāha ‘‘palibodhajagganaṃ nāma hotī’’ti. Muttapalibodhassa vaṭṭati amuttapalibodhassa pūretuṃ asakkuṇeyyattā. Yadi evaṃ sabbena sabbaṃ sāraṇīyadhammaṃ pūrentassa odissakadānaṃ vaṭṭati, na vaṭṭatīti? No na vaṭṭati yuttaṭṭhāneti dassento ‘‘tena panā’’tiādimāha. Iminā odissakadānaṃ panassa na sabbattha vāritanti dasseti. Gilānādīnañhi odissakaṃ katvā dānaṃ appaṭivibhāgapakkhikaṃ ‘‘asukassa na dassāmī’’ti paṭikkhepassa abhāvato. Byatirekappadhāno hi paṭibhāgo. Tenāha ‘‘avasesa’’ntiādi. Adātumpīti pi-saddena dātumpi vaṭṭatīti dasseti. Tañca kho karuṇāyanavasena, na vattaparipūraṇavasena, tasmā dussīlassapi atthikassa sati sambhave dātabbaṃ. Dānañhi nāma na kassaci nivāritaṃ. ‘Pháp đáng ghi nhớ này’ có nghĩa là pháp thứ tư này, pháp đáng được ghi nhớ. ‘Bởi vì... không nhận’, do đó, người ác giới không có sự thọ dụng chung, nên ngay cả việc bắt đầu cũng không thể có, huống chi là sự viên mãn – đó là ý nghĩa. Qua từ ‘parisuddhasīlo’ (người có giới trong sạch), ngài chỉ ra tính hợp pháp của lợi lộc. Qua từ ‘vattaṃ akhaṇḍento’ (người không làm sứt mẻ phận sự), ngài chỉ ra sự thọ dụng không phân chia và sự thọ dụng chung. Khi có cả hai điều đó, pháp đáng ghi nhớ chắc chắn được viên mãn, nên ngài nói ‘pūreti’ (làm cho viên mãn). ‘Sau khi đã chỉ định’ – qua câu này, ngài chỉ ra rằng việc cúng dường không chỉ định cho cha, thầy tế độ, thầy giáo v.v... bắt đầu từ chỗ ngồi của vị trưởng lão chính là pháp đáng ghi nhớ. ‘Dātabbaṃ’ (phải cho) có nghĩa là nhất định phải cho. Nhưng đó không phải là pháp đáng ghi nhớ của vị ấy, vì đã cho một cách chỉ định đến nơi cần chăm sóc. Do đó, ngài nói: ‘Đó được gọi là sự chăm sóc trách nhiệm’. Điều này được phép đối với người đã thoát khỏi trách nhiệm, vì người chưa thoát khỏi trách nhiệm không thể làm viên mãn được. Nếu vậy, đối với người đang làm viên mãn hoàn toàn pháp đáng ghi nhớ, việc cúng dường chỉ định có được phép hay không? Để chỉ ra rằng không phải là không được phép ở những nơi thích hợp, ngài nói: ‘Tuy nhiên, do đó...’ v.v... Qua đó, ngài chỉ ra rằng việc cúng dường chỉ định không phải bị cấm ở mọi nơi. Bởi vì việc cúng dường chỉ định cho người bệnh v.v... thuộc về phía không phân chia, do không có sự từ chối rằng ‘tôi sẽ không cho người này’. Vì sự phân chia chủ yếu là sự loại trừ. Do đó, ngài nói: ‘phần còn lại...’ v.v... ‘Adātumpīti’ (cũng không cho) – qua từ ‘pi’, ngài chỉ ra rằng cũng được phép cho. Và điều đó là do lòng bi mẫn, không phải do việc hoàn thành phận sự. Do đó, nếu có khả năng, cũng nên cho người ác giới đang có nhu cầu. Vì việc bố thí không bị ngăn cấm đối với bất kỳ ai. Susikkhitāyāti sāraṇīyapūraṇavidhimhi susikkhitāya, sukusalāyāti attho. Idāni tassa kosallaṃ dassetuṃ ‘‘susikkhitāya hī’’tiādi vuttaṃ. Dvādasahi vassehi pūrehi, na tato oranti iminā tassa duppūrataṃ dasseti. Tathā hi so mahapphalo mahānisaṃso diṭṭhadhammikehipi tāvagarutarehi phalānisaṃsehi anugatoti taṃsamaṅgī ca puggalo visesalābhī ariyapuggalo viya loke acchariyabbhutadhammasamannāgato hoti. Tathā hi so duppajahadānamayassa sīlamayassa puññassa paṭipakkhadhammaṃ sudūre vikkhambhitaṃ katvā visuddhena cetasā loke pākaṭo paññāto hutvā viharati. Tassimamatthaṃ byatirekato anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. ‘Susikkhitāya’ có nghĩa là được huấn luyện kỹ lưỡng, tức là rất thiện xảo, trong phương pháp làm viên mãn pháp đáng ghi nhớ. Bây giờ, để chỉ ra sự thiện xảo ấy, câu ‘susikkhitāya hī’ (bởi vì được huấn luyện kỹ lưỡng) v.v... đã được nói đến. ‘Với mười hai năm trọn vẹn, không ít hơn thế’ – qua câu này, ngài chỉ ra sự khó viên mãn của pháp ấy. Thật vậy, pháp ấy có quả lớn, lợi ích lớn, được đi kèm bởi những quả và lợi ích còn quan trọng hơn ngay trong hiện tại. Và người sở hữu pháp ấy là người có được lợi lộc đặc biệt, giống như một bậc Thánh, là người có được những pháp kỳ diệu, phi thường trên đời. Thật vậy, người ấy, sau khi đã trấn áp xa lánh các pháp đối nghịch với phước báu thuộc về bố thí (vốn khó từ bỏ) và thuộc về giới, sống với tâm thanh tịnh, trở nên nổi bật và được biết đến trên đời. Để làm sáng tỏ ý nghĩa này theo cả phương pháp khẳng định và phủ định, câu ‘sace hī’ (nếu thật vậy) v.v... đã được nói đến. Điều đó rất dễ hiểu. Idānissa samparāyike diṭṭhadhammike ca ānisaṃse dassetuṃ ‘‘evaṃ pūritasāraṇīyadhammassā’’tiādi vuttaṃ. Neva issā na macchariyaṃ hoti cirakālabhāvanāya vidhutabhāvato. Manussānaṃ piyo hoti pariccāgasīlatāya vissutattā. Tenāha ‘‘dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū’’tiādi (a. ni. 5.34). Sulabhapaccayo hoti dānavasena uḷārajjhāsayānaṃ paccayalābhassa idhānisaṃsasabhāvato dānassa. Pattagatamassa diyyamānaṃ [Pg.93] na khīyati pattagatasseva dvādasavassikassa mahāvattassa avicchedena pūritattā. Aggabhaṇḍaṃ labhati devasikaṃ dakkhiṇeyyānaṃ aggato paṭṭhāya dānassa dinnattā. Bhaye vā…pe… āpajjanti deyyappaṭiggāhakavikappaṃ akatvā attani nirapekkhacittena cirakālaṃ dānassa pūritatāya pasāritacittattā. Bây giờ, để chỉ ra những quả báo trong đời sau và trong hiện tại của vị ấy, câu bắt đầu bằng “evaṃ pūritasāraṇīyadhammassā” (vị đã viên mãn pháp đáng ghi nhớ như vậy) đã được nói đến. Không có ganh tỵ, cũng không có keo kiệt do đã được loại trừ bởi sự tu tập trong thời gian dài. Vị ấy được loài người yêu mến do tính hay bố thí và do đã nổi danh. Do đó, có lời dạy rằng: “dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū” (người cho đi được yêu mến, nhiều người thân cận với vị ấy), v.v... (A. Ni. 5.34). Vị ấy dễ dàng có được các vật dụng, do nhờ sự bố thí, vì việc có được các vật dụng là bản chất quả báo trong hiện tại của sự bố thí đối với những người có chí nguyện cao thượng. Vật được cho vào bát của vị ấy không bị cạn kiệt, giống như bát của vị trưởng lão đã được trận mưa lớn kéo dài mười hai năm làm cho đầy không gián đoạn. Vị ấy nhận được vật phẩm thượng hạng do sự bố thí đã được thực hiện hằng ngày, bắt đầu từ những bậc đáng cúng dường hàng đầu. Hoặc trong lúc sợ hãi... (v.v.)... không gặp phải, do tâm đã rộng mở vì đã viên mãn sự bố thí trong thời gian dài với tâm không luyến tiếc nơi bản thân, không phân biệt vật nên cho và người nhận. Tatrāti tesu ānisaṃsesu vibhāvetabbesu. Imāni phalāni vatthūni kāraṇāni. Mahāgirigāmo nāma nāgadīpapasse eko gāmova. Alabhantāpīti appapuññatāya alābhino samānāpi. Bhikkhācāramaggasabhāganti sabhāgaṃ tabbhāgiyaṃ bhikkhācāramaggaṃ jānanti. Anuttarimanussadhammattā therānaṃ saṃsayavinodanatthañca ‘‘sāraṇīyadhammo me, bhante, pūrito’’ti āha. Tathā hi dutiyavatthusmimpi therena attā pakāsito. Daharakāle evaṃ kira sāraṇīyadhammapūrako ahosi. Manussānaṃ piyatāya sulabhapaccayatāyapi idaṃ vatthumeva. Pattagatākhīyanassa pana visesaṃ vibhāvanato ‘‘idaṃ tāva…pe… ettha vatthū’’ti vuttaṃ. Tatrā có nghĩa là: trong những quả báo ấy cần được làm sáng tỏ. Những câu chuyện này là kết quả, là nguyên nhân. Mahāgirigāma là tên một ngôi làng bên cạnh Nāgadīpa. Alabhantāpi có nghĩa là: dù là những người không nhận được do ít phước. Bhikkhācāramaggasabhāgaṃ có nghĩa là: họ biết con đường khất thực tương ứng, phù hợp với nơi ấy. Do pháp siêu nhân của các vị trưởng lão và để xua tan sự nghi ngờ của họ, vị ấy đã nói: “Thưa ngài, pháp đáng ghi nhớ của con đã được viên mãn.” Thật vậy, trong câu chuyện thứ hai, vị trưởng lão đã tự bộc lộ. Nghe nói, khi còn trẻ, vị ấy đã là người viên mãn pháp đáng ghi nhớ như vậy. Về việc được loài người yêu mến và dễ dàng có được vật dụng, đây cũng chính là câu chuyện. Tuy nhiên, do làm sáng tỏ điểm đặc biệt về việc vật trong bát không cạn kiệt, nên đã nói rằng: “Trước hết, đây... (v.v.)... là câu chuyện ở đây.” Giribhaṇḍamahāpūjāyāti cetiyagirimhi sakalalaṅkādīpe yojanappamāṇe samudde ca nāvāsaṅghāṭādike ṭhapetvā dīpapupphagandhādīhi kariyamānāya mahāpūjāya. Tassā ca paṭipattiyā avañjhabhāvavibhāvanatthaṃ ‘‘ete mayhaṃ pāpuṇissantī’’ti āha. Pariyāyenapi lesenapi. Anucchavikanti ‘‘sāraṇīyadhammapūrako’’ti yathābhūtapavedanaṃ tumhākaṃ anucchavikanti attho. Giribhaṇḍamahāpūjāya có nghĩa là: trong đại lễ cúng dường được thực hiện bằng đèn, hoa, hương, v.v... tại núi Cetiya, sau khi đã đặt các bè thuyền, v.v... trên khắp đảo Laṅkā và trên biển trong phạm vi một do-tuần. Và để làm sáng tỏ tính không vô ích của sự thực hành ấy, vị ấy đã nói: “Những thứ này sẽ đến được với tôi.” Dù bằng cách nói vòng hay bằng cách nói ẩn ý. Anucchavikaṃ có nghĩa là: việc trình bày đúng sự thật rằng “(con là) người viên mãn pháp đáng ghi nhớ” là thích hợp với các ngài. Anārocetvāva palāyiṃsu corabhayena. ‘‘Attano dujjīvikāyā’’tipi vadanti. Ahaṃ sāraṇīyadhammapūrikā, mama pattapariyāpannenapi sabbāpimā bhikkhuniyo yāpessantīti āha ‘‘mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayitthā’’ti. Vaṭṭissatīti kappissati. Therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi, therassa pana sīlatejeneva devatā ussukkaṃ āpajji. Họ đã bỏ trốn vì sợ trộm cướp mà không báo trước. Cũng có người nói: “do đời sống khó khăn của họ.” Bà đã nói: “Các vị đừng suy nghĩ về việc họ đã ra đi,” với ý rằng: “Ta là người viên mãn pháp đáng ghi nhớ, tất cả các vị tỳ-khưu-ni này sẽ sống được chỉ bằng những gì có trong bát của ta.” Vaṭṭissatī có nghĩa là sẽ đủ dùng. Vị trưởng lão ni là người viên mãn pháp đáng ghi nhớ, còn đối với vị trưởng lão tăng, chính nhờ oai lực giới hạnh của ngài mà chư thiên đã nhiệt tâm. Natthi etesaṃ khaṇḍanti akhaṇḍāni. Taṃ pana nesaṃ khaṇḍaṃ dassetuṃ ‘‘yassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha upasampannasīlānaṃ uddesakkamena ādiantā veditabbā. Tenāha ‘‘sattasū’’tiādi. Na hi añño koci āpattikkhandhānaṃ [Pg.94] anukkamo atthi, anupasampannasīlānaṃ samādānakkamenapi ādiantā labbhanti. Pariyante chinnasāṭako viyāti tatrante dasante vā chinnavatthaṃ viya. Visadisudāharaṇañcetaṃ ‘‘akhaṇḍānī’’ti imassa adhikatattā. Evaṃ sesānampi udāharaṇāni. Khaṇḍikatā bhinnatā khaṇḍaṃ, taṃ etassa atthīti khaṇḍaṃ, sīlaṃ. Chiddantiādīsupi eseva nayo. Vemajjhe bhinnaṃ vinivijjhanavasena. Visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho. Visabhāgavaṇṇena upaḍḍhaṃ tatiyabhāgagataṃ sambhinnavaṇṇaṃ sabalaṃ, visabhāgavaṇṇeheva bindūhi antarantarāhi vimissaṃ kammāsaṃ. Ayaṃ imesaṃ viseso. Sabalarahitāni asabalāni, tathā akammāsāni. Sīlassa taṇhādāsabyato mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ, tasmā taṇhādāsabyato mocanavacanena tesaṃ sīlānaṃ vivaṭṭūpanissayatamāha. Bhujissabhāvakaraṇatoti iminā bhujissakarāni bhujissānīti uttarapadalopenāyaṃ niddesoti dasseti. Yasmā vā taṃsamaṅgipuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti, tasmāpi bhujissāni. Aviññūnaṃ appamāṇatāya ‘‘viññuppasatthānī’’ti vuttaṃ. Suparisuddhabhāvena vā sampannattā viññūhi pasatthānīti viññuppasatthāni. Không bị sứt mẻ (khaṇḍa) đối với chúng, nên là không sứt mẻ (akhaṇḍāni). Tuy nhiên, để chỉ ra sự sứt mẻ của chúng, câu bắt đầu bằng “yassā” đã được nói đến. Trong đó, đối với giới của bậc đã thọ cụ túc, phần đầu và phần cuối nên được hiểu theo thứ tự của việc đề cập. Do đó, có lời dạy bắt đầu bằng “sattasū” (trong bảy). Vì không có thứ tự nào khác của các uẩn tội. Đối với giới của người chưa thọ cụ túc, phần đầu và phần cuối cũng có thể được nhận biết theo thứ tự của việc thọ trì. Giống như tấm y bị rách ở mép có nghĩa là giống như tấm vải bị rách ở cuối hoặc ở biên. Và đây là ví dụ không tương đồng, vì ý nghĩa của “akhaṇḍāni” (không sứt mẻ) là cao hơn. Các ví dụ còn lại cũng tương tự như vậy. Sự bị sứt mẻ, sự bị bể vỡ là khaṇḍaṃ. Điều đó có ở giới này, nên là khaṇḍaṃ, sīlaṃ (giới bị sứt mẻ). Trong các từ bắt đầu bằng chiddaṃ (lủng), phương pháp cũng tương tự. Bị bể vỡ ở giữa theo cách bị xuyên thủng. Nên liên kết với (câu) “giống như con bò có màu sắc không đồng nhất.” Sabalaṃ là có màu pha trộn, một nửa hoặc một phần ba có màu khác. Kammāsaṃ là có lốm đốm, xen kẽ với các chấm có màu khác. Đây là sự khác biệt của chúng. Không có màu pha trộn là asabalāni, tương tự là akammāsāni. Việc giải thoát giới khỏi sự nô lệ cho ái dục là việc tạo ra trạng thái làm nền tảng cho sự thoát khỏi luân hồi. Do đó, bằng lời nói giải thoát khỏi sự nô lệ cho ái dục, ngài đã nói lên tính chất làm nền tảng cho sự thoát khỏi luân hồi của các giới ấy. Bằng câu “làm cho có trạng thái tự do,” ngài chỉ ra rằng sự trình bày này là do lược bỏ từ cuối: bhujissakarāni (làm cho tự do) là bhujissāni. Hoặc vì người sở hữu giới ấy được gọi là bhujissa, người tự tại, người tự chủ, nên (các giới ấy) cũng là bhujissāni. Do người vô trí không thể đo lường được, nên đã nói là “viññuppasatthāni” (được bậc trí tán thán). Hoặc vì đã thành tựu do trạng thái hoàn toàn trong sạch, nên được các bậc trí tán thán, gọi là viññuppasatthāni. Taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattāti ‘‘imināhaṃ sīlena devo vā bhavissāmi devaññataro vā’’ti taṇhāparāmāsena, ‘‘imināhaṃ sīlena devo hutvā tattha nicco dhuvo sassato bhavissāmī’’ti diṭṭhiparāmāsena ca aparāmaṭṭhattā. Parāmaṭṭhunti ‘‘ayaṃ te sīlesu doso’’ti catūsu vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena parāmaṭṭhuṃ, anuddhaṃsetuṃ codetunti attho. Sīlaṃ nāma avippaṭisārādipārampariyena yāvadeva samādhisampādanatthanti āha ‘‘samādhisaṃvattanikānī’’ti. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni. Do không bị ái và tà kiến chấp thủ có nghĩa là: do không bị chấp thủ bởi sự chấp thủ của ái dục rằng “với giới này, ta sẽ trở thành một vị trời hay một vị trời nào đó,” và bởi sự chấp thủ của tà kiến rằng “với giới này, sau khi trở thành một vị trời, ta sẽ thường hằng, bền vững, vĩnh cửu ở đó.” Parāmaṭṭhuṃ có nghĩa là: để khiển trách, để chỉ trích, để sách tấn bằng cách chỉ ra bất kỳ sự hư hỏng nào trong bốn sự hư hỏng rằng “đây là lỗi trong giới của ông.” Giới, qua trình tự bắt đầu bằng sự không hối tiếc, chỉ nhằm mục đích thành tựu định, nên ngài đã nói “samādhisaṃvattanikāni” (đưa đến định). Có mục đích đưa đến định là samādhisaṃvattanikāni. Samānabhāvo sāmaññaṃ, paripuṇṇacatupārisuddhibhāvena majjhe bhinnasuvaṇṇassa viya bhedābhāvato sīlena sāmaññaṃ sīlasāmaññaṃ, taṃ gato upagatoti sīlasāmaññagato. Tenāha ‘‘samānabhāvūpagatasīlo’’ti, sīlasampattiyā samānabhāvaṃ upagatasīlo sabhāgavuttikoti attho. Kāmaṃ puthujjanānampi catupārisuddhisīle nānattaṃ na siyā, taṃ pana na ekantikaṃ, idaṃ ekantikaṃ niyatabhāvatoti āha ‘‘natthi [Pg.95] maggasīle nānatta’’nti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttanti maggasīlaṃ sandhāya taṃ ‘‘yāni tāni sīlānī’’tiādi vuttaṃ. Trạng thái tương đồng là sự tương đồng (sāmañña). Do không có sự khác biệt bởi giới hạnh, giống như vàng đã được nung chảy ở giữa không có sự khác biệt do trạng thái bốn sự thanh tịnh viên mãn, nên sự tương đồng bởi giới hạnh là sīlasāmañña (giới tương đồng). Người đã đi đến, đã đạt đến điều ấy là sīlasāmaññagato. Do đó, Ngài nói: “Người có giới đã đạt đến trạng thái tương đồng.” Nghĩa là người có giới đã đạt đến trạng thái tương đồng do sự thành tựu giới hạnh, có cách hành xử tương tự. Dù rằng đối với các phàm nhân cũng không có sự khác biệt trong bốn giới thanh tịnh, nhưng điều đó không phải là tuyệt đối. Điều này là tuyệt đối do có bản chất chắc chắn, nên Ngài nói: “Không có sự khác biệt trong đạo giới.” Nhắm đến điều đó mà điều này được nói, tức là nhắm đến đạo giới mà câu “Những giới hạnh nào ấy” v.v... đã được nói. Yāyanti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā. Diṭṭhīti maggasammādiṭṭhi. Niddosāti niddhutadosā, samucchinnarāgādipāpadhammāti attho. Niyyātīti vaṭṭadukkhato nissarati niggacchati. Sayaṃ niyyantīyeva hi taṃsamaṅgipuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetīti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti takkaro, tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjantassāti attho. Samānadiṭṭhibhāvanti sadisadiṭṭhibhāvaṃ saccasampaṭivedhena abhinnadiṭṭhibhāvaṃ. (Tri kiến) nào, tức là tri kiến này đã được chứng thực đối với cả ta và các ngươi. Tri kiến là đạo chánh kiến. Không có lỗi lầm nghĩa là đã rũ bỏ các lỗi lầm, nghĩa là đã đoạn tận các ác pháp như tham v.v... Đưa đến sự thoát ly nghĩa là thoát ra, đi ra khỏi khổ luân hồi. Quả vậy, chính nó trong khi đưa đến sự thoát ly, được gọi là làm cho người thành tựu nó thoát ra khỏi khổ luân hồi. Lời giáo huấn nào của bậc Đạo Sư, người thực hành điều đó là takkaro (người làm theo điều đó); của người ấy, nghĩa là của người thực hành theo như đã được giáo huấn. Trạng thái tri kiến tương đồng là trạng thái tri kiến giống nhau, trạng thái tri kiến không khác biệt do sự thâm nhập chân lý. Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Sāraṇīya thứ nhất đã kết thúc. 2. Dutiyasāraṇīyasuttavaṇṇanā 2. Phần giải thích kinh Sāraṇīya thứ hai 12. Dutiye sabrahmacārīnanti sahadhammikānaṃ. Piyaṃ piyāyitabbakaṃ karontīti piyakaraṇā. Garuṃ garuṭṭhāniyaṃ karontīti garukaraṇā. Saṅgaṇhanatthāyāti saṅgahavatthuvisesabhāvato sabrahmacārīnaṃ saṅgahaṇāya saṃvattantīti sambandho. Avivadanatthāyāti saṅgahavatthubhāvato eva na vivadanatthāya. Sati ca avivadanahetubhūtasaṅgahakatte tesaṃ vasena sabrahmacārīnaṃ samaggabhāvo bhedābhāvo siddhoyevāti āha ‘‘sāmaggiyā’’tiādi. 12. Trong kinh thứ hai, (của) các vị đồng phạm hạnh nghĩa là của các vị đồng pháp. Làm cho đáng được yêu mến, đáng được quý mến là piyakaraṇā (làm cho đáng yêu). Làm cho đáng được tôn trọng, đáng được kính trọng là garukaraṇā (làm cho đáng kính). “Vì mục đích nhiếp phục” có liên hệ là: do là một loại nhiếp sự đặc biệt, chúng đưa đến sự nhiếp phục các vị đồng phạm hạnh. “Vì mục đích không tranh cãi” là do chính bản chất là nhiếp sự nên không vì mục đích tranh cãi. Và khi có sự nhiếp phục là nguyên nhân của việc không tranh cãi, do nhờ chúng mà trạng thái hòa hợp, không chia rẽ của các vị đồng phạm hạnh được thành tựu, nên Ngài nói: “Vì sự hòa hợp” v.v... Dutiyasāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Sāraṇīya thứ hai đã kết thúc. 3. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā 3. Phần giải thích kinh Nissāraṇīya 13. Tatiye vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. Yuttayānasadisā katāti yathā yuttamājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathāruci pavattirahaṃ gahitā. Vatthukatāti vā adhiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā, sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisesatāya pavattiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katāti vuttaṃ hoti. Adhiṭṭhitāti paṭipakkhadūrībhāvato [Pg.96] subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā. Samantato citāti sabbabhāgena bhāvanūpacayaṃ gamitā. Tenāha ‘‘upacitā’ti. Suṭṭhu samāraddhāti iddhibhāvanāsikhāppattiyā sammadeva sambhāvitā. Abhūtabyākaraṇaṃ byākarotīti ‘‘mettā hi kho me cetovimutti bhāvitā’’tiādinā attani avijjamānaguṇābhibyāhāraṃ byāharati. Cetovimuttisaddaṃ apekkhitvā ‘‘nissaṭā’’ti vuttaṃ. Puna byāpādo natthīti idāni mama byāpādo nāma sabbaso natthīti ñatvā. 13. Trong kinh thứ ba, được làm cho tăng trưởng nghĩa là được làm cho sung mãn do sự viên mãn của việc tu tập. Được làm đi làm lại nghĩa là được thực hành liên tục do sự thực hành nhiều lần việc tu tập. Được làm cho giống như cỗ xe đã được thắng yên nghĩa là: giống như cỗ xe ngựa thuần chủng đã được thắng yên, được điều khiển bởi người đánh xe khéo léo, vận hành theo ý muốn, cũng vậy, nó được nắm giữ để có thể vận hành theo ý muốn. Hoặc được làm thành nền tảng nghĩa là được làm giống như nền tảng theo nghĩa là nơi trú ngụ; được nói là được làm giống như nền tảng đã được thanh lọc kỹ lưỡng khỏi các nguy hiểm, do là nơi trú để vận hành của thần thông đặc biệt nhờ sự thanh lọc hoàn toàn các phiền não. Được quyết định nghĩa là được thiết lập trong sự thích hợp với từng quyết định ấy do đã được tu tập tốt đẹp, do sự xa lìa các pháp đối nghịch. Được tích lũy khắp nơi nghĩa là được làm cho tích lũy sự tu tập về mọi phương diện. Do đó, Ngài nói: “Được tích lũy.” Được khéo khởi sự nghĩa là được thực hiện một cách đúng đắn do đã đạt đến đỉnh cao của việc tu tập thần thông. Tuyên bố điều không có thật nghĩa là tuyên bố về phẩm chất không có nơi mình bằng câu “Tâm giải thoát do từ ái quả thật đã được tôi tu tập” v.v... Tùy thuộc vào từ “tâm giải thoát” mà từ “đã thoát ly” được nói. Sân hận không còn nữa nghĩa là sau khi biết rằng: “Bây giờ, sân hận đối với ta hoàn toàn không còn nữa.” Balavavipassanāti bhayatupaṭṭhāne ñāṇaṃ, ādīnavānupassane ñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ, bhaṅgañāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Yesaṃ nimittānaṃ abhāvena arahattaphalasamāpattiyā animittatā, taṃ dassetuṃ ‘‘sā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha rāgassa nimittaṃ, rāgo eva vā nimittaṃ rāganimittaṃ. Ādi-saddena dosanimittādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Rūpavedanādisaṅkhāranimittaṃ rūpanimittādi. Tesaṃyeva niccādivasena upaṭṭhānaṃ niccanimittādi. Tayidaṃ nimittaṃ yasmā sabbena sabbaṃ arahattaphale natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘sā hi…pe… animittā’’ti. Nimittaṃ anussarati anugacchati ārabbha pavattati sīlenāti nimittānusārī. Tenāha ‘‘vuttappabhedaṃ nimittaṃ anusaraṇasabhāva’’nti. Minh sát có năng lực là tên gọi của bốn loại trí: trí về sự hiện khởi của điều đáng sợ, trí về sự quán xét sự nguy hại, trí về sự muốn giải thoát, và hoại trí. Để chỉ ra rằng sự nhập A-la-hán quả định là vô tướng do sự vắng mặt của các tướng nào, câu “Quả vậy, nó” v.v... đã được nói. Trong đó, tướng của tham, hoặc chính tham là tướng, là tham tướng. Cần phải hiểu rằng từ “v.v...” bao gồm cả sân tướng v.v... Tướng của các hành như sắc, thọ v.v... là sắc tướng v.v... Sự hiện khởi của chính chúng theo cách thường hằng v.v... là thường tướng v.v... Bởi vì tướng này hoàn toàn không có trong A-la-hán quả, do đó đã được nói: “Quả vậy, nó... là vô tướng.” Người tùy hành theo tướng là người có bản chất tùy niệm, đi theo, khởi sự, vận hành theo tướng. Do đó, Ngài nói: “Có bản chất tùy hành theo tướng đã được nói đến các loại.” Asmimānoti ‘‘asmī’’ti pavatto attavisayo māno. Ayaṃ nāma ahamasmīti rūpalakkhaṇo vedanādīsu vā aññataralakkhaṇo ayaṃ nāma attā ahaṃ asmīti. Asmimāno samugghātīyati etenāti asmimānasamugghāto, arahattamaggo. Puna asmimāno natthīti tassa anuppattidhammatāpādanaṃ kittento samugghātattameva vibhāveti. Ngã mạn là sự ngã mạn liên quan đến tự ngã, khởi lên rằng: “Tôi là.” “Tôi là người có tên này” là đặc tính của sắc, hoặc một trong các đặc tính của thọ v.v...; “tự ngã có tên này là tôi.” Ngã mạn được nhổ bật gốc bởi cái này, nên gọi là sự nhổ bật gốc ngã mạn, đó là A-la-hán đạo. “Ngã mạn không còn nữa” – khi tuyên bố việc làm cho nó có trạng thái không sanh khởi lại, Ngài làm rõ chính bản chất của sự nhổ bật gốc. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Nissāraṇīya đã kết thúc. 4-5. Bhaddakasuttādivaṇṇanā 4-5. Phần giải thích kinh Bhaddaka v.v... 14-15. Catutthe āramitabbaṭṭhena vā kammaṃ ārāmo etassāti kammārāmo. Kamme rato na ganthadhure vipassanādhure vāti kammarato. Punappunaṃ yuttoti tapparabhāvena anu anu yutto pasuto. Ālāpasallāpoti itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena punappunaṃ lapanaṃ. Pañcame natthi vattabbaṃ. 14-15. Trong kinh thứ tư, người thích công việc là người có công việc là khu vườn theo nghĩa là điều cần phải bắt đầu. Người ưa thích công việc là người ưa thích công việc, không ưa thích phận sự học pháp hay phận sự hành thiền minh sát. Chuyên tâm liên tục nghĩa là chuyên tâm, miệt mài theo sau do có bản chất chuyên chú vào việc đó. Trò chuyện, đàm luận là việc nói đi nói lại về vẻ đẹp của phụ nữ, vẻ đẹp của đàn ông v.v... Trong kinh thứ năm, không có gì để nói. Bhaddakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Bhaddaka v.v... đã kết thúc. 6. Nakulapitusuttavaṇṇanā 6. Phần giải thích kinh Nakulapitu 16. Chaṭṭhe [Pg.97] visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catuiriyāpathaṃ chindanto ābādhayatīti ābādho, so yassa atthīti ābādhiko. Taṃsamuṭṭhānadukkhena dukkhito. Adhimattagilānoti dhātusaṅkhayena parikkhīṇasarīro. 16. Trong kinh thứ sáu, bệnh tật là cái làm cho đau đớn, cắt đứt bốn oai nghi giống như cái cưa do sự sanh khởi của cảm thọ không tương hợp. Người có cái đó là người có bệnh. Bị đau khổ là bị đau khổ bởi cái khổ sanh khởi từ đó. Bệnh nặng là người có thân thể kiệt quệ do sự suy giảm của các yếu tố. Sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca vicikicchā tiṇṇā imāyāti tiṇṇavicikicchā. Vigatā samucchinnā pavattiādīsu ‘‘evaṃ nu kho na nu kho’’ti evaṃ pavattikā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkathā. Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā rāgavikkhepesu sīlādiguṇesu ca tiṭṭhakattā vesārajjaṃ, visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ pattāti vesārajjappattā. Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na paraṃ pacceti, nassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayā. Sự hoài nghi có mười sáu vấn đề và tám vấn đề, tương tự như vùng hoang địa có sự nguy hiểm, đã được vượt qua bởi vị này, do đó là tiṇṇavicikicchā (người đã vượt qua hoài nghi). Sự phân vân (kathaṃkathā) khởi lên rằng: “Có phải như vậy chăng, hay không phải như vậy chăng?” ở trong các sự hiện hành v.v… đã được loại bỏ, đã được đoạn trừ ở vị này, do đó là vigatakathaṃkathā (người đã thoát khỏi sự phân vân). Do đã đoạn trừ các ác pháp tạo ra sự rụt rè, và do có sự đứng vững ở trong các đức hạnh như là giới v.v… và ở trong các sự phân tán của tham ái nên (đạt được) sự tự tin (vesārajjaṃ), đã đạt đến trạng thái thành thạo, sự lão luyện, do đó là vesārajjappattā (người đã đạt đến sự tự tin). Do đã được thấy một cách trực tiếp bởi chính mình nên không tin theo người khác, không có người khác cần phải tin theo, do đó là aparappaccayā (người không do duyên người khác). Gilānā vuṭṭhitoti gilānabhāvato vuṭṭhāya ṭhito. Bhāvappadhāno hi ayaṃ niddeso. Gilāno hutvā vuṭṭhitoti idaṃ pana atthamattanidassanaṃ. Gilānā vuṭṭhito (đã khỏi bệnh) là đã đứng dậy sau khi ra khỏi tình trạng bị bệnh. Thật vậy, lời giải thích này có trạng thái là chính. Còn điều này: “Sau khi bị bệnh, đã bình phục” chỉ là sự trình bày về ý nghĩa. Nakulapitusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Nakulapitu đã chấm dứt. 7. Soppasuttavaṇṇanā 7. Giải thích kinh Soppa 17. Sattame paṭisallānā vuṭṭhitoti ettha paṭisallānanti tehi tehi saddhivihārikaantevāsikaupāsakādisattehi ceva rūpārammaṇādisaṅkhārehi ca paṭinivattitvā apasakkitvā nilīyanaṃ vivecanaṃ. Kāyacittehi tato vivitto ekībhāvo pavivekoti āha ‘‘ekībhāvāyā’’tiādi. Ekībhāvatoti ca iminā kāyavivekato vuṭṭhānamāha. Dhammanijjhānakkhantitotiādinā cittavivekato. Vuṭṭhitoti tato duvidhavivekato bhavaṅguppattiyā sabrahmacārīhi samāgamena upeto. 17. Ở kinh thứ bảy, trong câu paṭisallānā vuṭṭhito (ra khỏi nơi độc cư), ở đây paṭisallānaṃ (sự độc cư) là sự ẩn mình, sự tách biệt sau khi đã quay về, đã lui ra khỏi các chúng sanh là các vị sống chung, các đệ tử, các cận sự nam v.v… và khỏi các pháp hữu vi là đối tượng sắc v.v… Trạng thái đơn độc, tách biệt khỏi các điều ấy bằng thân và tâm là sự thanh vắng (paviveko), (do đó) đã nói: “ekībhāvāya (vì trạng thái đơn độc)” v.v… Và với từ ekībhāvato (từ trạng thái đơn độc) này, ngài nói đến sự đứng dậy khỏi thân viễn ly. Với các từ dhammanijjhānakkhantito (do kham nhẫn trong sự quán sát các pháp) v.v…, (ngài nói đến sự đứng dậy) khỏi tâm viễn ly. Vuṭṭhito (đã ra khỏi) là được hợp thành bởi sự hội họp với các vị đồng phạm hạnh do sự sanh khởi của hữu phần từ hai loại viễn ly ấy. Soppasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Soppa đã chấm dứt. 8. Macchabandhasuttavaṇṇanā 8. Giải thích kinh Macchabandha 18. Aṭṭhame [Pg.98] macchaghātakanti macchabandhaṃ kevaṭṭaṃ. Orabbhikādīsu urabbhā vuccanti eḷakā, urabbhe hantīti orabbhiko. Sūkarikādīsupi eseva nayo. 18. Ở kinh thứ tám, macchaghātakaṃ (người giết cá) là người đánh cá, người chài lưới. Trong các từ orabbhika (người giết cừu) v.v…, cừu được gọi là urabbhā, người giết cừu là orabbhiko. Ở các từ sūkarika (người giết heo) v.v… cũng có phương pháp tương tự. Macchabandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Macchabandha đã chấm dứt. 9. Paṭhamamaraṇassatisuttavaṇṇanā 9. Giải thích kinh Niệm Sự Chết thứ nhất 19. Navame evaṃnāmake gāmeti nātikānāmakaṃ gāmaṃ nissāya. Dvinnaṃ cūḷapitimahāpitiputtānaṃ dve gāmā, tesu ekasmiṃ gāme. Ñātīnañhi nivāsaṭṭhānabhūto gāmo ñātiko, ñātikoyeva nātiko ña-kārassa na-kārādeso ‘‘animittā na nāyare’’tiādīsu (visuddhi. 1.174; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.20; jā. aṭṭha. 2.2.34) viya. So kira gāmo yesaṃ tadā tesaṃ pubbapurisena attano ñātīnaṃ sādhāraṇabhāvena nivasito, tena ñātikoti paññāyittha. Atha pacchā dvīhi dāyādehi dvidhā vibhajitvā paribhutto. Giñjakā vuccati iṭṭhakā, giñjakāhiyeva kato āvasathoti giñjakāvasatho. So hi āvāso yathā sudhāparikammena payojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā kato. Tasmiṃ kira padese mattikā sakkharamarumpavālukādīhi asammissā kathinā saṇhasukhumā, tāya katāni kulālabhājanānipi silāmayāni viya daḷhāni. Tasmā te upāsakā tāya mattikāya dīghaputhū iṭṭhakā kāretvā ṭhapetvā ṭhapetvā dvāravātapānakavāṭatulāyo sabbaṃ dabbasambhārena vinā tāhi iṭṭhakāhiyeva pāsādaṃ kāresuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘iṭṭhakāmaye pāsāde’’ti. 19. Ở kinh thứ chín, evaṃnāmake gāme (ở ngôi làng có tên như vậy) là nương vào ngôi làng tên là Nātika. Có hai ngôi làng của hai người con trai của Cūḷapiti và Mahāpiti, (đây là) ở trong một ngôi làng trong số ấy. Ngôi làng là nơi cư ngụ của các thân quyến là ñātiko, chính ñātiko là nātiko, mẫu tự ña được đổi thành mẫu tự na, giống như ở trong các câu: “animittā na nāyare” v.v… Tương truyền, ngôi làng ấy vào lúc bấy giờ đã được một người đàn ông đi trước của họ lập nên cho các thân quyến của mình (cư ngụ) theo cách chung, do đó đã được biết đến là Ñātika. Rồi về sau, đã được phân chia làm hai và được sử dụng bởi hai người thừa kế. Giñjakā được gọi là gạch, trú xá được làm bằng chính gạch là giñjakāvasatho. Thật vậy, trú xá ấy đã được xây và lợp bằng chính gạch theo cách mà không có sự cần thiết với công việc tô vữa. Tương truyền, ở trong vùng ấy đất sét cứng, mịn, và nhuyễn, không bị pha trộn với sỏi, đá vụn, cát v.v… các đồ gốm được làm bằng đất sét ấy cũng cứng chắc giống như được làm bằng đá. Vì thế, các cận sự nam ấy đã cho làm các viên gạch dài và rộng bằng đất sét ấy, rồi đã cho xây dựng tòa lâu đài bằng chính các viên gạch ấy, không có các vật liệu bằng gỗ cho các cửa ra vào, cửa sổ, cửa chớp, và đòn tay. Do đó, đã được nói là: “iṭṭhakāmaye pāsāde (trong tòa lâu đài bằng gạch).” Rattindivanti ekarattidivaṃ. Bhagavato sāsananti ariyamaggappaṭivedhāvahaṃ satthu ovādaṃ. Bahu vata me kataṃ assāti bahu vata mayā attahitaṃ pabbajitakiccaṃ kataṃ bhaveyya. Rattindivan là một đêm và một ngày. Bhagavato sāsanaṃ (lời giáo huấn của đức Thế Tôn) là lời khuyên dạy của đức Đạo Sư, điều mang lại sự chứng ngộ Thánh đạo. Bahu vata me kataṃ assā (chắc chắn nhiều việc sẽ được ta làm) là chắc chắn nhiều phận sự của người xuất gia, lợi ích cho bản thân, sẽ được ta thực hiện. Tadantaranti tattakaṃ velaṃ. Ekapiṇḍapātanti ekaṃ divasaṃ yāpanappahonakaṃ piṇḍapātaṃ. Yāva anto paviṭṭhavāto bahi nikkhamati, bahi nikkhantavāto [Pg.99] vā anto pavisatīti ekasseva pavesanikkhamo viya vuttaṃ, taṃ nāsikāvātabhāvasāmaññenāti daṭṭhabbaṃ. Tadantaraṃ là khoảng thời gian chừng ấy. Ekapiṇḍapātaṃ (một vật thực khất thực) là vật thực khất thực đủ để duy trì trong một ngày. Câu: “Cho đến khi hơi thở đã đi vào đi ra bên ngoài, hoặc hơi thở đã đi ra bên ngoài đi vào bên trong” đã được nói giống như là sự đi vào và đi ra của một (hơi thở), điều ấy cần được hiểu là do sự tương đồng về trạng thái của hơi thở ở mũi. Paṭhamamaraṇassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Niệm Sự Chết thứ nhất đã chấm dứt. 10. Dutiyamaraṇassatisuttavaṇṇanā 10. Giải thích kinh Niệm Sự Chết thứ nhì 20. Dasame nikkhanteti vītivatte. Patigatāyāti paccāgatāya, sampattāyāti attho. Tenāha ‘‘paṭipannāyā’’ti. So mamassa antarāyoti yathāvuttā na kevalaṃ kālakiriyāva, mama atidullabhaṃ khaṇaṃ labhitvā tassa satthusāsanamanasikārassa ceva jīvitassa ca saggamokkhānañca antarāyo assa, bhaveyyāti attho. Tenāha ‘‘tividho antarāyo’’tiādi. Vipajjeyyāti vipattiṃ gaccheyya. Satthakena viya aṅgapaccaṅgānaṃ kantanakārakā kāye sandhibandhanacchedakavātā satthakavātā. Kattukamyatāchandoti niyyānāvaho kattukamyatākusalacchando. Payogavīriyanti bhāvanānuyogavīriyaṃ. Na paṭivāti na paṭinivattatīti appaṭivānī, antarā vosānānāpajjanavīriyaṃ. Tenāha ‘‘anukkaṇṭhanā appaṭisaṅgharaṇā’’ti. 20. Ở kinh thứ mười, nikkhante là đã trôi qua. Patigatāya là đã trở lại, có nghĩa là đã đến. Do đó, ngài đã nói: “paṭipannāya.” So mamassa antarāyo (điều ấy là sự nguy hiểm cho ta) có nghĩa là: “Sau khi đã có được khoảnh khắc vô cùng khó được, không chỉ sự mệnh chung như đã được nói, mà điều ấy sẽ là, có thể là sự nguy hiểm cho sự tác ý đến lời giáo huấn của đức Đạo Sư, cho mạng sống, và cho các cõi trời và sự giải thoát của ta.” Do đó, ngài đã nói: “tividho antarāyo (ba loại nguy hiểm)” v.v… Vipajjeyya là có thể gặp phải sự tai hại. Các luồng gió cắt đứt các mối nối và dây chằng ở trong thân, là tác nhân cắt lìa các bộ phận lớn nhỏ giống như con dao nhỏ là satthakavātā (các luồng gió như dao). Kattukamyatāchando (dục muốn làm) là thiện dục muốn làm, điều dẫn đến sự xuất ly. Payogavīriyaṃ (tinh tấn trong sự nỗ lực) là tinh tấn trong sự chuyên tâm tu tập. Na paṭivāti (không thối lui), na paṭinivattati (không quay về) là appaṭivānī (không thối chuyển), là tinh tấn không đi đến sự chấm dứt ở khoảng giữa. Do đó, ngài đã nói: “anukkaṇṭhanā appaṭisaṅgharaṇā (không co rút, không thu mình).” Dutiyamaraṇassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Niệm Sự Chết thứ nhì đã chấm dứt. Sāraṇīyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về phẩm Sāraṇīya đã chấm dứt. 3. Anuttariyavaggo 3. Phẩm Anuttariya 1-2. Sāmakasuttādivaṇṇanā 1-2. Giải thích kinh Sāmaka v.v… 21-22. Tatiyassa paṭhame kevalakappanti ettha kevala-saddo anavasesattho, kappa-saddo samantabhāvattho. Tasmā kevalakappaṃ pokkharaṇiyanti evamattho daṭṭhabbo. Anavasesaṃ pharituṃ samatthassapi obhāsassa kenaci kāraṇena ekadesapharaṇampi siyā, ayaṃ pana sabbasova pharatīti dassetuṃ samantattho kappa-saddo gahito. Attano obhāsena pharitvāti vatthālaṅkārasarīrasamuṭṭhitena obhāsena pharitvā, candimā [Pg.100] viya ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho. Samanuññoti sammadeva katamanuñño. Tenāha ‘‘samānacitto’’ti, samānajjhāsayoti attho. Dukkhaṃ vaco etasminti dubbaco, tassa kammaṃ dovacassaṃ, tassa puggalassa anādariyavasena pavattā cetanā, tassa bhāvo atthitā dovacassatā. Atha vā dovacassameva dovacassatā. Sā atthato saṅkhārakkhandho hoti. Cetanāpadhāno hi saṅkhārakkhandho. Catunnaṃ vā khandhānaṃ apadakkhiṇaggāhitākārena pavattānaṃ etaṃ adhivacananti vadanti. Pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto, tassa bhāvo pāpamittatā. Sāpi atthato dovacassatā viya daṭṭhabbā. Yāya hi cetanāya puggalo pāpamitto pāpasampavaṅko nāma hoti, sā cetanā pāpamittatā. Cattāropi vā arūpino khandhā tadākārappavattā pāpamittatā. Dutiyaṃ uttānameva. 21-22. Trong câu đầu tiên của bài kinh thứ ba, ở đây từ kevala có nghĩa là không còn sót lại, từ kappa có nghĩa là toàn khắp. Do đó, kevalakappaṃ pokkharaṇiṃ (toàn bộ hồ sen) nên được hiểu theo ý nghĩa như vậy. Ngay cả ánh sáng có khả năng chiếu soi không sót lại cũng có thể do một nguyên nhân nào đó mà chỉ chiếu soi một phần, nhưng để chỉ rằng vị này chiếu soi khắp tất cả, từ kappa có nghĩa là toàn khắp đã được dùng. Attano obhāsena pharitvā (sau khi tỏa khắp với hào quang của mình) có nghĩa là sau khi tỏa khắp với hào quang phát ra từ y phục, đồ trang sức, và thân thể; có nghĩa là làm cho thành một vùng sáng, một vùng rực rỡ như mặt trăng. Samanuñño (đồng thuận) là người có sự đồng thuận được thực hiện một cách đúng đắn. Do đó, ngài nói “samānacitto” (đồng tâm), có nghĩa là đồng ý hướng. Dukkhaṃ vaco etasminti dubbaco (người khó nói), hành động của người ấy là dovacassaṃ (sự khó dạy), đó là tác ý diễn tiến theo cách không tôn trọng của người ấy, trạng thái hay sự hiện hữu của điều đó là dovacassatā (tánh khó dạy). Hoặc dovacassaṃ chính là dovacassatā. Về mặt ý nghĩa, nó là hành uẩn. Vì hành uẩn lấy tác ý làm chủ đạo. Hoặc họ nói rằng đây là tên gọi cho bốn uẩn diễn tiến theo cách nắm bắt sai lệch. Pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto (người có bạn bè là những kẻ ác như người không có đức tin), trạng thái của người ấy là pāpamittatā (tánh kết giao bạn ác). Điều này cũng nên được hiểu về mặt ý nghĩa giống như tánh khó dạy. Tác ý nào mà do đó một người trở thành bạn ác, có mối liên hệ với điều ác, tác ý đó là pāpamittatā. Hoặc cả bốn vô sắc uẩn diễn tiến theo cách thức đó là pāpamittatā. Phần thứ hai thì rõ ràng. Sāmakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Sāmaka và các kinh khác đã kết thúc. 3. Bhayasuttavaṇṇanā 3. Giải thích kinh Bhaya (Sợ Hãi). 23. Tatiye sambhavati jātimaraṇaṃ etenāti sambhavo, upādānanti āha ‘‘jātiyā ca maraṇassa ca sambhave paccayabhūte’’ti. Anupādāti anupādāya. Tenāha ‘‘anupādiyitvā’’ti. Jātimaraṇāni sammā khīyanti etthāti jātimaraṇasaṅkhayo, nibbānanti āha ‘‘jātimaraṇānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne’’ti. Sabbadukkhaṃ upaccagunti sakalampi vaṭṭadukkhaṃ atikkantā carimacittanirodhena vaṭṭadukkhalesassapi asambhavato. 23. Trong bài kinh thứ ba, sambhavo (sự phát sinh) là cái do đó sanh và tử phát sinh, tức là thủ (upādāna), nên ngài nói: “jātiyā ca maraṇassa ca sambhave paccayabhūte” (là điều kiện cho sự phát sinh của sanh và tử). Anupādā có nghĩa là anupādāya (không chấp thủ). Do đó, ngài nói: “anupādiyitvā” (sau khi không chấp thủ). Jātimaraṇasaṅkhayo (sự đoạn tận sanh tử) là nơi mà sanh và tử được đoạn tận một cách chân chánh, tức là Nibbāna, nên ngài nói: “jātimaraṇānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne” (trong Nibbāna, được gọi là sự đoạn tận của sanh và tử). Sabbadukkhaṃ upaccaguṃ (đã vượt qua mọi khổ đau) có nghĩa là đã vượt qua toàn bộ khổ đau của vòng luân hồi, bởi vì với sự diệt của tâm cuối cùng, ngay cả một chút khổ đau của vòng luân hồi cũng không thể phát sinh. Bhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Bhaya đã kết thúc. 4. Himavantasuttavaṇṇanā 4. Giải thích kinh Himavanta. 24. Catutthe samāpattikusalo hotīti samāpajjanakusalo hoti. Tenāha ‘‘samāpajjituṃ kusalo’’ti. Tattha antogatahetuattho ṭhiti-saddo, tasmā ṭhapanakusaloti atthoti āha ‘‘samādhiṃ ṭhapetuṃ sakkotīti attho’’ti. Tattha ṭhapetuṃ sakkotīti sattaṭṭhaaccharāmattaṃ [Pg.101] khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ sakkoti adhiṭṭhānavasibhāvassa nipphāditattā. Yathāparicchedenāti yathāparicchinnakālena. Vuṭṭhātuṃ sakkoti vuṭṭhānavasibhāvassa nipphāditattā. Kallaṃ sañjātaṃ assāti kallitaṃ, tasmiṃ kallite kallitabhāve kusalo kallitakusalo. Hāsetuṃ tosetuṃ sampahaṃsetuṃ. Kallaṃ kātunti samādhānassa paṭipakkhadhammānaṃ dūrīkaraṇena sahakārīkāraṇānañca samappadhānena samāpajjane cittaṃ samatthaṃ kātuṃ. Samādhissa gocarakusaloti samādhismiṃ nipphādetabbe tassa gocare kammaṭṭhānasaññite pavattiṭṭhāne bhikkhācāragocare satisampajaññayogato kusalo cheko. Tenāha ‘‘samādhissa asappāye anupakārake dhamme vajjetvā’’tiādi. Paṭhamajjhānādisamādhiṃ abhinīharitunti paṭhamajjhānādisamādhiṃ visesabhāgiyatāya abhinīharituṃ upanetuṃ. 24. Trong bài kinh thứ tư, samāpattikusalo hoti (thiện xảo về nhập định) có nghĩa là thiện xảo về việc nhập. Do đó, ngài nói: “samāpajjituṃ kusalo” (thiện xảo trong việc nhập). Ở đây, từ ṭhiti (trụ) có ý nghĩa là nguyên nhân tiềm ẩn, do đó có nghĩa là thiện xảo về việc thiết lập, nên ngài nói: “samādhiṃ ṭhapetuṃ sakkotīti attho” (có nghĩa là có thể thiết lập định). Ở đây, có thể thiết lập có nghĩa là có thể thiết lập thiền trong một khoảnh khắc bằng bảy tám cái búng ngón tay, vì đã thành tựu được năng lực tự tại về quyết định (adhiṭṭhānavasī). Yathāparicchedena (theo thời gian đã định) có nghĩa là theo thời gian đã được xác định. Vuṭṭhātuṃ sakkoti (có thể xuất) là vì đã thành tựu được năng lực tự tại về xuất thiền (vuṭṭhānavasī). Kallaṃ sañjātaṃ assāti kallitaṃ (cái đã trở nên sẵn sàng), người thiện xảo trong trạng thái sẵn sàng đó là kallitakusalo. Hāsetuṃ tosetuṃ sampahaṃsetuṃ (làm cho hoan hỷ, làm cho hài lòng, làm cho phấn khởi). Kallaṃ kātuṃ (làm cho sẵn sàng) là làm cho tâm có khả năng nhập định bằng cách loại bỏ các pháp đối nghịch với sự định tĩnh và bằng cách quân bình các yếu tố hỗ trợ. Samādhissa gocarakusalo (thiện xảo về đối tượng của định) có nghĩa là khi định cần được phát triển, vị ấy thiện xảo, khéo léo trong đối tượng của định, tức là đề mục thiền, trong phạm vi hành xứ khất thực, nhờ vào sự kết hợp giữa chánh niệm và tỉnh giác. Do đó, ngài nói: “samādhissa asappāye anupakārake dhamme vajjetvā” (sau khi tránh né các pháp không thích hợp, không hữu ích cho định) và các câu tương tự. Paṭhamajjhānādisamādhiṃ abhinīharitunti (hướng đến định của sơ thiền v.v...) có nghĩa là hướng dẫn, đưa định của sơ thiền v.v... đến trạng thái thù thắng. Himavantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Himavanta đã kết thúc. 5. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā 5. Giải thích kinh Anussatiṭṭhāna (Các Nền Tảng Tùy Niệm). 25. Pañcame anussatikāraṇānīti anussatiyo eva diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ hetubhāvato kāraṇāni. Nikkhantanti nissaṭaṃ. Muttanti vissaṭṭhaṃ. Vuṭṭhitanti apetaṃ. Sabbametaṃ vikkhambhanameva sandhāya vadati. Gedhamhāti pañcakāmaguṇato. Idampīti buddhānussativasena laddhaṃ upacārajjhānamāha. Ārammaṇaṃ karitvāti paccayaṃ karitvā, pādakaṃ katvāti attho. 25. Trong bài kinh thứ năm, anussatikāraṇāni (các nguyên nhân của tùy niệm) chính là các pháp tùy niệm, là các nguyên nhân vì chúng là lý do cho sự lợi ích và an lạc trong hiện tại, tương lai, v.v... Nikkhantaṃ (thoát ly) có nghĩa là đã rời khỏi. Muttaṃ (giải thoát) có nghĩa là đã được buông bỏ. Vuṭṭhitaṃ (vượt thoát) có nghĩa là đã lìa xa. Tất cả những điều này được nói đến với ý nghĩa là sự đè nén (vikkhambhana). Gedhamhā (từ tham ái) có nghĩa là từ năm loại dục trưởng dưỡng. Idampi (cả điều này) là nói đến cận hành thiền (upacārajjhāna) đạt được nhờ vào niệm Phật. Ārammaṇaṃ karitvā (sau khi lấy làm đối tượng) có nghĩa là sau khi lấy làm điều kiện, có nghĩa là sau khi lấy làm nền tảng. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Anussatiṭṭhāna đã kết thúc. 6. Mahākaccānasuttavaṇṇanā 6. Giải thích kinh Mahākaccāna. 26. Chaṭṭhe sambādheti vā taṇhāsaṃkilesādīnaṃ sampīḷe saṅkare gharāvāse. Okāsā vuccantīti maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato okāsāti vuccanti. Okāsādhigamoti lokuttaradhammassa adhigamāya adhigantabbaokāso. Visujjhanatthāyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi [Pg.102] ca upakkiliṭṭhacittānaṃ visuddhatthāya. Sā panāyaṃ cittassa visuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anupādāya saṃvattati, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādi. Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antotāpo antonijjhānaṃ soko, ñātibyasanādinimittameva socikatā. ‘‘Kahaṃ ekaputtakā’’tiādinā (ma. ni. 2.353-354; saṃ. ni. 2.63) paridevanavasena lapanaṃ paridevo. Samatikkamanatthāyāti pahānāya. Āyatiṃ anuppajjanañhi idha samatikkamo. Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho. Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhati etenāti ñāyo, ariyamaggo. Idha pana saha pubbabhāgena ariyamaggo gahitoti āha ‘‘sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāyā’’ti. Apaccayaparinibbānassāti anupādisesanibbānaṃ sandhāya vadati. Paccayavasena anuppannaṃ asaṅkhataṃ amatadhātumeva. Sesamettha uttānameva. 26. Ở câu thứ sáu, (đời sống tại gia) chật hẹp (sambādheti) hoặc trong đời sống tại gia là nơi hỗn tạp, bị dồn ép bởi các phiền não tham ái v.v... Được gọi là cơ hội (okāsā vuccanti) là vì có bản chất là cơ hội để chứng đắc hạnh phúc của đạo và quả, nên được gọi là cơ hội. Sự chứng đắc cơ hội (okāsādhigamo) là cơ hội cần được chứng đắc để thành tựu pháp siêu thế. Với mục đích thanh lọc (visujjhanatthāya) là với mục đích thanh lọc tâm của những chúng sanh bị ô nhiễm bởi các cấu uế như tham v.v... và bởi tham lam bất chính v.v... Và sự thanh lọc tâm ấy, khi được thành tựu, vì đưa đến việc không còn sầu muộn v.v... nên được nói là: “nhằm vượt qua sầu bi” v.v... Trong ấy, sầu (soko) là sự phiền muộn của tâm, sự nóng nảy bên trong, sự thiêu đốt bên trong do duyên cớ mất người thân v.v...; sự sầu muộn chính là do duyên cớ mất người thân v.v... Bi (paridevo) là sự than khóc dưới hình thức kể lể như: “Đứa con độc nhất của tôi ở đâu?” v.v... Nhằm vượt qua (samatikkamanatthāya) là nhằm đoạn trừ. Sự không sanh khởi trong tương lai chính là sự vượt qua ở đây. Nhằm chấm dứt khổ và ưu (dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya) là nhằm chấm dứt hai điều này: khổ về thân và ưu về tâm, nghĩa là nhằm diệt tận. Phương pháp (ñāyo) là Thánh đạo; (gọi là ñāyo vì) đi đến (kamati) Niết-bàn một cách chắc chắn (nicchayena), hoặc do nhờ nó mà biết được (ñāyati), thâm nhập được (paṭivijjhati). Nhưng ở đây, Thánh đạo được hiểu cùng với giai đoạn chuẩn bị, nên nói rằng: “nhằm chứng đắc đạo cùng với minh sát.” Nhằm đạt đến Niết-bàn vô duyên (apaccayaparinibbānassa) là nói đến Vô dư y Niết-bàn. Chính là giới bất tử, vô vi, không sanh khởi do duyên. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng. Mahākaccānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Mahākaccāna đã hoàn tất. 7. Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā 7. Giải thích kinh Thời Điểm Thứ Nhất (Paṭhamasamaya). 27. Sattame vaḍḍhetīti manaso vivaṭṭanissitaṃ vaḍḍhiṃ āvahati. Manobhāvanīyoti vā manasā bhāvito sambhāvito. Yañca āvajjato manasi karoto cittaṃ vinīvaraṇaṃ hoti. Imasmiṃ pakkhe kammasādhano sambhāvanattho bhāvanīya-saddo. ‘‘Thinamiddhavinodanakammaṭṭhāna’’nti vatvā tadeva vibhāvento ‘‘ālokasaññaṃ vā’’tiādimāha. Vīriyārambhavatthuādīnaṃ vāti ettha ādi-saddena idha avuttānaṃ atibhojane nimittaggāhādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti atibhojane nimittaggāho, iriyāpathasamparivattanatā, ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā, sappāyakathā’’ti (itivu. aṭṭha. 111). Antarāyasaddapariyāyo idha antarā-saddoti āha ‘‘anantarāyenā’’ti. 27. Ở câu thứ bảy, làm cho tăng trưởng (vaḍḍheti) có nghĩa là mang lại sự tăng trưởng liên quan đến sự xoay chuyển khỏi (luân hồi). Hoặc được tâm tu tập (manobhāvanīyo) là được tâm tu tập, được tâm tôn trọng. Và khi hướng tâm, tác ý, tâm trở nên không còn triền cái. Trong trường hợp này, từ ‘bhāvanīya’ có nghĩa là tôn trọng, là một danh từ chỉ tác nghiệp (kammasādhano). Sau khi nói “đề mục thiền định để loại trừ hôn trầm thụy miên,” để giải thích rõ điều ấy, ngài đã nói: “hoặc tưởng về ánh sáng” v.v... Trong câu “hoặc các nền tảng để khởi sự tinh tấn v.v...”, ở đây, từ ‘v.v...’ (ādi) nên được hiểu là bao gồm những điều không được nói ở đây như ăn quá nhiều, nắm giữ tướng v.v... Điều này đã được nói: “Sáu pháp đưa đến sự đoạn trừ hôn trầm thụy miên: ăn quá nhiều, nắm giữ tướng, thay đổi oai nghi, tác ý đến tưởng về ánh sáng, sống ngoài trời, bạn lành, và lời nói thích hợp.” Từ ‘antarā’ ở đây là từ đồng nghĩa với ‘antarāya’ (chướng ngại), nên nói là “không có chướng ngại” (anantarāyena). Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Thời Điểm Thứ Nhất đã hoàn tất. 8. Dutiyasamayasuttavaṇṇanā 8. Giải thích kinh Thời Điểm Thứ Hai (Dutiyasamaya). 28. Aṭṭhame [Pg.103] maṇḍalasaṇṭhānamāḷasaṅkhepena katā bhojanasālā maṇḍalamāḷāti adhippetāti āha ‘‘bhojanasālāyā’’ti. Sesamettha suviññeyyameva. 28. Ở câu thứ tám, phòng ăn được làm theo hình tròn, gọi tắt là sảnh đường tròn (maṇḍalamāḷa), đó là ý muốn nói, nên ngài nói: “của phòng ăn.” Phần còn lại ở đây rất dễ hiểu. Dutiyasamayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Thời Điểm Thứ Hai đã hoàn tất. 9. Udāyīsuttavaṇṇanā 9. Giải thích kinh Udāyī. 29. Navame diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvoti āha ‘‘imasmiṃyeva attabhāve’’ti. Sukhavihāratthāyāti nikkilesatāya nirāmisena sukhena vihāratthāya. Ālokasaññaṃ manasi karotīti sūriyacandapajjotamaṇiukkāvijjuādīnaṃ āloko divā rattiñca upaladdho, yathāladdhavaseneva ālokaṃ manasi karoti, citte ṭhapeti. Tathā ca naṃ manasi karoti, yathāssa subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yathicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati. Yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeti, divāriva vigatathinamiddho hoti. Tenāha ‘‘yathā divā tathā ratti’’nti. Divāti saññaṃ ṭhapetīti vuttanayena manasi katvā divāriva saññaṃ uppādeti. Yathānena divā…pe… tatheva taṃ manasi karotīti yathānena divā upaladdho sūriyāloko, evaṃ rattimpi divā diṭṭhākāreneva taṃ ālokaṃ manasi karoti. Yathā canena rattiṃ…pe… manasi karotīti yathā rattiyaṃ candāloko upaladdho, evaṃ divāpi rattiṃ diṭṭhākāreneva taṃ ālokaṃ manasi karoti, citte ṭhapeti. Vivaṭenāti thinamiddhena apihitattā vivaṭena. Anonaddhenāti asañchāditena. Sahobhāsakanti saññāṇobhāsaṃ. Dibbacakkhuñāṇaṃ rūpagatassa dibbassa itarassa ca dassanaṭṭhena idha ñāṇadassananti adhippetanti āha ‘‘dibbacakkhusaṅkhātassā’’tiādi. 29. Ở câu thứ chín, pháp hiện tại (diṭṭhadhammo) được gọi là sự hiện hữu trực tiếp, nên nói là: “ngay trong chính sự hiện hữu này.” Với mục đích an trú lạc (sukhavihāratthāya) là với mục đích an trú trong hạnh phúc vô nhiễm, hạnh phúc phi vật chất. Tác ý đến tưởng về ánh sáng (ālokasaññaṃ manasi karoti) là ánh sáng của mặt trời, mặt trăng, đèn, ngọc, đuốc, tia chớp v.v... được nhận biết vào ban ngày và ban đêm; vị ấy tác ý đến ánh sáng, đặt nó vào trong tâm, theo cách đã nhận biết. Và vị ấy tác ý đến nó theo cách mà, giống như người đã tu tập thuần thục biến xứ ánh sáng (āloka-kasiṇa), ánh sáng của biến xứ ấy hiện khởi vào ban đêm theo ý muốn và trong thời gian mong muốn. Nhờ đó, vị ấy thiết lập tưởng về ban ngày, trở nên không còn hôn trầm thụy miên như thể đang là ban ngày. Do đó, có nói rằng: “như ban ngày, như thế nào thì ban đêm cũng như thế ấy.” Thiết lập tưởng rằng ‘đây là ban ngày’ là sau khi tác ý theo cách đã nói, vị ấy làm sanh khởi tưởng như thể đang là ban ngày. Như vị ấy (nhận biết) vào ban ngày... cũng vậy, vị ấy tác ý đến nó là như vị ấy đã nhận biết ánh sáng mặt trời vào ban ngày, cũng vậy vào ban đêm, vị ấy tác ý đến ánh sáng ấy theo cách đã thấy vào ban ngày. Và như vị ấy (nhận biết) vào ban đêm... tác ý đến nó là như vị ấy đã nhận biết ánh sáng mặt trăng vào ban đêm, cũng vậy vào ban ngày, vị ấy tác ý đến ánh sáng ấy theo cách đã thấy vào ban đêm, đặt nó vào trong tâm. Với (tâm) rộng mở (vivaṭena) là với (tâm) rộng mở vì không bị hôn trầm thụy miên che lấp. Với (tâm) không bị bao phủ (anonaddhena) là không bị che đậy. Cùng với sự sáng chói (sahobhāsakaṃ) là sự sáng chói của tưởng và trí. Ở đây, tri kiến (ñāṇadassana) được hiểu là thiên nhãn trí, với ý nghĩa thấy được các sắc thuộc cõi trời và các cõi khác, nên nói là: “của cái được gọi là thiên nhãn” v.v... Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. Samuggatenāti uṭṭhitena. Dhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā[Pg.104]. Setarattehi viparibhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ, vinīlameva vinīlakanti ka-kārena padavaḍḍhanamāha anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti. Paṭikūlattāti jigucchanīyattā. Kucchitaṃ vinīlaṃ vinīlakanti kucchanattho vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213). Paribhinnaṭṭhānehi kākadhaṅkādīhi. Vissandamānaṃ pubbanti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho. Tathābhāvanti vissandamānapubbataṃ. Sau khi mạng chung (uddhaṃ jīvitapariyādānā) là sau khi mạng sống chấm dứt, sau khi chết. Bị trương phồng lên (samuggatena) là đã nổi lên. Do bị sình lên (dhumātattā) là do bị sình lên, trương phồng lên trên. Màu xanh bầm (vinīlaṃ) là màu xanh trộn lẫn với màu trắng và đỏ, hoặc màu xanh là sự biến đổi của màu sắc trước đó. ‘Vinīlakaṃ’ chính là ‘vinīlaṃ’, hậu tố ‘ka’ được thêm vào để bổ sung cho từ ngữ mà không có ý nghĩa khác, giống như ‘pītakaṃ’ (màu vàng vàng) và ‘lohitakaṃ’ (màu đỏ đỏ). Do tính chất đáng ghê tởm (paṭikūlattā) là do tính chất đáng kinh tởm. Hoặc hậu tố ‘ka’ này có ý nghĩa khinh miệt, để chỉ rằng ‘vinīlakaṃ’ là màu xanh bầm đáng khinh, điều này được nói để cho thấy giống như câu: “tiếng tăm xấu xa (pāpako kittisaddo) được lan truyền.” Từ những chỗ bị rách nát là (bị rách nát) bởi quạ, diều hâu v.v... Mủ đang chảy ra (vissandamānaṃ pubbaṃ) là mủ đang rỉ ra, nghĩa là mủ đang nhỏ giọt đây đó. Trạng thái ấy (tathābhāvaṃ) là trạng thái mủ đang chảy ra. So bhikkhūti yo ‘‘passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍita’’nti vutto, so bhikkhu. Upasaṃharati sadisataṃ. Ayampi khotiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ. Arūpajīvitindriyaṃ panettha viññāṇagatikameva. Usmāti kammajatejo. Evaṃpūtikasabhāvoti evaṃ ativiya pūtisabhāvo āyuādivigame viyāti adhippāyo. Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti āha ‘‘evamevaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī’’ti. So bhikkhūti yo ‘‘passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍita’’nti vutto, so bhikkhu (vị tỳ khưu ấy là vị đã được nói đến: ‘nên quán thấy thân bị quăng bỏ trong nghĩa địa’). Upasaṃharati sadisataṃ (so sánh sự tương đồng). Ayampi khotiādi (câu ‘thân này cũng vậy v.v...’) là sự chỉ ra cách thức so sánh. Āyūti (mạng) là sắc mạng quyền. Arūpajīvitindriyaṃ panettha (danh mạng quyền ở đây) chỉ là sự vận hành của thức. Usmāti (hơi ấm) là hỏa giới do nghiệp sanh. Evaṃpūtikasabhāvoti (có bản chất hôi thối như vậy) có nghĩa là: có bản chất vô cùng hôi thối như thế khi mạng v.v... đã chấm dứt. Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti (sẽ trở thành như thế này, có trạng thái như vậy), nên đã nói: ‘‘evamevaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī’’ti (cũng sẽ như vậy, sẽ có các loại khác nhau như trương phồng lên v.v...). Luñcitvā luñcitvāti uppāṭetvā uppāṭetvā. Sesāvasesamaṃsalohitayuttanti sabbaso akkhāditattā tahaṃ tahaṃ sesena appāvasesena maṃsalohitena yuttaṃ. Aññena hatthaṭṭhikanti avisesena hatthaṭṭhikānaṃ vippakiṇṇatā jotitāti anavasesato tesaṃ vippakiṇṇataṃ dassento ‘‘catusaṭṭhibhedampī’’tiādimāha. Terovassikānīti tirovassagatāni. Tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti āha ‘‘atikkantasaṃvaccharānī’’ti. Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvo. So yathā hoti, taṃ dassento ‘‘abbhokāse’’tiādimāha. Anekadhātūnanti cakkhudhātuādīnaṃ, kāmadhātuādīnaṃ vā. Satiyā ca ñāṇassa ca atthāyāti ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.214; 2.376; ma. ni. 1.109) vuttāya sattaṭṭhānikāya satiyā ceva taṃsampayuttañāṇassa ca atthāya. Luñcitvā luñcitvāti (rỉa mổ, rỉa mổ) là nhổ ra, nhổ ra. Sesāvasesamaṃsalohitayuttanti (còn dính thịt và máu sót lại) là do không bị ăn hết hoàn toàn, nên chỗ này chỗ kia còn dính thịt và máu sót lại một ít. Aññena hatthaṭṭhikanti (khúc xương tay ở một nơi khác), sự phân tán của các khúc xương tay được làm sáng tỏ một cách không phân biệt, để chỉ ra sự phân tán không sót lại của chúng, ngài đã nói: ‘‘catusaṭṭhibhedampī’’tiādi (cũng có sáu mươi bốn loại khác nhau v.v...). Terovassikānīti (hơn một năm) là đã trải qua một năm. Tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti (nhưng chúng là những thứ đã trôi qua một năm), nên đã nói: ‘‘atikkantasaṃvaccharānī’’ti (đã quá một năm). Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvo (ở đây, sự mục nát là sự tan thành bột do cũ kỹ, do mất đi trạng thái đặc). Để chỉ ra điều đó xảy ra như thế nào, ngài đã nói: ‘‘abbhokāse’’tiādi (ở ngoài trời v.v...). Anekadhātūnanti (của nhiều giới) là của nhãn giới v.v..., hoặc của dục giới v.v... Satiyā ca ñāṇassa ca atthāyāti (vì lợi ích của niệm và trí) là vì lợi ích của niệm ở bảy nơi và trí tương ưng với nó, đã được nói đến qua câu: ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādinā (khi đi tới, đi lui, vị ấy là người có tỉnh giác v.v...). Udāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải kinh Udāyī đã chấm dứt. 10. Anuttariyasuttavaṇṇanā 10. Chú giải kinh Anuttariya (Vô Thượng) 30. Dasame [Pg.105] nihīnanti lāmakaṃ, kiliṭṭhaṃ vā. Gāmavāsikānanti bālānaṃ. Puthujjanānaṃ idanti pothujjanikaṃ. Tenāha ‘‘puthujjanānaṃ santaka’’nti, puthujjanehi sevitabbattā tesaṃ santakanti vuttaṃ hoti. Anariyanti na niddosaṃ. Niddosaṭṭho hi ariyaṭṭho. Tenāha ‘‘na uttamaṃ na parisuddha’’nti. Ariyehi vā na sevitabbanti anariyaṃ. Anatthasaṃhitanti diṭṭhadhammikasamparāyikādivividhavipulānatthasahitaṃ. Tādisañca atthasannissitaṃ na hotīti āha ‘‘na atthasannissita’’nti. Na vaṭṭe nibbindanatthāyāti catusaccakammaṭṭhānābhāvato. Asati pana vaṭṭe nibbidāya virāgādīnaṃ asambhavoyevāti āha ‘‘na virāgāyā’’tiādi. 30. Trong kinh thứ mười, nihīnanti (hèn hạ) là thấp kém, hoặc ô uế. Gāmavāsikānanti (của dân làng) là của những kẻ ngu. Puthujjanānaṃ idanti pothujjanikaṃ (của phàm phu, là thuộc về phàm phu). Do đó, đã nói: ‘‘puthujjanānaṃ santaka’’nti (thuộc sở hữu của phàm phu); được nói là thuộc sở hữu của họ vì được phàm phu thực hành. Anariyanti (không phải của bậc Thánh) là không vô tội. Vì nghĩa của Thánh là nghĩa vô tội. Do đó, đã nói: ‘‘na uttamaṃ na parisuddha’’nti (không cao thượng, không trong sạch). Hoặc anariyaṃ (không phải của bậc Thánh) vì không được các bậc Thánh thực hành. Anatthasaṃhitanti (liên hệ đến vô ích) là đi kèm với nhiều sự vô ích rộng lớn khác nhau như trong hiện tại, trong tương lai v.v... Và vì không nương tựa vào lợi ích như vậy, nên đã nói: ‘‘na atthasannissita’’nti (không nương tựa vào lợi ích). Na vaṭṭe nibbindanatthāyāti (không nhằm mục đích nhàm chán trong vòng luân hồi) là do không có đề mục thiền về Tứ Thánh Đế. Hơn nữa, khi không có sự nhàm chán trong vòng luân hồi, thì sự ly tham v.v... chắc chắn không thể có được, nên đã nói: ‘‘na virāgāyā’’tiādi (không đưa đến ly tham v.v...). Anuttamaṃ anuttariyanti āha ‘‘etaṃ anuttara’’nti. Hatthisminti nimittatthe bhummanti āha ‘‘hatthinimittaṃ sikkhitabba’’nti. Hatthivisayattā hatthisannissitattā ca hatthisippaṃ ‘‘hatthī’’ti gahetvā ‘‘hatthismimpi sikkhatī’’ti vuttaṃ. Tasmā hatthisippe sikkhatīti evamettha attho daṭṭhabbo. Sesapadesupi eseva nayo. Anuttamaṃ anuttariyanti (vô thượng là điều không có gì hơn), nên đã nói: ‘‘etaṃ anuttara’’nti (đây là vô thượng). Hatthisminti (trong từ ‘hatthismiṃ’), biến cách thứ bảy có nghĩa là mục tiêu, nên đã nói: ‘‘hatthinimittaṃ sikkhitabba’’nti (nên học về dấu hiệu của voi). Do là đối tượng về voi và do nương tựa vào voi, nên nghề huấn luyện voi được gọi là ‘‘hatthī’’ti (voi), và đã nói: ‘‘hatthismimpi sikkhatī’’ti (học về voi). Do đó, ở đây nên hiểu nghĩa là: học nghề huấn luyện voi. Trong các câu khác cũng theo phương pháp này. Liṅgabyattayena vibhattibyattayena pāricariyeti vuttanti āha ‘‘pāricariyāya paccupaṭṭhitā’’ti. Sesamettha suviññeyyameva. Do sự thay đổi về giống và thay đổi về biến cách, từ pāricariyā đã được nói đến, nên đã nói: ‘‘pāricariyāya paccupaṭṭhitā’’ti (được phục vụ bằng sự hầu hạ). Phần còn lại ở đây nên được hiểu rõ. Anuttariyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải kinh Anuttariya đã chấm dứt. Anuttariyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải phẩm Anuttariya (Vô Thượng) đã chấm dứt. 4. Devatāvaggo 4. Phẩm Devatā (Chư Thiên) 1-4. Sekhasuttādivaṇṇanā 1-4. Chú giải kinh Sekha (Hữu Học) v.v... 31-34. Catutthassa paṭhame sekhānaṃ paṭiladdhaguṇassa parihāni nāma natthīti āha ‘‘uparūpariguṇaparihānāyā’’ti, uparūpariladdhabbānaṃ maggaphalānaṃ parihānāya anuppādāyāti attho. Tatiyādīni uttānatthāneva. 31-34. Trong kinh đầu tiên của phần thứ tư, không có sự suy giảm phẩm chất đã đạt được của các bậc hữu học, nên đã nói: ‘‘uparūpariguṇaparihānāyā’’ti (vì sự suy giảm phẩm chất cao hơn); nghĩa là, vì sự suy giảm, vì sự không sanh khởi của các đạo và quả cao hơn cần được chứng đắc. Các kinh thứ ba v.v... có nghĩa rõ ràng. Sekhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải kinh Sekha v.v... đã chấm dứt. 5. Vijjābhāgiyasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Vijjābhāgiya (Thuộc Về Minh) 35. Pañcame [Pg.106] sampayogavasena vijjaṃ bhajanti, sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayavasena tāya saha ekībhāvaṃ gacchantīti vijjābhāgiyā. Atha vā vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattanti vijjāsabhāgatāya tadekadese vijjākoṭṭhāse pavattantīti vijjābhāgiyā. Tattha vipassanāñāṇaṃ, manomayiddhi, cha abhiññāti aṭṭha vijjā. Purimena atthena tāhi sampayuttadhammā vijjābhāgiyā. Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekāva vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyā. Evaṃ vijjāpi vijjāya sampayuttadhammāpi ‘‘vijjābhāgiyā’’tveva veditabbā. Idha pana vipassanāñāṇasampayuttā saññāva vijjābhāgiyāti āgatā, saññāsīsena sesasampayuttadhammāpi vuttā evāti daṭṭhabbaṃ. Aniccānupassanāñāṇeti aniccānupassanāñāṇe nissayapaccayabhūte uppannasaññā, tena sahagatāti attho. Sesesupi eseva nayo. 35. Trong kinh thứ năm, vijjābhāgiyā (thuộc về minh) là những pháp tham gia vào minh theo cách tương ưng, chúng trở nên đồng nhất với minh theo cách của các duyên như câu sanh, hỗ tương, y chỉ, tương ưng, hiện hữu, bất ly v.v... Hoặc, vijjābhāgiyā (thuộc về minh) là những pháp diễn tiến trong phần của minh, trong bộ phận của minh; do có bản chất chung với minh, chúng diễn tiến trong một phần của minh, trong bộ phận của minh. Ở đây, có tám loại minh: tuệ quán, thần thông do ý sanh, và sáu thắng trí. Theo nghĩa trước, các pháp tương ưng với chúng là vijjābhāgiyā (thuộc về minh). Theo nghĩa sau, trong số đó, bất kỳ một minh nào là minh, các pháp còn lại là vijjābhāgiyā (thuộc về minh). Như vậy, cả minh và các pháp tương ưng với minh đều nên được hiểu là ‘‘vijjābhāgiyā’’tveva (thuộc về minh). Tuy nhiên, ở đây, chỉ có tưởng tương ưng với tuệ quán được đề cập là vijjābhāgiyā (thuộc về minh), nhưng nên hiểu rằng các pháp tương ưng còn lại cũng đã được nói đến qua tưởng là pháp đứng đầu. Aniccānupassanāñāṇeti (trong tuệ quán vô thường) có nghĩa là tưởng sanh lên trong tuệ quán vô thường, vốn là duyên y chỉ, và đi cùng với nó. Trong các trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Vijjābhāgiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải kinh Vijjābhāgiya đã chấm dứt. 6. Vivādamūlasuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Vivādamūla (Căn Nguyên Tranh Cãi) 36. Chaṭṭhe kodhanoti kujjhanasīlo. Yasmā so appahīnakodhatāya adhigatakodho nāma hoti, tasmā ‘‘kodhena samannāgato’’ti āha. Upanāho etassa atthīti upanāhī, upanayhanasīloti vā upanāhī. Vivādo nāma uppajjamāno yebhuyyena paṭhamaṃ dvinnaṃ vasena uppajjatīti vuttaṃ ‘‘dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo’’ti. So pana yathā bahūnaṃ anatthāvaho hoti, taṃ nidassanamukhena nidassento ‘‘katha’’ntiādimāha. Abbhantaraparisāyāti parisabbhantare. 36. Trong kinh thứ sáu, kodhanoti (người hay phẫn nộ) là người có tính hay tức giận. Vì người ấy, do chưa từ bỏ sân hận, được gọi là người bị sân hận chi phối, do đó đã nói: ‘‘kodhena samannāgato’’ti (người có sân hận). Upanāhī (người có hiềm hận) là người có sự hiềm hận, hoặc upanāhī (người có hiềm hận) là người có tính hay oán hận. Sự tranh cãi khi sanh khởi, phần lớn trước tiên sanh khởi giữa hai người, nên đã nói: ‘‘dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo’’ti (sự tranh cãi của hai vị tỳ khưu). Nhưng để chỉ ra rằng nó mang lại tai họa cho nhiều người như thế nào, ngài đã dùng câu hỏi để minh họa, nói rằng: ‘‘katha’’ntiādi (như thế nào? v.v...). Abbhantaraparisāyāti (trong nội bộ hội chúng) là ở bên trong hội chúng. Guṇamakkhanāya pavattopi attano kārakaṃ gūthena paharantiṃ gūtho viya paṭhamataraṃ makkhetīti makkho, so etassa atthīti makkhī. Paḷāsatīti paḷāso, parassa guṇe ḍaṃsitvā viya apanetīti attho. So etassa atthīti paḷāsī. Paḷāsī puggalo hi dutiyassa dhuraṃ na deti, samaṃ haritvā ativadati. Tenāha ‘‘yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato’’ti. Issatīti issukī. Maccharāyatīti maccharaṃ, taṃ etassa atthīti [Pg.107] maccharī. Saṭhayati na sammā bhāsatīti saṭho aññathā santaṃ attānaṃ aññathā pavedanato. Māyā etassa atthī māyāvī. Micchā pāpikā viññugarahitā etassa diṭṭhīti micchādiṭṭhi, kammapathapariyāpannāya ‘‘natthi dinna’’ntiādivatthukāya micchattapariyāpannāya aniyyānikāya diṭṭhiyā samannāgatoti attho. Tenāha ‘‘natthikavādī’’tiādi. Makkho là sự gièm pha, bởi vì nó được khởi lên để bôi nhọ đức hạnh, giống như phân bôi nhọ người thực hiện hành vi của mình bằng cách ném phân, trước tiên nó bôi nhọ (chính người ấy). Người có tật ấy là makkhī. Paḷāso là sự ganh đua, có nghĩa là loại bỏ đức hạnh của người khác như thể bằng cách cắn xé. Người có tật ấy là paḷāsī. Thật vậy, người ganh đua không nhường gánh nặng cho người thứ hai, mang ngang bằng nhưng lại nói quá lời. Do đó, đã nói rằng: “Thành tựu với sự ganh đua có đặc tính là giành lấy ách”. Issukī là người tật đố. Maccharaṃ là sự bỏn xẻn, người có tật ấy là maccharī. Saṭho là người xảo trá vì lừa dối, không nói đúng, do việc thể hiện bản thân khác với thực tế. Māyāvī là người có māyā (sự lừa dối). Micchādiṭṭhi là tà kiến của người ấy, (tà kiến) sai lầm, xấu xa, bị người trí chê trách, có nghĩa là thành tựu với tà kiến không đưa đến giải thoát, thuộc về sự sai lầm, có đối tượng là “không có (quả của) sự bố thí” v.v…, được bao gồm trong con đường của nghiệp. Do đó, đã nói rằng: “Là người theo thuyết hư vô” v.v… Saṃ attano diṭṭhiṃ, sayaṃ vā attanā yathāgahitaṃ parāmasati, sabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasatīti sandiṭṭhīparāmāsī. Ādhānaṃ daḷhaṃ gaṇhātīti ādhānaggāhī, daḷhaggāhī, ‘‘idameva sacca’’nti thiraggāhīti attho. Yuttaṃ kāraṇaṃ disvāva laddhiṃ paṭinissajjatīti paṭinissaggī, dukkhena kicchena kasirena bahumpi kāraṇaṃ dassetvā na sakkā paṭinissaggaṃ kātunti duppaṭinissaggī. Yo attano uppannadiṭṭhiṃ ‘‘idameva sacca’’nti daḷhaṃ gaṇhitvā api buddhādīhi kāraṇaṃ dassetvā vuccamāno na paṭinissajjati. Tassetaṃ adhivacanaṃ. Tādiso hi puggalo yaṃ yadeva dhammaṃ vā adhammaṃ vā suṇāti, taṃ sabbaṃ ‘‘evaṃ amhākaṃ ācariyehi kathitaṃ, evaṃ amhehi suta’’nti kummova aṅgāni sake kapāle antoyeva samodahati. Yathā hi kacchapo attano hatthapādādike aṅge kenaci ghaṭite sabbāni aṅgāni attano kapāleyeva samodahati, na bahi nīharati, evamayampi ‘‘na sundaro tava gāho, chaḍḍehi na’’nti vutto taṃ na vissajjati, antoyeva attano hadaye eva ṭhapetvā vicarati, kumbhīlaggāhaṃ gaṇhāti. Yathā susumārā gahitaṃ na paṭinissajjanti, evaṃ gaṇhāti. Sandiṭṭhīparāmāsī là người cố chấp vào tà kiến của mình, hoặc tự mình chấp thủ theo cách đã nắm giữ, là người sờ mó một cách sai lệch sau khi đã vượt qua bản chất. Ādhānaggāhī là người nắm giữ một cách kiên cố, là người nắm giữ chắc chắn, có nghĩa là người nắm giữ vững chắc rằng: “Chỉ điều này là sự thật”. Paṭinissaggī là người từ bỏ chủ thuyết sau khi đã thấy được lý do hợp lý. Duppaṭinissaggī là người khó từ bỏ, vì không thể làm cho từ bỏ được dù đã chỉ ra nhiều lý do một cách khó khăn, mệt nhọc, vất vả. Người nào sau khi đã nắm giữ một cách kiên cố tà kiến đã sanh khởi của mình rằng: “Chỉ điều này là sự thật”, dù được các vị Phật v.v… chỉ ra lý do và nói đến, vẫn không từ bỏ. Đây là tên gọi của người ấy. Thật vậy, một người như thế, bất cứ khi nào nghe được pháp hay phi pháp nào, người ấy đều thu rút tất cả vào bên trong mai của mình giống như con rùa, (nghĩ rằng): “Như vậy đã được vị thầy của chúng ta nói, như vậy đã được chúng ta nghe”. Giống như con rùa, khi các bộ phận tay chân v.v… của nó bị ai đó đụng chạm, nó thu rút tất cả các bộ phận vào trong mai của chính nó, không đưa ra ngoài. Cũng vậy, người này khi được nói rằng: “Sự nắm giữ của ngươi không tốt đẹp, hãy từ bỏ nó đi”, người ấy không buông bỏ điều đó, mà chỉ giữ nó trong lòng mình và đi lại, nắm giữ như cá sấu nắm mồi. Giống như cá sấu không từ bỏ những gì đã bắt được, người ấy cũng nắm giữ như vậy. Vivādamūlasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Nguồn Gốc Tranh Chấp đã kết thúc. 7. Chaḷaṅgadānasuttavaṇṇanā 7. Giải thích kinh Bố Thí Sáu Yếu Tố 37. Sattame dakkhanti vaḍḍhanti etāyāti dakkhiṇā, pariccāgamayaṃ puññaṃ, tassūpakaraṇabhūto deyyadhammo ca. Idha pana deyyadhammo adhippeto. Tenevāha ‘‘dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpetī’’ti. Ito uṭṭhitenāti ito khettato uppannena. Rāgo vinayati etenāti rāgavinayo, rāgassa samucchedikā paṭipadā. Tenāha ‘‘rāgavinayapaṭipadaṃ paṭipannā’’ti. 37. Trong bài kinh thứ bảy, dakkhiṇā là (vật) mà nhờ đó họ thấy và tăng trưởng, là phước báu bao gồm sự xả thí, và cũng là vật nên thí làm phương tiện cho phước báu ấy. Tuy nhiên, ở đây vật nên thí được chủ ý. Chính vì thế, đã nói rằng: “Thiết lập sự cúng dường”. Ito uṭṭhitena có nghĩa là được sanh ra từ ruộng phước này. Rāgavinayo là (pháp) mà nhờ đó tham ái được nhiếp phục, là con đường thực hành đoạn trừ tham ái. Do đó, đã nói rằng: “Đã thực hành con đường nhiếp phục tham ái”. ‘‘Pubbeva dānā sumano’’tiādigāthāya pubbeva dānā muñcacetanāya pubbe dānūpakaraṇasambharaṇato paṭṭhāya sumano ‘‘sampattīnaṃ nidānaṃ anugāmikadānaṃ [Pg.108] dassāmī’’ti somanassito bhaveyya. Dadaṃ cittaṃ pasādayeti dadanto deyyadhammaṃ dakkhiṇeyyahatthe patiṭṭhāpento ‘‘asārato dhanato sārādānaṃ karomī’’ti attano cittaṃ pasādeyya. Datvā attamano hotīti dakkhiṇeyyānaṃ deyyadhammaṃ pariccajitvā ‘‘paṇḍitapaññattaṃ nāma mayā anuṭṭhitaṃ, aho sādhu suṭṭhū’’ti attamano pamudito pītisomanassajāto hoti. Esāti yā ayaṃ pubbacetanā muñcacetanā aparacetanāti imāsaṃ kammaphalānaṃ saddhānugatānaṃ somanassapariggahitānaṃ tividhānaṃ cetanānaṃ pāripūrī, esā. Với câu kệ “Pubbeva dānā sumano” v.v…, trước khi bố thí, với tác ý trước khi cho, kể từ lúc chuẩn bị các vật dụng cúng dường, người ấy nên có ý vui mừng, hoan hỷ rằng: “Ta sẽ thực hiện việc bố thí, là nhân của các thành tựu, là sự bố thí đi theo (người cho)”. Dadaṃ cittaṃ pasādaye có nghĩa là trong khi đang cho, trong khi đang đặt vật nên thí vào tay của người xứng đáng được cúng dường, người ấy nên làm cho tâm của mình trong sạch, (nghĩ rằng): “Ta đang thực hiện việc lấy đi phần tinh túy từ của cải không có tinh túy”. Datvā attamano hoti có nghĩa là sau khi đã từ bỏ vật nên thí cho những người xứng đáng được cúng dường, người ấy có tâm hài lòng, vui mừng, sanh khởi hỷ và ưu, (nghĩ rằng): “Việc được bậc hiền trí quy định đã được ta thực hành, ôi, tốt thay, rất tốt thay!”. Esā có nghĩa là sự viên mãn của ba loại tác ý này, tức là tiền tác ý, trung tác ý, và hậu tác ý, là những (tác ý) đi cùng với đức tin, được bao trùm bởi sự hoan hỷ, là nghiệp và quả của nghiệp, chính là điều này. Sīlasaññamenāti kāyikavācasikasaṃvarena. Hatthapādeti dakkhiṇeyyānaṃ hatthapāde. Mukhaṃ vikkhāletvāti tesaṃyeva mukhaṃ vikkhāletvā, attanāva mukhodakaṃ datvāti adhippāyo. Sīlasaññamena có nghĩa là bằng sự thu thúc về thân và khẩu. Hatthapāde có nghĩa là tay và chân của những người xứng đáng được cúng dường. Mukhaṃ vikkhāletvā có nghĩa là sau khi đã rửa mặt cho chính họ, ý nói là tự mình dâng nước rửa mặt. Chaḷaṅgadānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Bố Thí Sáu Yếu Tố đã kết thúc. 8-11. Attakārīsuttādivaṇṇanā 8-11. Giải thích các kinh Attakārī v.v… 38-41. Aṭṭhame kusalakiriyāya ādiārambhabhāvena pavattavīriyaṃ ṭhitasabhāvatāya sabhāvadhāraṇaṭṭhena dhātūti vuttanti āha – ‘‘ārambhadhātūti ārabhanavasena pavattavīriya’’nti. Laddhāsevanaṃ vīriyaṃ balappattaṃ hutvā paṭipakkhe vidhamatīti āha ‘‘nikkamadhātūti kosajjato nikkhamanasabhāvaṃ vīriya’’nti. Parakkamanasabhāvoti adhimattatarānaṃ paṭipakkhadhammānaṃ vidhamanasamatthatāya paṭupaṭutarabhāvena paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanasabhāvo. Navamādīsu natthi vattabbaṃ. 38-41. Trong bài kinh thứ tám, vì là trạng thái đứng vững, với ý nghĩa là mang giữ bản chất, nên sự tinh tấn khởi lên với trạng thái là sự bắt đầu khởi sự của thiện nghiệp được gọi là dhātu (giới), nên đã nói rằng: “Ārambhadhātūti ārabhanavasena pavattavīriyaṃ – Giới khởi sự là sự tinh tấn khởi lên theo cách bắt đầu”. Vì sự tinh tấn đã được tu tập, trở nên có năng lực, và loại bỏ các pháp đối nghịch, nên đã nói rằng: “Nikkamadhātūti kosajjato nikkhamanasabhāvaṃ vīriyaṃ – Giới xuất ly là sự tinh tấn có bản chất thoát ra khỏi sự lười biếng”. Parakkamanasabhāvo là bản chất tiến lên đến các trạng thái cao hơn và cao hơn nữa với trạng thái ngày càng thiện xảo hơn, do có khả năng loại bỏ các pháp đối nghịch mạnh mẽ hơn. Trong các bài kinh thứ chín v.v…, không có gì cần phải nói. Attakārīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích các kinh Attakārī v.v… đã kết thúc. 12. Nāgitasuttavaṇṇanā 12. Giải thích kinh Nāgita 42. Dvādasame māhaṃ nāgita yasena samāgamanti mā ahaṃ yasena samāgamanaṃ patthemi. Mā ca mayā yasoti yaso ca mayā mā samāgacchatūti [Pg.109] attho. Iminā attano lābhasakkārena anatthikataṃ vibhāveti. Pañcahi vimuttīhīti tadaṅgavimuttiādīhi pañcahi vimuttīhi. Sesamettha uttānameva. 42. Trong bài kinh thứ mười hai, māhaṃ nāgita yasena samāgamaṃ có nghĩa là mong rằng tôi không mong muốn sự hội hợp với danh tiếng. Mā ca mayā yaso có nghĩa là và mong rằng danh tiếng không đến với tôi. Bằng câu này, ngài làm rõ việc mình không có nhu cầu về lợi lộc và cung kính. Pañcahi vimuttīhi có nghĩa là bằng năm loại giải thoát, bắt đầu với sự giải thoát bằng cách thay thế các pháp đối nghịch. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng. Nāgitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Nāgita đã kết thúc. Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích phẩm Chư Thiên đã kết thúc. 5. Dhammikavaggo 5. Phẩm Dhammika 1. Nāgasuttavaṇṇanā 1. Giải thích kinh Con Voi 43. Pañcamassa paṭhame parisiñcitunti (ma. ni. aṭṭha. 1.272) yo cuṇṇamattikādīhi gattāni ubbaṭṭento mallakamuṭṭhādīhi vā ghaṃsanto nahāyati, so ‘‘nahāyatī’’ti vuccati. Yo tathā akatvā pakatiyāva nahāyati, so ‘‘parisiñcatī’’ti vuccati. Bhagavato ca sarīre tathā haritabbaṃ rajojallaṃ nāma nupalimpati acchachavibhāvato, utuggahaṇatthaṃ pana bhagavā kevalaṃ udake otarati. Tenāha ‘‘gattāni parisiñcitu’’nti. 43. Trong câu chuyện thứ nhất của phẩm thứ năm, (cụm từ) ‘tắm gội’ (parisiñcituṃ) (được giải thích như sau): Vị nào trong lúc tắm chà xát thân thể bằng bột thơm, đất sét, v.v… hoặc bằng dụng cụ kỳ cọ, vị ấy được gọi là ‘nahāyati’ (tắm kỳ cọ). Vị nào không làm như vậy mà chỉ tắm theo cách thông thường, vị ấy được gọi là ‘parisiñcati’ (tắm gội, xối nước). Trên thân của đức Thế Tôn, bụi bặm và cáu bẩn đáng bị loại trừ như vậy không hề bám dính do Ngài có làn da trong sáng. Tuy nhiên, đức Thế Tôn chỉ xuống nước nhằm mục đích điều hòa (thân nhiệt). Do đó, (kinh) nói là ‘để tắm gội thân thể’ (gattāni parisiñcituṃ). Pubbakoṭṭhakoti pācīnakoṭṭhako. Sāvatthiyaṃ kira jetavanavihāro kadāci mahā, kadāci khuddako. Tathā hi so vipassissa bhagavato kāle yojaniko ahosi, sikhissa tigāvuto, vessabhussa aḍḍhayojaniko, kakusandhassa gāvutappamāṇo, koṇāgamanassa aḍḍhagāvutappamāṇo, kassapassa vīsatiusabhappamāṇo, amhākaṃ bhagavato kāle aṭṭhakarīsappamāṇo jāto. Tampi nagaraṃ tassa vihārassa kadāci pācīnato hoti, kadāci dakkhiṇato, kadāci pacchimato, kadāci uttarato. Jetavanagandhakuṭiyaṃ pana catunnaṃ mañcapādānaṃ patiṭṭhitaṭṭhānaṃ acalameva. Cattāri hi acalacetiyaṭṭhānāni nāma mahābodhipallaṅkaṭṭhānaṃ, isipatane dhammacakkappavattanaṭṭhānaṃ, saṅkassanagare devorohanakāle sopānassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ, mañcapādaṭṭhānanti. Ayaṃ pana pubbakoṭṭhako kassapadasabalassa vīsatiusabhavihārakāle pācīnadvārakoṭṭhako ahosi. So idāni ‘‘pubbakoṭṭhako’’tveva paññāyati. Pubbakoṭṭhaka có nghĩa là cổng thành phía đông. Tương truyền, tịnh xá Jetavana ở Sāvatthī có lúc rộng lớn, có lúc nhỏ hẹp. Thật vậy, vào thời đức Thế Tôn Vipassī, tịnh xá ấy rộng một do-tuần; thời đức Phật Sikhī, rộng ba gāvuta; thời đức Phật Vessabhū, rộng nửa do-tuần; thời đức Phật Kakusandha, rộng một gāvuta; thời đức Phật Koṇāgamana, rộng nửa gāvuta; thời đức Phật Kassapa, rộng hai mươi usabha; và vào thời đức Thế Tôn của chúng ta, tịnh xá ấy rộng tám karīsa. Thành phố ấy cũng có lúc ở về phía đông, có lúc ở về phía nam, có lúc ở về phía tây, có lúc ở về phía bắc của tịnh xá ấy. Tuy nhiên, địa điểm đặt bốn chân giường trong Hương Thất ở Jetavana thì bất động. Có bốn địa điểm bảo tháp bất động là: địa điểm của tòa Bồ-đề, địa điểm chuyển Pháp luân ở Isipatana, địa điểm đặt chân thang vào lúc đức Phật từ cõi trời xuống ở thành Saṅkassa, và địa điểm của các chân giường. Cổng thành phía đông này đã là cổng thành phía đông vào thời của đức Phật Kassapa, bậc Thập Lực, khi tịnh xá rộng hai mươi usabha. Nay nó được biết đến chính là ‘Pubbakoṭṭhaka’ (Cổng thành phía đông). Kassapadasabalassa [Pg.110] kāle aciravatī nagaraṃ parikkhipitvā sandamānā pubbakoṭṭhakaṃ patvā udakena bhinditvā mahantaṃ udakarahadaṃ māpesi samatittikaṃ anupubbagambhīraṃ. Tattha ekaṃ rañño nhānatitthaṃ, ekaṃ nāgarānaṃ, ekaṃ bhikkhusaṅghassa, ekaṃ buddhānanti evaṃ pāṭiekkāni nhānatitthāni honti ramaṇīyānivippakiṇṇarajatapaṭṭasadisavālukāni. Iti bhagavatā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena ayaṃ evarūpo pubbakoṭṭhako, tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṃ. Athāyasmā ānando udakasāṭikaṃ upanāmesi. Bhagavā surattadupaṭṭaṃ apanetvā udakasāṭikaṃ nivāsesi. Thero dupaṭṭena saddhiṃ mahācīvaraṃ attano hatthagataṃ akāsi. Bhagavā udakaṃ otari, sahotaraṇenevassa udake macchakacchapā sabbe suvaṇṇavaṇṇā ahesuṃ, yantanāḷikāhi suvaṇṇarasadhārāni siñcanakālo viya suvaṇṇapaṭappasāraṇakālo viya ca ahosi. Atha bhagavato nahānavattaṃ dassetvā paccuttiṇṇassa thero surattadupaṭṭaṃ upanāmesi. Bhagavā taṃ nivāsetvā vijjullatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā mahācīvaraṃ antantena saṃharitvā padumagabbhasadisaṃ katvā upanītaṃ dvīsu kaṇṇesu gahetvā aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘pubbakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā ekacīvaro aṭṭhāsī’’ti. Vào thời của đức Phật Kassapa, bậc Thập Lực, sông Aciravatī chảy quanh thành phố, đến Pubbakoṭṭhaka, nước sông phá vỡ (bờ) tạo thành một hồ nước lớn, có bến bằng phẳng và sâu dần. Ở đó có các bến tắm riêng biệt, khả ái, với cát mịn như những tấm bạc được rải ra: một bến cho vua, một cho dân chúng, một cho Tăng đoàn, và một cho các đức Phật. Vì vậy, đức Thế Tôn cùng với trưởng lão Ānanda đã đi đến Pubbakoṭṭhaka như vậy để tắm gội. Bấy giờ, trưởng lão Ānanda dâng lên y tắm. Đức Thế Tôn cởi tấm hạ y màu đỏ thắm và mặc vào y tắm. Vị trưởng lão cầm lấy tấm hạ y cùng với đại y. Đức Thế Tôn bước xuống nước. Ngay khi Ngài vừa bước xuống, tất cả cá và rùa trong nước đều biến thành màu vàng. Cảnh tượng giống như lúc những dòng vàng lỏng được tưới ra từ các ống nước của máy móc, và giống như lúc một tấm vải vàng được trải ra. Sau đó, sau khi đã thực hiện xong việc tắm gội của một đức Phật và bước lên bờ, vị trưởng lão dâng lên tấm hạ y màu đỏ thắm. Đức Thế Tôn mặc y vào, thắt dây lưng giống như một tia chớp, xếp đại y từ đầu này đến đầu kia, làm cho nó giống như một đài sen, rồi cầm lấy hai góc của tấm y được dâng lên và đứng lại. Do đó, có lời nói rằng: ‘Sau khi tắm gội tại Pubbakoṭṭhaka, Ngài đứng đó với một y duy nhất.’” Evaṃ ṭhitassa pana bhagavato sarīraṃ vikasitapadumapupphasadisaṃ sabbapāliphullaṃ pāricchattakaṃ, tārāmarīcivikasitañca gaganatalaṃ siriyā avahasamānaṃ viya virocittha, byāmappabhāparikkhepavilāsinī cassa dvattiṃsavaralakkhaṇamālā ganthitvā ṭhapitā dvattiṃsa candimā viya, dvattiṃsa sūriyā viya, paṭipāṭiyā ṭhapitadvattiṃsacakkavattidvattiṃsadevarājadvattiṃsamahābrahmāno viya ca ativiya virocittha. Yasmā ca bhagavato sarīraṃ sudhantacāmīkarasamānavaṇṇaṃ, suparisodhitapavāḷaruciratoraṇaṃ, suvisuddhanīlaratanāvalisadisakesatanuruhaṃ, tasmā tahaṃ tahaṃ viniggatasujātajātihiṅgulakarasūpasobhitaṃ upari satamegharatanāvalisucchāditaṃ jaṅgamamiva kanakagirisikharaṃ virocittha. Tasmiñca samaye dasabalassa sarīrato nikkhamitvā chabbaṇṇarasmiyo samantato asītihatthappamāṇe padese ādhāvantī vidhāvantī ratanāvaliratanadāmaratanacuṇṇavippakiṇṇaṃ viya pasāritaratanacittakañcanapaṭṭamiva āsiñcamānalākhārasadhārācittamiva ukkāsatanipātasamākulamiva nirantaravippakiṇṇakaṇikārakiṅkiṇikapupphamiva vāyuvegasamuddhatacinapiṭṭhacuṇṇarañjitamiva [Pg.111] indadhanuvijjullatāvitānasanthatamiva ca gaganatalaṃ, taṃ ṭhānaṃ pavanañca sammā pharanti. Vaṇṇabhūmi nāmesā. Evarūpesu ṭhānesu buddhānaṃ sarīravaṇṇaṃ vā guṇavaṇṇaṃ vā cuṇṇiyapadehi vā gāthāhi vā atthañca upamāyo ca kāraṇāni ca āharitvā paṭibalena dhammakathikena pūretvā kathetuṃ vaṭṭati. Evarūpesu hi ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo. Pubbasadisāni kurumānoti nirudakāni kurumāno, sukkhāpayamānoti attho. Sodake gatte cīvaraṃ pārupantassa hi cīvare kaṇṇikāni uṭṭhahanti, parikkhārabhaṇḍaṃ dussati, buddhānaṃ pana sarīre rajojallaṃ na upalimpati, padumapatte ukkhittaudakabindu viya udakaṃ vinivaṭṭetvā gacchati. Evaṃ santepi sikkhāgāravatāya bhagavā ‘‘pabbajitavattaṃ nāmeta’’nti mahācīvaraṃ ubhosu kaṇṇesu gahetvā purato kāyaṃ paṭicchādetvā aṭṭhāsi. Lại nữa, thân của đức Thế Tôn đang đứng như thế đã tỏa sáng rực rỡ, giống như đóa hoa sen nở, như cây Pāricchattaka trổ hoa khắp cành, dường như chế nhạo vẻ huy hoàng của bầu trời nở rộ với những tia sáng của các vì sao. Và vòng hào quang một sải của ngài, cùng với chuỗi ba mươi hai tướng tốt được kết lại, đã tỏa sáng vô cùng, giống như ba mươi hai mặt trăng, như ba mươi hai mặt trời, như ba mươi hai vị Chuyển Luân Vương, ba mươi hai vị Thiên chủ, và ba mươi hai vị Đại Phạm Thiên được sắp đặt theo thứ tự. Và bởi vì thân của đức Thế Tôn có màu sắc giống như vàng ròng đã được luyện kỹ, có cổng chào rực rỡ bằng san hô đã được thanh lọc kỹ lưỡng, có lông tóc và lông mình giống như một chuỗi ngọc bích trong suốt, do đó, thân ngài đã tỏa sáng như một đỉnh núi vàng di động, được trang điểm bởi những tia sáng của chu sa rực rỡ phát ra từ nơi này nơi kia, và được che phủ bên trên bởi một chuỗi ngọc mây báu. Và vào lúc ấy, sáu luồng hào quang nhiều màu sắc phát ra từ thân của bậc Thập Lực, lan tỏa và di chuyển trong một khu vực khoảng tám mươi khuỷu tay xung quanh, làm cho bầu trời, nơi ấy, và cả khu rừng đều được thấm nhuần hoàn toàn, giống như được rải đầy chuỗi ngọc, vòng hoa ngọc, và bột ngọc; như một tấm lụa vàng được trang trí bằng những viên ngọc được trải ra; như được tô điểm bởi những dòng sơn cánh kiến đang chảy; như đầy dẫy những tia lửa bay lên; như những đóa hoa kaṇikāra và kiṅkiṇika được rải khắp không ngừng; như được nhuộm bởi bột gạo mịn từ Trung Hoa bị gió cuốn đi; như được bao phủ bởi một tấm màn cầu vồng và tia chớp. Đây được gọi là Vaṇṇabhūmi (Đề Mục Tán Thán). Ở những nơi như vậy, một vị pháp sư có tài năng nên thuyết giảng, làm cho trọn vẹn, bằng cách trình bày về vẻ đẹp thân thể hoặc vẻ đẹp phẩm hạnh của các đức Phật, bằng văn xuôi hoặc kệ ngôn, cùng với ý nghĩa, các ví dụ, và các lý do. Quả thật, ở những nơi như vậy, năng lực của vị pháp sư cần được biết đến. ‘Làm cho giống như trước’ có nghĩa là làm cho không còn nước, tức là làm cho khô ráo. Thật vậy, đối với người đắp y khi thân mình còn ướt, những giọt nước sẽ đọng lại trên y, và các vật dụng sẽ bị hư hỏng. Tuy nhiên, trên thân của các đức Phật, bụi bẩn không bám vào; nước trôi đi như giọt nước được đặt trên lá sen. Mặc dù vậy, do lòng tôn kính đối với học giới, đức Thế Tôn đã đứng, lấy hai góc của đại y, che thân mình phía trước và nghĩ rằng: ‘Đây là phận sự của người xuất gia.’ Tāḷitañca vāditañca tāḷitavāditaṃ, tūriyānaṃ tāḷitavāditaṃ tūriyatāḷitavāditaṃ. Mahantañca taṃ tūriyatāḷitavāditañcāti mahātūriyatāḷitavāditaṃ. Tenāha ‘‘mahantenā’’tiādi. Atha vā bherimudiṅgapaṇavāditūriyānaṃ tāḷitaṃ vīṇāveḷugomukhiādīnaṃ vāditañca tūriyatāḷitavāditanti vā evamettha attho daṭṭhabbo. ‘Tāḷitañca vāditañca’ là tāḷitavāditaṃ (được đánh và được thổi). ‘Tūriyānaṃ tāḷitavāditaṃ’ là tūriyatāḷitavāditaṃ (sự đánh và thổi các nhạc cụ). ‘Mahantañca taṃ tūriyatāḷitavāditañca’ là mahātūriyatāḷitavāditaṃ (sự đánh và thổi các nhạc cụ một cách to lớn). Do đó, ngài đã nói ‘mahantena’ v.v... Hoặc, ở đây nên hiểu ý nghĩa như sau: sự đánh các nhạc cụ như trống lớn (bheri), trống cơm (mudiṅga), trống nhỏ (paṇava), v.v... và sự thổi các nhạc cụ như đàn tỳ bà (vīṇā), sáo (veḷu), kèn sừng bò (gomukhi), v.v... được gọi là tūriyatāḷitavāditaṃ. Abhiññāpāraṃ gatoti abhiññāpāragū. Evaṃ sesesupi. So hi bhagavā sabbadhamme abhijānanto gatoti abhiññāpāragū. Tesu pañcupādānakkhandhe parijānanto gatoti pariññāpāragū. Sabbakilese pajahanto gatoti pahānapāragū. Cattāro magge bhāvento gatoti bhāvanāpāragū. Nirodhaṃ sacchikaronto gatoti sacchikiriyāpāragū. Sabbasamāpattiṃ samāpajjanto gatoti samāpattipāragū. Subrahmadevaputtādayoti ettha so kira devaputto accharāsaṅghaparivuto nandanakīḷitaṃ katvā pāricchattakamūle paññattāsane nisīdi. Taṃ pañcasatā parivāretvā nisinnā, pañcasatā rukkhaṃ abhiruhitvā madhurassarena gāyitvā pupphāni pātenti. Tāni gahetvā itarā ekatovaṇṭikamālāva ganthenti. Atha rukkhaṃ abhiruḷhā upacchedakavasena ekappahāreneva kālaṃ katvā avīcimhi nibbattā mahādukkhaṃ anubhavanti. Atha kāle gacchante devaputto ‘‘imāsaṃ neva saddo suyyati[Pg.112], na pupphāni pātenti, kahaṃ nu kho gatā’’ti āvajjento niraye nibbattabhāvaṃ disvā piyavatthukasokena ruppamāno cintesi – ‘‘etā tāva yathākammena gatā, mayhaṃ āyusaṅkhāro kittako’’ti. So ‘‘sattame divase mayāpi avasesāhi pañcasatāhi saddhiṃ kālaṃ katvā tattheva nibbattitabba’’nti disvā balavatarena sokena samappito. ‘‘Imaṃ mayhaṃ sokaṃ sadevake loke aññatra tathāgatā nibbāpetuṃ samattho natthī’’ti cintetvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito – ‘Người đã đến bờ kia của thắng trí’ là abhiññāpāragū. Tương tự đối với các trường hợp còn lại. Quả thật, đức Thế Tôn ấy, vì đã đi đến bằng cách thắng tri tất cả các pháp, nên là abhiññāpāragū (bậc toàn tri). Vì đã đi đến bằng cách liễu tri năm thủ uẩn trong các pháp ấy, nên là pariññāpāragū (bậc liễu tri). Vì đã đi đến bằng cách đoạn tận tất cả các phiền não, nên là pahānapāragū (bậc đoạn tận). Vì đã đi đến bằng cách tu tập bốn đạo, nên là bhāvanāpāragū (bậc tu tập). Vì đã đi đến bằng cách chứng ngộ Niết-bàn, nên là sacchikiriyāpāragū (bậc chứng ngộ). Vì đã đi đến bằng cách nhập tất cả các định, nên là samāpattipāragū (bậc nhập định). Về ‘vị thiên tử Subrahma, v.v...’, ở đây, được biết vị thiên tử ấy, được đoàn thiên nữ hầu hạ, sau khi vui chơi trong vườn Nandana, đã ngồi trên một chiếc ghế được chuẩn bị sẵn dưới gốc cây Pāricchattaka. Năm trăm vị (thiên nữ) ngồi vây quanh vị ấy, năm trăm vị khác leo lên cây, hát với giọng ngọt ngào và làm cho hoa rơi xuống. Những vị khác nhặt những bông hoa ấy và kết thành những vòng hoa có cùng một cuống. Bấy giờ, những vị đã leo lên cây, do mạng sống bị cắt đứt, đã mệnh chung trong cùng một lúc và tái sanh vào địa ngục Avīci, phải chịu đựng khổ đau to lớn. Sau một thời gian, vị thiên tử suy ngẫm: ‘Không nghe thấy tiếng của các nàng này, cũng không thấy họ làm hoa rơi xuống, không biết họ đã đi đâu?’ Khi hướng tâm quán xét, vị ấy thấy họ đã tái sanh trong địa ngục và bị dằn vặt bởi nỗi sầu muộn do mất người thân yêu, liền suy nghĩ: ‘Các nàng ấy đã ra đi theo nghiệp của mình, còn thọ mạng của ta là bao nhiêu?’ Vị ấy thấy rằng: ‘Vào ngày thứ bảy, ta cùng với năm trăm vị còn lại cũng sẽ mệnh chung và phải tái sanh ở chính nơi đó,’ và bị một nỗi sầu muộn mãnh liệt xâm chiếm. Suy nghĩ rằng: ‘Trong thế giới này cùng với chư thiên, không có ai ngoài đức Như Lai có khả năng dập tắt nỗi sầu muộn này của ta,’ vị ấy đã đi đến gần đức Bổn Sư, đảnh lễ và đứng một bên – ‘‘Niccaṃ utrastamidaṃ cittaṃ, niccaṃ ubbiggamidaṃ mano; Anuppannesu kicchesu, atho uppatitesu ca; Sace atthi anutrastaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. (saṃ. ni. 1.98) – ‘Tâm này luôn kinh hãi, ý này luôn lo âu; trước những khổ nạn chưa sanh, và cả những điều đã khởi; nếu có trạng thái không kinh hãi, xin ngài, người được hỏi, hãy nói cho con biết điều ấy.’ (saṃ. ni. 1.98) – Imaṃ gāthamabhāsi. Bhagavāpissa – đã nói lên kệ ngôn này. Và đức Thế Tôn đã đáp lại vị ấy – ‘‘Nāññatra bojjhā tapasā, nāññatrindriyasaṃvarā; Nāññatra sabbanissaggā, sotthiṃ passāmi pāṇina’’nti. (saṃ. ni. 1.98) – ‘Ngoài giác ngộ, khổ hạnh, ngoài sự thu thúc các căn; ngoài sự từ bỏ tất cả, Ta không thấy sự an ổn cho chúng sanh.’ (saṃ. ni. 1.98) – Dhammaṃ desesi. So desanāpariyosāne vigatasoko pañcahi accharāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāya bhagavantaṃ namassamāno aṭṭhāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘dukkhappattā subrahmadevaputtādayo’’ti. Ādi-saddena candasūriyadevaputtādayo saṅgaṇhāti. Catūhi kāraṇehīti ārakattā, arīnaṃ arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi catūhi kāraṇehi. (Ngài) đã thuyết Pháp. Vị ấy, vào lúc cuối bài thuyết pháp, đã hết sầu muộn, cùng với năm trăm thiên nữ đã an trú trong quả Dự Lưu, và đã đứng đảnh lễ Đức Thế Tôn. Nhắm đến điều ấy, điều này đã được nói: “Các vị như thiên tử Subrahma đã gặp phải khổ đau.” Bằng từ “ādi” (v.v...), bao gồm các vị như thiên tử Canda và Sūriya. Do bốn nguyên nhân là: do ở xa (phiền não), do đã diệt trừ các kẻ thù (phiền não) và các căm xe (của bánh xe luân hồi), do xứng đáng với các vật dụng v.v..., và do không có sự lén lút trong việc làm điều ác. Dasavidhasaṃyojanānīti orambhāgiyuddhambhāgiyabhedato dasavidhasaṃyojanāni. Sabbe accarucīti sabbasatte atikkamitvā pavattaruci. Aṭṭhamakanti sotāpattimaggaṭṭhaṃ sandhāya vadati. Sotāpannoti phalaṭṭho gahito. Mười loại kiết sử: là mười loại kiết sử do sự phân biệt thành hạ phần kiết sử và thượng phần kiết sử. ‘Sabbe accaruci’ (Tất cả đều có sự ưa thích vượt trội) nghĩa là sự ưa thích diễn tiến vượt qua tất cả chúng sanh. ‘Người thứ tám’ là nói nhắm đến người đang ở trong đạo Dự Lưu. ‘Bậc Dự Lưu’ được hiểu là người đang ở trong quả. Soraccanti ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo, idaṃ vuccati soraccaṃ, sabbāpi sīlasaṃvaro soracca’’nti (dha. sa. 1349) vacanato sucisīlaṃ ‘‘soracca’’nti vuttaṃ. Karūṇāti karuṇābrahmavihāramāha. Karuṇāpubbabhāgoti tassa pubbabhāgaṃ upacārajjhānaṃ vadati. Sự nhu hòa: theo như (đoạn kinh): “Ở đây, thế nào là sự nhu hòa? Sự không vi phạm về thân, sự không vi phạm về lời nói, sự không vi phạm về thân và lời nói, điều này được gọi là sự nhu hòa; tất cả sự thu thúc trong giới cũng là sự nhu hòa” (Dhs. 1349), giới trong sạch được gọi là “sự nhu hòa”. Lòng bi: nói đến bi phạm trú. Phần đầu của lòng bi: nói đến cận hành thiền là phần đầu của nó. Duvidhena [Pg.113] jhānenāti ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇūpanijjhānabhedato duvidhena jhānamanena. Pañcavidhamicchājīvavasenāti kuhanālapanānemittikatānippesikatālābhenalābhaṃnijigīsanatāsaṅkhāta- pañcavidhamicchājīvavasena. Na lippatīti na allīyati anusayato ārammaṇakaraṇato vā taṇhādiṭṭhiabhinivesābhāvato. Sesamettha uttānameva. Bằng hai loại thiền: là bằng hai loại thiền do sự phân biệt thành sự quán xét đối tượng và sự quán xét đặc tính. Do năm loại tà mạng: là do năm loại tà mạng được gọi là sự giả dối, sự lân la, sự ra dấu, sự mạt sát, và sự tìm lợi bằng lợi. ‘Không bị dính mắc’ nghĩa là không bị bám víu do tùy miên hoặc do việc lấy làm đối tượng, vì không có sự chấp thủ về tham ái và tà kiến. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng. Nāgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải kinh Nāga đã kết thúc. 2. Migasālāsuttavaṇṇanā 2. Chú giải kinh Migasālā 44. Dutiye samasamagatiyāti ka-kārassa ya-kāravasena niddesoti āha ‘‘samabhāveneva samagatikā’’ti. Bhavissantīti atītatthe anāgatavacanaṃ katanti āha ‘‘bhavissantīti jātā’’ti. Purāṇassa hi isidattassa ca samagatikaṃ sandhāya sā evamāha. 44. Trong bài kinh thứ hai, về từ ‘samasamagatiyā’, (chú giải) nói rằng đây là sự chỉ định bằng cách dùng chữ ‘ya’ thay cho chữ ‘ka’, (nghĩa là) “có cùng một xu hướng do trạng thái tương đồng”. Về từ ‘bhavissanti’ (sẽ là), (chú giải) nói rằng lời ở thì tương lai được dùng với nghĩa quá khứ, (nghĩa là) “‘sẽ là’ nghĩa là ‘đã sanh’”. Thật vậy, bà ấy đã nói như vậy nhắm đến xu hướng tương đồng của Purāṇa và Isidatta. Ammakāti mātugāmo. Upacāravacanañhetaṃ. Itthīsu yadidaṃ ammakā mātugāmo jananī janikāti. Tenāha ‘‘itthī hutvā itthisaññāya eva samannāgatā’’ti. ‘Ammakā’ nghĩa là người nữ. Đây là một cách nói theo quy ước. Đối với phụ nữ, có những từ này: ammakā, mātugāmo, jananī, janikā. Do đó, (ngài) nói: “là người nữ và có đầy đủ tưởng của người nữ”. Diṭṭhiyā paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hotīti atthato kāraṇato ca paññāya paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hoti, nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā yāthāvato aviditaṃ hoti. Samaye samaye kilesehi vimuccanakaṃ pītipāmojjaṃ idha sāmāyikaṃ ma-kāre akārassa dīghaṃ katvā. Tenāha – ‘‘sāmāyikampi vimuttiṃ na labhatīti kālānukālaṃ dhammassavanaṃ nissāya pītipāmojjaṃ na labhatī’’ti. Pamiṇantīti ettha ārambhattho pa-saddoti āha ‘‘tuletuṃ ārabhantī’’ti. Paṇītoti visiṭṭho. ‘Điều cần được thâm nhập bằng chánh kiến đã không được thâm nhập’ nghĩa là điều cần được thâm nhập bằng trí tuệ về phương diện ý nghĩa và nguyên nhân đã không được thâm nhập, đã không được biết đến như thật sau khi làm cho nó không còn rối rắm, không còn bụi rậm. Ở đây, ‘sāmāyikaṃ’ (tùy thời), bằng cách kéo dài nguyên âm ‘a’ trong chữ ‘ma’, là hỷ và duyệt vốn giải thoát khỏi các phiền não trong từng thời điểm. Do đó, (ngài) nói: “‘cũng không đạt được sự giải thoát tùy thời’ nghĩa là không đạt được hỷ và duyệt nhờ vào việc nghe pháp theo từng thời kỳ”. Về từ ‘pamiṇanti’ (họ đo lường), ở đây (chú giải) nói rằng tiếp đầu ngữ ‘pa’ có nghĩa là bắt đầu, (tức là) “họ bắt đầu so sánh”. ‘Paṇīto’ (cao thượng) nghĩa là đặc thù. Tadantaranti vacanavipallāsena upayogatthe sāmivacanaṃ katanti āha ‘‘taṃ antaraṃ taṃ kāraṇa’’nti. Lobhassa aparāparuppattiyā bahuvacanavasena ‘‘lobhadhammā’’ti vuttā. Sīlena visesī ahosi methunadhammaviratiyā samannāgatattā. Về từ ‘tadantaraṃ’, (chú giải) nói rằng sở hữu cách được dùng với nghĩa của công cụ cách do sự thay đổi cách, (nghĩa là) “do sự khác biệt đó, do nguyên nhân đó”. Do sự sanh khởi liên tiếp của lòng tham, nên được nói ở số nhiều là “các pháp tham”. Đã đặc biệt về giới do đã có sự kiêng cữ pháp dâm dục. Migasālāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải kinh Migasālā đã kết thúc. 3-6. Iṇasuttādivaṇṇanā 3-6. Chú giải các kinh Iṇa v.v... 45-48. Tatiye [Pg.114] daliddo nāma duggato, tassa bhāvo dāliddiyaṃ. Na etassa sakaṃ sāpateyyanti assako, asāpateyyo. Tenāha ‘‘attano santakena rahito’’ti. ‘‘Buddho dhammo saṅgho’’ti vutte ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti kenaci akampiyabhāvena okappanaṃ ratanattayaguṇe ogāhetvā kappanaṃ okappanasaddhā nāma. ‘‘Idaṃ akusalaṃ kammaṃ no sakaṃ, idaṃ pana kammaṃ saka’’nti evaṃ byatirekato anvayato ca kammassakatajānanapaññā kammassakatapaññā. Tividhañhi duccaritaṃ attanā katampi sakakammaṃ nāma na hoti atthabhañjanato. Sucaritaṃ sakakammaṃ nāma atthajananato. Iṇādānasminti paccattavacanatthe etaṃ bhummanti āha ‘‘iṇaggahaṇaṃ vadāmī’’ti. 45-48. Trong bài kinh thứ ba, người nghèo khó tên là người khốn khổ, tình trạng của người ấy là sự nghèo khó. ‘Người này không có tài sản riêng’ nên là người không có của, không có tài sản. Do đó, (ngài) nói: “không có sở hữu của riêng mình”. Khi được nói “Phật, Pháp, Tăng”, sự tin tưởng một cách không lay chuyển rằng “Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác, Pháp đã được khéo thuyết, Tăng chúng là bậc thiện hạnh”, sự tin tưởng sau khi đã thâm nhập vào các ân đức của Tam Bảo được gọi là niềm tin xác quyết. Trí tuệ biết nghiệp là của riêng mình, cả về phương diện phủ định (“Nghiệp bất thiện này không phải của ta”) lẫn khẳng định (“còn nghiệp này là của ta”), là trí tuệ về nghiệp sở hữu. Thật vậy, ba loại ác hạnh dù do chính mình làm cũng không được gọi là nghiệp của mình vì nó phá hoại lợi ích. Thiện hạnh được gọi là nghiệp của mình vì nó sanh ra lợi ích. Về từ ‘iṇādānasmiṃ’, (chú giải) nói rằng vị trí cách này có nghĩa của chủ cách, (tức là) “ta nói việc vay nợ”. Kaṭaggāhoti kataṃ sabbaso siddhameva katvā gahaṇaṃ. So pana vijayalābho hotīti āha ‘‘jayaggāho’’ti. Hirimano etassāti hirimanoti āha ‘‘hirisampayuttacitto’’ti, pāpajigucchanalakkhaṇāya hiriyā sampayuttacittoti attho. Ottappati ubbijjati bhāyati sīlenāti ottappī, ottappena samannāgato. Nirāmisaṃ sukhanti tatiyajjhānasukhaṃ dūrasamussāritakāmāmisattā. Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ, na yaṃ kiñci upekkhāvedananti āha ‘‘catutthajjhānupekkha’’nti. Āraddhavīriyoti paggahitaparipuṇṇakāyikacetasikavīriyoti attho. Yo gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā catūsu iriyāpathesu aṭṭhaārambhavatthuvasena ekako hoti, tassa kāyikaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Cittasaṅgaṇikaṃ vinodetvā aṭṭhasamāpattivasena ekako hoti. Gamane uppannakilesassa ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti, ṭhāne uppannakilesassa nisajjaṃ, nisajjāya uppannakilesassa sayanaṃ pāpuṇituṃ na deti, uppannaṭṭhāneyeva kilese niggaṇhāti. Ayaṃ cetasikaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Paṭipakkhadūrībhāvena seṭṭhaṭṭhena ca eko udetīti ekodi, ekaggatā. Tassa yogato ekaggacitto idha ekodi. Paṭipakkhato attānaṃ nipāti, taṃ vā nipayati visosetīti nipako. Aññataraṃ kāyādibhedaṃ ārammaṇaṃ sātisayāya satiyā saratīti sato. Tenāha ‘‘ekaggacitto’’tiādi. Kaṭaggāho là sự nắm giữ việc đã được làm như là đã hoàn tất một cách trọn vẹn. Lại nữa, do sự thành tựu ấy là sự chiến thắng nên đã nói ‘jayaggāho (sự nắm giữ chiến thắng).’ Hirimano là người có tâm tàm, nên đã nói ‘hirisampayuttacitto (tâm tương ưng với tàm),’ có nghĩa là tâm tương ưng với tàm có đặc tính ghê tởm điều ác. Ottappī là người ghê sợ, kinh hãi, lo sợ điều ác, là người có tâm quý. Nirāmisaṃ sukhaṃ (lạc vô nhiễm) là lạc của tầng thiền thứ ba, vì các dục nhiễm đã được loại bỏ xa. Upekkhaṃ (xả) là xả của tầng thiền thứ tư, không phải là bất cứ thọ xả nào, nên đã nói ‘catutthajjhānupekkha (xả của tầng thiền thứ tư).’ Āraddhavīriyo (tinh tấn đã được khởi sự) có nghĩa là người có tinh tấn về thân và về tâm đã được đảm nhận và viên mãn. Vị nào sau khi loại bỏ sự giao du với hội chúng, trở nên đơn độc trong bốn oai nghi theo tám cơ sở khởi sự, tinh tấn về thân của vị ấy được gọi là đã được khởi sự. Vị nào sau khi loại bỏ sự giao du trong tâm, trở nên đơn độc theo tám bậc thiền chứng. Vị ấy không để cho phiền não sanh khởi lúc đi đạt đến trạng thái đứng, không để cho phiền não sanh khởi lúc đứng đạt đến trạng thái ngồi, không để cho phiền não sanh khởi lúc ngồi đạt đến trạng thái nằm, vị ấy chế ngự các phiền não ngay tại nơi chúng sanh khởi. Đây được gọi là tinh tấn về tâm đã được khởi sự. Ekodi là người sanh khởi một mình do sự xa lìa đối nghịch và do ý nghĩa cao tột, (nghĩa là) nhất tâm. Do sự tương ưng ấy, người có tâm nhất điểm ở đây là ekodi. Nipako là người bảo vệ mình khỏi đối nghịch, hoặc làm cho nó khô cạn, tiêu tan. Sato là người ghi nhớ một đối tượng nào đó trong các loại như thân v.v... với niệm vượt trội. Do đó, đã nói ‘ekaggacitto (tâm nhất điểm)’ v.v... Akuppā me vimuttīti mayhaṃ arahattaphalavimutti akuppatāya akuppārammaṇatāya ca akuppā. Sā hi rāgādīhi na kuppatīti akuppatāyapi akuppā[Pg.115]. Akuppaṃ nibbānamassā ārammaṇanti akuppārammaṇatāyapi akuppā. Tenevāha ‘‘akuppārammaṇattā’’tiādi. Bhavasaṃyojanānanti kāmarāgapaṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariya- avijjāsaṅkhātānaṃ dasannaṃ saṃyojanānaṃ. Imāni hi satte bhavesu saṃyojenti upanibandhanti bhavābhavena saṃyojenti, tasmā bhavasaṃyojanānīti vuccanti. Khīṇāsavo uttamaaṇaṇo kilesaiṇānaṃ abhāvato. Aññe hi sattā yāva na kilesā pahīyanti, tāva saiṇā nāma aserivihārabhāvato. Catutthādīni uttānatthāni. Akuppā me vimutti (sự giải thoát của ta là bất động) có nghĩa là sự giải thoát A-la-hán quả của ta là bất động do bởi tính chất bất động và do bởi có đối tượng bất động. Thật vậy, sự giải thoát ấy không bị lay động bởi tham ái v.v... nên cũng là bất động do bởi tính chất bất động. Đối tượng của sự giải thoát ấy là Níp-bàn bất động, nên cũng là bất động do bởi có đối tượng bất động. Chính vì thế, đã nói ‘akuppārammaṇattā (do có đối tượng bất động)’ v.v... Bhavasaṃyojanānaṃ (của các kiết sử hữu) là của mười kiết sử được gọi là: dục ái, sân, mạn, tà kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, hữu ái, tật đố, xan tham, và vô minh. Thật vậy, những pháp này trói buộc, ràng buộc chúng sanh trong các cõi hữu, nối kết từ cõi hữu này đến cõi hữu khác, vì thế chúng được gọi là các kiết sử hữu. Vị lậu tận là người vô nợ tối thượng do vì không có các món nợ phiền não. Thật vậy, các chúng sanh khác, ngày nào các phiền não chưa được đoạn trừ, ngày ấy vẫn còn được gọi là người mắc nợ do vì không có sự an trú tự tại. Các câu thứ tư v.v... có ý nghĩa rõ ràng. Iṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Món Nợ v.v... đã chấm dứt. 7. Khemasuttavaṇṇanā 7. Giải Thích Kinh An Ổn 49. Sattame vutthabrahmacariyavāsoti nivutthabrahmacariyavāso. Katakaraṇīyoti ettha karaṇīyanti pariññāpahānabhāvanāsacchikiriyamāha. Taṃ pana yasmā catūhi maggehi paccekaṃ catūsu saccesu kattabbattā soḷasavidhaṃ veditabbaṃ. Tenāha ‘‘catūhi maggehi kattabba’’nti. Khandhakilesaabhisaṅkhārasaṅkhātā tayo osīdāpanaṭṭhena bhārā viyāti bhārā. Te ohitā oropitā nikkhittā pātitā etenāti ohitabhāro. Tenāha ‘‘khandhabhāraṃ…pe… otāretvā ṭhito’’ti. Anuppatto sadatthanti anuppattasadattho. Sadatthoti ca sakatthamāha ka-kārassa da-kāraṃ katvā. Ettha hi arahattaṃ attano yonisomanasikārāyattattā attūpanibandhaṭṭhena sasantānapariyāpannattā attānaṃ avijahanaṭṭhena attano uttamatthena ca attano atthattā ‘‘sakattho’’ti vuccati. Tenāha ‘‘sadattho vuccati arahatta’’nti. Sammadaññā vimuttoti sammā aññāya vimutto, acchinnabhūtāya maggapaññāya sammā yathābhūtaṃ dukkhādīsu yo yathā jānitabbo, tathā jānitvā vimuttoti attho. Tenāha ‘‘sammā hetunā’’tiādi. Vimuttoti ca dve vimuttiyo sabbassa cittasaṃkilesassa maggo nibbānādhimutti ca. Nibbāne adhimuccanaṃ tattha ninnapoṇapabbhāratāya. Arahā sabbakilesehi vimuttacittattā cittavimuttiyā vimutto. Nibbānaṃ adhimuttattā nibbāne vimutto. Sesamettha uttānameva. 49. Trong câu thứ bảy, vutthabrahmacariyavāso là nivutthabrahmacariyavāso (người đã sống đời sống phạm hạnh). Trong câu katakaraṇīyo (việc cần làm đã làm xong), karaṇīyaṃ (việc cần làm) được nói đến là sự liễu tri, đoạn tận, tu tập, và chứng ngộ. Lại nữa, điều ấy cần được biết là có mười sáu phương diện, do vì cần phải được thực hiện bởi bốn đạo đối với mỗi một trong bốn đế. Do đó, đã nói ‘catūhi maggehi kattabbaṃ (cần được thực hiện bởi bốn đạo).’ Ba pháp được gọi là uẩn, phiền não, và hành giống như gánh nặng theo ý nghĩa là đè nặng, nên là bhārā (các gánh nặng). Người đã đặt xuống, hạ xuống, để xuống, buông xuống các gánh nặng ấy là ohitabhāro (người đã đặt gánh nặng xuống). Do đó, đã nói ‘khandhabhāraṃ… (gánh nặng uẩn)… otāretvā ṭhito (đã hạ xuống và đứng vững).’ Anuppatto sadattho là anuppattasadattho (người đã đạt được mục đích của mình). Và sadattho được nói là sakattho (mục đích của mình) do đã đổi ka-kāra thành da-kāra. Ở đây, thật vậy, A-la-hán quả được gọi là ‘sakattho (mục đích của mình)’ do vì tùy thuộc vào sự tác ý như lý của chính mình, theo ý nghĩa là liên hệ đến tự thân, do vì được bao gồm trong dòng tương tục của chính mình, theo ý nghĩa là không từ bỏ tự thân, và do vì là mục đích tối thượng của chính mình. Do đó, đã nói ‘sadattho vuccati arahattaṃ (sadattho được gọi là A-la-hán quả).’ Sammadaññā vimutto là sammā aññāya vimutto (người giải thoát nhờ chánh trí), có nghĩa là người giải thoát do đã biết một cách chân chánh, đúng như thật, điều gì cần được biết về khổ v.v... bằng tuệ đạo không bị gián đoạn. Do đó, đã nói ‘sammā hetunā (do nhân duyên chân chánh)’ v.v... Và vimutto (người giải thoát) có hai sự giải thoát: đạo đối với tất cả sự ô nhiễm của tâm và sự tin chắc vào Níp-bàn. Sự tin chắc vào Níp-bàn là sự hướng về, xuôi theo, nghiêng về nơi ấy. Vị A-la-hán được giải thoát bởi tâm giải thoát do vì tâm của vị ấy đã được giải thoát khỏi tất cả phiền não. Vị ấy được giải thoát trong Níp-bàn do vì đã tin chắc vào Níp-bàn. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng. Khemasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh An Ổn đã chấm dứt. 8. Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā 8. Giải Thích Kinh Hộ Trì Các Căn 50. Aṭṭhame [Pg.116] upanisīdati phalaṃ etthāti kāraṇaṃ upanisā. Yathābhūtañāṇadassananti yathāsabhāvajānanasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Etena taruṇavipassanaṃ dasseti. Taruṇavipassanā hi balavavipassanāya paccayo hoti. Taruṇavipassanāti nāmarūpapariggahe ñāṇaṃ, paccayapariggahe ñāṇaṃ, sammasane ñāṇaṃ, maggāmagge vavatthapetvā ṭhitañāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Nibbindati etāyāti nibbidā. Balavavipassanāti bhayatupaṭṭhāne ñāṇaṃ ādīnavānupassane ñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Paṭisaṅkhānupassanā pana muccitukamyatāpakkhikā eva. ‘‘Yāva maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, tāva taruṇavipassanā’’ti hi vacanato upakkilesavimuttaudayabbayañāṇato balavavipassanā. Virajjati ariyo saṅkhārato etenāti virāgo, ariyamaggo. Arahattaphalanti ukkaṭṭhaniddesato vuttaṃ. Indriyasaṃvarassa sīlarakkhaṇahetuttā vuttaṃ ‘‘sīlānurakkhaṇaindriyasaṃvaro kathito’’ti. 50. Trong câu thứ tám, upanisā là nguyên nhân, do vì ‘quả an trú gần nơi ấy.’ Yathābhūtañāṇadassanaṃ (tri kiến như thật) là cái thấy được gọi là sự biết đúng theo tự tánh. Bằng từ ngữ này, ngài chỉ cho thấy tuệ quán non trẻ. Thật vậy, tuệ quán non trẻ là duyên cho tuệ quán mạnh mẽ. Tuệ quán non trẻ là tên gọi của bốn loại trí: trí phân biệt danh sắc, trí phân biệt duyên, trí thẩm sát, và trí được xác lập sau khi phân định đạo và phi đạo. Nibbidā (sự nhàm chán) là ‘nhàm chán bởi tuệ ấy.’ Tuệ quán mạnh mẽ là tên gọi của bốn loại trí: trí về sự hiện khởi như là điều đáng sợ, trí trong sự quán xét về sự nguy hiểm, trí về sự muốn giải thoát, và trí về sự xả đối với các hành. Lại nữa, quán xét thẩm tường chỉ thuộc về phần muốn giải thoát. Thật vậy, theo như câu nói: ‘Cho đến khi nào là đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh, cho đến khi ấy là tuệ quán non trẻ,’ tuệ quán mạnh mẽ (bắt đầu) từ trí sanh diệt đã thoát khỏi các tùy phiền não. Virāgo (sự ly tham) là ‘bậc thánh ly tham các hành bởi tuệ ấy,’ (nghĩa là) thánh đạo. Arahattaphalaṃ (A-la-hán quả) được nói đến theo sự chỉ dẫn ở mức độ cao nhất. Sự hộ trì các căn được nói đến là do vì là nhân bảo vệ giới, nên đã nói ‘sīlānurakkhaṇaindriyasaṃvaro kathito (sự hộ trì các căn được nói đến là để bảo vệ giới).’ Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Thu Thúc Các Căn đã hoàn tất. 9. Ānandasuttavaṇṇanā 9. Giải thích kinh Ānanda 51. Navame therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamātiādipāḷipadesu imināva nayena attho daṭṭhabbo – sīlādiguṇānaṃ thirabhāvappattiyā therā. Suttageyyādi bahu sutaṃ etesanti bahussutā. Vācuggatadhāraṇena sammadeva garūnaṃ santike āgamitabhāvena āgato pariyattidhammasaṅkhāto āgamo etesanti āgatāgamā. Suttātidhammasaṅkhātassa dhammassa dhāraṇena dhammadharā. Vinayadhāraṇena vinayadharā. Tesaṃyeva dhammavinayānaṃ mātikāya dhāraṇena mātikādharā. Tattha tattha dhammaparipucchāya paripucchati. Taṃ atthaparipucchāya paripañhati vīmaṃsati vicāreti. Idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa kvatthoti paripucchanapañhanākāradassanaṃ. Āvivaṭañceva pāḷiyā atthaṃ padesantarapāḷidassanena āgamato vivaranti. Anuttānīkatañca yuttivibhāvanena uttānīkaronti. Kaṅkhāṭṭhāniyesu dhammesu saṃsayuppattiyā [Pg.117] hetuyā gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu pāḷipadesu yāthāvato vinicchayadānena kaṅkhaṃ paṭivinodenti. 51. Trong kinh thứ chín, ở các đoạn Pāli như ‘các vị tỳ khưu trưởng lão, bậc đa văn, thông suốt Thánh điển đang trú ngụ,’ ý nghĩa nên được hiểu theo phương cách này: Là trưởng lão do đã đạt đến trạng thái vững chắc về các phẩm hạnh như giới, v.v. Là bậc đa văn vì các vị ấy đã nghe nhiều về Kinh, Kệ, v.v. Là bậc thông suốt Thánh điển vì các vị ấy có Thánh điển, tức là giáo pháp học, đã được tiếp thu một cách đúng đắn từ nơi các bậc thầy qua việc ghi nhớ thuộc lòng. Là bậc thông thuộc Pháp do ghi nhớ Pháp, tức là Kinh và A-tỳ-đàm. Là bậc thông thuộc Luật do ghi nhớ Luật. Là bậc thông thuộc Đề mục do ghi nhớ đề mục của chính Pháp và Luật ấy. Ở chỗ này chỗ kia, vị ấy hỏi bằng cách hỏi về Pháp. Vị ấy chất vấn, thẩm xét, và xem xét điều ấy bằng cách hỏi về ý nghĩa. Việc trình bày cách thức hỏi và chất vấn là: ‘Bạch ngài, điều này là thế nào? Ý nghĩa của điều này ở đâu?’ Các vị ấy làm sáng tỏ ý nghĩa của Pāli chưa được làm sáng tỏ bằng cách dựa vào Thánh điển qua việc trình bày các đoạn Pāli ở những chỗ khác. Và các vị ấy làm cho rõ ràng điều chưa được làm cho rõ ràng bằng cách phân tích hợp lý. Các vị ấy loại trừ sự nghi ngờ bằng cách đưa ra sự quyết đoán đúng như thật về các đoạn Pāli là nơi có những khúc mắc, là nguyên nhân cho sự sanh khởi của hoài nghi trong các pháp là đối tượng của sự nghi ngờ. Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Ānanda đã hoàn tất. 10. Khattiyasuttavaṇṇanā 10. Giải thích kinh Khattiya 52. Dasame bhoge adhippāyo etesanti bhogādhippāyā. Paññatthāya etesaṃ mano upavicaratīti paññūpavicārā. Pathaviyā dāyatthāya vā cittaṃ abhiniveso etesanti pathavībhinivesā. Mantā adhiṭṭhānaṃ patiṭṭhā etesanti mantādhiṭṭhānā. Iminā nayena sesapadānipi veditabbāni. Sesaṃ uttānameva. 52. Trong kinh thứ mười, ‘những người có chủ ý về tài sản’ (bhogādhippāyā) là vì họ có chủ ý về tài sản. ‘Những người có trí tuệ làm nơi thẩm sát’ (paññūpavicārā) là vì tâm của họ thẩm sát vì mục đích trí tuệ. ‘Những người có sự chấp thủ vào đất đai’ (pathavībhinivesā) là vì họ có sự chấp thủ trong tâm về quyền thừa kế đất đai. ‘Những người có mưu lược làm nền tảng’ (mantādhiṭṭhānā) là vì họ có mưu lược làm sự quyết định, làm chỗ nương tựa. Các từ còn lại cũng nên được hiểu theo phương cách này. Phần còn lại thì đã rõ ràng. Khattiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Khattiya đã hoàn tất. 11. Appamādasuttavaṇṇanā 11. Giải thích kinh Appamāda 53. Ekādasame jaṅgalānanti ettha yo nipicchalo na anūpo nirudakatāya thaddhalūkho bhūmippadeso, so ‘‘jaṅgalo’’ti vuccati. Tabbahulatāya pana idha sabbo bhūmippadeso jaṅgalo. Tasmiṃ jaṅgale jātā bhavāti vā jaṅgalā, tesaṃ jaṅgalānaṃ. Evañhi nadicarānampi hatthīnaṃ saṅgaho kato hoti samodhātabbānaṃ viya samodhāyakānampi idha jaṅgalaggahaṇena gahetabbato. Pathavītalacārīnanti iminā jalacārino ca nivatteti adissamānapādattā. ‘‘Pāṇāna’’nti sādhāraṇavacanampi ‘‘padajātānī’’ti saddantarasannidhānena visesaniviṭṭhameva hotīti āha ‘‘sapādakapāṇāna’’nti. ‘‘Muttagata’’ntiādīsu (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) gata-saddo viya idha jāta-saddo anatthantaroti āha ‘‘padajātānīti padānī’’ti. Samodhānanti samavarodhaṃ, antogadhaṃ vā. Tenāha ‘‘odhānaṃ upanikkhepaṃ gacchantī’’ti. Kūṭaṅgamāti pārimantena kūṭaṃ upagacchanti. Kūṭaninnāti kūṭacchiddamagge pavisanavasena kūṭe ninnā. Kūṭasamosaraṇāti chidde anupavisanavasena ca āhacca avatthānena ca kūṭe samodahitvā ṭhitā. Vaṇṭe [Pg.118] patamāne sabbāni bhūmiyaṃ patantīti āha ‘‘vaṇṭānuvattakāni bhavantī’’ti. 53. Trong kinh thứ mười một, về từ ‘jaṅgalānaṃ,’ ở đây vùng đất nào không trơn trượt, không phải là vùng trũng ngập nước, khô cứng và thô ráp do không có nước, vùng đất ấy được gọi là ‘jaṅgala (rừng).’ Tuy nhiên, ở đây toàn bộ vùng đất là rừng do sự phổ biến của loại đất ấy. Hoặc là, chúng được gọi là ‘jaṅgalā (các loài sống trong rừng)’ vì chúng được sanh ra hoặc tồn tại trong khu rừng ấy; ‘jaṅgalānaṃ’ là của các loài sống trong rừng ấy. Như vậy, cả những con voi sống ở sông cũng được bao gồm, bởi vì ở đây, qua việc dùng từ ‘rừng,’ cả những đối tượng được hợp nhất cũng như những yếu tố hợp nhất đều được kể đến. Với từ ‘pathavītalacārīnaṃ (của các loài đi trên mặt đất),’ ngài loại trừ các loài sống dưới nước và các loài không thấy được chân. Mặc dù từ ‘pāṇānaṃ (của các chúng sanh)’ là một từ chung, nhưng do sự gần gũi của từ khác là ‘padajātāni (những dấu chân),’ nó đã được xác định một cách đặc biệt, vì thế ngài nói ‘sapādakapāṇānaṃ (của các chúng sanh có chân).’ Giống như từ ‘gata’ trong các đoạn như ‘muttagata,’ ở đây từ ‘jāta’ không có ý nghĩa khác, vì thế ngài nói ‘padajātāni có nghĩa là padāni (các dấu chân).’ ‘Samodhānaṃ (sự hợp nhất)’ có nghĩa là sự đi xuống cùng nhau, hoặc sự bao gồm bên trong. Do đó, ngài nói ‘chúng đi đến sự bao gồm, sự đặt vào.’ ‘Kūṭaṅgamā (đi đến nóc nhà)’ có nghĩa là chúng đi đến nóc nhà bằng phần rìa. ‘Kūṭaninnā (hướng về nóc nhà)’ có nghĩa là chúng hướng về nóc nhà bằng cách đi vào qua con đường là lỗ hổng trên nóc nhà. ‘Kūṭasamosaraṇā (tụ hội tại nóc nhà)’ có nghĩa là chúng tụ hội và đứng ở nóc nhà bằng cách đi vào qua lỗ hổng và bằng cách đứng lại sau khi đã đến. Khi cuống rơi xuống, tất cả đều rơi xuống đất, vì thế ngài nói ‘chúng đi theo cuống.’ Appamādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Appamāda đã hoàn tất. 12. Dhammikasuttavaṇṇanā 12. Giải thích kinh Dhammika 54. Dvādasame jātibhūmiyanti ettha jananaṃ jāti, jātiyā bhūmi jātibhūmi, jātaṭṭhānaṃ. Taṃ kho panetaṃ neva kosalamahārājādīnaṃ, na caṅkibrāhmaṇādīnaṃ, na sakkasuyāmasantusitādīnaṃ, na asītimahāsāvakānaṃ, na aññesaṃ sattānaṃ ‘‘jātibhūmī’’ti vuccati. Yassa pana jātadivase dasasahassī lokadhātu ekaddhajamālāvippakiṇṇakusumavāsacuṇṇagaṇasugandhā sabbapāliphullamiva nandanavanaṃ virocamānā paduminipaṇṇe udakabindu viya akampittha, jaccandhādīnañca rūpadassanādīni anekāni pāṭihāriyāni pavattiṃsu. Tassa sabbaññubodhisattassa jātaṭṭhānaṃ, sātisayassa pana janakakapilavatthusannissayo ‘‘jātibhūmī’’ti vuccati. Jātibhūmakā upāsakāti jātibhūmivāsino upāsakā. Santanetvā sabbaso tanetvā pattharitvā ṭhitamūlāni mūlasantānakāni. Tāni pana atthato mūlāniyevāti āha ‘‘mūlasantānakānanti mūlāna’’nti. 54. Trong kinh thứ mười hai, về từ ‘jātibhūmiyaṃ,’ ở đây sự sanh ra là ‘jāti,’ vùng đất của sự sanh ra là ‘jātibhūmi,’ tức là nơi sanh. Tuy nhiên, nơi ấy không được gọi là ‘jātibhūmi’ đối với vua chúa Kosala, v.v., đối với Bà-la-môn Caṅki, v.v., đối với các vị trời Sakka, Suyāma, Santusita, v.v., đối với tám mươi vị đại thinh văn, hay đối với các chúng sanh khác. Nhưng vào ngày sanh của vị nào mà mười ngàn thế giới đã rung chuyển như giọt nước trên lá sen, tỏa sáng như vườn Nandana nở rộ tất cả các loài hoa san hô, với hương thơm của vô số hương hoa và bột thơm được tung vãi như một tràng cờ hoa duy nhất, và nhiều phép lạ như người mù từ lúc sanh thấy được hình sắc, v.v., đã xảy ra, nơi sanh của vị Bồ-tát Toàn Giác ấy, nơi nương tựa là thành Kapilavatthu của người cha, một nơi phi thường, được gọi là ‘jātibhūmi.’ ‘Jātibhūmakā upāsakā (các nam cư sĩ ở nơi sanh trưởng)’ có nghĩa là các nam cư sĩ cư ngụ ở nơi sanh trưởng. ‘Mūlasantānakāni (những rễ nối tiếp)’ là những rễ đã đứng vững sau khi đã giăng ra, trải ra, và lan rộng khắp nơi. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, chúng chính là những cái rễ, vì thế ngài nói ‘mūlasantānakāni có nghĩa là mūlāni (những cái rễ).’ Jātadivase āvudhānaṃ jotitattā, rañño aparimitassa ca sattakāyassa anatthato paripālanasamatthatāya ca ‘‘jotipālo’’ti laddhanāmattā vuttaṃ ‘‘nāmena jotipālo’’ti. Govindoti govindiyābhisekena abhisitto, govindassa ṭhāne ṭhapanābhisekena abhisittoti attho. Taṃ kira tassa brāhmaṇassa kulaparamparāgataṃ ṭhānantaraṃ. Tenāha ‘‘ṭhānena mahāgovindo’’ti. Gavaṃ paññañca vindati paṭilabhatīti govindo, mahanto govindoti mahāgovindo. Goti hi paññāyetaṃ adhivacanaṃ ‘‘gacchati atthe bujjhatī’’ti katvā. Mahāgovindo ca amhākaṃ bodhisattoyeva. So kira disampatissa nāma rañño purohitassa govindabrāhmaṇassa putto hutvā attano pitussa ca rañño ca accayena tassa putto reṇu, sahāyā [Pg.119] cassa sattabhū, brahmadatto, vessabhū, bharato, dve dhataraṭṭhāti ime satta rājāno yathā aññamaññaṃ na vivadanti. Evaṃ rajje patiṭṭhāpetvā tesaṃ atthadhamme anusāsante jambudīpatale sabbesaṃ rājāva raññaṃ, brahmāva brāhmaṇānaṃ, devova gahapatikānaṃ sakkato garukato mānito pūjito apacito uttamagāravaṭṭhānaṃ ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘reṇuādīnaṃ sattannaṃ rājūnaṃ purohito’’ti. Imeva satta bhāradhārā mahārājāno. Vuttañhetaṃ – Vào ngày sanh ra, do các binh khí được phát sáng, và do có khả năng bảo vệ khỏi điều bất lợi cho đức vua và cho vô lượng chúng sanh nên đã được đặt tên là ‘Jotipāla,’ do đó được nói là ‘tên là Jotipāla.’ Govinda là được làm lễ quán đảnh với lễ quán đảnh govindiya, có nghĩa là được làm lễ quán đảnh bằng việc thiết lập ở địa vị của govinda. Được biết, đó là địa vị cao quý được kế thừa theo dòng dõi gia tộc của vị Bà-la-môn ấy. Do đó, ngài đã nói: ‘về địa vị là Mahāgovinda.’ Vị tìm thấy, đạt được gia súc và trí tuệ là govinda, vị govinda vĩ đại là Mahāgovinda. Thật vậy, go là từ đồng nghĩa với trí tuệ này, do bởi (hàm nghĩa) ‘đi đến, thông hiểu ý nghĩa.’ Và Mahāgovinda chính là vị Bồ Tát của chúng ta. Được biết, vị ấy là con trai của Bà-la-môn Govinda, là vị tế tự của đức vua tên là Disampati. Sau khi phụ thân và đức vua mệnh chung, vị ấy đã an lập con trai của đức vua ấy là Reṇu và các bạn hữu của vị này là bảy vị vua: Sattabhū, Brahmadatta, Vessabhū, Bharata, và hai vị Dhataraṭṭha vào vương vị theo cách mà các vị ấy không tranh chấp lẫn nhau. Sau khi đã an lập ở vương quốc như thế và trong khi giáo huấn các vị ấy về ý nghĩa và Chánh Pháp, ở cõi Diêm-phù-đề, vị ấy đã trở thành người được tất cả các vị vua xem như là vua, các vị Bà-la-môn xem như là Phạm Thiên, các vị gia chủ xem như là chư thiên, đã được tôn trọng, kính nể, quý mến, cúng dường, sùng kính, là nơi tôn kính tối thượng. Do đó, đã được nói là: ‘vị tế tự của bảy vị vua là Reṇu và các vị khác.’ Chính bảy vị đại vương này là những người gánh vác trọng trách. Và điều này đã được nói rằng: ‘‘Sattabhū brahmadatto ca, vessabhū bharato saha; Reṇu dve ca dhataraṭṭhā, tadāsuṃ satta bhāradhā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.308); ‘Sattabhū và Brahmadatta, cùng với Vessabhū, Bharata, Reṇu và hai vị Dhataraṭṭha, khi ấy là bảy vị gánh vác trọng trách.’ (dī. ni. aṭṭha. 2.308); Rañño diṭṭhadhammikasamparāyikatthānaṃ puro vidhānato pure saṃvidhānato purohito. Kodhāmagandhenāti kodhasaṅkhātena pūtigandhena. Karuṇā assa atthīti karuṇanti sapubbabhāgakaruṇajjhānaṃ vuttanti āha ‘‘karuṇāya ca karuṇāpubbabhāge ca ṭhitā’’ti. Yakāro sandhivasena āgatoti āha ‘‘yeteti ete’’ti. Arahattato paṭṭhāya sattamoti sakadāgāmī. Sakadāgāmiṃ upādāyāti sakadāgāmibhāvaṃ paṭicca. Sakadāgāmissa hi pañcindriyāni sakadāgāmibhāvaṃ paṭicca mudūni nāma honti. Sesamettha suviññeyyameva. Vị sắp đặt trước, chuẩn bị trước về các lợi ích trong hiện tại và trong tương lai cho đức vua là vị tế tự (purohito). Kodhāmagandhena có nghĩa là với mùi hôi thối được gọi là sự sân hận. Có lòng bi mẫn là người có lòng bi mẫn, ở đây thiền bi mẫn cùng với phần chuẩn bị của nó đã được nói đến, ngài đã nói: ‘an trú ở lòng bi mẫn và ở phần chuẩn bị của lòng bi mẫn.’ Phụ âm ‘ya’ đã xuất hiện do bởi sự liên âm, ngài đã nói: ‘yete là ete.’ Vị thứ bảy, kể từ bậc A-la-hán trở xuống, là bậc Nhất Lai. Upādāya sakadāgāmiṃ có nghĩa là tùy thuộc vào trạng thái của bậc Nhất Lai. Thật vậy, năm quyền của bậc Nhất Lai được gọi là mềm yếu là tùy thuộc vào trạng thái của bậc Nhất Lai. Phần còn lại ở đây là điều dễ hiểu. Dhammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về kinh Dhammika đã chấm dứt. Dhammikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về phẩm Dhammika đã chấm dứt. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ. Năm mươi kinh đầu tiên đã chấm dứt. 2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ 2. Năm mươi kinh thứ nhì 6. Mahāvaggo 6. Phẩm Lớn 1. Soṇasuttavaṇṇanā 1. Phần giải về kinh Soṇa 55. Chaṭṭhassa [Pg.120] paṭhame nisīdi bhagavā paññatte āsaneti ettha kiṃ taṃ āsanaṃ paṭhamameva paññattaṃ, udāhu bhagavantaṃ disvā paññattanti ce? Bhagavato dharamānakāle padhānikabhikkhūnaṃ vattametaṃ, yadidaṃ attano vasanaṭṭhāne buddhāsanaṃ paññapetvāva nisīdananti dassento āha ‘‘padhānikabhikkhū’’tiādi. Buddhakāle kira yattha yattha ekopi bhikkhu viharati, sabbattha buddhāsanaṃ paññattameva hoti. Kasmā? Bhagavā hi attano santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā phāsukaṭṭhāne viharante manasi karoti – ‘‘asuko mayhaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā gato, asakkhi nu kho visesaṃ nibbattetuṃ, no’’ti. Atha naṃ passati kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā akusalavitakkaṃ vitakkayamānaṃ, tato ‘‘kathañhi nāma mādisassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantaṃ imaṃ kulaputtaṃ akusalavitakkā adhibhavitvā anamatagge vaṭṭadukkhe saṃsāressantī’’ti tassa anuggahatthaṃ tattheva attānaṃ dassetvā taṃ kulaputtaṃ ovaditvā ākāsaṃ uppatitvā puna attano vasanaṭṭhānameva gacchati. Athevaṃ ovadiyamānā te bhikkhū cintayiṃsu ‘‘satthā amhākaṃ manaṃ jānitvā āgantvā amhākaṃ samīpe ṭhitaṃyeva attānaṃ dasseti. Tasmiṃ khaṇe, ‘bhante, idha nisīdatha nisīdathā’ti āsanapariyesanaṃ nāma bhāro’’ti. Te āsanaṃ paññapetvāva viharanti. Yassa pīṭhaṃ atthi, so taṃ paññapeti. Yassa natthi, so mañcaṃ vā phalakaṃ vā pāsāṇaṃ vā vālikāpuñjaṃ vā paññapeti. Taṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi saṃkaḍḍhitvā tattha paṃsukūlaṃ pattharitvā ṭhapenti. 55. Ở câu đầu tiên của kinh thứ sáu: nisīdi bhagavā paññatte āsane (đức Thế Tôn đã ngồi trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn), ở đây nếu có câu hỏi rằng: ‘Chỗ ngồi ấy đã được soạn sẵn ngay từ đầu, hay đã được soạn sẵn sau khi nhìn thấy đức Thế Tôn?’ Để chỉ ra rằng: ‘Vào lúc đức Thế Tôn còn tại thế, đây là phận sự của các vị tỳ khưu tinh cần, tức là việc ngồi xuống sau khi đã cho soạn sẵn chỗ ngồi dành cho đức Phật ở trú xứ của mình,’ ngài đã nói: ‘các vị tỳ khưu tinh cần’ và các từ khác. Được biết, vào thời đức Phật, bất cứ nơi nào dù chỉ có một vị tỳ khưu trú ngụ, ở khắp nơi ấy chỗ ngồi dành cho đức Phật đều đã được soạn sẵn. Tại sao? Bởi vì đức Thế Tôn hướng tâm đến các vị đang trú ngụ ở nơi thoải mái sau khi đã nhận đề mục thiền định từ nơi ngài rằng: ‘Vị này đã đi sau khi nhận đề mục thiền định từ nơi ta, vị ấy đã có thể làm phát sanh được sự chứng đắc đặc biệt hay chưa?’ Bấy giờ, ngài nhìn thấy vị ấy đã từ bỏ đề mục thiền định, đang suy tư các tầm bất thiện. Sau đó, vì lòng bi mẫn đối với vị ấy, ngài đã tự mình hiện thân ngay tại nơi ấy, đã giáo huấn thiện nam tử ấy, đã bay lên không trung, rồi lại đi về trú xứ của chính ngài, (với ý nghĩ rằng): ‘Làm thế nào mà các tầm bất thiện lại có thể chế ngự và làm cho thiện nam tử này, người đang trú ngụ sau khi đã nhận đề mục thiền định từ nơi bậc Đạo Sư như ta, phải trôi lăn trong khổ đau của vòng luân hồi vô thủy vô chung chứ?’ Bấy giờ, các vị tỳ khưu ấy, trong khi được giáo huấn như vậy, đã suy nghĩ rằng: ‘Bậc Đạo Sư, sau khi biết được tâm của chúng ta, đã đến và tự mình hiện thân đang đứng gần chúng ta. Vào khoảnh khắc ấy, việc tìm kiếm chỗ ngồi (với lời thỉnh mời): “Bạch ngài, xin hãy ngồi ở đây, xin hãy ngồi ở đây” quả là gánh nặng.’ Các vị ấy trú ngụ sau khi đã cho soạn sẵn chỗ ngồi. Vị nào có ghế đẩu, vị ấy soạn sẵn vật ấy. Vị nào không có, vị ấy soạn sẵn giường hoặc tấm ván hoặc tảng đá hoặc đống cát. Các vị không có được vật ấy cũng lượm lặt các lá cây cũ, trải tấm y phấn tảo lên trên đó, rồi đặt để. Satta sarāti – chajjo, usabho, gandhāro, majjhimo, pañcamo, dhevato, nisādoti ete satta sarā. Tayo gāmāti – chajjagāmo, majjhimagāmo, sādhāraṇagāmoti tayo gāmā, samūhāti attho. Manussaloke vīṇāvādanā ekekassa sarassa vasena tayo tayo mucchanāti katvā ekavīsati mucchanā. Devaloke vīṇāvādanā pana samapaññāsa mucchanāti vadanti. Tattha hi ekekassa sarassa vasena satta [Pg.121] satta mucchanā, antarassa sarassa ca ekāti samapaññāsa mucchanā. Teneva sakkapañhasuttasaṃvaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.345) ‘‘samapaññāsa mucchanā mucchetvā’’ti pañcasikhassa vīṇāvādanaṃ dassentena vuttaṃ. Ṭhānā ekūnapaññāsāti ekekasseva sarassa satta satta ṭhānabhedā, yato sarassa maṇḍalatāvavatthānaṃ hoti. Ekūnapaññāsaṭṭhānaviseso tisso duve catasso catasso tisso duve catassoti dvāvīsati sutibhedā ca icchitā. Satta sarā là bảy nốt nhạc này: chajja, usabha, gandhāra, majjhima, pañcama, dhevata, và nisāda. Tayo gāmā là ba gam, có nghĩa là các nhóm: chajjagāma, majjhimagāma, và sādhāraṇagāma. Ở cõi người, về việc gảy đàn tỳ-bà, do bởi mỗi một nốt nhạc có ba sự biến đổi âm điệu nên có hai mươi mốt sự biến đổi âm điệu. Còn về việc gảy đàn tỳ-bà ở cõi trời, các vị ấy nói rằng có năm mươi sự biến đổi âm điệu. Thật vậy, ở đó do bởi mỗi một nốt nhạc có bảy sự biến đổi âm điệu, và một của nốt nhạc trung gian nên có năm mươi sự biến đổi âm điệu. Chính do đó, trong phần giải về kinh Sakka-pañha (dī. ni. aṭṭha. 2.345), trong khi chỉ ra việc gảy đàn tỳ-bà của Pañcasikha, điều này đã được nói: ‘sau khi đã tạo ra năm mươi sự biến đổi âm điệu.’ Ṭhānā ekūnapaññāsa là bốn mươi chín sự khác biệt về vị trí của mỗi một nốt nhạc, do đó có sự xác định về tính trọn vẹn của nốt nhạc. Sự đặc biệt của bốn mươi chín vị trí cũng được mong muốn là hai mươi hai sự khác biệt về âm nhỏ: ba, hai, bốn, bốn, ba, hai, bốn. Atigāḷhaṃ āraddhanti thinamiddhachambhitattānaṃ vūpasamatthaṃ ativiya āraddhaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā. Sabbena vā līnuddhaccapakkhiyena atthetabbā sabbatthikā. Samathoyeva samathanimittaṃ. Evaṃ sesesupi. Khayā rāgassa vītarāgattāti ettha yasmā bāhirako kāmesu vītarāgo na khayā rāgassa vītarāgo sabbaso avippahīnarāgattā. Vikkhambhitarāgo hi so. Arahā pana khayā eva, tasmā vuttaṃ ‘‘khayā rāgassa vītarāgattā’’ti. Esa nayo dosamohesupi. Atigāḷhaṃ āraddhanti có nghĩa là tinh tấn quá mức, (tức là) tinh tấn quá độ để làm lắng dịu trạng thái bị hôn trầm thụy miên và kinh hãi xâm chiếm. Sabbattha niyuttā sabbatthikā: Sabbatthikā là những người chuyên chú vào tất cả. Hoặc sabbatthikā là những người cần được tìm cầu bởi tất cả những gì thuộc về phe của thụ động và trạo cử. Samathoyeva samathanimittaṃ: Tướng của định chính là định. Tương tự đối với các trường hợp còn lại. Trong câu khayā rāgassa vītarāgattā (ly tham do đoạn tận tham ái), vì người ngoại đạo ly tham trong các dục không phải là ly tham do đoạn tận tham ái, bởi tham ái chưa được từ bỏ hoàn toàn. Vì rằng tham ái của vị ấy (chỉ được) đè nén. Còn bậc A-la-hán thì (ly tham) chính là do đoạn tận, vì thế được nói là “ly tham do đoạn tận tham ái”. Phương pháp này cũng áp dụng cho sân và si. Lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamānoti ettha labbhati pāpuṇīyatīti lābho, catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ. Sakkaccaṃ kātabboti sakkāro. Paccayā eva hi paṇītapaṇītā sundarasundarā abhisaṅkharitvā katā ‘‘sakkāro’’ti vuccati, yā ca parehi attano gāravakiriyā, pupphādīhi vā pūjā. Silokoti vaṇṇabhaṇanaṃ. Taṃ lābhañca, sakkārañca, silokañca, nikāmayamāno, pavattayamānoti attho. Tenevāha ‘‘catupaccayalābhañca…pe… patthayamāno’’ti. Trong câu lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamāno (mong cầu lợi lộc, cung kính, và danh tiếng), lābho (lợi lộc) là cái được nhận, được đạt đến; đây là danh từ chỉ cho bốn món vật dụng. Sakkāro (cung kính) là điều cần được thực hiện một cách tôn trọng. Chính các vật dụng được làm cho tinh tế, tốt đẹp, được chuẩn bị kỹ lưỡng được gọi là “sự cung kính”, và cũng là hành động tôn trọng của người khác đối với mình, hoặc sự cúng dường bằng hoa v.v. Siloko (danh tiếng) là sự tán dương phẩm hạnh. Mong cầu lợi lộc, cung kính, và danh tiếng ấy có nghĩa là làm cho chúng phát sinh. Chính vì thế, ngài đã nói: catupaccayalābhañca…pe… patthayamāno (mong cầu lợi lộc là bốn món vật dụng...v.v...). Thūṇanti pasūnaṃ bandhanatthāya nikhātatthambhasaṅkhātaṃ thūṇaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. Thūṇaṃ (cột trụ) là cột trụ được gọi là cây cột được chôn xuống để buộc gia súc. Phần còn lại thì dễ hiểu. Soṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Soṇa đã hoàn tất. 2. Phaggunasuttavaṇṇanā 2. Giải thích kinh Phagguna. 56. Dutiye samadhosīti samantato adhosi. Sabbabhāgena pariphandanacalanākārena apacitiṃ dasseti. Vattaṃ kiretaṃ bāḷhagilānenapi vuḍḍhataraṃ [Pg.122] disvā uṭṭhitākārena apaciti dassetabbā. Tena pana ‘‘mā cali mā calī’’ti vattabbo, taṃ pana calanaṃ uṭṭhānākāradassanaṃ hotīti āha ‘‘uṭṭhānākāraṃ dassetī’’ti. Santimāni āsanānīti paṭhamameva paññatthāsanaṃ sandhāya vadati. Buddhakālasmiñhi ekassapi bhikkhuno vasanaṭṭhāne – ‘‘sace satthā āgacchissati, āsanaṃ paññattameva hotū’’ti antamaso phalakamattampi paṇṇasanthāramattampi paññattameva. Khamanīyaṃ yāpanīyanti kacci dukkhaṃ khamituṃ, iriyāpathaṃ vā yāpetuṃ sakkāti pucchati. Sīsavedanāti kutoci nikkhamituṃ alabhamānehi vātehi samuṭṭhāpitā balavatiyo sīsavedanā honti. 56. Trong đoạn thứ hai, samadhosi có nghĩa là rung động khắp nơi. (Vị ấy) biểu lộ sự tôn kính bằng cách rung động và cử động toàn thân. Tương truyền rằng, đây là phận sự, ngay cả người bệnh nặng khi thấy vị trưởng lão hơn cũng phải biểu lộ sự tôn kính bằng cách làm điệu bộ đứng dậy. Tuy nhiên, vị ấy đã được nói rằng: “Đừng cử động, đừng cử động”, nhưng sự cử động ấy là sự biểu lộ điệu bộ đứng dậy, nên ngài nói: uṭṭhānākāraṃ dasseti (biểu lộ điệu bộ đứng dậy). Santimāni āsanāni (có những chỗ ngồi này) là nói đến chỗ ngồi đã được soạn sẵn ngay từ đầu. Vào thời Đức Phật, tại nơi ở của dù chỉ một vị tỳ khưu, một chỗ ngồi – tối thiểu cũng là một tấm ván hay một tấm lót bằng lá – luôn được soạn sẵn với ý nghĩ: “Nếu bậc Đạo Sư đến, mong rằng đã có chỗ ngồi được soạn sẵn”. Khamanīyaṃ yāpanīyaṃ (có kham nhẫn được không, có duy trì được không) là hỏi rằng: “Có thể chịu đựng được sự đau đớn, hoặc có thể duy trì được oai nghi không?”. Sīsavedanā (những cảm thọ nhói buốt) là những cảm thọ đau đớn mãnh liệt, nhói buốt được phát sinh do những cơn gió không tìm được lối thoát ra. Phaggunasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Phagguna đã hoàn tất. 2. Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā 2. Giải thích kinh Chaḷabhijāti (Sáu Hạng Người). 57. Tatiye abhijātiyoti ettha abhi-saddo upasaggamattaṃ, na atthavisesajotakoti āha ‘‘cha jātiyo’’ti. Abhijāyatīti etthāpi eseva nayo. 57. Trong đoạn thứ ba, ở từ abhijātiyo, tiếp đầu ngữ abhi- chỉ là một tiếp đầu ngữ đơn thuần, không có ý nghĩa đặc biệt, nên ngài nói là cha jātiyo (sáu hạng người). Trong từ abhijāyati (được sinh ra trong hạng), phương pháp này cũng tương tự. Urabbhe hanantīti orabbhikā. Evaṃ sūkarikādayo veditabbā. Rodenti kururakammantatāya sappaṭibaddhe satte assūni mocentīti ruddā, te eva luddā ra-kārassa la-kāraṃ katvā. Iminā aññepi ye keci māgavikā nesādā vuttā, te pāpakammappasutatāya ‘‘kaṇhābhijātī’’ti vadati. Orabbhikā là những người giết cừu. Tương tự, cần hiểu về những người giết heo v.v. Ruddā là những người làm cho các chúng sanh liên quan đến công việc tàn ác của họ phải khóc lóc, rơi lệ. Chính họ là luddā (người tàn bạo), do chữ ra được đổi thành chữ la. Bằng cách này, bất cứ những người nào khác như thợ săn hươu, thợ săn chim được đề cập, do họ chuyên tâm vào các hành vi tội lỗi, nên ngài gọi họ là kaṇhābhijāti (hạng người đen tối). Bhikkhūti ca buddhasāsane bhikkhū. Te kira sacchandarāgena paribhuñjantīti adhippāyena catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantīti ‘‘kaṇṭakavuttikā’’ti vadati. Kasmāti ce? Yasmā te paṇīte paccaye paṭisevantīti tassa micchāgāho. Ñāyaladdhepi paccaye bhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomaggāhitāya paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti nāmāti vadatīti. Atha vā kaṇṭakavuttikā evaṃnāmakā eke pabbajitā, ye savisesaṃ attakilamathānuyogaṃ anuyuttā. Tathā hi te kaṇṭake vattantā viya hontīti ‘‘kaṇṭakavuttikā’’ti vuttā. Imameva ca atthavikappaṃ sandhāyāha ‘‘kaṇṭakavuttikāti samaṇā nāmete’’ti. Bhikkhū ở đây là các tỳ khưu trong giáo pháp của Đức Phật. Tương truyền, với ý rằng họ thọ dụng (vật dụng) với lòng tham muốn, ngài nói họ là kaṇṭakavuttikā (người sống bằng gai góc), (ví như) những người bỏ gai vào trong bốn món vật dụng rồi ăn. Nếu hỏi tại sao? Bởi vì tà kiến của người ấy cho rằng họ đang sử dụng những vật dụng cao sang. Ngay cả khi họ thọ dụng các vật dụng có được một cách hợp pháp, do sự chấp thủ sai lầm của giáo phái Ājīvaka, người ta nói rằng họ ăn bằng cách bỏ gai vào trong các vật dụng. Hoặc là, kaṇṭakavuttikā là tên của một số nhà xuất gia, những người đặc biệt chuyên tâm thực hành khổ hạnh ép xác. Thật vậy, họ được gọi là kaṇṭakavuttikā vì họ sống như thể đang ở trên gai góc. Và chính nhắm đến sự phân loại ý nghĩa này mà ngài nói: kaṇṭakavuttikāti samaṇā nāmete (những người sống bằng gai góc là tên của các vị sa-môn này). Lohitābhijāti [Pg.123] nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vuttā. Te kira ṭhatvā bhuñjananahānappaṭikkhepādivatasamāyogena purimehi dvīhi paṇḍaratarā. Lohitābhijāti (hạng người màu đỏ) được gọi là các Nigantha (Ni-kiền-tử) mặc một tấm y. Tương truyền, do việc tuân thủ các giới cấm như ăn trong tư thế đứng, không tắm rửa v.v., họ được xem là trong sạch hơn hai hạng người trước. Acelakasāvakāti ājīvakasāvake vadati. Te kira ājīvakaladdhiyā suvisuddhacittatāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā. Evañca katvā attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karoti. Acelakasāvakā (đệ tử của các vị lõa thể) là nói đến các đệ tử của phái Ājīvaka (Lõa Thể). Tương truyền, do tâm của họ rất trong sạch theo giáo lý của phái Ājīvaka, họ được xem là trong sạch hơn cả các Nigantha. Và làm như vậy, họ làm cho những người thí chủ của mình trở nên cao quý hơn cả (thí chủ của) các Nigantha. Ājīvakā ājīvakiniyo ‘‘sukkābhijātī’’ti vuttā. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Nandādayo hi tathārūpaṃ ājīvakappaṭipattiṃ ukkaṃsaṃ pāpetvā ṭhitā, tasmā nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarāti ‘‘paramasukkābhijātī’’ti vuttā. Các nam và nữ tu sĩ phái Ājīvaka được gọi là sukkābhijāti (hạng người trắng). Tương truyền, họ trong sạch hơn bốn hạng người trước. Vì rằng các vị như Nanda v.v. đã đưa pháp hành của phái Ājīvaka đến đỉnh cao, do đó họ trong sạch hơn các Nigantha và các đệ tử Ājīvaka, nên được gọi là paramasukkābhijāti (hạng người trắng tối thượng). Bilaṃ olaggeyyunti maṃsabhāgaṃ nhārunā vā kenaci vā ganthitvā purisassa hatthe vā kese vā olambanavasena bandheyyuṃ. Iminā satthadhammaṃ nāma dasseti. Satthavāho kira mahākantāraṃ paṭipanno antarāmagge goṇe mate maṃsaṃ gahetvā sabbesaṃ satthikānaṃ ‘‘idaṃ khāditvā ettakaṃ mūlaṃ dātabba’’nti koṭṭhāsaṃ olambati. Goṇamaṃsaṃ nāma khādantāpi atthi, akhādantāpi atthi, khādantāpi mūlaṃ dātuṃ sakkontāpi asakkontāpi. Satthavāho yena mūlena goṇo gahito, taṃ mūlaṃ satthikehi dhāraṇatthaṃ sabbesaṃ balakkārena koṭṭhāsaṃ datvā mūlaṃ gaṇhāti. Ayaṃ satthadhammo. Bilaṃ olaggeyyuṃ (họ sẽ treo phần thịt lên) có nghĩa là họ sẽ lấy một phần thịt, dùng gân hoặc vật gì đó buộc lại rồi treo lên tay hoặc tóc của một người đàn ông. Bằng cách này, ngài chỉ ra cái gọi là “luật của đoàn thương buôn”. Tương truyền, một người trưởng đoàn thương buôn đi vào một vùng hoang dã rộng lớn, giữa đường có con bò bị chết, ông ta lấy thịt của nó và treo các phần thịt cho tất cả những người trong đoàn và nói: “Sau khi ăn phần này, phải trả từng này tiền”. Có những người ăn thịt bò, cũng có những người không ăn. Trong số những người ăn, có người có thể trả tiền, có người không thể. Người trưởng đoàn, để thu lại số tiền mà ông đã mua con bò từ những người trong đoàn, đã ép buộc chia phần cho tất cả mọi người rồi thu tiền. Đây là “luật của đoàn thương buôn”. Kaṇhābhijātiyo samānoti kaṇhe nīcakule jāto hutvā. Kaṇhadhammanti paccatte upayogavacananti āha ‘‘kaṇhasabhāvo hutvā abhijāyatī’’ti, taṃ antogadhahetuatthaṃ padaṃ, uppādetīti attho. Tasmā kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatīti kāḷakaṃ dasadussīlyadhammaṃ uppādeti. Sukkaṃ dhammaṃ abhijāyatīti etthāpi iminā nayena attho veditabbo. So hi ‘‘ahaṃ pubbepi puññānaṃ akatattā nīcakule nibbatto, idāni puññaṃ karissāmī’’ti puññasaṅkhātaṃ paṇḍaradhammaṃ karoti. Kaṇhābhijātiyo samāno (có sanh loại hắc ám) có nghĩa là: đã sanh vào dòng dõi thấp hèn, đen tối. Về câu Kaṇhadhammanti (pháp hắc ám), đây là cách nói về công dụng trong bản chất của nó, nên đã nói: ‘kaṇhasabhāvo hutvā abhijāyatī’ti (trở thành người có bản chất đen tối rồi sanh ra). Từ ấy là từ có ý nghĩa về nhân được hàm chứa bên trong, có nghĩa là uppādeti (làm sanh khởi). Do đó, kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati (sanh ra pháp hắc ám) có nghĩa là làm sanh khởi mười pháp ác giới đen tối. Trong câu Sukkaṃ dhammaṃ abhijāyati (sanh ra pháp bạch tịnh), ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương cách này. Vị ấy quả vậy, (nghĩ rằng): “Trước kia, do ta không làm các phước thiện nên đã tái sanh vào dòng dõi thấp hèn, bây giờ ta sẽ làm phước thiện,” rồi thực hành pháp trong sạch được gọi là phước thiện. Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānanti sace kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya yathā dasavidhaṃ dussīlyadhammaṃ. Sace sukkaṃ, sukkavipākaṃ dadeyya yathā dānasīlādikusalakammaṃ. Dvinnampi appadānato ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Nibbānañca nāma imasmiṃ atthe arahattaṃ adhippetaṃ ‘‘abhijāyatī’’ti vacanato[Pg.124]. Tañhi kilesanibbānante jātattā nibbānaṃ nāma yathā ‘‘rāgādīnaṃ khayante jātattā rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo’’ti. Paṭippassambhanavasena vā kilesānaṃ nibbāpanato nibbānaṃ. Taṃ esa abhijāyati pasavati. Idhāpi hi antogadhahetu atthaṃ ‘‘jāyatī’’ti padaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘jāyatī’’ti imassa pāpuṇātīhi atthaṃ gahetvāva ‘‘nibbānaṃ pāpuṇātī’’ti vuttaṃ. Sukkābhijātiyo samānoti sukke uccakule jāto hutvā. Sesamettha suviññeyyameva. Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ (Niết-bàn không đen, không trắng) có nghĩa là: Nếu là đen, nó sẽ cho quả đen, giống như mười loại pháp ác giới. Nếu là trắng, nó sẽ cho quả trắng, giống như nghiệp thiện về bố thí, giữ giới, v.v. Do không cho cả hai (quả ấy) nên được gọi là “không đen, không trắng.” Và trong ý nghĩa này, Niết-bàn được chủ trương là A-la-hán quả, theo như từ abhijāyati (sanh ra). Quả vậy, nó được gọi là Niết-bàn vì được sanh ra vào lúc cuối cùng của sự dập tắt phiền não, giống như (các từ) rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo (sự đoạn tận tham, sân, si) được gọi như vậy vì được sanh ra vào lúc cuối cùng của sự đoạn tận tham, v.v. Hoặc là Niết-bàn do sự dập tắt các phiền não bằng cách làm cho an tịnh. Vị này sanh ra, tạo ra điều ấy. Ở đây cũng vậy, từ jāyati (sanh ra) có ý nghĩa về nhân được hàm chứa bên trong. Tuy nhiên, trong Chú giải, sau khi đã lấy ý nghĩa của từ jāyati là pāpuṇāti (đạt đến), đã nói là nibbānaṃ pāpuṇāti (đạt đến Niết-bàn). Sukkābhijātiyo samāno (có sanh loại bạch tịnh) có nghĩa là: đã sanh vào dòng dõi cao quý, trong sạch. Phần còn lại ở đây nên được hiểu một cách dễ dàng. Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về Kinh Sáu Sanh Loại đã kết thúc. 4. Āsavasuttavaṇṇanā 4. Giải thích Kinh Lậu Hoặc 58. Catutthe saṃvarenāti saṃvarena hetubhūtena vā. Idhāti ayaṃ idha-saddo sabbākārato indiyasaṃvarasaṃvutassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano, aññassa tathābhāvappaṭisedhano vāti vuttaṃ ‘‘idhāti idhasmiṃ sāsane’’ti. Paṭisaṅkhāti paṭisaṅkhāya. Saṅkhā-saddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanādīsu dissati ‘‘saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.168) hi ñāṇe dissati. ‘‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.202, 204) koṭṭhāse. ‘‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’tiādīsu (dha. sa. 1313-1315) paññattiyaṃ. ‘‘Na sukaraṃ saṅkhātu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.128) gaṇanāya. Idha pana ñāṇe daṭṭhabbo. Tenevāha ‘‘paṭisañjānitvā paccavekkhitvāti attho’’ti. Ādīnavapaccavekkhaṇā ādīnavapaṭisaṅkhāti yojanā. Sampalimaṭṭhanti ghaṃsitaṃ. Anubyañjanasoti hatthapādasitaālokitavilokitādippakārabhāgaso. Tañhi ayonisomanasikaroto kilesānaṃ anubyañjanato ‘‘anubyañjana’’nti vuccati. Nimittaggāhoti itthipurisanimittassa subhanimittādikassa vā kilesavatthubhūtassa nimittassa gāho. Ādittapariyāyenāti ādittapariyāye (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) āgatanayena veditabbo. 58. Trong bài kinh thứ tư, saṃvarena (bằng sự phòng hộ) có nghĩa là bằng sự phòng hộ với vai trò là nhân. Về từ Idha (ở đây), từ idha này có tác dụng làm sáng tỏ giáo pháp, là nơi nương tựa cho người đã được phòng hộ bằng sự thu thúc các căn về mọi phương diện, hoặc có tác dụng phủ nhận tình trạng như vậy đối với người khác. Do đó, đã được nói rằng: “‘ở đây’ có nghĩa là ‘ở trong giáo pháp này’.” Paṭisaṅkhā có nghĩa là paṭisaṅkhāya (do suy xét). Từ saṅkhā được thấy trong các ý nghĩa như là trí tuệ, phần, chế định, sự đếm, v.v. Quả vậy, trong câu ‘saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’ti (vị ấy sử dụng một cách có suy xét), v.v... (Ma. ni. 2.168), từ ấy được thấy với ý nghĩa là trí tuệ. Trong câu ‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’ti (các phần tưởng về hý luận khởi lên), v.v... (Ma. ni. 1.202, 204), từ ấy có ý nghĩa là phần. Trong câu ‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’ti (sự tính đếm, danh xưng của các pháp này, các pháp kia), v.v... (Dha. sa. 1313-1315), từ ấy có ý nghĩa là chế định. Trong câu ‘Na sukaraṃ saṅkhātu’nti (không dễ gì đếm được), v.v... (Saṃ. ni. 2.128), từ ấy có ý nghĩa là sự đếm. Tuy nhiên, ở đây nên được hiểu là trí tuệ. Chính vì thế, ngài đã nói: “có nghĩa là ‘sau khi đã nhận biết, sau khi đã quán xét’.” Sự quán xét về hiểm họa là ādīnavapaṭisaṅkhā (sự suy xét về hiểm họa), đây là cách nối kết. Sampalimaṭṭhaṃ có nghĩa là ghaṃsitaṃ (được chà xát). Anubyañjanaso có nghĩa là theo từng phần chi tiết như tay, chân, nụ cười, cái liếc nhìn, cái ngó quanh, v.v. Quả vậy, do nó biểu lộ các phiền não của người không tác ý như lý, nên được gọi là anubyañjana (tướng phụ). Nimittaggāho là sự nắm bắt tướng, là tướng làm nền tảng cho phiền não, hoặc là tướng nam, tướng nữ, hoặc là tịnh tướng, v.v. Ādittapariyāyena nên được hiểu theo phương cách đã được trình bày trong bài kinh Ādittapariyāya (Kinh Lửa Cháy) (Saṃ. ni. 4.28; Mahāva. 54). Yathā itthiyā indriyaṃ itthindriyaṃ, na evamidaṃ, idaṃ pana cakkhumeva indriyanti cakkhundriyaṃ. Tenāha ‘‘cakkhumeva indriya’’nti. Yathā āvāṭe niyataṭṭhitiko kacchapo ‘‘āvāṭakacchapo’’ti vuccati, evaṃ tappaṭibaddhavuttitāya taṃ ṭhāno [Pg.125] saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro. Tenāha ‘‘cakkhundriye saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro’’ti. Nanu ca cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati. Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ, tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ, tato vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ javanaṃ javati. Tatthāpi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye ca saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi. Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Tasmiṃ pana sīlādīsu uppannesu saṃvaro hoti, tasmā ‘‘cakkhundriye saṃvaro’’ti kasmā vuttanti āha ‘‘javane uppajjamānopi hesa…pe… cakkhundriyasaṃvaroti vuccatī’’ti. Không giống như itthindriyaṃ (nữ căn) là itthiyā indriyaṃ (căn của người nữ), trường hợp này không phải như vậy. Nhưng ở đây, cakkhundriyaṃ (nhãn căn) có nghĩa là cakkhumeva indriyaṃ (chính con mắt là căn). Do đó, ngài đã nói: “chính con mắt là căn.” Giống như con rùa có chỗ ở cố định trong hang được gọi là āvāṭakacchapo (rùa hang), cũng vậy, do có sự vận hành liên quan đến nơi ấy, sự phòng hộ ở nơi ấy là cakkhundriyasaṃvaro (sự thu thúc nhãn căn). Do đó, ngài đã nói: “sự phòng hộ ở nhãn căn là sự thu thúc nhãn căn.” Nhưng há không phải rằng ở nhãn căn không có sự phòng hộ hay không phòng hộ sao? Quả vậy, niệm hay thất niệm không sanh khởi do nương vào thần kinh nhãn. Hơn nữa, khi sắc trần đi vào tầm hoạt động của mắt, bấy giờ sau khi tâm hộ kiếp đã sanh khởi và diệt đi hai lần, ý giới duy tác sanh lên rồi diệt đi, thực hiện phận sự hướng tâm. Sau đó, nhãn thức (thực hiện) phận sự thấy. Sau đó, ý giới quả (thực hiện) phận sự tiếp thọ. Sau đó, ý thức giới quả (thực hiện) phận sự suy đạc. Sau đó, ý thức giới duy tác hữu nhân sanh lên rồi diệt đi, thực hiện phận sự đoán định. Ngay sau đó, tâm tốc hành chạy. Ngay cả ở đó, sự phòng hộ hay không phòng hộ cũng không có vào lúc tâm hộ kiếp, cũng không có vào lúc nào đó trong các giai đoạn hướng tâm, v.v. Tuy nhiên, vào sát-na tốc hành, nếu ác giới, hoặc thất niệm, hoặc vô minh, hoặc không kham nhẫn, hoặc biếng nhác sanh khởi, thì có sự không phòng hộ. Nhưng khi giới, v.v... sanh khởi trong sát-na ấy, thì có sự phòng hộ. Do đó, về câu hỏi tại sao lại nói là “sự phòng hộ ở nhãn căn,” ngài đã nói: “mặc dù sanh khởi ở giai đoạn tốc hành, điều này... được gọi là sự thu thúc nhãn căn.” Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchakaṃ kareyyuṃ, evamevaṃ javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā pana nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti. Nagaradvāresu hi pihitesu corānaṃ paveso natthi, evamevaṃ javane sīlādīsu uppannesu dvārampi suguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi, tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriyasaṃvaroti vuttoti. Điều này được nói đến như sau: Giống như trong một thành phố, khi bốn cổng thành không được đóng, mặc dù các cửa nhà, cổng nhà, phòng ốc bên trong được đóng kỹ, tuy nhiên tất cả tài sản bên trong thành phố đều không được bảo vệ, không được che chở. Vì rằng, bọn trộm cướp sau khi đi vào bằng cổng thành có thể làm bất cứ điều gì chúng muốn. Tương tự như vậy, khi các pháp bất thiện như ác giới sanh khởi trong các tâm tốc hành (javana), do sự không phòng hộ ấy, các căn môn cũng không được bảo vệ, tâm hữu phần (bhavaṅga) và các tâm lộ trình (vīthicitta) như tâm hướng môn (āvajjanā) cũng vậy. Lại nữa, giống như khi các cổng thành được đóng, mặc dù các cửa nhà bên trong không được đóng, tuy nhiên tất cả tài sản bên trong thành phố đều được bảo vệ tốt, được che chở tốt. Vì rằng, khi các cổng thành đã được đóng lại thì không có sự đi vào của bọn trộm cướp. Tương tự như vậy, khi các pháp thiện như giới sanh khởi trong các tâm tốc hành, các căn môn cũng được bảo vệ tốt, tâm hữu phần và các tâm lộ trình như tâm hướng môn cũng vậy. Do đó, sự phòng hộ nhãn căn được nói là sanh khởi ngay cả trong sát-na của tâm tốc hành. Saṃvarena samannāgato puggalo saṃvutoti āha ‘‘upeto’’ti. Ayamevettha attho sundarataroti upari pāḷiyaṃ sandissanato vuttaṃ. Tenāha ‘‘tathā hī’’tiādi. Vị ấy nói “upeto” (thành tựu) với ý nghĩa người đã thành tựu sự phòng hộ được gọi là “saṃvuto” (người có phòng hộ). Điều này được nói ra vì ý nghĩa này ở đây là tốt đẹp hơn, do được thấy trong đoạn Pāḷi ở trên. Do đó, vị ấy nói “tathā hi” (thật vậy) và các từ tiếp theo. Yanti ādesoti iminā liṅgavipallāsena saddhiṃ vacanavipallāso katoti dasseti, nipātapadaṃ vā etaṃ puthuvacanatthaṃ. Vighātakarāti cittavighātakarā[Pg.126], kāyacittadukkhanibbattakā vā. Yathāvuttakilesahetukā dāhānubandhā vipākā eva vipākapariḷāhā. Yathā panettha āsavā aññe ca vighātakarā kilesapariḷāhā sambhavanti, taṃ dassetuṃ ‘‘cakkhudvārasmiñhī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Ettha ca saṃvaraṇūpāyo, saṃvaritabbaṃ, saṃvaro, yato so saṃvaro, yattha saṃvaro, yathā saṃvaro, yañca saṃvaraphalanti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Kathaṃ? ‘‘Paṭisaṅkhā yoniso’’ti hi saṃvaraṇūpāyo. Cakkhundriyaṃ saṃvaritabbaṃ. Saṃvaraggahaṇena gahitā sati saṃvaro. ‘‘Asaṃvutassā’’ti saṃvaraṇāvadhi. Asaṃvarato hi saṃvaraṇaṃ. Saṃvaritabbaggahaṇasiddho idha saṃvaravisayo. Cakkhundriyañhi saṃvaraṇaṃ ñāṇaṃ rūpārammaṇe saṃvarayatīti avuttasiddhoyamattho. Āsavatannimittakilesapariḷāhābhāvo phalaṃ. Evaṃ sotadvārādīsu yojetabbaṃ. Sabbatthevāti manodvāre pañcadvāre cāti sabbasmiṃ dvāre. Bằng câu “yanti ādeso” (chúng đi đến là sự chỉ dạy), vị ấy chỉ ra rằng sự thay đổi về số (vacanavipallāso) đã được thực hiện cùng với sự thay đổi về tính (liṅgavipallāsena), hoặc đây là một bất biến từ (nipātapadaṃ) có ý nghĩa số nhiều. “Vighātakarā” (những điều gây tổn hại) là những điều gây tổn hại cho tâm, hoặc những điều tạo ra khổ thân và khổ tâm. Các quả (vipākā) đi kèm với sự thiêu đốt (dāhānubandhā), có các phiền não đã được đề cập làm nhân, chính là “vipākapariḷāhā” (sự thiêu đốt của quả). Để chỉ ra rằng các lậu hoặc (āsavā) và các phiền não thiêu đốt (kilesapariḷāhā) khác gây tổn hại có thể sanh khởi ở đây như thế nào, câu “cakkhudvārasmiñhi” (vì ở nhãn môn) và các câu tiếp theo đã được nói đến. Điều đó rất dễ hiểu. Và ở đây, sự phân chia này cần được hiểu: phương pháp phòng hộ (saṃvaraṇūpāyo), đối tượng cần được phòng hộ (saṃvaritabbaṃ), sự phòng hộ (saṃvaro), nguồn gốc của sự phòng hộ (yato so saṃvaro), nơi phòng hộ (yatthi saṃvaro), cách thức phòng hộ (yathā saṃvaro), và quả của sự phòng hộ (saṃvaraphalaṃ). Như thế nào? “Paṭisaṅkhā yoniso” (sự thẩm sát như lý) chính là phương pháp phòng hộ. Nhãn căn (cakkhundriyaṃ) là đối tượng cần được phòng hộ. Niệm (sati), được nắm giữ bởi sự nắm giữ phòng hộ, là sự phòng hộ. “Asaṃvutassa” (của người không phòng hộ) là giới hạn của sự phòng hộ. Vì sự phòng hộ là từ sự không phòng hộ. Ở đây, đối tượng của sự phòng hộ được xác định bằng việc nắm giữ đối tượng cần được phòng hộ. Ý nghĩa này, mặc dù không được nói ra, vẫn được xác định: trí tuệ phòng hộ nhãn căn đối với sắc trần. Sự không có mặt của các lậu hoặc và sự thiêu đốt của phiền não do chúng gây ra là quả. Tương tự, điều này nên được áp dụng cho nhĩ môn và các môn khác. “Sabbattha eva” (ở tất cả các nơi) có nghĩa là ở tất cả các môn, tức là ở ý môn và ngũ môn. Paṭisaṅkhā yoniso cīvarantiādīsu ‘‘sītassa paṭighātāyā’’tiādinā paccavekkhaṇameva yoniso paṭisaṅkhā. Īdisanti evarūpaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. Bhavapatthanāya assādayatoti bhavapatthanāmukhena bhāvitaṃ ārammaṇaṃ assādentassa. Cīvaranti nivāsanādi yaṃ kiñcicīvaraṃ. Paṭisevatīti nivāsanādivasena paribhuñjati. Yāvadevāti payojanaparimāṇaniyamanaṃ. Sītappaṭighātādiyeva hi yogino cīvarappaṭisevanappayojanaṃ. Sītassāti sītadhātukkhobhato vā utupariṇāmato vā uppannassa sītassa. Paṭighātāyāti paṭighātanatthaṃ tappaccayassa vikārassa vinodanatthaṃ. Uṇhassāti aggisantāpato uppannassa uṇhassa. Ḍaṃsādayo pākaṭāyeva. Puna yāvadevāti niyatappayojanaparimāṇaniyamanaṃ. Niyatañhi payojanaṃ cīvaraṃ paṭisevantassa hirikopīnappaṭicchādanaṃ, itaraṃ kadāci. Hirikopīnanti sambādhaṭṭhānaṃ. Yasmiñhi aṅge vivaṭe hirī kuppati vinassati, taṃ hiriyā kopanato hirikopīnaṃ, taṃpaṭicchādanatthaṃ cīvaraṃ paṭisevati. Trong câu “paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ” (vị ấy thẩm sát như lý về y phục) và các câu tương tự, sự quán xét (paccavekkhaṇaṃ) bằng các câu như “sītassa paṭighātāya” (để ngăn ngừa cái lạnh) chính là “yoniso paṭisaṅkhā” (sự thẩm sát như lý). “Īdisaṃ” (như thế này) có nghĩa là đối tượng khả ái (iṭṭhārammaṇaṃ) có hình thức như vậy. “Bhavapatthanāya assādayato” (của người thưởng thức với sự mong cầu hữu) có nghĩa là của người thưởng thức đối tượng được phát triển theo cách mong cầu hữu. “Cīvaraṃ” (y phục) là bất kỳ loại y phục nào như y nội, v.v. “Paṭisevati” (thọ dụng) có nghĩa là sử dụng theo cách mặc, v.v. “Yāvadeva” (chỉ để) là sự xác định giới hạn của mục đích. Vì mục đích của hành giả trong việc thọ dụng y phục chỉ là để ngăn ngừa cái lạnh, v.v. “Sītassa” (của cái lạnh) là của cái lạnh sanh khởi do sự xáo trộn của hàn đại hoặc do sự thay đổi của thời tiết. “Paṭighātāya” (để ngăn ngừa) có nghĩa là để ngăn ngừa, để xua tan sự biến đổi do nguyên nhân đó. “Uṇhassa” (của cái nóng) là của cái nóng sanh khởi từ sức nóng của lửa. “Ḍaṃsa” (ruồi) và các từ khác là rõ ràng. Lại nữa, “yāvadeva” (chỉ để) là sự xác định giới hạn của mục đích đã định. Vì mục đích đã định của người thọ dụng y phục là để che đậy “hirikopīnaṃ” (phần đáng xấu hổ), mục đích khác chỉ là thỉnh thoảng. “Hirikopīnaṃ” là nơi chật hẹp (sambādhaṭṭhānaṃ). Vì khi bộ phận nào trên cơ thể bị hở ra mà lòng tàm (hirī) bị khuấy động, bị hủy hoại, thì bộ phận đó được gọi là “hirikopīnaṃ” do làm khuấy động lòng tàm. Vị ấy thọ dụng y phục để che đậy bộ phận đó. Piṇḍapātanti yaṃ kiñci āhāraṃ. So hi piṇḍolyena bhikkhuno patte patanato, tattha tattha laddhabhikkhāpiṇḍānaṃ pāto sannipātoti vā ‘‘piṇḍapāto’’ti vuccati. Neva davāyāti na kīḷanāya. Na madāyāti na balamadamānamadapurisamadatthaṃ. Na maṇḍanāyāti na aṅgapaccaṅgānaṃ pīṇanabhāvatthaṃ. Na vibhūsanāyāti na tesaṃyeva sobhatthaṃ, chavisampattiatthanti attho[Pg.127]. Imāni yathākkamaṃ mohadosasaṇṭhānavaṇṇarāgūpanissayappahānatthāni veditabbāni. Purimaṃ vā dvayaṃ attano saṃkilesuppattinisedhanatthaṃ, itaraṃ parassapi. Cattāripi kāmasukhallikānuyogassa pahānatthaṃ vuttānīti veditabbāni. Kāyassāti rūpakāyassa. Ṭhitiyā yāpanāyāti pabandhaṭṭhitatthañceva pavattiyā avicchedanatthañca, cirakālaṭṭhitatthaṃ jīvitindriyassa pavattāpanatthaṃ. Vihiṃsūparatiyāti jighacchādukkhassa uparamatthaṃ. Brahmacariyānuggahāyāti sāsanamaggabrahmacariyānaṃ anuggaṇhanatthaṃ. Itīti evaṃ iminā upāyena. Purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmīti purāṇaṃ abhuttapaccayā uppajjanakavedanaṃ paṭihanissāmi. Navañca vedanaṃ na uppādessāmīti navaṃ bhuttapaccayā uppajjanakavedanaṃ na uppādessāmi. Tassā hi anuppajjanatthameva āhāraṃ paribhuñjati. Ettha abhuttapaccayā uppajjanakavedanā nāma yathāvuttajighacchānimittā vedanā. Sā hi abhuñjantassa bhiyyo bhiyyopavaḍḍhanavasena uppajjati, bhuttapaccayā anuppajjanakavedanāpi khudānimittāva aṅgadāhasūlādivedanā appavattā. Sā hi bhuttapaccayā anuppannāva na uppajjissati. Vihiṃsānimittatā cetāsaṃ vihiṃsāya viseso. Piṇḍapātaṃ (vật thực khất thực) là bất cứ loại vật thực nào. Do vì được bỏ vào bát của vị tỳ khưu bằng muỗng múc cơm nên, hoặc do vì là sự tụ hội của các phần vật thực khất thực đã được nhận ở nơi này nơi kia nên được gọi là ‘piṇḍapāta.’ Neva davāya (không phải để vui đùa) là không phải để nô đùa. Na madāya (không phải để say sưa) là không phải vì mục đích kiêu hãnh về sức mạnh, kiêu hãnh về dòng dõi, kiêu hãnh về sự nam tính. Na maṇḍanāya (không phải để trang điểm) là không phải vì mục đích làm cho các bộ phận lớn nhỏ được mập mạp. Na vibhūsanāya (không phải để trang sức) là không phải vì mục đích làm cho các bộ phận ấy được xinh đẹp, có nghĩa là vì mục đích thành tựu vẻ đẹp của làn da. Nên biết rằng những điều này theo thứ tự là vì mục đích đoạn trừ các cận y của si, sân, hình thể, và sắc tham. Hoặc hai điều đầu là vì mục đích ngăn chận sự sanh khởi các phiền não của tự thân, điều còn lại là của người khác. Nên biết rằng cả bốn điều được nói đến là vì mục đích đoạn trừ sự đam mê trong các dục lạc. Kāyassa (của thân) là của sắc thân. Ṭhitiyā yāpanāya (để duy trì và bảo dưỡng) là vì mục đích duy trì sự tiếp nối và vì mục đích không gián đoạn sự diễn tiến, vì mục đích tồn tại lâu dài, vì mục đích làm cho mạng quyền được diễn tiến. Vihiṃsūparatiyā (để chấm dứt sự khổ não) là vì mục đích chấm dứt sự đau khổ do đói khát. Brahmacariyānuggahāya (để hỗ trợ cho phạm hạnh) là vì mục đích nâng đỡ cho giáo pháp phạm hạnh và đạo phạm hạnh. Iti (như vậy) là bằng phương cách như vậy. Purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi (ta sẽ trừ diệt cảm thọ cũ) là ta sẽ chống đỡ cảm thọ cũ sanh khởi do duyên không được ăn. Navañca vedanaṃ na uppādessāmi (và sẽ không cho sanh khởi cảm thọ mới) là ta sẽ không làm cho sanh khởi cảm thọ mới do duyên được ăn. Vị ấy thọ dụng vật thực chính là vì mục đích không làm cho cảm thọ ấy sanh khởi. Ở đây, cảm thọ sanh khởi do duyên không được ăn là cảm thọ có sự đói khát đã được nói đến là tướng trạng. Vì rằng cảm thọ ấy sanh khởi đối với người không ăn bằng cách gia tăng càng lúc càng nhiều, còn cảm thọ không sanh khởi do duyên được ăn cũng là sự đau đớn, sự nóng nảy trong các chi phần, v.v... có sự đói là tướng trạng, không diễn tiến. Vì rằng cảm thọ ấy đã không sanh khởi do duyên được ăn thì sẽ không sanh khởi. Và sự có khổ não là tướng trạng của các cảm thọ này là sự đặc biệt của khổ não. Yātrā ca me bhavissatīti yāpanā ca me catunnaṃ iriyāpathānaṃ bhavissati. ‘‘Yāpanāyā’’ti iminā jīvitindriyayāpanā vuttā, idha catunnaṃ iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanāti ayametāsaṃ viseso. Anavajjatā ca phāsuvihāro cāti ayuttapariyesanappaṭiggahaṇaparibhogaparivajjanena anavajjatā, parimitaparibhogena phāsuvihāro. Asappāyāparimitabhojanapaccayā aratitandīvijambhitāviññugarahādidosābhāvena vā anavajjatā. Sappāyaparimitabhojanapaccayā kāyabalasambhavena phāsuvihāro. Yāvadatthaṃ udarāvadehakabhojanaparivajjanena vā seyyasukhapassasukhamiddhasukhādīnaṃ abhāvato anavajjatā. Catupañcālopamattaūnabhojanena catuiriyāpathayogyatāpādanato phāsuvihāro. Vuttañhetaṃ – Yātrā ca me bhavissati (và sự bảo dưỡng sẽ có đến cho ta) là sự bảo dưỡng bốn oai nghi sẽ có đến cho ta. Do câu ‘yāpanāya’ này, sự bảo dưỡng mạng quyền đã được nói đến; ở đây, sự bảo dưỡng được gọi là sự không gián đoạn của bốn oai nghi. Đây là sự đặc biệt của các từ này. Anavajjatā ca phāsuvihāro ca (sự không có tội lỗi và sự an trú thoải mái) là sự không có tội lỗi do việc từ bỏ sự tìm kiếm, sự thọ nhận, sự thọ dụng không hợp lẽ; sự an trú thoải mái do sự thọ dụng có chừng mực. Hoặc sự không có tội lỗi do vì không có các tội lỗi là sự không hoan hỷ, sự lười biếng, sự ngáp vặt, sự chê trách của bậc hiền trí, v.v... do duyên thọ dụng vật thực không thích hợp và không có chừng mực. Sự an trú thoải mái do vì có được sức mạnh của thân do duyên thọ dụng vật thực thích hợp và có chừng mực. Hoặc sự không có tội lỗi do vì không có các sự an lạc trong việc nằm, sự an lạc trong việc nghiêng mình, sự an lạc trong sự dã dượi, v.v... do việc từ bỏ sự thọ dụng vật thực đầy đến bụng. Sự an trú thoải mái do việc tạo ra sự thích hợp cho bốn oai nghi bằng việc thọ dụng thiếu đi khoảng bốn hoặc năm miếng ăn. Và điều này đã được nói đến: ‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive; Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983; mi. pa. 6.5.10); “Chừa lại bốn hoặc năm miếng không ăn, rồi nên uống nước; (chừng ấy) là đủ cho sự an trú thoải mái của vị tỳ khưu có tâm đã được hướng đến.” Ettāvatā [Pg.128] ca payojanapariggaho, majjhimā ca paṭipadā dīpitā hoti. Yātrā ca me bhavissatīti payojanapariggahadīpanā. Yātrā hi naṃ āhārūpayogaṃ payojeti. Dhammikasukhāpariccāgahetuko phāsuvihāro majjhimā paṭipadā antadvayaparivajjanato. Và chừng ấy là sự nắm bắt mục đích, và trung đạo được trình bày. Câu ‘yātrā ca me bhavissati’ là sự trình bày về việc nắm bắt mục đích. Vì rằng sự bảo dưỡng thúc đẩy vị ấy trong việc sử dụng vật thực. Sự an trú thoải mái có nhân là không từ bỏ sự an lạc hợp pháp là trung đạo do vì từ bỏ hai cực đoan. Senāsananti senañca āsanañca. Yattha vihārādike seti nipajjati āsati nisīdati, taṃ senāsanaṃ. Utuparissayavinodanappaṭisallānārāmatthanti utuyeva parisahanaṭṭhena parissayo sarīrābādhacittavikkhepakaro, tassa vinodanatthaṃ, anuppannassa anuppādanatthaṃ, uppannassa vūpasamanatthañcāti attho. Atha vā yathāvutto utu ca sīhabyagghādipākaṭaparissayo ca rāgadosādipaṭicchannaparissayo ca utuparissayo, tassa vinodanatthañceva ekībhāvaphāsukatthañca. Cīvarappaṭisevane hirīkopīnappaṭicchādanaṃ viya taṃ niyatapayojananti puna ‘‘yāvadevā’’ti vuttaṃ. Senāsanaṃ (sàng tọa) là chỗ nằm và chỗ ngồi. Nơi nào, ở trong tịnh xá, v.v... vị ấy nằm, vị ấy ngả lưng, vị ấy ngồi, vị ấy ngồi xuống, nơi ấy là sàng tọa. Utuparissayavinodanappaṭisallānārāmatthaṃ (vì mục đích loại trừ các hiểm nguy thời tiết và để ưa thích sự độc cư) là thời tiết chính là hiểm nguy theo ý nghĩa quấy nhiễu, là tác nhân gây ra bệnh hoạn cho thân và sự phân tán của tâm; vì mục đích loại trừ hiểm nguy ấy, có nghĩa là vì mục đích không làm sanh khởi điều chưa sanh khởi và vì mục đích làm cho lắng dịu điều đã sanh khởi. Hoặc, thời tiết đã được nói đến, và hiểm nguy rõ ràng là sư tử, cọp, v.v..., và hiểm nguy che giấu là tham, sân, v.v... là hiểm nguy thời tiết; vì mục đích loại trừ hiểm nguy ấy và vì mục đích an trú thoải mái trong sự độc cư. Giống như việc che đậy phần thân đáng hổ thẹn trong sự thọ dụng y, vì mục đích đã được quy định ấy nên lại được nói là ‘yāvadeva.’ Gilānapaccayabhesajjaparikkhāranti rogassa paccanīkappavattiyā gilānapaccayo, tato eva bhisakkassa anuññātavatthutāya bhesajjaṃ, jīvitassa parivārasambhārabhāvehi parikkhāro cāti gilānapaccayabhesajjaparikkhāro, taṃ. Veyyābādhikānanti veyyābādhato dhātukkhobhato ca taṃnibbattakuṭṭhagaṇḍapīḷakādirogato uppannānaṃ. Vedanānanti dukkhavedanānaṃ. Abyābajjhaparamatāyāti niddukkhaparamabhāvāya. Yāva taṃ dukkhaṃ sabbaṃ pahīnaṃ hoti, tāva paṭisevāmīti yojanā. Evamettha saṅkhepeneva pāḷivaṇṇanā veditabbā. Navavedanuppādatopīti na kevalaṃ āyatiṃ eva vipākapariḷāhā, atha kho atibhojanapaccayā alaṃsāṭakādīnaṃ viya navavedanuppādatopi veditabbā. Gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ (dược phẩm và vật dụng trị bệnh) là duyên cho người bệnh do sự diễn tiến đối nghịch với bệnh tật; do đó, là thuốc men do là vật đã được vị thầy thuốc cho phép; và là vật dụng do là các món tùy tùng và các thứ cần thiết cho sự sống. Đó là dược phẩm và vật dụng trị bệnh. Veyyābādhikānaṃ (do bệnh tật) là (các cảm thọ) đã sanh khởi từ sự đau đớn, từ sự xáo trộn của các yếu tố, và từ các chứng bệnh là cùi, ung nhọt, mụn, v.v... được sanh ra từ đó. Vedanānaṃ (các cảm thọ) là các khổ thọ. Abyābajjhaparamatāya (với mục đích cao nhất là không bị phiền não) là vì trạng thái cao nhất là không có đau khổ. Nên liên kết rằng: ‘Ta thọ dụng cho đến khi nào sự đau khổ ấy được đoạn trừ tất cả.’ Như vậy, ở đây nên biết sự giải thích Pāḷi chỉ là tóm tắt. Navavedanuppādatopi (do sự sanh khởi của cảm thọ mới) là nên biết rằng không chỉ có sự thiêu đốt của quả trong tương lai mà còn do sự sanh khởi của cảm thọ mới do duyên ăn quá nhiều giống như trường hợp của Alaṃsāṭaka, v.v... Kammaṭṭhānikassa calanaṃ nāma kammaṭṭhānapariccāgoti āha ‘‘calati kampati kammaṭṭhānaṃ vijahatī’’ti. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti ettha ca lomasanāgattherassa vatthu kathetabbaṃ. Thero kira cetiyapabbate piyaṅguguhāya padhānaghare viharanto antaraṭṭhake himapātasamaye lokantarikanirayaṃ paccavekkhitvā kammaṭṭhānaṃ avijahantova abbhokāse vītināmesi. Gimhasamaye ca pacchābhattaṃ bahicaṅkame kammaṭṭhānaṃ manasikaroto sedāpissa kacchehi muccanti. Atha naṃ antevāsiko āha – ‘‘idha, bhante, nisīdatha, sītalo okāso’’ti. Thero ‘‘uṇhabhayenevamhi, āvuso, idha nisinno’’ti avīcimahānirayaṃ paccavekkhitvā [Pg.129] nisīdiyeva. Uṇhanti cettha aggisantāpova veditabbo sūriyasantāpassa parato vuccamānattā. Sūriyasantāpavasena panetaṃ vatthu vuttaṃ. Sự dao động của người hành thiền có nghĩa là sự từ bỏ đề mục thiền, (chú giải) nói: ‘dao động, rung động, từ bỏ đề mục thiền’. Về câu ‘có thể chịu đựng được lạnh và nóng’, ở đây nên kể câu chuyện về trưởng lão Lomasanāga. Nghe nói, vị trưởng lão ấy, trong khi đang trú tại tinh xá trong hang Piyaṅgu ở núi Cetiyapabbata, vào thời điểm tuyết rơi giữa mùa đông, đã quán tưởng đến địa ngục Lokantarika và trải qua thời gian ở ngoài trời mà không từ bỏ đề mục thiền. Và vào mùa hè, sau bữa ăn, trong khi đang tác ý đến đề mục thiền ở nơi kinh hành bên ngoài, mồ hôi của vị ấy tuôn ra từ nách. Khi ấy, vị đệ tử nói với ngài: ‘Thưa ngài, xin hãy ngồi ở đây, nơi này mát mẻ’. Vị trưởng lão, sau khi quán tưởng đến đại địa ngục Avīci, đã ngồi xuống và nói: ‘Này hiền giả, chính vì sợ nóng mà ta ngồi ở đây’. Ở đây, ‘nóng’ nên được hiểu là sức nóng của lửa, vì sức nóng của mặt trời sẽ được nói đến sau. Tuy nhiên, câu chuyện này được kể liên quan đến sức nóng của mặt trời. Yo ca dve tayo vāre bhattaṃ vā pānīyaṃ vā alabhamānopi anamatagge saṃsāre attano pettivisayūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva. Ḍaṃsamakasavātātapasamphassehi phuṭṭho cepi tiracchānūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva. Sarīsapasamphassena phuṭṭho cāpi anamatagge saṃsāre sīhabyagghādimukhesu anekavāraṃ parivattitapubbabhāvaṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva padhāniyatthero viya, ayaṃ ‘‘khamo jighacchāya…pe… sarīsapasamphassāna’’nti veditabbo. Theraṃ kira khaṇḍacelavihāre kaṇikārapadhāniyaghare ariyavaṃsadhammaṃ suṇantaññeva ghoraviso sappo ḍaṃsi. Thero jānitvāpi pasannacitto nisinno dhammaṃyeva suṇāti, visavego thaddho ahosi. Thero upasampadamāḷaṃ ādiṃ katvā sīlaṃ paccavekkhitvā ‘‘visuddhasīlomhī’’ti pītiṃ uppādesi, saha pītuppādā visaṃ nivattitvā pathaviṃ pāvisi. Thero tattheva cittekaggataṃ labhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Và vị nào, dù không nhận được thức ăn hay nước uống hai hoặc ba lần, quán tưởng đến sự tái sanh của mình vào cảnh giới ngạ quỷ trong vòng luân hồi vô thủy, không dao động, và không từ bỏ đề mục thiền. Dù bị xúc chạm bởi ruồi, muỗi, gió, và nắng, vị ấy quán tưởng đến sự tái sanh vào loài bàng sanh, không dao động, và không từ bỏ đề mục thiền. Và dù bị xúc chạm bởi các loài bò sát, vị ấy quán tưởng đến tiền kiếp đã nhiều lần bị quay cuồng trong miệng của sư tử, cọp, v.v. trong vòng luân hồi vô thủy, không dao động, và không từ bỏ đề mục thiền, giống như vị trưởng lão Padhāniya, vị ấy nên được hiểu là người ‘có thể chịu đựng được đói... (vân vân)... sự xúc chạm của các loài bò sát’. Nghe nói, khi vị trưởng lão đang nghe pháp về Thánh chủng tại tinh xá Kaṇikārapadhāniya ở tu viện Khaṇḍacela, một con rắn có nọc độc kinh khủng đã cắn ngài. Vị trưởng lão, dù biết vậy, vẫn ngồi với tâm hoan hỷ và tiếp tục nghe pháp, sức mạnh của nọc độc đã bị chặn đứng. Vị trưởng lão, bắt đầu từ giới đàn cụ túc, đã quán xét giới hạnh của mình và làm phát sanh hỷ lạc (nghĩ rằng) ‘giới của ta trong sạch’. Cùng với sự phát sanh của hỷ lạc, nọc độc đã rút lui và đi vào lòng đất. Ngay tại đó, vị trưởng lão đã đạt được nhất tâm, phát triển tuệ quán và chứng đắc A-la-hán quả. Yo pana akkosavasena durutte duruttattāyeva ca durāgate api antimavatthusaññite vacanapathe sutvā khantiguṇaṃyeva paccavekkhitvā na vedhati dīghabhāṇakaabhayatthero viya, ayaṃ ‘‘khamo duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathāna’’nti veditabbo. Thero kira paccayasantosabhāvanārāmatāya mahāariyavaṃsappaṭipadaṃ kathesi, sabbo mahāgāmo āgacchati, therassa mahāsakkāro uppajji. Taṃ aññataro mahāthero adhivāsetuṃ asakkonto ‘‘dīghabhāṇako ‘ariyavaṃsaṃ kathemī’ti sabbarattiṃ kolāhalaṃ karotī’’tiādīhi akkosi. Ubhopi ca attano attano vihāraṃ gacchantā gāvutamattaṃ ekapathena agamaṃsu. Sakalagāvutampi so taṃ akkosiyeva. Tato yattha dvinnaṃ vihārānaṃ maggo bhijjati, tattha ṭhatvā dīghabhāṇakatthero taṃ vanditvā ‘‘eso, bhante, tumhākaṃ maggo’’ti āha. So assuṇanto [Pg.130] viya agamāsi. Theropi vihāraṃ gantvā pāde pakkhāletvā nisīdi. Tamenaṃ antevāsiko ‘‘kiṃ, bhante, sakalagāvutaṃ paribhāsantaṃ na kiñci avocutthā’’ti āha. Thero ‘‘khantiyevāvuso, mayhaṃ bhāro, na akkhanti, ekapaduddhārepi kammaṭṭhānaviyogaṃ na passāmī’’ti āha. Còn vị nào, khi nghe những lời nói khó nghe, những lời nói đến một cách tồi tệ, và cả những lời nói được xem là vấn đề cuối cùng do sự mắng nhiếc, chỉ quán xét đến đức tính nhẫn nại và không dao động, giống như trưởng lão Dīghabhāṇaka Abhaya, vị ấy nên được hiểu là người ‘có thể chịu đựng được những lời nói khó nghe, những lời nói đến một cách tồi tệ’. Nghe nói, vị trưởng lão ấy, do ưa thích sự tu tập về tri túc đối với các vật dụng, đã thuyết về đại Thánh chủng thực hành. Toàn bộ ngôi làng lớn đều đến, và sự cúng dường lớn lao đã phát sanh đến vị trưởng lão. Một vị đại trưởng lão khác, không thể chịu đựng được điều đó, đã mắng nhiếc ngài bằng những lời như: ‘Vị Dīghabhāṇaka này nói rằng ‘tôi thuyết về Thánh chủng’ mà làm ồn ào suốt cả đêm’. Và cả hai vị, trong khi đi về tu viện của mình, đã đi chung một con đường dài khoảng một gāvuta. Suốt cả quãng đường một gāvuta ấy, vị kia vẫn cứ mắng nhiếc ngài. Sau đó, tại nơi con đường rẽ ra hai tu viện, trưởng lão Dīghabhāṇaka đứng lại, đảnh lễ vị kia và nói: ‘Thưa ngài, đây là con đường của ngài’. Vị kia đi mất như thể không nghe thấy. Vị trưởng lão cũng đi về tu viện, rửa chân rồi ngồi xuống. Vị đệ tử của ngài hỏi: ‘Thưa ngài, tại sao ngài không nói gì khi bị mắng nhiếc suốt cả một gāvuta?’. Vị trưởng lão nói: ‘Này hiền giả, phận sự của ta là nhẫn nại, không phải là không nhẫn nại. Ta không thấy có sự rời xa đề mục thiền dù chỉ trong một bước chân’. Vacanameva tadatthaṃ ñāpetukāmānañca patho upāyoti āha ‘‘vacanameva vacanapatho’’ti. Asukhaṭṭhena vā tibbā. Yañhi na sukhaṃ, taṃ aniṭṭhaṃ tibbanti vuccati. Adhivāsakajātiko hotīti yathāvuttavedanānaṃ adhivāsakasabhāvo hoti. Cittalapabbate padhāniyattherassa kira rattiṃ padhānena vītināmetvā ṭhitassa udaravāto uppajjati. So taṃ adhivāsetuṃ asakkonto āvattati parivattati. Tamenaṃ caṅkamanapasse ṭhito piṇḍapātiyatthero āha – ‘‘āvuso, pabbajito nāma adhivāsanasīlo hotī’’ti. So ‘‘sādhu, bhante’’ti adhivāsetvā niccalo sayi. Vāto nābhito yāva hadayaṃ phālesi. Thero vedanaṃ vikkhambhetvā vipassanto muhuttena anāgāmī hutvā parinibbāyi. Evaṃ sabbatthāti ‘‘uṇhena phuṭṭhassa sītaṃ patthayato’’tiādinā sabbattha uṇhādinimittaṃ kāmāsavuppatti veditabbā. Natthi sugatibhave sītaṃ vā uṇhaṃ vāti aniṭṭhaṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthīti adhippāyo. Attaggāhe sati attaniyaggāhoti āha ‘‘mayhaṃ sītaṃ uṇhanti gāho diṭṭhāsavo’’ti. Chính lời nói là con đường, là phương tiện cho những ai muốn làm cho người khác biết ý nghĩa đó, (chú giải) nói: ‘chính lời nói là con đường của lời nói’. Hoặc (chúng) mãnh liệt theo nghĩa là không dễ chịu. Vì cái gì không dễ chịu, cái đó được gọi là không mong muốn, là mãnh liệt. ‘Trở thành người có bản chất chịu đựng’ có nghĩa là có bản chất chịu đựng những cảm thọ đã được nói đến. Nghe nói, tại núi Cittalapabbata, một cơn đau bụng do gió đã khởi lên nơi vị trưởng lão Padhāniya, người đã trải qua đêm trong sự tinh tấn. Vị ấy, không thể chịu đựng được, đã lăn qua lộn lại. Vị trưởng lão Piṇḍapātiya, đang đứng bên cạnh nơi kinh hành, nói với ngài: ‘Này hiền giả, người xuất gia phải có đức tính chịu đựng’. Vị ấy nói ‘Lành thay, thưa ngài’, rồi chịu đựng và nằm im bất động. Cơn gió đau đã xé rách (cơ thể) từ rốn cho đến tim. Vị trưởng lão, chế ngự cảm thọ và thực hành tuệ quán, trong chốc lát đã trở thành bậc Bất Lai và nhập Vô Dư Niết Bàn. Tương tự ở mọi nơi, (câu) ‘đối với người bị nóng xúc chạm mà mong muốn sự mát mẻ’ v.v... nên được hiểu rằng ở mọi nơi, đối tượng nóng v.v... là sự phát sanh của dục lậu. Ý nghĩa là: ‘Trong cõi thiện thú, không có lạnh hay nóng’, (tức là) không có lạnh hay nóng không mong muốn. Khi có sự chấp thủ về tự ngã, thì có sự chấp thủ về cái thuộc về ngã, (chú giải) nói: ‘Sự chấp thủ rằng ‘cái lạnh của ta, cái nóng của ta’ là kiến lậu’. Ahaṃ samaṇoti ‘‘ahaṃ samaṇo, kiṃ mama jīvitena vā maraṇena vā’’ti evaṃ cintetvāti adhippāyo. Paccavekkhitvāti gāmappavesappayojanādiñca paccavekkhitvā. Paṭikkamatīti hatthiādīnaṃ samīpagamanato apakkamati. Ṭhāyanti etthāti ṭhānaṃ, kaṇṭakānaṃ ṭhānaṃ kaṇṭakaṭṭhānaṃ, yattha kaṇṭakāni santi, taṃ okāsanti vuttaṃ hoti. Amanussaduṭṭhānīti amanussasañcārena dūsitāni, saparissayānīti attho. Aniyatavatthubhūtanti aniyatasikkhāpadassa kāraṇabhūtaṃ. Vesiyādibhedatoti vesiyāvidhavāthullakumārikāpaṇḍakapānāgārabhikkhunibhedato. Samānanti samaṃ, avisamanti attho. Akāsi vāti tādisaṃ anācāraṃ akāsi vā. Sīlasaṃvarasaṅkhātenāti kathaṃ parivajjanaṃ sīlaṃ? Anāsanaparivajjanena hi [Pg.131] anācāraparivajjanaṃ vuttaṃ. Anācārāgocaraparivajjanaṃ cārittasīlatāya sīlasaṃvaro. Tathā hi bhagavatā ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī’’ti (vibha. 508) sīlasaṃvaravibhajane ācāragocarasampattiṃ dassentena ‘‘atthi anācāro, atthi agocaro’’tiādinā (vibha. 513-514) ācāragocarā vibhajitvā dassitā. ‘‘Caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetī’’ti vacanato hatthiādiparivajjanampi bhagavato vacanānuṭṭhānanti katvā ācārasīlamevāti veditabbaṃ. “Ta là sa-môn” có nghĩa là: “Ta là sa-môn, sự sống hay cái chết của ta có là gì?” - ý nghĩa là đã suy tư như vậy. “Sau khi quán xét” là sau khi quán xét mục đích của việc đi vào làng, v.v. “Lui lại” là lui ra khỏi việc đến gần voi, v.v. Nơi chúng đứng là chỗ đứng. Chỗ đứng của gai là nơi có gai. Nơi có gai, được gọi là nơi chốn. “Những nơi bị phi nhân làm ô uế” có nghĩa là những nơi bị ô nhiễm do sự đi lại của phi nhân, nghĩa là có hiểm nguy. “Trở thành nền tảng cho điều bất định” là trở thành nguyên nhân cho học giới bất định. “Do sự phân biệt kỹ nữ, v.v.” là do sự phân biệt kỹ nữ, góa phụ, thiếu nữ quá lứa, người ái nam ái nữ, quán rượu, tỳ-khưu-ni. “Bằng phẳng” có nghĩa là bằng nhau, không gồ ghề. “Hoặc đã làm” là hoặc đã làm một hành vi không đúng đắn như vậy. “Được gọi là sự thu thúc trong giới” - làm sao việc tránh né là giới? Quả vậy, việc tránh né hành vi không đúng đắn được nói đến qua việc tránh né chỗ ngồi (không thích hợp). Việc tránh né hành vi không đúng đắn và nơi không thích hợp là sự thu thúc trong giới do là tác phong giới. Thật vậy, Đức Thế Tôn, khi trình bày về sự thành tựu trong tác phong và hành xứ trong phần phân tích về sự thu thúc trong giới qua câu “vị ấy sống được thu thúc trong sự thu thúc của Pātimokkha” (Vibh. 508), đã trình bày bằng cách phân tích tác phong và hành xứ qua câu “có hành vi không đúng đắn, có nơi không thích hợp,” v.v. (Vibh. 513-514). Theo câu “nên tránh con voi hung dữ,” việc tránh né voi, v.v. cũng là sự thực hành lời dạy của Đức Thế Tôn, do đó cần được hiểu chính là tác phong giới. Itipīti imināpi kāraṇena ayonisomanasikārasamuṭṭhitattāpi, lobhādisahagatattāpi, kusalappaṭipakkhatopītiādīhi kāraṇehi ayaṃ vitakko akusaloti attho. Iminā nayena sāvajjotiādīsupi attho veditabbo. Ettha ca akusalotiādinā diṭṭhadhammikaṃ kāmavitakkassa ādīnavaṃ dasseti, dukkhavipākoti iminā samparāyikaṃ. Attabyābādhāya saṃvattatītiādīsupi imināva nayena ādīnavavibhāvanā veditabbā. Uppannassa kāmavitakkassa anadhivāsanaṃ nāma puna tādisassa anuppādanaṃ. Taṃ panassa pahānaṃ vinodanaṃ byantikaraṇaṃ anabhāvagamananti ca vattuṃ vaṭṭatīti pāḷiyaṃ – ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti vatvā ‘‘pajahatī’’tiādi vuttanti tamatthaṃ dassento ‘‘anadhivāsento kiṃ karotī’’tiādimāha. Pahānañcettha vikkhambhanameva, na samucchedoti dassetuṃ ‘‘vinodetī’’tiādi vuttanti vikkhambhanavaseneva attho dassito. Uppannuppanneti tesaṃ pāpavitakkānaṃ uppādāvatthāgahaṇaṃ vā kataṃ siyā anavasesaggahaṇaṃ vā. Tesu paṭhamaṃ sandhāyāha ‘‘uppannamatte’’ti, sampatijāteti attho. Anavasesaggahaṇaṃ byāpanicchāyaṃ hotīti dassetuṃ ‘‘satakkhattumpi uppannuppanne’’ti vuttaṃ. “Cũng vậy” - cũng do nguyên nhân này, cũng do được khởi lên từ sự không như lý tác ý, cũng do đi kèm với tham, v.v., cũng do đối nghịch với điều thiện, v.v. - do những nguyên nhân này, tầm này là bất thiện, đó là ý nghĩa. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong các câu “có tội lỗi,” v.v. cũng cần được hiểu. Và ở đây, qua câu “bất thiện,” v.v., Ngài trình bày sự nguy hại trong hiện tại của dục tầm; qua câu “có quả khổ,” Ngài trình bày (sự nguy hại) trong tương lai. Trong các câu “dẫn đến sự tự làm hại mình,” v.v., việc giải thích sự nguy hại cũng cần được hiểu theo phương pháp này. Việc không dung chứa dục tầm đã khởi lên có tên là không làm cho một tầm như vậy khởi lên lại. Và việc từ bỏ, loại trừ, chấm dứt, làm cho không hiện hữu của nó cũng có thể được nói đến. Do đó, trong Pāli, sau khi nói “không dung chứa dục tầm đã khởi lên,” Ngài đã nói “từ bỏ,” v.v. Để trình bày ý nghĩa đó, Ngài đã nói “không dung chứa thì làm gì?” v.v. Và ở đây, sự từ bỏ chỉ là sự trấn áp, không phải là sự đoạn tuyệt. Để trình bày điều này, Ngài đã nói “loại trừ,” v.v. Do đó, ý nghĩa được trình bày theo cách trấn áp. “Khi chúng khởi lên và khởi lên” - có thể là việc nắm bắt trạng thái khởi lên của các ác tầm ấy, hoặc là việc nắm bắt không sót lại. Trong số đó, nhắm đến trường hợp đầu, Ngài nói “ngay khi vừa khởi lên,” có nghĩa là vừa mới sinh ra. Để trình bày rằng việc nắm bắt không sót lại là do sự quyết định, Ngài đã nói “dù khởi lên và khởi lên cả trăm lần.” Ñātivitakkoti ‘‘amhākaṃ ñātayo sukhajīvino sampattiyuttā’’tiādinā gehassitapemavasena ñātake ārabbha uppannavitakko. Janapadavitakkoti ‘‘amhākaṃ janapado subhikkho sampannasasso ramaṇīyo’’tiādinā gehassitapemavasena janapadaṃ ārabbha uppannavitakko. Ukkuṭikappadhānādīhi dukkhe nijjiṇṇe samparāye sattā sukhī honti amarāti dukkarakārikāya paṭisaṃyutto amaratthāya vitakko. Taṃ vā ārabbha amarāvikkhepadiṭṭhisahagato amaro ca so vitakko cāti [Pg.132] amarāvitakko. Parānuddayatāpaṭisaṃyuttoti paresu upaṭṭhākādīsu sahananditādivasena pavatto anuddayatāpatirūpako gehassitapemappaṭisaṃyutto vitakko. Lābhasakkārasilokappaṭisaṃyuttoti cīvarādilābhena ca sakkārena ca kittisaddena ca ārammaṇakaraṇavasena paṭisaṃyutto. Anavaññattippaṭisaṃyuttoti ‘‘aho vata maṃ pare na avajāneyyuṃ, na heṭṭhā katvā maññeyyuṃ, pāsāṇacchattaṃ viya garuṃ kareyyu’’nti uppannavitakko. “Thân tộc tầm” là tầm khởi lên liên quan đến quyến thuộc do lòng ái luyến tại gia qua các câu như “mong rằng quyến thuộc của chúng ta sống an lạc, có tài sản.” “Quốc độ tầm” là tầm khởi lên liên quan đến quốc độ do lòng ái luyến tại gia qua các câu như “mong rằng quốc độ của chúng ta được sung túc, mùa màng bội thu, đáng vui thích.” Tầm liên quan đến sự bất tử, đi cùng với khổ hạnh, rằng “sau khi đã chán ngán khổ đau qua sự tinh tấn ngồi chồm hổm, v.v., chúng sanh sẽ được an lạc, bất tử trong đời sau.” Hoặc liên quan đến điều đó, tầm đi cùng với tà kiến ngụy biện bất tử, vừa là bất tử vừa là tầm ấy, nên gọi là bất tử tầm. “Tầm liên quan đến lòng thương người khác” là tầm khởi lên do lòng ái luyến tại gia, có hình thức tương tự lòng thương, diễn ra qua việc cùng hoan hỷ, v.v. đối với người khác như người hầu cận. “Tầm liên quan đến lợi lộc, cung kính, danh tiếng” là tầm liên quan qua việc lấy lợi lộc như y phục, v.v., sự cung kính, và tiếng tăm làm đối tượng. “Tầm liên quan đến việc không bị khinh miệt” là tầm khởi lên rằng “mong sao người khác không khinh miệt ta, không coi thường ta, mà hãy tôn trọng ta như một chiếc lọng bằng đá.” Kāmavitakko kāmasaṅkappanasabhāvato kāmāsavappattiyā sātisayattā ca kāmanākāroti āha ‘‘kāmavitakko panettha kāmāsavo’’ti. Tabbisesoti kāmāsavaviseso bhavasabhāvattāti adhippāyo. Kāmavitakkādike vinodeti attano santānato nīharati etenāti vinodanaṃ, vīriyanti āha ‘‘vīriyasaṃvarasaṅkhātena vinodanenā’’ti. Dục tầm, do bản chất là sự suy tư về dục, và do sự vượt trội trong việc đạt đến dục lậu, nên có hình thức là dục. Do đó, Ngài nói: “Ở đây, dục tầm là dục lậu.” “Sự đặc biệt của nó” - ý nghĩa là sự đặc biệt của dục lậu do có bản chất là hữu. “Loại trừ dục tầm, v.v.” - loại bỏ khỏi dòng tương tục của mình. Cái mà nhờ đó loại trừ, đó là sự loại trừ, tức là tinh tấn. Do đó, Ngài nói: “bằng sự loại trừ được gọi là sự thu thúc bằng tinh tấn.” ‘‘Satta bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiyo paripūrentī’’ti vacanato vijjāvimuttīnaṃ anadhigamo tato ca sakalavaṭṭadukkhānativatti abhāvanāya ādīnavo. Vuttavipariyāyena bhagavato orasaputtabhāvādivasena ca bhāvanāya ānisaṃso veditabbo. Thomentoti āsavapahānassa dukkarattā tāya eva dukkarakiriyāya taṃ abhitthavanto. Saṃvareneva pahīnāti saṃvarena pahīnā eva. Tena vuttaṃ ‘‘na appahīnesuyeva pahīnasaññī’’ti. Theo câu “Bảy giác chi được tu tập, được làm cho sung mãn, sẽ làm viên mãn minh và giải thoát,” việc không chứng đắc minh và giải thoát, và do đó không vượt qua toàn bộ khổ đau của vòng luân hồi, là sự nguy hại của việc không tu tập. Theo cách ngược lại với điều đã nói, và qua việc trở thành con ruột của Đức Thế Tôn, v.v., cần hiểu quả báu của việc tu tập. “Tán thán” là tán dương điều đó chính bằng hành động khó làm ấy, do sự khó khăn của việc đoạn trừ các lậu hoặc. “Được đoạn trừ chính bằng sự thu thúc” là đã được đoạn trừ bằng sự thu thúc. Do đó, đã được nói rằng: “không có tưởng là đã đoạn trừ đối với những gì chưa được đoạn trừ.” Āsavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích Kinh Lậu Hoặc đã kết thúc. 5. Dārukammikasuttavaṇṇanā 5. Phần giải thích Kinh Người Thợ Mộc 59. Pañcame puttasambādhasayananti puttehi sambādhasayanaṃ. Ettha puttasīsena dārapariggahaṃ puttadāresu uppilo viya. Tena tesaṃ rogādihetu sokābhibhavena ca cittassa saṃkiliṭṭhataṃ dasseti. Kāmabhogināti iminā pana rāgābhibhavanti. Ubhayenapi vikkhittacittataṃ dasseti. Kāsikacandananti ujjalacandanaṃ. Taṃ kira vaṇṇavisesasamujjalaṃ hoti pabhassaraṃ, tadatthameva naṃ saṇhataraṃ karonti. Tenevāha ‘‘saṇhacandana’’nti[Pg.133], kāsikavatthañca candanañcāti attho. Mālāgandhavilepananti vaṇṇasobhatthañceva sugandhabhāvatthañca mālaṃ, sugandhabhāvatthāya gandhaṃ, chavirāgakaraṇatthañceva subhatthañca vilepanaṃ dhārentena. Jātarūparajatanti suvaṇṇañceva avasiṭṭhadhanañca sādiyantena. Sabbenapi kāmesu abhigiddhabhāvameva pakāseti. 59. Trong câu thứ năm, ‘nơi ngủ nghỉ chật chội vì con cái’ có nghĩa là nơi ngủ nghỉ chật chội bởi con cái. Ở đây, với con cái làm đầu, (ngụ ý) sự chấp giữ vợ con, giống như bị dính mắc vào vợ con. Qua đó, chỉ ra sự ô nhiễm của tâm do bị sầu muộn xâm chiếm vì nguyên nhân bệnh tật v.v... của họ. Còn với câu ‘người hưởng thụ các dục,’ (ý nói) bị tham ái xâm chiếm. Bằng cả hai cách, chỉ ra tâm bị phân tán. ‘Gỗ chiên đàn xứ Kāsi’ là loại chiên đàn sáng chói. Nghe nói rằng nó có màu sắc đặc biệt rực rỡ, sáng ngời, và chính vì mục đích đó người ta làm cho nó mịn hơn. Do đó, nói là ‘chiên đàn mịn,’ có nghĩa là vải xứ Kāsi và gỗ chiên đàn. ‘Tràng hoa, hương liệu, và vật thoa’ (có nghĩa là) người mang tràng hoa để làm đẹp sắc và để có hương thơm, (mang) hương liệu để có mùi thơm, (mang) vật thoa để làm cho màu da hấp dẫn và để làm đẹp. ‘Vàng và bạc’ (có nghĩa là) người chấp nhận vàng và cả tài sản còn lại. Bằng tất cả những điều này, chỉ biểu thị trạng thái tham đắm trong các dục. Dārukammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú giải kinh Người Thợ Mộc đã chấm dứt. 6. Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Hatthisāriputta (Con Trai của Người Nài Voi) 60. Chaṭṭhe hatthiṃ sāretīti hatthisārī, tassa puttoti hatthisāriputto. So kira sāvatthiyaṃ hatthiācariyassa putto bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā sukhumesu khandhadhātuāyatanādīsu atthantaresu kusalo ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘therānaṃ bhikkhūnaṃ abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opātetī’’ti. Tattha antarantarā kathaṃ opātetīti therehi vuccamānassa kathāpabandhassa antare antare attano kathaṃ pavesetīti attho. Pañcahi saṃsaggehīti savanasaṃsaggo, dassanasaṃsaggo, samullāpasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggoti imehi pañcahi saṃsaggehi. Kiṭṭhakhādakoti kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassañhi kiṭṭhanti vuttaṃ kāraṇūpacārena. Sippiyo suttiyo. Sambukāti saṅkhamāha. 60. Trong kinh thứ sáu, ‘người nài voi’ (hatthisārī) là người huấn luyện voi, ‘con trai của người ấy’ là Hatthisāriputta. Nghe nói rằng vị ấy là con trai của một vị thầy dạy voi ở Sāvatthī, đã xuất gia nơi Đức Thế Tôn, học thuộc ba tạng, và trở nên thiện xảo trong các ý nghĩa khác nhau về những vấn đề vi tế như uẩn, giới, xứ, v.v... Do đó, có lời nói rằng: “Khi các vị trưởng lão tỳ khưu đang thuyết giảng Abhidhamma, vị ấy đã xen vào cuộc nói chuyện.” Ở đây, ‘xen vào cuộc nói chuyện’ có nghĩa là chen lời nói của mình vào giữa dòng pháp thoại đang được các vị trưởng lão thuyết giảng. ‘Bởi năm sự giao thiệp’ là năm sự giao thiệp này: giao thiệp qua việc nghe, giao thiệp qua việc thấy, giao thiệp qua việc trò chuyện, giao thiệp qua việc chung hưởng, và giao thiệp qua thân thể. ‘Kẻ ăn lúa mọc lại’ (kiṭṭhakhādaka) (có nghĩa là) lúa mọc ở nơi đã gặt được gọi là ‘kiṭṭha’ theo cách nói hoán dụ về nguyên nhân. Sippi là vỏ hến. Sambuka được gọi là vỏ ốc. Gihibhāve vaṇṇaṃ kathesīti (dī. ni. aṭṭha. 1.422) kassapasammāsambuddhassa kira sāsane dve sahāyakā ahesuṃ, aññamaññaṃ samaggā ekatova sajjhāyanti. Tesu eko anabhirato gihibhāve cittaṃ uppādetvā itarassa ārocesi. So gihibhāve ādīnavaṃ, pabbajjāya ānisaṃsaṃ dassetvā ovadi. So taṃ sutvā abhiramitvā puna ekadivasaṃ tādise citte uppanne taṃ etadavoca – ‘‘mayhaṃ, āvuso, evarūpaṃ cittaṃ uppajjati, imāhaṃ pattacīvaraṃ tuyhaṃ dassāmī’’ti. So pattacīvaralobhena tassa gihibhāve ānisaṃsaṃ dassetvā pabbajjāya ādīnavaṃ kathesi. Tassa taṃ sutvāva gihibhāvato cittaṃ nivattetvā pabbajjāyameva abhirami. Evamesa tadā sīlavantassa bhikkhuno gihibhāve [Pg.134] ānisaṃsakathāya kathitattā idāni cha vāre vibbhamitvā sattamavāre pabbajitvā mahāmoggallānassa mahākoṭṭhikattherassa ca abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opātesi. Atha naṃ mahākoṭṭhikatthero apasādesi. So mahāsāvakassa kathite patiṭṭhātuṃ asakkonto vibbhamitvā gihi jāto. Poṭṭhapādassa panāyaṃ gihisahāyako ahosi, tasmā vibbhamitvā dvīhatīhaccayena poṭṭhapādassa santikaṃ gato. Atha naṃ so disvā – ‘‘samma, kiṃ tayā kataṃ, evarūpassa nāma satthu sāsanā apasakkantosi, ehi pabbajituṃ dāni te vaṭṭatī’’ti taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tasmiṃ ṭhāne pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ ‘‘sattame vāre pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇī’’ti. Về câu ‘đã nói lên lời tán thán về đời sống tại gia,’ (chuyện kể rằng) nghe nói trong giáo pháp của Đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Kassapa, có hai người bạn thân, hòa hợp với nhau, cùng nhau tụng đọc. Trong hai người, một người không hoan hỷ (trong đời sống xuất gia) đã khởi tâm về đời sống tại gia và báo cho người kia biết. Người kia đã chỉ ra sự nguy hại của đời sống tại gia và lợi ích của đời sống xuất gia để khuyên răn. Người ấy nghe xong liền hoan hỷ, nhưng một ngày khác, khi tâm tương tự khởi lên, đã nói với người bạn rằng: “Này hiền hữu, tâm như vậy đang khởi lên trong tôi, tôi sẽ trao y bát này cho hiền hữu.” Người bạn kia vì tham y bát nên đã chỉ ra lợi ích của đời sống tại gia và nói về sự nguy hại của đời sống xuất gia cho người ấy. Ngay khi nghe điều đó, tâm của người ấy đã từ bỏ đời sống tại gia và lại hoan hỷ trong đời sống xuất gia. Như vậy, vì khi ấy đã nói lời tán thán lợi ích của đời sống tại gia cho một vị tỳ khưu có giới, nên bây giờ (vị ấy) đã hoàn tục sáu lần, và sau khi xuất gia lần thứ bảy, đã xen vào cuộc nói chuyện khi Đại đức Mahā Moggallāna và Đại đức Mahā Koṭṭhika đang thuyết giảng Abhidhamma. Khi ấy, Đại đức Mahā Koṭṭhika đã khiển trách vị ấy. Vị ấy không thể đứng vững trong lời dạy của vị Đại Thinh văn nên đã hoàn tục và trở thành người tại gia. Vị này lại là bạn tại gia của Poṭṭhapāda, do đó sau khi hoàn tục, hai ba ngày sau đã đến gặp Poṭṭhapāda. Khi ấy, Poṭṭhapāda thấy vị ấy và nói: “Này bạn, bạn đã làm gì vậy? Bạn đã rời bỏ giáo pháp của một vị Đạo sư như thế này sao? Hãy đến đây, bây giờ bạn nên xuất gia,” rồi dẫn vị ấy đến gặp Đức Thế Tôn. Xuất gia tại nơi đó, vị ấy đã chứng đắc A-la-hán quả. Do đó, có lời nói rằng: “Xuất gia lần thứ bảy, vị ấy đã chứng đắc A-la-hán quả.” Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú giải kinh Hatthisāriputta đã chấm dứt. 7. Majjhesuttavaṇṇanā 7. Chú giải kinh Trung Tâm (Majjhe) 61. Sattame mantāti ya-kāralopena niddeso, karaṇatthe vā etaṃ paccattavacanaṃ. Tenāha ‘‘tāya ubho ante viditvā’’ti. Phassavasena nibbattattāti dvayadvayasamāpattiyaṃ aññamaññaṃ samphassavasena nibbattattā, ‘‘phassapaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jātī’’ti iminā cānukkamena phassasamuṭṭhānattā imassa kāyassa phassavasena nibbattattāti vuttaṃ. Eko antoti ettha ayaṃ anta-saddo antaabbhantaramariyādalāmakaabhāvakoṭṭhāsapadapūraṇasamīpādīsu dissati. ‘‘Antapūro udarapūro’’tiādīsu (su. ni. 197) hi ante antasaddo. ‘‘Caranti loke parivārachannā anto asuddhā, bahi sobhamānā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.122) abbhantare. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava. 278) sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.304) mariyādāyaṃ. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.80; itivu. 91) lāmake. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (ma. ni. 3.393; saṃ. ni. 2.51) abhāve. Sabbapaccayasaṅkhayo hi dukkhassa abhāvo [Pg.135] koṭītipi vuccati. ‘‘Tayo antā’’tiādīsu (dī. ni. 3.305) koṭṭhāse. ‘‘Iṅgha tāva suttantaṃ vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu, suttante okāsaṃ kārāpetvā’’ti (pāci. 442) ca ādīsu padapūraṇe. ‘‘Gāmantaṃ vā osaṭo (pārā. 409-410; cūḷava. 343) gāmantasenāsana’’ntiādīsu (pārā. aṭṭha. 2.410) samīpe. Svāyamidha koṭṭhāse vattatīti ayameko koṭṭhāsoti. 61. Trong câu kệ thứ bảy, (câu) mantā là sự chỉ định do sự lược bỏ mẫu tự ‘ya’, hoặc đây là sở dụng cách trong ý nghĩa của tác nhân cách. Do đó, ngài đã nói: “tāya ubho ante viditvā – do trí tuệ ấy biết được cả hai cực đoan.” Phassavasena nibbattattā (do duyên xúc mà được sanh khởi) là do được sanh khởi bởi sự tiếp xúc lẫn nhau trong sự thành tựu của từng cặp đôi, và do sự sanh khởi từ xúc theo thứ tự này: “phassapaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jātī – do duyên xúc nên có ái, do duyên ái nên có thủ, do duyên thủ nên có hữu, do duyên hữu nên có sanh,” nên được nói là thân này được sanh khởi do duyên xúc. Ở đây, trong câu eko anto (một cực đoan), từ anta này được thấy trong các ý nghĩa là: bên trong (anta), nội phần (abbhantara), ranh giới (mariyāda), thấp hèn (lāmaka), sự không có (abhāva), phần (koṭṭhāsa), từ đệm (padapūraṇa), và gần (samīpa), v.v... Thật vậy, trong các câu như: “Antapūro udarapūro – đầy bên trong, đầy bụng,” từ anta có nghĩa là bên trong. Trong các câu như: “Caranti loke parivārachannā anto asuddhā, bahi sobhamānā – được tùy tùng bao quanh đi trong thế gian, bên trong không trong sạch, bên ngoài tỏ ra đẹp đẽ,” (từ anta) có nghĩa là nội phần. Trong các câu như: “Kāyabandhanassa anto jīrati – bị mòn bên trong dây thắt lưng,” “sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā – vị ấy đến ranh giới của thảm cỏ xanh hoặc ranh giới của con đường hoặc ranh giới của tảng đá hoặc ranh giới của mé nước,” (từ anta) có nghĩa là ranh giới. Trong các câu như: “Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ – này các Tỳ khưu, đây là nghề sinh sống thấp hèn,” (từ anta) có nghĩa là thấp hèn. Trong các câu như: “Esevanto dukkhassā – đây là sự chấm dứt của khổ,” (từ anta) có nghĩa là sự không có. Thật vậy, sự tổng hợp của tất cả các duyên là sự không có của khổ, cũng được gọi là điểm tận cùng (koṭi). Trong các câu như: “Tayo antā – ba phần,” (từ anta) có nghĩa là phần. Và trong các câu như: “Iṅgha tāva suttantaṃ vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu, suttante okāsaṃ kārāpetvā – nào, trước tiên ngươi hãy học thuộc lòng kinh, kệ, hoặc Vi Diệu Pháp, sau khi đã xin phép về các kinh,” (từ anta) có nghĩa là từ đệm. Trong các câu như: “Gāmantaṃ vā osaṭo – đã đi xuống gần làng,” “gāmantasenāsanaṃ – chỗ ở gần làng,” (từ anta) có nghĩa là gần. Từ này ở đây được dùng trong ý nghĩa là phần. Do đó, đây là một phần. Santo paramatthato vijjamāno dhammasamūhoti sakkāyo, pañcupādānakkhandhā. Tenāha ‘‘tebhūmakavaṭṭa’’nti. Sesamettha suviññeyyameva. Tự thân (sakkāya) là tập hợp các pháp đang hiện hữu theo nghĩa chân đế, (chính là) năm thủ uẩn. Do đó, ngài đã nói: “tebhūmakavaṭṭaṃ – vòng luân hồi trong ba cõi.” Phần còn lại ở đây là dễ hiểu. Majjhesuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về kinh Majjhe đã kết thúc. 8. Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā 8. Phần giải về kinh Purisindriyañāṇa (Trí về các căn của người). 62. Aṭṭhame nibbattivasena apāyasaṃvattaniyena vā kammunā apāyesu niyuttoti āpāyiko nerayikoti etthāpi eseva nayo. Avīcimhi uppajjitvā tattha āyukappasaññitaṃ antarakappaṃ tiṭṭhatīti kappaṭṭho. Nirayūpapattipariharaṇavasena tikicchituṃ asakkuṇeyyoti atekiccho. Akhaṇḍānīti ekadesenapi akhaṇḍitāni. Bhinnakālato paṭṭhāya bījaṃ bījatthāya na upakappati. Apūtīnīti udakatemanena apūtikāni. Pūtikañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. Avātātapahatānīti vātena ca ātapena ca na hatāni nirojataṃ na pāpitāni. Nirojañhi kasaṭaṃ bījaṃ bījatthāya na upakappati. ‘‘Sārādānī’’ti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ katvā pāḷiyaṃ ‘‘sāradānī’’ti vuttanti āha ‘‘sārādānī’’ti. Taṇḍulasārassa ādānato sārādāni, gahitasārāni patiṭṭhitasārāni. Nissarañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. Sukhasayitānīti cattāro māse koṭṭhe pakkhittaniyāmeneva sukhasayitāni suṭṭhu sannicitāni. Maṇḍakhetteti ūsakhārādidosehi aviddhaste sārakkhette. Abhidoti abhi-saddena samānatthanipātapadanti āha ‘‘abhiaḍḍharatta’’nti. Natthi etassa bhidāti vā abhido. ‘‘Abhidaṃ aḍḍharatta’’nti vattabbe upayogatthe paccattavacanaṃ. Aḍḍharattanti [Pg.136] ca accantasaṃyogavacanaṃ, bhummatthe vā. Tasmā abhido aḍḍharattanti abhinne aḍḍharattasamayeti attho. Puṇṇamāsiyañhi gaganamajjhassa purato vā pacchato vā cande ṭhite aḍḍharattasamayo bhinno nāma hoti, majjhe eva pana ṭhite abhinno nāma. 62. Trong câu kệ thứ tám, āpāyiko nerayiko (người thuộc cảnh khổ, người thuộc địa ngục) là người bị ràng buộc trong các cảnh khổ do nghiệp dẫn đến tái sanh hoặc do sự sanh khởi. Ở đây, cũng là phương pháp tương tự. Kappaṭṭho (tồn tại một kiếp) là người sau khi sanh vào địa ngục Avīci, tồn tại ở đó một antarakappa (trung kiếp) được gọi là āyukappa (kiếp tuổi thọ). Atekiccho (không thể cứu chữa) là người không thể được cứu chữa bằng cách ngăn ngừa sự tái sanh vào địa ngục. Akhaṇḍāni (không bị bể) là không bị bể dù chỉ một phần. Hạt giống kể từ lúc bị bể thì không thích hợp cho mục đích gieo trồng. Apūtīni (không bị thối) là không bị thối do ngấm nước. Hạt giống bị thối thì không thích hợp cho mục đích gieo trồng. Avātātapahatāni (không bị hư hại do gió và nắng) là không bị hư hại, không bị làm cho mất nhựa sống do gió và nắng. Hạt giống bị hư, mất nhựa sống thì không thích hợp cho mục đích gieo trồng. Ngài nói “sārādāni” để giải thích rằng trong Pāli, từ “sāradāni” được nói sau khi đã làm cho mẫu tự ‘ā’ thành âm ngắn, trong khi đáng lẽ phải là “sārādāni”. Sārādāni là do sự hấp thụ tinh chất của hạt gạo, đã hấp thụ tinh chất, đã có tinh chất được thiết lập. Hạt giống không có tinh chất thì không thích hợp cho mục đích gieo trồng. Sukhasayitāni (được cất giữ tốt) là được cất giữ tốt, được tích trữ kỹ lưỡng theo cách được cho vào kho trong bốn tháng. Maṇḍakhette (trong thửa ruộng tốt) là trong thửa ruộng màu mỡ, không bị hư hại bởi các khiếm khuyết như mặn, phèn, v.v... Abhidoti (không bị phân chia) là một bất biến từ có cùng ý nghĩa với tiếp đầu ngữ abhi-. Ngài nói “abhiaḍḍharattaṃ” (đúng nửa đêm). Hoặc abhido là do không có sự phân chia của nó. Trong khi đáng lẽ phải là “abhidaṃ aḍḍharattaṃ”, đây là sở dụng cách trong ý nghĩa của sự sử dụng. Và aḍḍharattaṃ là ý nghĩa của sự liên tục tuyệt đối, hoặc trong ý nghĩa của địa điểm cách. Do đó, abhido aḍḍharattanti có nghĩa là vào thời điểm nửa đêm không bị phân chia. Thật vậy, vào ngày rằm, khi mặt trăng ở phía trước hoặc phía sau thiên đỉnh, thời điểm nửa đêm được gọi là bị phân chia, nhưng khi nó ở ngay giữa thì được gọi là không bị phân chia. Suppabuddhasunakkhattādayoti ettha (dha. pa. aṭṭha. 2.127 suppabuddhasakyavatthu) suppabuddho kira sākiyo ‘‘mama dhītaraṃ chaḍḍetvā nikkhanto, mama puttaṃ pabbājetvā tassa veriṭṭhāne ṭhito cā’’ti imehi dvīhi kāraṇehi satthari āghātaṃ bandhitvā ekadivasaṃ ‘‘na dāni nimantitaṭṭhānaṃ gantvā bhuñjituṃ dassāmī’’ti gamanamaggaṃ pidahitvā antaravīthiyaṃ suraṃ pivanto nisīdi. Athassa satthari bhikkhusaṅghaparivute taṃ ṭhānaṃ āgate ‘‘satthā āgato’’ti ārocesuṃ. So āha – ‘‘purato gacchāti tassa vadetha, nāyaṃ mayā mahallakataro, nāssa maggaṃ dassāmī’’ti. Punappunaṃ vuccamānopi tatheva nisīdi. Satthā mātulassa santikā maggaṃ alabhitvā tatova nivatti. Sopi carapurisaṃ pesesi – ‘‘gaccha tassa kathaṃ sutvā ehī’’ti. Satthāpi nivattanto sitaṃ katvā ānandattherena – ‘‘ko nu kho, bhante, sitapātukamme paccayo’’ti puṭṭho āha – ‘‘passasi, ānanda, suppabuddha’’nti. Passāmi, bhante. Bhāriyaṃ tena kammaṃ kataṃ mādisassa buddhassa maggaṃ adentena, ito sattame divase heṭṭhāpāsāde pāsādamūle pathaviyā pavisissatī’’ti ācikkhi. Ở đây, trong câu Suppabuddhasunakkhattādayo (Suppabuddha, Sunakkhatta, v.v...), nghe nói rằng người dòng Sākya tên là Suppabuddha đã ôm lòng oán hận đối với đức Thế Tôn vì hai lý do này: “Vị ấy đã ra đi sau khi ruồng bỏ con gái của ta, và đã cho con trai của ta xuất gia rồi đứng ở vị trí kẻ thù của nó.” Một hôm, với ý nghĩ: “Bây giờ, ta sẽ không cho phép đi đến nơi đã được thỉnh mời để dùng bữa,” ông ta đã chặn đường đi và ngồi uống rượu ở giữa đường. Bấy giờ, khi đức Thế Tôn được hội chúng Tỳ khưu vây quanh đi đến nơi ấy, người ta đã báo cho ông ta rằng: “Đức Thế Tôn đã đến.” Ông ta nói: “Hãy nói với vị ấy là hãy đi về phía trước. Vị này không lớn tuổi hơn ta, ta sẽ không nhường đường cho vị ấy.” Dù được nói đi nói lại nhiều lần, ông ta vẫn ngồi y như thế. Đức Thế Tôn, không nhận được sự nhường đường từ người cậu, đã quay trở lại từ nơi đó. Ông ta cũng đã sai một gián điệp đi: “Hãy đi nghe lời nói của vị ấy rồi trở lại.” Đức Thế Tôn trong khi quay trở lại đã mỉm cười. Khi được trưởng lão Ānanda hỏi: “Bạch ngài, đâu là nhân duyên của việc mỉm cười?” Ngài đã nói: “Này Ānanda, ngươi có thấy Suppabuddha không?” “Bạch ngài, con có thấy.” “Nghiệp nặng đã được ông ta tạo ra do việc không nhường đường cho một vị Phật như ta. Vào ngày thứ bảy kể từ hôm nay, ở tầng dưới của cung điện, tại chân cung điện, ông ta sẽ bị đất rút.” Sunakkhattopi (ma. ni. aṭṭha. 1.147) pubbe bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ pucchi. Athassa bhagavā kathesi. So dibbacakkhuṃ nibbattetvā ālokaṃ vaḍḍhetvā olokento devaloke nandanavanacittalatāvanaphārusakavanamissakavanesu dibbasampattiṃ anubhavamāne devaputte ca devadhītaro ca disvā – ‘‘etesaṃ evarūpāya attabhāvasampattiyā ṭhitānaṃ kira madhuro nu kho saddo bhavissatī’’ti saddaṃ sotukāmo hutvā dasabalaṃ upasaṅkamitvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchi. Bhagavā panassa – ‘‘dibbasotadhātussa upanissayo natthī’’ti ñatvā parikammaṃ na kathesi. Na hi buddhā yaṃ na bhavissati, tassa parikammaṃ kathenti. So bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi – ‘‘ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ paṭhamaṃ dibbacakkhuparikammaṃ pucchiṃ, so mayhaṃ ‘sampajjatu vā mā vā sampajjatū’ti kathesi. Ahaṃ pana paccattapurisakārena taṃ nibbattetvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchiṃ, taṃ me na kathesi. Addhā evaṃ [Pg.137] hoti ‘ayaṃ rājapabbajito dibbacakkhuñāṇaṃ nibbattetvā, dibbasotañāṇaṃ nibbattetvā, cetopariyakammañāṇaṃ nibbattetvā, āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ nibbattetvā, mayā samasamo bhavissatī’ti issāmacchariyavasena mayhaṃ na kathetī’’ti bhiyyoso āghātaṃ bandhitvā kāsāyāni chaḍḍetvā gihibhāvaṃ patvāpi na tuṇhībhūto vihāsi. Dasabalaṃ pana asatā tucchena abbhācikkhitvā apāyūpago ahosi. Tampi bhagavā byākāsi. Vuttañhetaṃ – ‘‘evampi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto mayā vuccamāno apakkameva imasmā dhammavinayā, yathā taṃ āpāyiko’’ti (dī. ni. 3.6). Tena vuttaṃ ‘‘aparepi suppabuddhasunakkhattādayo bhagavatā ñātāvā’’ti. Ādi-saddena kokālikādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sunakkhatta (ma. ni. aṭṭha. 1.147) trước kia đã đến hầu đức Thế Tôn và hỏi về pháp thực hành thiên nhãn. Khi ấy, đức Thế Tôn đã thuyết giảng cho vị ấy. Vị ấy đã làm phát sanh thiên nhãn, đã khuếch đại ánh sáng và khi nhìn vào cõi trời, đã thấy các thiên tử và thiên nữ đang hưởng thụ thiên sản ở các khu vườn Nandana, Cittalatā, Phārusaka, và Missaka. (Vị ấy nghĩ rằng:) “Đối với những vị đang có được sự thành tựu về thân thể như thế này, chắc hẳn âm thanh phải ngọt ngào lắm thay.” Do muốn được nghe âm thanh, vị ấy đã đến hầu đức Thập Lực và hỏi về pháp thực hành thiên nhĩ thông. Tuy nhiên, đức Thế Tôn do biết rằng: “Vị này không có duyên trợ thành cho thiên nhĩ thông,” nên đã không thuyết giảng về pháp thực hành. Thật vậy, các đức Phật không thuyết giảng về pháp thực hành đối với điều sẽ không xảy ra. Vị ấy đã ôm lòng oán hận đối với đức Thế Tôn và đã suy nghĩ rằng: “Trước tiên, ta đã hỏi sa-môn Gotama về pháp thực hành thiên nhãn, vị ấy đã thuyết giảng cho ta, (nghĩ rằng) ‘Nó có thành tựu hay không thành tựu cũng được.’ Tuy nhiên, ta đã tự mình nỗ lực làm cho nó phát sanh và đã hỏi về pháp thực hành thiên nhĩ thông, vị ấy đã không thuyết giảng cho ta. Chắc chắn là như vầy: ‘Vị này là người xuất gia từ dòng dõi vương tộc, sau khi làm phát sanh thiên nhãn thông, làm phát sanh thiên nhĩ thông, làm phát sanh tha tâm thông, làm phát sanh lậu tận thông, sẽ trở nên ngang bằng với ta.’ Do ganh tỵ và bỏn xẻn, vị ấy đã không thuyết giảng cho ta.” Do ôm lòng oán hận hơn nữa, vị ấy đã vứt bỏ y ca-sa, trở về đời sống tại gia mà cũng không sống trong im lặng. Vị ấy đã phỉ báng đức Thập Lực bằng điều không thật, trống rỗng và đã trở thành người sanh vào đường ác. Đức Thế Tôn cũng đã thọ ký về điều ấy. Điều này đã được nói đến: “Này Bhaggava, cũng vậy, Sunakkhatta con trai của dòng Licchavi, khi được Như Lai nói đến, đã rời khỏi Pháp và Luật này, giống như người sẽ sanh vào đường ác vậy.” (dī. ni. 3.6). Do đó, đã được nói rằng: “Những người khác như Suppabuddha, Sunakkhatta, v.v... đã được đức Thế Tôn biết đến.” Cần phải hiểu rằng từ “v.v...” (ādi) bao gồm cả Kokālika và những người khác. Susīmo paribbājakoti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.70) evaṃnāmako vedaṅgesu kusalo paṇḍito paribbājako. Aññatitthiyā hi parihīnalābhasakkārasilokā ‘‘samaṇo gotamo na jātigottādīni ārabbha lābhaggappatto jāto, kaviseṭṭho panesa uttamakavitāya sāvakānaṃ bandhaṃ bandhitvā deti. Te taṃ uggaṇhitvā upaṭṭhākānaṃ upanisinnakathampi anumodanampi sarabhaññampīti evamādīni kathenti. Te tesaṃ pasannānaṃ lābhaṃ upasaṃharanti. Sace mayaṃ yaṃ samaṇo gotamā jānāti, tato thokaṃ jāneyyāma, attano samayaṃ tattha pakkhipitvā mayampi upaṭṭhākānaṃ katheyyāma. Tato etehi lābhitarā bhaveyyāma. Ko nu kho samaṇassa gotamassa santike pabbajitvā khippameva uggaṇhituṃ sakkhissatī’’ti evaṃ cintetvā ‘‘susimo paṭibalo’’ti disvā upasaṅkamitvā evamāhaṃsu ‘‘ehi tvaṃ, āvuso susīma, samaṇe gotame brahmacariyaṃ cara, tvaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā amhe vāceyyāsi, taṃ mayaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā gihīnaṃ bhāsissāma, evaṃ mayampi sakkatā bhavissāma garukatā mānitā pūjitā lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti (saṃ. ni. 2.70). Du sĩ Susīma (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.70) là một du sĩ có tên như vậy, là bậc hiền trí, thông thạo các kinh Vệ-đà. Thật vậy, các du sĩ ngoại đạo khác bị suy giảm về lợi lộc, danh vọng, và tiếng tăm (đã nghĩ rằng): “Sa-môn Gotama không phải đạt được đỉnh cao lợi lộc do dựa vào dòng dõi, gia tộc, v.v... nhưng vị này là thi sĩ bậc nhất, đã sáng tác những bài kệ tuyệt vời cho các đệ tử. Họ học thuộc lòng những bài kệ ấy rồi thuyết giảng cho các thí chủ, nào là pháp thoại khi ngồi gần, nào là lời tùy hỷ, nào là việc đọc tụng, v.v... Họ nhận được lợi lộc từ những người có đức tin ấy. Nếu chúng ta biết được một chút về những gì sa-môn Gotama biết, chúng ta sẽ thêm vào đó giáo lý của mình rồi cũng sẽ thuyết giảng cho các thí chủ. Khi ấy, chúng ta sẽ có được nhiều lợi lộc hơn những vị này. Ai có thể xuất gia nơi sa-môn Gotama và nhanh chóng học thuộc lòng (giáo pháp)?” Sau khi suy nghĩ như vậy và thấy rằng “Susīma có khả năng,” họ đã đến gần và nói như sau: “Này hiền giả Susīma, hãy đến, hãy thực hành phạm hạnh nơi sa-môn Gotama. Sau khi hiền giả học thuộc lòng giáo pháp, hãy dạy lại cho chúng tôi. Sau khi chúng tôi học thuộc lòng giáo pháp ấy, chúng tôi sẽ thuyết giảng cho các hàng tại gia. Như vậy, chúng tôi cũng sẽ được tôn trọng, kính nể, quý mến, tôn sùng, và sẽ nhận được y phục, vật thực khất thực, chỗ ở, và dược phẩm trị bệnh.” (saṃ. ni. 2.70). Atha susīmo paribbājako tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā yenānando tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Thero ca taṃ ādāya bhagavantaṃ [Pg.138] upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocesi. Bhagavā pana cintesi ‘‘ayaṃ paribbājako titthiyasamaye ‘ahaṃ pāṭiekko satthā’ti paṭijānamāno carati, ‘idheva maggabrahmacariyaṃ carituṃ icchāmī’ti kira vadati, kiṃ nu kho mayi pasanno, udāhu mayhaṃ vā mama sāvakānaṃ dhammakathāya pasanno’’ti. Athassa ekaṭṭhānepi pasādābhāvaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ mama sāsane ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, itissa āgamanaṃ aparisuddhaṃ, nipphatti nu kho kīdisā’’ti olokento ‘‘kiñcāpi ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, katipāheneva pana ghaṭetvā arahattaṃ gaṇhissatī’’ti ñatvā ‘‘tenahānanda, susīmaṃ pabbājethā’’ti āha. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘evaṃ bhagavatā ko ñāto? Susīmo paribbājako’’ti. Khi ấy, du sĩ Susīma sau khi chấp nhận lời của họ đã đi đến nơi trưởng lão Ānanda, sau khi đến gần đã xin xuất gia. Và vị trưởng lão đã dẫn vị ấy đến hầu đức Thế Tôn và trình báo sự việc ấy. Tuy nhiên, đức Thế Tôn đã suy nghĩ rằng: “Vị du sĩ này, trong giáo lý ngoại đạo, đã đi đây đó và tự nhận rằng ‘Ta là một vị đạo sư riêng biệt.’ Nghe nói vị ấy nói rằng ‘Tôi muốn thực hành phạm hạnh trong giáo pháp này.’ Liệu vị ấy có đức tin nơi ta, hay có đức tin nơi pháp thoại của ta hoặc của các đệ tử ta chăng?” Khi ấy, do biết được rằng vị ấy không có đức tin ở bất cứ điểm nào, (Ngài suy nghĩ:) “Vị này xuất gia trong giáo pháp của ta với ý định ‘Ta sẽ trộm pháp.’ Như vậy, sự đến của vị này là không trong sạch. Nhưng kết quả sẽ như thế nào?” Khi quán xét, Ngài biết rằng: “Mặc dù vị này xuất gia với ý định ‘Ta sẽ trộm pháp,’ nhưng chỉ trong vài ngày, sau khi nỗ lực, vị ấy sẽ chứng đắc A-la-hán quả.” (Vì thế,) Ngài đã nói: “Này Ānanda, vậy thì hãy cho Susīma xuất gia.” Liên quan đến điều ấy, đã được nói rằng: “Như vậy, ai đã được đức Thế Tôn biết đến? Du sĩ Susīma.” Santatimahāmattoti (dha. pa. aṭṭha. 2.141 santatimahāmattavatthu) so kira ekasmiṃ kāle rañño pasenadissa paccantaṃ kupitaṃ vūpasametvā āgato. Athassa rājā tuṭṭho satta divasāni rajjaṃ datvā ekaṃ naccagītakusalaṃ itthiṃ adāsi. So satta divasāni surāmadamatto hutvā sattame divase sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito hatthikkhandhavaragato nahānatitthaṃ gacchanto satthāraṃ piṇḍāya pavisantaṃ dvārantare disvā hatthikkhandhavaragatova sīsaṃ cāletvā vandi. Satthā sitaṃ katvā ‘‘ko nu kho, bhante, sitapātukaraṇe hetū’’ti ānandattherena puṭṭho sitakāraṇaṃ ācikkhanto āha – ‘‘passasi, ānanda, santatimahāmattaṃ, ajjeva sabbābharaṇappaṭimaṇḍito mama santikaṃ āgantvā cātuppadikagāthāvasāne arahattaṃ patvā parinibbāyissatī’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ ko ñāto bhagavatāti? Santatimahāmatto’’ti. Santatimahāmattoti (vị đại thần Santati) (dha. pa. aṭṭha. 2.141 santatimahāmattavatthu - câu chuyện về vị đại thần Santati). Tương truyền, vào một thời nọ, vị ấy đã đi dẹp yên vùng biên địa bị nhiễu loạn của đức vua Pasenadi rồi trở về. Khi ấy, đức vua hài lòng đã ban cho vị ấy vương quyền trong bảy ngày và một người phụ nữ giỏi ca múa. Vị ấy đã say sưa rượu mạnh trong bảy ngày, vào ngày thứ bảy, trong lúc được trang hoàng với tất cả đồ trang sức, ngự trên lưng con voi quý, đi đến bến tắm, đã nhìn thấy đức Thế Tôn đang đi vào ở khoảng cổng thành để khất thực, và trong khi đang ngự trên lưng con voi quý, vị ấy đã cúi đầu đảnh lễ. Đức Thế Tôn đã mỉm cười. Khi được trưởng lão Ānanda hỏi: “Bạch ngài, đâu là nhân duyên của việc mỉm cười?”, trong khi giải thích lý do mỉm cười, ngài đã nói rằng: “Này Ānanda, ngươi có thấy vị đại thần Santati không? Chính hôm nay, trong khi được trang hoàng với tất cả đồ trang sức, vị ấy sẽ đi đến gần ta, vào lúc kết thúc bài kệ bốn câu, sẽ đắc quả A-la-hán và sẽ tịch diệt.” Do đó, điều này được nói đến: “Như vậy, ai là người đã được đức Thế Tôn biết đến? Chính là vị đại thần Santati.” Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Purisindriyañāṇa (Tri về Căn của Người) đã kết thúc. 9. Nibbedhikasuttavaṇṇanā 9. Phần giải thích kinh Nibbedhika (Xuyên Thấu). 63. Navame parihāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattati, tassa vā kāraṇabhāvaṃ upagacchatīti pariyāyoti idha kāraṇaṃ vuttanti āha ‘‘nibbijjhanakāraṇa’’nti. 63. Ở trường hợp thứ chín, (từ) parihāyati có nghĩa là đang vận hành sau khi đã nắm giữ quả của chính nó, hoặc (từ ấy) có nghĩa là trở thành nguyên nhân cho điều ấy. Do đó, ở đây pariyāyo được nói là nguyên nhân. Vì thế, ngài đã nói là “nibbijjhanakāraṇan”ti (nguyên nhân của sự xuyên thấu). ‘‘Anujānāmi[Pg.139], bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti (saṃ. ni. 1.4) ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; khu. pā. 3.dvattiṃsākāro), kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi esova adhippetoti āha ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Kāmarāgassa saṃyojanassa paccayabhāvena vatthukāmesupi bandhanaṭṭho rāsaṭṭho vā guṇaṭṭho daṭṭhabbo. Cakkhuviññeyyāti vā cakkhuviññāṇataṃdvārikaviññāṇehi jānitabbā. Sotaviññeyyātiādīsupi eseva nayo. Iṭṭhārammaṇabhūtāti sabhāveneva iṭṭhārammaṇajātikā, iṭṭhārammaṇabhāvaṃ vā pattā. Kamanīyāti kāmetabbā. Manavaḍḍhanakāti manoharā. Etena parikappanatopi iṭṭhārammaṇabhāvaṃ saṅgaṇhāti. Piyajātikāti piyāyitabbasabhāvā. Kāmūpasañhitāti kāmarāgena upecca sambandhanīyā sambandhā kātabbā. Tenāha ‘‘ārammaṇaṃ katvā’’tiādi. Saṅkapparāgoti vā subhādivasena saṅkappitavutthamhi uppannarāgo. Evamettha vatthukāmaṃ paṭikkhipitvā kilesakāmo vutto tasseva vasena tesampi kāmabhāvasiddhito, kilesakāmassapi iṭṭhavedanā diṭṭhādisampayogabhedena pavattiākārabhedena ca atthi vicittakāti tato visesetuṃ ‘‘citravicitrārammaṇānī’’ti āha, nānappakārāni rūpādiārammaṇānīti attho. Trong câu: “Này các tỳ khưu, ta cho phép y tăng-già-lê hai lớp đối với các loại vải mới,” ở đây, guṇa có nghĩa là lớp. Trong câu: “Thời gian trôi qua, đêm ngày lướt tới, các giai đoạn của tuổi tác tuần tự từ bỏ (chúng sanh)” (saṃ. ni. 1.4), ở đây, guṇa có nghĩa là giai đoạn. Trong câu: “Vật cúng dường được mong đợi (quả) gấp trăm lần” (ma. ni. 3.379), ở đây, (guṇa) có nghĩa là quả báu. Trong các câu: “Antaṃ antaguṇaṃ (ruột và màng ruột) (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; khu. pā. 3.dvattiṃsākāro), kayirā mālāguṇe bahū (người ta có thể kết nhiều vòng hoa)” (dha. pa. 53), ở đây, guṇa có nghĩa là sự trói buộc. Ở đây cũng vậy, chính ý nghĩa này được chủ trương. Vì thế, ngài đã nói: “guṇā (các dục) do bởi ý nghĩa là sự trói buộc.” Do bởi là điều kiện cho kiết sử tham ái dục, nên ngay cả trong các dục trưởng dưỡng, guṇa cần được hiểu là có ý nghĩa trói buộc hoặc ý nghĩa là giai đoạn. Cakkhuviññeyyāti (được nhận biết bởi nhãn) hoặc là được biết bởi nhãn thức và các thức tương ưng với môn ấy. Ở các câu sotaviññeyyāti (được nhận biết bởi nhĩ), v.v… cũng có phương pháp tương tự. Iṭṭhārammaṇabhūtāti (là đối tượng đáng hài lòng) là có bản chất là đối tượng đáng hài lòng tự bản chất, hoặc đã đạt đến trạng thái là đối tượng đáng hài lòng. Kamanīyāti (đáng khao khát) là nên được khao khát. Manavaḍḍhanakāti (làm tăng trưởng ý) là làm vui thích tâm. Do đó, (từ này) bao gồm cả trạng thái là đối tượng đáng hài lòng do bởi sự tưởng tượng. Piyajātikāti (có bản chất đáng yêu) là có tự tánh nên được yêu mến. Kāmūpasañhitāti (liên hệ đến dục) là nên được liên kết, nên được tạo sự liên kết một cách gần gũi với tham ái dục. Do đó, ngài đã nói: “sau khi đã lấy làm đối tượng,” v.v… Hoặc saṅkapparāgo (tham ái trong sự suy tầm) là lòng tham đã sanh khởi ở trong đối tượng được suy tầm theo các phương diện là tịnh, v.v… Như vậy, ở đây, sau khi đã loại bỏ dục trưởng dưỡng, dục phiền não được nói đến do bởi sự thành tựu về trạng thái dục của các pháp ấy chính là do năng lực của dục phiền não ấy. Và do bởi dục phiền não cũng có sự đa dạng do bởi sự khác biệt về sự tương ưng với thọ khả ý, với tà kiến, v.v… và do bởi sự khác biệt về cách thức diễn tiến, nên để phân biệt với điều ấy, ngài đã nói: “citravicitrārammaṇānī (các đối tượng đa dạng và khác nhau),” có nghĩa là các đối tượng thuộc các loại khác nhau là sắc, v.v… Athettha dhīrā vinayanti chandanti atha etesu ārammaṇesu dhitisampannā paṇḍitā chandarāgaṃ vinayanti. Athettha dhīrā vinayanti chandanti (kế đó, ở đây, các bậc trí dẹp bỏ lòng tham muốn) có nghĩa là: Kế đó, đối với các đối tượng này, các bậc hiền trí có đầy đủ sự kiên trì dẹp bỏ lòng tham ái dục. Tajjātikanti taṃsabhāvaṃ, atthato pana tassa kāmassa anurūpanti vuttaṃ hoti. Puññassa bhāgo puññabhāgo, puññakoṭṭhāso. Tena nibbatto, tattha vā bhavoti puññabhāgiyo. Apuññabhāgiyoti etthāpi eseva nayo. Vipākoyeva vepakkanti āha ‘‘vohāravipāka’’nti. Tajjātikanti (thuộc loại ấy) có nghĩa là có tự tánh ấy. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, điều được nói là: “Tương xứng với dục ấy.” Puññassa bhāgo (phần của phước) là puññabhāgo (phần phước), là thành phần phước. Do điều ấy tạo ra, hoặc hiện hữu ở trong ấy nên là puññabhāgiyo (thuộc phần phước). Ở câu apuññabhāgiyoti (thuộc phần phi phước) cũng có phương pháp tương tự. Vepakkanti (quả dị thục) chính là quả. Vì thế, ngài đã nói: “vohāravipākan”ti (quả dị thục theo quy ước). Sabbasaṅgāhikāti kusalākusalasādhāraṇā. Saṃvidahanacetanāti sampayuttadhammesu saṃvidahanalakkhaṇā cetanā. Urattāḷinti uraṃ tāḷetvā[Pg.140]. Ekapadanti ekapadacitaṃ mantaṃ. Tenāha ‘‘ekapadamantaṃ vā’’tiādi. Sabbasaṅgāhikāti (bao gồm tất cả) là thông thường cho thiện và bất thiện. Saṃvidahanacetanāti (tư sắp đặt) là tác ý có trạng thái sắp đặt ở trong các pháp tương ưng. Urattāḷinti (đập ngực) là sau khi đã đập ngực. Ekapadanti (một từ) là câu thần chú được cấu thành bởi một từ. Do đó, ngài đã nói: “hoặc là câu thần chú một từ,” v.v… Nibbedhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Nibbedhika (Xuyên Thấu) đã kết thúc. 10. Sīhanādasuttavaṇṇanā 10. Phần giải thích kinh Sīhanāda (Tiếng Rống Sư Tử). 64. Dasame tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Nanu cetāni sāvakānampi ekaccāni uppajjantīti? Kāmaṃ uppajjanti, yādisāni pana buddhānaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇādīni, na tādisāni tadaññesaṃ kadāci uppajjantīti aññehi asādhāraṇāni. Imameva hi yathāvuttaṃ lesaṃ apekkhitvā sādhāraṇabhāvato āsayānusayañāṇādīsu eva asādhāraṇasamaññā niruḷhā. Yathā pubbabuddhānaṃ balāni puññassa sampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānīti vā tathāgatabalāni. Usabhassa idaṃ āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ. Pamukhanādanti seṭṭhanādaṃ. Paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañcāti ettha paññāya pabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ. Karuṇāya pabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkarato paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññātakoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaññeva orasañāṇaṃ. 64. Trong phần thứ mười, tathāgatabalāni (các năng lực của Như Lai) là các năng lực chỉ riêng của Như Lai, không chung với những người khác. Chẳng phải một số năng lực này cũng sanh khởi nơi các vị Thinh văn hay sao? Dù chúng có sanh khởi, nhưng các trí như trí về xứ và phi xứ của các đức Phật thì không bao giờ sanh khởi tương tự như vậy nơi những người khác, do đó chúng là không chung với những người khác. Thật vậy, chính vì xem xét đến lý do đã được nói đến này, do tính chất chung, mà danh xưng 'không chung' đã được xác lập chỉ đối với các trí như trí về khuynh hướng và tùy miên. Hoặc, như các năng lực của các đức Phật trong quá khứ đã đến do sự thành tựu của phước báu, cũng vậy, các năng lực đã đến như vậy (tathā āgatabalāni) nên gọi là các năng lực của Như Lai (tathāgatabalāni). Đây là āsabhaṃ (vị trí của bậc Ngưu vương), là vị trí tối thượng. Pamukhanādaṃ (tiếng rống của bậc lãnh đạo) là tiếng rống tối thượng. Về paṭivedhañāṇa (trí thâm nhập) và desanāñāṇa (trí thuyết pháp), ở đây, trí thâm nhập được tuệ tạo ra, mang lại thánh quả cho chính mình. Trí thuyết pháp được lòng bi tạo ra, mang lại thánh quả cho các vị Thinh văn. Trong đó, trí thâm nhập có hai loại: đang sanh khởi và đã sanh khởi. Thật vậy, nó được gọi là đang sanh khởi từ lúc xuất gia cho đến đạo A-la-hán, và được gọi là đã sanh khởi vào khoảnh khắc của quả. Nó được gọi là đang sanh khởi từ cõi trời Đâu-suất cho đến đạo A-la-hán tại Bồ-đề tòa, và được gọi là đã sanh khởi vào khoảnh khắc của quả. Nó được gọi là đang sanh khởi từ thời đức Phật Nhiên Đăng cho đến đạo A-la-hán, và được gọi là đã sanh khởi vào khoảnh khắc của quả. Trí thuyết pháp cũng có hai loại: đang diễn tiến và đã diễn tiến. Thật vậy, nó được gọi là đang diễn tiến cho đến đạo Nhập lưu của ngài Aññāta Koṇḍañña, và được gọi là đã diễn tiến vào khoảnh khắc của quả. Trong hai trí ấy, trí thâm nhập là siêu thế, trí thuyết pháp là hiệp thế. Cả hai trí này đều không chung với những người khác, là trí tuệ đích thực của riêng các đức Phật. Ṭhānañca ṭhānato pajānātīti kāraṇañca kāraṇato pajānāti. Yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Bhagavā ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ, ye ye dhammā yeyaṃ yeyaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhāna’’nti pajānanto ṭhānato aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Câu 'Ngài biết xứ là xứ' có nghĩa là Ngài biết nguyên nhân là nguyên nhân. Bởi vì quả tồn tại ở đó, sanh khởi và diễn tiến tùy thuộc vào đó, nên nó được gọi là 'xứ' (ṭhāna). Đức Thế Tôn, khi biết rằng: 'Những pháp nào là nhân, là duyên cho sự sanh khởi của những pháp nào, đó là xứ. Những pháp nào không phải là nhân, không phải là duyên cho sự sanh khởi của những pháp nào, đó là phi xứ,' Ngài biết như thật xứ là xứ và phi xứ là phi xứ. Samādiyantīti [Pg.141] samādānāni, tāni pana samādiyitvā katāni hontīti āha ‘‘samādiyitvā katāna’’nti. Kammameva vā kammasamādānanti etena ‘‘samādāna’’nti saddassa apubbatthābhāvaṃ dasseti muttagatasadde gatasaddassa viya. Gatīti nirayādigatiyo. Upadhīti attabhāvo. Kāloti kammassa vipaccanārahakālo. Payogoti vipākuppattiyā paccayabhūtā kiriyā. Samādānāni (các sự thọ trì) là vì chúng được thọ trì (samādiyanti). Nhưng vì chúng được thực hiện sau khi đã thọ trì, nên nói là 'của những gì được làm sau khi đã thọ trì' (samādiyitvā katānaṃ). Hoặc, chính nghiệp là sự thọ trì nghiệp (kammasamādāna). Bằng cách này, ngài chỉ ra rằng từ 'samādāna' không có ý nghĩa mới, giống như từ 'gata' trong từ 'muttagata'. Gati (thú) là các cõi như địa ngục, v.v. Upadhi (sanh y) là sự hiện hữu của tự thân. Kālo (thời) là thời gian thích hợp để nghiệp trổ quả. Payogo (sự cố gắng) là hành động làm duyên cho sự sanh khởi của quả dị thục. Catunnaṃ jhānānanti paccanīkajjhāpanaṭṭhena ārammaṇūpanijjhānaṭṭhena ca catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ. Catukkanayena hetaṃ vuttaṃ. Aṭṭhannaṃ vimokkhānanti ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ (ma. ni. 2.248; 3.312; dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209) aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ. Tiṇṇaṃ samādhīnanti savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ. Navannaṃ anupubbasamāpattīnanti paṭhamajjhānasamāpattiādīnaṃ navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Ettha ca paṭipāṭiyā aṭṭhannaṃ samādhītipi nāmaṃ, samāpattītipi cittekaggatāsabbhāvato, nirodhasamāpattiyā tadabhāvato na samādhīti nāmaṃ. Hānabhāgiyaṃ dhammanti appaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādipakkhandanaṃ. Visesabhāgiyaṃ dhammanti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādipakkhandanaṃ. Iti saññāmanasikārānaṃ kāmādidutiyajjhānādipakkhandanāni hānabhāgiyavisesabhāgiyadhammāti dassitāni. Tehi pana jhānānaṃ taṃsabhāvatā dhammasaddena vuttā. Tasmāti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati. Vodānanti paguṇatāsaṅkhātaṃ vodānaṃ. Tañhi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādīnaṃ adhigamassa paccayattā ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Ye pana ‘‘nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhānanti pāḷi natthī’’ti vadanti. Te ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti imāya pāḷiyaṃ (paṭṭhā. 1.1.417) paṭisedhetabbā. Catunnaṃ jhānānanti (của bốn thiền) là của bốn thiền sắc giới, với ý nghĩa thiêu đốt các pháp đối nghịch và với ý nghĩa chuyên chú vào đề mục. Điều này được nói theo hệ thống bốn thiền. Aṭṭhannaṃ vimokkhānanti (của tám giải thoát) là của tám giải thoát bắt đầu bằng 'có sắc, thấy các sắc'. Tiṇṇaṃ samādhīnanti (của ba định) là của ba định bắt đầu bằng định có tầm có tứ. Navannaṃ anupubbasamāpattīnanti (của chín thiền chứng tuần tự) là của chín thiền chứng tuần tự bắt đầu bằng sự chứng đắc sơ thiền. Ở đây, theo thứ tự, tám thiền chứng cũng có tên là định (samādhi) và cũng có tên là thiền chứng (samāpatti) do có sự nhất tâm. Diệt thọ tưởng định (nirodhasamāpatti) không có tên là định do không có sự nhất tâm. Hānabhāgiyaṃ dhammaṃ (pháp thuộc phần thối thất) là sự hướng đến dục lạc, v.v., của tưởng và tác ý của người đã xuất khỏi sơ thiền, v.v., với các năng lực yếu kém. Visesabhāgiyaṃ dhammaṃ (pháp thuộc phần thắng tấn) là sự hướng đến nhị thiền, v.v., của tưởng và tác ý của người đã xuất khỏi sơ thiền, v.v., với các năng lực thuần thục. Như vậy, sự hướng đến dục lạc, v.v., và nhị thiền, v.v., của tưởng và tác ý được chỉ ra là các pháp thuộc phần thối thất và thắng tấn. Và bản chất của các thiền liên quan đến chúng được nói bằng từ 'pháp' (dhamma). Tasmā (do đó) là xem xét lại vấn đề vừa nói với tư cách là nguyên nhân. Vodānaṃ (sự trong sạch) là sự trong sạch được gọi là sự thuần thục. Nó được gọi là 'vuṭṭhāna' (sự xuất khởi) vì nó là duyên để chứng đắc nhị thiền, v.v., sau khi đã xuất khỏi sơ thiền, v.v. Những ai nói rằng: 'Không có kinh văn Pāli về sự xuất khỏi Diệt định để vào Quả định,' họ nên bị bác bỏ bằng đoạn kinh văn Pāli này: 'Đối với người xuất khỏi Diệt định, phi tưởng phi phi tưởng xứ là duyên cho Quả định bằng vô gián duyên.' Sīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Sīhanāda đã chấm dứt. Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải Đại Phẩm đã chấm dứt. 7. Devatāvaggo 7. Phẩm Thiên Nhân 1-3. Anāgāmiphalasuttādivaṇṇanā 1-3. Chú giải kinh Anāgāmiphala, v.v. 65-67. Sattamassa [Pg.142] paṭhamādīni uttānatthāni. Tatiye abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ ābhisamācārikaṃ, vattappaṭipattivattaṃ. Tenāha ‘‘uttamasamācārabhūta’’ntiādi. Sekhapaṇṇattisīlanti sekhiyavasena paññattasīlaṃ. 65-67. Các kinh đầu tiên, v.v., của phần thứ bảy có ý nghĩa rõ ràng. Trong kinh thứ ba, abhisamācāre (trong sự hành xử cao thượng), ābhisamācārikaṃ (thuộc về sự hành xử cao thượng) là những gì thuộc về sự hành xử tối thượng, là bổn phận thực hành và hành xử. Do đó, ngài nói 'là sự hành xử tối thượng,' v.v. Sekhapaṇṇattisīlaṃ (giới được chế định cho bậc hữu học) là giới được chế định theo các học giới (sekhiya). Anāgāmiphalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Anāgāmiphala, v.v., đã chấm dứt. 4-5. Saṅgaṇikārāmasuttādivaṇṇanā 4-5. Chú giải kinh Saṅgaṇikārāma, v.v. 68-69. Catutthe gaṇena saṅgaṇaṃ samodhānaṃ gaṇasaṅgaṇikā, sā āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti gaṇasaṅgaṇikārāmo. Saṅgaṇikāti vā sakaparisasamodhānaṃ. Gaṇoti nānājanasamodhānaṃ. Sesamettha suviññeyyameva. Pañcamaṃ uttānatthameva. 68-69. Trong kinh thứ tư, gaṇasaṅgaṇikā là sự tụ họp (samodhānaṃ), sự giao du (saṅgaṇaṃ) với hội chúng (gaṇena). Vị nào có sự ưa thích (ārāmo) trong đó với ý nghĩa là đáng để ưa thích (āramitabbaṭṭhena), vị ấy là gaṇasaṅgaṇikārāmo (người ưa thích giao du với hội chúng). Hoặc, saṅgaṇikā là sự tụ họp của đồ chúng của mình. Gaṇa là sự tụ họp của nhiều người khác nhau. Phần còn lại ở đây rất dễ hiểu. Kinh thứ năm có ý nghĩa rõ ràng. Saṅgaṇikārāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Saṅgaṇikārāma, v.v., đã chấm dứt. 6. Samādhisuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Samādhi 70. Chaṭṭhe paṭippassambhanaṃ paṭippassaddhīti atthato ekanti āha ‘‘na paṭippassaddhiladdhenāti kilesappaṭippassaddhiyā aladdhenā’’ti. Sukkapakkhe santenātiādīsu aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya sabbakilesasantatāya ca santena, atappaniyaṭṭhena paṇītena, kilesappaṭippassaddhiyā laddhattā, kilesappaṭippassaddhibhāvaṃ vā laddhattā paṭippassaddhiladdhena, passaddhikilesena vā arahatā laddhattā paṭippassaddhiladdhena, ekodibhāvena adhigatattā ekodibhāvādhigatenāti evamattho daṭṭhabbo. 70. Ở trường hợp thứ sáu, (chú giải) nói rằng: ‘sự lắng dịu’ (paṭippassambhanaṃ) và ‘sự an tịnh’ (paṭippassaddhī) là một về mặt ý nghĩa, (như trong câu) ‘na paṭippassaddhiladdhenāti’ có nghĩa là ‘chưa chứng đắc được sự an tịnh của các phiền não.’ Trong phần thiện (sukkapakkha), về các từ ‘santena’ v.v..., nên hiểu ý nghĩa như sau: ‘santena’ (bằng sự an tịnh) là do sự an tịnh của các chi thiền, do sự an tịnh của đối tượng, và do sự an tịnh của tất cả phiền não; ‘paṇītena’ (vi diệu) là theo nghĩa không gây ra sự khổ não; ‘paṭippassaddhiladdhena’ (được chứng đắc do sự an tịnh) là vì được chứng đắc do sự an tịnh của các phiền não, hoặc vì đã chứng đắc được trạng thái an tịnh của các phiền não, hoặc vì đã được bậc A-la-hán có phiền não đã được an tịnh chứng đắc; ‘ekodibhāvādhigatena’ (được chứng ngộ do nhất tâm) là vì đã được chứng ngộ do trạng thái nhất tâm. Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần chú giải kinh Định. 7-10. Sakkhibhabbasuttādivaṇṇanā 7-10. Chú giải kinh Sakkhibhabba (Có Khả Năng Chứng Ngộ) và các kinh khác. 71-74. Sattame [Pg.143] tasmiṃ tasmiṃ viseseti tasmiṃ tasmiṃ sacchikātabbe visese. Sakkhibhāvāya paccakkhakāritāya bhabbo sakkhibhabbo, tassa bhāvo sakkhibhabbatā. Taṃ sakkhibhabbataṃ. Sati satiāyataneti sati satikāraṇe. Kiñcettha kāraṇaṃ? Abhiññā vā abhiññāpādakajjhānaṃ vā, avasāne pana chaṭṭhābhiññāya arahattaṃ vā kāraṇaṃ, arahattassa vipassanā vāti veditabbaṃ. Yañhi taṃ tatra tatra sakkhibhabbatāsaṅkhātaṃ iddhividhapaccanubhavanādi, tassa abhiññā kāraṇaṃ. Atha iddhividhapaccanubhavanādi abhiññā, evaṃ sati abhiññāpādakajjhānaṃ kāraṇaṃ. Arahattampi ‘‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmī’’ti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhapetvā chaṭṭhābhiññaṃ nibbattentassa kāraṇaṃ. Idañca sabbasādhāraṇaṃ na hoti, sādhāraṇavasena pana arahattassa vipassanā kāraṇaṃ. Atha vā sati āyataneti tassa tassa visesādhigamassa upanissayasaṅkhāte kāraṇe satīti evamettha attho daṭṭhabbo. 71-74. Trong kinh thứ bảy, (cụm từ) ‘tasmiṃ tasmiṃ visese’ (trong pháp đặc biệt này hay kia) có nghĩa là trong pháp đặc biệt này hay kia cần được chứng ngộ. ‘Sakkhibhabbo’ (có khả năng chứng ngộ) là người có khả năng (bhabbo) để chứng ngộ (sakkhibhāvāya), tức là để thực chứng (paccakkhakāritāya); trạng thái của người ấy là ‘sakkhibhabbatā’ (khả năng chứng ngộ). (Kinh đề cập đến) ‘taṃ sakkhibhabbataṃ’ (khả năng chứng ngộ ấy). (Cụm từ) ‘sati āyatane’ (khi có cơ sở) có nghĩa là khi có nguyên nhân (sati kāraṇe). Nguyên nhân ở đây là gì? Là thắng trí (abhiññā) hoặc thiền làm nền tảng cho thắng trí (abhiññāpādakajjhānaṃ). Tuy nhiên, ở cuối cùng, đối với thắng trí thứ sáu thì A-la-hán quả là nguyên nhân, và cần biết rằng đối với A-la-hán quả thì tuệ quán (vipassanā) là nguyên nhân. Thật vậy, đối với điều được gọi là khả năng chứng ngộ ở các trường hợp khác nhau, như là việc thể nghiệm các loại thần thông, thì thắng trí là nguyên nhân. Hơn nữa, nếu việc thể nghiệm các loại thần thông v.v... là thắng trí, trong trường hợp đó, thiền làm nền tảng cho thắng trí là nguyên nhân. A-la-hán quả cũng là nguyên nhân cho người phát sinh thắng trí thứ sáu sau khi đã khởi lên ước muốn đối với các pháp giải thoát vô thượng rằng: “Khi nào ta sẽ chứng đạt và an trú trong cảnh giới ấy?”. Và điều này không phải là chung cho tất cả. Tuy nhiên, theo nghĩa thông thường, tuệ quán là nguyên nhân của A-la-hán quả. Hoặc, ở đây nên hiểu ý nghĩa của ‘sati āyatane’ là: “khi có nguyên nhân, được gọi là duyên y chỉ (upanissaya) cho việc chứng đắc pháp đặc biệt này hay kia”. Hānabhāgiyādīsu ‘‘paṭhamajjhānassa lābhiṃ kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, hānabhāgiyo samādhi. Tadanudhammatā sati santiṭṭhati, ṭhitibhāgiyo samādhi. Avitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, visesabhāgiyo samādhi. Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasaṃhitā, nibbedhabhāgiyo samādhī’’ti (vibha. 799) iminā nayena sabbasamāpattiyo vitthāretvā hānabhāgiyādiattho veditabbo. Tattha paṭhamajjhānassa lābhinti yvāyaṃ appaguṇassa paṭhamassa jhānassa lābhī, taṃ. Kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācarantīti tato vuṭṭhitaṃ ārammaṇavasena kāmasahagatā hutvā saññāmanasikārā samudācaranti tudanti, tassa kāmānatītassa kāmānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena so paṭhamajjhānasamādhi hāyati parihāyati, tasmā hānabhāgiyo vutto. Tadanudhammatāti tadanurūpasabhāvo. Sati santiṭṭhatīti idaṃ micchāsatiṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa hi paṭhamajjhānānurūpasabhāvā paṭhamajjhānaṃ santato paṇītato disvā assādayamānā abhinandamānā nikanti hoti, tassa nikantivasena so paṭhamajjhānasamādhi neva hāyati na vaḍḍhati, ṭhitikoṭṭhāsiko hoti. Tena vuttaṃ [Pg.144] ‘‘ṭhitibhāgiyo samādhī’’ti. Avitakkasahagatāti avitakkaṃ dutiyajjhānaṃ santato paṇītato manasikaroto ārammaṇavasena avitakkasahagatā. Saññāmanasikārā samudācarantīti paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhitaṃ dutiyajjhānādhigamatthāya codenti tudanti. Tassa upari dutiyajjhānānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena so paṭhamajjhānasamādhi visesabhūtassa dutiyajjhānassa uppattipadaṭṭhānatāya ‘‘visesabhāgiyo’’ti vutto. Về các pháp như là phần dẫn đến thối thất (hānabhāgiya), ý nghĩa của chúng cần được hiểu bằng cách triển khai tất cả các tầng thiền chứng theo phương pháp này: “Đối với người đã chứng đắc sơ thiền, các tưởng và tác ý đi kèm với dục khởi lên, đó là định thuộc phần thối thất. Khi niệm tương ứng với trạng thái ấy được thiết lập, đó là định thuộc phần an trú. Khi các tưởng và tác ý đi kèm với vô tầm khởi lên, đó là định thuộc phần thăng tiến. Khi các tưởng và tác ý đi kèm với sự nhàm chán, liên hệ đến sự ly tham khởi lên, đó là định thuộc phần thể nhập.” (Vibha. 799). Ở đây, ‘paṭhamajjhānassa lābhin’ti (đối với người đã chứng đắc sơ thiền) có nghĩa là người đã chứng đắc sơ thiền chưa thuần thục. ‘Kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti’ (các tưởng và tác ý đi kèm với dục khởi lên) có nghĩa là, đối với người đã xuất khỏi thiền ấy, các tưởng và tác ý khởi lên, thúc bách, trở thành đi kèm với dục về phương diện đối tượng. Đối với người đã vượt qua các dục ấy, do các tưởng và tác ý xâm nhập vào các dục, định sơ thiền ấy bị suy giảm, bị thối thất, do đó được gọi là ‘hānabhāgiya’ (thuộc phần thối thất). ‘Tadanudhammatā’ (tương ứng với trạng thái ấy) có nghĩa là có bản chất tương ứng với thiền ấy. ‘Sati santiṭṭhati’ (khi niệm được thiết lập) được nói đến với ý chỉ tà niệm. Thật vậy, đối với người nào có sự ái luyến, thưởng thức và vui thích sau khi thấy sơ thiền là an tịnh và vi diệu, do bản chất tương ứng với sơ thiền, thì do sự ái luyến ấy, định sơ thiền đó không suy giảm cũng không tăng trưởng, mà trở thành thuộc phần an trú. Do đó, được gọi là ‘ṭhitibhāgiyo samādhi’ (định thuộc phần an trú). ‘Avitakkasahagatā’ (đi kèm với vô tầm) có nghĩa là đi kèm với vô tầm về phương diện đối tượng đối với người đang tác ý đến nhị thiền vô tầm là an tịnh và vi diệu. ‘Saññāmanasikārā samudācaranti’ (các tưởng và tác ý khởi lên) có nghĩa là chúng thúc giục, thúc bách người đã xuất khỏi sơ thiền thuần thục để chứng đắc nhị thiền. Đối với người ấy, do các tưởng và tác ý hướng đến nhị thiền ở bậc cao hơn, định sơ thiền đó được gọi là ‘visesabhāgiya’ (thuộc phần thăng tiến) vì nó là nền tảng cho sự phát sinh của nhị thiền, một trạng thái thù thắng. Nibbidāsahagatāti tameva paṭhamajjhānalābhiṃ jhānato vuṭṭhitaṃ nibbidāsaṅkhātena vipassanāñāṇena sahagatā. Vipassanāñāṇañhi jhānaṅgesu pabhedena upaṭṭhahantesu nibbindati ukkaṇṭhati, tasmā ‘‘nibbidā’’ti vuccati. Samudācarantīti nibbānasacchikiriyatthāya codenti tudanti. Virāgūpasaṃhitāti virāgasaṅkhātena nibbānena upasaṃhitā. Vipassanāñāṇañhi sakkā iminā maggena virāgaṃ nibbānaṃ sacchikātunti pavattito ‘‘virāgūpasaṃhita’’nti vuccati. Taṃsampayuttā saññāmanasikārā virāgūpasaṃhitā eva nāma. Tassa tesaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena paṭhamajjhānasamādhi ariyamaggappaṭivedhassa padaṭṭhānatāya ‘‘nibbedhabhāgiyo’’ti vutto. Hānaṃ bhajantīti hānabhāgiyā, hānabhāgo vā etesaṃ atthīti hānabhāgiyā, parihānakoṭṭhāsikāti attho. Iminā nayena ṭhitibhāgiyo veditabbo. Aṭṭhamādīni uttānatthāneva. ‘Nibbidāsahagatā’ (đi kèm với sự nhàm chán) có nghĩa là đi kèm với tuệ quán (vipassanāñāṇa), được gọi là sự nhàm chán (nibbidā), đối với chính người đã chứng đắc sơ thiền và đã xuất khỏi thiền ấy. Thật vậy, khi các chi thiền hiện khởi một cách riêng biệt, tuệ quán trở nên nhàm chán, chán ngán, do đó được gọi là ‘nibbidā’. ‘Samudācaranti’ (khởi lên) có nghĩa là chúng thúc giục, thúc bách vì mục đích chứng ngộ Niết-bàn. ‘Virāgūpasaṃhitā’ (liên hệ đến sự ly tham) có nghĩa là liên hệ với Niết-bàn, được gọi là sự ly tham (virāga). Thật vậy, tuệ quán được gọi là ‘virāgūpasaṃhita’ vì nó vận hành với ý nghĩ: “Có thể bằng con đường này để chứng ngộ sự ly tham, tức Niết-bàn.” Các tưởng và tác ý tương ưng với tuệ quán ấy quả thực được gọi là ‘virāgūpasaṃhitā’. Đối với người ấy, do các tưởng và tác ý đó, định sơ thiền được gọi là ‘nibbedhabhāgiyo’ (thuộc phần thể nhập) vì nó là nền tảng cho sự thể nhập Thánh đạo. ‘Hānabhāgiyā’ là vì chúng tham dự vào sự thối thất (hānaṃ bhajanti); hoặc chúng có phần thối thất (hānabhāgo etesaṃ atthi), có nghĩa là thuộc về phần suy giảm. Theo phương pháp này, ‘ṭhitibhāgiya’ (thuộc phần an trú) cần được hiểu. Các kinh thứ tám v.v... có ý nghĩa rõ ràng. Sakkhibhabbasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần chú giải kinh Sakkhibhabba và các kinh khác. Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần chú giải phẩm Thiên Nhân. 8. Arahattavaggo 8. Phẩm A-la-hán. 1-3. Dukkhasuttādivaṇṇanā 1-3. Chú giải kinh Khổ và các kinh khác. 75-77. Aṭṭhamassa paṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. Tatiye tividhaṃ kuhanavatthunti paccayappaṭisevanasāmantajappanairiyāpathappavattanasaṅkhātaṃ tividhaṃ kuhanavatthuṃ. Ukkhipitvāti ‘‘mahākuṭumbiko mahānāviko mahādānapatī’’tiādinā paggaṇhitvā lapanaṃ. Avakkhipitvāti ‘‘kiṃ imassa jīvitaṃ, bījabhojano nāmāya’’nti hīḷetvā lapanaṃ. 75-77. Ở các kinh đầu tiên của phẩm thứ tám, không có gì cần phải nói. Ở kinh thứ ba, ba sự việc lừa dối (tividhaṃ kuhanavatthuṃ) là ba sự việc lừa dối được gọi là sự gợi ý liên quan đến việc thọ dụng các vật dụng và sự thể hiện các oai nghi. Ukkhipitvāti (sau khi tán dương) là lời nói tán dương rằng: ‘(Vị ấy là) người gia chủ lớn, người chủ tàu lớn, người thí chủ lớn,’ v.v… Avakkhipitvāti (sau khi chê bai) là lời nói khinh miệt rằng: ‘Đời sống của người này là gì? Người này được gọi là kẻ ăn hạt giống.’ Dukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Khổ, v.v… đã hoàn tất. 4. Sukhasomanassasuttavaṇṇanā 4. Giải thích kinh Lạc và Hỷ 78. Catutthe [Pg.145] yathāvuttadhammādīsu tassa kilesanimittaṃ dukkhaṃ anavassananti ‘‘sukhasomanassabahulo viharatī’’ti vuttaṃ. Kāyikasukhañceva cetasikasomanassañca bahulaṃ assāti sukhasomanassabahulo. Yavati tena phalaṃ missitaṃ viya hotīti yoni, ekantikaṃ kāraṇaṃ. Assāti yathāvuttassa bhikkhuno. Paripuṇṇanti avikalaṃ anavasesaṃ. 78. Ở kinh thứ tư, vì đối với vị ấy, trong các pháp đã được nói đến v.v…, tướng phiền não là sự khổ không tuôn chảy vào nên được nói rằng: ‘vị ấy trú ngụ với nhiều lạc và hỷ.’ Sukhasomanassabahulo (nhiều lạc và hỷ) là người có nhiều lạc thuộc thân và hỷ thuộc tâm. Yoni là do nhờ đó quả dường như được hòa trộn, là nguyên nhân dứt khoát. Assa (của vị ấy) là của vị tỳ khưu đã được nói đến. Paripuṇṇaṃ (viên mãn) là không thiếu sót, không còn sót lại. Sukhasomanassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Lạc và Hỷ đã hoàn tất. 5. Adhigamasuttavaṇṇanā 5. Giải thích kinh Chứng Đạt 79. Pañcame āgacchanti etena kusalā vā akusalā vāti āgamanaṃ, kusalākusalānaṃ uppattikāraṇaṃ. Tattha kusaloti āgamanakusalo. Evaṃ dhamme manasikaroto kusalā vā akusalā vā dhammā abhivaḍḍhantīti evaṃ jānanto. Apagacchanti kusalā vā akusalā vā etenāti apagamanaṃ. Tesaṃ eva anuppattikāraṇaṃ, tattha kusaloti apagamanakusalo. Evaṃ dhamme manasikaroto kusalā vā akusalā vā dhammā nābhivaḍḍhantīti evaṃ jānanto. Upāyakusaloti ṭhānuppattikapaññāsamannāgato. Idañca accāyikakicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ ṭhānuppattiyā kāraṇajānanavasena veditabbaṃ. 79. Ở kinh thứ năm, āgamanaṃ (sự đi đến) là do nhờ đó các pháp thiện hoặc bất thiện đi đến, là nguyên nhân sanh khởi của các pháp thiện và bất thiện. Ở đây, kusalo (thiện xảo) là thiện xảo về sự đi đến. Vị ấy biết như vầy: ‘Khi tác ý các pháp theo cách này, các pháp thiện hoặc bất thiện được tăng trưởng.’ Apagamanaṃ (sự ra đi) là do nhờ đó các pháp thiện hoặc bất thiện ra đi. Chính là nguyên nhân không sanh khởi của chúng. Ở đây, kusalo (thiện xảo) là thiện xảo về sự ra đi. Vị ấy biết như vầy: ‘Khi tác ý các pháp theo cách này, các pháp thiện hoặc bất thiện không được tăng trưởng.’ Upāyakusalo (thiện xảo về phương tiện) là người có trí tuệ ứng đối. Và điều này nên được hiểu theo cách biết được nguyên nhân của sự ứng đối nhằm mục đích chữa trị điều ấy khi có phận sự khẩn cấp hoặc sự sợ hãi đã sanh lên. Adhigamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Chứng Đạt đã hoàn tất. 6-7. Mahantattasuttādivaṇṇanā 6-7. Giải thích kinh Trạng Thái Vĩ Đại, v.v… 80-81. Chaṭṭhe sampatteti kilese sampatte. Sattamaṃ uttānameva. 80-81. Ở kinh thứ sáu, sampatte là đã đạt đến các phiền não. Kinh thứ bảy có ý nghĩa rõ ràng. Mahantattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Trạng Thái Vĩ Đại, v.v… đã hoàn tất. 8-10. Dutiyanirayasuttādivaṇṇanā 8-10. Giải thích kinh Địa Ngục thứ hai, v.v… 82-84. Aṭṭhame [Pg.146] kāyapāgabbhiyādīhīti ādi-saddena vacīpāgabbhiyaṃ manopāgabbhiyañca saṅgaṇhāti. Navamādīni uttānatthāneva. 82-84. Ở kinh thứ tám, trong câu kāyapāgabbhiyādīhi, từ ādi (v.v…) bao gồm sự táo bạo về lời nói và sự táo bạo về ý. Các kinh thứ chín, v.v… có ý nghĩa rõ ràng. Dutiyanirayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Địa Ngục thứ hai, v.v… đã hoàn tất. Arahattavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích phẩm A-la-hán đã hoàn tất. 9. Sītivaggo 9. Phẩm Trở Nên Mát Mẻ 1. Sītibhāvasuttavaṇṇanā 1. Giải thích kinh Trạng Thái Mát Mẻ 85. Navamassa paṭhame sītibhāvanti nibbānaṃ, kilesavūpasamaṃ vā. Niggaṇhātīti accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ uddhaccapakkhato rakkhaṇavasena niggaṇhāti. Paggaṇhātīti atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ kosajjapātato rakkhaṇavasena paggaṇhāti. Sampahaṃsetīti samappavattacittaṃ tathāpavattiyaṃ paññāya toseti uttejeti vā. Yadā vā paññāpayogamandatāya upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ cittaṃ bhāvanāya na pakkhandati, tadā jātiādīni saṃvegavatthūni paccavekkhitvā sampahaṃseti samuttejeti. Ajjhupekkhatīti yadā pana cittaṃ alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ sammadeva bhāvanāvītiṃ otiṇṇaṃ hoti, tadā paggahaniggahasampahaṃsanesu kiñci byāpāraṃ akatvā samappavattesu assesu sārathī viya ajjhupekkhati, upekkhakova hoti. Paṇītādhimuttikoti paṇīte uttame maggaphale adhimutto ninnapoṇapabbhāro. 85. Ở kinh đầu tiên của phẩm thứ chín, sītibhāvaṃ (trạng thái mát mẻ) là Niết-bàn, hoặc là sự lắng dịu của phiền não. Niggaṇhāti (chế ngự) là vị ấy chế ngự tâm bị trạo cử do sự tinh tấn quá mức, v.v… bằng cách bảo vệ khỏi phương diện trạo cử. Paggaṇhāti (sách tấn) là vị ấy sách tấn tâm bị thụ động do sự tinh tấn quá lơi lỏng, v.v… bằng cách bảo vệ khỏi sự rơi vào biếng nhác. Sampahaṃseti (làm cho phấn khởi) là vị ấy làm cho hài lòng hoặc khích lệ tâm đang tiến hành quân bình trong sự tiến hành như vậy bằng trí tuệ. Hoặc khi tâm trở nên vô vị do sự yếu kém trong việc áp dụng trí tuệ hoặc do không chứng đạt được sự an lạc của định tĩnh, không tiến hành trong sự tu tập, khi ấy, sau khi quán xét các sự việc gây xúc động như là sự sanh, v.v…, vị ấy làm cho phấn khởi, làm cho hăng hái. Ajjhupekkhati (xả đối với) là nhưng khi tâm không thụ động, không trạo cử, không vô vị, tiến hành quân bình trong đối tượng, đã đi vào con đường tu tập một cách đúng đắn, khi ấy, không thực hiện bất cứ nỗ lực nào trong việc sách tấn, chế ngự, và làm cho phấn khởi, vị ấy xả đối với tâm giống như người đánh xe đối với các con ngựa đang chạy đều; vị ấy là người có trạng thái xả. Paṇītādhimuttiko (người có xu hướng hướng về sự cao thượng) là người có xu hướng, thiên về, nghiêng về, hướng về đạo và quả cao thượng, tối thượng. Sītibhāvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Trạng Thái Mát Mẻ đã hoàn tất. 2-11. Āvaraṇasuttādivaṇṇanā 2-11. Giải thích kinh Triền Cái, v.v… 86-95. Dutiye acchandikoti kattukamyatākusalacchandarahito. Uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā. Duppaññoti bhavaṅgapaññāya parihīno[Pg.147]. Bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa paccayo na hoti, sopi duppañño eva nāma. Abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ okkamituṃ adhigantuṃ abhabbo. Na kammāvaraṇatāyātiādīsu abhabbavipariyāyena attho veditabbo. Catutthādīni uttānatthāni. 86-95. Ở kinh thứ hai, acchandiko (người không có ước muốn) là người không có thiện dục muốn làm. Con người ở cõi Uttarakuru đã đi vào trạng thái không có ước muốn. Duppañño (người có trí tuệ thấp kém) là người bị thiếu sót trí tuệ của dòng hữu phần. Nhưng cho dù có đầy đủ trí tuệ của dòng hữu phần, người nào mà dòng hữu phần không là duyên cho siêu thế, người ấy cũng vẫn được gọi là người có trí tuệ thấp kém. Abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ (không có khả năng đi vào sự xác định đúng đắn trong các thiện pháp) là không có khả năng đi vào, chứng đạt Thánh đạo được gọi là sự xác định đúng đắn trong các thiện pháp. Trong các câu na kammāvaraṇatāya, v.v…, ý nghĩa nên được hiểu theo cách đối nghịch với ‘không có khả năng.’ Các kinh thứ tư, v.v… có ý nghĩa rõ ràng. Āvaraṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Triền Cái, v.v… đã hoàn tất. Sītivaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích phẩm Trở Nên Mát Mẻ đã hoàn tất. 10. Ānisaṃsavaggo 10. Phẩm Quả Báu 1-11. Pātubhāvasuttādivaṇṇanā 1-11. Giải thích kinh Sự Xuất Hiện, v.v… 96-106. Dasamassa paṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. Aṭṭhame mettā etassa atthīti mettāvā, tassa bhāvo mettāvatā, mettāpaṭipatti, tāya. Sā pana mettāvatā mettāvasena pāricariyāti āha ‘‘mettāyuttāya pāricariyāyā’’ti. Paricaranti vippakatabrahmacariyattā. Pariciṇṇasatthukena sāvakena nāma satthuno yāva dhammena kātabbā pāricariyā, tāya sammadeva sampāditattā. Navamādīni uttānatthāni. 96-106. Ở các kinh đầu tiên của phẩm thứ mười, không có gì cần phải nói. Ở kinh thứ tám, mettāvā là người có tâm từ này. Trạng thái của người ấy là mettāvatā, là sự thực hành tâm từ; do sự thực hành ấy. Nhưng mettāvatā ấy là sự phục vụ bằng phương cách của tâm từ, nên ngài đã nói: ‘mettāyuttāya pāricariyāya’ (bởi sự phục vụ hợp thành với tâm từ). Các vị ấy phục vụ do phạm hạnh bị gián đoạn. Do bởi sự phục vụ cần phải được thực hiện đối với bậc Đạo Sư đúng theo Chánh Pháp bởi người đệ tử đã từng phục vụ bậc Đạo Sư, đã được thành tựu một cách đúng đắn bởi sự thực hành ấy. Các kinh thứ chín, v.v… có ý nghĩa rõ ràng. Pātubhāvasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Sự Xuất Hiện, v.v… đã hoàn tất. Ānisaṃsavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích phẩm Quả Báu đã hoàn tất. 107-116. Ekādasamavaggo uttānatthoyeva. 107-116. Phẩm thứ mười một có ý nghĩa rõ ràng. Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya Như vậy, trong bộ Manorathapūraṇī, là bộ Chú giải về Tăng Chi Bộ Kinh Chakkanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā. Phần giải thích các ý nghĩa chưa rõ ràng trong Chú giải Sáu Pháp đã hoàn tất. . Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác. Aṅguttaranikāye Kinh Tăng Chi Bộ Sattakanipāta-ṭīkā Phụ Chú giải Chương Bảy Pháp 1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ 1. Năm Mươi Kinh Đầu Tiên 1. Dhanavaggavaṇṇanā 1. Chú giải Phẩm Tài Sản 1-10. Sattakanipātassa paṭhamo vaggo uttānattho. 1-10. Phẩm đầu tiên của Chương Bảy Pháp có ý nghĩa rõ ràng. 2. Anusayavaggo 2. Phẩm Tùy Miên 4.Puggalasuttavaṇṇanā 4. Chú giải Kinh về Hạng Người 14. Dutiyassa [Pg.149] catutthe ubhato ubhayathā, ubhato ubhohi bhāgehi vimuttoti ubhatobhāgavimutto ekadesasarūpekasesanayena. Dvīhi bhāgehīti karaṇe nissakke cetaṃ bahuvacanaṃ. Āvuttiādivasena ayaṃ niyamo veditabboti āha ‘‘arūpasamāpattiyā’’tiādi. Etena ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhena vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷanāgattheravādo, ‘‘nāmakāyato rūpakāyato ca vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakamahārakkhitattheravādo, ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ, maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷābhayattheravādo cāti imesaṃ tiṇṇampi theravādānaṃ ekajjhaṃ saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca paṭhamavāde dvīhi bhāgehi vimutto ubhatobhāgavimutto vutto, dutiyavāde ubhato bhāgato vimuttoti ubhatobhāgavimutto, tatiyavāde dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ayametesaṃ visesoti. Vimuttoti kilesehi vimutto, kilesavikkhambhanasamucchedanehi vā kāyato vimuttohi attho. 14. Trong kinh thứ tư của phẩm thứ hai, (cụm từ) ubhato (cả hai) có nghĩa là ubhayathā (theo hai cách). Ubhatobhāgavimutto (vị giải thoát cả hai phần) là vị giải thoát khỏi cả hai phần (ubhohi bhāgehi vimutto), theo phương pháp ekadesasarūpekasesanayena. Cụm từ dvīhi bhāgehi (bởi hai phần) là số nhiều ở cách công cụ và cách xuất xứ. Để cho thấy quy tắc này cần được hiểu theo cách lặp lại v.v..., ngài đã nói ‘arūpasamāpattiyā’ (bởi sự chứng đắc vô sắc) v.v... Qua đó, cần phải hiểu rằng sự tổng hợp của cả ba quan điểm của các vị trưởng lão này đã được thực hiện, đó là: quan điểm của trưởng lão Tipiṭakacūḷanāga, người cho rằng ‘vị ấy là ubhatobhāgavimutto vì đã giải thoát bằng sự giải thoát do chế ngự (vikkhambhanavimokkha) thông qua sự chứng đắc (samāpatti) và bằng sự giải thoát do cắt đứt (samucchedavimokkha) thông qua đạo’; quan điểm của trưởng lão Tipiṭakamahārakkhita, người cho rằng ‘vị ấy là ubhatobhāgavimutto vì đã giải thoát khỏi danh thân (nāmakāya) và sắc thân (rūpakāya)’; và quan điểm của trưởng lão Tipiṭakacūḷābhaya, người cho rằng ‘vị ấy là ubhatobhāgavimutto vì đã giải thoát một lần bằng sự giải thoát do chế ngự thông qua sự chứng đắc và một lần bằng sự giải thoát do cắt đứt thông qua đạo’. Ở đây, trong quan điểm thứ nhất, ubhatobhāgavimutto được nói là người giải thoát bởi hai phần; trong quan điểm thứ hai, ubhatobhāgavimutto là người giải thoát từ cả hai phần; trong quan điểm thứ ba, đó là người giải thoát bởi hai phần trong hai lần – đây là sự khác biệt giữa các quan điểm này. Vimutto (giải thoát) có nghĩa là giải thoát khỏi các phiền não, hoặc giải thoát khỏi thân bằng cách chế ngự và cắt đứt các phiền não. Soti ubhatobhāgavimutto. Kāmañcettha rūpāvacaracatutthajjhānampi arūpāvacarajjhānaṃ viya duvaṅgikaṃ āneñjappattanti vuccati. Taṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti rūpakāyato [Pg.150] avimuttattā. Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ, na rūpakāyato, tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto na hotīti āha ‘‘catunnaṃ arūpa…pe… pañcavidho hotī’’ti. Arūpasamāpattīnanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Arahattaṃ pattaanāgāminoti bhūtapubbagatiyā vuttaṃ. Na hi arahattaṃ patto anāgāmī nāma hoti. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādike nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā – Vị ấy là ubhatobhāgavimutto (vị giải thoát cả hai phần). Mặc dù ở đây, thiền thứ tư của cõi sắc (rūpāvacaracatutthajjhāna), giống như thiền vô sắc (arūpāvacarajjhāna), cũng có hai chi và được gọi là đã đạt đến trạng thái bất động (āneñjappatta). Nhưng người đã lấy đó làm nền tảng (padaṭṭhāna) và đạt được A-la-hán quả thì không được gọi là ubhatobhāgavimutto, vì chưa giải thoát khỏi sắc thân (rūpakāya). Vị ấy thực sự chỉ giải thoát khỏi thân phiền não (kilesakāya), chứ không phải khỏi sắc thân. Do đó, người xuất khỏi thiền ấy và đạt được A-la-hán quả thì không phải là ubhatobhāgavimutto, nên ngài đã nói ‘trong bốn thiền vô sắc... v.v... có năm loại’. Cụm từ arūpasamāpattīnaṃ là sở hữu cách trong ý nghĩa chỉ định. Cụm từ arahattaṃ pattaanāgāmī (vị Bất Lai đã đạt A-la-hán quả) được nói theo cách diễn đạt về trạng thái quá khứ (bhūtapubbagati). Vì người đã đạt A-la-hán quả thì không còn được gọi là Bất Lai nữa. Sau khi nói về tám giải thoát (aṭṭha vimokkha) bắt đầu bằng ‘người có sắc thấy các sắc’ (rūpī rūpāni passati) và kết thúc bằng sự chứng đắc Diệt tận định (nirodhasamāpatti) – ‘‘Yato ca kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, ānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto’’ti – ‘Này Ānanda, khi nào vị Tỳ khưu sống, sau khi đã tiếp xúc với tám giải thoát này bằng thân, và các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận do thấy bằng trí tuệ. Này Ānanda, vị Tỳ khưu này được gọi là ubhatobhāgavimutto (vị giải thoát cả hai phần)’ – Yadipi mahānidāne (dī. ni. 2.130) vuttaṃ, taṃ pana ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttanti, idha pana sabbaubhatobhāgavimutte saṅgahaṇatthaṃ ‘‘pañcavidho hotī’’ti vatvā ‘‘pāḷi panettha…pe… aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā’’ti āha. Majjhimanikāye pana kīṭāgirisutte (ma. ni. 2.182) – Mặc dù điều này đã được nói trong kinh Mahānidāna (Trường Bộ 2.130), nhưng nó được nói theo nghĩa về vị ubhatobhāgavimutto cao tột nhất. Tuy nhiên, ở đây, để bao gồm tất cả các vị ubhatobhāgavimutto, sau khi nói ‘có năm loại’, ngài đã nói ‘đoạn kinh văn ở đây... v.v... được trình bày theo phương diện của người đã chứng đắc tám giải thoát’. Còn trong kinh Kīṭāgiri thuộc Trung Bộ (Trung Bộ 2.182) thì – ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā, te kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto’’ti – ‘Và này các Tỳ khưu, thế nào là hạng người ubhatobhāgavimutto (giải thoát cả hai phần)? Ở đây, này các Tỳ khưu, có hạng người sống, sau khi đã tiếp xúc bằng thân với những giải thoát thanh tịnh, tức là các thiền vô sắc, vượt qua các sắc, và các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận do thấy bằng trí tuệ. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là hạng người ubhatobhāgavimutto’ – Arūpasamāpattivasena cattāro ubhatobhāgavimuttā, seṭṭho ca vutto vuttalakkhaṇūpapattito. Yathāvuttesu hi pañcasu purimā cattāro samāpattisīsaṃ nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma. Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma. Theo phương diện chứng đắc thiền vô sắc, có bốn loại ubhatobhāgavimutto, và loại cao tột nhất cũng được đề cập do sự hiện hữu của các đặc tính đã được nói đến. Thật vậy, trong năm loại đã được đề cập, bốn loại đầu tiên không chứng đắc Diệt tận định, vốn là đỉnh cao của các sự chứng đắc, nên được gọi là ubhatobhāgavimutto một cách gián tiếp (pariyāyena). Vị Bất Lai đã chứng đắc tám thiền định, sau khi nhập định ấy rồi xuất ra, phát triển tuệ quán và đạt đến A-la-hán quả, được gọi là ubhatobhāgavimutto cao tột nhất một cách trực tiếp (nippariyāyena). Katamo ca puggalotiādi puggalapaññattipāḷi. Tattha katamoti pucchāvacanaṃ. Puggaloti asādhāraṇato pucchitabbavacanaṃ. Idhāti idhasmiṃ sāsane. Ekaccoti eko. Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatīti [Pg.151] aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā nāmakāyato paṭilabhitvā viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā parikkhīṇā honti. Disvāti dassanahetu. Na hi āsave paññāya passanti, dassanakāraṇā pana parikkhīṇā disvā parikkhīṇāti vuttā dassanāyattaparikkhayattā. Evañhi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyābhāvena vuttaṃ. Đoạn ‘Katamo ca puggalo’ (Thế nào là hạng người) v.v... là kinh văn trong Puggala-paññatti. Trong đó, katamo là từ dùng để hỏi. Puggalo là từ được hỏi một cách không chung chung. Idha có nghĩa là trong giáo pháp này. Ekacco có nghĩa là một người. Cụm từ ‘sống, sau khi đã tiếp xúc với tám giải thoát bằng thân’ có nghĩa là sống, sau khi đã chứng đắc tám thiền định và đã lãnh hội được từ danh thân. Cụm từ ‘các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận do thấy bằng trí tuệ’ có nghĩa là sau khi thấy được các pháp hữu vi bằng tuệ quán, thấy được bốn chân lý bằng tuệ đạo, thì cả bốn lậu hoặc đều được đoạn tận. Disvā (do thấy) là nguyên nhân của sự thấy. Người ta không thực sự thấy các lậu hoặc bằng trí tuệ, nhưng vì chúng được đoạn tận do nguyên nhân là sự thấy, nên được nói là ‘đoạn tận do thấy’, vì sự đoạn tận của chúng phụ thuộc vào sự thấy. Như vậy, sự thấy được nói đến như là hành động đi trước của sự đoạn tận các lậu hoặc. Paññāvimuttoti visesato paññāya eva vimutto, na tassa adhiṭṭhānabhūtena aṭṭhavimokkhasaṅkhātena sātisayena samādhināti paññāvimutto. Yo ariyo anadhigataaṭṭhavimokkho sabbaso āsavehi vimutto, tassetaṃ adhivacanaṃ. Adhigatepi hi rūpajjhānavimokkhe na so sātisayasamādhinissitoti na tassa vasena ubhatobhāgavimuttatā hotīti vuttovāyamattho. Arūpajjhānesu pana ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti. Tena hi aṭṭhavimokkhekadesena taṃnāmadānasamatthena aṭṭhavimokkhalābhītveva vuccati. Samudāye hi pavatto vohāro avayavepi dissati yathā taṃ ‘‘sattisayo’’ti anavasesato āsavānaṃ parikkhīṇattā. Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva na ekadesabhūtarūpajjhānappaṭikkhepavasena. Evañhi arūpajjhānekadesābhāvepi aṭṭhavimokkhapaṭikkhepo na hotīti siddhaṃ hoti. Arūpāvacarajjhānesu hi ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti. Tuệ giải thoát (Paññāvimutto) có nghĩa là được giải thoát đặc biệt chỉ bằng tuệ, không phải bằng định siêu việt được gọi là tám giải thoát vốn là nền tảng của vị ấy, nên gọi là tuệ giải thoát. Đây là danh xưng của bậc Thánh đã giải thoát khỏi các lậu hoặc một cách hoàn toàn mà không chứng đắc tám giải thoát. Thật vậy, dù đã chứng đắc các giải thoát sắc thiền, vị ấy không nương tựa vào định siêu việt, do đó không có sự câu phần giải thoát nhờ vào điều ấy; ý nghĩa này đã được nói đến. Nhưng khi có dù chỉ một trong các thiền vô sắc, vị ấy được gọi là câu phần giải thoát. Do đó, chỉ với một phần của tám giải thoát, với khả năng đặt tên như vậy, vị ấy được gọi là người chứng đắc tám giải thoát. Thật vậy, cách dùng từ áp dụng cho toàn thể cũng được thấy áp dụng cho một phần, giống như trường hợp ‘sattisayo,’ vì đã đoạn tận các lậu hoặc không còn dư sót. (Sự phân biệt này) chỉ do sự loại trừ tám giải thoát, không phải do sự loại trừ sắc thiền vốn là một phần. Như vậy, được xác định rằng ngay cả khi không có một phần của thiền vô sắc, sự loại trừ tám giải thoát vẫn không xảy ra. Thật vậy, khi có dù chỉ một trong các thiền vô sắc, vị ấy được gọi là câu phần giải thoát. Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto, phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Taṃ phuṭṭhānantarakālameva sacchikātabbaṃ sacchikato sacchikaraṇūpāyenāti vuttaṃ hoti, bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’tiādīsu viya. Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na pana kāyena sacchikato. Nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti, tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchi karotīti ‘‘kāyasakkhī’’ti vuccati, na [Pg.152] tu ‘‘vimutto’’ti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā. Tenāha ‘‘jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotī’’ti. Ayaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā kāyasakkhibhāvaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya aggamaggappattaanāgāmino ca vasena ubhatobhāgavimutto viya pañcavidho nāma hotīti vuttaṃ abhidhammaṭīkāyaṃ (pu. pa. mūlaṭī. 24) ‘‘kāyasakkhimhipi eseva nayo’’ti. Ekacce āsavāti heṭṭhimamaggavajjhā āsavā. ‘Đã chứng ngộ đến tận cùng sự tiếp xúc’ (Phuṭṭhantaṃ sacchikato) có nghĩa là: phuṭṭhanto là cuối cùng của những gì được tiếp xúc; ý nghĩa là thời điểm ngay sau các thiền vô sắc được tiếp xúc. Đây là cách nói chỉ sự liên tục tuyệt đối. Điều này có nghĩa là: đã chứng ngộ điều cần được chứng ngộ ngay trong thời điểm sau khi tiếp xúc, bằng phương tiện chứng ngộ; hoặc đây là một trạng từ, giống như trong các trường hợp ‘ngồi xuống một bên.’ Thật vậy, vị nào được giải thoát khỏi sắc thân và một phần của danh thân bằng sự giải thoát do chế ngự thông qua thiền vô sắc, đối với vị ấy, sự giải thoát được gọi là diệt giống như được thấy rõ, được hiển bày, nhưng chưa được chứng ngộ bằng thân. Nhưng khi lấy Diệt làm đối tượng, sau khi một số lậu hoặc đã được đoạn trừ, thì Diệt được vị ấy chứng ngộ. Do đó, vị ấy chứng ngộ bằng danh thân sự Diệt cần được chứng ngộ, như đã được thấy rõ, nên được gọi là ‘thân chứng’ (kāyasakkhī), chứ không phải là ‘giải thoát,’ vì một số lậu hoặc chưa được đoạn tận. Do đó, có nói rằng: ‘trước tiên tiếp xúc với sự xúc chạm của thiền, sau đó chứng ngộ Diệt, tức Niết-bàn.’ Vị này, giống như vị câu phần giải thoát, được gọi là có năm loại: bốn vị đạt đến trạng thái thân chứng sau khi xuất khỏi từng thiền trong bốn thiền chứng vô sắc và quán xét các hành, và vị Bất lai đã đạt đến thánh đạo cao nhất sau khi xuất khỏi Diệt định. Điều này đã được nói trong Abhidhammaṭīkā: ‘Đối với thân chứng cũng theo phương pháp này.’ ‘Một số lậu hoặc’ là các lậu hoặc bị loại trừ bởi các đạo thấp hơn. Diṭṭhantaṃ pattoti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti. ‘‘Diṭṭhattā patto’’tipi pāṭho. Etena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti. Tenāha ‘‘dukkhā saṅkhārā’’tiādi. Tattha paññāyāti maggapaññāya. Paṭhamaphalaṭṭhato paṭṭhāya yāva aggamaggaṭṭhā diṭṭhippatto. Tenāha ‘‘sopi kāyasakkhī viya chabbidho hotī’’ti. Yathā pana paññāvimutto, evaṃ ayampi sukkhavipassako catūhi arūpajjhānehi vuṭṭhāya diṭṭhippattabhāvappattā cattāro cāti pañcavidho hotīti veditabbo. Saddhāvimuttepi eseva nayo. Idaṃ dukkhanti ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkhanti. Yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhasaccanti yāthāvato pajānāti. Yasmā pana taṇhā dukkhaṃ janeti nibbatteti, tato taṃ dukkhaṃ samudeti, tasmā naṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Yasmā pana idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhati, appavattiṃ gacchati, tasmā na ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati, tena taṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ettāvatā nānākkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ. Idāni taṃ ekakkhaṇe dassetuṃ ‘‘tathāgatappaveditā’’tiādi vuttaṃ. Tathāgatappaveditāti tathāgatena bodhimaṇḍe paṭividdhā viditā pākaṭā katā. Dhammāti catusaccadhammā. Vodiṭṭhā hontīti sudiṭṭhā. Vocaritāti sucaritā, paññāya suṭṭhu carāpitāti attho. Ayanti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhippattoti. ‘Đã đạt đến tận cùng của kiến’ (Diṭṭhantaṃ patto) có nghĩa là đã đạt đến ngay sau tuệ đạo Dự lưu được gọi là sự thấy. Cũng có bản đọc là ‘đã đạt đến do đã thấy’ (Diṭṭhattā patto). Bằng điều này, nó chỉ ra sự đạt đến Diệt bằng tri kiến được gọi là sự thấy bốn sự thật. Do đó, có nói rằng ‘các hành là khổ’ v.v. Ở đây, ‘bằng tuệ’ có nghĩa là bằng tuệ đạo. Vị kiến đáo là người từ lúc đứng ở quả thứ nhất cho đến lúc đứng ở đạo cao nhất. Do đó, có nói rằng ‘vị ấy cũng có sáu loại giống như vị thân chứng.’ Tuy nhiên, giống như vị tuệ giải thoát, vị này cũng cần được hiểu là có năm loại: vị thuần quán và bốn vị đạt đến trạng thái kiến đáo sau khi xuất khỏi bốn thiền vô sắc. Đối với vị tín giải thoát cũng theo phương pháp này. ‘Đây là khổ’ có nghĩa là chừng ấy là khổ, không có khổ nào vượt ngoài cái này. ‘Tuệ tri như thật’ có nghĩa là tuệ tri một cách chân thực rằng năm thủ uẩn, ngoại trừ ái, là khổ đế. Bởi vì ái sinh ra, tạo ra khổ, từ đó khổ khởi lên, do đó, vị ấy tuệ tri như thật rằng ‘đây là khổ tập.’ Bởi vì khổ và tập này, khi đạt đến Niết-bàn, sẽ diệt, đi đến chỗ không còn tiếp diễn, do đó, vị ấy tuệ tri như thật rằng ‘đây là khổ diệt.’ Và Thánh đạo tám ngành đi đến sự diệt khổ ấy, do đó, vị ấy tuệ tri như thật rằng ‘đây là con đường đưa đến khổ diệt.’ Đến đây, sự xác định các sự thật trong các sát-na khác nhau đã được trình bày. Bây giờ, để trình bày điều đó trong một sát-na, câu ‘được Như Lai tuyên thuyết’ v.v. đã được nói đến. ‘Được Như Lai tuyên thuyết’ có nghĩa là được Như Lai thâm nhập, biết rõ, làm cho hiển lộ tại cội Bồ-đề. ‘Các pháp’ là bốn pháp sự thật. ‘Được thấy rõ’ (vodiṭṭhā) là được thấy một cách khéo léo (sudiṭṭhā). ‘Được thực hành’ (vocaritā) là được thực hành một cách khéo léo (sucaritā), có nghĩa là được tuệ làm cho vận hành tốt đẹp. ‘Vị này’ có nghĩa là hạng người như vậy là vị kiến đáo. Saddhāya vimuttoti saddahanavasena vimutto. Etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvaṃ dasseti. Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttoti [Pg.153] attho. Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti? Natthi. Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti? Āgamanīyanānattena. Diṭṭhippatto hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena akasirena akilamantova sakkoti vikkhambhituṃ, saddhāvimutto pana dukkhena kasirena kilamanto sakkoti vikkhambhituṃ, tasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti. Tenāha ‘‘etassa hī’’tiādi. Saddahantassāti ‘‘ekaṃsato ayaṃ paṭipadā kilesakkhayaṃ āvahati sammāsambuddhena bhāsitattā’’ti evaṃ saddahantassa. Yasmā panassa aniccānupassanādīhi niccasaññāpahānavasena bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ passato tattha tattha paccakkhatāpi atthi, tasmā vuttaṃ ‘‘saddahantassa viyā’’ti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Ettha ca pubbabhāgamaggabhāvanāti vacanena āgamanīyanānattena diṭṭhippattasaddhāvimuttānaṃ paññānānattaṃ hotīti dassitaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyampi (pu. pa. aṭṭha. 28) ‘‘nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ natthi, paññāya nānattaṃ atthiyevā’’ti vatvā ‘‘āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ kata’’nti vuttaṃ. Saddhāya vimutto có nghĩa là được giải thoát do nhờ sự tin tưởng. Bằng từ ngữ này, ngài chỉ ra trạng thái được giải thoát chỉ bằng đức tin của người dù chưa được giải thoát hoàn toàn. Hoặc saddhāvimutto có nghĩa là được giải thoát nhờ đức tin. Nhưng phải chăng có sự khác biệt trong việc đoạn trừ phiền não của các vị ấy? Không có. Vậy tại sao vị Tín giải thoát không thể đạt đến (cảnh giới của) vị Kiến đáo? Do sự khác biệt về sự thực hành (sơ khởi). Vị Kiến đáo trong khi thực hành (sơ khởi), trong lúc chế ngự các phiền não, có thể chế ngự được mà không có sự khó khăn, không có sự vất vả, và không có sự mệt nhọc. Còn vị Tín giải thoát thì có thể chế ngự được với sự khó khăn, với sự vất vả, và với sự mệt nhọc. Do đó, vị Tín giải thoát không thể đạt đến (cảnh giới của) vị Kiến đáo. Vì thế, ngài đã nói: “etassa hī” v.v… Saddahantassa có nghĩa là người tin tưởng như vầy: “Con đường thực hành này chắc chắn sẽ mang đến sự tận diệt các phiền não, vì đã được đức Chánh Đẳng Giác thuyết giảng.” Hơn nữa, vì đối với vị ấy cũng có sự chứng thực ở nơi này nơi kia trong khi thấy được sự đặc biệt từ trước đến sau bằng sự tu tập theo cách đoạn trừ thường tưởng bằng pháp quán vô thường v.v…, do đó đã được nói là “saddahantassa viyā (tựa như người có lòng tin).” Hai từ còn lại là đồng nghĩa của từ ấy. Và ở đây, bằng lời nói “pubbabhāgamaggabhāvanā (sự tu tập đạo phần trước),” đã được chỉ ra rằng có sự khác biệt về trí tuệ của vị Kiến đáo và vị Tín giải thoát là do sự khác biệt về sự thực hành (sơ khởi). Trong Chú giải Abhidhamma (Pu. Pa. Aṭṭha. 28) cũng đã được nói rằng: “Không có sự khác biệt trong việc đoạn trừ phiền não của các vị ấy, nhưng chắc chắn có sự khác biệt về trí tuệ,” sau khi nói vậy, đã được nói rằng: “kết luận đã được đưa ra rằng vị Tín giải thoát không thể đạt đến (cảnh giới của) vị Kiến đáo chính là do sự khác biệt về sự thực hành (sơ khởi).” Ārammaṇaṃ yāthāvato dhāreti avadhāretīti dhammo, paññā. Taṃ paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ adhimattatāya pubbaṅgamaṃ hutvā pavattaṃ anussaratīti dhammānusārī. Tenāha ‘‘dhammo’’tiādi. Paññāpubbaṅgamanti paññāpadhānaṃ. ‘‘Saddhaṃ anussarati, saddhāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetī’’ti imamatthaṃ eseva nayoti atidisati. Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī, paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho. Tenāha ‘‘paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetī’’ti. Paññā vā puggalaṃ vāheti nibbānābhimukhaṃ gametīti paññāvāhī. Saddhāvāhīti etthāpi iminā nayeneva attho veditabbo. Ubhatobhāgavimuttādikathāti ubhatobhāgavimuttādīsu āgamanato paṭṭhāya vattabbakathā. Tasmāti visuddhimagge (visuddhi. 2.773, 889) vuttattā. Tato eva visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 2.773) vuttanayeneva cettha attho veditabbo. Dhamma là trí tuệ, vì nó nắm giữ, xác định đối tượng theo thực tính. Vị Tùy Pháp hành là người đi theo pháp được gọi là trí tuệ ấy, (trí tuệ) đã khởi lên và trở thành đi trước do có mức độ cao. Vì thế, ngài đã nói: “dhammo” v.v… Paññāpubbaṅgamaṃ có nghĩa là lấy trí tuệ làm chính. Ngài áp dụng rằng: “Đây chính là phương pháp cho ý nghĩa này: ‘vị ấy đi theo đức tin, tu tập đạo lấy đức tin làm đi trước.’” Paññāvāhī là người mang theo trí tuệ, có nghĩa là người làm cho trí tuệ khởi lên một cách vượt trội. Vì thế, ngài đã nói: “vị ấy tu tập Thánh đạo lấy trí tuệ làm đi trước.” Hoặc paññāvāhī là người được trí tuệ mang đi, (trí tuệ) làm cho cá nhân hướng đến và đi đến Nibbāna. Ở đây, trong từ saddhāvāhī cũng nên được hiểu ý nghĩa theo phương pháp này. Ubhatobhāgavimuttādikathā là lời nói nên được nói bắt đầu từ sự thực hành (sơ khởi) ở trong các (hạng người) như là vị Câu phần giải thoát v.v… Tasmā (do đó) là vì đã được nói trong Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo) (Visuddhi. 2.773, 889). Chính từ đó, ý nghĩa ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Visuddhimaggasaṃvaṇṇanā (Phụ chú giải Thanh Tịnh Đạo) (Visuddhi. Mahāṭī. 2.773). Puggalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú giải kinh Người đã chấm dứt. 5. Udakūpamāsuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Ví Dụ Nước 15. Pañcame [Pg.154] ekantakāḷakehīti natthikavādaahetukavādaakiriyavādasaṅkhātehi niyatamicchādiṭṭhidhammehi. Tenāha ‘‘niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vutta’’nti. Evaṃ puggaloti iminā kāraṇena ekavāraṃ nimuggo nimuggoyeva so hoti. Etassa hi puna bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthīti vadanti makkhaligosālādayo viya. Heṭṭhā heṭṭhā narakaggīnaṃyeva āhāro. Sādhu saddhā kusalesūti kusaladhammesu saddhā nāma sāhu laddhakāti ummujjati, so tāvattakeneva kusalena ummujjati nāma. Sādhu hirītiādīsupi eseva nayo. Caṅkavāreti rajakānaṃ khāraparissāvane, surāparissāvane vā. Evaṃ puggaloti ‘‘evaṃ sādhu saddhā’’ti imesaṃ saddhādīnaṃ vasena ekavāraṃ ummujjitvā tesaṃ parihāniyā puna nimujjatiyeva devadattādayo viya. Devadatto hi aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattetvāpi puna buddhānaṃ paṭipakkhatāya tehi guṇehi parihīno ruhiruppādakammaṃ saṅghabhedakammañca katvā kāyassa bhedā dutiyacittavārena cuticittamanantarā niraye nibbatto. Kokāliko dve aggasāvake upavaditvā padumaniraye nibbatto. 15. Trong câu thứ năm, ekantakāḷakehi có nghĩa là bằng các pháp tà kiến cố định được gọi là đoạn kiến, vô nhân kiến, và vô hành kiến. Vì thế, ngài đã nói: “đã được nói đến với ý chỉ về tà kiến cố định.” Evaṃ puggalo (người như vậy) là do nguyên nhân này, người đã chìm một lần thì người ấy chỉ có chìm mà thôi. Thật vậy, các vị như là Makkhaligosāla nói rằng: “Không có cái gọi là sự trồi lên trở lại từ sự hiện hữu đối với người này.” (Người ấy) chỉ là vật thực cho các ngọn lửa địa ngục ở bên dưới, bên dưới. Sādhu saddhā kusalesu (lành thay, đức tin trong các pháp thiện) có nghĩa là đức tin trong các pháp thiện là được thành tựu tốt đẹp, nên trồi lên; người ấy được gọi là trồi lên chỉ với chừng ấy điều thiện. Trong các câu sādhu hirī (lành thay, lòng tàm) v.v… cũng có cùng phương pháp này. Caṅkavāre là ở trong cái lọc tro của thợ giặt, hoặc trong cái lọc rượu. Evaṃ puggalo (người như vậy) là người đã trồi lên một lần do nhờ các pháp tín v.v… này (với câu) “evaṃ sādhu saddhā (lành thay, đức tin như vậy),” rồi lại chìm xuống do sự suy thoái của các pháp ấy, giống như các vị Devadatta v.v… Thật vậy, Devadatta dù đã làm phát sanh tám bậc thiền chứng và năm pháp thắng trí, nhưng sau đó đã bị suy thoái khỏi các phẩm chất ấy do sự đối nghịch với các đức Phật, đã tạo nghiệp làm chảy máu (đức Phật) và nghiệp chia rẽ Tăng chúng, sau khi thân hoại mạng chung, liền sau tử tâm bằng sát-na tâm thứ hai, đã tái sanh vào địa ngục. Kokālika đã tái sanh vào địa ngục Paduma do đã phỉ báng hai vị Thượng thủ Thinh văn. Neva hāyati no vaḍḍhatīti appahonakakālepi na hāyati, pahonakakālepi na vaḍḍhati. Ubhayampi panetaṃ agārikenapi anagārikenapi dīpetabbaṃ. Ekacco hi agāriko appahonakakāle pakkhikabhattaṃ vassikaṃ vā upanibandhāpesi, so pacchā pahonakakālepi pakkhikabhattādimattameva pavatteti. Anagārikopi ādimhi appahonakakāle uddesaṃ dhutaṅgaṃ vā gaṇhāti, medhāvī balavīriyasampattiyā pahonakakāle tato uttariṃ na karoti. Evaṃ puggaloti evaṃ imāya saddhādīnaṃ ṭhitiyā puggalo ummujjitvā ṭhito nāma hoti. Ummujjitvā pataratīti sakadāgāmipuggalo kilesatanutāya uṭṭhahitvā gantabbadisābhimukho tarati nāma. Neva hāyati no vaḍḍhatīti (không suy thoái cũng không tăng trưởng) có nghĩa là không suy thoái cả trong thời không thuận lợi, và không tăng trưởng cả trong thời thuận lợi. Hơn nữa, cả hai điều này nên được làm sáng tỏ bằng (ví dụ về) người tại gia và người xuất gia. Thật vậy, có người tại gia trong thời không thuận lợi đã sắp xếp bữa ăn nửa tháng hoặc (bữa ăn) mùa mưa, sau đó người ấy ngay cả trong thời thuận lợi cũng chỉ duy trì chừng ấy bữa ăn nửa tháng v.v… Người xuất gia cũng vậy, lúc đầu trong thời không thuận lợi, vị ấy thọ nhận sự học thuộc lòng hoặc pháp đầu đà, (dù) là người có trí tuệ, có đầy đủ sức mạnh và tinh tấn, trong thời thuận lợi vị ấy cũng không làm gì hơn thế nữa. Evaṃ puggalo (người như vậy) là người được gọi là đã trồi lên và đứng yên do sự vững chắc của các pháp tín v.v… này. Ummujjitvā patarati (trồi lên và bơi qua) là hạng người Nhất lai, do sự làm mỏng nhẹ các phiền não, đã đứng dậy và được gọi là bơi qua hướng về phía cần phải đi đến. Paṭigādhappatto hotīti anāgāmipuggalaṃ sandhāya vadati. Ime pana satta puggalā udakopamena dīpitā. Satta kira jaṅghavāṇijā addhānamaggappaṭipannā antarāmagge ekaṃ puṇṇanadiṃ pāpuṇiṃsu. Tesu paṭhamaṃ otiṇṇo udakabhīruko puriso otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjitvā puna saṇṭhātuṃ nāsakkhi, avassaṃva macchakacchapabhattaṃ jāto. Dutiyo otiṇṇaṭṭhāne nimujjitvā [Pg.155] sakiṃ uṭṭhahitvā puna nimuggo uṭṭhātuṃ nāsakkhi, antoyeva macchakacchapabhattaṃ jāto. Tatiyo nimujjitvā uṭṭhito majjhe nadiyā ṭhatvā neva orato āgantuṃ, na pāraṃ gantuṃ asakkhi. Catuttho uṭṭhāya ṭhito uttaraṇatitthaṃ olokesi. Pañcamo uttaraṇatitthaṃ oloketvā patarati. Chaṭṭho taṃ disvā pārimatīraṃ gantvā kaṭippamāṇe udake ṭhito. Sattamo pārimatīraṃ gantvā gandhacuṇṇādīhi nhatvā varavatthādīni nivāsetvā surabhivilepanaṃ vilimpitvā nīluppalamālādīni pilandhitvā nānālaṅkārappaṭimaṇḍito mahānagaraṃ pavisitvā pāsādamāruhitvā uttamabhojanaṃ bhuñjati. Câu ‘đạt đến chỗ đứng vững chắc’ là nói về hạng người Bất Lai. Bảy hạng người này được trình bày qua ví dụ về nước. Tương truyền, có bảy người buôn đi bộ đang trên đường trường, giữa đường đã đến một con sông đầy nước. Trong số họ, người đầu tiên lội xuống là người sợ nước, đã bị chìm ngay tại chỗ lội xuống và không thể đứng dậy lại được, chắc chắn đã trở thành thức ăn cho cá và rùa. Người thứ hai, bị chìm tại chỗ lội xuống, trồi lên được một lần rồi lại chìm xuống, không thể trồi lên lại được, đã trở thành thức ăn cho cá và rùa ngay trong nước. Người thứ ba, sau khi chìm rồi trồi lên, đứng giữa dòng sông, không thể đi vào bờ bên này, cũng không thể đi sang bờ bên kia. Người thứ tư, sau khi trồi lên và đứng vững, nhìn về bến vượt sang. Người thứ năm, sau khi nhìn bến vượt sang, bèn bơi qua. Người thứ sáu, thấy vậy, đi đến bờ bên kia và đứng trong nước sâu đến thắt lưng. Người thứ bảy, đi đến bờ bên kia, tắm gội bằng bột thơm v.v..., mặc y phục tốt đẹp v.v..., thoa vật thơm ngát, đeo vòng hoa sen xanh v.v..., trang điểm với nhiều đồ trang sức, đi vào thành phố lớn, lên lầu đài và thưởng thức bữa ăn thượng hạng. Tattha jaṅghavāṇijā viya ime satta puggalā, nadī viya vaṭṭaṃ, paṭhamassa udakabhīrukassa purisassa otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjanaṃ viya micchādiṭṭhikassa vaṭṭe nimujjanaṃ, ummujjitvā nimujjanapuriso viya saddhādīnaṃ uppattimatthakena ummujjitvā tāsaṃ hāniyā nimuggapuggalo, majjhe nadiyā ṭhatvā viya saddhādīnaṃ ṭhitiyā ṭhitipuggalo, uttaraṇatitthaṃ olokento viya sotāpanno, patarantapuriso viya kilesakāmāvaṭṭatāya pataranto sakadāgāmī, taritvā kaṭimatte udake ṭhitapuriso viya anāvaṭṭadhammattā anāgāmī, nhatvā pārimatīraṃ uttaritvā thale ṭhitapuriso viya cattāro oghe atikkamitvā nibbānathale ṭhito khīṇāsavabrāhmaṇo, thale ṭhitapurisassa nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha uttamabhojanabhuñjanaṃ viya khīṇāsavassa nibbānārammaṇasamāpattiṃ appetvā vītināmanaṃ veditabbaṃ. Ở đây, bảy hạng người này ví như những người buôn đi bộ, vòng luân hồi ví như con sông. Việc người sợ nước đầu tiên chìm ngay tại chỗ lội xuống ví như người có tà kiến chìm trong vòng luân hồi. Người trồi lên rồi chìm xuống ví như hạng người trồi lên nhờ sự phát sanh ở mức cao nhất của tín v.v... rồi lại chìm xuống do sự suy giảm của chúng. Việc đứng giữa dòng sông ví như hạng người đứng vững nhờ sự tồn tại của tín v.v... Người nhìn về bến vượt sang ví như vị Dự Lưu. Người đang bơi qua ví như vị Nhất Lai đang bơi qua vòng luân hồi của phiền não và dục vọng. Người đã bơi qua và đứng trong nước ngang thắt lưng ví như vị Bất Lai do có pháp không trở lại. Người đã tắm gội, vượt qua bờ bên kia và đứng trên đất liền ví như vị Bà-la-môn lậu tận, đã vượt qua bốn bộc lưu và đứng trên đất Niết-bàn. Việc người đứng trên đất liền đi vào thành phố, lên lầu đài và thưởng thức bữa ăn thượng hạng nên được hiểu ví như việc vị lậu tận sống an trú trong định với đối tượng Niết-bàn. Udakūpamāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về kinh Ví Dụ Nước đã kết thúc. 6-9. Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā 6-9. Phần giải về các kinh như kinh Quán Vô Thường 16-19. Chaṭṭhe ‘‘idha samasīsī kathito’’ti vatvā evaṃ samasīsitaṃ vibhajitvā idhādhippetaṃ dassetuṃ ‘‘so catubbidho hotī’’tiādimāha. Rogavasena samasīsī rogasamasīsī. Esa nayo sesesupi. Ekappahārenevāti ekavelāyameva. Yo cakkhurogādīsu aññatarasmiṃ sati ‘‘ito anuṭṭhito arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi, athassa arahattañca rogato vuṭṭhānañca ekakālameva hoti[Pg.156], ayaṃ rogasamasīsī nāma. Iriyāpathassa pariyosānanti iriyāpathantarasamāyogo. Yo ṭhānādīsu iriyāpathesu aññataraṃ adhiṭṭhāya ‘‘avikopetvāva arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi. Athassa arahattappatti ca iriyāpathavikopanañca ekappahāreneva hoti, ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Jīvitasamasīsī nāmāti ettha ‘‘palibodhasīsaṃ māno, parāmāsasīsaṃ diṭṭhi, vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ, kilesasīsaṃ avijjā, adhimokkhasīsaṃ saddhā, paggahasīsaṃ vīriyaṃ, upaṭṭhānasīsaṃ sati, avikkhepasīsaṃ samādhi, dassanasīsaṃ paññā, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ, cutisīsaṃ vimokkho, saṅkhārasīsaṃ nirodho’’ti paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.33) vuttesu sattarasasu sīsesu pavattasīsaṃ kilesasīsanti dve sīsāni idhādhippetāni – ‘‘apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā’’ti vacanato. Tesu kilesasīsaṃ arahattamaggo pariyādiyati, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati. Tattha avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, jīvitindriyapariyādāyakaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Aññaṃ avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ, aññaṃ jīvitandriyapariyādāyakaṃ. Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati, so jīvitasamasīsī nāma. 16-19. Trong kinh thứ sáu, sau khi nói ‘ở đây, người đồng thời được nói đến,’ để phân tích sự đồng thời như vậy và để chỉ ra ý nghĩa ở đây, ngài đã nói ‘vị ấy có bốn loại’ v.v... Người đồng thời do bệnh là người đồng thời về bệnh. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. ‘Ekappahāreneva’ nghĩa là chỉ trong một lúc. Vị nào, khi đang bị một trong các bệnh về mắt v.v..., đã thiết lập thiền quán với ý nghĩ ‘không đứng dậy khỏi đây, ta sẽ đạt được A-la-hán quả,’ rồi sự chứng đắc A-la-hán quả và sự khỏi bệnh của vị ấy xảy ra đồng thời, vị này được gọi là người đồng thời về bệnh. ‘Sự kết thúc của oai nghi’ nghĩa là sự chuyển sang một oai nghi khác. Vị nào, sau khi quyết tâm giữ một trong các oai nghi đi, đứng v.v..., đã thiết lập thiền quán với ý nghĩ ‘không thay đổi (oai nghi), ta sẽ đạt được A-la-hán quả.’ Rồi sự chứng đắc A-la-hán quả và sự thay đổi oai nghi của vị ấy xảy ra đồng thời, vị này được gọi là người đồng thời về oai nghi. Về người đồng thời về mạng sống, ở đây, trong số mười bảy cái đầu được nói trong bộ Vô Ngại Giải Đạo (Paṭisambhidāmagga): ‘cái đầu của chướng ngại là mạn, cái đầu của chấp thủ là tà kiến, cái đầu của tán loạn là trạo cử, cái đầu của phiền não là vô minh, cái đầu của thắng giải là tín, cái đầu của sách tấn là tinh tấn, cái đầu của an trú là niệm, cái đầu của không tán loạn là định, cái đầu của thấy biết là tuệ, cái đầu của sự diễn tiến là mạng quyền, cái đầu của sự chết là giải thoát, cái đầu của các hành là sự diệt,’ hai cái đầu là ‘cái đầu của sự diễn tiến’ và ‘cái đầu của phiền não’ được ngụ ý ở đây – theo như câu nói ‘sự chấm dứt các lậu hoặc và sự chấm dứt mạng sống xảy ra không trước không sau.’ Trong đó, cái đầu của phiền não được đạo A-la-hán chấm dứt, cái đầu của sự diễn tiến là mạng quyền được tâm tử chấm dứt. Ở đây, tâm chấm dứt vô minh không thể chấm dứt mạng quyền, và (tâm) chấm dứt mạng quyền không thể chấm dứt vô minh. Tâm chấm dứt vô minh là khác, (tâm) chấm dứt mạng quyền là khác. Vị nào mà hai cái đầu này đi đến sự chấm dứt đồng thời, vị đó được gọi là người đồng thời về mạng sống. Kathaṃ panidaṃ samaṃ hotīti? Vārasamatāya. Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni, sakadāgāmimagge pañca, anāgāmimagge pañca, arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyato imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hotīti imāya vārasamatāya. Vārasamavuttidāyakena hi maggacittena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahati. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.78; saṃ. ni. 3.12, 14) vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ sampāpitaṃ nāma hotīti imāya vāravuttiyā samatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ samatā veditabbā. Tenevāha ‘‘yasmā panassa…pe... tasmā evaṃ vutta’’nti. Nhưng làm thế nào điều này lại đồng thời? Do sự đồng đều về phiên. Thật vậy, trong phiên nào có sự xuất khởi từ đạo, sau khi an trú trong trí quán xét thứ mười chín, gồm có năm sự quán xét trong Tu-đà-hoàn đạo, năm trong Tư-đà-hàm đạo, năm trong A-na-hàm đạo, và bốn trong A-la-hán đạo, rồi đi vào hữu phần và bát-niết-bàn, thì do sự đồng đều về phiên này, sự chấm dứt của cả hai phương diện này cũng được đồng thời. Thật vậy, tâm đạo, là yếu tố tạo ra sự diễn tiến đồng đều của phiên, đã tạo ra các phiên quán xét ngay sau chính nó, và các phiên này đáng được gọi là phiên của sự chấm dứt phiền não. Theo câu ‘Đối với người đã giải thoát, có trí tuệ khởi lên rằng: “Đã giải thoát”’, việc chấm dứt phiền não được gọi là đã thành tựu nhờ sự hoàn tất của việc quán xét. Do sự đồng đều trong diễn tiến của phiên này, sự đồng đều của việc chấm dứt phiền não và việc chấm dứt mạng sống cần được hiểu như vậy. Do đó, đã nói rằng: ‘Bởi vì đối với vị ấy…v.v… cho nên đã được nói như vậy.’ Āyuno vemajjhaṃ anatikkamitvā antarāva kilesaparinibbānena parinibbāyatīti antarāparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo pañcasu suddhāvāsesū’’tiādi[Pg.157]. Vemajjheti avihādīsu yattha uppanno, tattha āyuno vemajjhe. Āyuvemajjhaṃ upahacca atikkamitvā tattha parinibbāyatīti upahaccaparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo tatthevā’’tiādi. Asaṅkhārena appayogena anussāhena akilamanto tikkhindriyatāya sukheneva parinibbāyatīti asaṅkhāraparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo tesaṃyevā’’tiādi. Tesaṃyeva puggalānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Appayogenāti adhimattappayogena vinā appakasirena. Sasaṅkhārena sappayogena kilamanto dukkhena parinibbāyatīti sasaṅkhāraparinibbāyī. Uddhaṃvāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotañcāti, uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃbhoto. Paṭisandhivasena akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī. Vị Bát-niết-bàn trong khoảng giữa (antarāparinibbāyī) là vị bát-niết-bàn bằng sự tịch diệt phiền não ở khoảng giữa, không vượt qua nửa tuổi thọ. Do đó, đã nói: ‘Vị nào trong năm Tịnh Cư Thiên’ v.v… ‘Ở giữa’ có nghĩa là ở giữa tuổi thọ tại nơi đã sanh, như cõi Vô Phiền v.v… Vị Bát-niết-bàn khi giảm thiểu (upahaccaparinibbāyī) là vị bát-niết-bàn tại nơi ấy sau khi đã giảm thiểu và vượt qua nửa tuổi thọ. Do đó, đã nói: ‘Vị nào ngay tại nơi ấy’ v.v… Vị Bát-niết-bàn vô hành (asaṅkhāraparinibbāyī) là vị bát-niết-bàn một cách dễ dàng, không mệt nhọc, không cố gắng, không nỗ lực, không cần gia công, do có các căn sắc bén. Do đó, đã nói: ‘Vị nào trong chính các hạng người ấy’ v.v… ‘Trong chính các hạng người ấy’ là sở thuộc cách trong ý nghĩa chỉ định. ‘Không cần gia công’ nghĩa là không có sự gia công quá mức, với ít sự khó nhọc. Vị Bát-niết-bàn hữu hành (sasaṅkhāraparinibbāyī) là vị bát-niết-bàn một cách khó khăn, mệt nhọc, có sự gia công, có nỗ lực. Vị thượng lưu (uddhaṃsoto) là vị có dòng ái và dòng luân hồi hướng lên trên do bản chất đi ngược dòng; hoặc là vị có dòng đạo hướng lên trên vì phải đi ngược dòng mới chứng đắc được. Vị đến cõi Sắc Cứu Cánh (akaniṭṭhagāmī) là vị đi đến cõi Sắc Cứu Cánh do sự tái sanh. Ettha pana catukkaṃ veditabbaṃ. Yo hi avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Ayañhi avihesu kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati, tatrāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati, tatrāpi cattāri kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati, tatrāpi aṭṭha kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati, tattha vasanto aggamaggaṃ adhigacchati. Tattha yo avihato paṭṭhāya dutiyaṃ vā catutthaṃ vā devalokaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo kāmabhavato cavitvā akaniṭṭhesu parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva nibbattitvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmīti. Ở đây, cần phải hiểu về bốn trường hợp. Vị nào bắt đầu từ cõi Vô Phiền, sau khi thanh lọc bốn cõi trời rồi đi đến cõi Sắc Cứu Cánh và bát-niết-bàn, vị này được gọi là vị thượng lưu đến cõi Sắc Cứu Cánh. Vị này, sau khi sống một ngàn kiếp ở cõi Vô Phiền mà không thể chứng đắc A-la-hán, liền đi đến cõi Vô Nhiệt; ở đó cũng sống hai ngàn kiếp mà không thể chứng đắc A-la-hán, liền đi đến cõi Thiện Kiến; ở đó cũng sống bốn ngàn kiếp mà không thể chứng đắc A-la-hán, liền đi đến cõi Thiện Hiện; ở đó cũng sống tám ngàn kiếp mà không thể chứng đắc A-la-hán, liền đi đến cõi Sắc Cứu Cánh; và trong khi sống ở đó, vị ấy chứng ngộ đạo quả tối thượng. Trong đó, vị nào bắt đầu từ cõi Vô Phiền, đi đến cõi trời thứ hai hoặc thứ tư rồi bát-niết-bàn, vị này được gọi là vị thượng lưu nhưng không đến cõi Sắc Cứu Cánh. Vị nào từ cõi Dục mệnh chung rồi bát-niết-bàn ở cõi Sắc Cứu Cánh, vị này được gọi là vị không phải thượng lưu nhưng đến cõi Sắc Cứu Cánh. Vị nào sanh ra và bát-niết-bàn ngay tại mỗi nơi trong bốn cõi trời bên dưới, vị này được gọi là vị không phải thượng lưu và cũng không đến cõi Sắc Cứu Cánh. Ete pana avihesu uppannasamanantaraāyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyanavasena tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī, eko uddhaṃsototi pañcavidho, asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena dasa honti, tathā atappasudassasudassīsūti cattāro dasakāti cattārīsaṃ. Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi, tayo antarāparinibbāyino, eko [Pg.158] upahaccaparinibbāyīti cattāro, asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena aṭṭhāti aṭṭhacattārīsaṃ anāgāmino. Sattamādīsu natthi vattabbaṃ. Những vị này, ở cõi Vô Phiền, có ba loại Bát-niết-bàn trong khoảng giữa, tùy theo việc bát-niết-bàn ngay sau khi sanh mà chưa đến nửa tuổi thọ; một loại Bát-niết-bàn khi giảm thiểu; một loại thượng lưu, như vậy là có năm loại. Do sự phân chia thành Bát-niết-bàn vô hành và hữu hành, nên có mười loại. Tương tự như vậy ở các cõi Vô Nhiệt, Thiện Kiến, và Thiện Hiện, nên có bốn nhóm mười, tức là bốn mươi. Còn ở cõi Sắc Cứu Cánh, không có vị thượng lưu; có ba loại Bát-niết-bàn trong khoảng giữa, một loại Bát-niết-bàn khi giảm thiểu, như vậy là có bốn loại. Do sự phân chia thành Bát-niết-bàn vô hành và hữu hành, nên có tám loại. Như vậy, có bốn mươi tám vị Bất Lai. Về hạng thứ bảy trở đi, không có gì cần phải nói. Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Quán Vô Thường v.v… đã hoàn tất. 10. Niddasavatthusuttavaṇṇanā 10. Giải Thích Kinh Về Các Nền Tảng Của Vô Dục 20. Dasame niddasavatthūnīti ādisaddalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘niddasādivatthūnī’’ti. Natthi idāni imassa dasāti niddaso. Pañhoti ñātuṃ icchito attho. Puna dasavasso na hotīti tesaṃ matimattametanti dassetuṃ ‘‘so kirā’’ti kirasaddaggahaṇaṃ. Niddasoti cetaṃ vacanamattaṃ. Tassa nibbīsādibhāvassa viya ninnavādibhāvassa ca icchitattāti dassetuṃ ‘‘na kevalañcā’’tiādi vuttaṃ. Gāme vicarantoti gāme piṇḍāya caranto. Na idaṃ titthiyānaṃ adhivacanaṃ tesu tannimittassa abhāvā, sāsanepi sekhassapi na idaṃ adhivacanaṃ, kimaṅgaṃ pana puthujjanassa. Yassa panetaṃ adhivacanaṃ yena ca kāraṇena, taṃ dassetuṃ ‘‘khīṇāsavasseta’’ntiādi vuttaṃ. Appaṭisandhikabhāvo hissa paccakkhato kāraṇaṃ. Paramparāya itarāni yāni pāḷiyaṃ āgatāniṃ. 20. Trong phần thứ mười, câu ‘niddasavatthūni’ (các nền tảng của vô dục) là sự trình bày có sự lược bỏ của từ ‘ādi’ (v.v…), do đó ngài nói ‘niddasādivatthūnī’ (các nền tảng của vô dục v.v…). ‘Niddaso’ (vô dục) có nghĩa là ‘vị này bây giờ không còn dasa (mười)’. Ý nghĩa mong muốn được biết là ‘pañho’ (câu hỏi). Để chỉ ra rằng ý kiến của họ cho rằng ‘vị ấy không còn là mười tuổi nữa’ chỉ là quan điểm riêng, từ ‘kirā’ (nghe nói) đã được sử dụng. Và ‘niddaso’ này chỉ là một cách nói. Để chỉ ra rằng nó được dùng với ý nghĩa là trạng thái không có hai mươi v.v… và cũng là trạng thái có khuynh hướng (hướng về Niết-bàn), nên đã nói ‘không chỉ… v.v…’. ‘Đi trong làng’ có nghĩa là đi khất thực trong làng. Đây không phải là danh xưng cho các người ngoại đạo, vì ở họ không có dấu hiệu ấy; trong giáo pháp, đây cũng không phải là danh xưng cho bậc hữu học, huống chi là phàm phu. Để chỉ ra đây là danh xưng của ai và vì lý do gì, đã nói rằng ‘đây là của bậc lậu tận… v.v…’. Thật vậy, trạng thái không còn tái sanh là lý do trực tiếp của vị ấy. Những lý do khác được đề cập trong kinh điển Pāli là lý do gián tiếp. Sikkhāya sammadeva ādānaṃ sikkhāsamādānaṃ. Taṃ panassā pāripūriyā veditabbanti āha ‘‘sikkhāttayapūraṇe’’ti. Sikkhāya vā sammadeva ādito paṭṭhāya rakkhaṇaṃ sikkhāsamādānaṃ. Tañca atthato pūraṇena paricchinnaṃ arakkhaṇe sabbena sabbaṃ abhāvato, rakkhaṇe ca paripūraṇato. Balavacchandoti daḷhacchando. Āyatinti anantarānāgatadivasādikālo adhippeto, na anāgatabhavoti āha ‘‘anāgate punadivasādīsupī’’ti. Sikkhaṃ paripūrentassa tattha nibaddhabhattitā avigatapematā. Tebhūmakadhammānaṃ aniccādivasena sammadeva nijjhānaṃ dhammanisāmanāti āha ‘‘vipassanāyetaṃ adhivacana’’nti. Taṇhāvinayeti bhaṅgānupassanāñāṇānubhāvasiddhe taṇhāvikkhambhane. Ekībhāveti gaṇasaṅgaṇikākilesasaṅgaṇikāvigamasiddhe vivekavāse. Vīriyārambheti sammappadhānassa paggaṇhane[Pg.159]. Taṃ pana sabbaso vīriyassa paribrūhanaṃ hotīti āha ‘‘kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe’’ti. Satiyañceva nipakabhāve cāti satokāritāya ceva sampajānakāritāya ca. Satisampajaññabaleneva hi vīriyārambho ijjhati. Diṭṭhipaṭivedheti maggasammādiṭṭhiyā paṭivijjhane. Tenāha ‘‘maggadassane’’ti. Sự chánh thọ trì học pháp là sikkhāsamādānaṃ (sự thọ trì học pháp). Và điều ấy nên được hiểu là sự viên mãn, nên ngài nói ‘sikkhāttayapūraṇe’ (trong sự viên mãn tam học). Hoặc, sự hộ trì học pháp một cách chân chánh ngay từ đầu là sikkhāsamādānaṃ. Và điều ấy được xác định về mặt ý nghĩa bởi sự viên mãn, vì khi không hộ trì thì hoàn toàn không có, và khi hộ trì thì có sự viên mãn. Balavacchando (dục mạnh mẽ) là daḷhacchando (ý muốn kiên cố). Āyatiṃ (trong tương lai) được ngụ ý là thời gian như là ngày kế tiếp trong tương lai, không phải là kiếp vị lai, nên ngài nói ‘anāgate punadivasādīsupi’ (cũng trong những ngày kế tiếp ở tương lai). Đối với người đang làm viên mãn học pháp, có sự tận tâm gắn bó, sự yêu mến không rời xa ở nơi ấy. Sự quán xét chân chánh các pháp tam giới theo phương diện vô thường v.v... là dhammanisāmanā (sự quán xét pháp), nên ngài nói ‘vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ’ (đây là tên gọi của pháp quán). Taṇhāvinaye (trong sự nhiếp phục ái dục) là trong sự chế ngự ái dục được thành tựu nhờ oai lực của hoại tùy quán trí. Ekībhāve (trong sự độc cư) là trong sự sống độc cư được thành tựu nhờ sự chấm dứt việc giao du với hội chúng và giao du với phiền não. Vīriyārambhe (trong sự khởi đầu tinh tấn) là trong sự nỗ lực của chánh cần. Và điều ấy là sự phát triển toàn diện của tinh tấn, nên ngài nói ‘kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe’ (trong sự viên mãn tinh tấn thuộc thân và thuộc tâm). Satiyañceva nipakabhāve ca (trong chánh niệm và trong sự thận trọng) là do hành động có chánh niệm và do hành động có tỉnh giác. Quả vậy, sự khởi đầu tinh tấn thành tựu chính nhờ sức mạnh của chánh niệm và tỉnh giác. Diṭṭhipaṭivedhe (trong sự thông đạt chánh kiến) là trong sự thông đạt chánh kiến của đạo. Do đó, ngài nói ‘maggadassane’ (trong sự thấy đạo). Niddasavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Niddasavatthu đã kết thúc. Anusayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích phẩm Tùy Miên đã kết thúc. 3. Vajjisattakavaggo 3. Phẩm Bảy Pháp của người Vajjī 1. Sārandadasuttavaṇṇanā 1. Phần giải thích kinh Sārandada 21. Tatiyassa paṭhame devāyatanabhāvena cittattā lokassa cittīkāraṭṭhānatāya ca cetiyaṃ ahosi. Yāvakīvanti (dī. ni. ṭī. 2.134) ekamevetaṃ padaṃ aniyamato parimāṇavācī. Kālo cettha adhippetoti āha ‘‘yattakaṃ kāla’’nti. Abhiṇhaṃ sannipātāti niccasannipātā. Taṃ pana niccasannipātataṃ dassetuṃ ‘‘divasassā’’tiādi vuttaṃ. Sannipātabahulāti pacurasannipātā. Vosānanti saṅkocaṃ. ‘‘Vuddhiyevā’’tiādinā vuttamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘abhiṇhaṃ asannipatantā hī’’tiādi vuttaṃ. Ākulāti khubhitā na pasannā. Bhijjitvāti vaggabandhato vibhajja visuṃ visuṃ hutvā. 21. Trong câu đầu tiên của phần thứ ba, (nơi ấy) đã là một ngôi đền do là nơi ở của chư thiên, do sự đa dạng, và do là nơi tôn kính của thế gian. (Từ) Yāvakīvaṃ là một từ duy nhất, chỉ số lượng không xác định. Ở đây, thời gian được ngụ ý, nên ngài nói ‘yattakaṃ kālaṃ’ (chừng nào thời gian). Abhiṇhaṃ sannipātā (thường xuyên hội họp) là niccasannipātā (luôn luôn hội họp). Để chỉ ra sự luôn luôn hội họp ấy, (câu) bắt đầu bằng ‘divasassa’ đã được nói đến. Sannipātabahulā (nhiều cuộc hội họp) là pacurasannipātā (đông đảo cuộc hội họp). Vosānaṃ (sự kết thúc) là saṅkocaṃ (sự suy giảm). Để chỉ ra ý nghĩa đã được nói đến bắt đầu bằng ‘vuddhiyeva’ theo cách phủ định, (câu) bắt đầu bằng ‘abhiṇhaṃ asannipatantā hi’ đã được nói đến. Ākulā (bị xáo trộn) là khubhitā na pasannā (bị khuấy động, không trong sáng). Bhijjitvā (sau khi bị chia rẽ) là sau khi phân chia khỏi sự ràng buộc phe nhóm, trở nên riêng rẽ. Sannipātabheriyāti sannipātārocanabheriyā. Addhabhuttā vāti sāmibhuttā vā. Osīdamāneti hāyamāne. Sannipātabheriyā (trống hội họp) là trống báo hiệu hội họp. Addhabhuttā vā (hoặc đang ăn dở) là sāmibhuttā vā (hoặc đã ăn một nửa). Osīdamāne (khi đang suy giảm) là hāyamāne (khi đang suy tàn). Suṅkanti bhaṇḍaṃ gahetvā gacchantehi pabbatakhaṇḍanādititthagāmadvārādīsu rājapurisānaṃ dātabbabhāgaṃ. Balinti nipphannasassādito chabhāgaṃ sattabhāgantiādinā laddhabbakaraṃ. Daṇḍanti dasavīsatikahāpaṇādikaṃ aparādhānurūpaṃ gahetabbadhanadaṇḍaṃ. Vajjidhammanti vajjirājadhammaṃ. Idāni apaññattapaññāpanādīsu tappaṭikkhepe ca ādīnavānisaṃse ca vitthārato dassetuṃ ‘‘tesa’’ntiādi [Pg.160] vuttaṃ. Pāricariyakkhamāti upaṭṭhānakkhamā. Porāṇaṃ vajjidhammanti ettha pubbe kira vajjirājāno ‘‘ayaṃ coro’’ti ānetvā dassite ‘‘gaṇhatha naṃ cora’’nti avatvā vinicchayamahāmattānaṃ denti. Te vinicchinitvā sace acoro hoti, vissajjenti. Sace coro, attanā kiñci akatvā vohārikānaṃ denti, tepi vinicchinitvā acoro ce, vissajjenti. Coro ce, suttadharānaṃ denti. Tepi vinicchinitvā acoro ce, vissajjenti. Coro ce, aṭṭakulikānaṃ denti, tepi tatheva katvā senāpatissa, senāpati uparājassa, uparājā rañño. Rājā vinicchinitvā sace acoro hoti, vissajjeti. Sace pana coro hoti, paveṇipaṇṇakaṃ vācāpeti. Tattha ‘‘yena idaṃ nāma kataṃ, tassa ayaṃ nāmadaṇḍo’’ti likhitaṃ. Rājā tassa kiriyaṃ tena samānetvā tadanucchavikaṃ daṇḍaṃ karoti. Iti etaṃ porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya vattantānaṃ manussā na ujjhāyanti. Paramparāgatesu aṭṭakulesu jātā agatigamanaviratā aṭṭamahallakapurisā aṭṭakulikā. Suṅkaṃ (thuế quan) là phần phải nộp cho các quan chức của vua ở những nơi như đèo núi, bến đò, cổng làng v.v... bởi những người mang hàng hóa đi qua. Baliṃ (thuế cống) là thuế phải thu như một phần sáu, một phần bảy v.v... từ hoa màu đã thu hoạch. Daṇḍaṃ (tiền phạt) là tiền phạt phải thu như mười, hai mươi kahāpaṇa v.v... tương ứng với tội lỗi. Vajjidhammaṃ (luật của người Vajjī) là vajjirājadhammaṃ (luật của các vua Vajjī). Bây giờ, để chỉ ra một cách chi tiết về sự nguy hại trong việc chế định điều chưa được chế định v.v... và về lợi ích trong việc bác bỏ điều đó, (câu) bắt đầu bằng ‘tesaṃ’ đã được nói đến. Pāricariyakkhamā (có thể phục vụ) là upaṭṭhānakkhamā (có thể hầu hạ). Về câu ‘porāṇaṃ vajjidhammaṃ’ (luật lệ cổ xưa của người Vajjī), nghe nói rằng trước đây, khi một người được đưa đến và trình diện với lời nói ‘đây là kẻ trộm,’ các vua Vajjī không nói ‘hãy bắt tên trộm này’ mà giao cho các đại thần xét xử. Sau khi xem xét, nếu người đó không phải là kẻ trộm, họ sẽ thả ra. Nếu là kẻ trộm, họ không tự mình làm gì cả mà giao cho các luật gia. Các vị này cũng sau khi xem xét, nếu không phải là kẻ trộm thì thả ra. Nếu là kẻ trộm, họ giao cho những người giữ luật. Các vị này cũng sau khi xem xét, nếu không phải là kẻ trộm thì thả ra. Nếu là kẻ trộm, họ giao cho tám gia tộc. Các vị này cũng làm như vậy rồi giao cho tổng tư lệnh, tổng tư lệnh giao cho phó vương, phó vương giao cho vua. Vua sau khi xem xét, nếu không phải là kẻ trộm thì thả ra. Nhưng nếu là kẻ trộm, vua cho đọc sách luật lệ gia truyền. Trong đó có ghi rằng: ‘Đối với người đã làm việc này, hình phạt là thế này.’ Vua đối chiếu hành vi của người đó với luật lệ và áp dụng hình phạt tương xứng. Do đó, đối với những người tuân thủ và hành xử theo luật lệ cổ xưa của người Vajjī này, dân chúng không phàn nàn. Aṭṭakulikā là tám người đàn ông lớn tuổi, sinh ra trong tám gia tộc kế thừa, những người tránh đi vào con đường sai trái. Sakkāranti upakāraṃ. Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvāti ‘‘ime amhākaṃ garuno’’ti tattha garubhāvaṃ paṭi paṭi upaṭṭhapetvā. Mānessantīti sammānessanti. Taṃ pana sammānanaṃ tesu nesaṃ attamanatāpubbakanti āha ‘‘manena piyāyissantī’’ti. Nipaccakāraṃ paṇipātaṃ. Dassentīti garucittabhāraṃ dassenti. Sandhānetunti sambandhaṃ avicchinnaṃ katvā ghaṭetuṃ. Sakkāraṃ (sự tôn trọng) là upakāraṃ (sự hỗ trợ). Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvā (sau khi thiết lập sự kính trọng) là sau khi lần lượt thiết lập sự kính trọng ở nơi ấy rằng ‘đây là những bậc đáng kính của chúng ta.’ Mānessanti (sẽ tôn kính) là sammānessanti (sẽ tôn trọng). Sự tôn trọng ấy đối với họ có sự hoan hỷ của những người này đi trước, nên ngài nói ‘manena piyāyissanti’ (họ sẽ làm hài lòng bằng tâm ý). Nipaccakāraṃ (sự khiêm hạ) là paṇipātaṃ (sự đảnh lễ). Dassenti (họ thể hiện) là họ thể hiện gánh nặng của tâm tôn kính. Sandhānetuṃ (để nối kết) là để làm cho mối liên hệ không bị gián đoạn và kết nối lại. Pasayhakārassāti balakkārassa. Kāmaṃ vuddhiyā pūjanīyatāya ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ, attho pana vuttānukkameneva yojetabbo. Pāḷiyaṃ vā yasmā ‘‘vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti vuttaṃ, tasmā tadanukkamena ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ. Pasayhakārassa (của việc dùng vũ lực) là balakkārassa (của sự cưỡng bức). Mặc dù do sự đáng quý của sự thịnh vượng mà (từ) ‘vuddhihāniyo’ (thịnh và suy) được nói đến, nhưng ý nghĩa nên được kết hợp theo thứ tự đã nói. Hoặc là, trong Chánh tạng, vì đã nói rằng ‘chỉ có sự thịnh vượng được mong đợi, không có sự suy tàn,’ do đó, theo thứ tự đó, (từ) ‘vuddhihāniyo’ đã được nói đến. Vipaccituṃ aladdhokāse pāpakamme, tassa kammassa vipāke vā anavasarova devasopasaggo. Tasmiṃ pana laddhokāse siyā devatopasaggassa avasaroti āha ‘‘anuppannaṃ…pe… vaḍḍhentī’’ti. Eteneva anuppannaṃ sukhanti etthāpi attho veditabbo. Balakāyassa diguṇatiguṇatādassanaṃ paṭibhayabhāvadassananti evamādinā devatānaṃ saṅgāmasīse sahāyatā veditabbā. Khi ác nghiệp chưa có cơ hội trổ quả, hoặc trong quả của nghiệp ấy, tai họa từ chư thiên chắc chắn không có cơ hội. Nhưng khi (ác nghiệp) ấy có cơ hội, tai họa từ chư thiên có thể có cơ hội, nên ngài nói ‘anuppannaṃ…pe… vaḍḍhenti’ (họ làm tăng trưởng... điều chưa sanh khởi). Bằng cách này, ý nghĩa ở đây về ‘anuppannaṃ sukhaṃ’ (hạnh phúc chưa sanh khởi) cũng nên được hiểu. Sự trợ giúp của chư thiên ở mặt trận nên được hiểu qua việc thấy quân đội (đối phương) đông gấp đôi, gấp ba, thấy cảnh tượng đáng sợ, v.v... Anicchitanti [Pg.161] aniṭṭhaṃ. Āvaraṇatoti nisedhanato. Dhammato anapetā dhammiyāti idha ‘‘dhammikā’’ti vuttā. Migasūkarādighātāya sunakhādīnaṃ kaḍḍhitvā vanacaraṇaṃ vājo, tattha niyuttā, te vā vājentīti vājikā, migavadhacārino. Anicchitaṃ có nghĩa là không mong muốn. Āvaraṇato có nghĩa là do ngăn cản. Dhammato anapetā là dhammiyā, ở đây được gọi là “dhammikā.” Vājo là việc đi vào rừng sau khi dắt theo chó và các loài tương tự để giết hại nai, heo, v.v. Những người tham gia vào việc ấy, hoặc những người sai khiến chúng, được gọi là vājikā, tức là những người đi săn nai. Sārandadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Sārandada đã kết thúc. 2. Vassakārasuttavaṇṇanā 2. Phần giải thích kinh Vassakāra 22. Dutiye abhiyātukāmoti ettha abhi-saddo abhibhavanattho ‘‘anabhividitu’’ntiādīsu viyāti āha ‘‘abhibhavanatthāya yātukāmo’’ti. Vajjirājānoti ‘‘vajjetabbā ime’’ti ādito pavattaṃ vacanaṃ upādāya vajjīti laddhanāmā rājāno, vajjiraṭṭhassa vā rājāno vajjirājāno. Raṭṭhassa pana vajjisamaññā tannivāsirājakumāravasena veditabbā. Rājiddhiyāti rājabhāvānugatena pabhāvena. So pana pabhāvo nesaṃ gaṇarājānaṃ mitho sāmaggiyā loke pākaṭo. Ciraṭṭhāyī ca ahosīti ‘‘samaggabhāvaṃ kathetī’’ti vuttaṃ. Anu anu taṃsamaṅgino bhāveti vaḍḍhetīti anubhāvo, anubhāvo eva ānubhāvo, patāpo. So pana nesaṃ patāpo hatthiassādivāhanasampattiyā tattha ca subhikkhitabhāvena loke pākaṭo jātoti ‘‘etena…pe… kathetī’’ti vuttaṃ. Tāḷacchiggaḷenāti kuñcikāchiddena. Asananti saraṃ. Atipātayissantīti atikkāmenti. Poṅkhānupoṅkhanti poṅkhassa anupoṅkhaṃ, purimasarassa poṅkhapadānugatapoṅkhaṃ itaraṃ saraṃ katvāti attho. Avirādhitanti avirajjhitaṃ. Ucchindissāmīti ummūlanavasena kulasantatiṃ chindissāmi. Ayanaṃ vaḍḍhanaṃ ayo, tappaṭipakkhena anayoti āha ‘‘avaḍḍhi’’nti. Ñātīnaṃ byasanaṃ vināso ñātibyasanaṃ. 22. Trong bài kinh thứ hai, về từ abhiyātukāmo, ở đây tiếp đầu ngữ abhi- có nghĩa là chinh phục, giống như trong các từ “anabhividituṃ,” v.v. nên được nói là “mong muốn đi đến với mục đích chinh phục.” Vajjirājāno có nghĩa là các vị vua có tên là Vajjī, dựa trên câu nói bắt nguồn từ ban đầu rằng “những người này cần được tránh xa,” hoặc các vị vua của xứ Vajjī là Vajjirājāno. Còn tên gọi Vajjī của xứ sở ấy nên được hiểu là do các vương tử sống ở đó. Rājiddhiyā có nghĩa là bằng uy lực đi kèm với địa vị vương giả. Và uy lực ấy của các vị vua thuộc thể chế cộng hòa này đã nổi danh trên thế gian là nhờ vào sự hòa hợp với nhau. Và nó đã tồn tồn tại lâu dài, do đó được nói là “ngài nói về tình trạng hòa hợp.” Anubhāvo là cái làm cho những người sở hữu nó phát triển, tăng trưởng luôn luôn; anubhāvo cũng chính là ānubhāvo, tức là oai lực. Và oai lực ấy của họ đã trở nên nổi danh trên thế gian là nhờ vào sự sung túc về các phương tiện di chuyển như voi, ngựa, và sự thịnh vượng ở nơi đó, do đó được nói là “bằng điều này… ngài nói.” Tāḷacchiggaḷena có nghĩa là qua lỗ khóa. Asanaṃ là mũi tên. Atipātayissanti có nghĩa là họ làm cho vượt qua. Poṅkhānupoṅkhaṃ có nghĩa là đuôi tên nối tiếp đuôi tên, tức là làm cho mũi tên sau nối tiếp vào phần đuôi của mũi tên trước. Avirādhitaṃ có nghĩa là không bắn trượt. Ucchindissāmi có nghĩa là ta sẽ cắt đứt dòng dõi gia tộc bằng cách nhổ tận gốc. Ayo là sự đi lên, sự tăng trưởng; trái ngược với nó là anayo, do đó được nói là “sự suy vong.” Ñātibyasanaṃ là tai họa, sự hủy diệt của bà con quyến thuộc. Gaṅgāyāti gaṅgāsamīpe. Paṭṭanagāmanti sakaṭapaṭṭanagāmaṃ. Tatrāti tasmiṃ paṭṭane. Balavāghātajātoti uppannabalavakodho. Meti mayhaṃ. Gatenāti gamanena. Sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi tāya velāya. Abhimukhaṃ yuddhenāti abhimukhaṃ ujukameva saṅgāmakaraṇena. Upalāpanaṃ sāmaṃ dānañcāti dassetuṃ ‘‘ala’’ntiādi vuttaṃ. Bhedopi idha upāyo evāti [Pg.162] vuttaṃ ‘‘aññatra mithubhedā’’ti. Yuddhassa pana anupāyatā pageva pakāsitā. Idanti ‘‘aññatra upalāpanāya aññatra mithubhedā’’ti idaṃ vacanaṃ. Kathāya nayaṃ labhitvāti ‘‘yāvakīvañca …pe… parihānī’’ti imāya bhagavato kathāya upāyaṃ labhitvā. Anukampāyāti vajjirājesu anuggahena. Gaṅgāya có nghĩa là gần sông Hằng. Paṭṭanagāmaṃ có nghĩa là ngôi làng thương cảng. Tatra có nghĩa là ở tại thương cảng ấy. Balavāghātajāto có nghĩa là người có cơn giận dữ mãnh liệt đã khởi lên. Me có nghĩa là của tôi. Gatena có nghĩa là bằng việc đi. Vào lúc ấy không có lạnh cũng không có nóng. Abhimukhaṃ yuddhena có nghĩa là bằng việc giao chiến trực diện, đối mặt. Để chỉ ra rằng upalāpanaṃ là sự hòa giải và ban tặng, các từ như “alaṃ” đã được nói đến. Rằng sự chia rẽ ở đây cũng chính là một phương tiện, điều này được nói qua câu “ngoại trừ sự chia rẽ lẫn nhau.” Còn việc chiến tranh không phải là phương tiện thì đã được tuyên bố từ trước. Idaṃ là câu nói này: “ngoại trừ bằng sự dụ dỗ, ngoại trừ bằng sự chia rẽ lẫn nhau.” Kathāya nayaṃ labhitvā có nghĩa là sau khi nhận được phương pháp từ lời dạy, tức là từ lời dạy này của Đức Thế Tôn: “Hễ khi nào… sự suy vong.” Anukampāya có nghĩa là do lòng thương xót, do sự giúp đỡ đối với các vị vua Vajjī. Rājāpi tameva pesetvā sabbe…pe… pāpesīti rājā taṃ attano santikaṃ āgataṃ ‘‘kiṃ, ācariya, bhagavā avacā’’ti pucchi. So ‘‘yathā bho samaṇassa gotamassa vacanaṃ na sakkā vajjī kenaci gahetuṃ, apica upalāpanāya vā mithubhedena vā sakkā’’ti āha. Tato naṃ rājā ‘‘upalāpanāya amhākaṃ hatthiassādayo nassissanti, bhedeneva te gahessāmi, kiṃ karomā’’ti pucchi. Tena hi, mahārāja, tumhe vajjī ārabbha parisati kathaṃ samuṭṭhāpetha, tato ahaṃ ‘‘kiṃ te, mahārāja, tehi, attano santakena kasivaṇijjādīni katvā jīvantu ete rājāno’’ti vatvā pakkamissāmi. Tato tumhe ‘‘kiṃ nu, bho, esa brāhmaṇo vajjī ārabbha pavattaṃ kathaṃ paṭibāhatī’’ti vadeyyātha. Divasabhāge cāhaṃ tesaṃ paṇṇākāraṃ pesessāmi, tampi gāhāpetvā tumhepi mama dosaṃ āropetvā bandhanatāḷanādīni akatvāva kevalaṃ khuramuṇḍaṃ maṃ katvā nagarā nīharāpetha, athāhaṃ ‘‘mayā te nagare pākāro parikhā ca kāritā, ahaṃ thiradubbalaṭṭhānañca uttānagambhīraṭṭhānañca jānāmi, na cirassaṃ dāni taṃ ujuṃ karissāmī’’ti vakkhāmi. Taṃ sutvā tumhe ‘‘gacchatū’’ti vadeyyāthāti. Rājā sabbaṃ akāsi. Nhà vua cũng đã phái vị ấy đi và đã khiến cho tất cả… đến nơi. Nhà vua hỏi vị ấy, người đã đến trước mặt mình: “Thưa đạo sư, Đức Thế Tôn đã nói gì?” Vị ấy thưa: “Theo lời của Sa-môn Gotama, không ai có thể chiếm được xứ Vajjī. Tuy nhiên, có thể chiếm được bằng cách dụ dỗ hoặc bằng cách gây chia rẽ lẫn nhau.” Bấy giờ, nhà vua hỏi vị ấy: “Nếu dùng cách dụ dỗ, voi ngựa của chúng ta sẽ bị tổn thất. Ta sẽ chiếm lấy họ chỉ bằng cách gây chia rẽ. Chúng ta nên làm gì?” “Vậy thì, tâu đại vương, ngài hãy khởi xướng một cuộc thảo luận trong triều đình về người Vajjī. Sau đó, thần sẽ nói: ‘Tâu đại vương, họ có là gì đối với ngài? Cứ để cho các vị vua ấy sống bằng cách tự mình làm nông, buôn bán, v.v.’ rồi thần sẽ bỏ đi.” “Sau đó, ngài nên nói: ‘Tại sao vị Bà-la-môn này lại cản trở cuộc thảo luận đang diễn ra về người Vajjī?’” “Và vào ban ngày, thần sẽ gửi tặng phẩm cho họ. Sau khi cho người bắt giữ tặng phẩm ấy, ngài cũng hãy vu cho thần một tội lỗi, và không cần trói buộc hay đánh đập, chỉ cần cho cạo trọc đầu thần rồi trục xuất ra khỏi thành. Bấy giờ, thần sẽ nói: ‘Thành quách và hào lũy trong thành này là do ta xây dựng. Ta biết rõ những nơi vững chắc và yếu kém, những chỗ nông và sâu. Chẳng bao lâu nữa, ta sẽ san bằng nó.’” “Nghe vậy, ngài nên nói: ‘Cứ để cho hắn đi.’” Nhà vua đã làm tất cả mọi việc. Licchavī tassa nikkhamanaṃ sutvā ‘‘saṭho brāhmaṇo, mā tassa gaṅgaṃ uttāretuṃ adatthā’’ti āhaṃsu. Tatra ekaccehi ‘‘amhe ārabbha kathitattā kira so evaṃ karotī’’ti vutte ‘‘tena hi bhaṇe etū’’ti vadiṃsu. So gantvā licchavī disvā ‘‘kimāgatatthā’’ti pucchito taṃ pavattiṃ ārocesi. Licchavino ‘‘appamattakena nāma evaṃ garuṃ daṇḍaṃ kātuṃ na yutta’’nti vatvā ‘‘kiṃ te tatra ṭhānantara’’nti pucchiṃsu. Vinicchayamahāmaccohamasmīti. Tadeva te ṭhānantaraṃ hotūti. So suṭṭhutaraṃ vinicchayaṃ karoti. Rājakumārā tassa santike sippaṃ uggaṇhanti. So patiṭṭhitaguṇo hutvā ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ gahetvā ekamantaṃ gantvā ‘‘dārakā [Pg.163] kasantī’’ti pucchi. Āma, kasanti. Dve goṇe yojetvāti. Āma, dve goṇe yojetvāti. Ettakaṃ vatvā nivatto. Tato tamañño ‘‘kiṃ ācariyo āhā’’ti pucchitvā tena vuttaṃ – asaddahanto ‘‘na meso yathābhūtaṃ kathetī’’ti tena saddhiṃ bhijji. Những người Licchavī nghe tin ông ta bị trục xuất, liền nói: “Gã Bà-la-môn này xảo quyệt, đừng cho hắn qua sông Hằng.” Khi một số người trong họ nói: “Hình như ông ta bị như vậy là vì đã nói về chúng ta,” họ liền bảo: “Vậy thì, thưa các ngài, cứ để ông ta đến.” Ông ta đến, gặp những người Licchavī, và khi được hỏi: “Ông đến đây có việc gì?” ông ta đã kể lại sự việc. Những người Licchavī nói: “Thật không đáng phải chịu một hình phạt nặng nề như vậy chỉ vì một chuyện nhỏ nhặt,” rồi hỏi: “Chức vụ của ông ở đó là gì?” “Tôi là vị đại thần xét xử.” “Vậy hãy để đó là chức vụ của ông ở đây.” Ông ta thực thi công lý một cách rất tốt đẹp. Các vương tử học nghệ thuật nơi ông. Sau khi đã tạo được uy tín, một hôm, ông ta dẫn một người Licchavī đến một nơi vắng vẻ và hỏi: “Các cậu bé có đang cày ruộng không?” “Thưa vâng, chúng đang cày.” “Thắng hai con bò phải không?” “Thưa vâng, thắng hai con bò.” Nói chừng ấy xong, ông ta quay về. Sau đó, một người khác hỏi người kia: “Thầy đã nói gì?” và người ấy đã kể lại những gì được nói. Người kia không tin, nghĩ rằng: “Người này không nói sự thật,” và đã bất hòa với người ấy. Brāhmaṇo aparampi ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā ‘‘kena byañjanena bhuttosī’’ti pucchitvā nivatto. Tampi añño pucchitvā asaddahanto tatheva bhijji. Brāhmaṇo aparampi divasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā ‘‘atiduggatosi kirā’’ti pucchi. Ko evamāhāti. Asuko nāma licchavīti. Aparampi ekamantaṃ netvā ‘‘tvaṃ kira bhīrujātiko’’ti pucchi. Ko evamāhāti? Asuko nāma licchavīti. Evaṃ aññena akathitameva aññassa kathento tīhi saṃvaccharehi te rājāno aññamaññaṃ bhinditvā yathā dve ekamaggena na gacchanti, tathā katvā sannipātabheriṃ carāpesi. Licchavino ‘‘issarā sannipatantu, sūrā sannipatantū’’ti vatvā na sannipatiṃsu. Brāhmaṇo ‘‘ayaṃ dāni kālo, sīghaṃ āgacchatū’’ti rañño sāsanaṃ peseti. Rājā sutvāva balabheriṃ carāpetvā nikkhami. Vesālikā sutvā ‘‘rañño gaṅgaṃ uttarituṃ na dassāmā’’ti bheriṃ carāpesuṃ. Te sutvā ‘‘gacchantu sūrarājāno’’tiādīni vatvā na sannipatiṃsu. ‘‘Nagarappavesanaṃ na dassāma, dvārāni pidahissāmā’’ti bheriṃ carāpesuṃ. Ekopi na sannipati. Yathāvivaṭehi dvārehi pavisitvā sabbe anayabyasanaṃ pāpetvā gato. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘rājāpi tameva pesetvā sabbepi bhinditvā gantvā anayabyasanaṃ pāpesī’’ti. Vị Bà-la-môn vào một ngày khác nữa, lại dẫn một vị Licchavi đến nơi vắng vẻ, hỏi rằng: “Ngài đã dùng món ăn nào?” rồi quay về. Một người khác cũng hỏi vị ấy, do không tin tưởng nên cũng đã bị chia rẽ như thế. Vị Bà-la-môn vào một ngày khác nữa, lại dẫn một vị Licchavi đến nơi vắng vẻ, hỏi rằng: “Nghe nói ngài rất nghèo khổ phải không?” – “Ai đã nói như vậy?” – “Vị Licchavi tên là...”. Lại dẫn một người khác đến nơi vắng vẻ, hỏi rằng: “Nghe nói ngài là người nhút nhát phải không?” – “Ai đã nói như vậy?” – “Vị Licchavi tên là...”. Cứ như thế, vị ấy đã nói với người này điều mà người kia thật sự không nói. Trong vòng ba năm, vị ấy đã chia rẽ các vị vua ấy với nhau, làm cho đến mức độ hai người không đi chung một con đường, rồi cho đánh trống hội họp. Các vị Licchavi nói rằng: “Các bậc quyền thế hãy hội họp, các bậc anh hùng hãy hội họp,” rồi đã không hội họp. Vị Bà-la-môn gửi tin cho đức vua rằng: “Bây giờ là thời điểm, xin hãy mau đến.” Đức vua vừa nghe xong liền cho đánh trống trận rồi xuất quân. Dân chúng thành Vesālī nghe tin, cho đánh trống và nói rằng: “Chúng ta sẽ không cho đức vua vượt sông Gaṅgā.” Họ nghe xong, nói những lời như: “Các vị vua anh hùng hãy đi,” rồi đã không hội họp. Họ cho đánh trống và nói rằng: “Chúng ta sẽ không cho vào thành, chúng ta sẽ đóng các cổng lại.” Không một ai hội họp. (Đức vua) đã đi vào qua các cổng được mở sẵn, khiến tất cả gặp phải tai họa và bất hạnh, rồi ra đi. Liên quan đến việc ấy, điều này đã được nói: “Đức vua cũng đã phái vị ấy đi, sau khi chia rẽ tất cả, đã đến và khiến họ gặp phải tai họa và bất hạnh.” Vassakārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Vassakāra đã kết thúc. 2. Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā 2. Giải thích về kinh đầu tiên trong phẩm Bảy Pháp 23. Tatiye aparihānāya hitāti aparihāniyā (dī. ni. ṭī. 2.136), na parihāyanti etehīti vā aparihāniyā. Evaṃ saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘idhāpi cā’’tiādimāha. Tattha tatotiādi disāsu āgatasāsane vuttavacanaṃ vuttakathanaṃ. Vihārasīmā ākulā yasmā[Pg.164], tasmā uposathapavāraṇā ṭhitā. Olīyamānakoti pāḷito atthato ca vinassamānako. Ukkhipāpentāti paguṇabhāvakaraṇena atthasaṃvaṇṇanāvasena ca paggaṇhantā. 23. Ở điểm thứ ba, (cụm từ) ‘aparihānāya hitā’ có nghĩa là ‘aparihāniyā’ (hữu ích cho việc không suy thoái) (dī. ni. ṭī. 2.136), hoặc ‘aparihāniyā’ có nghĩa là ‘họ không suy thoái bởi những điều này.’ Để trình bày chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt như vậy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘idhāpi cā’ (và ở đây cũng vậy). Trong đó, (cụm từ) bắt đầu bằng ‘tato’ (từ đó) là lời nói, là câu chuyện được nói trong thông điệp đến từ các phương. Bởi vì ranh giới của tu viện bị xáo trộn, cho nên lễ Uposatha và Pavāraṇā bị đình chỉ. (Từ) ‘olīyamānako’ có nghĩa là đang bị hủy hoại cả về mặt văn bản Pāli lẫn về mặt ý nghĩa. (Từ) ‘ukkhipāpenti’ có nghĩa là họ đề cao bằng cách làm cho thành thạo và bằng cách giải thích ý nghĩa. Sāvatthiyaṃ bhikkhū viya (pārā. 565) pācittiyaṃ desāpetabboti paññāpentā. Vajjiputtakā viya (cūḷava. 446) dasavatthudīpanena. Tathā akarontāti navaṃ katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā amaddantā dhammavinayato sāsanaṃ dīpentā khuddakampi ca sikkhāpadaṃ asamūhanantā. Āyasmā mahākassapo viya cāti ‘‘suṇātu me, āvuso, saṅgho, santāmhākaṃ sikkhāpadāni gihigatāni. Gihinopi jānanti ‘idaṃ vo samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ kappati, idaṃ vo na kappatī’ti. Sacepi hi mayaṃ khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanissāma, bhavissanti vattāro ‘dhūmakālikaṃ samaṇena gotamena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, yāvimesaṃ satthā aṭṭhāsi, tāvime sikkhāpadesu sikkhiṃsu. Yato imesaṃ satthā parinibbuto, na dānime sikkhāpadesu sikkhantī’ti. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho apaññattaṃ na paññapeyya, paññattaṃ na samucchindeyya, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vatteyyā’’ti imaṃ (cūḷava. 442) tantiṃ ṭhapento āyasmā mahākassapo viya ca. Giống như các vị tỳ khưu ở Sāvatthī (pārā. 565), họ quy định rằng tội pācittiya cần phải được sám hối. Giống như các vị Vajjiputtaka (cūḷava. 446) qua việc làm sáng tỏ mười điều. (Cụm từ) ‘không làm như vậy’ có nghĩa là không chà đạp lên một quy ước mới hay một học giới, làm sáng tỏ giáo pháp từ Pháp và Luật, và không hủy bỏ ngay cả một học giới nhỏ nhặt. Và cũng giống như trưởng lão Mahākassapa, người đã thiết lập nguyên tắc này (cūḷava. 442): “Thưa chư hiền, mong Tăng chúng hãy lắng nghe tôi. Có những học giới của chúng ta liên quan đến hàng tại gia. Ngay cả hàng tại gia cũng biết rằng: ‘Điều này được phép đối với các vị Sa-môn Thích tử, điều này không được phép đối với các vị.’ Nếu chúng ta hủy bỏ các học giới nhỏ nhặt và phụ thuộc, sẽ có những người nói rằng: ‘Học giới đã được Sa-môn Gotama chế định cho các đệ tử chỉ trong một thời gian ngắn ngủi; chừng nào bậc Đạo sư của họ còn tại thế, chừng đó họ còn tu tập trong các học giới. Kể từ khi bậc Đạo sư của họ đã viên tịch, bây giờ họ không còn tu tập trong các học giới nữa.’ Nếu Tăng chúng xét thấy thích hợp, Tăng chúng không nên chế định điều chưa được chế định, không nên hủy bỏ điều đã được chế định, và nên hành trì theo các học giới đã được chế định.” Thirabhāvappattāti sāsane thirabhāvaṃ anivattitabhāvaṃ upagatā. Therakārakehīti therabhāvasādhakehi sīlādiguṇehi asekkhadhammehi. Bahū rattiyoti pabbajitā hutvā bahū rattiyo jānanti. Sīlādiguṇesu patiṭṭhāpanameva sāsane pariṇāyakatāti āha ‘‘tīsu sikkhāsu pavattentī’’ti. Ovādaṃ na denti abhājanabhāvato. Paveṇikathanti ācariyaparamparābhataṃ sammāpaṭipattidīpanaṃ dhammakathaṃ. Sārabhūtaṃ dhammapariyāyanti samathavipassanāmaggaphalasampāpanena sāsane sārabhūtaṃ bojjhaṅgakosallaanuttarasītibhāva- (a. ni. 6.85) adhicittasuttādidhammatantiṃ. Ādikaṃ ovādanti ādi-saddena ‘‘evaṃ te āloketabbaṃ, evaṃ te viloketabbaṃ, evaṃ te samiñjitabbaṃ, evaṃ te pasāretabbaṃ, evaṃ te saṅghāṭipattacīvaraṃ dhāretabba’’nti ovādaṃ saṅgaṇhāti. (Cụm từ) ‘thirabhāvappattā’ có nghĩa là họ đã đạt đến trạng thái vững chắc, trạng thái không thoái chuyển trong giáo pháp. (Cụm từ) ‘therakārakehi’ có nghĩa là bởi những phẩm chất tạo nên bậc trưởng lão như giới đức, v.v., bởi những pháp của bậc vô học. (Cụm từ) ‘bahū rattiyo’ có nghĩa là sau khi đã xuất gia, họ biết nhiều đêm (tức là có hạ lạp cao). Việc thiết lập (người khác) trong các phẩm chất như giới đức, v.v., chính là vai trò lãnh đạo trong giáo pháp; do đó, ngài đã nói: “họ khiến (họ) tiến hành trong ba môn học.” Họ không đưa ra lời khuyên dạy do (người kia) không phải là pháp khí. (Từ) ‘paveṇikathaṃ’ có nghĩa là bài pháp thoại làm sáng tỏ chánh hạnh, được truyền thừa qua dòng dõi các vị thầy. (Cụm từ) ‘sārabhūtaṃ dhammapariyāyaṃ’ có nghĩa là hệ thống kinh điển như kinh Adhicittasutta, v.v., là tinh túy trong giáo pháp vì đưa đến sự thành tựu về thiền chỉ, thiền quán, đạo và quả, và sự thiện xảo về các giác chi, trạng thái tịch tịnh vô thượng (a. ni. 6.85). (Cụm từ) ‘ādikaṃ ovādaṃ’ (lời giáo huấn ban đầu): qua từ ‘ādi’ (ban đầu), nó bao gồm lời giáo huấn rằng: “con nên nhìn tới như thế này, con nên nhìn ngang như thế này, con nên co lại như thế này, con nên duỗi ra như thế này, con nên mang y Tăng-già-lê, bát và y như thế này.” Punabbhavadānaṃ punabbhavo uttarapadalopena. Itareti ye na paccayavasikā na āmisacakkhukā, te na gacchanti taṇhāya vasaṃ. (Từ) ‘punabbhavadānaṃ’ là ‘punabbhavo’ (sự tái sanh) do sự lược bỏ của hậu tố. (Từ) ‘itare’ (những người khác) có nghĩa là những vị không bị vật dụng chi phối, không có con mắt tham đắm vật chất; họ không đi vào sự kiểm soát của ái dục. Āraññakesūti [Pg.165] araññabhāgesu araññapariyāpannesu. Nanu yattha katthacipi taṇhā sāvajjā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘gāmantasenāsanesu hī’’tiādi. Tena ‘‘anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato’’ti ettha vuttapihādayo piya āraññakasenāsanesu sālayatā sevitabbapakkhikā evāti dasseti. (Từ) ‘āraññakesu’ có nghĩa là ở những khu vực rừng, thuộc về rừng. Liên quan đến sự chất vấn: “Chẳng phải ái dục là có lỗi ở bất cứ nơi đâu hay sao?”, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘gāmantasenāsanesu hī’ (bởi vì ở những trú xứ gần làng). Qua đó, ngài chỉ ra rằng sự khao khát, v.v., được nói đến ở đây trong cụm từ “của người thiết lập sự khao khát đối với các giải thoát vô thượng” thực sự là những điều thuộc về phía cần được thực hành bởi người ưa thích các trú xứ trong rừng. Attanāvāti sayameva. Tena parehi anussāhitānaṃ saraseneva anāgatānaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanaṃ, āgatānañca phāsuvihāraṃ paccāsīsantīti dasseti. Imināva nīhārenāti imāya paṭipattiyā. Aggahitadhammaggahaṇanti aggahitassa pariyattidhammassa uggahaṇaṃ. Gahitasajjhāyakaraṇanti uggahitassa suṭṭhu atthacintanaṃ. Cintarattho hi ayaṃ sajjhāyasaddo. Entīti upagacchanti. Nisīdanti āsanapaññāpanādinā. Attanāvā có nghĩa là tự mình thông báo. Bằng điều ấy, (ngài) chỉ ra rằng (họ) mong đợi sự quang lâm của các vị tỳ khưu khả ái, những vị chưa đến do tự mình nhớ đến chứ không phải do người khác khuyến khích, và (mong đợi) sự an trú thoải mái cho những vị đã đến. Imināva nīhārena có nghĩa là bằng sự thực hành này. Aggahitadhammaggahaṇaṃ là sự học hỏi giáo pháp (pariyattidhamma) chưa được học hỏi. Gahitasajjhāyakaraṇaṃ là sự suy ngẫm kỹ lưỡng về ý nghĩa của (giáo pháp) đã được học hỏi. Vì từ sajjhāya (trùng tụng) này có ý nghĩa là suy ngẫm. Enti có nghĩa là họ đến gần. Nisīdanti (họ ngồi) bằng cách sửa soạn chỗ ngồi v.v... Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Đã chấm dứt phần giải thích kinh Bảy Pháp Thứ Nhất. 4-6. Dutiyasattakasuttādivaṇṇanā 4-6. Giải thích kinh Bảy Pháp Thứ Hai v.v... 24-26. Catutthe karontoyevāti yathāvuttaṃ tiracchānakathaṃ kathentoyeva. Atiracchānakathābhāvepi tassa tattha tapparabhāvadassanatthaṃ avadhāraṇavacanaṃ. Pariyantakārīti sapariyantaṃ katvā vattā. ‘‘Pariyantavatiṃ vācaṃ bhāsitā’’ti (dī. ni. 1.9, 194) hi vuttaṃ. Appabhassovāti parimitakathoyeva ekantena kathetabbasseva kathanato. Samāpattisamāpajjanaṃ ariyo tuṇhībhāvo. Niddāyatiyevāti niddokkamane anādīnavadassī niddāyatiyeva, iriyāpathaparivattanādinā na naṃ vinodeti. Evaṃ saṃsaṭṭhovāti vuttanayena gaṇasaṅgaṇikāya saṃsaṭṭho eva viharati. Dussīlā pāpicchā nāmāti sayaṃ nissīlā asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgatattā pāpā lāmakā icchā etesanti pāpicchā. Pāpapuggalehi mittikaraṇato pāpamittā. Tehi sadā sahapavattanena pāpasahāyā. Tattha ninnatādinā tadadhimuttatāya pāpasampavaṅkā. Pañcamādīni uttānatthāniyeva. 24-26. Trong kinh thứ tư, karontoyeva có nghĩa là đang nói câu chuyện bàng sanh như đã được nói. Ngay cả khi không có câu chuyện bàng sanh, từ nhấn mạnh này là để chỉ ra trạng thái chuyên tâm vào việc đó của vị ấy. Pariyantakārī là người nói sau khi đã làm cho có giới hạn. Vì đã được nói rằng: “Nói lời nói có giới hạn” (Trường Bộ Kinh 1.9, 194). Appabhasso là người có lời nói giới hạn, do chỉ nói những điều chắc chắn phải nói. Sự nhập định là sự im lặng của bậc Thánh. Niddāyatiyeva có nghĩa là người không thấy sự nguy hại trong việc buồn ngủ thì cứ ngủ, không xua tan nó bằng cách thay đổi oai nghi v.v... Evaṃ saṃsaṭṭho có nghĩa là sống giao du với hội chúng theo cách đã nói. Dussīlā pāpicchā được gọi là những người ác giới, có ước muốn xấu xa, vì tự mình không có giới hạnh, lại có ước muốn được xem là có những phẩm chất không có, nên họ có những ước muốn xấu xa, thấp hèn. Do kết bạn với những người xấu ác nên là bạn xấu. Do thường xuyên giao du với họ nên là bạn đồng hành xấu. Do thiên về, hướng về, nghiêng về điều đó nên là người có khuynh hướng xấu. Các kinh thứ năm v.v... có ý nghĩa rõ ràng. Dutiyasattakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Đã chấm dứt phần giải thích kinh Bảy Pháp Thứ Hai v.v... 7-11. Saññāsuttādivaṇṇanā 7-11. Giải thích kinh Tưởng v.v... 27-31. Sattame [Pg.166] aniccāti anupassati etāyāti aniccānupassanā. Tathāpavattavipassanā pana yasmā attanā sahagatasaññāya bhāvitāya bhāvitā eva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘aniccānupassanādīhi sahagatasaññā’’ti. Imā satta lokiyavipassanāpi honti ‘‘anicca’’ntiādinā pavattanato. ‘‘Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho’’ti āgatavasena panettha dve lokuttarā hontīti veditabbā. ‘‘Virāgo nirodho’’ti hi tattha nibbānaṃ vuttanti idha virāgasaññā, tā vuttasaññā nibbānārammaṇāpi siyuṃ. Sesamettha suviññeyyameva. Aṭṭhamādīni uttānatthāneva. 27-31. Trong kinh thứ bảy, aniccānupassanā là (pháp) mà nhờ đó người ta quán thấy là vô thường. Hơn nữa, vì tuệ quán (vipassanā) diễn tiến như vậy chỉ được tu tập khi tưởng tương ưng với nó được tu tập, do đó đã được nói là “tưởng tương ưng với vô thường tùy quán v.v...”. Bảy pháp này cũng là tuệ quán thế gian, vì chúng diễn tiến với (sự quán xét) “vô thường” v.v... Theo như câu đã đến “Đây là tịch tịnh, đây là vi diệu, tức là sự an tịnh tất cả các hành”, nên hiểu rằng ở đây có hai pháp siêu thế. Vì ở đó Niết-bàn được gọi là “ly tham, là đoạn diệt”, nên ở đây (có) tưởng ly tham, các tưởng được nói đến ấy cũng có thể lấy Niết-bàn làm đối tượng. Phần còn lại ở đây dễ hiểu. Các kinh thứ tám v.v... có ý nghĩa rõ ràng. Saññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Đã chấm dứt phần giải thích kinh Tưởng v.v... Vajjisattakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Đã chấm dứt phần giải thích phẩm Bảy Pháp Vajji. 4. Devatāvaggo 4. Phẩm Chư Thiên 5. Paṭhamamittasuttavaṇṇanā 5. Giải thích kinh Người Bạn Thứ Nhất 36. Catutthassa pañcame attano guyhaṃ tassa āvikarotīti attano guyhaṃ nigguhituṃ yuttakathaṃ aññassa akathetvā tasseva ācikkhati. Tassa guyhaṃ aññesaṃ nācikkhatīti tena kathitaguyhaṃ yathā aññe na jānanti, evaṃ anāvikaronto chādeti. 36. Trong pháp thứ năm của kinh thứ tư, attano guyhaṃ tassa āvikaroti (tiết lộ bí mật của mình cho người ấy) có nghĩa là không nói cho người khác mà chỉ nói cho người ấy điều đáng được giữ kín, bí mật của mình. Tassa guyhaṃ aññesaṃ nācikkhati (không nói bí mật của người ấy cho người khác) có nghĩa là che giấu, không tiết lộ bí mật do người ấy nói ra để người khác không biết. Paṭhamamittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Đã chấm dứt phần giải thích kinh Người Bạn Thứ Nhất. 6-11. Dutiyamittasuttādivaṇṇanā 6-11. Giải thích kinh Người Bạn Thứ Hai v.v... 37-42. Chaṭṭhe piyo ca hoti manāpo cāti kalyāṇamittalakkhaṇaṃ dassitaṃ. Kalyāṇamitto hi saddhāsampanno ca hoti sīlasampanno sutasampanno cāgasampanno vīriyasampanno satisampanno samādhisampanno paññāsampanno. Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa sambodhiṃ kammañca kammaphalañca, tena sambodhiyā hetubhūtaṃ sattesu hitasukhaṃ na pariccajati[Pg.167]. Sīlasampattiyā sattānaṃ piyo hoti garu bhāvanīyo codako pāpagarahī vattā vacanakkhamo. Sutasampattiyā saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttānaṃ gambhīrānaṃ kathānaṃ kattā hoti. Cāgasampattiyā appiccho hoti santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho. Vīriyasampattiyā āraddhavīriyo hoti attahitaparahitapaṭipattiyaṃ. Satisampattiyā upaṭṭhitassatī hoti. Samādhisampattiyā avikkhitto hoti samāhitacito. Paññāsampattiyā aviparītaṃ pajānāti. So satiyā kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesamāno paññāya sattānaṃ hitāhitaṃ yathābhūtaṃ jānitvā samādhinā tattha ekaggacitto hutvā vīriyena satte ahite nisedhetvā hite niyojeti. Tena vuttaṃ ‘‘piyo…pe… niyojetī’’ti. Sattamādīni uttānatthāni. 37-42. Trong kinh thứ sáu, đặc tính của người bạn tốt được chỉ ra là piyo ca hoti manāpo ca (là người đáng mến và khả ái). Vì người bạn tốt là người có đầy đủ tín, giới, văn, thí, tấn, niệm, định, tuệ. Trong đó, do có đầy đủ tín, vị ấy tin vào sự giác ngộ của Như Lai, tin vào nghiệp và quả của nghiệp; do đó, vị ấy không từ bỏ lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh, là nhân của sự giác ngộ. Do có đầy đủ giới, vị ấy được chúng sanh yêu mến, được tôn trọng, được tu tập theo, là người nhắc nhở, khiển trách điều ác, là người nói và kham nhẫn lời nói. Do có đầy đủ văn, vị ấy là người có thể nói những bài pháp sâu sắc liên quan đến chân lý, duyên khởi v.v... Do có đầy đủ thí, vị ấy ít ham muốn, biết đủ, sống độc cư, không giao du. Do có đầy đủ tấn, vị ấy tinh cần trong việc thực hành lợi ích cho mình và cho người. Do có đầy đủ niệm, vị ấy có niệm được thiết lập. Do có đầy đủ định, vị ấy không bị phân tán, có tâm định tĩnh. Do có đầy đủ tuệ, vị ấy biết rõ không sai lệch. Vị ấy, với niệm, tìm hiểu các xu hướng của các pháp thiện và bất thiện; với tuệ, biết đúng như thật điều lợi và không lợi cho chúng sanh; với định, có tâm nhất điểm ở đó; với tấn, ngăn chúng sanh khỏi điều không lợi và hướng họ vào điều lợi. Do đó đã được nói: “là người đáng mến... cho đến... hướng họ vào (điều lợi)”. Các kinh thứ bảy v.v... có ý nghĩa rõ ràng. Dutiyamittasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Đã chấm dứt phần giải thích kinh Người Bạn Thứ Hai v.v... Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Đã chấm dứt phần giải thích phẩm Chư Thiên. 5. Mahāyaññavaggo 5. Phẩm Đại Tế Đàn 1. Sattaviññāṇaṭṭhitisuttavaṇṇanā 1. Giải thích kinh Bảy Thức Trụ 44. Pañcamassa paṭhame yasmā nidassanatthe nipāto (dī. ni. ṭī. 2.127) tasmā seyyathāpi manussāti yathā manussāti vuttaṃ hoti. Viseso hotiyeva satipi bāhirassa kāraṇassa abhede ajjhattikassa bhinnattā. Nānattaṃ kāye etesaṃ, nānatto vā kāyo etesanti nānattakāyā. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Nesanti manussānaṃ. Nānattā saññā etesaṃ atthīti nānattasaññino. Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikā satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato. Apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti vinipātikā. Tenāha ‘‘catuapāyavinimuttā’’ti. Piyaṅkaramātādīnaṃ viyāti piyaṅkaramātā kira yakkhinī paccūsasamaye anuruddhattherassa dhammaṃ sajjhāyato sutvā – 44. Ở trường hợp thứ nhất của câu thứ năm, vì tiểu từ có ý nghĩa ví dụ (dī. ni. ṭī. 2.127), do đó câu ‘seyyathāpi manussā’ có nghĩa là ‘yathā manussā’ (như loài người). Sự khác biệt chắc chắn có, mặc dù nguyên nhân bên ngoài không khác nhau, nhưng do (nguyên nhân) bên trong khác nhau. ‘Thân của chúng khác nhau’, hoặc ‘thân khác nhau của chúng’, nên gọi là ‘nānattakāyā’ (thân dị). Theo phương pháp này, ý nghĩa ở các câu còn lại cũng nên được hiểu. ‘Nesaṃ’ có nghĩa là ‘của loài người’. ‘Tưởng khác nhau có nơi chúng’, nên gọi là ‘nānattasaññino’ (tưởng dị). ‘Sự rơi rớt khỏi sự tích tập của hạnh phúc có nơi chúng’, nên gọi là ‘vinipātikā’ (loài đọa lạc), mặc dù ở trong cảnh giới chư thiên nhưng do không có tài sản của chư thiên. Hoặc, ‘sự rơi rớt vào các cõi khổ không có nơi chúng’, nên gọi là ‘vinipātikā’. Do đó, ngài nói ‘thoát khỏi bốn đường ác’. ‘Như trường hợp của mẹ của Piyaṅkara v.v...’. Tương truyền, mẹ của Piyaṅkara là một nữ dạ-xoa, vào lúc rạng đông, sau khi nghe trưởng lão Anuruddha đang tụng đọc Pháp – ‘‘Mā [Pg.168] saddamakarī piyaṅkara, bhikkhu dhammapadāni bhāsati; Api dhammapadaṃ vijāniya, paṭipajjema hitāya no siyā. ‘Này Piyaṅkara, đừng làm ồn, vị tỳ-khưu đang nói những câu Pháp; nếu chúng ta biết được một câu Pháp, chúng ta thực hành, điều đó sẽ là lợi ích cho chúng ta. ‘‘Pāṇesu ca saṃyamāmase, sampajānamusā na bhaṇāmase; Sikkhema susīlyamattano, api muccema pisācayoniyā’’ti. (saṃ. ni. 1.240) – ‘Chúng ta hãy tự chế đối với các chúng sanh, chúng ta không nói dối một cách cố ý; chúng ta hãy học tập giới hạnh tốt đẹp của mình, nhờ đó chúng ta có thể thoát khỏi loài ma quỷ.’ (saṃ. ni. 1.240) – Evaṃ puttakaṃ saññāpetvā taṃ divasaṃ sotāpattiphalaṃ pattā. Uttaramātā pana bhagavato dhammaṃ sutvāva sotāpannā jātā. Sau khi khuyên bảo đứa con nhỏ như vậy, vào ngày hôm đó, bà đã đắc quả Dự Lưu. Còn mẹ của Uttara, sau khi nghe Pháp từ Đức Thế Tôn, đã trở thành bậc Dự Lưu. Brahmakāye paṭhamajjhānanibbatte brahmasamūhe, brahmanikāye vā bhavāti brahmakāyikā. Mahābrahmuno parisāya bhavāti brahmapārisajjā tassa paricārakaṭṭhāne ṭhitattā. Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti brahmapurohitā. Āyuvaṇṇādīhi mahantā brahmānoti mahābrahmāno. Satipi tesaṃ tividhānampi paṭhamena jhānena gantvā nibbattabhāve jhānassa pana pavattibhedena ayaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘brahmapārisajjā panā’’tiādi vuttaṃ. Parittenāti hīnena. Sā cassa hīnatā chandādīnaṃ hīnatāya veditabbā. Paṭiladdhamattaṃ vā hīnaṃ. Kappassāti asaṅkhyeyyakappassa. Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā majjhimaṃ. Sā cassa majjhimatā chandādīnaṃ majjhimatāya veditabbā. Paṭilabhitvā nātisubhāvitaṃ vā majjhimaṃ. Upaḍḍhakappoti asaṅkhyeyyakappassa upaḍḍhakappo. Vipphārikataroti brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro sabhāvato uḷārataro ca hoti. Sabhāvenapi hi uḷāratamova. Taṃ panettha appamāṇaṃ. Tassa hi parittābhādīnaṃ parittasubhādīnañca kāye satipi sabhāvavematte ekattavaseneva vavatthapīyatīti ‘‘ekattakāyā’’tveva te vuccanti. Paṇītenāti ukkaṭṭhena. Sā cassa ukkaṭṭhatā chandādīnaṃ ukkaṭṭhatāya veditabbā. Subhāvitaṃ vā, sammadeva, vasibhāvaṃ pāpitaṃ paṇītaṃ ‘‘padhānabhāvaṃ nīta’’nti katvā. Idhāpi kappo asaṅkhyeyyakappavaseneva veditabbo paripuṇṇamahākappassa asambhavato. Itīti evaṃ vuttappakārena. Teti ‘‘brahmakāyikā’’ti vuttā tividhāpi brahmāno. Saññāya ekattāti tihetukabhāvena ekasabhāvattā. Na hi tassā sampayuttadhammavasena aññopi koci bhedo atthi. Evanti iminā nānattakāyā ekattasaññino gahitāti dasseti. Chúng sanh sinh ra trong chúng Phạm thiên, hoặc trong bộ chúng Phạm thiên, được tái sanh bởi thiền thứ nhất, nên gọi là ‘brahmakāyikā’ (Phạm chúng thiên). Chúng sanh sinh ra trong hội chúng của Đại Phạm thiên, nên gọi là ‘brahmapārisajjā’ (Phạm phụ thiên), vì họ ở địa vị tùy tùng của vị ấy. Chúng sanh ở địa vị tư tế của Đại Phạm thiên, nên gọi là ‘brahmapurohitā’ (Phạm tư tế thiên). Các Phạm thiên vĩ đại về tuổi thọ, dung sắc, v.v..., nên gọi là ‘mahābrahmāno’ (Đại Phạm thiên). Để chỉ ra rằng, mặc dù cả ba loại chúng sanh ấy đều đi đến và tái sanh nhờ thiền thứ nhất, nhưng sự khác biệt này là do sự khác biệt trong sự vận hành của thiền, nên câu ‘còn Phạm phụ thiên...’ đã được nói. ‘Parittena’ (bởi sự hạ liệt) có nghĩa là ‘bởi sự thấp kém’. Và sự thấp kém ấy của thiền này nên được hiểu là do sự thấp kém của dục v.v... Hoặc, (thiền) chỉ vừa mới đạt được là thấp kém. ‘Kappassa’ (của một kiếp) có nghĩa là ‘của một a-tăng-kỳ kiếp’. Vì ở giữa sự thấp kém và cao thượng, nên gọi là ‘majjhimaṃ’ (trung bình). Và sự trung bình ấy của thiền này nên được hiểu là do sự trung bình của dục v.v... Hoặc, (thiền) sau khi đạt được mà không được tu tập nhiều là trung bình. ‘Upaḍḍhakappo’ (nửa kiếp) là nửa của một a-tăng-kỳ kiếp. ‘Vipphārikataro’ (lan rộng hơn) có nghĩa là rộng lớn hơn về phạm vi và cao thượng hơn về bản chất so với các Phạm phụ thiên. Thật vậy, về bản chất cũng là cao thượng nhất. Ở đây, điều đó là vô lượng. Bởi vì, mặc dù có sự khác biệt về bản chất trong thân của các vị ấy, tức là các vị Thiểu Quang thiên v.v... và các vị Thiểu Tịnh thiên v.v..., nhưng chúng được xác định theo phương diện đồng nhất, nên họ được gọi là ‘ekattakāyā’ (thân đồng nhất). ‘Paṇītena’ (bởi sự cao thượng) có nghĩa là ‘bởi sự ưu việt’. Và sự ưu việt ấy của thiền này nên được hiểu là do sự ưu việt của dục v.v... Hoặc, (thiền) được tu tập tốt, được tu tập đúng đắn, được đưa đến trạng thái thuần thục, được gọi là ‘paṇītaṃ’ (cao thượng), vì được xem là ‘được đưa đến trạng thái chủ yếu’. Ở đây, kiếp cũng nên được hiểu theo phương diện a-tăng-kỳ kiếp, vì một đại kiếp trọn vẹn là không thể có. ‘Iti’ có nghĩa là ‘theo cách đã được nói như vậy’. ‘Te’ (những vị ấy) là cả ba loại Phạm thiên được gọi là ‘brahmakāyikā’ (Phạm chúng thiên). ‘Saññāya ekattā’ (do tưởng đồng nhất) là do có cùng một bản chất theo phương diện tam nhân. Thật vậy, không có bất kỳ sự khác biệt nào khác của tưởng ấy theo phương diện các pháp tương ưng. ‘Evaṃ’ (như vậy) chỉ ra rằng, bằng cách này, các chúng sanh ‘thân dị, tưởng đồng nhất’ đã được đề cập. Daṇḍaukkāyāti [Pg.169] daṇḍadīpikāya. Sarati dhāvati, vissarati vippakiṇṇā viya dhāvati. Dve kappāti dve mahākappā. Ito paresupi eseva nayo. Idhāti imasmiṃ sutte. Ukkaṭṭhaparicchedavasena ābhassaraggahaṇeneva sabbepi te parittābhāappamāṇābhāpi gahitā. ‘Daṇḍaukkāya’ có nghĩa là ‘bằng ngọn đuốc có cán’. ‘Sarati’ là chạy, ‘vissarati’ là chạy như thể bị phân tán. ‘Dve kappā’ (hai kiếp) là hai đại kiếp. Sau đây, phương pháp cũng tương tự. ‘Idha’ (ở đây) là ‘trong kinh này’. Theo phương diện giới hạn tối thượng, chỉ bằng việc đề cập đến cõi Quang Âm, tất cả các vị ấy, tức là cả Thiểu Quang thiên và Vô Lượng Quang thiên, cũng đã được bao gồm. Sundarā pabhā subhā, tāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe. Bhā-saddassa rassattaṃ antima-ṇa-kārassa ha-kārañca katvā ‘‘subhakiṇhā’’ti vuttā. Aṭṭhakathāyaṃ pana niccalāya ekagghanāya pabhāya subhoti pariyāyavacananti ‘‘subhena okiṇṇā vikiṇṇā’’ti attho vutto. Etthāpi antima-ṇa-kārassa ha-kārakaraṇaṃ icchitabbameva. Na chijjitvā pabhā gacchati ekagghanattā. Catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti kāyassa saññāya ca ekarūpattā. Vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalattā vehapphalā. Etthāti viññāṇaṭṭhitiyaṃ. Ánh sáng đẹp là ‘subhā’ (tịnh quang), chúng sanh tràn ngập bởi ánh sáng ấy, nên được gọi là ‘subhākiṇṇā’ (Biến Tịnh thiên). Sau khi rút ngắn âm ‘bhā’ và biến đổi chữ ‘ṇa’ cuối cùng thành chữ ‘ha’, nên được gọi là ‘subhakiṇhā’. Tuy nhiên, trong Chú giải, vì ‘subha’ là từ đồng nghĩa với ánh sáng bất động, cô đọng, nên ý nghĩa được nói là ‘tràn ngập, lan tỏa bởi tịnh quang’. Ở đây, việc biến đổi chữ ‘ṇa’ cuối cùng thành chữ ‘ha’ cũng là điều được mong muốn. Ánh sáng không đi đến một cách gián đoạn, vì nó cô đọng. Họ thuộc về thức trú thứ tư, vì thân và tưởng có cùng một dạng. Vì có quả là sự an lạc, tuổi thọ, dung sắc v.v... rộng lớn và thanh tịnh, nên gọi là ‘vehapphalā’ (Quảng Quả thiên). ‘Ettha’ (ở đây) là ‘trong thức trú’. Vivaṭṭapakkhe ṭhitā apunarāvattanato. ‘‘Na sabbakālikā’’ti vatvā tameva asabbakālikattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kappasatasahassampī’’tiādi vuttaṃ. Soḷasakappasahassaccayena uppannānaṃ suddhāvāsabrahmānaṃ parinibbāyanato aññesañca tattha anuppajjanato buddhasuññe loke suññaṃ taṃ ṭhānaṃ hoti, tasmā suddhāvāsā na sabbakālikā. Khandhāvāraṭṭhānasadisā honti suddhāvāsabhūmiyo. Iminā suttena suddhāvāsānaṃ sattāvāsabhāvadīpaneneva viññāṇaṭṭhitibhāvopi dīpito hoti, tasmā suddhāvāsāpi sattasu viññāṇaṭṭhitīsu catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ, navasu sattāvāsesu catutthasattāvāsañca bhajanti. Họ ở trong giai đoạn thành kiếp, vì không quay trở lại. Sau khi nói ‘không phải lúc nào cũng có’, để làm rõ chính tính chất không phải lúc nào cũng có ấy, câu ‘dù một trăm ngàn kiếp’ v.v... đã được nói. Do các vị Phạm thiên Tịnh Cư đã sanh lên sau khi mười sáu ngàn kiếp trôi qua sẽ Bát-niết-bàn, và do không có vị nào khác sanh lên ở đó, nên trong thế giới không có Phật, nơi ấy trở nên trống rỗng. Vì vậy, các cõi Tịnh Cư không phải lúc nào cũng có. Các cõi Tịnh Cư giống như nơi đóng quân. Chỉ bằng việc chỉ ra rằng các cõi Tịnh Cư là một trong các chúng sanh trú qua kinh này, tình trạng là một thức trú cũng được chỉ ra. Do đó, các cõi Tịnh Cư cũng thuộc về thức trú thứ tư trong bảy thức trú, và thuộc về chúng sanh trú thứ tư trong chín chúng sanh trú. Sukhumattāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā. Paribyattaviññāṇakiccābhāvato neva viññāṇaṃ, na sabbaso aviññāṇaṃ hotīti nāviññāṇaṃ, tasmā paripphutaviññāṇakiccavantīsu viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ. ‘Sukhumattā’ (vì sự vi tế) là do đã đạt đến trạng thái vi tế của các hành còn lại. Do không có phận sự của thức đã được bao trùm, nên không phải là thức, và cũng không hoàn toàn là không phải thức, nên là ‘nāviññāṇaṃ’ (không phải thức). Do đó, nó không được nói đến trong các thức trú, nơi có phận sự của thức lan tỏa. Sattaviññāṇaṭṭhitisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Bảy Thức Trụ đã hoàn tất. 2. Samādhiparikkhārasuttavaṇṇanā 2. Giải thích kinh Các Yếu Tố Hỗ Trợ Thiền Định 45. Dutiye samādhiparikkhārāti ettha tayo parikkhārā. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti (saṃ. ni. 5.4) hi ettha alaṅkāro parikkhāro [Pg.170] nāma. ‘‘Sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hotī’’ti (a. ni. 7.67) ettha parivāro parikkhāro nāma. ‘‘Gilānapaccaya…pe… jīvitaparikkhārā’’ti (ma. ni. 1.191-192) ettha sambhāro parikkhāro nāma. So idha adhippetoti āha ‘‘maggasamādhissa sambhārā’’ti. Parivāraparikkhāropi vaṭṭatiyeva. Parivāro hi sammādiṭṭhādayo maggadhammā sammāsamādhissa sahajātādipaccayabhāvena parikaraṇato abhisaṅkharaṇato. Parikkhatāti parivāritā. Ayaṃ vuccati ariyo sammāsamādhīti ayaṃ sattahi ratanehi parivuto cakkavattī viya sattahi aṅgehi parivuto ariyo sammāsamādhīti vuccati. Upecca nissīyatīti upanisā, saha upanisāyāti saupaniso, saupanissayo attho, saparivāroyevāti vuttaṃ hoti. Sahakārikāraṇabhūto hi dhammasamūho idha ‘‘upaniso’’ti adhippeto. 45. Trong bài kinh thứ hai, về cụm từ ‘các yếu tố hỗ trợ thiền định,’ ở đây có ba loại yếu tố hỗ trợ (parikkhāra). Thật vậy, trong câu: ‘Chiếc xe có giới là vật trang bị, có thiền là trục xe, có tinh tấn là bánh xe,’ ở đây ‘yếu tố hỗ trợ’ (parikkhāra) có nghĩa là sự trang hoàng (alaṅkāra). Trong câu: ‘Được trang bị kỹ lưỡng với bảy vật dụng của thành phố,’ ở đây ‘yếu tố hỗ trợ’ (parikkhāra) có nghĩa là đoàn tùy tùng (parivāra). Trong câu: ‘Dược phẩm trị bệnh... các vật dụng cho đời sống,’ ở đây ‘yếu tố hỗ trợ’ (parikkhāra) có nghĩa là các thành phần (sambhāra). Ý nghĩa này được ngụ ý ở đây, vì vậy đã nói: ‘các thành phần của chánh định thuộc về đạo.’ Yếu tố hỗ trợ theo nghĩa đoàn tùy tùng cũng thích hợp. Vì đoàn tùy tùng là các pháp thuộc về đạo như chánh kiến v.v..., đối với chánh định, chúng là sự chuẩn bị, sự tạo tác do bản chất là các duyên đồng sanh v.v... ‘Được trang bị’ (parikkhata) có nghĩa là được bao quanh (parivāritā). Câu ‘Đây được gọi là Thánh chánh định’ có nghĩa là: giống như vị vua chuyển luân được bao quanh bởi bảy báu vật, Thánh chánh định này được bao quanh bởi bảy chi phần và được gọi như vậy. ‘Upanisā’ là ‘đến gần và nương tựa.’ ‘Saupaniso’ là ‘cùng với upanisā,’ có nghĩa là ‘có nhân duyên gần,’ tức là ‘có đoàn tùy tùng.’ Vì ở đây, ‘upanisā’ được hiểu là nhóm các pháp làm nhân duyên hỗ trợ. Samādhiparikkhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Các Yếu Tố Hỗ Trợ Thiền Định đã hoàn tất. 3. Paṭhamaaggisuttavaṇṇanā 3. Giải thích kinh Ngọn Lửa thứ nhất 46. Tatiye anuḍahanaṭṭhenāti kāmaṃ āhuneyyaggiādayo tayo aggī brāhmaṇehipi icchitā santi. Te pana tehi icchitamattāva, na sattānaṃ tādisā atthasādhakā. Ye pana sattānaṃ atthasādhakā, te dassetuṃ ‘‘āhunaṃ vuccatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ānetvā hunanaṃ pūjanaṃ ‘‘āhuna’’nti vuttaṃ, taṃ āhunaṃ arahantī mātāpitaro. Tenāha bhagavā – ‘‘āhuneyyāti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacana’’nti (itivu. 106). Yadaggena ca te puttānaṃ bahūpakāratāya āhuneyyāti, tesu sammāpaṭipatti nesaṃ hitasukhāvahā, tadaggena tesu micchāpaṭipatti ahitadukkhāvahāti āha ‘‘tesu…pe… nibbattantī’’ti. 46. Trong bài kinh thứ ba, với ý nghĩa thiêu đốt. Quả thật, ba ngọn lửa như ngọn lửa đáng được cúng dường (āhuneyyaggi) v.v... cũng được các vị Bà-la-môn ưa chuộng. Nhưng chúng chỉ đơn thuần được họ ưa chuộng, chứ không mang lại lợi ích như vậy cho chúng sanh. Để chỉ ra những ngọn lửa mang lại lợi ích cho chúng sanh, câu ‘sự cúng dường được gọi là’ v.v... đã được nói đến. Trong đó, việc mang đến và dâng cúng, sự tôn thờ được gọi là ‘āhuna.’ Cha mẹ là những người xứng đáng nhận ‘āhuna’ đó. Do đó, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này các Tỳ khưu, ‘đáng được cúng dường’ (āhuneyya) là một danh từ chỉ cho cha mẹ.’ Và cũng như họ là những người ‘đáng được cúng dường’ vì đã giúp đỡ con cái rất nhiều, thì sự đối xử đúng đắn đối với họ sẽ mang lại lợi ích và hạnh phúc cho con cái, và tương tự, sự đối xử sai trái đối với họ sẽ mang lại bất hạnh và đau khổ. Do đó, đã nói rằng: ‘đối với họ... khởi sanh.’ Svāyamattho (dī. ni. aṭṭha. 3.305) mittavindakavatthunā veditabbo. Mittavindako hi mātarā, ‘‘tāta, ajja uposathiko hutvā vihāre sabbarattiṃ dhammassavanaṃ suṇohi, sahassaṃ te dassāmī’’ti vutto dhanalobhena uposathaṃ samādāya vihāraṃ gantvā ‘‘idaṃ ṭhānaṃ akutobhaya’’nti sallakkhetvā dhammāsanassa heṭṭhā nipanno sabbarattiṃ niddāyitvā gharaṃ [Pg.171] agamāsi. Mātā pātova yāguṃ pacitvā upanāmesi. So sahassaṃ gahetvāva pivi. Athassa etadahosi ‘‘dhanaṃ saṃharissāmī’’ti. So nāvāya samuddaṃ pakkhanditukāmo ahosi. Atha naṃ mātā, ‘‘tāta, imasmiṃ kule cattālīsakoṭidhanaṃ atthi, alaṃ gamanenā’’ti nivāreti. So tassā vacanaṃ anādiyitvā gacchati eva. Sā purato aṭṭhāsi. Atha naṃ kujjhitvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ purato tiṭṭhatī’’ti pādena paharitvā patitaṃ antaraṃ katvā agamāsi. Ý nghĩa này nên được hiểu qua câu chuyện về Mittavindaka. Mittavindaka được mẹ bảo rằng: ‘Này con, hôm nay con hãy thọ trì Bát quan trai giới, đến tu viện nghe pháp suốt đêm, mẹ sẽ cho con một ngàn.’ Do tham tiền, anh ta đã thọ giới, đi đến tu viện, và suy nghĩ ‘nơi này không có gì nguy hiểm,’ rồi nằm xuống dưới pháp tọa, ngủ suốt đêm và trở về nhà. Sáng sớm, mẹ anh ta nấu cháo và dọn ra. Anh ta chỉ uống sau khi đã nhận được một ngàn. Sau đó, anh ta nảy ra ý nghĩ: ‘Ta sẽ tích lũy của cải.’ Anh ta muốn đi thuyền ra biển. Mẹ anh ta ngăn cản: ‘Này con, trong gia đình này có tài sản bốn trăm triệu, đừng đi nữa.’ Anh ta không nghe lời mẹ mà vẫn cứ đi. Bà đứng chặn trước mặt. Tức giận vì ‘bà này dám đứng trước mặt ta,’ anh ta dùng chân đá, làm bà ngã xuống rồi bỏ đi. Mātā uṭṭhahitvā ‘‘mādisāya mātari evarūpaṃ kammaṃ katvā gatassa te gataṭṭhāne sukhaṃ bhavissatīti evaṃsaññī nāma tvaṃ puttā’’ti āha. Tassa nāvaṃ āruyha gacchato sattame divase nāvā aṭṭhāsi. Atha te manussā ‘‘addhā ettha pāpapuggalo atthi, salākaṃ dethā’’ti āhaṃsu. Salākā dīyamānā tasseva tikkhattuṃ pāpuṇi. Te tassa uḷumpaṃ datvā taṃ samudde pakkhipiṃsu. So ekaṃ dīpaṃ gantvā vimānapetīhi saddhiṃ sampattiṃ anubhavanto tāhi ‘‘purato purato mā agamāsī’’ti vuccamānopi taddiguṇaṃ taddiguṇaṃ sampattiṃ passanto anupubbena khuracakkadharaṃ ekaṃ addasa. Taṃ cakkaṃ padumapupphaṃ viya upaṭṭhāsi. So taṃ āha, ‘‘ambho, idaṃ tayā piḷandhitaṃ padumaṃ mayhaṃ dehī’’ti. Na idaṃ, sāmi, padumaṃ, khuracakkaṃ etanti. So ‘‘vañcesi maṃ tvaṃ, kiṃ mayā padumaṃ na diṭṭhapubba’’nti vatvā ‘‘tvaṃ lohitacandanaṃ vilimpitvā piḷandhanaṃ padumapupphaṃ mayhaṃ na dātukāmo’’ti āha. So cintesi ‘‘ayampi mayā katasadisaṃ kammaṃ katvā tassa phalaṃ anubhavitukāmo’’ti. Atha naṃ ‘‘gaṇha, re’’ti vatvā tassa matthake cakkaṃ khipi. Tena vuttaṃ – Người mẹ đứng dậy và nói: ‘Này con trai, con đã làm một việc như vậy với một người mẹ như ta, mà lại nghĩ rằng con sẽ có được hạnh phúc ở nơi con đến sao?’ Khi anh ta lên thuyền ra đi, vào ngày thứ bảy, con thuyền dừng lại. Những người trên thuyền nói: ‘Chắc chắn có một kẻ bất hạnh ở đây, chúng ta hãy rút thăm.’ Khi rút thăm, lá thăm trúng vào anh ta ba lần. Họ đưa cho anh ta một chiếc bè rồi ném anh ta xuống biển. Anh ta đến một hòn đảo, hưởng thụ sự giàu sang cùng với các ngạ quỷ có lâu đài (vimānapetī), và dù được họ bảo ‘đừng đi xa hơn nữa,’ anh ta vẫn thấy sự giàu sang gấp đôi, gấp đôi nữa, và dần dần thấy một người đang đội một bánh xe sắc bén. Bánh xe đó hiện ra như một đóa hoa sen. Anh ta nói với người đó: ‘Này bạn, hãy cho tôi đóa sen mà bạn đang đội.’ ‘Thưa ngài, đây không phải là hoa sen, đây là một bánh xe sắc bén.’ Anh ta nói: ‘Ngươi lừa ta, chẳng lẽ ta chưa từng thấy hoa sen sao?’ và ‘Ngươi đã bôi gỗ đàn hương đỏ lên rồi không muốn cho ta đóa sen trang sức này.’ Người kia nghĩ: ‘Kẻ này cũng đã làm một việc giống như ta và muốn nếm trải quả báo của nó.’ Rồi nói: ‘Cầm lấy này!,’ và ném bánh xe lên đầu anh ta. Do đó, có câu nói rằng – ‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhi pica soḷasa; Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado; Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.1.104; 1.5.103); ‘Từ bốn, y đến được tám, rồi từ tám đến mười sáu; Từ mười sáu đến ba mươi hai, do quá tham lam, y đã gặp bánh xe; Bánh xe quay tròn trên đầu, của kẻ bị lòng tham chi phối.’ Soti gehasāmiko bhattā. Purimanayenevāti anuḍahanassa paccayatāya. Tatridaṃ vatthu – kassapabuddhakāle sotāpannassa upāsakassa bhariyā aticāraṃ carati. So taṃ paccakkhato disvā ‘‘kasmā evaṃ karosī’’ti āha. Sā ‘‘sacāhaṃ evarūpaṃ karomi, ayaṃ me sunakho viluppamāno [Pg.172] khādatū’’ti vatvā kālakatā kaṇṇamuṇḍakadahe vemānikapetī hutvā nibbattā divā sampattiṃ anubhavati, rattiṃ dukkhaṃ. Tadā bārāṇasirājā migavaṃ caranto araññaṃ pavisitvā anupubbena kaṇṇamuṇḍakadahaṃ sampatto tāya saddhiṃ sampattiṃ anubhavati. Sā taṃ vañcetvā rattiṃ dukkhaṃ anubhavati. So ñatvā ‘‘kattha nu kho gacchatī’’ti piṭṭhito piṭṭhito gantvā avidūre ṭhito kaṇṇamuṇḍakadahato nikkhamitvā taṃ ‘‘paṭapaṭa’’nti khādamānaṃ ekaṃ sunakhaṃ disvā asinā dvidhā chindi, dve ahesuṃ. Puna chinne cattāro, puna chinne aṭṭha, puna chinne soḷasa ahesuṃ. Sā ‘‘kiṃ karosi, sāmī’’ti āha. So ‘‘kiṃ ida’’nti āha. Sā ‘‘evaṃ akatvā kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsāhī’’ti āha. So tathā akāsi. Sunakhā antaradhāyiṃsu. Muṭṭhiyogo kirāyaṃ tassa sunakhantaradhānassa, yadidaṃ kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsanaṃ, taṃ divasaṃ tassā kammaṃ khīṇaṃ. Rājā vippaṭisārī hutvā gantuṃ āraddho. Sā ‘‘mayhaṃ, sāmi, kammaṃ khīṇaṃ, mā agamāsī’’ti āha. Rājā assutvāva gato. Người chồng là chủ nhà. Theo cách thức trước đây, (điều này được nói) do là duyên cho sự thiêu đốt. Câu chuyện ở đây là – vào thời đức Phật Kassapa, vợ của một vị cận sự nam đã nhập lưu có hành vi ngoại tình. Vị ấy sau khi tận mắt trông thấy đã hỏi rằng: “Tại sao nàng lại làm như vậy?” Người vợ ấy nói rằng: “Nếu tôi có làm việc như thế, mong rằng con chó này sẽ cắn xé và ăn thịt tôi,” rồi mệnh chung, được sanh làm ngạ quỷ có thiên cung ở hồ Kaṇṇamuṇḍaka, ban ngày hưởng thụ tài sản, ban đêm chịu đau khổ. Khi ấy, vua xứ Bārāṇasī đi săn, đã đi vào khu rừng và tuần tự đi đến hồ Kaṇṇamuṇḍaka, cùng với người nữ ấy hưởng thụ tài sản. Người nữ ấy đã lừa dối vị vua và ban đêm chịu đau khổ. Vị vua ấy sau khi biết được, đã nghĩ rằng: “Nàng ta đi đâu nhỉ?” rồi đi theo sau, đứng ở nơi không xa, đã trông thấy một con chó đi ra từ hồ Kaṇṇamuṇḍaka đang ăn thịt người nữ ấy kêu “paṭapaṭa,” (vua) đã dùng gươm chém đứt làm hai, (con chó) đã thành hai con. Khi chém lần nữa, đã thành bốn con, khi chém lần nữa, đã thành tám con, khi chém lần nữa, đã thành mười sáu con. Người nữ ấy hỏi rằng: “Tâu đại vương, ngài đang làm gì vậy?” Vị vua ấy hỏi rằng: “Đây là việc gì?” Người nữ ấy nói rằng: “Xin ngài đừng làm như vậy, hãy nhổ một cục đàm xuống đất rồi dùng chân chà đi.” Vị vua ấy đã làm như thế. Những con chó đã biến mất. Việc nhổ một cục đàm xuống đất rồi dùng chân chà đi này được cho là phương pháp bí truyền để làm cho con chó ấy biến mất. Vào ngày hôm ấy, nghiệp của người nữ ấy đã hết. Vua sanh lòng hối hận, đã bắt đầu ra đi. Người nữ ấy nói rằng: “Tâu đại vương, nghiệp của thiếp đã hết, xin ngài đừng đi.” Vua đã không nghe và cứ ra đi. Dakkhiṇāti cattāro paccayā dīyamānā dakkhanti etehi hitasukhānīti, taṃ dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo, bhikkhusaṅgho. Vật cúng dường (dakkhiṇā) là: Bốn món vật dụng khi được dâng cúng, người ta thấy được sự lợi ích và an lạc nhờ vào những vật này. Vị xứng đáng thọ nhận vật cúng dường ấy được gọi là bậc đáng cúng dường (dakkhiṇeyyo), đó là Tăng chúng tỳ khưu. Paṭhamaaggisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Lửa thứ nhất đã kết thúc. 4-5. Dutiyaaggisuttādivaṇṇanā 4-5. Giải thích kinh Lửa thứ hai và các kinh tiếp theo 47-48. Catutthe yaññavāṭaṃ sampādetvā mahāyaññaṃ uddissa saviññāṇakāni aviññāṇakāni ca yaññūpakaraṇāni sajjitānīti āha pāḷiyaṃ ‘‘mahāyañño upakkhaṭo’’ti. Taṃ upakaraṇaṃ tesaṃ tathāsajjananti āha ‘‘upakkhaṭoti paccupaṭṭhito’’ti. Vacchatarasatānīti yuvabhāvappattāni nātibalavavacchasatāni. Te pana vacchā eva honti, na dammā, balībaddā vā. Urabbhāti taruṇameṇḍakā vuccanti. Upanītānīti ṭhapanatthāya upanītāni. Vihiṃsaṭṭhenāti hiṃsanaṭṭhena. Upavāyatūti upagantvā sarīradarathaṃ nibbāpento saṇhasītalā vāto vāyatu. Sesaṃ suviññeyyameva. Pañcame natthi vattabbaṃ. 47-48. Trong kinh thứ tư, câu Pāḷi “cuộc đại tế đàn đã được chuẩn bị” (mahāyañño upakkhaṭo) được nói ra với ý nghĩa là: sau khi chuẩn bị nơi tế đàn, các vật dụng cho tế đàn, cả vật có thức và vật không có thức, đã được sửa soạn nhằm mục đích thực hiện cuộc đại tế đàn. Việc sửa soạn các vật dụng ấy như vậy được nói là: “được chuẩn bị (upakkhaṭo) có nghĩa là đã được dọn sẵn (paccupaṭṭhito).” Trăm con bò đực tơ (vacchatarasatāni) là trăm con bò đực đã đến tuổi trưởng thành, chưa quá mạnh. Hơn nữa, chúng chỉ là bò đực tơ, không phải là bò đã được thuần phục hay bò kéo xe. Chiên đực (urabbhā) được gọi là những con cừu non. Đã được dẫn đến (upanītāni) là đã được dẫn đến với mục đích cột lại. Với mục đích sát hại (vihiṃsaṭṭhena) là với mục đích giết hại. Mong gió thổi đến (upavāyatu) là mong cơn gió nhẹ và mát thổi đến, làm dịu đi sự nóng bức của cơ thể. Phần còn lại nên được hiểu một cách dễ dàng. Trong kinh thứ năm, không có gì cần phải nói. Dutiyaaggisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Lửa thứ hai và các kinh tiếp theo đã kết thúc. 6. Dutiyasaññāsuttavaṇṇanā 6. Giải thích kinh Tưởng thứ hai 49. Chaṭṭhe [Pg.173] nhāruvilekhananti cammaṃ likhantānaṃ cammaṃ likhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. ‘‘Esohamasmī’’tiādinā ahaṃkaraṇaṃ ahaṅkāro. ‘‘Etaṃ mamā’’ti mamaṃkaraṇaṃ mamaṅkāro. Tenāha ‘‘ahaṅkāradiṭṭhito’’tiādi. Tisso vidhāti seyyasadisahīnavasena tayo mānā. ‘‘Ekavidhena rūpasaṅgaho’’tiādīsu (dha. sa. 584) koṭṭhāso ‘‘vidhā’’ti vutto. ‘‘Kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) pakāro. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vidhā. Katamā tisso? Seyyohamasmīti vidhā’’ti (vibha. 920) ettha māno ‘‘vidhā’’ti vutto. Idhāpi mānova adhippeto. Māno hi vidahanato hīnādivasena tividhā. Tenākārena dahanato upadahanato ‘‘vidhā’’ti vuccati. 49. Trong kinh thứ sáu, sự cạo gân (nhāruvilekhanaṃ) là phần rác bỏ đi sau khi cạo da của những người cạo da. Bằng câu “Đây là tôi” v.v..., sự làm ra cái ‘tôi’ là ngã chấp (ahaṅkāra). Bằng câu “Cái này là của tôi,” sự làm ra cái ‘của tôi’ là ngã sở chấp (mamaṅkāra). Do đó, có nói rằng: “từ tà kiến ngã chấp” v.v... Ba loại (tisso vidhā) là ba thứ mạn theo nghĩa hơn, bằng, và thua. Trong các câu như “sự gom thâu sắc theo một loại” (Ekavidhena rūpasaṅgaho) (Dhs. 584), phần (koṭṭhāso) được gọi là “loại” (vidhā). Trong các câu như “Họ nói người có giới là loại nào, họ nói người có tuệ là loại nào?” (S.i.95), cách thức (pakāro) (được gọi là loại). Trong câu “Này các Tỳ khưu, có ba loại này. Ba loại nào? Loại ‘tôi hơn’” (Vbh. 920), ở đây mạn (māno) được gọi là “loại” (vidhā). Ở đây, mạn cũng được chủ ý đến. Vì mạn, do sự thiêu đốt (vidahanato), có ba loại theo nghĩa thua v.v... Theo cách thức ấy, do sự thiêu đốt (dahanato), sự thiêu đốt mãnh liệt (upadahanato), nó được gọi là “loại” (vidhā). Dutiyasaññāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Tưởng thứ hai đã kết thúc. 7-8. Methunasuttādivaṇṇanā 7-8. Giải thích kinh Dâm Dục và các kinh tiếp theo 50-51. Sattame idhāti imasmiṃ loke. Ekaccoti eko. Samaṇo vā brāhmaṇo vāti pabbajjāmattena samaṇo vā, jātimattena brāhmaṇo vā. Dvayaṃdvayasamāpattinti dvīhi dvīhi samāpajjitabbaṃ, methunanti attho. Na heva kho samāpajjatīti sambandho. Ucchādanaṃ ubbaṭṭanaṃ. Sambāhanaṃ parimaddanaṃ. Sādiyatīti adhivāseti. Tadassādetīti ucchādanādiṃ abhiramati. Nikāmetīti icchati. Vittinti tuṭṭhiṃ. Idampi khoti ettha idanti yathāvuttaṃ sādiyanādiṃ khaṇḍādibhāvavasena ekaṃ katvā vuttaṃ. Pi-saddo vakkhamānaṃ upādāya samuccayattho, kho-saddo avadhāraṇattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadetaṃ brahmacāripaṭiññassa asatipi dvayaṃdvayasamāpattiyaṃ mātugāmassa ucchādananahāpanasambāhanasādiyanādi. Idampi ekaṃsena tassa brahmacariyassa khaṇḍādibhāvāpādanato khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampīti. Evaṃ pana khaṇḍādibhāvāpattiyā so aparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, na parisuddhaṃ, saṃyutto methunasaṃyogena, na [Pg.174] visaṃyutto. Tato cassa na jātiādīhi parimuttīti dassento ‘‘ayaṃ vuccatī’’tiādimāha. 50-51. Trong kinh thứ bảy, ở đây (idhā) là ở trong thế gian này. Một số (ekacco) là một người. Sa-môn hay Bà-la-môn (samaṇo vā brāhmaṇo vā) là vị Sa-môn chỉ do sự xuất gia, hay vị Bà-la-môn chỉ do dòng dõi. Sự giao hợp cặp đôi (dvayaṃdvayasamāpatti) là việc cần được thực hiện bởi hai người, có nghĩa là sự dâm dục. Cần liên kết với câu “vị ấy quả thật không giao hợp” (na heva kho samāpajjatī). Sự xoa bóp (ucchādanaṃ) là sự thoa dầu. Sự đấm bóp (sambāhanaṃ) là sự xoa nắn. Chấp nhận (sādiyati) là chịu đựng. Vị ấy thưởng thức điều đó (tadassādeti) là vị ấy ưa thích việc xoa bóp v.v... Vị ấy khao khát (nikāmeti) là vị ấy mong muốn. Sự hài lòng (vittiṃ) là sự mãn nguyện. Trong câu “cả điều này nữa” (idampi kho), ở đây, điều này (idaṃ) được nói gộp lại thành một theo nghĩa bị bể vỡ v.v... đối với việc chấp nhận v.v... đã được nói đến. Từ pi có nghĩa là liên kết, chỉ đến điều sẽ được nói. Từ kho có nghĩa là nhấn mạnh. Điều này được nói là: đối với người tự nhận là sống phạm hạnh, dù không có sự giao hợp cặp đôi, việc chấp nhận cho người nữ xoa bóp, tắm rửa, đấm bóp v.v... Cả điều này nữa, do chắc chắn làm cho phạm hạnh của vị ấy bị bể vỡ v.v..., nên (phạm hạnh ấy) cũng bị bể vỡ (khaṇḍampi), cũng bị thủng (chiddampi), cũng bị lốm đốm (sabalampi), cũng bị lang lổ (kammāsampi). Hơn nữa, do rơi vào tình trạng bị bể vỡ v.v... như vậy, vị ấy thực hành phạm hạnh không trong sạch, không phải trong sạch, bị trói buộc bởi ách dâm dục, không phải không bị trói buộc. Do đó, để chỉ ra rằng vị ấy không được giải thoát khỏi sanh v.v..., ngài đã nói câu “vị này được gọi là” v.v... Sañjagghatīti kilesavasena mahāhasitaṃ hasati. Saṃkīḷatīti kāyasaṃsaggavasena kīḷati. Saṃkelāyatīti sabbaso mātugāmaṃ kelāyanto viharati. Cakkhunāti attano cakkhunā. Cakkhunti mātugāmassa cakkhuṃ. Upanijjhāyatīti upecca nijjhāyati oloketi. Tirokuṭṭanti kuṭṭassa parato. Tathā tiropākāraṃ, ‘‘mattikāmayā bhitti kuṭṭaṃ, iṭṭhakāmayā pākāro’’ti vadanti. Yā kāci vā bhitti porisakā diyaḍḍharatanappamāṇā kuṭṭaṃ, tato adhiko pākāro. Assāti brahmacāripaṭiññassa. Pubbeti vatasamādānato pubbe. Kāmaguṇehīti kāmakoṭṭhāsehi. Samappitanti suṭṭhu appitaṃ sahitaṃ. Samaṅgibhūtanti samannāgataṃ. Paricārayamānanti kīḷantaṃ, upaṭṭhahiyamānaṃ vā. Paṇidhāyāti patthetvā. Sīlenātiādīsu yamaniyamādisamādānavasena sīlaṃ, avītikkamavasena vataṃ. Ubhayampi vā sīlaṃ, dukkaracariyavasena pavattitaṃ vataṃ. Taṃtaṃakiccasammatato vā nivattilakkhaṇaṃ sīlaṃ, taṃtaṃsamādānavato vesabhojanakiccakaraṇādivisesappaṭipatti vataṃ. Sabbathāpi dukkaracariyā tapo. Methunā virati brahmacariyanti evampettha pāḷivaṇṇanā veditabbā. Aṭṭhamaṃ uttānameva. Sañjagghati có nghĩa là cười lớn do bởi phiền não. Saṃkīḷati có nghĩa là vui đùa do sự tiếp xúc thân thể. Saṃkelāyati có nghĩa là sống vui đùa với người nữ bằng mọi cách. Cakkhunā là bằng con mắt của mình. Cakkhuṃ là con mắt của người nữ. Upanijjhāyati có nghĩa là đến gần, nhìn chăm chú, ngắm nhìn. Tirokuṭṭaṃ là bên kia bức tường. Tương tự là tiropākāraṃ. Người ta nói: “Bức tường bằng đất sét là kuṭṭaṃ, hàng rào bằng gạch là pākāro”. Bất cứ bức tường nào cao bằng một người đàn ông, khoảng một rưỡi ratana, là kuṭṭaṃ; cao hơn thế là pākāro. Assā là của người đã tự nhận là người sống đời phạm hạnh. Pubbe là trước khi thọ trì giới nguyện. Kāmaguṇehi là với các phần của dục. Samappitaṃ là được áp đặt, được gắn kết tốt đẹp. Samaṅgibhūtaṃ là được hội đủ, được trang bị. Paricārayamānaṃ là đang vui đùa, hoặc đang được hầu hạ. Paṇidhāya là sau khi mong ước. Trong các câu bắt đầu bằng sīlena, sīla (giới) là do sự thọ trì các điều chế ngự và tự chủ, vata (nguyện) là do sự không vi phạm. Hoặc cả hai đều là sīla, còn vata là điều được thực hành theo cách khổ hạnh. Hoặc sīla có đặc tính là từ bỏ những điều được xem là không nên làm, còn vata là sự thực hành đặc biệt như việc ăn một bữa, làm các phận sự, v.v., do sự thọ trì các điều ấy. Trong mọi trường hợp, khổ hạnh là tapo (sự tu khổ hạnh). Sự từ bỏ dâm dục là brahmacariya (phạm hạnh). Nên hiểu lời giải thích Pāli ở đây là như vậy. Điều thứ tám thì rõ ràng rồi. Methunasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải về kinh Methuna, v.v., đã kết thúc. 9. Dānamahapphalasuttavaṇṇanā 9. Chú giải kinh Bố Thí Quả Báu Lớn 52. Navame ‘‘sāhu dāna’’nti dānaṃ detīti ‘‘dānaṃ nāma sādhu sundara’’nti dānaṃ detīti attho. Dānañhi datvā taṃ paccavekkhantassa pāmojjapītisomanassādayo uppajjanti, lobhadosaissāmaccherādayo vidūrībhavanti. Idāni dānaṃ anukūladhammaparibrūhanena paccanīkadhammavidūrīkaraṇena ca bhāvanācittassa upasobhanāya ca parikkhārāya ca hotīti ‘‘alaṅkārabhūtañceva parivārabhūtañca detī’’ti vuttaṃ. Jhānānāgāmī nāma hoti jhānaṃ nibbattetvā [Pg.175] brahmalokūpapannānaṃ ariyānaṃ heṭṭhā anuppajjanato. Imaṃ pecca paribhuñjissāmīti sāpekkhassa dānaṃ paralokaphalāsāya sātisayāya ca pubbācāravasena uppajjamānāya anubhavattā taṇhuttaraṃ nāma hotīti āha ‘‘paṭhamaṃ taṇhuttariyadāna’’nti. Dānaṃ nāma buddhādīhi pasatthanti garuṃ cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā dātabbattā ‘‘dutiyaṃ cittīkāradāna’’nti vuttaṃ. Pubbakehi pitupitāmahehi dinnapubbaṃ katapubbaṃ jahāpetuṃ nāma nānucchavikanti attabhāvasabhāgavasena hirottappaṃ paccupaṭṭhapetvā dātabbato ‘‘tatiyaṃ hirottappadāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Ahaṃ pacāmi, na ime pacanti, nārahāmi pacanto apacantānaṃ dānaṃ adātu’’nti evaṃsaññī hutvā dento niravasesaṃ katvā detīti āha ‘‘catutthaṃ niravasesadāna’’nti. ‘‘Yathā tesaṃ pubbakānaṃ isīnaṃ tāni mahāyaññakāni ahesuṃ, evaṃ me ayaṃ dānaparibhogo bhavissatī’’ti evaṃsaññino dānaṃ dakkhiṇaṃ arahesu dātabbato ‘‘pañcamaṃ dakkhiṇeyyadāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Imaṃ me dānaṃ dadato cittaṃ pasīdatī’’tiādinā pītisomanassaṃ uppādetvā dentassa dānaṃ somanassabāhullappattiyā somanassupacāraṃ nāma hotīti āha ‘‘chaṭṭhaṃ somanassupavicāradāna’’nti vuttaṃ. 52. Trong kinh thứ chín, cụm từ ‘sāhu dānaṃ’ có nghĩa là người ấy bố thí, và ý nghĩa là người ấy bố thí với suy nghĩ ‘việc bố thí quả là tốt đẹp, là thiện lành’. Thật vậy, sau khi bố thí, khi quán xét lại điều đó, hân hoan, hoan hỷ, và ý mừng v.v. khởi lên; tham, sân, ganh tỵ, và keo kiệt v.v. được loại trừ. Bây giờ, vì việc bố thí giúp tăng trưởng các pháp thuận lợi, loại trừ các pháp đối nghịch, và là sự trang nghiêm cũng như vật trợ cho tâm tu tập, nên được nói rằng: ‘người ấy cho vật trang nghiêm và vật tùy tùng’. Vị ấy được gọi là bậc Bất Lai nhờ thiền, vì sau khi chứng đắc thiền, vị ấy không tái sanh bên dưới các bậc Thánh đã sanh về cõi Phạm thiên. Việc bố thí của người có quyến luyến, với suy nghĩ ‘sau khi chết, ta sẽ hưởng thụ điều này’, được gọi là bố thí vượt trội do ái dục, vì nó phát sinh do mong cầu quả báo ở đời sau và do thói quen từ trước với sự hưởng thụ vượt trội. Do đó, ngài nói: ‘Thứ nhất là bố thí vượt trội do ái dục’. Vì việc bố thí được thực hiện sau khi đã thiết lập sự tôn trọng và kính trọng rằng ‘việc bố thí được các vị Phật v.v. tán thán’, nên được gọi là ‘thứ hai là bố thí do sự kính trọng’. Vì việc bố thí được thực hiện sau khi đã thiết lập tàm và quý, tương ứng với bản chất của mình, với suy nghĩ ‘việc từ bỏ điều đã được cha ông ta cho trước đây, làm trước đây, là không thích hợp’, nên được gọi là ‘thứ ba là bố thí do tàm quý’. Người ấy cho sau khi có suy nghĩ rằng: ‘Ta nấu ăn, còn họ thì không. Ta đang nấu ăn không thể không cho những người không nấu ăn’, và cho một cách không còn sót lại. Do đó, ngài nói: ‘thứ tư là bố thí không còn sót lại’. Việc bố thí của người có suy nghĩ rằng: ‘Như các vị tiên nhân xưa kia đã có những đại lễ tế tự, mong rằng sự hưởng thụ bố thí này của ta cũng sẽ như vậy’, được gọi là ‘thứ năm là bố thí đến bậc đáng cúng dường’, vì nó được dâng đến những bậc xứng đáng. Việc bố thí của người cho sau khi làm phát sinh hoan hỷ và ý mừng với suy nghĩ ‘khi ta thực hiện việc bố thí này, tâm ta trở nên trong sáng’, v.v., được gọi là bố thí có sự xem xét của ý mừng, do đạt được nhiều ý mừng. Do đó, ngài nói: ‘thứ sáu là bố thí có sự xem xét của ý mừng’. Dānamahapphalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải kinh Bố Thí Quả Báu Lớn đã kết thúc. 10. Nandamātāsuttavaṇṇanā 10. Chú giải kinh Nandamātā 53. Dasame ‘‘vutthavasso pavāretvā…pe… nikkhamī’’ti aṅguttarabhāṇakānaṃ matenetaṃ vuttaṃ. Majjhimabhāṇakā pana vadanti ‘‘bhagavā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya jetavanato bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ nikkhami. Teneva ca akāle nikkhantattā kosalarājādayo vāretuṃ ārabhiṃsu. Pavāretvā hi caraṇaṃ buddhāciṇṇa’’nti. Puṇṇāya sammāpaṭipattiṃ paccāsīsanto bhagavā ‘‘mama nivattanapaccayā tvaṃ kiṃ karissasī’’ti āha. Puṇṇāpi…pe… pabbajīti ettha seṭṭhi ‘‘puṇṇāya bhagavā nivattito’’ti sutvā taṃ bhujissaṃ katvā dhītuṭṭhāne ṭhapesi. Sā pabbajjaṃ yācitvā pabbaji, pabbajitvā vipassanaṃ ārabhi. Athassā satthā āraddhavipassakabhāvaṃ ñatvā imaṃ obhāsagāthaṃ vissajjesi – 53. Trong kinh thứ mười, câu ‘sau khi đã an cư mùa mưa, đã làm lễ pavāranā… ngài ra đi’ được nói theo quan điểm của các vị tụng đọc Tăng Chi Bộ. Còn các vị tụng đọc Trung Bộ thì nói rằng: ‘Đức Thế Tôn, khi mùa an cư mưa sắp đến, đã cùng Tăng đoàn Tỳ khưu rời khỏi Jetavana để du hành. Chính vì ngài ra đi không đúng thời nên vua Kosala và những người khác đã bắt đầu ngăn cản. Vì việc du hành sau lễ pavāranā là thông lệ của các vị Phật’. Đức Thế Tôn, mong đợi sự thực hành đúng đắn của Puṇṇā, đã hỏi: ‘Do duyên ta quay trở lại, con sẽ làm gì?’. Ở đây, đoạn ‘Puṇṇā… đã xuất gia’, vị trưởng giả nghe tin ‘Đức Thế Tôn đã quay trở lại vì Puṇṇā’, đã giải thoát cô khỏi thân phận nô lệ và đặt cô vào vị trí của một người con gái. Cô ấy xin xuất gia và đã xuất gia. Sau khi xuất gia, cô bắt đầu thực hành thiền minh sát. Bấy giờ, bậc Đạo Sư, biết được rằng cô đã bắt đầu thực hành minh sát, đã phóng quang và nói lên bài kệ này: ‘‘Puṇṇe [Pg.176] pūrassu saddhammaṃ, cando pannaraso yathā; Paripuṇṇāya paññāya, dukkhassantaṃ karissasī’’ti. (therīgā. 3); “Này Puṇṇā, hãy làm cho viên mãn Chánh pháp, như mặt trăng vào ngày rằm; với trí tuệ viên mãn, con sẽ chấm dứt khổ đau.” (Trưởng Lão Ni Kệ 3); Sā gāthāpariyosāne arahattaṃ patvā abhiññātā sāvikā ahosi. Sesamettha suviññeyyameva. Cô ấy, vào cuối bài kệ, đã đắc quả A-la-hán và trở thành một nữ thinh văn nổi tiếng. Phần còn lại ở đây nên được hiểu một cách dễ dàng. Nandamātāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải kinh Nandamātā đã kết thúc. Mahāyaññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải phẩm Đại Tế Tự đã kết thúc. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ. Năm mươi kinh đầu tiên đã kết thúc. 6. Abyākatavaggo 6. Phẩm Vô Ký 1-2. Abyākatasuttādivaṇṇanā 1-2. Chú giải kinh Vô Ký, v.v. 54-55. Chaṭṭhavaggassa paṭhamaṃ suviññeyyameva. Dutiye atīte attabhāve nibbattakaṃ kammanti ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavo’’ti evamāgataṃ saparikkhāraṃ pañcavidhaṃ kammavaṭṭamāha. Etarahi me attabhāvo na siyāti viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanāsahitaṃ paccuppannaṃ pañcavidhaṃ vipākavaṭṭamāha. Yaṃ atthikanti yaṃ paramatthato vijjamānakaṃ. Tenāha ‘‘bhūta’’nti. Tañhi paccayanibbattatāya ‘‘bhūta’’nti vuccati. Taṃ pajahāmīti tappaṭibaddhacchandarāgappahānena tato eva āyatiṃ anuppattidhammatāpādanavasena pajahāmi pariccajāmi. Haritantanti (ma. ni. aṭṭha. 1.303) haritameva. Anta-saddena padavaḍḍhanaṃ kataṃ yathā ‘‘vanantaṃ suttanta’’nti, allatiṇādīni āgamma nibbāyatīti attho. Pathantanti mahāmaggaṃ. Selantanti pabbataṃ. Udakantanti udakaṃ. Ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāganti tiṇagumbādirahitaṃ vivittaṃ abbhokāsabhūmibhāgaṃ. Anāhārāti apaccayā nirupādānā. Sesamettha uttānameva. 54-55. Kinh đầu tiên của phẩm thứ sáu thì dễ hiểu. Trong kinh thứ nhì, nghiệp tạo ra thân mạng trong quá khứ là: “Trong hữu nghiệp quá khứ, si là vô minh, sự cố gắng là các hành, sự ưa thích là ái, sự chấp nhận là thủ, tư tâm là hữu,” như vậy đã nói về năm loại luân hồi nghiệp cùng với các chi phần phụ thuộc. “Mong rằng hiện tại không có thân mạng cho ta” là nói về năm loại luân hồi quả ở hiện tại, bao gồm thức, danh sắc, sáu xứ, xúc, và thọ. “Cái gì hiện hữu” là cái gì hiện hữu theo nghĩa chân đế. Do đó, nói là “bhūta” (đã thành). Vì được tạo ra bởi duyên nên được gọi là “bhūta.” “Ta từ bỏ nó” có nghĩa là ta từ bỏ, ta xả ly nó bằng cách đoạn trừ dục tham liên quan đến nó, qua đó khiến nó trở thành pháp không sanh khởi trong tương lai. “Haritantaṃ” (ma. ni. aṭṭha. 1.303) chính là harita (cây cỏ xanh tươi). Từ “anta” được thêm vào để mở rộng từ, giống như trong “vanantaṃ” (rừng) và “suttantaṃ” (kinh), có nghĩa là nó được dập tắt khi gặp cỏ ướt v.v... “Pathantaṃ” là con đường lớn. “Selantaṃ” là ngọn núi. “Udakantaṃ” là nước. “Hay một vùng đất khả ái” là một vùng đất trống trải, vắng vẻ, không có cỏ, bụi rậm v.v... “Anāhārā” là không có duyên, không có chất liệu nuôi dưỡng. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng. Abyākatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Vô Ký v.v... đã hoàn tất. 3. Tissabrahmāsuttavaṇṇanā 3. Giải Thích Kinh Tissabrahmā 56. Tatiye [Pg.177] vivittāni tādisāni pana pariyantāni atidūrāni hontīti āha ‘‘antimapariyantimānī’’ti. Ante bhavāni antimāni, antimāniyeva pariyantimāni. Ubhayenapi atidūrataṃ dasseti. Samannāhāre ṭhapayamānoti indriyaṃ samākārena vattento indriyasamataṃ paṭipādento nāma hoti. Vipassanācittasampayutto samādhi, satipi saṅkhāranimittāvirahe niccanimittādivirahato ‘‘animitto’’ti vuccatīti āha ‘‘animittanti balavavipassanāsamādhi’’nti. 56. Trong kinh thứ ba, vì những nơi vắng vẻ và xa xôi như vậy ở rất xa, nên nói là “antimapariyantimāni” (ở nơi tận cùng, nơi biên địa). “Antimāni” là những gì ở cuối cùng. “Pariyantimāni” cũng chính là “antimāni.” Cả hai từ đều chỉ sự rất xa xôi. “An vị sự chú tâm” có nghĩa là làm cho các căn hoạt động một cách quân bình, tức là thiết lập sự quân bình của các căn. Định liên kết với tâm tuệ quán, mặc dù không vắng mặt tướng của các hành, nhưng được gọi là “vô tướng” vì vắng mặt tướng thường hằng v.v... Do đó, nói rằng: “‘Vô tướng’ là định của tuệ quán mạnh mẽ.” Tissabrahmāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Tissabrahmā đã hoàn tất. 4-7. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā 4-7. Giải Thích Kinh Sīhasenāpati v.v... 57-60. Catutthe kucchito ariyo kadariyo. Thaddhamacchariyasadisaṃ hi kucchitaṃ sabbanihīnaṃ natthi sabbakusalānaṃ ādibhūtassa nisedhanato. Sesamettha pañcamādīni ca uttānatthāneva. 57-60. Trong kinh thứ tư, “kadariyo” là bậc Thánh đáng chê trách. Thật vậy, không có gì đáng chê trách và thấp hèn như sự bỏn xẻn cứng rắn, vì nó ngăn cản điều là khởi đầu của tất cả các pháp thiện. Phần còn lại ở đây, kinh thứ năm v.v..., có ý nghĩa rõ ràng. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Sīhasenāpati v.v... đã hoàn tất. 8. Pacalāyamānasuttavaṇṇanā 8. Giải Thích Kinh Pacalāyamāna 61. Aṭṭhame ālokasaññaṃ manasi kareyyāsīti divā vā rattiṃ vā sūriyapajjotacandamaṇiādīnaṃ ālokaṃ ‘‘āloko’’ti manasi kareyyāsi. Idaṃ vuttaṃ hoti – sūriyacandālokādiṃ divā rattiñca upaladdhaṃ yathāladdhavaseneva manasi kareyyāsi, citte ṭhapeyyāsi. Yathā te subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yadicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati, yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeyyāsi, divā viya vigatathinamiddhova bhaveyyāsīti. Tenāha ‘‘yathā divā tathā ratti’’nti. Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena thinamiddhapidhānena apihitattā. Apariyonaddhenāti samantato anonaddhena asañchāditena. Sahobhāsanti sañāṇobhāsaṃ. Thinamiddhavinodanaālokopi vā hotu kasiṇālokopi [Pg.178] vā parikammālokopi vā, upakkilesāloko viya sabboyaṃ āloko ñāṇasamuṭṭhānovāti. Yesaṃ akaraṇe puggalo mahājāniyo hoti, tāni avassaṃ kātabbāni. Yāni akātumpi vaṭṭanti, sati samavāye kātabbato tāni karaṇīyānīti āha ‘‘itarāni karaṇīyānī’’ti. Atha vā kattabbāni kammāni karaṇaṃ arahantīti karaṇīyāni. Itarāni kiccānītipi vadanti. 61. Trong kinh thứ tám, “ngươi nên tác ý đến tưởng về ánh sáng” có nghĩa là ngươi nên tác ý đến ánh sáng của mặt trời, ngọn đèn, mặt trăng, ngọc ma-ni v.v... vào ban ngày hay ban đêm, với ý nghĩ “ánh sáng.” Điều này có nghĩa là: ngươi nên tác ý, nên ghi nhớ trong tâm ánh sáng của mặt trời, mặt trăng v.v... đã nhận biết được vào ban ngày và ban đêm, đúng như cách đã nhận biết. Giống như người đã tu tập tốt đề mục biến xứ ánh sáng, ánh sáng của biến xứ ấy sẽ hiện khởi vào ban đêm theo ý muốn và trong thời gian mong muốn, nhờ đó ngươi có thể thiết lập tưởng về ban ngày ở đó, và ngươi sẽ thoát khỏi hôn trầm thụy miên như thể đang là ban ngày. Do đó, nói rằng: “như ban ngày, thế nào ban đêm cũng thế ấy.” “Như vậy với tâm không bị che đậy” là với tâm không bị che lấp, không bị che lấp bởi sự che đậy của hôn trầm thụy miên. “Không bị bao trùm” là không bị bao bọc, không bị che phủ khắp xung quanh. “Sáng chói” là sáng chói cùng với trí tuệ. Dù là ánh sáng để loại trừ hôn trầm thụy miên, hay ánh sáng của biến xứ, hay ánh sáng của sự chuẩn bị, giống như ánh sáng của các phiền não của tuệ, tất cả ánh sáng này đều do trí tuệ sanh khởi. Những việc mà nếu không làm, người ấy sẽ bị tổn thất lớn, thì những việc ấy nhất định phải làm. Những việc mà có thể không làm cũng được, nhưng nên làm khi có cơ hội, thì được gọi là “karaṇīyāni” (những việc nên làm). Do đó, nói rằng: “những việc khác là những việc nên làm.” Hoặc, những hành động đáng được làm là “karaṇīyāni.” Người khác cũng nói những việc khác là “kiccāni” (nhiệm vụ). Ādinayappavattā viggāhikakathāti ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, purevacanīyaṃ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi. Cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti (dī. ni. 1.18; ma. ni. 3.41) evaṃpavattā kathā. Tattha sahitaṃ meti (dī. ni. aṭṭha. 1.18) mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ, atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. Sahitanti vā pubbāparāviruddhaṃ. Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jānāsīti attho. Āropito te vādoti mayā tava vāde doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara vicara, tattha tattha gantvā sikkhāti attho. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi, idāni eva nibbeṭhehīti attho. “Câu chuyện tranh luận” là câu chuyện diễn ra theo cách thức ban đầu như sau: “Ngươi không biết Pháp và Luật này, ta biết Pháp và Luật này. Làm sao ngươi có thể biết Pháp và Luật này? Ngươi đã thực hành sai, ta đã thực hành đúng. Lời của ta mạch lạc, lời của ngươi không mạch lạc. Điều đáng nói trước, ngươi lại nói sau; điều đáng nói sau, ngươi lại nói trước. Điều ngươi đã suy ngẫm kỹ lưỡng đã bị đảo lộn. Luận điểm của ngươi đã bị bác bỏ, ngươi đã bị đánh bại. Hãy đi để giải thoát cho luận điểm của mình, hoặc hãy gỡ rối nếu ngươi có thể” (dī. ni. 1.18; ma. ni. 3.41). Trong đó, “lời của ta mạch lạc” (dī. ni. aṭṭha. 1.18) có nghĩa là lời nói của ta mạch lạc, chặt chẽ, có ý nghĩa, có lý do. Hoặc “mạch lạc” là không mâu thuẫn trước sau. “Lời của ngươi không mạch lạc” là lời nói của ngươi không mạch lạc, không chặt chẽ. “Điều ngươi đã suy ngẫm kỹ lưỡng đã bị đảo lộn” có nghĩa là điều mà ngươi đã thực hành lâu ngày và trở nên thuần thục, đã bị đảo lộn, bị xoay chuyển chỉ bằng một lời nói của ta, có nghĩa là ngươi không biết gì cả. “Luận điểm của ngươi đã bị bác bỏ” là lỗi lầm trong luận điểm của ngươi đã bị ta chỉ ra. “Hãy đi để giải thoát cho luận điểm của mình” có nghĩa là hãy đi đây đi đó để giải thoát cho luận điểm, tức là hãy đi đến những nơi khác nhau để học hỏi. “Hoặc hãy gỡ rối nếu ngươi có thể” có nghĩa là nếu tự mình có thể, thì hãy gỡ rối ngay bây giờ. Taṇhā sabbaso khīyanti etthāti taṇhāsaṅkhayo, tasmiṃ. Taṇhāsaṅkhayeti ca idaṃ visaye bhummanti āha ‘‘taṃ ārammaṇaṃ katvā’’ti. Vimuttacittatāyāti sabbasaṃkilesehi vippayuttacittatāya. Aparabhāge paṭipadā nāma ariyasaccābhisamayo. Sā sāsanacārigocarā paccattaṃ veditabbatoti āha ‘‘pubbabhāgappaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchatī’’ti. Akuppadhammatāya khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā, so eva aparihāyanasabhāvattā accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭhā. Tenāha ‘‘ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho’’ti. Na hi paṭividdhassa [Pg.179] lokuttaradhammassa dassannaṃ kuppannaṃ nāma atthi. Accantameva catūhi yogehi khemo etassa atthīti accantayogakkhemī. Maggabrahmacariyassa vusitattā tassa ca aparihāyanasabhāvattā accantaṃ brahmacārīti accantabrahmacārī. Tenāha ‘‘niccabrahmacārīti attho’’ti. Pariyosānanti maggabrahmacariyapariyapariyosānaṃ vaṭṭadukkhapariyosānañca. Nơi đây ái diệt tận hoàn toàn, nên gọi là sự diệt tận ái, trong ấy. Và (cụm từ) taṇhāsaṅkhaye này là chỉ định cách ở đối tượng, nên ngài nói: ‘lấy đó làm đối tượng’. Vimuttacittatāya nghĩa là do tâm đã giải thoát khỏi tất cả các phiền não. Ở phần sau, con đường thực hành chính là sự chứng ngộ các Thánh đế. Điều ấy là đối tượng của người thực hành giáo pháp, cần được tự mình biết rõ, nên ngài nói: ‘hỏi rằng: xin hãy thuyết giảng vắn tắt về con đường thực hành ở giai đoạn đầu’. Do có trạng thái bất động, đã vượt qua cái cuối cùng được gọi là sự hủy diệt và tiêu vong, nên gọi là accantā (tuyệt đối). Chính điều đó, do có bản chất không thoái chuyển, là sự kết thúc tuyệt đối, nên gọi là accantaniṭṭhā (sự kết thúc tuyệt đối). Do đó, ngài nói: ‘nghĩa là sự kết thúc dứt khoát, sự kết thúc thường hằng’. Vì rằng, sự thấy pháp siêu thế đã được chứng ngộ thì không có cái gọi là bị dao động. Sự an ổn khỏi bốn ách縛 tuyệt đối có nơi vị này, nên gọi là accantayogakkhemī (người an ổn tuyệt đối khỏi các ách縛). Do đã sống xong phạm hạnh của đạo lộ, và do bản chất không thoái chuyển của nó, nên là người sống phạm hạnh tuyệt đối, gọi là accantabrahmacārī (người sống phạm hạnh tuyệt đối). Do đó, ngài nói: ‘nghĩa là người sống phạm hạnh thường hằng’. Pariyosānaṃ (sự kết thúc) là sự kết thúc của phạm hạnh đạo lộ và sự kết thúc của khổ luân hồi. Pañcakkhandhāti pañcupādānakkhandhā. Sakkāyasabbañhi sandhāya idha ‘‘sabbe dhammā’’ti vuttaṃ vipassanāvisayassa adhippetattā. Tasmā āyatanadhātuyopi taggatikā eva daṭṭhabbā. Tenāha bhagavā ‘‘nālaṃ abhinivesāyā’’ti. Na yuttā abhinivesāya ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’ti ajjhosānāya. ‘‘Alameva nibbindituṃ alaṃ virajjitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 128, 134, 143) viya alaṃ-saddo yuttatthopi hotīti āha ‘‘na yuttā’’ti. Sampajjantīti bhavanti. Yadipi ‘‘tatiyā catutthī’’ti idaṃ visuddhidvayaṃ abhiññāpaññā, tassa pana sapaccayanāmarūpadassanabhāvato sati ca paccayapariggahe sapaccayattā aniccanti, nāmarūpassa aniccatāya dukkhaṃ, dukkhañca anattāti atthato lakkhaṇattayaṃ supākaṭameva hotīti āha ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānātī’’ti. Tatheva tīraṇapariññāyāti iminā aniccādibhāvena nālaṃ abhinivesāyāti nāmarūpassa upasaṃharati, na abhiññāpaññānaṃ sambhāradhammānaṃ. Purimāya hi atthato āpannaṃ lakkhaṇattayaṃ gaṇhāti salakkhaṇasallakkhaṇaparattā tassā. Dutiyāya sarūpato tassā lakkhaṇattayāropanavasena sammasanabhāvato. Ekacittakkhaṇikatāya abhinipātamattatāya ca appamattakampi. Rūpapariggahassa oḷārikabhāvato arūpapariggahaṃ dasseti. Dassento ca vedanāya āsannabhāvato, visesato sukhasārāgitāya, bhavassādagadhitamānasatāya ca therassa vedanāvasena nibbattetvā dasseti. Năm uẩn là năm thủ uẩn. Ở đây, câu ‘tất cả các pháp’ được nói ra là nhắm đến toàn bộ thân kiến, vì đối tượng của minh sát được chủ ý đến. Do đó, các xứ và giới cũng cần được hiểu là có cùng bản chất. Vì thế, Đức Thế Tôn đã nói: ‘không đáng để chấp thủ’. Không thích hợp để chấp thủ, để bám víu rằng ‘cái này là của tôi, đây là tự ngã của tôi’. Giống như trong các câu ‘đáng để nhàm chán, đáng để ly tham’ v.v..., từ alaṃ cũng có nghĩa là thích hợp, nên ngài nói ‘không thích hợp’. Sampajjanti nghĩa là trở thành, hiện hữu. Mặc dù hai thanh tịnh này, ‘thứ ba và thứ tư’, là tuệ thắng trí, nhưng do trạng thái thấy danh sắc cùng với các duyên của nó, và khi có sự nắm bắt các duyên, do có duyên nên là vô thường; do sự vô thường của danh sắc nên là khổ, và cái khổ là vô ngã. Như vậy, về mặt ý nghĩa, ba tướng trở nên rất rõ ràng, nên ngài nói: ‘vị ấy thắng tri bằng biến tri liễu tri rằng vô thường, khổ, vô ngã’. Cũng vậy, bằng biến tri thẩm sát, ngài kết luận về danh sắc rằng ‘không đáng để chấp thủ’ với trạng thái vô thường v.v..., chứ không phải về các pháp thành phần của tuệ thắng trí. Vì rằng, (tuệ) thứ nhất nắm bắt ba tướng đã đạt được về mặt ý nghĩa, do nó chuyên chú vào việc ghi nhận các tướng riêng. (Tuệ) thứ hai (nắm bắt) về mặt tự thể, do nó có trạng thái quán xét bằng cách áp đặt ba tướng. Dù chỉ một chút, do tính chất chỉ tồn tại trong một sát-na tâm và chỉ là sự phát sinh. Do sự nắm bắt sắc là thô thiển, ngài chỉ ra sự nắm bắt vô sắc. Và khi chỉ ra, do thọ gần gũi, đặc biệt do sự tham đắm vào lạc làm cốt lõi, và do tâm trí bị níu giữ bởi vị ngọt của hữu, ngài đã trình bày và chỉ ra cho vị trưởng lão thông qua thọ. Khayavirāgoti khayasaṅkhāto virāgo saṅkhārānaṃ palujjanā. Yaṃ āgamma sabbaso saṅkhārehi virajjanā hoti, taṃ nibbānaṃ accantavirāgo. Nirodhānupassimhipīti nirodhānupassipadepi. Eseva nayoti atidisitvā taṃ [Pg.180] ekadesena vivaranto ‘‘nirodhopi hi…pe… duvidhoyevā’’ti āha. Khandhānaṃ pariccajanaṃ tappaṭibaddhakilesappahānavasenāti yenākārena vipassanā kilese pajahati, tenākārena taṃnimittakkhandhe ca pajahatīti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘sā hi…pe… vossajjatī’’ti. Ārammaṇatoti kiccasādhanavasena ārammaṇakaraṇato. Evañhi maggato aññesaṃ nibbānārammaṇānaṃ pakkhandanavossaggābhāvo siddhova hoti. Pariccajanena pakkhandanena cāti dvīhipi vā kāraṇehi. Soti maggo. Sabbesaṃ khandhānaṃ vossajjanaṃ tappaṭibaddhasaṃkilesappahānena daṭṭhabbaṃ. Yasmā vā vipassanācittaṃ pakkhandatīti maggasampayuttacittaṃ sandhāyāha. Maggo ca samucchedavasena kilese khandhe ca pariccajati, tasmā yathākkamaṃ vipassanāmaggānañca vasena pakkhandanapariccāgavossaggāpi veditabbā. Tadubhayasamaṅgīti vipassanāsamaṅgī maggasamaṅgī ca. ‘‘Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī’’tiādivacanato (paṭi. ma. 1.52) hi yathā vipassanāya kilesānaṃ pariccāgappaṭinissaggo labbhati, evaṃ āyatiṃ tehi kilesehi uppādetabbakkhandhānampi pariccāgapaṭinissaggo vattabbo. Pakkhandanapaṭinissaggo pana magge labbhamānāya ekantakāraṇabhūtāya vuṭṭhānagāminivipassanāya vasena veditabbo. Magge pana tadubhayampi ñāyāgatameva nippariyāyatova labbhamānattā. Tenāha ‘‘tadubhayasamaṅgīpuggalo’’tiādi. Pucchantassa ajjhāsayavasena ‘‘na kiñci loke upādiyatī’’ti ettha kāmupādānavasena upādiyanaṃ paṭikkhipatīti āha ‘‘taṇhāvasena na upādiyatī’’ti. Taṇhāvasena vā asati upādiyane diṭṭhivasena upādiyanaṃ anavakāsamevāti ‘‘taṇhāvasena’’icceva vuttaṃ. Na parāmasatīti nādiyati. Diṭṭhiparāmāsavasena vā ‘‘nicca’’ntiādinā na parāmasati. Saṃkhitteneva kathesīti tassa ajjhāsayavasena papañcaṃ akatvā kathesi. Khayavirāgoti có nghĩa là sự ly tham được gọi là sự đoạn tận, là sự tan rã của các pháp hữu vi. Do nương vào điều ấy nên có sự hoàn toàn nhàm chán đối với các pháp hữu vi, Niết Bàn ấy là sự ly tham tuyệt đối. Nirodhānupassimhipīti có nghĩa là trong pháp tùy quán sự diệt. Eseva nayoti có nghĩa là sau khi đã chỉ rộng như thế, trong khi giải thích một phần về điều ấy, ngài đã nói: “nirodhopi hi…pe… duvidhoyevā’ti – Vì sự diệt cũng có hai loại.” Khandhānaṃ pariccajanaṃ tappaṭibaddhakilesappahānavasenāti có nghĩa là do phương cách mà tuệ quán từ bỏ các phiền não, do phương cách ấy tuệ quán cũng từ bỏ các uẩn có nhân duyên ấy, vì có thể được nói đến như vậy nên ngài đã nói: “sā hi…pe… vossajjatī’ti – Vì rằng tuệ ấy… từ bỏ.” Ārammaṇatoti có nghĩa là do việc thực hiện đối tượng theo cách hoàn thành phận sự. Vì như vậy, sự không có việc lao vào và sự từ bỏ đối với các đối tượng Niết Bàn khác ngoài Đạo quả thật đã được thành tựu. Hoặc do cả hai lý do là pariccajanena pakkhandanena cāti – do sự từ bỏ và do sự lao vào. Soti có nghĩa là Đạo. Sự từ bỏ tất cả các uẩn nên được hiểu là do sự đoạn trừ các cấu uế có liên quan đến các uẩn ấy. Hoặc vì rằng tâm tuệ quán lao vào, nên ngài nói đến tâm tương ưng với Đạo. Và Đạo từ bỏ các phiền não và các uẩn theo cách đoạn tuyệt, do đó sự lao vào, sự từ bỏ, và sự xả ly cũng nên được biết đến theo cách tuần tự của tuệ quán và của Đạo. Tadubhayasamaṅgīti có nghĩa là người thành tựu tuệ quán và người thành tựu Đạo. Vì từ lời dạy: “Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī’tiādivacanato – Do sự tùy quán vô thường, vị ấy từ bỏ thường tưởng,” (Paṭi Ma 1.52) như sự từ bỏ và sự xả ly các phiền não được thành tựu do tuệ quán, cũng vậy sự từ bỏ và sự xả ly các uẩn sẽ được sanh khởi do các phiền não ấy trong tương lai nên được nói đến. Còn sự xả ly bằng cách lao vào nên được hiểu là do tuệ quán xuất khởi, là nhân duyên dứt khoát, được thành tựu trong Đạo. Còn trong Đạo, cả hai điều ấy đã đến theo phương pháp, vì được thành tựu một cách không gián tiếp. Do đó, ngài đã nói: “tadubhayasamaṅgīpuggalo’tiādi – Người thành tựu cả hai điều ấy.” Do khuynh hướng của người hỏi, ở đây trong câu: “na kiñci loke upādiyatī’ti – Vị ấy không chấp thủ bất cứ điều gì ở đời,” ngài đã nói: “taṇhāvasena na upādiyatī’ti – Vị ấy không chấp thủ do ái dục,” để bác bỏ sự chấp thủ theo cách của dục thủ. Hoặc vì khi không có sự chấp thủ do ái dục, sự chấp thủ do tà kiến quả thật không có cơ hội, nên chỉ được nói là: “taṇhāvasena – Do ái dục.” Na parāmasatīti có nghĩa là không nắm giữ. Hoặc do sự chấp thủ tà kiến, vị ấy không nắm giữ bằng cách cho là: “nicca’ntiādinā – Thường còn.” Saṃkhitteneva kathesīti có nghĩa là ngài đã thuyết một cách vắn tắt, không trình bày chi tiết do khuynh hướng của vị ấy. Pacalāyamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú Giải Kinh Pacalāyamāna Đã Chấm Dứt. 9. Mettasuttavaṇṇanā 9. Chú Giải Kinh Metta 62. Navame mā, bhikkhave, puññānanti (itivu. aṭṭha. 62) ettha māti paṭisedhe nipāto. Puñña-saddo ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu [Pg.181] (dī. ni. 3.80) puññaphale āgato. ‘‘Avijjāgatoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) kāmarūpāvacarasucaritesu. ‘‘Puññūpagaṃ hoti viññāṇa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.51) sugativisesabhūte upapattibhave. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūni dānamayaṃ puññakiriyavatthu, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthū’’tiādīsu (itivu. 60; dī. ni. 3.305; a. ni. 8.36) kusalacetanāyaṃ. Idha pana tebhūmakakusaladhamme veditabbo. Bhāyitthāti ettha duvidhaṃ bhayaṃ ñāṇabhayaṃ, sārajjabhayanti. Tattha ‘‘yepi te, bhikkhave, devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā, tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (a. ni. 4.33) āgataṃ ñāṇabhayaṃ. ‘‘Ahudeva bhayaṃ, ahu chambhitattaṃ, ahu lomahaṃso’’tiādīsu (dī. ni. 2.318) āgataṃ sārajjabhayaṃ. Idhāpi sārajjabhayameva. Ayañhettha attho – bhikkhave, dīgharattaṃ kāyavacīsaṃyamo vattappaṭivattapūraṇaṃ ekāsanaṃ ekaseyyaṃ indriyadamo dhutadhammehi cittassa niggaho satisampajaññaṃ kammaṭṭhānānuyogavasena vīriyārambhoti evamādīni yāni bhikkhunā nirantaraṃ pavattetabbāni puññāni, tehi mā bhāyittha, mā bhayaṃ santāsaṃ āpajjittha. Ekaccassa diṭṭhadhammasukhassa uparodhabhayena samparāyikanibbānasukhadāyakehi puññehi mā bhāyitthāti. Nissakke idaṃ sāmivacanaṃ. 62. Trong câu thứ chín: “Mā, bhikkhave, puññānanti – Này các Tỳ khưu, các ông chớ có sợ hãi các phước thiện,” (Itivu Aṭṭha 62) ở đây māti là tiểu từ có nghĩa phủ định. Từ puñña-saddo đã được dùng với nghĩa là quả của phước thiện trong các câu như: “Kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’tiādīsu – Này các Tỳ khưu, do nhân thọ trì các pháp thiện, phước thiện này tăng trưởng như vậy,” (Dī Ni 3.80). (Từ ấy) đã được dùng với nghĩa là các thiện hạnh thuộc Dục giới và Sắc giới trong các câu như: “Avijjāgatoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’tiādīsu – Này các Tỳ khưu, người nam nhân này bị vô minh bao trùm, nếu tạo tác phước hành,” (Saṃ Ni 2.51). (Từ ấy) đã được dùng với nghĩa là sự tái sanh hiện hữu là cảnh giới đặc biệt tốt đẹp trong các câu như: “Puññūpagaṃ hoti viññāṇa’ntiādīsu – Thức đi đến nơi phước thiện,” (Saṃ Ni 2.51). (Từ ấy) đã được dùng với nghĩa là thiện tư trong các câu như: “Tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūni dānamayaṃ puññakiriyavatthu, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthū’tiādīsu – Này các Tỳ khưu, có ba phước sự này: phước sự được thành tựu do bố thí, phước sự được thành tựu do giữ giới, phước sự được thành tựu do tu tiến,” (Itivu 60; Dī Ni 3.305; A Ni 8.36). Tuy nhiên, ở đây nên được hiểu là các pháp thiện thuộc ba cõi. Bhāyitthāti, ở đây có hai loại sợ hãi là ñāṇabhayaṃ – sự sợ hãi (do) trí tuệ và sārajjabhayanti – sự sợ hãi (do) rụt rè. Trong đó, sự sợ hãi (do) trí tuệ đã được đề cập trong câu: “Yepi te, bhikkhave, devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā, tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’ti – Này các Tỳ khưu, cả những vị chư thiên nào sống lâu, có dung sắc, nhiều an lạc, trú ngụ lâu dài trong các cung điện cao sang, sau khi nghe Pháp thoại của Như Lai, các vị ấy phần nhiều đi đến sự sợ hãi, sự chấn động, sự kinh hãi,” (A Ni 4.33). Sự sợ hãi (do) rụt rè đã được đề cập trong các câu như: “Ahudeva bhayaṃ, ahu chambhitattaṃ, ahu lomahaṃso’tiādīsu – Đã có sự sợ hãi, đã có sự sững sờ, đã có sự rởn tóc gáy,” (Dī Ni 2.318). Ở đây cũng chính là sự sợ hãi (do) rụt rè. Đây là ý nghĩa ở đây: Này các Tỳ khưu, các ông chớ có sợ hãi, chớ có đi đến sự sợ hãi, sự kinh hãi đối với các phước thiện mà vị Tỳ khưu phải liên tục thực hành như là: sự thu thúc thân và khẩu trong thời gian dài, sự làm tròn các phận sự lớn nhỏ, việc ngồi một mình, việc nằm một mình, sự chế ngự các căn, sự nhiếp phục tâm ý bằng các pháp đầu đà, chánh niệm và tỉnh giác, sự khởi sự tinh tấn theo cách thực hành đề mục thiền định, và các điều tương tự. Các ông chớ có sợ hãi các phước thiện là những điều mang lại an lạc của đời sau và của Niết Bàn, do sự sợ hãi về việc cản trở sự an lạc trong hiện tại của một người nào đó. Đây là lời nói của bậc Chủ nhân trong trường hợp không có khả năng. Idāni tato abhāyitabbabhāve kāraṇaṃ dassento ‘‘sukhasseta’’ntiādimāha. Tattha sukha-saddo ‘‘sukho buddhānamuppādo, sukhā virāgatā loke’’tiādīsu (dha. pa. 194) sukhamūle āgato. ‘‘Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.60) sukhārammaṇe. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’tiādīsu (ma. ni. 3.255) sukhapaccayaṭṭhāne. ‘‘Sukho puññassa uccayo’’tiādīsu (dha. pa. 118) sukhahetumhi. ‘‘Diṭṭhadhammasukhavihārā ete dhammā’’tiādīsu (ma. ni. 1.82) abyāpajje. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’ntiādīsu (ma. ni. 2.215; dha. pa. 203, 204) nibbāne. ‘‘Sukhassa ca pahānā’’tiādīsu (dī. ni. 1.232; ma. ni. 1.271; saṃ. ni. 2.152) sukhavedanāyaṃ. ‘‘Adukkhamasukhaṃ santaṃ, sukhamicceva bhāsita’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.253; itivu. 53) upekkhāvedanāyaṃ. ‘‘Dvepi [Pg.182] mayā, ānanda, vedanā vuttā pariyāyena sukhā vedanā dukkhā vedanā’’tiādīsu (ma. ni. 2.89) iṭṭhasukhesu. ‘‘Sukho vipāko puññāna’’ntiādīsu (peṭako. 23) iṭṭhavipāke. Idhāpi iṭṭhavipāke eva daṭṭhabbo. Iṭṭhassātiādīsu icchitabbato ceva aniṭṭhappaṭipakkhato ca iṭṭhassa. Kamanīyato manasmiñca kamanato pavisanato kantassa. Piyāyitabbato santappanato ca piyassa. Mananīyato manassa vaḍḍhanato ca manāpassāti attho veditabbo. Yadidaṃ puññānīti puññānīti yadidaṃ vacanaṃ, etaṃ sukhassa iṭṭhassa vipākassa adhivacanaṃ nāmaṃ. Sukhassetaṃ yadidaṃ puññānīti phalena kāraṇassa abhedopacāraṃ vadati. Tena katūpacitānaṃ puññānaṃ avassaṃbhāviphalaṃ sutvā appamattena sakkaccaṃ puññāni kattabbānīti puññakiriyāyaṃ niyojeti, ādarañca nesaṃ tattha uppādeti. Bây giờ, để chỉ ra lý do về việc không nên sợ hãi điều ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘sukhassetaṃ.’ Ở đây, từ ‘sukha’ (hạnh phúc) được dùng với nghĩa là căn bản của hạnh phúc trong các câu như ‘Sự xuất hiện của chư Phật là hạnh phúc, sự ly tham ở đời là hạnh phúc’ (DhP. 194). Với nghĩa là đối tượng hạnh phúc trong các câu như ‘Này Mahāli, vì rằng sắc là hạnh phúc, đi theo hạnh phúc, thấm nhuần hạnh phúc’ (S iii. 68). Với nghĩa là nơi nương tựa của hạnh phúc trong các câu như ‘Này các Tỳ khưu, cho đến như vậy, không dễ gì dùng lời nói để diễn tả được các cõi trời là hạnh phúc đến mức nào’ (M iii. 179). Với nghĩa là nguyên nhân của hạnh phúc trong các câu như ‘Sự tích lũy phước thiện là hạnh phúc’ (DhP. 118). Với nghĩa là vô sân trong các câu như ‘Các pháp này là sự an trú hạnh phúc trong hiện tại’ (M i. 37). Với nghĩa là Niết Bàn trong các câu như ‘Niết Bàn là hạnh phúc tối thượng’ (M i. 508; DhP. 203, 204). Với nghĩa là lạc thọ trong các câu như ‘Và do sự từ bỏ lạc’ (D i. 75; M i. 174; S ii. 102). Với nghĩa là xả thọ trong các câu như ‘Trạng thái không khổ không lạc, an tịnh, được gọi là hạnh phúc’ (S iv. 228; It 53). Với nghĩa là các lạc thú khả ái trong các câu như ‘Này Ānanda, Ta đã nói đến hai loại thọ một cách gián tiếp: lạc thọ và khổ thọ’ (M i. 398). Với nghĩa là quả báo khả ái trong các câu như ‘Quả của phước là hạnh phúc’ (Peṭ 23). Ở đây cũng nên hiểu là quả báo khả ái. Trong các câu bắt đầu bằng ‘iṭṭhassa,’ (của điều khả ái) có nghĩa là của điều đáng mong muốn và đối nghịch với điều không mong muốn. ‘Kantassa’ (của điều đáng yêu) có nghĩa là đáng yêu và đi vào, thâm nhập vào tâm. ‘Piyassa’ (của điều thân ái) có nghĩa là đáng được yêu mến và làm cho hài lòng. ‘Manāpassa’ (của điều đẹp ý) có nghĩa là đáng suy niệm và làm cho tâm tăng trưởng. Câu ‘yadidaṃ puññāni’ (tức là các phước thiện), lời nói ‘yadidaṃ puññāni’ này là tên gọi, là từ đồng nghĩa với quả báo khả ái của hạnh phúc. Câu ‘Sukhassetaṃ yadidaṃ puññāni’ (Hạnh phúc này, tức là các phước thiện) nói lên sự ẩn dụ không phân biệt giữa nhân và quả. Qua đó, khi nghe về quả báo tất yếu của các phước thiện đã được làm và tích lũy, ngài khuyến khích việc làm phước rằng các phước thiện nên được thực hiện một cách không lơ là, cẩn trọng, và ngài cũng làm phát sinh lòng tôn trọng của họ đối với việc ấy. Idāni attanā sunettakāle katena puññakammena dīgharattaṃ paccanubhūtaṃ bhavantarappaṭicchannaṃ uḷārataraṃ puññavipākaṃ udāharitvā tamatthaṃ pākaṭataraṃ karonto ‘‘abhijānāmi kho panāha’’ntiādimāha. Tattha abhijānāmīti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāmi, paccakkhato bujjhāmi. Dīgharattanti cirakālaṃ. Puññānanti dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ. Satta vassānīti satta saṃvaccharāni. Mettacittanti mijjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte bhavā, mittassa vā esā pavattītipi mettā. Lakkhaṇādito pana hitākārappavattilakkhaṇā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. Mettacittaṃ bhāvetvāti mettāsahagataṃ cittaṃ, cittasīsena samādhi vuttoti mettāsamādhiṃ metābrahmavihāraṃ uppādetvā ceva vaḍḍhetvā ca. Bây giờ, để làm cho ý nghĩa ấy được rõ ràng hơn bằng cách nêu lên ví dụ về quả báo to lớn hơn của phước thiện đã được che khuất bởi các kiếp sống khác mà chính ngài đã trải nghiệm trong một thời gian dài do nghiệp phước đã tạo vào thời Sunetta, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘abhijānāmi kho panāha.’ Ở đó, ‘abhijānāmi’ có nghĩa là ta biết với trí tuệ ưu việt, ta liễu tri một cách trực tiếp. ‘Dīgharattaṃ’ là trong một thời gian dài. ‘Puññānaṃ’ là của các thiện pháp như bố thí v.v... ‘Satta vassāni’ là bảy năm. ‘Mettacittaṃ’ (tâm từ): ‘mettā’ là vì làm cho êm dịu (mijjati), có nghĩa là thương mến (siniyhati). ‘Mettā’ cũng có nghĩa là có ở nơi người bạn (mitte bhavā), hoặc là cách hành xử của người bạn (mittassa pavattī). Tuy nhiên, xét về đặc tính v.v..., tâm từ có trạng thái là diễn tiến theo cách thức mang lại lợi ích, có phận sự là đem lại lợi ích, có sự biểu hiện là dẹp tan oán hận, có nhân cần thiết là thấy được khía cạnh đáng mến của chúng sanh. Sự lắng dịu của sân hận là thành tựu của tâm từ, sự phát sinh của tình ái là thất bại của nó. ‘Mettacittaṃ bhāvetvā’ (sau khi đã tu tập tâm từ) có nghĩa là tâm tương ưng với từ; do định được nói đến với từ ‘tâm’ làm đầu, nên có nghĩa là sau khi đã làm phát sinh và phát triển định tâm từ, tức là từ phạm trú. Satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti satta mahākappe. Saṃvaṭṭavivaṭṭaggahaṇeneva hi saṃvaṭṭaṭṭhāyivivaṭṭaṭṭhāyinopi gahitā. Imaṃ lokanti kāmalokaṃ. Saṃvaṭṭamāne sudanti saṃvaṭṭamāne, sudanti nipātamattaṃ, vipajjamāneti attho. ‘‘Varasaṃvattaṭṭhāne suda’’ntipi paṭhanti. Kappeti kāle. Kappasīsena hi kālo vutto, kāle khīyamāne sabbopi khīyateva. Yathāha – ‘‘kālo [Pg.183] ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā’’ti (jā. 1.2.190). ‘‘Ābhassarūpago homī’’ti vuttattā tejosaṃvaṭṭavasenettha kappavuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Ābhassarūpagoti tattha paṭisandhiggahaṇavasena ābhassarabrahmalokaṃ upagacchāmīti ābhassarūpago homi. Vivaṭṭamāneti saṇṭhahamāneti attho. Suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmīti kassaci sattassa tattha nibbattassa abhāvato suññaṃ yaṃ paṭhamajjhānabhūmisaṅkhātaṃ brahmavimānaṃ ādito nibbattati, taṃ paṭisandhiggahaṇavasena upapajjāmi upemi. ‘Satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe’ là bảy đại kiếp. Do việc dùng từ ‘saṃvaṭṭavivaṭṭa’ (hoại-thành) nên các kiếp hoại-trụ và thành-trụ cũng được bao gồm. ‘Imaṃ lokaṃ’ (thế gian này) là cõi Dục. ‘Saṃvaṭṭamāne suda’ là khi đang hoại diệt; ‘suda’ chỉ là một tiểu từ, có nghĩa là đang bị hủy hoại. Cũng có bản đọc là ‘varasaṃvattaṭṭhāne suda.’ ‘Kappe’ là trong thời kiếp. Thời gian được nói đến qua từ ‘kiếp.’ Khi thời gian bị tiêu hủy thì tất cả cũng bị tiêu hủy. Như có lời nói: ‘Thời gian nuốt chửng các chúng sanh, tất cả cùng với chính nó’ (Ja i. 214). Do có lời nói ‘Ābhassarūpago homi’ (ta sanh về cõi Quang Âm), nên ở đây sự hoại diệt của kiếp cần được hiểu là do lửa. ‘Ābhassarūpago’ có nghĩa là ta đi đến cõi Phạm thiên Quang Âm theo cách thức nhận lấy sự tái sanh ở đó, nên ta là người sanh về cõi Quang Âm. ‘Vivaṭṭamāne’ có nghĩa là khi đang hình thành. ‘Suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmi’ (ta hóa sanh vào cung điện Phạm thiên trống không) có nghĩa là cung điện Phạm thiên được gọi là cõi Sơ thiền, vốn khởi sanh trước tiên và trống không do chưa có chúng sanh nào sanh ở đó, ta hóa sanh, ta đi đến đó theo cách thức nhận lấy sự tái sanh. Brahmāti kāmāvacarasattehi visiṭṭhaṭṭhena tathā tathā brūhitaguṇatāya brahmavihārato nibbattanaṭṭhena ca brahmā. Brahmapārisajjabrahmapurohitehi mahanto brahmāti mahābrahmā, tato eva te abhibhavitvā ṭhitattā abhibhū. Tehi na kenacipi guṇena abhibhūtoti anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanato daso, atītānāgatapaccuppannānaṃ dassanasamattho abhiññāñāṇena passitabbaṃ passāmīti attho. Sesabrahmānaṃ iddhipādabhāvanābalena attano cittañca mama vase vattemīti vasavattī homīti yojetabbaṃ. Tadā kira bodhisatto aṭṭhasamāpattilābhīpi samāno tathā sattahitaṃ attano pāramipūraṇañca olokento tāsu eva dvīsu jhānabhūmīsu nikanti uppādetvā mettābrahmavihāravasena aparāparaṃ saṃsari. Tena vuttaṃ ‘‘satta vassāni…pe… vasavattī’’ti. ‘Brahmā’ (Phạm thiên): là Phạm thiên vì có ý nghĩa là bậc ưu việt hơn các chúng sanh ở cõi Dục, vì có các phẩm chất được tăng trưởng như thế như thế, và vì có ý nghĩa là được sanh ra từ phạm trú. ‘Mahābrahmā’ (Đại Phạm thiên): là Đại Phạm thiên vì vĩ đại hơn các Phạm Chúng thiên và Phạm Phụ thiên. ‘Abhibhū’ (bậc chinh phục): vì vị ấy tồn tại sau khi đã chinh phục họ. ‘Anabhibhūto’ (bậc không bị chinh phục): vì không bị họ chinh phục bởi bất cứ phẩm chất nào. ‘Aññadatthu’ là một tiểu từ có nghĩa là chắc chắn. ‘Daso’ (bậc thấy rõ): do từ ‘dassana’ (sự thấy); có nghĩa là: ta có khả năng thấy được quá khứ, tương lai, và hiện tại; ta thấy điều cần được thấy bằng thắng trí. ‘Vasavattī’ (bậc tự tại): nên được liên kết như sau: ‘Bằng năng lực của việc tu tập thần túc, ta khiến cho tâm của chính ta và của các Phạm thiên còn lại phải tuân theo sự điều khiển của ta.’ Tương truyền, vào lúc ấy, dù là bậc đã chứng đắc tám thiền chứng, Bồ-tát vẫn quán xét đến lợi ích của chúng sanh và sự viên mãn các pháp ba-la-mật của chính mình, ngài đã khởi lên sự ưa thích chỉ ở trong hai cõi thiền ấy và đã luân hồi mãi trong sanh tử bằng phương tiện là từ phạm trú. Do đó, có lời nói: ‘Trong bảy năm ... cho đến ... là bậc tự tại.’ Evaṃ bhagavā rūpāvacarapuññassa vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni kāmāvacarapuññassapi vipākaṃ dassento ‘‘chattiṃsakkhattu’’ntiādimāha. Tattha sakko ahosinti chattiṃsakkhattuṃ chattiṃsavāre aññattha anupapajjitvā nirantaraṃ sakko devānamindo tāvatiṃsadevarājā ahosiṃ. Rājā ahosintiādīsu catūhi acchariyadhammehi catūhi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjetīti rājā. Cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. ‘‘Rājā’’ti cettha sāmaññaṃ, ‘‘cakkavattī’’ti visesaṃ. Dhammena caratīti dhammiko, ñāyena samena vattatīti attho. Dhammeneva rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā, dasavidhe kusaladhamme agarahite ca rājadhamme niyuttoti dhammiko. Tena ca dhammena sakalaṃ [Pg.184] lokaṃ rañjetīti dhammarājā. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko, attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Yasmā cakkavattī dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati, na adhammena, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammena laddharajjattā dhammarājā’’ti. Như vậy, sau khi đã công bố sự vĩ đại của quả phước cõi Sắc giới, bây giờ để chỉ ra quả phước của cõi Dục giới, đức Thế Tôn đã nói câu bắt đầu bằng “ba mươi sáu lần”. Trong ấy, câu “ta đã là vị trời Đế Thích” có nghĩa là: ba mươi sáu lần, trong ba mươi sáu phen, không sanh khởi ở nơi nào khác, ta đã liên tục là trời Đế Thích, là vua của chư thiên, là thiên vương cõi trời Ba Mươi Ba. Trong các câu bắt đầu bằng “ta đã là vị vua”, vị nào làm cho thế gian vui thích bằng bốn pháp kỳ diệu và bốn pháp nhiếp phục, vị ấy là vua (rājā). Vị nào vận chuyển bánh xe báu, vận hành bằng bốn bánh xe thành tựu, và nhờ chúng mà làm cho người khác vận hành, và ở vị ấy có sự vận chuyển các bánh xe oai nghi vì lợi ích của người khác, vị ấy là Chuyển Luân Vương (cakkavattī). Ở đây, “vua” là từ chung, “Chuyển Luân Vương” là từ riêng. Vị nào hành xử theo Chánh pháp là người đúng pháp (dhammiko), nghĩa là hành xử theo lẽ phải, theo sự công bằng. Vị vua nào có được vương quốc chỉ nhờ Chánh pháp, vị ấy là vua Chánh pháp (dhammarājā). Vị nào chuyên tâm vào mười thiện pháp và các vương pháp không đáng chê trách là người đúng pháp (dhammiko). Và vị nào làm cho toàn thể thế gian vui thích bằng Chánh pháp ấy, vị ấy là vua Chánh pháp (dhammarājā). Hoặc, là người đúng pháp do thực hành pháp vì lợi ích người khác, là vua Chánh pháp do thực hành pháp vì lợi ích bản thân. Bởi vì Chuyển Luân Vương đạt được vương quốc bằng Chánh pháp, bằng lẽ phải, không phải bằng phi pháp, do đó có lời nói rằng: “là vua Chánh pháp do đã có được vương quốc bằng Chánh pháp”. Catūsu disāsu samuddapariyosānatāya cāturantā nāma tattha tattha dīpe mahāpathavīti āha ‘‘puratthima…pe… issaro’’ti. Vijitāvīti vijetabbassa vijitavā, kāmakodhādikassa abbhantarassa paṭirājabhūtassa bāhirassa ca arigaṇassa vijayī vijinitvā ṭhitoti attho. Kāmaṃ cakkavattino kenaci yuddhaṃ nāma natthi, yuddhena pana sādhetabbassa vijayassa siddhiyā ‘‘vijitasaṅgāmo’’ti vuttaṃ. Janapado vā catubbidhaacchariyadhammena samannāgato asmiṃ rājini thāvariyaṃ kenaci asaṃhāriyaṃ daḷhabhattibhāvaṃ patto, janapade vā attano dhammikāya paṭipattiyā thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto. Caṇḍassa hi rañño balidaṇḍādīhi lokaṃ pīḷayato manussā majjhimajanapadaṃ chaḍḍetvā pabbatasamuddatīrakandarādīni nissāya paccante vāsaṃ kappenti. Atimudukassa rañño corehi sāhasikadhanavilopapīḷitā manussā paccantaṃ pahāya janapadamajjhe vāsaṃ kappenti. Iti evarūpe rājini janapado thirabhāvaṃ na pāpuṇāti. Đại địa ở các châu này châu kia được gọi là bốn phương (cāturantā) vì có biển cả làm giới hạn ở bốn hướng, nên ngài đã nói: “phía đông… vân vân… là bậc chúa tể”. Người chinh phục (vijitāvī) là người đã chiến thắng những gì cần phải chiến thắng, nghĩa là người đã chiến thắng và đứng vững, đã chinh phục được tập đoàn kẻ thù bên trong là tham dục, sân hận v.v… và tập đoàn kẻ thù bên ngoài là các vị vua đối nghịch. Thực ra, Chuyển Luân Vương không có cuộc chiến tranh nào với bất cứ ai, nhưng câu “người chiến thắng trận mạc” (vijitasaṅgāmo) được nói đến là do sự thành tựu của cuộc chinh phục vốn phải được thực hiện bằng chiến tranh. Quốc độ hoặc là được phú bẩm bốn pháp kỳ diệu đã đạt đến trạng thái trung thành vững chắc, không ai lay chuyển được đối với vị vua này; hoặc là, vị ấy đã đạt được sự ổn định (thāvariyaṃ) trong quốc độ nhờ vào sự thực hành đúng pháp của mình, nên gọi là người đạt được sự ổn định của quốc độ (janapadatthāvariyappatto). Thật vậy, đối với vị vua tàn bạo, áp bức thế gian bằng thuế má, hình phạt v.v…, dân chúng rời bỏ miền trung tâm, nương náu nơi núi non, bờ biển, hang động v.v… và sinh sống ở vùng biên địa. Đối với vị vua quá nhu nhược, dân chúng bị bọn trộm cướp, những kẻ cướp của hung bạo áp bức, họ rời bỏ vùng biên địa và sinh sống ở giữa quốc độ. Như vậy, dưới một vị vua như thế, quốc độ không đạt được sự ổn định. Sattaratanasamannāgatoti cakkaratanādīhi sattahi ratanehi samupeto. Tesu hi rājā cakkavattī cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite sukheneva anuvicarati, pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati, avasesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, pacchimena mantasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo suparipuṇṇo hoti. Itthimaṇiratanehi upabhogasukhamanubhavati, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti. Người phú bẩm bảy báu vật (sattaratanasamannāgato) là người được trang bị bảy báu vật bắt đầu bằng bánh xe báu. Trong số đó, vua Chuyển Luân dùng bánh xe báu để chinh phục những gì chưa được chinh phục, dùng voi báu và ngựa báu để đi lại dễ dàng trong vùng đã chinh phục, dùng quan đại thần báu để bảo vệ vùng đã chinh phục, và dùng những báu vật còn lại để hưởng thụ lạc thú. Với báu vật đầu tiên, vị ấy có được năng lực của sự tinh tấn; với báu vật cuối cùng, vị ấy có được năng lực của sự mưu lược; với voi báu, ngựa báu và gia chủ báu, năng lực của quyền uy của vị ấy trở nên hoàn toàn viên mãn. Với ngọc nữ báu và ma ni báu, vị ấy hưởng thụ lạc thú; với các báu vật khác, vị ấy hưởng thụ lạc thú của quyền lực. Đặc biệt, ba báu vật đầu tiên của vị ấy thành tựu nhờ năng lực của nghiệp sanh từ thiện căn vô sân; các báu vật ở giữa thành tựu nhờ năng lực của nghiệp sanh từ thiện căn vô tham; và báu vật cuối cùng thành tựu nhờ năng lực của nghiệp sanh từ thiện căn vô si. Sūrāti sattivanto, nibbhayāti atthoti āha ‘‘abhīruno’’ti. Aṅganti kāraṇaṃ. Yena kāraṇena ‘‘vīrā’’ti vucceyyuṃ, taṃ vīraṅgaṃ. Tenāha ‘‘vīriyassetaṃ nāma’’nti. Yāva cakkavāḷapabbatā cakkassa vattanato ‘‘cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyanta’’nti vuttaṃ. Adaṇḍenāti iminā dhanadaṇḍassa sarīradaṇḍassa ca akaraṇaṃ vuttaṃ. Asatthenāti iminā [Pg.185] pana senāya yujjhanassāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘na daṇḍenā’’tiādi vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ye katāparādhe satte satampi sahassampi gaṇhanti, te dhanadaṇḍena rajjaṃ kārenti. Ye chejjabhejjaṃ anusāsanti, te satthadaṇḍena. Ahaṃ pana duvidhampi daṇḍaṃ pahāya adaṇḍena ajjhāvasiṃ. Ye ekatodhārādinā satthena paraṃ viheṭhenti, te satthena rajjaṃ kārenti nāma. Ahaṃ pana satthena khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ kassaci anuppādetvā dhammeneva ‘‘ehi kho, mahārājā’’ti evaṃ paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano vuttappakāraṃ pathaviṃ abhijinitvā ajjhāvasiṃ, abhivijinitvā sāmī hutvā vasinti. Dũng cảm (sūrā) có nghĩa là có năng lực, không sợ hãi, nên nói là “không khiếp sợ” (abhīruno). Yếu tố (aṅgaṃ) có nghĩa là nguyên nhân. Nguyên nhân mà do đó họ được gọi là “những người anh hùng” (vīrā), đó là phẩm chất anh hùng (vīraṅgaṃ). Do đó, có lời nói rằng: “đây là tên gọi của sự tinh tấn”. Do bánh xe lăn cho đến núi Thiết Vi, nên được nói là “có núi Thiết Vi làm ranh giới, tận cùng là biển cả”. Bằng câu “không dùng hình phạt” (adaṇḍena), sự không sử dụng hình phạt bằng tiền bạc và hình phạt thân thể được nói đến. Còn bằng câu “không dùng khí giới” (asatthena), sự không chiến đấu bằng quân đội được nói đến. Để chỉ cả hai điều này, câu bắt đầu bằng “không bằng hình phạt” đã được nói. Điều này có nghĩa là: những ai bắt giữ hàng trăm hay hàng ngàn chúng sanh đã phạm tội, họ cai trị vương quốc bằng hình phạt tiền bạc. Những ai ra lệnh chém giết, họ cai trị bằng hình phạt khí giới. Còn ta, đã từ bỏ cả hai loại hình phạt, đã cai trị mà không dùng hình phạt. Những ai làm hại người khác bằng gươm đao một lưỡi v.v…, họ được gọi là cai trị vương quốc bằng khí giới. Còn ta, không dùng khí giới làm cho bất cứ ai phải đổ một giọt máu nào dù chỉ bằng một con ruồi nhỏ có thể uống, đã cai trị chỉ bằng Chánh pháp, được các vị vua đối nghịch đón nhận sự quang lâm bằng lời nói rằng: “Xin mời đến, thưa Đại vương”. Sau khi đã chinh phục trái đất theo cách đã nói, ta đã an trú; sau khi đã hoàn toàn chinh phục, ta đã sống làm chủ. Iti bhagavā attānaṃ kāyasakkhiṃ katvā puññānaṃ vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni tamevatthaṃ gāthābandhanena dassento ‘‘passa, puññānaṃ vipāka’’ntiādimāha. Sukhesinoti ālapanavacanametaṃ, tena sukhapariyesake satte āmanteti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘passathā’’ti vattabbe ‘‘passā’’ti vacanabyattayo katoti daṭṭhabbo. Manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitadhanaharaṇādinā vā sāhasakāritāya sāhasikā, tesaṃ kammaṃ sāhasikakammaṃ. Pathaviyā issaro pathabyoti āha ‘‘puthavisāmiko’’ti. Như vậy, sau khi đã tự mình làm chứng nhân, đức Thế Tôn đã công bố sự vĩ đại của quả phước. Bây giờ, để chỉ ra ý nghĩa ấy bằng thể kệ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “hãy xem quả của các phước”. “Hỡi những người tìm cầu hạnh phúc” (sukhesino) là một từ ở hô cách, qua đó ngài gọi những chúng sanh đang tìm kiếm hạnh phúc. Tuy nhiên, trong văn Pāli, cần phải hiểu rằng có sự thay đổi về ngữ pháp, thay vì nói “passathā” (các ngươi hãy xem), lại nói là “passa” (ngươi hãy xem). Những kẻ hung bạo (sāhasikā) là do hành động bạo lực của họ, như đặt vũ khí lên ngực người khác và cướp đoạt tài sản mong muốn. Hành động của họ là hành động bạo lực (sāhasikakammaṃ). Bậc chúa tể của trái đất (pathaviyā issaro) là chủ nhân của trái đất (puthavisāmiko), nên ngài đã nói “chủ nhân của trái đất”. Mettasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Từ Bi đã kết thúc. 10. Bhariyāsuttavaṇṇanā 10. Giải thích kinh Người Vợ 63. Dasame uccāsaddā mahāsaddā uddhaṃ uggatattā uccaṃ patthaṭattā mahantaṃ avinibbhogaṃ vinibhuñjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyaṃ saddaṃ karontā vadanti. Vacīghosopi hi bahūhi ekajjhaṃ pavattito atthato ca saddato ca duravabodho kevalaṃ mahānigghoso eva hutvā sotapathamāgacchati. Macchavilopeti macche vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā vilumpane. Kevaṭṭānañhi macchapacchiṭṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehi, etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddamahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘kevaṭṭānaṃ macchapacchiṃ otāretvā ṭhitaṭṭhāne’’ti. Macchaggahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho na paviṭṭho[Pg.186], gahito na gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘jāle vā…pe… mahāsaddo hotī’’ti. Kattabbavattanti pādaparikammādikattabbakiccaṃ. Kharāti cittena vācāya ca kakkhaḷā. Sesamettha uttānameva. 63. Trong bài kinh thứ mười, (các vị ấy) nói trong khi tạo ra ‘tiếng động lớn, tiếng động ồn ào’ (uccāsaddā mahāsaddā), là âm thanh không thể nắm bắt được bằng cách phân tích từng phần riêng lẻ, do vươn lên cao nên gọi là ‘lớn’ (uccaṃ), do lan rộng ra nên gọi là ‘ồn ào’ (mahantaṃ). Bởi vì âm thanh của lời nói cũng vậy, khi được nhiều người phát ra cùng lúc, thì khó hiểu cả về nghĩa lẫn về âm, chỉ trở thành một tiếng vang lớn đi vào đường tai. Trong câu ‘macchavilope’, (có nghĩa là) trong việc bắt cá như thể cướp giật, hoặc trong việc cướp giật cá. Thật vậy, ở nơi những người đánh cá đặt giỏ cá xuống, đám đông tụ tập lại và làm ra tiếng động lớn, tiếng động ồn ào như vầy: ‘Hãy cho tôi một con cá khác ở đây, hãy cho một miếng cá, con lớn này đã được đưa cho ông kia, của tôi thì nhỏ’. Nhắm đến điều ấy, câu này đã được nói: ‘ở nơi những người đánh cá sau khi đã hạ giỏ cá xuống’. Ngay cả khi lưới được quăng xuống để bắt cá, ở nơi ấy những người đánh cá và những người khác cũng làm ra tiếng động lớn: ‘Vào rồi, chưa vào, bắt được rồi, chưa bắt được’. Nhắm đến điều ấy, câu này đã được nói: ‘hoặc khi lưới... cho đến... có tiếng động lớn’. ‘Kattabbavattaṃ’ (việc cần phải làm) là phận sự cần phải làm như việc chăm sóc chân, v.v. ‘Kharā’ (thô lỗ) là thô lỗ về tâm và lời nói. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng. Bhariyāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Người Vợ đã kết thúc. 11. Kodhanasuttavaṇṇanā 11. Giải thích kinh Người Hay Phẫn Nộ 64. Ekādasame sapattakaraṇāti vā sapattehi kātabbā. Kodhananti kujjhanasīlaṃ. Kodhanoyanti kujjhano ayaṃ. Ayanti ca nipātamattaṃ. Kodhaparetoti kodhena anugato, parābhibhūto vā. Dubbaṇṇova hotīti pakatiyā vaṇṇavāpi alaṅkatappaṭiyattopi mukhavikārādivasena virūpo eva hoti. Etarahi āyatiñcāti kodhābhibhūtassa ekantamidaṃ phalanti dīpetuṃ ‘‘dubbaṇṇovā’’ti avadhāraṇaṃ katvā puna ‘‘kodhābhibhūto’’ti vuttaṃ. 64. Trong bài kinh thứ mười một, ‘sapattakaraṇā’ (làm cho có kẻ thù) hoặc là (việc) được thực hiện bởi những kẻ thù. ‘Kodhana’ (người hay phẫn nộ) là người có tính hay nổi giận. ‘Kodhanoyaṃ’ là ‘kujjhano ayaṃ’ (người này hay nổi giận). Và ‘ayaṃ’ chỉ là một tiểu từ. ‘Kodhapareto’ (bị phẫn nộ chi phối) là bị phẫn nộ theo sau, hoặc bị chinh phục. Câu ‘dubbaṇṇova hoti’ (trở nên xấu xí) có nghĩa là: dù tự nhiên có dung sắc đẹp, dù đã trang điểm sửa soạn, người ấy vẫn trở nên xấu xí do sự biến dạng của nét mặt, v.v. Để chỉ ra rằng đây là kết quả chắc chắn cho người bị phẫn nộ chi phối, cả hiện tại lẫn tương lai, sau khi đã nhấn mạnh bằng từ ‘dubbaṇṇovā’ (chắc chắn xấu xí), từ ‘kodhābhibhūto’ (bị phẫn nộ chinh phục) lại được nói đến. Ayasabhāvanti akittimabhāvaṃ. Attano paresañca anatthaṃ janetīti anatthajanano. Antaratoti abbhantarato, cittato vā. Taṃ jano nāvabujjhatīti kodhasaṅkhātaṃ antarato abbhantare attano citteyeva jātaṃ anatthajananacittappakopanādibhayaṃ bhayahetuṃ ayaṃ bālamahājano na jānāti. Yanti yattha. Bhummatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Yasmiṃ kāle kodho sahate naraṃ, andhatamaṃ tadā hotīti sambandho. Yanti vā kāraṇavacanaṃ, yasmā kodho uppajjamāno naraṃ sahate abhibhavati, tasmā andhatamaṃ tadā hoti, yadā kuddhoti attho yaṃ-taṃ-saddānaṃ ekantasambandhabhāvato. Atha vā yanti kiriyāparāmasanaṃ. Sahateti yadetaṃ kodhassa sahanaṃ abhibhavanaṃ, etaṃ andhatamaṃ bhavananti attho. Atha vā yaṃ naraṃ kodho sahate abhibhavati, tassa andhatamaṃ tadā hoti. Tato ca kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passatīti. ‘Ayasabhāvaṃ’ (bản chất của sắt) có nghĩa là bản chất không giả tạo. ‘Anatthajanano’ (sinh ra điều bất lợi) là vì nó sinh ra điều bất lợi cho mình và cho người khác. ‘Antarato’ (từ bên trong) là từ nội tâm, hoặc từ tâm. Câu ‘taṃ jano nāvabujjhati’ (người đời không hiểu điều đó) có nghĩa là: đám đông phàm phu này không biết đến sự nguy hiểm, nguyên nhân của sự sợ hãi, như là sự khuấy động tâm sinh ra điều bất lợi, được gọi là sân hận, vốn sinh ra từ bên trong, trong chính tâm của mình. ‘Yaṃ’ có nghĩa là ‘yattha’ (ở đâu, khi nào). Đây là cách dùng đối cách theo nghĩa của định sở cách. Mối liên hệ là: ‘Vào lúc nào sân hận chế ngự con người, khi ấy có bóng tối mịt mù’. Hoặc ‘yaṃ’ là từ chỉ nguyên nhân. Bởi vì sân hận khi khởi lên chế ngự, chinh phục con người, do đó khi ấy có bóng tối mịt mù, nghĩa là khi người ấy nổi giận, do mối liên hệ chắc chắn giữa các từ ‘yaṃ’ và ‘taṃ’. Hoặc ‘yaṃ’ là sự quy chiếu đến hành động. Nghĩa là: ‘Sự chế ngự, sự chinh phục này của sân hận, chính điều đó trở thành bóng tối mịt mù’. Hoặc: ‘Người nào bị sân hận chế ngự, chinh phục, đối với người ấy khi đó có bóng tối mịt mù’. Và do đó, người phẫn nộ không biết lợi ích, người phẫn nộ không thấy Chánh pháp. Bhūnaṃ vuccati vuddhi, tassa hananaṃ ghāto etesanti bhūnahaccāni. Tenāha ‘‘hatavuddhīnī’’ti. Dama-saddena vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ paññāvīriyena [Pg.187] diṭṭhiyāti vuttanti dassento ‘‘katarena damenā’’tiādimāha. Anekattho hi dama-saddo. ‘‘Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti (saṃ. ni. 1.195; su. ni. 467) ettha hi indriyasaṃvaro damoti vutto ‘‘manacchaṭṭhāni indriyāni dametī’’ti katvā. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 191) ettha paññā damo ‘‘saṃkilesaṃ dameti pajahatī’’ti katvā. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’’ti (saṃ. ni. 4.365) ettha uposathakammaṃ damo ‘‘upavasanavasena kāyakammādīni dametī’’ti katvā. ‘‘Sakkhissasi kho tvaṃ, puṇṇa, iminā damūpasamena samannāgato sunāparantasmiṃ janapadantare viharitu’’nti (ma. ni. 3.396; saṃ. ni. 4.88) ettha adhivāsanakkhanti damo ‘‘kodhūpanāhamakkhādike dameti vinodetī’’ti katvā. ‘‘Na mānakāmassa damo idhatthi, na monamatthi asamāhitassā’’ti (saṃ. ni. 1.9) ettha abhisambojjhaṅgādiko samādhipakkhiko dhammo damo ‘‘dammati cittaṃ etenā’’ti katvā. Idhāpi ‘‘taṃ damena samucchinde, paññāvīriyena diṭṭhiyā’’ti vacanato dama-saddena paññāvīriyadiṭṭhiyo vuttā. ‘Bhūnaṃ’ được gọi là sự tăng trưởng, sự hủy hoại, sự giết hại của nó có ở những điều này, (nên gọi là) ‘bhūnahaccāni’ (những kẻ giết hại sự tăng trưởng). Do đó, ngài nói ‘hatavuddhīni’ (những kẻ đã hủy hoại sự tăng trưởng). Để làm rõ ý nghĩa đã được nói đến bằng từ ‘dama’, và để chỉ ra rằng (các pháp) được nói đến là ‘bằng trí tuệ, tinh tấn, và chánh kiến’, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘bằng sự chế ngự nào?’. Thật vậy, từ ‘dama’ có nhiều nghĩa. Trong câu ‘Được chế ngự bởi sự thật, được phú bẩm sự điều phục, bậc thông suốt Vệ-đà, đã sống đời phạm hạnh’, ở đây sự thu thúc các căn được gọi là ‘dama’, vì ‘chế ngự các căn có ý là thứ sáu’. Trong câu ‘Nếu có sự thật, sự điều phục, sự xả ly, sự nhẫn nại nào vượt trội hơn ở đây’, ở đây trí tuệ là ‘dama’, vì ‘chế ngự, từ bỏ phiền não’. Trong câu ‘Do bố thí, do điều phục, do tự chế, do lời nói chân thật, có phước báu, có sự tích lũy phước báu’, ở đây việc thực hành Uposatha là ‘dama’, vì ‘chế ngự các hành động của thân, v.v. bằng cách sống trong ngày trai giới’. Trong câu ‘Này Puṇṇa, được phú bẩm sự điều phục và an tịnh này, ông sẽ có thể sống ở xứ Sunāparanta’, ở đây sự kham nhẫn là ‘dama’, vì ‘chế ngự, loại bỏ sân hận, oán hận, gièm pha, v.v.’. Trong câu ‘Không có sự điều phục ở đây cho người ham muốn kiêu mạn, không có sự tĩnh lặng cho người không định tâm’, ở đây pháp thuộc về phần định như các giác chi là ‘dama’, vì ‘tâm được chế ngự bởi pháp này’. Ở đây cũng vậy, theo câu ‘hãy đoạn trừ nó bằng sự điều phục, bằng trí tuệ, tinh tấn, và chánh kiến’, các pháp trí tuệ, tinh tấn, và chánh kiến được nói đến bằng từ ‘dama’. Kodhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về kinh Người Hay Phẫn Nộ đã kết thúc. Abyākatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về Phẩm Vô Ký đã kết thúc. 7. Mahāvaggo 7. Đại Phẩm 1-2. Hiriottappasuttādivaṇṇanā 1-2. Giải thích kinh Tàm Quý, v.v. 65-66. Sattamassa paṭhamaṃ uttānameva. Dutiye tayo saṃvaṭṭāti āposaṃvaṭṭo, tejosaṃvaṭṭo, vāyosaṃvaṭṭoti tayo saṃvaṭṭā. Tisso saṃvaṭṭasīmāti ābhassarā, subhakiṇhā, vehapphalāti tisso saṃvaṭṭasīmā. Yadā hi kappo tejena saṃvaṭṭati vinassati, tadā ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā āpena saṃvaṭṭati, tadā subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vāyunā saṃvaṭṭati, tadā vehapphalato heṭṭhā vāyunā viddhaṃsati. Vitthārato pana sadāpi ekaṃ buddhakkhettaṃ vinassati. Buddhakkhettaṃ nāma tividhaṃ hoti jātikkhettaṃ āṇākkhettaṃ [Pg.188] visayakkhettanti. Tattha jātikkhettaṃ nāma dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti, yaṃ tathāgatassa paṭisandhigahaṇādīsu kampati. Āṇākkhettaṃ koṭisahassacakkavāḷapariyantaṃ, yattha ratanasuttaṃ (khu. pā. 6.1 ādayo; su. ni. 224 ādayo) khandhaparittaṃ (a. ni. 4.67; cūḷava. 251) dhajaggaparittaṃ (saṃ. ni. 1.249). Āṭānāṭiyaparittaṃ (dī. ni. 3.275 ādayo), moraparittanti (jā. 1.2.17-18) imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo vattati. Visayakkhettaṃ anantamaparimāṇaṃ, yaṃ ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti vuttaṃ. Evametesu tīsu buddhakkhettesu ekaṃ āṇākkhettaṃ vinassati. Tasmiṃ pana vinassante jātikkhettaṃ vinaṭṭhameva hoti. Vinassantañca ekatova vinassati, saṇṭhahantampi ekatova saṇṭhahati. 65-66. Phần đầu của đoạn thứ bảy đã rõ ràng. Trong phần thứ hai, ba sự hoại kiếp là: hoại do nước, hoại do lửa, hoại do gió, đó là ba sự hoại kiếp. Ba giới hạn của sự hoại kiếp là: cõi Quang Âm, cõi Biến Tịnh, cõi Quảng Quả, đó là ba giới hạn của sự hoại kiếp. Khi kiếp hoại diệt bởi lửa, thì (thế giới) bên dưới cõi Quang Âm bị lửa thiêu đốt. Khi hoại diệt bởi nước, thì (thế giới) bên dưới cõi Biến Tịnh bị nước làm tan rã. Khi hoại diệt bởi gió, thì (thế giới) bên dưới cõi Quảng Quả bị gió phá tan. Hơn nữa, về chi tiết, luôn luôn có một Phật độ bị hoại diệt. Phật độ có ba loại là: sanh độ, quyền độ, và cảnh độ. Trong đó, sanh độ có giới hạn là mười ngàn thế giới chuyển luân, nơi rung chuyển khi đức Như Lai thọ sanh, v.v. Quyền độ có giới hạn là một trăm ngàn ức thế giới chuyển luân, nơi mà oai lực của các bài kinh hộ trì này có hiệu lực: kinh Bảo Tạng, kinh Hộ Trì Uẩn, kinh Hộ Trì Đầu Phướn, kinh Hộ Trì Āṭānāṭiya, kinh Hộ Trì Chim Công. Cảnh độ thì vô biên, vô lượng, như đã được nói: “cho đến nơi nào mà ngài mong muốn”. Như vậy, trong ba Phật độ này, một quyền độ bị hoại diệt. Hơn nữa, khi quyền độ ấy hoại diệt, sanh độ cũng bị hoại diệt. Và khi hoại diệt thì hoại diệt cùng một lúc, khi thành lập cũng thành lập cùng một lúc. Tīṇi saṃvaṭṭamūlānīti rāgadosamohasaṅkhātāni tīṇi saṃvaṭṭakāraṇāni. Rāgādīsu hi akusalamūlesu ussannesu loko vinassati. Tathā hi rāge ussannatare agginā vinassati, dose ussannatare udakena, mohe ussannatare vātena. Keci pana ‘‘dose ussannatare agginā, rāge udakenā’’ti vadanti. Ba cội rễ của sự hoại kiếp là ba nguyên nhân của sự hoại kiếp được gọi là tham, sân, si. Vì khi các bất thiện căn như tham, v.v. trở nên mạnh mẽ, thế giới bị hoại diệt. Thật vậy, khi tham trở nên mạnh hơn, (thế giới) bị hoại diệt bởi lửa; khi sân trở nên mạnh hơn, bởi nước; khi si trở nên mạnh hơn, bởi gió. Tuy nhiên, một số người nói rằng: “khi sân trở nên mạnh hơn, (thế giới bị hoại diệt) bởi lửa; khi tham, bởi nước”. Tīṇi kolāhalānīti kappakolāhalaṃ, buddhakolāhalaṃ, cakkavattikolāhalanti tīṇi kolāhalāni. Tattha ‘‘vassasatasahassamatthake kappuṭṭhānaṃ nāma bhavissatī’’tiādinā devatāhi ugghositasaddo kappakolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasatasahassamatthake loko vinassissati, mettaṃ, mārisā, bhāvetha karuṇaṃ muditaṃ upekkha’’nti manussapathe devatā ghosantiyo caranti. ‘‘Vassasahassamatthake buddho uppajjissatī’’ti buddhakolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasahassamatthake buddho uppajjitvā dhammānudhammappaṭipanno saṅgharatanena parivārito dhammaṃ desento vicarissatī’’ti devatā ugghosanti. ‘‘Vassasatamatthake pana cakkavattī uppajjissatī’’ti cakkavattikolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasatamatthake sattaratanasampanno cātuddīpissaro sahassaparivāro vehāsaṅgamo cakkavattī rājā uppajjissatī’’ti devatā ugghosanti. Ba sự loan báo là: loan báo về kiếp, loan báo về Phật, và loan báo về Chuyển Luân Vương, đó là ba sự loan báo. Trong đó, tiếng loan báo được chư thiên công bố rằng: “Sau một trăm ngàn năm nữa, sự thành kiếp sẽ xảy ra,” v.v. được gọi là sự loan báo về kiếp. Chư thiên đi khắp cõi người loan báo rằng: “Kể từ đây, sau một trăm ngàn năm nữa, thế giới sẽ hoại diệt. Này các hiền hữu, hãy tu tập tâm từ, bi, hỷ, xả”. “Sau một ngàn năm nữa, một vị Phật sẽ xuất hiện,” đó được gọi là sự loan báo về Phật. Chư thiên công bố rằng: “Kể từ đây, sau một ngàn năm nữa, một vị Phật sẽ xuất hiện, thực hành pháp và tùy pháp, được Tăng bảo vây quanh, sẽ đi thuyết pháp”. “Sau một trăm năm nữa, một vị Chuyển Luân Vương sẽ xuất hiện,” đó được gọi là sự loan báo về Chuyển Luân Vương. Chư thiên công bố rằng: “Kể từ đây, sau một trăm năm nữa, một vị vua Chuyển Luân Vương, đầy đủ bảy báu, là chúa tể của bốn châu, có một ngàn người tùy tùng, đi lại trong hư không, sẽ xuất hiện”. Aciraṭṭhena na dhuvāti udakabubbuḷādayo viya na ciraṭṭhāyitāya dhuvabhāvarahitā. Assāsarahitāti supinake pītapānīyaṃ viya anulittacandanaṃ viya ca assāsavirahitā. (Nói rằng) không thường còn vì ý nghĩa không tồn tại lâu dài, giống như bọt nước, v.v., không có tính chất thường còn do không tồn tại lâu. (Nói rằng) không có sự an ủi, giống như nước uống trong giấc mơ hay như gỗ chiên-đàn đã được thoa, không có sự an ủi. Upakappanameghoti [Pg.189] kappavināsakameghaṃ sandhāya vadati. Yasmiñhi samaye kappo agginā nassati, āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvā koṭisatasahassacakkavāḷe ekamahāvassaṃ vassati. Manussā tuṭṭhahaṭṭhā sabbabījāni nīharitvā vapanti. Sassesu pana gokhāyitakamattesu jātesu gadrabharavaṃ ravanto ekabindumpi na vassati, tadā pacchinnaṃ pacchinnameva vassaṃ hoti. Tenāha ‘‘tadā nikkhantabījaṃ..pe… ekabindumpi devo na vassatī’’ti. ‘‘Vassasatasahassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissatī’’tiādinā devatāhi vuttavacanaṃ sutvā yebhuyyena manussā ca bhummadevatā ca saṃvegajātā aññamaññaṃ muducittā hutvā mettādīni puññānī katvā devaloke nibbattanti, avīcito paṭṭhāya tuccho hotīti. (Cụm từ) “đám mây cận kiếp” được nói để chỉ đám mây hủy diệt kiếp. Vì vào thời điểm kiếp bị hủy diệt bởi lửa, ngay từ đầu, một đám mây lớn hủy diệt kiếp nổi lên và trút một trận mưa lớn xuống một trăm ngàn ức thế giới chuyển luân. Loài người vui mừng hân hoan đem tất cả hạt giống ra gieo trồng. Nhưng khi lúa mạ mọc lên cao bằng tầm bò có thể ăn được, (đám mây) gầm lên như tiếng lừa kêu nhưng không mưa một giọt nào, khi đó mưa đã dứt hẳn. Do đó, có nói rằng: “khi ấy hạt giống đã được gieo... (v.v.)... trời không mưa một giọt nào”. Sau khi nghe lời chư thiên nói rằng: “Sau một trăm ngàn năm, sự thành kiếp sẽ xảy ra,” v.v., phần lớn loài người và các vị địa thần sanh lòng chấn động, có tâm hòa nhã với nhau, làm các phước thiện như từ tâm, v.v., và tái sanh vào cõi trời, (các cõi dưới) kể từ địa ngục Vô Gián trở đi đều trống không. Pañca bījajātānīti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañca bījāni jātāni. Tattha mūlabījanti vacā, vacattaṃ, haliddaṃ, siṅgiveranti evamādi. Khandhabījanti assattho, nigrodhoti evamādi. Phaḷubījanti ucchu, veḷu, naḷoti evamādi. Aggabījanti ajjukaṃ, phaṇijjakanti evamādi. Bījabījanti vīhiādi pubbaṇṇañceva muggamāsādiaparaṇṇañca. Paccayantarasamavāye visadisuppattiyā visesakāraṇabhāvato ruhanasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘bījabīja’’nti ‘‘rūparūpaṃ (visuddhi. 2.449) dukkhadukkha’’nti (saṃ. ni. 4.327) yathā. Yathā phalapākapariyantā osadhirukkhā veḷukadaliādayo. Năm loại hạt giống là: hạt giống từ rễ, hạt giống từ thân, hạt giống từ đốt, hạt giống từ ngọn, và hạt giống từ hạt, đó là năm loại hạt giống. Trong đó, hạt giống từ rễ là: cây xương bồ, cây thủy xương bồ, nghệ, gừng, v.v. Hạt giống từ thân là: cây bồ đề, cây đa, v.v. Hạt giống từ đốt là: mía, tre, sậy, v.v. Hạt giống từ ngọn là: cây húng quế, cây kinh giới, v.v. Hạt giống từ hạt là các loại ngũ cốc như lúa, v.v. và các loại đậu như đậu xanh, đậu đen, v.v. Do sự kết hợp của các duyên khác, vì là nguyên nhân đặc biệt cho sự sanh khởi không đồng loại, từ “hạt giống” (bīja) được dùng theo nghĩa đen cho quả có lõi có khả năng nảy mầm; để đạt được ý nghĩa đó, nó cũng được áp dụng cho một số loại như rễ, v.v. Để phân biệt với các loại như rễ, v.v., nó được nói một cách đặc biệt bằng một từ “hạt giống” (bīja) là “hạt giống từ hạt” (bījabīja), giống như “sắc của sắc” hay “khổ của khổ”. Giống như các loại cây thảo dược có quả chín là hết đời, như tre, chuối, v.v. Yaṃ kadācītiādīsu yanti nipātamattaṃ. Kadācīti kismiñci kāle. Karahacīti tasseva vevacanaṃ. Dīghassa addhunoti dīghassa kālassa. Accayenāti atikkamena. Sesamettha uttānameva. Trong các cụm từ như “yaṃ kadāci”, “yaṃ” chỉ là một bất biến từ. “Kadāci” có nghĩa là “vào một thời điểm nào đó”. “Karahaci” là một từ đồng nghĩa của nó. “Dīghassa addhuno” có nghĩa là “của một thời gian dài”. “Accayena” có nghĩa là “sau khi trải qua”. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng. Hiriottappasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Tàm Quý, v.v... đã hoàn tất. 3. Nagaropamasuttavaṇṇanā 3. Phần chú giải kinh Ví Dụ Thành Trì. 67. Tatiye paccante bhavaṃ paccantimaṃ. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) viya alaṅkāravacano parikkhārasaddoti āha ‘‘nagarālaṅkārehi alaṅkata’’nti. Parivāravacanopi vaṭṭatiyeva ‘‘satta samādhiparikkhārā’’tiādīsu [Pg.190] (dī. ni. 3.330) viya. Nemaṃ vuccati thambhādīhi anupatabhūmippadesoti āha ‘‘gambhīraāvāṭā’’ti, gambhīraṃ bhūmiṃ anuppaviṭṭhāti attho. Suṭṭhu sannisīdāpitāti bhūmiṃ nikhanitvā sammadeva ṭhapitā. 67. Trong câu thứ ba, (từ) paccantimaṃ có nghĩa là ‘thuộc về vùng biên địa.’ Giống như trong (câu) ‘Cỗ xe có giới là vật trang bị, có thiền là trục xe, có tinh tấn là bánh xe,’ v.v... (S.v.4), từ parikkhāra có nghĩa là vật trang trí, nên đã nói là ‘được trang hoàng bằng những vật trang trí của thành trì.’ Nghĩa là vật tùy thuộc cũng thích hợp, giống như trong (câu) ‘bảy vật tùy thuộc của định,’ v.v... (D.iii.330). Nema được gọi là khu vực đất lún xuống bởi các cột trụ, v.v... nên đã nói là ‘hào sâu.’ Nghĩa là đã đi sâu vào lòng đất. Suṭṭhu sannisīdāpitā (được thiết lập vững chắc) có nghĩa là sau khi đào đất, chúng được đặt xuống một cách ngay ngắn. Anupariyāyeti etenāti anupariyāyo, soyeva pathoti anupariyāyapatho, parito pākārassa anuyāyamaggo. Anupariyāya là (phương tiện) mà người ta đi vòng quanh theo đó. Chính nó là con đường nên (gọi là) anupariyāyapatha (con đường tuần tra), tức là con đường đi dọc theo tường thành bao quanh. Hatthiṃ ārohanti ārohāpayanti cāti hatthārohā (dī. ni. ṭī. 1.163). Yena hi payogena puriso hatthino ārohanayoggo hoti, hatthissa taṃ payogaṃ vidhāyantānaṃ sabbesampetesaṃ gahaṇaṃ. Tenāha ‘‘sabbepī’’tiādi. Tattha hatthācariyā nāma ye hatthino hatthārohakānañca sikkhāpakā. Hatthivejjā nāma hatthibhisakkā. Hatthibandhā nāma hatthīnaṃ pādarakkhakā. Ādi-saddena hatthīnaṃ yavapadāyakādike saṅgaṇhāti. Assārohā rathikāti etthāpi eseva nayo. Rathe niyuttā rathikā. Ratharakkhā nāma rathassa āṇirakkhakā. Dhanuṃ gaṇhanti gaṇhāpenti cāti dhanuggahā, issāsā dhanusippassa sikkhāpakā ca. Tenāha ‘‘dhanuācariyā issāsā’’ti. Celena celapaṭākāya yuddhe akanti gacchantīti celakāti āha – ‘‘ye yuddhe jayaddhajaṃ gahetvā purato gacchantī’’ti. Yathā tathā ṭhite senike brūhakaraṇavasena tato tato calayanti uccālentīti calakā. Sakuṇagghiādayo viya maṃsapiṇḍaṃ parasenāsamūhaṃ sāhasikamahāyodhatāya chetvā chetvā dayanti uppatitvā gacchantīti piṇḍadāyakā. Dutiyavikappe piṇḍe dayanti janasammadde uppatantā viya gacchantīti piṇḍadāyakāti attho veditabbo. Uggatuggatāti thāmajavaparakkamādivasena ativiya uggatā, udaggāti attho. Pakkhandantīti attano vīrasūrabhāvena asajjamānā parasenaṃ anupavisantīti attho. Thāmajavabalaparakkamādisampattiyā mahānāgā viya mahānāgā. Ekasūrāti ekākisūrā attano sūrabhāveneva ekākino hutvā yujjhanakā. Sajālikāti savammikā. Saraparittāṇanti cammaparisibbitaṃ kheṭakaṃ, cammamayaṃ vā phalakaṃ. Gharadāsayodhāti attano dāsayodhā. Hatthārohā (người cỡi voi) là những người cỡi voi hoặc khiến người khác cỡi voi (D.N.Ṭ. i. 163). Điều này bao gồm tất cả những người áp dụng phương pháp huấn luyện để một người trở nên thích hợp cho việc cỡi voi. Do đó, đã nói là ‘tất cả,’ v.v... Trong số đó, hatthācariyā là những người huấn luyện voi và người cỡi voi. Hatthivejjā là các thầy thuốc chữa bệnh cho voi. Hatthibandhā là những người chăm sóc chân voi. Bằng từ ādi (v.v...), nó bao gồm những người cho voi ăn lúa mạch, v.v... Đối với assārohā (người cỡi ngựa) và rathikā (người đánh xe) cũng theo phương pháp tương tự. Những người được sử dụng trên xe gọi là rathikā. Ratharakkhā là những người bảo vệ chốt trục xe. Dhanuggahā (cung thủ) là những người cầm cung hoặc khiến người khác cầm cung; issāsā là các cung thủ và cũng là người dạy thuật bắn cung. Do đó, đã nói là ‘các bậc thầy về cung và các cung thủ.’ Celakā là những người đi vào trận chiến với cờ vải, nên đã nói: ‘những người cầm cờ chiến thắng đi phía trước trong trận chiến.’ Calakā là những người di chuyển và khiến các binh sĩ đang đứng đây đó di chuyển để sắp thành hàng ngũ. Piṇḍadāyakā (người cho vật thực) là những người, giống như chim ưng v.v..., với phẩm chất của những đại dũng sĩ táo bạo, chặt tan khối quân địch như một khối thịt, rồi bay đi, tức là di chuyển nhanh chóng. Theo cách giải thích thứ hai, ý nghĩa của piṇḍadāyakā nên được hiểu là những người ‘bay’ qua các khối (người), tức là di chuyển như thể bay qua đám đông. Uggatuggatā có nghĩa là cực kỳ nổi bật về sức mạnh, tốc độ, và lòng dũng cảm; nghĩa là ‘xuất chúng.’ Pakkhandantī có nghĩa là họ thâm nhập vào quân địch không do dự nhờ vào sự anh hùng và dũng cảm của chính mình. Mahānāgā (đại long tượng) giống như những con rắn lớn hoặc voi lớn do sở hữu sức mạnh, tốc độ, năng lực, và lòng dũng cảm. Ekasūrā là những anh hùng đơn độc, những người chiến đấu một mình nhờ vào lòng dũng cảm của chính họ. Sajālikā có nghĩa là ‘có áo giáp.’ Saraparittāṇa (vật chống tên) là cái khiên được bọc da, hoặc một tấm ván bằng da. Gharadāsayodhā là những chiến binh nô lệ của chính mình. Sampakkhandanalakkhaṇāti saddheyyavatthuno evametanti sampakkhandanalakkhaṇā. Sampasādanalakkhaṇāti pasīditabbe vatthusmiṃ pasīdanalakkhaṇā. Okappanasaddhāti [Pg.191] okkantitvā pakkhanditvā adhimuccanaṃ. Pasādanīye vatthusmiṃ pasīdanaṃ pasādasaddhā. Ayaṃ anudhammoti ayaṃ navannaṃ lokuttaradhammānaṃ anulomadhammo. Nibbidābahuloti ukkaṇṭhanābahulo. Saddhā bandhati pātheyyanti saddhā nāmāyaṃ sattassa maraṇavasena mahāpathaṃ saṃvajato mahākantāraṃ paṭipajjato mahāviduggaṃ pakkhandato pātheyyapuṭaṃ bandhati, sambalaṃ vissajjetīti attho. Saddhañhi uppādetvā dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati, uposathakammaṃ karoti. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘saddhā bandhati pātheyya’’nti. Sirīti issariyaṃ. Issariye hi abhimukhībhūte thalatopi jalatopi bhogā āgacchantiyeva. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘sirī bhogānamāsayo’’ti. Saddhā dutiyā purisassa hotīti purisassa devaloke, manussaloke ceva nibbānañca gacchantassa saddhā dutiyā hoti, sahāyakiccaṃ sādheti. Bhattapuṭādīti ādi-saddena dutiyikādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Anekasarasatāti anekasabhāvatā, anekakiccatā vā. Sesaṃ suviññeyyameva. ‘Trạng thái lao tới’ có nghĩa là trạng thái lao tới đối tượng đáng tin với ý nghĩ ‘việc ấy là như vậy.’ ‘Trạng thái làm cho trong sạch’ có nghĩa là trạng thái trở nên trong sạch đối với đối tượng đáng được tịnh tín. Okappanasaddhā (đức tin xác tín) là sự tin chắc sau khi đã đi vào và dấn thân. Pasādasaddhā (đức tin trong sạch) là sự trong sạch đối với đối tượng đáng tịnh tín. ‘Đây là pháp tùy thuận’ có nghĩa là đây là pháp thuận theo chín pháp siêu thế. ‘Nhiều sự nhàm chán’ có nghĩa là nhiều sự chán ngán. ‘Đức tin gói ghém hành trang’ có nghĩa là: đối với chúng sinh đang đi trên con đường lớn, đang dấn thân vào hoang mạc lớn, đang lao vào nơi hiểm trở lớn bằng con đường của cái chết, cái gọi là đức tin này sẽ gói ghém túi hành trang, nghĩa là nó cung cấp lương thực. Bởi vì, sau khi phát sinh đức tin, người ta mới bố thí, giữ giới, thực hành lễ uposatha. Do đó, điều này đã được nói: ‘đức tin gói ghém hành trang.’ Sirī là sự thịnh vượng. Vì khi sự thịnh vượng hiện diện, của cải sẽ đến từ cả trên cạn lẫn dưới nước. Do đó, điều này đã được nói: ‘sự thịnh vượng là nền tảng của của cải.’ ‘Đức tin là người bạn đồng hành của con người’ có nghĩa là: đối với người đang đi đến cõi trời, cõi người, và cả Niết Bàn, đức tin là người bạn đồng hành, nó hoàn thành nhiệm vụ của một người bạn. Trong từ bhattapuṭādi (túi lương thực, v.v...), bằng từ ādi (v.v...), cần hiểu là bao gồm cả người bạn đồng hành, v.v... Anekasarasatā có nghĩa là có nhiều bản chất khác nhau, hoặc nhiều chức năng khác nhau. Phần còn lại thì dễ hiểu. Nagaropamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Ví Dụ Thành Trì đã hoàn tất. 4. Dhammaññūsuttavaṇṇanā 4. Phần chú giải kinh Người Biết Pháp. 68. Catutthe suttageyyādidhammaṃ jānātīti dhammaññū. Tassa tasseva suttageyyādinā bhāsitassa tadaññassa suttapadatthassa bodhakassa saddassa atthakusalatāvasena atthaṃ jānātīti atthaññū. ‘‘Ettakomhi sīlena samādhinā paññāyā’’ti evaṃ yathā attano pamāṇajānanavasena attānaṃ jānātīti attaññū. Paṭiggahaṇaparibhogapariyesanavissajjanesu mattaṃ jānātīti mattaññū. Niddese pana paṭiggahaṇamattaññutāya eva paribhogādimattaññutā pabodhitā hotīti paṭiggahaṇamattaññutāva dassitā. ‘‘Ayaṃ kālo uddesassa, ayaṃ kālo paripucchāya, ayaṃ kālo yogassa adhigamāyā’’ti evaṃ kālaṃ jānātīti kālaññū. Tattha pañca vassāni uddesassa kālo, dasa paripucchāya, idaṃ atisambādhaṃ, atikkhapaññassa tāvatā kālena tīretuṃ asakkuṇeyyattā dasa vassāni uddesassa kālo, vīsati paripucchāya, tato paraṃ yoge kammaṃ kātabbaṃ. Khattiyaparisādikaṃ [Pg.192] aṭṭhavidhaṃ parisaṃ jānātīti parisaññū. Bhikkhuparisādikaṃ catubbidhaṃ, khattiyaparisādikaṃ manussaparisaṃyeva puna catubbidhaṃ gahetvā aṭṭhavidhaṃ vadanti apare. Niddese panassa khattiyaparisādicatubbidhaparisaggahaṇaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Imaṃ me sevantassa akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, tasmā ayaṃ puggalo sevitabbo, vipariyāyato añño asevitabbo’’ti sevitabbāsevitabbapuggalaṃ jānātīti puggalaparoparaññū. Evañhi tesaṃ puggalānaṃ paroparaṃ ukkaṭṭhanihīnataṃ jānāti nāma. Niddesepissa sevitabbāsevitabbapuggale vibhāvanameva samaṇakathākatanti daṭṭhabbaṃ. 68. Ở câu thứ tư, vị biết được pháp như là kinh, ứng tụng, v.v... là người biết pháp (dhammaññū). Vị biết được ý nghĩa (attha) của lời nói có khả năng làm cho giác ngộ về ý nghĩa của các câu kinh, v.v... đã được thuyết giảng trong các kinh, ứng tụng, v.v... ấy và các câu kinh khác, do bởi sự thiện xảo về ý nghĩa, là người biết nghĩa (atthaññū). Vị biết được tự thân do bởi sự biết được mức độ của chính mình như vầy: “Ta có chừng này về giới, về định, về tuệ” là người biết mình (attaññū). Vị biết được mức độ trong việc thọ nhận, sử dụng, tìm cầu, và từ bỏ là người biết lượng (mattaññū). Tuy nhiên, trong bộ Phân Tích (Niddesa), chỉ có sự biết lượng trong việc thọ nhận được trình bày, bởi vì sự biết lượng trong việc sử dụng, v.v... được làm cho hiểu ngầm qua đó. Vị biết được thời gian như vầy: “Đây là thời gian để học thuộc lòng, đây là thời gian để tra hỏi, đây là thời gian để thực hành nhằm chứng đắc” là người biết thời (kālaññū). Ở đây, năm năm là thời gian để học thuộc lòng, mười năm để tra hỏi; điều này quá eo hẹp, vì người có trí tuệ sắc bén không thể hoàn tất trong khoảng thời gian chừng ấy, nên mười năm là thời gian để học thuộc lòng, hai mươi năm để tra hỏi, sau đó nên thực hành công phu. Vị biết được tám loại hội chúng như là hội chúng Sát-đế-lợi, v.v... là người biết hội chúng (parisaññū). Có bốn loại hội chúng tỳ khưu, v.v...; những người khác nói rằng có tám loại bằng cách lấy bốn loại hội chúng của loài người như là hội chúng Sát-đế-lợi, v.v... một lần nữa. Tuy nhiên, trong bộ Phân Tích, việc đề cập đến bốn loại hội chúng như là hội chúng Sát-đế-lợi, v.v... nên được xem chỉ là một ví dụ. Vị biết được người nên thân cận và không nên thân cận như vầy: “Khi ta thân cận người này, các pháp bất thiện của ta sẽ suy giảm, các pháp thiện sẽ tăng trưởng, do đó nên thân cận người này; ngược lại, người khác không nên thân cận” là người biết sự hơn kém của các hạng người (puggalaparoparaññū). Thật vậy, vị ấy được gọi là người biết sự hơn kém, tức là sự cao thấp, của những người ấy. Trong bộ Phân Tích, nên hiểu rằng việc phân tích về những người nên thân cận và không nên thân cận chỉ là cách nói của sa-môn. Dhammaññūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Người Biết Pháp đã kết thúc. 5-6. Pāricchattakasuttādivaṇṇanā 5-6. Phần giải thích kinh Pāricchattaka, v.v... 69-70. Pañcame patitapalāsoti patitapatto. Ettha paṭhamaṃ paṇḍupalāsataṃ, dutiyaṃ pannapalāsatañca vatvā tatiyaṃ jālakajātatā, catutthaṃ khārakajātatā ca pāḷiyaṃ vuttā. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana mahāgovindasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.294) imameva pāḷiṃ āharitvā dassentena paṭhamaṃ paṇḍupalāsataṃ, dutiyaṃ pannapalāsatañca vatvā tatiyaṃ khārakajātatā, catutthaṃ jālakajātatā ca dassitā. Evañhi tattha vuttaṃ – ‘‘pāricchattake pupphamāne ekaṃ vassaṃ upaṭṭhānaṃ gacchanti, te tassa paṇḍupalāsabhāvato paṭṭhāya attamanā honti. Yathāha – 69-70. Trong câu thứ năm, (cụm từ) patitapalāso có nghĩa là lá đã rụng. Ở đây, trong bản Pāḷi, sau khi nói đến trạng thái lá úa vàng là thứ nhất, và trạng thái lá rụng là thứ hai, trạng thái trở thành như mạng lưới được nói là thứ ba, và trạng thái trở thành cứng chắc được nói là thứ tư. Tuy nhiên, trong phần giải thích kinh Mahāgovinda thuộc Chú giải Trường Bộ (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.294), khi trích dẫn và trình bày chính đoạn Pāḷi này, sau khi nói đến trạng thái lá úa vàng là thứ nhất, và trạng thái lá rụng là thứ hai, trạng thái trở thành cứng chắc được trình bày là thứ ba, và trạng thái trở thành như mạng lưới là thứ tư. Thật vậy, ở đó đã nói như sau: “Khi cây san hô Pāricchattaka sắp trổ hoa, chư thiên đến chăm sóc trong một năm, họ hoan hỷ bắt đầu từ khi cây có lá úa vàng. Như đã nói rằng – Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro, paṇḍupalāso hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti ‘paṇḍupalāso dāni pāricchattako, koviḷāro, na cirasseva pannapalāso bhavissatī’ti. Yasmiṃ samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako, koviḷāro, pannapalāso hoti, jālakajāto hoti, khārakajāto hoti, kuṭumalakajāto hoti, korakajāto hoti, attamanā, bhikkhave[Pg.193], devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti ‘korakajāto dāni pāricchattako koviḷāro, na cirasseva sabbapāliphullo bhavissatī’ti. Này các tỳ khưu, vào lúc cây san hô Pāricchattaka của chư thiên cõi Ba Mươi Ba có lá úa vàng, này các tỳ khưu, vào lúc ấy chư thiên cõi Ba Mươi Ba hoan hỷ (nghĩ rằng): ‘Bây giờ cây san hô Pāricchattaka đã có lá úa vàng, chẳng bao lâu nữa sẽ rụng lá.’ Vào lúc cây san hô Pāricchattaka của chư thiên cõi Ba Mươi Ba rụng lá, trở thành như mạng lưới, trở thành cứng chắc, trở thành có nụ nhỏ, trở thành có nụ hé nở, này các tỳ khưu, vào lúc ấy chư thiên cõi Ba Mươi Ba hoan hỷ (nghĩ rằng): ‘Bây giờ cây san hô Pāricchattaka đã có nụ hé nở, chẳng bao lâu nữa sẽ nở rộ hoàn toàn.’ Līnatthappakāsiniyampi (dī. ni. ṭī. 2.294) ettha evamattho dassito – pannapalāsoti patitapatto. Khārakajātoti jātakhuddakamakuḷo. Ye hi nīlapattakā ativiya khuddakā makuḷā, te ‘‘khārakā’’ti vuccanti. Jālakajātoti tehiyeva khuddakamakuḷehi jātajālako sabbaso jālo viya jāto. Keci pana ‘‘jālakajātoti ekajālo viya jāto’’ti atthaṃ vadanti. Pāricchattako kira khārakaggahaṇakāle sabbatthakameva pallaviko hoti, te cassa pallavā pabhassarapavāḷavaṇṇasamujjalā honti. Tena so sabbaso samujjalanto tiṭṭhati. Kuṭumalajātoti sañjātamahāmakuḷo. Korakajātoti sañjātasūcibhedo sampativikasamānāvattho. Sabbapāliphulloti sabbaso phullitavikasitoti. Ayañca anukkamo dīghabhāṇakānaṃ vaḷañjanānukkamena dassito, na ettha ācariyassa virodho āsaṅkitabbo. Trong bộ Līnatthappakāsinī (Dī. Ni. Ṭī. 2.294), ý nghĩa ở đây cũng được trình bày như sau: pannapalāso là lá đã rụng. Khārakajāto là đã sinh ra những nụ nhỏ. Thật vậy, những nụ rất nhỏ có lá màu xanh sẫm được gọi là ‘khārakā’. Jālakajāto là đã sinh ra mạng lưới từ chính những nụ nhỏ ấy, đã trở thành giống như một mạng lưới khắp nơi. Tuy nhiên, một số vị nói ý nghĩa là “đã trở thành giống như một mạng lưới duy nhất.” Tương truyền, vào thời điểm có các nụ cứng (khāraka), cây Pāricchattaka có chồi non ở khắp mọi nơi, và những chồi non ấy của nó rực rỡ với màu sắc của san hô sáng chói. Do đó, nó đứng đó tỏa sáng khắp nơi. Kuṭumalajāto là đã sinh ra những nụ lớn. Korakajāto là đã sinh ra sự hé nở như bị kim đâm, là trạng thái đang nở ra. Sabbapāliphullo là đã nở rộ và bung ra khắp nơi. Và thứ tự này được trình bày theo thứ tự sử dụng của các vị tụng đọc Trường Bộ, ở đây không nên nghi ngờ có sự mâu thuẫn với vị A-xà-lê (chú giải). Kantanakavātoti devānaṃ puññakammapaccayā pupphānaṃ chindanakavāto. Kantatīti chindati. Sampaṭicchanakavātoti chinnānaṃ chinnānaṃ pupphānaṃ sampaṭiggaṇhakavāto. Cinantoti nānāvidhabhattisannivesavasena nicinaṃ karonto. Aññataradevatānanti nāmagottavasena apaññātadevatānaṃ. Reṇuvaṭṭīti reṇusaṅghāto. Kaṇṇikaṃ āhaccāti sudhammāya kūṭaṃ āhantvā. Kantanakavāto là cơn gió cắt lìa những bông hoa, (phát sinh) do phước nghiệp của chư thiên làm duyên. Kantati có nghĩa là cắt lìa. Sampaṭicchanakavāto là cơn gió đón nhận những bông hoa đã được cắt lìa. Cinanto là đang thu gom, thực hiện việc sắp xếp theo các kiểu mẫu đa dạng. Aññataradevatānaṃ là của các vị thiên nhân nào đó, tức là các vị thiên nhân không được biết đến qua tên họ và dòng dõi. Reṇuvaṭṭīti là một khối phấn hoa. Kaṇṇikaṃ āhaccāti là sau khi đập vào nóc nhọn của (pháp đường) Sudhammā. Anupharaṇānubhāvoti khīṇāsavassa bhikkhuno kittisaddassa yāva brahmalokā anupharaṇasaṅkhāto ānubhāvo. Pabbajjānissitaṃ hotīti pabbajjāya catupārisuddhisīlampi dassitamevāti adhippāyo. Paṭhamajjhānasannissitantiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Idha pana ubhayato paricchedo heṭṭhā sīlato upari arahattato ca paricchedassa dassitattā. Tenetaṃ vuttanti tena kāraṇena etaṃ ‘‘catupārisuddhisīlaṃ pabbajjānissitaṃ hotī’’tiādivacanaṃ vuttaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva. Anupharaṇānubhāvo có nghĩa là oai lực được gọi là sự lan tỏa của danh tiếng của vị tỳ khưu đã đoạn tận các lậu hoặc cho đến cõi Phạm thiên. Pabbajjānissitaṃ hoti có nghĩa là: do sự xuất gia, bốn loại giới thanh tịnh cũng đã được trình bày, đó là chủ ý. Trong các câu như paṭhamajjhānasannissitanti, ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp này. Tuy nhiên, ở đây có sự phân định từ hai phía, vì sự phân định từ giới ở dưới và từ A-la-hán quả ở trên đã được trình bày. Tenetaṃ vuttaṃ có nghĩa là: do nguyên nhân đó, lời nói này “bốn loại giới thanh tịnh nương vào sự xuất gia” v.v... đã được nói đến. Điều thứ sáu thì rõ ràng. Pāricchattakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Pāricchattaka v.v... đã kết thúc. 7. Bhāvanāsuttavaṇṇanā 7. Giải thích kinh Bhāvanā (Kinh Tu Tập) 71. Sattame [Pg.194] atthassa asādhikā ‘‘bhāvanaṃ ananuyuttassā’’ti vuttattā. Sambhāvanattheti ‘‘api nāma evaṃ siyā’’ti vikappanattho sambhāvanattho. Evañhi loke siliṭṭhavacanaṃ hotīti ekameva saṅkhaṃ avatvā aparāya saṅkhāya saddhiṃ vacanaṃ loke siliṭṭhavacanaṃ hoti yathā ‘‘dve vā tīṇi vā udakaphusitānī’’ti. Sammā adhisayitānīti pādādīhi attanā nesaṃ kiñci upaghātaṃ akarontiyā bahivātādiparissayapariharaṇatthaṃ sammadeva upari sayitāni. Upariattho hettha adhi-saddo. Utuṃ gaṇhāpentiyāti tesaṃ allasinehapariyādānatthaṃ attano kāyusmāvasena utuṃ gaṇhāpentiyā. Tenāha ‘‘usmīkatānī’’ti. Sammā paribhāvitānīti sammadeva sabbaso kukkuṭavāsanāya vāsitāni. Tenāha ‘‘kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānī’’ti. Ettha ca sammāparisedanaṃ kukkuṭagandhaparibhāvanañca sammāadhisayanasammāparisedananipphattiyā ānubhāvanipphāditanti daṭṭhabbaṃ. Sammāadhisayaneneva hi itaradvayaṃ ijjhati. Na hi sammāadhisayanato visuṃ sammāparisedanassa sammāparibhāvanassa ca kāraṇaṃ atthi. Tena pana saddhiṃyeva itaresaṃ dvinnampi ijjhanato vuttaṃ. 71. Trong bài kinh thứ bảy, do đã nói “bhāvanaṃ ananuyuttassā” (đối với người không chuyên tâm tu tập), nên không thành tựu được mục đích. Sambhāvanattheti có nghĩa là ý nghĩa khả năng, tức là ý nghĩa lựa chọn như trong câu “api nāma evaṃ siyā” (mong rằng việc ấy được như vậy). Evañhi loke siliṭṭhavacanaṃ hoti có nghĩa là: trong đời, không nói chỉ một con số mà nói cùng với một con số khác thì đó là cách nói trôi chảy, ví dụ như “hai hoặc ba giọt nước”. Sammā adhisayitāni (được ấp đúng cách) có nghĩa là được ấp đúng cách từ bên trên để tránh các nguy hiểm bên ngoài như gió v.v..., do gà mẹ không gây ra bất kỳ tổn hại nào cho chúng bằng chân v.v... Ở đây, từ adhi có nghĩa là “bên trên”. Utuṃ gaṇhāpentiyā (làm cho chúng nhận hơi ấm) có nghĩa là làm cho chúng nhận hơi ấm nhờ vào sức nóng của thân mình để làm khô chất ẩm ướt của chúng. Do đó, đã nói là “usmīkatāni” (được làm cho ấm). Sammā paribhāvitāni (được tẩm ướp đúng cách) có nghĩa là được tẩm ướp hoàn toàn bằng mùi của gà mái. Do đó, đã nói là “kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānī” (làm cho chúng nhiễm mùi gà). Và ở đây, cần phải hiểu rằng việc sưởi ấm đúng cách và việc tẩm ướp mùi gà được hoàn thành nhờ vào oai lực của sự thành tựu của việc ấp đúng cách và sưởi ấm đúng cách. Quả thật, chỉ nhờ việc ấp đúng cách mà hai việc kia mới thành tựu. Không có nguyên nhân nào cho việc sưởi ấm đúng cách và tẩm ướp đúng cách mà tách rời khỏi việc ấp đúng cách. Nhưng vì hai việc kia được thành tựu cùng với việc ấy, nên đã được nói đến. Tividhakiriyākaraṇenāti sammāadhisayanāditividhakiriyākaraṇenāti attho. Kiñcāpi ‘‘evaṃ aho vata me’’tiādinā na icchā uppajjeyya kāraṇassa pana sampāditattā, atha kho bhabbāva te abhinibbhijjitunti yojanā. Kasmā bhabbāti āha ‘‘te hi yasmā tāyā’’tiādi. Sayampīti aṇḍāni. Pariṇāmanti paripākaṃ bahinikkhamanayogyataṃ. Yathā kapālassa tanutā ālokassa anto paññāyamānassa kāraṇaṃ, tathā kapālassa tanutāya nakhasikhāmukhatuṇḍakānaṃ kharatāya ca allasinehapariyādānaṃ kāraṇavacananti daṭṭhabbaṃ. Tasmāti ālokassa anto paññāyamānato sayañca paripākagatattā. Tividhakiriyākaraṇena có nghĩa là: bằng việc thực hiện ba loại hành động bắt đầu bằng việc ấp đúng cách. Mặc dù ý muốn như “mong sao cho ta...” v.v... không khởi lên, nhưng vì nguyên nhân đã được hoàn tất, nên chúng quả thật có khả năng tự phá vỡ (vỏ trứng) mà ra, đây là cách liên kết câu. Tại sao chúng có khả năng? Ngài nói: “te hi yasmā tāyā” (bởi vì chúng, do gà mẹ ấy...) v.v... Sayampi có nghĩa là chính những quả trứng. Pariṇāmaṃ có nghĩa là sự chín muồi, sự thích hợp để thoát ra ngoài. Cần phải hiểu rằng: cũng như sự mỏng của vỏ trứng là nguyên nhân để ánh sáng được nhận thấy bên trong, tương tự như vậy, sự mỏng của vỏ trứng, sự sắc bén của đầu móng và mỏ, và sự khô cạn của chất ẩm ướt là lời nói về nguyên nhân. Tasmā có nghĩa là: vì ánh sáng được nhận thấy bên trong và vì chính chúng đã đạt đến sự chín muồi. Opammasampaṭipādananti opammatthassa upameyyena sammadeva paṭipādanaṃ. Tanti opammasampaṭipādanaṃ. Evanti idāni vuccamānākārena. Atthenāti upameyyatthena saṃsandetvā saha yojetvā. Sampādanena sampayuttadhammavasena ñāṇassa tikkhabhāvo veditabbo. Ñāṇassa hi sabhāvato satinepakkato ca tikkhabhāvo, samādhivasena kharabhāvo, saddhāvasena vippasannabhāvo. Pariṇāmakāloti balavavipassanākālo. Vaḍḍhikāloti [Pg.195] vuṭṭhānagāminivipassanākālo. Anulomaṭṭhāniyā hi vipassanā gahitagabbhā nāma tadā maggagabbhassa gahitattā. Tajjātikanti tassa vipassanānuyogassa anurūpaṃ. Satthāpi avijjaṇḍakosaṃ paharati, desanāpi vineyyasantānagataṃ avijjaṇḍakosaṃ paharati, yathāṭhāne ṭhātuṃ na deti. Opammasampaṭipādanaṃ có nghĩa là sự áp dụng đúng đắn ý nghĩa của ví dụ với đối tượng được so sánh. Taṃ có nghĩa là sự áp dụng ví dụ ấy. Evaṃ có nghĩa là theo cách thức đang được nói đến. Atthena có nghĩa là bằng cách so sánh và kết hợp với ý nghĩa của đối tượng được so sánh. Sự sắc bén của trí tuệ cần được hiểu theo các pháp tương ưng thành tựu nên nó. Quả thật, sự sắc bén của trí tuệ đến từ tự tánh của nó và từ niệm và tuệ; sự vững chắc của nó đến từ định; sự trong sáng của nó đến từ tín. Pariṇāmakālo (thời kỳ chín muồi) là thời kỳ của tuệ quán mạnh mẽ. Vaḍḍhikālo (thời kỳ tăng trưởng) là thời kỳ của tuệ quán dẫn đến xuất khởi. Quả thật, tuệ quán ở giai đoạn thuận thứ được gọi là “đã mang thai”, vì khi ấy bào thai của đạo đã được hình thành. Tajjātikaṃ có nghĩa là tương xứng với sự thực hành tuệ quán ấy. Bậc Đạo Sư cũng đập vỡ vỏ trứng vô minh; bài pháp cũng đập vỡ vỏ trứng vô minh trong tâm của người cần được giáo hóa, không cho nó tồn tại ở vị trí của nó. Olambakasaṅkhātanti olambakasuttasaṅkhātaṃ. ‘‘Pala’’nti hi tassa suttassa nāmaṃ. Cāretvā dāruno heṭṭhā dosajānanatthaṃ ussāpetvā. Gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍoti etena ‘‘palena gaṇḍahāro palagaṇḍoti pacchimapade uttarapadalopena niddeso’’ti dasseti. Gahaṇaṭṭhāneti hatthena gahetabbaṭṭhāne. Sammadeva khipīyanti etena kāyaduccaritādīnīti saṅkhepo, pabbajjāva saṅkhepo pabbajjāsaṅkhepo. Tena vipassanaṃ anuyuñjantassa puggalassa ajānantasseva āsavānaṃ parikkhayo idha vipassanānisaṃsoti adhippeto. Olambakasaṅkhātaṃ có nghĩa là được gọi là kinh Olambaka. Quả thật, “Pala” là tên của kinh ấy. Cāretvā có nghĩa là sau khi di chuyển, sau khi nâng lên dưới khúc gỗ để biết được khuyết điểm. Gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍo (vật lấy mụn nhọt bằng pala), qua đó, ngài chỉ ra rằng: “vật lấy mụn nhọt bằng pala là palagaṇḍo, đây là sự chỉ định bằng cách lược bỏ từ sau trong từ ghép cuối cùng”. Gahaṇaṭṭhāne có nghĩa là ở chỗ nắm, ở chỗ có thể nắm bằng tay. Sammadeva khipīyanti etena kāyaduccaritādīnīti saṅkhepo (thân ác hạnh v.v... được loại bỏ đúng cách nhờ điều này, nên gọi là sự tóm lược/loại bỏ), sự xuất gia chính là sự tóm lược/loại bỏ, nên gọi là pabbajjāsaṅkhepo. Do đó, đối với người đang thực hành tuệ quán, sự đoạn tận các lậu hoặc ngay cả khi người ấy không biết, ở đây được chủ ý là lợi ích của tuệ quán. Hemantikena kāraṇabhūtena, bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, hemantiketi attho. Paṭippassambhantīti paṭippassaddhaphalāni honti. Tenāha ‘‘pūtikāni bhavantī’’ti. Mahāsamuddo viya sāsanaṃ agādhagambhīrabhāvato. Nāvā viya yogāvacaro mahoghuttarato. Pariyāyanaṃ viyāti parito aparāparaṃ yāyanaṃ viya. Khajjamānānanti khādantena viya udakena khepiyamānabandhanānaṃ. Tanubhāvoti pariyuṭṭhānapavattiyā asamatthatāya dubbalabhāvo. Vipassanāñāṇapītipāmojjehīti vipassanāñāṇasamuṭṭhitehi pītipāmojjehi. Okkhāyamāneti vipassanākammaṭṭhāne vīthippaṭipāṭiyā okkhāyamāne, paṭisaṅkhānupassanāya vā okkhāyamāne. Saṅkhārupekkhāya pakkhāyamāne. Dubbalatā dīpitā ‘‘appakasireneva saṃyojanāni paṭippassambhanti, pūtikāni bhavantī’’ti vuttattā. Hemantikena có nghĩa là do mùa đông là nguyên nhân, hoặc cách dùng công cụ này có nghĩa là chỉ nơi chốn, có nghĩa là “trong mùa đông”. Paṭippassambhanti có nghĩa là chúng được lắng dịu, chúng trở thành những quả đã lắng dịu. Do đó, ngài nói “pūtikāni bhavanti” (chúng trở nên mục nát). Giáo pháp giống như biển lớn vì tính chất sâu thẳm không thể dò được. Hành giả giống như con thuyền vì vượt qua được dòng lũ lớn. Pariyāyanaṃ viya có nghĩa là giống như một cuộc hành trình, một sự đi tới đi lui khắp nơi. Khajjamānānaṃ có nghĩa là của những thứ đang bị ăn mòn, tức là của những thứ có dây buộc đang bị nước làm văng đi như thể đang ăn mòn chúng. Tanubhāvo có nghĩa là trạng thái mỏng yếu, là trạng thái yếu ớt do sự bất lực trong việc khởi lên của các phiền não triền miên. Vipassanāñāṇapītipāmojjehi có nghĩa là bởi hỷ và hoan hỷ phát sinh từ tuệ quán. Okkhāyamāne có nghĩa là khi đang được đào xới, tức là khi đang được đào xới trong trình tự của lộ trình trong đề mục tuệ quán, hoặc khi đang được đào xới bởi tuệ quán sát. Saṅkhārupekkhāya pakkhāyamāne có nghĩa là khi đang được làm cho chín muồi bởi tâm xả đối với các hành. Sự yếu ớt được chỉ ra vì đã nói rằng “các kiết sử được lắng dịu không mấy khó khăn, chúng trở nên mục nát”. Bhāvanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích kinh Bhāvanā (Kinh Tu Tập) đã kết thúc. 8-9. Aggikkhandhopamasuttādivaṇṇanā 8-9. Chú giải kinh Ví Dụ Khối Lửa, v.v... 72-73. Aṭṭhame passatha nūti api passatha. Mahantanti vipulaṃ. Aggikkhandhanti aggisamūhaṃ. Ādittanti padittaṃ. Sampajjalitanti samantato pajjalitaṃ accivipphuliṅgāni [Pg.196] muñcantaṃ. Sajotibhūtanti samantato uṭṭhitāhi jālāhi ekappabhāsamudayabhūtaṃ. Taṃ kiṃ maññathāti taṃ idāni mayā vuccamānatthaṃ kiṃ maññathāti anumatiggahaṇatthaṃ pucchati. Yadettha satthā aggikkhandhāliṅganaṃ kaññāliṅganañca ānesi, tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ārocayāmī’’tiādimāha. 72-73. Trong câu thứ tám, (cụm từ) passatha nu có nghĩa là api passatha (các ngươi có thấy chăng). (Cụm từ) mahantaṃ có nghĩa là to lớn. (Cụm từ) aggikkhandhaṃ có nghĩa là khối lửa. (Cụm từ) ādittaṃ có nghĩa là đang cháy. (Cụm từ) sampajjalitaṃ có nghĩa là đang bốc cháy khắp nơi, tung ra những tia lửa. (Cụm từ) sajotibhūtaṃ có nghĩa là trở thành một khối ánh sáng đồng nhất do các ngọn lửa bốc lên từ khắp nơi. (Câu) taṃ kiṃ maññatha (các ngươi nghĩ thế nào về điều ấy) là câu hỏi nhằm mục đích nhận được sự đồng thuận, (có nghĩa là) các ngươi nghĩ thế nào về ý nghĩa đang được ta nói đến đây. Ở đây, vì sao bậc Đạo Sư đã đưa ra việc ôm khối lửa và việc ôm người thiếu nữ, để làm rõ ý nghĩa ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘ārocayāmi’ (Ta tuyên bố). Dussīlassāti nissīlassa sīlavirahitassa. Pāpadhammassāti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvassa. Asucisaṅkassarasamācārassāti aparisuddhatāya asuci hutvā saṅkāya saritabbasamācārassa. Dussīlo hi kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ asukena kataṃ bhavissatī’’ti paresaṃ āsaṅkā hoti. Kenacideva karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāro. Paṭicchannakammantassāti lajjitabbatāya paṭicchādetabbakammantassa. Assamaṇassāti na samaṇassa. Salākaggahaṇādīsu ‘‘ahampi samaṇo’’ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiññassa. Aseṭṭhacāritāya abrahmacārissa. Uposathādīsu ‘‘ahampi brahmacārī’’ti micchāpaṭiññāya brahmacāripaṭiññassa. Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūtikassa. Chadvārehi rāgādikilesānussavanena tintattā avassutassa. Sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujātassa. (Cụm từ) dussīlassa có nghĩa là của người không có giới, của người thiếu giới hạnh. (Cụm từ) pāpadhammassa có nghĩa là của người có bản chất thấp hèn, có khuynh hướng xấu xa chính vì sự ác giới. (Cụm từ) asucisaṅkassarasamācārassa có nghĩa là của người có hành vi đáng bị nghi ngờ, vì không trong sạch nên trở thành ô uế. Thật vậy, người ác giới khi thấy một điều gì không thích hợp liền bị người khác nghi ngờ rằng: ‘Việc này hẳn là do người kia làm’. Khi thấy các vị tỳ khưu đang bàn bạc về một công việc nào đó, (người ấy) có hành vi đáng bị chính mình nghi ngờ rằng: ‘Không biết họ có biết việc mình đã làm mà bàn tán không?’. (Cụm từ) paṭicchannakammantassa có nghĩa là của người có hành động cần phải che giấu vì đáng xấu hổ. (Cụm từ) assamaṇassa có nghĩa là không phải sa-môn, của người tự nhận là sa-môn một cách sai lầm rằng ‘ta cũng là sa-môn’ trong các dịp nhận thẻ phiếu, v.v... Của người không sống phạm hạnh do có hạnh kiểm không cao thượng, của người tự nhận là người sống phạm hạnh một cách sai lầm rằng ‘ta cũng là người sống phạm hạnh’ trong các dịp lễ Bố-tát, v.v... (Cụm từ) antopūtikassa (của người thối nát bên trong) là do đã đi vào bên trong sự hư hỏng của giới hạnh bằng nghiệp bất tịnh. (Cụm từ) avassutassa (của người bị lậu hoặc) là do bị ướt đẫm bởi sự rỉ chảy của các phiền não như tham dục, v.v... qua sáu cửa. (Cụm từ) kasambujātassa (của người trở thành rác rưởi) là do đã trở thành rác rưởi bởi tham dục, v.v... đã phát sinh, và do đáng bị những người có giới hạnh vứt bỏ. Vālarajjuyāti vālehi katarajjuyā. Sā hi kharatarā hoti. Ghaṃseyyāti mathanavasena ghaṃseyya. Teladhotāyāti telena nisitāya. Paccorasminti patiurasmiṃ, abhimukhe uramajjheti adhippāyo. Ayosaṅkunāti saṇḍāsena. Pheṇuddehakanti pheṇaṃ uddehetvā uddehetvā, anekavāraṃ pheṇaṃ uṭṭhāpetvāti attho. Evamettha saṅkhepato pāḷivaṇṇanā veditabbā. Navamaṃ uttānameva. (Cụm từ) vālarajjuyā có nghĩa là bằng sợi dây làm bằng lông đuôi ngựa. Thật vậy, sợi dây ấy thì thô ráp hơn. (Cụm từ) ghaṃseyya có nghĩa là nên chà xát theo cách khuấy đảo. (Cụm từ) teladhotāya có nghĩa là được mài sắc bằng dầu. (Cụm từ) paccorasmiṃ có nghĩa là patiurasmiṃ (trên ngực), ý muốn nói là ở giữa ngực, đối diện. (Cụm từ) ayosaṅkunā có nghĩa là bằng cái kẹp sắt. (Cụm từ) pheṇuddehakaṃ có nghĩa là làm cho sủi bọt lên, làm cho sủi bọt lên, nghĩa là làm cho bọt nổi lên nhiều lần. Như vậy, ở đây nên hiểu phần chú giải Pāli một cách tóm tắt. Câu thứ chín thì ý nghĩa rõ ràng. Aggikkhandhopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần chú giải kinh Ví Dụ Khối Lửa, v.v... 10. Arakasuttavaṇṇanā 10. Chú giải kinh Araka 74. Dasame parittanti ittaraṃ. Tenāha ‘‘appaṃ thoka’’nti. Pabandhānupacchedassa paccayabhāvo idha jīvitassa raso kiccanti adhippetanti āha [Pg.197] ‘‘sarasaparittatāyapī’’ti. Tadadhīnavuttitāyapi hi ‘‘yo, bhikkhave, ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo’’ti vacanato parittaṃ khaṇaparittatāyapi. Paramatthato hi atiparitto sattānaṃ jīvitakkhaṇo ekacittakkhaṇappavattimattoyeva. Yathā nāma rathacakkaṃ pavattamānampi ekeneva nemippadesena pavattati, tiṭṭhamānampi ekeneva tiṭṭhati, evamevaṃ ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitaṃ tasmiṃ citte niruddhamatte satto niruddhoti vuccati. Yathāha ‘‘atīte cittakkhaṇe jīvittha na jīvati na jīvissati. Anāgate cittakkhaṇe na jīvittha na jīvati jīvissati. Paccuppanne cittakkhaṇe na jīvittha jīvati na jīvissati. 74. Trong câu thứ mười, (từ) parittaṃ có nghĩa là ít ỏi. Do đó, ngài nói ‘appaṃ thokaṃ’ (ít ỏi, một chút). Ở đây, việc là điều kiện cho sự không gián đoạn của chuỗi (sinh mạng) được gọi là bản chất của sự sống, với ý nghĩa này, ngài nói ‘sarasaparittatāyapi’ (cũng do bản chất ít ỏi). Thật vậy, cũng do sự tồn tại phụ thuộc vào điều đó, (sự sống) là ít ỏi, và cũng do sự ít ỏi về khoảnh khắc, theo như câu nói: ‘Này các Tỳ khưu, người nào sống lâu, người ấy (sống) một trăm năm, hoặc ít hơn, hoặc nhiều hơn một chút’. Thật vậy, theo nghĩa tối hậu, khoảnh khắc sống của chúng sinh là vô cùng ít ỏi, chỉ bằng sự diễn tiến của một khoảnh khắc tâm. Ví như bánh xe ngựa, khi lăn cũng chỉ lăn trên một điểm của vành xe, khi đứng yên cũng chỉ đứng trên một điểm. Cũng vậy, mạng sống của chúng sinh chỉ kéo dài một khoảnh khắc tâm, và khi tâm ấy diệt, chúng sinh được gọi là đã diệt. Như có lời nói rằng: ‘Trong khoảnh khắc tâm quá khứ, (chúng sinh) đã sống, không đang sống, sẽ không sống. Trong khoảnh khắc tâm vị lai, (chúng sinh) đã không sống, không đang sống, sẽ sống. Trong khoảnh khắc tâm hiện tại, (chúng sinh) đã không sống, đang sống, sẽ không sống.’ ‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā; Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo. ‘Mạng sống và thân thể, cùng với khổ và lạc thuần túy; đều tương ưng với một tâm, khoảnh khắc trôi qua nhanh chóng. ‘‘Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha; Sabbepi sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā. ‘Các uẩn nào đã diệt, của người đang chết hay đang sống ở đây; tất cả chúng đều như nhau, đã qua đi không còn nối lại. ‘‘Anibbattena na jāto, paccuppannena jīvati; Cittabhaṅgā mato loko, paññatti paramatthiyā’’ti. (mahāni. 10); ‘(Chúng sinh) không sinh ra bởi cái chưa sinh, sống bằng cái hiện tại; thế gian chết khi tâm hoại, đó là chế định theo nghĩa tối hậu.’ (Mahāni. 10); Lahusanti lahukaṃ. Tenāha ‘‘lahuṃ uppajjitvā nirujjhanato lahusa’’nti. Parittaṃ lahusanti ubhayaṃ panetaṃ appakassa vevacanaṃ. Yañhi appakaṃ, taṃ parittañceva lahukañca hoti. Idha pana āyuno adhippetattā rassanti vuttaṃ hoti. Mantāyanti karaṇatthe etaṃ bhummavacananti āha ‘‘mantāya boddhabbaṃ, paññāya jānitabbanti attho’’ti. Mantāyanti vā manteyyanti vuttaṃ hoti, mantetabbaṃ mantāya upaparikkhitabbanti attho. Paññāya jānitabbanti jānitabbaṃ jīvitassa parittabhāvo bahudukkhādibhāvo. Jānitvā ca pana sabbapalibodhe chinditvā kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ. Yasmā itthi jātassa amaraṇaṃ, appaṃ vā bhiyyo vassasatato upari appaṃ aññaṃ vassasataṃ appatvā vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā cattālīsaṃ vā paṇṇāsaṃ vā saṭṭhi vā vassāni jīvati, evaṃdīghāyuko pana atidullabho. ‘‘Asuko hi evaṃ ciraṃ jīvatī’’ti tattha tattha gantvā daṭṭhabbo hoti. Tattha visākhā upāsikā vīsasataṃ jīvati, tathā pokkharasātibrāhmaṇo, brahmāyubrāhmaṇo, bāvariyabrāhmaṇo, ānandatthero, mahākassapattheroti[Pg.198]. Anuruddhatthero pana vassasatañceva paṇṇāsañca vassāni. Bākulatthero vassasatañceva saṭṭhi ca vassāni, ayaṃ sabbadīghāyuko, sopi dve vassasatāni na jīvi. (Từ) lahusaṃ có nghĩa là nhanh chóng. Do đó, ngài nói ‘lahusaṃ (nhanh chóng) là do sinh lên và diệt đi nhanh chóng’. Cả hai từ parittaṃ (ít ỏi) và lahusaṃ (nhanh chóng) này đều là đồng nghĩa của từ appaka (ít). Thật vậy, cái gì ít thì nó vừa ít ỏi vừa nhanh chóng. Tuy nhiên, ở đây, vì ý nói đến tuổi thọ, nên được gọi là rassaṃ (ngắn ngủi). (Từ) mantāya là biến cách thứ bảy (sở thuộc cách) mang ý nghĩa công cụ cách, do đó ngài nói ‘có nghĩa là nên được hiểu bằng trí tuệ, nên được biết bằng trí tuệ’. Hoặc (từ) mantāya được nói là manteyya, có nghĩa là nên được suy xét, nên được quán sát bằng trí tuệ. Nên được biết bằng trí tuệ, tức là nên biết rằng mạng sống là ít ỏi, có nhiều khổ đau, v.v... Và sau khi đã biết, nên cắt đứt mọi chướng ngại, làm điều thiện, thực hành phạm hạnh. Bởi vì đối với người nữ đã sinh ra, không có sự bất tử, (sống) ít hơn hoặc nhiều hơn một trăm năm, (hoặc) sống thêm hai mươi, ba mươi, bốn mươi, năm mươi, hay sáu mươi năm mà không đạt đến một trăm năm nữa. Tuy nhiên, người sống lâu như vậy thì rất hiếm có. Người như vậy phải đi đến nơi này nơi kia để được thấy, (với lời đồn rằng) ‘người kia sống lâu như vậy’. Trong số đó, nữ cư sĩ Visākhā sống một trăm hai mươi năm, cũng vậy là bà-la-môn Pokkharasāti, bà-la-môn Brahmāyu, bà-la-môn Bāvariya, trưởng lão Ānanda, và trưởng lão Mahākassapa. Còn trưởng lão Anuruddha thì (sống) một trăm năm mươi năm. Trưởng lão Bākula thì (sống) một trăm sáu mươi năm, vị này là người sống lâu nhất, nhưng ngài cũng không sống được hai trăm năm. Arakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần chú giải kinh Araka. Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần chú giải Phẩm Lớn. 8. Vinayavaggo 8. Phẩm Trì Luật 1-8. Paṭhamavinayadharasuttādivaṇṇanā 1-8. Chú giải kinh Trì Luật thứ nhất, v.v... 75-82. Aṭṭhamassa paṭhamaṃ dutiyañca uttānatthameva. Tatiye vinayalakkhaṇe patiṭṭhito lajjibhāvena vinayalakkhaṇe ṭhito hoti. Alajjī (pārā. aṭṭha. 1.45) hi bahussutopi samāno lābhagarukatāya tantiṃ visaṃvādetvā uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ dīpetvā sāsane mahantaṃ upaddavaṃ karoti, saṅghabhedampi saṅgharājimpi uppādeti. Lajjī pana kukkuccako sikkhākāmo jīvitahetupi tantiṃ avisaṃvādetvā dhammameva vinayameva ca dīpeti, satthusāsanaṃ garuṃ katvā ṭhapeti. Evaṃ yo lajjī, so vinayaṃ ajahanto avokkamantova lajjibhāvena vinayalakkhaṇe ṭhito hoti patiṭṭhito. 75-82. Kinh thứ nhất và thứ nhì của phẩm thứ tám có ý nghĩa rõ ràng. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) ‘an trú trong đặc tính của luật’ có nghĩa là vị ấy đứng vững trong đặc tính của luật do bởi có sự tàm quý. Thật vậy, người không có tàm quý, dầu là bậc đa văn, do vì xem trọng lợi lộc nên đã xuyên tạc Thánh điển, đã trình bày phi pháp, phi luật là giáo huấn của bậc Đạo Sư, và đã gây ra tai họa lớn lao ở trong giáo pháp; vị ấy cũng làm phát sanh sự chia rẽ hội chúng và sự phân ly hội chúng. Trái lại, người có tàm quý, có lòng hối cãi, mong muốn học hỏi, dầu là vì mạng sống cũng không xuyên tạc Thánh điển, và chỉ trình bày Chánh pháp và Chánh luật, đã đặt giáo huấn của bậc Đạo Sư vào vị trí tôn trọng. Như vậy, người nào có tàm quý, vị ấy không từ bỏ, không vi phạm giới luật, do bởi có sự tàm quý nên đứng vững, được an trú trong đặc tính của luật. Asaṃhīroti ettha saṃhīro nāma yo pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāyaṃ vā heṭṭhā vā uparito vā padapaṭipāṭiyā vā pucchiyamāno vitthunati vipphandati, saṇṭhātuṃ na sakkoti, yaṃ yaṃ parena vuccati, taṃ taṃ anujānāti, sakavādaṃ chaḍḍetvā paravādaṃ gaṇhāti. Yo pana pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāyaṃ vā heṭṭhupariyavasena vā padapaṭipāṭiyā vā pucchiyamāno na vitthunati na vipphandati, ekekalomaṃ saṇḍāsena gaṇhanto viya ‘‘evaṃ mayaṃ vadāma, evaṃ no ācariyā vadantī’’ti vissajjeti. Yamhi pāḷi ca pāḷivinicchayo ca suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasā viya parikkhayaṃ pariyādānaṃ agacchanto tiṭṭhati, ayaṃ vuccati asaṃhīro. Yasmā pana evarūpo yaṃ yaṃ parena vuccati, taṃ taṃ nānujānāti, attanā suvinicchinitaṃ katvā gahitaṃ aviparītamatthaṃ na [Pg.199] vissajjeti, tasmā vuttaṃ ‘‘na sakkoti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetu’’nti. Catutthādīni suviññeyyāni. Ở đây, trong câu ‘asaṃhīroti (không lay chuyển),’ người được gọi là ‘saṃhīro (lay chuyển)’ là người nào khi được hỏi về Pāli tạng hoặc về Chú giải, hoặc từ dưới lên hoặc từ trên xuống, hoặc về thứ tự của các từ, thì bị bối rối, bị dao động, không thể đứng vững, điều gì được người khác nói đến, vị ấy đều chấp thuận điều ấy, từ bỏ quan điểm của mình và chấp nhận quan điểm của người khác. Trái lại, người nào khi được hỏi về Pāli tạng hoặc về Chú giải, hoặc theo cách từ dưới lên trên, hoặc về thứ tự của các từ, thì không bị bối rối, không bị dao động, và đã giải đáp giống như người đang dùng cái nhíp để nhổ từng sợi lông rằng: ‘Chúng tôi nói như vầy, các vị thầy của chúng tôi nói như vầy.’ Vị nào mà Pāli tạng và sự quyết đoán về Pāli tạng được tồn tại không bị hao mòn, không bị cạn kiệt, giống như mỡ sư tử được đựng trong vật chứa bằng vàng, vị này được gọi là ‘asaṃhīro (không lay chuyển).’ Hơn nữa, vì rằng người như vậy, điều gì được người khác nói đến, vị ấy không chấp thuận điều ấy, không từ bỏ ý nghĩa không sai lạc đã được chính mình thẩm xét kỹ lưỡng và đã nắm giữ, do đó có lời dạy rằng: ‘Không thể làm cho từ bỏ sự chấp thủ đã được nắm giữ.’ Các kinh thứ tư, v.v... là dễ hiểu. Paṭhamavinayadharasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt lời chú giải kinh Trì Luật thứ nhất, v.v... 9. Satthusāsanasuttavaṇṇanā 9. Chú giải kinh Giáo Huấn Của Bậc Đạo Sư 83. Navame vivekaṭṭhoti vivitto. Tenāha ‘‘dūrībhūto’’ti. Satiavippavāse ṭhitoti kammaṭṭhāne satiṃ avijahitvā ṭhito. Pesitattoti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya nibbānaṃ pesitacitto tanninno tappoṇo tappabbhāro. 83. Trong kinh thứ chín, (cụm từ) ‘vivekaṭṭho (đứng trong sự độc cư)’ có nghĩa là ‘vivitto (vị đã độc cư).’ Do đó, ngài đã nói là ‘dūrībhūto (vị đã rời xa).’ (Cụm từ) ‘satiavippavāse ṭhito (đứng trong sự không vắng mặt của niệm)’ có nghĩa là vị ấy đứng vững, không từ bỏ niệm ở đề mục thiền định. (Cụm từ) ‘pesitatto (người có tự thân được gởi đi)’ có nghĩa là người có tâm được gởi đi đến Niết-bàn do bởi không luyến tiếc ở thân và mạng sống, có tâm hướng về điều ấy, có tâm xuôi theo điều ấy, có tâm nghiêng về điều ấy. Satthusāsanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt lời chú giải kinh Giáo Huấn Của Bậc Đạo Sư. 10. Adhikaraṇasamathasuttavaṇṇanā 10. Chú giải kinh Dàn Xếp Các Vụ Tranh Tụng 84. Dasame adhikarīyanti etthāti adhikaraṇāni. Ke adhikarīyanti? Samathā. Kathaṃ adhikarīyanti? Samanavasena. Tasmā te tesaṃ samanavasena pavattantīti āha ‘‘adhikaraṇāni samentī’’tiādi. Uppannānaṃ uppanānanti uṭṭhitānaṃ uṭṭhitānaṃ. Samathatthanti samanatthaṃ. Dīghanikāye saṅgītisuttavaṇṇanāyampi (dī. ni. aṭṭha. 3.331) vitthāratoyevāti etthāyaṃ vitthāranayo – adhikaraṇesu tāva dhammoti vā adhammoti vā aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo, idaṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma. Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ yo anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṃ anuvādādhikaraṇaṃ nāma. Mātikāyaṃ āgatā pañca, vibhaṅge dveti sattapi āpattikkhandhā, idaṃ āpattādhikaraṇaṃ nāma. Yaṃ saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ, idaṃ kiccādhikaraṇaṃ nāma. 84. Trong kinh thứ mười, (các sự việc) được giải quyết ở trong đó, vì thế được gọi là ‘adhikaraṇāni (các vụ tranh tụng).’ Những gì được giải quyết? Các sự dàn xếp. Được giải quyết như thế nào? Theo cách dàn xếp. Do đó, các sự việc ấy được tiến hành theo cách dàn xếp của chúng, vì vậy ngài đã nói là ‘adhikaraṇāni samenti (dàn xếp các vụ tranh tụng),’ v.v... (Cụm từ) ‘uppannānaṃ uppanānaṃ (của các việc đã được sanh khởi)’ có nghĩa là ‘uṭṭhitānaṃ uṭṭhitānaṃ (của các việc đã được phát sanh).’ (Cụm từ) ‘samathatthaṃ (vì mục đích dàn xếp)’ có nghĩa là ‘samanatthaṃ (vì mục đích dàn xếp).’ Ở trong Chú giải kinh Phúng Tụng thuộc Trường Bộ Kinh cũng đã được giải thích chi tiết, ở đây, phương pháp giải thích chi tiết là vầy: – Trước tiên, trong các vụ tranh tụng, sự tranh cãi của các vị tỳ khưu đang tranh luận về mười tám vấn đề là chánh pháp hay phi pháp, đây được gọi là ‘vivādādhikaraṇaṃ (tranh tụng do tranh cãi).’ Sự tố cáo, tức là sự khiển trách và sự buộc tội của các vị đang tố cáo về sự hư hỏng giới hạnh, hoặc về sự hư hỏng hạnh kiểm, tri kiến, hoặc mạng sống, đây được gọi là ‘anuvādādhikaraṇaṃ (tranh tụng do tố cáo).’ Năm nhóm tội được đề cập trong Mātikā, hai nhóm ở trong Phân Tích, tức là bảy nhóm tội, đây được gọi là ‘āpattādhikaraṇaṃ (tranh tụng do phạm tội).’ Việc thực hiện bốn loại phận sự của hội chúng như là apalokana, v.v..., đây được gọi là ‘kiccādhikaraṇaṃ (tranh tụng do phận sự).’ Tattha vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ tasmiṃyeva [Pg.200] vā, aññatra vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā, yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ, tattha saṅghena vā, saṅghe vūpasametuṃ asakkonte tattheva ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati. Evaṃ sammamāne ca panetasmiṃ yā saṅghasammukhato dhammasammukhato vinayasammukhatā puggalasammukhatā, ayaṃ sammukhāvinayo nāma. Tattha ca kārakasaṅghassa saṅghasāmaggivasena sammukhibhāvo saṅghasammukhatā. Sametabbassa vatthuno bhūtattā dhammasammukhatā. Yathā taṃ sametabbaṃ, tathevassa samanaṃ vinayasammukhatā. Yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṃ ubhinnaṃ atthapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Ubbāhikāya vūpasame panettha saṅghasammukhatā parihāyati. Evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati. Trong các vụ ấy, tranh tụng do tranh cãi được dàn xếp bằng hai cách dàn xếp là ‘sammukhāvinaya (dàn xếp tại phiên họp)’ và ‘yebhuyyasikā (dàn xếp theo đa số).’ Khi được dàn xếp chỉ bằng ‘sammukhāvinaya,’ vụ việc đã được sanh khởi ở trú xứ nào thì được quyết đoán ngay tại trú xứ ấy, hoặc ở khoảng giữa đường của các vị đang đi đến nơi khác để dàn xếp, hoặc đã đi đến nơi nào và đã được giao phó cho hội chúng, thì được quyết đoán ở nơi ấy bởi hội chúng, hoặc khi không thể dàn xếp ở trong hội chúng thì được quyết đoán ngay tại nơi ấy bởi các cá nhân đã được đồng thuận theo cách ủy nhiệm. Hơn nữa, khi vụ việc này được dàn xếp như vậy, sự hiện diện của hội chúng, sự hiện diện của pháp, sự hiện diện của luật, sự hiện diện của cá nhân, đây được gọi là ‘sammukhāvinaya.’ Và ở đây, sự hiện diện của hội chúng hành sự theo cách hòa hợp của hội chúng là ‘saṅghasammukhatā (sự hiện diện của hội chúng).’ Sự việc cần được dàn xếp có thật là ‘dhammasammukhatā (sự hiện diện của pháp).’ Sự việc ấy cần được dàn xếp như thế nào, việc dàn xếp của nó đúng như thế ấy là ‘vinayasammukhatā (sự hiện diện của luật).’ Người tranh cãi và người bị tranh cãi, sự hiện diện của hai người này là nguyên cáo và bị cáo là ‘puggalasammukhatā (sự hiện diện của cá nhân).’ Trong sự dàn xếp theo cách ủy nhiệm ở đây, ‘saṅghasammukhatā (sự hiện diện của hội chúng)’ bị thiếu sót. Trước tiên, vụ việc được dàn xếp như vậy chỉ bằng ‘sammukhāvinaya.’ Sace panevampi na sammati, atha naṃ ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘na mayaṃ sakkoma vūpasametu’’nti saṅghasseva niyyātenti. Tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhāpakaṃ sammannati, tena guḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhakesu aññataravasena salākaṃ gāhāpetvā sannipatitāya parisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti. Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva. Yaṃ pana yebhuyyasikākammassa karaṇaṃ, ayaṃ yebhuyyasikā nāma. Evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati. Nhưng nếu vụ việc không được dàn xếp ngay cả bằng cách này, khi ấy các vị tỳ khưu đã được đồng thuận theo cách ủy nhiệm đã giao phó lại cho chính hội chúng rằng: ‘Chúng tôi không thể dàn xếp.’ Do đó, hội chúng đã chỉ định vị tỳ khưu hội đủ năm chi phần làm người nhận thẻ biểu quyết. Thông qua vị ấy, sau khi đã cho nhận thẻ biểu quyết theo một trong ba cách nhận thẻ là kín đáo, công khai, và thì thầm vào tai, vụ tranh tụng được lắng dịu theo như các vị nói đúng pháp nói, do bởi sự đông đủ hơn của các vị nói đúng pháp trong hội chúng đã được nhóm họp, và được lắng dịu bằng ‘sammukhāvinaya’ và bằng ‘yebhuyyasikā.’ Ở đây, ‘sammukhāvinaya’ là theo phương pháp đã được nói. Hơn nữa, việc thực hiện phận sự theo đa số, đây được gọi là ‘yebhuyyasikā.’ Như vậy, tranh tụng do tranh cãi được dàn xếp bằng hai cách dàn xếp. Anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṃ vacanaṃ sutvā sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi ayaṃ nāmettha āpattīti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati. Tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva. Tránh tụng pháp được dàn xếp bởi bốn cách dập tắt: Sammukhāvinaya (hiện diện luật), Sativinaya (minh bạch luật), Amūḷhavinaya (bất si luật), và Tassapāpiyasikā (xử phạt kẻ ác). Khi được dàn xếp chỉ bằng Sammukhāvinaya, sau khi lắng nghe lời của người tố cáo và người bị tố cáo, nếu không có tội nào, thì cho cả hai xin lỗi nhau; nếu có tội, thì được dàn xếp bằng cách quyết định rằng: “Đây là tội này.” Ở đây, đặc điểm của Sammukhāvinaya đã được trình bày theo cách đã nói. Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati. Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena kate assāmaṇake ajjhācāre ‘‘saratāyasmā evarūpiṃ āpatti’’nti bhikkhūhi codiyamāno ‘‘ummattakena [Pg.201] me, āvuso, etaṃ kataṃ, nāhaṃ taṃ sarāmī’’ti bhaṇantopi bhikkhūhi codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti. Tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati. Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenaññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa ‘‘sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati. Sace chinnamūlo, ayamevassa nāsanā bhavissatī’’ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṃ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassapāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hotīti. Evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati. Lại nữa, khi vị tỳ khưu đã tận diệt các lậu hoặc, bị vu khống về một sự hư hỏng giới hạnh không có căn cứ, đang thỉnh cầu Sativinaya, Tăng chúng ban cho Sativinaya bằng một yết ma bạch tứ. Khi ấy, (tránh tụng pháp) được dập tắt bởi Sammukhāvinaya và Sativinaya. Và khi Sativinaya đã được ban, sự tố cáo của bất cứ ai đối với cá nhân ấy không còn phát sinh nữa. Khi vị tỳ khưu bị điên, do điên loạn đã phạm một sự vi phạm không phải là sa-môn hạnh, bị các tỳ khưu chất vấn rằng: “Thưa ngài, ngài có nhớ tội như thế này không?” Dù nói rằng: “Thưa chư hiền, việc ấy tôi đã làm trong lúc bị điên, tôi không nhớ điều đó,” nhưng vẫn bị các tỳ khưu chất vấn, vị ấy lại thỉnh cầu Amūḷhavinaya để không bị chất vấn nữa, và Tăng chúng ban cho vị ấy Amūḷhavinaya bằng một yết ma bạch tứ. Khi ấy, (tránh tụng pháp) được dập tắt bởi Sammukhāvinaya và Amūḷhavinaya. Và khi Amūḷhavinaya đã được ban, sự tố cáo của bất cứ ai đối với cá nhân ấy vì nguyên nhân đó không còn phát sinh nữa. Lại nữa, khi một người có hành vi xấu xa, bị tố cáo về tội pārājika hoặc tương tự pārājika, đã trả lời quanh co, Tăng chúng nghĩ rằng: “Nếu người này không bị cắt đứt gốc rễ, sau khi hành xử đúng đắn sẽ được phục hồi. Nếu đã bị cắt đứt gốc rễ, đây chính là sự hủy hoại của người ấy,” và thực hiện Tassapāpiyasikā bằng một yết ma bạch tứ. Khi ấy, (tránh tụng pháp) được dập tắt bởi Sammukhāvinaya và Tassapāpiyasikā. Như vậy, tránh tụng pháp được dàn xếp bởi bốn cách dập tắt. Āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca. Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi. Yadā pana ekassa vā bhikkhuno santike saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati. Tattha sammukhāvinaye tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhato. Sesaṃ vuttanayameva. Tội pháp được dàn xếp bởi ba cách dập tắt: Sammukhāvinaya (hiện diện luật), Paṭiññātakaraṇa (thừa nhận luật), và Tiṇavatthāraka (trải cỏ luật). Việc dập tắt của nó không chỉ bằng Sammukhāvinaya. Lại nữa, khi một vị tỳ khưu sám hối một tội nhẹ trước một vị tỳ khưu hoặc giữa Tăng chúng hay một nhóm, khi ấy tội pháp được dập tắt bởi Sammukhāvinaya và Paṭiññātakaraṇa. Ở đây, trong Sammukhāvinaya, sự hiện diện của người sám hối và người nhận sám hối là sự hiện diện của cá nhân. Phần còn lại đã được trình bày theo cách đã nói. Puggalassa ca gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhato parihāyati. Yaṃ panettha ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno’’ti ca ‘‘passasī’’ti ca ‘‘āma, passāmī’’ti ca paṭiññātāya ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti karaṇaṃ, taṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Saṅghādisese parivāsādiyācanā paṭiññā, parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Vào lúc sám hối với một cá nhân hay một nhóm, thì thiếu sự hiện diện của Tăng chúng. Ở đây, việc thực hiện bằng cách nói: “Trong tương lai, ngài nên thu thúc,” dựa trên sự thừa nhận: “Bạch ngài, con đã phạm tội tên là như vậy,” và “Ngài có thấy không?” và “Vâng, con thấy,” được gọi là Paṭiññātakaraṇa. Trong trường hợp tội Saṅghādisesa, việc thỉnh cầu biệt trú v.v... là sự thừa nhận; việc ban cho biệt trú v.v... được gọi là Paṭiññātakaraṇa. Dvepakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācāraṃ caritvā puna lajjidhamme uppanne ‘‘sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ kāressāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷattāya vāḷattāya saṃvatteyyā’’ti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā bhikkhū tiṇavatthārakakammaṃ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati. Tatra hi yattakā hatthapāsūpagatā ‘‘na metaṃ khamatī’’ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā ‘‘dukkaṭaṃ kammaṃ puna kātabbaṃ kamma’’nti [Pg.202] na ukkoṭenti, niddampi okkantā honti, sabbesaṃ ṭhapetvā thullavajjañca gihipaṭisaṃyuttañca sabbāpattiyo vuṭṭhahanti. Evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati. Lại nữa, các vị tỳ khưu gây gổ, chia thành hai phe, sau khi đã phạm nhiều sự vi phạm không phải là sa-môn hạnh, khi tâm tàm quý lại phát sinh, thấy được lỗi lầm trong việc bắt nhau trị tội, nghĩ rằng: “Nếu chúng ta bắt nhau trị những tội này, có thể sự tranh tụng ấy sẽ dẫn đến sự cứng rắn, sự hung bạo,” khi các vị tỳ khưu thực hiện yết ma trải cỏ, khi ấy tội pháp được dàn xếp bởi Sammukhāvinaya và Tiṇavatthāraka. Bởi vì ở đó, tất cả những ai có mặt trong tầm tay, không thực hiện việc bày tỏ quan điểm rằng: “Điều này không hợp với tôi,” không phản đối rằng: “Yết ma sai, yết ma phải làm lại,” và cả những người đang ngủ, tất cả các tội của tất cả mọi người đều được xá bỏ, ngoại trừ tội trọng và tội liên quan đến người thế tục. Như vậy, tội pháp được dàn xếp bởi ba cách dập tắt. Kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva. Iti imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti. Tena vuttaṃ – ‘‘uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārako’’ti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Việc Tăng sự pháp được dàn xếp bởi một cách dập tắt duy nhất là Sammukhāvinaya. Như vậy, bốn loại tranh tụng này được dàn xếp bởi bảy cách dập tắt này một cách tương ứng. Do đó, đã được nói rằng: “Để dập tắt, để làm lắng dịu các sự tranh tụng đã phát sinh, cần phải áp dụng Sammukhāvinaya… cho đến… Tiṇavatthāraka.” Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng. Adhikaraṇasamathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về Kinh Dập Tắt Tranh Tụng đã hoàn tất. Vinayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về Phẩm Luật đã hoàn tất. Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya Như vậy, trong bộ Manorathapūraṇī, Chú giải Tăng Chi Bộ Kinh, Sattakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā. phần giải thích các ý nghĩa chưa rõ trong Chú giải Phẩm Bảy Pháp đã hoàn tất.